ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑ Ϊ ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ΓΚ ΕΟ Ρ ΓΚ

Λ Ο Υ Κ AT Σ

ΜΕΛΕΤΕΣ
ΓΙΑ ΤΟΝ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ

ΡΕΑΛΙΣΜΟ
τοϋ έργου των :
x

Αίοθη-ιχη και xoLvumολογική ανάλυση

Μ Π Α Λ 2 Α Κ , Ι Τ Α Ν Τ Α Λ . Ζ Ο Λ Α , Τ Ο Λ Σ Τ Ο Ι " , Ν Τ Ο Σ Τ Ο Γ Ι Ε Φ Σ Κ Ι , ΓΚΟΡΚΙ

. i .

Μζτάγύα,οτ! ά~ό τ* αγγλικά

TITOV

ΠΑΤΡΙΚΙΟΥ

^l-iOTIkiOf·
—

|/Μ*ΤιΤΟΧΤΟΛ"
Ο 19 5 ? -

^•Hfif· 

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Τ Η Σ ΑΓΓΛΙΚΗΣ

ΕΚΔΟΣΗΣ

Αύτό είναι, καθώς νομίζω, τό πρδτο βιβλίο τοΟ ΟΒγγρου μαρξιστή Γκέοργκ Λούκατς, πού μεταφράζεται στή γλώσσα μας. Μερικές μελέτες του έχουν δημοσιευτεί στή ν Παγκόσμια Φιλολογία κ ' έγώ, απ' τή μεριά μου, τόνισα τή σημασία τοΟ ίργου του σέ τρία άρθρα στό Modern Quarterly (τό 1946, τό 1948 καΐ τό 1949). Είναι ίνα γεγονός πού πρέπει νά χαιρετίσουμε μέ ιδιαίτερη χαρά τό δτι τώρα Ιχουμε πιά ίναν τόμο μέ συγκεντρωμένα δοκίμιά του, ίτσι πού νά μποροΟμε νά έρθουμε σέ στενότερη έπαφή μέ τόν άνθρωπο, πού οί Τάιμς δνόμασαν Γαμαλιήλ* τοΟ κέντρο - εύρωπαϊκοϋ μαρξισμοΟ, και πού ό Τόμας Μάν πιό ειλικρινά τόν χαραχτήρισε σάν τόν «σημαντικότερο φιλολογικό κριτικό τοϋ καιροΟ μας». Ό Λούκατς γεννήθηκε στή Βουδαπέστη τό 1885, καΐ μορφώθηκε μέσα στό κλίμα τοΟ νέου γερμανικοΟ ίρρασιοναλισμοΟ ** πού ό τραγικός του χαραχτήρας ήταν όλοκληρωτικός. Τά πρδτα του έργα, 'Η ψνχη xal ol τύποι της καΐ Ή θεωρία τον μυθιστορήματος, ανήκουν σ' έκεϊνο πού δνομάζει ιδεολογία τής έποχής τοΟ ίμπεριαλισμοϋ. Στά έργα αύτά δείχνει πώς έχει ίνα μυαλό εδκαμπτο καΐ διεισδυτικό, πού μπορεί νά πάει πολύ μακριά, αλλά πού διαλύει τόν πραγματικό άνθρωπο και τήν πραγματική ιστορία σέ πνευματικές αφαιρέσεις. Στή θεωρία τον μνθιατορήματος, λόγου χά* Σοφότατος 'Ισραηλίτης νομομαθής, μέ μεγάλο κύρος και ήθική άχτινοβολία. Υπήρξε καί ίάσκαλος τοδ Παύλου (Σημ. Met.). ** Τό φιλοσοφικό ρβΰμα ποί> άντιτίθβται στόν Ορθολογισμό (ρασιοναλισμό), ό άντιορθολογιβμός. όπως έχβι βίπωθεΐ άλλιώς, ό Ιρρασιοναλισμός παραμερίζει τό λογικό, βάζοντας ατή θίση του τήν ίνόραση, τό άσύνειίο ή τό ένστικτο, πού ίέν ίξηγοΰν τόν άνθρωπο καί τά πράγματα άλλά τά «νιώθουν». Έ τ σ ι ή γνώση άντικαβίσταται άπό μιά μυστική Θ4α πο!> Αρνιέται κάθβ αϊτιοκρατούμενη σκίψη. Ό Ιρρααιοναλιομός βίναι μιά άντιίραστική φιλοσοφική τάση ποΰ τελικά αποβλέπει στήν «καταστροφή τοϋ λογικού», όπως λίει ό Λούκατς ατό έργο του ποΰ Εχβι αδτόν τόν τ(τλο. Βλ. λεπτομερειακή άνάλυσή του στήν Pens£e, 196ft, No 61, ο. 87 κ. έ. (Σημ. τ. μβτ.). 

8

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙ2ΜΑ ΤΗΣ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

ρ η, πιστεύει πώς τό νεότερο μυθιστόρημα είναι ή άναζήτηση τ?,ς έκφρασης τού ίρρασιοναλιστικού στοιχείου τής ψυχής μέσα σέ μιά ξένη και έχθρική πραγματικότητα. ΟΕ άρχές πού διέπουν τή μορφή του προέρχονται, σύμφωνα μέ τις απόψεις πού είχε έκείνη τήν έποχή, από τήν έπίγνωση τού δτι ή «έσωτερικότητα» Ιχει τή δική της, ανεξάρτητη, άξία. Ό πρώτος παγκόσμιος πόλεμος καΐ ή κατάρρευση τών πνευματικών αξιών μέσα στις διαμάχες τών άρπαχτικών ιμπεριαλισμών, δίδαξαν τό Λούκατς πώς δ δρόμος πού δδηγεί στόν πραγματικό άνθρωπισμό, βρίσκεται στόνάγώνα γιά τήν αταξική κοινωνία. Τό 1918 προσχωρεί στό Οδγγρικό Κομμουνιστικό Κόμμα και, λίγο αργότερα, γίνεται μέλος τής έπαναστατικής κυβέρνησης τοΟ Μπέλα Κούν. Ή αντίδραση τόν άνάγκασε νά έξοριστεϊ κοςΐ τά περισσότερα χρόνια τής έξορίας του τά πέρασε βασικά στό Βερολίνο, ως τήν εποχή πού δ Χίτλερ ανέβηκε στήν εξουσία. Τά έπόμενα δώδεκα χρόνια τά πέρασε στη Μόσχα, δπου δούλευε στό Φιλοσοφικό 'Ινστιτούτο τής 'Ακαδημίας Επιστημών και ξαναγύρισε στήν Ουγγαρία δταν πιά τήν απελευθέρωσε 6 Κόκκινος Στρατός. Σήμερα είναι καθηγητής τής Αισθητικής στό Πανεπιστήμιο τής Βουδαπέστης. Ή κοινωνική και πολιτική του πείρα τόν δίδαξε πώς ό ύποκειμενισμός και δ ίρρασιοναλισμός των αστών διανοουμένων, στους όποιους ανήκε κι αύτός κάποτε, είναι ψευδαισθήσεις πού συσκοτίζουν και τήν πραγματικότητα καϊ τό έπίμονο αίτημα τού καθαρού ανθρωπισμού. 'Ανακάλυψε πώς τό νεανικό του Ιργο t/ρυβε τις αληθινές πηγές και τό χαραχτήρα τής λογοτεχνίας, αντανακλώντας μονάχα τις καταστάσεις ενός προνομιούχου ιδεολογικού στρώματος. Είδε ακόμα δτι μέ τό νά έρμηνεύει τή λογοτεχνία και τή σκέψη μέ δρους των ίρρασιοναλιστικών δυνάμεων, δτι μέ τό νά πραγματεύεται τις φάσεις τής πνευματικής έμπειρίας σαν άπόλυτα, όχι μόνο διαστρέβλωνε τήν πραγματικότητα καΐ υπηρετούσε τά συμφέροντα τής κυρίαρχης τάξης, άλλά και έμπόδιζε τόν έαυτό του νά διατυπώσει μια μέθοδο Εκανή νά έπιβληθεΐ χάς κοινωνικές και πνευματικές τάσεις πού τόσο καλά ήξερε. Ά π ' τό 1923, πού κυκλοφόρησε τό βιβλίο του Ίατοοία και ταξική αννείδηαη, τό κριτικό του ?ργο είχε Ινα διπλό στόχο : Πρώτα, νά αναλύσει τις πραγματικές συνιστώσες τοΰ ιδεολογικού κόσμου, δηλαδή νά φωτίσει τήν πορεία τής λογοτεχνικής και Ζδεολογικής παραγωγής σά μέρος τής γενικής κοινωνικής πορείας. "Γστερα νά δείξει τά πρακτικά καθήκοντα τής έποχής μας, πού συνίστανται, στήν άπόρριψη μιδς καταπιεστικής κοινωνίας κ' ένός πολιτισμού πού κατάντησε στείρος, καΐ στό χτίσιμο μιδς κοινωνίας αταξικής καΐ μιδς νέας ανθρωπότητας, δπου ot αντιθέσεις 

ΙΙ1ΌΛ0ΓΙΚ0 ΣΗΜΕΙϋΜΑ ΤΗΣ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

9

άνάμεσα α ιόν άνθρωπο και τή φύση, την τέχνη και την έπιστήμη, τήν ύποκειμενική «έλευθερία» και την κοινωνική άναγκαιότητα, τή θεωρία και τήν πράξη, γίνονται γόνιμες σχέσεις πού παρακινοΟν τόν άνθρωπο στην κοινωνική παραγωγική έργασία και πού μέσα σ' αδτές, ή τέχνη και ή ποίηση συγκεντρώνουν και έντείνουν τις δυνάμεις καΐ τή χαρά των άνθρώπων. Ή άλλαγή στή μέθοδο και τό σκοπό γίνεται έκπληκτικά καθαρή αν συγκρίνουμε τήν ανάλυση τοϋ Μπαλζάκ ή τοΟ Τολστόι πού κάνει 6 Λούκατς στή Θεωρία τοϋ μνθιοτορήμαιος — ένα έργο «ιού αύτός 6 Ιδιος καταδίκασε σαν «αντιδραστικό και κιβδηλο» — μέ τό βιβλίο πού έχουμε στα χέρια μας. Ή πολυπλοκότητα τοϋ φανταστικοϋ κόσμου τοϋ Μπαλζάκ, παρουσιάζεται στό έργο έκεΐνο, σά σύμβολο τής «χαοτικής, δαιμονικής κατάστασης τοϋ ίρρασιοναλισμοΰ». Στά δοκίμια πού υπάρχουν έδώ, ή πολυπλοκότητα αύτή παρουσιάζεται σαν έκφραση τής πραγματικής κοινωνικής πορείας τής έποχής του, πού ήταν άλλωστε και ή πραγματικότητα πού έδωσε σχήμα και νόημα στις ιδέες τοϋ Μπαλζάκ. Στό παλιότερο βιβλίο 2ριζε τήν ένότητα τοϋ μπαλζακικοϋ έργου αφηρημένα, και τήν έβλεπε σάν κάτι πού προκύπτει «από τό σκοτεινό κι άπόμακρο μάντεμα ΐ ή ς έσωτερικής συνοχής τής ζωής». Σ ' αυτόν τόν τόμο ανακαλύπτει τήν πραγματική και ιδιάζουσα συνοχή της, τή συνοχή μιδς κοινωνικής κατάστασης και πορείας, πού μέσα της δπάρχει ή σύγκρουση τοϋ καπιταλισμοϋ μέ τις ένέργειες, τις σχέσεις, τις ιδέες, τις πεποι · θήσεις και τά αισθήματα τών άνθρώπων. Ό μαρξισμός του βοήθησε τό Λούκατ; νά φτάσει στήν αληθινή φιλολογική κριτική, δηλαδή στήν ανάλυση τών λογοτεχνικών μορφών καϊ τήν άνάπτυξή τους μέ δρους τής πραγματικότητας, τοϋ περιεχόμενου των ιδιαίτερων έποχών, των μεταβολών τής κοινωνίας και τής δποκειμενικής έμπειρίας τοϋ συγγραφέα. Τρία ένδιαφέροντα βιβλία τοϋ Λούκατς έχουν κυκλοφορήσει τελευταία στή Γερμανία. Σ ' αύτά μπορεί νά μελετηθεί ή μέθοδος καϊ τό βάθος τής ματιδς του: Ή γερμανική λογοτεχνία στήν ίποχή τον Ιμηεριαλιαμοϋ, 1946, Ό Γκαίτε και ή έποχή τον, 1947, και Ό νέο; Χέγκελ, 1948 *. Αυτό έδώ τό βιβλίο φανερώνει τό Ιδιο άναχώνεμα φιλολογικής κριτικής, φιλοσοφικής και ψυχολογικής άνάλυσης, καϊ κοινωνιολογικής έμβάθυνσης. Τά δοκίμια του άποτελοϋν ένα ένιαϊο σύνολο πού έςετάζει μεθοδικά μέσα στή θεωρία τοϋ μυθιστορήματος — μιά και τό μυθιστόρημα συγκεφαλαιώνει, στις
• Άπό τύτε κοκλοφόρηιαν χι άλλο σημιντικά βιβλίο τοΰ Λούκατς. 'Αναφέρονται στό τέλος τοΰ τάμου. (Σημ. τ. μετ.) 

10

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙ2ΜΑ ΤΗΣ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

ύψηλότερες καλλιτεχνικές του έκδηλώσεις, δλη την κρίση τών τελευταίων έκατδ χρόνων — τή βάναυση διαστρέβλωση πού παθαίνει ή ανθρώπινη ζωή απ' τή σφοδρή σύγκρουση της μέ τόν καπιταλισμό. Σ ' αύτές τις μελέτες δέ ζητάει μόνο νά φανερώσει τις κοινωνικές όξύτητες πού έκθρέψανε τδ έργο τοΟ Μπαλζάκ, τοΟ Σταντάλ και των μεγάλων Ρώσων κριτικών καΐ μυθιστοριογράφων, οδτε μόνο νά δείξει τήν ένότητα πού Ιχει αύτή ή μεγάλη ανθρωπιστική παράδοση διαμαρτυρίας ένάντια στδν καπιταλισμό. Προσπαθεί νά διατυπώσει άρχές τής άντικειμενικής αισθητικής κρίσης πάνω στή βάση των σχέσεών τους μέ τήν άνθρωπότητα. Τδ έργο τέχνης δεν θεωρείται έδώ σά μ;ά άπλή ιστορική μαρτυρία, άλλά άναζητιέται 6 ιδιαίτερος χαραχτήρας του και ή ιδιαίτερη λειτουργία του μέσα στή διαλεχτική τής ζωής. Ή συνηθέστερη έπίκριση πού γίνεται στό μαρξισμό είναι δτι χαμηλώνει τήν πνευματική ζωή. Οί μελέτες αύτές δείχνουν πόσο άστήριχτη είναι. Στήν πραγματικότητα, οί πνευματικές αξίες καΐ άναζητήσεις, ή τέχνη και ή φιλολογία, απολυτρώνονται άπό τδ χιμαιρικό, αφηρημένο και άκαρπο κόσμο, δπου τις καθηλώνανε οί ιδεαλιστές, και έμφανίζονται έδώ σ' δλη τήν τεράστια σημασία πού έχουν σαν λειτουργίες τοΟ συνολικοΟ άνθρώπου μέσα στις συνολικές σχέσεις του μέ τή ζωντανή πραγματικότητα, μέ τήν κοινωνία. Ή μαρξιστική κριτική δείχνει πώς ή μεγάλη λογοτεχνία αποκρυσταλλώνει διάφορες στάσεις άπέναντι στή ζωή, πώς κάνει πιδ έντονη τή συνείδηση πού έχουμε γιά τόν κόσμο μέσα στδν όποιο ζοΟμε και πώς μ2ς παρακινεί νά μετάσχουμε πληρέστερα σ' αύτόν τόν κόσμο. 'Ακριβώς δπως δέν άνέχεται κανένα σιδερένιο παραπέτασμα ανάμεσα στδ πνεΟμα και τήν Ολη, ανάμεσα στδ άτομο και τήν κοινωνία, έτσι βλέπει τδ παρελθδν νά ζει μέσα στδ παρόν, και διατυπώνει τΙς άρχές μιάς νέας λογοτεχνίας, απελευθερωμένης άπδ τις ιδιάζουσες συνθήκες τοΟ παρελθόντος, πού θά αντανακλά και θά γονιμοποιεί νέες μορφές ζωής τής άταξικής κοινωνίας, πού τώρα βρίσκεται στδ χτίσιμό της. Αύτή είναι και ή σημασία τοΟ έργου τοϋ Κώντγουελλ * στήν 'Αγγλία· και δέ θά μποροΟσε νά υπάρξει πιδ μεγάλη άπόδοση φόρου τιμής στήν πραγματικότητα καΐ τή δύναμη τών πολιτιστικών έκφράσεων τοϋ άνθρώπου, άπδ τις πρόσφατες συζητήσεις στή
* Κρίοτοφερ Κώντγουελλ, ψευδώνυμο τοϋ μαρξιστή συγγραφέα Κρίστοφερ Σαϊντ Τζών Σπρίγγ. Ό Κώντγουελλ ήταν μιά από τΙς μεγαλύτερες πνευματικές φυσιογνωμίες τής σύγχρονης 'Αγγλίας. Τό αισθητικό καΐ φιλοσοφικό έργο που άφησε, παρά τΙς Αρκετά αμφισβητούμενες άπέψεις του, έξακολουθεΐ νά ίχει πολί> μεγάλη σημασία. Σκοτώθηκε στά είκοσι ίννιά τ ο j χρόνια πολεμώντας στήν 'Ισπανία (Σημ. τ. μετ.). 

11

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙ2ΜΑ ΤΗΣ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

Σοβιετική "Ενωση γιά τις ευθύνες τών σοβιετικών συγγραφέων καϊ μουσικών άπέναντι στήν κοινωνία τους. Ό Λούκατς σωστά τονίζει πώς σ' αυτόν τόν τόμο καταπιάνεται μέ αισθητικά προβλήματα. Ό μαρξισμός δέν διαλύει τήν αισθητική μέσα στήν κοινωνιολογία, αλλά δίνει Ινα κλειδί γιά τήν κατανόηση τών αισθητικών προβλημάτων πού πάντα ήσαν τό βάσανο τών ιδεαλιστών. Αύτό πού βρίσκουμε έδώ, δέν είναι βέβαια Ενα πλήρες σύστημα, είναι δμως ή έξαιρετικά έποικοδομητική έξέταση σοβαρότατων προβλημάτων, δπως ή σχέση μορφής και περιεχόμενου, ή φύση τού ρεαλισμοϋ και ή σχέση του μέ τό νατουραλισμό και τό ρομαντισμό, ή σχέση τού τυπικού και τού μεμονωμένου, ή σχέση τών συνειδητών προθέσεων τού δημιουργού μέ τά πραγματικά το» έπιτεύγματα, τό πρόβλημα τών αντικειμενικών αισθητικών κρίσεων. Έ δ ώ άκόμα ύπάρχει και μιά καινούρια άντίληψη γιά τόν κριτικό. Ό μαρξιστής κριτικός δέν είναι Ινας άπλός δάσκαλος δπως Ινας Μπουαλώ ή Ινας Λέσσινγκ. Δέν είναι Ινας άπλός ύποκειμενικός έρμηνευτής δπως γινόταν στά τελευταία έκατό χρόνια. Ό μαρξιστής κριτικός βλέπει τόν καλλιτέχνη νά κατεργάζεται τό πεπρωμένο τού ανθρώπου. Και έρμηνεύει συνολικά τή θέα και τό περιεχόμενο τού έργου τού καλλιτέχνη. Ή κριτική πού έχει κάνει 6 Λούκατς στό έργο τού Τόμας Μάν, τού μεγαλύτερου ζωντανού * Γερμανού μυθιστοριογράφου, είναι Ινα έξοχο παράδειγμα τού τρόπου πού λειτουργεί ό μαρξιστής κριτικός. Δέ θά ήταν υπερβολικά αν υποστηρίζαμε πώς ή μεγάλη έκτίμηση τού Λούκατς γιά τά έπιτεύγματα τού Μάν, αλλά κ ' ή όξύτατη κριτική του, συνέβαλαν πολύ στήν έξέλιξη τού τελευταίου α π ' τόν ταραγμένο αίσθητισμό τών πρώτων του χρόνων, δπως στό Θάνατο στή Βενετία, στή βαθειά παρουσίαση τής φθορδς τού νεότερου άστικοΰ πολιτισμού πού κάνει στό Δόκτορα Φάονστονς. Αύτό άλλωστε έγραψε κι ό ίδιος δ Μάν, δταν έλαβε Ινα άρθρο τού Λούκατς πού δ τίτλος του ήταν Σ" Αναζήτηση τοΰ άστον (1945) και καταπιανόταν μέ τό έργο του: « Ό κομμουνιστής αύτός πού τόσο νιάζεται γιά τήν "κληρονομιά τού αστικού πολιτισμού..." είχε κι δλας αναφερθεί σέ μένα μέ βαθειές και τιμητικές παρατηρήσεις στή σειρά τών δοκιμίων του γιά τή γερμανική λογοτεχνία στήν έποχή τού Ιμπεριαλισμού. Ε ί χ ε δείξει τήν άπαραίτητη γιά Ιναν κριτικό ικανότητα, νά ξεχωρίζει τις αντιλήψεις άπό τήν δπαρξη (ή τή δράση, τό αποτέλεσμα τής ϋπαρξης) και νά δέχεται σά γνήσιο νόμισμα μόνο τή δεύτερη. ΟΕ δικές μου [άπολιτικές] αντιλήψεις, πού είχα
• Ό Τίμας Μάν «ίθαν» τό 1966. (Σημ. τ. μ«.). 

12

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ SHMEIiiMA ΤΗ2 Α Γ Γ Λ Ι Κ Η I ΕΚΔ0ΣΗ2

στά σαράντα μου χρόνια, δέν τόν έμπόδισαν νά μέ συνδέσει αποφασιστικά μέ τόν [ένδιαφερόμενο για τήν πολιτική] αδερφό μου καί νά πει πώς "Μπορεί κανείς νά θεωρήσει τόν 'Υπήκοο ιοϋ Βασιλιά τοΟ Χάινριχ Μάν καί τό Θάνατο ατή Βενετία τοΟ Τόμας Μάν σάν τούς μεγάλους προδρόμους τής τάση; έκείνης πού έπισήμανε τόν κίνδυνο ϊνός βάρβαρου υπόκοσμου πού βρισκόταν μέσα στό γερμανικό πολιτισμό, σάν τό άναπόφευκτο συμπληρωματικό του παράγωγο". Στήν πρόταση αυτή, άφήνει σχεδόν νά φανούν οί δεσμοί πού υπάρχουν άνάμεσα στήν ιστορία τής Βενετίας καί τό Φάουστους. Κ ' ή παρατήρηση του είναι τίαο εύστοχη, γιατί ή έννοια τής "έπισήμανσης" Ιχε·. πρωταρχική σημασία σ' δλη τή λογοτεχνία καί τήν έρμηνεία της. Καθώς μοΰ φαίνεται ή μόνη σωστή προοπτική, είναι νά άντικρύζεται ό ποιητής (δπωςκιό φιλόσοφος) σάν ίνα όργανο αποτύπωσης, σάν Ενας σεισμογράφος, £να αισθητήριο δργανο, πού δέν έχει καθαρή γνώση αύτής τής όργανικής του λειτουργίας κ' Ιπομένως μπορεί πολύ καλά νά κάνει καί λαθεμένες κρίσεις. Αυτό λοιπόν το δοκίμιο πού έχει τόν τίτλο Αναζήτηση τοϋ άστοϋ, είναι μιά ψυχολογικο - κοινωνιολογική παρουσίαση τής -δπαρξής μου καί τοϋ έργου μου σ' £να τόσο μεγαλειώδες υφός, πού άνάλογό του δέν είχα ξαναδεί ποτέ. Γι' αύτό καί τό δοκίμιο τοΟτο μ ' έκανε νά νιώθω βαθειά εύγνωμοσύνη, πού ένας άκόμα άπό τούς σοβαρούς λόγου; της ήταν καί τό δτι ό έρευνητής δέν έβλεπε τό έργο μου άπλώς "ιστορικά", άλλά τό συσχέτιζε μέ τό γερμανικό μέλλον». (Ή γένεση τοϋ Φάονστουε, 194!), σ. 126 - 7). Αύτά τά λόγια τοΟ μεγάλου μυθιστοριογράφου είναι Ενας φόρος τιμής δχι μόνο στόν Λούκατς άλλά καί στό πνεΰμα τής μαρξιστικής κριτικής, πού, άναλύοντας τις σχέσεις πού ύπάρχουν άνάμεσα στις ζωντανές κοινωνικές δυνάμεις καί τά ιδεολογικά προϊόντα, δέν έπιζητεί μονάχα νά συμβάλει στήν κατανόηση τοΟ παρελθόντος, άλλά καί στή διαμόρφωση ένός μέλλοντος άξιου γιά τούς άνθρώπους. Καθηγητής Ρ Ο Γ ΙΙΑΣΚΑΛ 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

ΤΟΥ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ

Τα άρθρα πού περιλαμβάνονται σ' αύτό τό βιβλίο γράφτηκαν έοΑ> και καμιά δεκαριά χρόνια. Τόσο 6 συγγραφέας δσο κι 6 αναγνώστης μπορούν πολύ καλά νά ρωτήσουν γιατί τάχα νά ξαναβγούν αυτήν ακριβώς τήν έποχή. Σ ' ένα πρώτο κοίταγμα, μπορεί νά φανεί πώς τούς λείπει κάθε έπικαιρότητα. θέματα και τόνος μαζί ίσως κάνουν τήν έντύπωση, σ' ένα σημαντικό τμήμα τής κοινής γνώμης, πώς είναι ξεπερασμένα. Πιστεύω, ώστόσο, δτι έχουν κάποια έπικαιρότητα κατά τοΰτο : χωρίς νά μπαίνουν στήν όποιαδήποτε λεπτομερειακή πολεμική, έκφράζουν μιάν άποψη πού βρίσκεται σέ αντίθεση μέ όρισμένες φιλολογικές καϊ φιλοσοφικές τάσεις, πού ως τά σήμερα προβάλλονται πάρα πολύ στό προσκήνιο. Ά ς άρχίσουμε μέ τή γενική ατμόσφαιρα: τά σύννεφα τοΰ μυστικισμού πού περιβάλλανε τά λογοτεχνικά φαινόμενα μ' ένα ποιητικό χρώμα και μιά ζεστασιά, δημιουργώντας γύρω τους μιά οικεία και «ένδιαφέρουσα» ατμόσφαιρα, έχουν διασκορπιστεί. Τά πράγματα μάς άντιμετωπίζουν τώρα μ' ένα καθάριο, έντονο φώς, πού σέ πολλούς μπορεί νά φαίνεται ψυχρό και σκληρό· Ινα φώς πού χύθηκε πάνω τους από τή διδασκαλία τοΰ Μάρξ. Ό μαρξισμός αναζητάει τις δλικές ρίζες κάθε φαινόμενου, τό άντικρύζει μέσα στις ιστορικές του σχέσεις και τήν ιστορική του κίνηση, διακριβώνει τούς νόμους τής κίνησης αύτής και καταδείχνει τήν ανάπτυξη του άπ' τή ρίζα ως τό λουλούδι, ανυψώνοντας μ' αύτό τόν τρόπο κάθε φαινόμενο πάνω από μιάν άπλά συγκινησιακή, άλογη, μυστική όμίχλη και φέρνοντάς το στό λαμπρό φώς τής νόησης. Μιά τέτοια μετάβαση έρχεται στήν άρχή σέ πολλούς ανθρώπους σάν άπογοήτευση. Και δπάρχει μιά άναγκαιότητα πού ώθεί σ' αύτό. Γιατί δέν είναι εύκολη υπόθεση νά κοιτάξεις κατά πρόσωπο τή γυμνή πραγματικότητα καϊ κανείς δέν καταφέρνει νά τό πετύχει μέ τήν πρώτη προσπάθεια. Έκεΐνο πού χρειάζεται γι' αύτό δέν είναι άπλώς ένας τεράστιος δγκος σκληρής δουλειάς, αλλά και μιά 

14

ΠΡΟΛΟΓΟΣ T o r ΣΪΤΓΡΑΦΕΑ

σοβαρή ήθική προσπάθεια. Στήν πρώτη φάση μι&ς τέτοιας ψυχικής αλλαγής οί περισσότεροι άνθρωποι θά κοιτάνε λυπημένα πρός τά πίσω, κατά τά απατηλά άλλά «ποιητικά» δνειρα τής πραγματικότητας πού πρόκειται νά έγκαταλείψουν. 'Αργότερα μονάχα γίνεται καθαρό πόσο πολύ πιό γνήσια άνθρωπιά — και συνεπώς γνήσια ποίηση — βρίσκεται στήν παραδοχή τής άλήθειας μέ δλη τήν άδυσώπητη πραγματικότητά της και στή σύμφωνα μ" αυτή δράση. 'Αλλά σέ μιά τέτοια ψυχική άλλαγή περιλαμβάνονται πολύ περισσότερα άπ' αύτό. Σκέφτομαι έδώ έκεΐνον τό φιλοσοφικό πεσσιμισμό πού ήταν τόσο βαθιά ριζωμένος στις κοινωνικές συνθήκες τής μεσοπολεμικής έποχής. Δεν ήταν τυχαίο τό δτι παντού ξεπηδούσαν στοχαστές πού βάθαιναν αύτόν τό πεσσιμισμό και πού οικοδομούσαν τήν κοσμοθεωρία τους πάνω σέ κάποιες φιλοσοφικές γενικεύσεις τής άπελπισίας. Οί Γερμανοί Σπένγκλερ και Χάιντεγκερ, *αθώς κ' δνας σημαντικός άριθμός άλλων στοχαστών μέ έπιρροή, τών λίγων τελευταίων δεκαετηρίδων, άσπάστηκαν τέτοιες άπόψεις. Υπάρχει, φυσικά τώρα, πολύ σκοςάδι γύρω μας, άκριβώς δπως ύπήρχε και στό μεσοπόλεμο. Αύτοί πού έχουν τήν έπιθυμία ν' άπελπίζονται μπορούν νά βρούν γι' αύτό άρκετές αιτίες και κάτι περισσότερο άπό άρκετές στήν καθημερινή μας ζωή. Ό μαρξισμός δέν παρηγορεί κανέναν παραμερίζοντας τις δυσκολίες ή σμικρύνοντας τό υλικό και ηθικό σκοτάδι πού περιβάλλει έμδς τ' άνθρώπινα δντα σήμερα. Ή διαφορά είναι μόνο—άλλά σ'αύτό τό «μόνο» βρίσκεται ίνας ολόκληρος κόσμος — πώς ό μαρξισμός έχει συλλάβει τις κύριες γραμμές τής άνθρώπινης άνάπτυξης και άναγνωρίζει τούς νόμους της. Εκείνοι πού έχουν φτάσει σέ μιά τέτοια γνώση ξέρουν, παρά τό κάθε είδους πρόσκαιρο σκοτάδι, και άπό πού έχουμε έρθει και ποϋ πηγαίνουμε. Κ ' έκείνοι πού τό ξέρουν βρίσκουν τόν κόσμο νά έχει άλλάξει στά μάτια τους: έκεϊ πού πρωτύτερα τούς περίζωνε μόνο μιά τυφλή, χωρίς νόημα, σύγχυση βλέπουν τώρα μιά νομοτελειακή άνάπτυξη. Έ κ ε ϊ δπου ή φιλοσοφία τής Απελπισίας θρηνεί γιά τήν κατάρρευση ένός κόσμου και τήν καταστροφή τού πολιτισμού, οί μαρξιστές διαβλέπουν τις ώδίνες τού τοκετού ένός καινούριου κόσμου και παραστέκονται πραΟνοντας τούς πόνους τής γέννας. θ ά μπορούσε κανείς νά άπαντήσει—έχω αντιμετωπίσει πολύ συχνά κ' έγώ ό Ιδιος τέτιες άντιρρήσεις — πώς δλα τοϋτα δέν «ίναι παρά φιλοσοφία και κοινωνιολογία. Τί σχέση έχουν δλα αύτά μέ τή θεωρία και τήν ιστορία τού μυθιστορήματος; Έμεϊς -πιστεύουμε πώς έχουν καΐ μεγάλη μάλιστα. Έ ά ν έπρόκειτο νά δια- 

16

ΠΡΟΛΟΓΟΣ T o r

ΣΪΤΓΡΑΦΕΑ

τυπώσουμε τό ζήτημα μέ δρους τής ιστορίας τής λογοτεχνίας, θά λέγαμε: ποιός άπ' τούς δυό, ό Μπαλζάκ ή ό Φλωμπέρ, ήταν ό μεγαλύτερος μυθιστοριογράφος, ό τυπικός κλασικός τοϋ 19ου αιώνα ; Μιά τέτοια κρίση δέν είναι άπλώς υπόθεση γούστου — κλείνει δλα τά κεντρικά προβλήματα τής αισθητικής τοϋ μυθιστορήματος σά μορφής τέχνης. Τό έρώτημα ανακύπτει στό έάν ή κοινωνική βάση τής μεγαλοσύνης ένός μυθιστορήματος είναι ή ένότητα τοϋ έξωτερικοϋ και τοϋ έσωτερικοϋ κόσμου ή ό διαχωρισμός τους· έάν τό νεότερο μυθιστόρημα έφτασε στό άπόγειό του μέ τόν Ζίντ, τόν Προύστ και τόν Τζόυς ή είχε κι 6'λας φτάσει στό κατακόρυφο πολύ νωρίτερα, μέ τά έργα τοϋ Μπαλζάκ καί τοϋ Τολστόι— έτσι πού σήμερα μονάχα μεμονωμένοι μεγάλο: καλλιτέχνες πού παλεύουν ένάντια στό ρεϋμα, δπως λογουχάρη ό Τόμας Μάν, μποροϋν νά φτάσουν τά 5ψη πού από καιρό ήδη έχουν καταχτηθεί. Αύτές οί δυό αισθητικές άντιλήψεις κρύβουν τήν έφαρμογή πάνω στή φύση καί τήν ιστορική άνάπτυξη τοϋ μυθιστορήματος δύο Αλληλοσυγκρουόμενων φιλοσοφιών τής ιστορίας. Κ' έπειδή τ ^ μυθιστόρημα είναι ή έπικρατοϋσα καλλιτεχνική μορφή τοϋ νεότερου άστικοϋ πολιτισμού, αύτή ή αντίθεση ανάμεσα στις δυό αισθητικές αντιλήψεις για τδ μυθιστόρημα, μάς ξαναστέλνει πίσω στήν άνάπτυξη τής λογοτεχνίας σάν σύνολου, ή ίσως άκόμη καί τοϋ πολιτισμού σάν σύνολου. Τό έρώτημα πού θά έθετε ό φιλόσοφος τής ιστορίας θά ήταν: ό δρόμος τού σημερινού μας πολιτισμού τραβάει πρός τά πάνω ή πρός τά κάτω; Δέν υπάρχει κανείς πού ν' αρνείται πώς ό πολιτισμός μας έχει περάσει καί περνάει άκόμα μέσα από σκοτεινές έποχές. ' Η φιλοσοφία τής ιστορίας είναι έκείνη πού θ' άποφασίσει γιά τό δν αύτό τό σκοτείνιασμα τοϋ ορίζοντα, πού γιά πρώτη φορά έκφράστηκε μέ έπάρκεια στήν ΑΙσϋηματική άγωγή τοΰ Φλωμπέρ, είναι μιά τελική, μοιραία έκλειψη, ή είναι μονάχα μιά σήραγγα στήν όποία, δσο μεγάλη κι αν είναι, ύπάρχει ένας δρόμος πού όδηγεί καί πάλι στό φώς. Οί άστοί αισθητικοί καί κριτικοί, ανάμεσα τους κι ό συγγραφέας τούτου τοΰ βιβλίου, δέν έβλεπαν κανένα δρόμο πού νά φέρνει έξω άπ' τό σκοτάδι. Άντίκρυζαν τήν ποίηση άπλώς σά μιά αποκάλυψη τής έσώτερης ζωής, μιά αναγνώριση τής κοινωνικής άπόγνωσης μέ καθάριο μάτι ή, στήν καλύτερη περίπτωση, μιά παρηγοριά, ένα θαΰμα πού άντανακλδται πρός τά έξω. Λογική συνέπεια αύτής τής ίστορικοφιλοσοφικής άντίληψης, ήταν νά θεωρείται τό έργο τού Φλωμπέρ, καί ιδιαίτερα ή ΑΙσθηματιχή άγωγή του, σάν ή μεγαλύτερη έπίτευξη τοϋ νεότερου μυθιστορήματος. Ή αντίληψη αύτή έπεκτείνεται φυσικά σέ κάθε σφαίρα τής λογοτεχνίας. Παραθέτω ένα 

1«

Π Ρ 0 Λ 0 Γ 0 2 ΤΟΪ ΣΓΓΓΡΛΦΕΛ.

μονάχα παραδειγμα: τό πραγματικά μεγάλο φιλοσοφικό και ψυχολογικό περιεχόμενο τοΟ έπίλογου στόν Πόλεμο και ΕΙρήνη είναι ή πορεία πού ύστερα άπό τούς Ναπολεόντειους πολέμους δδήγησε τήν πιό προχωρημένη μειοψηφία τής άριστοκρατικής ρωσικής ίντελλιγκέντσιας—μιά πολύ μικρή μειοψηφία, βέβαια—στήν έξέγερση τών Δεκεμβριστών, αύτό τό τραγικά ήρωικό πρελούδιο στή μαζική πάλη τού ρωσικού λαού γιά τήν άπελευθέρωσή του. Ά π ' δλα αύτά δέν έβλεπε τίποτα ή παλιά μου φιλοσοφία τής Ιστορίας και ή παλιά μου αισθητική. Γιά μένα ό έπίλογος άξιζε μόνο γιά τά άπαλά χρώματα τής φλωμπεριανής απόγνωσης,τήν αποτυχία δλων τών άσκοπων άναζητήσεων και παρορμήσεων τής νιότης, τήν κατασπίλωσή τους μέσα στήν τεφρή πεζότητα τής οικογενειακής αστικής ζωής. Τό ίδιο έφαρμόζεται σέ κάθε σχεδόν λεπτομερειακή άνάλυση τής αστικής αισθητικής. Ή αντίθεση τού μαρξισμού στις ιστορικές άπόψεις τών τελευταίων 50 χρόνων (πού ούσία τους ήταν ή άρνηση τού δτι ή Ιστορία είναι Ινας κλάδος τής γνώσης πού καταπιάνεται μέ τήν αδιάσπαστη έξέλιξη τής ανθρωπότητας πρός τά πάνω), συνεπάγονταν ταυτόχρονα μιά όξύτατη αντικειμενική διαφωνία σ' δλα τά προβλήματα τής κοσμοθεωρίας ή τής αισθητικής. Κανένας δέν μπορεΓ νά περιμένει άπό μένα νά δώσω Ιστω κ' Ινα περίγραμμα τού σκελετού τής μαρξιστικής φιλοσοφίας τής ιστορίας μέσα στά δρια ένός πρόλογου. 'Αλλά παρ' δλα αύτά πρέπει νά άπομακρύνουμε ορισμένες κοιvότoπεc προκαταλήψεις, έτσι πού ό συγγραφέας κι δ αναγνώστης νά μπορούν νά καταλαβαίνουν ό ένας τόν άλλον, κι άκόμη ol άναγνωστες νά προσεγγίζουν τό βιβλίο αύτό χωρίς να είναι προκατειλημμένοι γιά τό πώς έφαρμόζει τό μαρξισμό σέ ορισμένα σημαντικά προβλήματα τής ιστορίας τής λογοτεχνίας και τής αισθητικής, και νά μήν έκφέρουν κρίσεις γι' αύτό πριν συγκρίνουν τήν έφαρμογή τούτη μέ τά γεγονότα. Ή μαρξιστική φιλοσοφία τής ιστορίας είναι μιά περιεκτική θεωρία πού πραγματεύεται τή νομοτελειακή πρόοδο πού έκανε ή ανθρωπότητα άπό τόν πρωτόγονο κομμουνισμό ως τήν έποχ ή μας και τις προοπτικές γιά τήν παραπέρα πρόοδό μας στόν Ιδιο δρόμο. Σάν τέτια μδς δίνει μερικές ένδείξεις γιά τό ιστορικό μέλλον. Άλλά οί ένδείξεις αύτού τού είδους—πού γεννιώνται άπό τήν αναγνώριση δρισμένων νόμων πού διέπουν τήν ιστορική άνάπτυξη— δέν είναι ένα βιβλίο μαγειρικής πού μδς έφοδιάζει μέ ρετσέτες γιά κάθε φαινόμενο ή περίοδο- δ μαρξισμός δέν είναι ένας Μπαίντεκερ*
* Ό περίφημος γερμανικές ταξιδιωτικές όΒηγός που πρωτο·χδόθηχ· το 1839 απέ τόν Κάρολο Μπαίντεκερ. (Σημ. τ. μετ.). 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ T o r ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ

17

τής ιστορίας, άλλά ένα ορόσημο πού δείχνει τήν κατεύθυνση δπου ή ιστορία κινείται πρός τά μπρός. Ή τελική βεβαιότητα πού παρέχει συνίσταται στήν πεποίθηση πώς ή άνάπτυξη τής ανθρωπότητας τελικά δέν δδηγεϊ οδτε μπορεί νά οδηγεί στό τίποτα και τό πουθενά. Τέτοιες γενικεύσεις, φυσικά, δέν άποδίδουν πλήρη δικαιοσύνη στήν καθοδήγηση πού προσφέρει δ μαρξισμός, καθοδήγηση πού έκτείνεται σέ κάθε καίριο πρόβλημα τής ζωής. Ό μαρξισμός συνδυάζει τή συνεπή παρακολούθηση μιάς άμετάβλητης πορείας μέ άκατάπαυστες θεωρητικές και πραχτικές παραχωρήσεις στις έκτροπές άπό τό μονοπάτι τής έξέλιξης. ' Η καλά καθορισμένη φιλοσοφία του τής Ιστορίας βασίζεται σέ μιάν εδκαμπτη και προσαρμοστική παραδοχή καΐ άνάλυση τής ιστορικής άνάπτυξης. Ή φανερή αύτή δυαδικότητα — πού στήν πραγματικότητα είναι ή διαλεκτική ένότητα τής μαρξιστικής κοσμοθεωρίας — είναι και ή καθοδηγητική άρχή τής μαρξιστικής αισθητικής και τής φιλολογικής θεωρίας. 'Εκείνοι πού δέν ξέρουν καθόλου μαρξισμό ή πού τόν ξέρουν έπιπόλαια μόνο ή άπό δεύτερο χέρι, ίσως νά έκπλαγοϋν γιά τό σεβασμό πρός τήν κλασική κληρονομιά τής άνθρωπότητας πού βρίσκει κανείς στούς πραγματικά μεγάλους έκπροσώπους αύτής τής θεωρίας καθώς και γιά τις δτελείωτες άναφορές τους σ' αύτή τήν κλασική κληρονομία. Χωρίς νά θέλουμε νά μπούμε σέ πάρα πολλές λεπτομέρειες, άναφέρουμε σαν παράδειγμα, στή φιλοσοφία, τήν κληρονομιά τής έγελιανής διαλεκτικής, δπως άντιτίθεται στις διάφορες τάσεις πού δπάρχουν στις τελευταίες φιλοσοφίες. «Μά δλα αδτά είναι άπό καιρό πια ξεπερασμένα...» φωνάζουν οί μοντέρνοι. « Ό λ α αύτά είναι ή άνεπιθύμητη, φθαρμένη κληρονομιά τοϋ δέκατου ένατου αιώνα...» φωνάζουν έκεΐνοι πού — μέ πρόθεση ή χωρίς πρόθεση, συνειδητά ή άσύνειδα — ύποστηρίζουν τή φασιστική ιδεολογία και τήν ψευτο - έπαναστατική της άρνηση τοϋ παρελθόντος, πού στήν πραγματικότητα είναι άρνηση τοϋ πολιτισμοΰ και τοϋ άνθρωπισμοΰ. *Ας κοιτάξουμε τή χρεωκοπία τών τελευταίων φιλοσοφιών χωρίς προκατάληψη- ας παρατηρήσουμε πώς οί περισσότεροι φιλόσοφοι τοϋ καιροΰ μας είναι άναγκασμένοι νά μαζέβουν τά σπασμένα και σκόρπια κομμάτια τής διαλεκτικής (πού μέσα σ' αύτή τήν άποσύνθεση έχουν παραποιηθεί και διαστρεβλωθεί) δποτε θέλουν νά ποϋν κάτι πού έστω κι άπό μακριά ν' αγγίζει τήν ούσία τής σημερινής ζωής· ας κοιτάξουμε τις νεότερες προσπάθειες γιά μιά φιλοσοφική σύνθεση και θά τις βρούμε άθλιες, άξιολύπητες καρικατοϋρες τής παλιάς γνήσιας διαλεκτικής, πού τώρα είναι παραδομένη στή λησμονιά. 2 

19

ΠΡΟΛΟΓΟΣ T o r ΣΪΤΓΡΑΦΕΑ

Δέν είναι τυχαίο πού οί μεγάλοι μαρξιστές στήν αισθητική τους, δπως καί σ' άλλους τομείς, ήταν οί γεμάτοι ζήλο θεματοφύλακες τής κλασικής μας κληρονομιάς. Άλλά αύτήν τήν κλασική κληρονομιά δέν τήν άντικρύζουν σάν Ινα ξαναγύρισμα στό παρελθόν τό δτι θεωροΟν τό παρελθόν κάτι πού ανεπανόρθωτα Ιχει περάσει καί δέν έπιδέχεται καμιάν ανανέωση, είναι Ινα άναγκαίο πόρισμα τής φιλοσοφίας τους τής ιστορίας. Σεβασμός τής κλασικής κληρονομάς στήν αισθητική σημαίνει πώς οί μεγάλοι μαρξιστές άναζητοΟν τήν άληθινή λεωφόρο τής ιστορίας, τήν άληθινή κατεύθυνση τής άνάπτυξής της, τήν άληθινή πορεία τής ιστορικής καμπύλης, πού ξέρουν τόν τύπο της. Κ' έπειδή ξέρουν τόν τύπο, δέν ξεστρατίζουν ακολουθώντας τήν έφαπτομένη σέ κάθε σημείο καμπυλότητας τής γραφικής παράστασης, καθώς συχνά κάνουν οί νεότεροι στοχαστές έξ αιτίας τής θεωρητικής τους άρνησης τής ιδέας πώς υπάρχει μιά άμετάβλητη γενική γραμμή ανάπτυξης. Στή σφαίρα τής αίσθητικής αύτή ή κλασική κληρονομιά συνίσταται στις μεγάλες τέχνες πού άπεικονίζουν τόν άνθρωπο σάν Ινα σύνολο, μέσα στό σύνολο τής κοινωνίας. Καί πάλι, τά κεντρικά προβλήματα πού μπαίνουν στήν αισθητική, τά καθορίζει ή γενικί] φιλοσοφία (έδώ: 6 προλεταριακός ανθρωπισμός). Έ μαρξιστική φιλοσοφία τής ιστορίας αναλύει τόν άνθρωπο σά σύνολο. Σά σύνολο άτενίζει καί τήν ιστορία τής άνθρώπινης έξέλιξης μαζί μέ τή μερική πραγμάτωση ή μή πραγμάτωση τής άρτίωσής της στις διάφορες περιόδους τής άνάπτυξής της. Έ φιλοσοφία αύτή παλεύει νά φέρει στό φδς τούς κρυμένους νόμους πού διέπουν δλες τις άνθρώπινες σχέσεις. "Ετσι, άντικείμενο τοϋ προλεταριακοί) άνθρωπισμοΟ είναι ή άνασυγκρότηση ολόκληρης τής άνθρώπινης προσωπικότητας καί ή απαλλαγή της άπό τή διαστρέβλωση καί τό διαμελισμό πού ύφίσταται στήν ταξική κοινωνία. Οί θεωρητικές καί πρακτικές αύτές προοπτικές καθορίζουν τά κριτήρια πού χάρη σ* αύτά ή μαρξιστική αισθητική στήνει μιά γέφυρα πού φέρνει πίσω στούς κλασικούς καί ταυτόχρονα ανακαλύπτει νέους κλασικούς μέσα στή θολούρα τδν φιλολογικών μαχών τής έποχής μας. Οί αρχαίοι "Ελληνες, 6 Ντάντε, 6 Σαίξπηρ, ό Γκαίτε, ό Μπαλζάκ, 6 Τολστόι, δίνουν δλοι έπαρκεϊς πίνακες τών μεγάλων περιόδων τής άνθρώπινης ανάπτυξης καί ταυτόχρονα βοηθοΟν σάν όρόσημα μέσα στόν ιδεολογικό άγώνα γιά τήν άποκατάσταση τής άδιάσπαστης άνθρώπινης προσωπικότητας. Μιά τέτοια σκοπιά μδς βοηθάει νά βλέπουμε τήν πολιτιστική καί φιλολογική έξέλιξη τοϋ δέκατου Ινατου αιώνα στό κατάλληλό της φώς. Μδς δείχνει πώς οί αληθινοί κληρονόμοι τοϋ γαλλικού μυ- 

ΙΙΡΟΛΟΓΟΙ ΤΟΓ Ι Ϊ Τ Γ Ρ Α Φ Ε Α

19

θιστορήματος, πού τόσο ένδοξα ξεκίνησε στις άρχε» τοϋ περασμένου αιώνα, δέν ήταν έ Φλωμπέρ οδτε, ιδιαίτερα, 6 Ζολά, άλλά οί Ρώσοι και οί Σκανδιναυοί συγγραφείς τοϋ δεύτερου μισοϋ τοϋ αιώνα. Ό τόμος αύτός περιέχει τις μελέτες μου γιά τούς Γάλλους και Ρώσους ρεαλιστές συγγραφείς, οί όποίοι άντικρύζονται σέ μιά τέτοια προοπτική. "Αν μεταφράσουμε στή γλώσσα τής καθαρής αισθητικής τή σύγκρουση (δπως νοείται στή φιλοσοφία τής ιστορίας) ανάμεσα στό Μπαλζάκ και τό κατοπινό γαλλικό μυθιστόρημα, φτάνουμε στή σύγκρουση άνάμεσα στό ρεαλισμό και τό νατουραλισμό, ΐ ό νά μιλάμε έδώ γιά σύγκρουση, ίσως νά φανεί σάν παραδοξολογία στούς περισσότερους σημερινούς συγγραφείς και άναγνώστες. Γιατί οί περισσότεροι σημερινοί συγγραφείς και άναγνώστες έχουν συνηθίσει στις φιλολογικές μόδες πού ταλαντεύονται άνάμεσα στόν ψευτοαντικειμενισμό τής νατουραλιστικής σχολής και τόν άπατηλό υποκειμενισμό τής άφηρημένης φορμαλιστικής σχολής. Κι άφοϋ δέ βλέπουν καμιάν άξία στό ρεαλισμό, θεωρούν τις ψεύτικες άκρότητές τους σάν ένα νέο είδος πού πλησιάζει τό ρεαλισμό ή πού είναι ρεαλισμός. Ό ρεαλισμός ωστόσο δέν είναι κανένας μέσος δρόμος άνάμεσα στήν ψεύτικη άντικειμενικότητα και τήν ψεύτικη υποκειμενικότητα, άλλά, άντίθετα, είναι δ άληθινός τρίτος δρόμος πού φέρνει στή λύση, και άντιτίθεται σ'δλα τά ψευτοδιλήμματα πού γεννιοΰνται άπό τά κακοτοποθετημένα έρωτήματα δσων περιπλανιούνται δίχως χάρτη μές στό λαβύρινθο τοϋ καιροϋ μας. Ρεαλισμός είναι ή άναγνώριση τοϋ γεγονότος δτι ένα λογοτεχνικό έργο δέν μπορεί νά μένει οδτε σέ μιά χωρίς ζωή μεσότητα, καθώς ύποθέτουν οί νατουραλιστές, οδτε σέ μιάν άτομική άρχή πού αύτοδιαλύεται μέσα στό τίποτα. Ή κεντρική κατηγορία και τό κεντρικό κριτήριο τής ρεαλιστικής λογοτεχνίας είναι ό τύπος, μιά ιδιόρρυθμη σύνθεση πού δένει μαζί οργανικά τό γενικό και τό ιδιαίτερο τόσο στούς χαρακτήρες δσο και στις καταστάσεις. Αύτό πού κάνει Εναν τύπο, τύπο, δέν είναι ή ίδ^τητα τοϋ μέσου δρου, οδτε ή άπλή άτομική του ϋπαρξη, δσοδήποτε βαθιά κι αν έχουν συλληφθεί. Αύτό πού τόν κάνει τύπο είναι δτι μέσα του υπάρχουν δλα τά άνθρώπινα καΐ κοινωνικά ουσιαστικά καθοριστικά στοιχεία, στό ϋψιστο έπίπεδο τής άνάπτυξής τους, στό δστατο ξεδίπλωμα τών δυνατοτήτων πού βρίσκονται μέσα τους σέ λανθάνουσα κατάσταση, στήν άκραία παρουσίαση τών άκροτήτων τους, συγκεκριμενοποιώντας μ' αύτό τόν τρόπο τά δρια και τις άποκορυφώσεις τών ανθρώπων και τών έποχών. Έ τ σ ι ό άληθινά μεγάλος ρεαλισμός άπεικονίζει τόν άνθρωπο και τήν κοινωνία σάν άρτιωμένες όντότητες, άντί νά δείχνει άπλώς 

20

ΠΡ0Α0Γ02

Tor

2ΓΓΓΡΛΦΚΛ

τή μιαν ή τήν άλλη άπό τΙς δψεις τους. "Αν κριθούν μ ' αύτόν τό γνώμονα οΕ καλλιτεχνικές τάσεις πού καθορίζονται είτε άπό άποκλειστική ένδοσκόπηση εΓτε άπό άποκλειστική έςωστρέφεια, έξίσου φτωχαίνουν καϊ διαστρέφουν τήν πραγματικότητα. "Ετσι ό ρεαλισμός έχει τή σημασία μιδς τρισδιαστατικότητας, μιδς σφαιρικότητα;,πού προικίζει μέ άνεξάρτητη ζωή τούς χαραχτήρες και τΙς ανθρώπινες σχέσεις. Μέ κανένα τρόπο δέν περιλαμβάνει μιάν άρνηση τοΟ συγκινησιακού καϊ διανοητικού δυναμισμού πού άναπτύσσεται άναγκαΐα μαζί μέ τό νεότερο κόσμο. Στό μόνο πού άντιτίθεται είναι ή καταστροφή τής άρτιότητας τής άνθρώπινης προσωπικότητας καϊ τής αντικειμενικής τυπικότητας τών άνθρώπων και τών καταστάσεων πού προκαλεί ή ύπέρμετρη λατρεία τής στιγμιαίας διάθεσης. Ή πάλη ένάντια στίς τάσεις αύτές άπόχτησε μιάν άποφασιστική σημασία στή ρεαλιστική λογοτεχνία τοΟ δέκατου ένατου αιώνα. Πολύ πρίν έμφανιστοΰν πρακτικά μές στή λογοτεχνία τέτοιες τάσεις, ό Μπαλζάκ είχε κιόλας προφητικά προβλέψει και διαγράψει δλο τό πρόβλημα στό κωμικοτραγικό πεζογράφημα. Τό "Αγνωστο ' Αριστούργημα. Έδώ, τό πείραμα ένός ζωγράφου νά δημιουργήσει μιά νέα κλασική τρισδιαστατικότητα, διαμέσου μιδς συγκινησιακής καϊ χρωματικής έκστασης, πού είναι ολότελα μέσα στό πνεύμα τού νεότερου έμπρεσσιονισμοΰ, όδηγεΓ στό ολοκληρωτικό χάος. Ό Φραουνχόφερ, ό τραγικός ήρωας, ζωγραφίζει έναν πίνακα πού είναι ένα χαοτικό μπέρδεμα χρωμάτων. Μέσα άπ' αύτά προβάλλει ένα δπέροχα σχεδιασμένο γυναικείο πόδι, λές και είναι ένα κομμάτι ξέχωρο, πού έγινε σχεδόν τυχαία. Σήμερα ένα σημαντικό μέρος τών μοντέρνων καλλιτεχνών έχουν παρατήσει τούς άγώνες τού τύπου Φραουνχόφερ και ικανοποιούνται μέ τό νά βρίσκουν μιά δικαίωση τού συγκινησιακού χάους τών έργων τους μέ νέες αισθητικές θεωρίες. Τό κεντρικό αισθητικό πρόβλημα τού ρεαλισμού είναι ή έπαρκής προβολή τής άρτιας άνθρώπινης προσωπικότητας. 'Αλλά δπως σέ κάθε βαθειά φιλοσοφία τής τέχνης, έτσι κ ' έδώ, ή συνεπής παρακολούθηση τής αισθητικής άποψης ώς τό τέρμα της, μδς όδηγεϊ πέρα άπό τήν καθαρή αισθητική· γιατί ή τέχνη, άκριβώς άμα παρθεί στήν υπέρτατη καθαρότητά της, είναι διαποτισμένη μέ κοινωνικά καϊ ήθικά άνθρωπιστικά προβλήματα. Τό αίτημα μιδς ρεαλιστικής δημιουργίας τύπων βρίσκεται σέ αντίθεση τόσο μέ τΙς τάσεις δπου ή βιολογική ύπαρξη τοΟ άνθρωπου, οΕ φυσιολογικές απόψεις τής αύτοσυντήρησης και τής άναπαραγωγής κυριαρχούν (Ζολά και οΕ δπαδοί του), δσο καϊ μέ τις τάσεις πού μεταρσιώνουν τόν άνθρωπο σέ καθαρά νοητικές καϊ ψυχολογικές λειτουργίες.'Αλλά 

•21

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΓ ΣΓΓΓΡΑΦΕΑ

μιά τέτοια στάση, αν έμενε μέσα στή σφαίρα τών τυπικών αισθητικών κρίσεων, θά ήταν χωρίς αμφιβολία όλότελα αύθαίρετη. Γιατί δέν δπάρχει κανένας λόγος, δπου ή έρωτική σύγκρουση μέ τις παρεπόμενές της ήθικές καί κοινωνικές συγκρούσεις, θεωρούμενες άπλώς άπό τή σκοπιά τοΟ καλοΟ γραψίματος, νά χρειάζονταν νά τοποθετηθεί πιό πάνω άπό τό στοιχειακό αύθορμητισμό τοΟ καθαροΟ σέξ. Μόνο αν δεχτοΟμε τήν έννοια τής άρτιας προσωπικότητας σάν τό κοινωνικό καί ιστορικό έργο πού έχει νά έπιτελέσει ή ανθρωπότητα, μόνο αν θεωρήσουμε πώς ή τάση τής τέχνης είναι να άπεικονίζει τά πιό σημαντικά καί κρίσιμα σημεΓα αύτής τής πορείας μ ' δλο τόν πλοΟτο τών παραγόντων πού τήν έπηρεάζουν, μόνο άν ή αισθητική έκχωρήσει στήν τέχνη τό ρόλο τοΟ έξερευνητή καί όδηγοΟ, μπορεί τό περιεχό|ΐενο τής ζωής νά χωριστεί συστηματικά σέ σφαίρες μεγαλύτερης καί μικρότερης σημασίας· σέ σφαίρες πού φωτίζουν τύπους καί μονοπάτια καί σέ σφαίρες πού μένουν στό σκοτάδι. Μόνο τότε γίνεται φανερό πώς ή όποιαδήποτε περιγραφή άπλών βιολογικών λειτουργιών — είτε είναι ή σεξουαλική πράξη, είτε 6 πόνος καί τά βάσανα, δσο λεπτομερειακά καί άπ' τή λογοτεχνική σκοπιά τέλεια κι αν έχουν δοθεί — καταλήγει σ' Ινα κατέβασμα τοΟ έπιπέδου τής κοινωνικής, ιστορικής καί ήθικής ύπαρξης τών άνθρώπων. Κάτι τέτοιο δέν είναι μέσο αλλά εμπόδιο γιά μιά τόσο ούσιαστική καλλιτεχνική έκφραση, πού θά φώτιζε τις άνθρώπινες συγκρούσεις σ' δλη τους τήν πολυπλοκότητα καί τήν πληρότητα. Αύτδς είναι ό λόγος πού τά νέα περιεχόμενα καί τά νέα έκφραστικά μέσα πού έφερε 6 νατουραλισμός δέν όδήγησαν στό πλούτισμα άλλά στή φτώχεια καί τό στένεμα τής λογοτεχνίας. Συλλογισμοί όλοφάνερα παρόμοιοι είχαν διατυπωθεί καί στις πρώτες πολεμικές πού έγιναν εναντίον τοΟ Ζολά καί τής σχολή του. 'Αλλά οί ψυχολογιστές, άν καί στή συγκεκριμένη τους καταδίκη τοΟ Ζολά καί τής σχολής του είχαν δίκιο σέ αρκετά σημεΓα, άντέτασσαν στή λαθεμένη ακρότητα τοΟ νατουραλισμοΟ μιάν άλλη άκρότητα δχ,ι λιγότερο λαθεμένη. Γιατί ή έσωτερική ζωή τοϋ ανθρώπου, τά ούσιαστικά της χαραχτηριστικά καί οί ούσιαστικές της συγκρούσεις μποροϋν άληθινά νά έκφραστοϋν μονάχα σέ όργανική σύνδεση μέ τούς κοινωνικούς καί ιστορικούς παράγοντες. Ή τάση τών ψυχολογιστών, καθώς ξεκόβει άπό τούς παράγοντες αύτούς καί άναπτύσσει άπλώς τή δική της ένυπάρχουσα διαλεκτική, δέν είναι λιγότερο άφηρημένη καί δέν διαστρεβλώνει ούτε φτωχαίνει τήν απεικόνιση τής άρτιας άνθρώπινης προσωπικότητας λιγότερο, άπ' δσο έ νατουραλιστικός βιολογισμός στόν δποΓο άντιτίθεται. Είναι άλήθεια πώς ή στάση άπέναντι στήν ψυχολογική σχολή, 

'22

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΪ" ΣΪΓΓΡΑΦΕΑ

είναι σέ πρώτη ματιά λιγότερο ξεκάθαρη άπ' δ,τι στήν περίπτωση τοϋ νατουραλισμοί), ιδιαίτερα δταν άντικρύζεται άπό τή σκοπιά των νεότερων λογοτεχνικών τρόπων. Ό καθένας θά δεί αμέσως δτι ή περιγραφή, μέ τόν τρόπο τοϋ Ζολδ, μιδς πράξης συνουσίας τής Διδώς καί τοϋ Αινεία ας ποϋμε, καί ή περιγραφή μι3ς άνάλογης πράξης τοϋ Ρωμαίου καί τής Ίουλιέττας, θά έμοιαζαν μεταξύ τους πολύ περισσότερο άπ' δ,τι οί έρωτικές συγκρούσεις πού περιγράφουν ό Βιργίλιος καί δ Σαίξπηρ, πού μ3ς φέρνουν σ' έπικοινωνία μ' ίναν ανεξάντλητο πλοΰτο πολιτιστικών κι ανθρώπινων γεγονότων καί τύπων. Ή καθαρή ένδοσκόπηση είναι δλοφάνερα τό διαμετρικά άντίθετο στό νατουραλιστικό κατέβασμα τοϋ έπιπέδου, γιατί αύτά πού περιγράφει είναι χαραχτηριστικά δλότελα ατομικά καί μή έπαναλαμβανόμενα. 'Αλλά τέτοια 8>ς τό ακρότατο σημείο έξατομινευμένα χαραχτηριστικά είναι κι ώς τό άκρότατο σημείο άφηρημένα, ακριβώς γιατί δέν έπαναλαμβάνονται. Έδώ ταιριάζει καλά κ' ή ευφυέστατη παραδοξολογία τοϋ Τσέστερτον, πού λέει πώς τό έσωτερικό φώς είναι τό χειρότερο είδος φωτισμοΰ. Είναι φανερό στόν καθένα πώς δ τραχύς βιολογισμός τών νατουραλιστών καί τά χοντροκομένα σκίτσα πού σχεδιάζουν οΕ προπαγανδιστές συγγραφείς παραμορφώνουν τήν άληθινή εικόνα τής άρτιας άνθρώπινης προσωπικότητας. Πολύ λιγότεροι δμως είναι έκείνοι πού άντιλαμβάνονται δτι τό λεπτεπίλεπτο ξεσκάλισμα τής άνθρώπινης ψυχής καί ή μεταμόρφωση τών άνθρώπινων δπάρξεων σέ μιά χαοτική ροή ιδεών πού κάνουν οί ψυχολογιστές, καταστρέφουν μέ τήν ίδια σιγουριά κάθε δυνατότητα λογοτεχνικής παράστασης τής άρτιας άνθρώπινης προσωπικότητας. "Ενας χωρίς κατάληξη χείμαρρος σχέσεων τοϋ είδους τοϋ Τζόυς μπορεί τόσο λίγο νά δημιουργήσει ζωντανά ανθρώπινα δντα, δσο καί τά ψυχρά όπολογισμένα πανάγαθα καί πανάθλια στερεότυπα πρόσωπα τοϋ "Απτον Σίνκλαιρ. Ή έλλειψη χώρου δέν έπιτρέπει νά άναπτυχθεϊ έδώ αύτό τό πρόβλημα σ' δλο του τό πλάτος. Μονάχα ένα σημαντικό σημείο, πού σήμερα συχνά παραμελείται, θά τονιστεί έδώ, γιατί δείχνει καθαρά πώς ή ζωντανή άπεικόνιση τής άρτιας άνθρώπινης προσωπικότητας είναι δυνατή μόνο άμα δ συγγραφέας προσπαθεί νά δημιουργήσει τύπους. Τό σημείο πού λέμε είναι δ δργανικός, άκατάλυτος σύνδεσμος ανάμεσα στόν άνθρωπο σάν ιδιαίτερο άτομο καί τόν άνθρωπο σάν κοινωνικό δν, σάν μέλος τής κοινότητας. Ξέρουμε πώς αύτό είναι σήμερα τό δυσκολότερο ζήτημα τής νεότερης λογοτεχνίας, καί τέτοιο ήταν άπό τότε πού ή νεότερη αστική κοινωνία ήρθε στόν κόσμο. 'Επιφανειακά, τά δύο αύτά φαίνονται πώς είναι χωρισμένα μέ τό μαχαίρι. Κι δσο πληρέστερα αναπτύσσεται ή νεότερη 

23

ΠΡΟΛΟΓΟΣ T o r ΣΪΤΓΡΑΦΕΑ

αστική κοινωνία τόσο περισσότερο διακηρύσσεται ή έμφάνιση τής αύτόνομης, ανεξάρτητης ύπαρξης τοϋ άτόμου. Ή έσωτερική, γνήσια «ιδιωτική» ζωή, φαίνεται σα νά προχωρεί σύμφωνα μέ τούς δικούς της αυτοδύναμους νόμους,ένώ τά έπιτεύγματά της και οί τραγωδίες της κάνουν τήν έντύπωση πώς ξετυλίγονται ακόμα τ.ιύ ανεξάρτητα άπό τό κοινωνικό περιβάλλον. Κι αντίστοιχα, άπ' τήν άλλη μεριά, φαίνεται σάν έ σύνδεσμος μέ τήν κοινωνική όμάδα νά μπορεί νά έκδηλωθεΐ μόνο σέ μεγαλόστομες άφαιρέσεις, πού ή καταλληλή τους έκφραση θά ήταν είτε ή ρητορία είτε ή σάτιρα. Μιά άπροκατάληπτη έρευνα τής ζωής και τό παραμέρισμα αυτών τών ψεύτικων παραδόσεων τής νεότερης λογοτεχνίας, οδηγεί άρκετά εδκολα στό ξεσκέπασμα τών άληθινών καταστάσεων, όδηγεί στήν άνακάλυψη έκείνη πού άπό καιρό είχαν κάνει οί μεγάλοι ρεαλιστές τής άρχής καί τών μέσων τοϋ δέκατου ένατου αιώνα και πού ό Γκόττφριντ Κέλλερ διατύπωσε έτσι: «Τά πάντα είναι πολιτική». Ό μεγάλος 'Ελβετός συγγραφέας δέν ήθελε βέβαια νά πει μ ' αύτό δτι τό κάθε τι ήταν άμεσα δεμένο μέ τήν πολιτική. 'Αντίθετα κατά τήν άποψή του — δπως καί κατά τήν άποψη τοϋ Μπαλζάκ καί τοϋ Τολστόι — κάθε πράξη, σκέψη καί συγκίνηση τών άνθρώπινων δντων είναι άξεχώριστα δεμένη μέ τή ζωή καί τούς άγώνες τής κοινωνικής ομάδας,δηλαδή μέ τήν πολιτική. 'Ανεξάρτητα άπ' τό αν of ίδιοι οί άνθρωποι τό έχουν ή δέν τό έχουν συνειδητοποιήσει, ανεξάρτητα άκόμα κι άπ' τό άν προσπαθοϋν νά τό άποφΰγουν, άντικειμενικά οί πράξεις τους, οί σκέψεις τους καί οί συγκινήσεις τους άπό τήν πολιτική έκπηγάζουν καί σ' αύτήν καταλήγουν. Οί πραγματικά μεγάλοι ρεαλιστές δχι μόνο άντιλαμβάνονται καί άπεικονίζουν αύτή τήν κατάσταση άλλά κάνουν καί κάτι περισσότερο—τήν προβάλλουν σάν Ινα αίτημα πού πρέπει νά άπευθύνεται στούς άνθρώπους. Ήξεραν πώς αύτή ή διαστρέβλωση τής αντικειμενικής πραγματικότητα^ (μ' δλο πού φυσικά όφείλεται σέ κοινωνικές αιτίες), αύτός δ τεμαχισμός τής άρτιας άνθρώπινης προσωπικότητας σ' ίνα δημόσιο καί σ' ένα ιδιωτικό τομέα, ήταν ένας άκρωτηριασμός τής ούσίας τοϋ άνθρώπου. Γι' αύτό λοιπόν διαμαρτύρονταν δχι μόνο σά ζωγράφοι τής πραγματικότητας, άλλά καί σάν άνθρωπιστές, ένάντια σέ τοϋτο τό πλάσμα τής καπιταλιστικής κοινωνίας, δσο κι άν τό αύθόρμητα σχηματισμένο καί ξώπετσο αύτό φαινόμενο ήταν άναπόφευκτο. Ά ν οάν συγγραφείς, έσκαβαν δλο καί πιό βαθιά γιά νά ξεσκεπάσουν τούς άληθινούς τύπους τών άνθρώπων, ή άναπόδραστη υποχρέωση τους ήταν νά βγάλουν στό φώς καί νά έκθέσουν μπρός στά μάτια τής νεότερης κοινωνίας τή μεγάλη τραγωδία τής άρτιας άνθρώπινης προσωπικότητας. 

25

ΠΡΟΛΟΓΟΣ T o r ΣΪΤΓΡΑΦΕΑ

Στα έργα τών μεγάλων ρεαλιστών δπως τοΟ Μπαλζάκ, μπορούμε και πάλι νά βρούμε τήν τρίτη λύση πού αντιτίθεται και στις δυό σφαλερές άκρότητες τής νεότερης λογοτεχνίας. Λύση πού κάνει νά φαίνονται σαν αφαίρεση, σαν κατασπίλωση τής άληθινής ποίησης τής ζωής, τόσο οί ανούσιες κοινοτοπίες τών τίμιων και |ΐέ καλές προθέσεις προπαγανδιστικών μυθιστορημάτων, δσο και δ κίβδηλος πλούτος πού φέρνει ή μονόπλευρη ένασχόληση μέ τις λεπτομέρειες τής ιδιωτικής ζωής. Αύτό μδς φέρνει καταπρόσωπα στό πρόβλημα τής σημερινής έπικαιρότητας τών μεγάλων συγγραφέων. Κάθε μεγάλη ιστορική περίοδος είναι περίοδος μεταβατική, είναι μιά αντιφατική ένότητα κρίσης και ανανέωσης, καταστροφής και άναγέννησης, Στή διάρκεια μιδς ένιαίας, άν και άντιφατικής, πορείας, έρχεται πάντα στή ζωή ένας νέος κοινωνικός ρυθμός κ ' ένας νέος τύπος άνθρωπου. Σέ τέτοιες κρίσιμες και μεταβατικές περιόδους τά καθήκοντα και οί εύθύνες τής λογοτεχνίας είναι έξαιρετικά μεγάλες. Τέτοιες ευθύνες δμως μόνο ό μεγάλοα ρεαλισμός μπορεί νά άντιμετωπίσει· τά συνηθισμένα, τά καθιερωμένα έκφραστικά μέσα τείνουν δλο και περισσότερο νά παρεμποδίσουν τή λογοτεχνία στήν έκπλήρωση τών καθηκόντων πού θέτει ή ιστορία. Τό δτι βλέποντας τά πράγματα απ' τή σκοπιά αύτή έπικρίνου|ΐε τις άτομιστικές, ψυχολογιστικές τάσεις στή λογοτεχνία, αύτό είναι κάτι πού δέν πρόκειται νά έκπληξε ι κανέναν. Είναι δμως πολύ περισσότερο θεμιτό νά έκπλήξει πολλούς τό δτι στις μελέτες αυτές έκφράζουμε μιά έντονη αντίθεση στό Ζολά και τό ζολαΐσμό. Μιά τέτοια έκπληξη ίσιος νά οφείλεται κατά κύριο λόγο στό δτι ό Ζολά ήταν ένας συγγραφέας τής άριστερδς και οί λογοτεχνικοί του τρόποι κυριαρχούσαν βασικά, με κανένα τρόπο δμως καϊ αποκλειστικά, στήν αριστερή λογοτεχνία, θ ά μπορούσε νά φανεί επομένως, δτι μέ τό νά ζητδμε άπ' τή μιά μεριά τήν πολιτικοποίηση τής λογοτεχνίας, και άπ' τήν άλλη νά χτυπάμε έπίβουλα τό πιό ρωμαλέο και μαχητικό κομμάτι τής άριστερής λογοτεχνίας, μπλεκόμαστε κ' έμείς οί ίδιοι σέ μιά σοβαρή άντίφαση. 'Αλλά ή αντίφαση αύτή είναι φαινομενική μονάχα. 'Οπωσδήποτε, αύτό πού αρμόζει είναι νά φωτίσουμε τόν άληθινό σύνδεσμο πού υπάρχει άνάμεσα στή λογοτεχνία και τήν κοσμοθεωρία. Τό πρόβλημα τό προσδιόρισε γιά πρώτη φορά (ξέχωρα άπό τούς Ρώσους δημοκρατικούς κριτικούς τής λογοτεχνίας) ο "Ενγκελς, δταν έκανε μιά σύγκριση άνάμεσα στό Μπαλζάκ και τό Ζολά. Ό "Ενγκελς έδειξε πώς δ Μπαλζάκ, μ' δλο πού στις πολιτικές του πεποιθήσεις ήταν νομιμόφρων μοναρχικός, παρουσίασε παρ' δλα 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ T o r ΣΪΤΓΡΔΦΚΑ

21

τά έλαττώματα καί τις αδυναμίες τής μοναρχικής φεουδαρχικής Γαλλίας καί περιέγραψε τήν έπιθανάτια αγωνία της μέ έξοχη ποιητική δύναμη. Αύτό τό φαινόμενο, στό οποίο ό αναγνώστης θά δει πώς αναφερόμαστε άρκετές φορές σέ τοΰτες τις σελίδες, μπορεί στό πρώτο κοίταγμα νά φανεί ξανά — καί λαθεμένα — σάν άντιφατικό. Ί σ ω ς φανεί πώς ή κοσμοθεωρία καί ή πολιτική στάση άρκετών μεγάλων ρεαλιστών είναι υπόθεση χωρίς σημασία. Ώ ς ένα ορισμένο σημείο αύτό είναι σωστό. Γιατί άπ' τή σκοπιά τής αύτοαναγνώρισης τοΰ παρόντος κι άπ' τή σκοπιά τής ιστορίας καί τοΰ μέλλοντος, αύτό πού βαραίνει είναι ή εικόνα πού μεταφέρει τό έργο- τό ζήτημα, ώς πιό βαθμό αύτή ή εικόνα συμβιβάζεται μέ τις άπόψεις τών συγγραφέων, άποτελεϊ δευτερότερο παράγοντα. Αύτό, βέβαια, μας φέρνει σ' ένα σοβαρό πρόβλημα τής αισθητικής. Ό "Ενγκελς, γράφοντας γιά τόν Μπαλζάκ, τό ονόμασε «δ θρίαμβος τοΰ ρεαλισμού». Είναι ένα πρόβλημα πού πηγαίνει βαθιά ώς τις ρίζες τής ρεαλιστικής καλλιτεχνικής δημιουργίας. 'Αγγίζει τήν ούσία τοΰ άληθινοΰ ρεαλισμού : τή δίψα τοΰ μεγάλου συγγραφέα γιά τήν αλήθεια, τό φανατικό του άγώνα γιά τήν πραγματικότητα —ή, άν ήταν νά τό έκφράσουμε μέ δ'ρουςτής ήθικής, θά λέγαμε πώς άξίζέι τήν ειλικρίνεια καί τήν ακεραιότητα τοΰ συγγραφέα. ' Α ν ή βαθύτερη καλλιτεχνική ανάπτυξη τών καταστάσεων καί τών χαρακτήρων πού έχει δημιουργήσει ένας μεγάλος ρεαλιστής σάν τό Μπαλζάκ, έρχεται σέ σύγκρουση μέ τις πιό προσφιλείς του προκαταλήψεις ή άκόμα καί μέ τις πιό ίερές του πεποιθήσεις, ό ρεαλιστής αύτός θά παραμερίσει τις προκαταλήψεις καί τις πεποιθήσεις του χωρίς νά διστάσει, καί θά περιγράψει δ,τι πραγματικά βλέπει καί δχι δ,τι θά προτιμούσε νά βλέπει. Αύτή ή ανελέητη στάση άπέναντι στήν ίδια τους τήν ύποκειμενική εικόνα τοΰ κόσμου είναι τό διακριτικό γνώρισμα δλων τών μεγάλων ρεαλιστών, καί βρίσκεται σέ έντονη άντίθεση μέ τή στάση τών δευτερότερων, πού πάντα σχεδόν καταφέρνουν νά «εναρμονίζουν» τή δική τους κοσμοθεωρία μέ τήν πραγματικότητα, δηλαδή νά βάζουν μέ τό ζόρι μιά παραποιημένη ή διαστρεβλωμένη εικόνα τής πραγματικότητας μέσα στό %χήμα τής δικής τους κοσμοθεωρίας. Ή διαφορά αύτή στήν ήθική στάση τών μεγαλύτερων καί τών μικρότερων συγγραφέων, συνδέεται στενά μέ τή διαφορά άνάμεσα στή γνήσια καί κίβδηλη δημιουργία. ΟΕ χαραχτήρες πού δημιούργησαν οί μεγάλοι ρεαλιστές, άπ' τή στιγμή πού έγινε ή σύλληψή τους στό δραμα τοΰ δημιουργού τους, ζούνε μιά δική τους ανεξάρτητη ζωή: οί μετακινήσεις τους, ή άνάπτυξή τους, τό πεπρωμένο τους δπαγορεύονται άπό τήν έσώτερη διαλεκτική τής κοινωνικής και ατομικής τους ύπαρξης. Κανένας συγγραφέας δέν είναι άλη· 

•26

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΓ ΣΓΓΓΡΑΦΕΑ

θινός ρεαλιστής, δέν είναι καν Ινας άληθινά καλός συγγραφέας, άμα δέν μπορεί νά κατευθύνει τήν έξέλιξη τών χαραχτήρων του σύμφωνα μέ τή θέλησή του. Ωστόσο δλα αύτά είναι απλώς ή περιγραφή τοϋ φαινόμενου. Απαντάνε στό έρώτημα τοΟτο πού αναφέρεται στήν ήθική τοϋ συγγραφέα : τί θά κάνει αν δεί τήν πραγματικότητα μ ' αύτό ή μ ' έκεϊνο τό φώς; Άλλά αύτό δέν μάς διαφωτίζει καθόλου σχετικά μέ τό άλλο έρώτημα: Ί'£ βλέπει ό συγγραφέας καί πώς τό βλέπει ; Κι δμως έδώ είναι πού έμφανίζονται τά πιό σημαντικά προβλήματα τών κοινωνικών παραγόντων τής καλλιτεχνικής δημιουργίας. Στη διαδρομή αύτών τών μελετών θά δείξουμε λεπτομερειακά τις βασικές διαφορές πού έμφανίζονται στις μεθόδους δημιουργίας τών συγγραφέων, σύμφωνα μέ τό βαθμό πού είναι δεμένοι μέ τή ζωή τής κοινότητας, είτε συμμετέχουν στούς άγώνες πού διαδραματίζονται γύρω τους είτε παραμένουν άπλώς παθητικοί παρατηρητές τών γεγονότων. Διαφορές τέτοιου είδους καθορίζουν δημιουργικές πορείες πού μπορεί νά είναι διαμετρικά άντίθετες· άκόμα κ' ή έμπειρία πού δίνει λαβή στήν έμφάνιση τοϋ έργου θά είναι διαφορετική στή συγκρότησή της, οπότε και ή πορεία τής διάπλασης τοϋ έργου θά είναι διαφορετική. Τό ζήτημα πού αναφέρεται στό αν 6 συγγραφέας ζεί μέσα στην κοινωνία ή είναι Ινας άπλός παρατηρητής της, δέν καθορίζεται άπό ψυχολογικούς οδτε καν άπό τυπολογικούς παράγοντες" αύτό πού καθορίζει τή γραμμή πού θά πάρει ή έξέλιξη ενός συγγραφέα, είναι ή έξέλιξη της κοινωνίας (βέβαια δχι αύτοματικά, δχι φαταλιστικά). ΙΙολλοί συγγραφείς, έποπτικοϋ βασικά χαραχτήρα, σπρώχτηκαν σέ μιάν έντονη συμμετοχή στή ζωή τοϋ περιβάλλοντος άπό τις κοινωνικές συνθήκες της έποχής τους άντίθετα ό Ζολά, ήταν άπό φυσικοϋ του Ινας άνθρωπος τής δράσης, άλλά ή έποχή του τόν άλλαξε σ' Ιναν άπλό παρατηρητή κι δταν στό τέλος άπάντησε στό κάλεσμα της ζωης, ήταν πιά πολύ άργά γιά νά έπηρεαστεί άπ' αύτό ή άνάπτυξή του σά συγγραφέα. Άλλά καί τοϋτο άκόμη, είναι μονάχα ή τυπική άποψη τοϋ προβλήματος, μολονότι δέν είναι πιά ή άφηρημένα τυπική. Τό ζήτημα γίνεται ούσιαστικό καί άποφασιστικό μονάχα άπό τότε πού έξετάζουμε συγκεκριμένα τή θέση πού πήρε Ινας συγγραφέας. Τί άγαπάει καί τί μισεί; Μ' αύτό τόν τρόπο φτάνουμε σέ μιά βαθύτερη έρμηνεία τής αληθινής κοσμοθεωρίας τοϋ συγγραφέα, στό πρόβλημα τής καλλιτεχνικής άξίας καί γονιμότητας πού έχει ή κοσμοθεωρία τοϋ συγγραφέα. Ή σύγκρουση πού πρωτύτερα μδς παρουσιαζόταν σά σύγκρουση άνάμεσα στήν κοσμοθεωρία τοϋ συγγραφέα καί στήν πιστή άπεικόνιση τοϋ κόσμου πού βλέπει, τώρα ξε- 

27

ΠΡΟΛΟΓΟΣ T o r ΣΪΤΓΡΑΦΕΑ

καθαρίζει καί εμφανίζεται σάν πρόβλημα πού βρίσκεται μέσα στήν ίδια τήν κοσμοθεωρία, σά σύγκρουση άνάμεσα σ' ένα βαθύτερο καί σ' ένα έπιφανειακότερο έπίπεδο τής κοσμοθεωρίας τοϋ συγγραφέα. Οί ρεαλιστές δπως ό Μπαλζάκ καί δ Τολστόι, στήν τελική τοποθέτηση πού κάνουν στά προβλήματα, παίρνουν πάντοτε γι' άφετηρία τους τά πιό σημαντικά, τά πιδ φλέγοντα ζητήματα τοϋ περιβάλλοντος· τό συγγραφικό τους πάθος κεντρίζεται διαρκώς άπό τά βάσανα έκεΐνα τοϋ λαοϋ, πού γιά τήν έποχή είναι τά οξύτερα• αύτά τά βάσανα είναι πού καθορίζουν τά άντικείμενα καί τ?)ν κατεύθυνση τής αγάπης καί τοϋ μίσους τους καί μέσα άπό τις συγκινήσεις αύτές καθορίζουν έπίσης τό τί βλέπουν στά ποιητικά τους δράματα καί πώς τό βλέπουν. Ά ν έπομένως, στήν πορεία τής δημιουργίας,ή συνειδητή τους θέα τοϋ κόσμου έρχεται σέ σύγκρουση μέ τόν κόσμο πού βλέπουν στό δραμά τους, αύτό πού πραγματικά προκύπτει είναι δτι ή άληθινή τους άντίληψη τοϋ κόσμου είναι ξώπετσα μονάχα διατυπωμένη άπ' τήν κοσμοθεωρία πού συνειδητά υποστηρίζουν καί τό πραγματικό βάθος τής κοσμοθεωρίας τους, οί βαθιοί τους δεσμοί μέ τά μεγάλα προβλήματα τής έποχής τους, ό πόνος τους γιά τά βάσανα τοϋ λαοϋ μποροϋν νά βροϋν έπαρκή έκφραση μονάχα στήν δπαρξη καί τή μοίρα τών χαραχτήρων τους. Κανένας δέν ένιωσε βαθύτερα άπ' τό Μπαλζάκ τά βάσανα πού προξένησε ή μετάβαση στό καπιταλιστικό σύστημα παραγωγής σέ κάθε κομμάτι τοϋ λαοϋ, τή βαθειά ήθική καί πνευματική κατάπτωση πού αναγκαία συνόδευε αύτόν τό μετασχηματισμό σέ κάθε κοινωνικό στρώμα. Ταυτόχρονα δ Μπαλζάκ είχε βαθειά έπίγνωση τοϋ γεγονότος δτι αύτός δ μετασχηματισμός δέν ήταν μόνο κοινωνικά άναπότρεπτος, άλλά καί, παράλληλα, προοδευτικός. Ό Μπαλζάκ προσπάθησε νά συμπιέσει αύτή τήν άντίφαση πού ύπήρχε στήν έμπειρία του, μέσα σ' Ενα σύστημα βασισμένο πάνω στήν Καθολική νομιμοφροσύνη πού ξεγελιόταν δμως καί μέ δρισμένες ούτοπικές άντιλήψεις τοϋ άγγλικοϋ συντηρήτισμοΰ. Άλλά τό σύστημα αύτό βρισκόταν σέ διαρκή άντίφαση μέ τήν κοινωνική πραγματικότητα τοϋ καιροϋ του καί τό μπαλζακικό δραμα πού τήν άντικαθρέφτιζε. Αύτη ή άντίφαση, δμως, έξέφραζε καθαρά τήν πραγματική άλήθεια, δηλαδή τή βαθειά γνώση πού είχε δ Μπ&λζάκ τοϋ άντιφατικά προοδευτικοϋ χαραχτήρα τής καπιταλιστικής άνάπτυξης. Μ' αύτό τόν τρόπο ό μεγάλος ρεαλισμός καί δ λαϊκός άνθρωπισμός συγχωνεύονται σέ μιά δργανική ένότητα. Γιατί άν άντικρύσουμε τούς κλασικούς τής κοινωνικής άνάπτυξης πού διαμόρφωσε τήν ούσία τής έποχής μας, άπ' τό Γκαίτε καί τό Γουώλτερ Σκώτ ως 

•28

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΓ ΣΓΓΓΡΑΦΕΑ

τόν Γκόρκι καί τόν Τόμας Μάν, βρίσκουμε m u t a t i s m u t a n d i s * τό βασικό πρόβλημα νά έχει τήν Ιδια δομή. Φυσικά κάθε μεγάλος ρεαλιστής βρήκε μιά διαφορετική λύση γιά τό βασικό πρόβλημα σύμφωνα μέ τήν έποχή του καί τήν καλλιτεχνική του προσωπικότητα. Όλοι τους δμως έχουν κοινό τό δτι διεισδύουν βαθιά μέσα στά μεγάλα, καθολικά προβλήματα τοΰ καιροΰ τους καί απεικονίζουν άδυσώπητα τήν άληθινή ούσία τής πραγματικότητας, έτσι δπως τή βλέπουν. Ά π ό τή γαλλική έπανάσταση καί δώθε, ή ανάπτυξη τής κοινωνίας κινήθηκε σέ μιά κατεύθυνση πού καθιστούσε άναπότρεπτη μι Λ σύγκρουση άνάμεσα στις τέτοιες έπιδιώξεις των άνθρώπων τών γραμμάτων καί στή λογοτεχνία καί στό κοινό τοΰ καιροΰ τους. 'Ολόκληρη αύτή τήν έποχή ένας συγγραφέας μπορούσε νά γίνει μεγάλος καί μόνο |ΐέ τόν αγώνα ένάντια στό ρεύμα τής καθημερινής ζωής. Κι άπ' τά χρόνια τοΰ Μπαλζάκ ή άντίσταση τής καθημερινής ζωής στις βαθύτερες τάσεις τής λογοτεχνίας, τοΟ πολιτισμού καί τής τέχνης δυναμώνει άκατάπαυστα. 'Ωστόσο ύπήρξαν πάντοτε συγγραφείς πού στό έργο τής ζωής τους, παρ' δλη τήν άντίσταση τής έποχής, έκπλήρωσαν τήν άπαίτηση πού διατύπωσε δ Ά μ λ ε τ : «νά κρατεΤ τόν καθρέφτη μπροστά στή φύση» καί διαμέσου μιδς τέτοιας άντανακλώμενης εικόνας βοήθησαν τήν ανάπτυξη τής άνΟρωπότητας καί τό θρίαμβο τών ανθρωπιστικών αρχών σέ μιά κοινωνία τόσο αντιφατική στή φύση της, ώστε άπ' τή μιά μεριά νά γεννά τό ιδεώδες τής άρτιας ανθρώπινης προσωπικότητας κι άπ' τήν άλλη νά τό καταστρέφει στήν πράξη. Οί μεγάλοι ρεαλιστές τής Γαλλίας βρήκαν έπάξιους κληρονόμους μονάχα στή Ρωσία. "Ολα τά προβλήματα πού άναφέραμε έδώ σχετικά μέ τό Μπαλζάκ έφαρμόζονται σ' άκόμα μεγαλύτερη κλίμακα στή ρωσική λογοτεχνική άνάπτυξη καί ιδιαίτερα στήν κεντρική της φυσιογνωμία, τό Λέοντα Τολστόι. Δέν είναι τυχαίο τό δτι ό Λένιν (χωρίς νά έχει διαβάσει τις παρατηρήσεις τοΰ "Ενγκελς γιά τό Μπαλζάκ) διατύπωσε τή μαρξιστική άποψη τών άρχών τοΰ άληθινοΰ ρεαλισμού άναλύοντάς τόν Τολστόι. "Ωστε δέν υπάρχει άνάγκη νά άναφερθοΰμε έδώ ξανά σ' αύτά τά προβλήματα. 'Υπάρχει δμως άνάγκη, καί μάλιστα μεγάλη, νά συγκεντρώσουμε τήν προσοχή μας στις τρέχουσες λαθεμένες άντιλήψεις σχετικά μέ τήν ιστορική καί κοινωνική θεμελίωση τοΰ ρωσικού ρεαλισμού. Καί τά σφάλματα αύτά σέ πολλές περιπτώσεις οφείλονται στήν έσκεμένη διαστρέβλωση ή άπόκρυψη τών γεγονότων. Στήν 'Αγγλία, δπως
* ' Α λ λ ά ζ ο ν τ α ς ό , τ ι π ρ έ π β ι ν' & λ λά ξβ ι, κ ά ν ο ν τ α ς ά ν α γ κ α ΐ β ς μ ε τ α β ο λ έ ς . Λατινικά οτό χβίμβνο ( Σ . Η . ) . τΙς 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ T o r ΣΧΤΓΡ^ΦΕΑ

29

και παντοΰ άλλού σχήν Εύρώπη, ή νεότερη ρωσική λογοτεχνία είναι πασίγνωστη και δημοφιλής άνάμεσα στό σκεπτόμενο άναγνωστικό κοινό. Άλλα δπως και παντού άλλού, οί άντιδραστικοί έχουν κάνει δ,τι μπορούσαν γιά νά έμποδίσουν αύτή τή λογοτεχνία νά γίνει δημοφιλής. Ά π ό ένστικτο ένιωσαν πώς ό ρωσικός ρεαλισμός, άκόμα κι δταν στό έργο του έχει μιάν ορισμένη κοινωνική τάση, είναι ένα αντίδοτο σέ κάθε αντιδραστικό μίασμα. "Οσο μεγάλη δμως κι αν ήταν ή έξοικείωση τής Δύσης μέ τή ρωσική λογοτεχνία, ή εικόνα πού είχε σχηματιστεί στό μυαλό τών αναγνωστών ήταν ώστόσο άτελής καί, σ' ένα μεγάλο βαθμό, λαθεμένη. Άτελής γιατί οί μεγάλοι πρωταγωνιστές τής ρωσικής έπαναστατικής δημοκρατίας, ό Χέρτσεν καί ό Μπιελίνσκι, ό Τσερνισέφσκι καί ό Ντομπρολιούμπω®, δχι μόνο μέναν αμετάφραστοι, παρά καί τά δνόματά τους άκόμα ήταν σέ πολύ λίγους γνωστά Ιξω άπό τά σύνορα τής ρωσικής γλώσσας. "Οσο γιά τό όνομα τού Σαλτύκωφ-Στσέντριν, τώρα μόλις άρχίζει νά γίνεται γνωστό, μ' δλο πού στό πρόσωπό του ή νεότερη ρωσική λογοτεχνία είχε νά παρουσιάσει έναν σατιρικό πού, άπ'τήν έποχή τού Τζόναθαν Σουίφτ, σ'όλόκληρο τόν κόσμο κανένας άλλος δέ θά μποροΟσε νά σταθεί δίπλα του. Μά τό σοβαρότερο είναι πώς ή άντίληψη γιά τή ρωσική λογοτεχνία δέν ήταν μόνο άτελής παρά είχε διαστρεβλωθεί κιόλας. ΟΕ άντιδραστικές ιδεολογίες δέ δίσταζαν νά παρουσιάζουν τούς μεγάλους Ρώσους ρεαλιστές Τολστόι καί Ντοστογιέφσκι γιά δικούς τους. Γινόταν άκόμα προσπάθεια νά τούς μεταβάλουν σέ μυστικιστές πού ή ματιά τους στηλώνονταν στό παρελθόν, σέ «αριστοκράτες τού πνεύματος» πού βρίσκονταν μακριά άπό τούς άγώνες τής έποχής τους. Ή παραποίηση αύτή τής εικόνας τού Τολστόι καί τού Ντοστογιέφσκι έξυπηρετούσε άκόμα κ' ένα δεύτερο σκοπό. Βοηθούσε δηλαδή στό νά δοθεί μιά ψεύτικη έντύπωση γιά τις τάσεις πού έπικρατούσαν στή ζωή τού ρωσικού λαού. Αποτέλεσμα, ό μύθος τής «"Αγίας Ρωσίας» καί τού ρωσικού μυστικισμού. Τόν μύθο αύτόν δέν τόν βρίσκουμε μόνο στούς κατ' έξοχήν άντιδραστικούς διανοητές, δπως τό Μερεσκόφσκι λόγου χάρη, παρά καί σέ σχετικά προοδευτικούς, δπως τό Μάζαρυκ. 'Αργότερα, δταν τό 1917 δ ρωσικός λαός πολέμησε γιά τήν άπελευθέρωσή του καί κέρδισε τή μάχη, ένα σημαντικό κομμάτι τής ίντελλιγκέντσιας έβλεπε μιάν αντίφαση άνάμεσα στή νέα έλεύθερη Ρωσία καί τήν παλιότερη ρωσική λογοτεχνία. "Ενα άπό τά δπλα τής άντεπαναστατικής προπαγάνδας, ήταν κι δ αβάσιμος ισχυρισμός πώς ή νέα Ρωσία έκανε μιά όλοκληρωτική στροφή σέ κάθε τομέα τού πολιτισμού κι δτι άπόρριπτε — καταδιώκοντας στήν πραγματικότητα — τήν παλιότερη ρωσική λογοτεχνία. 

•30

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΓ ΣΓΓΓΡΑΦΕΑ

Τούς άντεπαναστατικούς αυτούς ισχυρισμούς τούς έχουν άπό καιρό τώρα άνατρέψει τά γεγονότα. Ή λογοτεχνία τών Λευκορώσων έμιγκρέδων, πού ισχυριζόταν πώς είναι ή συνέχεια τής δήθεν μυστικιστικής ρωσικής λογοτεχνίας,φανέρωσε γρήγορα τή στειρότητα καί τή ματαιότητα πού απόχτησε άπ' τήν ώρα πού αποκόπηκε άπ' τή ρωσική γή καί τά πραγματικά προβλήματα. Ά π ' τήν άλλη μεριά, ήταν άδύνατο νά κρυφτεί άπ' τό σκεπτόμενο αναγνωστικό κοινό δτι στή Σοβιετική "Ενωση δ ρωμαλέος χειρισμός τών νωπών,σπαρταριστών θεμάτων πού άνάδειξε ή Ανανεωμένη ζωή τοΟ έθνους, παρασκεύαζε μιά πλούσια καί ένδιαφέρουσα νέα λογοτεχνία.Καί οΕ παρατηρητικοί αναγνώστες τής λογοτεχνίας αύτής, μπορούσαν μόνοι τους νά δοϋν πόσο βαθιά ριζωμένοι ήταν ο δεσμοί ανάμεσα σ' αύτήν Ε καί τό ρωσικό κλασικό ρεαλισμό. (Άρκεΐ έδώ ν' άναφέρουμε τό Σολόχωφ, τό συνεχιστή τοΟ ρεαλισμού τοΟ Τολστόι). ' Η έχθρική έκστρατεία γιά νά παραποιηθοϋν τά γεγονότα, καί πού είχε στόχο τή Σοβιετική "Ενωση, έφτασε στήν άποκορύφωσή της στά χρόνια πού προηγήθηκαν άπ' τόν τελευταίο πόλεμο καθώς καί στις άρχές του. 'Εξασθένησε δμως στή διάρκεια τοϋ πολέμου, δταν οί άπελευθερωμένοι λαοί τής Σοβιετικής "Ενωσης, άντιμαχόμενοι τό χιτλερικό ιμπεριαλισμό έδειξαν στόν κόσμο τέτοια δύναμη καί τέτοια κατορθώματα στή σφαίρα τοϋ ήθικοϋ καί δλικοΰ πολιτισμοϋ πού οΕ συκοφαντίες καί οΕ παραποιήσεις τοϋ παλιοϋ τύπου, χάσαν τήν άποτελεσματικότητά τους. Αντίθετα, ένας πολύ μεγάλος άριθμός άνθρώπων ένδιαφέρθηκε νά μάθει γιά τήν πηγή τών πανίσχυρων λαϊκών δυνάμεων, πού τις έκδηλώσεις της τις είδε μέ τά μάτια του δλος δ κόσμος στόν πόλεμο. Τέτοιες έπικίνδυνες σκέψεις χρειάζονταν άντίμετρα κ' έτσι τώρα βλέπουμε ένα καινούριο κύμα συκοφαντίας καί πλαστογράφησης τών γεγονότων νά ξεσπάει πάνω στό βράχο τοϋ σοβιετικοϋ πολιτισμοϋ. Παρ' δλα αύτά δμως ή ιστορία τών έσωτερικών καί έξωτερικών έξελίξεων τοϋ ρωσικοϋ λαοϋ παραμένει πάντα ένα έξαιρετικά ένδιαφέρον πρόβλημα γιά τό αναγνωστικό κοινό κάθε χώρας. Εξετάζοντας τήν Εστορία τής άπελευθέρωσης τοϋ ρωσικοϋ λαοϋ καί τής παγίωσης τών έπιτευγμάτων του, δέν πρέπει νά παραβλέπουμε τό σημαντικό ρόλο πού έπαιξε σ' αύτά τά ιστορικά γεγονότα ή λογοτεχνία — ένα ρόλο πού ήταν μεγαλύτερος άπό τή συνηθισμένη έπίδραση πού άσκεϊ ή λογοτεχνία στά άνεβοκατεβάματα τής τύχης κάθε πολιτισμένου έθνους. Καμιά λογοτεχνία δέν είναι διαποτισμένη άπό τό δημόσιο πνεϋμα δσο ή ρωσική, ένώ παράλληλα, είναι σπάνιο νά έχει δπάρξει δποιαδήποτε κοινωνία δπου τά λογοτεχνικά έργα νά τραβούσαν τήν προσοχή καί νά προκαλούσαν τέτοιες άναστατώσεις, δπως στή ρωσική κοινωνία τήν 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ Τ Ο Ϊ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ

31

έποχή τοΟ κλασικού ρεαλισμού. Γι' αύτό λοιπόν, μ' δλο πού ένα πολύ πλατύ κοινό έχει έρθει σ' έπαφή μέ τή ρωσική λογοτεχνία, δέν θά ήταν ίσως περιττό νά παρουσιάσουμε αύτό τό πρόβλημα πού άνακύπτει τώρα, μ* ένα καινούριο φως. Τά νέα προβλήματα ζητούν έπιτακτικά ή άνάλυσή μας νά προχωρήσει τόσο άπό τήν κοινωνική δσο καί άπ' τήν αισθητική σκοπιά, καί νά φτάσει βαθιά ώς τις άληθινές ρίζες τής ρωσικής κοινωνικής άνάπτυξης. Αύτός είναι ό λόγος πού ή πρώτη μας μελέτη γιά τή ρωσική λογοτεχνία προσπαθεί νά γεμίσει ένα άπό τά μεγαλύτερα κενά πού παρουσιάζεται στις γνώσεις μας γι' αύτήν, δίνοντας τά χαραχτηριστικά στοιχεία τών έλάχιστα γνωστών μεγάλων ρώσων δημοκρατικών έπαναστατών κριτικών Μπιελίνσκι, Τσερνισέφσκι καί Ντομπρολιούμπωφ. Μ' αύτό τό ζήτημα είναι στενά δεμένη καί μιά έπαναξιολόγηση τών πολύ γνωστών κλασικών ρεαλιστών, ή μάλλον ή διερεύνηση τών χαρακτηριστικών τους στοιχείων και ή άποτίμησή τους, πράγμα πού είναι κάπως περισσότερο σύμφωνο μέ τήν ιστορική άλήθεια. Παλιότερα οί δυτικοί κριτικοί καί άναγνώστες γιά νά κατανοήσουν τόν Τολστόι καί τό Ντοστογιέφσκι, έπαιρναν σάν δδηγό τις άπόψεις γιά τήν κοινωνία, τή φιλοσοφία, τή θρησκεία, τήν τέχνη κ.ο.κ.,πού είχαν έκφράσει αύτοί οί μεγάλοι άνθρωποι σέ άρθρα, γράμματα, ήμερολόγια καί τά παρόμοια. Νόμιζαν πώς μέσα σ' έκεϊνες τις συνειδητά διατυπωμένες γνώμες, έβρισκαν ένα κλειδί γιά νά κατανοήσουν τ ΐ μεγάλα λογοτεχνικά έργα πού συχνά τούς μέναν κάπως ξένα. Δηλαδή ή αντιδραστική κριτική, έρμήνευε τά έργα τοϋ Τολστόι καί τοΟ Ντοστογιέφσκι, συνάγοντας τό δήθεν πνευματικό καί καλλιτεχνικό περιεχόμενο τών έργων αύτών άπό δρισμένες αντιδραστικές απόψεις τών συγγραφέων. Ή μέθοδος πού χρησιμοποιήθηκε σ' αύτές έδώ τις μελέτες είναι ή διαμετρικά άντίθετη. Είναι μιά μέθοδος πολύ άπλή: πρώτα - πρώτα έγκειται στήν προσεχτική έςέταση τής πραγματικής κοινωνικής θεμελίωσης πού πάνω της στηρίχτηκε ή ύπαρξη τοΟ Τολστόι ή τοΟ Ντοστογιέφσκι καί τών πραγματικών κοινωνικών δυνάμεων πού κάτω άπ' τήν έπίδρασή τους άναπτύχθηκε ή άνθρώπινη καί λογοτεχνική προσωπικότητα τών συγγραφέων αύτών. Κατόπιν καί σέ στενή σύνδεση μέ τά προηγούμενα τίθεται τό έρώτημα: τί άντιπροσωπεύουν άντικειμενικά τά έργα τοϋ Τολστόι καί τού Ντοστογιέφσκι, ποιό είναι τό πραγματικό πνευματικό καί διανοητικό τους περιεχόμενο καί πώς οί συγγραφείς οικοδομούν τις αισθητικές τους μορφές μέσα στόν άγώνα γιά τήν άρτια έκφραση τοΟ περιεχόμενου αύτοΟ; Μόνο δταν, ύστερα G w μιά ΛΤΖρΟΚΛΧΛ" TO t ληπτη έξέταση, αποκαλύψουμε καί καταλάβουμε αύτές τις άντικει- 

82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ TOT ΣΓΓΓΡΑΦΕΑ

μενικές σχέσεις, θά είμαστε σέ θέση νά έρμηνέψουμε όρθά τις συνειδητές απόψεις πού έκφράστηκαν άπ' τούς συγγραφείς καί νά χάνουμε μιά σωστή αξιολόγηση τής έπίδρασής τους στή λογοτεχνία. Ό άναγνώστης θά δεί άργότερα δτι, έφαρμόζοντας αύτή τή μέθοδο, αναδύεται μιά όλότελα νέα εικόνα τού Τολστόι και τού Ντοστογιέφσκι. Αύτή ή έπαναξιολόγηση βέβαια θά είναι κάτι τό καινούριο μόνο γιά τό μή ρωσικό άναγνωστικό κοινό. Στήν Ιδια τή ρωσική λογοτεχνία δμως, ή έκτιμητική αύτή μέθοδος, πού σέ γενικές γραμμές χαράχτηκε πιό πάνω, έχει πίσω της μιά παλιά παράδοση. ΙΙρόδρομοί της ήταν 6 Μπιελίνσκι και 6 Χέρτσεν, ένώ τά σημεία πού άποκορυφώνεται τά σημαδεύουν τά ονόματα τού Λένιν καί τού Στάλιν. Αύτή τή μέθοδο έπιχειρεΐ νά έφαρμόσει κι ό συγγραφέας τού βιβλίου στήν άνάλυση τών έργων τού Τολστόι καί τού Ντοστογιέφσκι. Τό δτι ή άνάλυσή μου γιά τό Ντοστογιέφσκι δέν μπόρεσε νά πάρει τήν εύρύτητα καί τό λεπτομερειακό χαραχτήρα τής μελέτης γιά τόν Τολστόι, άλλά περιορίστηκε στό φωτισμό μερικών καίριων σημείων, όφείλεται σέ καθαρά έξωτερικές αιτίες: γράφτηκε στό διάστημα τού πολέμου γιά ένα άμερικανικό περιοδικό καί ή μικρή της έκταση ήταν προκαθορισμένη. Τό δτι σ' αύτό τό βιβλίο 6 Τολστόι καί 6 Ντοστογιέφσκι άκολουθούνται άπό τόν Γκόρκι, άσφαλώς δέν θά έκπλήξει κανένα. Τό δοκίμιο γιά τόν Γκόρκι έχει άκόμα καί τό χαραχτήρα πολεμικής τών άντιιστορικών λογοτεχνικών τάσεων, ένώ ταυτόχρονα είναι, ως ένα σημείο, καί μιά έπαναξιολόγηση. Κύριο θέμα του είναι 6 στενός δεσμός πού ύπάρχει άνάμεσα στό μεγάλο άνανεωτή Γκόρκι καί τούς προδρόμους του στή ρωσική λογοτεχνία, δπως έπίσης καί ή έξέταση τού ζητήματος σχετικά μέ τό'βαθμό πού συνέχισε καί άνάπτυξε τόν κλασικό ρωσικό ρεαλισμό. Έ άποκάλυψη δλων αύτών τών σχέσεων καί δεσμών, δίνει μαζί άπάντηση καί σέ τούτο τό έρώτημα: πού βρίσκεται ή γέφυρα άνάμεσα στόν παλιό καί τό νέο πολιτισμό, άνάμεσα στήν παλιά καί τή νέα ρωσική λογοτεχνία ; Τό τελευταίο κομμάτι δίνει ένα σύντομο σχεδίασμα τής έπίδρασης τού Τολστόι στή Δυτική λογοτεχνία, συζητάει τό πώς 6 Τολστόι έφτασε νά γίνει μιά φυσιογνωμία διεθνούς άναστήματος καί προσπαθεί νά προσδιορίσει τήν κοινωνική και καλλιτεχνική σημασία πού είχε ή έπίδρασή του στήν παγκόσμια λογοτεχνία. Μέ τό κομμάτι αύτό γίνεται άκόμα καί μιά έπίθεση στήν άντιδραστική άντίληψη γιά τό ρωσικό ρεαλισμό, μιά έπίθεση δμως πού παρατάσσει καί συμμάχους: δείχνει πώς οί καλύτεροι Γερμανοί, Γάλλοι, 'Αγγλοι καί 'Αμερικάνοι συγγραφείς, άντιτάχθηκαν σ' αύτές τις Αντιδραστικές διαστρεβλώσεις, καί πάλαιψαν γιά τή σωστή κατα- 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΓ ^ΓΓΓΡΔΦΕΑ

S3

νόηση τού Τολστόι καί της ρωσικής λογοτεχνίας. Ό αναγνώστης θά δει άπ' αύτό δτι οί γνώμες πού προβάλλονται στό βιβλίο τοϋτο δεν είναι οί ανεύθυνες δποθέσεις Ινός έρημικοϋ καί άπομονωμένου συγγραφέα άλλά Ενα ρεϋμα σκέψης παγκόσμιου χαραχτήρα πού ολοένα δυναμώνει. Στις μεθοδολογικές μας αύτές παρατηρήσεις τονίστηκαν πάρα πολύ οί κοινωνικές τάσεις πού πάνω τους στηρίζονται τά δοκίμια, θ ά μποροΟσε νά πεΓ κανείς πώς ή σημασία τους ύπερτιμήθηκε. Παρ' δλα αύτά, τό κέντρο βάρους σέ τοϋτες τις μελέτες βρίσκεται στην αισθητική κι δχι στήν κοινωνική άνάλυση. Ή έρευνα τοϋ κοινωνικού υπόβαθρου είναι μονάχα μέσο γιά τήν ολοκληρωτική σύλληψη τοϋ αισθητικού χαραχτήρα τοϋ ρωσικοϋ κλασικού ρεαλισμού. 'Η σκοπιά αύτή δέν είναι δική μας έπινόηση. Ή ρωσική λογοτεχνία χρωστούσε τήν έπιρροή της δχι μόνο στό νέο της κοινωνικό καί άνθρώπινο περιεχόμενο, άλλά πρό παντός στό γεγονός δτι ήταν μιά πραγματικά μεγάλη λογοτεχνία. Γι' αύτό τό λόγο δέν άρκεϊ να στηριχτούμε στήν ιστορική καί τήν κοινωνική της βάση, καί νά καταλύσουμε τίς, βαθιά ριζωμένες, παλιές κίβδηλες αντιλήψεις. Χρειάζεται άκόμα, άπό τή σωστή αξιολόγηση αύτής τής κοινωνικής καί ιστορικής βάσης, νά βγάλουμε φιλολογικά καί αισθητικά συμπεράσματα. Μόνο τότε θά μπορέσει νά κατανοηθεί πώς δ μεγάλο: ρωσικός ρεαλισμός έπαιξε γιά τρία τέταρτα τοϋ αιώνα έναν ηγετικό ρόλο στήν παγκόσμια λογοτεχνία καί στάθηκε φάρος τής προόδου καί άποτελεσματικό δπλο στήν έπιτυχία τής πάλης μέ τή φανερή καί τήν κρυφή λογοτεχνική άντίδραση καί τήν παρακμή, πού φορούσε τή μάσκα τής άνανέωσης. Μόνο άμα έχουμε μιά σωστή αισθητική άντίληψη τοΰ ρωσικοϋ κλασικού ρεαλισμού, θά μπορέσουμε νά δούμε καθαρά τήν κοινωνική καί τήν πολιτική άκόμα σημασία τής περασμένης καί τής μελλοντικής γόνιμης έπίδρασής του στή λογοτεχνία. Μέ τήν κατάρρευση καί τήν έξόντωση τοϋ φασισμοϋ άρχισε γιά κάθε άπελευθερωμένο λαό μιά καινούρια ζωή. Ή λογοτεχνία έχει νά παίξει ένα πολύ σπουδαίο ρόλο στή λύση τών νέων καθηκόντων πού έπέβαλε σέ κάθε χώρα ή καινούρια ζωή. Γιά νά παίξει δμως πραγματικά ή λογοτεχνία αύτό τό ρόλο πού τής υπαγορεύει ή 'Ιστορία, πρέπει νά υπάρξει, σά φυσική προϋπόθεση, μιά φιλοσοφική καί πολιτική άναγέννηση τών συγγραφέων πού τή φτιάχνουν. Άλλά, δσο κ: αν αύτό είναι αναγκαία προϋπόθεση, δέν είναι άρκετό. Δέν πρέπει νά άλλάξουν μονάχα οί άντιλήψεις, άλλά δλόκληρος δ συγκινησιακός κόσμος τών άνθρώπων καί οί πιό αποτελεσματικοί προπαγανδιστές τών καινούριων, τών άπελευθερωτικών, τών δημοκρατικών αϊσθημάτο>ν, είναι οί λογοτέχνες. Τό μεγάλο μάθημα πού πρέπει v i πά3 

84

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΓ ΣΓΓΓΡΔΦΕΔ

ρουμε άπό τή ρωσική ανέλιξη, είναι ακριβώς 6 βαθμός πού ή μεγάλη ρεαλιστική λογοτεχνία μπορεί γόνιμα νά διαπαιδαγωγήσει τό λαό καί νά άλλάξει τήν κοινή γνώμη. Τέτοια αποτελέσματα δμως, μπορούν νά πραγματοποιηθούν μόνο άπό Ινανάληθινά μεγάλο, βαθύ καί πολυεδρικό ρεαλισμό. Ά ν πρόκειται λοιπόν νά γίνει ή λογοτεχνία Ινας ισχυρός παράγοντας έθνικής άναγέννησης, πρέπει αύτή ή ίδια νά άναγεννηθεΐ καί στις καθαρά λογοτεχνικές, μορφολογικές καί αισθητικές πλευρές της. Πρέπει νά ξεκόψει άπ' τις άντιδραστικές, συντηρητικές παραδόσεις πού τής φράζουν τό δρόμο καί ν' άντισταθεΐ στή διάβρωση τών παρακμιακών έπιδράσεων πού οδηγούν στό άδιέξοδο. Σέ κάθε τέτοιου είδους άγώνα, μπορεί ό ρωσικός ρεαλισμός — καί μάλιστα σά λογοτεχνία πού έχει τελειοποιήσει τή μορφή της—νά γίνει ό δάσκαλο; δλων τών Απελευθερωμένων λαών. Έ παραδοχή δμως αύτής τής άποψης δέ σημαίνει πώς οί λογοτεχνίες πού τώρα ξεκινδνε πρέπει νά πασκίσουν νά μιμηθούν τή ρωσική σέ κάθε μορφή της. Τό περιεχόμενο καί οί μορφές τής ρωσικής λογοτεχνίας ξεπήδησαν άπό τά συγκεκριμένα προβλήματα τής ρωσικής ζωής καί είναι άδύνατο νά τή μεταφυτέψουμε ατόφια σ' Ινα ξένο έδαφος. Ή έπίδραση πού έξάσκησε ή ρωσική λογοτεχνία σ' δλο τόν κόσμο δείχνει άκριβώς, δτι στούς καλύτερους συγγραφείς ή άφομοίωση τών βασικών άρχών τοΰ ρωσικοΰ ρεαλισμού ανάπτυξε περισσότερο τή δεκτικότητά τους άπένανιι στά ντόπια, τά έθνικά τους προβλήματα, καί τούς έδωσε τή δυνατότητα νά κατανοούν βαθύτερα τόν τρόπο πού 6 συγγραφέας μπορεί νά συλλάβει πιό καλα τά ειδικότερα εθνικά του προβλήματα καί νά τα άναπλάσσει ρεαλιστικά καί ολοκληρωμένα. 'Ο Ρώσος Τολστόι άσκησε μιά βαθειά έπίδραση στούς κορυφαίους τής δυτικής λογοτεχνίας. Ά ν δμως έξετάσουμε σοβαρά αύτή τήν έπίδραση, θά δούμε πώς ή κατανόηση τού περιεχόμενου καί τής μορφής τοΰ Τολστόι, βοήθησε τόν Τόμας Μάν νά γίνει ένας γνησιότατα Γερμανός συγγραφέας, τό Ρομαίν Ρολλάν Ινας γνησιότατα Γάλλος καί τό Σώ Ινας γνησιότατα Άγγλος. Πιστεύουμε δτι έφτασε ή ώρα νά βγάλουμε τά αναγκαία συμπεράσματα καϊ νά δοΰμε τί συνέπειες προκύπτουν έπειτα άπ' αύτές τις διαπιστώσεις Ή μίμηση τοΰ ρωσικοΰ κλασικού ρεαλισμού είναι καί γιά τούτον άκόμα τό λόγο άδύνατη: γιατί κάθε μεγάλο του έργο συνδέεται δχι μόνο μέ τό ρωσικό έθνος άλλά καί μέ τήν δρισμένη έποχή. Ά π ό τότε δμως δλα τά προβλήματα, πού στά χρόνια έ κείνα ήταν έπίκαιρα, έχουν πιά άλλάξει ριζικά. ΜποροΟμε λοιπόν νά μιλάμε μονάχα γιά τά παραδείγματα πού προσφέρει δ ρωσικός ρεαλισμός 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΪ 21ΤΓΡΑΦΕΔ

36

σάν λειτουργία, άλλά μέ κανένα τρόπο οέν πρέπει νά τόν παίρνουμε σάν πρότυπο γιά μίμηση. Ά π ' αύτή τήν άποψη, ή στάση τών Ρώσων συγγραφέων στή ζωή καί τή λογοτεχνία είναι παραδειγματική. Κι άν δχι γιά κανέναν άλλο λόγο, μόνο γι' αύτό, έχει μεγάλη σημασία να καταρρίψουμε τή γενικά παραδεχτή αντιδραστική αξιολόγηση τοϋ Τολστόι καί τοΟ Ντοστογιέφσκι καί μαζί μέ τήν έξάλειψη αύτών τών κίβδηλων Ιδεών, νά καταλάβουμε τις άνθρώπινες ρίζες τοΟ λογοτεχνικοί) τους μεγαλείου. Καί, τό σπουδαιότερο άπ' δλα, νά δείξουμε πώς τό μεγαλείο αύτό βγαίνει άπό τήν άνθρώπινη καί καλλιτεχνική συνταύτιση τοΟ συγγραφέα μ' ένα πλατύ λαϊκό κίνημα. Σ ' αύτόν τό συσχετισμό, λίγο ένδιαφέρει τί λαϊκό κίνημα είναι έκεϊνο πού μέσα του δ συγγραφέας βρίσκει αύτό τό δεσμό άνάμεσα στόν έαυτό του καί τις μάζες! τό δτι, λόγου χάρη, δ Τολστόι βρίσκει τις ρίζες του στή μάζα τής ρούσικης άγροτιάς, δ Ντοστογιέφσκι στή βασανισμένη φτωχολογιά τών πόλεων κι ό Γκόρκι στό προλεταριάτο ή τούς άκτήμονες άγρότες. Γιατί δλοι τους ήταν ώς τα κατάβαθα τής ψυχής τους δεμένοι μέ κινήματα πού διεκδικούσαν τήν άπελευθέρωση τοϋ λαοΟ καί άγωνίζονταν γι' αύτή ν. Τό άποτέλεσμα στήν πολιτιστική καί λογοτεχνική σφαίρα ένός τέτοιου δεσμοΟ, καί τότε καί σήμερα, είναι δτι δ συγγραφέας μπορεί νά κατανικήσει τήν άπομόνωσή του, τόν παραμερισμό του, τή ροπή του νά μένει άπλός παρατηρητής. Γιατί άλλιώτικα ή σημερινή κατάσταση τής καπιταλιστικής κοινωνίας τόν σπρώχνει πρός τά κει. "Ετσι, δμως, γίνεται ικανός νά πάρει μιάν έλεύθερη, άπροκάλυπτη καί κριτική στάση άντίκρυ σ' έκεΐνες τις τάσεις τοΟ σημερινού πολιΐισμοΟ, πού είναι έχθρικές γιά τήν τέχνη καί τήν λογοτεχνία. Ή καταπολέμηση τών τέτοιων τάσεων |ΐέ καθαρά καλλιτεχνικές μεθόδους, μέ τή φορμαλιστική χρησιμοποίηση τών νέων μορφών μονάχα, είναι μιά άπελπισμένη προσπάθεια, δπως δείχνει σαφέστατα καί ή τραγική μοίρα τών μεγάλων συγγραφέων τής Δύσης τά τελευταία έκατό χρόνια. Αντίθετα, δ στενότερος δεσμός μ ' ένα μαζικό κίνημα πού άγωνίζεται γιά τήν άπελευθέρωση τοΟ λαού, έξασφαλίζει στό συγγραφέα μιά σκοπιά μέ εύρύτατο οπτικό πεδίο, άπ' δπου νά έποπτεύει τά πράγματα. 'Ακόμα τόν πλουτίζει μέ γόνιμα θέματα, άπ' τά οποία, έάν είναι άληθινός καλλιτέχνης, μπορεί νά δημιουργήσει τις πρόσφορες καλλιτεχνικές μορφές, πού άντιστοιχοΟν στις άνάγκες τής έποχής, άκόμα κι άν πηγαίνουν άντίθετα στις πρόσκαιρες κ' έπιπόλαιες καλλιτεχνικές μόδες. Οί γενικές αύτές παρατηρήσεις, θεωρήθηκαν άπαραίτητες πριν έκφράσουμε τά τελικά μας συμπεράσματα. Ποτέ άλλοτε, σ' δλόκληρη τήν ιστορία της, ή ανθρωπότητα δέ χρειαζόταν τόσο άμεσα μιά 

•36

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΓ

ΣΓΓΓΡΑΦΕΑ

ρεαλιστική λογοτεχνία, Sao σήμερα. Κ' Ισως ποτέ άλλοτε οί παραδόσεις τοΰ μεγάλου ρεαλισμοΟ δέν ήσαν τόσο βαθιά θαμένες κάτω άπό ένα όγκο κοινωνικών καί καλλιτεχνικών προκαταλήψεων. Γι' αύτό θεωρούμε πώς ή έπαναξιολόγηση τοΰ Τολστόι, τού Ντοστογιέφσκι καϊ τού Μπαλζάκ είναι τόσο σημαντική. "Οχι πώς θά θέλαμε νά τούς παρουσιάσουμε σάν πρότυπα πού θά μιμηθούν οί συγγραφείς τοΰ καιροϋ μας. Προβάλλω ένα παράδειγμα, σημαίνει μονάχα : βοηθάω στή σωστή διατύπωση τού ζητήματος καί στή μελέτη τών δρων πού άπαιτούνται γιά τήν πετυχημένη λύση του Μ' αύτόν τόν τρόπο 6 Γκαίτε βοήθησε τόν 1'ουώλτερ Σκώτ ν ι 6 Γουώλτερ Σκώτ βοήθησε τό Μπαλζάκ. 'Αλλά ό Γουώλτερ Σκώτ δέν ήταν μέ κανένα τρόπο μιμητής τού Γκαίτε, δπως κι ο Μπαλζάκ δέν ήταν τοΰ Σκώτ. Ό πραχτικός δρόμος πού οδηγεί τό συγγραφέα σέ μιά λύση, βρίσκεται στή φλογερή άγάπη γιά τόλαό, στο βαθύ μίσος γιά τούς έχθρούς τοΰ λαού καί γιάτά σφάλματα τοΰ ίδιου τοΰ λαού. Βρίσκεται στήν άδυσώπητη άποκάλυψη τής άλήθειας καί τής πραγματικότητας, μαζί μέ τήν άπαρασάλευτη πίστη στήν πορεία τής άνθρωπότητας καί τού λαού του γιά ένα καλύτερο μέλλον. Υπάρχει σήμερα σ' ολόκληρο τόν κόσμο ένας γενικός πόθος γιά μιά λογοτεχνία πού θά φώτιζε ώς τά βάθη της τήν ανάστατη ζούγκλα τού καιρού μας. Μιά μεγάλη ρεαλιστική λογοτεχνία θά έπαιζε τόν ήγετικο ρόλο, πού ως τά τώρα τής τόν αρνιόνταν, στή δημοκρατική άναγέννηση τών έθνών. "Αν άπ' αύτή τήν άποψη, Αντιτάσσουμε τό Μπαλζάκ στό Ζολά καί τή σχολή του, πιστεύουμε πώς έτσι βοηθούμε νά καταπολεμηθούν οί κοινωνιολογικές καί αισθητικές προκαταλήψεις πού έχουν έμποδίσει πολλούς προικισμένους συγγραφείς νά δώσουν ατούς άνθρώπους δ,τι καλύτερο είχαν. Ξέρουμε τις ισχυρές κοινωνικές δυνάμεις πού άναχαίτισαν τόσο τήν ανάπτυξη τών συγγραφέων, δσο καί τής λογοτεχνίας : ένα τέταρτο τοΰ αιώνα άντιδραστικού σκοταδισμού καί τελικά πήρε τή διαβολική γκριμάτσα τοΰ φασιστικού άγους. Ή πολιτική καί ή κοινωνική άπελευθέρωση άπ' αυτές τις δυνάμεις είναι κιόλας τετελεσμένο γεγονός, άλλα ή σκέψη τών μεγάλων μαζών βασανίζεται άκόμα άπό τήν καταχνιά τών άντιδραστικών ιδεών, πού τις έμποδίζουν νά δούν καθαρά. Ή δύσκολη καί έπικίνδυνη αύτή κατάσταση, βάζει μιά βαρεία ευθύνη ατούς άνθρώπους τών γραμμάτων. 'Αλλά δέ φτάνει ένας συγγραφέας νά βλέπει καθαρά τά πολιτικά καί κοινωνικά ζητήματα. Τό νά βλέπει καθαρά καί τά ζητήματα τής λογοτεχνίας δέν είναι λιγότερο απαραίτητο.Τό βιβλίο έτοΰτο έλπίζει πώς θά συμβάλει στή λύση αύτών άκριβώςτώνπροβλημάτων. Βουδαπέστη, Δεκέμβρης 1948. Γκέοργχ Λονχατς 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΠΡΩΤΟ

ΜΠΑΛΖΑΚ

:

ΟΙ

ΧΩΡΙΑΤΕΣ

Σ' αύτό τό μυθιστόρημα, πού είναι τό πιό σημαντικό τής έποχ ή ; τής ώριμότητάς του, 6 Μπαλζάκ ήθελε νά περιγράψει τήν τραγιοοία τής καταδικασμένης αγροτικής αριστοκρατίας τής Γαλλίας. Τό μυθιστόρημα αύτό φιλοδοξούσε νά είναι ό ακρογωνιαίος λίθος ολόκληρης τής σειράς τών έργων δ που ό Μπαλζάκ ζωγράφιζε τήν καταστροφή τοϋ γαλλικού αριστοκρατικού πολιτισμού, έξαιτίας τής άνάπτυξης τοΰ καπιταλισμοΰ. Κ' είναι πραγματικά ένας τέτοιος ακρογωνιαίος λίθο£ γιατί μπαίνει βαθιά μέσα στά οικονομικά αίτια πού προκάλεσαν τήν καταστροφή τών εύγενών. ΙΙιό πριν ό Μπαλζάκ είχε απεικονίσει τή θανάσιμη πάλη τής αριστοκρατίας, δπως παρουσιαζόταν στήν ένδοχώρα τοΟ Παρισιού ή σέ μερικές απόμακρες έπαρχιακές πόλεις. Στούς Χωριάτες, δμως, μάς φέρνει στό Ιδιο τό θέατρο του πολέμου, στό οικονομικό πεδίο τής μάχης, δπου 6 άγώνας άνάμεσα στόν αριστοκράτη γαιοχτήμονα καί τό χωριάτη μικροκαλλιεργητή γινόταν μέ πείσμα ώς τό ανελέητο τέλος του. Ό Ιδιος δ Μπαλζάκ θεωροΟσε αύτό τό μυθιστόρημα σάν τό πιό σημαντικό του Ιργο. Λέει γι αύτό: «...μέσα σέ δχτώ χρόνια έκατό φορές τό παράτησα κι άλλες τόσες τό ξανάπιασα αύτό τό βιβλίο, πού είναι καί τό πιό σημαντικό άπ' δ,τι θέλω νά γράψω...». 'Ωστόσο, παρ' δλη τήν έπίπονη προετοιμασία του καί τήν προσεκτική κατάστρωση τών σχεδίων του, έκείνο πού ό Μπαλζάκ πραγματικά έκανε σ' αύτό τό μυθιστόρημα ήταν ακριβώς τό άντίθετο άπό κείνο πού είχε βαλθεί νά κάνει: αύτό πού έδωσε δέν ήταν ή τραγωδία τοΰ άριστοκρατικοΰ τσιφλικιοΰ αλλά τοΰ χωριάτικου μικρό νοικοκυριού. Αύτή ακριβώς ή διάσταση άνάμεσα στήν πρόθεση καί τήν πραγμάτωση, άνάμεσα στόν πολιτικό στοχαστή καί τό συγγραφέα τής Ανϋοώπινης Κωμωδίας, αποτελεί τό ιστορικό μεγαλείο τοΰ Μπαλζάκ. Στούς Χωριάτες, οί ιδεολογικές ρίζες π2νε πολύ πιό πέρα καί πολύ πιό βαθιά άπό δσο άναφέρει ό ίδιος ό Μπαλζάκ γιά τήν άμεσα προπαρασκευαστική δουλειά πού έκανε Ή τ α ν άκόμα στά πρώτα νεανικά του χρόνια δταν έγραψε κιόλας ένα φυλλάδιο πού χτυπούσε τόν κατατεμαχισμό τών μεγάλων τσιφλικιών καί συνηγορούσε γιά 

88

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Π Α Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τή διατήρηση τής αναγκαστικής διαδοχής τών άγροτικών άκινήτων μέ κληρονόμο τόν πρεσβύτερο γιό και μέ τόν δρο τοΟ άναπαλλοτρίωτου. Καί πολύ πριν τελειώσει τούς Χωριάτες (τό 1844) είχε κιόλας παρουσιάσει στά δυό ούτοπικά του μυθιστορήματα, τόν 'Επαρχιακό Γιατρό, καί τόν Παπά τον Χωρίον, τις άπόψεις του γιά τήν κοινωνική λειτουργία τοΟ μεγάλου τσιφλικιού καί τά κοινωνικά καθήκοντα τοΟ μεγάλου γαιοχτήμονα. Άλλά άφού έγραψε αύτές τις δυό Ουτοπίες, τις ολοκλήρωσε μέ τούς Χωριάτες, δπου έδειξε πώς ή κοινωνική πραγματικότητα καταστρέφει κάθε Ουτοπία αύτού τοΟ είδους, καί πώς στό άγγιγμα τής οικονομικής πραγματικότητας κάθε ούτοπικό δνειρο έξατμίζεται. Αύτό πού κάνει τό Μπαλζάκ πολύ μεγάλο άνθρωπο είναι ή άδυσώπητη ειλικρίνεια πού είχε στήν άπεικόνιση τής πραγματικότητας, άκόμα κι δταν ή πραγματικότητα αύτή αντιστρατευόταν στις προσωπικές του γνώμες, έλπίδες καί έπιθυμίες. Ά ν είχε καταφέρει νά ξεγελάσει τόν έαυτό του, άν είχε μπορέσει νά πάρει τις ίδιες του τις ούτοπικές φαντασιοκοπίες γιά γεγονότα, αν είχε παρουσιάσει γιά πραγματικότητα δσα μονάχα ήταν οί δικοί του εύσεβεΓς πόθοι, σήμερα δέν θά είχε ένδιαφέρον γιά κανένα καί δίκαια θά ήταν ξεχασμένος δπως οί άναρίθμητοι νομιμόφρονες φυλλαδογράφοι καί έξυμνητές τής φεουδαρχίας, πού υπήρξαν σύγχρονοι του. Φυσικά δ Μπαλζάκ, άκόμα καί σάν πολιτικός στοχαστής δέν ήταν κανένας συνηθισμένος, ανόητος νομιμόφρονας. Οδ-ιε ή Ούτοπία του ήσαν καρπός μιάς δποιας έπιθυμίας έπιστροφης στή φεουδαρχία τοϋ Μεσαίωνα. 'Αντίθετα, έκεΐνο πού ήθελε ήταν, ή γαλλική καπιταλιστική άνάπτυξη νά άκολουθήσει τό αγγλικό πρότυπο καί ειδικά στόν τομέα τί)ς γεωργίας. Τό κοινωνικό του ιδεώδες, ήταν έκεϊνος 5 συμβιβασμός άνάμεσα στούς άριστοκράτες γαιοχτήμονες καί τούς άστούς καπιταλιστές, πού πραγματοποιήθηκε στήν Αγγλία άπό τήν «ένδοξη έπανάσταση» τού 1688 καί πού κατάληξε νά γίνει ή ,3άση της κοινωνικής έξέλιξης της Αγγλίας καί νά καθορίσει τήν ιδιάζουσα μορφή της. "Οταν ό Μπαλζάκ (σ' ένα του κείμενο πού καταπιανόταν μέ τά καθήκοντα πού αντιμετώπιζαν οί μοναρχικοί μετά τήν έπανάσταση τοϋ 'Ιούλη, καί είχε γραφτεί τό 1840, δηλαδή άκριβώς τόν καιρό πού έτοιμαζόταν ν' άρχίσει τούς Χωριάτες) καυτηρίαζε δριμύτατα τή στάση τής γαλλικής άριστο κρατίας, στήριζε τήν κριτική του σέ μιάν έξιδανικευμένη άντίληψη γιά τούς "Αγγλους Τόρυδες εύγενεϊς. Ό Μπαλζάκ κάκιζε τούς Γάλλους άριστοκράτες γιατί παλιότερα (τό 1789), άντί νά σώσουν τή μοναρχία μέ μελετημένες μεταρρυθμίσεις «προσπαθούσαν νά άντιμετωπίσουν μιά μεγάλη έπανάσταση 

ΜΠΑΛΖΑΚ : 01 Χ2ΡΙΑΤΕ2

39

σκαρώνοντας μικροραδιουργίες», ένώ τήν έποχή έκείνη, άκόμα καί μετά τά σκληρά μαθήματα τής έπανάστασης, δέν είχαν καταφέρει νά μεταβληθούν σέ Τόρυδες, νά φέρουν τήν άγγλικοϋ τύπου αύτοδιοίκηση καί νά μποϋν έπικεφαλής τής άγροτιάς, σάν ήγέτες της. Σ ' αυτά άπέδιδε τή διχόνοια πού ύπήρχε άνάμεσα στούς εύγενεϊς καί τή μάζα τών άγροτών καί πίστευε δτι γιά παρόμοιους λόγους είχε θριαμβεύσει καί στό Παρίσι ή έπανάσταση. Ό Μπαλζάκ έλεγε:
«Γιά νά ξεαηκωθοον οί άνθρωποι και νά πάρουν τά όπλα, δπως έκαναν οί εργάτες τού Παρισιού, πρίπει νά πιστεύουν πώς τά συμφίροντά τους κινδυνεύουν».

Ή Ούτοπία αύτή, αύτό τό δνειρο τής μεταφύτευσης τών αγγλικών κοινωνικών σχέσεων στή Γαλλία, τό συμμερίζονταν καί πολλοί άλλοι έξω άπ' τό Μπαλζάκ. Ό Γκυζώ λόγου χάρη, σ' ένα φυλλάδιο πού έβγαλε άμέσως μετά τήν έπανάσταση τοϋ 1848, ακολουθούσε άνάλογες ιδεολογικές τάσεις καί κριτικαρίστηκε έξοντωτικά άπό τόν Κάρλ Μάρξ. Ό Μάρξ γελοιοποίησε τό «μεγάλο αίνιγμα» πού είχε μπερδέψει τόν Γκυζώ καί πού «μπορούσε νά λυθεί μόνο άπ' τήν άνώτερη διανοητικότητα τών Άγγλων^. Ό ίδιος δμως δ Γκυζώ, πιό κάτω, προχωρούσε στή λύση τού «αινίγματος», δείχνοντας τή διαφορά πού δπάρχει άνάμεσα στις άστικές έπαναστάσεις τής 'Αγγλίας καί τής Γαλλίας. Συγκεκριμένα έγραφε:
« Ή τάξη αυτή τών μεγάλων γαιοκτημόνων ήταν δεμένη μέ τήν άστική τάξη... οί μεγάλοι γαιοχτήμονες δέ βρίσκονταν, όπως οί Γάλλοι φεουδάρχες τό 1789, σέ σύγκρουση μέ τά ζωτικά συμφέροντα τής άστικ ή ; τάξης, άλλά σέ απόλυτη εναρμόνιση. 'II κυριότητα τους πάνω στή γή, δέν εΓχε στήν πραγματικότητα κανένα φεουδαρχικό χαραχτήρα— ήταν 'ιδιοκτησία μέ τήν άστική έννοια. Ά π ό τη μιά μεριά προμήθευαν στή βιομηχανική μπουρζουαζία την ίργατική δύναμη ποΐ> χρειάζονταν οί έργοστασιάρχες· ά π ' τήν άλλη, μπόρεσαν ν' άναπτύξουν τή γεωργία προς τήν κατεύθυνση πού άπχιτοϋσαν οί ανάγκες τής βιομηχανίας καί τοϋ έμπόριου. Ά π ό δώ βγαίνει ή κοινότητα τών συμφερόντων τους μέ τήν άστική τάξη, άπό δώ βγαίνει ή συμμαχία τους μαζί της».

Ή άγγλικοϋ τύπου Ούτοπία τού Μπαλζάκ βασιζόταν στ ν αυταπάτη πώς μιά ήγεσία πού θά προερχόταν άπό τά ίδια στρώματα, άλλά μέ προοδευτικό χαραχτήρα, θά μπορούσε νά άμβλύνει τά κακά τοϋ καπιταλισμού καί τούς ταξικούς άνταγωνισμούς πού προκαλούσαν. Καί, κατά τή γνώμη του, μιά τέτοια ήγεσία δέν μπορούσε νά προέλθει άπό πουθενά άλλοϋ, έκτός άπό τό θρόνο καί τήν έκκλησία. Σ ' έ ν α τέτοιο σύστημα, οί Άγγλοι γαιοκτήμονες εύγενεϊς, ήσαν ί πιό σημαντικός συνδετικός κρίκος. Ό Μπαλζάκ έβλεπε μέ ανελέητη διαύγεια τούς ταξικούς άνταγωνισμούς πού γεννούσε δ καπιταλισμός στή Γαλλία. Έβλεπε πώς ή περίοδος τών έπαναστάσεων κάθε άλλο 

88

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Π Α Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

παρά είχε τερματιστεί τόν 'Ιούλη τοΰ 1830. Ή Ούτοπία του, ή έξιδανίκευση τών αγγλικών συνθηκών, ή ρομαντική του άντίληψη γιά τήν υποτιθέμενη αρμονία πού δπήρχε άνάμεσα στους "Αγγλους μεγαλοτσιφλικάδες και τούς κολλίγρυς τους, μαζί μέ άλλες ανάλογες ιδέες, προέρχονταν άπό τήν άπελπισία του γιά τό μέλλον τ ι ς καπιταλιστικής κοινωνίας, πού αιτία της ήταν τό δτι έβλεπε μέ άδυσώπητη καθαρότητα τήν κατεύθυνση πρός τήν όποία κινιόταν ή κοινωνική εξέλιξη. 'Εκείνο πού τόν παρότρυνε νά έκθειάζει κάθε ιστορική φυσιογνωμία πού προσπάθησε νά σταματήσει αύτή τήν έπαναστατική πορεία καί νά τήν έκτρέψϊι στά κανάλια τής «ευταξίας», ήταν αύτή ή πεποίθηση—δηλαδή πώς μιά συνεπής ανάπτυξη τού καπιταλισμού καί ή έπακόλουθη συνεπής άνάπτυξη τής δημοκρατίας, θά οδηγούσε αναπότρεπτα σέ επαναστάσεις πού άργά ή γρήγορα θά κατέστρεφαν αύτή τήν ίδια τήν αστική κοινωνία. "Ετσι ό θαυμασμός τού Μπαλζάκ γιά τό Ναπολέοντα Βοναπάρτη είναι έντελώς Ασυμβίβαστος μέ τήν άγγλοπρεπή του Ούτοπία κι ώστόσο, άκριβώς αύτή ή άντιφατική ιδιότητα τού θαυμασμού του, τόν κάνει άναγκαίο συμπλήρωμα τής Ούτοπίας μέσα στήν ιστορική άντίληψη πού ό Μπαλζάκ είχε γιά τόν κόσμο. Στα δυό ουτοπικά μυθιστορήματα πού προηγήθηκαν άπ' τούς Χωριάτα, ο Μπαλζάκ ήθελε πάνω άπ' δλα νά άποδείΕει τήν οικονομική υπεροχή τοΰ μεγάλου άγροχτήματος σέ σύγκριση μέ τά χωριάτικα μικρονοικοκυριά. Παρατήρησε σωστότατα ορισμένες πλευρές τών οικονομικών πλεονεκτημάτο>ν τής ορθολογισμένης καί σέ πλατειά κλίμακα καλλιέργειας, δπως ή συστηματική πολιτική έπενδύσεων, ή πλατείας κλίμακας κτηνοτροφία, ή ορθολογιστική συντήρηση τών δασών, τά κατάλληλα άρδευτικά σχέδια, κ.τ.λ. Εκείνο πού δέν είδε—καί πού στά δυό μυθιστορήματα πού άναφέραμε, δέν ήθελε νά τό δεί—ήταν δτι m u t a t i s m u t a n d i s οί περιορισμοί πού έπέβαλε ό καπιταλισμός ίσχυαν τό ίδιο στήν πλατειάς κλίμακας γεωργία, δσο καί στά χωριάτικα μικρονοικοκυριά. Στόν Παπά τον Χωρίον, χρειάστηκε νά καταφύγει σέ τεχνητές, μή τυπικές καταστάσεις, γιά νά άποδείξει, μ' ένα φαινομενικά ρεαλιστικό πείραμα, τό πραγματοποιήσιμο καί τήν υπεροχή τής Ουτοπίας του. Ό Μπαλζάκ σπάνια έπεσε στό παράπτωμα νά διαστρεβλώνει τά ούσιαστικά χαραχτηριστικά τής οικονομικής πραγματικότητας. Καί τό γεγονός δτι, ώς πρός αύτό τό σημείο, κατέφυγε άρκετές φορές σέ μιά τέτοια διαστρέβλωση, άποκαλύπτει δτι αύτό ήταν τό κρίσιμο σημείο, τό σημείο πού τόν έκανε νά άπελπίζεται γιά τό μέλλον τής άστικής κοινωνίας. Κι άκόμα άποκαλύπτει πώς αύτό ήταν τό πρόβλημα πού θεωροΰσε άποφασ:στικό γιά τήν έπιβίωση τοΰ «πολιτισμού». 

ΜΠΑΛΖΑΚ : 01

XUPIATE2

41

Γιατί, γιά τά Μπαλζάκ τό ζήτημα τής σε μεγάλη κλίμακα γαιοκτησίας δέν ήταν άπλώς ζήτημα έξέλιξης ή έπανάστασης. Ή τ α ν καί ζήτημα πολιτισμού ή βαρβαρότητας. Φοβόταν τά καταστρεπτικά άποτελέσματα πού θά μπορούσε νά έχει γιά τόν πολιτισμό, τό κίνημα τών Επαναστατικών μαζών. Ά π ' αύτή τήν άποψη συμφωνούσε άπόλυτα μέ τόν Χάινε, μ'δλο πού ό τελευταίος υποστήριζε πάρα πολύ ριζοσπαστικότερες πολιτικές άπόψεις. Κι δμως, δποτε περιέγραφε τις συνθήκες πού έπικρατοΰσαν στή Γαλλία τοϋ καιροΰ του, τόνιζε συνεχώς καί τή γερά ριζωμένη βαρβαρότητα τοΰ καπιταλιστικού συστήματος. Πιασμένος μέσα στά βρόχια αύτών τών άντιθέσεων, ό Μπαλζάκ έφτασε πι λ στό σημείο νά έξιδανικεύει τόν πολιτισμό τής άριστοκρατίας πού σιγά—σιγά έξαφανιζόταν. Ό "Ενγκελς είπε γι' αύτόν πώς «τό μεγάλο του έργο ήταν μιά μακρόσυρτη έλεγεία πού θρηνεί γιά τήν άναπόφευκτη παρακμή τής "καλής κοινωνίας" !». "Οταν ωστόσο, άναζητοΰσε μιά διέξοδο, μέ τήν ιδιότητα τοΰ πολιτικοΰ στοχαστή, τή γύρευε στήν προστασία τών μεγάλων άγροχτημάτων πού τά θεωροΰσε πώς ήταν ή βάση έκείνων τών άριστοκρατικών πλουτοπαραγωγικών πηγών καί έκείνης τής αδιατάρακτης σχόλης, πού είχαν δημιουργήσει άπ' τό μεσαίωνα ώς τή γαλλική έπανάσταση τόν άριστο/ρατικό πολιτισμό τής Γαλλίας. Στό μακροσκελές εισαγωγικό γράμμα τοΰ μοναρχικοΰ συγγραφέα Αίμίλ Μπλοντέ, πού είναι άπ' τά κύρια πρόσωπα στούς Χωριάτες, ή αντίληψη αύτή διακρίνεται πολύ καθαρά. "Οπως έχουμε δεί ώς τώρα, ή θεωρητική βάση τής Ούτοπίας τοΰ Μπαλζάκ είναι άρκετά άντιφατική. 'Αλλά δσο καί νά διαστρεβλώνει τήν πραγματικότητα μέ μιά προπαγανδιστική, παραινετική, μή τυπική μεροληψία, δ μεγάλος ρεαλιστής, ο άδέκαστα πιστός παρατηρητής ξεπηδάει παντοΰ, κάνοντας ακόμη πιό έντονες τις άντιφάσεις πού ήδη υπήρχαν. Ό Μπαλζάκ πάντοτε υποστήριζε πώς ή θρησκεία—καί ειδικά ή Καθολική θρησκεία—ήταν ή μόνη ιδεολογική βάση πού πάνω της θά μπορούσε νά στηριχτεί καί νά σωθεί ή κοινωνία Αύτό τό έδειξε μέ ιδιαίτερη έμφαση στά δύο ούτοπικά μυθιστορήματα πού άναφέραμε πιό πάνω. Τήν ίδια έποχή δμως παραδεχόταν πώς ή μόνη οικονομική βάση, πού πάνι» της θά μπορούσε νά οικοδομηθεί ή κοινωνία, ήταν δ καπιταλισμό; μέ δλα δσα έκλεινε μέσα του. « Ή βιομηχανία μόνο στό συναγο1νισμό μπορεί νά στηριχτεί» λέει ό γιατρός Μπενασίς, ό ούτοπικός ήρως τοΰ 'Επαρχιακού γιατρού. Κι άπό τήν παραδοχή αύτή τοΰ καπιταλισμού βγάζει τά ιδεολογικά του συμπεράσματα :
«Σήμερα Bev έχουμε άλλο μέσο για να στηρίξουμε ττ,ν κοινωνία έξω 

88

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Π Α Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

άπ' τόν εγωισμό. Τό άτομο έχει πίστη μόνο στόν εαυτό του... Ό μεγάλος άνθρωπος πού θά μας σώσει άπό τό μεγάλο ναυάγιο, πρός τό ί π ο ΐ ο όίηγούμαστε, άναμφισβήτητα θά χρησιμοποιήσει τόν εγωισμό γιά νά άνοικοδομήσει τό έθνος».

Άλλά πριν καλά-καλά τό γράψει αύτό, φέρνει τήν πίστη σέ μιά σφοδρή σύγκρουση μέ τό συμφέρον:
«Σήμερα δμως βέν έχουμε πιά πίστη, τό μόνο ποΰ ξέρουμε τώρα είναι τό συμφέρον. "Αμα ό καθένας σκέφτεται μόνο τόν εαυτό του, άπό ποΰ θέλετε νά βγεΐ ή πολιτική άρετή, ιδιαίτερα όταν α&τοΰ τοΰ είδους ή αρετή μπορεί νά υπάρξει μονάχα χάρη στήν αυταπάρνηση;»

Ή άσυμφιλίωτη άντίφαση πού ό γιατρός Μπενασίς (ό οποίος άπηχεϊ τις ούτοπικές απόψεις τοϋ Μπαλζάκ) διαλαλεί τόσο αδέξια, έκδηλώνεται σ' ολόκληρη τή δομή καί τών δύο μυθιστορημάτων. Γιατί ποιοι είναι έκεΐνοι πού μεταβάλλουν σέ πράξη τήν Ούτοπία τοϋ Μπαλζάκ; θ ά τούς ταίριαζε νά είναι άτομα μέ έξαιρετικές πνευματικές ικανότητες, γιατί ό Μπαλζάκ ζοϋσε στήν περίοδο τοΰ ούτοπικοϋ σοσιαλισμοϋ καί θά μπορούσαμε νά παραδεχτοϋμε τήν ϋπαρξη ένός βαθυστόχαστου έκατομμυριούχου μέ τήν ίδια προθυμία πού θά τό κάναμε καί στόν πρεσβύτερο σύγχρονό του, τό Φουριέ. Άλλά άνάμεσα σ' αύτούς τούς δυό ύπάρχει μιά άποφασιστική διαφορά: Ό Φουριέ είχε συλλάβει καί είχε διαμορφώσει τις σοσιαλιστικές ούτοπίες του σέ μιά περίοδο πού τό κίνημα τής έργατικής τάξης μόλις είχε γεννηθεί, ένώ ό Μπαλζάκ κατάστρωνε τά ούτοπικά του σχέδια γιά τή σωτηρία τοΰ καπιταλισμού σέ μιάν εποχή πού πιά ή έργατική τάξη όρμοϋσε ρωμαλέα πρός τά μπρός. "Εξω δμως άπ' αύτό, δ Μπαλζάκ ήταν ποιητής κ' έπρεπε νά παρουσιάσει τούς έκατομμυριούχους του μέ λογοτεχνική φόρμα. Ό τρόπος πού διάλεξε χαραχτηρίζει περισσότερο άπό κάθετι τις άντιφάσεις πού ένυπάρχουν στή μπαλζακική Ουτοπία. Οί ήρωες καί τών δυό μυθιστορημάτων, ό γιατρός Μπενασϊς στόν 'Επαρχία· κό γιατρό καί ή Βερονίκη Γκλασλέν στόν Παπά τον χωρίον, είναι μετανοοϋντες αμαρτωλοί. Ό καθένας τους έχει κάνει Ινα μεγάλο έγκλημα, πού έξαιτίας του κατάστρεψε τήν προσωπική του ζωή καί τήν ατομική του εύτυχία. Καί οί δυό θεωροϋν τήν προσωπική τους ζωή σάν κάτι πού ξώφλησε καί κάνουν τή δουλειά τους σά νά ήταν δ κάνονάς τους—σέ καμιά άλλη βάση δέ μπορούσε δ ρεαλιστής Μπαλζάκ νά φανταστεί άνθρώπους πρόθυμους καί ικανούς νά μετατρέψουν τήν Ούτοπία του σέ πραγματικόνητα. Ή άντίληψη αύτή γιά τά κύρια πρόσωπα, είναι καθ' έαυτή μιά άσύνειδη άλλά δχι καί λιγότερο σκληρή καταδίκη τής πραγ- 

ΜΠΑΛΖΑΚ t 01

Χ2ΡΙΑΤΕΣ

43

μαζικότητας άπ' τήν όποια πηγάζει. Μόνο έκεΐνοι πού άπαρνιοΰνται τά πάντα, μόνο έκεΐνοι πού έγκαταλείπουν κάθε σκέψη ατομικής εύτυχίας, μποροϋν σέ μιά καπιταλιστική κοινωνία νά ύπηρετήσουν τό κοινό καλό μέ ειλικρίνεια καί δίχως έγωισμό. Αύτό είναι τό μάθημα, πού χωρίς βέβαια νά λέγεται ρητά, βγαίνει ώστόσο έμμεσα άπό τά ούτοπικά μυθιστορήματα τοϋ Μπαλζάκ. Ό Μπαλζάκ δέν είναι ό μόνος άπό τούς μεγάλους άστούς συγγραφείς τοϋ πρώτου μισοϋ τοϋ δέκατου ένατου αιώνα πού βρίσκεται μέσα σ' αύτό τό κλίμα τής αύταπάρνησης. Κι ό ήλικιωμένος Γκαίτε Οεωροϋσε τήν αύταπάρνηση σάν τό μεγάλο θεμελιακό κανόνα γιά κάθε εύγενικό καί μέ δψηλές ιδέες άνθρωπο, πού ήθελε νά υπηρετήσει τήν κοινότητα. Ό δπότιτλος τοϋ τελευταίου μεγάλου μυθιστορήματός του, τών Περιπλανήσεων τοϋ Βίλχελμ Μάιοτερ, είναι «Οί άπαρνητές». Άλλά ό Μπαλζάκ προχωρεί άκόμα πιό πέρα σ' αύτή τή σιωπηρή καταδίκη τών ίδιων τών ούτοπικών του αντιλήψεων. Σ τόν Παπά τον χωρίον, Ινας νεαρός μηχανικός πού έργάζεται στή Βερόνικα Γκλασλέν, μιλώντας γι' αύτά πού έζησε στις μέρες τής έπανάστασης τοϋ 'Ιούλη, λέει :
« Ό πατριωτισμός έπιζεΐ σήμερα μόνο κάτω άπο Ινα βρώμικο πουκάμισο κι αϋτο όδηγεϊ στήν καταστροφή τής Γαλλίας. Ή έπανάσταση τοϋ 'Ιούλη ήταν ή θεληματική ήττα εκείνων που χάρη στ' δνομά τους, τόν πλούτο τους και τό ταλέντο τους. άνήκουν στούς δέκα χιλιάδες τής ανώτατης τάξης. Οί γεμάτες αδτοθυσία μάζες νίκησαν ιρύς πλούσιους και μορφωμένους λίγους, που δέν τους άρεσε νά κάνουν θυσίες.»

Ό Μπαλζάκ φανερώνει έδώ τήν άπελπισμένη του πεποίθηση 7ΐ ώς οί Ούτοπίες του άντιστρατεύονται στά οικονομικά προσδιορισμένα ένστικτα τών κυρίαρχων τάξεων καί γι' αύτό δέν μποροϋν νά γίνουν ό ύποδειγματικός γνώμονας πού θά ρυθμίζει τή συμπεριφορά τους. Τό δτι κι' αύτός ό ίδιος δέν πίστευε πώς τά δνειρά του ήταν κοινωνικά πραγματοποιήσιμα, φαίνεται άπό ολόκληρη τή συγκρότηση αύτών τών μυθιστορημάτων. Πολλή μεγάλη προσοχή συγκεντρώνεται στούς μή τυπικούς ήρωες καί στή μή τυπική συμπεριφορά τους, πού συχνά συσκοτίζει τόν πραγματικό σκοπό τών μυθιστορημάτων, δ όποϊος είναι νά προβληθούν τά εύεργετήματα τής δρθολογισμένης καί σέ πλατειά κλίμακα γεωργίας. Άκόμα δμως καί οί περικοπές πού αναφέρονται στά εύεργετήματα αύτά είναι γραμμένες μέ μιά έπιπολαιότητα πού σπάνια συναντάμε στά κείμενα τοϋ Μπαλζάκ. Στά κομμάτια αύτά στριφογυρνάει στις λεπτομέρειες καί διαλέγει μεμονωμένα, μή τυπικά, έπεισόδια γιά νά φωτίσει μ ' αύτά πλατιά θέματα. 

88

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Π Α Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Μ' άλλα λόγια, έκεΐνο πού κάνει ό Μπαλζάκ σ' αύτά τά μυθιστορήματα, δέν είναι ή περιγραφή μιάς κοινωνικής πορείας μέ τις άμοιβαϊες συγκρούσεις άνάμεσα στούς μεγαλογαιοχτήμονες, τούς πεινασμένους γιά γή χωριάτες καί τούς έργάτες γής, άλλά ή σχεδόν άποκλειστικά τεχνική περιγραφή των μεγάλων πλεονεκτημάτων πού έχουν οί οικονομικές του ιδέες. Τά πλεονεκτήματα δμως αύτά — έντελως αντίθετα καί πάλι άπό τή συνηθισμένη τακτική τοϋ Μπαλζάκ — ένεργοϋν μέσα στό δλοκληρωτικό κενό. Τό λαό δέν τόν δείχνει καθόλου. Μόνο άπό διάφορες κουβέντες μαθαίνουμε γιά τή γενική φτώχεια πού ύπήρχεπρίν ά π ' τ ό πείραμα κ'έπειτα, δταν πιά τό πείραμα έχει γίνει κ' έχει πετύχει, πάλι άπό κουβέντες μαθαίνουμε πώς δλοι τώρα ζοΰν καλύτερα καί πώς έχουν μείνει εύχαριστημένοι. Μέ τόν ίδιο τρόπο παίρνεται σά δεδομένη ή έμπορική έπιτυχία τών διάφορων παράτολμων ένεργειών, καί δείχνεται μονάχα σάν ένα τετελεσμένο γεγονός. Τό δτι ό Μπαλζάκ παρεκκλίνει έτσι άπό τις συνηθισμένες του μεθόδους δείχνει πόσο λίγη ήταν ή βαθύτερη έμπιστοσύνη πού ένιωθε γι' αυτές τις ούτοπίες, μ'δλο πούσ'δλη του τή ζωή τούς παρέμεινε πιστός σέ κάθε άλλον τομέα, έξω άπ' τή συγγραφική του δουλειά. Ύστερα άπό μεγάλη προετοιμασία, ό Μπαλζάκ άπεικόνισε γιά πρώτη φορά στούς Χωριάτες τήν πραγματική πίεση πού έξασκοϋσε στήν έπαρχία καθεμιά κοινωνική τάξη πάνω στήν άλλη. Έδώ ό άγροτικός πληθυσμός δείχνεται ρεαλιστικά σέ μιά πλούσια ποικιλία τύπων. Δέν είναι πιά τό άφηρημένο καί παθητικό άντικείμενο τών ούτοπικών πειραματισμών, άλλά ό ήρωας τοϋ μυθιστορήματος, ένας ήρωας πού δρά καί πάσχει. "Οταν δ Μπαλζάκ, άπάνω στήν πλήρη ωρίμανση τών δημιουργικών του δυνάμεων, πλησίασε τό πρόβλημα μέ τόν πιό προσωπικό του τρόπο, έδωσε σά συγγραφέας μιάν έξοντωτική κριτική τών άπόψεων πού σάν πολιτικός στοχαστής ύποστήριξε πεισματικά ως τό τέλος τής ζωής του. Γιατί καί σ' αύτό άκόμα τό μυθιστόρημα, στόχος του είναι ή ύπεράσπιση τοϋ μεγάλου άγροχτήματος. Ό Αριστοκρατικός πύργος τοϋ Κόμη ντέ Μονκορνέ «Les Aigues* είναι τό έπίκεντρο μιάς άρχαίας παράδοσης πολιτισμού — κι δ πολιτισμός αύτός είναι γιά τό Μπαλζάκ δ μόνος δυνατός. Ή πάλη γιά τή διατήρηση τής πολιτιστικής αύτής βάσης κατέχει τήν κεντρική θέση στό έργο. Τελειώνει μέ τή συντριπτική ήττα τής μεγάλης ίδιοχτησίας καί τόν κατατεμαχισμό της σέ χωριάτικα μικρονοικοκυριά. Αύτό είναι ένα πιό πέρα στάδιο τής έπανάστασης πού άρχισε τό 1789 καί πού, κατά τήν άποψη τοΰ Μπαλζάκ, ήταν προορισμένο νά τερματιστεί με τήν καταστροφή τοΰ πολιτισμού. 

ΜΠΑΛΖΑΚ : 01 XS2PIATE2

45

Ή προοπτική αύτή καθορίζει τό τραγικό, έλεγειακό, πεσσιμιστικό κλειδί δλόκληρου τοϋ μυθιστορήματος. Αύτό πού έ Μπαλζάκ είχε νά γράψει ήταν ή τραγωδία τοϋ μεγάλου αριστοκρατικού τσιφλικιού καί μαζί μ' αύτήν έδωσε καί τ ?)ν τραγωδία τοϋ πολιτισμού. Στό τέλος τοΰ μυθιστορήματος άφηγεϊται μέ βαθειά μελαγχολία πώς δ παλιός πύργος είχε γ/.ρεμιστεΐ, πώς τό πάρκο δέν υπήρχε πιά καί πώς άπ* δλο τό παλιό μεγαλείο είχε άπομείνει μονάχα Ινα μικρό περίπτερο. Τό μικρό αύτό περίπτερο δεσπόζει στό τοπίο ή μ«λλον στά μικρονοικοκυριά πού είχαν πάρει τή θέση τοΰ τοπίου. "Ύστερα άπ' τό γκρέμισμα τοϋ πραγματικού πύργου, τό περίπτερο φαινόταν σάν πύργος—τόσο άθλια ήσαν τά σκόρπια ολόγυρα του χαμόσπιτα, πού ήσαν χτισμένα <·δπως οί χωριάτες είναι μαθημένοι νά χτίζουν». Άλλά ή φιλαλήθεια τοΰ ρεαλιστή συγγραφέα Μπαλζάκ, βρίσκει τρόπο νά έκφραστεΐ άκόμα καί στήν τελική αύτή πένθιμη συγχορδία. Ά ν καί μέ άριστο κρατικό μίσος, λέει πώς : «ή γή είχε καταντήσει σάν τό δειγματολόγιο ένός ράφτη», προσθέτει δτι <τή γή τήν είχαν πάρει οί χωριάτες σά νικητές καί καταχτητές». Μοιράστηκε σέ χίλια μικρονοικοκυριά κι δ πληθυσμός πού ζούσε ανάμεσα στό Κόνς καί τό Μπλανζύ είχε τριπλασιαστεί. Ό Μπαλζάκ άπεικόνισε τήν τραγωδία αύτή τοΰ άριστοκρατικοΰ μεγαλοτσκρλικιοΰ μ' δλο τόν πλούτο τής λογοτεχνικής του μεγαλοφυίας. Ά ν καί περιγράφει τούς πεινασμένους yta γή χωριάτες μέ τήν πιό μεγάλη πολιτική εμπάθεια («ένας Ροβεσπιέρος μ' ένα κεφάλι καί είκοσι χιλιάδες μπράτσα»), δέν παύει νά δίνει, σά μεγάλος ρεαλιστής, μιά μνημειώδη καί άρτια ισορροπημένη εικόνα τών δυνάμεων πού ήταν ριγμένες στήν πάλη κι άπ' τις δυό μεριές. Ό ίδιος, λέει στό μυθιστόρημα γιά τό καθήκον τοΰ συγγραφέα :
«"Ενας μυθιστοριογράφος δέν πρέπει νά ξεχνάει ποτέ πώς ή δουλειά του είναι νά άποΒίΒει δικαιοσύνη αέ κάθε παράταξη* μπροστά στήν πένα του 6 δυστυχισμένος χαΐ 6 πλούσιος είναι Ισότιμος· ή Αθλιότητα τοϋ χωριάτη ί χ ε ι γ ι ' αϋτόν τό μεγαλείο της xal ή μικροπρέπεια τοϋ πλούσιου τή γελοιότητά της· τελικά, ένώ δ πλούσιος έχει πάθη, 6 χωριάτης έχει μόνο ανάγκες xal γ ι ' αύτό είναι 8ύο φορές φτωχός· xal μ ' όλο ποΰ οί καταστρεπτικές του τάσεις πρέπει νά καταπνίγονται αλύπητα γιά λόγους τάξεως, (χει Ενα άνθρώπινο καί θείο δικαίωμα πού τοΰ τό σεβόμαστε.»

Ά π ' τήν άρχή δ Μπαλζάκ παρουσιάζει τή μάχη πού μαίνεται γύρω άπ' τό άριστοκρατικό τσιφλίκι, δχι άπλώς σά μιά μονομαχία άνάμεσα στό γαιοχτήμονα καί τό χωριάτη, άλλά σάν Ινα αγώνα πού γίνεται σέ τρία μέτωπα άνάμεσα σέ τρεις παρατάξεις πού ή κάθε μιά πολεμάει τις δύο άλλες. Ό τοκογλύφος - καπιταλιστής τής 

88

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Π Α Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

κωμόπολης καί τοΰ χωριοΰ, πολεμάει καί τό γαιοχτήμονα καί τό χωριάτη. Γιά νά παρουσιαστεί τό κάθε έμπόλεμο στρατόπεδο, παρατάσσεται μιά γεγάλη ποικιλία τύπων, πού για νά ύποστηρίξουν τήν δπόθεσή τους μεταχειρίζονται κάθε είδους δπλα - οικονομικά, πολιτικά, ιδεολογικά καί άλλα. Ό Μονκορνέ, ό εύγενής γαιοχτήμονας, έχει σχέσεις πού άρχίζουν άπό τή νομαρχία καί φτάνουν δις τούς άνώτατους δικαστικούς καί τούς υπουργούς στό Παρίσι. Ύλικα τόν ύποστηρίζουν οί στρατιωτικοί καί ιδεολογικά τόν βοηθάει ή έκκλησία στό πρόσωπο τού πάτερ - Μπροσσέτ καί ό μοναρχικός τύπος στό πρόσωπο τού Αίμίλ Μπλοντέ. Άκόμα πιό πλούσια καί μέ μεγαλύτερη ποικιλία είναι ή παρουσίαση τού στρατόπεδου τών τοκογλύφων - καπιταλιστών Βλέπουμε τό χωριάτη τοκογλύφο πού γδέρνει μέ μικροδάνεια τούς φτωχότερους χωριάτες καϊ τούς κρατάει δεμένους γιά δλη τους τή ζωή (Ριγκού). Δίπλα του είναι 6 σύμμαχός του, ό έπαρχιακός ξυλέμπορος, πού πρώτα ήταν έπιστάτης στό άγρόκτημα τού Μονκορνέ (Γκωμπερτέν). Γύρω σ' αύτά τάδυό πρόσωπα ή καταπληχτική φαντασία τού Μπαλζάκ συγκεντρώνει δλη τή διαφθορά τού έπαρχιακοΰ νεποτισμοΰ καί τής ρουσφετολογίας. Ό Γκωμπερτέν καί ό Ριγκού κρατάν καλά στά χέρια τους δλη τήν κατώτερη υπαλληλία κι δλους δσους άνακατεύονται στήν οικονομική ζωή τής έπαρχίας. Μέ τούς έξυπνους γάμους πού κάνουν στούς γιούς καί τις κόρες τους καθώς καί μέ τήν καλά δπολογισμένη βοήθεια πού δίνουν στήν κατάλληλη στιγμή στούς άνθρώπους τους, έχουν δημιουργήσει ένα όλόκληρο δίχτυ άπό σχέσεις, πού χάρη σ' αύτές δχι μόνο έχουν δ,τι θέλουν άπό τις τοπικές άρχές, άλλά καί έξουσιάζουν τις άγορές ολόκληρης τής έπαρχίας. Ό Μονκορνέ, λόγου χάρη, δέν μπορεί νά πουλήσει τήν ξυλεία πού κόβεται στά δάση του, άν θέλει νά κάνει τή δουλειά έξω άπ' τό σόι τών Ριγκού - Γκωμπερτέν. Τό σόι τους έχει τέτοια δύναμη, ώστε δταν 6 κόμης ντε Μονκορνέ διώχνει τόν έπιστάτη του Γκωμπερτέν έπειδή δέν ήταν έντιμος, καταφέρνουν νά βάλουν στή θέση του δικό τους άνθρωπο καί πάλι, γιά νά τόν μεταχειρίζονται γιά πράχτορα καί κατάσκοπο. Τό σόι πλουτίζει συνέχεια κατακλέβοντας τούς χωριάτες, είτε μέ υποθήκες καί μικρά τοκογλυφικά δάνεια, είτε μέ τό σπεκουλάρισμα στήν αγορά, δπου άνεβοκατεβάζουν τις τιμές, είτε μέ διάφορα μικρορουσφέτια πού κάνουν, δπως είναι ή βοήθεια πού δίνουν σέ ορισμένους νέους γιά νά γλυτιόσουν τή στρατιωτική θητεία κτλ. Ή δύναμη τής τάξης τών Γκωμπερτέν - Ριγκού είναι τόσο μεγάλη πού δέ νιάζονται καθόλου γιά τις σχέσεις τού Μονκορνέ μέ 

ΜΠΑΛΖΑΚ : 0 1

XSPIATEZ

41

πολλά σπουδαία πρόσωπα, πού κατέχουν ύψηλές θέσεις, άλλά πού βρίσκονται μακριά. Ό Ριγκού λέει: «...κι δσο γιά τόν υπουργό τής Δικαιοσύνης, τί νά τόν κάνεις... οί ύπουργοϊ τής Δικαιοσύνης πάνε κ' έρχονται, ένώ έμείς μένουμε πάντα έδώ». "Ετσι, στό πραγματικό πεδίο τής μάχης, δπου διεξάγεται ό άγώνας άνάμεσα στις δυό τάξεις τών έκμεταλλευτών, ή ομάδα τών έπαρχιακών τοκογλύφων είναι ή ισχυρότερη. Ό Μπαλζάκ είχε έξοργιστεί τρομερά άπ' αύτό. Κι δμως, περιέγραψε μέ τήν πιό μεγάλη άκρίβεια τόν άληθινό συσχετισμό τών δυνάμεων, δείχνοντας μέ άπόλυτη πιστότητα πώς ήταν ή πραγματική κάθε φορά ισορροπία τών δυνάμεων καί δείχνοντας άκόμα κάθε φάση τού άγώνα πού χρειάστηκε γιά νά πραγματοποιηθεί ή έξισορρόπησή τους. Έ τρίτη δμάδα, οί χωριάτες, πολεμάει ενάντια καί στις δυό άλλες δμάδες. Σάν δπαδός μιάς όρισμένης πολιτικής, ό Μπαλζάκ θά ήθελε να έβλεπε τό μεγάλο γαιοχτήμονα καί τούς χωριάτες νά ενώνουν τις δυνάμεις τους, ένάντια στούς τοκογλύφους - καπιταλιστές. Κι δμως δέ μπόρεσε νά μή δείξει, χειροπιαστα καί μέ ρεαλιστική δύναμη, πω; οί χωριάτες ήταν ύποχρεωμένοι νά συμμαχήσουν μέ τούς τοκογλύφους πού μισούσαν, καί νά πολεμήσουν μαζί τους τό μεγαλοτσιφλικά. Ό άγώνας πού κάνουν ο\ χωριάτες γιά νά έξαφανίσουν τά κατάλοιπα τής φεουδαρχικής έκμετάλλευσης, ν' άποχτήσουν ένα κομμάτι γής, γιά νά φτιάξουν ένα δικό τους μικρονοικοκυριό, τούς κάνει άναγκαστικά συνένοχους μέ τούς τοκογλύφους - καπιταλιστές άπ' τούς δποίους έξαρτώνται. Ή τραγωδία τού άριστοκρατικοΰ τσιφλικιού πού πεθαίνει, μεταβάλλεται σέ τραγωδία τοϋ χωριάτικου μικρονοικοκυριοΰ. Ή άπελευθέρωση τού χωρικών άπό τή φεουδαρχική έκμετάλλευση, έκμηδενίζεται τραγικά άπό τόν έρχομό τής καπιταλιστικής ίκμετάλλευσης. Τό τρίγωνο αύτό, δπου κάθε πλευρά του πολεμάει τις δυό άλλες, αποτελεί τή βάση τής σύνθεσης τοϋ Μπαλζάκ. Τό άναπότρεπτο αύτοΰ τού διμέτωπου άγώνα πού κάνει ή κάθε μιά άπό τις τρείς μεριές, ένός άγώνα πού σέ κάθε φάση του έπικρατεΐ άναγκαστικά καί μιά μορφή πάλης, σύμφωνα μέ τις άμεσες οικονομικές πιέσεις πού δέχεται ή κάθε μεριά, δίνει στή σύνθεση τόν πλούτο καί τήν πολυπλοκότητά της. Ή δράση πηγαινοέρχεται άπό τόν πύργο τού άρχοντα στή χωριάτικη ταβέρνα κι' άπ' τό άστικό διαμέρισμα στό έπαρχιακό καφενείο. Αύτή ή συνεχής μετατόπιση τής σκηνής καί τών προσώπων δίνει τήν εύκαιρία στό Μπαλζάκ νά δείξει άνάγλυφα τούς βασικούς παράγοντες τής ταξικής πάλης πού διεξαγόταν στή γαλλική έπαρχία. Προσωπικά ό Μπαλζάκ συμπαθεί τούς ευγενείς, άλλά σά συγγραφέας δίνει μιάν άρτια εικόνα δλων δσων παίρνουν μέρος στήν 

88

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Π Α Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

πάλη, μιά εικόνα πού δέν της λείπει ούτε ή τελευταία λεπτομέρεια. Δείχνει σέ δλες της τις διακλαδώσεις τήν έξάρτηση τών χωρικών άπό τήν κλίκα τών Γκωμπερτέν - Ριγκού. Ζωγραφίζει τούς τοκογλύφους - καπιταλιστές, τούς θανάσιμους έχθρούς τών εύγενών, μέ δσο μίσος μποροϋσε νά χωρέσει στήν καρδιά του. Καί μ' δλο πού τό μίσος του πηγάζει άπό σφαλερές αίτιες, μ' βλο πού είναι ριζωμένο σέ στραβές πολιτικές πεποιθήσεις, ο Μπαλζακ καταφέρνει νά φτάσει ώς τά κατάβαθα τής τραγωδίας πού βρήκε τά χωριάτικα μικρό νοικοκυριά, έκεΐ γύρω στήν τέταρτη δεκαετία τοϋ δέκατου ένατου αιώνα. Ό Μπαλζάκ νόμιζε πώς ή αϊτία δλων αυτών τών κακών, τοϋ κατατεμαχισμού δηλαδή τών μεγάλων άγροχτημάτων καί τής ραγδαίας ανάπτυξης τού καπιταλισμού, που τόν αντιλαμβανόταν κύρια σάν τοκογλυφικό δανεισμό, ήταν ή έπανάσταση τού 1789. Καί ή γνώμη αύτή ήταν ολότελα δικαιωμένη γιά τή Γαλλία τού καιρού του. ϊ ό κεντρικό πρόβλημα τής γαλλικής κοινωνικής ιστορίας ήταν γιά τόν Μπαλζάκ ο τρόπος πού γεννήθηκε ό αστικός πλούτος μέσα άπό τήν ιδιοποίηση τών αγροκτημάτων τών αριστοκρατών, τήν κερδοσκοπία πάνω στό υποτιμημένο νόμισμα, τήν έκμετάλλευσ η τής πείνας καί τών κάθε είδους έλλείψεων καί τά στρατιωτικά συμβόλαια πού 6λα λίγο - πολύ έκρυβαν κάποιαν άπάτη, ένώ δλόγυρα μαίνονταν οί θύελλες πού ξαπόλυσε ή έπανάσταση. Φτάνει μόνο νά θυμηθούμε πώς άρχισαν νά σχηματίζονται οί περιουσίες τών Γκοριό, τών Ρουζέ καί τών Χυσενζάν. Τά κεντρικά πρόσωπα στούς Χωριάτες, ό Ριγκού, ό τοκογλύφος τού χωριού, κι ό Γκωμπερτέν, ό έμπορος τής κωμόπολης, έχουν κερδίσει τις μεγάλες τους περιουσίες, έκμεταλλευόμενοι τις ευκαιρίες πού παρουσιάστηκαν στά χρόνια τής Επανάστασης καί τής Αύτοκρατορίας. "Ιδιαίτερα δταν περιγράφει τή δημιουργία τής περιουσίας τοϋ Γκωμπερτέν, ό Μπαλζάκ δείχνει μέ μεγάλη διεισδυτικότητα, πώς οΕ παλιού τύπου απάτες πού έκανε ο εύγενής γαιοχτήμονας, έξελίσσονται στά χέρια τού καπιταλιστή έπιστάτη τοϋ τσιφλικιοϋ σέ νέες μορφές καταδολιευτικής καί τοκογλυφικής κερδοσκοπίας καί πώς δ άτιμος καί σιχαμερά δουλικός λακές τοϋ εύγενή αποχτάει περιουσία, γίνεται ανεξάρτητος κερδοσκόπος καί τελικά έπιβάλλεται στόν παλιό του άφέντη. Ό Μπαλζάκ περιγράφει μέ πικρή είρωνία, καί γι'αύτό μέ ζωντανότερη παραστατικότητα καί ακρίβεια, τ?) διαφθορά καί τόν ψευτοπολιτισμό πού έχουν οί ίδιοχτήτες αύτών τών νέων περιουσιών. 'Αλλά ταυτόχρονα περιγράφει μέ απόλυτη ειλικρίνεια τούς πραγματικούς οικονομικούς καί κοινων.κούς παράγοντες πού κάνουν 

ΜΠΑΛΖΑΚ : 0 1 Χ2ΡΙΑΤΕΣ

49

αναπόφευκτη τή νίκη τής ομάδας τών αστών καί τήν ήττα τής δμάδας τοϋ Μονκορνέ. "Οπως καί σ' δλα τά άλλα έργα τοϋ Μπαλζάκ έτσι καί ατούς Χωριάτες, έκείνο πού περιγράφεται δέν είναι μόνο ή ήττα τών ευγενών άλλά καί τό άναπόφευχτο αύτί)ς τής ήττας. Αύτό πού ξεσηκώνει τή διαμάχη είναι τό άν ό Μονκορνέ θά καταφέρει να κρατήσει τή γή του ή αν θά πετύχει τό σπεκουλάρισμα πού κάνουν στις αγοραπωλησίες ακινήτων ο: Ριγκού - Γκωμπερτέν. Οί τελευταίοι είναι προορισμένοι νά νικήσουν γιατί τό μόνο πού ένδιαφέρει τούς εύγενείς είναι πώς νά διατηρήσουν, νά αύξήσουν καί νά απολαύσουν «έν ειρήνη» τά είσοδήματά τους, ένώ ή αστική τάξη έχει ριχτεί σέ μιά θυελλώδη συσσώρευση κεφαλαίου. Δέ χρειάζεται βέβαια νά ποϋμε πώς βάση αύτής τής συσσώρευσης είναι ή τοκογλυφική έκμεταλλευση τής άγροτιάς. Τά χρέη πού βαραίνουν τά μικρονοικοκυριά πού ήδη υπάρχουν, χρέη πού ολοένα μεγαλώνουν (δ Ριγκού έπενδύει 150.000 φράγκα σέ τέτοιες ύποθήκες), οί διάφορες μανούβρες πού αποβλέπουν στή μελλοντική έκμεταλλευση τοϋ κατατεμαχισμένου τσιφλικιού τών Μον/.ορνέ. οί άναπ^φευκτα εξογκωμένες τιμές πού ζητιούνται -ν ·ά τά μικρά χτήματα — δλα αύτά άπ' τήν αρχή κιόλας βάζουν τούς μι/.ροχτηματίες στήν άπόλυτη έξουσία τής κλίκας τών Ριγκού - Γκωμπερτέν. "Ετσι οί χωριάτες βρίσκονται μεταξύ δύο πυρών. Ό πολιτικός Μπαλζάκ θά 'θελε πολύ νά δείξει δτι στόν άγώνα αυτόν οί αγρότες παραπλανήθηκαν άπό τις ραδιουργίες καί τή δημαγωγία τής δμάδας τών Γκωμπερτέν - Ριγκού καί δτι τά «κακά στοιχεία» πού βρίσκονταν άνάμεσα στούς χωριάτες (Τονσάρ, Φουρσόν) τούς είχαν «ξεσηκώσει». Στήν πραγματικότητα δμως τό μυθιστόρημα φανερώνει δλη τή διαλεχτική τής συγκεκριμένης κατάστασης : οί χωριάτες είναι άναγκαστικά έξαρτημένοι άπό τούς τοκογλύφους τοϋ χωριού ή τής κωμόπολης, καί μ' δλο πού τούς μισοϋν, ή οικονομική ανάγκη τούς φέρνει στό σημείο νά δπηρετοϋν τούς σκοπούς τους. Νά, λόγου χάρη, πώς περιγράφει δ Μπαλζάκ κάποιον χωριάτη πού πήρε 6να χτηματάκι μέ τή «βοήθεια» τοΰ Γιγκού :
^Πραγματικά, όταν ό Κουρτκυΐς αγόρασε τό χτήμα τ ή ; Μπασλερί, ήθελε πια νά περνάει γιά μπουρζουάς καί πολϋ τό καφχιότανε. Ή γυναίκα του έβγαινε ατά χωράφια νά μαζέψει κοπριά ! Κι αυτή κι ό Κουρτκυΐς σηκώνονταν πριν φέξει άκόμα νά σκαλίσουν τό καλοκοπρισμένο τους μποοτάνι. Τό 'χαν κάνει καρπερό, ή μιά σοδειά έρχόταν πίσω άπ" τήν άλλη, κι όμως δέν κατάφερναν νά γυρίοουν στόν Ριγκοϋ τά λεφτά πού τους είχε δανείσει γιά νά πάρουν το χτήμα. Ποτέ δέν μπόρεσαν νά τοϋ βώοουν τίποτα παρά πάνω ά π ' τους τόκους... Ό άνθρωπος είχε δουλέψει, είχε λιπάνει τά δώδεκα οτρέμματα πού τοΰ πούλησε ό Ριγκού, τά 'χε κάνει αγνώριστα. Κι όμως ζοΰσε όληνώρα μέ τό φόβο μήπως καί

50 

88

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡίίΠΑΊ'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τόν πετάξουν άπό κεΐ ! Τό μποοτάνι δίπλα ατό σπίτι είχε αρχίσει νά δίνει καρπό... 'Ετούτη ή μαρτυρική δουλειά είχε χάνει τόν άνθρωπάχο, που άλλοτε ήταν κεφάτος καί παχύ;, τόσο πολύ κατσούφη κι άλαλιασμένο, που έμοιαζε βά νά 'χει πάθει άπό κανένα δηλητήριο ή καμιάν άγιάτρευτη άρρώστεια».

Ή έξάρτηση αύτή τοΰ χωριάτη άπό τόν τοκογλύφο—πού ή οικονομική της βάση βρίσκεται στήν «ανεξαρτησία» ακριβώς τοΟ μικρονοικοκυριοΰ, στόν πόθο τοΰ άχτήμονα αγρότη νά γίνει ίδιοχτήτης, έκδηλώνεται, άνάμεσα σ' άλλα, καί στόν έξαναγκασμό του νά δουλεύει τζάμπα γιά τόν τοκογλύφο. Ό Μάρξ λέει γ ι ' αύτό:
«Στό σημείο τούτο ό Μπαλζάκ δείχνει θαυμάσια πώς 6 μικροαγρότ η ς , γιά νά κερδίσει τήν εύνοια τοΰ τοκογλύφου του, κάνει γιά χάρη του χ άθε είδους δουλειά χωρίς νά πληρώνεται, επειδή ή τέτοια δουλειά δέν Ιχει Ιξοδα σέ μετρητά. "Ετσι 6 τοκογλύφος χτυπάει μ' ίνα ομπάρο 6υό τρυγόνια : άπ' τη μιά δέν πληρώνει μεροκάματα κι ά π ' τήν άλλη σπρώχνει το χωριάτη—που δουλεύοντας τή γή ένός άλλου εμποδίζεται νά καλλιεργήσει τή δική του — όλο καί περισσότερο στό δρόμο τής καταστροφής καί συνεπώς τόν σφίγγει όλο καί πιό σφιχτά μέσα ατό τοκογλυφικό 6ίτυ πού σάν άράχνη έχει απλώσει».

"Οπως ήταν φυσικό οί χωριάτες κρύβουν ένα άγριο μίσος γιά κείνους πού τούς ληστεύουν. Τό μίσος δμως αύτό είναι άνίσχυρο, δχι μονάχα έξ αιτίας τής οικονομικής έξάρτησης τών χωρ.κών, άλλα καί έξ αιτίας τοΰ πάθους τους -μα λίγη δική τους γή κι άκόμη έξ αιτίας τής άμεσης καταπίεσης άπ' τήν έ/.μετάλλευση πού άσκοΰσε πάνω τους ό μεγαλοτσιφλικάς μέ τό άποπνιχτικό του σφίξιμο. "Ετσι, τό δτι οί χωριάτες μισοΰν τούς τοκογλύφους δέν βγάζει σέ κανένα άποτέλεσμα. Είναι άναγκασμένοι, παρ' δλα αύτά, νά γίνουν δπηρέτες καί σύμμαχοι τους στόν άγώνα έναντίον τών μεγαλοτσιφλικάδων. Πάνω σ' αύτό τό θέμα ό Μπαλζάκ μ2ς δίνει τοΰτο τόν ένδιαφέροντα διάλογο:
«—Μπάς καί νομίζεις πώς τό τσιφλίκι θά πουληθεί σέ κλήρους γιά τά μούτρα σου ; άπάντησε ό Φουρσόν. 'Εδώ 6 γερο-Ριγκοϋ σοΰ ρουφάει τό μεδούλι ά π ' τά κόκκαλα τριάντα χρόνια τώρα καί σΐ> άκόμα δέ βλέπεις πώς 6 μπουρζουάς είναι χειρότερος ά π ' τους άρχόντους ;... Ό χωριάτης πάντα χωριάτης θά ε ί ν α ι ! Λέ βλέπεις ποΐ> ή κυβέρνηση έβαλε τέτοιους αβάσταχτους φόρους στό κρασί μόνο καί μόνο γιά νά μάς πάρει τά λεφτά μας μέσα άπο τήν τσέπη καί νά μάς κρατήσει στή φτώχεια; 'Αλλά έαΰ δέ σχαμπάζεις γρι άπό πολιτικά. Μπουρζουάς καί κυβέρνηση είναι τό ίδιο πράμα. Τί θά κάνανε άν είμαστε όλοι πλούσιοι; θ ά δουλεύαν αυτοί στά χωράφια ; θ ά πήγαιναν αυτοί νά θερίσουν ; Πρέπει νά 'χουν τή φτωχολογιά γιά τις δουλειές αϋτές... — Κι όμως παρ' όλα αύτά πρέπει νά πάμε μαζί τους, γιατί αυτοί τό 'χουν σκοπό νά διαλύσουν τά μεγαλοτσιφλίκια, είπε 6 Τονσάρ. 'Γστερα θά "ρθει καί ή σειρά τοΰ Ριγκού !» 

ΜΠΑΛΖΑΚ: 0 1

Χ2ΡΙΑΤΕΣ

61

Σύμφωνα μέ τό συσχετισμό τών ταξικών δυνάμεων στή Γαλλία, ό Τονσάρ έχει δίκιο, καί ή άποψή του θά δικαιωθεί άπό τή ζωή. Βέβαια δπάρχουν καί λιγοστοί χωριάτες πού Ονειρεύονται νά ξαναγίνει μιά έπανάσταση, άλλά πού τούτη τή φορά θά πάρει πιό ριζικά μέτρα άπό κείνα πού πήρε γιά τή διανομή τής γής ή έπανάσταση στά 1793. Ό γιος τοϋ Τονσάρ έκφράζει τέτοιες έπαναστατικές ιδέες:
«— Παίζεις τό παιχνίδι τών μπουρζουάδων, αού λέω. Καλό κι άγιο είναι βέβαια νά τρομάξεις το άρχοντολόι τοϋ πύργου γιά νά μή σου πατήσουν τά δίκια σου. Ά λ λ ά δέ μας συμφέρει νά τους διώξουμε άπ* τόν τόπο καί νά τους κάνουμε νά πουλήσουν τό τσιφλίκι, καθώς τό γυρεύουν οί μπουρζουάδες τής κοιλά&ας. Ά ν τοϋς βοηθήσουμε νά διαλύσουν τώρα τά τσιφλίκια, πού θά βρούμε γή ν' αγοράσουμε στήν άλλη έπανάσταση : Τότε θά παίρνεις τή γή μ ' Ινα τραγούδι, όπως λέει ό γερο-Ριγκού. *Άν δμως άφήσεις τοϋς μπουρζουάδες νά τή φάνε, θά'ναι πολϋ πιο φτώχεια και πολύ πιό ακριβή όταν θά τήν ξαναπουλήοουν. Καί τότε θά πρέπει νά δουλεύεις γιά τοϋς μπουρζουάδες. σάν κι αϋτοϋς έδώ που δουλεύουν γιά τον Ριγκού. Δες τόν Κουρτκυίς !»

Ή τραγωδία αύτών τών χωρικών ήταν δτι άπό τήν έπαναστατική μπουρζουαζία τοϋ 1789 είχε κιόλας βγεϊ μιά γενιά Ριγκού καί Γκωμπερτέν, ένώ ή γαλλική έργατική τάξη δέν είχε άκόμα άναπτυχθεϊ άρκετά, ώστε νά μπορεί νά ξεσηκώσει μιά έπανάσταση σέ συμμαχία μέ τήν άγροτιά. Αύτή ή κοινωνική άπομόνωση τής έπαναστατικής άγροτιδς άντανακλάται στή σεχταριστική της σύγχυση καί τήν ψευτοριζοσπαστική της τακτική. Τό πραγματικό παιχνίδι τών οικονομικών δυνάμεων, σ' έκείνη τήν περίοδο, σπρώχνει τούς χωριάτες, δσο κι άν δέν τό θέλανε, νά βγάλουν άπ' τή φωτιά τά κάστανα τών διάφορων Ριγκού. ΟΕ πολιτικές συνέπειες αύτής τής οικονομικής κατάστασης, κάνουν τόν Ριγκού «πού οί χωριάτες τόν μισοϋσαν καί τόν καταριόντουσαν γιά τις τοκογλυφικές του μηχανοραφίες»... ύπέρμαχο τών πολιτικών καί οικονομικών τους συμφερόντων... Γι' αύτόν, δπως καί γιά δρισμένους τραπεζίτες στό Παρίσι, ή πολιτική σκέπαζε μέ τήν πορφύρα τής δημοτικότητας τά άτελείωτα βρωμερά σκάνδαλα». Ό Ριγκού είναι τώρα δ οικονομικός καί πολιτικός άντιπρόσωπος τών παθιασμένων γιά γή χωρικών, μ' δλο πού πριν λίγο καιρό άκόμα δέν τολμούσε νά βγεί έξω τή νύχτα, γιατί φοβόταν μήπως του έχουν στήνει πουθενά καρτέρι, δπου θά τόν έβρισκε κάποιο μοιραίο «άτύχημα». Άλλά ή τραγωδία βρίσκεται πάντοτε στή σύγνρουση δύο άναγκαιοτήτων, καί γιά τούς χωριάτες τό χτηματάκι πού παίρνουν 

88

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Π Α Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τόν Ριγκού, δσς βαριά κι αν ήταν υποθηκευμένο, ήταν καλύτερο άπ' τό νά μήν Ιχουν καθόλου καί νά δουλεύουν μονάχα στό τσιφλίκι τοΰ Μονκορνέ σά μεροχαματιάρηδες. "Οπως ό Μπαλζάκ είχε πείσει τόν έαυτό του πώς οί χωριάτες είχαν «υποκινηθεί* κατά τοΰ μεγαλοτσιφλικά, έτσι προσπαθούσε καί νά πείθει πώς ήταν δυνατή μιά πατριαρχική, «καλοκάγαθη» σχέση άνάμεσα στούς μεγάλους γαιοχτήμονες καί τούς χωριάτες. ΙΙοιά είναι ή άλήθεια, σχετικά μέ τήν πρώτη άπό τις άντι· λήψεις αύτές, τήν έχουμε δείξει. Ή δεύτερη αύταπάτη διαλύεται, άπό τόν ίδιο τό Μπαλζάκ μέ τήν ίδια σκληρότητα. Μ' δλο πού αναφέρει γιά μιά στιγμή πώς ή κόμησσα ντέ Μονκορνέ ήταν ή «εύεργέτις» ολόκληρης τής περιοχής, δέν καθορίζει ειδικότερα σέ τί συνίστανται οί άγαθοεργίες της. Στό Μπαλζάκ αύτό είναι πάντα ένδειξη πώς νιώθει ένοχη τή συνείδησή του καί πώς ό ίδιος δέν πιστεύει πραγματικά αύτό πού λέει. Σέ μιά συνομιλία τοΟ πάτερ-Μπροσέτ καί τής κόμησας, δταν ό παπάς τής τονίζει τά καθήκοντα πού έχουν οί πλούσιοι άπέναντι στούς φτωχούς, ή κόμησα άπαντάει μ' έκεΐνο τό μοιραίο «θά δούμε!». Ή φράση αύτή είναι άρκετή γιά τούς πλούσιους. "Ετσι μέ μιά άόριστη υπόσχεση απαντάνε στήν έκκληση, χωρίς νά άνοίξουν τό πουγγί τους. Καί μπορούν άργότερα νά παραμένουν παθητικοί θεατές κάθε δυστυχίας μέ τή δικαιολογία πώς δέν ώφελεί σέ τίποτα «νά κλαίμε πάνω άπ' τό χυμένο γάλα». Ό πάτερ-Μπροσέτ, δπως κ' οί άλλοι παπάδες, στά ούτοπικά μυθιστορήματα τοΰ Μπαλζάκ, είναι έκπρόσωπος τοΰ «κοινωνικοΰ χριστιανισμού» τής σχολής Λαμενναί, μέ τή διαφορά δμως πώς έδώ δ Μπαλζάκ άντί νά κάνει κήρυγμα δημιουργεί χαραχτήρες. Κ' έτσι δ παπάς σ' αύτό τό μυθιστόρημα έκφράζει χειροπιαστά τό άδιέξοδο αυτής τής ιδεολογίας:
«Μήπως άραγε ή γιορτή τοϋ Μπελσαζάρ θά συμβολίζει αιώνια τις τελευταίες ήμέρες κάβε καταδικασμένης κάστας, κάθε όλιγαρχίας, κάβε έξουσίας;.·. μονολογούσε καθώς απομακρύνθηκε λίγα βήματα. "Si θεέ μου, αν τό άγιό σου θέλημα είναι νά έξαπολύσεις τους φτωχούς σά χείμαρρο, γιά ν' άλλάξει το κοινωνικό καθεστώς, τότε καταλαβαίνω γιατί άφήνεις τους πλούσιους μέσα στήν τύφλωση τους».

Σέ τί συνίστανται στήν πραγματικότητα οί άγαθοεργίες τών γαιοχτημόνων, μάς τό δείχνει ό Μπαλζάκ σέ λίγες συγκεκριμένες περιπτώσεις. Ή παλιότερη ίδιοχτήτρια τοΰ άγροκτήματος τών Μονκορνέ — μιά ήθοποιός στή χρυσή έποχή τού παλιού καθεστώτος, πού τόσο τό έγκωμιάζει δ Μπαλζάκ — άντάμειψε ένα χωριάτη μ ' αύτόν τόν τρόπο: 

ΜΠΑΛΖΑΚ : 0 1

X2FIATES

63

« Ή Εντιμότατη κυρία, που είχε μάθει νά κάνει τούς άλλους ευτυχισμένους, τοΰ χάρισε ίνα αμπέλι τέσσερα στρέμματα. Ή τ α ν τό δώρο της γ ι ά βκατό μεροκάματα πού τής έκανε».

Καί 6 Μπαλζάκ, προσθέτει μέ τήν Ιδιότητα τοΰ πολιτικοϋ:
« Ή γενναιόδωρη αύτή πράξη δέν έχτιμήθηκε όσο έπρεπε».

Μδς λέει δμως καί τί γνώμη είχε γιά τή γενναιοδωρία τής κυρίας, ό χωριάτης πού έλαβε το «δώρο» :
«Που νά πάρει ό διάολος, ί γ ώ τ£ άγόρασα καί πλέρωσα. Σάμπως οί μπουρζουάδες σοΰ δίνουν ποτέ κάτι τζάμπα; 'Εκατό μέρες ποί) τής δούλεψα δεν άξίζουν τ ί π ο τ α ; Τά μεροκάματά μου κάνουν τρακόσα φράγκα, ένώ τό άμπέλι είναι όλο πέτρα καί τίποτ'άλλο!>

Καί 6 Μπαλζάκ προσθέτει:
«"Ετσι σκεφτότανε όλος ό κόσμος σχεδόν».

Άλλα 6 Μονκορνέ δέν είναι ένας συνηθισμένος παλιού τύπου αριστοκράτης. Στρατηγός στό στρατό τοϋ Ναπολέοντα, είχε πάρει μέρος στή λεηλασία πού έκανε στήν Εύρώπη 6 αύτοκρατορικός στρατός. Είναι μάστορας λοιπόν στό ξεζούμισμα τής άγροτιδς. Ό Μπαλζάκ τονίζει αύτό τό χαραχτηριστικό του, δταν αφηγείται τόν καυγά τού Μονκορνέ |ΐέ τόν Γκωμπερτέν, πού τελειώνει μέ τό διώξιμο τού κλέφτη έπιστάτη.
«"Γστερα άπό ώριμη σκέψη, ό Αύτοκράτορας είχε ίπιτρέψει στό Μονκορνέ νά παίζει στην Πομερανία τό ρόλο πού τώρα δ Γκωμπερτέν έπαιζε στό χτήμα τοϋ Μονκορνέ. Γι' αύτό 6 στρατηγός ήξερε όλα τά μυστικά τών στρατιωτικών συμβάσεων».

Ό Μπαλζάκ δέ δείχνει σ' αύτή μόνο τήν περικοπή τή βαθειά —καί καπιταλιστικής μορφής—κοινότητα συμφερόντων πού ύπάρχει άνάμεσα στόν Γκωμπερτέν καί τό Μονκορνέ. Καί μάλιστα δέ φανερώνει μονάχα πώς 6 Γκωμπερτέν καί 6 Μονκορνέ είναι δύο άντιμαχόμενα κομμάτια πού άνήκουν στόν Ιδιο κορμό τοϋ καπιταλισμού, καί πώς τό άντικείμενο τής διαμάχης τους είναι απλώς ή διανομή τής υπεραξίας πού ξεζουμίζουν άπό τήν άγροτιά. Αποκαλύπτει άκόμα καί τόν καπιταλιστικό χαραχτήρα πού έχει τό άγρόχτημα τού Μονκορνέ. Τό δτι 6 πάτερ - Μπροσέτ έπιδοκιμάζει άπό λυτα αύτά τά μέτρα καπιταλιστικής έκμετάλλευσης, είναι μιά έκοήλωση βαθύτατης ειρωνείας άπ' τή μεριά τοϋ μεγάλου ρεαλιστή Μπαλζάκ. 

88

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Π Α Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Ό Μονκορνέ θέλει νά καταργήσει δλα τά πατροπαράδοτα δικαιώματα τών φτωχών: τό δικαίωμα νά μαζεύουν φρύγανα κι άφάνες άπ' τά δάσος καθώς καί τό δικαίωμα νά μαζεύουν τά στάχυα πού άπομένουν στά χωράφια μετά τό θερισμό. Ή κατάργηση τών δικαιωμάτων αύτών είναι άναγκαΐο συνακόλουθο τοϋ καπιταλιστικού μεταοχηματισμοϋ τών μεγάλων άγροχτημάτων. Λίγα χρόνια πριν άπό τήν εκδοσή τοΰ μυθιστορήματος τοΰ Μπαλζάκ, ό νεαρός άκόμα Κάρλ Μάρξ, είχε άρχίσει Ενα σκληρό αγώνα άπ' τις στήλες τί,ς «'Εφημερίδας τοΰ Ρήνον» έναντίον τοΰ νόμου «περί παρανόμου ξυλεύσεως^ πού είχε υποβληθεί γιά ψήφισμα στή Δίαιτα τής Ρηνανίας καί άπόβλεπε στήν κατάργηση παρόμοιων δικαιωμάτων, καθιερωμένων άπό τή μακρόχρονη ένάσκησή τους. Σ ' αύτό τό ζήτημα ό Μπαλζάκ παίρνει ξεκάθαρα τό μέρος τοΰ Μονκορνέ. Γιά νά δπερασπιστεϊ τή στάση τοΰ Μονκορνέ, διαλέγει καί παρουσιάζει περιπτώσεις χωρικών, πού δταν πάνε νά μαζέψουν ξύλα καί θάμνα, κόβουν ή σκόπιμα καταστρέφουν μεγάλα δέντρα. Είναι δμως φανερό πώς ή ένέργεια τοΰ Μονκορνέ δέν άποσκοπεί στήν κατάχρηση αύτών τών δικαιωμάτων, άλλά νά καταργήση τά ίδια τά δικαιώματα. 'Ο Μονκορνέ δίνει έντολή νά μήν άφήνουν κανένα χωριάτη νά μαζεύει τ' απομεινάρια άπό τό θέρισμα, Ιξω άπό κείνους πού έχουν πιστοποιητικό άπορίας τών αρχών. Καί ταυτόχρονα φροντίζει νά γίνεται τό θέρισμα τόσο προσεχτικά ώστε νά παραπέφτουν γιά μάζεμα δσο γίνεται λιγότερα στάχυα. Αύτό δείχνει πώς δ καλά ξεσκολισμένος στήν ΙΙομερανία Μονκορνέ, έχε: πάρει τή σταθερή άπόφαση νά ξεμπερδεύει μιά γιά πάντα μέ τά κατάλοιπα αύτά τής φεουδαρχίας. Οί χωριάτες βρίσκονται στό τσιφλίκι τοΰ Μονκορνέ σέ μιά κατάσταση δπου «δλη ή κτηνωδία τών πρωτόγονων κοινωνικών μορφών συνδυάζεται μέ δλα τά βάσανα καί τις άθλιότητες τών πολιτισμένων χωρών ι (Μάρξ) ΟΕ χωριάτες φτάνουν σέ άπόγνωση, κ' ή απόγνωση αύτή τούς οδηγεί σέ τρομονρατικά ξεσπάσματα, πού μέ τή σειρά τους βοηθούν στήν έπιτυχία τών κερδοσκοπικών έπιχειρήσεων πού κάνει δ Ριγκού μέ τ ' άκίνητα. Ό Μπαλζάκ μάς δίνει έδώ μιά άριστοτεχνική εικόνα τής τραγωδίας πού βρίσκει τά μικρονοικοκυριά. Ιίαρουσιάζει μέ λογοτεχνική μορφή τήν ίδια ούσιαστική εξέλιξη τών μετεπανασ-.ατικών μικρονοικοκυριών πού δ Μάρξ περιέγραψε οτή 18 Μπρυμαίο.
« Ά λ λ ά στή διάρκεια τοϋ 19ου αιώνα d τοκογλύφος τής πόλης παίρνει τή θέση τοϋ φεουδάρχη άρχοντα, ή υποθήκη τη θίση τών φεουδαρχικών υποχρεώσεων πού συνδέονται μέ τή γή και τό άστικό κεφάλαιο τή •έση τοϋ άριστοκρατικοϋ τσιφλικιού». 

ΜΠΑΛΖΑΚ : 01 ΧΩΡΙΑΤ£Σ

55

'.Αργότερα ό "Ενγκελς έςήγησε πιό συγκεκριμένα τόν τραγικό ρόλο πού έπαιξε ή άγροτιά στήν έγκαθίδρυση καί τήν άνάπτυξη τοϋ καπιταλιστικού κοινωνικοϋ συστήματος. Λέει:
« . . . Ή άστικη τάξη τών πόλεων έβαλε τό σύστημα αυτό σέ κίνηση καί οί μικροχτηματίες τών αγροτικών περιοχών τό έφεραν ώς τή νίκη. Είναι αρκετά παράξενο που σέ κάθε μιά άπο τις τρεις μεγάλες άστικές επκναιτάσεις, τό στρατό γιά τήν έφοδο τον έδυ>σαν οί χωρικοί, άν καί οί άγρότες ήσαν ή τάξη εκείνη πού, άπ' τήν ωρα που κερδήθηκε ή νίκη, Οα καταστρεφόταν στά σίγουρα, έξ αιτίας τών οικονομικών συνεπειών αύ" ί ε τ ΐ ε ίδιας νίκης. Έ κ α τ ο χρόνια μετά τόν Κρόμβελ, οί μικροχτηματίες τής Α γ γ λ ί α ς είχαν στήν πραγματικότητα έξαφανιστεϊ».

Φυσικά δ Μπαλζάκ, ό μοναρχικός υπερασπιστής τής άριστοκρχτίας, δέν μποροΰσε νά έχει μιά σαφή αντίληψη αύτής τής πορείας. Άλλά μερικοί άπό τούς ήριοές του έκφράζουν κάποια θαμπή καί συγκεχυμένη ανησυχία πού αντανακλά, δσο άδιόρατη κι άν είναι, μιά παρόμοια έξέλιξη τής άγροτιάς. Ό γερο - Φουρσόν λέει:
«Είδα τΙς παλιές μέρες. ?λέπω καί τίς τωρινές, άγαπητέ μου σπουδαγμένε κύριε. Είναι αλήθεια πώς τα σημάδια έχουν άλλάξει. άλλά τό κρασί είναι το ίδιο πο!> ήταν πάντα. Τό σήμερα είναι ο μικρότερο; αδερφός τοϋ χτές. Τίποτ* άλλο ! Αύτό, νά πάς να το γράψεις στή φημερίδα σου ! Νομίζεις πώς έμεΐς λευτερωθήκαμε; Στό ιδιο χωριό μένουμε πάντα χαΐ τόν ίδιο αφέντη έχουμε πάντα στό κεφάλι μας : τη «σκληρή δουλειά», καθώς το λέω... Ή τσάπα, τό μόνο πράμα που Εχουμε δικό μας, μάς έφαγε τα χέρια. ΚΙτε ό άρχοντας μ&ς παίρνει τό καλύτερο κομμάτι άπ' ο,τι βγάζουμε είτε ό φοροεισπράχτορας, το πράμα δέν άλλάζβι: έμδς πάντα μας βγαίνει ή πίστη ανάποδα...»

"Εχουμε ήδη μιλήσει γιά τήν έξιοανικευμένη Ούτοπία τοϋ Μπαλζάκ πού κράταγε άπό τούς "Αγγλους Τόρυδες. Χάρη στήν Ούτοπία αύτή οί καταστρεπτικές συνέπειες τής γαλλικής έπανάστασης θά μπορούσαν νά έξαλειφθοΰν—έτσι φανταζότανε Άλλά δταν απεικονίζει τήν έξέλιξη τής γαλλικής κοινωνίας άπ' τό 1789 ώς τό 1848, διεισδύει πολύ βαθύτερα. Δείχνει συνεχώς δχι μόνο πόσο αναπότρεπτη ήταν ή γαλλική έπανάσταση, άλλά καί πόσο άναπότρεπτος ήταν δ γενικός καπιταλιστικός μετασχηματισμός τής Γαλλίας, πού ήρθε σάν αποτέλεσμα αύτής τής έπανάστασης. "Ετσι στούς « Χ ω ρ ι ά τ ε ς j , ό πάτερ Μπροσέτ λέει :
«"Αν δούμε τά πρ*γ;ιατα άπο την ιστορική σκοπιά, μπορούμε νά πούμε πώς οί χωρικοί βρίσκονται ακόμα στήν ίδια θέση που ήσαν τό άλλο 

56

ΜΕΛΕΤΕ2 ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ Ω Π Α Ί ' Κ Ο ΡΕΑΑΙ1ΜΟ

ποωΐ μετά τή Zay.pl *. 'Εκείνη ή ήττα έμεινε βαθιά χαραγμένη μέσα τους. Βέβαια, έχουν πιά ξεχάσει τά γεγονόνα. Ά λ λ ά τά γεγονότα έχουν γίνει τώρα μιά ένστικτώδης ιδέα κι α&τή ή ιδέα κυλάει μέσα στό αίμα του;, όπως μέσα στό αίμα τών ευγενών κυλάει ή ιδέα τής υπεροχής. Ή έπανάσταση τοϋ 1789 ήταν ή έκδίκηση τών νικημένων. Οί χωρικοί πήραν τά χωράφια πού οί φεουδαρχικοί νόμοι, έπί δώδεκα ολόκληρους αιώνες κρατοϋσαν Απρόσιτα γ ι ' αδτούς. Ά π ό δώ βγαίνει καί ή άγάπη τους γιά τή γή, πού τή μοιράζονται μεταξύ τους ώσπου χωρίζεται στά δυό κ ' ή τελευταία αύλακιά...».

Ό Μπαλζάκ είδε αρκετά καθαρά πώς ή δημοτικότητα τοϋ Ναπολέοντα άνάμεσα στούς χωρικούς, πού ως έκείνη '-ην έποχή δχι μόνο δέν είχε πέσει, άλλά αντίθετα έξακολουθούσε νά μεγαλώνει, δφειλόταν στό γεγονός δτι ό Ναπολέων είχε συμπληρώσει καί προασπίσει τή διανομή τής γής πού άρχισε ή γαλλική έπανάσταση Νά πώς συνεχίζει δ πάτερ Μπροσέτ :
« ' 0 Ναπολέων ενώθηκε μέ τό λαό του. χάρη σ' δνα εκατομμύριο άπλοϋς στρατιώτες. Καί σήμερα είναι άκόμα στά μάτια τοϋ λαοϋ, δ βασιλιάς πού βγήκε μέσα άπ' τά σπλάχνα τής έπανάσταση;, είναι ό άνθρωπος ποΐ) τοϋ έξασφάλισε τήν κατοχή στά χτήματα τών άριστοκρατών πού είχαν δημευτεί. Αύτή ή ιδέα ήταν τό μύρο μέ τό δποΐο χρίστηκε στή στέψη του...*.

Ή μόνη ίσως πραγματικά ζωντανή σκηνή στό ούτοπικό μυθιστόρημα 'Ο Ιπαρχιακός γιατρός είναι έκείνη δπου δ Μπαλζάκ δείχνει πόσο στενά έξακολουθούσαν νά είναι δεμένοι οί χωριάτες, οί παλιοί στρατιώτες τού Ναπολέοντα, μέ τόν παλιό άρχηγό τους. Γιατί οί πολιτικές ϊδέες τού Ναπολέοντα — πού άργότερα τις κ α π η ' λεύθηκε παρωδώντας τις ή Δεύτερη Αύτοκρατορία—«ήταν οί ιδέες τού καθυστερημένου, παρθενικού μινρονοικοκυριού» (Μάρξ). Άλλά δ Μπαλζάκ σά δημιουργικός ιστορικός, βλέπει πολύ πιό βαθιά καί δέν περιορίζεται σέ μιά άπλή κατανόηση τής Ναπολεόντειας έποχής. ΙΙαρ' δλη τήν έχθρότητα, πού σά μοναρχικός ένιωθε Ιναντίον τής γαλλικής έπανάστασης, δέν έχασε ποτέ άπ' τά μάτια του τήν άνθρώπινη καί ηθική ανάταση πού έφερε στή γαλλική κοινωνία ή έπανάσταση. "Ενα στοιχείο πού μάς κάνει μεγάλη έντύπωση σ' ένα άπ' τά πρώτα κιόλας μυθιστορήματα του, τούς

* 'II έξέγερση τών άγροτών, των Ζάκ δπως λέγονταν, κατά τών εύγενών, που ξέσπασε στΐ; 28 Μαΐου τού 1358, Οί ευγενείς τήν έπνιξαν στό αίμα της κ ' οί αγριότητες πού διέπραξαν ήταν τρομερές. (2. Μ.). 

ΜΠΑΛΖΑΚ : 0 1 ΧΩΡΙΑΤ£Σ

67

Σονάνονς*, είναι τό άπλό ανθρώπινο μεγαλείο χα! ό δπέροχος ήρωισμός πού αποδίδει στούς δημοκρατικούς αξιωματικούς καί στρατιώτες. Άλλα καί σέ κανένα άπό τ ' άλλα του μυθιστορήματα δέν παράλειψε ό Μπαλζάκ νά δείχνει τούς δημοκράτες σάν υποδείγματα έντιμότητας καί άκλόνητου θάρρους (δπως λ. χ . ό ΙΙιλρώ στόν Καίσαρα Μττιροττώ). Τό υψηλότερο σημείο πού έφτασε ό Μπαλζάκ σ' αύτή του τήν προσπάθεια νά ζωγραφίσει τέτοιους τίμιους καί ήρωικούς δημοκράτες, ήταν ό πίνακας τού Μισέλ Κρεστιέν, ένός άπ' τούς ήρωες πού πέθαναν στά σκαλοπάτια τής Σαι ν Μερρύ. Είναι χαραχτηριστικό πώς ό ίδιος ό Μπαλζάκ δέν είχε μείνει ευχαριστημένος άπό τόν τρόπο πού έπλασε αυτόν τόν ήρωά του. "Εβρισκε πώς δέν ήταν ικανοποιητικός καί πώς δέν κατάφερνε νά σταθεί στό ΰψος τού μεγάλου πρότυπου άπ' τό όποίο πάρθηκε. Σέ μιά κριτική του γιά τό Μοναστήρι τής ΙΙάρμαί τού Σταντάλ, ό Μπαλζάκ μίλησε μέ πολλή θέρμη γιά τόν δημοκράτη έπαναστάτη Φερράντε Πάλλα, έναν άπ' τούς ήρωες τού έργου. "Εδειξε πώς ή πρόθεση τού Σταντάλ ήταν νά πλάσει τόν ίδιο τύπο πού καί κείνος είχε.προσπαθήσει νά δώσει στό πρόσωπο τοΰ Μισέλ Κριστιέν, καί έβρισκε πώς 6 Σταντάλ τόν είχε ξεπεράσει στήν απεικόνιση τοΰ μεγαλείου αύτοΰ τοΰ ήρωα. Καί στούς Χωριάτες έμφανίζεται αυτός ό τύπος. 'Εδώ είναι 6 γερο - Νιζρόν, ένας τίμιος καί άτρόμητος άγωνιστής τής έπανάστασης, πού δχι μόνο δέν άποχτάει κανένα άπό τά έπίγεια άγαθά, άλλά άπαρνιέται μέ στωικότητα άκόμα καί τά προνόμια πού τοΰ ανήκουν, ζώντας μέσα σέ μιάν έντιμη καί γενναία φτώχεια. Βέβαια μ ' αυτόν τόν ήρωα ό Μπαλζάκ δείχνει κάτι παραπάνω άκόμα: τόν άπελπισμένο χαραχτήρα πού είχε ή γιωκωβίνικη παράδοση, σέ μιά Γαλλία πού άναπτυσσόταν καπιταλιστικά. Ό Νιζρόν μισεί τούς πλούσιους, καί γι' αύτό οί χωριάτες τόν βλέπουν σά δικό τους. Άλλά 6 Νιζρόν μισεί τό Ιδιο καϊ τόν καπιταλισμό πού ολοένα μεγαλώνει, δπως καί τό άνελέητο κυνήγι τοΰ κέρδους, μ ' δλο πού δέν μπορεί νά δει καμιά διέξοδο άπ' αύτή τήν κατάσταση, καί πού τή θεωρεί πώς δέν έπιδέχεται καμιά βελτίωση. Αξίζει νά παρατηρήσει κανείς πόσο βαθιά καί αληθινά καταλαβαίνει 6 Μπαλζάκ τις άνθρώπινες περιπλοκές πού υπήρχαν στήν καπιταλιστική άνάπτυξη τής Γαλλίας, άπό τις βασικές της τάσεις
* Οί Σουάνοι ήσαν οί μοναρχικοί άντεπαναστέτες τ ή ; ϊυτικής Γαλλίας καί ειδικότερα τής Κάτω Μαίν. τοΰ "Ανζοΰ καϊ τής Βρετάννης. Τό όνομά τους τό πήραν άπ' τόν Κοτορώ, ποί> Επονομάστηκε Ζάν 2ουάν. Οί Εξεγέρσεις των Σουάνων άρχισαν πριν άπό τά γεγονότα τής Βανίέας καί κράτησαν ώς τήν Εποχή τής "ϊ'πατίας. 

88

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Π Α Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ως τις πιό αδιόρατες λεπτομέρειές της. Κι αύτό ανεξάρτητα άπό τήν πολιτικά άντιδραστική στάση του άπέναντι σ' αύτές τις τάσεις τής άνάπτυξης. "Ετσι, μ' δλο πού δ Μπαλζάκ δεν μπορεί νά δεί καμιά συνάφεια άνάμεσα στό παλιό ιδανικό τοϋ γιακωβινισμοΰ άπ' τή μιά καί τά μικρό νοικοκυριά άπ' τήν άλλη, καταφέρνει νά δώσει μιά σωστή εικόνα τοΰ γιακωβίνου δημοκράτη, σέ δλες τις κατοπινές μορφές πού πήρε δ τύπος αύτός. Ό Μάρξ, κάνοντας τήν οικονομική άνάλυση τοΰ μικρονοικοκυριοΰ, παρατηρεί, πώς «στις καλύτερες έποχές τής κλασικής άρχαιότητας, οικονομική βάση τής κοινωνίας ήταν τό μικρονοικοκυριό». Οί έποχές αύτές ήταν κ' έκεϊνες πού δ Ρουσσώ καί οί γιακωβίνοι είχαν πάρει σάν ιδεολογικό τους πρότυτο. Βέβαια ό Μάρξ είδε καθαρά τή διαφορά πού δπήρχε άνάμεσα στήν άρχαία δημοκρατία τής πόλης * καί τό γιακωβίνικο δνειρο τής άναβίωσής της, αύτή την ήρωική αυταπάτη τών γιακωβίνων. Στά ίστορικά του γραφτά πού πραγματεύονται τή γαλλική έπανάσταση τοϋ 1848, κι άργότερα στό Κεφάλαιο, έκανε μιά έξοχη άνάλυση άπό κάθε πλευρά δλων τών δυνάμεων πού υπάρχουν στό εσωτερικό τοΰ καπιταλισμού καί δδηγοΰν τό μικρονοικοκύρη στή σκλαβιά, στά δίχτυα τοΰ τοκογλύφου καί τοΰ φοροεισπράχτορα. Αύτές οί δυνάμεις, καθώς λέει, «αναγκάζουν τό χωριάτη νά είναι έμπορος μαζί καί τεχνίτης χωρίς δμως νά δπάρχουν καί οί δροι έκεΐνοι πού θά τοΰ δημιουργούσαν τή δυνατότητα νά μεταβάλει τά προϊόντα του σέ έμπορεύματα... Τά μειονεχτήματα τοΰ καπιταλιστικοΰ συστήματος παραγωγής, πού κάνει τούς παραγωγούς νά έξαρτώνται άπό τή χρηματική τιμή τοΰ προϊόντος τους, συμπίπτουν έδώ μέ τά μειονεχτήματα πού προκύπτουν άπό τήν άτελή άνάπτυξη τοΰ καπιταλιστικοΰ συστήματος παραγωγής». Πάνω σ' αύτή τή βάση δ Μάρξ δείχνει δτι οί συνθήκες τής άγροτιάς, μέσα στις έπαναστατικές ανελίξεις τοΰ πρώτου μισοΰ τοΰ 19ου αιώνα, είχαν μιάν άναγκαιότητα γεμάτη άντιθέσεις. Δείχνει, άκόμα, πώς ή κοινωνική βάση γιά τό καθεστώς τοΰ Ναπολέοντα τοΰ Γ' βγήκε μέσα άπό τήν άπόγνωση τής άγροτιάς καί τις άναπόφευχτες αύταπάτες πού δημιουργούσε. Ό Μπαλζάκ δέν είδε αύτή τή διαλεχτική τής άντικειμενικής οικονομικής έξέλιξης καί καθώς φαίνεται ούτε μποροΰσε νά τή δεί, μιά καί ήταν ένας νομιμόφρονας άπολογητής τοΰ άριστοκρατικοΰ μεγαλοτσιφλικιοΰ. 'Αλλά μέ τά μάτια τοΰ άδέκαστου παρατηρητή τής κοινωνικής ίστορίας τής Γαλλίας, είδε ένα πολύ μεγάλο μέρος άπό τά κοινωνικά κινήματα καί τϊς έπαναστατικές τάσεις πού δη* 'Ελληνικά στό κείμενο (Σ.Μ.). 

ΜΠΛΛΖΑΚ : 01 XUPIATE2

69

μιούργησε ή οικονομική διαλεχτική τοϋ μικρονοικυριοϋ. Τό μεγαλείο τοϋ Μπαλζάκ βρίσκεται ακριβώς στό γεγονός δτι παρά τίς πολιτικές καί ιδεολογικές προκαταλήψεις του, παρατηρούσε μέ άδιάφθορα μάτια δλες τις άντιφάσεις πού άνέκυπταν καί τίς περιέγραφε πιστά. Είναι άλήθεια πώς τις θεωροϋσε καταστρεπτικές γιά τήν «κουλτούρα» καί τόν «πολιτισμό», καί τίς έβλεπε σάν προοίμιο τής έξαφάνισης τοΰ κόσμου του. Κι ωστόσο κράτησε πάντα τό βλέμμα προσηλωμένο πάνω τους καί τίς άπεικόνισε πιστά. Μ' αύτό τόν τρόπο ή δρασή του κατάχτησε ένα τέτοιο βάθος, πού έφτανε μακριά στό μέλλον. Ό Μπαλζάκ άπον.άλυψε, παρά τή θέλησή του, τήν οικονομική τραγωδία τοΰ μικρονοικοκυριοϋ καί ταυτόχρονα έδειξα, ένσωματωμένες σέ ζωντανούς χαραχτήρες, τίς κοινωνικές συνθήκες πού οδήγησαν άναγκαστικά, πρώτα στήν άθλια καρικατούρα τοΰ γιακωβινισμοΰ τοϋ 1848 κι άμέσως κατόπι στή δεύτερη Αύτοκρατορία, έν.είνη τήν καρικατούρα τής ναπολεόντειας έποχής. Αύτό τό δραμα ένός επικείμενου κατακλυσμού, μιάς καταστροφής πού απειλεί τόν κόσμο καί τόν πολιτισμό, είναι ή ιδεαλιστικά έςογκωμένη μορφή πού παίρνει πάντα τό προαίσθημα τής ταξικής έξαφάνισης. Σέ τούτο τό μυθιστόρημα, δπως καί σ' δλα τ ' άλλα του, δ Μπαλζάκ θρηνεί γιά τήν παρανμή τής γαλλικής άριστοκρατίας. Αύτή ή έλεγειανή μορφή, καθορίζει τή σύνθεση τοδ'μυθιστορήματος. 'Αρχίζει μέ μιά περιγραφή τής αριστοκρατικής τελειότητας τοΰ πύργου τών Μονχορνέ, πού τήν κάνει δ δημοσιογράφος Μπλοντέ. Τελειώνει μέ μιά μελαγχολική εικόνα, πού δείχνει πώς δλη αύτή ή δμορφιά τοϋ παρελθόντος σαρώνεται έξ αιτίας τοΰ κατατεμαχισμού τοϋ άγροχτήματος σέ μικρονοινοκυριά. 'Αλλά τό μελαγχολικό τέλος τοϋ μυθιστορήματος πέφτει σέ μιά ακόμα βαθύτερη μελαγχολία. Ό Μπλοντέ, ό μοναρχικός δημοσιογράφος πού στήν αρχή τοΰ βιβλίου εμφανίζεται νά φιλοξενείται στόν πύρ·;ο καί είναι έραστής τής κόμησσας ντέ Μονκορνέ (αντίθετα άπό τό σύζυγό τη;, ή κόμησσα είναι άπόγονος μιάς πολύ παλιάς αρχοντικής οικογένειας), ναυαγεί δλότελα στήν καριέρα του, καταστρέφεται ύλικά καί ηθικά καί είναι έτοιμος ν' αύτοκτονήσει, δταν σώζεται χ ί ρ η στό θάνατο τοΰ στρατηγού Μονκορνέ, καί τό γάμο πού κάνει μέ τήν πλούσια χήρα του. 'Αξίζει νά προσέξουμε ιδιαιτέρα τή συμφορά τού Μπλοντέ, γιατί σάν εκφραστής τών άπόψεων τοΰ Μπαλζάκ πού είναι, παίζει ένα πολύ σημαντικό καί θετικό ρόλο σ' ολόκληρη τήν 'Ανθρώπινη Κωμωδία* μόνο ό Ντανιέλ ντ' Άρτέζ, αύτή ή ποιητική αύτοπροσωπογραφία τού Μπαλζάκ, παίζει πιό θετικό ρόλο άπ' τόν Μπλοντέ. Τό γεγονός δοι δ Μπαλζάκ βάζει τό Μπλοντέ νά καταστρέφεται, είναι, σ' ένα συγγραφέα πού έδινε τόση σημασία στις λεπτομέρειες, 

«Ο

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΪΡΩΠΑ·Ι·ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

μιά ένδειξη γιά τό πόσο άνέλπιδος τοΟ φαινόταν δ νομιμόφρονας μοναρχισμός. Κ ' είναι πάλι χαραχτηριστικό γιά τό Μπαλζάκ τό δτι είδε καί απεικόνισε μέ άνελέητη άκρίβεια, δχι μόνο τήν καταστροφή τοϋ Μπλοντέ αύτή καθαυτή, άλλά καί τήν άθλια μορφή πού πήρε. Ένώ δ δημοκράτης Μισέλ Κρεστιέν σκοτώνεται ήρωικά στά οδοφράγματα, δ μοναρχικός Μπλοντέ, βρίσκει καταφύγιο σέ μιά παρασιτική ζωή πού τοϋ έξασφαλίζει ή ιδιότητα τοϋ συζύγου μιάς πλούσιας. Ή ίδιότητά του αύτή γίνεται πιό εύπαρουσίαστη χάρη στό δτι καταφέρνει μέ πλάγια μέσα νά διοριστεί νομάρχης. Ό παρασιτισμός αύτός βρίσκει τήν ειρωνική του έκφραση στόν έπίλογο τοϋ μυθιστορήματος, δταν ό Μπλοντέ κοιτάζοντας τά μι•/ρονοικοκυριά πού πιάνουν τή μεριά τοϋ έξαφανισμένου πύργου, ξεστομίζει λίγες μοναρχικές συναισθηματολογίες, γιά τό πόσο άδικο είχε ό Ρουσσώ καί γιά τή μοίρα τής μοναρχίας.
«Μ' αγαπάς. είμαστε μαζί... Μοΰ φαίνεται τόσο όμορφο τό παρόν, γιά τό μακρινό μέλλον 8έ μέ νοιάζει καθόλου», τού απαντάει ή γυναίκα του. «Τότε ζήτω τό παρόν, που θά τό ζβ> πάντα μαζί σου ! 2τό διάβολο τό μέλλον !» φωνάζει, σφοδρά έρωτευμένος, ό Μπλοντέ.

Τό μεγαλείο τής τέχνης τοϋ Μπαλζάκ βρίσκεται, λέει ό Μάρξ, «στή βαθειά κατανόηση τών πραγματικών συνθηκών», δηλαδή τών συνθηκών πού διέπουν τήν άνάπτυξη τοϋ γαλλικοϋ καπιταλισμού. Έχουμε δείξει πόσο σωστά άπεικόνισε δ Μπαλζάκ τά ιδιαίτερα χαραχτηριστικά τών τριών άντιμαχόμενων παρατάξεων, καθώς καί πόσο καλά κατανοούσε τις ιδιομορφίες τής άνάπτυξης δλων τών κοινωνικών τάξεων στή Γαλλία, άπ' τήν έπανάσταση τοϋ 1789 καί δώθε. Άλλά μιά τέτοια διαπίστωση θά ήταν άτελής αν παρέβλεπε τήν άλλη πλευρά τής διαλεχτικής τής ταξικής έξέλιξης. Δηλαδή τή συνέχεια πού είχαν οί έξελιχτικϊς τάσεις άπό τή γαλλική έπανάσταση καί πέρα, ή μ2λλον άπό τήν έποχή τής έμφάνισης τής άστικής τάξης στή Γαλλία καί τήν έναρξη τοϋ άγώνα άνά|χεσα στή φεουδαρχία καί τ^ν άπόλυτη μοναρχία. Ή βαθειά κατανόηση αύτής τής συνέχειας πού ύ-άρχε ι στήν κοινωνική άνάπτυξη, ήταν τό θεμέλιο πού πάνω του χτίστηκε τό μεγαλόπρεπο οικοδόμημα τής'^νθοώπινης Κωμωδίας. CH Έπανάσταση, ή Αύτοκρατορία, ή Παλινόρθωση καί ή Ίουλιανή μοναρχία ήταν στά μάτια τοϋ Μπαλζάκ άπλά στάδια μιάς μεγάλης, συνεχούς καί άντιφατική? πορείας τής γαλλικής έξέλιξης πρός τόν καπιταλισμό, μιδς πορείας δπου τό ακατάσχετο καί τό θηριώδες βρίσκονται άνα-,όσπαστα δεμένα. Ή καταστροφή τών εύγενών — τής ιδεολογικής καί πολιτικής άφετηρίας τοϋ Μπαλζάκ—ήταν ή μιά μόνο πλευρά αύτής τής δλικής άνίλιξης. "Οσο δμ'ος ευνοϊκά προκατειλημμένος κι άν ήταν ό 

ΜΠΑΛΖΑΚ : 0 1

Χ2ΡΙΑΤΕ2

CI

Μπαλζάκ γιά τούς εύγενεϊς, έβλεπε δλοκάθαρα πόσο αναπότρεπτη ήταν ή έςαφάνισή τους, χωρίς καί νά τού ξεφεύγει ή έσωτερική παρακμή καί ή ήθική κατάπτωση πού είχαν πάθει, στήν πορεία αύτής τής άνέλιξης. Σέ μερικές ιστορικές μελέτες, αποκάλυψε τις άπαρχές αυτής τής έξάλειψης τών εύγενών. θεωρούσε σωστά σά βασική αιτία τής εξαφάνισης τής φεουδαρχικής άριστοκρατίας, τή μετατροπή της σέ αύλική Αριστοκρατία, δηλαδή τή μετατροπή της σέ μιά παρασιτική δμάδα πού οί κοινωνικά αναγκαίες λειτουργίες της ολοένα έφθιναν. Ή γαλλική έπανάσταση καί ή καπιταλιστική άνάπτυξη πού ξαπόλυσε ήσαν άπλώς τό τελικό στάδιο αυτής τής άνέλιξης. Οί πιό έξυπνοι άνάμεσα στούς ίδιους τούς ευγενείς ήξεραν πολύ καλά πώς τό τέλος τους ήταν αναπότρεπτο. Έ τ σ ι στό έργο του ή Σνλλογή τών ^Αρχαιοτήτων ή κυνική καί διεφθαρμένη άλλά τετραπέρατη δούκισσα ντέ Μωφρινιέζ λέει σ° έκείνους πού θέλουν νά άναβιώσουν τήν παλιά άντίληψη γιά τήν τάξη τών εύγενών : «Δέ μού λέτε, τρελλαθήκατε δλοι σας; θέλετε νά ζγ,σετε σήμερα δπως ζούσαν οί πρόγονοί σας τό δέκατο πέμπτο αιώνα ; Μά τώρα άγαπητοί μου βρισκόμαστε στό δέκατο ένατο καί σήμερα δέν υπάρχει έλευθερία. Τπάρχει μόνο άριστοκρατία!» Ό Μπαλζάκ άκολουθεί αύτό τό θέμα τής ιστορικής συνέχειας τής καπιταλιστικής άνάπτυξης, στήν άπεικόνιση κάθε τάξης τής γαλλικής κοινωνίας. Δέν άρκείται στήν προβολή τών ειδικότερων διαφορών πού υπάρχουν άνάμεσα στούς έμπορους καί τούς βιοτέχνες τής προεπαναστατικής περιόδου καβώς καί τής περιόδου τοΰ άνερχόμενου καπιταλισμοΰ στά χρόνια τής Παλινόρθωσης καί τής Ίουλιανής μοναρχίας (Ραγκόν, Μπιροττώ, Ποπινό, Κρεβέλ κ. ά.). Τό ίδιο κάνει καί μέ δλες τις άλλες κοινωνικές τάξεις, δείχνοντας παντοΰ πώς ό μηχανισμός τοΰ καπιταλισμού, τό καπιταλιστικής υφής «πνευματικό ζωικό βασίλειο» τοΰ Χέγγελ, ό καπιταλιστικός κόσμος πού αρχή του είναι τό «δποιος φάει τόν άλλο», επιβάλλει τήν κυριαρχία του σ' δλες τις μορφές τής ζωής. Στό σημείο αύτό δ Μπαλζάκ είναι τό ίδιο κυνικός δπως κι ό Ρικάρντο. Άλλά καί στή δική του περίπτωση συμβαίνει έκεΐνο πού είπε δ Μάρξ γιά τόν τελευταίο : «ό κυνισμός βρίσκεται μέσα στό ίδιο πράγμα καί δχι στις λέξεις που τό έκφράζουν». Αύτή ή καθολική άντίληψη γιά τήν πορεία τής καπιταλιστικής έξέλιξης έδωσε στό Μπαλζάκ τήν ικανότητα νά άποκαλύπτει τις μεγάλες κοινωνικές καί οικονομικές δυνάμεις πού διέπουν τήν ιστορική άνάπτυξη, μ' δλο πού ποτέ δέν τό έκανε άμεσα. Στά γραφτά τοΰ Μπαλζάκ οί κοινωνικές δυνάμεις δέν παρουσιάζονται ποτέ σά ρομαντικά καί φανταστικά τέρατα ούτε σάν υπεράνθρωπα σύμβολα (δπως λ.χ. άργότερα στό Ζολά). Αντίθετα δ Μπαλ- 

63

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ζάκ διαλύει δλες τις κοινωνικές σχέσεις σ' Ενα δίχτυ άπό αντιθέσεις προσωπικών συμφερόντων, Αντικειμενικών συγκρούσεων άνάμεσα σέ άτομα, δολοπλοκίες, ραδιουργίες κ.τ.λ. Ποτέ, λόγου χάρη, δέν άπεικονίζει τή δικαιοσύνη ή τά δικαστήρια σάν θεσμούς άνεξάρτητους άπό τήν κοινωνία, πού στέκουν πάνω άπ' αύτήν. Μονάχα ορισμένοι μικροαστικοί τύ~οι στά μυθιστορήματά του φαντάζονται πώς τά δικαστήρια είναι κάτι τέτοιο. Κάθε δικαστήριο παρουσιάζεται πάντα άπό τό Μπαλζάκ σάν έ^ας δργανισμός πού αποτελείται άπό ξεχωριστά άτομα, τούς δικαστές. Κι 6 συγγραφέας περιγράφει μέ πολλές λεπτομέρειες τήν κοινωνική καταγωγή αύτών τών άτόμων, τις φιλοδοξίες καί τις βλέψεις τους. Ό κάθε παράγοντας τής δίκης παρουσιάζεται μπερδεμένος μέσα στήν πραγματική σύγκρουση συμφερόντων πού γύρω της διεξάγεται ο δικαστικός άγώνας. Έ τ σ ι , οποιαδήποτε στάση παίρνει ένα μέλος τοΟ δικαστικού σώματος, εξαρτάται άπό τή θέση πού κατέχει μέσα σ' αύτήν τή ζούγκλα τών άλληλοσυγκρουόμενων συμφερόντων. Σάν παράδειγμα άναφέρουμε τις δικαστικές ραδιουργίες στή Σταδιοδρομία μιας πόρνης ή τήν Συλλογή τών Αρχαιοτήτων. Πάνω σ' ένα τέτοιο φόντο ό Μπαλζάκ προβάλλει τή δράση δλων τών μεγάλων κοινωνικών δυνάμεων. "Ολοι δσοι παίρνουν μέρος σ' αύτές τις συγκρούσεις συμφερόντων είναι έκπρόσωποι μιδς ορισμένης τάξης, ένώ ταυτόχρονα είναι και αναπόσπαστα δεμένοι μέ τά καθαρά άτομικά τους συμφέροντα. Άλλά οί κοινωνικές αιτίες καί οί ταξικές βάσεις αύτών τών γενικότερων συμφερόντων, βρίσκουν τήν έκφρασή τους μέσα σ' αύτά άκριβώς τά καθαρά προσωπικά συμφέροντα, καί δέν μπορούν νά ξεχωριστούν άπ'αύτά. "Ετσι, άπογυμνώνοντας τούς κοινωνικούς θεσμούς άπό την έπιφανειακή τους αντικειμενικότητα καί διαλύοντας τους φαινομενικά σέ προσωπικές σχέσεις, ό συγγραφέας καταφέρνει νά έκφράσει δ,τι είναι άληθ',νά άντικειμενικό μέσα τους, δ,τι πραγματικά είναι τό κοινωνικό τους raison d'etre*. Δηλαδή τή λειτουργία πού έπιτελοΟν σάν φορεϊς ταξικών συμφερόντων καί σάν δργανα δυναμικής έπιβολής τους. Ή ούσία τού ρεαλισμού τού Μπαλζάκ βρίσκεται στό δτι παρουσιάζει πάντοτε τήν κοινωνική Οπαρξη σά βάση τής κοινωνικής συνείδησης καί μάλιστα διαμέσου τών άντιθέσεων πού δπάρχουν άνάμεσα στήν κοινωνική ΰπαρξη καί τήν κοινωνική συνείδηση, οί όποιες πρέπει άναγκαστικά νά έκδηλώνονται σέ κάθε κοινωνική τάξη. Γι' αύτό δ Μπαλζάκ έχει δίκιο δταν λέει στούς Χωριάτες«Πές μου τί περιουσία δχβις για νά οοϋ πα> πώς ακίφτεααι». * Λόγος ύπαρξης. Γαλλικά ο~ο κείμενο. (Σ. τ. Μετ.). 

ΜΠΑΛΖΑΚ : 0 1

ΧΩΡΙΑΤ£Σ

68

Ό βαθύς αυτός ρεαλισμός διαποτίζει τή δημιουργική μέθοδο τοΟ Μπαλζάκ ως τήν πιό παραμικρή λεπτομέρεια. Σχετικά μ ' αύτό, μόνο λίγα βασικά σημεία μποροϋμε νά θίξουμε. IIρώτα - πρώτα ό Μπαλζάκ δέν περιορίζεται ποτέ σ' έναν εύτελή φωτογραφικό νατουραλισμό, μ' δλο πού σέ κάθε ούσιαστικό θέμα μένει άπόλυτα πιστός στή ζωή. Μ' άλλα λόγια, ποτέ του δέν βάζει τούς ήρωές του νά λένε, νά σκέπτονται, καί νά αισθάνονται ή νά κάνουν κάτι πού νά μήν πηγάζει άναγκαστικά άπό τήν κοινωνική τους ύπαρξη καί νά μή συμφωνεί τέλεια, τόσο μέ τούς αφηρημένους δσο καί μέ τούς ειδικούς καθοριστικούς του παράγοντες. Άλλά δταν έκφράζει τέτοιες βαθύτερα σωστές σκέψεις ή αισθήματα, πάντα άρκεϊται νά περιοριστεί μέσα στά πλαίσια τής μέσης έκφραστικής δύναμης τοϋ μέσου έκπρόσωπου μιδς ορισμένης τάξης. Γιά νά έκφράσει ένα κοινωνικά ορθό περιεχόμενο πού τό έχει συλλάβει βαθιά, άναζητάει πάντα καί βρίσκει τήν πιό άδρή, τήν πιό εύστοχη έκφραση. Κάτι τέτοιο δμως θά ήταν ολότελα αδύνατο νά γίνει μέσα στά δρια πού βάζει ό νατουραλισμός. Σ ' αύτή τήν ανάλυση έχουμε ώς τά τώρα δει μερικά παραδείγματα αύτής τής έκφραστικής μεθόδου. Σάν ένα άκόμα πιό πέρα παράδειγμα τοΰ τρόπου πού έχει ό Μπαλζάκ νά παρουσιάζει τά πράγματα, παραθέτουμε λίγα άποσπάσματα ένός διαλόγου άνάμεσα στό χωριάτη Φουρσόν καί τόν πάτερ Μπροσέτ. Ό παπάς ρωτάει τό χωριάτη άν άνατρέφει τό έγγόνι του μαθαίνοντάς το νά φοβάται τό θεό.
«—"Οχι, όχι, δέσποτα μου. Δεν τοϋ λέω νά φοβάται τό θεό. μά τους άνθρώπους. "—Μούς, τοΰ λέω, πρόσεχε τή φυλακή, γιατί ά π ' τή φυλακή πηγαίνει κανείς στήν κρεμάλα. Νά μήν κλέβεις. Κάνε τους άλλους νά σοΰ δίνουν ό,τι θέλεις. Ή κλεψιά σέ πάει στό φονικό καί τό φονικό σέ φέρνει ένάντιο στήν άνθρώπινη δικαιοσύνη. Πρόσεχε τό λεπίδι τοϋ νόμου πού προστατεύει τόν ϋπνο τοϋ πλούσιου άπ* τήν αϋπνία τοϋ φτωχοϋ. Μάθε νά διαβάζεις. Ά μ α μάθεις γράμματα καί μορφωθείς καλά, θά βρεις κάποιο τρόπο νά βγάνεις λεφτά καϊ νά 'σαι και μέ τό νόμο, όπως αδτός ό σπουδαίος κύριος Γκωμπερτέν... Αύτό που χρειάζεται νά κάνεις είναι νά πηγαίνεις πάντα μέ τους πλούσιους. Κάτω άπ' τό τραπέζι τους πάντα θά βρεις ψίχουλα". Αϋτό θά πει γερή μόρφωση. Κ* έτσι ό πιτσιρίκος πηγαίνει πάντα μέ τό νόμο. θ ά γίνει καλός άνθρωπος καί θά μέ κοιτάξει καί μένα μιά μέρα».

Είναι φανερό πώς ένας Γάλλος γερο-χωριάτης τοΰ 1844, δέν θά μπορούσε νά έχει χρησιμοποιήσει τέτοιες λέξεις. Κι ώστόσο, σάν σύνολο δ τύπος αύτός τοϋ μυθιστορήματος δπως καί κάθε τι πού δ Μπαλζάκ τόν βάζει νά λέει, είναι άπόλυτα πειστικός, γιατί άκριβώς ξεπερνάει τά πλαίσια μιάς σχολαστικής άντιγραφής τής πραγματικότητας. Τό μόνο πού κάνει δ Μπαλζάκ είναι νά έκφράζει στό 

64

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

δυναμικά ανώτατο έπίπεοό του, έκείνο πού ένας χωριάτης τοϋ τύπου τοΰ Φουρσόν θά αισθανόταν θαμπά άλλά δέν θά μπορούσε νά έκφράσει μέ καθαρότητα. Ό Μπαλζάκ μιλάει στή θέση έκείνων πού είναι άφωνοι καί κάνουν τούς άγώνες τους σιωπηλά. "Ετσι έκπληρώνει τήν έπαγγελία τοΰ ποιητή, μέ τήν έννοια πού τής δίνει ό Γκαίτε : Und wenn der Menscb in seiner Qual virstummt
G a b mir ein G o t t zu sagen was ich leide...*

Ε κ ε ί ν α δμως πού έκφράζει είναι μονάχα τά πράγματα πού άληθινά άγωνίζονται νά έκδηλωθοΰν σάν κοινωνικές καί άτομικές άναγκαιότητες. Ή έκφραση αύτή, πού υπερβαίνει τά δρια τοΰ άσήμαντου, άλλά πού τ.άντα είναι άληθινή στό κοινωνικό της περιεχόμενο, είναι τό διακριτικό γνώρισμα τών παλιών μεγάλων ρεαλιστών, τοΰ Ντιντερό καί τοΰ Μπαλζάκ, άντίθετα μέ τό ρεαλισμό τών νεότερων έπιγόνων τους πού τό ανάστημα τους δλο καί μικραίνει δσο περνάει ό καιρός. Ά ν δ Μπαλζάκ δέν είχε πάντοτε άναζητήσει καί δέν είχε πάντοτε βρεϊ τήν ουσιαστικά ορθή έκφραση στό ύψιστο έπίπεδό της, θά τού είχε σταθεί άδύνατο νά δώσει μιά δλοκληρωμένη εικόνα τής γαλλικής καπιταλιστικής κοινωνίας, άκόμα καί διαμέσου τών άναρίθμητων χαραχτήρων καί άνθρώπινων πεπρωμένων πού έμφανίζονται στήν 'Ανθρώπινη Κωμωδία, παρά τις πολλαπλές τους άλληλεπιδράσεις, Ό ρεαλισμός τοΰ Μπαλζάκ στηρίζεται στήν ομοιόμορφα πλήρη άπόδοση τών ιδιαίτερων άτομικών χαραχτηριστικών κάθε ήρωά του άπ' τή μιά μεριά, καί τών τυπικών χαραχτηριστικών πού έχουν σάν έκπρόσωποι μιδς τάξης, άπό τήν άλλη. Άλλά δ Μπαλζάκ προχωρεί περισσότερο κι άπ' αύτό. Φωτίζει άκόμα καί τά χαραχτηριστικά πού άπό τήν καπιταλιστική σκοπιά είναι σέ πολλούς άνθρώπους κοινά, μ ' δλο πού αυτοί άνήκουν σέ διαφορετικές δμάδες μέσα στά πλαίσια τής άστικής κοινωνίας. Τονίζοντας αύτά τά κοινά χαραχτηριστικά—πράγμα πού κά/ει μέ μεγάλη φειδώ καί μονάχα σέ κρίσιμα σημεία—δ Μπαλζάκ δείχνει δλοκάθαρα τήν έσωτερική ένότητα τής κοινωνικής έξελιχτικής πορείας καί τόν άντικειμενικό κοινωνικό δεσμό πού ύπάρχει άνάμεσα σέ φαινομενικά έντελώς ανόμοιους τύπους. "Εχουμε κιόλας δει πώς ό Μπαλζάκ δπογραμμίζει τά κοινά χαρακτηριστικά στό Μονκορνέ καί τόν Γκωμπερτέν δείχνοντας δτι διαφέρουν ποσοτικά μονάχα. Είδαμε
* Κι διαν ό 5ν&ρωτιος μένει στον πόνο τον βονβύς 'Εμένα ίνας θεός μοϋ 'δωσι χάριομα ra Ιίω ι ο τΐ ζει .. (Σ.Μ.).

μι βασανί- 

ΜΠΑΛΖΑΚ: 01

Χ2ΡΙΑΤΕ2

65

άκόμα πώς δείχνει σάν παράγοντες ίσης σημασίας, άπ' τή μιά μεριά τά κοινά στοιχεία πού έχουν αύτοί οί δυό τύποι σά δημιουργήματα τοϋ μεταθερμιδωριανοϋ γαλλικού καπιταλισμού, κι άπ' τήν άλλη, δ,τι ποσοτικά διαφορετικό παρουσιάζουν. Οί ποσοτικές τους διαφορές είναι τό φόντο πού πάνω του προβάλλονται έντονότερα οί ποιοτικές τους διαφορές. Γιατί δσα κοινά στοιχεία κι άν έχουν, δ πρώτος είναι ένας άρχοντάνθρωπος, ένας γενναίος στρατηγός τής Αύτοκρατορίας, Ινας εύγενής καί μεγάλος γαιοχτήμονας, ένώ δ δεύτερος, μ' δλο πού συνεχώς άνεβαίνει στήν κοινωνική κλίμακα, είναι πάντα Ινας έπαρχιώτης παλιανθρωπάκος. Ή συγκεκριμένη παρουσίαση τών κοινωνικών άλληλεπιδράσεων γίνεται δυνατή μόνο μέ τό άνέβασμά τους σ' ένα τόσο ύψηλό έπίπεοο άφαίρεσης, ώστε τό συγκεκριμένο νά άναζητηθεΓ καί νά βρεθεί σά μιά «ενότητα ποικιλίας», καθώς λέει δ Μάρξ. Οί νεότεροι ρεαλιστές, πού έξαιτίας τής παρακμής τής άστικής ιδεολογίας έχουν χάσει τήν ικανότητα νά καταλαβαίνουν βαθιά τΙς κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και μαζί μ' αύτήν, τήν ικανότητα γιά άφαίρεση, μάταια προσπαθούν νά κάνουν συγκεκριμένο τό κοινωνικό σύνολο μέ τούς πραγματικούς του καί άντικειμενικά άποφασιστικούς παράγοντες, συγκεκριμενοποιώντας τις λεπτομέρειες. 'Εκείνο πού κάνει τό Μπαλζάκ έναν άπαράμιλλο τεχνίτη στήν άπεικόνιση τών μεγάλων διανοητικών καί πνευματικών δυνάμεων, πού σχηματίζουν δλες τις άνθρώπινες ιδεολογίες, είναι άκριβώς αύτή ή ιδιότητα τού ρεαλισμού του. Δηλαδή τό γεγονός δτι στηρίζεται γερά πάνω στή σωστά έρμηνευμένη κοινωνική ύπαρξη. Ό Μπαλζάκ, παρουσιάζει τόσο ολοκληρωμένα τις ιδεολογίες, χάρη στήν ικανότητα πού έχει νά πηγαίνει, βήμα τό βήμα, ως τήν ίδια τους τήν κοινωνική πηγή, καί νά τις βάζει νά λειτουργούν πρός τήν κατεύθυνση πού καθορίζει αύτή ή κοινωνική πηγή. "Ετσι οί ιδεολογίες πού παρουσιάζονται μ' αύτή τή μέθοδο, χάνουν τή φαινομενική τους άνεξαρτησία άπό τις διαδικασίες τής δλικής ζωής τής κοινωνίας, καί παρουσιάζονται σάν τμήμα, σά στοιχείο αύτών τών διαδικασιών. 'Ας πάρουμε ένα παράδειγμα : Ό Μπαλζάκ άναφέρει τό δνομα τού Μπένθαμ καί, τή θεωρία του γιά τήν τοκογλυφία, πάνω στήν ώρα πού δ γερο -Γκραντέ, δ έπαρχιώτης κερδοσκόπος καί τοκοφλύφος, συζητάει γιά τό κλείσιμο μιάς έμπορικής δουλειάς. Ό γερο - τοκογλύφος ρουφάει μέ άπληστία, σά νά ήταν ένα ποτήρι καλό κρασί, τά μέρη έκεΓνα τής θεωρίας τού Μπένθαμ, πού τυχαίνει νά ταιριάζουν μέ τις έπιθυμίες τους, ένώ τήν ίδια στιγμή κιόλας ή άφομοίωση τής ιδεολογικής έκφρασης τής κοινωνικής του κατάστασης, έκφραση πού ίσαμε τότε τού ήταν άγνωστη, τού δίνει άμεσες ώφέλειες. "Ετσι, αύτά τά δύο γεγονότα, δίνουν 6 

66

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ξαφνικά ζωή στή θεωρία τοϋ Μπένθαμ, και τήν κάνουν νά φαίνεται δχι πιά σάν μιά αφηρημένη διατύπωση, άλλά 6να ιδεολογικό συστατικό τής καπιταλιστικής άνάπτυξης τών άρχών τοΟ δέκατου ένατου αίώνα. Φυσικά αύτά τά ιδεολογικά πορίσματα δέν είναι πάντοτε έπαρκή. Άλλά συχνά αύτή άκριβώς ή ειρωνική άνεπάρκεια τοΟ πορίσματος, καθρεφτίζει τή μοίρα πού μπορεί νά βρει τις ιδεολογίες στήν πορεία τής Ιστορικής άνάπτυξης. "Ετσι δ Μπαλζάκ στούς Χωριάτες, δνομάζει τόν έπαρχιώτη τοκογλύφο Ριγκού, «θελημίτη». Δηλαδή, λέει πώς είναι οπαδός (έντελώς άσύνειδα, φυσικά) τής άστικής Ούτοπίας πού έδωσε δ Ραμπελαί μέ τό μοναστήρι τής θελήμης, πού πάνω στις πύλες του ήταν χαραγμένη ή έπιγραφή «Κάνε δ,τι θέλεις!» Ά π ' τή μιά μεριά, τίποτα δέ θά μπορούσε νά δείξει πιό ζωντανά τήν παρακμή τής άστικής ιδεολογία; άπό τό γεγονός δτι τό μεγάλο Επαναστατικό σύνθημα πού διακηρύχτηκε στόν άγώνα γιά τήν άπελευθέρωση τής άνθρωπότητας άπό τό ζυγό τής φεουδαρχίας, είχε γίνει τό καθοδηγητικό άξίωμα ένός χωριάτη τοκογλύφου. Ά π ό τήν άλλη (χεριά, ή ειρωνική έμφαση πού δίνεται σ' αύτή τήν παρακμή καί κατάπτωση, έκφράζει άκριβώς τή συνέχεια τής άστικής άνάπτυξης: δ Ριγκού είναι στήν πραγματικότητα γέννημα τοΟ ίδιου άπελευθερωτικοΒ άγώνα πού άνέτρεψε τή φεουδαρχία καί πού στις παραμονές του, οί μεγάλοι συγγραφείς καί στοχαστές τής Αναγέννησης δημιούργησαν τά άθάνατα έργα τους πού στάθησαν ιδεολογικά δπλα στήν πάλη γι' αύτήν άκριβώς τήν άνάπτυξη. Ό Μπαλζάκ χαραχτηρίζει τούς ήρωές του χρησιμοποιώντας αδτές τις μορφές, έτσι πού νά άποκαλύπτει, νά συγκεκριμενοποιεί καί νά βαθαίνει τις διαφορές πού δπάρχουν άνάμεσα στά άτομα τοϋ ίδιου κοινιονικοϋ τύπου, τόσο στό προσωπικό δσο καί στό κοινωνικό πεδίο. Μέ τό Ριγκού, λόγου χάρη, δ Μπαλζάκ δημιουργεί άλλον ένα πολύ ένδιαφέροντα τύπο, πού παίρνει κι αυτός τή θέση του στή μεγάλη πινακοθήκη τών φιλάργυρων καί τών τοκογλύφων. δπου άνήκουν δ Γκομπσέκ, ό Γκραντέ, δ Ρουζέ καί άλλοι. Ό Ριγκού είναι ό τύπος τοϋ έπικούρειου φιλάργυρου καί τοκογλύφου, πού δέν τόν απασχολεί τίποτα άλλο έξω άπό τό πώς νά βγάλει λεφτά καί νά τά κρύψει, κάνοντας άπάτες καί άτιμίες σάν καί τούς άλλους, άλλά πού ταυτόχρονα δημιουργεί μιάν έξαιρετικά άνετη ζωή γιά τόν έαυτό του. "Ετσι παντρεύεται μιά γριά μόνο καί μόνο γιατί είναι πλούσια. Τά λεφτά της τοϋ χρησιμεύουν γιά νά μπλέξει δλόκληρο τό χωριό σ' ένα δίχτυ άπό τοκογλυφικά δάνεια, καί τά γερατειά της γιά νά βρίσκει νέες καί όμορφες έρωμένες χωρίς νά ξοδεύει ούτε μιά πεντάρα. Κάθε τόσο διαλέγει τό δμορφό- 

ΜΙΙΑΛΖΑΚ : 01 Χ2ΡΙΑΤΕΣ

67

τερο κορίτσι τοΟ χωριού, τό παίρνει γιά υπηρέτρια, τό άποπλανάει λέγοντας του πώς θά τό παντρευτεί μόλις πεθάνει ή γριά γυναίκα του, κι δταν τό βαρεθεί τό διώχνει και παίρνει άλλο. Ό βασικός κανόνας πού άκολουθεί ό Μπαλζάκ, είναι νά έντοπίζει τήν προσοχή του στούς βασικούς παράγοντες τής κοινωνικής πορείας, μέσα στήν ιστορική τους άνάπτυξη, καί νά τούς δείχνει μέ τις ιδιαίτερες μορφές πού έκδηλώνονται στά διάφορα άτομα. Γι' αύτό μπορεί νά παρουσιάζει συγκεκριμένα, σέ κάθε ξεκομμένο έπεισόδιο τής κοινωνικής πορείας, τίς μεγάλες δυνάμεις πού τή διέπουν. Στούς Χωριάτες περιγράφει τόν άγώνα γιά τό μοίρασμα τοΟ τσιφλικιού, χωρίς ποτέ νά βγαίνει έξω άπό τά στενά δρια τοΟ τσιφλικιού καί τής γειτονικής κωμόπολης. Άλλά δταν δείχνει τήν άποφασιστική κοινωνική ούσία τών άνθρώπων καί τών ομάδων πού παλεύουν δπέρ ή έναντίον τού τεμαχισμού τού τσιφλικιού τών Μονκορνέ, δταν ζωγραφίζει ένα πίνακα τών βασικών χαραχτηριστικών τού έπαρχιακοΰ καπιταλισμού, τότε κατορθώνει νά δείξει μέσα σ' αύτό τό στενό πλαίσιο, δλόκληρη τήν άνάπτυξη τού γαλλικού καπιταλισμού μετά τήν έπανάσταση, τήν παρακμή τών εύγενών, καί, πάνω άπ' δλα, τήν τραγωδία τής άγροτιάς πού ή έπανάσταση πρώτα τήν άπελευθέρωσε καί κατόπι τή σκλάβωσε πάλι γιά δεύτερη φορά — τήν τραγωδία τών χωριάτικων μικρονοικοκυριών. Ό Μπαλζάκ δέν είδε δλες τίς περιπλοκές αύτής τής άνάπτυξης. Δείξαμε πώς δέν μπορούσε νά τίς δεί κι άναφέραμε τούς λόγους πού τόν έμπόδισαν. Έ προβολή τής έπαναστατικής έργατικής τάξης, ήταν κάτι πού βρισκόταν ολότελα έξω άπό τό δπτικό πεδίο τού Μπαλζάκ. Γι' αύτό, ένώ ήταν σέ θέση νά άπεικονίσει τήν άπόγνωση τής άγροτιάς, δέν μπορούσε νά δώσει τή μόνη δυνατή διέξοδο άπ' αύτήν. Ό Μπαλζάκ δέν μπορούσε νά προβλέψει τά άποτελέσματα πού θά'χε ή άπογοήτευση τού άγρότη μικρονοικοκύρη, δηλαδή πώς συνέπεια τής άπογοήτευσης αύτής θά ήταν «νά καταρρεύσει δλόκληρο τό κρατικό οικοδόμημα, πού είχε στηριχτεί πάνω σ' αύτά τά μικρονοικοκυριά, καί πώς ή χορωδία θά συνεχιζόταν άπό τήν προλεταριακή έπανάσταση, πού χωρίς αύτήν, ή προηγούμενη μονωδία θά γίνοταν, σέ κάθε άγροτικό έθνος, μοιρολόι» (Μάρξ). Ή μεγαλοφυία τού Μπαλζάκ έκδηλώΟηκε στό δτι άπεικόνισε ρεαλιστικά καί παρουσίασε σάν άναπότρεπτη άναγκαιότητα αύτή τήν άπόγνωση καί άπογοήτευση. 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΔΕΥΤΕΡΟ

ΜΠΑΛΖΑΚ : ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ ΟΝΕΙΡΑ Ό Μπαλζάκ έγραψε τό μυθιστόρημα αύτό δταν βρισκόταν στήν πλήρη συγγραφική του ώριμότητα. Μέ τό έργο αύτό δημιούργησε έναν καινούριο τύπο μυθιστορήματος, πού ήταν προορισμένος νά έπηρεάσει άποφασιστικά τή λογοτεχνική άνάπτυξη τοϋ δέκατου ένατου αιώνα. Αύτός ό καινούριος τύπος μυθιστορήματος διαμορφώθηκε στήν προσπάθεια νά έκφραστεϊ ή άπογοήτευση πού προήλθε άπό τή διάλυση τών αύταπατών. Τό έργο τοΰτο δείχνει δτι ή άντίληψη, πού σχηματίζουν γιά τή ζωή έκεΐνοι πού ζουν μέσα στήν άστική κοινωνία—άντίληψη, πού δσο κι άν δέν άνταποκρίνεται στά πράγματα, είναι πάντως άναγκαστικά μιά άντίληψη —συντρίβεται άπό τΙς άπάνθρωπες δυνάμεις τοϋ καπιταλισμοΰ. φυσικά ή διάλυση τής αύταπάτης δέν έκανε τήν πρώτη της έμφάνιση στό νεότερο μυθιστόρημα, μέ τό έργο τοϋ Μπαλζάκ. Τό πρώτο μεγάλο μυθιστόρημα, δ Δόν Κιχώτης τοϋ θερβάντες, είναι κι αύτό μιά ιστορία χαμένων δνείρων. Άλλά στό Δον Κιχώτη ό άστικός κόσμος, πού γεννιέται έκείνη τήν έποχή, καταστρέφει τΙς φεουδαρχικές αύταπάτες πού έξακολουθοϋσαν άκόμα νά έπιζοϋν. Στό μυθιστόρημα τοϋ Μπαλζάκ οί αντιλήψεις γιά τήν άνθρωπότητα, γιά xijv άνθρώπινη κοινωνία, γιά τήν τέχνη κ.τ.λ., πού γεννιώνται άναγκαστικά άπό τήν ίδια τήν άστική άνάπτυξη, —δηλαδή τά ύψηλότερα ιδεολογικά δημιουργήματα τής έπαναστατικής άνάπτυξης τής άστικής τάξης—άποδείχνονται κενές αύταπάτες μόλις άναμετρηθοΰν μέ τά πρότυπα πού θέτει ή πραγματικότητα τής καπιταλιστικής οικονομίας. Τό μυθιστόρημα τοϋ δέκατου δγδοου αίώνα άσχολήθηκε κι αύτό μέ τή διάλυση δρισμένων αύταπατών. Άλλά οί αύταπάτες έκεϊνες δέν ήταν παρά φεουδαρχικές έπιβιώσεις πού έξακολουθοϋσαν άκόμα νά παραμένουν στις περιοχές τής σκέψης καί τής συγκίνησης. Μ' άλλα λόγια όρισμένες άνεδαφικές, σχολαστικές άντιλήψεις, πού οί ρίζες τους δέν πήγαιναν καθόλου βαθιά μέσα στήν πραγματικότητα, σαρώνονταν άπό μιάν άλλη πληρέστερη άντίληψη τής Ιδιας πραγματικότητας, κοιταγμένης άπό τήν Ιδια σκοπιά. Άλλά μέσα στό μυθιστόρημα τοΰτο δ Μπαλζάκ γιά πρώτη φορά σαρκάζει τά ύψηλότερα ιδεολογικά δημιουργήματα τής Ιδιας τής άστικής άνάπτυξης. Έδώ γιά πρώτη φορά βλέπουμε νά δείχνεται 

ΜΠΑΛΖΑΚ : ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ ΟΝΕΙΡΑ

69

σ* δλη της τήν έκταση ή τραγική αύτοδιάλυση τών άστικών ιδανικών έξ αιτίας τής ίδιας τους τής οικονομικής βάσης, έξ αιτίας τών δυνάμεων τοϋ καπιταλισμού. Τό άθάνατο αριστούργημα τοϋ Ντιντερώ Ό άνηψιός τοΰ Ραμώ, είναι τό μόνο έργο πού μπορεί νά θεωρηθεί σάν ιδεολογικός πρόδρομος αύτοϋ τοϋ μυθιστορήματος τοϋ Μπαλζάκ. Βέβαια ό Μπαλζάκ δέν ήταν μέ κανέναν τρόπο ό μοναδικός συγγραφέας τής έποχής του πού διάλεξε αύτό τό θέμα : Τό Κόκκινο και τό μαύρο τοϋ Σταντάλ κ ' 01 ίξομοΐογήσεις ίνός παιδιού τον αΙώνα τοϋ Μυσέ, ήδη είχαν χρονικά προηγηθεί ά π ' τά Χαμένα δνειρα. Τό θέμα τοϋτο βρισκόταν στήν άτμόσφαιρα τής έποχής δχι γιατί τό είχε φέρει καμιά λογοτεχνική μόδα, άλλά γιατί τό πρόβαλλε ή κοινωνική έξέλιξη τής Γαλλίας, τής χώρας πού έδωσε τό πρότυπο γιά τήν άνάπτυξη τής αστικής τάξης σ' δλο τόν κόσμο. Οί ήρωικές έποχές τής Γαλλικής 'Επανάστασης καί τής πρώτης Αύτοκρατορίας είχαν άφυπνίσει, κινητοποιήσει καί άναπτύξει δλη τή λανθάνουσα δυναμικότητα τής άσιικής τάξης. Ή ήρωική αύτή περίοδος έδωσε στά καλύτερα στοιχεία τής άστικής τάξης τήν εύκαιρία νά μεταβάλουν άμεσα σέ πράξη τά ήρωικά ίδανικά τους. Τούς έδωσε τήν εύκαιρία νά ζήσουν καί νά πεθάνουν ήρωικά, σύμφωνα μέ τά ιδανικά τους αύτά. Μέ τήν πτώση τοϋ Ναπολέοντα, τήν έπιστροφή τών Βουρβώνων καί τήν έπανάσταση τοϋ 'Ιουλίου, τέλειωσε ή ήρωική αύτή περίοδος. Στή νηφάλια πραγματικότητα τής καθημερινής ζωής τά ιδανικά έγιναν περιττά στολίδια καί φιοριτούρες. Τό μονοπάτι τοϋ καπιταλισμού πού άνοίχτηκε άπό τήν έπανάσταση καί τό Ναπολέοντα, φάρδυνε τώρα κ ' έγινε μιά άνετη καί παγκόσμια προσιτή λεωφόρος άνάπτυξης. 'Αναγκαστικά οί ήρωικοί σκαπανείς έξαφανίστηκαν καί παραχώρησαν τή θέση τους στούς, άπό ανθρώπινη άποψη κατώτερους, έκμεταλλευτές τής καινούριας άνάπτυξης, στούς κερδοσκόπους καί τούς άδίσταχτους τυχοδιώχτες.
«Μέσα ατή νηφάλια πραγματικότητά της ή άσχική κοινωνία δημιούργησε ατό πρόσωπο τών 2αί, τών Κουζέν, τών Ρουαγιέ Κολάρ, τών Μπενζαμέν Κονοτάν καί τών Γκιζώ. τούς πραγματικούς διερμηνείς καί Εκπροσώπους της. 01 πραγματικοί στρατηγοί της κάθονταν ατά γραφεία τών επιχειρήσεων καί πολιτικός άργηγός χους ήταν ό χοντροκίφαλος Λουδοβίκος Ι Η ' » . (Μάρξ).

Ή παρορμητική δύναμη τών ιδανικών, πού ήταν άναπόφευκτο δημιούργημα τής προηγούμενης, αναγκαστικά ήρωικής περιόδου, δέν χρειαζόταν πιά. Οί έκπρόσωποί της, ή νέα γενιά πού είχε γαλουχηθεί μέ τίς παραδόσεις τής ήρωικής περιόδου, ήταν άναπόφευκτα καταδικασμένη στόν ξεπεσμό. 

70

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Ϊ Ρ & Π Α Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Τούτη ή αναπόφευκτη κατάπτωση καί τό άνώφελο ξόδεμα τής ένεργητικότητας, πού είχε γεννηθεί άπό τήν έπανάσταση καί τή ναπολεόντεια έποχή, άποτέλεσε τό κοινό θέμα δλων τόδν μυθιστορημάτων τής άπογοήτευσης στήν περίοδο αύτή. Είναι τό κοινό κατηγορητήριο πού δλα τους άπαγγέλλουν ένάντια στή χυδαία πεζότητα τής παλινόρθωσης τόδν Βουρβώνων καί τής μοναρχίας τοΰ 'Ιουλίου. Ό Μπαλζάκ, μ' δλο πού στις πολιτικές του πεποιθήσεις ήταν μοναρχικός καί νομιμόφρονας, είδε μέ άνελέητη διαύγεια τό χαραχτήρα τοΰτον τής παλινόρθωσης. Στά Χαμένα δνειρα γράφει:
«Καμιά καταδίκη δέν μπορεί νά συγκριθεί μέ - ή σκλαβιά στήν όποια ή παλινόρθωση καταδίκασε τή νεολαία μας. Οί νέοι ποΰ δέν ήξεραν ποΰ νά ξοδέψουν τή δύναμή τους κατάντησαν νά τή ζέψουν όχι μονάχα στή δημοσιογραφία, στις πολιτικές συνωμοσίες και στις τέχνες, άλλά και σέ παράδοξες άκρότητες... "Αν δούλευαν, ζητούσαν έξουσία καί απολαύσεις, σάν καλλιτέχνες πάλι, γύρευαν θησαυρούς, σάν αργόσχολοι, παθιασμένες συγκινήσεις—άλλά ό,τι κι άν ήταν, διεκδικούσαν πάντα μιά θέση γιά τόν εαυτό τους κ ' ή πολιτική τους τήν άρνιόταν...»

Τοΰτο τό πράγμα στάθηκε ή τραγωδία μιδς ολόκληρης γενιάς. Ή άναγνώριση καί ή άπεικόνισή του είναι κοινό στοιχείο τόσο στό Μπαλζάκ, δσο καί στούς συγχρόνους του, μικρούς καί μεγάλους. Άλλά, παρά τό κοινό τοΰτο γνώρισμα, τά Χαμένα δνειρα είναι Ινα έργο πού χάρη στήν άπεικόνισή τής έποχής του άνεβαίνει σέ μιά μοναχική κορυφή, πού βρίσκεται πολύ πιό ψηλά άπό οποιοδήποτε άλλο γαλλικό λογοτεχνικό έργο τής ίδιας περιόδου. Γιατί ό Μπαλζάκ δέν περιορίστηκε μόνο νά άναγνωρίσει καί νά περιγράψει αύτή τήν τραγική ή κωμικοτραγική κατάσταση τής κοινωνίας. Είδε μακρύτερα καί διείσδυσε βαθύτερα. Είδε πώς τό τέλος τής ήρωικής περιόδου τής γαλλικής άστικής έξέλιξης ήταν ταυτόχρονα καί ή άρχή τής γοργής άνάπτυξης τοΰ γαλλικοΰ καπιταλισμοΰ. Σέ δλα σχεδόν τά μυθιστορήμ ατά του δ Μπαλζάκ άπεικονίζει αύτή τήν καπιταλιστική άνάπτυξη, τή μετάβαση άπό τις πατροπαράδοτες χειροτεχνίες στή μοντέρνα καπιταλιστική παραγωγή. Δείχνει πόδς τό ραγδαία συσσωρευόμενο χρηματιστικό κεφάλαιο έκμεταλλεύεται μέ τοκογλυφική μανία τήν πόλη καί τήν Οπαιθρο καί πόδς τά παλιά κοινωνικά σχήματα καί οί ιδεολογίες ήταν άναγκασμένα νά υποχωρήσουν μπροστά σ' αύτή τή θυελλώδη έφοδο πού θριάμβευε. Τά Χαμένα δνειρα είναι ένα κωμικοτραγικό έπος πού δείχνει π(ός, μέσα σ' αύτή τή γενική πορεία, τό πνεΰμα τοΰ άνθρώπου σέρνεται στήν τροχιά τοΟ καπιταλισμοΰ. θέμα τοΰ μυθιστορήματος είναι ή μετατροπή τής λογοτεχνίας (καί μαζί μ ' αύτήν κάθε 

ΜΠΑΛΖΑΚ : ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ ΟΝΕΙΡΑ

71

ιδεολογίας) σέ έμπόρευμα. Κι αύτή ή πλήρης «καπιταλιστικοποίηση» δλων τών περιοχών τής διανοητικής, λογοτεχνικής καί καλλιτεχνικής δραστηριότητας προσαρμόζει τή γενική τραγωδία τής μεταναπολεόντειας γενιάς σ' Ινα κοινωνικό σχήμα, πού 6 Μπαλζάκ τό συλλαμβάνει πολύ πιό βαθιά άπ' δσο οί σύγχρονο: του συγγραφείς, άκόμα κι ό μεγαλύτερος άπ' δλους τους, ό Σταντάλ. Ό Μπαλζάκ άπεικονίζει σέ δλες της τις λεπτομέρειες τή μετατροπή τής λογοτεχνίας σέ έμπόρευμα. Τό καθετί, άρχίζοντας άπό τις ιδέες, τις συγκινήσεις καί τις πεποιθήσεις τοΰ συγγραφέα καί φτάνοντας στό χαρτί πάνω στό όποίο τις γράφει, γίνεται έμπόρευμα πού μπορεί νά αγοραστεί καί νά πουληθεί. Κι άκόμη, 6 Μπαλζάκ δέν άρκεϊται σέ μιά άπλή καί γενική καταγραφή τών ιδεολογικών συνεπειών τής κυριαρχίας τοΰ καπιταλισμοί). 'Αποκαλύπτει κάθε στάδιο τής συγκεκριμένης πορείας τής «καπιταλιστικοποίησης», σέ κάθε περιοχή (στόν περιοδικό τύπο, στό θέατρο, στις έκδοτικές έπιχειρήσεις κ.τ.λ.) καθώς καί σ'δλους τούς παράγοντες πού διέπουν τήν πορεία αδτή.
«Τί θά π ε ι φήμη;» ρωτάει δ Εκδότης Ντωριά. Καί Απαντάει ό Ι δ ι ο ς : «'Αρθρα αξίας δώδεκα χιλιάδων φράγκων σέ Εφημερίδες καί γεύματα άξίας τριών χιλιάδων φράγκων». Και κατόπιν Επεξηγεί: «Δέν ί χ ω τήν παραμικρή πρόθεση νά ριψοκινδυνεύσω δυό χιλιάδες φράγκα γιά ίνα βιβλίο, μόνο και μόνο γιά νά πιάσω τά ίξοδά μου άπ' αύτό. ' Ε γ ώ κάνω Εμπόριο μέ τή λογοτεχνία. 'Εκδίδω σαράντα τόμους σέ δίκα χιλιάδες άντίτυπα τόν καθίνα. Τά μίσα πού διαθέτω καϊ τά άρθρα πού έτσι καταφέρνω νά μπαίνουν στίς Εφημερίδες, μοϋ άποδίδουν τρακόσιες χιλιάδες φράγκα κι δχι δυό ψωροχιλιάδες. 'Ενα χειρόγραφο πού τό αγοράζω έκατό χιλιάδες φράγκα είναι πιό φτηνό άπ' τό χειρόγραφο ένός άγνωστου συγγραφέα που μπορώ νά τό πάρω μ' έξακόσα φράγκα μονάχα».

Οί συγγραφείς σκέφτονται μέ τόν ίδιο τρόπο δπως καί οί έκδότες:
«Νομίζεις πραγματικά ότι γράφεις ;» ρωτάει σαρκαστικά δ Βερνόν. «'Εμείς άγαπητί μου είμαστε έμποροι τών λίξεων καί κουβεντιάζουμε γιά τΙς δουλειές μας... Τά άρθρα πού διαβάζει σήμερα τό κοινό καί τά ξεχνάει αΟριο. δέν Ιχουν άλλο νόημα γιά μάς, έξω άπό τό ότι πληρωνόμαστε γ ι ' αύτά».

Οί καπιταλιστές κερδοσκόποι, πού κάνουν τή λογοτεχνία έπειχείρηση, έκμεταλλεύονται μ ' δλους αδτούς τούς τρόπους τούς συγγραφείς καί τούς δημοσιογράφους. Κάνουν τό ταλέντο τους έμπόρευμα, άντικείμενο κερδοσκοπίας. Άλλά καί οί συγγραφείς καί δημοσιογράφοι δέν δφίστανται μόνο τήν έκμετάλλευση. Έκπορνεύονται κιόλας. Ή φιλοδοξία τους είναι νά γίνουν κι αύτοί έκμεταλλευτές ή τουλάχιστον έπιστάτες πού θά έπιβλέπουν τήν έκμετάλ- 

72

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΤΡί2ΠΑ·ΙΚΟ

ΡΕΑΛΙΣΜΟ

λευση τών άλλων συναδέλφων τους. Προτού δ Λουσιέν ντέ Ρουμμπαπρέ άκολουθήσει τό έπάγγελμα τού δημοσιογράφου, δ συνάδελφος καί Μέντορας του Λουστώ τού έξηγεί τήν κατάσταση |ΐέ τά πιό κάτω λόγια:
«Νά 'χεις ΰπ' όψη σου, παιδί μου, πώς ατή λογοτεχνία τό μυστικό τής έπιτυχίας δέν είναι τό έργο, άλλά ή έκμετάλλευση τού έργου πού φτιάχνουν οί άλλοι. Οί ίδιοχτήτες τών έφημερίδων είναι οί έργολάβο·. οικοδομών καί μεΐς είμαστε οί άπλοί χτίστες. "Οσο πιό μέτριος είναι ένας άνθρωπος τόσο πιό γρήγορα θά φτάσει στό σκοπό του. Γιατί στήν άνάγκη θά είναι πρόθυμος να καταπιεί ακόμα κ ' ένα βάτραχο ή νά κάνει ό,τιδήποτε άλλο γιά νά κολακέψει τά πάθη τών μικρών σουλτάνων τής λογοτεχνίας. Σήμερα έσύ είσαι άκόμα αυστηρός κ ' έχεις συνείδηση. Αύριο όμως ή συνείδηση σου θά κάνει τούμπες μπροστά σέ κείνους πού είναι σέ θέση νά σοΰ άρπάξουν τήν έπιτυχία μέσα άπ* τά χέρια σου, ή καί σέ κείνους πού θά μπορούσαν νά σοΰ δώσουν ζωή μέ μιά μονάχα λέξη τους κι όμως άρνοϋνται νά ξεστομίσουν τή λέξη αύτή. Γιατί πίστεψέ με, ένας συγγραφέας τής μόδας είναι πιό φαντασμένος καί πιό βάναυσος άντίκρυ στήν καινούρια γενιά, άπ' όσο είναι κι ό πιό άπληστος έκδότης. 'Εκεί πού ό έκδότης βλέπει μονάχα μιά οικονομική ζημιά, ό συγγραφέας τής μόδας φοβάται έναν άντίπαλο. Ό έκδότης άπλώς άπορρίπτει τοϋς πρωτόβγαλτους. Ό συγγραφέας τής μόδας τους τσακίζει».

Αύτό τό πλάτος τού θέματος — ή καπιταλιστικοποίηση τής λογοτεχνίας, πού αγκαλιάζει τό κάθε τι, άπό τή χαρτοβιομηχανία ως τή λυρική εύαισθησία ένός ποιητή,—καθορίζει τήν καλλιτεχνική μορφή τής σύνθεσης σέ τοΰτο, δπως καί σ' δλα τά άλλα έργα τού Μπαλζάκ. Τά στοιχεία πού καθορίζουν τό γενικό διάγραμμα τοΰ μύθου είναι ή φιλία άνάμεσα στό Νταβϊντ Σεσάρ καί τό Λουσιέν ντέ Ρουμπαμπρέ, τά γκρεμισμένα δνειρα τής γεμάτης ένθουσιασμό νιότης τους καϊ οί άντίθετοι χαραχτήρες τους, πού συμπληρώνονται άμοιβαία. Ή μεγαλοφυία τοΰ Μπαλζάκ, έκδηλώνεται άκόμα καί σ' αύτή τή βασική διάρθρωση τής σύνθεσης. Οί άντικειμενικές τάσεις πού ένυπάρχουν μέσα στό θέμα, έκφράζονται |it Ο Λ C7 ό τά άνθρώCZ πινα πάθη καί τις άτομικές φιλοδοξίες τών ήρώων Ό Νταβϊντ Σεσάρ είναι δ έφευρέτης πού άνακαλύπτει φτηνότερη μέθοδο κατασκευής χαρτιοΰ, άλλά τόν τυλίγουν οί καπιταλιστές. Ό Λουσιέν ντέ Ρουμπαμπρέ είναι ό ποιητής πού προσφέρει τά γνησιότερα καί λεπτότερα λυρικά ποιήματα στήν καπιταλιστική άγορά τοΰ Παρισιού. Ά π ό τήν άλλη μεριά πάλι, ή άντίθεση άνάμεσα στούς δυό χαραχτήρϊς δείχνει τούς έξαιρετικά διαφορετικούς τρόπους μέ τούς δποίους ένας άνθρωπος μπορεί ν' άντιδράσει στις βδελυρότητες πού συνοδεύουν τή μετάβαση στόν καπιταλισμό. Ό Νταβϊντ Σεσάρ είναι Ινας στωικός πουριτανός, ένώ δ Λουσιέν ντέ Ρουμπαμπρέ ένσαρκώνει περίφημα τήν αισθησιακή κλίση γιά τις άπολαύσεις καί τόν δί- 

ΜΠΑΛΖΑΚ : ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ ΟΝΕΙΡΑ

73

-χως ρίζες, δπερραφιναρισμένο έπικουρισμό τής μετεπαναστατικής γενιάς. ' Η σύνθεση τοΟ Μπαλζάκ δέν είναι ποτέ σχολαστική. 'Αντίθετα άπ' τούς κατοπινούς διαδόχους του, αύτός δέν παίρνει ποτέ ξερή «έπιστημονική» στάση. Στά έργα του, ή άποκάλυψη τών δλικών προβλημάτων πάντα συνδέεται άναπόσπαστα μέ τις συνέπειες πού προκύπτουν άπό τά προσωπικά πάθη τών ήρώων του. Αύτή ή μέθοδος σύνθεσης,—μ' δλο πού φαίνεται πώς παίρνει σάν άφετηρία της τό μοναχικό άτομο—κλείνει μιά βαθύτερη κατανόηση τών κοινωνικών άλληλεπιδράσεων και περιπλοκών. Κλείνει μιά πιό σωστή Εχτίμηση τών ρευμάτων τής κοινωνικής άνάπτυξης άπ' δ,τι έκλεινε ή σχολαστική «Επιστημονική» μέθοδος τών κατοπινών ρεαλιστών. Ό Μπαλζάκ στά Χαμένα δνειρα παίρνει σάν Επίκεντρο τοϋ μύθου του τή μοίρα τοΰ Λουσιέν ντέ Ρουμπαμπρέ και μαζί μ' αύτήν τή μετατροπή τής λογοτεχνίας σέ έμπόρευμα. ' Η καπιταλιστικοποίηση τής ύλικής βάσης τής λογοτεχνίας, ή καπιταλιστική Εκμετάλλευση τής τεχνικής προόδου, είναι μονάχα μιά έπεισοδιακή τελική συγχορδία. Αύτή ή μέθοδος σύνθεσης πού Επιφανειακά άντιστρέφει τή λογική καί άντικειμενική σχέση άνάμεσα στήν υλική βάση καί στό Εποικοδόμημα, είναι Εξαιρετικά δεξιοτεχνική τόσο άπό τήν καλλιτεχνική άποψη δσο καί άπό τήν άποψη τής κοινωνικής κριτικής. Καλλιτεχνικά δεξιοτεχνική είναι γιατί ή πλούσια πολυμορφία τών μεταβαλλόμενων πεπρωμένων τοΰ Λουσιέν, πού ξεδιπλώνεται μπροστά στά μάτια μας στήν πορεία τοΰ άγώνα του γιά τήν κατάχτηση τής δόξας, προσφέρει έναν πολύ πιό ζωηρά χρωματισμένο καί πληρέστερο πίνακα ά π ' δ,τι προσφέρουν οΕ μικροπρεπεϊς άνέντιμες ραδιουργίες τών Επαρχιακών καπιταλιστών πού Επιδιώκουν νά Εξαπατήσουν τόν Νταβίντ Σεσάρ. Ά π ό τήν άποψη τής κοινωνικής κριτικής είναι δεξιοτεχνική γιατί ή μοίρα τοΰ Λουσιέν κλείνει μέσα της δλόκληρο τό ζήτημα τής καταστροφής τοΰ πολιτισμοϋ άπό τόν καπιταλισμό. Ό Σεσάρ ύποτάσσεται στή μοίρα του, νιώθοντας πολύ σωστά πώς αύτό πού πραγματικά έχει σημασία είναι νά γίνει καλή χρήση τής Εφεύρεσής του. Τό δτι Εξαπατήθηκε δφείλεται άπλά καί μόνο στήν δική του κακοτυχία. Ά λ λ ά ή καταστροφή τοΰ Λουσιέν άντιπροσωπεύει ταυτόχρονα τήν καπιταλιστική κατάπτωση καί τήν Εκπόρνευση τής ίδιας τής λογοτεχνίας. Ή άντίθεση άνάμεσα στούς δυό κύριους ήρωες φωτίζει μέ τόν πιό ζωηρό τρόπο τούς δυό κύριους τύπους προσωπικής άντίδρασης στή μεταιροπή τής πνευματικής Εργασίας σέ έμπόρευμα. Έ άντί· δράση τοΰ Σεσάρ είναι ή ύποταγή του στό άναπόφευκτο. Ή ύποταγή παίζει πολύ σπουδαίο ρόλο στήν αστική λογοτεχνία 

74

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡίίΠΑ Ι ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τοϋ δέκατου ένατου αιώνα. "Ενας άπό τούς πρώτους πού έκρουσε τοΰτο τό μοτίβο τής υποταγής ήταν ό ήλι*ιωμένος Γκαίτε. Αύτό ήταν σύμπτωμα μιάς καινούριας περιόδου στήν έξέλιξη τής άστικής τάξης. Ό Μπαλζάκ στά ούτοπικά του μυθιστορήματα ακολουθεί τά χνάρια τοϋ Γκαίτε : μονάχα έκεΐνοι πού παραιτήθηκαν ή πού είναι άναγκασμένοι νά παραιτηθούν άπό τήν προσωπική τους εύτυχία μποροϋν νά έπιδιώξουν κοινωνικούς, ανιδιοτελείς σκοπούς. Βέβαια, ή δποταγή τοϋ Σεσάρ είναι κάπως διαφορετικής φύσης. Αύτός παρατάει τόν άγώνα, έγκαταλείπει τήν έπιδίωξη οποιουδήποτε σκοποϋ καί θέλει μόνο νά ζήσει τήν προσωπική του εύτυχία μέσα στή γαλήνη καί τή μόνωση. Εκείνοι πού θέλουν νά παραμείνουν άγνοί πρέπει ν' άποτραβηχτοΰν άπό κάθε καπιταλιστική έπιχείρηση. Αύτό τό νόημα έχει ή αποχώρηση τοϋ Σεσάρ πού πάει «νά άφοσιωθεί στήν καλλιέργεια τοϋ κήπου του». Καί τό νόημα τοϋτο δέν είναι είρωνικό, δέν έχει τήν παραμικρή βολταιρική άπόχρωση. Ό Λουσιέν πάλι, ρίχνεται στή ζωή τοϋ Παρισιοϋ. Είναι άποφασισμένος νά νικήσει έλοκληρωτικά καί νά άποκαταστήσει τά δικαιώματα καί τήν έξουσία τής «καθαρής ποίησης». Ό άγώνας του αύτός τόν κατατάσσει στήν κατηγορία έκείνων τών νέων τής μεταναπολεόντειας έποχής, πού είτε χάθηκαν στήν περίοδο τής παλινόρθωσης μέ τήν ψυχή τους μολυσμένη, είτε προσαρμόστηκαν στή σαπίλα μιάς άντιηρωικής έποχής κ' έφτιαξαν μέσα σ' αύτήν τήν άτομική τους καριέρα, δπως ό 'Ιουλιανός Σορέλ, 6 Ραστινιάκ, δ ντέ Μαρσαί, δ Μπλοντέ καί άλλοι τής ίδιας πάστας. Ό Λουσιέν άνήκει σ' αύτή τή δεύτερη έμάδα, άλλά κατέχει μιάν δλότελα άνεξάρτητη θέση μέσα σ' αύτό τόν κύκλο. Ό Μπαλζάκ δημιούργησε, μέ θαυμαστή τόλμη καί εύαισθησία, έναν καινούριο ειδικό αστικό τύπο ποιητή : τοϋ ποιητή πού σάν αιολική άρπα ήχεί στούς άστατους ανέμους καί τίς καταιγίδες τής κοινωνίας. Τοϋ ποιητή πού άγεται καί φέρεται χωρίς σκοπό σάν μιά χωρίς ρίζες δέσμη άπό ύπερευαίσθητα νεϋρα. "Εφτιαξε δηλαδή έναν τύπο ποιητή, πού σ' έκείνη τήν περίοδο ήταν ακόμα πολύ σπάνιος, άλλά πού στάθηκε ό χαραχτηριστικός έκπρόσωπος τής μεταγενέστερης έξέλιξης τής άστικής ποίησης άπό τό Βερλαίν ώς τό Ρίλκε. Ό τύπος τοϋτος είναι διαμετρικά άντίθετος άπό τόν τύπο τοϋ ποιητή πού ήθελε δ Μπαλζάκ. Ό συγγραφέας μάς έδωσε τό πορταίτο τοΰ ίοανικοΰ, γι' αύτόν, ποιητή, στό πρόσωπο τοΰ Ντανιέλ ντ' 'Αρτέζ, — ένός ήρωα τοΰ μυθιστορήματος αύτοΰ — πού θέλει νά τόν παρουσιάσει σάν αύτοπροσωπογραφία του. Ή απόδοση τοϋ χαραχτήρα τοϋ Λουσιέν δέν είναι μόνο πιστή στόν τύπο πού άναφέραμε, άλλά καί δίνει τήν εύκαιρία στόν συγ- 

ΜΠΑΛΖΑΚ : ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ ΟΝΕΙΡΑ

76

γραφέα νά αποκαλύψει δλες τις αντιφάσεις πού γεννάει ή διείσδυση τού καπιταλισμού στή λογοτεχνία. ' Η σύμφυτη αντίφαση άνάμεσα στό ποιητικό ταλέντο τού Λουσιέν άπό τή μιά, καί τις άνθρώπινες άδυναμίες του καί τή χωρίς έρμα ζωή του άπό τήν άλλη, τόν κάνει άθυρμα τών πολιτικών καί λογοτεχνικών ρευμάτων, πού τό έκμεταλλεύονται οί καπιταλιστές. Αύτό τό μίγμα άστάθειας καί φιλοδοξίας, 6 συνδυασμός τής δίψας γιά μιάν άγνή καί έντιμη ζωή καί μιάς απεριόριστης, άλλά κακά τοποθετημένης, φιλοδοξίας, είναι τό στοιχείο έκεΐνο πού κάνει δυνατή τή λαμπρή άνοδο τοΰ Λουσιέν, τή γρήγορη έκπόρνευσή του καί τήν τελική κατάπτυστη κατάρρευσή του. Ό Μπαλζάκ ποτέ δέν σερβίρει τούς ήρωές του μέσα σέ σάλτσες ήθικολογίας. Δείχνει τήν άντικειμενική διαλεχτική τής άνόδου ή τής πτώσης τους, παίρνοντας πάντα σάν κινητήριο αίτιο καί τών δυό, τό συνολικό άθροισμα τής φύσης τής κάθε μιδς καί τήν αμοιβαία άλληλεπίδραση άνάμεσα σ' αύτή τους τή φύση καί τό συνολικό άθροισμα τών αντικειμενικών συνθηκών. Ποτέ του δέν παίρνει σάν κινητήριο αίτιο μιά/ οποιαδήποτε άποκομμένη αξιολογική κρίση τών «καλών» καί €κακών» ιδιοτήτων τους. Ό άρριβίστας Ραστινιάκ δέν είναι χειρότερος άπό τόν Λουσιέν, άλλά μέσα του λειτουργεί ένας διαφορετικός συσχετισμός ταλέντου καί διαφθοράς, πού τοΰ δίνει τήν ικανότητα νά στρέφει μ' έπιδέξιο τρόπο, πρός δφελός του, αύτή τήν ίδια πραγματικότητα πάνω στήν όποία ναυαγεί ήθικά καί Ολικά 6 Λουσιέν, παρ' δλο τόν άφελή μακιαβελλισμό του. Ή άλήθεια τής στυφής παρατήρησης τοΰ Μπαλζάκ στή 2 ν μ · φιλίωση τοϋ Μέλμο&, σύμφωνα μέ τήν δποία οί άνθρωποι είναι είτε ταμίες είτε καταχραστές, δηλ. είτε έντιμοι χαζοί είτε έξυπνοι άπατεώνες, άποδείχνεται, μέ μιά άτέλειωτη ποικιλία παραδειγμάτων, σ' αύτό τό κωμικοτραγικό έπος τής καπιταλιστικοποίησης τοΰ πνεύματος. "Ετσι ή βαθύτερη άρχή, πού δίνει τό κλειδί τοΰ μυθιστορήματος αύτοΰ, είναι ή ίδια ή πορεία τής κοινωνίας καί πραγματικό θέμα του είναι ή προέλαση καί ή νίκη τοΰ καπιταλισμοΰ. ' Η προσωπική καταστροφή τοΰ Λουσιέν είναι ή τυπική μοίρα τοΰ ποιητή καί τοΰ άληθινοΰ ποιητικοΰ ταλέντου μέσα στόν κόσμο τοΰ τέλεια άναπτυγμένου καπιταλισμού. 'Ωστόσο ή σύνθεση τοΰ Μπαλζάκ δέν είναι άφηρημένα άντικειμενική καί τό μυθιστόρημα τοΰτο δέν έχει ένα μοναδικό θέμα, οδτε άσχολεΐται μ' ένα μόνο κοινωνικό τομέα, δπως γίνεται στά έργα τών κατοπινών μυθιστοριογράφων. Ό Μπαλζάκ πλέκει μέ λεπτότατο τρόπο τό μύθο του, μπάζοντας σ' αύτόν δλα τά γνωρίσματα τής καπιταλιστικοποίησης τής λογοτεχνίας καί φέρνει στό προσκή- 

76

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΛ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑΓΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

νιο αύτά ακριβώς τά χαραχτηριστικά τού καπιταλισμού. Άλλά έδώ, δπως καί σ' δλα τά άλλα έργα τού Μπαλζάκ, δ γενικός κοινωνικός μηχανισμός δέν δείχνεται ποτέ άμεσα στήν επιφάνεια. Οί ήρωές του δέν είναι ποτέ απλοϊκά σκαρωμένες φιγούρες πού έκφράζουν ορισμένες δψεις τής κοινωνικής πραγματικότητας, τίς όποιες αύτός θέλει νά παρουσιάσει. Τό σύνολο τών κοινωνικών καθοριστικών στοιχείων έκφράζεται μέσα σ' ένα ακανόνιστο, περίπλοκο, συγχισμένο καί άντιφατικό σχέδιο, μέσα σ' ένα λαβύρινθο άνθρώπινων παθών καί τυχαίων συμβάντων. Οί ήρωες καί οί καταστάσεις καθορίζονται πάντα άπό τήν δλότητα τών κοινωνικά άποφασιστικών δυνάμεων, άλλά ποτέ δέν καθορίζονται άπλα οδτε άμεσα. Αύτός είναι ό λόγος πού τούτο τό τόσο τέλεια καθολικό μυθιστόρημα είναι ταυτόχρονα καί ή ιστορία ένός ξεχωριστού άτόμου, ένός άτόμου πού διαφέρει άπό δλα τ ' άλλα. Ό Λουσιέν ντέ Ρουμπαμπρέ πάνω στή σκηνή φαίνεται σάν νά αντιδρά άνεξάρτητα άπ' τίς έσωτερικές καί τίς έςωτερικές δυνάμεις, οί όποιες δυσκολεύουν τήν άνοδό του καί οί δποΐες τόν βοηθούν ή τόν έμποδίζουν. Οί δυνάμεις αύτές έπιφανειακά παρουσιάζονται σάν άποτέλεσμα τυχαίων προσωπικών περιστάσεων ή παθών. Στήν πραγματικότητα δμως, άνεξάρτητα άπ' τήν οποιαδήποτε μορφή πού παίρνουν, πηγάζουν πάντοτε άπό τό ίδιο κοινωνικό περιβάλλον πού καθορίζει καί τους πόθους καί τίς φιλοδοξίες τού ήρωα. Αύτή ή ένότητα τής ποικιλομορφίας είναι ένα ιδιαίτερο γνώρισμα τού Μπαλζάκ. Είναι ή ποιητική μορφή μέ τήν όποία έκφράζει τήν άντίληψή του γιά τή λειτουργία τών κοινωνικών δυνάμεων. 'Αντίθετα άπό πολλούς άλλους μεγάλους μυθιστοριογράφους, ό Μπαλζάκ δέν καταφεύγει ποτέ σέ κανένα τέχνασμα, δπως είναι λ. χ . ό πύργος στή Μαθητεία τοϋ Βίλχελμ Μάιστερ τού Γκαίτε. Στό μηχανισμό τής μπαλζακικής πλοκής, κάθε γρανάζι είναι κ* ένα ζωντανό, άρτιο, άνθρώπινο δν μέ τά ιδιαίτερα προσωπικά του συμφέροντα τά πάθη του, τίς τραγωδίες καί κωμωδίες του. Ό δεσμός πού ένώνει κάθε πρόσωπο μέ τό σύνολο τού μύθου βγαίνει άπό κάποιο στοιχείο τής συγκρότησης τού ίδιου ιού προσώπου καί πάντα σέ πλήρη συμφωνία μέ τίς τάσεις πού ένυπάρχουν σ' αύτό: Καθώς ό δεσμός αύτός άναπτύσσεται πάντοτε δργανικά μέσα άπό τά συμφέροντα, τά πάθη κτλ. τού ήρωα παρουσιάζεται ζωτικός καί άναγκαϊος. Άλλά τά στοιχεία έκείνα πού δίνουν στά πρόσωπα πληρότητα ζωής καί δέν τά άφήνουν νά είναι μηχανικά πλάσματα ή ά~λά συστατικά τής πλοκής, είναι οί ίδιες οί εύρύτερες έσωτερικές τους παρορμήσεις καί οί καταναγκασμοί. Ή τέτοια σύλληψη τών ήρώων άναγκαστικά τούς κάνει νά σπάνε τά πλαίσια τού μύθου καί νά βγαίνουν έξω άπ' αύτά. "Οσο πλατειά κ ' εύρύ- 

ΜΠΑΛΖΑΚ : ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ ΟΝΕΙΡΑ

78

χωρη κι αν είναι ή πλοκή ποΰ ?youv τά έργα τοΟ Μπαλζάκ, ή σκηνή του; είναι πάντα τόσο γεμάτη άπό ήθοποιούς, οί οποίοι ζοϋν τόσο πλούσια διαφορετικές ζωές, ώστε μονάχα μερικοί άπ' αύτούς μποροΟν νά άναπτυχθοΟν δλόπλευρα μέσα στά δρια ένός μύθου. ΤοΟτο φαίνεται σάν άδυναμία τής μεθόδου πού ό Μπαλζάκ χρησιμοποιεί στή σύνθεση τών έργων του. Στήν πραγματικότητα δμως αύτό είναι πού δίνει στά μυθιστορήματά του έκείνη τήν αιμάτινη ζωτικότητα πού τά χαραχτηρίζει. Αύτός άκριβώς είναι κι ό λόγος πού δημιουργεί στόν Μπαλζάκ τήν άνάγκη νά φτιάχνει κύκλους έργων. Οί ξεχωριστοί κι ώστόσο τυπικοί ήρωές του, δέν μποροΟν νά ξεδιπλώσουν ολότελα τήν προσωπικότητά τους μέσα σ' ένα μόνο μυθιστόρημα. Στά δρια αύτά μονάχα ορισμένα γνωρίσματά τους μποροΟν ν' άναπτύξουν, κι αύτά μόνο Επεισοδιακά. Παντα βγαίνουν έξω άπό τά πλαίσια τοΟ ένός μυθιστορήματος καί ζητάν ένα άλλο πού ή πλοκή του καί τό θέμα του θά τούς Επιτρέψει νά καταλάβουν τό κέντρο τής σκηνής καί ν' άναπτύξουν πέρα γιά πέρα δλες τους τις ιδιότητες καί δυνατότητες. Πρόσωπα δπως ό Μπλοντέ, δ Ραστινιάκ, ό Νατάν, δ Μισέλ Κρεστιέν, πού στά Χαμένα δνειρα παραμένουν στό βάθος, παίζουν κύριους ρόλους σ' άλλα μυθιστορήματα. ' Η κυκλική άλληλεξάρτηση τών έργων τοΟ Μπαλζάκ πηγάζει άπό τήν άνάγκη πού αύτός ένιωθε νά άναπτύσσει δλοκληρωτικά τούς ήρωές του. Γι'αύτό καί τά έργα του δέν γίνονται ποτέ στεγνά καί σχολαστικά δπως συμβαίνει τόσο συχνά μέ τά κυκλικά μυθιστορήματα άλλων, άκόμα καί πολύ καλών συγγραφέων. Καί τοΟτο, επειδή τά διάφορα μέρη τοΟ κύκλου δέν καθορίζονται ποτέ άπό περιστάσεις ξένες πρός τούς ήρωες δηλαδή άπό χρονολογικά δρια ή δρια σκοπιμότητας. "Ετσι τό γενικό είναι πάντα συγκεκριμένο καί πραγματικό. Επειδή βασίζεται πάνω σέ μιά βαθειά κατανόηση αύτοΟ πού είναι τυπικό γιά τόν κάθε ήρωα, δ οποίος προβάλλεται μέσα σ' αύτό τό πλαίσιο. Ή κατανόηση αύτή είναι τόσο βαθειά, ώστε τό ιδιαίτερο δέν Επισκιάζεται, άλλά άντίθετα τονίζεται καί συγκεκριμενοποιείται άπό τό τυπικό. 'Ενώ πάλι, άπό τήν άλλη μεριά, ή σχέση άνάμεσα στό άτομο καί στόν κοινωνικό περίγυρο, τοΟ δποίου άποτελεί δημιούργημα καί μέσα στόν δποίο — ή Ενάντια στόν δποίο — ορά, είναι πάντα διαυγής κ' εύδιάκριτη, δσο κι άν είναι περίπλοκη. Οί ήρωες τοϋ Μπαλζάκ, δλοκληρωμένοι μέσα στόν έαυτό τους, ζοϋν καί κινούνται σέ μιά συγκεκριμένη καί πολύπλοκα διαμορφωμένη κατά στρώματα κοινωνική πραγματικότητα. Καί πάντοτε ή δλότητα τής πορείας τής κοινωνίας συνδέεται μέ τήν δλότητα τοϋ ήρωα. Έ δύναμη τής φαντασίας τοϋ Μπαλζάκ Εκδηλώνεται μέ τήν ίκανότητά του νά Επιλέγει καί νά χειρίζεται 

78

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑΊ ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τούς ήρωές του μέ τέτοιον τρόπο, ώστε τό κέντρο τής σκηνής νά κατέχεται πάντα άπό κείνη τή μορφή πού οί προσωπικές, ατομικές της ιδιότητες, προσφέρονται περισσότερο γιά τήν παρουσίαση κάποιας σπουδαίας καί μοναδικής δψης τής κοινωνικής πορείας δσο τό δυνατό πιό εκτεταμένα καί σέ καταφανή σύνδεση μέ τό σύνολο. Τά διάφορα μέρη τοΰ μπαλζακικοΰ κύκλου έχουν καθένα τή δική του άνεξάρτητη ζωή, ακριβώς έπειδή τό καθένα πραγματεύεται άτομικά πεπρωμένα. Άλλά αύτά τά άτομικά πεπρωμένα είναι πάντα μιά ακτινοβολία τοΰ κοινωνικά τυπικοΰ, τοΰ κοινωνικά καθολικοΰ, τό όποιο μπορεί νά ξεχωριστεί άπό τό άτομικό μονάχα μέ μιάν a posteriori άνάλυση. Στά ίδια τά μυθιστορήματα, τό άτομικό καί τό γενικό είναι άδιάσπαστα ένωμένα δπως ή φωτιά μέ τή θερμότητα πού άκτινοβολεί. "Ετσι στά Χαμένα δνειρα ή άνάπτυξη τοΰ χαραχτήρα τοΰ Λουσιέν συνδέεται άξεχώριστα μέ τίιν καπιταλιστική διείσδυση στή λογοτεχνία. Ή τέτοια μέθοδος σύνθεσης άπαιτεί μιά έξαιρετικά πλατειά βάση τόσο γιά τήν άπόδοση τών χαραχτήρων δσο καί γιά τήν πλοκή. Τό εύρος άπαιτείται έπίσης γιά νά άποκλεισθεί τό στοιχείο τής τυχαιότητας άπό κείνη τήν έπεισοδιακή άλληλοδιαπλοκή προσώπων καί γεγονότων, πού 6 Μπαλζάκ, δπως καί κάθε άλλος μεγάλος έπικός ποιητής, χρησιμοποιεί μέ τόσο ήγε|ΐονική υπεροχή. Τό τυχαίο μπορεί νά γίνει καλλιτεχνικά άποδοτικό καί νά χάσει τελικά τόν συμπτωματικό του χαραχτήρα, μόνο στήν περίπτωση πού ό μεγάλος πλούτος πολλαπλών άλληλοσυναφειών θά τοΰ προμηθεύσει τόν άναγκαίο χώρο πού χρειάζεται γιά νά κινηθεί.
«Στό Παρίσι, μονάχα οί άνθρωποι πού έχουν πολλές νά λογαριάζουν πώς θά τους ευνοήσει ή τύχη. "Οσο πιό έχεις, τόσο μεγαλύτερες πιθανότητες ύπάρχουν γιά νά άκόμα καί ή τύχη βρίσκεται μέ τό μέρος τών ισχυρότερων σχίσεις μπορούν πολλές σχίσεις πετύχεις. Γιατί στρατευμάτων».

"Ετσι, ή μέθοδος πού ό Μπαλζάκ έξυψώνει τό τυχαίο, είναι «παλιδς μόδας» καί διαφέρει ώς πρός τή θεωρητική της άρχή, άπό τή μέθοδο πού χρησιμοποιοΰν οί νεότεροι συγγραφείς. Στήν κριτική του γιά τό βιβλίο τοΰ Τζών Ντός Πάσος Ή μεταφορά τοΰ Μανχάτταν, 6 Σίνκλαιρ Λιούις έπικρίνει τήν «παλιά» μέθοδο γιά τό στήσιμο τής πλοκής. Ά ν καί 6 Λιούις μιλάει κύρια γιά τό Ντίκενς, ή ούσία τής κριτικής του ισχύει τό Ιδιο καί γιά τό Μπαλζάκ. Λέει, δτι ή κλασική μέθοδος σχεδιαζόταν άδέξια. Χάρη σέ μιάν άτυχη σύμπτωση 6 κ. Τζόουνς ήταν υποχρεωμένος νά ταξιδέψει στήν Ιδια άμαξα μέ τόν κ. Σμίθ, μόνο καί μόνο γιά νά συμβεί κάτι πολύ δυσάρεστο καί πολύ συνταρακτικό. Καί ό Λιούις δείχνει δτι τίποτα τέτοιο δέν συμβαίνει στή Μεταφορά τον Μαν- 

ΜΠΑΛΖΑΚ : ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ

ΟΝΕΙΡΑ

79

χάτχαν, δπου οί ήρωες είτε δέν συναντιώνται καθόλου είτε συναντώνται κατά άπόλυτα φυσικό τρόπο. Στό βάθος τής μοντέρνας αύτής άντίληψης, δπάρχει μιά μή-διαλεχτική προσέγγιση τής αιτιότητας και τοϋ τυχαίου, μ'δλο πού, φυσικά, οΕ περισσότεροι συγγραφείς δέν τό έχουν πάρει είδηση. 'Αντιτάσσουν τό τυχαίο στήν αιτιότητα καί πιστεύουν δτι τό τυχαίο παύει νά είναι τυχαίο άπ' τή στιγμή πού άποκαλύπτεται ή άμεση αιτία του. 'Αλλά ή ποιητική αιτιολόγηση κερδίζει, άν δποτεθεί πώς κερδίζει, πολύ λίγα πράγματα άπό μιά τέτοια έπινόηση. Μπάσετε ένα άτύχημα, δσοδήποτε αιτιολογημένο, σέ μιά τραγική σύγκρουση καί θά δείτε πώς πάλι θά είναι μιά άπλή χοντροκοπιά. Καμιά σχέση αιτίου καί άποτελέσματος δέν είναι σέ θέση νά μεταβάλει ένα τέτοιο άτύχημα σέ άναγκαιότητα. 'Ακόμα καί ή πιό πλήρης καί άκριβής περιγραφή τής φύσης τοΰ έδάφους πού θά στεκόταν αιτία γιά νά στραμπουλίξει ό Αχιλλέας τό πόδι του τήν ώρα πού κυνηγοΰσε τόν "Εκτορα, είτε ή πιό λαμπρή παθολογανατομική έξήγηση τής μόλυνσης τοΰ λάρυγγα πού θά γινόταν αίτία νά χάσει 6 'Αντώνιος τή φωνή του άκριβώς πριν έκφωνήσει στήν άγορά τόν περίφημο λόγο του πάνω άπό τό πτώμα τοΰ Καίσαρα, δέν θά μποροΰσαν νά κάνουν αύτά τά πράγματα νά φανοΰν τίποτα περισσότερο άπό χοντροκομμένα άτυχήματα. Ένώ άπ' τήν άλλη μεριά, τά χοντροπελεκημένα καί σχεδόν άναιτιολόγητα άτυχήματα στήν τραγωδία τοΰ Ρωμαίου καί τής Ίουλιέττας δέν φαίνονται σάν άπλές συμπώσεις. Γιατί; Γιατί, φυσικά, δέν υπάρχει κανένας άλλος λόγος, έξω άπ' τό δ,τι ή άναγκαιότητα πού έκμηδενίζει τό τυχαίο, δέν είναι τίποτε άλλο άπό ένα περίπλοκο δίχτυ τυχαίων συναφειών καί γιατί μονάχ α ή συνολική άναγκαιότητα ένός δλόκληρου ρεύματος άνελίξεων άποτελεί ποιητική άναγκαιότητα. Ό έρωτας τοΰ Ρωμαίου καί τής Ίουλιέττας πρέπει νά καταλήξει σέ τραγωδία καί μονάχα τούτη ή άναγκαιότητα έκμηδενίζει τόν συμπτωματικό χαραχτήρα δλων τών περιστατικών πού είναι οί άμεσες αιτίες γιά νά συντελεστεί, βαθμιαία, αύτή ή άναπόφευκτη ανέλιξη τής πλοκής. Τώρα άν τά περιστατικά αύτοΰ τοΰ είδους είναι, αύτά καθαυτά, αιτιολογημένα ή δχι, έχει δευτερεύουσα σημασία. "Οπως έξ ίσου δευτερεύουσα σημασία έχει καί ό βαθμός αιτιολόγησης τους στήν περίπτωση πού είναι αιτιολογημένα. "Ενα περιστατικό δέν είναι περισσότερο άπό κάποιο άλλο ζήτημα τύχης κι ό ποιητής έχει άπόλυτα τό δικαίωμα νά διαλέξει άνάμεσα άπό διάφορα l i Ισου συμπτωματικά έπεισόδια, έκεΐνο πού θεωρεί δτι ταιριάζει καλύτερα στό ο/.οπό του. Ό Μπαλζάκ κάνει ήγεμονική χρήση αύτής έλευθερίας δπως έκανε κι ό Σαίξπηρ. 

80

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Ή ποιητική παρουσίαση τής άναγκαιότητας άπό τό Μπαλζάκ στηρίζεται πάνω στό δτι αύτός έχει συλλάβει βαθιά τή γραμμή άνάπτυξης, ή δποία βρίσκεται συγκεκριμένα ένσαρκωμένη στό θέμα πού έχει στά χέρια του. Χάρη στήν πλατειά καί βαθειά σύλληψη τών ήρώων του, τήν πλατειά καί βαθειά άπεικόνιση τής κοινωνίας καί τών πολλαπλών καί λεπτότατων άλληλοσυναφειών άνάμεσα στούς ήρωές του, τήν κοινωνική τους βάση καί τόν κοινωνικό περίγυρο μέσα στόν όποιο δροΰν, δ Μπαλζάκ δημιουργεί έναν εύρύ χώρο δπου στά πλαίσιά του μπορούν νά διασταυρώνονται έκατοντάδες τυχαία περιστατικά κι δμως στό σύνολό τους αύτά νά δημιουργούν μοιραίες αναγκαιότητες. Ή άληθινή άναγκαιότητα στά Χαμένα δνειρα είναι τό δτι δ Λουσιέν πρέπει νά χαθεί στό Παρίσι. Κάθε βήμα, κάθε φάση στήν άνοδο καί στήν παρακμή τού άστρου του παρέχει δλο καί πιό βαθεΐς κοινωνικούς καί ψυχολογικούς δεσμούς α' αύτή τήν άλυσίδα τής άναγκαιότητας. Τό μυθιστόρημα έχει συλληφθεί μέ τέτοιον τρόπο, ώστε κάθε έπεισόδιο είναι κ' ένα βήμα πού δδηγεΐ στό ίδιο τέρμα. Κι ώστόσο κάθε ξεχωριστό περιστατικό ένώ βοηθάει νά άποκαλυφθεί ή κρυμένη άναγκαιότητα, είναι αύτό καθαυτό τυχαίο. Ή άποκάλυψη τέτοιων βαθιά έδραιωμένων κοινωνικών άναγκαιοτήτων πραγματοποιείται πάντα χάρη σέ κάποια δράση, χάρη στήν άναγκαστική συγκέντρωση γεγονότων, πού δλα σπρώχνουν πρός τήν καταστροφή. Οί έκτεταμένες καί κάποτε ολότελα περιστασιακές περιγραφές μιδς πόλης, μιάς κατοικίας ή ένός πανδοχείου, δέν είναι ποτέ άπλές περιγραφές. Μ' αύτές ό Μπαλζάκ δημιουργεί ολοένα τόν εύρύ καί ποικιλόμορφο χώρο, πού άπαιτεΐται γιά τήν έκρηξη τής καταστροφής. Ή Ιδια ή καταστροφή είναι τις περισσότερες φορές ξαφνική, άλλά αύτός ο αιφνίδιος χαραχτήρας της είναι ολότελα έπιφανειακός γιατί τά στοιχεία έκείνα πού φωτίζονται δυνατά άπό τήν καταστροφή, είναι τά ίδια στοιχεία πού άπό καιρό πριν εϊμασταν σέ θέση νά τά παρατηρούμε, έστω καί σέ πολύ χαμηλότερη ένταση. Είναι πολύ χαραχτηριστικό γιά τις μέθοδες τοΰ Μπαλζάκ τό δτι στά Χαμένα δνειρα δυό έξαιρετικά κρίσιμα σημεία τής ίστορίας έμφανίζονται μέσα σέ διάστημα λίγων ήμερών ή μάλιστα λίγων ώρών. Μερικές μονάχα ήμέρες άρκοΰν στόν Λουσιέν ντέ Ρουμπαμπρέ καί στή Λουίζα Μπαρζετόν γιά νά άνακαλύψουν άμοιβαία, δτι είναι έπαρχιώτες — κ ' ή άνακάλυψη τούτη γίνεται αιτία ν' άποξενωθοΰν μεταξύ του?. Ή καταστροφή συμβαίνει ένα βράδυ πού τό πέρασαν μαζί στό θέατρο. Άκόμα πιό αιφνίδια είναι ή δημοσιογραφική έπιτυχία τοΰ Λουσιέν. Κάποιο άπόγευμα πού ήταν άπελπισμένος διαβάζει τό ποίημά του στό δημοσιογράφο Λου- 

ΜΠΑΛΖΑΚ: ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ

ΟΝΕΙΡΑ

81

στώ. Ό Λουστώ τόν προσκαλεί στό γραφείο του, τόν παρουσιάζει στόν Εκδότη του και τόν παίρνει στό θέατρο. Ό Λουσιέν γράφει τό πρώτο του σημείωμα σάν θεατρικός κριτικός κι δταν ξυπνάει τό έπόμενο πρωί είναι πιά περίφημος δημοσιογράφος. Ή άλήθεια τών καταστροφών αύτοϋ τοϋ είδους είναι κοινωνικής φύσης. Υπάγεται στήν άλήθεια τών κοινωνικών κατηγοριών, οί δποίες σέ τελευταία άνάλυση καθορίζουν τίς αιφνίδιες αύτές μεταστροφές τής τύχης. Ή καταστροφή δημιουργεί συγκέντρωση καθοριστικών στοιχείων καί προλαβαίνει τήν παρείσφρυση Επουσιωδών λεπτομερειών. Τό πρόβλημα τοϋ ούσιώδους καί τοϋ Επουσιώδους είναι μιά άλλη όψη τοϋ προβλήματος τής τυχαιότητας. Ά π ό τήν άποψη τοϋ συγγραφέα κάθε ιδιότητα ένός οποιουδήποτε άνθρώπινου οντος είναι κάτι τυχαίο καί κάθε άντικείμενο είναι άπλώς Ινα τμήμα τοϋ σκηνικοϋ πλούτου ίσαμε τή στιγμή πού, μέ μιάν δρισμένη δράση, θά Εκφραστούν ποιητικά οί άποφασιστικές τους άλληλοσυνάφειες. Συνεπώς δέν όπάρχει καμιά άντίφαση άνάμεσα στά πλατιά θεμέλια, πάνω στά όποια οικοδομούνται τά μυθιστορήματα τοϋ Μπαλζάκ, καί τήν οξύτατα Εκρηκτική δράση τους ή έποία κινείται άπό καταστροφή σέ καταστροφή. Αντίθετα, οί μπαλζακικοί μύθοι άπαιτοϋν άκριβώς τέτοια πλατιά θεμέλια γιατί ή περιπλοκή καί ή Ιντασή τους, δσο κι αν αποκαλύπτουν δλο καί καινούρια γνωρίσματα τοϋ κάθε ήρωα, ποτέ δέν παρουσιάζουν τίποτα τό ριζικά καινούριο. Ά λ λ ά μέσα στή δράση δίνουν άπλώς μιά σαφέστερη έκφραση σέ πράγματα πού ήδη περιέχονταν δπαινικτικά στά πλατιά θεμέλια. "Αρα οί ήρωες τοϋ Μπαλζάκ δέν έχουν ποτέ γνωρίσματα πού νά είναι, μέ τήν έννοια αύτή, τυχαία. Γιατί δέν έχουν ούτε μιά έστω ιδιότητα, οδτε κάν ένα Εξωτερικό χαραχτηριστικά, πού νά μήν άποχτάει άποφασιστική σημασία σέ κάποια στιγμή της πλοκής. Γι' αύτόν άκριβώς τό λόγο οί περιγραφές τοϋ Μπαλζάκ δέν δημιουργούν ποτέ ένα διάκοσμο, μέ τήν έννοια πού ή λέξη τούτη χρησιμοποιήθηκε αργότερα στήν θετικιστική κοινωνιολογία. Γιά τόν ίδιο άκριβώς λόγο καί οί πολύ λεπτομερειακές περιγραφές πού κάνει δ Μπαλζάκ, λ. χ . γιά τά σπίτια, δέν φαίνονται ποτέ σάν άπλοί σκηνικοί διάκοσμοι. 'Ας Εξετάσουμε λ.χ. τό ρόλο πού παίζουν, στήν πρώτη συμφορά τού Λουσιέν στό Παρίσι, τά τέσσερα κουστούμια του. Τά δυό τά 'χει φέρει μαζί του άπό τήν Άνγκουλέμη, άλλά άκόμη καί τό καλύτερο άπ' τά δυό άποδείχνεται στό διάστημα τοΰ πρώτου περιπάτου πού κάνει στό Παρίσι δλότελα άκατάλληλο. Τό πρώτο κουστούμι πού ράβει στό Παρίσι μόλις υποχρεώθηκε νά δώσει τήν πρώτη του μάχη μέ τήν παρισινή κοινωνία στό θεωρείο τής Μαντάμ ντ' 'Εσπάρ στήν "Οπερα, άποδείχνεται κι αύτό πώς είναι μιά
β 

82

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

πανοπλία μέ πάρα πολλές χαραμάδες. Τό δεύτερο παριζιάνικο κουστούμι τοΰ παραδίδεται πάρα πολύ αργά γιά νά παίξει κάποιο ρόλο στήν πρώτη αύτή φάση τής ιστορίας καί μπαίνει σ' ένα έρμάρι δπου μένει κρυμένο σ' δλο τό διάστημα τής άσκητικής ποιητικής περιόδου, γιά νά ξαναφανεϊ άργότερα γιά λίγον καιρό δταν γίνεται τό δημοσιογραφικό έπεισόδιο. "Ολα τά άλλα αντικείμενα πού περιγράφει δ Μπαλζάκ παίζουν παρόμοιους δραματικούς ρόλους καί ένσαρκώνουν παρόμοιους ούσιώδεις παράγοντες. Ό Μπαλζάκ στήνει τούς μύθους του πάνω σέ θεμέλια πλατύτερα άπό δποιουδήποτε άλλου συγγραφέα, προηγούμενου ή μεταγενέστερου. Κι δμως δέν δπάρχει τίποτα σ' αύτούς πού νά μήν σχετίζεται στενά μέ τήν ιστορία πού άφηγεϊται. ' Η πολύπλευρη έπίδραση πάνω στούς μύθους των ποικιλόμορφα καθορισμένων παραγόντων βρίσκεται σέ πλήρη συμφωνία μέ τή διάρθρωση τής άντικειμενικής πραγματικότητας, πού τόν πλούτο της ποτέ δέν μπορούμε νά τόν συλλάβουμε έπαρκώς καί νά τόν άποδώσουμε μέ τήν πάντοτε υπερβολικά άφηρημένη, τήν δπερβολικά άλύγιστη, δπερβολικά μονόπλευρη σκέψη μας. Ό πολύπλευρος καί πολυδαίδαλος κόσμος τοΰ Μπαλζάκ πλησιάζει τήν πραγματικότητα πολύ περισσότερο άπό οποιαδήποτε άλλη μέθοδο άναπαράστασής της. Άλλά δσο πιό πολύ ή μπαλζακική μέθοδος πλησιάζει τήν άντικειμενική πραγματικότητα, τόσο περισσότερο αποκλίνει άπό τό συνηθισμένο, τό στατιστικό, τόν κατευθείαν άμεσο τρόπο άντανάκλασης αύτής τής άντικειμενικής πραγματικότητας. Ή μέθοδος τοΰ Μπαλζάκ δπερβαίνει τά στενά τετριμένα καί παραδεδεγμένα δρια αύτής τής άμεσότητας. Κ' έπειδή μ'αύτό τόν τρόπο άντιστρατεύεται τό συνηθισμένο, οικείο καί βολικό τρόπο νά βλέπουμε τά πράγματα, θεωρείται άπό πολλούς σάν «υπερβολική» ή «παραφορτωμένη». Ή πλατειά κίνηση, ή ίδια ή μεγαλοσύνη τοΰ ρεαλισμού τοΰ Μπαλζάκ, άποτελεί τήν δξύτερη αντίθεση στις συνήθειες τής σκέψης καί τής έμπειρίας μιάς έποχής, πού άπομακρύνεται δλο καί περισσότερο άπό τήν άντικειμενική πραγματικότητα καί ικανοποιείται μέ τό νά θεωρεί πώς ή άμεση είτε ή διογκωμένη σέ κάποιο μύθο έμπειρία, είναι δ,τι περισσότερο μποροΰμε νά συλλάβουμε άπ' τήν πραγματικότητα. Άλλά, φυσικά, δ Μπαλζάκ δέν υπερβαίνει τό άμεσο μονάχα μέ τό πλάτος, τό βάθος καί τήν ποικιλομορφία τών άντιγράφων τής πραγματικότητας πού φτιάχνει. Ξεπερνάει τά δρια τής μέσης πραγματικότητας άκόμα καί μέ τούς έκφραστικούς του τρόπους. Ό Ντ' Άρτέζ (πού ό Μπαλζάκ τόν ήθελε νά είναι ή αύτοπροσωπογραφία του) λέει σ' αύτό τό μυθιστόρημα : 

ΜΠΑΛΖΑΚ : ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ ΟΝΕΙΡΑ

83

«—Καί τί είναι τέχνη : Τίποτα περισσότερο άπό συμπυκνωμένη φύση. Ά λ λ ά αυτή ή συμπύκνωση Βέν είναι ποτέ μορφική. 'Αντίθετα είναι ή δσο ι ό δυνατό μεγαλύτερη Εντατικοποίηση τοϋ περιεχόμενου, τής κοινωνικής καί άνθρώπινης οϋσίας μιάς κατάστασης».

Ό Μπαλζάκ είναι Ενας άπό τούς πιό πνευματώδεις συγγραφείς πού έζησαν ποτέ. Άλλά τό πνεύμα του δέν περιορίζεται ποτέ σέ άστρχφτερές καί έντυπωσιακές διατυπώσεις. Περισσότερο έγκειται στήν ικανότητα του νά παρουσιάζει μέ χτυπητό τρόπο κάποιο ουσιαστικό σημείο στή μέγιστη ένταση τών έσωτερικών του άντιφ άσε ων. Στά πρώτα (3ήματα τής δημοσιογραφικής καριέρας του, ό Λουσιέν ντέ Ρουμπαμπρέ είναι άναγκασμένος νά γράψει μιά δυσμενή κριτική γιά τό μυθιστόρημα τοΰ Νάθαν γιά τό όποιο νιώθει μεγάλο θαυμασμό. Λίγες μέρες αργότερα ύποχρεώνεται νά γράψει ένα δεύτερο άρθρο δπου άνασκευάζει τήν ίδια του τή δυσμενή κριτική. Ό νεοφώτιστος δημοσιογράφος Λουσιέν άντιμετωπίζοντας τέτοιες 'υποχρεώσεις τά χάνει ολότελα στήν άρχή. Άλλά ό Λουστώ πρώτα καί μετά ό Μπλοντέ τόν διαφωτίζουν. Καί στις δυό περιπτώσεις ό Μπαλζάκ μάς δίνει ένα λαμπρό λογίδριο τέλειο στή συλλογιστική του. Ό Λουσιέν σαστίζει καί τρομάζει άπό τά έπιχειρήματα τοΰ Λουστώ.
«—Μά αύτά πού λές τώρα, φωνάζει, είναι ολότελα σωστά καϊ λογικά. —"Αμ άν Βέν ήταν θά μπορούσες εσύ νά κουρελιάσεις τό βιβλίο τοϋ Νάθαν ; ρωτάει ό Λουστώ».

Πολλοί συγγραφείς ύστερα άπ' τόν Μπαλζάκ περιγράψανε τή -χωρίς άρχές φύση τής δημοσιογραφίας καί έδειξαν πόσοι άνθρωποι έγραφαν άρθρα άντίθετα μέ τις ίδιες τους τις πεποιθήσεις καί τήν ορθή άντίληψή τους γιά τά πράγματα. Ά λ λ ά μονάχα ό Μπαλζάκ διείσδυσε ώς τά κατάβαθα τών δημοσιογραφικών σοφισμάτων. Βάζει τούς δημοσιογράφους του νά χαλκεύουν γιά γούστο λαμπρά έπιχειρήματα ύπέρ καί έναντίον οποιουδήποτε ζητήματος, ανάλογα μέ τις άπαιτήσεις έκείνων πού τούς πληρώνουν, καί τούς δείχνει νά μετατρέπουν τήν ίκανότητά τους γιά τέτοιες πράξεις σέ έπάγγελμα, στό όποιο είναι έξαιρετικά έξασκημένοι, χωρίς διόλου νά τό σχετίζουν με τις ίδιες τους τις πεποιθήσεις. Σ ' αύτό τό έκφραστικό έπίπεδο τό μπαλζακικό «χρηματιστήριο τοΰ πνεύματος» άποκαλύπτεται σάν μιά βαθειά ιλαροτραγωδία τοΰ πνεύματος τής άστικής τάξης. Οί κατοπινοί ρεαλιστές συγγραφείς περιγράψανε τήν ήδη δλοκληρωμένη καπιταλιστική διαφθορά τής άστικής ήθικής. Ό Μπαλζάκ δμως ζωγραφίζει τό προγενέστερο στάδιό της, τήν πρωταρχική της συσσώρευση σ' δλο τό σκοτεινό μεγαλείο τής θηριωδίας της. Τό γεγονός δτι τό πνεΰμα έχει 

84

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

μετατραπεί σέ έμπόρευμα, πού πουλιέται χι αγοράζεται, δέν έχει γίνει άκόμα παραδεχτό σάν κάτι φυσικό στά Χαμένα δνειρα. Οδτε τό πνεΟμα έχει άκόμα ξεπέσει στή φριχτή τεφρότητα τού μηχανοποίητου άρθρου. Έ δ ώ τό πνεΟμα μεταβάλλεται σέ έμπόρευμα μπροστά στά ίδια μας τά μάτια. Τοΰτο είναι κάτι πού συμβαίνει αύτή τή στιγμή, ένα γεγονός καινούριο φορτισμένο μέ δραματική ένταση. Ό Λουστώ καί ό Μπλοντέ ήταν χτές αύτό στό όποιο ό Λουσιέν μεταβάλλεται στήν πορεία τοΟ μυθιστορήματος: συγγραφείς πού άναγκάστηκαν νά έπιτρέψουν τήν έμπορευματοποίηση τοϋ ταλέντου καί τών πεποιθήσεών τους. Είναι ή άφρόκρεμα τής μεταπολεμικής διανόησης, πού έδώ έξωθείται να φέρει στήν άγορά τίς καλύτερες σκέψεις καί τά καλύτερα αισθήματα της προσφέροντας γιά πούλημα τήν πιό λεπτή, άν καί όψιμη, άνθηση τών ιδεών καί συγκινήσεων πού παρήγαγαν οί άστοί διανοούμενοι άπό τήν έποχή τής 'Αναγέννησης. Κι αύτή ή άργοπορημένη άνθηση δέν είναι άπλώς ένα ξεθύμασμα έπιγόνων. Ό Μπαλζάκ προικίζει τούς ήρωες του μέ έπιτηόειότητα, μέ σκέψη πλατειά καί βαθειά, καί τούς πλάθει άπαλλαγμένους άπό κάθε έπαρχιώτικη στενοκεφαλιά, τέτοιους δπως ποτέ πριν δέν είχαν φανερωθεί μ' αύτή τή μορφή στή Γαλλία. Κι αύτά, μ' δλο πού ή διαλεχτική του συνεχώς περιπλέκεται μέ τίς άντιφάσεις τής ΰπαρξης σ' ένα σοφιστικό παιχνίδι. Κ' επειδή αύτή ή λεπτή άνθηση τοϋ πνεύματος είναι ταυτόχρονα ένα τέλμα αύτοεκπόρνευσης, διαφθοράς καί άνηθικότητας, ή ιλαροτραγωδία τούτη, πού τό μυθιστόρημα τή δείχνει νά παίζεται μπροστά μας, καταχτάει τέτοιο βάθος πού ποτέ πριν δέν τό είχε φτάσει ή άστική λογοτεχνία. Έ τ σ ι , έκείνο πού άπομακρύνει τήν τέχνη τοΰ Μπαλζάκ τόσο ολοκληρωτικά άπό τή φωτογραφική άναπαράσταση τής «μέσης» πραγματικότητας, είναι αύτό άκριβώς τό βάθος τοΰ ρεαλισμοΰ του. Γιατί ή μεγάλη συμπύκνωση τοϋ περιεχόμενου δίνει στόν πίνακά του, άκόμα καί χωρίς τήν προσθήκη οποιωνδήποτε ρομαντικών στοιχείων, μιά σκοτεινή, άποτρόπαια καί φασματική υφή. Μέ τήν έννοια αύτή καί μόνο, δ Μπαλζάκ, στις καλύτερες σκέψεις του, πραγματικά υφίσταται ως ένα σημείο τίς ρομαντικές έπιδράσεις χωρίς ό ίδιος νά γίνεται ρομαντικός. Τό φασματικό στοιχείο στόν Μπαλζάκ πηγάζει άπλώς άπό τό γεγονός δτι ή σκέψη του διαπερνάει, ριζικά κι ώς τό τέρμα, τίς άναγκαιότητες τής κοινωνικής πραγματικότητας, ξεπερνάει τά κανονικά τους δρια κι άκόμα καί τις δυνατότητες πραγμάτωσής τους. "Ενα παράδειγμα γιά τοΰτο, βρίσκεται στό έργο « Ή Συμφιλίωση τοϋ Μέλμοθ», δπου ό Μπαλζάκ μετατρέπει τή σωτηρία τής ψυχής σ' έμπόρευμα τό όποιο άναφέρεται στό χρηματιστήριο καί ή τιμή του άρχίζει νά πέφτει ρα- 

ΜΠΑΛΖΑΚ : ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ ΟΝΕΙΡΑ

85

γοαία άπό τό άρχικό της Οψος έξ αιτίας τής ύπερβολικής προσφορδς. Τό πρόσωπο τοΟ Βωτρέν είναι ή ενσάρκωση αυτής τής φασματικής ύφής σιόν Μπαλζάκ. 'Ασφαλώς δέν είναι τυχαίο τό δτι αύτός ό «Κρόμβελ τών κάτεργων» Εμφανίζεται σέ κείνα τά μυθιστορήματα τοϋ Μπαλζάκ, δπου οί τυπικοί Εκπρόσωποι τής νέας μεταπολεμικής Επαναστατικής γενιάς, προσγειώνονται άπό τά ιδανικά στήν πραγματικότητα. "Ετσι, δ Βωτρέν παρουσιάζεται στό μικρό άκάθαρτο οικοτροφείο δπου ό Ραστινιάκ περνάει τήν δική του ιδεολογική κρίση. "Ομοια Εμφανίζεται καί πάλι στό τέλος τών Χαμένων δνείρων δταν δ Λουσιέν ντέ Ρουμπαμπρέ, άνεπανόρθωτα κατεστραμένο; ήθικά καί 6λικά, σκέφτεται ν' αύτοκτονήσει. Ό Βωτρέν παρουσιάζεται στή σκηνή μέ τόν ίδιο αιτιολογημένο μαζί κι Αναιτιολόγητο, αιφνίδιο τρόπο, δπως ό Μεφιστοφελής στό Φάουστ τοΟ ΓκαΓτε ή ό 'Εωσφόρος στόν Κάιν τοΟ Μπάυρον. Ό ρόλος πού παίζει δ Βωτρέν στήν Άνϋρώπινη Κωμωδία τοΟ Μπαλζάκ είναι δμοιος μέ τό ρόλο πού παίζουν ό Μεφιστοφελής κι ό 'Εωσφόρος στά μυστηριακά έργα τοΟ ΓκαΓτε καί τοϋ Μπάυρον. Άλλά οί καιροί πού έχουν αλλάξει, δχι μόνο αποστέρησαν τό διάβολο — τήν άρχή τής άρνησης — άπό τό υπεράνθρωπο μεγαλείο καί τή δόξα του, δχι μόνο τόν προσγείωσαν νηφάλια καί τόν έφεραν στή γή, άλλά τοΟ άλλαξαν καί τή φύση καί τή μέθοδο πού άσκεί τούς πειρασμούς. Ά ν καί ό Γκαίτε στά γερατειά του έζησε άρκετά χρόνια στή μετεπαναστατική περίοδο καί μ* δλο πού έδωσε τήν πιό βαθειά έκφραση στά ούσιαστικότερα προβλήματά της, έξακολουθοΟσε ά*όμη νά θεωρεί τή μεγάλη μεταβολή πού είχε γίνει στόν κόσμο, άπό τόν καιρό τής Αναγέννησης κ' έπειτα, σάν κάτι θετικό καί άξιο. Κι ό Μεφιστοφελής του ήταν «ένα μέρος τής δύναμης πού πάντα πάει νά κάνει τό κακό άλλά πάντα δημιουργεί τό καλό». Στό Μπαλζάκ αύτό τό «καλό» δέν υπάρχει πιά, παρά μόνο στις φαντασιώσεις. Ή μεφιστοφελική κριτική πού κάνει ό Βωτρέν γιά τόν κόσμο δέν είναι παρά ή κτηνώδης καί κυνική έκφραση τών πράξεων πού ό καθένας κάνει σ' αύτό τόν κόσμο καί τών πράξεων πού, δποιος θέλει νά Επιζήσει, είναι άναγκασμένος νά κάνει. Ό Βωτρέν λέει στόν Λουσιέν:
«—Αέν έχεις τίποτα. Είσαι στή θέση πού βρίσκονται οί ΜέΒικοι, ό Ρισελιέ. ό Ναπολέων στά πρώτα του; βήματα. Ό λ ο ι έξαγόρασαν τό μέλλον τους μέ τήν Αχαριστία, τήν προΒοσία κα'ι τΙς κραυγαλέες αντιφάσεις. 'Εκείνος ποΰ τά θέλει όλα, πρέπει νά τά ριψοκινδυνέψει δλα. Σκέψου : "Οταν κάθεσαι νά παίξεις χαρτιά συζητάς τους κανόνες τοΰ παιχνιΒιοΰ : Οί κανονισμοί αΰτοί είναι άπό καιρό καθορισμένοι καί παγιωμένοι. Έσί> απλώς τοΰς άποΒέχεσαι». 

86

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Στήν αντίληψη τούτη γιά τήν κοινωνία δέν είναι μόνο τό περιεχόμενο κυνικό. Παρόμοιες άντιλήψεις είχαν διατυπωθεί κι άπό άλλους πολύ πιό πρίν άπό τόν Μπαλζάκ. 'Η ούσία τοϋ πειρασμοϋ, πού υποβάλλουν τά λόγια τοϋ Βωτρέν, βρίσκεται στό δτι αύτά έκφράζουν γυμνή, χωρίς αύταπάτες καί πνευματικές φιοριτούρες, τήν έγκόσμια σοφία πού είναι κοινή σ' δλους τούς έξυπνους άνθρώπους. Ό «πειρασμός» έγκειται στό γεγονός δτι ή σοφία τοϋ Βωτρέν είναι άπολύτως δμοια μέ τή σοφία τών άγνότερων, τών πιό άγιων ήρώων τού κόσμου τοϋ Μπαλζάκ. Στό περίφημο γράμμα πού ή «άγία» κυρία ντε Μορτσώφ στέλνει σιόν Φελίξ ντέ Βαντενές, λέει γιά τήν κοινωνία:
« Ή Οπαρξη τής κοινωνίας, κατά τή γνώμη μου, δέν μπαίνει σέ συζήτηση. Ά π ό τή στιγμή που παραδέχεσαι τήν κοινωνία και δέν ζεις έ;<ι> άπ' αυτήν, είσαι άναγκασμένος νά παραδεχτείς καί τις βασικές άρχές της σάν υπέροχες καί αϋριο θά υπογράψεις, κατά κάποιο τρόπο, Ενα είδος σύμβασης μαζί της».

Έ δ ώ ή έκφραση είναι κάπως ασαφής ν.α\ ποιητική, άλλά τό γυμνό νόημα πού έχουν τά λόγια τοΰτα, είναι τό ίδιο νόημα τών λόγων πού ό Βωτρέν λέει στό Λ ει,σιέν, άνμζϋ.ς. δπως παρατήρησε κατάπληκτος ό Ραστινιάκ, δτι ή κυνική σοφία τοΰ Βωτρέν ήταν στό περιεχόμενό της ταυτόσημη μέ τούς εκτυφλωτικά πνευματώδεις αφορισμούς τής υποκόμησσσς ντέ Μπωζεάν. Αύτή ή βαθειά συμφωνία άπόψεων στό ζήτημα τής διακρίβωσης τής ούσίας τής καπιταλιστικής πραγματικότητας, αύτή ή σύμπτωση γνωμών άνάμεσα στό δραπέτη κατάδικο καί τόν άνθό τής άριστοκρατικής διανόησης, παίρνει τή θέση τής θεατρικά μυστικιστικής έμφάνισης ένός Μεφιστοφελή. Ό Βωτρέν δέν έχει πάρει χωρίς λόγο τό παρατσούκλι «δ κοροίδευτής τοϋ χάρου», στή γλώσσα τών κάτεργων καί τών άνθρώπων πού έχουν σχέσεις μέ τήν άστυνομία. Κι αλήθεια δ Βωτρέν στέκει στό νεκροταφείο δλων τών αύταπατών πού είχαν αναπτυχθεί σέ διάστημα αρκετών αιώνων, έχοντας στό πρόσωπό του τό σατανικό μειδίαμα τής πικρής μπαλζακικής σοφίας, ή δποία παραδέχεται πώς δλοι οί άνθρωποι είναι είτε ανόητοι είτε απατεώνες. Άλλά τούτη ή σκοτεινή εικόνα δέν έχει πεσσιμιστική σημασία, μέ τήν έννοια πού πήρε ή λέξη πεσσιμιςμός στά τέλη τοΰ οέ·/ατου ένατου αίώνα. Οί μεγάλοι ποιητές καί στοχαστές αύτής τής φάσης άνάπτυξης τοϋ καπιταλισμού, άπορρίπτανε άφοβα τίς άνούσιες απολογίες τής καπιταλιστικής προόδου, τό μύθο γιά μιά δίχως αντιφάσεις καί δμαλή έξελιχτική πορεία πρός τά έμπρός. Αύτό άκριβώς τό βάθος καί ή πολυεδρικότητα τούς έξανάγκαζε νά 

ΜΠΑΛΖΑΚ : ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ ΟΝΕΙΡΑ

87

παίρνουν αντιφατική στάση. Ή αγέρωχη καί κριτική άπό μέρους τους άναγνώριση, ή νοητική καί ποιητική σύλληψη τών άντιφάσεων τής καπιταλιστικής άνάπτυξης, συνοδεύεται άναγκαστικά άπό άνεδαφικές αύταπάτες. Στά Χαμένα δνειρα ποιητική έκδήλωση αυτών τών αυταπατών είναι ο κύκλος γύρω άπό τόν Ντανιέλ ντ' Άρτέζ, άκριβώς δπως στόν Άνηψιδ τοϋ Ραμώ, ένσάρκωσή τους είναι 6 ίδιος ό Ντιντερώ. Σ ' δλες αύτες τις περιπτώσεις, ή ύπαρξη μιάς άλλης καλύτερης άλήθειας άντιπαρατάσσεται ποιητικά στήν πραγματικότητα. Ό Χέγκελ άναλύοντας αύτό τό άριστούργημα τοϋ Ντιντερώ, είχε δείξει άπό τότε πόσο άδύναμη ήταν αύτή ή ποιητική έπιχειρηματολογία. Είδε καθαρά, σέ συνάφεια μέ τόν Ντιντερώ, πώς ή φωνή τής ιστορικής έξέλιξης άκούγεται δχι σάν άπεικόνιση αύτοϋ πού είναι καλό, άλλά στό άρνητικό της, στό τί είναι κακό καί διεστραμένο. Σύμφωνα μέ τό Χέγκελ, ή διεστραμένη συνείδηση βλέπει τή συνάφεια — ή τουλάχιστο τήν άντιφατική φύση τής συνάφειας — ένώ τό άπατηλό καλό είναι δποχρεωμένο νά άρκεΤται σέ συμπτωματικές καί άπομονωμένες λεπτομέρειες. Έ τ σ ι , «τό περιεχόμενο τών δσων τό πνεύμα λέει γιά τόν έαυτό του, είναι μιά πλήρης άναστροφή κάθε έννοιας καί κάθε πραγματικότητας. Είναι μιά γενική έξαπάτηση τοΰ έαυτοΰ του καί τών άλλων. Ά π ό δώ πηγάζει ή άδιαντροπιά μέ τήν οποία ή άπάτη αύτή διακηρύσσεται σάν ή μεγαλύτερη άλήθεια». Άλλά σέ πείσμα κάθε αύταπάτης, 6 Ντιντερώ τοΰ διαλόγου τοΰ Ραμώ, ή 6 Ντ' Άρτέζ - Μπαλζάκ τών «Χαμένων δνείρων» δέν μπορούσαν βέβαια νά σταθούν άλύγιστοι πολέμιοι τής ποιητικής παρουσίασης τοΰ άρνητικοΰ κόσμου. Έ βασική άντίφαση βρίσκεται άκριβώς στό γεγονός δτι παρ' δλες τις αύταπάτες τοΰ Ντ' Άρτέζ, ό Μπαλζάκ έγραψε τά Χαμένα δνειρα. Έ συνείδηση τοΰ Ντιντερώ καί τοΰ Μπαλζάκ άγκάλιαζε καί τό θετικό καί τό άρνητικό τών κόσμων πού περιγράφανε. Άγκάλιαζε καί τις αύταπάτες καί τήν άπογύμνωσή τους άπό τήν καπιταλιστική πραγματικότητα. Άλλά οί συγγραφείς αύτοί έκφράζοντας έτσι δημιουργικά τήν άληθινή φύση τοΰ καπιταλιστικού κόσμου, έξάρθηκαν δχι μονάχα ψηλότερα άπό τις άπατηλές άπόψεις πού διατυπώνουν στά γραφτά τους διαμέσου τών ήρώων, οί όποΓοι τούς έκπροσωποΰν, άλλά καί ψηλότερα άπό τόν σοφιστικό κυνισμ ό τών αύθεντικών έκπροσώπων τοΰ καπιταλισμού, τούς όποίους ζωγραφίζουν. Τό νά έκφράζει κανείς «τά πράγματα δπως είναι», άποτελεΓ τήν ύψηλότερη βαθμίδα έπίγνωσης πού μπορεΓ νά φτάσει ένας άστός στοχαστής ή ποιητής, προτού άκόμα ή έξέλιξη τής κοινωνίας μπει στό στάδιο έκείνο, δπου αύτός μπορεΤ νά πετάξει πιά σάν άχρηστο έρμα καί τήν ίδια τήν άστική ταξική βάση. Βέβαια άκόμα καί μέσα σ' αύ- 

88

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ Ω Π Α Ί ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τή χ?)ν έκφραση τών «πραγμάτων δπως είναι» έξακολουθεΐ αναπόφευκτα νά παραμένει κάποιος πυρήνας ιδεαλιστικής αύταπάτης. Ό Χέγκελ τελειώνοντας τήν άνάλυσή του γιά τό Ντιντερώ, συμπυκνώνει τούτες τίς αύταπάτες λέγοντας πώς ή ξεκάθαρη άναγνώριση αύτών τών άντιφάσεων σημαίνει δτι τό πνεύμα τίς έχει στήν πραγματικότητα ξεπεράσει κιόλας. Φυσικά, ή γνώμη τού Χέγκελ, πώς ή τέλεια νοητική σύλληψη τών άντιφάσεων τής πραγματικότητας ισοδυναμεί μέ τό ξεπέρασμά τους στήν πράξη, είναι μιά όλοφάνερη καί τυπικά ιδεαλιστική αύταπάτη. Γιατί άκόμα κι αύτή ή νοητική σύλληψη τών άντιφάσεων, πού δέν μποροϋν άκόμα νά ξεπεραστούν στήν πράξη, θ' αποδείχνεται πάντα άπατηλή. Έ μορφή τής αύταπάτης είναι διαφορετική άλλά ή ούσία της παραμένει ή ίδια. 'Ωστόσο οί αύταπάτες αύτές βοήθησαν στή συνέχιση τοϋ μεγάλου άγώνα τής άνθρωπότητας γιά τήν κατάχτηση τής έλευθερίας. "Οσοδήποτε λαθεμένο κίνητρο κι άν είχε ό άπεγνωσμένος άγώνας τοϋ Μπαλζάκ γιά τήν άναζήτηση τής άλήθειας καί τής δικαιοσύνης, είναι μιά σπουδαία καί τραγική φάση στήν ιστορία τοϋ άνθρωπισμοϋ. Στό σούρουπο μιάς πλούσιας σέ παραδόσεις περιόδου, δταν ό ήλιος τοΰ έπαναστατικοΰ άνθρωπισμοϋ τής άστικής τάξης είχε πιά δύσει καί τό φώς τοϋ ανερχόμενου καινούριου δημοκρατικού καί προλεταριακού άνθρωπισμοϋ δέν ήταν άκόμα ορατό πάνω άπό τόν δρίζοντα, μιά κριτική τοϋ καπιταλισμού σάν κι αύτή πού έκανε δ Μπαλζάκ, ήταν ό άσφαλέστερος τρόπος γιά νά διαφυλαχτεί ή μεγάλη κληρονομιά τοϋ άστικοϋ άνθρωπισμοϋ καί νά περισωθεί δ,τι καλύτερο υπήρχε σ' αύτόν γιά χάρη τοΰ μελλοντικού δφελους τής άνθρωπότητας. Μέ τά Χαμένα δνειρα ό Μπαλζάκ δημιούργησε έναν καινούριο τύπο μυθιστορήματος άπογοήτευσης, άλλά τό βιβλίο του αύτό ξεπέρασε κατά πολύ τίς μορφές πού αύτός ό τύπος μυθιστορήματος πήρε άργότερα στόν δπόλοιπο δέκατο ένατο αιώνα. Ή διαφορά άνάμεσα στά μυθιστορήματα έ κείνα καί τά Χαμένα δνειρα, — διαφορά πού κάνει τό βιβλίο τοΰτο, καθώς καί δλόκληρο τό έργο τοϋ Μπαλζάκ, μοναδικό στήν παγκόσμια λογοτεχνία — είναι ιστορική διαφορά. 'Ο Μπαλζάκ άπεικόνισε τήν πρωταρχική συσσώρευση τού κεφαλαίου στόν ιδεολογικό τομέα, ένώ οί διάδοχοί του, άκόμα κι ό μεγαλύτερος άπ' δλους τους, ό Φλωμπέρ, αποδέχτηκαν σάν ήδη τετελεσμένο γεγονός δτι δλες οί άνθρώπινες αξίες είχαν περιληφθεί στήν έμπορευματική διάρθρωση τοϋ καπιταλισμού. Στόν Μπαλζάκ βλέπουμε τήν τρικυμισμένη τραγωδία τής γέννησης. Οί διάδοχοί του μάς δίνουν τό άψυχο γεγονός τοΰ τελειωμού καί λυρικά ή εί- 

ΜΠΑΛΖΑΚ : ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ ΟΝΕΙΡΑ

69

ρωνικά θρηνοϋν τό νεκρό. Ό Μπαλζάκ ζωγραφίζει τόν τελευταίο μεγάλο άγώνα ενάντια στόν καπιταλιστικό ξεπεσμό τοϋ άνθρώπου, Ενώ οΕ άντιπαλοί του ζωγραφίζουν Εναν ήδη ξεπεσμένο καπιταλιστικό κόσμο. Ό ρομαντισμός, γιά τόν Μπαλζάκ, ήταν μόνο Ινα γνώρισμα τής όλικής του άντίληψης, γνώρισμα πού τό ξεπέρασε καί τό άνάπτυξε πιό πέρα. Ένώ οί διάδοχοί του δέ νίκησαν τό ρομαντισμό άλλά μέ λυρικό ή ειρωνικό τρόπο τόν μεταστοιχείωσαν σέ πραγματικότητα, πού αύτός τήν υπερκάλυψε σκεπάζοντας τις μεγάλες κινητήριες δυνάμεις τής έξέλιξης. Κι άντί νά παρουσιάσει Ενεργητικά καί άντικειμενικά τά πράγματα καθαυτά, έδωσε στή θέση τους μονάχα Ελεγειακές ή ειρωνικές διαθέσεις κ ' Εντυπώσεις. Ή άγωνιστική συμμετοχή στό μεγάλον άνθρώπινο άγώνα γιά τήν άπελευθέρωση, ξεπέφτει σέ θρηνωδία γιά τή σκλαβιά πού 6 καπιταλισμός έφερε στήν άνθρωπότητα κ' ή άγωνιστική οργή γιά τό κατάντημα τοΰτο καταλαγιάζει σέ μιάν άνίκανα άλαζονική παθητική ειρωνεία. Έ τ σ ι , 6 Μπαλζάκ δχι μόνο δημιούργησε τό μυθιστόρημα τής άπογοήτευσης άπ' τήν κατάρρευση τών αύταπατών άλλά καί Εξάντλησε τις πιό ύψηλές δυνατότητες τοΰ μυθιστορήματος τοϋ τύπου αύτοΰ. ΟΕ διάδοχοί του πού συνέχισαν στ' άχνάρια του, δσο μεγάλα κι άν στάθηκαν τά λογοτεχνικά τους Επιτεύγματα, κινήθηκαν σέ μιά κατηφορική πλαγιά. Ή καλλιτεχνική παρακμή τους ήταν κοινωνικά καί ιστορικά άναπότρεπτη. 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ

ΜΠΑΛΖΑΚ ΚΑΙ Σ Τ Α Ν Τ Α Λ Τό Σεπτέμβρη τοϋ 1840 ό Μπαλζάκ, πού τότε βρισκόταν στό άπόγειο τής δόξας του, δημοσίεψε μιάν ένθουσιαστική κ ' έξαιρερετικά βαθυστόχαστη κριτική γιά τό Μοναστήρι τής ΙΙάρμας τοΰ Σταντάλ, πού ώς έκείνη τήν έποχή ήταν όλότελα άγνωστος συγγραφέας. Τόν Όχτώβρη, δ Σταντάλ άπάντησε σ' έκείνη τήν κριτική μ ' ένα μακρύ καί άναλυτικό γράμμα, δπου άπαριθμοΰσε τά σημεία πάνω στά δποία δεχόταν τήν κριτική τοΰ Μπαλζάκ, καθώς καί κείνα πάνω στά δποΐα έπιθυμοϋσε νά ύπερασπίσει τή δική του δημιουργική μέθοδο, άντιπαρατάσσοντάς την στή μέθοδο έκείνου. Αύτή ή συνάντηση, πού έφερε άντιμέτωπους στό λογοτεχνικό στίβο, τούς δύο μεγαλύτερους συγγραφείς τοϋ δέκατου ένατου αϊώνα, έχει πάρα πολύ σημασία, άν xal — δπως θά δείξουμε πιό κάτω — δ Σταντάλ στό γράμμα του ήταν πιό έπιφυλακτικός καί λιγότερο ειλικρινής στήν έκφραση τών άντιρρήσεών του, άπ' δσο ήταν 6 Μπαλζάκ στήν κριτική του. Ωστόσο τό γράμμα καί ή κριτική φανερώνουν πώς οί απόψεις αύτών τών δυό μεγάλων άντρών συνέπιπταν πάνω στά ζητήματα τών κεντρικών προβλημάτων τοΰ ρεαλισμοΰ. Φανερώνουν έπίσης δτι οί δρόμοι πού δ καθένας τους άκολουθοϋσε γιά νά βρει τό ρεαλισμό άπόκλιναν δ ένας άπ' τόν άλλο. Ή κριτική τοΰ Μπαλζάκ άποτελεί ύπόδειγμα γιά τό πώς πρέπει νά γίνεται μιά συγκεκριμένη άνάλυση ενός μεγάλου έργου τέχνης. Λίγα άλλα παραδείγματα ύπάρχουν στό πεδίο τής κριτικής τής λογοτεχνίας, πού ν' άποκαλύπτουν έτσι άναλυτικά καί μέ τόση εύαισθησία καί συμπάθεια, τήν όμορφιάένός έργου τέχνης. Είναι ένα ύπόδειγμα κριτικής πού τό έδωσε ένας μεγάλος καί βαθυστόχαστος καλλιτέχνης, δ δποϊος ήξερε τή δουλειά του, ώς τήν τελευταία της λεπτομέρεια. Ή σημασία τής κριτικής αύτής, δέν μειώνεται ούτε κατά έλάχιστο άπό τοΰτο τό γεγονός — πού σκοπεύουμε νά τό άποδείξουμε στήν άνάπτυξη τοΰ θέματός μα; — πώς δηλαδή παρά τό δτι δ Μπαλζάκ κατανόησε καί διερμήνεψε μέ άξιοθαύμαστη διαίσθηση τίς προθέσεις τοΰ Σταντάλ, δέν κατάφερε ωστόσο νά δει τόν 

ΜΙΙΑΛΖΑΚ ΚΑΙ ΣΤΑΝ'ΤΑΛ

91

κύριο στόχο τοϋ συναδέλφου του καί άποπειράθηκε νά τόν έμφανίσει πώς χρησιμοποιεί τή δική του δημιουργική μέθοδο. Οί αδυναμίες δμως αύτές δέν είναι αδυναμίες τής προσωπικότητας τοΰ Μπαλζάκ. Ό λόγος πού τά σχόλια τών μεγάλων καλλιτεχνών, πάνω στό έργο τους καί πάνω στό έργο τών άλλων, είναι τόσο διδακτικά, είναι άκριβώς τό δτι τά σχόλια τοΰτα βασίζονται πάνω στήν άναπόφευκτη καί δημιουργική μονομέρεια τής σκέψης τους. Άλλά τότε μόνο μπορούμε νά ώφεληθοΰμε πραγματικά άπό τις κριτικές αύτές, δταν δέν τις θεωροΰμε σάν αφηρημένους κανόνες, άλλά δταν άποκαλύπτουμε τό ειδικό έποπτικό σημείο άπό τό όποιο πηγάζουν. Γιατί ή μονομέρεια τής σκέψης ένός τόσο μεγάλου καλλιτέχνη, δπως ό Μπαλζάκ, είναι, καθώς είπαμε πιό πάνω, καί άναπόφευκτη καί δημιουργική. Αύτή άκριβώς ή μονομέρεια τής σκέψης τοϋ δίνει τήν ικανότητα νά στήνει μπροστά μας — σά μέ μαγικό ραβδί — τή ζωή σ' δλη τήν πληρότητά της. *Η άνάγκη πού ό Μπαλζάκ ένοιωθε νά διευκρινίσει τή στάση του άντίκρυ στό μόνο σύγχρονότου συγγραφέα πού θεωρούσε ίσο του, τόν έκανε νά προσδιορίσει, καί μάλιστα μέ άκρίβεια μεγαλύτερη άπ' τή συνηθισμένη του, τή δική του θέση σχετικά μέ τήν άνάπτυξη τοΰ μυθιστορήματος, δηλαδή τή δική του θέση μέσα στήν ιστορία τής λογοτεχνίας. Στήν εισαγωγή του στήν °Ανθρώπινη κωμωδία περιορίστηκε κύρια στό νά ξεκαθαρίσει τή θέση του σέ σχέση μέ τόν σέρ Γουώλτερ Σκώτ, άναφέροντάς μόνο τά γνωρίσματα έκεΐνα, πού τά θεωρούσε σά συνέχεια τοΰ έργου ζωής τοϋ Σκώτ, καθώς καί τά γνωρίσματα έκείνα πού τά υπερβαίνανε. Άλλά στήν κριτική του γιά τό Μοναστήρι τής ΙΙάρμας κάνει μιά πολύ βαθειά ανάλυση δλων τών ρευμάτων πού υπήρχαν στό ϋφος τών μυθιστορημάτων τοΰ καιροΰ του. Τό συγκεκριμένο βάθος αύτής τής άνάλυσης Οφους, δέ μειώνεται, στά μάτια τοΟ σκεπτόμενου άναγνώστη, άπό τό γεγονός δτι ή ορολογία πού χρησιμοποιεί ό Μπαλζάκ είναι μάλλον χαλαρή καί κάποτε παραπλανητική. Τό ούσιαστικό περιεχόμενο αύτής τής άνάλυσης θά μποροΰσε νά συνοψιστεί μ' αύτό τόν τρόπο: ό Μπαλζάκ διακρίνει τρία κύρια ρεύματα Οφους στό μυθιστόρημα. Τά ρεύματα αύτά είναι: ΙΙρώτα ή tλογοτεχνία ιδεών*. Μέ τόν δρο αύτό έννοεί κύρια τή λογοτεχνία τοϋ γαλλικού Διαφωτισμοΰ. Ό ΒολταΤρο; κι ό Λέ Σάζ, άπ' τούς παλιούς, ό Σταντάλ κι ό Μεριμέ άπ' τούς νεότερους συγγραφείς, είναι κατά τή γνώμη τοϋ Μπαλζάκ οί μεγαλύτεροι έκπρόσωποι αύτοΰ ρεύματος. Τό δεύτερο ρεΰμα είναι ή «λογοτεχνία τών εικόνων» πού έκπροσωπείται κύρια άπό τούς ρομαντικούς, τό Σατωμπριάν, τό Λαμαρτίνο, τό Βίκτωρ Οδγκώ καί άλλους. Τό τρίτο ρεΰμα, στό οποίο άνήκει κι ό ίδιος, πασκίζει νά πετύχει μιά σύνθεση τών 

92

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

δυό άλλων ρευμάτων. Ό Μπαλζάκ ονομάζει — μάλλον άτυχα — τό ρεΰμα τούτο «λογοτεχνικό έκλεκτισμό». ( Ή προέλευση αύτοΰ τοϋ άτυχου δρου δφείλεται πιθανότατα στό δτι δπερεκτιμοϋσε τούς ιδεαλιστές φιλόσοφους τοϋ καιροϋ του, δπως τό Ρουαγιέ - Κολλάρ). Σάν έκπροσώπους αύτοϋ τοϋ ρεύματος δ Μπαλζάκ άπαριθμεΐ τό σέρ Γουώλτερ Σκώτ, τή Μαντάμ ντέ Στάλ, τό ΦένιμορΚοϋπερ καί τή Γεωργία Σάνδη.Τοϋτος ό κατάλογος δείχνει δλοκάθαρα πόσο μόνος ένιωθε δ Μπαλζάκ στήν έποχή του. Ό , τ ι έχει νά πει γιά τούς συγγραφείς αύτούς—λ. χ . στήν έξαιρετικά ένδιαφέρουσα κριτική του γιά τά έργα τοϋ φένιμορ Κοΰπερ, πού δημοσιεύτηκε στήν Παριοινη Έπιθεώρηοη — δείχνουν πώς ή συμφωνία του μ' αύτούς πάνω στά προβλήματα τών μεθόδων τής δημιουργίας δέν πήγαινε καί πολύ μακριά. Άλλά στήν κριτική τοϋ Σταντάλ, δταν θέλησε νά δικαιολογήσει τή δική του μέθοδο δημιουργίας, καί νά τήν παρουσιάσει στά μάτια τοϋ μοναδικοϋ σύγχρονου του συγγραφέα πού τόν θεωρούσε Ισο του, σάν ένα μεγάλο ιστορικό ρεύμα, αισθανόταν τήν άνάγκη νά δείξει μιά πλειάδα προδρόμων, συγγραφέων πού πάσκιζαν νά πετύχουν παρόμοιους στόχους. Ό Μπαλζάκ έπεξεργάζεται μέ έξαιρετική άκρίβεια τις διαφορές άνάμεσα στό δικό του ρεϋμα καί τή «λογοτεχνία ίδεών». Τοΰτο είναι άρκετά κατανοητό, έπειδή ή άντίθεσή του μέ τό Σταντάλ δείχνεται έδώ καθαρότερα άπ' οπουδήποτε άλλοΰ. Ό Μπαλζάκ λέει:
«Αέν πιστεύω πώς είναι δυνατόν να απεικονίσουμε τή σύγχρονη κοινωνία μέ τις μεθόδους τής λογοτεχνίας τοΰ δέκατου έβδομου καί τοΰ δέκατου όγδοου αιώνα. Νομίζω πώς οί εικόνες, οί παραστάσεις, οί περιγραφές, ή χρησιμοποίηση τών δραματικών στοιχείων τοϋ διαλόγου, είναι πράγματα ά,ταραίτητα στούς μοντέρνους συγγραφείς. "Ας παραδεχτούμε μέ ειλικρίνεια ότι ή μορφή τοϋ Ζίλ Μπλάς * είναι κουραστική καί ότι υπάρχει κάτι στείρο στή συσσώρευση γεγονότων καί ιδεών».

"Οταν άμέσως ύστερα άπ' αύτά έκθειάζει τό μυθιστόρημα τοΰ Σταντάλ, άποκαλώντας το άριστούργημα τής «λογοτεχνίας ιδεών», ό Μπαλζάκ τονίζει ταυτόχρονα δτι ό Σταντάλ έκανε ορισμένες παραχωρήσεις στις δυό άλλες λογοτεχνικές σχολές. Πιό κάτω θά δούμε πώς δ Μπαλζάκ κατανοούσε μέ έξαιρετική αΐσθαντικότητα δτι ήταν αδύνατο στό Σταντάλ νά κάνει πάνω σέ καλλιτεχνικές λεπτομέρειες παραχωρήσεις στόν ρομαντισμό ή στό ρεύμα πού έκπροσωποΰσε ό ίδιος δ Μπαλζάκ. Ά π ' τήν άλλη μεριά πάλι, θά δούμε πώς δταν συζητάει τά τελικά προβλήματα σύν* Ό κεν-ρικός ήρωας τοΰ μυίιστορήματος τοϋ Λ4 Σάζ, Ή Ιοιορία τον ZiX ΜπΧάς νιε Σαντιγιάν. (Σ.Μ.). 

ΜΠΑΛΖΑΚ ΚΑΙ ΪΓΑΧΤΑΛ

9S

θέσης, τά προβλήματα πού σχεδόν αγγίζουν κιόλας τά βασικά προβλήματα τής κοσμοθεωρίας, Επικρίνει τόν Σταντάλ άκριβώς Επειδή δέν κατάφερε νά κάνει παραχωρήσεις. Τό βασικό θέμα έδώ, είναι τό κεντρικό πρόβλημα κοσμοθεωρίας καί Βφους τοϋ δέκατου ένατου αιώνα: ή στάση άντίκρυ στόν ρομαντισμό. Κανένας μεγάλος συγγραφέας, άπό κείνους πού έζησαν μετά τή Γαλλική Έπανάσταση, δέν μπορούσε νά παρακάμψει τό θέμα αύτό. Ή συζήτησή του είχε κιόλας άρχίσει άπό τήν έποχή τοΰ Σίλλερ καί τοϋ ΓκαΓτε στήν περίοδο τής Βαϊμάρης, κι άποκορυφώθηκε μέ τήν κριτική πού άσκησε ό Χάινε στό ρομαντισμό. Τό βασικό πρόβλημα σχετικά μέ τό ζήτημα τοΟτο, βρισκόταν στό δτι ό ρομαντισμός δέν ήταν διόλου ίνα καθαρά λογοτεχνικό ρεϋμα. Ό ρομαντισμός ήταν έκφραση μιδς βαθειάς καί αύθόρμητης Εξέγερσης Ενάντια στό ραγδαΓα άναπτυσσόμενο καπιταλισμό, άν καί φυσικά ή Εξέγερση έπαιρνε πολύ αντιφατικές μορφές. Οί ρομαντικοί τών άκρων σύντομα μεταβληθήκανε σέ φεουδαρχικούς άντιδραστικούς καί φωτοσβέστες. 'Οπωσδήποτε βμως, στό βάθος ολόκληρου τοΟ κινήματος 6πάρχει μιά αύθόρμητη Εξέγερση Ενάντια στόν καπιταλισμό. Ό λ α τοΟτα δημιουργοϋσαν 6να παράξενο δίλημμα γιά τούς μεγάλους συγγραφείς τής Εποχής, οί δποίοι. Ενώ άπ' τή μιά μεριά δέν ήταν σέ θέση νά Εξαρθοϋν ψηλότερα από τόν άστικό ορίζοντα, άπ' τήν άλλη πάσκιζαν νά δημιουργήσουν μιάν εικόνα τοϋ κόσμου πού θά ήταν καί περιεκτική καί πραγματική. Δέν μπορούσαν νά είναι ρομαντικοί, μέ τή στενή έννοια τής λέξης. 'Αν ήταν τέτοιοι δέν θά μπορούσαν νά είχαν κατανοήσει καί παρακολουθήσει τήν πρός τά Εμπρός κίνηση τής Εποχής τους. 'Απ' τήν άλλη μεριά πάλι, δέν μπορούσαν νά παραβλέψουν τήν κριτική πού οί ρομαντικοί άσκοΰσαν στόν καπιταλισμό καί τήν καπιταλιστική κουλτούρα, χωρίς νά διατρέξουν τόν κίνδυνο νά γίνουν τυφλοί έξυμνητές τής άστικής κοινωνίας καί άπολογητές τοΰ καπιταλισμού. Επομένως ήταν υποχρεωμένοι νά προσπαθήσουν νά ξεπεράσουν τό ρομαντισμό (μέ τήν έγελειανή έννοια τοΰ δρου) δηλαδή νά τόν καταπολεμούν καί ταυτόχρονα νά τόν συντηρούν καί νά τόν άνεβάζουν σ' ένα άνώτερο Επίπεδο. (Τοΰτο ήταν μιά γενική τάση τής Εποχής καί δέν άπαιτοΰσε διόλου καμιά γνωριμία μέ τή φιλοσοφία τοΰ Χέγκελ, πού ό ίδιος δ Μπαλζάκ δέν τήν είχε). ΙΙρέπει νά προσθέσουμε πώς αύτή ή σύνθεση δέν Επιτεύχθηκε ολοκληρωτικά καί δίχως άντιφάσεις, άπό κανέναν μεγάλο συγγραφέα τής Εποχής Εκείνης. ΟΕ μεγαλύτερες συγγραφικές αρετές τους βρίσκονταν στις άντιφάσεις τής κοινωνικής καί πνευματικής τους θέσης, άντιφάσεις πού αύτοί τις παρακολουθούσαν τολμηρά ώς τήν λογική τους κατάληξη, άλλά πού δέν ήταν σέ θέση νά τις λύσουν άντικειμενικά. 

94

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Ό Μπαλζάκ μπορεί κι αύτός νά λογαριαστεί άνάμεσα στούς συγγραφείς πού ένώ αποδέχονταν τό ρομαντισμό, προσπαθούσαν ταυτόχρονα, ένσυνείδητα καϊ ρωμαλέα νά τόν ξεπεράσουν. 'Αντίθετα, ή στάση τοΰ Σταντάλ άντίκρυ στό ρομαντισμό είναι στάση ολοκληρωτικής άπόρριψης. Ό Σταντάλ είναι άληθινός μαθητής τών φιλοσόφων τοΰ Διαφωτισμού. Ή διαφορά τούτη άνάμεσα στούς συγγραφείς έκδηλώνεται, φυσικά, στις δημιουργικές τους μεθόδους. Ό Σταντάλ λ.χ. συμβουλεύει έναν άρχάριο συγγραφέα νά μή διαβάζει μοντέρνους συγγραφείς. Ά ν ήθελε νά μάθει νά γράφει καλά γαλλικά, θά έπρεπε νά διαβάζει, άν μπορούσε, βιβλία πού είχαν γραφτεί πρίν άπό τό 1700. Ά ν ήθελε νά μάθει νά σκέφτεται σωστά, θά έπρεπε νά διαβάσει τό Περί Πνεύματος τοΰ Έλβέτιου; καί τόν 'Ιερεμία Μπένθαμ. Ό Μπαλζάκ άντίθετα θαύμαζε σάν σπουδαιότερους άπ' τούς ρομαντικούς, τό Σενιέ καί τό Σατωμπριάν, αν καί ό θαυμασμός του ήταν κριτικός. ΙΙιό κάτω θά δοΰμε πώς αύτή ή απόκλιση στις γνώμες τους άποτελεί τή ρίζα τής άποφασιστικής διαφωνίας άνάμεσά τους. ΙΙρέπει άπ' τήν αρχή κιόλας νά τονίσουμε αύτή τήν άπόκλιση. γιατί άν δέν έχουμε διευκρινίσει αύτό τό σημείο, δέν θά μπορέσουμε νά παρουσιάσουμε καθαρά τήν άληθινή σημασία τών έγκωμίων τοΰ Μπαλζάκ γιά τό έργο τοΰ Σταντάλ. Γιατί τό αίσθημα, ό πλοΰτος τών ίδεών καί ή τέλεια απουσία φθόνου στήν κριτική αύτή. μέ τήν οποία c Μπαλζάκ άγωνίστηκε νά έπιβάλει τόν μόνο πραγματικό του αντίπαλο, είναι άςιοθαύμαστα, δχι μόνο σάν προσωπική στάση — μ' δλο πού ή αστική λογοτεχνία γνωρίζει πολύ λίγες περιπτώσεις παρόμοιας άντικειμενικής άπόδοσης φόρου τιμής. Ή κριτική τοΰ Μπαλζάκ καί c ένθουσιασμός του είναι αξιοθαύμαστοι έπειδή μ' αύτά ό συγγραφέας τής *Ανθρώπινης Κωμωδίας πάσκιζε νά έξασφαλίσει τήν επιτυχία ενός έργου πού ήταν διαμετρικά άντίθετο μέ τούς πιό προσφιλείς σ' αύτόν σκοπούς. Επανειλημμένα δ Μπαλζάκ τονίζει τήν όμαλή ροή καί τήν πυκνή διάρθρωση τοΰ μυθιστορήματος τοΰ Σταντάλ. Λέει. κ' έχει ώς ένα σημείο δίκιο, πώς ή διάρθρωση αύτή είναι δραματική καί ισχυρίζεται δτι άπό τούτη τήν άποψη τής ένσωμάτωσης ενός δραματικού στοιχείου, τό ύφος τοΰ Σταντάλ συγγενεύει μέ τό δικό του. Ακολουθώντας αύτό τό νήμα τών σκέψεων έπαινεϊ τον Στάντάλ που δέν έξωράισετό μυθιστόρημα του μέ «liors d'oeuvres* *, μέ παρεμβλητα κοσμητικά.

* Έπουίΐώδεις λεπτομέρ&ιεζ. Γαλλικά ζζο κείμενο. ( Ι . Μ . ) 

ΜΙΙΑΛΖΑΚ ΚΑΙ ΣΤΑΝ'ΤΑΛ

95

« Ό χ ι , τά πρόσωπα δροΰν, σκέφτονται κ ι ' αισθάνονται και το δράμα αυνεχ&ς Εξελίσσεται. Ό ποιητής, ένας δραματουργός άπό τήν άποψη τοΰ στοχασμού, βέν ξεστρατίζει άπ' τό δρόμο του γιά νά μαζίψει λουλουδάκια. Τό κάθε τι πορεύεται μέ διθυραμβικό ρυθμό».

Ά π ' τήν άρχή ως τό τέλος ό Μπαλζάκ τονίζει τήν άπουσία έπεισοδιακότητας, τήν αμεσότητα καϊ τή λιτότητα τής σύνθεσης τοϋ Σταντάλ. Στά έγκώμια αύτά έκδηλώνεται μιά κάποια κοινότητα στις τάσεις πού ένυπάρχουν καϊ στούς δυό συγγραφείς. 'Εξετάζοντας κι αύτός έπιφανειακά τά πράγματα, θά έλεγε πώς άκριβώς στή σφαίρα αύτή, βρίσκεται ή μεγαλύτερη αντίθεση άνάμεσα στή «διαφωτιστική» αύστηρότητα τοϋ Σταντάλ καϊ τόν ρομαντικά πολύχρωμο και σχεδόν άξεδιάλυτα πλούσιο καί χαοτικό τρόπο τής σύνθεσης τοΟ Μπαλζάκ. Κι δμως, ή άντίθεση αύτή κλείνει μέσα της καί μιά βαθειά συγγένεια. Ούτε ό Μπαλζάκ. στά καλύτερα μυθιστορήματά του, σκύβει νά μαζέψει λουλουδάκια πού φυτρώνουν στήν άκρη τοϋ δρόμου. Ινι αύτός ζωγραφίζει μόνο τό ούσιαστικό καί τίποτ' άλλο έξω άπό τό ούσιαστικό. Ή διαφορά καί ή άντίθεση βρίσκονται στό τί ί Μπαλζάκ κι ό Σταντάλ θεωροϋν, καθένας γιά τόν έαυτό του, ούσιαστικό. Ή άντίληψη τοΰ Μπαλζάκ γιά τό ούσιαστικό είναι πολύ πιό περίπλοκη καί πολύ λιγότερο συμπυκνωμένη σέ μερικές μεγάλες στιγμές, άπ' δσο ή άν τίληψη τοΰ Σταντάλ. Τοΰτος ό παθιασμένος άγώνας γιά τήν κατάχτηση τοΰ ούσιαστικοΰ, αύτή ή παθιασμένη περιφρόνηση γιά τόν ευτελή ρεαλισμό κάθε λογής, είναι ό καλλιτεχνικός δεσμός πού συνδέει αύτούς τού; δυό μεγάλους συγγραφείς, παρά τή διαμετρική άντίθεση τών φιλοσοφιών τους καί τών δημιουργικών μεθόδων τους. Νά γιατί ό Μπαλζάκ, στήν άνάλυση τοϋ μυθιστορήματος τοΰ Σταντάλ, δέν μπορούσε νά μή θίξει τά βαθύτερα προβλήματα τής μορφής—προβλήματα πού είναι έξαιρετικά έπίκαιρα καί σήμερα. Ό καλλιτέχνης Μπαλζάκ βλέπει πολύ καθαρά τήν άκατάλυτη σύνδεση άνάμεσα σέ μιάν ευτυχισμένη εκλογή τοϋ θέματος καί τήν πετυχημένη σύνθεση. Γι' αύτό καί θεωρεί πολύ σημαντικό νά έξηγήσει λεπτομερειακά τήν καλλιτεχνική ωριμότητα πού έ~έδειξε ο Σταντάλ, τοποθετώντας τή σκηνή τοϋ μυθιστορήματός του σέ μιά μικρή ιταλική Αύλή. Πολύ σωστά ό Μπαλζάκ τονίζει πώς ό πίνακας τοϋ Σταντάλ ξεπερνάει κατά πολύ τά πλαίσια τών ραδιουργιών μιάς άσήμαντης Αύλής ενός μικρού ιταλικού δουκάτου. Αύτό πού ό Σταντάλ δείχνει στό μυθιστόρημα του, είναι ή τυπική διάρθρωση τής νεώτερης άπολυταρχίας. Φέρνει μπροστά μας τοϋ; αιώνιους τύπους πού δημιουργεί αύτή ή μορφή κοινωνικής ύπαρξη: καί μάλιστα στις πιό χαρακτηριστικές έκδηλώσεις τους. 

96

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

« Ό Σταντάλ έγραψε τόν σύγχρονο 'Ηγεμόνα, τό μυθιστόρημα πού θά έγραφε ό Μακιαβέλλι άν έξοριζόταν στήν 'Ιταλία τοΰ δέκατου ένατου αιώνα. Τό Μοναστήρι τής Πάρμα; είναι ένα βιβλίο τυπιχό μέ τήν καλύτερη έννοια τής λέξης. Τίλιχά τό μυθιστόρημα τοΰτο, φέρνει μέ λαμπρό τρόπο μπρός στόν άναγνώστη όλα τά βάσανα ποΰ ή χαμαρίλλα τοΰ Λουδοβίκου ΙΓ' έπέβαλε στό Ρισελιέ».

Σύμφωνα μέ τήν άποψη τοϋ Μπαλζάκ, τό μυθιστόρημα τού Σταντάλ καταχτάει αύτή τήν περιεχτική τυπικότητα άκριβώς Επειδή ή σκηνή του έχει τοποθετηθεί στήν Πάρμα, σ' ένα περιβάλλον εύτελών συμφερόντων και τιποτένιων μηχανορραφιών.
«Γιατί—συνεχίζει ό Μπαλζάχ—ή παρουσίαση τόσο μεγάλων ένδιαφερόντων όσο ήταν έκεϊνα ποΰ άπασχολοΰσαν τήν κυβέρνηση τοΰ Λουδοβίκου ΙΔ' ή τοΰ Ναπολέοντα, θά άπαιτοΰσε άναγχαστιχά μιά πάρα πολύ μεγάλη σκηνή, καί πάρα πολλές άντικειμενικές έξηγήσεις, πράγματα ποΰ θά στέκονταν μεγάλα έμπόί'.α στήν όμαλή ροή τής βράσης. 'Αντίθετα, φτάνει μόνο μιά ματιά γιά νά βεΐ κανείς ολόκληρη τή σκηνή τής Πάρμας. Κ', όμως αύτή ή μικροσκοπική Πάρμα τοΰ Σταντάλ δείχνει τή χαραχτηριστική έσωτερική διάρθρωση τοΰ περιβάλλοντος όποιουδήποτε απολυταρχικού κυβερνήτη».

Λέγοντας αύτά τά πράγματα 6 Μπαλζάκ άποκαλύπτει μιάν ούσιαστική ιδιότητα τής δομής ένός μεγάλου ρεαλιστικού άστικοΰ μυθιστορήματος. Ό συγγραφέας, ό «ιστορικός τής ιδιωτικής ζωής», δπως λέει κι δ Φίλντινγκ, δφείλει νά περιγράφει τις κρυφές διακυμάνσεις τής κοινωνίας, τούς σύμφυτους νόμους πού διέπουν τήν κίνησή της, τις τάσεις της πού μόλις γεννιώνται, τήν άδιόρατη άνάπτυξή της καί τις Επαναστατικές άναστατώσεις της. Ά λ λ ά τά μεγάλα ιστορικά γεγονότα, οί μεγάλες φυσιογνωμίες τής ιστορίας, πολύ σπάνια μποροΰν νά προσαρμοστούν έτσι, πού νά χρησιμέψουν σάν συγκεκριμένοι τύποι γιά νά δειχτεί ή άνάπτυξη τής κοινωνίας. Δέν είναι τυχαίο τό δτι στά γραφτά τοϋ Μπαλζάκ, δ Ναπολέων Εμφανίζεται πολύ σπάνια καί πάντοτε μόνο Επεισοδιακά, μ' δλο πού τά ναπολεόντεια ιδανικά καί τό πνευματικό περιεχόμενο τής ναπολεόντειας αύτοκρατορίας παίζουν κυριαρχικό ρόλο σέ πολλά μυθιστορήματα του. Ό Μπαλζάκ θεωρεί πώς άν ένας συγγραφέας διαλέγει σάν θέμα του τήν εξωτερική λάμψη τών μεγάλων ιστορικών γεγονότων άντί γιά τόν Εσωτερικό πλοΰτο πού βρίσκεται στήν χαραχτηριστική άνάπτυξη τών κοινωνικών στοιχείων, αύτό σημαίνει πώς δέν ξέρει τή δουλειά του. Σέ μιάν άλλη κριτική του (πού κι αύτή δημοσιεύτηκε στήν Παρισινή 'Επιθεώρηση, άσχολο^μενος μέ τόν Εύγένιο Σύ, δ Μπαλζάκ άναφέρει τό παράδειγμα τοΰ σέρ Γουώλτερ Σκώτ. Λέει:
«Τό μυθιστόρημα άνέχεται τήν έμφάνιση τών μεγάλων ιστορικών φυ- 

ΜΠΑΛΖΑΚ ΚΑΙ 2ΤΑΝΤΑΛ

97

σιογνωμιών μονάχα σέ δεύτερους ρόλους. Ό Κρόμβελ. ό Κάρολος Β', ή Μαρία Στούαρτ, ό Λουδοβίκος ΙΑ', ή Έλιασάβετ τής 'Αγγλίας, ό Ριχάρδος ό Λεοντόκαρδος—όλες αύτές οί μεγάλες φυσιογνωμίες καταλαμβάνουν τή σκηνή μόνο γιά λίγες οτιγμίς, όταν ή δραματική πλοκή πού έχει στήσει ό δημιουργός αυτής τής λογοτεχνικής μορφής", άπαιτεϊ την παρουσία τους οτο προσκήνιο. ΙΙοτέ όμως δέν έμφανίζονται άν ό άναγνώοτης δέν έχει προηγουμένως κάνει τή γνωριμία μιας οειρδς δευτερευόντων ήρώων καί δεν έχει συμμεριστεί τήν άντίδραση τους μπροστά στήν έπικείμενη έμ· φάνιαη τής μεγάλης ιστορικής φυσιογνωμίας. "Οταν ή φυσιογνωμία αύτή έμφανίζεται πιά, ό άναγνώοτης τήν βλέπει κιόλας μέσα άπ' τά μάτια τών μικρότερων ήρώων του μύθου. Ό ΐ κ ώ τ ποτέ δέν διάλεξε γιά θέματά του μεγάλα ιστορικά γεγονότα, άλλά πάντοτε άναπτύααει προσεχτικά τά αίτια πού οδήγησαν ο' αυτά, καί άντί νά βαδίζει κατ' ευθείαν στή διυλισμένη ατμόσφαιρα τών μεγάλων πολιτικών γεγονότων, άπεικονίζει το πνεύμα καί τά ήθη τής έποχής καί παρουσιάζει ίνα ολόκληρο κοινωνικό περιβάλλον».

Στό σημείο αύτό, ό Μπαλζάκ θεωρεί τό Σταντάλ σάν ένα σύμμαχο, σάν Εναν ισόβαθμο συνάδελφό του <·έν δπλοις» σάν ένα συγγραφέα πού περιφρονεί τόν εύτελή ρεαλισμό, τή φτηνά λεπτομερειακή άπεικόνιση τής άτμόσφαιρας μιας άδειας ιστορικής μνημειακότητας καί πού άποκαλύπτει κι αύτός ευσυνείδητα, δπως κι δ Ιδιος ό Μπαλζάκ, τίς άληθινά κινητήριες δυνάμεις τής κοινωνικής πορείας καί πασκίζει νά παρουσιάσει στόν άναγνώστη τά πιό τυπικά καί ούσιαστικά χαραχτηριστικά κάθε κοινωνικού φαινόμενου. Οί δυό μεγαλύτεροι ρεαλιστές τοΰ περασμένου αιώνα, σμίγουν σ' αύτή τήν άνάλυση καί δίνουν τά χέρια. Σμίγουν στήν άπόρριψη κάθε προσπάθειας νά κατέβει δ ρεαλισμός άπό αύτό τό ϋψος τού ουσιαστικού. Στό μυθιστόρημα τοΰ Σταντάλ, ό Μπαλζάκ θαυμάζει πάνω άπ' δλα τά τόσο αξιόλογα πρόσωπα πού χάρη σ' αύτό άποκτοΰν ζωή. "Ετσι, κι άπ' αύτή τήν άποψη, οί τελικοί άντικειμενικοί σκοποί τών δυό μεγάλων ρεαλιστών, συγγενεύουν στενά. Κ ' οί δυό θεωρούν σάν κύριο έργο τους τήν άπεικόνιση τών μεγάλων τύπων τής κοινωνικής έξέλιξης, άλλά ή άντίληψή τους γιά τό τι είναι τυπικό δέν έχει καμιά ομοιότητα μέ τήν άντίληψη τών μεταγενέστερων ρεαλιστών τής δυτικής Ευρώπης, πού έγραψαν μετά τό 1848 και πού συγχέουν τόν τυπικό έκπρόσωπο μέ τό μέσο δρο. Ό Μπαλζάκ κι ό Σταντάλ θεωρούν τυπικές μονάχα δσες φυσιογνωμίες έχουν έξαιρετικές ιδιότητες, πού άντικαθρεφτίζουν δλες τίς ούσιαστικές δψεις μιάς ορισμένης φάσης τής άνάπτυξης, μιάς έξελικτικής τάσης ή μιάς κοινωνικής ομάδας. Κατά τήν άποψη τοΰ Μπαλζάκ, δ Βωτρέν είναι τυπικός έγκληματίας κι δχι κάποιος συνηθισμένος, μέσος πολίτης πού τυχαία μεθάει καί σκοτώνει έναν άνθρωπο — δπως θά χειρίζονταν τό πρόβλημα τής τυπικότητας σ' αύτή τήν περίπτωση οί μεταγενέστεροι νατουραλιστές. Έκεϊνο πού θαυμάζει δ Μπαλζάκ είναι ή δύναμη μέ τήν όποία δ Σταντάλ έπλασε τούς δυό ήγεμόνες
7 

98

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΪΡί2ΠΑ·Ι·ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τής ΙΙάρμας, τόν υπουργό τους κόμη Μόβκα, τή δούκισσα ντί Σανσεβερίνα καί τόν Επαναστάτη Φερράντε Πάλλα, καί τούς άνέδειξε τόσο τυπικές φυσιογνωμίες. Ό άπροκατάληπτος Ενθουσιασμός τοϋ Μπαλζάκ γιά τό Φερράντε Πάλλα είναι ιδιαίτερα Ενδιαφέρων καί βαθιά χαρακτηριστικός γιά τήν άντικειμενικότητα μέ τήν οποία παραμερίζει τά προσωπικά του συμφέροντα καί δεν Απασχολείται μέ τίποτα άλλο, έξω άπ' τά προβλήματα τής Εξέλιξης τοΰ ρεαλισμοΰ. Τονίζει πώς μέ τή δημιουργία τοΰ τύπου τοΰ Μισέλ Κρεστιέν, είχε κι αύτός πλάσει κάτι παρόμοιο μέ τό Φερράντε Πάλλα τοΰ Σταντάλ. Άλλά προσθέτει, μέ περισσότερη άκόμα έμφαση, πώς στό πλάσιμο τοΰ τύπου αύτοΰ, ό Σταντάλ τόν άφησε πολύ πίσω. 'Ωστόσο, δσο πιό βαθιά ψάχνει δ Μπαλζάκ στά προβλήματα σύνθεσης τοΰ Σταντάλ, τόσο πιό φανερή γίνεται άναγκαστικά ή διαφορά πού δπάρχει άνάμεσά τους στόν τρόπο της σύνθεσης. "Εχουμε δεί μέ πόσο στοχαστικό Ενθουσιασμό ό Μπαλζάκ παρακολούθησε, βήμα τό 3ήμα, τή μορφή καί τό περιεχόμενο τής άπεικόνισης τής Αύλής τής Ηάρμας άπό τό Σταντάλ. Άλλά αύτός άκριβώς ό γεμάτος άγαλλίαση θαυμασμός του, οδηγεί τελικά τό Μπαλζάκ στή μεγαλύτερη καί σπουδαιότερη άντίρρησή του γιά τό μυθιστόρημα τοΰ Σταντάλ. Λέει, πώς αύτό τό μέρος είναι τό πραγματικό μυθιστόρημα καί πώς ή ιστορία τών νεανικών χρόνων τοΰ Φαβρίκιου ντέλ Ντόγκο πού προηγείται, θά έπρεπε νά έχει θιχτεί μόνο μέ μεγάλη συντομία. Ή άπεικόνισή τής οικογένειας ντέλ Ντόγκο, δ άνταγωνισμός άνάμεσα στή φιλοαυστριακή άριστοκρατική οικογένεια καί τό θαυμαστή τοΰ Ναπολέοντα, Φαβρίκιο, καί τή θεία του, τήν κατοπινή δούκισσα ντί Σανσεβερίνα, ή περιγραφή τής Αύλής τοΰ Εύγενίου Μπωαρναί στό Μιλάνο κ' ένα σωρό άλλα πράγματα άκόμα, δέν άνήκουν κατά τή γνώμη τοΰ Μπαλζάκ, μέ κανένα τρόπο σ' αύτό τό μυθιστόρημα. "Οπως καί δέν τοΰ άνήκει ολόκληρο τό στανταλικό χτίσιμο τοΰ τέλους — ή περίοδος δηλαδή πού άκολουθεί τήν Επιστροφή τοΰ κόμη Μόσκακαί της δούκισσας ντί Σανσεβερίνα στήν Πάρμα, ή Ερωτ·κή ιστορία άνάμεσα στό Φαβρίκιο καί τήν Κλέλια, καί τό άποτράβηγμα τοΰ Φαβρίκιου στό μοναστήρι. Έ δ ώ δ Μπαλζάκ θά ήθελε νά Επιβάλει τή μέθοδό του στό Σταντάλ. Τά περισσότερα άπό τά μυθιστορήματα τοΰ Μπαλζάκ έχουν πολύ πιό στρογγυλή πλοκή καί ή άτμόσφαιρα πού κυριαρχεί σ' αύτά είναι περισσότερο Εντοπισμένη άπ* δ,τι στό Σταντάλ ή στά μυθιστορήματα τοΰ δέκατου όγδοου αιώνα. Ό Μπαλζάκ άπεικονίζει τις περισσότερες φορές μιά καταστροφή πού είναι έντονα συμπυκνωμένη σέ χώρο καί σέ χρόνο ή άλλιώς μάς δείχνει μιάν άλυσίδα καταστροφών καί χρωματίζει τόν πίνακα μέ τή μαγεία μιάς άτμόσφαιρας πού ποτέ δέν είναι άσυνεπήςή παράτονη. "Ετσι, 

ΜΠΑΛΖΑΚ ΚΑΙ Π'ΑΧΤΑΛ

99

αναζητάει τήν καλλιτεχνική φυγή άπό τήν πλαδαρή αμορφία τής νεότερης άστικής ζωής, Ενσωματώνοντας στή δομή τών μυθιστορημάτων του δρισμένα συνθετικά στοιχεία τοϋ σαιξπηρικοϋ δράματος καί τής κλασικής νουβέλας. 'Αναγκαστικό αποτέλεσμα αύτοΰ τοΰ τρόπου σύνθεσης είναι δτι πολλοί χαραχτήρες σ' ένα τέτοιο μυθιστόρημα, δέν μποροΰν νά ολοκληρώσουν τή ζωή τους μέσα στά δριά του. Ή μπαλζακική άρχή τής κυκλικής διάρθρωσης στηρίζεται στήν ύπόθεση δτι αύτοί οί μισοτελειωμένοι καί άνολοκλήρωτοι χαραχτήρες θά ξαναεμφανιστούν σάν κεντρικές φυσιογνωμίες σέ κάποια άλλη ιστορία δπου ή γενική διάθεση καϊ ή ατμόσφαιρα είναι κατάλληλες γιά νά καταλάβουν μιά κεντρική θέση. Αύτή ή άρχή δέν έχει τίποτα τό κοινό μέ τίς μεταγενέστερες μορφές τοΰ κυκλικοϋ μυθιστορήματος, δπως τίς βρίσκουμε στά έργα τοΰ Ζολά. 'Αξίζει νά σκεφτεί κανείς πώς ό Μπαλζάκ βάζει μέν τό Βωτρέν, τό Ραστινιάκ, τό Νυσενζέν, τό Μαξίμ ντέ Τράιγ καί άλλους νά έμφανίζονται σάν έπεισοδιακά πρόσωπα στό Μπάρμπα Γκοριό, άλλα βρίσκει καί τόν τρόπο νά τούς δώσει τήν άληθινή τους δλοκλήρωση σέ άλλα μυθιστορήματα. Ό κόσμος τοΰ Μπαλζάκ, δπως καί τοϋ Χέγκελ, είναι ένα κύκλος πού άποτελείται μόνο άπό κύκλους. Ή άρχή πού άκολουθεϊ στή σύνθεση δ Σταντάλ είναι διαμετρικά άντίθετη άπό τοΰ Μπαλζάκ. Κι αύτός, δπως ό Μπαλζάκ, πασχίζει νά παρουσιάσει μιάν δλότητα, άλλά προσπαθεί πάντοτε νά συσσωρεύσει τά ούσιαστικά χαραχτηριστικά μιά: δλόκληρης εποχής στήν προσωπική βιογραφία κάποιου τυπικοΰ ατόμου (δπως ή περίοδος τής παλινόρθωσης τών Βουρβώνων στό Κόκκινο καί τό μαύρο, ή άπολυταρχία τών ιταλικών κρατιδίων στό Μοναοτήρι τής Πάρμας καί ή ίουλιανή μοναρχία στό Λονκιανό Λαιβάν). Ό Σταντάλ, υιοθετώντας τή βιογραφική μορφή, ακολούθησε τούς προγενέστερους άπ' αύτόν συγγραφείς, άλλα καί τήν προίκισε μ ' ένα διαφορετικά κι ολότελα ειδικό τρόπο. Σ ' ολόκληρη τ?) συγγραφική σταδιοδρομία του, παρουσίαζε έναν ορισμένο τύπο άνθρώπου. Καί δλοι οί έκπράσωποι αύτοϋ τοϋ τύπου, παρά τήν άορή τους άτομικότητα καί τίς μεγάλες αποκλίσεις στήν ταξική τους θέση καί τίς ταξικές τους συνθήκες, στό βάθος τής Οπαρξής τους καί στή στάση τους άντίκρυ σ'ολόκληρη τήν έποχή τοϋ Σταντάλ, συγγενεύουν στενά μεταξύ τους ('Ιουλιανός Σορέλ, Φαβρίκιος ντέλ Ντόγκο, Λουκιανός Λαιβάν). Ή μοίρα αύτών τών ήρώων του έχει σά σκοπό νά άντικαθρεφτίσει τήν προστυχιά, τή βρωμερή σαπίλα μιάς ολόκληρης έποχής— μιάς έποχής δπου δεν υπάρχει πιά χώρος γιά τούς μεγάλους, και μέ εύγενικά ιδανικά, απόγονους τής ήρωικής φάσης τής άστικής ίστορίας, τής έποχής τής έπανάστασης καί τοϋ Ναπολέοντα. "Ολοι οί ήρωες τοϋ Σταντάλ, διασώζουν τήν διανοητική καί ήθική άκε- 

100

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ραιότητά του;, άπό τό μίασμα τής έποχής τους, δραπετεύοντας ά π ' τή ζωή. Ό Σταντάλ παρουσιάζει έπίτηδες τό θάνατο τοΟ ΊουλιανοΟ Σορέλ στό ικρίωμα σά μιά μορφή αύτοκτονίας. Μ' έναν παρόμοιο τρόπο, άν καί ίσως λιγότερο δραματικό καί μέ λιγότερο πάθος, παρουσιάζει τό άποτράβηγμα τοΟ Φαβρίκιου καί τοΟ Λουκιανού άπό τή ζωή. Ό Μπαλζάκ δέν πρόσεξε διόλου τοΟτο τΛ άποφασιστικό σημείο τής κοσμοθεωρίας τοΟ Σταντάλ, δταν έλεγε πώς τό Μοναστήρι τής Πάσμας έπρεπε νά είναι έντοπισμένο γύρω άπ' τις διαμάχες τής Αύλής τής ΙΙάρμας καί περιορισμένο μονάχα σ' αύτές. 'Αλλά δλα έκείνα πού ό Μπαλζάκ θεωρούσε περιττά άπό τήν άποψη τής δικής του μεθόδου σύνθεσης, είχαν πρωταρχική σημασία γιά τό Σταντάλ. "Ετσι πρώτα-πρώτα, ή άρχή τοΰ Μοναστηρίου τής Πάρ· μας μέ τή ναπολεόντεια έποχή, τή λαμπρή γραφική άντιβασιλική αύλή τοΰ Εύγενίου Μπωαρναί, πού ή έπίδρασή της στάθηκε άποφασιστική γιά τή διαμόρφωση τής δλης νοοτροπίας καί άνάπτυξης τοΰ Φαβρίκιου καί σέ άντιπαράθεση μέ τήν Αύλή αύτή, ή έντονα σατιρική περιγραφή τής ποταπής κι άξιοκαταφρόνητης αύστριακής τυραννίας, καί ή άπεικόνιση τών Ντέλ Ντόγκο, τών πλούσιων 'Ιταλών άριστοκρατών πού καταδέχονταν νά έξευτελίζονται κάνοντας τόν κατάσκοπο τοΰ μισητοΰ αύστριακοΰ έχθροΰ — δλα τοΰτα τά πράγματα ήταν άπόλυτα ούσιαστικά γιά τόν Σταντάλ. Τό ίδιο—καί γιά τούς ίδιους λόγους — ισχύει καί γιά τό τέλος τοΰ μυθιστορήματος, τήν τελική έξέλιξη τοΰ Φαβρίκιου. Πιστός στις δικές του αρχές σύνθεσης ό Μπαλζάκ λέει πώς ό Φαβρίκιος θά μποροΰσε ν' άποτελέσει τόν κεντρικό ήρωα ένός άλλου μυθιστορήματος πού θά άποτελοΰσε Ινα είδος συνέχειας, καί θα είχε τόν τίτλο: < Φαβρίκιος ή ό 'Ιταλός τοΰ δέκατου ένατουαιώνα». «'Αλλά άν ό νέος αύτός γίνει τό κύριο πρόσωπο τοΰ δράματος» λέει ό Μπαλζάκ, «τότε ό συγγραφέας έχει τήν υποχρέωση νά τοΰ έμφυσήσει μιά μεγάλη ιδέα, νά τόν προικίσει μέ μιάν ιδιότητα πού θά τοΰ έξασφαλίζει τήν υπεροχή πάνω στις άλλες μεγάλες φυσιογνωμίες πού βρίσκονται γύρω του καί μιά τέτοια ιδιότητα άπουσιάζει έδώ». Ό Μπαλζάκ δέν μπόρεσε νά δεϊ δτι σύμφωνα μέ τήν άντίληψη τοΰ Σταντάλ γιά τόν κόσμο καί σύμφωνα μέ τή μέθοδό του δημιουργίας, ό Φαβρίκιος κατείχε τήν ιδιότητα εκείνη πού τοϋ έδινε τό δικαίωμα νά είναι ό κεντρικός ήρωας τοΰ μυθιστορήματος. Ό Μόσκα καί ό Φερράντε Πάλλα, είναι πολύ πιό χαραχτηριστικοί έκπρόσωποι τοΰ τύπου πού ήθελε νά δει ό Μπαλζάκ, δηλαδή τοΰ Ίταλοΰ τοΰ δέκατου ένατου αιώνα, άπ' δ,τι είναι ό Φαβρίκιος.Ωστόσο, ό λόγος πού κεντρικός ήρωας τοΰ μυθιστορήματος τοΰ Σταντάλ είναι ό Φαβρίκιος, βρίσκεται στό γεγονός δτι αύ- 

ΜΙΙΑΛΖΑΚ ΚΑΙ ΣΤΑΝ'ΤΑΛ

101

τός, παρά τή διαρκή προσαρμογή τοϋ έξωτερικοΰ τρόπου τής ζωής του στήν πραγματικότητα, έκπροσωπεΐ τήν τελική άρνηση άποδοχής τοϋ συμβιβασμοΰ. Κι αύτοΰ ακριβώς τοϋ πράγματος ή διατύπωση, ήταν 6 ουσιαστικός ποιητικός στόχος τοΰ Σταντάλ. (Παρεμπιπτόντως μόνο, αναφέρω τή σχεδόν κωμική παρανόηση τοΰ Μπαλζάκ σχετικά μέ τό άποτράβηγμα τοΰ Φαβρίκιου στό Μοναστήρι. Ό Μπαλζάκ θά ήθελε τό Φαβρίκιο νά παίρνει τήν απόφαση αύτή σπρωγμένος άπό μιά θρησκευτική, καί κατά προτίμηση καθολική, πίστη. Κάτι τέτοιο είναι δλότελα φυσικό νά συμβεί στήν περίπτωση τοΰ Μπαλζάκ — άρκεϊ νά θυμηθούμε τόν προσηλυτισμό τής δεσποινίδας ντέ λά Τούς στή Βεατρίκη — άλλά είναι δλότελα ξένο στόν κόσμο πού δημιούργησε δ Σταντάλ). Έ φ ' δσον λοιπόν έχουν έτσι τά πράγματα, εύκολα καταλαβαίνει κανείς δτι ή κριτική τοΰ Μπαλζάκ προκάλεσε πολύ άλληλοσυγκρουόμενα αίσθήματα στόν Σταντάλ. Σάν άσημος ή παραγνωρισμένος άπ' τήν έποχή του καλλιτέχνης πού έλπιζε νά βρεϊ τήν αναγνώριση καί κατανόηση μόνο στό μακρινό μέλλον, είχε βαθιά συγκινηθεί άπό τόν άκράτητο ένθουσιασμό μέ τόν όποιο δποδέχτηκε τό βιβλίο του ό μεγαλύτερος ζωντανός συγγραφέας τοΰ καιpaO του. Καταλάβαινε άκόμα δτι ό Μπαλζάκ ήταν δ μόνος άνθρωπος πού είχε άναγνωρίσει σέ πολλά σημεία τούς βαθύτερους δημιουργικούς του πόθους καί τούς έγκωμίασε σέ μιά λαμπρή άνάλυση. 'Ιδιαίτερη ικανοποίηση τοΰ είχε δώσει έκείνο τό μέρος τής άνάλυσης τοΰ Μπαλζάκ, πού μιλοΰσε γιά τήν έκλογή τοΰ θέματος καί τής τοποθέτησης τής σκηνής σέ μιά μικρή ιταλική Αύλή. 'Αλλά παρά τήν ειλικρινή εύχαρίστηση πού ένιωσε άπό τήν κριτική τοΰ Μπαλζάκ, πρόβαλε αντικειμενικά τήν δξύτατη άντίθεσή του στις έπικρίσεις τοΰ Μπαλζάκ γιά τό ϋφος του μ' δλο πού ή προβολή αύτή έγινε μ' έξαιρετικά εύγενικό καί διπλωματικό τρόπο. Ό Μπαλζάκ στό τέλος τής κριτικής του, έπέκρινε μάλλον αύστηρά τό ΰφος τοΰ Σταντάλ, άν καί πάλι έξέφραζε τ?) βαθειά του έκτίμηση γιά τά μεγάλα λογοτεχνικά προτερήματα του καί ιδιαίτερα γιά τήν {κανότητά του νά χαραχτηρίζει τούς άνθρώπους καί νά παρουσιάζει άνάγλυφα μέσα σέ λίγες λέξεις τά ούσιαστικά γνωρίσματα τής φυσιογνωμίας τους.
• Λίγα λόγια άρκοϋν στόν κ. Μπαίλ *. Χαραχνηρίζει τους ήρωές του μέ τή βράση και τό διάλογο. Δέν κουράζει τόν αναγνώστη μέ περιγραφές, άλλά σπεύδει γοργά πρός τή δραματική Αποκορύφωση χαϊ τήν πετυχαίνει μέ μιά μόνο λέξη, μέ μιά μόνο παρατήρηση».

Στόν τομέα τοΰτον

λοιπόν, δ Μπαλζάκ παραδεχόταν τόν

* Ε ρ ρ ί κ ο ς Μπαίλ. Τό πραγματικό όνομα τοϋ Σταντάλ. 

102

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΓϋΙΙΑ·Ι·ΚΟ Ρ Ε Α Λ Ι ϋ Ι Ο

Σταντάλ σάν όσο του, |Γ δλο πού — ειδικά σέ σχέση μέ τίν τρόπο τοϋ χαραχτηρισμοΰ — συχνά είχε Επικρίνει αλύπητα άλλους συγγραφείς, ακόμα καί κείνους πού θεωρούσε δτι άνηκαν στή δική του σχολή. "Ετσι πολύ συχνά έπικρίνει τούς διάλογους τοΰ σερ Γουώλτερ Σκώτ καί στήν ΙΙαριαινη Έπιϋπόρηαη εγραψε γιά τήν άξιοθρήνητη τάση τοΰ Κοΰπερ, πού χαραχττριζε τοϋς ήρωές του καταφεύγοντας πάντα στις ίδιες φράσεις. "Εδειχνε οτι παραδείγματα αύτοΰ τοΰ τρόπου μπορούσαν νά βρεθούν ναι στά έργα τοΰ Σκώτ «άλλά ό μεγάλο; Σκο.τσέζος, ποτέ δέν ?·/.ανε νατάχρηση σΰτοΰ τοΰ τεχνάσματος, πού προδίνει πνευματική στειρότητα καί ξηρότητα. Χαραχττριστικό τΫς μεγαλοφυίας είναι ότι φωτίζει κάθε κατάσταση μέ /έξεις t t c j αποκαλύπτουν τό χαραχτήρα τών προσώπων */.αί δέν κουκουλώνει τά πρόσωπα αύτά μέ φράσεις πού θά μπορούσαν νά Εοχύσουν γιά τό ν.ίΟε τι». ( Ί 1 παρατήρηση τούτη είναι πολύ εύστοχη ακόμη καί σήμερα, γιατί άπ' τόν καιρό τοΰ νατουραλισμού καί έξ οΊτίας τής επίδρασης τοΰ Ριχάρδου Βάγκνερ καί άλλων, ό στερεότυπος χαραχτηρισμός τών προσώπων μέ φράσεις πού Επανέρχονται σάν λάϊτ - μοτίβ, είναι άκόμα τής μόδας. Ό Μπαλζάκ σωστά τονίζει πώς αύτό δέν είναι παρά ένα μέσο γιά νά κρύβει ό συγγραφέας τήν άνικανότητά του νά δημιουργεί ζωντανούς άνθρώπους στήν κίνηση καί τήν έξέλιξή του;:). Άλλά μ' δλο πού ό Μπαλζάκ Εκτιμάει πάρα πολύ τόν Σταντάλ γιά τήν Εκανότητά του νά χαραχτηρίζει τούς ήρωές του λακωνικά καί βαθιά μέ τά λόγια πού βάζει στό στόμα τους, Εκφράζει ωστόσο τή μεγάλη δυσαρέσκεια πού ένιωσε Εξ αιτίας τοΰ ϋφου; τοϋ μυθιστορήματος. Αναφέρει μιά σειρά παραδρομές στό ϋφος άκόμα χαί λάθη γραμματικής. Ά λ λ ά ή κριτική του προχωράει πιό πέρα κι άπ' αύτά. Γύρευε άπό τό Σταντάλ νά δποβάλει τό έργο του σε μεγάλη Επεξεργασία καί τονίζει πώς δ Σατωμπριάν καί ό Ντέ Μαίστρ συχνά ξανάγραφαν δρισμένα άπό τά έργα τους. Καταλήγει Εκφράζοντας τήν Ελπίδα δτι τό έργο τοΰ Σταντάλ, ξαναγραμμένο μ' αύτόν τόν τρόπο «θά πλουτιστεί μέ τήν άνεξάλειπτη Εκείνη όμορφιά πού δ Σατωμπριάν κι δ Ντέ Μαίστρ έδωσαν στά άγαπημένα τους βιβλία». "Ολα τά καλλιτεχνικά ένστικτα καί ο: πεποιθήσεις τοΰ Σ~αντάλ Εξεγέρθηκαν μ-.ροστά σ' αύτή τήν αντίληψη γιά τό ϋφος. Πρόθυμα παραδέχτηκε τήν παραμέληση τοΰ ϋφους του. Πολλές σελίδες τοϋ μυθιστορήματος ύπαγορεύθηκαν καί στάλθηκαν στό τυπογραφείο χωρίς νά ξανακοιταχτοΰν. <-Λέω δ,τι ? ένε καί τά παιδιά: "Δέν θά τό ξανακάνω".» Άλλά ή συμφωνία του μέ τήν κριτική γιά τό ύφος του περιορίζεται σχεδόν αποκλειστικά στό σημείο αύτό. Περιφρονεί βαθύτατα τά πρότυπα ΰφους πού άνάφερε ό Μπαλζάκ. Γράφει: 

ΜΙΙΑΛΖΑΚ ΚΑΙ ΣΤΑΝ'ΤΑΛ

103

«Ποτέ μου. ούτε ακόμη καί τό 1802... δέν μπόρεσα να διαβάσω έστω καϊ είκοσι σελίδες τοΰ Σατωμπριάν... Βρίσκω τόν κ. Ντέ Μαϊστρ άφόοητο. Ό λόγος πού γράφω άσχημα είναι ίσως τό δτι άγαπώ πάρα πολί) τή λογική».

Καί υπερασπίζοντας τό ύφος του κάνει τήν πιό κάτω παρατήρηση :
«"Αν ή κυρία Σάνδη είχε μεταφράσει στά γαλλικά τό Μοναοτήρι ιήζ ΓΙάρμας. τό βιβλίο Οά γνώριζε μεγάλη επιτυχία. Ά λ λ ά άν ή κ. Σάνδη επρόκειτο νά εκφράσει όλα αυτά πού περιέχονται στοϋς δυό τόμους, Οά τής χρειάζονταν τρεις ή τέσσερις. Παρακαλώ νά τό λογαριάσετε αυτό*.

Τό ύφος τοΰ Σατωμπριάν καί τής παρέας του τό χαραχτηρίζει ji' αύτά τά λόγια:
«1. Πάρα πολλά μικρά δμορφα πράγματα ποϋ ήταν ολότελα περιττό νά τά λέει κανείς... 2 Πάρα πολλά μικρά ψέματα πού είναι τόσο ευχάριστο νά τ ' ακούει κανείς...».

"Οπως βλέπουμε ή κριτική τοΰ Σταντάλ γιά τό ρομαντικό Οφος είναι πραγματικά πολύ αυστηρή, μ'δλο πού δέν αναφέρει οδτε λέξη γιά τή γνώμη του σχετικά μέ τόν Μπαλζάκ σάν στυλίστα καί σάν κριτικό τοΰ 0φους."Οταν κάνει αύτές τίς δηκτικές παρατηρήσεις, αδράχνει τήν εύκαιρία νά δπαινιχτεϊ δτι τρέφει τό μεγαλύτερο θαυμασμό γιά δρισμένα έργα τοΰ Μπαλζάκ (Τό κρίνο τής κοιλάδας, καί τόν Μπάρμπα-Γκοριό) καί φυσικά δέν τδ 'κανε άπλά καί μόνο άπό εύγένεια. Άλλά ταυτόχρονα προσπερνάει σιωπηλά, μέ εύεξήγητη διπλωματικότητα, τό γεγονός δτι περιφρονεί τά ρομαντικά στοιχεία τοΰ ύφους τοΰ Μπαλζάκ, δσο τουλάχιστο περιφρονεί καί τούς ίδιους τούς ρομαντικούς. Κάποτε είπε γιά τόν Μπαλζάκ :
«Μπορώ θαυμάσια νά πιστέψω ότι γράφει τά μυθιστορήματά του δυό φορές. Πρώτα τά γράφει δπως πρέπει κ ' ύστερα στολίζει τό ϋφος του μέ όμορφους νεολογισμούς, μέ « p a t i m e n t s de Γ a m e » * , «il n e i g e d a n s son coeur»** καϊ παρόμοια γοητευτικά πράγματα».

Ούτε άναφέρει πόσο βαθιά περιφρονεί τόν έαυτό του γιά κάθε παραχώρηση πού κάνει στό ύφος τών νεολογισμών. Κάποτε έγραφε γιά τόν Φαβρίκιο: «Πήγαινε περίπατο άκούγοντας :ή σιωπή». Στό περιθώριο τοΟ άντίτυπου πού έχει κρατήσει γιά τόν εαυτό του άπολογείται γιά τή φράση τούτη «στόν άναγνώστη τοΰ 1880» μ' αύτά τά λόγια:
* Βάσανα τής ψυχής. Γαλλικά στά κείμενο (Σ.Μ.). ** Χιονίζει στήν καρδιά του. Γαλλικά στό κείμενο (2. Μ.). 

104

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

«Τό 1838, γιά νά κατάφερνε ίνας συγγραφέας νά βρει αναγνώστες έπρεπε νά γράφει τέτοια πράγματα σάν τό "ακούγοντας τή οιωπή"».

Αυτό δείχνει δτι δ Σταντάλ δέν είχε τήν παραμικρή πρόθεση να κρύψει τις άντιπάθειές του. 'Απλώς περιοριζόταν νά μήν τις έξωτερικεύει τόσο έντονα καί ξεκάθαρα δσο τις ένιωθε καί νά μή βγάζει συμπεράσματα. Στήν αρνητική αύτή κριτική προσθέτει μιά θετική παραδοχή:
«Κάποτε άναρωτιέμαι Ινα ολόκληρο τέταρτο τής ώρας αν πρέπει νά βάλω τό έπίθετο πριν ή μετά τό όνομα. Προσπαθώ νά αφηγηθώ καθαρά καί πιστά αύτό πού βρίσκεται μέσα στην καρδιά μου. "Ενα μονάχα κανόνα ξέρω : Νά εκφράζομαι ιιέ διαύγεια. "Οταν δέν μπορώ νά μιλήσω καθαρά όλος δ κόσμος μου εκμηδενίζεται».

'Από τήν άποψη τούτη καταδικάζει τούς μεγαλύτερους γάλλους συγγραφείς δπως τό ΒολταΓρο, τό Ρακίνα καί άλλους, έπειδή γεμίζουν τούς στίχους τους μέ άδειες λέξεις γιά χάρη μιάς ομοιοκαταληξίας. «Αύτοί οί στίχοι», λέει δ Σταντάλ, «γεμίζουν δλα τά κενά πού δικαιωματικά ανήκουν στά μικρά άληθινά πράγματα». Αύτό τό ιδανικό του γιά τό Οφος τό βρίσκει πραγματωμένο στά θετικά πρότυπα του:
«Τά άπομνημονενμαχα τον Γχουβι&ν Σαιν - Σΰρ είναι ό "Ομηρός μου. Νομίζω πώς δ Μοντεσκιέ καί ό Φενελόν στους Nexoixovs italdyove έχουν γράψει πολύ καλά πράγματα... Συχνά διαβάζω Άριόστο. Μοϋ άρέσει το αφηγηματικό ύφος του».

Έ τ σ ι , είναι φανερό δτι σέ ζητήματα Οφους ο Μπαλζάκ κι ο Σταντάλ έκπροσωπούν δυό διαφορετικά, άντίθετα ρεύματα καί ή σύγκρουση αύτή έκοηλώνεται μέ οξύτητα σέ κάθε προσωπικό θέμα. Ό Μπαλζάκ, έπικρίνοντας τό Οφος τοΰ Σταντάλ, λέει γι' αύτόν:
«01 μακριές προτάσεις του είναι κακά διαρθρωμένες, Οί μικρές προτάσεις του πάλι, δέν έχουν στρογγυλευτεΐ. Γράφει όπως περίπου (γράφε κι δ Ντιντερό, ποϋ δέν ήταν συγγραφέας».

( Έ δ ώ οί έντονες αντιρρήσεις τοΰ Μπαλζάκ γιά τό Οφος τοΟ Σταντάλ τόν όδηγοΰν σέ μιάν άτοπη παραδοξολογία. Σέ άλλες άναλύσεις του κρίνει μέ πολύ περισσότερη δικαιοσύνη τό Ντιντερό). Ή άλήθεια δμως είναι πώς κι αύτός δ παραδοξολογικός άφορισμός έκφράζει μιά τάση Οφους πού πραγματικά υπήρχε στό Μπαλζάκ. Σ ' αύτό ό Σταντάλ άπαντάει :
«Όσο γιά τήν ομορφιά, τή στρογγυλάδα καί τό ρυθμέ τών προτάσεων 

ΜΙΙΑΛΖΑΚ ΚΑΙ ΣΤΑΝ'ΤΑΛ

105

(07t(l)£ βΐήν «ΐ* ρίπτιοση τοϋ έπιχήίειου στον 'Ιάκωβο τό Φαταλιοτή), συχνά νομίζω πώς ϊχει λάθος».

Στά προβλήματα αύτά άποκαλύπτεται μιά σύγκρουση ΰςρους άνάμεσα στά δυό μεγάλα ρεύματα τοϋ γαλλικοΰ ρεαλισμοϋ. Στήν κατοπινή έξέλιξη τοϋ γαλλικοΟ ρεαλισμού οί αρχές τού Σταντάλ πέφτουν δλο και πιό πολύ σέ άχρησία. Ό Φλωμπέρ, ή μεγαλύτερη φυσιογνωμία άνάμεσα στούς μετά τό 1848 Γάλλους ρεαλιστές, είναι πιό ένθουσιώδης κι άπ' τό Μπαλζάκ θαυμαστής τής ομορφιάς τοΰ ΰφο.>ς τού Σατωμπριάν. Κι ό Φλωμπέρ μέ κανένα τρόπο δέν παραδεχότανε τό Σταντάλ σά μεγάλο συγγραφέα. Οί Γκωνκούρ μάς αφηγούνται στό ήμερολόγιό τους πώς δ Φλωμπέρ γινόταν έξω φρενών κάθε φορά πού άκουγε νά λένε πώς «ό κ. Μπαίλ» ήταν συγγραφέας. Και είναι ολοφάνερο χωρίς νά χρειάζεται καμιά είδική άνάλυση, πώς τό ϋφος των μεγαλύτερων έκπροσώπων τού μεταγενέστερου γαλλικοΰ ρεαλισμού δπως τοΰ Ζολά, τοΰ Ντωντέ, τών Γκωνκούρ κ. ά., καθοριζόταν άπ' τήν άπό μέρους τους άποδοχή τών ρομαντικών ιδανικών καί όχι άπ' τήν άρνηση τών ρομαντικών «νεολογισμών», δπως έκανε δ Σταντάλ. Ό τήν Ζολά βέβαια, πίστευε πώς ή λατρεία πού είχε ό δάσκαλός του ό Φλωμπέρ γιά τό Σατωμπριάν, ήταν ένα είδος μικρομανίας, άλλά αύτό δέν τόν έμπόδισε νά πάρει σάν πρότυπο τοΰ δικοΰ του ύφους έναν. άλλο μεγάλο ρομαντικό, τό Βίκτωρ Ούγκώ Ό λόγος τής άντίθεσης αύτής πού υπάρχει άνάμεσα στό ύφος τοΰ Μπαλζάκ καί τοϋ Σταντάλ, είναι κατά βάθος ζήτημα κοσμοθεωρίας. 'Ανακεφαλαιώνουμε : ή στάση άντίκρυ στό ρομαντισμό τών μεγάλων ρεαλιστών έκείνης τής έποχής, ή προσπάθεια νά τόν μεταβάλουν σ' ένα ραφιναρισμένο στοιχείο μεγαλύτερου ρεαλισμού, δέν είναι, δπως έχουμε κιόλας πεϊ, ένα άπλό ζήτημα ύφους. Ό ρομαντισμός, στήν πιό γενική έννοια τής λέξης, δέν είναι ένα άπλό λογοτεχνικό ή καλλιτεχνικό ρεύμα, άλλά ή έκφραση τής στάσης πού υιοθετείται άντίκρυ στή μετεπαναστατική άνάπτυξη τής άστικής κοινωνίας. Οί καπιταλιστικές δυνάμεις πού άπελευθερώθηκαν άπό τήν έπανάσταση καί τήν ναπολεόντεια αύτοκρατορία, έξαπλώνονται σέ μιά κλίμακα πού ολοένα πλαταίνει καί ή άνάπτυξή τους γεννάει μιά έργατική τάξη πού άναπτύσσει δλο καί πιό άποφασιστικά τή ταξική της συνείδηση. Έ συγγραφική σταδιοδρομία τοΰ Μπαλζάκ καί τοΰ Σταντάλ έκτείνεται σ' δλη τήν περίοδο τών πρώτων μεγάλων κινητοποιήσεων τής έργατικής τάξης (δπως λ. χ . ή έξέγερση τής Λυών). Αύτή είναι άκόμα καί ή έποχή πού γεννήθηκε ή σοσιαλιστική κοσμοθειορία, ή έποχή τών πρώτων σοσιαλιστών κριτικών τής άστικής κοινωνίας, ή έποχή τών μεγάλων ούτοπιστών 

106

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ 2 Π Α Ί - Κ 0 ΓΕΛΛΙΣΜΟ

Σαίν - Σιμον καί Φουριέ. Είναι έπίσης ή έποχή πού, παράλληλα μέ τήν ουτοπική σοσιαλιστική κριτική τοΟ καπιταλισμού, ή ρομαντική έπίσης κριτική φτάνει στή θεωρητική της άποκορύφωση (Σισμόντι). Αύτή είναι ή εποχή τών θρησκευτικό - φεουδαρχικών σοσιαλιστικών θεωριών (Λαμμεναί). Κι άκόμα είναι ή εποχή πού αποκαλύπτει δτι ή προϊστορία τή; άστικής κοινωνίας ήταν Ινας διαρκής ταξικός πόλεμος (Θιέρσος, Γκιζώ κ. ά.). Έ βαθύτερη διαφωνία άνάμεσα στό Μπαλζάκ καί τό Σταντάλ βρίσκεται στό γεγονός δτι ή κοσμοθεωρία του Μπαλζάκ είχε έπηρεαστεί ουσιαστικά άπό δλα αύτά τά νεότερα ρεύματα, ένώ ή κοσμοθεωρία τοϋ Σταντάλ ήταν στό βάθος μιά ένδιαφέρουσα καί συνεπής έπέκταση τής ιδεολογίας τοϋ προεπαναστατικού διαφωτισμού. "Ετσι ή κοσμοθεωρία τοΰ Σταντάλ είναι πολύ πιό διαυγής καί πιο προοδευτική άπό τοΰ Μπαλζάκ, ό οποίος είχε έπηρεαστεί τόσο άπό Ενα ρομαντικό, μυστικιστικό καθολικισμό, δσο κι άπό ένα φεουδαρχικό σοσιαλισμό, καί πάσχιζε τοΰ κάκου νά συμβιβάσει αυτές τις τάσεις μ' ένα πολιτικό φιλομοναρχισμό πού στηριζόταν σέ άγγλικά πρότυπα καί μέ μιά ποιητική έρμηνεία τής διαλεχτικής τής αυθόρμητης έξέλιξης τού Ζοφφρουά ν'.έ Σαίντ Ίλλαίρ. Αύτή ή ιδεολογική διαφορά, βρίσκεται σέ πλήρη συμφωνία μέ τό γεγονός δτι τα τελευταία μυθιστορήματα τοΰ Μπαλζάκ ήταν πλημμυρισμένα άπό μιά βαθύτατη άπαισιοδοξία γιά τήν κοινωνία καί άπό μιά σειρά άποκαλυπτικά προμαντέματα σχετικά μέ τόν πολιτισμό- ένώ ό Σταντάλ, πού άντίκρυζε πολύ άπαισιόδοξα τό παρόν καί τό έπέκρινε μέ τόσο πνευματώδη τρόπο καί μέ τόση βαθειά περιφρόνηση, πρόσμενε αισιόδοξα πώς οΕ έλπίδες του γιά τόν άστικό πολιτισμό θά πραγματώνονταν γύρω στά 1880. Οί έλπίδες τοΰ Σταντάλ δέν ήσαν τά δνειρα καί οί εύσεβείς πόθοι ένός παραγνωρισμένου ά π ' τήν έποχή του ποιητή. 'Εγκυμονούσαν μιά ξεκαθαρισμένη άντίληψη γιά τήν έξέλιξη τής άστικής κοινωνίας, μ ' δλο βέβαια πού ή άντίληψη αύτή ήταν άπατηλή. Κατά τήν άποψη τοΰ Σταντάλ, στά προεπαναστατικά χρόνια είχε υπάρξει ένας πολιτισμός καθώς κ ' ένα τμήμα της κοινωνίας πού ήταν σέ θέση νά έκτιμά καί νά κρίνει τά προϊόντα τοΰ πνεύματος. 'Αλλά ύστερα άπό τήν έπανάσταση, ή άριστο/.ρατία έπεσε σ' ένα διαρκή φόβο γιά κάποιο άλλο 1793 κι άπό τότε έχασε κάθε ικανότητα νά κρίνει σταθερά καί νηφάλια. Οί νεόπλουτοι, άπ' τήν άλλη μεριά, είναι ένας όχλος άπό ιδιοτελείς καί άμαΟεΐς τυχάρπαστους πού μένουν αδιάφοροι στις καλλιτεχνικές αξίες. Ό Σταντάλ δέν περίμενε πώς ή αστική κοινωνία θά κατόρθωνε νά φτάσει πριν άπό τό 1880 σ' ένα στάδιο πού θά έπέτρεπε νά άναγεννηθεΐ ό πολιτισμός, ένας πο- 

ΜΙΙΑΛΖΑΚ ΚΑΙ ΣΤΑΝ'ΤΑΛ

107

λιτισμός πού τόν αντιλαμβανόταν με τό πνεύμα τοΟ διαφωτισμού ν.αί τόν έβλεπε σά συνέχεια τής φιλοσοφίας τοϋ διαφωτισμού. "Ενα παράδοξο αποτέλεσμα αυτής τής παράξενης διαλεχτικής τής ιστορίας και τή; άνισόμερης άνάπτυξης τών ιδεολογιών, ήταν τό δτι ο Μπαλζάκ—μέ τή συγκεχυμένη καί συχνά ολότελα άντιοραστική κοσμοθεωρία του—άντικαθρέφτισε τήν περίοδο 1789-1848 πολύ πιό ολοκληρωμένα καί βαθιά άπό τον άντίπαλό του πού ήταν πολύ πιό προοδευτικός και είχε πολύ πιό καθαρή σκέψη. Είναι αλήθεια πώς ό Μπαλζάκ, κριτικάρισε τόν καπιταλισμό άπ' τά δεξιά, άπό τή φεουδαρχική, ρομαντική σκοπιά. Σ ' αύτή του τή στάση έχει καί τήν πηγή του τό μαντικό του μίσο? γιά τό σύστημα τοϋ καπιταλιστικού κόσμου πού γεννιόταν. Άλλά παρ' δλα αύτά, τοΰτο τό μίσος γίνεται ή πηγή έκείνων τών αιώνιων τύπων τής καπιταλιστικής κοινωνίας, δπως ο Χυσενζέν κι έ Κρεβέλ. Φτάνει μόνο κανείς νά συγκρίνει αύτχ τά πρόσωπα μέ τό γερο - Λαιβάν, τό μοναδικό καπιταλιστή πού ζωγράφισε ο Σταντάλ. γιά νά δει πόσο λιγότερο βαθύς καί περιεκτικός είναι σ' αύτόν τόν τομέα, δ Σταντ ά λ . Ό τύπος αύτός, ή ενσάρκωση δηλαδή ένός άνώτερου πνεύματος καί μιάς άνώτερης παιδείας, πού συνδυαζόταν μ' ένα τολμηρό έπιχειρηματικό ταλέντο, είναι μιά ολοζώντανη μετάθεση τών προεπαναστατικών χαραχτηριστικών τοΰ Διαφωτισμού στον κόσμο τής ΐουλιανν ς μοναρχίας. Άλλά δσο λεπτά καί ζωντανά κι άν είναι ζωγραφισμένος, ό Λαιβάν αποτελεί έξαίρεση μέσα στούς καπιταλιστές καί γι' αύτό είναι πολύ κατώτερος άπ' τό Νυσενζέν, σάν τύπος. Μπορούμε νά παρατηρήσουμε τήν ίδια άντιθεση στήν άπεικόνιση τών κύριων τύπον; τής έποχής τής παλινόρθωσης. Ό Σταντάλ μισεί τήν παλινόρθωση καί τή θεωρεί σάν τήν περίοδο τής χυδαίας μικροπρέπειας, πού ύποκατάστησε άνάξια τήν ήρωική εποχή τής 'Επανάστασης καί τού Ναπολέοντα. Ό Μπαλζάκ άντίθετα, είναι προσιοπικά δπαδός τής παλινόρθωσης καί μ' δλο πού μαστιγώνει τήν πολιτική τών εύγενών, τό κάνει μόνο γιατί πιστεύει πώς δέν ήταν ή κατάλληλη πολιτική, πού χάρη σ' αύτή Οά μπορούσαν ο: ευγενείς νά άποτρέψουν τήν ίουλιανή έπανάσταση. Άλλά τά πράγματα είναι ολότελα διαφορετικά δταν περάσουμε στούς κόσμους πού δημιουργήθηκαν άπό τήν πένα αύτών τών δυό μεγάλων συγγραφέων. Ό συγγραφέας Μπαλζάκ καταλαβαίνει πώς ή παλινόρθωση είναι γιά τόν αναπτυσσόμενο καπιταλισμό στή Γαλλία ένα άπλό διακοσμητικό φόντο καί πώς αύτή ή πορεία τής καπιταλιστικοποίησης παρασύρει τούς εύγενεϊς μέ άκατανίκητη δύναμη. "Ετσι προχωρεί ως τό σημείο νά παραθέσει μπροστά μας δλους τούς γελοία χοντροκομμένους, τραγικούς, κωμικούς 

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΛ ΤΟΝ ΕΓΡ2ΠΑΙΚ0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

καί κωμικοτραγικούς τύπους, πού γεννιώνται άπ' τήν καπιταλιστική άνάπτυξη. Δείχνει πώς τά φθοροποιά άποτελέσματα αύτής τής πορείας, πρέπει άναγκαστικά νά απλώνονται στά σύνολο τής κοινωνίας καί νά τά διαφθείρουν ώς τό μεδούλι. Ό μοναρχικός Μπαλζακ μπορεί νά βρει άξιοπρεπείς καί ειλικρινείς οπαδούς τοϋ παλιοϋ καθεστώτος μονάχα άνάμεσα στούς στενοκέφαλους καί καθυστερημένους έπαρχιώτες, δπως δ γέρο - ντ' Έσγκρινιάν στή Συλλογή τών 'Αρχαιοτήτων καί ό γερο-Ντύ Γκενίκ στή Βεατρίκη. Οί άριστοκράτες πού κρατάνε στά χέρια τους τήν έξουσία καί είναι συντονισμένοι μέ τό πνεύμα τών καιρών, άπλώς χαμογελάνε μέ τήν άξιότιμα στενοκέφαλη δπισθοδρομικοτητα αύτών τών τύπων. Αύτούς, έκεΐνο πού τούς άπασχολεϊ είναι πώς νά άξιοποιήσουν καλύτερα τή θέση τους καί τά προνόμοιά τους, γιά νά βγάλουν από τήν καπιταλιστική άνάπτυξη δσο τό δυνατά μεγαλύτερα προσωπικά ώφελήματα.Ό μοναρχικός Μπαλζάκ παρουσιάζει τούς πολυαγαπημένους τους εύγενείς σά μιά συμμορία άπό ικανούς ή άνίκανους καριερίστες καί άριβίστες, κουφιοκέφαλους έξυπνάκηδες, άριστοκρατικές κοκότες, κτλ. Τό κόκκινο xal τό μανρο, τά μυθιστόρημα τοΰ Σταντάλ, πού άναφέρεται στήν έποχή τής παλινόρθωσης, άποπνέει Ινα άγριο μίσος γι' αύτή τήν έποχή. Κι ωστόσο ό Μπαλζάκ ποτέ του δέν έπλασε Ινα τόσο θετικά τύπο ρομαντικού μοναρχικού νέου, δπως ή Ματθίλδη ντέ λά Μόλ τοΰ Σταντάλ. Έ Ματθίλδη ντέ λά Μόλ πιστεύει μέ ειλικρίνεια στή μοναρχία κ' έχει άφοσιωθεΐ μέ πάθος στά ρομαντικά μοναρχικά ιδεώδη. ΙΙεριφρονεΐ δμως τήν ίδια της τήν τάξη, γιατί βλέπει πώς τής λείπει ή άφοσιωμένη καί γεμάτη πάθος πίστη, πού φλογίζει τή δική της ψυχή. Προτιμάει τόν πληβείο 'Ιουλιανό Σορέλ, τόν παθιασμένο αύτά γιακωβίνο καί θαυμαστή τοΰ Ναπολέοντα, άπ' τούς άντρες τής δικής της σειράς. Μάς τόν έξηγεΐ σέ μιά άπό τίς πιά χαραχτηριστικές περικοπές τοΰ Σταντάλ:
« Ή έποχή τών πολέμων τοΰ Συνδέσμου * ήταν ή πιό ήρωική περίοδος τής γαλλικής ιστορίας» τοΰ είπε (τοΰ Ίουλιανοΰ Σορέλ) μιά μέρα, ένώ ι ά μάτια της άστραφταν άπό πάθος κ ' ενθουσιασμό. «'Εκείνες τίς μέρες ό καθένας πολεμούσε γιά μιάν υπόθεση πού τή διάλεγε μόνος του. Πολεμούσε γιά νά βοηθήσει τό κόμμα του νάνικήβει, κι όχι μόνο καί μόνο γιά νά μαζέψει παράσημα, όπως στίς μέρες τοΰ σπουδαίου Λϋτοκράτορά σου. * *0 Σύνδεσμος ή 'Ιερός Σύνδεσμος, ήταν ή όργάνωση ποί> ίδρυσε το 1376 ό δούκας Γκίζης. σάν άντίπαλο κόμμα τής Καλβινιστικής "Ενωσης. Ό σκοπός πού διεκήρυξε ήταν ή υπεράσπιση τοϋ καθολικισμού άπ' τούς καλβινιστές, στήν πραγματικότητα όμως άπέβλεπε στήν άνατροπή τ ο ϋ ' Ε ρ ρίκου 1" καί τό άνέβασμα στό θρόνο κάποιου άπ' τους Γκίζες, Ό Σύνδεσμος διαλύθηκε άπ' τόν 'Ερρίκο Δ'. (Σ.Μ.). 

ΜΙΙΑΛΖΑΚ ΚΑΙ ΣΤΑΝ'ΤΑΛ

10»

Παραδίξου πώς τότε υπήρχε λιγότερος άριβιομός και μικροπρέπεια. 'Εγώαγαπώ το δέκατο ίχτο αιώνα».

"Ετσι ή Ματθίλδη ντέ λά Μόλ αντιμετωπίζει τόν ενθουσιασμό τοϋ 'Ιουλιανού γιά τήν ήρωική ναπολεόντεια έποχή, άντιπαρατασσοντάς του μιάν άλλη ιστορική περίοδο πού στά μάτια φαίνεται άκόμα ήρωικότερη. 'Ολόκληρη ή ίοτορία τοΰ έρωτα τής Ματθίλδης καί τοΰ 'Ιουλιανού ζωγραφίζεται μέ τή μεγαλύτερη αύθεντικότητα καί ακρίβεια πού γίνεται. Hap' δλα αύτα, ή Ματθίλδη ντέ 'λά Μόλ, σάν έκπρόσωπος τών νέων άριστοκρατών τή: έποχής τής παλινόρθωσης, δέν είναι μέ κανένα τρόπο τόσο άληθινά τυπική, δσο ή Διάνα ντέ Μωφρινιέζ τοΰ Μπαλζάκ. 'Εδώ ξαναγυρίζουμε πάλι στό κεντρικό πρόβλημα τής κριτικής τοΰ Μπαλζάκ γιά τό Σταντάλ. Δηλαδή στό ζήτημα τοΰ χαραχτηρισμοΰ τών ήρώων καί, σέ συνάφεια μ' αύτό, στις τελικές άρχές τής σύνθεσης, πού οί δυό μεγάλοι συγγραφείς έφαρμόζουν στά μυθιστορήματά τους. Τόσο ό Μπαλζάκ δσο κι ό Σταντάλ διάλεξαν τούς κεντρικούς τους ήρωες άπό κείνη τή γενιά τών προικισμένων νέων άνθρώπων, πού οί θύελλες τής ήρωικής περιόδου είχαν άφήσει στό στοχασμό τους καί τό αίσθημα τους βαθιά χνάρια. Αύτή ή γενιά ήταν έκείνη πού πρώτη ένιωσε πόσο ξένη ήταν μέσα στή σιχαμερή χυδαιότητα τοΰ κόσμου τής παλινόρθωσης. Ό προσδιορισμός «πρώτη» ισχύει στήν πραγματικότητα μόνο γιά τό Μπαλζάκ. Γιατί αύτός άπεικονίζει μέ άκρίβεια τήν καταστροφή, τήν δλική, ήθική καί πνευματική κρίση πού στήν πορεία της οί νεαροί ήρωές του ανακαλύπτουν τελικά πώς βρίσκονται σέ μια Γαλλία πού ή κοινωνία της έξελίσσεται γοργά πρός τόν καπιταλισμό. Τότε οί νέοι αδτοί, καταχτοΰν, ή προσπαΗοΰν νά καταχτήσουν, μέσα σ' αύτήν, μιά θέση γιά τόν έαυτό τους (Ραστινιάκ, Λουσιέν ντέ Ρουμπαμπρέ, κ. ά.). Ό Μπαλζάκ ήξερε πάρα πολύ καλά τό πόσο άκριβά έπρεπε νά πληρώσει κανείς, γιά νά βρει μιά κόχη νά σταθεί, μέσα στήν κοινωνία τής έποχής τής παλινόρθωσης. Δέν είναι τυχαίο τό δτι ή σχεδόν έξωανθρώπινη φυσιογνωμία τοΰ Βωτρέν έμφανίζεται δυό φορές, σάν κάποιος άλλος Μεφιστοφελής, γιά νά βάλει σέ πειρασμό τούς ήρωες, πού άγωνίζονται μέσα σέ μιάν άπελπισμένη κρίση, καί προσπαθεί νά τούς βάλει στό μονοπάτι τής «πραγματικότητας», ή μ' άλλα λόγια, στό μονοπάτι τής καπιταλιστικής διαφθοράς καί τοΰ χωρίς άρχές καριερισμοΰ. Οδτε είναι τυχαίο τό δτι καί στις δυό περιπτώσεις 6 Βωτρέν πετυχαίνει. 'Εκείνο πού ό Μπαλζάκ ζωγραφίζει έδώ, είναι πώς ή άνοδος τοΰ καπιταλισμοΰ ως τό σημείο νά έπιβάλει τήν άδιαφιλονίκητη οικονομική κυριαρχία του στήν κοινωνία, έπιφέρει τήν ήθική 

110

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ Ε Ϊ Γ 2 Π Α - Ι Κ 0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

κατάπτωση καί Εξευτελισμό τών ανθρώπων καί τού ς διαφθείρε·, ώ: τά πιό απόκρυφα βάθη της καρδιάς τους. Ή σύνθεση τοϋ Σταντάλ είναι ολότελα διαφορετική. Σά μεγάλος ρεαλιστής, βλέπει βέβαια τό ίδιο καθαρά μέ τό Μπαλζάκ δλα τά ούσιαστικά φαινόμενα τοΰ καιροΰ του. 'Ασφαλώς δεν είναι καθόλου τυχαίο, καί πιθανώς δέν οφείλεται σέ Επιδράσεις τοΰ Μπαλζάκ τό δτι ό κόμης Μόσκα, στις συμβουλές πού δίνει στό Φαβρίκιο, λέει γιά τό ρόλο πού παίζει ή ήθική στήν κοινωνία τά ίδια σχεδόν πράγματα μ' εκείνα πού λέει ό Βωτρέν συμβουλεύοντας τό Λουσιέν ντέ Ρουμπαμπρέ, δταν συγκρίνε: τή ζωή μέ τήν χαρτοπαιξία, στήν όποία Εκείνος πού θέλε: νά πάρει μέρος δέν μπορεί πρώτα νά εξετάσει άν οί κανόνες τοϋ παιχνιδιού είναι σωστοί καί αν έχουν ήθική ή δποια άλλη άξια. Ό Σταντάλ τά είδε δλα αύτά πολύ καθαρά, καί μερικές φορές μ* άκόμα μεγαλύτερη περιφρόνηση καί κυνισμό (με τήν έννοια τοΰ Ρικάρντο) άπ' τό Μπαλζάκ καί σά μεγάλος ρεαλιστής πού είναι, άφήνει τόν ήρωά του νά πάρει μέρος στό παιχνίδι τής διαφθοράς καί τοΟ καριερισμοΟ, νά τσαλαβουτήσει μέσα σ' δλη τή βρωμιά τοΟ αναπτυσσόμενου καπιταλισμοΰ, νά μάθει καί νά Εφαρμόσει, Επιδέξια πολλές φορές, τούς κανόνες τοϋ παιχνιδιοϋ δπως τούς διασαφηνίζουν ό Μόσκα κι ό Βωτρέν. 'Αλλά άξίζει νά σημειωθεί πώς κανείς άπό τούς βασικούς ήρωές του δέν έχει λερωθεί ή διαφθαρεί ως τήν ψυχή του άπό αύτή τή συμμετοχή στό «παιχνίδι». Μιά άγνή καί παθιασμένη φλόγα, μιά άδυσώπητη αναζήτηση τής άλήθειας, διαφυλάει ά π ' τ ή μόλυνση τις ψυχές αύτών τών άνθρώπων, καθώς άνοίγουν τό δρόμο τους τσαλαβουτώντας μέσα στό τέλμα, καί τούς βοηθάει, στό τέλος τής σταδιοδρομίας τους (πού κι αύτό δμως βρίσκεται πάντα στήν πρώτη τους νιότη), νά τινάξουν άπό πάνω τους τή βρωμιά. Ά ν καί ή άλήθεια είναι πώς μέ τήν πράξη τους αύτή, παύουν πιά νά συμμετέχουν στή ζωή τοΰ καιροΰ τους καί μέ τόν ένα ή τόν άλλο τρόπο, άποτραβιοΰνται άπ' αύτήν. Αύτό είναι τό βαθιά ρομαντικό στοιχείο στήν κοσμοθεωρία τοΰ Σταντάλ, αύτοϋ τοΰ φωτισμένου άθεϊστή καί σκληροΰ άντίπαλου τοΰ ρομαντισμοΰ. ( Ό δρος ρομαντισμός χρησιμοποιείται βέβαια έδώ μέ τήν πιό πλατειά καί τή λιγότερο δογματική έννοια). Αύτό οφείλεται, σέ τελευταία ανάλυση, στήν άρνηση τοΰ Σταντάλ νά παραδεχτεί τό γεγονός δτι ή ήρωική περίοδος τής άστικής τάξης είχε τελειώσει καί πώς οί «προκατακλυσμιαίοι κολοσσοί» — γ ι ά ν ά χρησιμοποιήσουμε μιά φράση τοΰ Μάρξ — είχαν χαθεί γιά πάντα. Ό Σταντάλ παίρνει καί τό παραμικρότερο ίχνος πού μπορεί νά βρεί στό παρόν άπό τις ήρωικές αύτές τάσεις (μ' δλο πού τις περισσότερες φορές τό βρίσκει νά ύπάρχει μόνο στήν δική του ήρωική κι 

ΜΙΙΑΛΖΑΚ ΚΑΙ ΣΤΑΝ'ΤΑΛ

111

ασυμβίβαστη ψυχή καί διογκώνοντας το τό μεταβάλλει σε μιά περήφανη πραγματικότητα. "Ετσι τό φέρνει σέ μιά σατιρικό - έλεγειακή αντίθεση μέ τήν άθλια άνεντιμότητα τοΰ καιροΰ του. Μ' αύτό τόν τρόπο δημιουργείται ή στανταλική αντίληψη: μιά πινακοθήκη ήρώων πού διογκώνουν ιδεαλιστικά καί ρομαντικά άπλές τάσεις καί θαμπά προμηνύματα, μεταβάλλοντας τα σέ πραγματικότητα. Γι' αύτό καί δέν μποροΰν ποτέ νά καταχτήσουν έκείνη τήν κοινωνική τυπικότητα, πού τόσο έξοχα διαποτίζει τήν Άνθρώτιινη κωμωδία. θ ά ήταν δμως ολότελα λαθεμένο, άν παράβλεπε κανείς, έξ αίτίας αύτοΰ τοΰ ρομαντικού στοιχείου, τή μεγάλη ιστορική τυπικότητα τών ήρώων τοΰ Σταντάλ. Ό θρήνος γιά νήν έξαφάνιση τής ήρωικής έποχής υπάρχει σ' ολόκληρο τό γαλλικό ρομαντισμό, άπ' τήν άρχή του ώς τό τέλος του. Ή ρομαντική λατρεία τοΰ πάθους καί ή ρομαντική προσήλωση στήν 'Αναγέννηση, πηγάζουν άπ' αύτή τή θλίψη, άπ' αύτή τήν απεγνωσμένη άναζήτηση παραδειγμάτων πάθους, πού θά μποροΰσαν νά έμπνεύσουν τούς ανθρώπους καί νά άντιπαραταχθοΰν στό τιποτένιο καί άργυρώνητο παρόν. Άλλά ό μόνος πού έκπληρώνει άληΟινά αύτό τό ρομαντικό πόθο, είναι ό ίδιος ό Σταντάλ, άκριβώς γιατί παρ' δλα αύτά, έμεινε πάντοτε πιστός στό ρεαλισμό. "Ολα έκεΐνα πού ό Βίκτωρ Οδγκώ προσπάθησε νά έκφράσει σέ πολλά άπ' τά θεατρικά του έργα καί τά μυθιστορήματά του, αύτός τά μεταφράζει σέ πραγματικότητα. Άλλά ό Βικτώρ Οδγκώ μάς έδωσε μονάχα άφηρημένους σκελετούς ντυμένους μέ τόν πορφυρό μανδύα τής ρητορίας, ένώ ό Σταντάλ έδωσε τά πεπρωμένα πραγματικών άνθρώπων πού τούς έπλασε μέ σάρκα καί αίμα. ΈκεΤνο πού κάνει αύτούς τούς άνθρώπους τυπικούς — μ' δλο πού αν κοιταχτούν επιφανειακά φαίνονται δλοι σάν άκραίες ατομικές περιπτώσεις — είναι τό δτι χύτες οί ακραίες περιπτώσεις ένσαρκώνουν τίς πιό βαθειές λαχτάρες τών καλύτερων παιδιών τής μετεπαναστατικής άστικής τάξης. Ό Σταντάλ διαφέρει έντονα άπ' δλους τούς ρομαντικούς, άπό δυό άπόψεις: Πρώτο, στό δτι έχει πλήρη έπίγνωση τοΰ έξαιρετικοΰ χαραχτήρα τών ήρώων του καί αποδίδει αύτή τήν έντονη ίδιότητά του; μέ ασύγκριτο ρεαλισμό, χάρη σ' έκείνη τήν αίγλη τής μοναξιάς μέ τ?)ν όποία τούς περιβάλλει" δεύτερο, τό δτι άπεικονίζει μέ θαυμαστό ρεαλισμό τήν άναπόφευκτη καταστροφή αυτών τών τύπων, τήν άναπόφευκτη ήττα τους στόν αγώνα έναντίον τών κυρίαρχων δυνάμεων τής έποχής, τό άναγκαστικό άποτράβηγμά τους άπό τή ζωή ή, πιό σωστά, τήν αναγκαστική άπόρριψή τους άπό τόν κόσμο τοΰ καιροΰ τους. Ή ιστορική τυπικότητα αύτών τών ήρώων είναι τόσο μεγάλη, ώστε μιά παρόμοια άντίληψη γιά τά άνθρώπινα πεπρωμένα προβλήθηκε στή μεταπαναστατική Εύρώπη ολότελα άνεξάρτητα άπό 

112

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

πολλούς συγγραφείς, πού δέν ήξεραν τίποτα ό Ινας γιά τόν άλλο. Βρίσκουμε αύτή τήν άντίληψη στό Βαλλενατάϊν τού Σίλλερ, δπου ό Μάξ ΙΙικκολόμινι πηγαίνει καλπάζοντας πρός τό θάνατο. Ό Ύπερίων κι ό Εμπεδοκλής τοϋ Χαίλντερλιν έγκαταλείπουν τή ζωή μέ τόν Ιδιο τρόπο. Αύτή έπίσης είναι καί ή μοίρα τών περισσότερων ήρώων τοΟ Μπάυρον. Τό δτι βάζουμε έδώ τό μεγάλο ρεαλιστή Σταντάλ δίπλα-δίπλα μέ συγγραφείς σάν τό Σίλλερ καί τό Χαίλντερλιν, δέν είναι έπομένως κανένα κυνήγι φιλολογικών παραδοξολογιών άλλά άπλώς μιά πνευματική έκφραση τής διαλεχτικής τής Ιδιας τής ταξικής έξέλιξης. "Οσο βαθειές κι άν είναι οί διαφορές τους σ' δλα τά σημεία τά σχετικά μέ τή δημιουργική μέθοδο (πράγμα πού οφείλεται στή διαφορά άνάμεσα στή γαλλική καί τή γερμανική κοινωνική εξέλιξη) άλλο τόσο βαθειά είναι καί ή συγγένεια τών βασικών τους άντιλήψεων. Οί έλεγειακοί τόνοι τοΟ Σίλλερ, σάν καί τό: «τέτοια είναι ή μοίρα τής δμορφιάς πάνω στή γή», άντηχοΰν στούς τόνους μέ τούς οποίους ό Σταντάλ συνοδεύει τόν 'Ιουλιανό Σορέλ στό ικρίωμα καίτό Φαβρίκιο ντέλ Ντόγκο στό μοναστήρι. Τελικά, θά πρέπει νά ειπωθεί πώς οί τόνοι αύτοί δέν ήσαν δλο ι καθαρά ρομαντικοί, άκόμα καί στό Σίλλερ. Σ ' δλους αύτούς τούς συγγραφείς, ή συγγένεια τής αντίληψης του γιά τόν ήρωα καί τή μοίρα, προέρχεται άπό τή γενικότερη συγγένεια τής άντίληψής τους γιά τήν έξέλιξη τής τάξης τους, προέρχεται άπό έναν άνθρωπισμό πού τό παρόν τόν κάνει νά άπελπίζεται, άπό μιά άκλόνητη προσήλωση στα μεγάλα ιδανικά τής άνερχόμενης άστικής τάξης καί άπό τήν έλπίδα τ,ώς τελικά θά 'ρθεί ένας καιρός πού τά ιδανικά αύτά θά πραγματοποιηθούν έπιτέλους. ( Ό Σταντάλ έλπίζει πώς αύτό θά συμβεί γύρω στά 1880). Ό Σταντάλ διαφέρει άπ' τό Σίλλερ καί τό Χαίλντερλιν. στό δτι ή δυσαρέσκειά του μέ τό παρόν δέν εκδηλώνεται σέ λυρικές έλεγειακές μορφές (δπως στό Χαίλντερλιν), ούτε περιορίζεται σέ μιάν άφηρημένη φιλοσοφική κρίση γιά τό παρόν (δπως στό Σίλλερ), άλλά τοΰ δίνει τή βάση γιά ν' άπεικονίσει τό παρόν μ' ένα μεγαλόπρεπον βαθύ κ ' έντονα σατιρικό ρεαλισμό. Ό λόγος είναι πώς ή Γαλλία τοΟ Σταντάλ είχε, πρόσφατα μόλις, περάσει άπ' τήν έπανάσταση καί τή ναπολεόντεια αύτοκρατορία καί τήν έποχή έκείνη ζωντανές έπαναστατικές δυνάμεις βρίσκονται πάλι στό στίβο κι άντιπολιτεύονται τήν παλινόρθωση. Ένώ δ Σίλλερ κι ό Χαίλντερλιν, ζώντας σέ μιά Γερμανία πού άκόμα έμενε κοινωνικά καί οικονομικά άμετάβλητη, μιά Γερμανία πού άκόμα δέν είχε κάνει τήν άστική της έπανάσταση, μόνο νά δνειρευτοΰν μποροΰσαν έξελίξεις, πού οί πραγματικές κινητήριες δυνάμεις τους έμειναν γι' αύτούς άναγκαστικά άγνωστες. 'Από δώ βγαί. 

ΜΠΑΛΖΑΚ ΚΑΙ ΣΤΑΝΤΑΛ

113

καί ό σατιρικός ρεαλισμός τοΰ Σταντάλ καί ό έλεγειακός λυρισμός τών Γερμανών. 'Ωστόσο έκεϊνο πού δίνει στά γραφτά τοΰ Σταντάλ ένα θαυμαστό βάθος καί πλοΟτο είναι τό δτι παρ' δλη τήν απαισιοδοξία πού είχε γιά τό παρόν, δέν έγκατέλειψε ποτέ τά ανθρωπιστικά του ιδανικά. Οί έλπίδες πού είχε ό Σταντάλ γιά τό πώς θά διαμορφωνόταν ή αστική κοινωνία τό 1880, ήταν μιά καθαρή αύταπάτη. Άλλά έπειδή ήταν μιά αυταπάτη ιστορικά θεμιτή καί προοδευτική βασικά, μπόρεσε νά γίνει ή πηγή τής λογοτεχνικής του εόφορίας. Δέν πρέπει άλλωστε νά ξεχνάει κανείς πώς ό Σταντάλ ήταν σύγχρονος μέ τις έξεγέρσεις τοΟ Μπλανκί, πού μ' αύτές ό ήρωικός έπαναστάτης έπιχειρούσε άπλώς νά άνανεώσει μιά λαϊκή γιακωβίνικη δικτατορία. Άλλά ό Σταντάλ δέν έζησε γιά νά δεϊ τή διαστρέβλωση τού άστικού γιακωβινισμοΰ σέ μιά παρωδία τού έαυτοΰ του, τό μετασχηματισμό έκεϊνον πού μετέβαλε τούς καλύτερους έπαναστάτες άπό πολίτες σέ προλετάριους. Ή στάση του άντίκρυ στις άνήσυχες ζημώσεις καί κινήσεις τής έργατικής τάξης τού καιρού του (βλέπε τό Λονσιίν Λαιδάν), ήταν δημοκρατική έπαναστατική. Καταδίκαζε τήν ίουλιανή μοναρχία γιά τόν άγριο ξυλοδαρμό τών έργατών. Άλλά δέν είδε, ούτε μπορούσε νά δεϊ τό ρόλο πού θά έπαιζε τό προλεταριάτο στή δημιουργία μι3ς καινούριας κοινωνίας, ούτε τις προοπτικές πού ξάνοιγε ο σοσιαλισμός κ' ένας καινούριος τύπος δημοκρατίας. "Οπως έχουμε κιόλας δεϊ, οί αύταπάτες τού Μπαλζάκ καί ή σφαλερή άντίληψη πού είχε γιά τήν κοινωνική έξέλιξη, ήταν ολότελα διαφορετικής φύσης. Γι' αύτό καί δέν ξορκίζει τό παρόν μέ τά < προκατακλυσμιαϊα» τέρατα μιάς, περασμένης πιά, ήρωικής έποχής, ούτε τοΰ τά άντιπαρατάσσει. Τό μόνο πού έκανε ήταν νά ζωγραφίζει τούς τυπικούς χαραχτήρες τοΰ καιροΰ του καί νά τούς πλαταίνει σέ τέτοιο σημείο, πού νά παίρνουν γιγάντιες διαστάσεις. Μέσα στήν πραγματικότητα τοϋ καπιταλιστικού κόσμου, αύτές τις διαστάσεις δέν μπορούν ποτέ νά τις έχουν ξεχωριστά άνθρωπινα δντα, άλλά κοινωνικές δυνάμεις μονάχα. Έ ξ αιτίας αύτής του τής στάσης άντίκρυ στή ζωή, ό Μπαλζάκ είναι άπ' τούς δυό ο μεγαλύτερος ρεαλιστής και παρά τήν ευρύτερη άποδοχή τών ρομαντικών στοιχείων στήν κοσμοθεωρία καί τό ύφος του, είναι σέ τελευταία άνάλυση, κι ό λιγότερο ρομαντικός. Στή στάση πού κράτησαν άντίκρυ στήν άνάπτυξη τής άστικής κοινωνίας, στήν περίοδο 1789 -1848, ό Μπαλζάκ κι ό Σταντάλ άντιπροσωπεύουν δυό σπουδαία άκραΤα σημεία, μέσα στή γκάμα δλων τών δυνατών στάσεων. Ό καθένας τους έχτισε έναν δλόκληρο κόσμο άπό πρόσωπα καί χαραχτήρες κ ' έδωσε μιάν έκτεταμένη καί
8 

114

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ολοζώντανη άντανάκλαση τοΰ σΰνολου τής κοινωνικής έξέλιςης. Άλλά ό καθένας τό έκανε άπό τή δική του διαφορετική οπτική γωνία. Τό σημείο έπαφής τους βρίσκεται στή βαθειά τους κατανόηση, καί στήν περιφρόνηση πού είχαν γιά τά εύτελή τεχνάσματα τοΰ άπλοΰ νατουραλιστικού ρεαλισμοΰ καί τοΰ άπλοΰ ρητορικοΰ χειριρισμοΰ τοΰ άνθρώπου καί τής μοίρας του. "Ενα πιό πέρα σημεϊο έπαφής, είναι τό δτι κ' οί δυό θεωροΰν πώς δ ρεαλισμός Υπερβαίνει τό άσήμαντο καί τό μέσο, γιατί καί γιά τούς δυό δ ρεαλισμός είναι ή άναζήτηση έκείνης τής βαθύτερης ούσίας τής πραγματικότητας, πού βρίσκεται κρυμένη κάτω άπ' τήν Επιφάνεια. Οί δρόμοι τους δμως χωρίζουν άπότομα στό ζήτημα τής άντίληψης γιά τό τί είναι αύτή ή ούσία. Οί δυό αύτοί ρεαλιστές άντιπροσωπεύουν δυό διαμετρικά άντίθετες, μολονότι Εξίσου ιστορικά θεμι-ϊ^ς, στάσεις άντίκρυ στό στάδιο πού ή άνθρώπινη άνάπτυξη είχε φτάσει στόν καιρό τους. Γι' αύτό στή λογοτεχνική τους δράση έπρεπε άναγκαστικά ν' άκολουθήσουν διαμετρικά άντίθετους δρόμους—μέ μοναδική Εξαίρεση τό γενικό πρόβλημα τής ούσίας τής πραγματικότητας. Έ τ σ ι , ή βαθειά κατανόηση καί τοποθέτηση τοϋ Σταντάλ άπ' τό Μπαλζάκ, πού έγινε παρ' δλες τους τις διαφορές, είναι κάτι παραπάνω άπό ένα άπλό κομμάτι έξοχης λογοτεχνικής κριτικής. Ή συνάντηση αύτών τών δυό ρεαλιστών είναι ένα άπ' τά σπουδαιότερα γεγονότα τής ίστορίας τής λογοτεχνίας, θ ά μπορούσαμε νά τή συγκρίνουμε μέ τή συνάντηση τοΰ Γκαίτε καί τοΰ Σίλλερ, μ' δλο πού δέν δδήγησε σέ μιά τόσο καρποφόρα συνεργασία δπως έγινε μ ' Εκείνους τούς δυό άλλους μεγάλους άνθρώπους. 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΤΕΤΑΡΤΟ

Η ΕΚΑΤΟΝΤΑΕΤΗΡΙΔΑ ΤΟΥ ΖΟΛΑ Ό μυθιστοριογράφος Έμίλ Ζολά είναι ό «ιστορικός τής ιδιωτικής ζωής» τής Γαλλίας στήν έποχή τής Δεύτερης Αότοκρατορίας, δπως ό Μπαλζάκ ήταν ό ιστορικός τής ιδιωτικής ζωής στήν έποχή τής παλινόρθωσης καί τής ίουλιανής μοναρχίας. Ό Ιδιος 6 Ζολά δέν άπαρνήθηκε ποτέ αύτή τήν κληρονομιά. Πάντοτε διαμαρτυρήθηκε ένάντια στήν αντίληψη πώς είχε έπινοήσει κάποια νέα μορφή τέχνης και πάντοτε θεωροΰσε τόν έαυτό του σάν κληρονόμο τοϋ Μπαλζάκ καί τοΟ Σταντάλ, τών δυό μεγάλων ρεαλιστών που έμφανίστηκαν στό πρώτο μισό τοΰ δέκατου Ινατου αιώνα. Άνάμεσα στους δυό, τό Σταντάλ τόν ΘεωροΟσε σάν τό συνδετικό κρίκο μέ τή λογοτεχνία τοΰ δέκατου όγδοου αίώνα. Βέβαια, ένας τόσο σημαντικός καί πρωτότυπος συγγραφέας σάν τό Ζολά, δέν μποροΰσε νά θεωρεί τούς λογοτεχνικούς προκατόχους του σάν άπλά πρότυπα γιά αντιγραφή, θαύμαζε τό Μπαλζάκ καί τό Σταντάλ, παράλληλα δμως καί τούς έπέκρινε μέ δριμύτητα. Προσπαθούσε νά πετάξει δ,τι ΘεωροΟσε πώς ήταν νεκρό καί άπαρχαιωμένο στό έργο τους και νά ϊπεξεργαστεΤ χΐς άρχές μιδς μεθόδου λογοτεχνικής δημιουργίας πού θά μπορούσαν νά έχουν γόνιμη έπίδραση στήν παραπέρα έξέλιξη τοΟ ρεαλισμοΰ. ( θ ά έπρεπε δμως νά άναφερθεϊ έδώ πώς 6 Ζολά δέ μιλάει ποτέ γιά ρεαλισμό, άλλά πάντοτε γιά νατουραλισμό). Ή πάρα πέρα δμως άνάπτυξη τοΟ ρεαλισμοΰ στά χέρια τοΰ Ζολά, πήρε έναν πολύ πιό περίπλοκο δρόμο ά π ' δσο θά μποροΰσε ό ίδιος ό Ζολά νά φανταστεί. Άνάμεσα στό Μπαλζάκ καί τό Ζολά βρίσκεται τό 1848 κ'οί ματωμένες μέρες τοΰ Ιούνη, πού ήταν ή πρώτη ανεξάρτητη πράξη τής έργατικής τάξης. Τά γεγονότα έκεΐνα άφησαν μιά τόσο άνεξίτηλη έντύπωση στήν ιδεολογία τής γαλλικής άστικής τάξης, πού άπό κει κ' έπειτα ή άστική ιδεολογία έπαψε γιά πολύν καιρό νά παίζει προοδευτικό ρόλο στή Γαλλία. Ή ιδεολογία έγινε περισσότερο προσαρμοστική καί έξελίχτηκε σέ μιάν άπλή απολογητική τής μπουρζουαζίας. 

116

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Ό ίδιος ό Ζολά δμως, ποτέ δέν έφτασε σ ' αύτό τό κατάντημα, ποτέ δέν έγινε άπολογητής τοΟ άστικοΟ κοινωνικού καθεστώτος. 'Αντίθετα έδωσε σθεναρές μάχες ένάντια στήν άντιδραστική έξέλιξη τοϋ γαλλικού καπιταλισμού, πρώτα στό λογοτεχνικό τομέα καί κατόπιν άνοιχτά στόν πολιτικό. Στή διάρκεια τής ζωής του, πλησίαζε βαθμιαία τό σοσιαλισμό, άν καί ποτέ δέν πήγε πιό πέρα άπό μιά ξεθωριασμένη παραλλαγή τοϋ ούτοπικού σοσιαλισμού τού Φουριέ. 'Απ' τήν παραλλαγή δμως αύτή, έλειπε ή άστραφτερή διαλεκτική κοινωνική κριτική τού Φουριέ. Ά λ λ ά ή ίδεολογία τής τάξης του ήταν πολύ βαθιά ριζωμένη στδ στοχασμό του, στις άρχές του καί στή δημιουργική του μέθοδο, μ ' δλο πού ή ένσυνείδητη οξύτητα τής κοινωνικής κριτικής του ποτέ δέν άμβλύνθηκε. Σέ σύγκριση μάλιστα μέ τήν κριτική τοΰ καθολικού καί μοναρχικού Μπαλζάκ, ήταν πολύ πιό ρωμαλέα καί προοδευτική. Ό Μπαλζάκ καί ό Σταντάλ, πού είχαν περιγράψει τό φρικιαστνκό μετασχηματισμό τής άστικής Γαλλίας, άπό τήν ήρωική περίοδο τής έπανάστασης καί τοΰ Ναπολέοντα στή ρομαντικά, υποκριτική διαφθορά τής παλινόρθωσης καί στήν, ούτε κάν ύποκριτική πιά, φιλισταϊκή βρωμιά τής ίουλιανής μοναρχίας, είχαν ζήσει σέ μιά κοινωνία δπου δέν είχε γίνει άκόμα ολοφάνερο πώς άξονας τής πρός τά μπρός κίνησης τής κοινωνικής έξέλιξης, ήταν ό ανταγωνισμός άνάμεσα στήν άστική καί τήν έργατική τάξη. Γι' αύτό ό Μπαλζάκ κι δ Σταντάλ μπορούσαν νά σκάψουν δ>ς τίς πιό βαθειές ρίζες τών οξύτερων άντιθέσεων πού ένυπήρχαν στήν άστική κοινωνία, ένώ οί συγγραφείς πού έζησαν μετά τό 1848 δ^ν μποροΟσαν πιά νά τό κάνουν: μιά τέτοια άνελέητη παρρησία, μιά τόσο καφτή κριτική, θά τούς δδηγοΟσε άναγκαστικά στή ρήξη τών δεσμών τους μέ τήν ίδια τους τήν τάξη. Ά λ λ ά κι αύτός άκόμα ό ειλικρινά προοδευτικός Ζολά, ήταν άνίκανος γιά μιά τέτοια πράξη. Αύτή άκριβώς ή στάση του καθρεφτίζεται στή μεθοδολογική του άντίληψη καί στό γεγονός δτι άπορρίπτει τό βαθύτατα διαλεκτικό καί προφητικό ζήλο μέ τόν όποιο δ Μπαλζάκ άποκαλύπτει τίς άντιφάσεις τοΟ καπιταλισμού, μέ τή δικαιολογία πώς ήταν ρομαντικός καί «άντιεπιστημονικός». Στή θέση τοΟ ζήλου αύτοΟ ό Ζολά βάζει μιά «έπιστημονική» μέθοδο πού σύμφωνα μ ' αύτή ή κοινωνία θεωρείται σά μιά άρμονική δντότητα καί ή κριτική πού έξασκεΤται πάνω της παίρνει τή μορφή ένός άγώνα ένάντια στις νόσους πού προσβάλλουν τήν δργανική ένότητα τής κοινωνίας, ένός άγώνα ένάντια στις «άνεπιθ-ύμητες πλευρές» τοΟ κα πιταλισμοΟ. 

Η ΕΚΑΤΟΝΤΑΕΤΗΡΙΔΑ ΤΟΓ ΖΟΛΑ

117

Ό Ζολά λέει:
« Ό κοινωνικός κύκλος είναι ταυτόσημος μέ τόν κύκλο τής ζωής : οτήν κοινωνία, δπως χαΐ στό άνθρώπινο σώμα, υπάρχει μιά άλληλεγγύη πού συνενώνει τά βιάφορα όργανα μεταξύ τους μ* ένα τέτοιον τρόπο ώστε άν ίνα δργανο σαπίσει, ή σήψη άπλώνεται καί στά άλλα καί καταλήγει σέ μιάν έξαιρετικά πολύπλοκη νόσο».

Αύτή ή «Επιστημονική αντίληψη» Ικανέ τό Ζολά νά ταυτίζει μηχανιστικά τήν άνθρώπινη κοινωνία μέ τό άνθρώπινο σώμα. Κι δταν κριτικάρει ά π ' αύτή τή σκοπιά τό μεγάλο πρόλογο τοϋ Μπαλζάκ στήν Άνθρώπινη κωμωδία, είναι ολότελα συνεπής, Στόν πρόλογό του Εκείνο, ό Μπαλζάκ, σάν αληθινό; διαλεκτικός, θέτει τό ίδιο πρόβλημα = ρωτάει &ς ποιό βαθμό Εφαρμόζεται στήν άνθρώπινη κοινωνία ή διαλεκτική τής φυλετικής Εξέλιξης, δπως τήν ανάπτυξε ό Ζοφφρουά ντέ Σαίντ 'Ιλαίρ - άλλά ταυτόχρονα Υπογραμμίζει τίς νέες κατηγορίες πού δημιουργήθηκαν άπό τήν ειδική διαλεκτική τής κοινωνίας. Ό Ζολά νομίζει πώς μιά τέτοια άντίληψη καταστρέφει τήν «Επιστημονική Ενότητα» τής μεθόδου, κι άκόμα πώς αύτή ή άντίληψη όφείλεται στή «ρομαντική σύγχυση» πού δπήρχε στό μυαλό τοΰ Μπαλζάκ... Αύτό λοιπόν πού βάζει στή θέση τών ιδεών τοΰ Μπαλζάκ, σάν «Επιστημονικό πόρισμα» είναι ή άντιδιαλεκτική άντίληψη τής οργανικής Ενότητας τής φύσης καί τής κοινωνίας. Ή Εξάλειψη τών άνταγωνισμών θεωρείται ή κινητήρια δύναμη τής κοινωνικής κίνησης καί ή άρχή τής «άρμονία;» ούσία τής κοινωνικής δπαρξης. 'Ετσι ή θαρραλέα καί δποκειμενικά ειλικρινέστατη κοινωνική κριτική τοΰ Ζολά, φυλακίζεται μέσα στόν κομπογιανίτικο κύκλο τής προοδευτικής ά^τικής στενοκεφαλιάς. Πάνω στή βάση τών άρχών αύτών, δ Ζολά συνεχίζει μέ μεγάλη συνέπεια τήν παράδοση πού καθιερώθηκε άπό τό Μπαλζάκ καί τό Σταντάλ. Τό δτι δ Ζολά Εβρισκε στό Φλωμπέρ τήν άληθινή πραγμάτωση δλων Εκείνων πού στό Μπαλζάκ ήταν άπλώς μιά άπαρχή ή μιά πρόθεση, δέν είναι τυχαίο, οδτε όφείλεται σέ κάποια προσωπική του εύνοϊκή προκατάληψη γιά τόν πρεσβύτερο φίλο του καί συνάδελφο «Εν δπλοις». Ό Ζολά ίγραφε γιά τή Μαντάμ Μποβαρν:

«Φαίνεται πώς ή φόρμουλα τοΰ νεότερου μυθιστορήματος, ποΰ είναι σκορπισμένη σ' όλόκληρο τό κολοσσιαίο έργο τοΰ Μπαλζάκ, έβώ έχει βρε: μιάν άβρή έπεξεργασία σ' ίνα βιβλίο 400 σελίβων. Μέ τό ϊργο αΰτό, γράφτηκε πιά ό κώδικας τοΰ νεότερου μυθιστορήματος». ·

Ό Ζολά τονίζει π ώ ; πάνω ά π ' δλα τά στοιχεία πού άποτε- 

118

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

λοϋν τό μεγαλείο τοϋ Φλωμπέρ, βρίσκεται ή έξάλειψη κάθε ρομαντικοί χαραχτηριστικοΰ:
«*Η σύνθεση τού μυθιστορήματος έγκειται μόνο στόν τρόπο που διαλέγονται τά επεισόδια καί άποχτοΰν τήν κατάλληλη σύνδεση ώστε νά ακολουθούν τό Ινα τό άλλο μέ μιά ορισμένη αρμονική τάξη στήν έξέλιξή τους. Τά επεισόδια αύτά καθαυτά άνήκουν άπόλυτα στο μέσο όρο... Κάθε έπινόηση πού ξεπερνάει τά όρια τού κανονικού έχει άποκλειστεΐ. Ή Ιστορία ξετυλίγεται μέ τήν άφήγηση όσων συμβαίνουν άπό μέρα σέ μέρα, χωρίς νά παρουσιάζει ποτέ κανενός είδους ξαφνιάσματα».

Σύμφωνα μέ τό Ζολά. κι ό Μπαλζάκ είχε μερικές φορές πετύχει στά μεγαλύτερα έργα του αύτή τή ρεαλιστική παρουσίαση τής καθημερινής ζωής.
• ΙΙρίν όμως καταφέρει να φτάσει στό σημείο ν' άπασχολεΐται μόνο μέ τήν ακριβή περιγραφή, γιά πολύν καιρό διασκέδαζε μέ διάφορα εφευρήματα καί είχε χαθεί μέσα στήν άναζήτηση ψεύτικων συγκινήσεων και ψεύτικης μεγαλοπρέπειας».

Καί συνεχίζει:
« Ά ν ό μυθιστοριογράφος δεχτεί τή δασική άρχή τής παρουσίασης τής κανονικής πορείας τού μέσου τύπου ζωής, πρέπει νά σκοτώσει τόν «ήρωα». Λέγοντας «ήρωα» έννοώ τά έξω άπ' τό κανονικό, μεγαλοποιημένα πρόσωπα. τά άνδρείκελα πού τά φούσκωσαν καί τά κάνουν γίγαντες. Οί παραφουσκωμένοι «ήρωες» αύτού τού είδους, βαραίνουν σάν §ρμα στά μυθιστορήματα τοΰ Μπαλζάκ. γιατί 6 συγγραφέας τους διαρκώς πιστεύει πώς δέν τά έχει κάνει άρκετα γιγάντια».

Ή νατουραλιστική μέθοδος κατά τό Ζολά
...«πετάει στήν άκρη ολες αυτές τίς υπερβολές τού καλλιτέχνη καί τίς παραξενιές του στή σύνθεση» καί «έξισώνει όλα τά άναστήματα, γιατί οί ευκαιρίες, πού μάς επιτρέπουν νά ζωγραφίσουμε ίνα πραγματικά άνώτερο άνθρώπινο όν. είναι πολύ σπάνιες»,

Έ δ ώ βλέπουμε κιόλας ολοκάθαρα πάνω σέ ποιές αρχές κριτικάρει δ Ζολά τήν κληρονομιά πού άφησαν οί μεγάλοι ρεαλιστές. Ό Ζολά άσχολεϊται πολύ συχνά μέ τούς μεγάλους ρεαλιστές, καί ιδιαίτερα μέ τό Μπαλζάκ καί τό Σταντάλ. έπαναλαμβάνοντας συνεχώς τήν ίδια βασική ίδέα. Πώς δηλαδή ό Μπαλζάκ καί δ Σταντάλ ήσαν μεγάλοι έπειδή, μέσα στις πολλές λεπτομέρειες καί έπεισόδια τών έργων τους, περιγράψανε πιστά τά ανθρώπινα πάθη καί πλούτισαν τή γνώση πού έχουμε γ ι ' αύτά, μέ πολύ ένδιαφέροντα ντοκουμέντα. Ά λ λ ά σύμφωνα μέ 

Η ΕΚΑΤΟΝΤΑΕΤΗΡΙΔΑ ΤΟΓ ΖΟΛΑ

119

τό Ζολά, κ ' οί δυό τους έπασχαν, καί μάλιστα ό Σταντάλ, άπό ένα λαθεμένο ρομαντισμό. Νά τί γράφει γιά τό τέλος τοϋ Κόκκινου καί τοΰ μαύρου καί γιά τόν 'Ιουλιανό Σορέλ :
«Αυτό βγαίνει ολότελα έξω άπό την καθημερινή άλήθεια, τήν άλήθεια πού γ ι ' αυτήν παλεύουμε. Ό ψυχολόγος Σταντάλ, άκριβώς όπως κι ό παραμυθάς 'Αλέξανδρος Λουμάς, μας βουλιάζει ώς τό λαιμό στό άουνήθιστο καϊ τό άπίθανο. "Οταν άντικρύζω τον 'Ιουλιανό Σορέλ άπό τή σκοπιά τής αυθεντικής άλήθειας, μου ίίνει τόσα ξαφνιάσματα όσα κι ό ντ' Άρτανιάν».

Τήν ίδια κριτική κάνει ό Ζολά καί στή Ματθίλδη ντέ λά Μόλ, σ' δλα τά πρόσωπα τοϋ Μοναοτηριοϋ τής Πάρμας, στό Βωτρέν τοϋ Μπαλζάκ καί σ ' ένα σωρό άλλους μπαλζακικούς ήρωες. Ό Ζολά θεωρεΓ δλες τις σχέσεις άνάμεσα στόν 'Ιουλιανό καί τή Ματθίλδη, σάν άπλά διανοητικά γυμνάσματα, σάν τριχοτόμηση τής τρίχας. "Οσο γιά τά δύο αύτά πρόσωπα, κατά τή γνώμη του είναι άσυνήθιστα καί πλαστά. Τοϋ διαφεύγει ολότελα τό δτι ό Σταντάλ δέν μποροϋσε νά άνεβάσει στό ύψιστο σημεΓο τυπικότητας τή μεγάλη σύγκρουση πού ήθελε νά άπεικονίσει, δίχως νά έπινοήσει αύτά τά δύο πρόσωπα πού βρίσκονταν άπόλυτα πάνω άπό τό μέσο τύπο καί ήταν ολότελα άσυνήθιστα. Μόνο μ ' αύτόν τόν τρόπο μποροϋσε νά άσκήσει τήν κριτική του στήν ύποκρισία, τή διπλοπροσωπία, καί τήν ποταπότητα τής έποχής τής παλινόρθωσης, καί νά δείξει τή χυδαία άπληστη καί ποταπή καπιταλιστική ούσία τής φεουδαρχο - ρομαντικής ιδεολογίας της. Μόνο χάρη στή δημιουργία τοϋ τύπου τής Ματθίλδης, πού μέσα της ή ρομαντική ιδεολογία τής άντίδρασης γίνεται ένα γνήσιο πάθος, έστω καί σέ μιά ήρωικά διογκωμένη μορφή, μπόρεσε 5 Σταντάλ νά άνεβάσει τήν πλοκή καί τις συγκεκριμένες καταστάσεις σ' ένα έπίπεδο πού πάνω του θά ήταν δυνατό νά άναπτυχθεΓ άρτια ή σύγκρουση άνάμεσα σ' αύτές τις ιδεολογίες καί τήν κοινωνική τους βάση άπ* τή μιά μεριά καί τό λαϊκό γιακωβινισμό τοϋ θαυμαστή τοϋ Ναπολέοντα, Ίουλιανοϋ Σορέλ, ά π ' τ ή ν άλλη. Παρόμοια ό Ζολά, δέν κατάφερε νά καταλάβει πώς ό Μπαλζάκ δέν θά μποροϋσε νά άναδείξει τήν καταστροφή τών φιλοδοξιών τοϋ Λουσιέν ντέ Ρουμπαμπρέ σέ τραγωδία δλόκλητής άρχουσας τάξης στήν έποχή τής παλινόρθωσης, δίχως τή φυσιογνωμία τοϋ Βωτρέν, πού ξεπερνούσε τά δρια τής ζωής. Διαφορετικά, ή καταστροφή αύτή θά Ιμενε ένα άπλό άτομικό καί προσωπικό γεγονός. Μόνο χάρη σ' αύτό τό τέχνασμα δ Μπαλζάκ κατόρθωσε νά Οφάνει μέσα σ' έκείνη τήν Ιλαροτραγωδία 

120

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ολόκληρο τόν ιστό τής ετοιμοθάνατης κοινωνίας τής παλινόρθωσης, αρχίζοντας άπό τό βασιλιά πού σχεδίαζε Ινα πραξικόπημα καί φτάνοντας &ς τό γραφειοκράτη πού νιαζόταν μόνο πώς θά φτιάξει καριέρα. Ά λ λ ά ό Ζολά δέν μποροΟσε νά τό δει αύτό. Λέει γιά τό Μπαλζάκ :
« Ή φαντασία του, αυτή ή αχαλίνωτη φαντασία πού τόν οδηγούσε στήν υπερβολή, καί πού μ' αΰτήν ήθελε να ξαναπλάσει τόν κόσμο " κ α τ ' εικόνα καί όμοίωσή τ ο υ " , περισσότερο με έξοργίζει παρά μέ τραβάει. Ά ν ό μεγάλος αυτός μυθιστοριογράφος δέν είχε τίποτα άλλο εςω άπ' αύτη τή φαντασία του, τώρα θά ήταν άπλώς μιά παθολογική περίπτωση, ένα παράδοξο τής λογοτεχνίας μας».

Σύμφωνα μέ τό Ζολά, τό μεγαλείο τοΰ Μπαλζάκ καί τά δικαιώματα πού έχει στήν άθανασία, βρίσκονται στό δτι ήταν ένας άπό τούς πρώτους πού «είχαν τήν αίσθηση τής πραγματικότητας». Ά λ λ ά ό Ζολά έφτασε σέ τούτη τήν «αίσθηση τής πραγματικότητας» άφαιρώντας πρώτα άπό τό έργο ζωής τοΟ Μπαλζάκ τίς μεγάλες άντιφάσεις τής καπιταλιστικής κοινωνίας καί άναγνωρίζοντας μονάχα τήν παρουσίαση τής καθημερινής ζωής. Ά λ λ ά γιά τό Μπαλζάκ ή παρουσίαση αύτή ήταν άπλώς ένα μέσο γιά νά δείξει άκόμα πιό άνάγλυφα τις άντιφάσεις καί νά δώσει μιά συνολική εΙκόνα τής κοινωνίας σέ κίνηση, εικόνα πλήρη, μέ ί λ α τά καθοριστικά στοιχεία της καί τούς άνταγωνισμούς της. Είναι πολύ χαραχτηριστικό πώς ό Ζολά (καί μαζί του ό 'Ιππόλυτος Ταίν) μιλοΟν μέ τό μεγαλύτερο θαυμασμό γιά τό στρατηγό 'Γλό, έναν ήρωα τοΟ μυθιστορήματος Ή Ιξαδέλφη Μπέττα. Ά λ λ ά κ ' οί δυό τους βλέπουν στόν ήρωα αύτόν, μονάχα ένα άριστοτεχνικό πορτραίτο ένός δπερσεξουαλικοΟ άνθρώπου. Οδτε δ Ζολά οδτε ό Ταίν λένε μιά λέξη γιά τήν δεξιοτεχνία μέ τήν όποία δ Μπαλζάκ άνιχνεύει τά πάθη τοΟ 'Γλό μέσα στις βιοτικές συνθήκες τής ναπολεόντειας έποχής. Κι δμως δέν θά ήταν δύσκολο νά τό παρατηρήσουν, γιατί δ Μπαλζάκ χρησιμοποιεί τόν Κρεβέλ — έναν τύπο πού ζωγραφίζεται μέ έξ ίσου τέλεια μαστοριά — σάν άντίβαρο, γιά νά δείξει τή διαφορά πού δπάρχει άνάμεσα στόν έρωτισμό τής ναπολεόντειας έποχής χαί τόν έρωτισμό τής έποχής τής βασιλείας τοΟ Λουδοβίκου - Φίλιππου. Οίτε δ Ζολά οδτε δ Ταίν άναφέρουν τίς άμφίβολες έπιχειρήσεις μέ τίς δποϊες ό Ύλό προσπαθ·εΐ νά κάνει λεφτά, μ* δλο πού περιγράφοντάς τες, ό Μπαλζάκ δίνει μιά Θαυμαστή εικόνα τών άτιμιών καί τών φρικαλεοτήτων τής άρχόμενης γαλλικής άποικιακής πολιτικής. Μ' άλλα λόγια τόσο ό Ζολά δσο κι ό Ταίν άπομονώνουν τό 

Η ΕΚΑΤΟΝΤΑΕΤΗΡΙΔΑ ΤΟΓ ΖΟΛΑ

121

Ερωτικό πάθος τοΰ Ύλό άπό τήν κοινωνική του βάση κ* Ετσι μετατρέπουν μιά κοινωνικά παθολογική φυσιογνωμία σέ μιά ψυχοπαθολογική. "Οταν οί περιπτώσεις αύτές άντικρύζονται άπό μιά τέτοια σκοπιά, είναι φυσικό Εκείνο πού βλέπει κανείς στούς μεγάλους, τούς κοινωνικά τυπικούς χαραχτήρες πού δημιούργησαν ό Μπαλζάκ κι ό Σταντάλ, νά μήν είναι τίποτα άλλο έξω άπό «ύπερβολές» (άπό ρομαντισμό δηλαδή). « Έ ζωή είναι πιό άπλή ά π ' αύτά», λέει ό Ζολά στό τέλος •μιόϋς άπό τις κριτικές του γιά τό Σταντάλ. Μ' αύτό τόν τρόπο ολοκληρώνει τό πέρασμα άπό τόν παλιό ρεαλισμό στόν καινούριο, άπ* τόν καθαυτό ρεαλισμό στό νατουραλισμό. Ή άποφασιστική κοινωνική βάση αύτής τής μεταλλαγής, βρίσκεται στό γεγονός δτι ή κοινωνική έξέλιξη τής άστικής τάξης άλλαξε τόν τρόπο ζωής τών συγγραφέων. Ό συγγραφέας δέν παίρνει πιά μέρος στούς μεγάλους άγώνες τής Εποχής του, άλλά καταντάει ένας άπλός θεατής καί χρονικογράφος τής δημόσιας ζωής. Ό Ζολά καταλάβαινε πολύ καλά, πώς ό Μπαλζάκ έπρεπε νά χρεωτιοπήσει ό ίδιος γιά νά μπορέσει νά δώσει τόν Καίσαρα Μπιροττώ" πώς επρεπε νά ξέρει άπό τήν προσωπική του Εμπειρία όλόκληρο τόν ύπόκοσμο τοϋ Παρισιού γιά νά δημιουργήσει χαραχτήρες δπως ό Ραστινιάκ κι ό μπαρμπα-Γκοριό. Αντίθετα, ό Ζολά—καί σέ πολύ μεγαλύτερο βαθμό ό Φλωμπέρ, ό άληθ·ινός ιδρυτής τοΟ νέου ρεαλισμού,—ήταν μοναχικοί παρατηρητές καί κριτικοί σχολιαστές τής κοινωνικής ζωής τών ήμερών τους. ( Ό γενναίος δημόσιος άγώνας πού έκανε ό Ζολά γ ι ά τήν υπόθεση Ντρέυφους, ήρθε πολύ άργά καί σ ' έ'να μεγάλο βαθμό ήταν Ενα άπλό Επεισόδιο τής ζωής του, πού δέν μπορούσε -νά Επιφέρει καμιά ριζική άλλαγή στή μέθοδο τής καλλιτεχνικής του δημιουργίας). Τά «πειραματικά» νατουραλιστικά μυθιστορήματα τοΰ Ζολά ήταν Επομένως άπλές προσπάθειες γιά τήν Εξεύρεση μιάς μεθόδου, πού χάρη σ ' αύτήν ό συγγραφέας, ό οποίος τώρα είχε καταντήσει ένας ϊπλός παρατηρητής, θά μποροΰσε νά καταχτήσει πάλι ρεαλιστικά τήν πραγματικότητα. Φυσικά ό Ζολά ποτέ δέν άπόχτησε συνείδηση αύτής τής κοινωνικής κατάπτωσης τοΰ συγγραφέα. Ή θεωρία του καί ή πράξη του έβγαιναν μέσα ά π ' αύτή τήν κοινωνική ϋπαρξη, χωρίς ποτέ νά τό άντιληφθεί. 'Αντίθετα, μιά κ ' είχε κάποια άμυδρή Εντύπωση γιά τήν άλλαγή τής θέσης τοΰ συγγραφέα μέσα στήν καπιταλιστική κοινωνία, θεωροΟσε, σά φιλελεύθερος θετικιστής, πώς αύτό ήταν πλεονέκτημα, πώς ήταν Ενα βήμα πρός τά μπρός, καί γ ι ' αύτό Εξυμνούσε τήν άμεροληψία τοΟ Φλωμπέρ (πού στήν πραγματικότητα ήταν άνύπαρκτη) σάν Ενα καινούριο χαραχτηρι- 

122

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

στικό στή φυσιογνωμία τοϋ συγγραφέα. Ό Λαφάργκ πού, σύμφωνα μέ τΙς παραδόσεις τοϋ Μαρξ χαί τοϋ Ένγχελς, χριτιχάρισε αύστηρά τή δημιουργική μέθ-οδο τοϋ Ζολά καί τής αντέταξε τή μέθοδο τοϋ Μπαλζάκ, είδε πολύ καθαρά πώς ό Ζολά ήταν άπομονωμένος άπό τήν κοινωνική ζωή τοϋ καιροΰ του. Ό Λαφάργκ χαραχτήρισε τή στάση τοϋ Ζολά άντίκρυ στήν πραγματικότητα σάν άνάλογη μέ τή στάση ένός δημοσιογράφου, ένός ρεπόρτερ. Κι αύτό βρίσκεται σέ πλήρη συμφωνία μέ τίς ίδιες τΙς προγραμματικές δηλώσεις τοϋ Ζολά γιά τή σωστή δημιουργική μέθοδο στή λογοτεχνία. Ά π ό τίς δηλώσεις αύτές άναφέρουμε μονάχα μιά, δπου έκφράζει τή γνώμη του γιά τήν ορθή ούλληψη ένός καλοϋ μυθιστορήματος :
«"Ενας νατουραλιστής συγγραφέας θέλε·, να γράψει ένα μυθιστόρημα γιά τό θέατρο. Ξεκινώντας άπ' αΰτο το σημείο, πριν δημιουργήσει πρόσωπα ή καταστασεις. ή πρώτη του δουλειά θά είναι νά μαζέψει το υλικό του, νά βρεΐ ό,τι μπορεί γιά τον κόσμο πού θέλει νά περιγράψει. Μπορεί νά γνωρίζει κιόλας μερικούς ηθοποιούς καί νά έχει δει μερικές παραστάσεις... Θά κουβεντιάσει λοιπόν μέ όσους είναι καλύτερα κατατοπισμένοι πάνω στό θέμα, θά συγκεντρώσει παρατηρήσεις, ανέκδοτα, πορτραίτα κ . τ . λ . Ά λ λ ά μ ' αύτά δέν έχει ξεμπερδέψει, θ ά διαβάσει άκόμα καϊ ό,τι γραφτά ντοκουμέντα μπορεί νά βρεϊ. TsXixi θά επισκεφτεί τά μέρη όπου θά διαδραματίζεται τό μυθιστόρημα, ϋά περαοβι λίγβς μέρες α' ίνα θέατρο γιά νά γνωρίσει άπό πρώτο χέρι καί τίς μικρότερες λεπτομβρειες, θά κάτσει Ι να άπόγεμα στο καμαρίνι μιας ήθοποιού καί θά ζήσει τήν άτμόσφαιρα όσο γίνεται περισσότερο. "Οταν όλο αϋτό τό υλικό θά έχε ι πιά μαζευτεί, τό μυθιστόρημα θά πάρει άπό μόνο του σχήμα. Τό μόνο πού έχε·, νά κάνει ό μυθιστοριογράφος είναι νά τακτοποιήσει τά γεγονότα μ ' ίνα λογικό ειρμό. Το Ινίιαφερον iky εντοπίζεται πιά στις ιδιομορφίες τού μύθου—άντίθετα όσο πιό γενικός καϊ κοινότοπος είναι ό μύθος, τόσο περισσότερο τυπικός θά είναι».

Έ δ ώ έχουμε τόν καινούριο ρεαλισμό, δηλαδή τό νατουραλισμό, μέ τήν ούσία του συμπυκνωμένη καί σέ οξύτατη αντίθεση μέ τίς παραδόσεις τοϋ παλιοϋ ρεαλισμοΰ. Ό μηχανιστικός μέσος δρος παίρνει τή θέση τής διαλεκτικής ένότητας τοϋ τύπου καί τοϋ ατόμου. Ή περιγραφή καί ή άνάλυση δποκαθιστοϋν τίς έπικές καταστάσεις καί τΙς έπικές πλοκές. Έ ένταση πού είχε ό μύθος τοϋ παλιοϋ τύπου, ή συνεργασία καί ή σύγκρουση άνάμεσα σέ άνθρώπους, πού ένώ είναι χωριστά άτομα είναι ταυτόχρονα καί έκπρόσωποι σημαντικών ταξικών ρευμάτων—δλα αύτά καταργούνται. Τή θέση τους παίρνουν τά «μέσα» πρόσωπα πού τά άτομικά τους χαραχτηριστικά είναι, σύμφωνα μέ τήν άποψη τοϋ συγγραφέα, τυχαία (ή μ ' άλλα λόγια δέν έξασκοϋν 

Η ΕΚΑΤΟΝ'ΓΑΕΤΙΙΡΙΛΑ ΤΟΓ ΖΟΛΑ

12$

καμιά άποφασιστική έπίδραση σ' δ,τι γίνεται στήν ιστορία). Κι αύτά τά «μέσα» πρόσωπα δρουν χωρίς κανένα σχέδιο, είτε πηγαίνοντας άπλώς δίπλα-δίπλα, είτε κινούμενα μ ' ένα ολότελα χαοτικό τρόπο. Ό Ζολά κατόρθωσε νά γίνει μεγάλος συγγραφέας μόνο καί μόνο γιατί δέν μπόρεσε νά μείνει πάντα προσκαλημένος μέ συνέπεια στό ίδιο του τό πρόγραμμα. Ά λ λ ά δέν πρέπει νά ύποθέσουμε πώς ό Ζολά άντιπροσωπεύει τόν ίδιο «θρίαμβο τοϋ ρεαλισμού», πού είχε άναφέρει ό "Ενγκελς μιλώντας γιά τό Μπαλζάκ. Ή άναλογία είναι άπλώς τυπική κ ' έπομένως μιά τέτοια υπόθεση θ-ά ήταν λαθεμένη. Ό Μπαλζάκ πρόβαλε τολμηρά τις άντιφάσεις τής καπιταλιστικής κοινωνίας πού γεννιόταν καί γ ι ' αύτό οί παρατηρήσεις πού κάνει πάνω στήν πραγματικότητα συγκρούονται διαρκώς μέ τις πολιτικές του προκαταλήψεις. Ά λ λ ά σάν τίμιος καλλιτέχνης άπεικόνιζε πάντα μόνο δ,τι ό ίδιος έβλεπε, μάθαινε ή ζούσε, χωρίς διόλου νά τόν άπασχολεΐ τό άν ή σύμφωνη μέ τή ζωή περιγραφή τών πραγμάτων πού έβλεπε, αντίφασκε μέ τις προσφιλείς του ιδέες. Μέσα ά π ' αύτή τή σύγκρουση γεννήθηκε «ό θρίαμβος τοϋ ρεαλισμού», μιά καί τότε οί καλλι^χνικοΐ σκοποί τού Μπαλζάκ δέν άποκλείανε τήν έκτεταμένη καί διεισδυτική παρουσίαση τής κοινωνικής πραγματικότητας. Ή θέση τοϋ Ζολά ήταν ολότελα διαφορετική. Άνάμεσα στις κοινωνικές καί πολιτικές άπόψεις τοϋ Ζολϋ ά π ' τή μιά μεριά καί τις κοινωνικά κριτικές τάσεις τοϋ έργου του ά π ' τήν άλλη, δέν υπάρχει ένα τόσο βαθύ χάσμα δσο στήν περίπτωση τοΟ Μπαλζάκ. Είναι άλήθεια πώς ή παρατήρηση τών γεγονό των καί τής ιστορικής έξέλιξης, έκανε σιγά-σιγά τό Ζολά πιό ριζοσπαστικό καί τόν έφερε πλησιέστερα στόν ούτοπικό σοσιαλισμό, αύτό δμως δέν ισοδυναμούσε καί μέ μιά σύγκρουση άνάμεσα στις προκαταλήψεις τοϋ συγγραφέα καί τήν πραγματικότητα. Στή σφαίρα τής τέχνης, ή σύγκρουση γίνεται πολύ δξύτερη. Έ μέθοδος τοϋ Ζολά, πού δέ στάθηκε έμπόδιο μόνο στόν ίδιο άλλά σ' ολόκληρη τή γενιά του, γιατί ήταν τό άποτέλεσμα τής στάσης τού μοναχικού παρατηρητή πού πήρε ό συγγραφέας, παρεμποδίζει κάθε βαθειά ρεαλιστική άναπαράσταση τής ζωής. Έ «έπιστημονική» μέθοδος τού Ζίλά άναζητάει πάντοτε τό μέσο δρο, κι αύτή ή τεφρή σ:α:ιστική μεσότητα, τό σημείο πού σ ' αύτό στομώνουν δλες οί έσωτερικές άντιφάσεις, δπου τό μεγάλο καί τό μικρόπρεπο, τό εύγενικό καί τό χυδαίο, τό ώραΐο 

124

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

-καί τό άσχημο είναι δλα τους μέτρια «προϊόντα», οδηγεί τή μεγάλη λογοτεχνία στήν καταστροφή. Ό Ζολά ήταν σ ' δλη του τή ζωή, ένας έξαιρετικά άφελής φιλελεύθερος καί πίστευε τόσο φλογερά στήν άστική πρόοδο, ώστε ποτέ δέν πέρασε άπ' τό μυαλό του ή παραμικρή άμφιβολία γιά τή θετικιστική «έπιστημονική» μέθοδό του, πού ήταν πολύ συζητήσιμη. Ωστόσο ή καλλιτεχνική πραγμάτωση τής μεθόδου του, δέν έγινε δίχως άγώνα. Ό συγγραφέας Ζολά είχε βαθειά συνείδηση τοϋ μεγαλείου τής σύγχρονης ζωής ( μ ' δλο πού τό μεγαλείο αύτό ήταν κατά τή γνώμη του άπάνθρωπο) καί δέν μποροϋσε νά παραδοθεί χωρίς άγώνα στήν γκρίζα μονοτον'α, πράγμα πού θά •ήταν τό άποτέλεσμα τής μεθόδου τ?υ, άν τήν είχε έφαρμόσει μέ συνέπεια δ>ς τό τέλος. Ό Ζολά μισοΰσε καί καταφρονοΰσε τόσο πολύ τίς φαύλες, ποταπές καί αντιδραστικές δυνάμεις πού διαποτίζουν τήν καπιταλιστική κοινωνία, ώστε τοϋ ήταν άδύνατο νά παραμείνει ένας ψυχρός, άπαθής «πειραματιστής», δπως άπαιτοΰσαν οί θετικιστικές νατουραλιστικές δοξασίες του. "Οπως έχουμε δεΐ, ή διαπάλη πού προέκυπτε άπ* αύτό, γινόταν μόνο μέσα στά πλαίσια τής δημιουργικής μεθόδου τοΰ Ζολά. Στόν Μπαλζάκ έκεΐνα πού βρίσκονταν σέ πόλεμο άναμεταξύ τους ήταν ή πραγματικότητα καί οί πολιτικές του προκαταλήψεις, ένώ στό Ζολά ήταν ή δημιουργική μέθοδος καί τό «Ολικό» πού παρουσίαζε. ΓΓ αύτό στό Ζολά δέν δπάρχει ένα τέ τοιο καθολικό ξέσπασμα δπως δ «θρίαμβος τοϋ ρεαλισμού» στό Μπαλζάκ. Υπάρχουν μόνο άπομονωμένες στιγμές, λεπτομέρειες, δπου ό συγγραφέας σπάει τίς άλυσίδες τών ίδιων του τών θετικιστικών, «έπ'ττημονικών», νατουραλιστικών δογμάτων γιά νά δώσει μ ' έναν άληθινά ρεαλιστικό τρόπο, έλεύθερο πεδίο δράσης στήν ιδιοσυγκρασία του. Μπορούμε νά βρούμε ένα τέτοιο ξέσπασμα σέ δλα σχεδόν τά μυθιστορήματα τοϋ Ζολά καί γι' αύτό τά μεγαλύτερα Ιργα του ύπάρχουν μοναχικά ίπειοόδια πού παρουσιάζουν τή ζωή μέ θαυμαστή πιστότητα. Δέν είναι δμως σέ θέση καί νά διαποτίσουν ολόκληρο τό έργο, γιατί στήν τελική διαμόρφωσή του, καταφέρνει νά θριαμβεύει πάντα τό δόγμα. "Ετσι δημιουργείται ή παράδοξη αύτή κατάσταση: ό Ζολά, μ ' δλο πού τό συνολικό του έργο είναι έξαιρετικά έκτεταμένο, δέν έπλασε ποτέ ούτε ένα πρόσωπο πού νά άναδειχτεΐ σέ οντότητα, σέ τύπο, σ' ένα ζωντανό πλάσμα σχεδόν, δπως λόγου χάρη τό ζευγάρι τών Μποβαρύ, ή ό φαρμακοποιός Ό μ α ί τοΰ Φλωμπέρ, γιά νά μήν αναφέρουμε τίς 

Η ΕΚΑΤΟΝΤΑΕΤΗΡΙΔΑ ΤΟΓ ΖΟΛΑ 126

126

αθάνατες φυσιογνωμίες πού μδς Ιδωσαν οί μεγάλοι δημιουργοί άν&ρώπινων τύπων, δπως δ Μπαλζάκ ή δ Ντίκενς. Άλλά ό Ζολά είχε τή λαχτάρα νά ξεπεράσει στή σύνθεσή του τή σκυθρωπή μεσότητα τοϋ νατουραλισμοϋ. "Ετσι Επλασε πολλές Εκπληκτικά ζωντανές εικόνες. Δέν υπάρχει άναγνώστης πού νά μήν τοΟ κάνουν βαθειά Εντύπωση οί θαυμάσιες περιγραφές πού Εδωσε άπό τ ' άνθρακωρυχεΐα καί τις άγορές, ά π ' τό χρηματιστήριο, ά π ' τόν ιππόδρομο, ά π ' τό πεδίο μιάς μάχης ή άπ' τό θέατρο. Ί σ ω ς κανείς δέ ζωγράφισε υποβλητικότερα καί ζωηρότερα τά Εξωτερικά χαραχτηριστικά τής σύγχρονής του ζωής. Ά λ λ ά μόνο τά Ιξωτεριχά χαραχτηριστικά. "Ετσι αύτά σχηματίζουν Ενα γιγάντιο σκηνικό, πού μπροστά του κινοϋνται πηγαίνοντας πέρα-δώθε καί ζοϋν τις τυχαίες ζωές τους, μικροσκοπικοί, τυχαίοι άν&ρωποι. Ό Ζολά δέν μπόρεσε ποτέ νά πετύχει Εκείνο πού πραγματοποίησαν οί άληθινά μεγάλοι ρεαλιστές, δ Μπαλζάκ, δ Τολστόι ή ό Ντίκενς. Δηλαδή νά παρουσιάσει τούς κοινωνικούς θεσμούς σάν άνθρώπινες σχέσεις καί τις κοινωνικές καταστάσεις σάν τούς φορείς αύτών τών σχέσεων. Σ ' δλα τά Εργα τοϋ Ζολά, δ άνθρωπος είναι πάντα βαθιά χωρισμένος άπό τό περιβάλλον του. Γι'αύτό, μόλις δ Ζολά ξεφεύγει άπό τή μονοτονία τοϋ νατουραλισμού, μεταβάλλεται άμέσως σ' έ'να διακοσμητικό καί γραφικό ρομαντικό, πού βαδίζει στ' άχνάρια τοΰ Βίκτωρ Οδγκώ μέ τήν παραφουσκωμένη μνημειακότητά του. Έ δ ώ δπάρχει Ενα παράξενα τραγικό στοιχείο. Ό Ζολά, πού κα&ώς Εχουμε δεί, κριτικάρισε τό Μπαλζάκ καί τό Σταντάλ γιά τό δήθεν ρομαντισμό τους, άναγκάστηκε νά βρει καταφύγιο σ' Ενα ρομαντισμό τοΰ είδους τοΰ Βίκτωρ Ο&γκώ, γιά νά ξεφύγει, Εν μέρει τουλάχιστον, άπό τις άντικαλλιτεχνικές συνέπειες τοΰ νατουραλισμού του. Μερικές φορές κι δ ίδιος δ Ζολά φάνηκε πώς κατάλαβε αύτή τήν άντινομία. Ή ρομαντική, ρητορική καί γραφική Επιτήδευση τοΰ δφους, πού δημιουργήθηκε άπό τήν Επικράτηση τοΰ γαλλικού νατουραλισμού, βρισκόταν σέ άσυμφωνία μέ τήν ειλικρινή άγάπη τοΰ Ζολά γιά τήν άλήθεια. Σάν άξιοπρεπής άνθρωπος καί τίμιος συγγραφέας Ενιωθε πώς γ ι ' αύτή τήν κατάσταση Εφταιγε πολύ κι δ Ιδιος.
«Είμαι πάρα πολϋ παιδί τής έποχής μου. Είμαι τόσο βαθιά βυθισμένος στό ρομαντισμό, ώστε νά μήν μπορώ οδτε κάν νά ονειρευτώ τή χειραφέτησή μου άπό όρισμένες ρητορικές προκαταλήψεις... Λιγότερη έπιτήδευση καί περισσότερη στέρεη δουλειά—θά ήθελα νά είμαστε λιγότεροΡιρτουόζοι και νά έχουμε περισσότερο πραγματικό περιεχόμενο...» 

126

ΜΕΛΕΤΕΣ Π Α ΤΟΝ Ε1'Ρ&>ΠΛΊ·Κ0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Ά λ λ ά στή σφαίρα τής τέχνης δέν μπόρεσε νά βρει μιά διέξοδο γιά νά ξεφύγει άπό τό δίλημμα τοϋτο. Αντίθετα, δσο πιό άποφασιστιχά έπαιρνε μέρος στήν ιδεολογική πάλη, τόσο πιό ρητορικό γινόταν τό Οφος του. Γιατί μόνο δυό δρόμοι υπάρχουν πού νά οδηγούν έξω άπό τις μονότονες κοινοτοπίες τού νατουραλισμού, ό οποίος είναι άποτέλεσμα τού άμεσου, τού μηχανιστικού άντικατοπτρισμοΰ τής σκυθρωπής πραγματικότητας τοΰ καπιταλισμού. Είτε ό συγγραφέας καταφέρνει νά άποκαλύψει τήν άνθρώπινη καί κοινωνική σημασία τοΰ άγώνα γιά τή ζωή καί νά τήν άνυψώσει μέ καλλιτεχνικά μέσα σ' ένα άνώτερο έπίπεδο (δπως έκανε ό Μπαλζάκ) — είτε άλλιώς πρέπει νά υπερτονίσει ρητορικά xrj. γραφικά τό άπλό, έξωτερικό σκηνικό τής ζωής, ολότελα άνεξάρτητα άπό τό άνθ-ρώπινο νόημα τών γεγονότων πού άπεικονίζονται {δπως έκανε δ Βίκτωρ Ουγκώ). Αύτό ήταν τό ρομαντικό δίλημμα πού άντιμετώπιζε δ γαλλικός νατουραλισμός. Ό Ζολά (δπως καί πιό πριν άπ* αύτόν δ Φλωμπέρ) άκολούθ-ησε τό δεύτερο δρόμο, γιατί βρισκόταν σέ ειλικρινή άντίθεση μέ τήν ιδεολογία τής μετεπαναστατικής άστικής τάξης : γιατί μισούσε καί περιφρονούσε έκείνη τήν άποθέωση πού γινόταν σέ κίβδηλα ιδανικά καί κίβδηλους «μεγάλους άνδρες», δπως ήταν ή μόδα τοΰ καιρού του καί γιατί είχε πάρει τήν άκλόνητη άπόφαση νά τά άποκαλύψει δλα χωρίς κανένα οίκτο. Ά λ λ ά καί ή πιό τίμια καί ειλικρινής άπόφαση νά πολεμήσει κανείς γι* αύτά τά πράγματα, δέν μπορεί νά ίσοσταθμίσει τήν καλλιτεχνική ψευτιά τής μεθόδου καί τήν μή οργανική φύση τής παρουσίασης πού προκύπτει ά π ' αύτή ν. Ό Γκαίτε στά γερατειά του είχε κιόλας δει τό ρομαντικό δίλημμα τής νέας λογοτεχνίας πού γεννιόταν, αύτό τό σημείο ί π ο υ οί δρόμοι π ι ί χώριζαν. Στά τελευταία χρόνια τής ζωής του, διάβασε σχεδόν ταυτόχρονα τό Μαγικό δέρμα τοΰ Μπαλζάκ καί τήν Παναγία τών Παριαίων τοΰ Βικτώρ Ουγκώ. Γιά τό μυθιστόρημα τοΰ Μπαλζάκ έγραφε στό ήμερολόγιό του:
«Συνέχισα το διάβασμα τοΰ Μαγιχοΰ δέρματος... είναι Ινα έξοχο 4ργο τής νεότατης λογοτεχνικής μεθόδου. 'Εκείνο που τό κάνει νά ξεχωρίζει, είναι άνάμεσα στ' άλλα, τό ότι κινείται πέρα δώθε, άνάμεσα στο άδύνατο καϊ τό ανυπόφορο, μέ ρώμη καί καλό γούστο καί καταφέρνει νά μεταχειρίζεται, μέ έξαιρετική συνέπεια, σά μέσο, τό θαύμα καί τις πιο παράδοξες πνευματικές καταστάσεις καί γεγονότα, πού τις λεπτομέρειές τους θά μποροϋσε κανείς νά τις παινέψει πάρα πολύ».

Μ' άλλα λόγια, δ Γκαίτε είδε όλοκάθ-αρα πώς δ Μπαλζάκ 

Η ΕΚΑΤΟΝΤΑΕΤΗΡΙΔΑ ΤΟΓ ΖΟΛΑ

127

χρησιμοποίησε τό ρομαντικό στοιχείο, τό χοντρά γελοίο, τό φανταστικό, τό άλλόκοτο, τό άσκημο, τό ειρωνικά καί ηθοπλαστικά έξογκωμένο, μόνο καί μόνο γιΛ νά προβάλει ούσιαστικές άνθρώπινες καί κοινωνικές σχέσεις. "Ολα αύτά ήταν γιά τόν Μπαλζάκ άπλώς ένα μέσο, έστω καί πλάγιο, γιά τή δημιουργία ένός ρεαλισμού πού, ένώ άπορροφοΰσε τις νέες όψεις τής ζωής, διατηρούσε άκόμα τίς ιδιότητες τής παλιότερης μεγάλης λογοτεχνίας. Ή γνώμη τοΰ Γκαίτε γιά τό Βικτώρ Ούγκώ, ήταν άκριβώς ή άντίθ·ετη άπό τή στάση πού έπαιρνε άντίκρυ στό Μπαλζάκ. Νά τί έγραφε στόν Τσέλτερ:
«Ή Παναγία τών Παρισίων τοΰ Βίκτωρ Ούγκώ, συναρπάζει τόν άναγνώστη μέ τήν έπιμελημένη της σπουδή τής παλιάς Ατμόσφαιρας, τών παλιών συνηθειών και γεγονότων, άλλά τά πρόσωπα δέ δείχνουν κανένα σημάδι φυσικής ζωής. Είναι κοινά άψυχα ανδρείκελα, που σά νευρόσπαστα κινούνται άπο τό συγγραφέα* όλα είναι έξυπνα συνταιριασμένα άλλά οί ξύλινοι καί οί ατσαλένιοι σκελετοί τους, στηρίζουν άπλές κούκλες, παραγεμισμένες άχυρα, πού ό συγγραφέας τις μεταχειρίζεται πολύ σκληρά, βάζοντάς τες νά παίρνουν τις πιο παράξενες στάσεις, συστρέφοντάς τες, βασανίζοντας καί μαατιγώνοντάς τες, κόβοντας τά κορμιά τους καί τίς ψυχές τους — άλλά, έπειδη δέν έχουν σάρκα καί αίμα, τό μόνο πού καταφέρνει είναι νά ξεσκίζει τά κουρέλια πού μ' αύτά είναι κατασκευασμένες' όλα τούτα γίνονται μέ Αξιόλογο ίστορικο και ρητορικό τάλαντο καί μέ ζωηρή φαντασία* χωρίς αύτά τά προσόντα ό Ούγκώ δε θα μπορούσε νά φτιάξει αύτά τά έκτρώματα...»

Βέβαια ό Ζολά δέν μπορεί νά ταυτίζεται άπλώς μέ τόν Βικτώρ Ούγκώ, μ ' δλο πού δ τελευταίος αύτός, είχε προχωρήσει λίγο πρός τήν κατεύθυνση τοΰ ρεαλισμοΰ. Οί "Α&λιοι καί τό «2795» βρίσκονται άναμφισβήτητα σ' ένα ψηλότερο έπίπεδο άπό τήν Παναγία τών Παοισίων, άναφορικά μέ τήν Ικανότητα τοΰ χαραχτηρισμοΰ τών ήρώων — μ' δλο πού γιά τούς 'Αθλίους ό Φλωμπέρ παρατηρούσε έξοργισμένα πώς ένας τέτοιος χαραχτηρισμός τών κοινωνικών συνθηκών καί τών άνθρώπινων ύπάρξεων ήταν άπαράδεκτος σέ μιά έποχή πού ό Μπαλζάκ είχε γράψει πιά τά έργα του. Ά λ λ ά δ Ούγκώ δέν μπόρεσε ποτέ νά ξεφύγει άπό τό βασικό του λάθ·ος, πού βρισκόταν στό δτι ζωγράφιζε τούς άνθρώπους άνεξάρτητα άπό τό κοινωνικό τους περιβάλλον. Συνέπεια αύτοΰ τοΰ γεγονότος ήταν δτι δέν μπόρεσε νά μή φτιάχνει τούς ήρωές του σάν άνδρείκελα. Έ κρίση τοΰ προχωρημένου πιά στά χρόνια Γκαίτε γιά τόν Ούγκώ, ισχύει, βέβαια μετριασμένα κάπως, γιά δλα τά μυθιστορήματα τοΰ Ούγκώ. Ό Ζολά, πού άκολούθησε αύτή τήν παράδοση είναι τό ίδιο άνίκανος νά διαπλάσει χαραχτήρες μέ διεισδυτικότητα καί πειστικότητα. 

128

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Ό Ζολά άπεικονίζει μέ νατουραλιστική άκρίβεια τή βιολογική καί «ψυχολογική» οντότητα τοϋ μέσου άνθρώπου καί αύτό τόν διασώζει άπό τήν αύθαίρετη μεταχείριση τών ήρώων του, πράγμα πού κάνει ό Ούγκώ. Ά λ λ ά ά π ' τή μιά μεριά ή μέθοδος αύτή τοϋ βάζει πολύ στενά δρια στό πλάσιμο τών προσώπων κι άπ' τήν άλλη ό συνδυασμός δύο άντιφατικών μεθόδων, δηλαδή τοϋ νατουραλισμού καί τής ρομαντικά ρητορικής μνημειακότητας, δημιουργοϋν καί πάλι μιά ούγκωική άντινομία άνάμεσα σέ πρόσωπα καί περιβάλλον, πού ό Ζολά δέν μπορεί νά τήν ξεπεράσει. Γι' αύτό ή μοίρα τοϋ Ζολά άποτελεί μιά άπό τίς λογοτεχνικές τραγωδίες τοϋ δέκατου ένατου αιώνα. Ό Ζολά είναι μιά άπό κείνες τίς ξεχωριστές προσωπικότητες πού τό ταλέντο τους καί τά άνθρώπινα προσόντα τους τούς προόριζαν γιά τά μεγαλύτερα πράγματα, άλλά πού ό καπιταλισμός τίς έμπόδισε νά πραγματώσουν τό πεπρωμένο τους καί νά βροϋνε τόν έαυτό τους σέ μιάν άληθινά ρεαλιστική τέχνη. Ή τραγική αύτή σύγκρουση είναι φανερή στό έργο ζωής τοϋ Ζολά, καί μάλιστα πολύ περισσότερο έπειδή δ καπιταλισμός δέν κατάφερε νά κερδίσει τό Ζολά σάν άνθρωπο. Ό Ζολά τράβηξε τό δρόμο του ώς τό τέλος, τίμια, σταθερά καί χωρίς συμβιβασμούς. Στά νιάτα του άγωνίστηκε μέ θάρρος γιά τή νέα λογοτεχνία καί τήν τέχνη (ήταν ύποστηριχτής τοϋ Μανέ καί τών ίμπρεσσιονιστών) καί στά ώριμότερα χρόνια του πρωτοστάτησε πάλι στόν άγώνα ένάντια στή συνωμοσία τοϋ γαλλικοϋ κλήρου καί τοϋ γαλλικοϋ έπιτελείου στήν ύπόθ-εση Ντρέυφους. Ό άποφασιστικός άγώνας τοϋ Ζολά γιά τήν ύπόθεση τής προόδου θά ζήσει περισσότερο άπό πολλά μυθιστορήματά του, πού κάποτε ήταν τής μόδας, καί θά βάλει τό δνομά του στήν ιστορία δίπλα στό δνομα τοϋ Βολταίρου πού ύπερασπίστηκε τόν Καλάς δπως ό Ζολά τόν Ντρέυφους. "Εχοντας γιά περιβάλλον του τήν κίβδηλη δημοκρατικότητα καί τή διαφθορά τής Τρίτης Δημοκρατίας, τούς ψευτοδημοκράτες πού δέν άφηναν ούτε μιά μέρα νά περάσει χωρίς νά προδίνουν τίς παραδόσεις τής μεγάλης γαλλικής έπανάστασης, δ Ζολά στέκει ένα μπόι πιό πάνω άπ' δλους τους καί προβάλλει σάν τό ύπόδειγμα τοϋ γενναίου άστοϋ πού τόν έμπνέουν ύψηλές αρχές καί πού — άκόμα κι άν δέν κατάφερε νά νιώσει τήν ούσία τοϋ σοσιαλισμοϋ — δέν έγκατέλειψε τήν δημοκρατία, ούτε κι δταν άρχισαν ν' άκούγονται πίσω της, τά σοσιαλιστικά αιτήματα τής έργατικής τάξης. θ ά 'πρεπε νά τά θυμόμαστε αύτά σήμερα πού ή δημοκρατία έχει γίνει ένα άπλό προκάλυμμα ένός άπληστου γιά κατα- 

Η ΕΚΑΤΟΝΤΑΕΤΗΡΙΔΑ ΤΟΓ ΖΟΛΑ

129

χ τ ή σ ε ι ς άποικιακοΟ ίμπεριαλισμοΟ καί μιάς κτηνώδους κ α τ α π ί ε σης τής Εργατικής τάξης τ<δν μητροπόλεων.

Ή άπλή ανάμνηση τής γενναίας φυσιογνωμίας τοΟ Ζολά είναι μιά καταδίκη τής λεγόμενης «δημοκρατίας», πού αντιπροσωπεύεται άπό τούς άνθρώπους πού κυβερνοΟν τή Γαλλία σήμερα.

1940 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΠΕΜΠΤΟ

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ Τ Η Σ ΡΩΣΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ Τ Η Σ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ Ό Μπιελίνσκι, ό Τσερνυσέφσκι καί ό Ντομπρολιούμπωφ, οί κλασικοί τής ρωσικής θεωρίας γιά τή λογοτεχνία καί τήν κριτική, είναι άκόμη σχεδόν άγνωστοι στό μή ρωσικό κοινό. 'Αν καί σέ δλες τις πολιτισμένες χώρες Ιχουν κυκλοφορήσει σέ χιλιάδες άντίτυπα καί σέ Επανειλημμένες έκδόσεις πολλές μετα φράσεις τών ρωσικών λογοτεχνικών Εργων, τό πιό άποφασιστικά δημοκρατικό κομάτι τής ρωσικής λογοτεχνίας καί τής λογοτεχνικής κριτικής είχε σχεδόν όλότελα άποκλειστεΐ άπό αύτόν τόν Εκδοτικό οργασμό. Ένώ μεταφράζονταν καί Εκθειάζονταν άκόμα καί συγγραφείς δεύτερης καί τρίτης σειράς, ό μεγάλος σατιρικός πού βγήκε μέσα άπό τό ρωσικό δημοκρατικό κίνημα, ό Σαλτύκωφ - Στσέντριν, Ενας συγγραφέας σύγχρονος καί ισάξιος τοϋ Τολστόι καί τοϋ Ντοστογέφσκι, Εξακολουθεί νά είναι προσιτός μόνο σ' Ενα πολύ μικρό κύκλο άναγνωστών. Αύτό δέν είναι τυχαίο. Μ' δλο πού ή ρωσική λογοτεχνία ήταν προοδευτική, ή πολιτική τών άστών Εκδοτών, πού τή χρησιμοποιοϋσαν γιά τούς δικούς τους σκοπούς, ήταν στό βάθος της άποφασιστικά άντιδημοκρατική καί συχνά άκόμα καί άντιδραστική. Ή παγκόσμια Επιτυχία τοϋ Τολστόι ή τοϋ Ντοστογέφσκι, τοϋ Τσέχωφ ή τοϋ Γκόρκι ήταν τόσο μεγάλη, πού τά Εμπορικά συμφέροντα ύπερνικοϋσαν τις άντιδημοκρατικές πεποιθήσεις. 'Αλλά δπου δέν ύπήρχαν τέτοιοι μεγάλοι οικονομικοί Υπολογισμοί, οί Εκδότες Ενεργοϋσαν σύμφωνα μέ τις άντιδραστικές τους άντιλήψεις. Έρριχναν στήν άγορά καί προωθούσαν τήν πώληση τών όλιγάριθ-μων άντιδραστικών Ρώσων συγγραφέων, δπως τοϋ Μερεζκόφσκι, καί παραμελοϋσαν καί άγνοοϋσαν τούς Εκπρόσωπους τών δημοκρατικών τάσεων τής ρωσικής λογοτεχνίας. Οί άντιδραστικοί Θεωρητικοί τής λογοτεχνίας Εκμεταλλεύτηκαν βαθιά τήν κατάσταση πού δημιουργήθηκε μ' αύτό τόν τρόπο. Οί ιστορίες τής ρωσικής λογοτεχνίας πού δέ γράφτηκαν άπό Ρώσους, είναι γεμάτες λάθη καί παρερμηνείες σχετικά μέ λογοτεχνικούς κριτικούς τής ρωσικής Επαναστατικής δημοκρα- 

Η ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

131

τίας. Τούς κατηγορούν πώς ύποτάξανε μηχανιστικά τά ένδιαφέροντα τής λογοτεχνίας στά ένδιαφέροντα τής πολιτικής προπαγάνδας τής στιγμής, πώς περιφρόνησαν κάθε αισθητική άποψη, πώς δέν είχαν Ιδέα άπό τέχνη, κ.τ.λ , κ.τ.λ. Οί ισχυρισμοί αύτοί δέ στηρίζονται πουθενά άλλού παρά στό δτι έκεΓνοι οί μεγάλοι κριτικοί είχαν άντιταχθεΐ έντονότατα σέ πολλές προκαταλήψεις πού άκόμα τις συναντάει κανείς συχνά στή νεότερη κριτική τής λογοτεχνίας, δπως, λόγου χάρη, ή άντίληψη τής «τέχνης γιά τήν τέχνη» καθώς καί ορισμένες χυδαία προπαγανδιστικές τάσεις Οί άντιδραστικοί μύθοι πού έξυφάνθ-ηκαν γιά τή ρωσική δημοκρατική κριτική τής λογοτεχνίας, Ιχουν μέσα τους τούτη τή μεγάλη άλήθεια: οί μεγάλοι κριτικοί ήταν πραγματικά άφοσιωμένοι καί άλύγιστοι δημοκράτες έπαναστάτες, πού ξεγελούσαν έπιδέξια δλες τής στρεψοδικίες τής λογοκρισίας τοΰ καιρ:ΰ τους καί κατάφερναν νά διαδίδουν καί νά έκλαϊκεύουν τις άρχές τής έπαναστατικής δημοκρατία; άνάμεσα σέ δσο τό δυνατό πλατύ τερα στρώματα τοΰ λαοΰ. Γι' αύτό καί ό εύστοχος άγώνας τους τούς έξασφάλισε τό θανάσιμο μίσος δλων τών άντιδραστικών καί οί συκοφαντίες πού διαδόθηκαν σέ βάρος τους είναι, στό μεγαλύτερο μέρος τους, δανεισμένε; άπό τό οπλοστάσιο τής άντίίρασης. I Ή ειδική θέση πού κατέχει ή ρωσική δημοκρατική κριτική στήν άνάπτυξη τής αισθητικής σκέψης στήν Εύρώπη μπορεί νά κατανοηθεί μόνο άν ξεκαθαρίσουμε τις μεταβολές πού έγιναν σ' δλες τις άλλες χώρες έξω άπ' τή Ρωσία, έξ αιτίας τής ήττας τών έπαναστάσεων τοΰ 1848. Έ πέμπτη δεκαετία τού περασμένου αιώνα ήταν μιά έποχή πού οί δημοκρατικές ιδέες έξακολουθοΰσαν άκόμα νά διαδίδονται καί νά άναπτύσσονται. Ά π * αύτή τήν άποψη θά ήταν άρκετό νά άναφέρουμε τά κριτικά δοκίμια τοΰ Ερρίκου Χάινε. Ή ήττα τής έπανάστασης τοΰ 1848, έφερε τήν κατάρρευση δλων αύτών τών τάσεων. "Ενα μεγάλο μέρος τής λογοτεχνίας καί τή; λογοτεχνικής κριτικής τής έποχής άκολουθεΓ τήν άντιδραστική γραμμή πού έδινε ή ήγετική τάξη τής Εύρώπης, ή άστική τάξη, πού μπροστά στό φόβο μιάς έπανάστασης, πρόδινε τις ίδιες της τις παλιότερες έπαναστατικές πεποιθήσεις καί συμβιβαζόταν μέ τήν άντίδραση σ' δλες τις χώρες : στή Γερμανία μέ τούς Χοεντσόλλερν, στή Γαλλία μέ τό Ναπολέοντα Γ ' , στήν Α γ γ λ ί α μέ τούς «Βικτωριανούς». Έ λογοτεχνία καί ή λογοτεχνική κριτική τών σπουδαιό- 

132

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡϋΙΙΑΊ-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τερων εύρωπαικών χωρών δείχνει τήν ξεχωριστή έπίδραση αύτής τής ξαφνικής αλλαγής. Μερικοί συγγραφείς αφοσιώθηκαν φανατικά στό νέο εύαγγέλιο' φτάνει μονάχα κανείς νά συγκρίνει τά γραφτά τοΟ Καρλάυλ πριν καί μετά τό 1848. "Αλλοι, οί πραγματικά μεγάλοι συγγραφείς τής έποχής έκείνης, βυθίστηκαν σέ μιά βαθειά μελαγχολία καί απελπισία — δπως δ Φλωμπέρ καί ό Ντίκενς, στά τελευταία του χρόνια. "Αλλοι πάλι — κι αύτοί είναι ή πλειοψηφία — προτίμησαν νά έρθουν σέ ιδεολογικό συμβιβασμό μέ τήν αντίδραση πού Θριάμβευε. Ό Μπιελίνσκι, ό Θεμελιωτής τής έπαναστατικής δημοκρατικής κριτικής στή Ρωσία, ήταν σύγχρονος καί ισάξιος μέ τούς μεγαλύτερους εύρωπαίους διανοητές τής πριν άπό τό 1848 περιόδου Στή Γερμανία ήταν ή έποχή τής διάλυσης τοΟ έγελειανισμοΟ, στήν Αγγλία, έποχή τής κρίσης τής κλασικής πολιτικής οικονομίας, στή Γαλλία μαζί καί τήν 'Αγγλία, έποχή τής πλατειάς διάδοσης τοΟ ούτοπικοϋ σοσιαλισμού πού ταυτόχρονα άρχιζε νά γίνεται κιόλας προβληματικός. Στή Γερμανία τούτη ή μεγαλύτερη καί γονιμότερη κρίση πού πέρασε ή εύρωπαική σκέψη οδήγησε στήν έμφάνιση τοΟ ίστορικοΟ ύλισμοΟ. (Τό Κομμουνιστικό Μανιφέστο γράφτηκε τή χρονιά πού πέθανε ό Μπιελίνσκι). Κα9·ώς οί οικονομικοί καί πολιτικοί αγώνες στή Ρωσία, έκείνου τοϋ καιροΰ, δέν ήταν δυνατό άκόμα νά αποχτήσουν τήν δξύτητα πού είχαν στήν κεντρική καί δυτική Εύρώπη, οί Ρώσοι διανοητές δέν μποροϋσαν νά φτάσουν στις ιδέες τοϋ έπιστημονικοϋ σοσιαλισμοΰ. 'Ακόμα καί στήν κεντρική καί δυτική Εύρώπη μόνο ένα πολύ μικρό τμήμα τής έπαναστατικής ίντελιγκέντσιας καταλάβαινε τήν τεράστια μεταλλαγή πού δημιουργήθηκε στή σκέψη τής ανθρωπότητας ά π ' τό έργο τοΰ Μάρξ καί τοΰ "Ενγκελς. 'Ακόμα καί ό πιό πολυσχιδής καί προοδευτικός Γερμανός συγγραφέας τής έποχής, ό Ερρίκος Χάινε είχε άρκεστεϊ στό νά«έκκαθαρίσει» άπό τά χτυπητά συντηρητικά συστατικά της, τή διαλεκτική φιλοσοφία τοΰ Χέγγελ, ανασυγκροτώντας την καί δίνοντάς της μιά ριζοσπαστική κατεύθυνση καί έναρμόνισε τίς μ' αύτό τόν τρόπο μετασχηματισμένες έγελειανές διδασκαλίες μέ τόν ούτοπικό σοσιαλισμό τοΰ Σαίν - Σιμόν. Ή έξέλιξη τοΰ Μπιελίνσκι βαδίζει άπό πολλές απόψεις παράλληλα μέ τήν έξέλιξη τοΰ Χάινε.'Αλλά τά σημεία έπαφήςτους δέν προέρχονται μέ κανένα τρόπο άπό κάποια ψυχολογική συγγένεια —σπάνια θά μποροϋσε κανείς νά φανταστεί μεγαλύτερη άντί9·εση άπό κείνη πού ύπήρχε άνάμεσα στό χαραχτήρα τοΰ Χάινε καί τοΰ Μπιελίνσκι, τόσο άπό τήν άνθρώπινη δσο καί άπό τή συγγρα- 

Η

ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

133

φική άποψη. Αύτά τά σημεία έπαφής Οφείλονται μάλλον σέ μιά σχετική ομοιότητα τών ιστορικών συνθηκών και τών προβλημάτων πού άντιμετώπιζαν. Καί οί δυό αύτοί μεγάλοι διανοητές •προχώρησαν δσο τούς έπέτρεπε δ κοινωνικός τους περίγυρος, άλλά δ Μπιελίνσκι ήταν πιό άποφασιστικός καί ριζοσπαστικός άπό τό Χάινε. 'Αρχικά δ Μπιελίνσκι είχε δεχτεί μιά πολύ πιό ισχυρή έπίδραση άπό τόν Ορθόδοξο έγελειανισμό άπ' δσο ό Χάινε. ' Α π ' τήν άλλη μεριά δμως ξεπέρασε τόν έγελειανισμό •πολύ πιό ριζικά καί ολοκληρωτικά. Γι' αύτό, ή Ολιστική έπίδραση τοΟ Φόυερμπαχ ήταν πάνω του ισχυρότερη καί ή άποδοχή τών ιδεών τοΰ ούτοπικοΰ σοσιαλισμού, καί ιδιαίτερα τής κοινωνικής του κριτικής ήταν σαφέστερη καί άποφασιστικότερη. 'Ωστόσο ή δμοιότητά του μέ τό Χάινε βρίσκεται στό δτι καί οί δυό τους, μ' δλο πού δέχτηκαν ένα μεγάλο μέρος άπό τις δοξασίες τοΰ φιλοσοφικού όλισμοΰ, ποτέ δέν άπαρνήθ-ηκαν τήν έγελειανή διαλεκτική, δπως έκανε ό ϊδιος δ Φόυερμπαχ καί ιδιαίτερα οί φιλοσοφικοί του οπαδοί καί συνεχιστές. Ό Μπιελίνσκι διατήρησε τις μεγάλες ιστορικές προοπτικές τής έγελειανής διαλεκτικής καί έτσι στέκεται στήν πρώτη γραμμή τής πιό προχωρημένης εύρωπαΐκής πρωτοπορίας στή μεγάλη παγκόσμια κρίση πού συντάραξε τήν Εύρώπη, στό διάστημα τής πριν άπό τό 1848 περιόδου. 'Επαναλαμβάνουμε : ή ήττα τών έπαναστάσεων τοΰ 1848 δέν έστρεψε τήν ιδεολογική άνάπτυξη τής Ρωσίας πρός τήν !δια άντιδραστική κατεύθυνση, δπως στήν υπόλοιπη Εύρώπη. Μιά ορισμένη, άν καί πολύ σύντομη, περίοδος πτώσης ήταν βέβαια άναπόφευκτη. Ά λ λ ά συγκριτικά σύντομα, στά μέσα τής έκτης δεκαετίας, ένα νέο άνοδικό κύμα δημοκρατικών ιδεών έμφανίστηκε στή Ρωσία. Ή οικονομική, κοινωνική καί πολιτική έξέλιξη τής χώρας έθετε άμεσα τό ζήτημα τής άναπότρεπτης κατάργησης τής δουλοπαροικίας καί ή γενική άναστάτωση πού συνδεόταν μέ τό ζήτημα αύτό, είχε έξαναγκάσει τήν κυβέρνηση έκείνης τής έποχής νά παραχωρήσει προσωρινά μιά μεγαλύτερη έλευθερία στήν έκφραση τής γνώμης. Οί κλασικοί ήγέτες καί έκπρόσωποι αύτοΰ τοΰ νέου άνοδικοΰ κύματος δημοκρατικής σκέψης ήταν οί δυό μεγάλοι κληρονόμοι τοΰ έργου ζωής τοΰ Μπιελίνσκι : ό Τσερνυσέφσκι καί δ Ντομπρολιούμπωφ. Τό κεντρικό πρόβλημα πού γύρω του περιστρεφόταν ή σκέψη τής ρωσικής κοινωνίας στά χρόνια πού έδρασαν, ήταν τό ζήτημα τής κατάργησης τής δουλοπαροικίας. "Ολοι ήξεραν πώς ή τελευταία ώρα τής δουλοπαροικίας είχε σημάνει. Οί διαφορές τών απόψεων μέσα στό προοδευτικό στρατόπεδο—πού ήταν μάλι- 

134

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡ12ΠΑ·Ι·ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

στα πολύ Εντονες — άφοροϋσαν μόνο τή μέθοδο τής απελευθέρωσης. Αύτό ήταν τό ζήτημα πού έκανε γιά πρώτη φορά στή Ρωσία νά χωρίσουν ό φιλελευθερισμός καί ή δημοκρατία. ΟΕ δημοκράτες ήθελαν ριζική άλλαγή στή φεουδαρχική άγροτική διάρθρωση τής Ρωσίας, τόσο στόν οικονομικό δσο καί στόν κοινωνικό τομέα. Αΰτές τους οί Επιδιώξεις τούς χώρισαν έντονα άπό τούς δειλούς φιλελεύθερους πού συνεχώς έκαναν συμβιβασμούς μέ τήν άπολυταρχία καί, μολονότι κι αυτοί έπιθυμοϋσαν μιά προοδευτική άλλαγή στήν άγροτική διάρθρωση τής χώρας, γύρευαν πάντα νά αποφύγουν καί τήν παραμικρή σύγκρουση μέ τούς φεουδάρχες γαιοχτήμονες, τή γραφειοκρατία καί τήν άπολυταρχία. Σ ' ολόκληρη τήν έκτη δεκαετία τοϋ προηγούμενου αιώνα ή πολιτική αύτή διαίρεση καθρεφτιζόταν σέ κάθε ιδεολογική σφαίρα, ά π ' τή φιλοσοφία ώς τή λογοτεχνία. Ό Τσερνυσέφσκι καί δ Ντομπρολιούμπωφ ήταν οί ιδεολογικοί ήγέτες τών ριζοσπαστών δημοκρατών στόν άγώνα τους ένάντια στήν πλαδαρή καί συμβιβαστική φιλοσοφία τών φιλελεύθερων. Έ τ σ ι , αύτό τό νέο άνοδικό κύμα τής Επαναστατικής δημοκρατίας στή Ρωσία, Εμφανίστηκε μέσα σέ συνθήκες πολιτικά καί κοινωνικά πιό προχωρημένες, άπό κείνες πού Οπήρχαν δταν Εκανε τόν άγώνα του ό Μπιελίνσκι, μιά δεκαετία νωρίτερα. Τό Υψηλότερο Επίπεδο τής πολιτικής πάλης είναι φανερό σ ' δ λ α τά γραφτά τοϋ Τσερνυσέφσκι καί τοϋ Ντομπρολιούμπωφ. Τό πιό Εντυπωσιακό καινούριο χαραχτηριστικό τής φιλολογικής τους δράσης ήταν δτι τώρα κατευθύνανε τήν κριτική τους δχι μόνο Ενάντια στούς πατροπαράδοτους Εχθρούς τής Ελευθερίας, άλλά καί Ενάντια στούς ίδιους τούς άναξιόπιστους συμμάχους τους, τή φιλελεύθερη μπουρζουαζία καί τούς ιδεολογικούς της Εκπροσώπους. Στά μάτια τοϋ Μπιελίνσκι δ κύριος Εχθρός ήταν άκόμη ό δεσποτισμός τής άπολυταρχίας καί ή φεουδαρχική άντίδραση. Ό Τσερνυσέφσκι καί δ Ντομπρολιούμπωφ χτύπησαν αύτές τί; δυνάμεις τό ίδιο αποφασιστικά δσο κι ό δάσκαλό; του;. 'Αλλά στήν Εποχ ή τους είχε κιόλας προκύψει ένα άλλο άκόμα πρόβλημα: ή διαφοροποίηση μέσα στό στρατόπεδο τών άντιπάλων τοϋ άπολυταρχισμοϋ καί τής φεουδαρχίας, τό άρχόμενο ρήγμα άνάμεσα στό φιλελευθερισμό καί τή δημοκρατία. Ή νέα αύτή κατάσταση Επηρέασε, δπως ήταν φυσικό, καί τή φιλοσοφική θεμελίωση τής νέας σχολής τής κριτικής. Ό Τσερνυσέφσκι καί ό Ντομπρολιούμπωφ δέ στηρίζονταν πιά, δπως δ Μπιελίνσκι, πάνω στήν φιλοσοφία τοϋ Χέγγελ άλλά στόν υλισμό τοϋ Λουδοβίκου Φόυερμπαχ. 'Η κοινωνική κριτική τους καθοριζόταν σ ' ένα μεγάλο βαθμό άπό τήν άνάλυση τής άστικής κοι- 

Η ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

136

νωνίας πού είχαν δώσει οί κλασικοί τοϋ ούτοπικοϋ σοσιαλισμού" Ό Μπιελίνσκι είχε ζήσει στήν έποχή τής κοσμοκρατορίας τοΰ έγελειανικοΰ ιδεαλισμού, αύτής τής μέθης τοΰ Λόγου, τότε πού τό πνεΰμα συνειδητοποιοΰσε δτι ή ίστορική πορεία έδειχνε μέ δλο καί μεγαλύτερη διαύγεια τό βαθμιαίο θρίαμβο τοΰ Λογικοΰ. Ό Τσερνυσέφσκι καί ό Ντομπρολιούμπωφ πήραν μιά πιό ρεαλιστική καί λιγότερο διανοουμενίστικη στάση άντίκρυ στήν ίστορία καί τόν ίστορικό στοχασμό. Υπήρξαν άκόμα μάρτυρες τής παρακμής τής έγελειανής φιλοσοφίας, τοΰ έκφυλισμοΰ της σέ μιά φιλοσοσοφία φιλελεύθερων συμβιβασμών. Ό Τσερνυσέφσκι έγραψε ά π ' αύτή τή σκοπιά μιά θαυμάσια κριτική τής ΑΙοθητικής τοΰ Φ. θ . Φίσερ, μιά κριτική nc j ή άξία της παραμένει μέχρι σήμερα άκέραιη. Ή θέση τοΰ Τσερνυσέφσκι και τοΰ Ντομπρολιούμπωφ είναι μοναδική στήν ίσ-ορία τής σκέψης τοΰ δέκατου ένατου αιώνα. Ό Λουδοβίκος Φ υερμπαχ, ό τελευταίος μεγάλος υλιστής διανοητής τής άστικ/)ς τάξης, δέν ήταν σέ θέση νά άσκήσει μόνιμη έπίδραση πάνω στήν ιδεολογική έξέλιξη άκόμα καί τής ίδιας του τής χώρας (γιά νά μήν άναφέρουμε τις άλλες δυτικές χώρες) καί δέν άφησε βαθιά χνάρια πίσω του. Τό γεγονός αύτό δέν κρύβει κανένα μυστήριο γιά τούς θεωρητικούς πού έχουν γιά βάση τους τόν ιστορικό υλισμό. Έ παλιοΰ τύπου Ολιστική φιλοσοφία, έκεΐνος ό μηχανιστικός Ολισμόν; πού τελευταίος μεγάλος έκπρόσωπός του ήταν ό Λουδοβίκος Φόυερμπαχ, έμφανιζόταν πάντοτε σάν ιδεολογία τής δημοκρατικής έπανάστασης. Γι' αύτό καί οί Ολιστικές δοξασίες άκμάσανε τό δέκατο έβδομο αιώνα στήν 'Αγγλία καί τό δέκατο δγδοο στή Γαλλία. Στό δεύτερο μισό τοΰ δέκατου ένατου αιώνα ό υλισμός στις κοινωνικές έπιστήμες δέν είχε κανένα πρωτότυπο έκπρόσωπο ούτε καί οί ρίζες του πηγαίνανε βαθιά, τόσο στήν 'Αγγλία δσο καί στή Γαλλία. Σέ μιά έποχή πού ή δημοκρατική έπανάσταση έπωαζόταν στή Γερμανία, ή Ολιστική διδασκαλία τοΰ Φόυερμπαχ ένέπνεε καί ήλέκτριζε. Πριν άπό τό 1848 ή πιό προχωρημένη ομάδα τής λογοτεχνικής πρωτοπορίας στή Γερμανία (ό Ριχάρδος Βάγκνερ, δ Γκόττφριντ Κέλλερ, δ Γκέοργκ Χέρβεχ κ.ά.) είχαν δλοι τους Οποστεΐ τήν έπίδραση τοΰ Φόυερμπαχ Καί ή δράση του ήταν έκεΐνο πού ώθησε τό νεαρό Μάρξ καί τό νεαρό "Ενγκελς νά στήσουν τήν έγελειανή διαλεκτική στά πόδια της, νά τήν άναποδογυρίσουν Ολιστικά. Αύτή δμως ή σημαντική σέ έκταση καί ένταση έπίδραση τής Ολιστικής φιλοσοφίας πάνω στήν άστική διανόηση τής Γερμανίας κατά τήν πέμπτη δεκαετία τοΰ δέκατου ένατου αιώνα, είχε πολύ σύντομη διάρκεια. Ή ήττα τής έπανάστασης τοΰ 1848, 

186

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΤΡίίΠΑΊ-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ή προδοσία άπό τή γερμανική άστική τάξη τής Ιδιας της τής έπανάστασης, οί διαπραγματεύσεις γιά συμβιβασμό πού είχε κιόλας άρχίσει μέ τόν Μπίσμαρκ καί τούς Χοεντσόλλερν,έβαζαν τέρμα στήν πιό πέρα καρποφόρα έπίδραση τής δλιστική; φιλοσοφίας. Ό δλισμός έξακολούθησε νά ζεί μόνο άνάμεσα σέ κείνους πού άσχολιόνταν μέ τις φυσικές έπιστήμες. Ά λ λ ά κ ' έδώ άκόμα έχασε τήν έπαναστατική τ ' υ ορμή, τήν καθολικότητα πού είχε στήν προεπαναστατική περίοδο. Ή έφαρμογή του στά φιλοσοφικά καί κοινωνικά προβλήματα γινόταν ολοένα πιό σχολαστική καί χυδαία (Φόχτ, Λουδοβίκος Μπύχνερ κ.ά.). "Οσοι στή Γερμανία ήταν μαθητές τοΟ Φόυερμπαχ πρίν άπό τό 1848, δλοι τους, χωρίς έξαίρεση, γύρισαν τίς πλάτες στόν παλιό δάσκαλό τους. Ό πεσσιμιστής καί ίρρασιονα\ιστής Σοπενάουερ έμεινε γιά πολλές δεκαετίες ό φιλόσοφος πού έδινε τόν τόνο στήν άντιδραστική Γερμανία. Ή έξέλιξη τοϋ Ριχάρδου Β ίγκνερ είναιέπίσης ένα χαραχτηριστικό δείγμα αύτής τής πορεία; Ά κ ό μ α κ ' έκεΐνοι οί ιδεολόγοι πού ποτέ τους δέν απαρνήθηκαν άνοιχτά τή φιλοσοφία τοΟ Φόυερμπαχ, μεταμόρφωναν δλο καί πιό πολύ τό μαχητικό δλισμό του σ' ένα ξεδοντιασμένο θετικισμό (ένα παράδειγμα αύτής τής περίπτωσης είναι ή έξέλιξη τοϋ Χέρμαν Χέτνερ, τοϋ διάσημου, έκείνη τήν έποχή, ιστορικού τής λογοτεχνίας). Μόνο ό μεγάλος Ελβετός μυθιστοριογράφος Γκόττφριντ Κέλλερ έμεινε πιστός στήν δλιστική φιλοσοφία τών νεανικών του χρόνων, άλλά έκείνος, βέβαια, ζούσε κ ' έγραφε στή δημοκρατική ΈλΟετία κι δχι στήν άντιδραστική Γερμανία. Ά ν θέλει κανείς νά καταλάβει τή σημασία καί τήν ιστορική θέση τού μαχητικού δλισμού τού Τσερνυσέφσκι καί τού Ντομπρολιούμπωφ πρέπει νά πάρει δ π ' δ ψ η του αύτήντή γενική ιστορική κατάσταση τής φιλοσοφίας. Ό Τσερνυσέφσκι καί ό Ντομπρολιούμπωφ είναι fi>; σήμερα οί τελευταίοι μεγάλοι στοχαστές τού έπαναστατικού δημοκρατικού διαφωτισμού τής Εύρώπης. Τό έργο τους είναι δ>ς σήμερα ή τελευταία μεγάλη, έσωτερικά άδιάσπαστη, έπιθετική έξόρμηση τής δημοκρατικής φιλοσοφίας τού διαφωτισμού. Κ ' οί δυό τους ήταν ένθουσιώδεις οπαδοί τού υλισμού τοΰ Φόυερμπαχ, άλλά στήν κοινωνική τους φιλοσοφία, τήν κοινωνική τους κριτική καί τήν άντίληψή τους γιά τήν ίστορία είχαν πάει πολύ πιό μακριά άπό τό δάσκαλό τους, πού τά ένδιαφέροντά του ήταν πολύ περισσότερο έντοπισμένα =τή φυσική έπιστήμη καί τήν δλιστική λύση τών καθαρά φιλοσοφικών προβλημάτων καί πού στή σφαίρα τής ιδεολογίας μόνο τή θρησκεία είχε δποβάλει σέ συγκεκριμένη άνάλυση. Αύτή ή μονομέρεια τοϋ Φόυερμπαχ, συγκρινόμενου μέ τούς μεγάλους δλι- 

Η ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

137

στές τού δέκατου έβδομου καί τού δέκατου δγδοου αιώνα, άντικαθρεφτίζει τή γενική αδυναμία τοΟ άστικοδημοκρατικού κινήματος στή Γερμανία. "Ετσι ό Τσερνυσέφσκι καί ό Ντομπρολιούμπωφ έχουν κάνει κάτι πολύ περισσότερο άπό μιάν άπλή έφαρμογή τής φιλοσοφίας τού Φόυερμπαχ σέ νέες περιοχές. Κι αύτοί φυσικά, δέν ήταν σέ θέση νά προωθήσουν τις τελικές τους άρχές, τή μεθοδολογία τους, ώστε νά φτάσουν σέ μιά διαλεκτικοϋλιστική φιλοσοφία. Κ ' έ π ε ι δ ή στήν πρακτική τους φιλοσοφία πήγαν πιό πέρα ά π ' τό Φόυερμπαχ, χωρίς νά υπερβούν ολότελα τίς φιλοσοφικές του άρχές, ή μεθοδολογία τους δέν μποροΟσε παρά νά κλείνει μέσα της πολλές άντιφάσεις. Ά λ λ ά κι αύτές άκόμα οί αντιφάσεις είχαν γόνιμο χαραχτήρα, γιατί έδειχναν πρός τό μέλλον. Ή επαναστατική μεγαλοφυία τοϋ Τσερνυσέφσκι καί τού Ντομπρολιούμπωφ έκδηλώνεται άκριβώς στό γεγονός πώς δποτε έξέταζαν κοινωνικά γεγονότα καί ιστορικές σχέσεις καί έβγαζαν ά π ' αύτές έπαναστατικά συμπεράσματα, δέν έπέτρεψαν ποτέ στήν ένσυνεί•δητη φιλοσοφία τους νά τούς σταθεί έμπόδιο καί νά τούς περιορίσει μέσα στά δρια τοΟ μηχανιστικού όλισμοΟ. Ά π ' αύτή τήν άποψη ή φιλοσοφική τους θέση θυμίζει συχνά τό Ντιντερό στό δεύτερο μισό τοΟ δέκατου δγδοου αιώνα. Κι ό Ντιντερό ήταν ένας παλιού τύπου ύλιστής, δπαδός τοΟ μηχανιστικού δλισμού, άλλά δταν άντίκρυζε προβλήματα πού ήταν αδύνατο νά λυθούν πάνω σ* αύτή τή βάση, έκεΐνος ό μεγαλοφυής έπαναστάτης στηριζόταν στό ένστικτό του. στό χάρισμα τής ρεαλιστικής του παρατήρησης, πού είχε οξυνθεί άπό τίς Ολιστικές του άπόψεις καί στήν Εκανότητά του νά έρμηνεύει τά γεγονότα. "Ετσι ξεπερνούσε μιά χαρά τά δρια τής Ιδιας του τής Ενσυνείδητης φιλοσοφίας. Ά ρ κ ε ΐ νά θυμηθούμε μονάχα τόν Άνηψιό τον Ραμώ, αύτό τό μεγαλοφυές έργο, δπου ό μηχανιστής ύλιστής Ντιντερό γίνεται πρόδρομος τού διαλεκτικού δλισμού. Τηρώντας τις αναλογίες πού έπιβάλλουν οΕ διαφορές τής Εστορικής κατάστασης, τό Ιδιο έφαρμόζεται, σ ' ένα δψηλότερο πίπεδο, στόν Τσερνυσέφσκι καί τό Ντομπρολιούμπωφ. II Ό Τσερνυσέφσκι καί ό Ντομπρολιούμπωφ ήταν δημοκράτες. Άλλά υπάρχουν πολλές ποικιλίες δημοκρατών. Γιά τόν Τσερνυσέφσκι καί τό Ντομπρολιούμπωφ κάθε δημοκρατική άλλαγή είχε •πρώτα-πρώτα τή σημασία τής πολιτικής καί κοινωνικής άπελευ- 

138

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

θέρωσης τοϋ κατώτερου τμήματος τοΟ λαοϋ, τής φτωχολογιδς, δηλαδή πρώτα άπ' δλα τής ολοκληρωτικής χειραφέτησης τής φτωχής άγροτιδς, πού ή δουλοπαροικία τή σύντριβε υλικά καί ήθικά. Έ δ ώ χωρίζουν οί δρόμοι τους από τό φιλελευθερισμό τοΟ καιροΰ τους. Οί φιλελεύθεροι ήθελαν κι αύτοί νά καταργήσουν τή δουλοπαροικία, άλλά τό ιδεώδες τους ήταν μιά λύοη πού θά έφερνε τήν άπελευθέρωση χωρίς νά κάνει καμιά πραγματική ζημιά στά συμφέροντα τών γαιοχτημόνων. Γι' αύτό ί,θελαν ή μέθοδος τής άπελευθέρωσης νά είναι ολότελα άπαλλαγμένη άπό οποιοδήποτε Επαναστατικό μέτρο. Οί φιλελεύθεροι φοβόνταν κάθε τι πού θά μποροΟσε νά τούς φέρει σέ σύγκρουση μέ τήν άπολυταρχία ή μέ τούς φεουδάρχες γαιοκτήμονες. Ά π ' τήν άλλη μεριά δέ φοβόνταν λιγότερο τό αύθόρμητο κίνημα τής άγροτιας, κάθε προσπάθεια άπό μέρους της νά πάρει τήν τύχη της στά χέρια της. ΙΙαγιδευμένοι άνάμεσα σ' αύτούς τούς δύο κινδύνους, έκαναν διάφορους έλιγμούς καί προετοίμαζαν Ινα συμβιβασμό μέ τήν άπολυταρχία. Οί δημοκράτες Τσερνυσέφσκι καί Ντομπρολιούμπωφ, ήταν γνήσιοι, άτρόμητοι καί χωρίς συμβιβασμούς Επαναστάτες, μΐ τήν έννοια πού ήταν Επαναστάτες, στις μέρες τής γαλλικής Επανάστασης, δ Μαρά καί ό Σαίν - Ζύστ. Βέβαια στις άπόψεις δλων αύτών τών μεγάλων Επαναστατών, δπήρχαν πολλές άντιφάσεις καί μεγάλη έλλειψη σαφήνειας : κανείς τους δέν μποροΟσε νά προβλέψει ποΟ θά δδηγοΟσε ή Εφαρμογή στήν πράξη τής Επαναστατικές δημοκρατίας καί δλοι τους έτρεφαν κάθε λογής νεφελώδεις αύταπάτες σχετικά μέ τις προοπτικές της. Ά λ λ ά δ Ντομπρολιούμπωφ ναι ό Τσερνυσέφσκι έζησαν Εξήντα χρόνια άργότερα άπό τούς Γάλλους Επαναστάτες δημοκράτες καί ήδη ήξεραν τό σοσιαλισμό, έστω καί στήν ούτοπική, τή μή Επιστημονική, μορφή του. Καί ήταν άληθινοί δημοκράτες γιατί έβαζαν τήν ολοκληρωτική άπελευθέρωση τοΟ βασανισμένου λαοΟ πάνω άπό κάθε άλλη σκέψη καί γιά χάρη τής απελευθέρωσης αύτης δέν όπισθοχωροΟσαν μπροστά στήν δποιαδήποτε άπρόβλεπτη πορεία πού θά μποροΟσε νά πάρει ή κοινωνική έξέλιξη. Έ τ σ ι έστρεψαν τόν ούτοπικό σοσιαλισμό στήν κατεύθυνση τής Επαναστατικής δράσης, σέ μιάν Εποχή πού οί κλασικοί του Εκπρόσωποι άπέρριπταν κατ' αρχήν κάθε συμμετοχή στήν Επαναστατική πολιτική, άκόμα καί στήν δποιου είδους πολιτική γενικά. Αύτή ή πίστη στό λαό, αύτή ή άφοσίωση στις καταπιεζόμενες καί Εκμεταλλευόμενες μάζες άποτελεϊ τό Επαναστατικό δημοκρατικό μεγαλείο τοΰ Τσερνυσέφσκι καί τοΟ Ντομπρολιούμπωφ. Έ δ ώ χώρισαν οί δρόμοι τους άκόμα καί μέ τούς καλύτερους άπό τούς φιλελεύθερους συγχρόνους τους κ ' Εδώ βρίσκεται ή βάση τής ιδεολογικής τους σύγκρουσης μέ τούς φιλελεύθερους. 

Η ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

140

Τό βάθος αύτών τών δημοκρατικών έπαναστατικών αισθημάτων τοϋ Τσερνυσέφσκι καί τοΰ Ντομπρολιούμπωφ είναι τό θεμέλιο πού πάνω του στηρίζεται τό μεγαλείο τής κριτικής τους γιά τή λογοτεχνία. Ή κριτική τους εξυπηρέτησε πάντα τό σκοπό τής Απελευθέρωσης τής φτωχολογιάς καί πάντα έδειχνε τόν έπαναστατικό δρόμο της γιά τή χειραφέτηση τής άγροτιάς. Αργότερα οί ακαδημαϊκοί ιστορικοί τής λογοτεχνίας έφτασαν στό σημείο νά ποΰνε πώς ή λογοτεχνική κριτική τοΰ Τσερνυσέφσκι καί τοϋ Ντομπρολιούμπωφ ήταν άπλώς ένα μέσο γιά νά ξεφύγουν τήν έπαγρύπνηση τής τσαρικής λογοκρισίας καί μέ τή μεταμφίεση αύτή νά μπάσουν λαθραία τις έπαναστατικές ιδέες στις μάζες. Μιά τέτοια άποψη είναι φυσικά ολότελα λαθεμένη, κύρια γιατί περιέχει μιά στενή καί μονόπλευρη άντίληψη γιά τό τί είναι έπανάσταση καί γιά τό έργο πού έχουν νά έπιτελέσουν οί έπαναστατικές ιδεολογίες. Ό Τσερνυσέφσκι καί 6 Ντομπρολιούμπωφ, δπως δλοι οί άληθινά μεγάλοι δημοκράτες έπαναστάτες πριν άπ' αύτούς, είχαν πάντα ύπ' όψη τους έναν κοινωνικό κατακλυσμό, μιάν έπανάσταση στήν καθολική της έννοια, πού θά έφερνε μιά ριζική άλλαγή σ' δλες τις άνθρώπινες σχέσεις καί σ' δλες τις άνθρώπινες έκδηλώσεις τής ζωής, άπό τά πιό συμπαγή οικονομικά θεμέλια ίσαμε τις υψηλότερες μορφές τής ιδεολογίας. Κοιταγμένη άπ' αύτή τή σκοπιά, ή λογοτεχνία δέν μπορεί βέβαια νά είναι πιά ένας αύτοσκοπός, δπως δέν είναι αύτοσκοπός ούτε ή φιλοσοφία ούτε ή πολιτική. Σ ' έλόκληρη τή ζωή τους* ό Τσερνυσέφσκι καί 6 Ντομπρολιούμπωφ άναζητοΰσαν τρόπους γιά τήν έπαναστατική άλλαγή καί σ' δλες τις έκδηλώσεις τής άνθρώπινης δραστηριότητας έψαξαν νά βροϋν τις τάσεις έκεϊνες πού θά μποροΰσαν νά προωθήσουν ή νά παρεμποδίσουν τή μεγάλη μεταβολή.'Εκείνο πού πάντοτε λαχταροΰσαν ήταν ν' αποχτήσουν οί άνθρωποι έκείνη τήν καθολική έλευθερία γιά τήν άνάπτυξη τών ικανοτήτων τους πρός δλες τις κατευθύνσεις. Ά π * αύτή τήν άποψη παρέμειναν άληθινοί μαθητές τοΰ Φόυερμπαχ καί τών μεγάλων στοχαστών τοΰ Διαφωτισμοΰ. Τά λόγια τοΰ Φόυερμπαχ : «Τό ιδανικό μας δέν πρέπει νά είναι ένα εύνουχισμένο, άσώματο, απογυμνωμένο πλάσμα - τό ιδανικό μας πρέπει νά είναι ένας άκέριο;, πραγματικός, πολύπλευρος, ολοκληρωμένος καί άρτια άναπτυγμένος άνθρωπος», θά μποροΰσαν νά χρησιμεύσουν σάν προμετωπίδα γιά τούς δικούς τους ιδεολογικούς άγώνες.
C H διαφορά άνάμεσα σ' αύτούς καί τούς παλιούς στοχαστές τοΰ Διαφωτισμοΰ βρίσκεται στό γεγονός δτι ό Τσερνυσέφσκι καί δ Ντομπρολιούμπωφ μποροΰσαν νά έμβαθύνουν ίστορικά καί φιλοσοφικά καί νά άφομοιώσουν τήν περίοδο πού έπακολούθησε τή γαλλική έπανάσταση. Γι'αύτό δέν άντίκρυζαν ένα χωρίς προβλήματα 

140

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

«κράτος τοϋ Λόγου», δπως οί στοχαστές τοΰ Διαφωτισμού, τό δέκατο δγδοο αιώνα. "Εβλεπαν πώς ή μεγάλη γαλλική έπανάσταση δέν είχε σαρώσει τίς άντιφάσεις τής άστικής κοινωνίας, άλλά τίς είχε άνεβάσει σ* ένα άνώτερο έπίπεδο καί τίς άναπαρήγαγε σέ έπηυξημένη μορφή. "Ετσι μποροΰσαν νά βλέπουν τά έμπόδια γιά τήν άπελευθέρωση τών λαϊκών μαζών πολύ πιό συγκεκριμένα καί μέ λιγότερες αύταπάτες άπό τούς μεγάλους προδρόμους τους. Άλλά γι' αύτό τό λόγο καί οί τελικές τους άπόψεις περιέχουν πολύ περισσότερες άντιφάσεις άπ' δ,τι οί άπόψεις τών προγενέστερων στοχαστών τοϋ Διαφωτισμού. Άλλά αύτές οί άντιφάσεις είναι καρποφόρες άντιφάσεις τή; Τδιας τής ζωής, πού ή άφοβη άναγνώριση καί ή φιλοσοφική άφο-μοίωσή του; κάνει τά γραφτά τοΰ Τσερνυσέφσκι καί τοΰ Ντομπρολιούμπωφ νά είναι τόσο ένδιαφέροντα καί τόσο συναρπαστικά. Ταυτόχρονα μιά τέτοια άντίληψη έπεκτείνει — χωρίς φυσικά ό Τσερνυσέφσκι καί δ Ντομπρολιούμπωφ νά έχουν ξεκάθαρη συνείδηση γιά τό γεγονός αύτό — τή μεθοδολογία τής έφαρμογής τοΰ φοϋερ-μπαχιανοΰ ύλισμοΰ στά φαινόμενα τής κοινωνικής ζωής. 'Η βασική άρχή τής ύλιστικής σκέψης είναι δτι ή ύπαρξη προηγείται άπό τ ή συνείδηση, δτι ή ύπαρξη καθορίζει τή συνείδηση καί δχι τό άντίστροφο. Οί έπιστημολογικοί περιορισμοί τοΰ παλιού μηχανιστικού υλισμού βρίσκονταν άκριβώς στό γεγονός δτι αύτός, μέσα σέ τούτη τήν δλότελα σωστά άναγνωρισμένη προτεραιότητα τής ύπαρξης, άντιλαμβανόταν τήν έννοια «ύπαρξη» μ' έναν άκαμπτο καί μονόπλευρο τρόπο: άπ' τή μιά μεριά οί παλιοί ύλιστές δέν ήταν σέ θέση νά φτάσουν στή σωστή κατανόηση τής άντικειμενικότητας τής κοινωνικής ύπαρξης κι άπ' τήν άλλη μεριά ή έννοια πού είχαν γιά τήν «ύπαρξη», ήταν μή διαλεκτική καί δέν περιείχε ούτε έξέλιξη, οδτε κίνηση, οδτε έσωτερικές άντιφάσεις πού ώθοΰν πρός τά μπρός. Αύτές τ: ς άδυναμίες τοΰ μηχανιστικού όλισμοΰ μπορεί νά τούς δει κανείς πολύ καλά στό Φόυερμπαχ. Ή άντίληψη πού δ Τσερνυσέφσκι καί δ Ντομπρολιούμπωφ εί•χαν γιά τήν κοινωνία, άγωνίζεται νά ξεπεράσει αύτά τά δρια τοΰ μηχανιστικού όλισμοΰ. Γι' αύτό τό λόγο, στήν άνάλυση πού κά~4. δρισμένα φαινόμενα, βρίσκουμε μιά χτυπητή καί ζωντανή διαλε,.τική, μ' δλο πού οί έπιστημολογικές άρχές τής φιλοσοφίας τους προέρχονται άπό τό μηχανιστικό δλισμό τοΰ Φόυερμπαχ. ' j [ άντίφαση αύτή, πού μπορεί νά τήν παρατηρήσει κανείς συχ νά στήν ιστορία τής φιλοσοφίας, είναι σ' αύτούς δλοφάνερη άλλά μέ κανένα τρόπο δέν είναι καί τό πρώτο παράδειγμα μιδς τέτοιας άντίφασης. 'Ο Φρειδερίκος "Ενγκελς άναφέρει πώς δ γαλλικός υλισμός τοΰ δέ•κατου δγδοου αιώνα σκέφτεται μηχανιστικά καί μεταφυσικά, του- 

Η ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ

ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η Σ

141

λάχιστον στή γνωσιολογία του. Άλλά έξω άπό τή σφαίρα τής φιλοσοφίας, μέ τή στενότερη έννοια, βρίσκουμε αριστουργήματα διαλεκτικής — δπως λόγου χάρη στδ Ντιντερό. Οί κοινωνικοί άγώνες, στις μέρες τοϋ Τσερνυσέφσκι καί τοϋ Ντομπρολιούμπωφ ήταν πιδ ανοιχτοί καί οξύτεροι άπδ τούς αγώνες τών μέσων τοϋ δέκατοι δγδοου αίώνα. Επομένως είναι εύκολο νά καταλάβουμε πώς αύτή ή καρποφόρα άντίφαση, αύτδ τδ στοιχείο τής άνθρώπινης σκέψχς πού ώθεΐ πρδς τά μπρός, ήταν πιδ δυνατδ καί πιό έκδηλο στό έργο τους, άπ' δ,τι στό έργο τοΰ Ντιντερό. Έκεΐνο πού καθορίζει τή φύση τών κριτικών έργων τοΰ Τσερνυσέφσκι καί τοΰ Ντομπρολιούμπωφ είναι αύτή ή διεύρυνση καί έμβάθυνση τής έννοιας τής «ύπαρξης* πού κατά συνέπεια περιλαμβάνει—άν δχι στήν ένσυνείδητη θεωρία τής γνώσης, σίγουρα δμως στή λογοτεχνική πράξη—τήν παρατήρηση καί τήν άναγνώριση τής άντιφατικής κίνησης τής κοινωνίας, τής έξέλιξής της μέ άντιφάσεις. Αύτός ο ορισμός βέβαια είναι πάρα πολύ γενικός. Ά π λ ώ ς δείχνει τό γιατί καί τό πώς δ Τσερνυσέφσκι καί δ Ντομπρολιούμπωφ καταπιάστηκαν μέ τά κοινωνικά προβλήματα, άλλά δχι καί τό γιατί ή κριτική τής λογοτεχνίας πήρε μιά κεντρική θέση στή φιλολογική τους δράση. III Ό Φράντς Μέρινγκ, στήν άνάλυσή του γιά τό Λέσσινγκ, κάνει μερικές πολύ Ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις γιά τό λόγο πού ή κριτική τής λογοτεχνίας είχε παίξει κυριαρχικό ρόλο στόν αγώνα γιά τήν έλευθερία τής γερμανικής άστικής τάξης, τό δέκατο δγδοο αίώνα. Έ χ ε ι πολύ δίκιο δταν τονίζει αύτό τό γεγονός, πού ισχύει τό Ιδιο, μέ δρισμένες τροποποιήσεις, στή Γαλλία τοΰ δέκατου δγδοου αίώνα. Άλλά δ Μέρινγκ άποδίδει πολύ μεγάλη σημασία στό γεγονός δτι ό Λέσσινγκ καί οί άλλοι πρωταγωνιστές τοΰ γερμανικοΰ διαφωτισμοΰ άναγκάστηκαν άπό έξωτερικά πολιτικούς συλλογισμούς νά έντοπίσουν τή δραστηριότητά τους κύρια στά λογοτεχνικά προβλήματα. Υπάρχει βέβαια σ' αύτό κάποια άλήθεια, άλλά είναι διατυπωμένη τόσο άκαμπτα πού καταντάει μισή άλήθεια. Οί παρατηρήσεις τοΰ Μέρινγκ πρέπει νά παρθοΰν μέ τήν έννοια δτι οί Απελευθερωτικές προσπάθειες τών τάξεων αναπτύσσονται μονάχα μέ πολύ βραδύ ρυθμό καί είναι γεμάτες άντιφάσεις. Στις διάφορες σφαίρες τής ζωής, οί βαθιά ριζωμένες άντιφάσεις τοΰ νέου έπιπέδου τής κοινωνικής ύπαρξης γίνονται δρατές πολύ πριν μιά τάξη — ή γερμανική άστική τάξη τοΰ δέκατου δγδοου αίώνα λό- 

142

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡ12ΠΑ·Ι·ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

γου χάρη — φτάσει οικονομικά καί ιδεολογικά σ' Ινα σημείο ποΰ νά μπορεί νά μπει στόν άμεσο πολιτικό άγώνα γιά τή χειραφέτησή της. Στήν προετοιμασία καί τήν δργάνωση τών κοινωνικών δμάδων γιά τόν άπελευθερωτικό τους άγώνα, τό ιδεολογικό ξεκαθάρισμα, ή Εσωτερική συζήτηση τών ήθικών καί φιλοσοφικών προβλημάτων, παίζει Ιναν Εξαιρετικά σημαντικό ρόλο. Οί άντιφάσεις καί οί άνταγωνισμοί πού γεννάει ή ίδια κοινωνική ύπαρξη, οί ιδεολογικές συνέπειες τών νέων μορφών τής κοινωνικής ύπαρξης, δέν έμφανίζονται στή σφαίρα τών άνθρώπινων Εκδηλώσεων ταυτόχρονα, οδτε καί -μποροΟν νά ξεκαθαριστούν δλες τους μονομιάς, γρήγορα καί άμεσα. ~Οσο πιό πολύπλοκα καί πολύπλευρα είναι τά τέτοια προβλήματα, τόσο μεγαλύτερο ρόλο μπορεί νά παίζει ή λογοτεχνία στήν κοινωνική έξέλιξη, στήν ιδεολογική προετοιμασία μιάς μεγάλης κρίσης <ττίς κοινωνικές σχέσεις. Ά π ' αύτό βγαίνει πώς οί μεγάλοι Επαναστάτες διανοητές αύτών τών Εποχών τής προετοιμασίας, άφιερώνουν τ ή μεγαλύτερη προσοχή τους στά λογοτεχνικά φαινόμενα καί πώς ή κριτική άνάλυση καί άξιολόγηση τής λογοτεχνίας καταλαμβάνει £να σημαντικό μέρος, άν δχι τήν κεντρική θέση, στό φιλοσοφικό καί τό δημοσιογραφικό τους Εργο. "Ετσι Εγινε μέ τό Ντιντερό καί τό Λέσσινγκ, δπως καί μέ τόν Μπιελίνσκι, τόν Τσερνυσέφσκι καί τό Ντομπρολιούμπωφ. Τό Εργο τών μεγάλων δημοκρατικών κριτικών χαραχτηρίζεται συνήθως άπό τις ιστορίες τής λογοτεχνίας σά «δημοσιογραφική κριτική». Αύτός ό χαραχτηρισμός δέν είναι λαθεμένος. Ά ν δμως θέλουμε νά άποφύγουμε τις παρανοήσεις, χρειάζεται νά Εξεταστεί άπό πιό κοντά. Ό Μπιελίνσκι, δ Τσερνυσέφσκι καί δ Ντομπρολιούμπωφ είχαν ριχτιί σ' Ινα σκληρό άγώνα Ενάντια στούς «αίσθητιστές» κριτικούς τοΟ καιροΟ τους, Ενάντια σ' Εκείνους πού συνειδητά ή άσύνειδα διακήρυσσαν τό σύνθημα «ή τέχνη γιά τήν τέχνη», σ' Εκείνους πού προσπαθούσαν νά χωρίσουν τήν άντίληψη τής καλλιτεχνικής τελειότητας άπό τή ρεαλιστική άναπαράσταση τών κοινωνικών φαινομένων, καί πού θεωροΟσαν τήν τέχνη καί τή λογοτεχνία σά φαινόμενα άνεξάρτητα καί ανεπηρέαστα άπό τήν κοινωνική πάλη. Α ν τίθετα μέ τις ιδέες αύτές ό Μπιελίνσκι, δ Τσερνυσέφσκι καί δ Ντομπρολιούμπωφ, δπογράμμιζαν μέ ιδιαίτερη Εμφαση τό δεσμό πού δπάρχει άνάμεσα στήν κοινωνία καί τή λογοτεχνία. Γιά κείνους, τό κριτήριο τής καλλιτεχνικής ομορφιάς ήταν ή ίδια ή ζωή· ή τέχνη βλάσταινε μέσα άπό τή ζωή καί τήν ξανάδινε δημιουργικά· ή πιστότητα καί τό βάθος αύτής τής άναπαράστασης ήταν τό άληθινό μέτρο τής καλλιτεχνικής τελειότητας. 

Η ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η Σ

143

Στενά δεμένη μ' αύτή τήν αντίληψη είναι ή βασική τους ίδέα πώς ή ζωή ή ίδια, δταν συλληφθεί βαθιά καί ξαναδοθεί πιστά στή λογοτεχνία, είναι τό πιό αποτελεσματικό μέσο γιά τό φωτισμό τών προβλημάτων τής κοινωνικής ζωής καθώς κ' Ινα έξαίρετο δπλο στήν ιδεολογική προετοιμασία τής δημοκρατικής έπανάστασης πού προσδοκοϋσαν καί λαχταροϋσαν. Μιά καί οί μεγάλοι Ρώσοι κριτικοί άπασχολήθηκαν μέ τήν προέλευση, τή φύση, τήν αξία καί τό άποτέλεσμα τής λογοτεχνίας, μιά καί προσπάθησαν νά βαθύνουν, νά πλατύνουν καί νά έπιταχύνουν μέ τή θετική καί άρνητική τους κριτική, τήν πραχτική, έπαναστατική έπίδραση τής λογοτεχνίας, τό έργο τους μπορεί νά χαραχτηριστεί σωστά δημοσιογραφική κριτική. Ά λ λ ά ένας τέτοιος χαραχτηρισμός μεταβάλλεται άμέσως σέ παραποίηση, άν τοϋ δοθεί ή σημασία πώς ή δημοσιογραφική άποψη προβαδίζει άπό τήν καλλιτεχνική έκτίμηση ή καί τήν άποκλείει άκόμα. ΐ ό έντελώς άντίθετο είναι σωστό. "Οπου ή νεότερη λογοτεχνία καί ειδικά ή νεότερη λογοτεχνική κριτική είναι φτωχιά καί άγονη, είναι σίγουρο πώς υπάρχει κάποια εξασθένηση τής πιό σημαντικής καλλιτεχνικής της βάσης, κάποια χαλάρωση τών στενών δεσμών πού τήν ένώνουν μέ τή ζωή. Είναι σίγουρο πώς πιά δε βγαίνει κατ' εύθείαν μέσα άπ' τή ζωή καί ούτε μέ τή σειρά της έπηρεάζει τή ζωή. "Οταν σπάσει αύτός ο δεσμός μέ τή ζωή, ή λογοτεχνία κ ΐ ί ή λογοτεχνική κριτική χάνουν άπ' τά ματια τους τήν δργανική, ούσιαστική ένότητα τής καλλιτεχνικής μορφής μέ τό περιεχόμενο πού δίνει ή ζωή. Χάνουν ακόμα άπ' τά μάτια τους καί τή ζωντανή, διαλεκτική τους άλληλεπίδραση. Τό άποτέλεσμα είναι δχι μόνο τό περιεχόμενο νά παίρνει μιά κατώτερη θέση άπέναντι στή μορφή, άλλά καί ή έννοια τής ίδιας τής μορφής—πού τώρα κρίνεται τόσο θεωρητικά δσο καί πραχτικά σάν τό όπέρτατο—νά δρίζεται στενά, μονόπλευρα καί ξώπετσα. Αντίθετα δ Ντιντερό καί δ Λέσσινγκ, ό Μπιελίνσκι, ό Τσερνυσέφσκι καίό Ντομπρολιούμπωφ, καταπιάνονταν μέ τίς γνήσια μεγάλες καλλιτεχνικές άξίες. Οί άντιδραστικοί ύποτιμητές τών μεγάλων Ρώσων κριτικών μπλέχτηκαν σέ παράξενες άντιφάσεις, πάνω στό σημείο αύτό. Ά π ' τή μιά μεριά, αρνήθηκαν πώς οί κριτικοί έκεϊνοι κατάλαβαν κι άγάπησαν τήν τέχνη, καί τούς κατηγόρησαν γιά μονόπλευρη πολιτική ένταξη κι ακόμα πώς ύποτάξανε τά συμφέροντα τής τέχνης σέ πολιτικούς ύπολογισμούς. Ά π ' τήν άλλη μεριά, ήταν άναγκασμένοι νά παραδεχτούν δτι αύτοί πού έβαλαν τά Επιστημονικά θεμέλια τής ιστορίας τής ρωσικής λογοτεχνίας, αύτοί πού χάραξαν τίς περιόδους της κ' έκαναν σωστές τοποθετήσεις τών μεγάλων της φυσιογνωμιών, ήταν έκεϊνοι οί κριτικοί. 

144

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ΙΙάνω άπ' δλα, χρωστάμε στόν Μπιελίνσκι τήν πραγματικά: δρθή καί πλήρη τοποθέτηση τοΟ ΠοΟσκιν καί τής κεντρικής, ήγετικής θέσης πού έχει στή νεότερη λογοτεχνία· τήν άναγνώριση τούγεγονότος δτι ή νέα ρωσική λογοτεχνία άρχισε μέ τόν Πούσκιν καί βρήκε στό πρόσωπό του τόν πρώτο της κλασικό, πού ως τά σήμερα παραμένει άξεπέραστος άπό τήν άποψη τής καλλιτεχνικής τελειότητας. Κι ό Μπιελίνσκι ήταν πάλι έκείνος πού έξασφάλισε στό Λέρμοντωφ τή θέση πού τοΟ άνήκε μέσα στήν άξιολόγηση τής ρωσικής λογοτεχνίας. Άλλά ό Μπιελίνσκι ήξερε έπίσης πώς ένώ άκόμα δ ΠοΟσκιν ήταν ζωντανός, μιά καινούρια περίοδος είχε άρχίσει στή ρωσική λογοτεχνία, ή περίοδος τοΟ νεότερου ρεαλισμού, ή περίοδος τού Γκόγκολ. Ή τοποθέτηση τού ΠοΟσκιν σάν καλλιτέχνη καί ποιητή, ήταν στενά δεμένη μέ τούτη τή διαίρεση τής ρωσικής λογοτεχνίας σέ περιόδους καθορισμένες μέ σαφήνεια. Ή άντίληψη τοΟ Μπελίνσκι γιά τή ρωσική λογοτεχνία μοιάζει μέ τήν άντίληψη τοΟ Χάινε γιά τήν έξέλιξη τής γερμανικής λογοτεχνίας. Κ ' οί δυό τους έπιμένουν δτι οί μεγάλες κεντρικές φυσιογνωμίες τής κλασικής περιόδου, δ Γκαίτε στή Γερμανία κι' δ ΠοΟσκιν στή Ρωσία στέκονται ψηλότερα σέ καλλιτεχνική αξία άπό τούς έκπρόσωπους τής ρεαλιστικής περιόδου. Ό τ α ν ό Χάινε μιλάει γιά τό «τέλος τής έποχής τής τέχνης», διαφέρει έντονα άπό τούς κριτικούς έκείνους τό (Μπαίρνε λ. χ.) πού νόμιζαν πώς προωθούν τή νέα ρεαλιστική δημοκρατική λογοτεχνία, μειώνοντας τή σημασία τοΟ Γκαίτε. Σ ' αύτό ό Μπιελίνσκι άκολούθησε τό Χάινε: άντιτάχτηκε μέ τή μεγαλύτερη δύναμη στήν έπίθεση τοΟ Μέντσελ κατά τοΟ Γκαίτε. Ή άντίληψή του γιά τήν καλλιτεχνική τελειότητα τοΟ ΠοΟσκιν είναι διαλεκτική μέ τήν καλύτερη έννοια τής λέξης. Δέν τή θεωρεί καθόλου σά μιάν άπλή μορφική έντέλεια, άλλά σά μιάν άρμονική ένότητα τών καλλιτεχνικών άρχών μέ τήν πιστή άνάπλαση δλων τών φαινομένων τής ζωής. Δέν ήταν τυχαίο τό δτι στήν άνάλυσή του γιά τόν 'Ονέγχιν τοΟ ΠοΟσκιν, ό Μπιελίνσκι χαραχτήρισε τό έργο έκείνο σάν «έγκυκλοπαιδεία τής ρωσικής ζωής». Ό Μπιελίνσκι έβγαζε τήν καλλιτεχνική τελειότητα τοΟ ΠοΟσκιν άπό τήν καθολικότητα μέ τήν όποία άνάπλαθε τή ζωή, καθολικότητα πού αγκάλιαζε τά πάντα. Κατά τήν άποψη τοΟ Μπιελίνσκι ή έμφάνιση τής γκογκολιανής περιόδου, ό άγώνας γιά τήν έπικράτηση τού γκογκολιανοΟ ρεαλισμού, συμπίπτανε μέ τήν αύξανόμενη ένταση τοΟ δημοκρατικού έπαναστατικοΟ άγώνα ένάντια στήν άπολυταρχία καί τή φεουδαρχία. Μέ άνάλογο τρόπο, ή έξοντωτική κριτική πού έκανε δ Λέσσινγκ στά δραματικά έργα τοΟ Κορνέιγ καί τοΟ Βολταίρου, ήταν δεμένη σέ μιάν άκατάλυτη ιδεολογική ένότητα μέ τίς προετοιμασίες τών 

U

ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

145

ήθικά έξοπλιζόμενων δημοκρατικών κινημάτων πού κατευθύνονταν πρός τήν έγκαθίδρυση τής γερμανικής ένότητας καϊ τήν καταστροφή έκείνης τής τυραννίας τών κρατιδίων, πού διαιώνιζε τή διαίρεση καϊ τή σκλαβιά τοΰ γερμανικοΰ λαοΰ. Σύμφωνα μέ τό Μπιελίνσκι, ή μεγάλη κοινωνική καί πολιτική σημασία τοΟ ρεαλισμού τοΰ Γκόγκολ βρίσκεται στήν άλύπητη προβολή τής κοινωνικής πραγματικότητας τής έποχής του καί στό πιστό άντικαθρέφτισμα τών σκληρών άντιθέσεων τής ζωής. Στήν τέχνη τοΰ Γκόγκολ αύτό δέν είναι κάποια ξένη τάση, πού μπολιάστηκε στή λογοτεχνία άπ' έξω. Ή άπολυταρχία, ή τυραννία, ή φεουδαρχία, έκαναν τή ζωή τοΰ καθένα τόσο τρομερή καί άπάνθρωπη πού ή πιστή άνάπλαση τής καθημερινής ζωής, ήταν άπό μόνη της ή πιό άποτελεσματική προπαγάνδα. Δέ χρειάζεται νά ποΰμε πώς ό ρεαλισμός τοΰ Γκόγκολ δέν είναι μιά νατουραλιστική, φωτογραφική άναπαράσταση τών μικρόλεπτομερειών τής καθημερινής ζωής· είναι μιά συμπυκνωμένη καλλιτεχνική παρουσίαση τών σημαντικών χαραχτηριστικών τής κοινωνικής πραγματικότητας. Ά ν ό άναγνώστης ή ό θεατής πού διαβάζει ή βλέπει τις ρεαλιστικές εικόνες πού ζωγράφισε ό Γκόγκολ, παρατηρεί μέ φρίκη τήν άποκάλυψη τής κρυμένης άλήθειας τής ίδιας του τής ζωής, τοΰ κρυμένου της νοήματος ή τής κρυμένης της άσημαντότητας, αύτό δέ σημαίνει πώς 6 συγγραφέας άποκαλύπτει τά πράγματα τοΰτα χάρη σέ εξωτερικά τεχνάσματα, δπως είναι οί μεροληπτικές προσθήκες ή τά σχόλια. "Οχι, ή ίδια τρομερή άλήθεια ξεσκεπάζεται μόνη της μέσα άπ' τήν καλλιτεχνική διαμεσολάβηση ένός μεγάλου ρεαλιστή. «Ποιους κοροϊδεύετε;» ρωτάει δ άστυνόμος στό τέλος τοΰ 'Επιθεωρητή τοΰ Γκόγκολ. «Κοροϊδεύετε τά μοΰτρα σας». Στήν περιοχή τής αισθητικής, ή υποστήριξη πού δίνει ένας κριτικός σέ μιά τέτοια άποκαλυπτική λογοτεχνία, είναι μιά μάχη γιά τό ρεαλισμό, μιά μάχη πού δίνεται τόσο ένάντια στό φτηνό νατουραλισμό δσο καί ένάντια στόν έλεφάντινο πύργο τής άκαδημαϊκής θεωρίας τής τέχνης καί τής αί· σθητιστικής λογοτεχνίας. Ά λ λ ά δ Μπιελίνσκι δέν ήταν δ κριτικός καί Ιστορικός έρμηνευτής τής νέας περιόδου τής ρωσικής λογοτεχνίας, μόνο σχετικά μέ τόν Γκόγκολ. Πολλοί άπό τούς συγχρόνους του, τόσο κριτικοί δσο καί ποιητές, παραπονιόνταν — δπως άργότερα καί ο£ σύγχρονοι τοΰ Τσερνυσέφσκι καί Ντομπρολιούμπωφ — πώς δ κριτικός Μπιελίνσκι κουρέλιαζε τό κάθε τι άλλά δέν δημιουργοΰσε τίποτα τό θετικό. Είναι άλήθεια πώς δ Μπιελίνσκι κατάστρεψε τή λογοτεχνική καριέρα πολλών συγχρόνων του, μέ τις κριτικές του άναλύσεις. Ά λ λ ά σ' αότές τις άντιδικίες, ή ίστορία έπιδοκίμασε πάντα 11 

146

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ·Ι·ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τήν κρίση τοΰ Μπιελίνσκι. Δέν δπάρχει οδτε μιά μονάχα περίπτωση πού κάποιος συγγραφέας άπό κείνους πού είχαν δεχτεί μιά άπό τις βίαιες Επιθέσεις τοϋ μεγάλου κριτικοϋ ν' άπόδειξε αργότερα πώς δέν τοϋ ταίριαζε ή τέτοια μεταχείριση. Ή δήθεν σκληρότητα τής κριτικής τοϋ Μπιελίνσκι, ήταν στήν πραγματικότητα μιά καταιγίδα πού καθάρισε τήν ατμόσφαιρα τής ρωσικές λογοτεχνίας, άκριβώς δπως ή κριτική τοϋ Λέσσινγκ είχε καθαρίσει τήν άτμόσφαιρα τής γερμανικής. Καί δ Μπιελίνσκι πρόφτασε νά δεϊ τά πρώτα Εργα τής νέας ρεαλιστικής γενιάς πού Εμφανιζότανε μπροστά στό ρωσικό κοινό. Έ δ ώ , ό άδυσώπητος κριτικός μεταβάλλεται σ' Εναν εύαίσθητο, Ενθουσιώδη καί γεμάτο κατανόηση κυνηγό νέων ταλέντων, πού δποδέχτηκε μέ μεγάλη θέρμη τήν Εμφάνιση τοΰ Τουργκένιεφ, τοϋ Γκοντσάρωφ καί τοϋ Ντοστογέφσκι. Ό Μπιελίνσκι ήταν Εκείνος πού βοήθησε αύτούς τούς μεγάλους ρεαλιστές συγγραφείς νά καταλάβουν τή θέση πού τούς άνήκε στή ρωσική λογοτεχνία. Ό Τσερνυσέφσκι κι δ Ντομπρολιούμπωφ είναι οΕ θεωρητικοί, οΕ κριτικοί καί Εστορικοί τής γκογκολιανής περιόδου τής λογοτεχνίας, τής περιόδου τών μεγάλων Ρώσων ρεαλιστών τοϋ δέκατου Ενατου αιώνα. Σέ μιά μεγάλη ιστορική μονογραφία, ό Τσερνυσέφσκι συνόψισε τις κύριες κοινωνικές, ιδεολογικές καί καλλιτεχνικές τάσεις Εκείνης τής περιόδου. Αύτός καί δ Ντομπρολιούμπωφ, μδς Εδωσαν μιά βαθειά καί περιεκτική άνάλυση τών μεγαλύτερων συγχρόνων τους Εκπροσώπων τοϋ ρωσικοϋ ρεαλισμού. Ή σωστή τοποθέτηση τής προσωπικότητας τοϋ Τουργκένιεφ, τοϋ Γκοντσάρωφ, τοϋ Σαλτύκωφ - Στσέντριν, τοϋ Όστρόφσκι, τοϋ Ντοστογέφσκι καί τών Εργων πού δημιούργησαν στήν Εκτη δεκαετία τοϋ δέκατου Ενατου αιώνα, όφείλεται βασικά στό κριτικό τους Εργο. Υποδέχτηκαν μέ τήν ίδια κατανόηση καί Ενθουσιασμό τήν πρώτη Εμφάνιση τής νεότερης γενιάς τών ρεαλιστών, δπως δ Μπιελίνσκι στόν καιρό του δποδέχτηκε τούς συγγραφείς πού στις μέρες τοΟ Τσερνυσέφσκι καί τοΰ Ντομπρολιούμπωφ βρίσκονταν στήν ώριμότητά τους. Ό Τσερνυσέφσκι Εγραψε τήν πιό λεπτή καί πιό Επαρκή άνάλυση τών πρώτων Εργων τοϋ Λέοντα Τολστόι, άναγνωρίζοντας άκόμα καί μέσα ά π ' αύτή τήν πρώτη φάση του, τά καινούργια ειδικά χαραχτηριστικά τοϋ ρεαλισμοϋ του, χαραχτηριστικά πού τόν ξεχωρίζουν SVTOV6E ( Ζ ι ΐ ' δλους τούς προκατόχους του. Τά σχόλια τοϋ Τσερνυσέφσκι Εξακολουθούν ώς σήμερα νά είναι Ενας πολύτιμος δδηγός γιά μιά πραγματικά σωστή τοποθέτηση τοϋ Τολστόι. Γιά νά μή μακρηγορούμε: άπ* τόν Ποΰσκιν ως τόν Τολστόι οΕ σπουδαιότερες φυσιογνωμίες τής ρωσικής λογοτεχνίας ζούνε στή μνήμη τών μεταγενέστερων, ούσιαστικά μέ τόν τρόπον πού χαρα- 

Η ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

148

χτηρίστηκαν άπό τους τρείς μεγάλους κριτικούς μόλις έμφανίστηκαν στή λογοτεχνική σκηνή. "Ετσι, οί κριτικοί αδτοί, έβαλαν μιά γιά πάντα τά ιστορικά καί αισθητικά θεμέλια τής ιστορίας τής ρωσικής λογοτεχνίας. Ά π ' δλα αύτά γίνεται φανερό πώς ή έννοια «δημοσιογραφική κριτική» μπορεί νά έφαρμοστεί σ' αύτούς τούς μεγάλους συγγραφείς μόνον άν προσδιοριστεί καί άποσαφηνιστεί προσεχτικά. Γιά νά όρίσουμε πιό συγκεκριμένα αύτή τήν έννοια, 6ά έπρεπε νά πούμε περισσότερα γιά τήν κριτική τους μέθοδο. IV "Οπως κιόλας έχουμε άναφέρει πιό πάνω, 6 Μπιελίνσκι, 6 Τσερνυσέφσκι κι ό Ντομπρολιούμπωφ, τόνιζαν πάντα μ ' έπιμονή πώς ή λογοτεχνία δέν πρέπει ποτέ νά άποχωρίζεται άπό τήν έπαναστατική άνέλιξη τής ίδιας τής ζωής' πώς κάθε έργο τέχνης πρέπει νά θεωρείται σάν προϊόν τοΰ κοινωνικοΰ άγώνα καί πρέπει νά παίζει σ' αύτόν ένα λίγο-πολύ σημαντικό ρόλο. Οί μεθοδολογικές συνέπειες αδτής τής λογικής άρχής είναι δτι κάθε έργο τέχνης θεωρείται άντανάκλαση τής κοινωνικής ζωής. ΓΗ οδσία τής κριτικής μεθόδου τοΰ Μπιελίνσκι, τοΰ Τσερνυσέφσκι καί τοΰ Ντομπρολιούμπωφ, είναι δτι βάζει πρόσωπο μέ πρόσωπο τή ζωή καί τή λογοτεχνία, τό πρωτότυπο καί τό είδωλο. Αύτή ή άντίληψη πού θεωρεί τήν τέχνη σάν καθρέφτη τής πραγματικότητας, είναι κοινό •χαραχτηριστικό κάθε αισθητικής θεωρίας πού βασίζεται σέ μιάν δλιστική φιλοσοφία. Άλλά 6 παλιός μηχανιστικός δλισμός είναι άνίκανος νά λύσει θεωρητικά τις διαλεκτικές περιπλοκές πού δπάρχουν σέ τούτη τή διαδικασία τής άντανάκλασης. Αύτές άκριβώς τις άδυναμίες τοΰ παλιοΰ δλισμοΰ κριτικάρισε 6 Γκαίτε, δταν συζητοΰσε τά αισθητικά κείμενα τοΰ Ντιντερό. Έχουμε κιόλας δει, πώς ή άντίληψη τών τριών μεγάλων Ρώσων κριτικών γιά τήν κοινωνία δπερβαίνει τά δρια τών ίδιων τους τών έπιστημολογικών καί αισθητικών θεωριών, πράγμα πού ήταν άποτέλεσμα τών δημοκρατικών έπαναστατικών πεποιθήσεών τους. Ή ζωή μέ τήν όποία συγκρίνουν τά έργα τέχνης πού έκείνη παράγει καί γιά τά όποία χρησιμεύει σά μέτρο, ποτέ δέν είναι στατική, ποτέ δέν είναι άπλώς ή άμεση έπιφάνεια τής ύπαρξης. Ό Μπιελίνσκι, ό Τσερνυσέφσκι καί ό Ντομπρολιούμπωφ έφεραν στό φώς τά πιό βαθιά, τά πιό κρυμένα προβλήματα τής ρωσικής κοινωνικής έξέλιξης καί τά έκανε θέμα τών άναλύσεών τους. "Οταν συγκρίνανε τά «πρωτότυπα», πού τά άνακάλυπταν μ'αύτό τόν τρόπο, μέ τά καλλιτεχνικά τους άντικαθρεφτίοματα, ήταν φανερό πώς δέν μποροΰσαν νά ίκανοποιηθοΰν μέ μιά άπλή νατουραλιστική άναπαράσταση τής έπιφάνειας τής ζωής. Αντίθετα, έπέ- 

148

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

κριναν αλύπητα καί με τήν πιό δηκτική ειρωνεία κάθε τέτοια άπόπειρα. ΖητοΟσαν άπό τούς συγγραφείς νά προβάλλουν μέσα άπ* τήν πιστή άπεικόνιση τών καθημερινών πεπρωμένων τών άνθρώπων,. τά μεγάλα προβλήματα πού αναστάτωναν τή ρωσική κοινωνία, καθώς κ ' έκεϊνες τίς αποφασιστικές, τίς άδυσώπητες δυνάμεις που καθόριζαν τήν έξέλιξή της. Αύτός ό τρόπος πού τοποθετοΟσαν τό πρόβλημα, καθόριζε φυσικά τή μέθοδο τών άρνητικών κριτικών τοΟ Μπιελίνσκι, τοΟ Τσερνυσέφσκι καί τοΟ Ντομπρολιούμπωφ. Τέτοιες συγκρίσεις τοΟ «πρωτότυπου^ καί τοΟ άντικαθρεφτίσματος, σάν κι αύτές πού μόλις περιγράψαμε, είναι ήδη άπό μόνες τους μιά έξοντωτική κριτική κάθε λογοτεχνίας πού τής λείπει ολότελα τό περιεχόμενο. 'Η κριτική πού θά καταπιανόταν μόνο μέ τίς μορφικές άδυναμίες. ένός κακοΰ συγγραφέα, θά ήταν έπιπόλαιη. 'Αλλά άν βάλουμε άντίκρυ σέ μιάν άσήμαντη καί ξώπετση αναπαράσταση τής ζωής,, τή γνήσια ανθρώπινη καί κοινωνική πραγματικότητα, άπ' τήν όποία οί κακοί συγγραφείς δίνουν αύθόρμητα μονάχα μιάν άκουσια καρικατούρα τότε οί μορφικές άδυναμίες έμφανίζονται σά μιά άρνητική μορφή τής βασικής μή - ούσιαστικότητας τοΟ γραφτοϋπού έξετάζεται: ή άντιπαράθεσή του μέ τήν ίδια τή ζωή, άποκαλυπτει αυτόματα την κενότητα πού έχει μιά αδύνατη καλλιτεχνική της άναπαράσταση. Τό πρόβλημα περιπλέκεται άκόμα περισσότερο, άμα μελετήσουμε τόν τρόπο πού οί μεγάλοι κριτικοί έρμηνεύουν τήν καλλιτεχνική άξία στά έργα τών σπουδαιότερων ρεαλιστών. Καί πάλι έδώβασική μέθοδος είναι ή σύγκριση τοΟ πρωτότυπου μέ τό είδωλο. Ή σύγκριση αύτή στηρίζεται στήν ύπόθεση πώς ένα έργο τέχνης είναι μιά ειδική αντικειμενική μορφή άντικαθρεφτισμοΟ τής πραγματικότητας. Τό βάρος πέφτει στόν δρο «άντικειμενική». Οί μεγάλοι Ρώσοι κριτικοί άπορρίπτουν μέ δξύτητα δλα τα ψυχολογικά σοφίσματα, αύτά τά κίβδηλα καί παραπλανητικά τερτίπια τής λογοτεχνικής θεωρίας τών έποχών παρακμής, ή όποία προσπαθεί νά βρει τήν έξήγηση τοϋ έργου τέχνης στις πνευματικές ιδιομορφίες ή τά βιογραφικά περιστατικά τοϋ συγγραφέα του. Τέτοιες τάσεις έμφανίζονται άναγκαστικά δποτε σπάει ό δεσμός πού δπάρχει άνάμεσα στις καλλιτεχνικές μορφές καί τίς κινητήριες δυνάμεις καί τίς άρχές πού σύμφωνα μ ' αύτές διαρθρώνεται ή κοινωνική πραγματικότητα — 6 δεσμός αύτός. πού οί συγγραφείς καί κριτικοί πολύ συχνά τόν άγνοοϋν. Τούτη ή απώλεια τής άληθινής βάσης τής ρεαλιστικής τέχνης καί τής γνήσιας αισθητικής, όφείλεται πάντοτε στις κοινωνικές αιτίες στις δποϊες βρίσκει τήν έκφρασή του τό περίπλοκο σύμπλεγμα τών αντικειμενικών καί 

Η ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ

ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η Σ

149

υποκειμενικών παραγόντων πού συγκροτούν τή νεότερη άστική κοινωνία. Τό κύριο στοιχείο έδώ, είναι ή άντικαλλιτεχνική φύση τής καπιταλιστικής κοινωνίας (πράγμα πού κιόλας τό είχε δείξει 6 Μάρξ), πού έκδηλώνεται μέ όλοένα αύξανόμενα άποτελέσματα. Καί μ ' δλο βέβαια πού δέν άποτελεί Ινα άνυπέρβλητο έμπόδιο στό δρόμο τής άληθινής τέχνης καί αισθητικής, άπαιτεί πραγματικά μιά έξαιρετικά βαθειά διείσδυση στήν ούσία τών κινητήριων δυνάμεων, άπαιτεί μιάν άκαταπόνητη καί άποφασιστική πορεία ένάντια στό ρεύμα τών έπιφαινομένων τής καθημερινής ζωής μέσα σέ μιά καπιταλιστική κοινωνία. Ή κοινωνική έξέλιξη τής κεντρικής καί τής δυτικής Εύρώπης μετά τήν ήττα τής έπανάστασης τοΰ 1848, έβαλε άναμφισβήτητα Ινα τρομερό έμπόδιο στήν έμφάνιση καί τήν άνάπτυξη τέτοιου είδους ιδιοτήτων στούς καλλιτέχνες καί τούς κριτικούς τους. "Οσο περισσότερο ci συγγραφείς υφίστανται τήν έπίδραση τής ιδεολογικής κατάπτωσης, τόσο περισσότερο ρέπουν στήν αύτοαπομόνωση καί τό άποτράβηγμα άπό τή δημόσια ζωή, γιά νά μπορέσουν έτσι νά διαφυλάξουν τήν άκεραιότητα τών αισθητικών τους ιδανικών— γιά νά μήν άναφέρουμε έκείνους πού έπηρεάζονται άπό τίς άπολογητικές τών άντιδρζστικών ή άκόμα βοηθούν ένεργά τήν άντίδραση. Κι δσο περισσότερο οΕ συγγραφείς ύφίστανται τήν έπίδραση τής ιδεολογικής κατάπτωσης, τόσο λιγότερο ίκανοί γίνονται νά διεισδύουν μέσα στις ίδιες τίς πρώτες πηγές τής τέχνης καί νά νιώθουν άν δχι συνειδητά,τουλάχιστο ένστιχτώοικα, τή συνάφεια πού υπάρχει άνάμεσα στις αισθητικές μορφές καί τήν κοινωνική συγκρότηση. Γιατί δσοι ύφίστανται αύτές τίς έπιδράσεις, άλλά κατορθώνουν παρ' δλα αύτά νά κρατήσουν τό καλλιτεχνικό τους αίσθημα, άπομένουν μ" Ινα μονάχα σταθερό σανίδι γιά νά πατήσουν: τήν ψυχή τοΰ ίδιου τοΰ καλλιτέχνη, τόν κόσμο τών προσωπικών του έμπειριών. Άλλά άντί νά τό θεωρήσουν σάν τήν άναγκαία γέφυρα άνάμεσα στήν άντικειμενική πραγματικότητα καί τήν υποκειμενικότητα τής άναπαράστασης, άποδίδουν σ' αύτό τόν ένδιάμεσο δεσμό μιάν άπόλυτη ιδιότητα καί τόν βλέπουν σάν κάτι τό μοναδικό, σάν τήν ύπέρτατη πηγή τής καλλιτεχνικής παραγωγής. 'Εδώ δ δρόμος δδηγεϊ ολόισια άπό τό Σαίντ - Μπέβ στό Νίτσε καί τούς σημερινούς έπιγόνους—Ινας δρόμος πού φέρνει στό τέλμα τοΰ αύθαίρετου ύποκειμενισμοΟ. ΟΕ μεγάλοι Ρώσοι κριτικοί δέν έχασαν ποτέ άπ" τά μάτια τους αύτή τή συνάφεια. 'Αντίθετα ή άναζωπύρωση καί ή δξυνση τών ταξικών άγώνων στή Ρωσία τήν Ικτη δεκαετία τοΰ δέκατου ένατου αίώνα καί τό σπουδαίο έργο τής διαφώτισης τοΰ λαού πού 

160

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ·Ι·ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Επέβαλε ή Επαναστατική ζύμωση—Ινα Εργο πού αύτοί τό άνέλαβαν μέ παθιασμένη άφοσίωση—, δχι μόνο τούς διαφύλαξε άπό τούς κινδύνους τής ιδεολογικής πτώσης, πού τήν ίδια Εποχή είχε παρασύρει τή Δύση, άλλά τούς βοήθησε νά συνεχίσουν τή γραμμή τής κοινωνικής αντικειμενικότητας στή στάση τους άντίκρυ στά προβλήματα τής Εκτίμησης τής τέχνης καί νά έφαρμόσουν τή μέθοδολογία τών κλασικών τής αισθητικής μ ' Ινα συνεπή δημοκρατικό τρόπο. Μ' άλλα λόγια ο£ Ρώσοι έπαναστάτες δημοκρατικοί κριτικοί άρνήθηκαν Εντονα νά καταδυθούν μές στήν ψυχή τοϋ ποιητή καί νά άντικρύσουν τά Εργα τέχνης άπ' αύτή τή σκοπιά, δηλαδή νά τά δοϋν σάν τό προϊόν μιάς μυστηριώδους δημιουργικής ύποκειμενικότητας. Γι' αύτούς τό τελειωμένο Εργο τέχνης ήταν ή άφετηρία τής κριτικής τους καί κύριο θέμα της ήταν ή σχέση τοϋ Εργου αύτοϋ μέ τήν πραγματικότητα πού καθρέφτιζε, Ό Ντομπρολιούμπωφ λέει :
• 'Εκείνο ποΰ ό συγγραφέας ήθελε νά έκφράσει, έχει γιά μάς πολύ μικρότερη σημασία άπό κείνο ποΰ πραγματικά εξέφρασε, άθελά του ένβεχομένως, σάν άποτέλεσμα άπλώς τής ορθής Αναπαράστασης τών γεγονότων, όπως έκεϊνος τά είβε.»

Σέ μιάν άλλη περικοπή διαβάζουμε:
«"Ενα έργο τέχνης μπορεί νά είναι ή έκφραση μιάς ορισμένης ιδέας, όχι γιατί ό συγγραφέας είχε στό μυαλό του αύτή τήν ΙΒέα όταν τό έφτιαχνε, άλλά γιατί είχε Βεχτεί εντυπώσεις άπό όρισμένα χαραχτηριστικά τής πραγματικότητας άπ* τά όποια αυτόματα ανακύπτει αύτή ή ιδέα. »

Αύτός άκριβώς ό άντικειμενισμός είναι Εκείνο πού πολλοί κριτικοί καί ιστορικοί τής λογοτεχνίας στήν περίοδο τής παρακμής τών τεχνών, θεωροϋν σάν άντιαισθητιστική τάση. Αύτή ή δλότελα σφαλερή γνώμη είναι άποτέλεσμα τών ψευτο - αισθητικών προκαταλήψεων μιάς περιόδου παρακμής. Γιατί άκριβώς χάρη σ' αύτή τή μέθοδο ό Μπιελίνσκι, δ Τσερνυσέφσκι κι ό Ντομπρολιούμπωφ κατόρθωσαν νά φωτίσουν δ,τι δ συγγραφέας είχε πραγματικά δημιουργήσει καί νά δείξουν γιατί μπόρεσε στις στιγμές τής δημιουργικής του Εμπνευσης νά άνυψώσει Εκείνο πού είχε δει καί πλάσει, πάνω άπ' τούς φραγμούς τών δικών του Υποκειμενικών άντιλήψεων καί προκαταλήψεων. "Ετσι, ή άληθινή φύση τής καλλιτεχνικής δημιουργίας, Εξηγήθηκε Εδώ γιά πρώτη φορά, σέ άντίθεση μέ τούς ψυχολογίζοντες μυστικισμούς τής δποκειμενιστικής σχολής τής αισθητικής. Αύτή ή μέθοδος, φτάνει στό άποκορύφωμά της μέ τήν άνάλυση 

Η ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η Σ 152

τοΰ Φρειδερίκου "Ενγκελς γιά τό Ιργο ζωής τοΟ Μπαλζάκ. Ό "Ενγκελς δείχνει πώς ό Μπαλζάκ είχε δημιουργήσει κάτι διαφορετικό, κάτι πολύ μεγαλύτερο καί βαθύτερο άπ' δ,τι ήταν ή ένσυνείδη-.η πρόθεσή του καί πού μάλιστα άντι μαχόταν τήν ένσυνείδητη κοσμοθεωρία του. Αύτό τό έξαιρετικά σπουδαίο, τό θεμελιακό αισθητικό πόρισμα τούτης τής άνάλυσης, 6 "Ενγκελς τό δνομάζει «θρίαμβο τού ρεαλισμού». Αύτός ό ένγκελσιανός «θρίαμβος τοΟ ρεαλισμού» δέ δείχνει μόνο πώς ύπάρχει μιά σχετική άνεξαρτησία τοΰ έργου τέχνης άπό τις αντιλήψεις (καί πάνω άπ' βλα άπ' τις κοινωνικές προκαταλήψεις) άκόμα κ ' Ινός μεγαλοφυούς συγγραφέα, άλλά μερικές φορές βρίσκει πώς αύτές είναι διαμετρικά αντίθετες. Οί μεγάλοι Ρώσοι κριτικοί, είχαν έξίσου σαφή έπίγνωση αύτής τής διαλεκτικής, μ' δλο πού τούς Ελειπε ή μεθοδολογική διαύγεια τοΰ "Ενγκελς. Ό Ντομπρολιούμπωφ, λόγου χάρη, φώτισε αύτή τή θέση μέ τήν άκόλουθη παρομοίωση :
«Είναι σάν τήν περίπτωση τοϋ Βαλαάμ πού ήθελε νά καταραστεϊ τό 'Ισραήλ, άλλά πάνω στήν ίερή στιγμή τής έξαρσης, άθελα βγήκε άπό τά χείλια του, άντΐ γιά κατάρα, μιά ευχή.»

Είπαμε πώς μποροΰμε νά διακρίνουμε τούτη τή μέθοδο στά Ιργα τών μεγάλων Ρώσων κριτικών έστω καί, μερικές φορές, σέ στοιχειώδη μόνο μορφή. Ή άρχή τοΰ «θρίαμδου τοΰ ρεαλισμοΰ» τονίζει άκριβώς τό σπουδαίο ρόλο πού παίζει ή τέχνη στήν εξέλιξη τής άνθρωπότητας. Δείχνει πώς στή διαμόρφωση τής άνθρώπινης συνείδησης, στήν άποκάλυψη τών κοινωνικών καθηκόντων καί άντικειμενικών σκοπών καί στήν πάλη γιά τήν πραγμάτωσή τους, 6 μεγάλος καλλιτέχνης δέν είναι §νας άπλός δευτερεύων ούραγός τής φιλοσοφικής σκέψης καί τής πολιτικής δράσης, άλλά ένας ισάξιος «έν δπλοις» σύντροφος. Οί μεγάλοι καλλιτέχνες ήταν πάντοτε οί πρωτοπόροι στήν πορεία τοΰ άνθρώπινου γένους. Μέ τό δημιουργικό τους Ιργο άποκαλύπτουν άλληλοσυνάφειες άνάμεσα σέ πράγματα πού πριν ήταν άγνωστες — άλληλοσυνάφειες πού ή φιλοσοφία καί ή έπιστήμη πολύ άργότερα μποροΰν νά διατυπώσουν μέ άκρίβεια. Ό Ντομπρολιούμπωφ λέει:
«Τέτοιοι συγγραφείς είχαν τήν εύλογία μιάς τόσο πλούσιας φύσης πού μπορούσαν ένστιχτώΒικα νά άφομοιώνουν τις γνήσιες ιδέες καί λαχτάρες πού οί περισσότεροι άπό τούς σύγχρονους φιλοσόφους, μέ τήν αύοτηρά Επιστημονική στάση τους. στήν καλύτερη περίπτωση μπορούσαν άπλώς νά διαιστανθοΰν. Ναί, οί μεγαλοφυείς συγγραφείς μποροΰν νά φέρουν στή ζωή καί νά έχφράσουν έμπρακτα τΙς αλήθειες πού ot φιλόσοφοι ψηλαφούν μές στό μισοσκόταδο.» 

153

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Ό Ν τ ο μ π ρ ο λ ι ο ύ μ π ω φ έχει π λ ή ρ η έ π ί γ ν ω σ η τοΟ γεγονότος π ώ ς ή διαδικασία α ύ τ ή είναι μ ι ά ά π ό τίς π ι ό π ε ρ ί π λ ο κ ε ς καί π ώ ς δέν είναι ά π λ ώ ς ζ ή τ η μ α «έπίδρασης» πού υφίσταται ό συγγραφέας ά π ό τΙς τρέχουσες ιδέες σ τ ή ν έ π ι σ τ ή μ η ή τ ή φιλοσοφία. Καί συνεχίζει; «Αυτό συνήθως δέ συμβαίνει μέ τήν άπλη μορφή τοϋ δανεισμού τών ιδεών τών φιλοσόφων Από τό συγγραφέα xal τής έχφρασής τους στά έργα του. Ό χ ι , τόσο ό συγγραφέας όσο χι 6 φιλόσοφος δουλεύουν άνεξάρτητα. Κ' οί δυό τους παίρνουν σάν άφετηρία τους τό ίδιο πράγμα. Κι αύτό τό πράγμα είναι ή άληθινή ζωή. 'Η διαφορά βρίσκεται μόνο στόν τρόπο πού πλησιάζουν τή ζωή.» "Ετσι, ή προσφυγή στήν πραγματικότητα, ή δλιστική θεωρία τοΟ άντικαθρεφτίσματος τοΟ άντικειμενικοΟ κόσμου διαμέσου τής άνθρώπινης συνείδησης, διαμέσου τής τέχνης, τής έπιστήμης καί τής φιλοσοφίας, μέ κανένα τρόπο δέν οδηγεί τούς μεγάλους Ρώσους κριτικούς στ?) διανοητικοποίηση τής τέχνης κι άκόμα λιγότερο στή μηχανιστική πολιτικοποίησή της. 'Αντίθετα, τούς όδηγεί στή θεμελίωση τής άνεξαρτησίας τής τέχνης, δχι βέβαια μέ τήν έννοια τής δποκειμενιστικά καί ιδεαλιστικά διογκωμένης τεχνητής άπομόνωσης, δπως στις θεωρίες τής, μετά τό 1 8 4 8 , περιόδου παρακμής, άλλά μ ' ένα, τέτοιο τρόπο, ώστε μέσα ά π ό τήν άποκάλυψη τής άλληλεξάρτησης τής τέχνης καί τής ζωής κ α ί τ ό φανέρωμα τής πραγματικής λειτουργίας τής τέχνης στήν πορεία τής κοινωνικής έξέλιξης, διευκολύνεται ή φιλοσοφική κατανόηση τής άληθινής άνεξαρτησίας τής τέχνης. Μ ' αύτό τόν τρόπο οΕ μεγάλοι Ρώσοι κριτικοί, άντίθετα ά π ό τ ή νεότερη, στενή, ό π ο κ ε ι μ ε ν ι σ τ ι κ ή , διαστρεβλωτικά α ί σ θ η τ ι σ τ ι κ ή δ π ε ρ ε κ τ ί μ η σ η τ ή ς τ έ χ ν η ς , φανέρωσαν τ ή μ ε γ ά λ η ά π ο σ τ ο λ ή πού έχει σ τ ή ν Εστορία τ ή ς ά ν θ ρ ω π ό τ η τ α ς ή ά λ η θ ι ν ή τ έ χ ν η , ή τ έ χ ν η πού δ η μ ι ουργεί έ π ο χ έ ς . Ά ν δοϋμε άπό πιό κοντά τήν έφαρμογή τούτης τής κριτικής μεθόδου, βλέπουμε πώς αύτοί οΕ κριτικοί—πού κ ' έδώ πάλι βαδίζουν στόν ίδιο δρόμο μέ τόν "Ενγκελς — βάζουν στό έπίκεντρο τών έρευνών τους τή δύναμη τοΟ συγγραφέα νά δημιουργεί τύπους. Καί πάλι έδώ δ δρόμος τής έπαναστατικής δημοκρατικής κριτικής οδηγεί πέρα άπό τά καταστρεπτικά άποτελέσματα τής νεότερης στρεψόδικης υπερεκτίμησης τής τέχνης καί φέρνει πρός τή γνώση τοΟ άληθινοΟ της μεγαλείου καί τής άληθινής της λειτουργίας. 'Ακριβώς δπως τό παρελθόν ζ ε ι στή μνήμη τών άνθρώπων μέ τή μορφή πού τό έπλασαν ο£ μεγάλοι κλασικοί, έτσι καί ή αύτογνωσία τοΟ παρόντος βασίζεται στό έργο τών μεγάλων καλλιτεχνών. Ό "Αμλετ, 

Η ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η Σ

153

ό Δόν Κιχώτης κι 6 Φάουστ μάς μεταδίδουν τήν έσώτατη ούσία τών περασμένων έποχών. Οί μεγαλύτερες άξίες τοϋ παρελθόντος έχουν μείνει άθάνατες, άκριβώς γιατί δημιουργήθηκαν τέτοιοι περιεκτικοί τύποι. Ό Ντομπρολιούμπωφ λέει:
« Ή αξία ένός συγγραφέα ή ένός βιβλίου καθορίζεται άπό το βαθμό πού έκφράζουν τις άληθινές λαχτάρες μιας έποχής ή ένός λαοϋ>.

Τύποι γνήσιοι καί μέ διάρκεια γεννιώνται χάρη στήν εύαισθη · οία πού ό συγγραφέας έχει γιά τά πράγματα πού καί ή κοινότητα τά νιώθει βαθιά καί χάρη στήν ικανότητα του νά τά προσωποποιεί σέ συγκεκριμένους χαραχτήρες καί άνθρώπινα πεπρωμένα. Τή δημιουργία τέτοιων χαραχτήρων καί τέτοιων τύπων,ζητοϋν οί Ρώσοι κριτικοί άπό τούς συγχρόνους τους. Δέν είναι καθόλου τυχαίο πού σ' αύτό τό σημείο τά έπαναστατικά αιτήματα τής μαχητικής δημοκρατίας συμπίπτουν |ΐέ τήν ύπεράσπιση τών αληθινών συμφερόντων τής τέχνης. Τό αΐτημά τους γιά i / a περιεκτικό ρεαλισμό πού νά δημιουργεί τύπους, βγαίνει οργανικά άπό τούς πολιτικούς προπαγανδιστικούς στόχους τους. Τό πρόγραμμα τοϋτο άποκορυφώνεται στό αισθητικό πρόσταγμα : «Δημιουργείστε μιά ρεαλιστική λογοτεχνία ισάξια τών κλασικών τοϋ παρελθόντος άπό τήν άποψη τής βαθειάς κατανόησης καί τής πλαστικής αναπαράστασης τοϋ έξωτερικοΰ κόσμου- δημιουργείστε μέσα άπ' τή σημερινή ζωή τυπικούς χαραχτήρες βαθειούς καί άληθινούς σάν τό Δόν Κιχώτη, τόν "Αμλετ ή τό Φάουστ!» Οί ούσιαστικές αισθητικές άξιες τής λογοτεχνίας δέν θά μποροϋσαν νά βροϋν πιό άποτελεσματική υπεράσπιση άπό τή «δημοσιογραφική κριτική» αύτοϋ τοϋ είδους. "Ετσι ό Τσερνυσέφσκι καί ο Ντομπρολιούμπωφ άπορρίπτουν κάθε ξεσκάλισμα μέσα στά λεγόμενα «βάθη τής ψυχής τοϋ ποιητή». Στη θέση του τοποθετοϋν τό βασικό ζήτημα : πώς ή έξέλιξη τής ίδιας τής κοινότητας δημιουργεί τυπικά προβλήματα καί τυπικούς χαραχτήρες, πώς παράγονται αύθόρμητα άπό τήν πορεία τής ίδιας τής κοινωνικής έξέλιξης ορισμένοι τύποι πού άμοιβαία δποκαθιστοϋν καί άναπτύσσουν ό ένας τόν άλλο σ' ένα άνώτερο έπίπεδο. Ό Ντομπρολιούμπωφ, στήν άνάλυσή του γιά τό μυθιστόρημα τοϋ Γκοντσάρωφ ' Ομπλόμωφ, δίνει ένα κλασικό παράδειγμα αύτής τής νέας κριτικής μεθόδου. Δείχνει τήν αύξανόμενη δυσαρέσκεια καί άντιπολίτευση τών Ρώσων εύγενών καί άριστοκρατών στήν έξέλιξή της άπό τόν Όνέγκιν τοϋ Ποϋσκιν ώς τόν ^Ομπλόμωφ τοϋ Γκοντσάρωφ. Ό Ντομπρολιούμπωφ δείχνει πώς ή ένότητα τής κοινωνικής πορείας παράγει άναγκαστικά καί αύθόρμητα συγγενικά προβλήματα γιά δλους τούς άνθρώπους πού συμμετέχουν 

154

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡϋΙΙΑΊ-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Ενεργητικά σ' αύτήν καί καταδείχνει πώς αρκετοί μεγάλοι συγγραφείς (σέ συμφωνία μέ τήν άτομική τους κοινωνική θέση, τήν Εποχή τους καί τήν προσωπικότητα τους) απεικόνισαν διαφορετικά στάδια στήν άνάπτυξη αύτού τοϋ τύπου καθώς καί τις τυπικές συγκρούσεις στις δποίες βρισκόταν μπλεγμένος, ώσπου τέλος ό τύπος αύτός βρήκε τήν ιστορική καί αισθητική του ολοκλήρωση στό μυθιστόρημα τού Γκοντσάρωφ. Γ Η δημοκρατική Επαναστατική κριτική τών Ρώσων, προχώρησε ως τό σημείο δπου ή κοινωνική γένεση καί ή αισθητική άξία ivic λογοτεχνικού Εργου συνδέονται μεταξύ τους. Ένώ οί αισθητικοί καί οί κριτικοί τής Δύσης, είτε υπερτόνιζαν τά μορφικά στοιχεία στήν τέχνη μ' Εναν ύποκειμενιστικό καί μυστικιστικό τρόπο, είτε υιοθετούσαν Εναν άκαμπτο καί διογκωμένο άντικειμενισμό πού καταπιανόταν άποκλειστικά καί άμεσα μέ τά Επιφαινόμενα τής κοινωνικής ζωής, οί Ρώσοι Επαναστάτες κριτικοί Εσκαψαν βαθιά καί άνακάλυψαν τά ζωντανά ρεύματα πού μέσα σ' αύτά ή κοινωνική έξέλιξη βρίσκει τήν άληθινή, τήν αισθητική άντανάκλασή της, τήν καλλιτεχνική της πραγμάτωση. Ή δημιουργία γνήσιων καί μέ διάρκεια τύπων Εξαρτάται άπό τήν δρθή κατανόηση τών μόνιμων καί κυρίαρχων κοινωνικών διαδικασιών, καί ταυτόχρονα είναι ή πραγμάτωση τών θεμελιακών άπαιτήσεων της ίδιας τής τέχνης. Τό μεγάλο κατόρθωμα τοϋ ρωσικοϋ ρεαλισμοϋ είναι δτι δημιούργησε πολυάριθμους τέτοιους άληθινά τυπικούς χαραχτ?ρες. 'Η άνακάλυψη καί ή άποκάλυψη τής κοινωνικής καί ιστορικής σημασίας τών τέτοιων τυπικών χαραχτήρων καί τυπικών πεπρωμένων είναι τό κύριο καθήκον πού ό Μπιελίνσκι, δ Τσερνυσέφσκι καί δ Ντομπρολιούμπωφ μόνοι τους άνάθεσαν στό κριτικό τους Εργο. Αύτή ή μέθοδος βέβαια, δέν περιορίζεται στήν άποτίμηση τής τυπικότητας τών προσώπων στά λογοτεχνικά Ιργα, μ' δλο πού ή άρχή τής σύγκρισης τοϋ λογοτεχνικού έργου μέ τήν κοινωνική πραγματικότητα πού καθρεφτίζει, ισχύει τό ίδιο καί γι* αύτήν. Έ κοινωνική συγκεκριμενοποίηση τής μεθόδου, περικλείνει ταυτόχρονα καί τήν αισθητική της συγκεκριμενοποίηση. Ή ψυχολογική καί ήθική άνάλυση τών άνθρώπινων τύπων πού δημιουργούνται, άποκαλύπτει ταυτόχρονα τις άρετές καί τήν Εγκυρότητα τής μεθόδου πού χρησιμοποιήθηκε γιά τή δημιουργία τους. Ή διερεύνηση τής μοίρας τους άναπτύσσεται σέ μιά διεισδυτική Εξέταση τής γνήσια ποιητικής — πού δέν περιορίζεται μόνο στή μορφική σύλληψη — σύνθεσης τού έργου. Γιατί στά ρωσικά μυθιστορήματα Εκείνης τής Εποχής, οί γυναίκες είναι τόσο ά π ' τήν άνθρώπινη δσο καί τήν ήθική άποψη, άνώτερες άπό τούς άντρες; Γιατί δταν δ Τουργκένιεφ ήθελε νά δώσει Εναν 

Η

ΛΙΕΘιΝΗΣ

ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

156

ήρωα μέ πλούσια δράση, αναγκάστηκε νά διαλέξει ένα Βούλγαρο έπαναστάτη; Γιατί ή αύτοκτονία τής ήρωίδας στή Μπόρα τοΰ Όστρόφσκυ δέν ασκεί άπάνω μας καταθλιπτική έπίδραση άλλά μάς έμπνέει μ' έ'ναν τραγικό τρόπο; Γιατί 6 Στόλτς, τό θετικό ταίρι τοϋ Όμπλόμωφ στό ομώνυμο μυθιστόρημα τοϋ Γκοντσάρωφ, έπρεπε νά ζωγραφιστεί μέ λιγότερο ζωηρά, άπό τήν καλλιτεχνική άποψη, χρώματα, άπό τό νωθρό ήρωα πού διαρκώς είναι ξαπλωμένος σ' ένα ντιβάνι; "Ολα αύτά τά έρωτήματα δείχνουν πόσο στενά άλληλοδιαπλέκονται τά κοινωνικά, τά πολιτικά καί τά αισθητικά προβλήματα καί πώς τά τελευταία βρίσκουν, άκριβώς, σάν άποτέλεσμα αύτής τής άλληλοδιαπλοκής, μιά βαθύτερη, άληθινή καί καλλιτεχνικότερη λύση άπό κείνη πού έδιναν οί σύγχρονοι τοϋ Τσερνυσέφσκι καί τοϋ Ντομπρολιούμπωφ στή Δύση. Είναι φανερό πώς οί δυό μεγάλοι Ρώσοι, άσχολοϋνται σ' δλα αύτά μέ τά βασικά προβλήματα τής λογοτεχνίας. Ά π ό καιρό σέ καιρό, αναφέρονται καί στούς «νόμους τής αισθητικής·» άλλά αύτό τό κάνουν μέ περιφρονητική ειρωνεία. Καί θά έπρεπε κανείς νά έξετάζει πάντοτε συγκεκριμένα πάνω σέ ποιά σχέση καί σέ ποιό άντικείμενο γίνονται αύτές οί άναφορές καί σέ ποιά αισθητικά συμπεράσματα οδηγεί τελικά ή ανάλυση στήν όποία βρίσκονται. ( Ή ορολογία τοϋ Μπιελίνσκι είναι κάπως διαφορετική σ* αύτό τό σημείο. Εκείνος ήθελε μιά ριζική άνασυγκρότηση τής έγελειανής αισθητικής, άλλά μέ τή διατήρηση τών βασικών της άρχών). Ό Ντομπρολιούμπωφ, λόγου χάρη, χτύπησε βίαια τούς λεγόμενους «δραματουργικούς κανόνες» σέ μιάν άνάλυση ένός έργου τοϋ Όστρόφσκι. Τί βρίσκουμε δμως δταν διαβάσουμε ολόκληρο τό άρθρο; ΈκεΤνο πού τόσο έντονα είχε χτυπήσει ό Ντομπρολιούμπωφ, ήταν ή φορμαλιστική, άκαδημαϊκή δραματουργία, πού προσπαθούσε νά έξοντώσει τά νέα, έπαναστατικά, ρεαλιστικά έργα τοΰ Οστρόφσκι, έπειδή έσπαζαν αύτούς τούς κανόνες. "Οταν ό Ντομπρολιούμπωφ άνάλυσε λεπτομερειακά τόν Όστρόφσκι, έβγαλε μέ συγκεκριμένο καί κριτικό τρόπο, χωρίς καμιά άφηρημένη θεωρητική συζήτηση, τις νέες άρχές τής δραματουργίας πού χάρη σ ' αύτές κατόρθωσε ό Όττρόφσκι νά παρουσιάσει στή σκηνή τά σπουδαία ρεύματα τής έποχής του, μέ μεγάλη δύναμη καί μέ βαθειά άπήχηση. "Ετσι ή μέθοδος τοΰ Ντομπρολιούμπωφ συνίσταται ούσιαστικά στήν άποκατάσταση καί τήν υπεράσπιση τών νόμων τής αισθητικής — νόμων πού οί μορφές μέ τις οποίες έκδηλώνονται άλλάζουν περιοδικά — ένάντια στόν κίνδυνο τής μετατροπής τους σέ άφηρημένο άκαδημαϊσμό. Ό Λέσσινγκ άκολούθησε στήν έπο- 

157

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

•χή του τήν ίδια μέθοδο καί παραδέχτηκε ανοιχτά άνάλογα πράγματα. "Οταν έκανε τήν πολεμική του ένάντια στή δραματουργία τών Γάλλων κλασικών, έδειξε άπ' τή μιά μεριά τή βασική ένότητα πού ύπάρχει άνάμεσα στά Σοφοκλή καί τό Σαίξπηρ, κι ά π ' τήν άλλη τό δτι ή ένότητα αύτή Οφείλεται στήν άποδοχή τής ούσίας τής άριστοτελικής δραματουργίας άπό μέρους καί τών δυό. "Ενα παρόμοιο έπιχείρημα υπάρχει καί στή συγκεκριμένη άνάλυση τοϋ Ντομπρολιούμπωφ, δπου δμως δέν έκφράζεται άνοιχτά, άλλά σιωπηρά ύποδηλώνεται. Αύτή ή άνεπαίσθητη άπόκλιση άνάμεσα στό Ντομπρολιούμπωφ καί τό Λέσσινγκ δέν δημιουργεί καμιά πραγματική διαφορά στήν ούσιαστική σύμπτωση τών μεθόδων τους, άλλά πάντως είναι κάτι περισσότερο άπό μιά άπλή έπιφανειακή, ορολογική άπόκλιση. Ή βασική ένότητα τού Σοφοκλή καί τοΰ Σαίξπηρ, δέν θεωρείται άπό τό Λέσσιγκ σάν καθαρά αισθητική καί, πολύ λιγότερο, σά μορφολογική άρχή. Ό Λέσσινγκ πηγαίνει πίσω στόν 'Αριστοτέλη γιατί βρίσκει στήν άριστοτελική δραματουργία μιάν άξεπέραστη, ώς τά τότε, έκφραση τών φυσικών νόμων τής τραγωδίας, τής ποιητικής μορφής τοΰ τραγικοΰ στή ζωή καί τήν ιστορία. Οί Ρώσοι κριτικοί ά π ' τή μεριά τους, προσφεύγουν άμεσα στήν ίδια τή ζωή χωρίς νά δέχονται σάν κανονιστικά υποχρεωτική Οποιαδήποτε προηγούμενη συγκεκριμένη πραγμάτωση στήν ποιητική πράξη ή στήν αισθητική θεωρία. Μ' αύτό τόν τρόπο, έκαναν τήν ύλιστική άποψη, πού δεχόταν πώς ή τέχνη πρέπει νά καθρεφτίζει τήν άντικειμενική πραγματικότητα, μιά πολύ πιό ρωμαλέα καί συνεπή βάση τής αισθητικής θεωρίας, άπ' δ,τι ό Λέσσινγκ, πού ό ύλισμός του ήταν πολύ πιό αύθόρμητος και πολύ λιγότερο συνειδητός άπό τό δικό τους. Ά π ' τήν άλλη μεριά, ή παραδοχή άπό μέρους τοΰ Λέσσινγκ τής άριστοτελικής αισθητικής σάν ύπέρτατο κανόνα καί πάνω ά π ' δλα ή ύπογράμμιση τής ιδανικής πραγμάτωσης τής άριστοτελικής θεωρίας στά έργα τοΰ Σοφοκλή καί τοΰ Σαίξπηρ, τονίζει έμφανικότερα τό διαλεκτικό χαραχτηρα τής θέσης τής άντανάκλασης, μολονότι καί πάλι αύτό συμβαίνει αύθόρμητα καί δχι σά μιά ένσυνείδητη έκφραση τής μεθόδου. Γιατί μ ' αύτή τή σειρά τών συλλογισμών ό Λέσσινγκ ύπογραμμίζει πιό έντονα άπό τούς μεγάλους κληρονόμους του τή σχετική άνεξαρτησία τής ποιητικής μορφής καί μαζί μ ' αύτήν τόν ένεργό ρόλο πού παίζει ή δημιουργική ύποκειμενικότητα. Κι άκόμα πιό πέρα, ή άπόδειξη τής ύστατης ταυτότητας τής δημιουργικής άρχής στό Σαίξπηρ καί τούς άρχαίους κλασικούς έκφράζει έπίσης τήν ιστορική διαλεκτική τής αισθητικής. 

Η ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η Σ

158

έκφράζει τη διαλεκτική συνάφεια άνάμεσα στις μεταβαλλόμενες έκφραστικές μορφές καί τούς διαρκείς ούσιαστικούς νόμους. Επομένως ή άπόκλιση αύτή δέν είναι άπόκλιση άρχής, άλλά άπλώς μιά διαφορά στήν έμφαση, πού προκύπτει άπό τή διαφορά στις ιστορικές συνθήκες καί κατά ένα μέρος άπό τή διαφορά στή φύση τοΟ φιλοσοφικού τους ύπόβαθρου : ό Λέσσινγκ είναι ένας κρίκος στήν άλυσίδα τής ιδεαλιστικής φιλοσοφίας πού φέρνει άπό τό Λάιμπνιτς στό Χέγγελ, ένώ οί Ρώσοι κριτικοί είναι οί μεγαλύτεροι έκπρόσωποι τοϋ προμαρξιστικοϋ φιλοσοφικούυλισμοϋ, είναι οί άνεξάρτητοι, άν καί δχι μεθοδολογικά συνειδητοί, πρωτοπόροι τοϋ διαλεχτικοϋ υλισμοϋ. Ή άπόκλιση προκύπτει άκόμα άπό τό δτι ή φύση τών άντιπάλων πού ένάντιά τους είχαν νά πολεμήσουν γιά τίς αισθητικές καί κριτικές τους θέσεις, ά π ' τή μιά μεριά ό Λέσσινγκ κι ά π ' τήν άλλη οί Ρώσοι, ήταν διαφορετική. 'Ο κύριος άντικειμενικός σκοπός τοϋ Λέσσινγκ ήταν νά καταλύσει τήν αύλική αισθητική πού βασιζόταν σέ μιά παρανόηση τοϋ 'Αριστοτέλη καί σέ μιά διαστρεβλωμένη άντίληψη τής άρχαίας κλασικής τέχνης, ένώ οί Ρώσοι είχαν κύρια άσχοληθεΐ μέ τίς θεωρίες τής παρακμής πού τίς προωθούσε στό προσκήνιο ή άκαδημαϊκο-φορμαλιστική σχολή τής τέχνης γιά τήν τέχνη καί μέ τίς διάφορες τάσεις τοϋ υποκειμενικού ιδεαλισμού στή θεωρία καί τήν πραχτική τής λογοτεχνίας. Αύτή ή σύγκρουση άνάμεσα σέ τοϋτες τίς άποκλίνουσες άπόψεις σχετικά μέ τό ποϋ πρέπει νά έντοπιστεΐ τό βάρος, λύθηκε άρμονικά στήν αισθητική τοϋ Κάρλ Μάρξ, πού έφερε τή θεωρία τής άντανάκλασης ώς τή διαλεκτική της ολοκλήρωση. Ό συνεπής ύλισμός στήν έπιστημολογικί) θεμελίωση καί ή σωστή διαλεκτική άντίληψη τών σχέσεων άνάμεσα στήν ύπαρξη καί τή συνείδηση, άπονέμουν στή δημιουργική υποκειμενικότητα, καί μαζί μ ' αύτήν στήν καλλιτεχνική μορφή, τή θέση πού τούς άρμόζει μέσα στήν πιστή άναπαράσταση τοΟ άντικειμενικοϋ κόσμου, χωρίς καθόλου νά υπονομεύουν τήν προτεραιότητα τής ύπαρξης. 'Αντίθετα, είναι τό μόνο δυνατό μέσο γιά τήν έκφραση αύτής τής πραγματικότητας μ ' έναν τρόπο μορφικά καί άντικειμενικά έπαρκή. Ταυτόχρονα, ή κανονιστική ισχύς τών κλασικών — τόσο τών άρχαίων δσο καί τών μεταγενέστερων (Σα'ξπηρ) — ξεπερνάει τόν κατά καιρούς κάπως δογματικό αύθορμητισμό τοϋ Λέσσινγκ καί άποχτάει μιά ίστορική άντικειμενικότητα χάρη στόν καθορισμό τών κοινωνικών καί ανθρώπινων παραγόντων πού άνυψώνουν τά έργα τών κλασικών ώς στό έπίπεδο τοϋ κανόνα^ τοϋ άφταστου πρότυπου. Ό έντοπισμός στά άντικειμενικά χαραχτηριστικά τών έργων 

158

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡ12ΠΑ·Ι·ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τέχνης είναι ή ούσία τής κριτικής μεθόδου καί συνδέεται στενά μέ τούς Επαναστατικούς δημοκρατικούς σκοπούς αύτών τών μεγάλων κριτικών. Ά λ λ ά , δταν Εκείνοι άναζητοϋσαν καί Εβρισκαν στή ρεαλιστική λογοτεχνία τοΟ καιρού τους Ενα πανίσχυρο σύμμαχο Ενάντια στήν αντίδραση καί τις φεουδαρχικές Επιβιώσεις, πάντοτε πρόβαλαν τό δημιουργικό άποτέλεσμα τών Εργων καί ποτέ τις υποκειμενικές πολιτικές ή φιλοσοφικές αντιλήψεις τοϋ συγγραφέα. Αύτό πού απασχολούσε Εκείνους τούς κριτικούς, ήταν τό τί άποκάλυπταν οί μεγάλοι συγγραφείς τοϋ καιροϋ τους, μέ τις ρεαλιστικές εικόνες πού Εφερναν άπό τά βάθη τής ρωσικής ζωής. Γ ι ' αύτό τό λόγο δέχονταν μέ χαρά σά συναγωνιστή τους στό μεγάλο Εργο τής άπελευθέρωσης, κάθε σοβαρό συγγραφέα πού ζωγράφισε τήν πραγματικότητα πιστά καί μέ ταλέντο. Στό σημείο αύτό, ξεπέρασαν πολλές φορές, δχι μόνο τά δρια τής ρωσικής λογοτεχνίας άλλά καί τή στενή άντίληψη τοϋ ρεαλισμού. Ό Τσερνυσέφσκι, λόγου χάρη, χαιρέτισε μ ' Ενθουσιασμό τις καλές ρωσικές μεταφράσεις τών ποιημάτων τοϋ Σίλλερ καί διακήρυξε πώς ό Σίλλερ ήταν ενα πολύτιμο καί άφθαρτο κομμάτι τής ρωσικής λογοτεχνίας, πώς ήταν Ενας ποιητής πού ολόκληρη ή προοδευτική Ρωσία τόν θεωρούσε γιά δικό της. Μιά τέτοια άντικειμενική σκοπιά άποχτοϋσε άποφασιστική σημασία μέσα στις ειδικές συνθήκες δπου οί δύο Ρώσοι κριτικοί ήταν Υποχρεωμένοι νά διεξάγουν τήν πολιτική τους δράση. "Εχουμε κιόλας σημειώσει πώς ό αγώνας άνάμεσα στό φιλελευθερισμό καί τή δημοκρατία, πού τότε άρχιζε, ήταν Ενα άπό τά κεντρικά πεδία αύτής τής δράσης. Οί περισσότεροι άπό τούς μεγάλους συγγραφείς Εκείνης τής Εποχής, Εκλιναν πρός τή φιλοσοφία τοϋ φιλελευθερισμού. Ά λ λ ά Επειδή απεικόνιζαν τή ρωσική πραγματικότητα πιστά, άθελά τους βοηθούσαν τήν Επαναστατική δημοκρατία μέ πολλούς τρόπους. "Ενας ά π ' αύτούς ήταν καί τό ξεσκέπασμα τής πολιτικής καί τής φιλοσοφίας τοΰ ίδιου τοΰ φιλελευθερισμού. Οί οξύτατες κριτικές, πού σ ' αύτή τήν περίπτωση πήραν τή μορφή πολεμικής, δέν στρέφονταν — δπως συχνά υποστηρίζεται—κατά τών συγγραφέων προσωπικά, άλλά ήταν, άντίθετα, δ καρπός Ενός γνήσιου σεβασμοΰ γιά δ,τι είχαν αντικειμενικά δημιουργήσει οί συγγραφείς. Ή στάση αύτή Εκφράζεται πολύ καθαρά στήν περίφημη κριτική τοΰ Τσερνυσέφσκι γιά τόν Τουργκένιεφ, Ένας Ρώσος στό ραντεβού. Σ ' αύτό τό δοκίμιο ό Τσερνυσέφσκι Εδειξε δτι ό Τουργκένιεφ, σάν ειλικρινής καί προικισμένος ρεαλιστής συγγραφέας πού ζωγράφιζε τή ζωή δπως ήταν. Εκανε ολότελα αθέλητα άλλά 

Η ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η Σ

160

καί ολότελα αναπόφευκτα, ένα συντριπτικό ξεσκέπασμα τοϋ τύπου τοϋ φιλελεύθερου διανοούμενου, στή νουβέλλα του "Ασία. Ό τύπος αύτός ήταν τόσο άπό τήν ψυχολογική άποψη δσο καί ά π ' τήν άποψη τών έξωτερικών γνωρισμάτων πολύ κοντινός κι άγαπημένος στόν Τουργκένιεφ. "Ετσι, μιά άνάλυση τοϋ άντικειμενικοϋ περιεχομένου καί τής άντικειμενικής παρουσίασης αύτοϋ τοϋ άφηγήματος πού έγραψε δ φιλελεύθερος Τουργκένιεφ, χρησίμεψε στόν Τσερνυσέφσκι σάν άφετηρία μιάς εξοντωτικής κριτικής τής φιλελεύθερης άποψης καί τού φιλελεύθερου διανοούμενου σάν άνθρώπινου τύπου. Τό έργο τοΟ Τουργκένιεφ μπόρεσε νά δώσει δπλα ένάντια στήν προσωπική του πολιτική φιλοσοφία, άκριβώς γιατί ήταν ένας γνήσιος καί σοβαρός ρεαλιστής. Τό ίδιο αύτό κριτικό δοκίμιο θίγει κ ' ένα άλλο σπουδαιότατο μεθοδολογικό πρόβλημα. Ή νουβέλλα τοΰ Τουργκένιεφ είναι μιά άπλή καί δμορφη έρωτική Ιστορία.Πουθενά δέν άναφέρεται σ'αύτήν οδτε ή πολιτική οδτε οί κοινωνικοί άγώνες. "Ενας Ρώσος διανοούμενος, πού ζεΐ στό έξωτερικό, έρωτεύεται μιά κοπέλα. "Οταν δμως τό κορίτσι άνταποκρίνεται στό αίσθημά του μ ' ένα γνήσιο πάθος πού γκρεμίζει τούς φραγμούς τών συμβάσεων, έκεΐνος τρομάζει καί τό βάζει στά πόδια. Ή κριτική πού κάνει δ Τσερνυσέφσκι σ' αύτό τό άφήγημα, είναι πολιτική καί κοινωνική κριτική. Ά λ λ ά τότε ποιά είναι ή σχέση τής κριτικής μέ τό θέμα της; Ή πολιτική κριτική τοΟ Τσερνυσέφσκι, δέν σπάει έτσι τήν οργανική, καλλιτεχνική δομή τής ιστορίας; Δέν τήν άντικρύζει έτσι άπό μιάν άσχετη σκοπιά; 'Εδώ σύντομα μονάχα μπορούμε νά πραγματευθούμε τό βασικό μεθοδολογικό πρόβλημα. Ό Γκόττφριντ Κέλλερ, ό μεγάλος Ελβετός έπαναστάτης συγγραφέας είχε πείκάποτε πώς *τά πάντα είναι πολιτική». Δέν έννοοϋσε βέβαια πώς τά πάντα είναι άμεσα πολιτική, άλλά μόνο πώς οί ίδιες κοινωνικές δυνάμεις πού στό πιό έντονο σημείο, στό άποκορύφωμα τής δράσης τους, καθορίζουν τίς πολιτικές άποφάσεις, έξασκοΰν έπίσης τήν έπίδρασήτους σ'δλα τά φαινόμενα τής καθημερινής ζωής: στήν έργασία, τόν έρωτα,τή φιλία κτλ. Σέ κάθε Ιστορική περίοδο,αύτές οί κοινωνικές δυνάμεις παράγουν δρισμένους άνθρώπινους τύπους πού τά χαραχτηριστικά τους γνωρίσματα, έκδηλώνονται σέ κάθε σφαίρα τής ζωής καί τή; άνθρώπινης δραστηριότητας μέ τόν ίδιο τρόπο, άν καί σέ διαφορετικές κατευθύνσεις, μέ διαφορετικό περιεχόμενο καί διαφορετική ένταση. Τό μεγαλείο τών μεγάλων ρεαλιστών, συνίσταται άκριβώς στήν ίκανότητά τους νά διακρίνουν καί νά καθιστούν ορατά, αύτά τά τυπικά άνθρώπινα χαραχτηριστικά σέ κάθε σφαίρα τής ζωής. 

160

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Στή νουβέλλα του "Ααια, πού ήταν τό θέμα τοϋ κριτικοΰ δοχίμιου τοϋ Τσερνυσέφσκι, ό Τουργκένιεφ τό πραγματοποίησε αύτό μέ μεγάλη έπιτυχία.Ή άνθρώπινη καί φιλοσοφική αδυναμία τοϋ ρωσικοϋ φιλελευθερισμού τοΰ δέκατου ένατου αιώνα, δείχνεται, μέ μιά συμπυκνωμένη καλλιτεχνική μορφή, στή συμπεριφορά τοϋ ήρωα τής ιστορίας άπέναντι στό άντικείμενο τοϋ έρωτά του. Ά ν τώρα, αύτό ήταν έκεΐνο πού ήθελε νά έκφράσει ό Τουργκένιεφ, δέν έχει καμιά σημασία, δπως δέν έχει σημασία τό άν είχε σκεφτεί καθόλου μιά τέτοια σχέση δταν έγραφε τή νουβέλλα. Εκείνο πού πραγματικά έχει σημασία, είναι δτι ή νουβέλλα μδς παρουσιάζει ολοκάθαρα αύτή τή σχέση· δτι ό Τσερνυσέφσκι άναγνώρισε καί άνάλυσε αύτή τή σχέση· κι δτι ή σχέση ύπάρχει στήν πραγματικότητα μέ τή μορφή πού ό Τουργκένιεφ τήν άπεικόνισε καί ό Τσερνυσέφσκι τήν άνάλυσε, δηλαδή δτι οί φιλελεύθεροι ξεγλυστροΰσαν άπό τά δημοκρατικά καθήκοντα πού πρόκυψαν άπό τήν άπελευθέρωση τών δουλοπάροικων μέ τόν ίδιο δειλό τρόπο καί μέ τις ίδιες «υψηλόφρονες» προφάσεις πού ό ήρωας τοΰ Τουργκένιεφ παράτησε τό έρωτικό ραντεβοΰ του. V Έκεΐνο πού άποκάλυψε έδώ i Τσερνυσέφσκι, ήταν ή συνάφεια τής πολιτικής δράσης μέ δλα τά άλλα φαινόμενα τής κοινωνικής ζωής. Τό νέο στοιχείο σ ' αύτή τήν άνάλυση, τό στοιχείο πού άφησε έποχή, είναι ή όςύνοια μέ τήν όποία ό Τσερνυσέφσκι διεισδύει ώς τόν άνθρώπινα τυπικό πυρήνα τής έρωτικής ιστορίας καί φέρνει στό φώς τό πολιτικό της περιεχόμενο καί νόημα. Ή άναγνώριση αύτής τής ένότητας δλων τών έκδηλώσεων τής άνθρώπινης ψυχής καί τοΰ πνεύματος, είναι ή κοινή ιδιότητα δλων τών συγγραφέων καί κριτικών πού καταλαβαίνουν τή μεγάλη, αιώνια καί συνεπώς πάντοτε έπίκαιρη λειτουργία τής τέχνης. Σ ' αύτό τό βασικό πρόβλημα τής τέχνης, ό Γκαίτε καί ό Ποΰσκιν είναι μέ τή μεριά τοΰ Τσερνυσέφσκι κι δχι μέ τή μεριά τών νεότερων αισθητικών. "Οταν, λόγου χάρη, ό Μπαλζάκ, ένας συντηρητικός στις πολιτικές του άπόψεις,άλλά μεγάλος ρεαλιστής,άνάλυσε τά ιστορικά μυθιστορήματα τοΰ Γουώλτερ Σκώτ, συνόψισε τήν καλλιτεχνική τους άξία μ ' αύτό τόν τρόπο: Ό Γουώλτερ Σκώτ δέν άπεικονίζει τά ίδια τά μεγάλα ιστορικά γεγονότα' έκεΐνο πού τόν ένδιαφέρει είναι οί λόγοι πού προκάλεσαν αύτά τά γεγονότα - γι'αύτό δέ δίνει ποτέ πλήρη περιγραφή μιδς άποφασιστικής μάχης, ούτε άνάλυση τής στρατηγικής καί τακτικής πού έφαρμόστηκε — έκεΐνο πού μδς δίνει είναι ένας πίνακας τής άνθρώπινης κοινωνικής καί ήθικής άτμό- 

U ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η Σ

161

σφαίρας καί στά δυό στρατόπεδα, πού τήν παρουσιάζει μέ μικρά καθημερινά Επεισόδια τά όποια συγχωνεύονται καί δημιουργούν τή γενικότερη δράση, καταδείχνοντας στόν αναγνώστη γιά ποιό λόγο ήταν άναπότρεπτο νά κερδίσει τή μάχη ό νικητής. Αύτή ή αισθητική στάση τού Μπαλζάκ βρίσκεται στήν ίδια άκριβώς γραμμή μέ τις κριτικές άρχές τού Τσερνυσέφσκι. Οί άντιλήψεις αύτές δέν είναι καθόλου αύταπόδεικτες, δπως μπορεί νά φαίνεται ά π ' τή στιγμή πού τοποθετούνται σωστά. Σημαντικά ρεύματα τής σύγχρονης άστικής λογοτεχνίας, παίρνουν μιά διαμετρικά άντίθετη θέση. Ό Ζολά, λόγου χάρη, άπέρριπτε κατηγορηματικά σάν άντιεπιστημονική καί άντικαλλιτεχνική τή χρησιμοποίηση τού τυχαίου σάν αίτιακού κίνητρου, καί ζητούσε άπό τό συγγραφέα νά περιορίζεται στήν περιγραφή τού Πώς καί δχι τού Γιατί συμβαίνουν τά π ρ ά γ μ α τ α . Ό Ζολά υποστήριξε αύτή τή μαχητική αντίθεση του μέ «Επιστημονικά» τάχα Επιχειρήματα κι άκόμα μέ τήν άναφορά του στις μεθόδους τών φυσικών Επιστημών δπως τις αντιλαμβανότανε Εκείνος Σέ μιά προσεχτική Εξέταση βέβαια, γίνεται φανερό πώς τά Επιχειρήματά του δέν στηρίζονταν στήν άληθινά πραχτική μέθοδο τών φυσικών Επιστημών, άλλά στόν Επιστημολογικό άγνωστικισμό πού, σέ συνάφεια μέ τή γενική κρίση τής άστικής ιδεολογίας, είχε άπλωθεΐ καί στήν άντίληψη γιά τήν Επιστημονική μέθοδο. Ή άπόρριψη τού τυχαίου σάν αίτιακού κίνητρου, πού άκόμα στά Εργα τού Ζολδ βρισκόταν στήν άρχική της φάση, είχε μοιραίες συνέπειες, τόσο γιά τό συγγραφέα δσο καί γιά τόν κριτικό. ' Α π ' τ ή μιά μεριά Ετεινε νά άποθαρρύνει τήν άναζήτηση τών βαθύτερων κίνητρων πού θά μπορούσαν νά άποκαλύψουν τήν ούσία τών κοινωνικών καί άνθρώπινων σχέσεων κ'Εσπρωχνε τήν προσοχή τών συγγραφέων καί τών κριτικών πρός τά Επιφανειακά περιστατικά τις καθημερινής ζωής. ( Ή θεωρία τού περιβάλλοντος, τού Ταίν).Έτσι τούς Εκανε νά Εξαρτώνται άπό τις θεωρίες πού Εκείνη τή στιγμή ήταν τής μόδας, θεωρίες πού κατόπιν τις διόγκωναν μ ' Ενα μηχανιστικό, άντικαλλιτεχνικότρόπο.(Ό βιολογισμός κ α ί ή γ ε νετική στό Ζολά). ' Α π ' τ ή ν άλλη μεριά ή άπόρριψη αύτή δημιούργησε — σάν άναγκαΐο διαμετρικό συμπλήρωμα αύτού τού μή πραγματικού «ψυχολογίζοντος» δποκειμενισμού — Εναν δχι λιγότερο λαθεμένο, ψευτοαντικειμενικό, μηχανιστικό κοινωνιολογισμό. "Ετσι, άντί νά άναπτύξουν δργανικά καί καλλιτεχνικά, διαμέσου τού χειρισμού τών ζωντανών άνθρώπινων χαραχτήρων, τήν πραγματική Εσωτερική ολότητα τών άποφασιστικών κινητήριων δυνάμεων πού καθορίζουν τήν κοινωνική πορεία, κατέφευγαν σέ καθαρά Εξωτερικές, δήθεν καθολικές περιγραφές μιδς Επιπόλαια 11 

162

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

πιασμένης κοινωνικές ολότητας πού πάνω στό άπλώς διακοσμητικό ή νατουραλιστικό σκηνικό της, οί άνθρωποι έμφανίζονταν σάν άπλά ανδρείκελα. Οί μεγάλοι Ρώσοι κριτικοί, δέν μποροϋσαν φυσικά νά άσχοληθοΟν μ* αύτές τίς τάσεις πού αναπτύχθηκαν ολοκληρωτικά πολύ αργότερα. Ά λ λ ά οί βάσεις γιά τήν ανασκευή αύτής τής ψεύτικης θεωρίας καί τής διαστρεβλωτικής γιά τήν τέχνη πραχτικής, έχουν κιόλας μπει, καί μάλιστα πολύ καθαρά, στή μεθοδολογία τους, στόν τρόπο τους νά κρίνουν ένα συγγραφέα ή ένα βιβλίο. ("Ετσι στήν αξιολόγηση τοΟ Ζολά άπ' τό Σαλτύκωφ Στσέντριν, μπορεί κανείς νά δεΐ καθαρά τήν έφαρμογή τών κριτικών άρχών τοΟ Τσερνυσέφσκι καί τοΟ Ντομπρολιούμπωφ). Ό ζολαϊσμός καί γενικά ή αισθητική ιδεολογία τοΟ ψεύτικου αντικειμενισμοί) καί τοϋ κοινωνιολογικοί) έκχυδαίσμού, χτυπήθηκαν συχνά στήν αστική θεωρία τής λογοτεχνίας. Ά λ λ ά οί έπιθέσεις αύτές ήρθαν άποκλειστικά σχεδόν ά π ' τά δεξιά, άπό τίς αντιδραστικές λογοτεχνικές τάσεις, άπό τή σκοπιά τοΟ ύποκειμενιστικοΟ ψυχολογισμού, πού φυσικά δέν μπορούσαν νά φέρουν καμιά πραγματική διασάφηση στή συζήτηση. Ό ψεύτικος αντικειμενισμός έξακολουθεΐ καί σήμερα άκόμη νά έχει έπιρροή. Κατέχει μιά πολύ σπουδαία θέση στή λογοτεχνία καί τήν κριτική, μ ' δλο πού ταξιδεύει μέ διαφορετική σημαία. Α π ο σ π ά τούς συγγραφείς άπό τά ειδικά καί σημαντικότατα καθήκοντά τους καί ακριβώς δπως ό αντίθετος πόλος του, δ υποκειμενισμός, καταστρέφει στή σφαίρα τής κριτικής κάθε έγκυρη κρίση γιά ένα έργο, κρίση πού θά διατυπωνόταν έχοντας σά βάση της τό κανονικό πρότυπο τής σύμπτωσης κοινωνικής σημασίας καί αισθητικών αξιών μέσα στό ίδιο έργο. Ά π ' αύτά βγαίνει πώς ή μεθοδολογία τής ρωσικής έπαναστατικής δημοκρατικής κριτικής, δπως τήν έννοοΰμε έδώ, έχει άκόμα καί σήμερα τεράστια σημασία, θ ά ήταν βαρύ σφάλμα νά δούμε τό Μπιελίνσκι, τόν Τσερνυσέφσκι καί τό Ντομπρολιούμπωφ άπλώς ά π ' τήν ιστορική άποψη, καί νά τούς θεωρήσουμε σάν τούς ξεχωριστούς έκπρόσωπους μιάς περασμένης έποχής, πού έχουν πάψει τώρα νά αποτελούν ζωντανή καί αποτελεσματική δύναμη. Τό έντελώς άντίθετο είναι τό σωστό. Ά ν πρόκειται, μέσα στή βαθύτατη σημερινή κρίση τής έξέλιξης τής άνθρωπότητας, νά προχωρήσουμε γιά ένα γνήσιο λογοτεχνικό πολιτισμό, άν θέλουμε ή λογοτεχνία καί ή λογοτεχνική κριτική ν' ανέβουν στό έπίπεδο τών μεγάλων προβλημάτων τής έποχής, τότε, σήμερα παρά ποτέ, μπορούμε καί πρέπει νά διδαχτούμε πάρα πολλά ά π ' τ ό Μπιελίνσκι, τόν Τσερνυσέφσκι καί τό Ντομπρολιούμπωφ. 

Η ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

163

Έ δ ώ μόνο λίγες σύντομες παρατηρήσεις μποροϋ με νά χάνουμε σχετικά μ' αύτό τό μεγάλο χαί πολύπλοκο πρόβλημα. Πρώτα - πρώτα έχουμε τήν καλλιτεχνική παρουσίαση τής ίδιας τής πολιτικής. Αύτό άποτελεί μιά ά π ' τις κύριες άδυναμίες τής σημερινής άστικής λογοτεχνίας πού ά π ' αύτή τήν άποψη, δπως κι άπό τόσες άλλες, κινείται βασικά άνάμεσα σέ δυό λαθεμένα άκρα. ' Α π ' τή μιά μεριά ή πολιτική δράση άπεικονίζεται μέ μιά ολοκληρωτική καί άφηρημένη άμεσότητα καί έλλειψη συνοχής χωρίς καμιά σοβαρή καί διεισδυτικά ρεαλιστική άπεικόνιση τής άνθρώπινης ούσίας τών πολιτικά ένεργών προσώπων. ' Α π ' τήν άλλη μεριά ή άστική λογοτεχνία συχνά βρίσκει διέξοδο σέ μιάν άφηρημένη, φτιαχτή, άνύπαρχτη στήν πραγματικότητα, άτομική «ψυχολογία», πού, καθώς είναι τεχνητά άπομονωμένη άπό τήν κοινωνική ζωή, άποχτάει ύπόσταση μονάχα πάνω στό χαρτί καί μένει πάντοτε χωρίς ούσία. 'Αντίθετα ά π ' αύτά τά δυό λαθεμένα ά/ρα, κάθε άνθρωπος πού άληθινά άγαπάει τή λογοτεχνία δέν μπορεί παρά νά έπαναλαμβάνει αδιάκοπα μέ μεγάλη έπιμονή, τό λόγο τοϋ Κέλλερ πώς «τά πάντα είναι πολιτική». Αύτό φυσικά ισχύει μόνο γιά τούς πραγματικούς, σοβαρούς, ρεαλιστές συγγραφείς, πού, δείχνοντας τή ζωή δπως είναι, κατορθώνουν νά σκάψουν βαθιά ώς τις ρίζες έκείνες πού σέ τελευταία άνάλυση καθορίζουν ποιός ανθρώπινος τύπος είναι βιώσιμος καί ποιός είναι καταδικασμένος να χαθεί, ποιός έχει άξια καί ποιός είναι άχρηστος κτλ. Σήμερα είναι σπουδαιότερο παρά ποτέ νά καταλάβουμε πώς μόνο μέ τόν άληθινά βαθύ ρεαλισμό μπορεί τό λογοτεχνικό μεγαλείο νά ένωθεί όργανικά καί άξεχώριστα μέ τήν έπίδραση τής πολιτικής πού διαποτίζει τά πάντα. "Οχι μόνο ή βασική άποψη τών Ρώσων έπαναστατών κριτικών, άλλά άκόμα καί ή μεθοδολογία τους είναι έπίκαιρη καί μάλιστα άπαραίτητη γιά τή λύση τών λογοτεχνικών προβλημάτων τής έπονής μας. "Οταν άκόμα ζοΰσαν ό Τσερνυσέφσκι καί ό Ντομπρολιούμπωφ, οί δυτικοί σύγχρονοί τους άντιμετώπιζαν κιόλας ένα άλλο ψευτοδίλημμα σχετικό μέ τή νεότερη άστική λογοτεχνία καί τήν έρμηνεία της. ' Α π ' τή μιά μεριά ύπήρχαν οί άδυναμίες τής λογοτεχνίας πού όφείλονταν στήν άπεικόνιση ένός νατουραλιστικοΰ «μέσου δρου» κι ά π ' τήν άλλη, ή φυγή ένός ύποκειμενιστικοΰ ψυχολογισμοΰ πού τριχοτομοΰσε τήν τρίχα. Αύτές τις λαθεμένες άκρότητες τις βρίσκουμε σ' ολόκληρη τή δυτική λογοτεχνία μετά τήν ήττα τών έπαναστάσεων τοΰ 1848. Είναι άλήθεια πώς μερικοί άπό τούς μεγαλύτερους συγγραφείς τής έποχής έκείνης, άγωνίζονταν άδιάκοπα γιά νά ξεπεράσουν δημιουργικά αύτές τις λαθεμένες άκρότητες καί τουλάχιστον στά 

164

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ·Ι·ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

έργα χους τά κατάφεραν. Ά λ λ ά οί σπουδαιότεροι φωστήρες τής δυτικής κριχικής — λ.χ. ό Ταίν, πού σάν κριτικός έχει άκόμα μεγάλη έπίδραση — συνέχειναν μέ χίς άναλύσεις χους, περισσότερο στή διαιώνιση αύτών τών λαθεμένων άκροτήτων παρά στήν έξάλειψή τους — δπως είχαν κάνει οί μεγάλοι Ρώσοι κριτικοί. Στόν Ταίν, λόγου χάρη, βρίσκουμε μπερδεμένες μέ μή Οργανικό τρόπο, άπ* τή μιά μεριά μιά μηχανιστική θεωρία πού φτιάχνει τόν άνθρωπο ένα άπλό προϊόν τοΰ λεγόμενου περιβάλλοντος (άπ* τό όποϊο βγάζει τήν έπιχειρηματολογία του ολόκληρος ό νατουραλισμός) κι άπ* τήν άλλη μιά καθαρά ύποκειμενική, ψυχολογίζουσα άνάλυση τών άφηοημένων παθών, πού είναι ολότελα ξεκομμένη άπό τήν κοινωνική πραγματικότητα (σ' αύτή βρήκε τδ θεωρητικό του οπλοστάσιο ό άφηρημένος ψυχολογισμός). θυμόμαστε πάλι τό χαραχτηρισμό «μονομανεϊς» πού έδωσε ό Ταίν στούς ήρωες τοΰ Μπαλζάκ. Ά λ λ ά αύτές οί λαθεμένες άκρότητες, άναφαίνονται, στή νεότερη άστική λογοτεχνία, σέ κάθε ζήτημα άρχής. Ά π ' τή μιά μεριά βρίσκουμε τή λεγόμενη «καθαρά αισθητική κριτική», μιά. κριτ.κή πού άντικρύζει τό θέμα της άπό τή σκοπιά τής «τέχνης γιά τήν τέχνη» καί άπονέμει έπαίνους καί μομφές σύμφωνα μέ τά έπιφανειακά μορφικά χαραχτηριστικά, χωρίς νά παραδέχεται οδτε κάν τήν ύπαρξη τών πραγματικά σπουδαίων προβλημάτων τής λογοτεχνίας καί τών νόμων πού διέπουν τήν καλλιτεχνική μορφή, νόμων πού βγαίνουν άπό τήν άνάπτυξη τής κοινωνίας καί τής κουλτούρας της. Ά π ' τήν άλλη μεριά, δπάρχει αύτό πού λέγεται «δημοσιογραφική κριτική», δηλαδή μιά «καθαρά» κοινωνική ή πολιτική στάση άντίκρυ στή λογοτεχνία, στάση πού κρίνει τό παρελθόν καί τό παρόν σύμφωνα μέ τά έπιπόλαια συνθήματα τής ή μέρας, δίχως νά άσχολεϊται μέ τή μελέτη τοΰ πραγματικού καλλιτεχνικού περιεχόμενου τοΰ έργου πού έξετάζεται, καί χωρίς νά νοιάζεται γιά τό άν πρόκειται γιά ένα μεγάλο έργο τέχνης ή γιά κανένα άνάξιο κατασκεύασμα. Ή κριτική αύτή άσχολεϊται άποκλειστικά μέ τό σύνθημα τής ήμέρας πού μπορεί αύριο νά'χει ξεχαστεί ολότελα. Ά ν πρόκειται νά πολεμήσουμε καί νά ύπερνικήσουμε αύτές τίς δυό σφαλερές τάσεις τής σύγχρονης κριτικής — πού μερικές φορές μπορεί νά παρατηρηθούν ταυτόχρονα στόν ϊδιο συγγραφέα, έτσι πού νά βρισκόμαστε μπροστά σ' ένα έκλεκτικό κράμα χυδαίας κοινωνιολογίας καί ίρρασιοναλιστικοΟ θαυμασμοΰ γιά κάποιο είδος «δεξιοτεχνίας»· άν πρόκειται νά δημιουργήσουμε ένα γνήσιο κριτικό Οφος πού νά είναι ταυτόχρονα καί άξεχώριστα, πολιτικό μαζί και αισθητικό, τότε μπορούμε καί πρέπει νά διδαχτούμε πάρα πολλά, περισσό- 

Η ΛΙΕΘιΝΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

165

τερα άπό ποτέ άλλοτε, ά π ' τό Μπιελίνσκι, τόν Τσερνυσέφσκι καί τό Ντομπρολιούμπωφ. Ή ιστορία τής κριτικής στούς τελευταίους αιώνες δείχνει πώς οί μεγάλες της έποχές, οί άθάνατες φυσιογνωμίες ήταν δεμένες — καί δχι τυχαία — μέ τήν παθιασμένη Οπεράσπιση τών γνήσιων δημοκρατικών αρχών. Μ* αύτό τόν τρόπο δροΟν τό δέκατο δγδοο αιώνα ό Ντιντερό καί ό Λέσσινγκ καί δημιουργοΟν μιά έπιρροή πού άπλωνόταν πολύ πιό πέρα άπό τά σύνορα τών χωρών τους. Παρόμοια θέση κατέχουν ό Μπιελίνσκι, ό Τσερνυσέφσκι κι ό Ντομπρολιούμπωφ στήν ιστορία τής αισθητικής σκέψης τοΟ δέκατου Ινατου αιώνα, μ ' δ λ ο πού άκόμα δέν Ιχουν κάνει καμιά έντύπωση έξω άπό τή Ρωσία. Ά λ λ ά ό κοινωνικός χώρος καί τό αίτημα τής άναπαράστασής του στή λογοτεχνία είναι τέτοια πού ή παγκόσμια άναγνώριση τής διεθνούς σημασίας τους δέν μπορεί παρά νά είναι ζήτημα χρόνου καί μάλιστα σύντομου. 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΕΚΤΟ

Ο

ΤΟΛΣΤΟΙ

ΚΑΙ Η Α Ν Α Π Τ Υ Ξ Η ΤΟΥ ΡΕΑΛΙΣΜΟΥ
Ή έποχή τής έπαναστατικής προετοιμασίας oi μια χώρα που τήν καταπίεζαν οί υποστηριχτές τής σκλαβιάς, ώθησε τήν καλλιτεχνική άνάπτυξη όλόκληρης τής ανθρωπότητας ίνα βήμα μπρός. Καί τούτο εγινε χάρη στή μεγαλοφυα παραστατική δύναμη τοΰ Τολστόι. Λέ*ι*

'Αντικείμενο αύτής έδώ τής μελέτης είναι νά καθορίσει τή θέση τοΰ Τολστόι μέσα στήν παγκόσμια λογοτεχνία καί νά δώσει μιά ίδέα γιά τό ρόλο πού αύτός έπαιξε στήν άνάπτυξη τοΰ ρεαλισμοΰ. Ή μελέτη τούτη στηρίχτηκε πάνω στήν άξιολόγηση πού έκανε δ Λένιν γιά τό έργο τοΰ Τολστόι *. Γιά πολύν καιρό δέν είχε όλότελα κατανοηθεί ολόκληρο τό βάθος τής άντίληψης τοϋ Λένιν στό σημείο αύτό, δπως καί σέ πολλά άλλα πού έχουν σχέση μέ τά μεθοδολογικά προβλήματα καί μέ τήν έφαρμογή τοΰ μαρξισμοΰ στήν Εστορία. Ή παγκόσμια φήμη τοΰ Τολστόι καί δ σημαντικός ρόλος πού ό συγγραφέας αύτός έπαιξε μέσα στό κίνημα τής έργατικής τάξης, στήν περίοδο πού προηγήθηκε καί στήν περίοδο πού άκολούθησε τήν έπανάσταση τοΰ 1905, έκανε δλους σχεδόν τούς λογοτεχνικούς κριτικούς πού βρίσκονταν στήν τροχιά τής Δεύτερης Διεθνοΰς νά αισθάνονται πώς έπρεπε νά άσχοληθοΰν μαζί του καί νά τόν συζητήσουν «διά μακρών». Δέ χρειάζεται νά ποΰμε πώς δλα δσα έγραψαν, διαφέρουν ριζικά άπό τις άπόψεις τοΰ Λένιν. ΟΕ περίπλοκες κοινωνικές διεργασίες πού καθρεφτίζονται στά έργα τοΰ Τολστόι είτε δέν είχαν, έκείνη τήν έποχή, κατανοηθεί διόλου είτε ή κατανόηση αύτή δέν ήταν έπαρκής. 'Ετσι, οΕ λαθεμένες έρμηνείες γιά τό κοινωνικό δπόβαθρο τών έργων τοΰ Τολστόι, καταλήγανε σέ μιά ρηχή καί συχνά ολότελα σφαλερή άποτίμηση τών ίδιων τών έργων. Ό Λένιν αποκαλεί τόν Τολστόι «καθρέφτη τής Ρούσικης 'Επανάστασης» καί προσθέτει, πώς στήν άρχή πολλοί βρήκαν δτι δ χαραχτηρισμός αύτός ήταν παράξενος.
* Βλέπε : Λένιν, «Λέων Τολστόι, ίνας καθρέφτης τής Ρούσικης Έ π α νάοτασης» ( 2 . Η . ) 

Ο Τ0Α2Τ0-Ι·

ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΕΗ ΤΟΓ ΡΕΑΔΙΣΜΟΓ

167

«Πώς είναι δυνατό νά ονομαστεί κάποιος καθρέφτης, όταν άνταναχλά μέ τόσο όλοφάνερα οφαλερό τρόπο τά γεγονότα;»

Άλλά έδώ, δπως και άλλοΟ, ό Λένιν δέ σταματάει στις άντιφάσεις πού παρουσιάζουν, σέ πρώτη ματιά, τά φαινόμενα τής ζωής. Προχωράει βαθύτερα, ώς κάτω στίς ρίζες. Δείχνει δτι ή άντίφαση, άκριβώς έξ αιτίας της αντιφατικές της φύσης, είναι ή άναγκαία καί έπαρκής μορφή έκφρασης τού πλούτου καί τών περιπλοκών τής Επαναστατικής πορείας. Σύμφωνα μέ τήν άποψη τού Λένιν, οί άντιφάσεις πού παρατηρούνται στίς απόψεις καί στις εικόνες τού Τολστόι, τό αξεδιάλυτο άνακάτωμα τού ιστορικού μεγαλείου μέ τήν παιδιάστικη άπλοϊκότητα, άποτελοΰν μιάν δργανική ένότητα. 'Η ένότητα αύτή είναι ή φιλοσοφική καί καλλιτεχνική άντανάκλαση τόσο τού μεγαλείου δσο καί τών άδυναμιών τού άγροτικού κινήματος στήν περίοδο πού μεσολάβησε άπ' τήν κατάργηση τής δουλοπαροικίας τό 1861, ώς τήν έπανάσταση τού 1905. Ό Λένιν έκτιμούσε σ' δλο της τό μέγεθος τήν άφταστη μαεστρία μέ τήν δποία δ Τολστόι ζωγράφισε μερικά άπό τά σημαντικότερα χαραχτηριστικά αύτής τής περιόδου καί τήν καλλιτεχνική ώριμότητα μέ τήν δποία άπεικόνισε τόσο τό γαιοχτήμονα δσο καί τό μουζίκο. Ό Λένιν έπίσης έδειξε μέ τόν πιό πειστικό τρόπο πώς δταν δ Τολστόι κατέκρινε τόσο εύστοχα καί τόσο καυστικά τή ρωσική κοινωνία τής εποχής του, άσκούσε αύτή τήν κριτική δντας σχεδόν ολοκληρωτικά τοποθετημένος στή σκοπιά τοΰ άφελούς άγρότη πού διαπνέεται άπό πατριαρχικές άντιλήψεις. Σύμφωνα μέ τήν άποψη τοΰ Λένιν, αύτό πού έξέφραζε ό Τολστόι ήταν τά αισθήματα έκείνων τών Εκατομμυρίων Ρώσων πού, ένώ είχαν κιόλας φτάσει στό σημεΓο νά μισοΰν τούς άφεντάδες τους, δέν είχαν άκόμη ώριμάσει τόσο, ώστε νά άποδυθούνσέ ένα Ενσυνείδητο, συνεπή καί ατελείωτο άγώνα ένάντιά τους. Νά γιατί ό Λέιιν θεωροΰσε πάντοτε τόν Τολστόι σάν ένα συγγραφέα καί καλλιτέχνη μέ καθολική καί παγκόσμια σημασία. Ό Μαξίμ Γκόρκυ στά άπομνημονεύματά του άναφέρει πώς ό Λένιν έλεγε ι ιά τόν Τολστόι:
« " Τ ί κολοσσός έ : Τ£ γιγάντια φυσιογνωμία ! "Αχ, νά αΰτος είναι καλλιτέχνης, παιδί μου ! . . . Καί ξέρεις τί είναι άκόμα πιό καταπληκτικό ; Ή χωριάτικη φωνή του. Ό χωριάτικος τρόπος ποΰ σκέφτεται ! Βέρος μουζίκος δ>ς τό κόκκαλο ! Πριν νά ρθεΐ αΰτός ό εύγενής δέν υπήρχε κανένας πραγματικός μουζίκος οτή λογοτεχνία μας..."."Υστερα μέ κοίταξε μέ κείνο τό μικρό, ασιατικό, λοξό μάτι του καί μέ ρώτησε. "—Ποιός, μέσα ο* όλόκληρη τήν Εΰρώπη, θά μπορούσε νά τοποθετηθεί οτήν Ιδια σειρά μαζί του κι άμέοως αποκρίθηκε μόνος του : "Κανένας ! " » . 

168

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ·Ι·ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ΟΕ σπουδαιότεροι σοσιαλδημοκράτες κριτικοί παρερμήνευαν τόν Τολστόι έπειδή δέν καταλάβαιναν τήν έπαναστατική σημασία τής άγροτικής εξέγερσης. 'Επειδή δέν κατάφεραν νά συλλάβουν τόν πυρήνα, τό βασικό νόημα τοϋ καλλιτεχνικοϋ έργου τοϋ Τολστόι, ήταν φυσικό νά κολλάνε στά άμεσα δρατά έπιφαινόμενα, στήν όλοφάνερη έπιλογή τών θεμάτων τοϋ Τολστόι. Κ' έπειδή ταυτόχρονα δέν παραδέχονταν τήν ψεύτικη καθολικότητα πού οΕ Ρώσοι κ' οΕ Εύρωπαίοι άστοί άπόδιναν σ' όλόκληρη τή δραστηριότητα τοϋ Τολστόι έφταναν στό σημείο νά άρνούνται ακόμη καί τήν καθολικότητα τής λογοτεχνικής δημιουργίας τοϋ Τολστόι. "Οταν λ. χ. ό Πλεχάνωφ ρωτούσε «άπό ποιό ως παό σημείο» μποροϋν οΕ προοδευτικοί νά παραδεχτοΰν τόν Τολστόι, έρριχνε φυσικά τό βάρος στήν κοινωνική κριτική τοΰ Τολστόι. Άλλά ή άποτίμηση αύτής τής κοινωνικής κριτικής άπό μέρους τοΰ Πλεχάνωφ, είναι διαμετρικά άντίθετη άπό τήν άποτίμηση πού κάνει ό Λένιν. Αύτό ταιριάζει άπόλυτα μέ τή βασικ?) διαφορά τών άπόψεών τους. Ό Πλεχάνωφ λέει:
«Οί προοδευτικοί Εκπρόσωποι τής έργατικής τάξης, σέβονται τόν Τολστόι, πάνω ά π ' όλα, σάν ίνα συγγραφέα ποϋ ένιωθε ότι ή υπάρχουσα κοινωνική κατάσταση ήταν άνεπιΟΰμητη, άν καί δέν μπόρεσε νά κατανοήσει τόν άγώνα γιά τη μεταβολή τών κοινωνικών συνθηκών καί παρέμεινε ολοκληρωτικά άδιάφορος απέναντι σ' αΰτόν. Βασικά στόν Τολστόι θαυμάζουν τό συγγραφέα πού χρησιμοποίησε τά πανίσχυρα λογοτεχνικά προσόντα του γιά νά καταδείξει, έστω καί μόνο έπεισοδιακά. τό άνεπιθύμητο αύτής τής κατάστασης».

Στά γραφτά τοϋ Φράντς Μέρινγκ καί τής Ρόζας Λούξεμπουργκ βρίσκουμε μιά παρόμοια λαθεμένη έκτίμηση τής τέχνης τοΰ Τολστόι. 'Ωστόσο, έκείνο πού άποτέλεσε τή θεωρητική καί ιστορική βάση τής άξιολόγησης τοΰ Τολστόι, άπό μέρους τής άριστεράς πτέρυγας καί τοϋ κέντρου τής πριν άπ' τό 1914 σοσιαλδημοκρατίας, ήταν ή γνώμη τοΰ Πλεχάνωφ. 'Ιδιαίτερα, ό ΙΙλεχάνωφ έπηρέαζε πάρα πολύ τή Ρόζα Λούξεμπουργκ. Ά λ λ ά άκόμα κι ό Μέρινγκ, πού ήταν προικισμένος μέ μιά λεπτή εύαισθησια καί συχνά διατύπωνε πολύ πρωτότυπες αισθητικές κρίσεις, δέν μπόρεσε νά χειραφετηθεί άπ' αύτές τίς λαθεμένες αντιλήψεις καί νά φτάσει στήν άξιολόγησή του γιά τόν Τολστόι σέ μιά βαθύτερη κατανόηση, σάν κι αύτή πού χρωστάμε στό Λένιν. Καταλάβαινε πώς ό λόγος πού Τδ κράτος τοΰ ζόφου δημιουργοΰσε τόση παράξενη έντύπωση, ήταν δτι τό έργο αύτό ζωγράφιζε τή ρωσική ζωή δπως ήταν πραγματικά. Ό Μέρινγκ έβλεπε άκόμα, αύτό πού ήταν άληθινά λαϊκό στόν Πόλεμο και ειρήνη. "Εγραφε : 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι· ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΙ'ΞΗ ΤΟΓ ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ'

169

« . . . τήν έποχή πού ό ρωσικός λαός συγκροτήθηκε σέ έθνος. Γιατί τό ρωσικό έθνος δέν συγκροτήθηκε άπό τόν Τσάρο, ούτε άπό τοΰς στρατηγούς του, ούτε άπ* τούς ύπουργούς του. ούτε γενικά άπό τΙς κυρίαρχες τάξεις. "Ολοι τούτοι είναι απλώς άσήμαντα δευτερεύοντα καί χωρίς Ενδιαφέρον πρόσωπα, πού είτε δέν κάνουν άπολύτως τίποτε είτε. όταν δρουν μέ δική τους πρωτοβουλία, δημιουργούν μονάχα φασαρίες. Αύτοί μποροΰν καί καταφέρνουν μεγάλα πράγματα τότε μόνο, όταν γίνονται όργανα μιάς λαϊκής δύναμης πού λειτουργεί μέ μυστηριώδη κι άκατανίκητο τρόπο».

Τέτοιες δμως περικοπές είναι σπάνιες ακόμα καί στό Μέρινγκ. Γιατί κι αύτός κρίνει συνολικά τόν Τολστόι πάνω στις γραμμές πού χάραξε ό Πλεχάνωφ. Δέν μπορεί κανείς νά παραβλέψει τή λαθεμένη κρίση τών σοσιαλδημοκρατών γιά τόν Τολστόι, γιατί ή ίδια ή λαθεμένη κρίση ξαναπαρουσιάζεται άργότερα στή χυδαία κοινωνιολογία. "Ετσι, δ Β. Μ. Φρίτσε, Ινας ιστορικός τής ρωσικής λογοτεχνίας πού γιά πολύν καιρό είχε μεγάλη έπιρροή,σ'Ιναν πρόλογό του στό κείμενο τοΟ Λένιν γιά τόν Τολστόι, άποκαλοΰσε τό συγγραφέα αύτόν «δποκειμενικό καλλιτέχνη». Κι άκόμα, (σέ συμφωνία μέ τούς άστούς κριτικούς) διατύπωνε τήν άποψη πώς δ Τολστόι μόνο τή δική του τάξη, τήν άριστοκρατία, μποροϋσε νά ζωγραφίσει μέ άληθινά πειστικό τρόπο καί πώς σχετικά μέ τά θέματά του δχι μόνο ήταν περιορισμένος στήν Αριστοκρατία, άλλά καί πώς «δλοφάνερα έξιδανίκευε τά φαινόμενα πού άπεικόνιζε κι ούτε τά περιέγραφε άπό κάθε οπτική γωνιά άντικειμενικά άλλά μεροληπτούσε». Ά ν ή μέθοδος τοϋ Τολστόι ήταν τέτοια, δπως προσπαθούσε νά άποδείξει δ Φρίτσε, τότε μόνο ή χυδαία κοινωνιολογία μποροϋσε νά έξηγήσει πώς παρ' δλα αύτά, δ συγγραφέας αύτός ήταν, Ινας άπό τούς μεγαλύτερους ρεαλιστές δλων τών έποχών κι όχι άπλά Ινας κοινότοπος έγκωμιαστής τής ρωσικής άριστοκρατίας, έστω καί προικισμένος. 'Ωστόσο, ποτέ δέ δόθηκε αύτή ή έξήγηση. Ά ν λοιπόν θέλουμε νά άναλύσουμε τό ρόλο πού έπαιξε ό Τολστόι στήν παγκόσμια λογοτεχνία, πρέπει δχι μόνο ν' άφήσουμε κατά μέρος τούς κίβδηλους μύθους πού έχουν διαδοθεί γιά τήν τέχνη του, άλλά καί τ'.ς άπόψεις τής χυδαίας κοινωνιολογίας. Πρέπει νά στηρίξουμε τήν άνάλυσή μας πάνω στή μόνη σωστή άποψη, τήν άποψη τοϋ Λένιν. (Καί κοντά σ' αύτήν, μονάχα ή άποψη πού διατύπωσε ή ρωσική έπαναστατική-δημοκρατική κριτική μπορεί νά μάς βοηθήσει νά φτάσουμε σέ μιά καλύτερη κατανόηση τοΰ Τολστόι. Γι' αύτό, στις άκόλουθες σελίδες, θά χρησιμοποιήσουμε έπανειλημμένα τήν άΕιολόγηση πού έκανε δ Τσερνυσέφσκι γιά τόν Τολστόι). 

170

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

I Τό έργο τοΰ Τολστόι, πού άναπτύσσει τό ρεαλισμό και τόν μπάζει σ' Ενα καινούριο στάδιο, άποτελεί Ινα βήμα πρός τά -μπρός δχι μόνο στή ρωσική λογοτεχνία άλλά στή λογοτεχνία δλου τοΰ κόσμου. 'Ωστόσο αύτό τό βήμα πρός τά μπρός, έγινε μέσα σέ μάλλον ιδιότυπες περιστάσεις. Μ' δλο πού 6 Τολστόι συνέχιζε τή μεγάλη ρεαλιστική παράδοση τοΰ δέκατου δγδοου καί τοΰ δέκατου ένατου αίώνα, τήν παράδοση τοΰ Φίλντινγκ καί τοΰ Ντηφόου, τοΰ Μπαλζάκ καί τοΰ Σταντάλ, αύτό τό έκανε σέ μιά έποχή δπου δ ρεαλισμός είχε άρχίσει κιόλας ν' άποσυντίθεται καί δπου τά λογοτεχνικά ρεύματα τ|ού έπρόκειτο νά τόν σαρώσουν ολότελα, είχαν θριαμβέψει σ' όλόκλήρη τήν Εύρώπη. Συνεπώς ό Τολστόι, στό λογοτεχνικό του έργο, ήταν υποχρεωμένος νά τραβήξει ένάντια στό ρεΰμα πού υπήρχε στήν παγκόσμια λογοτεχνία, καί τό ρεΰμα τοΰτο ήταν ή παρακμή τοΰ ρεαλισμοΰ. Άλλά ή θέση τοΰ Τολστόι στήν παγκόσμια λογοτεχνία είναι μοναδική καί γι' άλλους λόγους, ?ξω άπ 1 αύτόν. θ ά ήταν ολότελα παραπλανητικό άν τονίζαμε ύπερβολικά αύτή τήν άπόκλιση καί καθορίζαμε τή θέση τοΰ Τολστόι στή λογοτεχνία τής έποχής του σαν αύτός νά είχε άπορρίψει δλες τίς λογοτεχνικές τάσεις καί δλους τούς συγγραφείς τοΰ καιροΰ του καί νά είχε έπίμονα προσκολληθεί στήν παράδοση τών μεγάλων ρεαλιστών. Πρώτα πρώτα, αύτό πού συνέχισε ό Τολστόι δέν ήταν ή καλλιτεχνική καί στυλίστικη παράδοση πού κληροδότησαν οί μεγάλοι ρεαλιστές. Δέν έπιθυμοϋμε ν' άναφέρουμε έδώ τίς κρίσεις τοΰ ίδιου τοΰ Τολστόι γιά τούς παλιότερους καί νεότερους ρεαλιστές. Οί κρίσεις αύτές είναι συχνά άν «φατικές καί—δπως οί κρίσεις τών περισσότερων μεγάλων συγγραφέων—ποικίλλουν πάρα πολύ άνάλογα μέ τίς συγκεκριμένες άπαιτήσεις τής κάθε περιόδου τοΰ έργου τους.'Ωστόσο αύτό πού ποτέ δέν άλλαξε ήταν ή ύγιής— καί δργισμένη—περιφρόνηση τοϋ Τολστόι γιά τόν εύτελή νατουραλισμό τών συγχρόνων του. Σέ μιά συζήτηση μέ τόν Γκόρκυ έλεγε πώς δ Μπαλζακ, δ Σταντάλ καί δ Φλωμπέρ ήταν οί μεγαλύτεροι συγγραφείς τής γαλλικής λογοτεχνίας (χωρίς, στήν περίπτωση τοΰ Φλωμπέρ, νά τροποποιεί αύτόν τόν χαραχτηρισμό, δπως τό έκανε στήν περίπτωση τοΰ Μωπασσάν). Τούς Γκονκούρ δμως, τούς άποκαλοϋσε σαλτιμπάγκους. Σ ' έναν παλιότερο πρόλογό του στά έργα τοΰ Μωπασσάν δέ βρίσκουμε καμιά κριτική γιά δρισμένες παρακμιακές τάσεις τοΰ ρεαλισμοΰ αύτοΰ τοΰ συγγραφέα. Οί παλιότεροι μεγάλοι ρεαλιστές δέν άσκησαν καμιάν άμεσα φανερή έπίδραση στό ύφος τοΰ Τολστόι. Οί άρχές πού άκο- 

Ο Τ Ο Λ Σ Τ Ο Ι · ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ ΤΟΓ ΡΕΑΛΙΣΜΟΓ

171

λουθούσε στό ρεαλισμό του, άντιπροσωπεύουν αντικειμενικά μιά συνέχεια τής μεγάλης ρεαλιστικές σχολής. Υποκειμενικά δμως, οί αρχές αύτές αναπτύχθηκαν μέσα άπό τά προβλήματα τής έποχής του, κι άπό τή στάση του αντίκρυ στό μεγάλο πρόβλημα τοΰ καιρού του, τή σχέση άνάμεσα σ' Εκμεταλλευτή κ ' Εκμεταλλευόμενο στήν άγροτική Ρωσία. Φυσικά, ή μελέτη τών παλιών ρεαλιστών είχε σημαντική Επίδραση πάνω στήν άνάπτυξη τού ϋφους τού Τολστόι, άλλά θά ήταν λάθος άν Επιχειρούσαμε νά δείξουμε δτι τό ϋφος τού τολστοϊκοΰ ρεαλισμού στήν τέχνη καί τή λογοτεχνία, βγαίνει κατευθείαν άπό τούς παλιούς μεγάλους ρεαλιστές. Μ' δλο πού δ Τολστόι συνέχισε καί άνάπτυξε τις παραδόσεις τού παλιότερου ρεαλισμού, πάντοτε τό Εκανε μέ τόν δικό του πρωτότυπο τρόπο καί σύμφωνα μέ τις ανάγκες τής έποχής. Ποτέ δέν τό Εκανε σάν Επίγονος. Βάδιζε πάντα μαζί μέ τήν εποχή του, δχι μόνο στό περιεχόμενο, στά κοινωνικά προβλήματα καί στά πρόσωπα πού παρουσίαζε, άλλά καί άπ' τήν καλλιτεχνική άποψη. Γι' αύτό καί ή λογοτεχνική του μέθοδος Εμφανίζει πολλά κοινά χαραχτηριστικά μέ τή λογοτεχνική μέθοδο τών Εύρωπαίων συγχρόνων του. Άλλά, σέ συνάφεια μέ τούτη τή μεθοδολογική κοινότητα, Εχει σημασία κ* Ενδιαφέρον νά σημειώσουμε, πώς τά καλλιτεχνικά χαραχτηριστικά πού στήν Εύρώπη ήταν συμπτώματα τής παρακμής τού ρεαλισμού· καί συμβάλλανε στή διάλυση μερικών λογοτεχνικών μορφών, δπως τού δράματος, τού μυθιστορήματος καί τού διηγήματος, στά χέρια τού Τολστόι ξανακέρδισαν τή ζωτικότητα καί τήν πρωτοτυπία τους καί χρησίμεψαν σά στοιχεία μι3ς καινούριας μορφής πού γεννιόταν. Έ μορφή αύτή, συνεχίζοντας τις παραδόσεις τού παλιού μεγάλου ρεαλισμού μέ νεοτεριστικό τρόπο καί σέ σχέση μέ τά καινούρια προβλήματα, άνέβηκε σέ ϋψη πού δέν τά ξεπέρασε ή ρεαλιστική λογοτεχνία κανενός Εθνους. Ά ν άναλύσουμε τά Εργα τού Τολστόι άπό τήν άποψη τής παγκόσμιας λογοτεχνίας, πρέπει νά πάρουμε σάν άφετηρία τις ιδιομορφίες τού ϋφους τού Τολστόι καί τήν ειδική θέση του μέσα στή λογοτεχνία. Δίχως αύτές τις ιδιομορφίες είναι άδύνατο νά κατανοηθεί ή παγκόσμια Επιτυχία τών Εργων τού Τολστόι. Γιατί πρέπει πάντοτε νά'χουμε υπ' δψη μας πώς ό Τολστόι κατάχτησε αύτή τήν Επιτυχία σάν Ινας ούσιαστικά μοντέρνος συγγραφέας, μοντέρνος τόσο στή μορφή δσο καί στό περιεχόμενο. Ά π ό τήν δγδοη δεκαετία τού δέκατου Ενατου αιώνα κ' Γπειτα, ή Επιτυχία του ήταν παγκόσμια μέσα σ' Ενα λογοτεχνικό κόσμο καί σ' Ινα άναγνωστικό κοινό πού στή μνήμη τους ξεθώριαζε γοργά ή παράδοση τί)ς πριν άπό τό 1848 λογοτεχνίας καί πού τό μεγαλύτερο μέρος 

172

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ

ΕΓΡϋΙΙΑΊ-ΚΟ

ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τους είχε φτάσει ώς τό σημείο νά άντιτίθεται αποφασιστικά και μέ Οξύτητα ένάντια σ' αύτή τήν ίδια τήν παράδοση. ( Ή μόδα τοΟ Σταντάλ στήν περίοδο αύτή, Οφείλεται κατά ένα μέρος σέ παρανόηση και κατά ένα άλλο μέρος σέ παραποίηση. Τότε γινόταν μιά άπόπειρα νά παρουσιάσουν τό Σταντάλ σάν πρόδρομο τοϋ ύποκειμενικοΰ ψυχολογισμοΰ). Ό Ζολά λ.χ. άπορρίπτοντας τόν ύποτιθέμενο ρομαντισμό τοΟ Μπαλζάκ και τοΰ Σταντάλ, τούς έπέκρινε γιατί αύτοί πήγαιναν πιό πέρα άπό τόν καθημερινό «μέσο δρο» τής ζωής, δηλαδή έπέκρινε έκείνο άκριβώς τό γνώρισμα πού τούς έκανε μεγάλους ρεαλιστές. Στό Φλωμπέρ πάλι, καί ιδιαίτερα στή Μαντάμ Μποβαρν έβλεπε πραγματωμένα δλα έκεϊνα πού νόμιζε δτι άξιζαν στό Μπαλζάκ. Οί μικρότεροι εκπρόσωποι τοΰ νατουραλισμού, συγγραφείς καί κριτικοί (καθώς καί οί οπαδοί τών ρευμάτων πού έμφανίστηκαν μετά τό νατουραλισμό) παρουσιάζουν αύτή τήν άπομάκρυνση άπό τή μεγάλη παράδοση τοΰ ρεαλισμού άκόμα πιό έκδηλα κι άπό τό Ζολά. Μέσα σ' αύτή τήν άτμόσφαιρα ό Τολστόι κατάχτησε τήν παγκόσμια έπιτυχία του. Δέν θά ήταν σωστό νά υποτιμήσουμε τόν ένθουσιασμό μέ τόν όποιο γίνονταν δεχτά τά έργα του άπό τούς •Οπαδούς τής νατουραλιστικής σχολής καί τών άλλων μεταγενέστερων λογοτεχνικών ρευμάτων. Φυσικά, αύτή ή παγκόσμια έπιτυχία δέν στηριζόταν άποκλειστικά, ή έστω καί πρωταρχικά, πάνω σέ τέτοιους ενθουσιασμούς. Ά π ' τήν άλλη μεριά δμως, μιά τέτοια διεθνής έπιτυχία μέ τόση διάρκεια (άκόμη καί σήμερα δέν έχει λιγοστέψει) δέν θά ήταν δυνατή άν οί δπαδοί τών διαφόρων λογοτεχνικών τάσεων δέν είχαν βρει, ή δέ νόμιζαν δτι είχαν βρεί σημαντικά σημεία συγγένειας στά έργα τοΰ Τολστόι. Οί διάφορες νατουραλιστικές «έλεύθερες σκηνές» στή Γερμανία, τή Γαλλία καί τήν Αγγλία, πρωτοανέβασαν τό Κράτος τον ζόφου, έπειδή φαντάζονταν πώς ήταν υπόδειγμα νατουραλιστικού έργου. Λίγο καιρό άργότερα, ό Μαίτερλινγκ αιτιολογώντας θεωρητικά τό «καινούριο» δραματικό του ύφος άνέφερε σάν μάρτυρες τούς πειραματισμούς τοΰ Ί ψ ε ν καθώς καί τό Κράτος τον ζόφον Τό ίδιο πράγμα συνεχίζεται άκόμα καί σήμερα. Στό τέλος τοΰ βιβλίου αύτοΰ ό άναγνώστης θά βρεί μιά μελέτη γιά τούτη τήν παράταιρη άπήχηση τών έργων τοΰ Τολστόι. II "Οσο είδική κι άν στάθηκε ή έπίδραση τοΰ Τολστόι πάνω στήν εύρωπαϊκή λογοτεχνία, δέν ήταν πάντως μεμονωμένο φαινόμενο. "Η εισβολή τοΰ Τολστόι στήν παγκόσμια λογοτεχνία έγινε ταυτό- 

Ο ΤΟΛΣΤΟΙ" ΚΑΙ Η ΛΝΛΠΤΪΞΗ ΤΟΓ ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

17»

χρονα με τή χωρίς προηγούμενο γοργή άνοδο τής ρωσικής καί τής σκανδιναυϊκής λογοτεχνίας, σέ μιά ήγετική θέση μέσα στήν Εύρώπη δπου, ώς τότε, τά μεγάλα λογοτεχνικά ρεύματα τοϋ δέκατου ένατου αιώνα γεννιώνταν στις σπουδαιότερες δυτικές χώρες— τή Γερμανία, τήν 'Αγγλία καί τή Γαλλία. Οί συγγραφείς άπό άλλα έθνη, ώς τότε πού ή δγδοη καί ή ένατη δεκαετία τοϋ δέκατου ένατου αιώνα έφεραν μιάν άπότομη άλλαγή, πολύ σπάνια καταχτούσαν παγκόσμια σημασία.Ή άλήθεια είναι πώς ό Τουργκένιεφ είχε γίνει γνωστός στή Γερμανία καί τή Γαλλία πριν άπό άλλους Ρώσους συγγραφείς, άλλά ή έπίδρασή του δέν μπορεί νά συγκριθεί μέ τήν έπίδραση τοϋ Τολστόι ή τοϋ Ντοστογιέφσκι. Άλλωστε 6 Τουργκένιεφ είχε καταχτήσει τή φήμη του χάρη σ' έκείνα άκριβώς τάχαραχτηριστικά του πού πραγματικά είχαν μιά κάποια συγγένεια μέ τό γαλλικό ρεαλισμό τής έποχής. Άλλά στήν περίπτωση τοΰ Τολστόι καί τών Σκανδιναυών συγγραφέων (τοΰ "Ιψεν πρώτα πρώτα) πού κατάχτησαν τή φήμη τόν ίδιο καιρό, έκεΐνο πού έπίσης έπαιζε σημαντικό ρόλο ήταν τά μή - γνώριμα θέματά τους καί ή μή - γνώριμη μέθοδός τους. Ό "Ενγκελς σ' ένα γράμμα του στόν Πάουλ "Ερνστ, σχετικά μέ τόν "Ιψεν, τονίζει:
«Στα τελευταία είκοσι χρόνια ή Νορβηγία γνώρισε μιά τέτοια λογοτεχνική άνθηση όσο καμιά άλλη χώρα, έκτός άπό τή Ρωσία . . . Οί άνθρωποι α&τοί πάνε πιό πέρα ά π ' τους άλλους καί βάζουν τή σφραγίδα τους πάνω στίς άλλες λογοτεχνίες καί φυσικά όχι λιγότερο καϊ πάνω στη γερμανική».

Μιλώντας γιά τήν έπίδραση τής ρωσικής καί τής σκανδιναυϊκής λογοτεχνίας στήν Εύρώπη τής έποχής έκείνης άναφέραμε τόν παράγοντα «μή - γνώριμο». Άλλά τόν παράγοντα αύτόν δέν πρέπει νά τόν έκλάβουμε λαθεμένα σάν τό παρακμιακό κυνήγι τών έξωτικών θεμάτων, πού έμφανίστηκε μεταγενέστερα, στήν ίμπεριαλική έποχή.'Η λατρεία γιά τά μεσαιωνικά μυστηριακά έργα, γιά τή νέγρικη γλυπτική, ή τό κινέζικο θέατρο, είναι συμπτώματα τής δλοκληρωτικής διάλυσης τοϋ ρεαλισμοΰ. Οί άστοί συγγραφείς—έκτός άπό λίγους ξεχωριστούς οδμανιστές—δέν έχουν πιά τήν ικανότητα νά πλησιάσουν τά πραγματικά προβλήματα τής ζωής. Έ ξ άλλου, ή έπίδραση τής ρωσικής καί ΐής σκανδιναυϊκής λογοτεχνίας άρχίζει δταν ό άστικός ρεαλισμός έχει πιά φτάσει σέ κρίση. Μ' δλο πού 6 νατουραλισμός είχε καταστρέψει τά καλλιτεχνικά θεμέλια τοϋ μεγάλου ρεαλισμοΰ, οί μεγαλύτεροι άπ* τούς καταστροφείς, δπως 6 Φλωμπέρ, ό Ζολά κι 6 Μωπασσάν, ήξεραν άκόματί ήταν μεγάλη τέχνη καί σέ μερικά άπό τά έργα τους, ή σέ δρι- 

174

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΧ ΕΓΡίίΠΑ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

σμένα μέρη άπ' αύτά, κατάφεραν καί οί ίδιοι νά φτάσουν ώς τό έπίπεδό της. Τό ίδιο ισχύει καί γιά τούς οπαδούς και άναγνώστες τους. Ή έντύπωση, πού Ικανέ ή ρωσική καί σκανδιναυϊκή λογοτεχνία, συνδέεται χωρίς άμφιβολία μέ τό γεγονός δτι τό άναγνωστικό κοινό ένιωθε τήν παρακμή τοϋ εύρωπαϊκοΰ ρεαλισμοΰ καί λαχταρούσε μιά σύγχρονη του μεγάλη ρεαλιστική τέχνη. Άκόμα καί Ρώσοι ή Σκανδιναυοί συγγραφείς πολύ μικρότερης άξίας, σέ σύγκριση μέ τόν Τολστόι, παρουσίαζαν στά έργα τους ίχνη άπ' τή «μεγάλη τέχνη» πού είχε κιόλας χαθεί στήν Εύρώπη. Ή σύνθεση καί τά πρόσωπα τών έργων τους ήταν δυναμικά, τό πνευματικό έπίπεδο τών προβλημάτων καί τών λύσεών τους ύψηλό, ή γενική σύλληψή τους τολμηρή καί ή στάση τους ριζοσπαστική. Άκόμα κ ' ένα τόσο κριτικό πνεϋμα, σάν τό Φλωμπέρ, χαιρέτησε τόν Πόλεμο και ειρήνη τοϋ Τολστόι μέ μεγαλόστομο ένθουσιασμό, έπικρίνοντας μονάχα τά μέρη έκεϊνα δπου ή φιλοσοφία τής ιστορίας τοϋ Τολστόι έκφράζεται άνοιχτά.
«Σ* εδχαριστώ» έγραφε στόν Τουργκένιεφ «πού μου έστειλες τό μυθιστόρημα τοϋ Τολστόι. Είναι πρώτης τάξεως. Τί ζωγράφος καί τί ψυχολ ό γ ο ς ! . . . Νιώθω πώς μέσα στό έργο αύτό υπάρχουν πράγματα σαιξπηρικοϋ μεγαλείου! Τήν ώρα πού τό διάβαζα, φώναζα ά π ' τή χαρά μου... μ* -όλο πού τό μυθιστόρημα είναι πολύ μακρύ».

Τόν ίδιο ένθουσιασμό προκάλεσαν στή δυτικοευρωπαϊκή διανόηση έκείνη τήν έποχή καί τά θεατρικά έργα τοϋ Ίψεν. Πιστός στήν κοσμοθεωρία του δ Φλωμπέρ, έξέφραζε τόν ένθουσιασμό του μονάχα άπ' τήν καλλιτεχνική σκοπιά. Άλλά, δπως άναφέραμε κιόλας, ή έπίδραση τής ρωσικής καί τής σκανδιναυϊκής λογοτεχνίας στήν Εύρώπη, δέν περιοριζόταν μόνο στήν καλλιτεχνική σφαίρα. ' Η έπίδραση τούτη δφειλόταν πρώτα-πρώτα στό γεγονός ί τ ι αύτοί οί συγγραφείς καταπιάνονταν μέ προβλήματα παρόμοια μ' έκεϊνα πού άπασχολοϋσαν τή σκέψη τοϋ δυτικοευρωπαϊκού κοινού. Άλλά ή τοποθέτηση αύτών τών προβλημάτων γινόταν μέ πολύ πιό μεγάλη εύρύτητα και οί λύσεις πού δίνονταν, άν καί μή γνώριμες, ήταν πολύ πιό ριζοσπαστικές. Ό τρόπος πού οί μεγαλύτεροι Ρώσοι καί Σκανδιναυοί συγγραφεϊς χειρίζονταν αύτή τήν έπικαιρότητα τοϋ θέματος, έρχόταν σέ παράξενη άντίθεση μέ τή σχεδόν κλασική μορφή, πού ωστόσο δέν παρουσιαζόταν σάν άκαδημαϊκή ή άπηρχαιωμένη. 'Αντίθετα ή μορφή αύτή έξέφραζε τά σύγχρονα προβλήματα μ' έναν όλότελα σύγχρονο τρόπο. Πιό κάτω θά συζη- 

Ο Τ Ο Λ Σ Τ Ο Ι ' ΚΛΙ Η ΛΝΛΠΤΓΞΗ ΤΟΓ ΡΕΑΑΙΣΜΟΓ

175

τήσουμε γιά τόν καθαρά έπικό χαραχτήρα τών μεγάλων μυθιστορημάτων τοΟ Τολστόι, πού στά μάτια τοΟ Εύρωπαίου άναγνώσττ) τής έποχής φαινόταν τόσο άπίθανος. ΙΙρός τό παρόν συζητοΟμε έδώ γιά τήν έπίδραση πού είχαν τά έργα αύτά στήν Εύρώπη κι δχι γιά τά ίδια τά έργα. Γι' αύτό αρκεί μόνο νά ύπογραμμίσουμε έδώ τήν αύστηρή διάρθρωση καί τη σύνθεση τών θεατρικών έργων τοΰ "Ιψεν. Σέ μιά έποχή δπου τό δράμα βρισκόταν σέ δλο καί μεγαλύτερη άποσύνθεση καϊ καταντοΰσε μιά άπλή ζωγραφική τοΰ περιβάλλοντος, ό "Ιψεν έχτιζε αύστηρά συμπυκνωμένες δραματικές πλοκές, πού τά προσόντα τους θύμιζαν στούς άναγνώστες καί στό θεατρικό κοινό τούς Έλληνες καί τούς Ρωμαίους δραματουργούς. (Βλέπε τί γραφόταν έκείνη τήν έποχή σχετικά μέ τούς Βρνχόλακες). Σ ' έκεΕνες τις μέρες δπου δ διάλογος είχε χάσει τό μεγαλύτερο μέρος άπό τή δραματική του ένταση, κ' είχε έκφυλλιστεϊ σέ μιά φωνογραφική άποτύπωση τής καθημερινής κουβέντας, δ "Ιψεν έγραφε διάλογο πού ή κάθε φράση του άποκάλυπτε καινούρια γνωρίσματα τοΰ χαραχτήρα τοΰ δμιλητή καί προωθοΰσε τήν πλοκή ένα βήμα πιό πέρα. Διάλογο πού άπό μιά βαθύτερη άποψη ήταν πολύ πιό άληθινός άπ' δποιαδήποτε άντιγραφή τής καθημερινής κουβέντας. Έ τ σ ι οί πλατιοί κύκλοι τής ριζοσπαστικής διανόησης τής δυτικής Εύρώπης άπόχτησαν τήν έντύπωση πώς ή ρωσική καί ή σκανδιναυϊκή λογοτεχνία άποτελοΰσαν τήν «κλασική» λογοτεχνία τής έποχής τους ή πώς ήταν τουλάχιστον καλλιτεχνικά προμηνύματα μιδς κλασικής λογοτεχνίας πού έρχόταν. θ ά χρειαζόταν μιά πολύ μεγαλύτερη καί ειδική άνάλυση, γιά νά ξεκαθαρίσουμε ως πιό βαθμό τό ιψενικό δράμα ήταν, μέ τή βαθύτερη έννοια, προβληματικό, καθώς καί τό πόσο άτελώς, ή μορφική του τελειότητα έκρυβε τήν εσωτερική άπάθεια τής αντίληψης τοΰ "Ιψεν γιά τήν κοινωνία καί συνεπώς τήν πραγματική δραματική μορφή του. Έ δ ώ θά ήταν άρκετό νά ποΰμε πώς τό ιψενικό δράμα, παρ' δλη τήν έσωτερική του προβληματικότηκα, ήταν πολύ άνώτερο άπό τις εύρωπαϊκές δραματικές προσπάθειες τής έποχής, τόσο άπό τήν άποψη τής δραματικής πυκνότητας δσο κι άπό τήν άποψη τής μορφής. Ή άνωτερότητα αύτή είναι τόσο μεγάλη ώιτε άκόμα κι άλλοι Σκανδιναυοί συγγραφείς πού έπηρεάζονταν άπό τή γενική εύρωπαϊκή άποσύνθεση πολύ περισσότερο άπ' δσο δ "Ιψεν, δπερεΐχαν, σέ σύγκριση μέ τούς δυτικούς, στά ζητήματα τής έντασης, τής πυκνότητας, τής άποφυγής τών κοινοτοπιών τού νατουραλισμού καί τών κενών τεχνασμάτων τοΰ φορμαλιστικού «πειραματισμού». Ό Στρίντμπεργκ, λόγου χάρη, παρουσιάζει ξεκαθαρισμένες νατουραλιστικές τάσεις καί προχώρησε πολύ πιό πέρα άπό τόν "Ιψεν στήν διάλυση τής δραματικής μορφής. 

176

ΜΕΑΕΤΒΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ 2 Π Α - Ι Κ 0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Οί συγκρούσεις καί οΕ ήρωές του γίνονται δλο καί πιό πολύ Υποκειμενικοί ή άκόμη καί παθολογικοί. Άλλά τά πρώτα του έργα π α ρουσιάζουν μιά απλότητα στήν Αρχιτεκτονική διάρθρωση, οικονομία στά Εκφραστικά μέσα καί πυκνό διάλογο, πράγματα πού τοΟ κάκου· θά τ ' άναζητοΟσε κανείς στούς δραματικούς συγγραφείς τής γαλλικής ή τής γερμανικής νατουραλιστική; σχολής. ' Η ελπίδα τής εύρωπαϊκής λογοτεχνικής πρωτοπορίας πώς αύτή ή ρωσική καί ή σκανδιναυϊκή λογοτεχνία προμηνούσαν μιά καινούρια χαραυγή στήν άνάπτυξη τής εύρωπαΐκϊ,ς λογοτεχνίας, στηριζόταν βέβαια σέ μιάν αύταπάτη. Εκείνοι πού έτρεφαν αύτές τις έλπίδες δέν είχαν σαφή άντίληψη τών κοινωνικών αίτιων πού προκαλούσαν τήν παρακμή τών δικών τους λογοτεχνιών ή τήν παράξενη άνθηση τής λογοτεχνίας στή Ρωσία καί στις σκανδιναυίκές ΧώΡε«· Ό "Ενγκελς έβλεπε ολοκάθαρα τόν ειδικό χαραχτήρα αύτής τής λογοτεχνικής άνάπτυξης καί βαθυστόχαστα χαραχτήρισε τά κύρια γνωρίσματα τής κοινωνικής της βάσης. "Εγραφε γιά τόν"Ιψεν στόν ΙΊάουλ "Ερνστ:
«'Οποιαδήποτε κι άν είναι τά σφάλματα ατά έργα τοϋ "Ιψεν λ . χ . , τά έργα αύτά άντανακλοϋν βέβαια γιά μάς Εναν κόσμο περιορισμένο καί μικροαστικό, άλλά μ' όλο τούτο έναν κόσμο τόσο μακρινό άπό τόν γερμανικό, όσο άπέχει 6 ουρανός άπό τή γή. "Εναν κόσμο όπου οί άνθρωποι έχουν άκόμη χαραχτήρα καί πρωτοβουλία καί Ορούν αυτόβουλα έστω κι άν ή δράση τους αύτή φαίνεται μάλλον παράξενη άπό τή σκοπιά ένός ξένου. Προτιμώ νά ρίξω μιά ματιά άπό πιό κοντά σ' αύτά τά πράγματα πριν νά έχφέρω κρίση».

Μέ τά λόγια αύτά ό "Ενγκελς κατάδειχνε τόν ούσιαστικό λόγο τής Επιτυχίας τής ρωσικής καί τής σκανδιναυϊκής λογοτεχνίας στήν Εύρώπη Γ σέ μιάν εποχή δπου ή δύναμη τού χαραχτήρα, ή πρωτοβουλία κ* ή άνεξαρτησία Εξαφανίζονταν δλο καί πιό πολύ άπό τήν καθημερινή ζωή τού αστικού κόσμου, καί δπου τό μόνο πού μπορούσαν νά ζωγραφίσουν οί έντιμοι συγγραφείς, δπως δ Μωπασσάν, ήταν ή διαφορά άνάμεσα σ' Εναν κούφιο καριερ(στα καί σ' Εναν άποβλακωμένο ήλίθιο, οί Ρώσοι καί οί Σκανδιναυοί παρουσίαζαν έναν κόσμο δπου οί άνθρωποι άγωνίζονταν μέ φλογερό πάθος Ενάντια στόν Εκφυλισμό τους άπό τόν καπιταλισμό—Εστω κι άν δ άγώνας τους αύτός ήταν τραγικά ή κωμικοτραγικά μάταιος. "Ετσι, οί ήρωες τών Ρώσων ή τών Σκανδιναυών συγγραφέων έδιναν τις ίδιες μάχες πού έδιναν καί τά πρόσωπα τ?,ς δυτικής λογοτεχνίας καί νικιώντουσαν άπό τις ίδιες βασικές δυνάμεις. Άλλά δ άγώνας τους καί ή ήττα τους ήταν ασύγκριτα μεγαλύτεροι καί ήρωικότεροι άπ' τόν άγώνα τών άντίστοιχων προσώπων τής δυ- 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι ' ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ ΤΟΓ ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

177

τικής λογοτεχνίας. Ά ν συγκρίνουμε τή Νόρα ή τήν κυρία Ά λ βινγκ μέ τίς ήρωίδες τών οικογενειακών τραγωδιών πού απεικονίζονταν στά δυτικοευρωπαϊκά μυθιστορήματα καί θεατρικά Iργα, θά μπορέσουμε νά δούμε τή διαφορά. Αύτή άκριβώς ή διαφορά άποτελοΟσε τ?) βάση τής μεγάλης ρωσικής καί σκανδιναυϊκής έπιτυχίας καί έπίδρασης. Δέν είναι δύσκολο νά άποκαλύψουμε τίς κοινωνικές ρίζες αύτής τής έπιτυχίας καί έπίδρασης. Ύστερα άπό τίς έπαναστάσεις τοΟ 1848, τήν έξέγερση τού 'Ιούνη καί ιδιαίτερα ύστερα άπό τήν Κομμούνα τοΟ Παρισιού, ή ιδεολογία τής εύρωπα'ικής άστικής τάξης μπήκε στήν περίοδο τής άπολογητικής. Μέ τήν ένοποίηση τής Γερμανίας καί τής 'Ιταλίας, τά άποφασιστικά καθήκοντα τής άστικής έπανάστασης είχαν, γιά ένα ορισμένο χρονικό διάστημα καί σέ δ,τι αφορούσε τίς μεγάλες δυνάμεις τής δυτικής Εύρώπης, εκπληρωθεί. Είναι βέβαια χαραχτηριστικό τό δτι, τόσο στή Γερμανία δσο καί στήν 'Ιταλία, τά καθήκοντα αύτά έκπληρώθηκαν δχι μέ έπαναστατικές, άλλά μέ άποφασιστικά αντιδραστικές μεθόδους. Ό ταξικός άγώνας άνάμεσα στήν άστική τάξη καί τό προλεταριάτο είχε δλοφάνερα γίνει τό κεντρικό ζήτημα κάθε κοινωνικού προβλήματος. Ή ιδεολογία τής άστικής τάξης έξελισσόταν δλο καί περισσότερο πρός τήν κατεύθυνση τής προστασίας τού καπιταλισμού, ένάντια στις διεκδικήσεις τών έργατών. Καθώς οί οικονομικές συνθήκες τής ιμπεριαλιστικής έποχής ώρίμαζαν μέ έπιταχυνόμενο ρυθμό, έξασκούσαν μιά δλο καί πιό γοργά αύξανόμενη έπίδραση πάνω στήν ιδεολογική έξέλιξη τής άστικής τάξης. Αύτό φυσικά δέ σημαίνει πώς δλοι οί Δυτικοευρωπαίοι συγγραφείς τού καιρού έκείνου ήταν συνειδητοί ή άσύνειδοι ύπερασπιστές ή έγκωμιαστές τού καπιταλισμού. "Ισα ίσα δέν ύπάρχει οδτε ένας σημαντικός συγγραφέας τής έποχής αύτής πού νά μήν άντιτάχθηκε στόν καπιταλισμό, άλλοι μέ άγανάχτηση κι άλλοι μέ ειρωνεία. Ά λ λ ά δ γενικός ορίζοντας αύτής τής άντίθεσης καί οί εύκαιρίες γιά τή λογοτεχνική της έκφραση, καθορίζονταν, περιορίζονταν καί στένευαν άπό τήν άνάπτυξη τής άστικής κοινωνίας καί τήν άλλαγή τής άστικής ιδεολογίας. Κάθε πρωτοβουλία, άνεξαρτησία καί ήρωισμός έξαφανίστηκαν γιά πολύν καιρό άπό τό δυτικοεύρωπαϊκό άστικό κόσμο. Οί συγγραφείς πού έπιχείρησαν νά ζωγραφίσουν τόν κόσμο μέ πρόθεση άντιπολιτευτική μπορούσαν νά ζωγραφίσουν μόνο τήν άξιοκαταφρόνητη χαμέρπεια τού κοινωνικού τους περιβάλλοντος κ' έτσι ή πραγματικότητα πού άντανακλούσαν, τούς έξωθούσε στή στενή άσημαντότητα τού νατουραλισμού. Ά ν , κεντρισμένοι άπό τή δίψα τους γιά καλύτερα πράγματα, ήθελαν νά 12 

178

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ·Ι·ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

πάνε πιό πέρα άπ' αύτή τήν πραγματικότητα, δέν μποροΟσαν νά βροΰν τό ύλικό ζωής πού θά τούς έδινε τή δυνατότητα νά γίνουν μεγάλοι, χάρη στήν καλλιτεχνική καί πιστή στή ζωή συμπύκνωσή του. Ά ν έπιχειροΟσαν νά απεικονίσουν μεγάλα πράγματα, τό αποτέλεσμα ήταν μιά δλο καί περισσότερο κενή, άφηρημένα ούτοπική καί ρομαντική, μέ τή χειρότερη έννοια τής λέξης, εικόνα. Στή Σκανδιναυία καί τή Ρωσία, ή καπιταλιστική άνάπτυξη άρχισε πολύ άργότερα άπ' δτι στή δυτική Εύρώπη καί στήν δγδοη κ' ένατη δεκαετία τοΟ περασμένου αίώνα ή άστική ιδεολογία στις χώρες αύτές δέν είχε άκόμα εξωθηθεί ώςτήν απολογητική. Οί κοινωνικές συνθήκες, πού εύνόησαν τό ρεαλισμό καί καθόρισαν τήν άνάπτυξη τής εύρωπαϊκής λογοτεχνίας άπό τό Σουΐφτ ώς τό Σταντάλ, δπήρχαν άκόμα στις χώρες αύτές, μ' δλο πού ή μορφή τους ήταν διαφορετική καί οί περιστάσεις είχαν πάρα πολύ αλλάξει. Στήν άνάλυσή του γιά τά έργα τοϋ Ίψεν, δ "Ενγκελς κάνει μιάν έντονη αντιπαράθεση αύτοϋ τοΰ χαραχτηριστικοΰ τής κοινωνικής έξέλιξης τής Νορβηγίας μέ τήν κατάσταση τής Γερμανία: στήν ίδια περίοδο. Ωστόσο δέν πρέπει νά θεωρήσουμε πώς ή κοινωνική βάση τοΰ ρεαλισμοΰ στή Ρωσία ήταν ταυτόσημη μέ κείνη πού ύπήρχε στή Σκανδιναυΐα. Ά ν τό θέμα μας δέ; ήταν ό Τολστόι, άλλά ή έπίδραση πού άσκησε πάνω στή δυτική Εύρώπη ή ρωσική καί ή σκανδιναυϊκή λογοτεχνία θά μπορούσαμε νά περιοριστοΰμε μόνο στό νά ποΰμε δτι, τόσο στή Ρωσία δσο καί στή Σκανδιναυία, οί συνθήκες ήταν πιό εύνοϊκές γιά τή ρεαλιστική λογοτεχνία άπ' δ,τι στή δυτική Εύρώπη. Ή άνάπτυξη τοϋ καπιταλισμοΰ είχε καθυστερήσει καί στά δυό αύτά μέρη καί δ ρόλος πού έπαιζε δ ταξικός άγώνας άνάμεσα στήν άστική τάξη καί τό προλεταριάτο ήταν, μέσα στό σύνολο τής κοινωνικής πορείας, μικρότερος. Ανάλογα μ' αύτά λοιπόν καί ή γενική ιδεολογία τής άρχουσας τάξης δέν ήταν ακόμη, ή ήταν λιγότερο, απολογητική. Άλλά ή καθυστέρηση τής καπιταλιστικής άνάπτυξης είχε δλότελα διαφορετικό χαραχτήρα στή Νορβηγία, άπ' δ,τι στή Ρωσία. Ό "Ενγκελς ύπόδειξε προσεχτικά τά «κανονικά» χαραχτηριστικά τής νορβηγικής άνάπτυξης. "Εγραφε :
« Ή χώρα είναι καθυστερημένη έξ αίτιας τής απομόνωσης καϊ τών φυσικών συνθηκών της. Ά λ λ α ή γενική της κατάσταση ήταν πάντα αυτή πού ταίριαζε τις συνθήκες παραγωγής της και συνεπώς κανονική».

Έ ν α άλλο σημείο είναι πώς άκόμα καί ή άνάπτυξη τοΰ καπι- 

Ο Τ Ο Λ Σ Τ Ο Ι · ΚΑΙ Η ΔΝΔΠΤΤΙΗ ΤΟΓ ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ

179

τχλισμοϋ ήταν συγκριτικά αργή καϊ βαθμιαία μέσα στις ειδικές συνθήκες πού υπήρχαν στή Νορβηγία.
« Ό Νορβηγός αγρότης Βέν υπήρξε -ιοτε δουλοπάροικος... ό Νορβηγός μικροαστός είναι γιός ένός έλεύθερου άγρότη καί μέσα στις συνθήκες αυτές, σέ σύγκριση με τό Γερμανό φιλισταΐο, είναι άνθρωπος».

"Ολα αύτά τά εύνοϊκά γνωρίσματα τής νορβηγικής καπιταλιστικής καθυστέρησης, έπιφέρανε τήν παράξενη άνθηση τής νορβηγικής λογοτεχνίας.'Η απρόσκοπτη πρόοδος τοΰ καπιταλισμού καθιστούσε προσωρινά δυνατή τήν άνάπτυξη μι5ς έκτεταμένης, καί ρωμαλέα ρεαλιστικής λογοτεχνίας πού ύποσχόταν πολλά. Άλλά μέ τήν πάροδο τοΰ χρόνου ή Νορβηγία ήταν ύποχρεωμένη νά ευθυγραμμιστεί μέ τή γενική καπιταλιστική έξέλιξη τής Ευρώπης κατά τρόπο τέτοιο, φυσικά, πού διατήρησε δσο γινόταν περισσότερο, τϊς ειδικές συνθήκες οί οποίες καθόριζαν τήν άνάπτυξη τής χώρας. Ή νορβηγική λογοτεχνία αντανακλά εύδιάκριτα αύτή τήν έξομοίωση μέ τήν υπόλοιπη Ευρώπη. Ό ίδιος ό "Ιψεν στά γερατειά του έκδήλωνε μιά δλο καί μεγαλύτερη άβεβαιότητα στήν άντιπολιτευτική του στάση κι αύτό είχε σάν άποτέλεσμα νά άπορροφϊ, σέ δλο καί μεγαλύτερο 3αθμό, πολλά άπό τά παρακμιακά γνωρίσματα τής δυτικής εύρωπαϊκής λογοτεχνίας καί τών έκφραστικών της τρόπων (συμβολισμό). Οί σταδιοδρομίες τών νεότερων άντιπολιτευόμενων καί ρεαλιστών συγγραφέων, δείχνουν πώς αυτοί υποκύπτουν δλο καί πιό πολύ στή γενική άντιδραστική, άντιρεαλιστική ιδεολογική καί καλλιτεχνική έπίδραση τής δυτικής Εύρώπης. Πριν άκόμη άπό τόν πόλεμο ή σταδιοδρομία τοΰ Άρνε Γκάρμποργκ, ένός έξαιρετικά προικισμένου ρεαλιστή συγγραφέα, κατέληξε σέ θρησκευτικό σκοταδισμό κι δ Κνούτ Χάμσουν, ύστερα άπ' τόν πόλεμο ύπόκυψε στις άντιδραστικές ιδεολογίες πού ύπήρχαν μέσα στά λογοτεχνικά ρεύματα κ ' έφτασε ώς τό φασισμό. Έ καπιταλιστική καθυστέρηση τής Ρωσίας είχε ολότελα διαφορετικό χαραχτήρα. Ή εισβολή τοΰ καπιταλισμού στή μισο ασιατική δουλοπαροικία τού τσαρισμού έπέφερε μιά πλατειά διαδεδομένη κοινωνική ανησυχία πού κράτησε άπό τήν κατάργηση τής δουλοπαροικίας ώς τήν έπανάσταση τοΟ 1905. Ό Λένιν λέει πώς ό Τολστόι ήταν δ καθρέφτης αύτής τής έποχής. Ή ειδική της άνάπτυξη καθόρισε τά ειδικά γνωρίσματα τής τέχνης τοΰ Τολστόι καί κοντά σ' αύτά, τή διαφορά άνάμεσα στήν έπίδραση πού άσκησαν πάνω στήν Εύρώπη ό Τολστόι άπό τή μιά καί οί Σκανδιναυοί άπ' τή άλλη. Κάθε ρεαλιστική καί συγκεκριμένη άνάλυση 

180

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τής έπίδρασης τοϋ Τολστόι πάνω στδν κόσμο τής λογοτεχνίας, πρέπει, λοιπόν, νά βασίζεται πάνω σέ μιάν άνάλυση αύτής τής έποχής. Ό Λένιν μάς έδωσε μιά τέτοια άνάλυση, ένώ οί άπόψεις πού οί Ρώσοι χυδαίοι κοινωνιολόγοι έκφράζανε γιά τόν Τολστόι, άποκαλύπτουν μόνο πώς ή έπίδραση πού άσκησε αύτός δ μεγάλος συγγραφέας ήταν καί γι' αύτούς τδ ίδιο μυστήριο δσο μυστήριο ήταν καί γιά τούς συγχρόνους τους στήν Εύρώπη. Ό Λένιν καθόρισε μέ μεγάλη σαφήνεια τδν είδικδ χαραχτήρα αύτής τής έπαναστατικής έποχής, συγκρίνοντάς την μέ τίς προηγούμενες έπαναστάσεις πού κατευθύνονταν ένάντια στά φεουδαρχικά ή μισοφεουδαρχικά κοινωνικά συστήματα. Λέει:
«"Ετσι βλέπουμε πώς ή άντίληψη "άστική έπανάσταση" είναι άνεπαρκής γιά τόν καθορισμό τών δυνάμεων που μποροϋν νά κερΒίοουν τή νίκη σέ μιά τέτοια έπανάσταση. Μπορεί νά υπάρχουν και υπήρξαν άστικές έπαναστάσεις στίς όποιες ή έμπορική ή ή εμποροβιομηχανική άστική τάξη, έπαιζε τό ρόλο τής κυριότερης κινητήριας δύναμης. Ή νίκη τών τέτοιων έπαναστάσεων ήταν Βυνατή σάν νίκη τοϋ Αντίστοιχου τμήματος τής άστικής τάξης πάνω στους αντιπάλους του (τοϋς προνομιούχους ευγενείς λ . χ . ή τήν Απόλυτη μοναρχία). 'Αλλά στή Ρωσία τά πράγματα είναι διαφορετικά. Ή νίκη τής Αστικής τάξης στή χώρα μας είναι άδύνατη σάν άστική νίκη. Τοϋτο φαίνεται σάν παραδοξολογία άλλά είναι γεγονός. Ή μεγάλη άριθμητική υπεροχή τοϋ άγροτικοϋ πληθυσμοϋ. ή φοβερή καταπίεση ποϋ τοϋ γίνεται άπό μέρους τών φεουδαρχών γαιοχτημόνων—οί μισοί άπ' αύτούς κατέχουν Απέραντα τσιφλίκια—ή δύναμη καί ή ταξική συνείδηση τής έργατικής τάξης ποϋ είναι κιόλας οργανωμένη σ' ίνα σοσιαλιστικό κόμμα, όλες αύτές οί συνθήκες δίνουν στήν άστική έπανάσταση τής χώρας μας έναν ειδικό χαραχτήρα».

Βέβαια, δ Τολστόι δέν άντιλαμβανόταν τήν πραγματική φύση τής ρωσικής έπανάστασης. Άλλά έπειδή ήταν μεγαλοφυής συγγραφέας κατέγραψε πιστά δρισμένα βασικά γνωρίσματα τής πραγματικότητας κ ' έτσι, χωρίς νά τδ ξέρει κι άντίΗετα μέ τίς ένσυνείδητες προθέσεις τους, έγινε δ ποιητικδς καθρέφτης δριομένων έκφάνσεων τής έπαναστατικής άνάπτυξης στή Ρωσία. Έ τόλμη καί τδ εύρος τοϋ ρεαλισμοϋ τοϋ Τολστόι, στηρίζονται στδ γεγονός δτι δ ρεαλισμός αύτός άγεται άπό ένα κίνημα παγκόσμιας σημασίας, ένα κίνημα έπαναστατικό στή βασική κοινωνική τάση του. Οί συγγραφείς τής δυτικής Εύρώπης δέν είχαν έκείνη τήν έποχή τέτοια θεμέλια γιά νά οικοδομήσουν πάνω τους. Πριν άπ' τδ 1848 οί μεγάλοι συγγραφείς τής Δύσης είχαν κι αύτοί τά πόδια τους σταθερά ριζωμένα σ' ένα τέτοιο έδαφος. Ή συγγένεια τοϋ Τολστόι μαζί τους στηρίζεται πάνω στήν κοινότητα τών πρωταρχικών κοινωνικών θεμελίων τής τέχνης. Διαφέρει άπ' αύτούς έπειδή ή δική του κοινωνική δάση, — δ ειδικός χαραχτήρας τής ρω- 

0 TOASTO-I· ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΪ ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

181

«ικής Επαναστατικής άνάπτυξης — διαφέρει άπό τή δική τους. Τό δτι δ συγγραφέας πρέπει νά καταγράφει Ιντιμα χωρίς φόβους και χωρίς εύνοιες κάθε τι πού βλέπει όλόγυρά του είναι δρος «Εκ τών ων ούκ άνευ» γιά τήν ύπαρξη τοϋ μεγάλου ρεαλισμοϋ. Αύτός δ Υποκειμενικός δρος γιά τήν δπαρξη μεγάλου ρεαλισμοϋ απαιτεί ίσως Ιναν άκριβέστερο ορισμό. Γιατί ή άπλά δποκειμενική αθωότητα τών ρεαλιστών συγγραφέων έπέζησε καί μετά τήν παρακμή τοϋ ίδιου τοϋ ρεαλισμοϋ, άλλά δέν μποροΟσε νά άποτρέψει τις συνέπειες πού έπέφερε αύτή ή παρακμή στόν τομέα τής τέχνης καί τής φιλοσοφίας. Ή δποκειμενική τιμιότητα τοΟ συγγραφέα, τότε μόνο μπορεί νά δημιουργήσει άληθινό ρεαλισμό, δταν άποτελεΐ καλλιτεχνική έκφραση ένός τόσο πλατιοΰ κοινωνικοϋ κινήματος πού άπ' τή μιά τά προβλήματά του θά παροτρύνουν τό συγγραφέα νά παρατηρεί καί νά περιγράφει τις πιό σημαντικές όψεις τοΰ κινήματος αύτοΰ, ένώ άπ' τήν άλλη θά τοΰ κρατάει άλύγιστη τή ραχοκοκκαλιά καί θά τοΰ δίνει τή δύναμη καί τό θάρρος πού χρειάζεται γιά νά κάνει γόνιμη τήν εΐλικρίνειά του. Τέτοια μεγάλα ιστορικά κινήματα διόλου δέν καλύπτονται άπλά καί μόνο μέ τή φθαρμένη άντίληψη γιά τήν «πρόοδο». Ή χυδαία κοινωνιολογία διαστρέφει τις κοινωνικές συνθήκες τής ποιητικής ύποκειμενικότητας, έκχυδαίζοντας τή σχέση άνάμεσα στήν κοινωνία καί τό συγγραφέα καί δδηγώντας τη σέ μιά φιλελεύθερο - μηχανιστική κατεύθυνση. Λόγου χάρη Ενας συγγραφέας μπορεί τή μιά φορά νά θεωρείται σάν απόλυτα «προοδευτικός» (δπως ό Μπαλζάκ λ.χ. πού τόν παρουσιάζουν σάν πρωταγωνιστή τοϋ βιομηχανικοΰ καπιταλισμού) καί άπ' τήν άλλη μπορεί νά θεωρείται σάν Εντελώς τό άντίθετο, έπειδή άκριβώς δέν μπορεί νά χωρέσει μέσα στήν άντίληψη τών φιλελεύθερων γιά τήν «πρόοδο». "Ενας συγγραφέας μπορεί νά είναι σέ θέιη νά άποκαλύπτει καί νά άπεικονίζει τούς ούσιαστικούς παράγοντες μιδς δρισμένης φάσης τής κοινωνικής άνάπτυξης, μ' δλο πού άσπάζεται άπόψεις πού περιέχουν άντιδραστικά στοιχεία. Τοΰτο δμως δέν θά μειώσει τήν άντικειμενική άξία τής ειλικρίνειας του. Σέ τέτοιες περιπτώσεις ή ειλικρίνεια τοΰ συγγραφέα θά τοΰ δώσει άκόμα καί τήν ικανότητα νά ζωγραφίσει άληθινά τήν πραγματικότητα ένός κοινωνικοϋ κινήματος. 'Αρκεί, φυσικά, αύτό τό κοινωνικό κίνημα νά θέτει πραγματικά προβλήματα καί νά βρίσκει λύσεις γι' αύτά. Ή ειλικρίνεια τών μεγάλων συγγραφέων δέν πρέπει βέβαια νά κρίνεται άπό τό τί λέει κάποιος «μέσος» Εκπρόσωπος ένός τέτοιου κινήματος, οδτε άπό τό τί λένε άκόμα κι αύτοί οί ίδιοι οί μεγάλοι συγγραφείς. Έ άκτίνα δράσης τής είλικρίνειάς τους Εξαρτάται άπό τήν άκτίνα δρά- 

182

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡ12ΠΑ·Ι·ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

σης τών προβλημάτων πού θέτουν τά τέτοια κινήματα καί ή σημασία πού αύτά έχουν μέσα στήν έξέλιξη τής άνθρωπότητας. Στήν άνάλυσή του γιά τήν έξέλιξη τοϋ έπαναστατικοϋ κινήματος στή Ρωσία ως τό 1905, < Λένιν έδειξε καθαρά δτι ή ειδι5 κή θέση τής ρωσικής άγροτιάς καί δ ρόλος πού αύτή έπαιξε στήν Λατάρρευση τοϋ μισοφεουδαρχικοϋ δεσποτισμού τοϋ Τσάρου, είχε ούσιαστική σημασία γιά τόν καθορισμό τοϋ χαραχτήρα τής ρωσικής έπανάστασης καί τής θέσης της μέσα στήν παγκόσμια ιστορία. Ό Λένιν πολύ σωστά θεωροϋσε τόν Τολστόι ποιητικό καθρέφτη αύτής τής άγροτικής έπανάστασης. Σ ' αύτό βρήκε τήν έξήγηση τοϋ γιατί ό Τολστόι μποροϋσε νά αναπτυχθεί καί να γίνει Ινας τόσο μεγάλος ρεαλιστής συγγραφέας ισάξιος μέ ιούς μεγαλύτερους κλασικούς ρεαλιστές, μ ' δλο πού στόν καιρό του 6 ρεαλισμός βρισκόταν ήδη σέ παρακμή, στήν Εύρώπη. Ό Λένιν έδειξε άκόμα δτι αύτός ό ειδικός χαραχτήρας τής ρωσικής άγροτικής έπανάστασης ήταν Ινας ούσιαστικός παράγοντας σ' αύτή τήν άνώτατη μορφή άστικής έπανάστασης — τής άστικής έπανάστασης στήν όποία ή νίκη τής άστικής τάξης ήταν άδύνατη —. 'Εξηγώντας αύτό τό πράγμα εξήγησε ταυτόχρονα καί τό γιατί ό Τολστόι μποροϋσε νά αναπτύξει τό ρεαλισμό ένα βήμα πιό πέρα άπ' δσο τόν είχαν άναπτύξει δλοι οί προγενέστεροί του. Είπαμε πώς τά άντιδραστικά στοιχεία στήν κοσμοθεωρία τών μεγάλων συγγραφέων δέν τούς έμποδίζουν άπό τό νά άπεικονίσουν τήν κοινωνική πραγματικότητα μέ περιεκτικό, ορθό καί άντικειμενικό τρόπο. Άλλά καί έδώ πάλι, πρέπει νά είδικέψουμε πιό πολύ τό ζήτημα. Γιατί τά πιό πάνω δέν ισχύουν γιά όποιαδήπο"ε, ή γιά κάθε, κοσμοθεωρία. Μονάχα εκείνες οί αύταπάτες πού πηγάζουν άπό τό άπεικονιζόμενο κοινωνικό κίνημα, δηλαδή οί αύταπάτες — οί συχνά τραγικές αύταπάτες — πού είναι ιστορικά άναγκαΐες, δέν έμποδίζουν τό συγγραφέα νά άπεικονίσει τήν κοινωνική πραγματικότητα μέ άντικειμενική άλήθεια. Τέτοιας λογής ήταν οί αύταπάτες τοϋ Μπαλζάκ καί τοϋ Σαίξπηρ. Τέτοιας λογής ήταν, σέ τελευταία άνάλυση, καί οί αύταπάτες τοϋ Τολστόι. Ό Λένιν έλεγε:
<01 αντιφάσεις ποϋ υπάρχουν μέσα στις άπόψεις τοϋ Τολστόι... είναι άληθινός καθρέφτης έχείνων τών Αντιφατικών περιστάσεων μές στις όποιες πραγματοποιήθηκε ή Ιστορική βράση τής άγροτιάς στήν έπανάσταση μας».

"Ολες οί αύταπάτες τοΟ Τολστόι-καί δλες οί άντιδραστικές ούτοπίες του — άρχίζοντας άπό τή θεωρία τής παγκόσμιας άπελευθέρωσης τοϋ Χένρυ Τζώρτζ καί φτάνοντας ώς τή θεωρία τής μή 

Ο ΤΟΛΣΤΟ'Γ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΪΞΗ ΤΟΓ ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ

183

προβολής άντίστασης στό κακό — ήταν, δλες >ωρίς καμιά έξαίρεση, ριζωμένες μέσα στήν ειδική θέση τής ρωσικής άγροτιάς. Φυσικά, ή άναγνώριση τής ιστορικής τους αναγκαιότητας δέν τις κάνει λιγότερο ούτοπικές ή λιγότερο άντιδραστινές. Αποτέλεσμα δμως τής ιστορικής άναγκαιότητας αύτών τών αύταπατών είναι τό γεγονός δτι, δχι μόνο δέ στάθηκαν έμπόδιο στό ρεαλισμό τοΟ Τολστόι, άλλά καί πραγματικά συνέβαλαν στό μεγαλείο του, τό βάθος και τό αίσθημά του, μ' δλο πού, φυσικά, αύτό έγινε μέ πολύ άντιφατινό τρόπο. Είναι ολοφάνερο πώς αύτές οί αύταπάτες καί τά άντιδραστικά χαρακτηριστικά συχνά παίζουν σημαντικό ρόλο στόν καθορισμό τής έπίδρασης τού Τολστόι πάνω στή δυτική Εύρώπη. Μ' δλο πού χάρη σ' αύτά φτιάχτηκε μιά γέφυρα άνάμεσα στό Δυτικοευρωπαίο άναγνώστη καί τόν ποιητή τής ρωσικής άγροτιδς, ώστόσο ο Τολστόι μετέφερε τόν άναγνώστη σ' έναν ποιητικό κόσμο δλότελα διαφορετικό άπό κείνον πού ή φιλοσοφία του έκανε τόν τελευταίο αύτόν νά περιμένει. Ό άναγνώστης ξαφνικά βρισκόταν πρόσωπο μέ πρόσωπο μέ τή «σκληρότητα» καί τήν «ψυχρότητα» ένός μεγάλου ρεαλιστή, μέ μιά τέχνη πού, παρά τό γεγονός δτι ή μορφή καί τό βέμα της ήταν πολύ ταιριασμένα μέ τήν έποχή έκείνη, στήν έσώτατη δμως ουσία της φαινόταν πώς έρχότανε άπό έναν δλότελα διαφορετικό κόσμο. Μονάχα οί μεγάλοι αστοί άνθρωπιστές τής μεταπολεμικής περιόδου άρχισαν νά καταλαβαίνουν δτι αύτός ό δλότελα διαφορετικός κόσμος δέν ήταν τίποτε άλλο άπό τό ίδιο τους τό παρελθόν πού τούς φαινόταν χαμένο—πώς ήταν δ κόσμος τής μεγάλης άστικής έπανάστασης. Είναι χαραχτηριστικό πώς αύτό τό άντιλαμβάνονταν τόσο περισσότερο, δσο περισσότερο ό άστικός έπαναστατικός άνθρωπισμός τους πλησίαζε τήν καινούρια δημοκρατία, τόν άνθρωπισμό τής νικηφόρας προλεταριακής έπανάστασης. III Έ έξέλιξη τής άστικής κοινωνίας ύστερα άπ τό 1848 κατέστρεψε τίς δποκειμενικές συνθήκες πού έκαναν δυνατή τήν ύπαρξη ένός μεγάλου ρεαλισμού. Ά ν θεωρήσουμε τό πρόβλημα αύτής τή παρακμής άπό τήν ύποκειμενική σκοπιά τοΰ συγγραφέα, θά δοΰμ πρώτα πρώτα δτι στήν περίοδο αύτή οί συγγραφείς τής Εύρώπη γίνονταν δλο καί πιό πολύ άπλοί θεατές καί παρατηρητές τής κοινωνικής πορείας. Αντίθετα οί παλιοί ρεαλιστές ζούσαν οί Ιδιοι αύτή τήν πορεία καί συμμετείχαν σ' αύτή. Τά συμπεράσματα τους ήταν πορίσματα τοΰ άγώνα ζωής πού διεξήγαν οί Ιδιοι προσωπικά 

184

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

καί άποτελοΟσαν Ενα μέρος μόνο άπ' τις πηγές πού οί συγγραφείς αύτοί ήταν στή διάθεσή τους γιά νά απεικονίσουν τήν πραγματικότητα. Τό ζήτημα, άν Ενας συγγραφέας πρέπει νά ζεί 6 ίδιος ή άπλώς Εχει άνάγκη νά παρατηρεί αύτά πού περιγράφει, δέν είναι διόλου ζήτημα Απομονωμένο, περιορισμένο μονάχα στήν περιοχή τής τέχνης. Τό ζήτημα αύτό άγκαλιάζει όλόκληρη τή σχέση τοΟ συγγραφέα μέ τήν κοινωνική πραγματικότητα. Οί παλιοί συγγραφείς συμμετείχαν στήν κοινωνική πάλη καί ή συγγραφική τους δραστηριότητα είτε άποτελοΟσε μέρος αύτοΟ τοΟ άγώνα, είτε ήταν μιά άντανάκλαση, μιά ιδεολογική καί λογοτεχνική λύση τών μεγάλων προβλημάτων τής έποχής τους. "Οταν διαβάζει κανείς τις βιογραφίες τών παλιών μεγάλων ρεαλιστών, άπό τό Σουίφτ καί τό Ντηφόου ώς τό Γκαίτε, τό Μπαλζάκ καί τό Σταντάλ, βλέπουμε πώς κανένας τους δέν ήταν σ' δλη του τή ζωή συγγραφέας καί μόνο συγγραφέας, καί πώς οί πολλαπλοί καί μαχητικοί δεσμοί τους μέ τήν κοινωνία άντικαθρεφτίζονται πλούσια μέσα στό Εργο τους. Άλλά τοΟτος 6 τρόπος ζωί]ς δέν ήταν συνέπεια τών προσωπικών τους προτιμήσεων. Ό Ζολά άπό τή φύση του ήταν άσφαλώς πολύ πιό ένεργητικόο καί μαχητικός τύπος άπ' τό Γκαίτε. Ά λ λ ά Εκείνο πού καθορίζει ώς πιό βαθμό μποροΟν νά άναπτυχθοΟν οί περίπλοκες καί μαχητικές σχέσεις άνάμεσα στό συγγραφέα καί τήν κοινωνία,—σχέσεις τέτοιες σάν κ' Εκείνες πού κατέληξαν σέ μιά ζω?) τόσο πλούσια σέ Εμπειρίες δσο ήταν ή ζωή τοΟ Γκαίτε— είναι τό κοινωνικό περιβάλλον. 'Εξαρτάται, άπό τό άν ή κοινωνία, μέσα στήν δποία ζεί δ συγγραφέας, περικλείνει σημαντικά, άπό ιστορική άποψη, κοινωνικά καί ιδεολογικά ρεύματα, στά δποία νά μπορεί ν' άφοσιωθεί δ συγγραφέας μέ δλη τή θέρμη της προσωπικότητάς του. "Οταν ή καπιταλιστική κοινωνία Εφτασε στό άπολογητικό της στάδιο, οί τέτοιες δυνατότητες Εγιναν πολύ σπάνιες γιά τούς μεγάλους άστούς συγγραφείς, "ϊπήρχαν βέβαια πολλοί συγγραφείς πού Εζησαν οί ίδιοι τήν Εξέλιξη τής αστικής τάξης στήν περίοδο πού άκολούθησε τό 1848 καί δλόκληρη ή προσωπικότητά τους βρισκόταν δλότελα συνυφασμένη μέ τήν Εξέλιξη αύτή. Άλλά τί λογής ήταν αύτή ή έξέλιξη καί τί λογής λογοτεχνικά άποτελέσματα μποροΟσε νά δώσει σ' Ενα συγγραφέα ή άφοσίωσή του αύτή ; Ό Γκούσταφ Φράιταγκ καί ό Ζώρζ Όνέ Εζησαν οί ίδιοι τήν άνάπτυξη τής γερμανικής καί τί]ς γαλλικής μικροαστικής τάξης άνιίστοιχα, καί χρωστάν τήν Εφήμερη δημοτικότητά τους στή «ζεστασιά» της Εμπειρίας τους. Άλλά αύτοί Απεικόνισαν μιά ξεπεσμένη, στενή καί εύτελή ζωή, γεμάτη δποκρισία καί παρασιωπήσεις. Καί τή 

Ο Τ 0 Λ 2 Τ 0 Ί · ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΓ ΡΕΑΑΙ2Μ0Γ

18δ

ζωγράφισαν μέ Αντίστοιχα στενά, εύτελή καί ψεύτικα μέσα. Μονάχα σέ πολύ λίγες περιπτώσεις μιά έμπειρία, πού συγγένευε μέ άντιδραστικές τάσεις, άπόληξε σέ άξιόλογα, άπό λογοτεχνική άποψη, —άν καί άσήμαντα άπό ιστορική άποψη—δημιουργήματα δπως λ.χ. είναι ή έμπειρία τών προβλημάτων τοΟ βρεταννικοΰ ιμπεριαλισμού στά έργα τοΟ Ράντγιαρντ Κίπλινγκ. Οί πραγματικά τίμιοι καί προικισμένοι άστοί συγγραφείς πού ζούσαν καί έγραφαν στήν περίοδο πού έπακολούθησε τις άναστατώσεις τού 1848, φυσικά δέν μποροΰσαν νά ζούν καί νά συμμερίζονται τήν άνάπτυξη τής τάξης τους μέ τήν ίδια άφοσίωση καί ένταση αισθημάτων, δπως έκαναν οί προγενέστεροι τους. "Ενιωθαν πολύ περισσότερο τή διάθεση νά άποκηρύξουν μέ μίσος καί σιχασιά τόν τρόπο ζωής πού αύτή ή άνάπτυξη έπέβαλλε στόν κόσμο. Κ' έπειδή στήν κοινωνία τής έποχής τους δέν έβρισκαν τίποτε πού νά μποροΰσαν νά τό δποστηρίξουν ολόψυχα (γιατί ό ταξικός άγώνας τοΰ προλεταριάτου καί οί περιπλοκές του ήταν κάτι πέρα άπ' δ,τι μποροΰσαν νά κατανοήσουν) παραμέναν άπλοί θεατές τής κοινωνικής πορείας, ώσπου τό καινούριο άνθρωπιστικό κίνημα, πού άρχισε στά τέλη τοΟ περασμένου αιώνα καί στο όποϊο άνήκαν οί καλύτεροι άπό τούς συγγραφείς πού ζοΰν σήμερα, έθεσε τό πρόβλημα τής καινούριας δημοκρατίας κ' έτσι έρριξε καινούριο φώς πάνω στό δλο ζήτημα. Άλλά 6 χώρος δέν μδς έπιτρέπει νά άσχοληθοΰμε μ* αύτό τό ζήτημα έδώ. θ ά τό συζητήσουμε δμως στό τελευταίο δοκίμιο αύτοΰ τοΰ τόμου. Ή άλλαγή τής στάσης τοΰ συγγραφέα άντίκρυ στήν πραγματικότητα οδήγησε στή διατύπωση πολλών καί ποικίλων θεωριών, δπως ήταν ή θεωρία τής «άπάθειας» (<impassibilit£>) τοΰ Φλωμπέρ καί ή ψευτοεπιστημονική θεωρία τού Ζολά καί τής σχολής του. Άλλά πολύ πιό σπουδαία άπό τις θεωρίες ήταν τά πράγματα πού πάνω τους στηρίζονταν οί θεωρίες αύτές. Ά ν ό συγγραφέας έχει άπλώς πάρει θέση παρατηρητή άντίκρυ στήν πραγματικότητα, αύτό σημαίνει δτι βλέπει τήν άστική κοινωνία μέ κριτικό, ειρωνικό τρόπο καί συχνά τής γυρνάει τήν πλάτη μέ μίσος καί άηδία. Ό καινούριος τύπος τοΰ ρεαλιστή μετατρέπεται σ' έναν ειδικό τής λογοτεχνικής έκφρασης, σ" ένα βιρτουόζο, έναν «άπό καθέδρας έπιστήμονα» πού έχει σάν «είδικότητά» του τό νά περιγράφει τήν τωρινή κοινωνική ζωή. Ή άποξένωση τούτη έχει σάν άναπόφευκτη συνέπεια τό δτι ο συγγραφέας διαθέτει πολύ πιό περιορισμένο καί στενότερο δλικό ζωής άπ' δσο διέθετε ή παλιά σχολή τοΰ ρεαλισμοΰ. Ά ν 6 καινούριος ρεαλιστής θελήσει νά περιγράψει κάποιο φαινόμενο τής ζωής είναι υποχρεωμένος νά ξεστρατίσει άπό τό δρόμο του ειδικά 

186

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡϋΙΙΑΊ-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

γιά νά τό παρατηρήσει. Είναι φανερό πώς πρώτα θά πάρει ύπ' όψη του τά έπιφανειακά χαραχτηριστικά πού χτυπάν στό μάτι. Κι άν ό συγγραφέας είναι πραγματικά προικισμένος καί πρωτότυπος θά άναζητήσει στήν παρατήρησή του πρωτοτυπία λεπτομερειών καί θά προσπαθήσει νά οδηγήσει τή λογοτεχνική έκφραση μιάς έτσι πρωτότυπα παρατηρημένης λεπτομέρειας σ' ένα άκόμη άνώτερο έπίπεδο. Ό Φλωμπέρ συμβούλευε τό νεαρό Μωπασσάν, πού ήταν προσωπικά μαθητής του, νά παρατηρεί ένα δέντρο ώσπου νά άνακαλύψει τά γνωρίσματα πού τό διακρίνουν άπό δλα τά άλλα δέντρα κ' έπειτα νά ψάξει νά βρεί τίς λέξεις πού Οά μπορούσαν νά έκφράσουν μέ έπάρκεια αύτήν τή μοναδική ιδιότητα έκείνου τοϋ ιδιαίτερου δέντρου. Τόσο δ δάσκαλος δσο κι ό μαθητής τό κατάφεραν αύτό τό πράγμα πολλές φορές καί μέ μεγάλη δεξιοτεχνία. Άλλά ό ίδιος δ στόχος πού έβαζαν ήταν ένα στένεμα τοϋ σκοποΰ τής τέχνης, καί, σέ δ,τι άφοροΰσε τό ρεαλισμό, ήταν ένα άδιέξοδο. Γιατί — γιά νά έξετάσουμε μόνο αύτό τό ιδιαίτερο παράδειγμα — δ στόχος πού έβαζε ό Φλωμπέρ άπομόνωνε τό δέντρο αύτό άπό τό σύνολο τής φύσης κι άπό τή σχέση του μέ τόν άνθρωπο. Μπορεί κανείς νά άνακαλύψει έτσι σέ τί συνίσταται ό μοναδικός χαραχτήρας τοΰ δέντρου άλλά αύτή ή μοναδικότητα δέν είναι τίποτε περισσότερο άπό τήν πρωτοτυ-.ία μιάς νατύρ - μόρτ. "Οταν δμως στόν Πόλεμο και ειρήνη ό Τολστόι περιγράφει τή γυμνή άπό φύλλα καί ροζιασμένη βελανιδιά πού τήν κοιτάει στοχαστικά ό πρίγκηπας Άντριέϊ Μπαλκόνσκυ καί πού άργότερα, δταν γυρίζει άπ' τούς Ροστώφ, δέν μπορεί στήν άρχή νά τ ή βρεί καί μετά τήν άνακαλύπτει μεταμορφωμένη καί σκεπασμένη άπό φρέσκα φύλλα, τότε, μ' δλο πού δ Τολστόι δέν έδωσε στό δέντρο καμιά »πρωτοτυπία» μέ τήν έννοια τής νεκρής φύσης τών Φλωμπέρ - Μωπασσάν, φώτισε μέ μιά άστραπή καί μέ μεγάλη ποιη τική ρώμη μιά πολύ περίπλοκη ψυχολογική διεργασία. Δέν μπορούμε νά δώσουμε έδώ μιά λεπτομερή θεωρία καί κριτική τής ρεαλιστικής άνάπτυξης στήν Εύρώπη ύστερα άπό τό 1848. Γιά τό σκοπό μας άρκεϊ νά περιοριστοΰμε άπλώς στό νά θίξουμε κατ' άρχήν τά βασικά της γνωρίσματα. Βλέπουμε άπ' αύτό πώς ή κοινωνική έξέλιξη πού άνάγκασε τούς πιό έντιμους καί προικισμένους άστούς συγγραφείς νά πάρουν θέση παρατηρητών, ταυτόχρονα τούς έξωθοϋσε άναπότρεπτα νά βάλουν λογοτεχνικά δποκατάστατα στή θέση τών ούσιαστικών στοιχείων πού έλειπαν. Ό Φλωμπέρ άντιλήφθηκε άπό πολύ νωρίς καί μέ τραγική διαύ- 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ ΤΟΪ" ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

187

γεια αύτή τήν καινούρια θέση τοϋ ρεαλιστή συγγραφέα. Τό 1850 έγραφε στόν Μπουϊλέ, ένα φίλο τών νεανικών του χρόνων :
« Έ χ ο υ μ ε μιά πολυφωνική ορχήστρα, μιά πλούσια παλέττα καί πολλές καί ποικίλες πηγές δύναμης. *Οσο γιά κόλπα καί τερτίπια έχουμε κι άπ* αύτά περισσότερα άπο ποτέ άλλοτε. Ά λ λ ά μάς λείπει ή εσωτερική ζωή, ή ψυχή τών πραγμάτων, ή Ιίέα γιά τό θέμα τοδ συγγραφέα».

Ή πικρή αύτή Εξομολόγηση δέν πρέπει νά θεωρηθεί σάν έκφραση μι3ς κακόκεφης διάθεσης, σά μιά περαστική κρίση άπελπισίας. Ό Φλωμπέρ έβλεπε καθαρότατα τήν άληθινή θέση τοΰ καινούριου ρεαλισμοϋ. "Ας Εξετάσουμε ένα άπό τά σημαντικότερα μοντέρνα μυθιστορήματα, τό Μιά Ζωή τοΰ Μωπασσάν, πού ό Τολστόι τό θεωρούσε σάν Ενα άπό τά καλύτερα έργα όχι μόνο τοΰ Μωπασσάν άλλά κι ολόκληρης τής νεότερης λογοτεχνίας. Στό βιβλίο τοΰτο 6 Μωπασσάν έπαιρνε τό θέμα του άπό τό παρελθόν. Ή δπόθεση τοΰ μυθιστορήματος άρχίζει τήν Εποχή τής παλινόρθωσης τών Βουρβώνων και τελειώνει λίγο πριν άπό τήν έπανάσταση τοΰ 1848. Ζωγραφίζει λοιπόν βασικά τήν ίδια περίοδο πού ό Μπαλζάκ στάθηκε ό μεγάλος ιστορικός της. Άλλά—γιά νά δείξουμε ένα μονάχα σημαντικό χαραχτηριστικό—ό άναγνώστης πουθενά δέν άντιλαμβάνεται δτι ή έπανάσταση τοΰ 'Ιούλη ήρθε κ' έφυγε κι δτι ή θέση τών εύγενών στή γαλλική κοινωνία είναι όλότελα διαφορετική στό τέλος τοΰ μυθιστορήματος άπ'δ,τι ήταν στήν άρχή του, μ'δλο πού ή υπόθεση Εκτυλίσσεται μέσα στήν τάξη τών εύγενών. ' Α ς μήν πει κανείς πώς, στό κάτω κάτω τής γραφής, αύτό πού ήθελε νά ζωγραφίσει ό Μωπασσάν δέν ήταν ή άλλαγή τής θέσης τών εύγενών άλλά ή άπογοήτευση τής ήρωίδας του άπό τό γάμο της κι άπό τό παιδί πού γέννησε. Γιατί καί μόνο τό γεγονός δτι ό Μωπασσάν Εθεσε τό πρόβλημα μ' αύτό τόν τρόπο, δείχνει πώς ό συγγραφέας θεωροΰσε τόν Ερωτα, τό γάμο και τή μητρική στοργή σάν πράγματα ξέχωρα άπό τά ίστορικά καί κοινωνικά τους θεμέλια, πού μόνο πάνω σ' αύτά θά μποροΰσε νά τά άπεικονίσει ρεαλιστικά. Απομόνωσε τά ψυχολογικά άπό τά κοινωνικά προβλήματα. Έ κοινωνία δέν ήταν πιά, γιά τό Μωπασσάν, ένα πλέγμα ζωτικών καί άντιφατικών σχέσεων άνάμεσα σέ άνθρώπινα δντα, άλλά μόνο Ενα χωρίς ζωή σκηνικό. Ή κοινωνική ύπαρξη τών εύγενών, πού στά έργα τοΰ Μπαλζάκ είναι μιά μεγάλη καί ποικιλόμορφη άνέλιξη, πλούσια σέ τραγωδίες καί κωμωδίες, στό Μωπασσάν στενεύει καί γίνεται μιά «νεκρή φύση». Ό Μωπασσάν περιγράφει τούς πύργους, τά πάρκα, τά Επιπλα κ.τ.λ. μέ τήν πιό Εμπειρη δεξιοτεχνία, άλλά δλα τοΰτα δέν Εχουν 

188

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

πραγματική, ζωτική συνάφεια μέ τό καθαυτό θέμα του. Κι άκόμη, τό καθαυτό θέμα του είναι κι αύτό σχετικά ισχνό, ρηχό καϊ μονογραμμικό. Ά ν λοιπόν θέλουμε νά συνοψίσουμε τά κύρια άρνητικά γνωρίσματα τοΰ δυτικοευρωπαϊκού ρεαλισμοΰ ύστερα άπό τό 1848, θά •φτάσουμε στά ακόλουθα συμπεράσματα: Πρώτο, δτι ή πραγματική, δραματική καί έπική κίνηση τών κοινωνικών περιστατικών έξαφανίζεται καί τά πρόσωπα, ξεμοναχιασμένα καί χωρίς άλλο ένδιαφέρον έξω άπό τό καθαρά άτομικό, πρόσωπα σκιτσαρισμένα μέ λίγες μονάχα γραμμές, στέκονται άκίνητα, έχοντας γύρω τους ένα νεκρό τοπίο πού περιγράφεται μέ θαυμαστή δεξιοτεχνία. Δεύτερο, δτι οί πραγματικές σχέσεις άνάμεσα στούς άνΟρώπους, τά—άκόμα καί σ' αύτους τούς Ιδιους άγνωστα—κοινωνικά κίνητρα πού διέπουν τίς πράξεις τους, τίς σκέψεις τους καί τίς συγκινήσεις τους γίνονται δλο καί πιό ρηχά. Κι ό συγγραφέας είτε τονίζει αύτή τή ρηχότητα τής ζωής μέ δργισμένη ή συναισθηματική ειρωνεία, είτε άλλιώς ύποκαθιστά τίς άνθρώπινες καί κοινωνικές σχέσεις πού λείπουν μέ νεκρά, άκαμπτα καί λυρικά παραφουσκωμένα σύμβολα. Τρίτο (καί σέ στενή συνάφεια μέ τά σημεία πού άναφέραμε πιό πάνω): Στή θέση τής άπεικόνισης τών ούσιαστικών γνωρισμάτων τής κοινωνικής πραγματικότητας καί στή θέση τής περιγραφής τών άλλαγών πού γίνονται στήν άνθρώπινη προσωπικότητα έξ αιτίας τών κοινωνικών έπιδράσεων, μπαίνουν λεπτομέρειες πού παρατηρήθηκαν σχολαστικά καί ζωγραφίστηκαν μέ μεγάλη δεξιοτεχνία. Ή μετατροπή τοΰ συγγραφέα άπό πρωταγωνιστή τής κοινωνικής προόδου καί συμμέτοχου στήν κοινωνική ζωή τοΰ καιροΰ του σ' έναν άπλό θεατή καί' παρατηρητή, ήταν βέβαια άποτέλεσμα μιάς μακρόχρονης άνάπτυξης. "Ηδη ή σύνδεση τών τελευταίων μεγάλων ρεαλιστών τοΰ περασμένου αίώνα μέ τήν κοινωνική ζωή τής έποχής τους ήταν παραδοξολογική καί γεμάτη αντιφάσεις. 'Αρκεί μόνο νά θυμηθοΰμε τό Μπαλζάκ καί τό Σταντάλ καί νά τούς συγκρίνουμε μέ τούς "Αγγλους καί Γάλλους ρεαλιστές τοΰ προηγούμ:νου αίώνα καί θά δοΰμε πόσο άναγκαστικά άντιφατική ήταν ή έμπειρία τους άπό τήν κοινωνική ζωή τοΰ καιροΰ τους. Ή σχέση τους μέ τήν κοινωνία δέν ήταν μόνο κριτική — καί στούς παλιότερους ρεαλιστές συναντάμε κριτική στάση, μ ' δλο πού ή σύνδεση τους μέ τήν άστική τάξη ήταν πολύ λιγότερο προβληματική — άλλά βαθειά άπαισιόδοξη καί διαποτισμένη άπό μίσος καί σιχασιά. Μερικές φορές αύτοί οί συγγραφείς συνδέονται μέ τήν άστική τάξη τοΰ καιροΰ τους χάρη σέ κάποια πολύ χαλαρά νήματα, χάρη 

Ο ΤΟΛΣΤΟΙ· ΚΑΙ Η ΛΝΛΠΤΪΞΗ ΤΟΓ ΡΕΔΛΙΣΜΟΓ

189·

σέ κάποιες πάρα πολύ διαφανείς καί πάρα πολύ εύθραυστες ούτοπίες. Τά δυσοίωνα προαισθήματα τού Μπαλζάκ, γιά τήν πτώση τόσο τοΟ αριστοκρατικού δσο καί τού αστικού πολιτισμού, ίρριχναν καθώς περνούσαν τά χρόνια, μιά δλο καί πιό σκοτεινή σκιά στόν τρόπο πού έβλεπε τά πράγματα. Άλλά, παρ' δλα αύτά, ό Μπαλζάκ κι δ Σταντάλ έδιναν άκόμη μιά, πλατειάς καί βαθειάς σύλληψης, εικόνα τής άστικής κοινωνίας τής έποχής τους. Τούτο όφείλεται στό δτι καί οί δυό τους είχαν μιά πλατειά καί βαθειά έμπειρία κάθε σημαντικού προβλήματος καί φάσης στήν άνάπτυξη τής άστικής κοινωνίας κατά τήν περίοδο πού μεσολάβησε άπό τήν πρώτη έπανάσταση ως τό 1848. Στήν περίπτωση τού Τολστόι, ή σχέση αύτή είναι άκόμα πιό παράδοξη καί άντιφατική. Ή άνάπτυξή του δείχνει μιά δλο καί δυνατότερη άποστροφή άντίκρυ στις κυρίαρχες ρωσικές τάξεις, μιά δλο καί αύξανόμενη σιχασιά καί μίσος γιά δλους τούς καταπιεστές καί έκμεταλλευτές τού ρωσικού λαού. Στά τελευταία χρόνια τής ζωής του, τούς βλέπει άπλά σά μιά συμμορία κακοποιών καί παράσιτων. "Ετσι, στό τέρμα τής σταδιοδρομίας του ό Τολστόι πλησιάζει πάρα πολύ τούς δυτικούς ρεαλιστές τού δεύτερου μισού τού δέκατου ένατου αιώνα. Τότε, πώς, παρ' δλα αύτά, ό συγγραφέας Τολστόι δέν έγινε Ενας Φλωμπέρ ή ένας Μωπασσάν; "Η, άν θέλουμε νά έπεκτείνουμε τό έρώτημα τούτο στήν πρώτη φάση τής άνάπτυξης τού Τολστόι, στήν έποχή δπου αύτός πίστευε άκόμα ή ήθελε νά πιστεύει πώς ή σύγκρουση άνάμεσα στό μουζίκο καί τό γαιοχτήμονα μπορούσε νά λυθεί μέ πατριαρχικές μεθόδους: Πώς γίνεται κι άπό αύτόν τόν άκόμη πρώιμο Τολστόι άπουσιάζει κάθε ίχνος έκείνου τού έπαρχιωτισμοΰ πού είναι τόσο φανερός στούς μεταγενέστερους ρεαλιστές άκόμα καί τούς πιό προικισμένους; Πώς νά τό έξηγήσουμε αύτό, μιά κι δ Τολστόι κατανοούσε τόσο λίγο τό σοσιαλιστικό κίνημα τής έργατικής τάξης, δσο κ' οί περισσότεροι άπό τούς δυτικοευρωπαίους συγχρόνους του ή κι άκόμα λιγότερο; Στό σημείο αύτό άκριβώς ή θαυμάσια άνάλυση τού Λένιν μδς δίνει τό κλειδί γιά νά καταλάβουμε τόν Τολστόι. Οί χυδαίοι κοινωνιολόγοι καταστρώναν στατιστικές τών ήρώων πού άπεικόνισε δ Τολστόι καί μέ βάση τούς άριθμούς αύτούς διακήρυσσαν πώς αύτός είχε ζωγραφίσει κύρια τή ζωή τού Ρώσου γαιοχτήμονα. Μιά τέτοια άνάλυση μπορεί, στήν καλύτερη περίπτωση, νά μδς διευκολύνει νά καταλάβουμε τούς δλότελα στερημένους άπό έμπνευση νατουραλιστές, οί δποίοι δταν άπεικονίζουν κάτι, περιγράφουν μονάχα αύτό πού βρίσκεται άμεσα μπροστά τους χωρίς νά τό συσχετίζουν διόλου μέ τό σύνολο τής κοινωνικής 

190

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

πραγματικότητα?. Οί μεγάλοι ρεαλιστές δμως, δταν απεικονίζουν τήν κοινωνική έξέλιξη καί τά μεγαλα κοινωνικά προβλήματα ποτέ δέν τό κάνουν μέ τόσο άπλό κι άμεσο τρόπο. Στά έργα ένός μεγάλου ρεαλιστή τό κάθε πράγμα συνδέεται μέ δλα τά άλλα. Κάθε φαινόμενο παρουσιάζει τήν πολυφωνικότητα πολλών συστατικών τήν άλληλοδιαπλοκή τοϋ άτομικοϋ μέ τό κοινωνικό, τοϋ φυσικοΰ μέ τό ψυχικό, τοΰ άτομικοϋ συμφέροντος μέ τίς δημόσιες υποθέσεις κλπ. Κ' επειδή ή πολυφωνικότητα τής σύνθεσής τους πάει πιό πέρα άπό τήν άμεσότητα, τά πρόσωπα τοΰ έργου (dramatis personae) είναι τόσα πολλά ώστε δέ χωράνε στή σελίδα τοΰ θεατρικοΰ προγράμματος. Οί μεγάλοι ρεαλιστές βλέπουν πάντα τήν κοινωνία άπό τή σκοπιά ένός ζωντανού καί κινούμενου κέντρου, καί τό κέντρο αύτό είναι παρόν, δρατό είτε άόρατο, σέ κάθε φαινόμενο. Παράδειγμα αύτοΰ τ3ΰ πράγματος είναι ό Μπαλζάκ. Ό συγγραφέας αύτός δείχνει πώς τό κεφάλαιο, πού — πολύ σωστά γιά κείνη τήν έποχή— τό βλέπει ένσαρκωμένο στό χρηματικό κεφάλαιο, παίρνει στή Γαλλία τήν έξουσία στά χέρια του. Ά π ό τόν Γκομπσέκ ώς τό Νυσενζέν, δ Μπαλζάκ δημιουργεί μιάν άτέλειωτη παρέλαση άμεσων έκπρόσωπων αύτής τής δαιμονικής δύναμης. Άλλά μήπως τοΰτο έξαντλεΐ τήν έξουσία τοΰ χρηματικού κεφάλαιου στόν κόσμο τοϋ Μπαλζάκ; Μήπως δ Γκομπσέκ παύει νά κυβερνάει άπ' τή στιγμή πού φεύγει άπό τό προσκήνιο; "Οχι, ό κόσμος τοΰ Μπαλζάκ είναι μόνιμα γεμάτος άπό τό Γκομπσέκ καί τούς δμοιούς τους. Αδιάφορο άν τό άμεσο θέμα είναι ό έρωτας ή δ γάμος, ή φιλία ή ή πολιτική, τό πάθος ή ή αύτοθυσία, δ Γκομπσέκ είναι πάντοτε παρών σάν ένας άόρατος πρωταγωνιστής. Κ' ή άόρατη παρουσία του χρωματίζει ολοφάνερα κάθε κίνηση καί κάθε δράση δλων τών προσώπων τοΰ Μπαλζάκ. Ό Τολστόι είναι ό ποιητής τής άγροτικής έξέγερσης πού κράτησε άπό τό 1861 ως τό 1905. Στό έργο τής ζωής του δ δρατός άόρατος καί πανταχοΰ παρών πρωταγωνιστής είναι δ άγρότης πού τόν έκμεταλλεύονται. Ά ς ρίξουμε μιά ματιά στήν περιγραφή τής στρατιωτικής ζωής τοΰ πρίγκηπα Νεκλιούντωφ στήν Άνάοταοη πού είναι ένα άπό τά τελευταία έργα τοΰ Τολστόι :
«Αέν είχε τίποτε άλλο νά κάνει έξω ά π ' το νά φοράει μιάν ώραιότατα οιβερωμένη καί βουρτιομένη οτολή, ποϋ άλλοι βέβαια, κι όχι αύτός, τήν είχαν φτιάξει καί οιδερώαει· νά φοράει ίνα κράνος καί νά ζώνεται τά όπλα ποϋ κι αύτά άλλοι τά έφτιαχναν, τά καθάριζαν καί τοϋ έδιναν οτό χέρι* νά καβαλικεύει ίνα θαυμάοιο άτι ποϋ κι αύτό, πάλι, τό είχαν αναθρέψει, γυμνάοει καί φροντίσει άλλοι, καί νά πηγαίνει έφιππος οέ καμιά παρέλαοη ή οέ καμιά έπιθεώρηοη...» 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ ΤΟΪ" ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

191

Στά Εργα τοϋ Τολστόι συναντάμε πολλές τέτοιες περιγραφές καί, φυσικά, δλες τους περιέχουν πολλές λεπτομέρειες. Μά οί λεπτομέρειες αύτές δέν μπαίνουν γιά νά φωτίσουν τις ειδικές ιδιότητες τών άντικειμένων πού περιγράφει, άλλά γιά νά υπογραμμίσουν τις κοινωνικές σχέσεις πού καθορίζουν τή χρήση αύτών τών άντικειμένων. Καί οί κοινωνικές αύτές σχέσεις δείχνουν τήν Εκμετάλλευση. Τήν εκμετάλλευση τών χωρικών άπό τούς γαιοχτήμονες. Μά στό έργο ζωής τοΟ Τολστόι ό χωριάτης πού υφίσταται τήν Εκμετάλλευση είναι, όρατά ή άόρατα, παρών όχι μόνο σέ κάθε ]ΐεγάλο ή μικρό φαινόμενο τής ζωης, άλλά καί δέν άπουσιάζει οδτε στιγμή άπ' τή συνείδηση τών ίδιων τών ήρώων τοϋ συγγραφέα. 'Οποιεσδήποτε κι άν είναι οί άσχολίες τους, κάθε σχέση τών άσχολιών αύτών καί κάθε τι πού οί άνθρωποι σκέφτονται γι' αύτές άγγίζει συνειδητά ή άσύνειδα κάποια προβλήματα πού συνδέονται λίγο πολύ άμεσα μ' αύτό τό κεντρικό πρόβλημα. Είναι άλήθεια πώς οί ήρωες τοϋ Τολστόι κι ό Τολστόι ό ίδιος, τοποθετούν τά ζητήματα αύτά πάνω σέ μιά καθαρά άτομική ήθική βάση: ΙΙώς είναι δυνατό νά τακτοποιηθεί ή ζωή Ετσι πού οί άνθρωποι νά μήν καταστρέφονται ήθικά άπό τήν Εκμετάλλευση τοϋ μόχθου τών άλλων; Ό Τολστόι, τόσο στή ζωή του δσο καί μέ τό στόμα πολλών ήρώων του, Εδωσε Ενα σωρό λαθεμένες καί άντιδραστικές άπαντήσεις στό έρώτημα αύτό. Άλλά κείνο πού Εχει σημασία στόν Τολστόι είναι ή τοποθέτηση τοϋ προβλήματος κι δχι ή απάντηση πού δίνει σ' αύτό. Ό Τσέχωφ, μιλώντας κάποτε γιά τόν Τολστόι, παρατήρησε πολύ σωστά πώς άλλο είναι ή ορθή τοποθέτηση ένός ζητήματος κι δλότελα άλλο ή εύρεση άπάντησης σ" αύτό. Ό καλλιτέχνης Εχει άπόλυτη άνάγκη νά κάνει μονάχα τό πρώτο. Βέβαια, στήν περίπτωση τοϋ Τολστόι, δ δρος «δρθή τοποθέτηση τοϋ ζητήματος» δέν θάπρεπε νά παρθεί άπόλυτα κατά γράμμα. Αύτό πού Εχει σημασία δέν είναι οί μπερδεμένες καί ρομαντικές ιδέες πού διατυπώνει τό δείνα, ας ποϋμε, πρόσωπο σ' Ενα άπό τά πρώτα του μυθιστορήματα. Αύτό πού Εχει σημασία δέν είναι τά φανταστικά καί ούτοπικά του σχέδια γιά τή σωτηρία τοϋ κόσμου ή τουλάχιστον δέν είναι μόνο αύτά σπουδαία καί ούσιαστικά. Τά σχέδια γιά τή σωτηρία τοϋ κόσμου συνδέονται δργανικά μέ τήν άντίδραση τών άγροτών, τήν Εχθρική δυσπιστία τοϋ μουζίκου, τόν Ενστικτώδη φόβο του πώς τό καινούριο σχέδιο τοϋ άφέντη δέν μπορεί νά είναι τίποτα άλλο παρά κάποιος καινούριος τρόπος γιά νά τόν ξεγελάσει κι δτι δσο πιό καλό φαίνεται τόσο πιό πονηρή θά πρέπει νά είναι ή άπάτη πού κρύβει. Μονάχα σέ συνάφεια μ' δλα αύτά μπο- 

192

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ροΰμε νά μιλάμε μαζί μέ τόν Τσέχωφ, γιά χήν «ορθή τοποθέτηση τοΟ ζηχήματος» άπό μέρους χοΟ Τολστόι. ' Η δρθή χοποθέχηση τοΟ ζηχήματος άπό μέρους τοΟ Τολστόι, συνίσταται, άνάμεσα σ" άλλα, καί σέ τοΟτο : κανείς πριν άπό αύτόν δέν απεικόνισε τά «δυό έθνη» έτσι ζωντανά καί άνάγλυφα δσο έκείνος. Τπάρχει ένα παράδοξο μεγαλείο στό γεγονός δτι ένώ ή ένσυνείδητη προσπάθειά του κατευθυνόταν σταθερά πρός τήν ήθική καί θρησκευτική όπερνίκηση αύτής τής άκαμπτης διαίρεσης τής κοινωνίας σέ δυό έχθρικά στρατόπεδα, στή λογοτεχνική του παραγωγή, ή πραγματικότητα, πού άκούραστα τή ζωγράφιζε πιστά, άποκάλυπτε σταθερά δτι αύτό τό προσφιλές στό συγγραφέα δνειρο δέν ήταν πραγματοποιήσιμο. Ό άνάπτυξη τοΟ Τολστόι άκολούθησε δαιδαλώδη μονοπάτια. Πολλές αύταπάτες του διαλύθηκαν καί πολλές καινούριες δημιουργήθηκαν. Άλλά ό Τολστόι, σάν άληθινός ποιητής πού ήταν, σ' δτι κι άν έγραφε, πάντοτε άπεικόνιζε τόν άδυσώπητο διαχωρισμό άνάμεσα στά «δύο ένθη» τής Ρωσίας, τούς άγρότες καί τούς γαιοχτήμονες. Στά έργα τής νεότητας του, στούς Κοζάκους λ.χ., αύτός δ άδυσώπητος χαραχτήρας τοΟ διαχιορισμοΟ έκδηλώνεται μέ μιάν ειδυλλιακή, έλεγειακή μορφή άκόμη. Στήν 'Ανάσταση ή Μάσλοβα δίνει τούτη τήν άπάντηση στό Νεκλιούντωφ πού τής μιλάει γιά τίς τύψεις του :
«"Ωστε λοιπόν θές να σώσεις τήν ψυχή σου χάρη σέ μένα, έ ; Μέ χρησιμοποίησες σέ τοϋτο τόν χόσμο γιά νά χάνεις τό χέφι σου χα'ι τώρα ίές νά μέ χρησιμοποιήσεις χα'ι στόν άλλο, γιά νά σώσεις τήν ψυχή σου !»

Μέ τό πέρασμα τών χρόνων δ Τολστόι άλλαξε δλα τά έσωτερικά καί έξωτερικά έκφραστικά του μέσα. Χρησιμοποίησε καί άπόρριψε δλων τών είδών τις φιλοσοοίες. Ά λ λ ά ή άπεικόνιση τοΰ διαχωρισμοΟ άνάμεσα στά «δυό έθνη» στάθηκε πάντα ή ραχοκοκκαλιά τοΟ έργου τής ζωής του άπ' τήν άρχή ώς τό τέλος. Μονάχα άπ' τή στιγμή πού έχουμε άνακαλύψει στήν τέχνη τοΰ Τολστόι αύτό τό κεντρικό πρόβλημα, γίνεται δλοφάνερη ή άντίθεση άνάμεσα στόν τρόπο πού παρουσιάζουν τά πράγματα δ Τολστόι άπό τή μιά καί οί δυτικοί σύγχρονοί του ρεαλιστές άπ' τήν άλλη, παρά τήν κοινή συγγένεια τοΟ θέματος. "Οπως δλοι οί τίμιοι καί προικισμένοι συγγραφείς τής περιόδου αύτής, έτσι καί δ Τολστόι άποξενωνόταν δλο καί πιό πολύ άπ' τήν άρχουσα τάξη κ ' έβρισκε πώς ή ζωή της γινόταν δλο καί πιό αμαρτωλή, άπάνθρωπη, άδεια καί χωρίς νόημα. Ά λ λ ά άν οί συγγραφείς τής καπιταλιστικής Δύσης έπαιρναν μιά τέτοια στάση άντίκρυ στήν άρχουσα τάξη κι άν τήν έπαιρναν 

Ο ΤΟΛΣΤΟΙ· ΚΑΙ Η ΑΝΑΙΙΤΓΕΗ ΤΟΓ ΡΕΑΛΙΣΜΟΓ

193

σοβαρά, έξαναγκάζονταν νά μπουν στή θέση τοΟ απομονωμένου παρατηρητή, μέ δλες τΙς καλλιτεχνικές πισωδρομήσεις πού συνεπάγονταν μιά τέτοια θέση. Γιατί τό μόνο πού θά μπορούσε νά τούς δείξει τό δρόμο γιά νά βγοΰν άπ' αύτή τήν απομόνωση ήταν μιά βαθειά κατανόηση τοΟ άγώνα πού έκαναν ο£ έργαζόμενες τάξεις γιά νά κερδίσουν τή λευτεριά τους. Ό Ρώσος Τολστόι ζούσε σέ μιά χώρα δπου ή άστική έπανάσταση βρισκόταν άκόμα στήν ήμερήσια διάταξη, κ ' έτσι, απεικονίζοντας τήν έξέγερση τών αγροτών ένάντια στήν έκμετάλλευση πού τούς γινόταν, τόσο άπό μέρους τοΟ γαιοχτήμονα δσο κι άπό μέρους τοΟ καπιταλιστή, άπεικονίζοντας τά «δυό έθνη» τής ρωσικής σκηνής, μπόρεσε νά γίνει ό τελευταίος μεγάλος άστός ρεαλιστής τής έποχής έκείνης. IV Ή άληθινή καλλιτεχνική άρτιότητα ένός λογοτεχνικού έργου έξαρτδται άπό τό κατά πόσο παρουσιάζει μιά πλήρη εικόνα τών ούσιαστικών κοινωνικών παραγόντων πού καθορίζουν τόν κόσμο πού άπεικονίζει. Γι' αύτό μπορεί νά βασιστεί μονάχα στήν έντονη προσωπική έμπειρία, πού έχει ό συγγραφέας, άπό τήν κοινωνική πορεία. Μόνο μιά τέτοια έμπειρία μπορεί νά άποκαλύψει τούς ούσιαστικούς κοινωνικούς παράγοντες καί νά κάνει τήν καλλιτεχνική παρουσίαση νά συγκεντρωθεί δλόγυρά τους έλεύθερα καί φυσικά. Τό διακριτικό γνώρισμα ένός μεγάλου ρεαλιστικού άριστουργήματος βρίσκεται άκριβώς στό δτι αύτή ή έντονη συνολικότητα τών ουσιαστικών κοινωνικών παραγόντων δέν άπαιτεί, δέν άνέχεται κάν, τή λεπτομερειακά άκριβολογική, τή σχολαστικά έγκυκλοπαιδική παράθεση δλων τών νημάτων πού συγκροτούν τό κοινωνικό πλέγμα. Σέ ένα τέτοιο άριστούργημα, οί πιό ουσιαστικοί κοινωνικοί παράγοντες μποροΰν νά βροΰν δλοκληρωμένη έκφραση μέσα στήν, άπό πρώτη ματιά τυχαία, σύζευξη μερικών άνθρώπινων πεπρωμένων. Σ ' άντίθεση μ ' αύτό, ή άκριβής άντιγραφή τής πραγματικότητας άπό τή θέση τοΰ άπλοΰ παρατηρητή δέν προσφέρει καμιά έσωτερική άρχή ταξινόμησης πού νά βγαίνει μέσα άπό τό ίδιο θέμα. Ά ν ή καλλιτεχνική παρουσίαση προχωράει πιό πέρα άπ' τήν άναπαράσταση τέτοιων έπιφανειακά δρατών χαραχτηριστικών τής καθημερινής ζωής, δπως πέφτουν στό μάτι, τότε τό άποτέλεσμα είναι (γιά νά χρησιμοποιήσουμε τή φράση τοΰ Χέγκελ) ένα «κακό άπειροι (schlechte Unendlichkeit) δηλαδή ένας χαοτικός σωρός άπό παρατηρήσεις πού ή άρχή, ό ειρμός καί τό τέλος του άφήνονται δλότερα οτήν αύθαίρετη έκλογή τοΰ συγγραφέα. *Αν,
13 

195

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

άπ' τήν άλλη μεριά, ό συγγραφέας ήθελε νά εισαγάγει στόν κόσμο τών γεγονότων που παρατηρεί, Ενα σύστημα πού γεννιέται μέσα στό μυαλό του και τίποτα περισσότερο, τότε θά μπορούσε, βέβαια, νά βάλει κάποια τάξη στό χάος, άλλά ή τάξη αύτή θά καθοριζόταν άπό άφηρημένους Υπολογισμούς, θά ήταν μιά τάξη Εξωτερική, ξένη πρός τό υλικό πού ταξινομεί, ξένη πρός τήν πραγματική ζωή. Τό λογοτεχνικό Εργο πού θά πρόκυπτε, θά ήταν άναπόφευκτα στεγνό και άντιποιητικό. Καί μάλιστα αύτή ή ξηρότητα καί ή Ελλειψη ποιητικής πνοής θά ήταν τόσο φανερότερη, δσο πιό πολύ θά πάσκιζε δ συγγραφέας—παραθέτοντας περιγραφές καί λυρισμούς— νά δώσει Ενα συμβολισμό, μιά δήθεν μυστική σχέση άνάμεσα στά άνθρώπινα πεπρωμένα πού άπεικονίζει στό Εργο του καί στίς κοινωνικές δυνάμεις πού τά διέπουν. "Οσο πιό ξώπετση είναι ή παρατήρηση τοϋ συγγραφέα, τόσο πιό άφηρημένες πρέπει νά είναι οΕ σχέσεις πού a posteriori θά προσπαθοΰν νά Επιφέρουν κάποια τάξη καί κάποια σύνθεση σ' Ενα τέτοιο Εργο. Ή Εσωτερική άλήθεια τών Εργων τών μεγάλων ρεαλιστών, στηρίζεται στό γεγονός δτι βγαίνουν μέσα άπ' τή ζωή, στό δτι τά καλλιτεχνικά τους χαραχτηριστικά άντανακλοΰν τήν κοινωνική διάρθρωση τής ζωής δπως τή ζεΐ ό ίδιος δ καλλιτέχνης. Ή ιστορία τής σύνθεσης τοΰ μεγάλου ρεαλιστικού μυθιστορήματος—αρχίζοντας άπό τις κάπως χαλαρές σειρές άλλόκοτων περιπετειών τοΰ Λέ Σάζ, περνώντας μέσα άπ' τις άπόπειρες γιά δραματική συμπύκνωση τοΰ Γουώλτερ Σκώτ καί φτάνοντας ώς τις μυθιστοριο-δραματικές κατά Ενα μέρος καί κυκλικές, κατά Ενα άλλο, περίπλοκες συνθέσεις τοΰ Μπαλζάκ—είναι ή λογοτεχνική αντανάκλαση μιάς πορείας πού στό διάστημά της οΕ κατηγορίες τού καπιταλισμού διεισδύουν βαθμιαία στήν άστική κοινωνία, σά μορφές ζωής τών άνθρώπων. Στή δραματική πυκνότητα, τήν όποία δ Μπαλζάκ Επλασε μέσα σ' αύτόν τόν τόσο πλατύ κύκλο του πού φτάνει ν' άγκαλιάζει τά πάντα, μπορούμε κιόλας νά διακρίνουμε τις άπαρχές τής κρίσης δπου δ θριαμβευτής καπιταλ-σμός ρίχνει τις τέχνες. "Ολοι οί μεγάλοι καλλιτέχνες αύτής τής έποχής είχαν ριχτεί σ' Εναν ήρωϊκόν άγώνα Ενάντια στήν κοινοτοπία, τήν ξηρότητα καί τήν κενότητα τής πεζής φύσης τής άστικής ζωής. Ή δραματική δξυνση τής πλοκής καί τών Επεισοδίων αποτελεί τή μορφική πλευρά τοΰ άγώνα Ενάντια σ' αύτόν τόν κοινότοπο καί άνούσιο χαραχτήρα τής ζωής. Στόν Μπαλζάκ, πού άπεικονίζει τά πάθη στή μεγαλύτερη Εντασή τους, αύτό Επιτυγχάνεται χάρη στό δτι άντιλαμβάνεται τό τυπικό σάν άκραία Εκφραση δρισμένων περιπλοκών τοΰ ρεύματος τής ζωής. Μονάχα χάρη σέ τέτοιες ρωμαλέα δραματικές Εκρήξεις μπορεί νά προκύψει μέσα άπό τήν άθλια πεζότητα τής άστικής 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι · ΚΑΙ Η ΔΝΑΠΤΪΞΗ ΤΟΓ ΡΕΔΛΙΣΙίΟΓ

195

ζωής Ενας δυναμικός κόσμος μέ βαθειά, πλούσια, καί μέ πολλές άποχρώσεις ποίηση. Οί νατουραλιστές υπερνίκησαν αύτό τό «ρομαντισμό» κ' έτσι κατέβασαν τή λογοτεχνική δημιουργία στό έπίπεδο τοϋ «μέσου δρου», τής κοινοτοπίας τής καθημερινής ζωής. Μέ τό νατουραλισμό ή καπιταλιστική πεζολογία θριάμβεψε πάνω στή ποίηση τής ζωής. Τό έργο ζωής τοϋ Τολστόι αγκαλιάζει πολλές άπό τίς φάσεις αύτής τής λογοτεχνικής πορείας πού βαδίζει παράλληλα μέ τά στάδια τής κοινωνικής έξέλιξης στή Ρωσία. Ό Τολστόι άρχισε τή λογοτεχνική σταδιοδρομία του μέ μιά προ - μπαλζακική (σύμφωνα μέ τά εύρωπαϊκά πρότυπα) φάση καί τό έργο τής γεροντικής του ήλικίας έκτείνεται στήν περίοδο τής παρακμής τοϋ μεγάλου ρεαλισμού. Ό Ιδιος δ Τολστόι ήξερε πολύ καλά πώς τά έργα του ήταν γνήσια έπη. Άλλά δέν ήταν ό μόνος πού συνέκρινε τόν Πόλεμο χαι εΙρήνη μέ τά έργα τοϋ 'Ομήρου. Πολλοί γνωστοί καί άγνωστοι άναγνώστες τοΰ βιβλίου τό ίδιο ένιωθαν. Βέβαια, ή σύγκριση μέ τόν "Ομηρο, ένώ άπ' τή μιά μεριά δείχνει τή βαθειά έντύπωση πού έκανε ό άληθινά έπικός χαραχτήρας τοΰ μυθιστορήματος αύτοϋ, άπ' τήν άλλη είναι περισσότερο μιά ένδειξη τής γενικής τάσης τοΰ ύφους του, παρά ένας πραγματικός χαραχτηρισμός τοΰ ίδιου τοΰ ύφους. Γιατί παρ' δλο τό έπικό του μεγαλείο, δ Πόλεμος καί εΙρήνη έξακολουθεϊ νά είναι άπ' τήν άρχή ως τό τέλος, ένα άληθινό μυθιστόρημα, μ' δλο πού, φυσικά, δέν έχει έκείνη τή δραματική πυκνότητα πού βρίσκουμε στό Μπαλζάκ. Ή χαλαρή καί πλατυαστική σύνθεσή του, οί πρόσχαρες, νωχελικές καί άνετες σχέσεις άνάμεσα στά πρόσωπά του, ή ήρεμη κι ώστόσο γεμάτη ζωντάνια άφθονία τών έπικών έπεισοδίων πού είναι απαραίτητα σ' έναν αληθινό άφηγητή, δλα αύτά συγγενεύουν περισσότερο μέ τά ιιεγάλα έπαρχιακά ειδύλλια τοΰ άγγλικοϋ μυθιστορήματος τοϋ δέκατου -δγδοου αιώνα, παρά μέ τό Μπαλζάκ. Άλλά αύτή ή συγγένεια, περισσότερο άπό ό,τιδήποτε άλλο, Εκφράζει μιά άντίθεση στή ι ενική γραμμή άνάπτυξης τοϋ εύρωπαϊκοΰ μυθιστορήματος τοϋ δέκατου ένατου αίώνα. Ή παλιά κοινωνία ποϋ μόλις τότε άρχιζε νά ύποτάσσεται στήν καπιταλιστική κυριαρχία, έξακολουθοϋσε άκόμα νά διατηρεί στήν καθημερινή ζωή, τήν ποικιλία καί τό ένδιαφέρον τής προκαπιταλιστικής έποχής. Τά μεγάλα μυθιστορήματα τοϋ Τολστόι, διαφέρουν άπό τά έργα τών "Αγγλων προγενεστέρων του, ώς πρός τήν ειδική φύση τής κοινωνικής πραγματικότητας πού καθρεφτίζουν. Καί είναι άνώτερα σέ καλλιτεχνικό πλοϋτο καί βάθος άπό τά άγγλικά άντίστοιχ ά τους, άκριβώς έξ αιτίας τοΰ είδικοΰ χαραχτήρα τής πραγματικό- 

196

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Ϊ Ρ Ω Π Α ' Ι ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τιμάς πού παρουσιάζεται σ' αύτά. Ό κόσμος πού άπεικονίζει δ Τολστόι είναι πολύ λιγότερο άστικός άπ' τόν κόσμο τών "Αγγλων μυθιστοριογράφων τοΟ δέκατου όγδοου αιώνα, άλλά—καί ειδικότερα στήν Άννα Καρένινα—είναι ένας κόσμος δπου ή πορεία τής καπιταλιστικής άνάπτυξης είναι πολύ πιό χτυπητά φανερή άπ' δσο στά άγγλικά μυθιστορήματα, πού σχεδόν πάντα άπεικονίζουν μονάχα μιάν ιδιαίτερη φάση της. 'Εκτός άπ' αύτό, οί μεγάλοι "Αγγλοι μυθιστοριογράφοι τοΟ δέκατου ένατου αιώνα έζησαν σέ μιά μετεπαναοτατϊκή περίοδο κι αύτό έδινε στά έργα τους (και ιδιαίτερα στά έργα τοΟ Γκόλντσμιθ και τοϋ Φίλντινγκ) μιά άτμόσφαιρα σταθερότητας καί άσφάλειας καθώς καί μιά κάποια κοντόφθαλμη αύταρέσκεια. 'Αντίθετα μ' αύτούς, ή λογοτεχνική σταδιοδρομία τοϋ Τολστόι άρχισε σέ μιά περίοδο έπερχόμενων έπαναστατικών καταιγίδων. Ό Τολστόι είναι προεπαναστατικός συγγραφέας. Κι άκριβώς έπειδή τό κεντρικό πρόβλημα στά έργα του είναι τό ρωσικό άγροτικό πρόβλημα, ή άποφασιστική καμπή στήν ίστοτ ρία τής δυτικής λογοτεχνίας, δηλαδή ή ήττα τών έπαναστάσεων τοϋ 1848, δέν άφησε κανένα ίχνος πάνω τους, δπως άφησε στό έργο τοϋ Τουργκένιεφ λ. χ . πολλές καί μεγάλες σκιές. Σχετικά μέ τό ζήτημα τοϋτο, δέν έχει καί μεγάλη σημασία άν καί κατά πόσο ό ίδιος ό Τολστόι στις διάφορες φάσεις τής άνάπτυξής του είχε, ή όχι, έπίγνωση τοΰ κεντρικού αύτού προβλήματος. Αύτό πού έχει σημασία είναι πώς τό πρόβλημα τοϋτο βρίσκεται στόν πυρήνα δλων τών έργων του, πώς κάθε τί πού έγραψε περιστρέφεται γύρω άπ' αύτό τό πρόβλημα. 'Ακριβώς αύτός καί μόνο είναι ό λόγος πού ό Τολστόι έμεινε προεπαναστατικός συγγραφέας άκόμο^ καί μετά τή συντριβή τών έπαναστάσεων τού 1848. Άλλά τά άγροτικά ειδύλλια τών μεγάλων μυθιστορημάτων τοϋ Τολστόι βρίσκονται πάντα κάτω άπό μιά άπειλή. Στόν Πόλεμο καί εΙρήνη ή οικονομική καταστροφή τής οικογένειας Ροστώφ διαδραματίζεται μπροστά στά μάτια μας σάν ή τυπική καταστροφή τών έπαρχιακών εύγενών παλιοΰ τύπου. Οί πνευματικές κρίσεις τοϋ Μπεζούχωφ καί τού Μπαλκόνσκι είναι άντανακλάσεις τοϋ μεΪάλος ρεύματος πού πολιτικά πλάτυνε μέ τήν έξέγερση τών Δεκεμριστών. Στήν Άννα Καρένινα άκόμη πιό σκοτεινά σύννεφα άπειλοΰν τήν ειδυλλιακή άτμόσφαιρα τού χωριού κι έδώ ό έχθρός έχει κιόλας δείξει άνοιχτά τό καπιταλιστικό του πρόσωπο. Τώρα δέν έχουμε μόνο τήν οικονομική καταστροφή. Έ δ ώ μπορεί κανείς νά νοιώσει κιόλας τό δπόγειο ρεΰμα τού καπιταλισμού ένάντια στόν δποϊο ό Τολστόι διαμαρτύρεται μέ τόσο πάθος. Ό Κωνσταντίν Αέβιν πού, πραγματικά, ξαναπαίρνει τά προ- 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι· ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ Τ01' ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ'

a197

βλήματα έκεΓ πού τά είχε αφήσει ό Νικολάι Ροστώφ στόν Πόλεμο χαΐ εΙρήνη, δέν μπορεί πιά νά τά λύσει μέ τόν ίδιο άπλό -τρόπο καί μέ τήν Ιδια ξενοιασιά. Δέν άγωνίζεται μόνο νά ξανακερδίσει τήν ύλική του εύημερία σά γαιοχτήμονας (χωρίς νά πέσει θύμα τής καπιταλιστικοποίησης τής γής) άλλά είναι αναγκασμένος νά διεξάγει έναν αδιάκοπο έσωτερικό αγώνα, έναν άγώνα πού περνάει άπό κρίση σέ κρίση καθώς, δ Λέβιν, πασκίζει νά πείσει τόν έαυτό του πώς ή ύπόστασή του σάν γαιοχτήμονα είναι δικαιωμένη καί πώς έχει τό δικαίωμα νά έκμεταλλεύεται τούς μουζίκους του. Τό ασύγκριτο έπικό μεγαλείο τών μυθιστορημάτων τοΟ Τολστόι βασίζεται πάνω στις αύταπάτες πού τόν έκαναν νά πιστεύει δτι αύτό δέν ήταν μιά τραγική σύγκρουση άπ* τήν όποία δέν ύπήρχε διέξοδος γιά τούς τίμιους έκπρόσωπους τής τάξης του, άλλά ένα πρόβλημα πού μποροΟσε νά λυθεί. Στήν "Αννα Καρένινα οί αύταπάτες αύτές είχαν κιόλας κλονιστεί σέ πολύ μεγαλύτερο βαθμό ά π ' δσο στόν Πόλεμο xal εΐρψη. Κι αύτός δ κλονισμός έκδηλώνεται άπό τήν άποψη τής αρχιτεκτονικής, στό γεγονός δτι ή σύνθεση έχει πολύ πιό «εύρωπαϊκή», πολύ πιό δραματική ένταση καί τό ξετύλιγμα τοΟ μύθου είναι πολύ λιγότερο άνετο, πρόσχαρο καί νωθρό. Ή μεγαλύτερη άπό τήν άποψη τοΟ θέματος προσέγγιση στά εύρωπαϊκά μυθιστορήματα τοΟ δέκατου ένατου αίώνα είναι μιά παραπάνω ένδειξη — έστω κ' έξωτερική — τής έπικείμενης κρίσης. Ά ν καί τό Οφος τής ν Ανίας Καρένινας έχει άκόμη πάρα πολλά άπό τά χαραχτηριστικά τής πρώτης περιόδου τοϋ Τολστόι, αρχίζουν κιόλας νά έμφανίζονται δρισμένα γνωρίσματα τής κατοπινής κρίσιμης περιόδου του. "Η "Αννα Καρένινα είναι πολύ πιό «μυθιστορηματική» άπό τόν Πόλεμο και ειρήνη. Μέ τή Σονάτα τον Κρόυτοερ, ό Τολστόι κάνει άλλο ένα μεγάλο βήμα πρός τήν κατεύθυνση τοΟ εύρωπαϊκοΟ μυθιστορήματος. Δημιουργεί γιά τόν έαυτό του μιά καινούρια μορφή νουβέλας, πού μοιάζει μέ τόν τελειοποιημένο τύπο πού έδωσε ό εύρωπαϊκός ρεαλισμός καί πού είναι τό ίδιο πλατειά καί τό Ιδιο δραματικά πυκνή. Ό Τολστόι τείνει, δλο καί πιό πολύ, νά παρουσιάζει τίς μεγάλες καταστροφές, τίς μέ τραγική κατάληξη καμπές τών άνθρώπινων πεπρωμένων, χρησιμοποιώντας σά μέσο τή λεπτομερειακή άπεικόνιση δλων τών πολύπτυχων έσωτερικών κινήτρων τους, δηλαδή τείνει νά τίς παρουσιάζει έπικά—μέ τή βαθύτερη έννοια τής λέξης. Έ τ σ ι δ Τολστόι πλησιάζει ώς ένα σημείο τή μορφή σύνθεσης πού χρησιμοποηίσε δ Μπαλζάκ. Αύτό δέ σημαίνει πώς τό 

198

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ϋφος του Επηρεάστηκε άπό τόν Μπαλζάκ. Άλλά ή πραγματικότητα πού τήν Εζησαν κ ' οί δυό τους, καθώς κι δ τρόπος πού τήν Εζησαν, τούς Εσπρωξε καί τούς δυό νά δημιουργήσουν, άπό Εσωτερική άναγκαιότητα, τέτοιες μορφές. (Γιά τις κοινωνικές και λογοτεχνικές βάσεις αύτΐ)ς τής προσέγγισης καί γιά τή σημαντική διαφορά τους παρ' δλη τήν προσέγγιση θά μιλήσουμε λίγο πιό κάτω. 'Εδώ όφείλουμε νά άρκεστοΰμε στόν προσδιορισμό τοΰ πράγματος). Ό θάνατος τοΰ Ίβάν "Ιλιτς σημαδεύει τό καλλιτεχνικό άποκορύφωμα αύτοΰ τοΰ μεταγενέστερου ϋφους τοΰ Τολστόι, άλλά τά χνάρια του βρίσκονται Επίσης καί στό τελευταίο μεγάλο μυθιστόρημα τοΰ Τολστόι, τήν 'Ανάσταση. Δέν είναι τυχαίο δτι καί ή δραματική παραγωγή τοΟ Τολστόι άνήκει σ' αύτή τήν περίοδο. Άλλά ή, άπ' τήν άποψη τοΰ θέματος, προσέγγιση τοΰ Τολστόι στήν εύρωπαϊκή λογοτεχνία δέν σημαίνει διόλου καί καλλιτεχνική προσέγγιση στά λογοτεχνικά ρεύματα πού Επικρατούσαν τότε Εκεί, τά ίδια Εκείνα ρεύματα πού κομμάτιασαν τις καλλιτεχνικές μορφές τοΰ Επους καί τοΰ δράματος. Αντίθετα, σ' δλα τά ζητήματα πού άφοροΰσαν τήν τέχνη δ Τολστόι Εμεινε ώς τό τέλος τής ζωής του Ενας μεγάλος ρεαλιστής τής παλιάς σχολής κ' Ενας μεγάλος δημιουργός Επικών μορφών. Ή Επική παρουσίαση τής ολότητας τής ζωής—άντίθετα άπ* τή δραματική—δφείλει άναγκαστικά νά περιλαμβάνει καί τήν παρουσίαση τών Εξωτερικών στοιχείων τής ζωής, τήν Επικά ποιητική μετουσίωση τών σημαντικότερων άντικειμένων πού άπαρτίζουν κάποιον τομέα τής άνθρώπινης ζωής, καθώς καί τά τυπικότερα περιστατικά πού συμβαίνουν σ' Εναν τέτοιο τομέα. Τοΰτο τό πρώτο αξίωμα τής Επικής Εκφρασης δ Χέγκελ τό ονο'ΐάζει «δλότητα τών άντικειμένων». Τό άξίωμα τοΰτο δέν είναι μιά θεωρητική Επινόηση. Κάθε μυθιστοριογράφος νιώθει Ενστικτώδικα πώς τό Ιργο του δέν μπορεί νά Εχει άπαιτήσεις πληρότητας άν τοΰ λείπει αύτή ή «ολότητα τών αντικειμένων», δηλαδή αν δέν περιλαμβάνει κάθε σημαντικό αντικείμενο, περιστατικό καί τομέα ζωής πού άνήκουν στήν δλότητα τοΟ θέματος. Ή κρίσιμη διαφορά άνάμεσα στά γνήσια Επη τών παλιών ρεαλιστών, καί τήν άποσύνθεση τής μορφής αύτής στή νεότερη λογοτεχνία τής παρακμής, Εκδηλώνεται στόν τρόπο μέ τόν δποίο αύτή ή «δλότητα τών άντικειμένων» συνδέεται μέ τά άτομικά πεπρωμένα τών προσώπων τοΰ Εργου. Ό νεότερος συγγραφέας, δ παρατηρητής τής ζωής, μπορεί θαυμάσια νά καταχτήσει μιά τέτοια γνώση αύτής της ολότητας τών αντικειμένων. Κι άν είναι μεγάλος συγγραφέας μπορεί νά τήν στήσει μπροστά μας μέ τή δύναμη καί τήν ισχυρή υποβλητικότητα τών περιγραφών του. "Ολοι οί άναγνώστες θά θυμοΰνται 

Ο ΤΟΛΣΤΟΙ- ΚΑΙ Η ΛΝΛΠΤΓΞΗ ΤΟ Γ ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ

199

λόγου χάρη τίς αγορές τοΟ Ζολά, τά χρηματιστήριά του, τά καταγώγια τοΰ ύποκόσμου του, τά θέατρά του,τά ίπποδρόμιά τουκ.τ.λ. Σέ δτι άφορά τδν έγκυκλοπαιδικδ χαραχτήρα τοϋ περιεχομένου του καί τήν καλλιτεχνική ποιότητα τών περιγραφών του, δ Ζολά δείχνει δτι κι αύτός κατείχε αύτή τίιν «ολότητα τών άντικει μένων». Άλλά τά άντικείμενα αύτά έχουν μιάν ύπαρξη δλότελα άνεξάρτητη άπδ τή μοίρα τών ήρώων του. Σχηματίζουν ένα υπόστρωμα πανίσχυρο άλλά άδιάφορο αντίκρυ στά άνθρώπινα πεπρωμένα μέ τά δποϊα δέν έχουν καμιά πραγματική συνάφεια. Στήν καλύτερη περίπτωση είναι λίγο πολύ τυχαίοι σκηνικοί χώροι πού άνάμεσά τους διαδραματίζονται αύτά τά άνθρώπινα πεπρωμένα. Πόσο διαφορετικοί είναι οί κλασικοί! Ό "Ομηρος μάς μιλάει γιά τά δπλα τοΟ Αχιλλέα, δπλα φτιαγμένα άπδ τούς θεούς. Άλλά δέν τδ κάνει άμέσως μόλις παρουσιαστεί δ Αχιλλέας στδ προσκήνιο. Μονάχα δταν ό Αχιλλέας έχει άποσυρθεϊ οργισμένος στή σκηνή του, δταν οί Τρώες έχουν θριαμβέψει, δταν ό Πάτροκλος έχει σκοτωθεί φορώντας τή δανεισμένη πανοπλία τοϋ φίλου του, δταν ό ίδιος δ Αχιλλέας ετοιμάζεται γιά τή θανάσιμη μάχη μέ τδν "Εκτορα. — μάχη θανάσιμη μέ κάθε έννοια τής λέξης, γιατί ό Αχιλλέας ξέρει πώς κι δ Ιδιος δέ θ' άργήσει νά πεθάνει ύστερα άπδ τδ θάνατο τοϋ "Εκτορα—άκριβώς πριν άπ' αύτή τή δραματική στιγμή τής μάχης μέ τδν "Εκτορα, δταν τά δπλα τών δυό πρωταγωνιστών άποφασίζουν γιά τήν τύχη τών δυό έθνών καί τ4 καλύτερα δπλα τοϋ Α χιλλέα—χώρια άπ' τή θεϊκή δύναμή του—γίνονται άποφασιστικός παράγοντας γιά τήν έκβαση τής μονομαχίας, τότε μονάχα δ "Ομηρος περιγράφει πώς δ "Ηφαιστος χάλκεψε αύτά τά δπλα γιά τόν Αχιλλέα. "Ετσι, ή περιγραφή τών δπλων τοΰ Αχιλλέα είναι άληθινά έπική, δχι μόνο έπειδή δ ποιητής περιγράφει τήν κατασκευή τους κι δχι τό παρουσιαστικό τους (δ Λέσσινγκ τό ύπογραμμίζει αύτό στό περίφημο κεφάλαιο τοϋ Λαοκόοντά του) άλλά κι άπό τήν άποψη τής σύνθεσης σάν σύνολο. Γιατί ή περιγραφή αύτή γίνεται άκριβώς τή στιγμή πού τά δπλα τοΰ Αχιλλέα παίζουν άποφασιστικό ρόλο στήν ύπόθεση, στό χαραχτηρισμό καί τή μοίρα τών ήρώων. "Ετσι, τά δπλα αύτά τοΰ Αχιλλέα δέν είναι άντικείμενα άνεξάρτητα άπ' τούς ήρωες τοΰ μύθου άλλά άναπόσπαστος παράγοντας τοΰ ίδιου μύθου. Οί πραγματικά μεγάλοι μυθιστοριογράφοι είναι, άπ' αύτή τήν άποψη, άληθινά παιδιά τοΰ 'Ομήρου. Βέβαια, δ κόσμος τών άντικειμένων καί ή σχέση άνάμεσα σ' αύτά καί τούς άνθρώπους, έχουν αλλάξει, έχουν γίνει πιό περίπλοκοι καί λιγότερο αύθόρμητοι άπό 

200

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τήν ποιητική άποψη. 'Αλλά ή τέχνη τών μεγάλων μυθιστοριογράφων έκδηλώνεται άκριβώς στήν ίκανότητά τους νά ύπερνικοΟν τήν άντιποιητική φύση τοΟ κόσμου τους, χάρη στό δτι συμμερίζονται καί βιώνουν τή ζωή καί τήν έξέλιξη τής κοινωνίας μέσα στήν όποία ζοΟν. Στέλνοντας τούς αυθόρμητα τυπικούς ήρωές τους νά έκπληρώσουν τά έσωτερικά άναγκαϊα πεπρωμένα τους, οί μεγάλοι συγγραφείς χειρίστηκαν μέ ήγεμονική έξουσία τή γεμάτη μεταβολές συνύφανση τών έσωτερικών μέ τις έξωτερικές, τών μεγάλων μέ τις μικρές στιγμές πού άπαρτίζουν τ?) ζωή. Οί ήρωές τους ξεκινδν γιά τή σταδιοδρομία τους καί Αντιμετωπίζουν ολότελα φυσικά τά ειδικά άντικείμενα καί περιστατικά τής δικής τους σφαίρας ζωής. 'Ακριβώς έπειδή οί ήρωες είναι τυπικοί, μέ τήν πιό βαθειά έννοια τής λέξης, πρέπει άναγκαστικά ν' άντιμετωπίσουν πολλές φορές τά πιό σημαντικά άντικείμενα τής σφαίρας τής ζωής τους στό διάστημα τής τυπικής σταδιοδρομίας τους. Ό συγγραφέας έχει τήν έλευθερία νά μπάζει αύτά τά άντικείμενα δταν καί δπου αύτά έχουν γίνει τυπικές καί άναγκαΐες προϋποθέσεις γιά τό δράμα τής ζωής πού περιγράφει. Δέν δπάρχει ίσως κανένας άλλος νεότερος συγγραφέας πού στό έργο του ή «όλότητα τών άντικειμένων» νά είναι τόσο πλούσια καί τόσο πλήρης δσο στόν Τολστόι. 'Αρκεί μόνο νά σκεφτούμε τόν Πόλεμο καί εΐοήνη δπου δείχνεται κάθε λεπτομέρεια τού πολέμου, άπ' τήν Αύλή καί τό γενικό έπιτελεΤο ώς κάτω στούς άντάρτες πολεμιστές καί τούς αιχμάλωτους καθώς καί κάθε φάση τής ειρηνικής ιδιωτικής ζωής άπ' τή γέννηση ώς τό θάνατο. Μπορούμε νά θυμηθούμε τούς χορούς, τις λέσχες, τις διασκεδάσεις, τις κοινωνικές συγκεντρώσεις, τις συσκέψεις, τις άγροτικές έργασίες, τις ιπποδρομίες καί τις χαρτοπαιξίες πού περιγράφονται στήν "Αννα Καρένινα ή τις σκηνές άπ' τό δικαστήριο καί τή φυλακή πού περιγράφονται στήν 'Ανάσταση. 'Αλλά άν υποβάλουμε σέ μιά βαθύτερη άνάλυση όποιοδήποτε άπ' αύτά τά έπεισόδια, πού ό Τολστόι τά ζωγραφίζει μέ τέτοια άπόλαυση καί τόσες λεπτομέρειες, ώστε τό καθένα τους νά γίνεται ένας ξεχωριστός πίνακας, μέσα στή συνολική τοιχογραφία τού έργου, θά δούμε άμέσως πόσο πολύ διαφέρουν αύτά άπ' τό νεότερο ρεαλισμό καί πόσο συγγενεύουν μέ τό παλιό μεγάλο έπος. Οί πίνακες αύτοί τού Τολστόι δέν είναι ποτέ άπλές σκηνογραφίες, δέν είναι ποτέ άπλές εικόνες καί περιγραφές, δέν είναι ποτέ άπλές συμβολές στήν «όλότητα τών άντικειμένων». Ή χριστουγεννιάτικη παρέλαση τών μεταμφιεσμένων στόν Πόλεμο χαι εΙρήνη, σημαδεύει μιά κρίση στόν έρωτα τού Νικολάι Ροστώφ καί τής Σόνιας. Ή νικηφόρα έπέλαση τού ιππικού σημειώνει μιά κρίση στή 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι · ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ Τ01' ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ'

a01

ζωή τοϋ Νικολάι Ροστώφ. Έ ιπποδρομία είναι μιά καμπή στις σχέσεις τής "Αννας Καρένινας καϊ τοϋ Βρόνσκυ. Έ δίκη τής Κατιούσας φέρνει τή μοιραία συνάντησή της μέ τό Νεκλιούντωφ κ.ο.κ. Καθ' ένα ά π ' αύτά τά ξεχωριστά παρουσιασμένα τμήματα τής «ολότητας τών άντικειμένων» περιέχει κάποιο άποφασιστικό σημείο, πού τά κάνει άναγκαίους παράγοντες στήν έξέλιξη ένός ή περισσότερων ήρώων τοϋ μυθιστορήματος. Στήν πραγματικότητα οί άμοιβαΐες συνάφειες καϊ σχέσεις στά μυθιστορήματα τοϋ Τολστόι είναι κάτι πολύ πιό περίπλοκο καί ποικιλόμορφο άπό τά άπλά σημεία άντιπαράθεσης τών άντικειμενικών περιστατικών καί τών δποκειμενικών βιωμάτων τών προσώπων, πού άναφέραμε πιό πάνω. Παρόμοια σημεία διατομής σημαδεύουν έπίσης λίγο πολύ σημαντικές καμπές στό ξετύλιγμα δλόκληρου τοϋ μύθου. Κάθε φάση αύτής τής καμπής, κάθε σκέψη καί συγκίνηση τών προσώπων, πού συμμετέχουν σ' αύτήν, τό κάθε Τί καί Πως πού σχετίζεται μ' αύτά τά πρόσωπα, είναι άναπόσπαστα συνυφασμένα μέ τή στιγμή έκείνη, μέ τό περιστατικό έκείνο, πού παρέχει τήν εύκαιρία γιά τό ξέσπασμα, τήν έκδήλωση τής κρίσης, μέσα στό έργο. Τό ξέσπασμα λόγου χάρη τής κρίσης στις σχέσεις τής "Αννας καί τοϋ Βρόνσκυ άπό τή μιά καί τοϋ Καρένιν άπ' τήν άλλη, έχει γίνει πιά άναπότρεπτο, άλλά ή ιπποδρομία καί τό άτύχημα τοϋ Βρόνσκυ είναι κάτι περισσότερο άπό μιά εύκαιρία γιά νά έκδηλωθεί ή κρίση. Αύτά καθορίζουν έπίσης καί τή φύση τής κρίσης. 'Αποκαλύπτουν πλευρές στό χαραχτήρα τοϋ καθενός άπ' τούς τρεις ήρωες, πού σέ άλλη περίπτωση δέν θά είχαν έκδηλωθεί με τόν ίδιο τρόπο καί μέ τήν Ιδια τυπικότητα. Έ ξ αιτίας τών έσωτερικών νημάτων πού συνδέουν τήν ιπποδρομία μέ τούς ήρωες καί τήν πλοκή, ή κούρσα παύει πιά ολότελα νά είναι μιά άπλή εικόνα — αναπτύσσεται σέ μιά μοιραία σκηνή δπου άποκορυφώνεται ένα μεγάλο δράμα. Έ τ σ ι , τό γεγονός δτι γιά τό Βρόνσκυ ήταν τυπική διασκέδαση νά συμμετέχει δ Ιδιος στις κοϋρσες καί γιά τόν γραφειοκράτη Καρένιν ήταν τυπική συνήθεια νά πηγαίνει στις ιπποδρομίες δπου θά παρευρισκόταν μέλη τής βασιλικής οικογένειας, κάνει τίς πολύπλευρες σχέσεις άνάμεσα στά πεπρωμένα τών ατόμων καί τήν «δλότητα τών άντικειμένων» άκόμα πολυπλευρικότερες καί τυπικότερες χάρη στήν παρέμβαση κοινωνικών παραγόντων. Έ τέτοια παρουσίαση τής «δλότητας τών άντικειμένων» απαλλάσσει τόν Τολστόι — δπως καί κάθε άληθινά μεγάλον έπικό ποιητή — άπό τό νά δίνει στεγνές καί άνιαρές περιγραφές ένός σκηνικοϋ πού ή σχέση του μέ τά πεπρωμένα τών άτόμων είναι πάντα 

202

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

γενική χι αφηρημένη καί συνεπώς μένει πάντα συμπτωματική. Στόν Τολστόι, ή «δλότητα τών άντικειμένων» έκφράζει πάντα, μέ άμεσο, αύθόρμητο καί χεροπιαστό τρόπο, τό στενό δεσμό πού υπάρχει άνάμεσα στά πεπρωμένα τών άτόμων καί τόν κόσμο πού περιβάλλει τά άτομα αύτά. V "Ενας τέτοιος τρόπος παρουσίασης τής «ολότητας τών άντικειμένων είναι έκ τών «ών ούκ άνευ» δρος γιά τήν άπεικόνιση τών άληθινά τυπικών προσώπων. Ό "Ενγκελς τόνισε τή σημασία πού έχουν, σάν προϋπόθεση τοΟ άληθινοΟ ρεαλισμού, τά τυπικά περιστατικά, σέ στενή συνάφεια μέ τήν τυπικότητα τών προσώπων. Άλλά τά τυπικά περιστατικά, άκόμα κι άν έχουν περιγραφεί σωστά, θά έχουν άπεικονιστεΐ άφηρημένα ή συγκεκριμένα άνάλογα μέ τό κατά πόσο λογαριάζεται ή κοινωνική τους φύση. Οί τέτοιες περιγραφές δλο καί περισσότερο τείνουν νά γίνουν άφηρημένες στά έργα τών νεότερων ρεαλιστών. Ά ν τά πρόσωπα ένός έργου τέχνης, οί άμοιβαΐες σχέσεις τους, ή ιστορία τής ζωής τους κ.τ.λ., δέν μπορούν νά δοθούν μ ' ένα τέτοιο τρόπο ώστε οί σχέσεις πού δπάρχουν άνάμεσα σ' αύτά καί τό περιβάλλον τους νά φαίνονται σά φυσικές συνέπειες τοΰ χαραχτηρισμοΰ - άν τό σκηνικό πλαίσιο καί ό μηχανισμός τού μύθου είναι άπό τήν άποψη τού άτόμου άπλώς τυχαία (άν δηλαδή καλλιτεχνικά κάνουν τήν έντύπωση μιάς άπλής σκηνογραφίας), τότε είναι άδύνατο γιά τόν καλλιτέχνη νά άπεικονίσει τυπικά περιστατικά μ' έναν άληθινά πειστικό τρόπο. Γιατί άλλο πράγμα είναι νά δέχεσαι νοητικά πώς ένα ορισμένο περιβάλλον, πού περιέχει δλα τά φαινόμενα πού τού άνήκουν καί είναι πλήρες, έχει περιγραφεί τέλεια, κ' έντελώς άλλο πράγμα είναι νά ζεις βαθιά αύτά τά πράγματα βλέποντας πώς τά άτομικά πεπρωμένα τών άνθρώπων βγαίνουν άπό έναν άπεριόριστο πλούτο περιστατικών πού τούς έτυχαν καί πώς οί κρίσιμες στιγμές τής ζωής τους συνδέονται αναπόσπαστα μέ τίς τυπικές συνθήκες πού έπικρατοΰν στό δικό τους τομέα ζωής. Είναι φανερό πώς οί μεταβολές τοΰ παραστατικού ύφους είναι άντανάκλαση τών μεταβολών στήν ίδια τήν κοινωνική πραγματικότητα, πώς άντικαθρεφτίζουν τό γεγονός δτι δ καπιταλισμός γίνεται δλο καί πιό πολύ δ κυριαρχικό? παράγοντας σέ κάθε μορφή τής άνθρώπινης ύπαρξης. Ό Χέγγελ άναγνώρισε μέ μεγάλη διαύγεια τά έπιζήμια άπο- 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ ΤΟΪ" ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

203

τελέσματα πού είχε αύτή ή μεταβολή πάνω στήν τέχνη γενικά, καί ιδιαίτερα στή μεγάλη Επική λογοτεχνία. Πάνω στό ζήτημα αύτό γράφει:
«'Εκείνα ποΰ χρειάζεται, δ άνθρωπος γιά τήν εξωτερική του ζωή, δηλαδή τό κατάλυμα xal τό οπιτιχό του, ή σκηνή, οί καρέκλες, τό κρεββάτι, τό οπαθί καί ή λόγχη, τό καράβι ποϋ μ* αύτό διασχίζει τή θάλασσα, τό άρμα ποΰ τόν πηγαίνει οτή μάχη. τό βράσιμο καί τό ψήοιμο, τό σφάξιμο, τό φα; καί τό πιοτό—τίποτα ά π ' δλα αΰτά δεν μπορεί νά έγινε άπλώς σά μέσο μονάχα γιά τήν πραγματοποίηση κάποιου σκοποΰ του. 'Ο άνθρωπος πρέπει μέσα σ' δλα αΰτά νά νιώθει πώς ζει μ' ολόκληρη τήν αίσθηση κι όλόκληρο τόν εαυτό του. ώστε έκεΐνα ποΰ καθαυτά είναι άπλώς έξωτερικά, νά παίρνουν χάρη σ* αΰτή τή στενή συνάφειά τους μέ τό άνθρώπινο άτομο, Εναν έμπνευσμένο άπ' τόν άνθρωπο άτομικό χαραχτήρα. Τά σημερινά μας μηχανήματα καί τά έργοστάσια μαζί μέ τά προϊόντα ποϋ βγάζουν, καί γενικά τά μέσα ποΰ έχουμε γιά νά ικανοποιούμε τις εξωτερικές μας άνάγκες θά ήταν ά π ' αΰτή τήν άποψη—άκριβώς δπως και ή νεότερη κρατική οργάνωση — ασυντόνιστα μέ τό υπόστρωμα τής ζωής ποΰ άπαιτεϊ τό αΰθεντικό έπος.»

Μέ τά λόγια του αύτά ό Χέγγελ καθόρισε μέ άκρίβεια τό κεντρικό πρόβλημα ύφους πού άντιμετωπίζει τό νεότερο άστικό μυθιστόρημα. Οί μεγάλοι μυθιστοριογράφοι, άγωνίστηκαν πάντα ήρωϊκά, γιά νά υπερνικήσουν στή σφαίρα τής τέχνης, έκείνη τήν ψυχρότητα καί τραχύτητα τής άστικής ύπαρξης καί τών σχέσεων πού οί άνθρωποι τής άστικής κοινωνίας Εχουν μεταξύ τους καί μέ τή φύση, οί όποιες παρουσιάζουν μιάν άκαμπτη άντίσταση στήν ποιητική τους μετάπλαση. Άλλά ό ποιητής μπορεί νά υπερνικήσει αύτή τήν άντίσταση τότε μόνο, δταν άναζητάει μέσα στήν ίδια τήν πραγματικότητα τά ζωντανά στοιχεία αύτών τών σχέσεων τά δποία έξακολουθοϋν νά υπάρχουν, καί δταν μέσα άπό τήν πλούσια καί πραγματική προσωπική του έμπειρία Επιλέγει καί Εκφράζει μέ συμπυκνωμένη μορφή τις στιγμές Εκείνες δπου οί τάσεις αύτές, πού ζοϋν άκόμα, Εκδηλώνονται σέ σχέσεις άνάμεσα σέ άτομα. Γιατί αύτό πού δ Χέγγελ άποκάλεσε — καί πού τόσοι άλλοι συχνά Επανέλαβαν ϋστερα άπ' αύτόν — μηχανικό και «τελειωμένο» χαραχτήρα τοϋ καπιταλιστικού κόσμου, είναι στ'άλήθεια μιά ύπαρκτή κι άναπτυσσόμενη Εξελικτική τάση τοϋ καπιταλισμού. Δέν πρέπει δμως ποτέ νά ξεχνάμε πώς αύτό είναι μόνο μιά τάση, πώς ή κοινωνία δέν είναι ποτέ μιά άντικειμενικά «τελειωμένη», πραγματωμένη, νεκρή, άπολιθωμένη πραγματικότητα. "Ετσι τό άποφασιστικό καλλιτεχνικό πρόβλημα τοϋ άστικοϋ ρεαλισμοϋ ήταν τοϋτο : Ό συγγραφέας θά προχωρήσει κατεπάνω στό ρεύμα ή θά άφεθεΐ νά τόν παρασύρει τό ρεϋμα τού καπιταλισμού ; 

204

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Στήν πρώτη περίπτωση μπορεί καί νά δημιουργήσει ζωντανές «Σκόνες, πού βέβαια είναι έξαιρετικά δύσκολο νά βγούν άπ' αύτό τό δύστροπο δλικό, άλλά πού είναι ωστόσο άληθινές, καί πραγματικές, γιατί άπεικονίζουν έκείνη τή σπίθα τής ζωής πού άκόμα "ύπάρχει, άπεικονίζουν τήν πάλη ένάντια στόν «τελειωμένο» κόσμο. Έ άλήθεια τους βρίσκεται στό γεγονός πώς δ,τι άπεικονίζουν, είyai, σέ μιά έξαιρετικά διογκωμένη μορφή, ούσιαστικά έρθό στό κοινωνικό του περιεχόμενο. Στή δεύτερη περίπτωση — κι αύτή είναι ή μέθοδος πού άκολούθησε ό νεότερος ρεαλισμός άπ' τήν έποχή τοΰ Φλωμπέρ —έχουμε μιάν δλο καί πιό μικρή άντίσταση ένάντια στό ρεΰμα. Ά ν δμως λέγαμε πώς αύτό έφερε τή λογοτεχνία σέ στενότερη έπαφή μέ τήν καθημερινή ζωή, άν λέγουμε πώς έκεΐνο πού είχε αλλάξει ήταν ό τρόπος ζωής καί πώς ή λογοτεχνία άπλώς προσαρμοζόταν σ' αύτή τήν άλλαγή, τά λόγια μας τοΰτα θά ήταν ολότελα έπιπόλαια καί λαθεμένα. Γιατί οί συγγραφείς πού στήν προσωπική τους λογοτεχνική δραστηριότητα, δποχωροΰν μπροστά στήν άδιαφιλονί-κητα δπαρκτή κοινωνική έξελικτική τάση, πού άναφέραμε πιό πάνω, πρέπει άναπόφευκτα στά έργα τους νά μεταβάλουν έκείνο πού είναι άπλώς μιά τάση, σέ μιά γενικευμένη πραγματικότητα πού άγκαλιάζει τά πάντα. "Ετσι τά γραφτά τους, πού δέν μποροΰν νά βγάλουν μιά σπίθα ζωής άπό τήν καπιταλιστική πραγματικότητα, γίνονται πολύ πιό άπολιθωμένα, πολύ πιό «τελειωμένα» άπ' τήν Τδια τήν πραγματικότητα καί πολύ πιό μουντά, άπελπιστικά καί κοινότοπα άπ' τόν κόσμο πού έννοοΰν νά άπεικονίσουν. Είναι άδύνατο φυσικά νά διατηρηθεί μέσα στήν πραγματικότητα τής καπιταλιστικής κοινωνίας, ή όμηρική ένταοη τών σχέσεων τών άνθρώπων μέ τόν έξωτερικό κόσμο. Τό δτι 6 Ντηφόου, κατάφερε στό Ροβινσώνα Kgovao του νά μεταβάλει σέ συστατικά στοιχεία μιάς συναρπαστικής ιστορίας, δλα τά έργαλεϊα πού ήταν άπαραίτητα γιά τήν ικανοποίηση τών στοιχειωδών άνθρώπινων άναγκών καί, χάρη σ' αδτό τό ζωτικό σύνδεσμό τους μέ τά άνθρώπινα πεπρωμένα, νά τούς δώσει ποιητική σημασία, μέ τήν δψηλότερη έννοια τής λέξης, είναι μιά περίπτωση καλής τύχης πού άποτελεί έξαίρεση μέσα στήν ιστορία τοΰ νεότερου μυθιστορήματος. Καί μ'δλο πού 6 Ροβινσών Κροΰοος είναι μιά άπομονωμένη, άνεπανάληπτη στιγμή, είναι ώστόσο πάρα πολύ διδακτική γιατί δείχνει τήν χατεύϋνναη πού πρέπει νά πάρει ή φαντασία τοΰ συγγραφέα, άν θέλει νά βρεΐ μιά καλλιτεχ/ική λύση στό πρόβλημα τής δπερνίκησηςτής πεζότητας πού παρουσιάζει ή καπιταλιστική πραγματικότητα. Είναι άνώφελο νά στολίζει ένας συγγραφέας τις περιγραφές του μέ τις •πιό καλοδιαλεγμένες, τις πιό λαμπερές, τις πιό εύστοχες λέξεις, ει- 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι - ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗΤΟΪ"ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"206

ναι ανώφελο νά βάζει τους ήρωές του νά νιώθουν τήν πιό βαθειά θλίψη καί τήν πιό έντονη άγανάχτηση γιά τήν κενότητα, τήνάπελπιστικότητα, τήν άπανθρωπιά καί τήν «άπολίθωση» τής πραγματικότητας. "Ολα αύτά είναι μάταια, άκόμα κι άν αύτή ή θλίψη Εκφράζεται μέ τή μεγαλύτερη ειλικρίνεια καί μέ τήν πιό ώραία λυρική μορφή. Τό παράδειγμα τοϋ Ροβιναώνα Κρούσου δείχνει πώς. 6 άγώνας ένάντια στήν πεζότητα τής καπιταλιστικής πραγματικότητας μπορεί νά πετύχει μόνο δταν ό συγγραφέας έπινοεϊ καταστάσεις πού δέν είναι καθαυτές άδύνατες μέσα στό πλαίσιο αύτής τ ή ς πραγματικότητας (μ' δλο πού μπορεί νά μή συμβοϋν ποτέ πραγματικά). "Ετσι, άπ' τή στιγμή πού ό συγγραφέας έχει έπινοήσει αύτή, τήν κατάσταση, άφήνει τούς ήρωές του νά άναπτύξουν έλεύθερα δλους τούς ούσιαστικούς παράγοντες τής κοινωνικής τους ύπαρξης. Τό μοναδικό έπικό μεγαλείο τοΟ Τολστόι στηρίζεται σέ μιά τέτοια δύναμη έπινόησης. ΟΕ μύθοι του κυλάνε μέ μιά φαινομενική βραδύτητα, δίχως ορμητικά γυρίσματα. Ή πρώτη έντύπωση πού κάνουν είναι πώς άκολουθοϋνε όλοίσια τό δρόμο πού τραβάνε οΕ κανονικές ζωές τών ήρώων του. Κι δμως μέσα σ' αύτό τό δρόμο, ό Τολστόι έπινοεϊ παντοϋ καί πάντοτε καταστάσεις πού προκύπτουνμέ έσωτερική ποιητική άναγκαιότητα άπό τό συγκεκριμένο στάδιο άνάπτυξης πού έχουν φτάσει οΕ ήρωές του. Μέσα στις καταστάσεις αύτές, οΕ ήρωές του έρχονται σέ μιά ζωντανή σχέση μέ τή φύση. 'Ιδιαίτερα δ Πόλεμος xal εΙρήνη είναι γεμάτος άπό τέτοιες σημαντικές καί μεγαλόπρεπα ζωντανές εικόνες. Σκεφθείτε λόγου χάρη τήν ύπέροχη κυνηγετική έκδρομή πού οργανώνει ή οικογένεια τών Ροστώφ καί ή ειδυλλιακή βραδιά μέ τό γερο - θείο, πού έπακολουθεϊ. Στήν Άννα Καρένινα ή σχέση μέ τή φύση έχει ήδη γίνει πολύ πιό προβληματική. 'Αξιοθαύμαστη είναι ή μεγαλοφυία μέ τήν όποία δ Τολστόι δημιουργεί εικόνες σάν τό θέρισμα ένός χωραφιού άπ' τό Λέβιν, πού τίς άφήνει νά άναδυθοϋν άπό τήν προβληματική φύση τής σχέσης τοϋ Λέβιν μέ τούς μουζίκους του καί τή συναισθηματική του στάση άντίκρυ στή χειρωνακτική έργασία. θ ά ήταν ώστόσο λάθος νά περιορίσουμε μόνο στή σχέση άνθρώπου καί φύσης αύτό τό πρόβλημα τής ποιητικής έμψύχωσης τοϋ· κόσμου πού άπεικονίζει ό Τολστόι. Ό αύξανόμενος καταμερισμός τής έργασίας άνάμεσα στήν πόλη καί τήν ύπαιθρο κα.ί τό κοινωνικό βάρος τής πόλης πού ολοένα μεγαλώνει, μετατοπίζουν άναγκαστικά τή δράση καί τή φέρνουν δλο καί περισ.σότερο στό χώρο τής σύγχρονης μεγάλης πολιτείας. Σ ' αύτές πιά τίς πόλεις καμιά ποιητική έπινόηση δέν μπορεί νά άποκαταστήσει μιά ομηρική σχέση άνάμεσα στόν άνθρωπο καί τή φύση, άνάμεσα στόν άνθρωπο καί τά άντικείμενα, πού τώρα πιά έχουν μεταβληθεί σέ έμπορεύματα. 

206

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Αύτό βέβαια δέ σημαίνει πώς 6 ρεαλιστής συγγραφέας πρέπει νά •παραδοθεί άμαχητί στήν «τελειωμένη» πεζότητα αύτοΰ τοΰ κόσμου τής πόλης. 'Ιδιαίτερα σ' αύτό τό σημείο, οί μεγάλοι ρεαλιστές δέν ύπόκυψαν ποτέ. 'Αλλά καί πάλι έδώ, ό συγγραφέας είναι άναγκασ|ΐένος νά έπινοήσει καταστάσεις στις όποιες ό κόσμος τής μεγάλης πολιτείας είναι προικισμένος μέ ζωή καί ποίηση. Τέτοια ποίηση μπορεί νά γεννηθεί έδώ, μόνο άνοί ίδιες οί άνθρώπινες φυσιογνωμίες είναι ως τό βάθος τους διαποτισμένες άπό ζωή καί άν οί μεταξύ τους σχέσεις έχουν'δοθεί μ ' ένα βαθύτατα δραματικό τρόπο. "Αν δ συγγραφέας κατορθώσει νά έπινοήσει τέτοιες καταστάσεις, καταστάσεις δπου οί άγώνες καί οί άμοιβαίες σχέσεις άνάμεσα στά •πρόσωπα τού έργου πλαταίνουν καί γίνονται ένι» μεγάλο δραματικό θέαμα, τότε τά άντικείμενα στά όποια βρίσκουν τήν έκφραση τους αύτές οί άμοιβαίες άνθρώπινες σχέσεις καί πού είναι δ φορέας τους, θά άποκτήσουν — άκριβώς σάν άποτέλεσμα αύτής τής λειτουργίας του — ποιητική μαγεία. Πόσο οί μεγάλοι ρεαλιστές είχαν έπίγνωση αύτοΰ τοΟ πράγματος, φαίνεται άπό μιά περικοπή τοΰ έργου τοΰ Μπαλζάκ Ή αϊγλη καί ή Αθλιότητα τών έταιρών, δπου ή μονομαχία άνάμεσα στό Βωτρέν, «τόν Κρόμβελ τών κατέργων» καί τόν Κοραντέν, τόν μεγαλύτερο μυστικό άστυνομικό τοΰ καιροΰ του, έχει φτάσει στό κατακόρυφο/Ο βοηθός τοϋ Κοραντέν, Περάντ, νιώθει πώς βρίσκεται σέ συνεχή κίνδυνο:
« Έ τ σ ι , ό τρόμος ποϋ απλώνουν στά βάθη τών άμεριχανικών δασών οί πανουργίες τών εχθρικών φυλών καί ποϋ τόν Εκμεταλλεύτηκε τόσο πολϋ ό Κοΰπερ, τύλιγε μέ τή μαγεία του καί τις πιό άσήμαντες λεπτομέρειες τής παρισινής ζωής. Διαβάτες, μαγαζιά, άμάξια, κάποιος άνθρωπος σ' ένα παράθυρο — δλα αύτά έκαναν τά άνθρώπινα νούμερα ποϋ είχε άναλάβει νά προστατεύει δ γερο - Περάντ (πράγμα ποϋ γ ι ά κεΐνον ήταν ζήτημα ζωής ή θανάτου) νά παίρνουν τό ίδιο συναρπαστικό ένδιαφέρον ποϋ έχουν στά μυθιστορήματα τοϋ Κοΰπερ δ κορμός ένός δέντρου, ή φωλιά ένός κάστορα, ένα τομάρι, Ινα ρούχο άπό δέρμα βουβάλου, μιά άκίνητη βάρκα ή ένα δέντρο ποϋ γέρνει πάνω ά π ' τό νερό.»

Αύτή ή γοητεία φυσικά δέν είναι πιά ή καθάρια, λαμπερή, άπλή μαγεία τής νηπιακής ήλικίας τοϋ άνθρώπου, δπως τή βρίσκουμε στόν "Ομηρο. Ό άγώνας τών μεγάλων ρεαλιστών νά παραμείνουν άληθινοί στήν πραγματικότητα τής ζωής, έχει τοΰτο τό άναπόφευκτο άποτέλεσμα: δταν ζωγραφίζουν τή ζωή μέσα στις καπιταλιστικές συνθήκες καί ιδιαίτερα τή ζωή στις μεγάλες πολιτείες, πρέπει νά μεταβάλλουν σέ ποίηση δλο τό σκοτεινό της μυστήριο, δλη τήν τρομερή άπανθρωπιά της. Ά λ λ ά ή ποίηση αύτή -είναι πραγματική ποίηση: άναδύεται στή ζωή ποιητικά έξ αιτίας 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι · Κ Α Ι Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ TOT ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ'

207

αύτής άκριβώς τής αβάσταχτης φρίκης. Αύτή ή ανακάλυψη καί αποκάλυψη τής ποιητικής δμορφιάς πού υπάρχει μέσα στή φοβερή άσκήμια τής καπιταλιστικής ζωής άπέχει ολόκληρους κόσμους άπό κείνα τά φωτογραφικά άνχίγραφα χής Επιφάνειας πού χρησιμοποιούν χήν άπελπισία καί χήν Ερημιά πού υπάρχει σχό θέμα σά μέσο παρουσίασης. "Ενα παράδειγμα είναι τό άριστούργημα τής τελευταίας περιόδου τοϋ Τολστόι, Ό θάνατος τον Ίβάν "Ιλιτς. Επιφανειακά Εκείνο πού ζωγραφίζεται Εδώ είναι ή καθημερινή ιστορία ένός μέσου άνθρωπου, σάν κι αύτόν πού θά μποροΰσε νά Εχει ζωγραφίσει οποιοσδήποτε νεότερος ρεαλιστής. Άλλά τό χάρισμα τής Εφευρετικότητας τοΰ Τολστόι μεταβάλλει τήν άναπόφευκτη μοναξιά τοΰ Ίβάν Ί λ ι τ ς , σ' Ενα έρημόνησο σχεδόν σάν τοΰ Ροβινσώνα Κρούσου — Ενα νησί φρίκης δπου Ενας φοβερός θάνατος Ερχεται ύστερα άπό μιά χωρίς νόημα ζωή — καί Εμψυχώνει δλα τά πρόσωπα καί τά πράγματα, πού είναι οί φορείς τών άνθρώπινων σχέσεων, μέ μιά τρομερή μαύρη ποίηση. "Ενας κόσμος πού ξεθωριάζει, οί αύλικές δεξιώσεις, οί συντροφιές πού παίζουν χαρτιά, οί θεατρικές πρεμιέρες, τά άσκημα Επιπλα, άκόμα καί ή Εμετική βρωμιά τών σωματικών λειτουργιών ένός άνθρώπου πού ξεψυχάει, δλα αύτά φτιάχνουν Εδώ Εναν κόσμο μέ άφάνταστη ζωή καί ψυχή, Εναν κόσμο δπου τό κάθε πράγμα Εκφράζει εύγλωττα και ποιητικά τήν ψυχοφθόρα κενότητα καί ματαιότητα τής άνθρώπινης ζωής στήν καπιταλιστική κοινωνία. Ά π ό τήν άποψη αύτής τής ποιητικής τους ούσίας, τά τελευταία Εργα τοΰ Τολστόι Εχουν μεγάλη συγγένεια με τις μεθόδους δημιουργίας τών μεγάλων ρεαλιστών τοΰ δέκατου Ενατου αιώνα, μ' δλο πού οί καλλιτεχνικές καί ιστορικές διαφορές τους είναι πολύ σοβαρές. Ό Μπαλζάκ κι ό Σταντάλ υπερνίκησαν τήν «τελειωμένη» άντιποιητική φύση τής άστικής κοινωνίας, διαλύοντας τήν κοινωνική ζωή σέ μιά διαπάλη, μιάν άλληλεπίδραση τών άμοιβαίων παθιασμένων σχέσεων άνάμεσα στά άτομα. "Ετσι ή κοινωνία δέ στέκει σά μιά «τελειωμένη» δύναμη, σά μιά άκίνητη μηχανή, σάν κάτι μοιραίο καί άναλλοίωτο άντίκρυ στούς άνθρώπους πού ζοϋν στούς κόλπους της. Συνεχή άλλαγή δέν όφίσταται δμως μόνο ή κοινωνία — τόσο άντικειμενικά δσο καί στήν εικόνα πού τής δίνεται σ' αύτά τά κείμενα—άλλά καί τάΐδια τά πρόσωπα πού άπεικόνισαν δ Μπαλζάκ καί δ Σταντάλ, πραγματικά «φτιάχνουν τήν ιστορία τους». ('Η περίοδος πού Εξετάζουμε είναι Εκείνη πού άρχίζει τό 1789 καί τελειώνει τό 1848). Στό μυθιστόρημα τοΰ Μπαλζάκ Ενα δικαστήριο δέν είναι άπλώς Ενα ίδρυμα μέ ορισμένες κοινωνικές λειτουργίες, δπως στά βιβλία πού γράφτηκαν μετά τό 1848, άλλά Ενα πεδίο μάχης δπου διεξάγονται πολύμορφοι κοινωνικοί 

208

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΒΓΡ&ΠΑΊ'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

άγδνες. Και κάθε ανάκριση γιά νά διαλευκανθεί μιά υπόνοια, κάθε παρουσίαση ένός αποδεικτικού στοιχείου, κάθε καταδίκη, είναι ή, κατακλείδα μιάς περίπλοκης κοινωνικής διελκυνστίνδας που έχουμε προσηλωθεί νά παρακολουθήσουμε κάθε φάση της. "Ενα άπό τά κύρια θέματα τοΟ έργου τοΟ Τολστόι είναι ό μετασχηματισμός τής κοινωνικής σκηνής. Γράφοντας γιά τόν Τολστόι δ Λένιν άναφέρει αύτά τά λόγια τοΟ Λέβιν :
«Πώς όλη ή ζωή μας ίχει αναποδογυριστεί... τίποτα δέν έχει μείνει στή θέση του... καϊ τωρα μόλις αρχίζουν κάπως τά πράγματα νά καταλαγιάζουν πάλι».

Δύσκολα θά μποροϋσε κανείς νά περιγράψει πιό χτυπητά r τήν περίοδο 1861 - 1905. Ό καθένας — ή τουλάχιστον ό κάθε Ρώσος — ξέρει τί ήταν έκεΐνο πού είχε αναποδογυριστεί τότε Τ Ηταν ή δουλοπαροικία καί δλόκληρο τό παλιό καθεστώς πού συνδεόταν μαζί της. Ά λ λ ά έκεϊνα πού «τώρα μόλις άρχίζουν νά καταλαγιάζουν πάλι» είναι ολότελα άγνωστα, παράξενα κι άκατανόητα στις λαϊκές μάζες 1 Ή έξαιρετική ποιητική εύαισθησία σέ δλες τις ανθρώπινες περιπλοκές πού συνδέονται μ* αύτό τό «άναποδογύρισμα» τής παλιάς Ρωσίας, ήταν Ινα άπό τά ούσιαστικά στοιχεία τοϋ συγγραφικού μεγαλείου τοϋ Τολστόι. "Οσο λαθεμένες ή άντιδραστικές κι άν ήταν οί πολιτικές καί οί. άλλες του άπόψεις γι' αύτή τήν άνάπτυξη, ό Τολστόι είχε σίγουρα δει μέ έξαιρετική διαύγεια τίς άλλαγές πού πραγματοποίησε αύτός ό μετασχηματισμός τής παλιάς Ρωσίας στά διάφορα κοινωνικά στρώματα. Και μάλιστα τίς είχε δει δχι σά μιά παγιωμένη μορφή,, δχι σά μιά στατική καί άκαμπτη κατάσταση, άλλά σ' ολόκληρη τήν κίνησή τους. Ά ς μελετήσουμε λίγο τή φυσιογνωμία τοϋ Όμπλόνσκι στήν Άννα Καρένινα. Ό Τολστόι δέν τόν παρουσιάζει μέ νατουραλιστικό τρόπο, σάν Ινα γαιοχτήμονα - γραφειοκράτη πού έφτασε σ' Ινα δρισμένο έπίπεδο καπιταλιστικής άνάπτυξης. Έκεΐνο πού προβάλλει είναι ή έπίδραση πού άσκεΐ στήν προσωπική ζωή τοϋ Όμπλόνσκι ό αύξανόμενος βαθμός τοϋ καπιταλιστικού μετασχηματισμού. Ό Όμπλόνσκι σάν άνθρώπινος τύπος είναι πιό κοντινός σ' Ινα παλαιικό έπαρχιακό εύπατρίδη πού προτιμάει πολύ περισσότερο μιά «πλατειά» βάση γιά τή ζωή του, έτσι πού νά ζει άνετα κ' εύχάριστα, άπό μιά λαμπρή οπωσδήποτε σταδιοδρομία στήν Αυλή,, στόν κρατικό μηχανισμό ή τό στρατό. Γι' αύτό καί ή μεταμόρφωσή του σ' Ινα μισο - καπιταλιστή, σ' έναν καπιταλιστικά διεφθαρμένο τύπο, είναι τόσο ένδιαφέρουσα. Ή ύπαλληλική ύπηρεσία τοϋ Όμπλόνσκι έχει καθαρά δλικά κίνητρα, γιατί πιά δέν· 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΙΙΤΪΞΗ ΤΟΓ ΡΕΑΛΙΣΜΟΓ

209

μπορεί νά ζήσει τή ζωή που θέλει μέ τό εισόδημα τών κτημάτων του μόνο. Τό πέρασμά του στόν καπιταλισμό καί ή άνάπτυξη στενότερων δεσμών μαζί του (δπως μιά Εδρα σ' Ενα διοικητικό συμβούλιο κ.τ.λ.), είναι ή φυσική συνέπεια τής έξέλιξής του, είναι ή φυσική διεύρυνση τών νέων παρασιτικών βάσεων τής ζωής του. Πάνω σ' αύτή τή βάση, ή παλιά γλεντζέδικη άντίληψη τού γαιοχτήμονα, έξελίσσεται στόν Όμπλόνσκι σ' Εναν ξώπετσα καλόκεφο, έναν έπιπόλαια έπικούρειο φιλελευθερισμό. Ά π ό τή νεότερη άποψη παίρνει τό κάθε τι πού μπορεί νά δικαιώσει ιδεολογικά καί νά υποστηρίξει τήν άδιατάραχτη άπόλαυση τής ζωής. 'Ωστόσο παραμένει καί πάλι ό παλιός εύπατρίδης τής έπαρχίας, δταν περιφρονεί ένστικτώδικα τόν άνελέητο καριερισμό τών συναδέλφων του στό γραφείο."Οσο γιά τό «laissez-faire» τοΰ φιλελευθερισμού, τό έρμηνεύει καί τό κάνει πράξη μέ τό δικό του καλόκαρδο έγωιστικό τρόπο, σάν «ζήσε κι άσε τούς άλλους νά ζοΰν», «ύστερα άπό μένα ό κατακλυσμός» καί τά παρόμοια. Τό άποφασιστικό στοιχείο στή διαφορά πού ύπάρχει άνάμεσα στις τελικές άρχές σύνθεσης τού Τολστόι καί τούς μεγάλους ρεαλιστές τών πρώτων χρόνων τοΰ δέκατου ένατου αιώνα, είναι δτι τά κοινωνικά σχήματα (οί θεσμοί καί τά παρόμοια) είναι πολύ περισσότερο «τελειωμένα», άψυχα, άπάνθρωπα καί μηχανικά στόν Τολστόι άπ' δσο ήταν ποτέ στό Μπαλζάκ καί τό Σταντάλ. Ό ούσιαστικός λόγος αύτής τής άντίληψης άναβλύζει άπ' τήν ίδια τήν πηγή τής μεγαλοφυίας τοΰ Τολστόι, δηλαδή άπ' τό δτι άντικρύζει τήν κοινωνία άπό τή σκοπιά τής έκμεταλλει-όμενης αγροτιάς. ΙΙρέπει νά παρατηρήσουμε δμως, δτι καί στόν κόσμο τοΰ Μπαλζάκ οί κοινωνικοί καί κρατικοί θεσμοί μετασχηματίζονται σέ μαχητικές άμοιβαίες σχέσεις μονάχα γιά τούς έκπρόσωπους τών τάξεων πού παίρνουν άμεσα μέρος στόν άγώνα γιά τήν έξουσία. Γιά τις λαϊκότερες κοινωνικές όμάδες οί θεσμοί αύτοί είναι έπίσης ένας «τελειωμένος» καί κλειστός γι' αύτές κόσμος, πού στέκει άντίκρυ τους μέ τήν άπάθεια τής μηχανής. Μόνο ή γιγάντια φυσιογνωμία τού Βωτρέν ορθώνεται γιά νά διεξαγάγει Εναν άγώνα μέ έναλλασσόμενες φάσεις, ένάντια στις δυνάμεις τού κράτους. Οί άλλοι κακοποιοί σέρνουν τήν άθλια Οπαρξή τους μέσα στις πτυχές τής κοινωνίας καί ή αστυνομία στέκει άντίκρυ τους σά μιά άπρόσωπη καί ακατανίκητη δύναμη. Αύτό φυσικά ισχύει πολύ περισσότερο γιά τούς άγρότες καί τό κατώτερο κομμάτι τής μικροαστικής τάξης. 'Επομένως δέ χρειάζεται νά ποϋμε πώς είναι φανερό δτι ό Τολστόι, πού έβλεπε τόν κόσμο άπό τήν οπτική γωνία τοΰ Ρώσου άγρότη, δέν μποροϋσε παρά νά έχει μιά άνάλογη άντίληψη γιά τήν κοινωνία καί τό κράτος.
14 

210

ΜΕΛΕΤΕΣ Γ Ι Α ΤΟΝ ΕΓΓί2ΠΑ·Ι·ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Άλλά αύτά δέν έξηγοΰν δλοκληρωτικά τή στάση τού Τολστόι αντίκρυ σ' δλα τούτα τά προβλήματα. Γιατί στόν Τολστόι καί τόν Μπαλζάκ, άκόμα καί τά μέλη τής άρχουσας τάξης παίρνουν διαφορετική στάση άντίκρυ στό κράτος καί τούς κοινωνικούς θεσμούς. Οί ήρωες τοΰ Τολστόι, άκόμα κι άν άνήκουν στις ανώτερες τάξεις, θεωρούν τούς θεσμούς αύτούς σάν έναν κόσμο «τελειωμένο» καί άντικειμενικοποιημένο. Οί λόγοι είναι άρκετά φανεροί. Ό πρώτος τους ήταν δ χαραχτήρας τής τσαρικής δλιγαρχίας, πού έπέτρεπε τήν παρέμβαση τών άτόμων στά κοινωνικά καί πολιτικά γεγονότα, μόνο μέ τή μορφή τής μηχανορραφίας, τής διαφθοράς τών συνειδήσεων, τών παρασκηνιακών έπιρροών — ή τής έξέγερσης. Κανένας άπ' δσους είχαν κάποια πνευματικότητα καί ηθικό έρμα δέν μπορούσε νά θεωρήσει τό τσαρικό κράτος σάν κάτι στό δποΤο ήταν δυνατό νά αναμιχθεί κατά κάποιο τρόπο, ούτε καί στά βαθμό πού μπορούσαν νά τά κάνουν οί ήρωες τοϋ Μπαλζάκ καί τοϋ Σταντάλ, σέ σχέση μέ τούς διάφορους κρατικούς μηχανισμούς τοϋ καιρού τους. Αύτός ό «τελειωμένος», αύτός ό νεκρός χαραχτήρας τοϋ τσαρικού κράτους καί τών κοινωνικών θεσμών του, πήρε άκόμα μεγαλύτερη άκαμψία στά γραφτά τοϋ Τολστόι, πού άπό τήν άποψη αύτή συμβάδιζε παράλληλα μέ τήν αύξανόμενη άποξένωση τής κρατικής έξουσίας άπό τή ζωή τής ρωσικής κοινωνίας. Στόν κόσμο τοΰ Τολστόι προβάλλουν άκόμη μοναχικές φυσιογνωμίες άπό τή μακρινή άπόσταση τοΰ ιστορικού παρελθόντος. Φυσιογνωμίες γιά τίς δποΤες νομίζει πώς θά μπορούσαν ίσως άκόμα νά άσκήσουν κάποια έπίδραση στό κράτος. Τέτοιος είναι στόν Πόλεμο χαι ειρήνη δ γερο - πρίγκηπας Μπαλκόνσκι. Άλλά κι αύτός άκόμα άποσύρεται, δργισμένος κι άπογοητευμένος, στα χτήματά του καί ή σταδιοδρομία τοϋ γιοϋ του, άπό κείνη άκόμα τήν έποχή, δέν είναι τίποτ' άλλο άπό μιά αλυσίδα άπογοητεύσεων, μιά προϊούσα καταστροφή τής αύταπάτης, πώς ένας άξιοπρεπής καί προικισμένος άνθρωπος θά μπορούσε νά πάρει ένεργητικά μέρος στή στρατιωτική ή τήν πολιτική ζωή τής τσαρικής Ρωσίας. Αύτή ή άλυσίδα τών άπογοητεύσεων δέν παρουσιάζεται άπό τόν Τολστόι άπλώς σάν τό άτομικά πεπρωμένο τοϋ Άντρέι Μπαλκόνσκι ή τοΰ Πιέρ Μπεζούχωφ. Αντίθετα, άντανακλά πολύ καθαρά τίς ιδεολογικές άπηχήσεις πού είχε στήν τσαρική Ρωσία ή γαλλική έπανάσταση καί ή ναπολεόντεια περίοδος, δηλαδή έκεϊνα τά άνθρώπινα καί ψυχολογικά κίνητρα, έκεϊνες τίς άνθρώπινες και ψυχολογικές συγκρούσεις, πού όδήγησαν τόν άνθό τών Ρώσων εύγενών έκείνης τής έποχής στήν έξέγερση τών Δεκεμβριστών. Ά ν τώρα ό δρόμος τοΰ Πιέρ Μπεζούχωφ θά τόν όδηγοϋσε ώς έκεϊ, είναι ένα ζήτημα πού ό Τολστόι τό άφησε άνοιχτό. Άλλά τό γεγονός δτι ό Τολστόι σχε- 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΙ'ΞΗ Τ01" ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

211

δίαζε νά γράψει Ενα μυθιστόρημα γιά ιούς Δεκεμβριστές, δείχνει πώς ή προοπτική αύτή δέν ήταν τουλάχιστον ξένη στήν άντίληψη πού είχε γι' αύτούς τούς άντάρτες τής άριστοκρατίας. Είναι άλήθεια πώς ό πολιτικός καί κοινωνικός κόσμος, δπως τόν Εβλεπε ό Τολστόι στά νειάτα του καί στίς άρχές τής ώριμότητάς του, είχε πάρα πολύ χαλαρή διάρθρωση. ' Η μισοπατριαρχική μορφή τής δουλείας πού υπήρχε στόν κόσμο τού Πόλεμου και εΙρήνης, άφηνε κάποιο χώρο πού άρκοϋσε γιά τήν Ελεύθερη κίνηση, γιά τήν άνεξαρτησία καί τήν αύτονομία τοΰ άνθρώπου στόν τόπο του καί τήν προσωπική του ζωή. Φτάνει μονάχα νά σκεφτεί κανείς τή ζωή πού έκαναν οί άνεξάρτητοι εύπατρίδες τής Επαρχίας, τή δράση τών παρτιζάνων καί τά παρόμοια. Δέν δπάρχει καμιά αμφιβολία πώς δ Τολστόι παρατηρούσε καί άναπαρίστανε αύτά τά χαραχτηριστικά μέ πλήρη ιστορική πιστότητα. Άλλά τά μάτια μέ τά δποϊα παρατηρούσε τούτα τά χαραχτηριστικά ήταν κι αύτά καθορισμένα άπ' τό Επίπεδο τής δικής του άνάπτυξης καί άπ' τό στάδιο πού είχε φτάσει ή Εξέλιξη τής ρωσικής κοινωνίας τήν Εποχή πού Εγραφε αύτά τά βιβλία. Μέ τούς μετασχηματισμούς πού Επέφερε ή ιστορική άνάπτυξη κ' Επομένως μέ τήν άλλαγή στίς άπόψεις τού Τολστόι γιά τό κράτος καί τήν κοινωνία, άλλαζε κι δ τρόπος πού είχε νά παρουσιάζει τά πράγματα. 01 Κοζάκοι του καί οί άλλες άπ' τις πρώτες του καυκασιανές ιστορίες παρουσιάζουν, στήν κεντρική τους άντίληψη γιά τήν κοινωνία, πολύ άνάλογα χαραχτηριστικά μ' Εκείνα πού βρίσκονται στόν Πόλεμο xal εΙρήνη. 'Ενώ τό τελευταίο καί άτέλειωτο Εργο του, δ Χατζή - Μουράτ, άν καί στό θέμα συγγένευε μέ τά προηγούμενα, έχει πολύ πιό σταθερή δομή, πού άφήνει πολύ λιγότερη εύχέρεια γιά τήν ιδιωτική άνθρώπινη δράση. Κινητήρια δύναμη σ' αύτό τό μετασχηματισμό τής πραγματικότητας, ήταν ή άνάπτυξη τού καπιταλισμού. Άλλά γιά νά καταλάβουμε τόν κόσμο τού Τολστόι, Εχει πολύ μεγάλη σημασία νά οοΟμε καθαρά πώς ό καπιταλισμός μέ τή μορφή πού είχε Εμφανιστεί στή Ρωσία, ήταν — σύμφωνα μέ τά λόγια τού Λένιν — Ενας άσιατικός, Ενας «όχτωβριανός» καπιταλισμός. Αύτή ή μορφή καπιταλιστικής άνάπτυξης Επιδείνωνε άκόμα περισσότερο τις δυσμενείς γιά τήν τέχνη καί τή λογοτεχνία κοινωνικές συνθήκες καί αδξαινε τή νέκρα καί τήν άκαμψία τών κοινωνικών σχημάτων πού πρόκυπταν. 'Εκείνο πού είχε πεϊ ό Μάρξ στόν καιρό του γιά τις γερμανικές Εξελίξεις, ίσχυε καί γιά τή Ρωσία τών τελευταίων χρόνων τού Τολστόι:
• Σ' όλες τΙς άλλες σφαίρες βασανιζόμαστε, τό Ιδιο όπως και ή ύπό- 

212

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΓί2ΠΑ·Ι·ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

λοιπή ηπειρωτική δυτική Εύρώπη, όχι μόνο άπό τήν άνάπτυξη τής κ α π ι ταλιοτικής παραγωγής άλλά κι άπό τήν καθυστέρησή της. Κοντά στίς νεότερες στενοχώριες μάς καταπιέζουν καί πολλές στενοχώριες πού προέρχονται άπό τήν έπιβίωση τών παλιών κι άπαρχαιωμένων μεθόδων παραγ ω γ ή ς που συνοδεύονται άπό τΙς ξεπερασμένες κοινωνικές καί πολιτικές συνθήκες. Λέν υποφέρουμε μονάχα ά π ' τούς ζωντανούς άλλά κι άπ* τούς πεθαμένους.»

'Ακριβώς έπειδή ή άμεση προσοχή τοΟ Τολστόι κατευθυνόταν κύρια στήν περιγραφή τών ανώτερων τάξεων, έξέφρασε μέ τόν πιό ζωντανό καί πλαστικό τρόπο αύτόν τόν «·άσιατικό» χαραχτήρα τοϋ ρωσικοϋ καπιταλισμοΟ πού γεννιόταν καί τήν τάση του νά μήν καταστρέψει ούτε νά καταργήσει τίς χειρότερες δψεις μιάς ολιγαρχίας, πού ήδη ή ιστορική άνάπτυξη τήν άντικαθιστοϋσε, άλλά άπλώς νά·τίς προσαρμόσει στίς άπαιτήσεις τών καπιταλιστικών συμφερόντων. Ό Τολστόι μέ τήν "Αννα Καρένινα κιόλας είχε δημιουργήσει έξοχους τύπους πού δείχνουν αύτή τήν καπιταλιστικοποίηση καί τήν άντίστοιχη γραφειοχρατικοποίηση τών Ρώσων εύγενών. Έδώ ύπάρχει δ Όμπλόνσκι, πού άπεικονίζοντάς τον ό Τολστόι, ζωγράφισε έναν θαυμαστά πλούσιο καί ύπέροχα σχεδιασμένο πίνακα τών φιλελεύθερων τάσεων, δπως λειτουργοϋσαν μέσα στήν κοινωνική ομάδα. Έδώ έπίσης βρίσκουμε τόν τύπο τοϋ μοντέρνου άριστοκράτη στό πρόσωπο τοϋ Βρόνσχι. 'Αποτέλεσμα τοϋ πάθους τοϋ Βρόνσκι γιά τήν "Αννα, είναι ν' αλλάξει τόν τρόπο τής ζωής του. Παρατάει τή στρατιωτική του σταδιοδρομία καί έξελίσσεται σ' έναν καπιταλιστή γαιοχτήμονα, πού μετατρέπει τήν πατροπαράδοτη καλλιέργεια τών κτημάτων του σέ καπιταλιστική έπιχείρηση, υποστηρίζει στά πολιτικά συμβούλια τών εύγενών τό φιλελευθερισμό καί τήν πρόοδο καί προσπαθεί νά άνανεώσει τήν «άνεξαρτησία» τοϋ παλιοϋ τρόπου ζωής τών εύγενών, πάνω σέ καπιταλιστική βάση. Έ τ σ ι , τό άποτέλεσμα πού έχει άπ' τήν κοινωνική άποψη ένα τυχαίο πάθος, είναι νά σπρώξει τό Βρόνσκι σέ μιά τυπική έξέλιξη πού ταιριάζει στήν τάξη του. Γιά νά δλοχληρώσουμε τήν εικόνα, δπάρχει ένας τρίτος ήρωας: ό τύπος τοϋ ήδη δλοκληρωτικά γραφειοχρατικοποιημένου, τοϋ άντιδραστικοϋ, σκοταδιστή, δποκριτή καί άδειου διοικητικοϋ δπαλλήλου, στό πρόσωπο τοϋ Καρένιν. Ό καπιταλιστικός καταμερισμός τής έργασίας διαποτίζει δλο καί περισσότερο κάθε ανθρώπινη σχέση καί γίνεται δ τρόπος ζωής, τό άποφασιστικό καθοριστικό στοιχείο τών σκέψεων καί τών συγκινήσεων. Ό Τολστόι άπεικονίζει μέ δλο καί αύξανόμενη πικρή ειρωνεία πώς σ' αύτό τόν κόσμο τής καταμερισμένης έργασίας οί άνθρωποι μετατρέπονται σέ έξαρτήματα μιάς άπάνθρωπης μηχανήςΑύτός δ καταμερισμός τής έργασίας είναι ένα άπό τά πιό κατάλ- 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ

ΤΟΪ"

ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

313

ληλα όργανα γιά τήν καταπίεση καί τήν έκμετάλλευση τών έργαΓομένων μαζών. Καί 6 Τολστόι τή μισεί ακριβώς γιατί είναι 8να όργανο καταπίεσης καί έκμετάλλευσης. Άλλά 6 Τολστόι, σά μεγάλη καί καθολική φυσιογνωμία πού ήταν, παρουσιάζει τήν έπίδραση πού έχει σέ δλες τις τάξεις τού πληθυσμού, ή συνολική αύτη πορεία. Ό Τολστόι άποκαλύπτει τήν έσώτερη διαλεκτική της, τόν τρόπο πού αδτός ό καπιταλιστικό - γραφειοκρατικός καταμερισμός τής έργασίας όχι μόνο κάνει τούς άνθρώπους πού έχει πιάσει στά πλοκάμια του, νά χάνουν τήν άνθρώπινη δποστασή τους καί νά γίνονται άπλά ρομπότ γεμάτα μοχθηρία (άκόμα κ ' έκείνους πού άνήκουν στις κυρίαρχες τάξεις), άλλά καί πώς αύτή ή συνολική πορεία στρέφεται έναντίον αύτών τών ίδιων τών άνθρώπων σέ κάθε σημείο τής ζωής τους, δποια φορά προσπαθήσουν νά δπερασπιστοΰν τά προσωπικά τους στοιχειώδη ζωτικά συμφέροντα ή νά έκδηλώσουν ένα κατάλοιπο άνθρωπιάς πού άκόμα έπιζεί μέσα τους. Παράδειγμα δλων αυτών είναι ή θαυμάσια σκηνή άνάμεσα στόν Ίβάν Ί λ ι τ ς καί τό γιατρό του. Ό Ίβάν Ί λ ι τ ς έχει γίνει τέλειος γραφειοκράτης, είναι έ υποδειγματικός δικαστής πού άπογυμνώνει τις δποθέσεις του μέ τέλεια γραφειοκρατική επιδεξιότητα άπό κάθε ανθρωπιά καί πού έχει μεταβληθεί σ' ένα γρανάζι πού λειτουργεί άψογα μέσα στό μεγάλο τσαρικό καταπιεστικό μηχανισμό. Τοΰ -κάκου οί κατηγορούμενοι, πού έχουν πιαστεί στούς τροχούς αύτής τής μηχανής, έπικαλούνται τά ειδικά, τά άνθρώπινα στοιχεία τής υπόθεσης τους. Ό έμπειρος δικαστής, ήρεμα καί εύγενικά τούς φέρνει πίσω στό δρόμο τών άρθρων καί τών παραγράφων δπου συνθλίβονται άπό τόν οδοστρωτήρα τοΰ νόμου, πού βρίσκεται σέ συμφωνία μέ τ:ς άπαιτήσεις τοΰ τσαρικοΰ συστήματος. Ά λ λ ά τώρα ό Ίβάν Ί λ ι τ ς είναι έ ίδιος βαριά άρρωστος καί θέλει νά καταλάβει άπ' τό γιατρό του πώς είναι ή κατάστασή του καί τί έλπίδες υπάρχουν. Ό γιατρός δμως είναι κι αύτός ένας ολόιδιος άνώτερος γραφειοκράτης, ένα έξίσου άψογο κομμάτι τής μηχανής δπως κι ό Ίβάν "Ιλιτς. Έ τ σ ι μεταχειρίζεται τόν Ίβάν Ί λ ι τ ς μέ τόν ίδιο άκριβώς τρόπο πού κ ' έκεϊνος μεταχειριζόταν τούς κατηγορουμένους πού τούς φέρναν μπροστά του.
« Ό λ α αϋτά ήταν ακριβώς τά ίδια μ ' εκείνα που ό Ί β ά ν " Ι λ ι τ ς ε ί χ ε παραστήσει λαμπρά χιλιάδες φορές μπροστά στους κατηγορουμένους. Το πόρισμα ήταν τό Ιδιο λαμπρά διατυπωμένο κι ό γιατρός κοίταζε τό Ιδιο θριαμβευτικά, καί μάλιστα χαρούμενα πάνω ά π ' τά γυαλιά του τόν κατηγορούμενο... Ό γιατρός τόν κοίταξε μέ τό ί ν α μάτι πάνω ά π ' τά γυαλιά του, σά νά τοϋ έλεγε : — Κρατούμενε, άν δέν περιοριστείς ν' άπαντάς μόνο στις ερωτήσεις που σοϋ υποβάλλονται, θ' αναγκασθώ νά διατάξω τήν άπομάκρυνσίν σου έ * -τής αιθούσης». 

214

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Εκείνο πού είναι τόσο φριχτό στό θάνατο τοϋ Ίβάν "Ιλιτς είναι άκριβώς τό δτι άντιμετωπίζει σέ κάθε άνθρώπινη συνεπαφή του αύτή τήν άκαμψία, πάνω στήν δρα πού, μπροστά στόν έπερχόμενο θάνατο, νιώθει γιά πρώτη φορά τήν άνάγκη νά άποκαταστήσει μέ τούς άνθρώπους άνθρώπινες σχέσεις και νά ύπερνικήσει τή μάταιη άσημαντότητα τής ζωής του. Ή άνάπτυξη τής ρωσικής κοινωνίας βαθαίνει τή διπλή φρίκη, δηλαδή τό συνδυασμό τής άπολυταρχίας μέ τόν «άσιατικό» καπιταλισμό. Καθώς αύτή ή άντικειμενική άνάπτυξη σπρώχνει άδυσώπητα πρός τήν έπανάσταση τοϋ 1905, τό μίσος καί ή περιφρόνηση τοϋ Τολστόι γιά τήν άπογυμνωμένη άπό κάθε τι τό άνθρώπινο φύση μιάς τέτοιας κοινωνίας, μεγαλώνει γοργά. Στή φυσιογνωμία τοϋ Καρένιν αύτή ή άπογύμνωση άπ' τό άνθρώπινο προβάλλεται κιόλας μπροστά μας μέ ολοκληρωμένη μορφή. Ό Καρένιν καί ή γυναίκα του είναι σέ μιά διασκέδαση δταν έκείνος καταλαβαίνει πώς γεννιέται ό έρωτας τής "Αννας και τοϋ Βρόνσκι.
«...Κα 1 , τώρα τό κάθε τι ποϋ θά έλεγε ατή γυναίκα του ξεκαθάρισε στό μυαλό τοϋ Ά λ ε ξ έ ι Ά ν τ ρ έ γ ι ε δ ι τ ς . Καθώς σκεφτόταν εκείνα που θά'λεγε, ένιωθε χ ά π ω ς στενοχωρημένος ποϋ θά ήταν αναγκασμένος νά χρησιμοποιήσει τό χρόνο του χ α ΐ τή σχέψη του γιά οϊχιακή κατανάλωση, χωρίς νά έχει ακροατήριο· άλλά π α ρ ' όλα αϋτά ή μορφή χαί ό ειρμός τοϋ λόγου ποϋ θά έχανε, σχηματιζόταν χαθαρά χ ' ευδιάκριτα, σάν υπηρεσιακή άναφορά.»

Στά τελευταία έργα τοϋ Τολστόι κ' ιδιαίτερα στήν 'Ανάσταση τό μίσος του γιά τούτη τήν άπανθρωπιά έχει βαθύνει. Ό κύριος λόγος γι' αύτό είναι τό δτι ό Τολστόι έβλεπε στά τελευταία του χρόνια μέ πολύ πιό καθαρό μάτι τή σχέση άνάμεσα στήν άπογύμνωση τοΰ κρατικοϋ μηχανισμού άπό τό άνθρώπινο στοιχείο καί τήν καταπίεση κ ' έκμετάλλευση τοϋ απλού λαοϋ. Στόν γραφειοκρατικό καριερισμό τοϋ Καρένιν ή τάση αύτή υπάρχει μόνο υπαινικτικά· βρίσκεται δηλαδή στήν πλήρη άδιαφορία μέ τήν όποία ό Καρένιν, πού νιάζεται μονάχα γιά τήν καριέρα του, άποφασίζει γιά τήν τύχη έκατομμυρίων άνθρώπων, λές καί ήταν ένα άπλό κομμάτι χαρτί. ( Ά π ό τήν άποψη τής προσωπικής έξέλιξης τοΰ Τολστόι είναι ένδιαφέρον νά σημειώσουμε πώς σέ κάποιες περικοπές τοΰ Πόλεμου Mai εΙρήνης, δπως λ. χ. έκεί πού παρουσιάζει τή φυσιογνωμία τοΰ Μπιλίμπιν, πραγματεύεται άκόμα αύτή τήν άπανθρωπιά, πού έκδηλώνεται σά μιά τυπικά γραφειοκρατική στάση άντίκρυ σέ δλα τά προβλήματα, μέ κάποια καλόκαρδη ειρωνεία).Άλλά στήν 'Ανάσταση, φέρνει άντιμέτωπο ολόκληρο τόν άπάνθρωπο μηχανισμό μέ τά βάσανα τών θυμάτων του. Έ δ ώ δίνει μιά περιεκτική. 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ ΤΟΪ" ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

215

πολύπλευρη καί άληθινή εικόνα τοΟ καταπιεστικού μηχανισμού τού τσαρικού τύπου καπιταλιστικού κράτους — μιά τέτοια εικόνα πού δμοιά της δέ βρίσκεται σ' όλόκληρη τήν άστική λογοτεχνία. Έδώ ή άρχουσα τάξη δείχνεται πιά σά μιά συμμορία άπό διεφθαρμένους ήλίθιους πού Εκτελούν τις διάφορες υπηρεσίες τους, είτε μέ άνυποψίαστη βλακεία είτε μέ κακόβουλο καριερισμό και πού δέν είναι τίποτ' άλλο Εξω άπό γρανάζια ένός φρικιαστικού μηχανισμού καταπίεσης. Ί σ ω ς ποτέ άλλοτε άπό τήν έποχή τών Ταξιδιών τοϋ Γκιονλλιβερ τού Σουίφτ, ή καπιταλιστική κοινωνία δέ ζωγραφίστηκε μέ πιό δυνατή ειρωνεία. "Οσο ό Τολστόι γερνούσε, ή παρουσίαση τών προσώπων πού άνήκουν στις άνώτερες τάξεις παίρνει δλο και περισσότερο αύτή τή σατιρική, ειρωνική μορφή. 0£ Εκπρόσωποι τής άρχουσας τάξης Εμφανίζουν μιάν αύξανόμενη ομοιότητα, παρ' δλο τό εύγενικό καί λουστραρισμένο παρουσιαστικό τους, μέ τούς δυσώδεις Γιαχού * τού Τζόναθαν Σουφίτ. Τό γεγονός δτι ό Τολστόι άπεικονίζει τόν ειδικό τσαρικό τύπο τού καπιταλιστικού μηχανισμού, δέν άφαιρεϊ τίποτα άπό τήν καθολική Εγκυρότητα τής εικόνας. Αντίθετα, ή συγκεκριμένη, αιμάτινη και ολοζώντανη ποιότητα πού προκύπτει, Ενισχύει αύτή τήν καθολική Εγκυρότητα, γιατί ή τόσο άπαίσια τυραννία τών καταπιεστών δσο καί ή Εσχατα άπελπιστική θέση τών θυμάτων είναι βαθειά καί καθολικά άληθινή. Ή ειδική μορφή μέ τήν δποία Εκδηλώνεται αύτή ή τυραννία στά χέρια τής τσαρικές γραφειοκρατίας είναι άπλώς μιά συγκεκριμένη Επιδείνωση τών καθολικών της ιδιοτήτων. Ό πρίγκηπας Νεκλιούντωφ τού Τολστόι λόγου χάρη, Επεμβαίνει γιά τό συμφέρον μιάς φυλακισμένης Επαναστάτισσας καί γι' αύτό τό λόγο πηγαίνει νά δεΓ Εναν άπ' τούς Γιαχού πού φοράει στολή στρατηγού. Επειδή ή γυναίκα τοϋ στρατηγού Επιθυμούσε μιά περιπέτεια μέ τό Νεκλιούντωφ, ή Επαναστάτισσα αφήνεται Ελεύθερη.
«Καθώς ξεκινούσαν, Ινας υπηρέτης βρήκε τό Νεκλιούντωφ στόν προθάλαμο καί τοϋ ΙΒωσε στό χέρι ί ν α σημείωμα τής Μαριέττας : « P o u r v o u s (air plaisir, j'ai agi t o u t έ (ait contre m e s principes et j ' a i i n t e r c i <16 auprfcs d e t n o n m a r i p o u r v o i r e p r o t e g e e . U s e t r o u v e q u e c e t t e personne p e u t etre relachee i m m 6 d i a t e m e n t . Mon mari a ecrit au

* Στά Ταξίδια τον ΓχιούΧΑιβιρ, Γιαχοϋ λέγονταν ή φυλή τών βρωμερών κα'ι γεμάτων άνθρώπινα έλαττώματα άνθρωπόμορφων ζώων, ποϋ ήταν δούλοι τών χλιμίντρηβων, τών άλόγων ποϋ ήταν προικισμένα μέ άνθρώπινο νου (Σ.Μ.). 

216

ΜΕΛΕΤΕΣ Γ Ι Α ΤΟΝ ΕΓΡ2ΠΑ Ι Κ 0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

c o m m a n d a n t . V e n e z d o n e άνυστερόβουλα. J e v o u s a t t e n d s . M. " * · —Γιά σκέψου το, είπε δ Νεχλιοΰντωφ στό δικηγόρο. Είναι τρόμε" ρό. Κρατάνε μιά γυναίκα στήν Απομόνωση εφτά μήνες χ ' ΰατερα άποδειχνΰεται πώς είναι έντελώς άβώα χαΐ φτάνει μιά λέξη γιά νά τήν άφήσουν—"Ετσι γίνεται πάντα.»

Αύτό βέβαια δέν είναι κανένα μοναδικό παράδειγμα στήν 'Ανάσταση. Ό Τολστόι δείχνει μέ έξαιρετικά γόνιμη φαντασία, πώς οί τύχες χιλιάδων άνθρώπων, έχουν δλότελα άμεση εξάρτηση άπό τέτοια τυχαία προσωπικά ζητήματα, άπό τέτοια αύθαίρετα προσωπικά συμφέροντα κάποιου μέλους τής άρχουσας τάξης. Άλλά τό σύνολο δλων αύτών τών αύθαίρετων περιστατικών καί πράξεων, αποτελεί ένα ξεκάθαρο καί σφιχτοδεμένο σύστημα. Μέσα άπ' δλες αύτές τίς συγκυρίες καί τά τυχαία γεγονότα, προβάλλει ό κύριος σκοπός τοΰ άπογυμνωμένου άπό τό άνθρώπινο μηχανισμοΰ — δηλαδή ή μέ κάθε μέσο, άκόμα καί μέ τό πιό κτηνώδες, προστασία τής άτομικής ίδιοχτησίας τών κυρίαρχων τάξεων. Έ τ σ ι δ Τολστόι δημιούργησε στά τελευταία χρόνια του έναν άποτρόπαιο «τελειωμένο» κόσμο, πού ή φρίκη του συνεχώς αύξαινε. Οί πτυχές τής κοινωνίας δπου οί άνθρωποι μποροΰσαν νά δροΰν μέ κάποιο βαθμό άνεξαρτησίας, έχουν βαθμιαία έξαλειφθεί. Ό Νεκλιούντωφ δέν μπορεί πιά νά τρέφει καμιάν αύταπάτη γιά τήν άγροτική ζωή καί γιά κάποιο συμβιβασμό άνάμεσα στά συμφέροντα τών γαιοχτημόνων καί τά συμφέροντα τών χωρικών, σάν τίς αύταπάτες πού άκόμα έτρεφε δ Κωνσταντίν Λέβιν, έστω καί σέ μιά βασανισμένη καί προβληματική μορφή. Στά τελευταία χρόνια τοΰ Τολστόι, δέν ύπάρχει πιά ούτε κάν ή ιδιωτική άσφαλιστική δικλείδα τής οικογενειακής ζωής, ή δυνατότητα μιάς φυγής σάν τού Χικολάι Ροστώφ ή τοΰ Λέβιν. Ά π ' τή Σονάτα ιοΰ Κρόνταερ καί πέρα, ό Τολστόι βλέπει τόν έρωτα καί τό γάμο μέ τή σύγχρονη μορφή τους. Βλέπει μέσα τους δλες τίς είδικές μορφές τής ψευτιάς, τής ύποκρισίας και τής απογύμνωσης άπ' τό άνθρώπινο πού έφερε δ καπιταλισμός. Είπε μιά φορά στό Γκόρκι:
«Οί άνθρωποι είναι Αναγκασμένοι νά υποφέρουν άπό σεισμούς, επιδημίες, τρομαχτικές άρρώστειες κι όλα τά ψυχικά βάσανα, άλλά ή χειρό-

* «Γιά νά σας ευχαριστήσω, ένηργησα άντίθετα πρός τις άρχές μου και μίλησα στό σύζυγό μου γιά τήν προστατευομένη σας. Τά πράγματα δείχνουν πώς αΰτο τό πρόσωπο μπορεί νά άπολυθεΐ άμέσως. Ό σύζυγός μου έγραψε στό διοικητή. 'Ελάτε λοιπόν άνυστερόβουλα. Σας περιμένω. Μ.». Γαλλικά στό χείμενο τού Τολστόι (Σ. Μ.). 

Ο Τ Ο Λ Σ Τ Ο Ι · ΚΛΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ ΤΟΓ ΡΕΑΛΙΣΜΟΥ

217

•xepij τραγωδία στή ζωή ήταν σ' ολίς τΙς β π ο χ ί ς , είναι και τώρα και θά Εξακολουθεί νά είναι, ή τραγωδία τής κρεβατοκάμαρας».

"Οπως παντοϋ σχεδόν άλλοϋ, έτσι κ' έδώ ό Τολστόι έκφράζει τίς σκέψεις του «έξωχρονικά». Άλλά δταν δίνει σ' αυτές τίς σκέψεις, καλλιτεχνική έκφραση, είναι άσύγκριτα πιό συγκεκριμένος καί συγχρονισμένος. Οί κατοπινές του περίγραφες τής «τραγωδίας τής κρεβατοκάμαρας» μπορεί νά έχουν συλληφθεί σάν τεκμήρια τής άσκητικής του φιλοσοφίας, άλλά οί πρώτες του χαλίιτεχνικίς μεταπλάσεις τοϋ προβλήματος, σπάνε αύτό τό άφηρημένο καί δογματικό πλαίσιο καί άπεικονίζουν τήν ειδικά καπιταλιστική φρίκη τοϋ σύγχρονου άστικοϋ έρωτα, τοϋ γάμου, τής πορνείας καί τής διπλής έκμετάλλευσης τών γυναικών. ΙΙοϋ υπάρχει κάποιος χώρος γιά δράση σ' ένα τέτοιον κόσμο; Ό κόσμος πού δ Τολστόι βλέπει καί ζωγραφίζει είναι, σέ αυξανόμενο βαθμό, ένας κόσμος δπου οί αξιοπρεπείς άνθρωποι oiv μπορούν πιά νά βροϋν τήν παραμικρή εύκαιρία γιά δράση. "Οσο ή καπιταλιστικά άναπτυσσόμενη Ρωσία, παρά τόν «άσιατικό» χαραχτήρα τοϋ καπιταλισμού της, πλησιάζει δλο καί πιό πολύ τίς κανονικές μορφές τοϋ ολοκληρωτικά άνεπτυγμένου καπιταλισμού, τόσο τό ύλικό τής ζωής άπ' τό όποίο άντλεϊ δ Τολστόι πλησιάζει κι αύτό άναγκαστικά δλο καί πιό πολύ έκεΐνο τό ύλικό ζωής, πού τό λογοτεχνικό του άντικαθρέφτισμα στή δυτική Εύρώπη οδήγησε στή νατουραλιστική άποσύνθεση τής μεγάλης σχολής τοϋ ρεαλισμοΰ. 'Υπήρχε φυσικά στή Ρωσία πού άπεικόνιζε δ Τολστόι μιά άντικειμενική δυνατότητα δράσης, άλλά μονάχα γιά τούς δημοκράτες καί σοσιαλιστές έπαναστάτες. Ή άπεικόνιση δμως μιάς τέτοιας δράσης άποκλειόταν γιά τόν Τολστόι έξ αίτιας τής φιλοσοφίας του. "Οταν μαζί μέ τά δυνατά καί έλπιδοφόρα χαραχτηριστικά τής έπερχόμενης άγροτικής έξέγερσης, δ Τολστόι δίνει ποιητική έκφραση καί στήν έλλειψη ένθουσιασμοϋ, στήν δπισθοδρομικότητά της, στούς δισταγμούς της καί τήν έλλειψη θάρρους, δέν άφήνει στούς ήρωές του καμιάν άλλη δυνατότητα έξω άπ' τό παλιό δίλημμα τής συνθηκολόγησης ή τής φυγής. Κ ' έχουμε δει πώς μιά τέτοια συνθηκολόγηση πρέπει άναγκαστικά νά παίρνει δλο καί πιό αισχρές καί άπάνθρωπες μορφές. "Εχουμε δεί έπίσης πώς άκόμα κ ' οί δυνατότητες τής φυγής συνεχώς στενεύουν γιά τόν Τολστόι, έξ αιτίας τής άντικειμενικής έξέλιξης τής κοινωνίας άπ* τ ή μιά, καί τής διαρκώς έντεινόμενης ποιητικής καί φιλοσοφικής του έμβάθυνσης στήν ύφή τής κοινωνίας πού γεννιέται μ' αύτό τόν τρόπο, άπ' τήν άλλη. Είναι άλήθεια πώς δ Τολστόι κήρυχνε άκόμα τήν άνάγκη τών 

218

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Ϊ Ρ Ω Π Α ' Ι ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

καλών πράξεων, τήν άνάγκη τής άτομικής άποχής άπό τήν άμαρτία, κ' έγραψε πολλά πράγματα δπου, παρά τή μεγαλόπρεπη άκρίβεια τών λεπτομερειών, χειρίζεται τήν πραγματικότητα μ ' ένα τέτοιον τρόπο ώστε νά δίνει αποδείξεις γιά τή δυνατότητα καί τήν αποτελεσματικότητα αυτών τών καλών πράξεων (Τό πλαστό κουπόνι κ. ά.). Άλλα τό ποιητικό μεγαλείο τοΟ ήλικιωμένου Τολστόι έκδηλώνεται άκριβώς στό γεγονός πώς δταν γράφει, δέν μπορεί νά μήν παρουσιάσει τά άληθινά περιστατικά τής πραγματικής ζωής μέ άδυσώπητη πιστότητα, άδιαφορώντας άν έπιβεβαιώνουν ή ανασκευάζουν τις ίδιες του τις άγαπημένες ιδέες. Λόγου χάρη, τό άδύνατο μιδς ένεργητικής ζωής μέσα σ' αύτόν τόν κόσμο γιά τόν όποϊο μιλήσαμε λίγο πιό πάνω, έκφράζεται καθαρά μέ τό Φέντια, στό Ζωντανό πτώμα. Ό Τολστόι, χωρίς νά άναφέρει καθόλου τή δική του προσφιλή θεωρία, ούτε σά δυνατότητα έστω, τοΰ βάζει στό στόμα τοΰτα τά λόγια :
«'Εκείνος πού γεννιέται ατο περιβάλλον πού γεννηθηκα κ" εγώ, έχει τρεις μονάχα δυνατότητες γ ι ά νά διαλέξει. Είτε μπορεί νά γίνει υπάλληλος, νά βγάζει λεφτά καί νά μεγαλώνει τή σαπίλα αυτή που μέσα της ζούμε. Τούτο τό σιχαινόμουν. "Ισως πάλι καί νά μήν ήξερα πώς νά τά καταφέρω, άλλά πάνω ά π ' δλα τδ σιχαινόμουν. ' Η , αλλιώς μπορεί νά αγωνιστεί ενάντια σέ τούτη τή σαπίλα. 'Αλλά τότε πρέπει νά είναι ήρωας κ ' έγώ ποτέ δέν ήμουν. "Η, τρίτο καί τελευταίο, προσπαθεί νά ξεχάσει, τό ρίχνει στήν παραλυσία, τό πιοτό καί τό τραγούδι—αύτό έκανα έγω καί νά πού με κατάντησε ·>.

Στή φυσιογνωμία τοΰ Χεκλιούντωφ 6 Τολστόι προσπάθησε νά παρουσιάσει τήν άτομική καλή πράξη προσωποποιημένη. Άλλά ή άδυσώπητη είλικρίνειά του, δημιούργησε ένα ολότελα διαφορετικό καί πικρά ειρωνικό αποτέλεσμα. Μονάχα έπειδή 6 Νεκλιούντωφ άνήκει στήν πραγματικά άρχουσα τάξη που τή μισεϊ καί τήν περιφρονεί, μονάχα έπειδή στό δικό του κοινωνικό κύκλο θεωρείται σάν ένας καλόκαρδος τρελλός, σάν ένας άβλαβης έκκεντρικός πού τόν έχει πιάσει ή λόξα τής φιλανθρωπίας, μονάχα έπειδή μπορεί νά χρησιμοποιεί τό παλιό όνομα τής οίκογένειάς του καί τις κοινωνικές του σχέσεις, μπορεί καί νά κάνει τις «καλές πράξεις» του. Άλλά αντικειμενικά δλες αύτές ο: καλές πράξεις είναι άπλώς άσήμαντα μικροπράγματα. Σέ σύγκριση μέ τήν άνελέητη φρίκη τής μηχανής είναι μηδαμινά καί ταιριάζουν εύκολα στά έρωτικά ή τά φιλόδοξα σχέδια έκείνων πού είναι έξαρτήματα τής μηχανής. Υποκειμενικά κι ό ίδιος ό Χεκλιούντωφ άναγκάζεται—συχνά παρά τή θέλησή του, συχνά γεμάτος αύτοπεριφρόνηση, άλλά καί μερικές φορές πάλι υποχωρώντας στόν πειρασμό — νά φορέσει τή μάσκα τοΰ αύλικοΰ γιά νά μπορέσει νά κάνει τουλάχιστον λίγες άπ' τις «άτο- 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι

-

ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗΤΟΪ"ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"220

μικές χαλές πράξεις» του. Καί δπου ό Νεκλιούντωφ βγάζει τά τολστοϊκά συμπεράσματα άπό τις προηγούμενες κρίσΐ|ΐες ταλαντεύσεις τοϋ Κωνσταντΐν Λέβιν, άντιμετωπίζει τό μίσος καί τή δυσπιστία τών μουζίκων πού θεωροΰν κάθε «γενναιόδωρη» πρόταση τοϋ άφέντη τους, σά μιά νέα πονηρή άπόπειρα νά τούς ξεγελάσει καί νά τούς εκμεταλλευτεί. "Ετσι ό Τολστόι άπεικονίζει Εναν κόσμο δπου οΕ σχέσεις τών άνθρώπων μεταξύ τους καί μέτήν κοινωνία πλησιάζουν πάρα πολύ τις σχέσεις πού άπεικόνισε δ μετά τό 1848 δυτικός ρεαλισμός. Ηώς συμβαίνει λοιπόν νά είναι δ Τολστόι, παρά τόν άναγκαστικό αύτό σύνδεσμο μέ τό νεότερο ρεαλισμό, Ινας μεγάλος ρεαλιστής τοΰ· παλιοΰ τύπου καί κληρονόμος τών παραδόσεων τών μεγάλων ρεαλιστών ; VI Ή κρίσιμη διαφορά στό Οφος τοΰ παλιοϋ καί τοΰ νέου ρεαλισμοϋ βρίσκεται στόν χαραχτηρισμό, δηλαδή στήν άντίληψη γιά τό τί είναι τυπικό. Ό παλιότερος ρεαλισμός παρουσίαζε τό τυπικό συγκεντρώνοντας τά ούσιαστικά καθοριστικά στοιχεία ένός μεγάλου κοινωνικοϋ ρεύματος, ένσωματώνοντάς τα στίς γεμάτες, πάθος έπιδιώξεις τών άτόμων καί τοποθετώντας τά πρόσωπα αύτά σέ άκραΓες καταστάσεις, καταστάσεις πού τις έφτιαχναν μέ τέτοιο τρόπο ώστε νά δείχνουν τό κοινωνικό ρεΰμα στίς άκραίες συνέπειες καί περιπλοκές του. Είναι φανερό πώς μιά τέτοια μέθοδος παρουσίασης ήταν δυνατή μόνο σέ συνδυασμό μέ ένα μύθο πλούσιο σέ κίνηση καί ποικιλία. 'Ωστόσο ένας τέτοιος μύθος, δέν είναι μιά αύθαίρετη μορφική άρχή, ένας άπλός τεχνικός φορέας πού ό συγγραφέας μπορεί νά τόν χειρίζεται άνάλογα μέ τό κέφι του ή τήν Εκανότητά του. Ή πλοκή είναι μιά ποιητική μορφή άντανάκλασης τής πραγματικότητας, δηλαδή Εκείνο τό ούσιαστικό διάγραμμα δπου οί σχέσεις άνάμεσα στά άτομα, τήν κοινωνία και τή φύση συγκροτούν τήν πραγματική ζωή. Ή ποιητική άντανάκλαση τής πραγματικότητας δέν μπορεί νά είναι μηχανική ή φωτογραφική. Έ χ ο υ μ ε κιόλας δείξει πώς ή ποιητική συγκέντρωση, ή ποιητική μορφή άντανάκλασης τής πραγματικότητας, μπορεί νά κινείται πρός περισσότερες άπό μιά κατευθύνσεις, καί νά άκολουθεί περισσότερα άπό ένα ρεύματα άνάπτυξης. Καί πώς, κατά συνέπεια, μπορεί δταν άπεικονίζει τή γεμάτη ζωντάνια Επιφάνεια τής κοινωνικής ύπαρξης είτε νά ξεπερνάει τήν πραγματικότητα είτε νά φαίνεται λειψή άντίκρυ σ' αύτήν. Δείξαμε άκόμα πώς ή στατική παρουσίαση μέσων προ- 

220

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

σώπων μέσα σέ περιβάλλοντα πού δ συγγραφέα; τά συλλαμβάνει σάν κάτι τό «τελειωμένο», οφείλει άναγκαστικά νά κάνει τή λογοτεχνία νά φαίνεται λειψή άντίκρυ στήν πραγματικότητα. Αύτή ήταν ή μοίρα τών ρεαλιστών συγγραφέων μετά τό 1848. Ή έλλειψη δράσης, ή άπλή περιγραφή τοΟ περιβάλλοντος, ή Οποκατάσταση τού τυπικοΰ άπό τό μέσο δρο, μ ' δλο πού ήταν ούσιαστικά συμπτώματα τής παρακμής τοΟ ρεαλισμού, έχουν τΙς ρίζες τους μέσα στήν πραγματική ζωή κι άπό κεί εισχώρησαν στή λογοτεχνία. Καθώς οΕ συγγραφείς γίνονταν δλο καί πιό άνίκανοι νά συμμετάσχουν στόν κόσμο τού καπιταλισμού καί νά τόν ζήσουν σάν ένα είδος δικού τους κόσμου, γίνονταν δλο καί λιγότερο Εκανοί νά φτιάχνουν πραγματική πλοκή καί δράση. Δέν είναι τυχαΤο πώς οί μεγάλοι συγγραφείς αύτής τής περιόδου πού έδωσαν σημαντικά γνωρίσματα τής κοινωνικής έςέλιξης μέ λίγο πολύ σωστό τρόπο, έγραψαν σχεδόν δλοι, χωρίς έςαίρεση, μυθιστορήματα δίχως πλοκή, ένώ τά περισσότερα άπ' τά μυθιστορήματα έκείνης τής έποχής, πού είχαν περίπλοκο καί πολύχρωμο μύθο ήταν μέν γεμάτα άπό θόρυβο καί ορμητικότητα άλλά, άπό τήν άποψη τού κοινωνικού περιεχομένου ήταν ολότελα άσήμαντα. Δέν είναι τυχαΤο πώς τά λίγα σημαντικά πρόσωπα πού δημιουργήθηκαν ά π ' α ύ τ ή τή λογοτεχνία έμοιαζαν μέ νεκρές φύσεις, ήταν στατικά πορτραίτα μέσων άνθρώπων, ένώ στή λογοτεχνία αύτής τής περιόδου τά πρόσωπα πού τό άνάστημά τους ήταν δήθεν πάνω ά π ' τό μέσο δρο δέν μπορούσαν νά είναι τίποτα περισσότερο άπό καρικατούρες ψευτοηρώων, άπό άδειους λογάδες μιάς μεγαλόστομης καί κούφιας άντιπολίτευσης τού καπιταλισμού ή μιάς άκόμα πιό κούφιας καί ύποκριτικής ύπεράσπισής του. Ό Φλωμπέρ άναγνώρισε δλοκάθαρα κι άπό πολύ νωρίς τίς δυσκολίες πού κύκλωναν τό συγγραφέα σ ' αύτή τήν περίοδο. "Οταν έγραφε τή Μαντάμ Μηοδαρυ παραπονιόταν πώς τό βιβλίο δέν ήταν άρκετά ένδιαφέρον.
«Γέμισα πενήντα σελίδες χωρίς νά αναφέρω ούτε »να γεγονός. Είναι μιά συνεχής εικόνα τής άστικής ζωής και ένός άνενεργοϋ έρωτα, ένός έρωτα που είναι τόσο δύσκολο νά απεικονιστεί άκριβώς επειδή είναι συνεσταλμένος καί βαθύς, άλλά δυστυχώς χωρίς έσωτερικές κρίσεις, γιατί ό ηρωάς μου (ό Φλωμπέρ γράφει m a n m o n s i e u r . Γ.ΛΛ έχει πολύ μαλακή "ιδιοσυγκρασία. Κάτι παρόμοιο ε ί χ α καί στό πρώτο μέρος : ό σύζυγος μου αγαπάει τή γυναίκα του μέ τον ίδιο σχεδόν τρόπο δπως κι ό έοαστης μου — είναι και οί δυό τους δυό μετριότητες μέσα στό ίδιο περιβάλλον, ποϋ πρέπει οπωσδήποτε νά ξεχωρίσουν ό ένας άπό τόν άλλο...»

Ό Φλωμπέρ, σάν άληθινός καλλιτέχνης άκολούθησε τό δρόμο του μέ συνέπεια δ>ς τό τέλος. Προσπάθησε νά δώσει καλλιτε- 

Ο Τ 0 Λ 2 Τ 0 - Ι · ΚΑΙ Η Α Ν Α Π Τ Ι ΐ Η ΤΟΓ ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

221

χνικό χρ&μα *αί κίνηση στήν ανιαρή, πληχτική σχηνή του μέ περιγραφικές διαφοροποιήσεις καί μέ μιάν άκόμα πιό λεπτή ζωγραφική τοΟ περιβάλλοντος καθώς χαί μέ ψυχολογικές άναλύσεις τών μέσων άνθρώπων του. Έ προσπάθεια αύτή ήταν καταδικασμένη σέ άποτυχία. Γιατί ό μέσος άνθρωπος είναι μέτριος έπειδή άκριβώς οί κοινωνικές άντιφάσεις πού άντικειμενικά καθορίζουν τήν Οπαρξή του, δέν βρίσκουν σ ' αύτόν καί μ ' αύτόν τήν άκρότατη Ικφρασή τους, άλλά ίσα ίσα άμβλύνονται άμοιβαΐα καί μοιάζουν σάν νά έξισώνουν ή μιά τήν άλλη σέ μιάν έπιφανειακή ισορροπία. Αύτό δίνει μιά άκινησία, μιά μονοτονία στά βασικά προβλήματα τής καλλιτεχνικής παρουσίασης, πράγμα πού ό Φλωμπέρ παραδεχόταν μέ αύστηρή αύτοκριτική άλλά προσπαθούσε νά τό υπερνικήσει άπλώς μέ πυροτεχνήματα τεχνικής. Τό μόνο δμως πού κατάφερε ή αύξημένη έκλέπτυνση τής καλλιτεχνικής τεχνικής ήταν νά δημιουργήσει ένα καινούριο πρόβλημα πού κι αύτό ό Φλωμπέρ τό παραδεχόταν πότε πότε: μιάν άντίφαση άνάμεσα στή λεπτά καλλιτεχνική παρουσίαση τοΟ θέματος καί τήν καταθλιπτική άσημαντότητα τοΟ Ιδιου του θέματος Ή νεότερη δυτική λογοτεχνία, οί πολύ λιγότερο προικισμένοι διάδοχοι τοΟ Φλωμπέρ, άκολούθησαν τόν ίδιο δρόμο, ρίχνοντας δλο καί πιό μεγαλοπρεπείς πορφυρούς μανδύες, υφασμένους μέ λέξεις, στούς ώμους δλο καί πιό άψυχων, δλο πιό κοινότοπων προσώπων, πού τά δημιουργούσαν κατά μάζες. Δέν μπορεί νά ύπάρξει άμφιβολία, πώς ή άνάπτυξη τής ρωσικής κοινωνίας καί τής φιλοσοφίας τοΰ Τολστόι πού τήν περιγράψαμε μέ πολλή συντομία λίγο πιό πάνω, έσπρωχνε τόν Τολστόι πρός τήν ίδια κατεύθυνση, δηλαδή στό νά κάνει τά πρόσωπα τών έργων του δλο καί πιό μέτρια, δλο καί πιό έξομοιωμένα μέ τό μέσο δρο. Ό άκαμπτος, «τελειωμένος» κόσμος μέσα στόν όποιο ζοΰσαν, ή άδυναμία ύπαρξης μιδς πληρότητας κ ' ένός σκοπού στή ζωή τους, πού χάρη σ' αύτόν θά μποροϋσε νά έκδηλωθεί ή προσωπικότητά τους μέ τήν άνάλογη δράση, έφερνε άναγκαστικά αύτά τά πρόσωπα ώς ένα βαθμό μέσα στά δρια τοϋ μέσου δρου, καί τούς άφαιροΰσε, ώς ένα σημείο, τήν τυπικότητα έκείνη πού άποκτοϋσαν οί ήρωες τοϋ Μπαλζάκ ή τοΰ Σταντάλ, χάρη στή γεμάτη ζωή καί χρώμα δράση, μέσα στήν όποία μπορούσαν νά άναπτύξουν τις ίδιότητές τους. Τοϋτο τό πρόβλημα Οφους, δέν τό άντιμετώπιζε μόνο ό Τολστόι άλλά καί κάθε σημαντικός Ρώσος συγγραφέας τοϋ καιρού έκείνου. Έ ρωσική λογοτεχνία, σάν σύνολο κι δχι μόνο μέ τά έργα τού Τολστόι, σημειώνει στό δεύτερο μισό τοϋ δέκατου ένατου 

222

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ 2 Π Α Ι Κ 0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

αίώνα μιά καινούρια φάση στό μεγάλο ρεαλισμό. Τό κοινό πρόβλημα ϋφους πού άντιμετώπιζαν δλοι αύτοί οί συγγραφείς καθοριζόταν άπό μιά πραγματικότητα πού δέν εύνοοϋσε διόλου τήν άπεικόνιση χαραχτήρων γεμάτων πάθος. Κι άκόμη, ή πραγματικότητα αύτή ήταν πολύ πιό διαποτισμένη άπό κείνα τά κοινωνικά ρεύματα πού στή δυτική Εύρώπη είχαν προκαλέσει τήν έμφάνιση τοϋ νατουραλισμοί) καί τήν ταχτική νά άπεικονίζεται άντί γιά τό τυπικό, ό μέσος δρος. Οί συγγραφείς αύτοί καταβάλανε κάθε προσπάθεια γιά νά βρουν τά καλλιτεχνικά εκείνα μέσα πού θά τούς καθιστοΟσαν ικανούς νά προχωρήσουν ένάντια στό ρεΰμα, νά βρουν, έστω καί σ* έναν κόσμο σάν κι αύτόν μέσα στόν δποϊο ζοΟσαν, έκείνη τήν άκραία έκφραση πού άποκαλυπτει μέ διαύγεια τούς κοινωνικούς καθοριστικούς παράγοντες καί πού κάνει δυνατή τήν αληθινή, τήν πολύ πάνω άπ' τόν άπλό μέσο δρο τυπικότητα. Τό μεγάλο κατόρθωμα τών Ρώσων ρεαλιστών αύτής τής περιόδου είναι δτι κατάφεραν νά βροϋν αύτές τίς δυνατότητες καί νά δώσουν στούς ήρωές τους μιά τυπικότητα πού καθρέφτιζε δλες τίς κοινωνικές άντιφάσεις τής έποχής τους. Τό πρωταρχικό, τό ούσιαστικό μέσο γιά τήν δπέρβαση τοΟ μέσου δρου είναι ή δημιουργία έντονων καταστάσεων πού βρίσκονται στήν καρδιά τής μονότονης πραγματικότητας. Καταστάσεων πού, άπό τήν άποψη τοϋ κοινωνικοί) περιεχόμενου, δέ βγαίνουν έξω άπό τά στενά δρια αύτής τής πραγματικότητας καί πού, χάρη στόν άκραίο χαραχτήρα τους, μάλλον δ ξύνουν παρά στομώνουν τίς αιχμές τών κοινωνικών άντιφάσεων. Ανάφερα κιόλας πιό πριν τόν Όμπλόμωφ τοΟ Γκοντσάρωφ καί άντιπαράθεσα τά προτερήματά του στή μετριότητα τών σύγχρονων δυτικών ρεαλιστών. Στό παράδειγμα αύτό, είναι ολοφάνερο πώς τό στοιχείο πού άποτελεί τήν άφετηρία γι' αύτή ν τή μεγαλοπρεπή ρεαλιστική παρουσίαση, είναι άκριβώς ό άκραία υπερβολικός τονισμός ένός χαραχτηριστικοΰ τοϋ Όμπλόμωφ, δηλαδή τής ληθαργικής νωθρότητας του, πού άν δ συγγραφέας τή χειριζόταν νατουραλιστικά, ό ήρωάς του θά καταντοΟσε δ πιό άνιαρός καί ό πιό κοινότοπος μέσος άνθρωπος. Χάρη σ' αύτή τήν «υπερβολή», άπό τή μιά μεριά δλες οί πνευματικές συγκρούσεις πού γεννιώνται άπό τή νωθρότητα τοϋ Όμπλόμωφ παρουσιάζονται έξαιρετικά άνάγλυφα κι άπό τήν άλλη δίνεται ή δυνατότητα νά προβληθεί αύτό τό χαραχτηριστικό τοϋ Όμπλόμωφ, πάνω σ' ένα φόντο πλατειών κοινωνικών περιπλοκών. Ή μέθοδος τοΰ Τολστόι δέν έχει τίποτα τό κοινό μέ τή μέθοδο τοΰ Γκοντσάρωφ σέ καμιά άπό τίς συγκεκριμένες λεπτομέρειες τής ποιητικής μετάπλαοης. Συμμερίζεται δμως μαζί του τή μεγάλη ιστορική άρχή τής δπερνίκησης τής άντιποιητικής φύσης μιάς κοινωνίας πού διαβρωνόταν δλο καί πιό 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ

ΤΟΪ"

ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

223

πολύ άπό τόν καπιταλισμό. 'Ο Τολστόι πολύ συχνά μάς άφηγείται ιστορίες πού, Επιφανειακά, δέν έχουν κανένα στοιχείο τό δποίο νά πηγαίνει πιό πέρα άπ' τόν καθημερινό μέσο δρο. Άλλά οικοδομεί τις ιστορίες αύτές πάνω στά θεμέλια τών καταστάσεων, κάνει τά γεγονότα του νά συγκεντρώνονται γύρω άπό τις καταστάσεις αύτές, πού μέ τήν όρμή στοιχείων τής φύσης ξεσκεπάζουν τήν ψευτιά καί τήν υποκρισία τής καθημερινής ζωής. 'Αναφέρομαι καί πάλι στό θαυμάσιο θάνατο τοϋ Ίβάν "Ιλιτς. 'Ακριβώς έπειδή έδώ ό Τολστόι παρουσιάζει τή ζωή ένός κοινότοπου, μέσου γραφειοκράτη, καταφέρνει, Αντιπαραθέτοντας αύτή τήν άνιαρή καί δίχως νόημα ζωή στό άδυσώπητο γεγονός τοϋ επικείμενου καί άναπότρεπτου θανάτου νά παρουσιάσει μπροστά μας δλα τά γνωρίσματα τής μικροαστικής ζωής σέ μιά άστική κοινωνία. Ό μύθος στό περιεχόμενό του δέν ξεπερνάει ούτε γιά μιά στιγμή τά δρια τοϋ κοινότοπου καί μέσου.Κι δμως μάς δίνει μιά πλήρη εικόνα τής ζωής σά συνόλο χωρίς ούτε γιά μιά στιγμή να γίνεται κοινότοπη ή μέση. Σ ' αύτήν άκριβώς τή σχέση πρέπει νά Εντοπίσουμε καί νά πραγματευτούμε τή διαφορά στόν τρόπο πού λειτουργεί ή λεπτομέρεια στά έργα τοϋ Τολστόι καί στά έργα τών δυτικών ρεαλιστών. Ό Τολστόι μάς δίνει πάντα έναν Εκθαμβωτικό σωρό άπό λαμπρά παρατηρημένες μικρολεπτομέρειες. Άλλά δ τρόπος πού τις παρουσιάζει ποτέ δέν ξεπέφτει στήν κενή ασημαντότητα τών δυτικών συγχρόνων του. Ό Τολστόι, δίνει μεγάλη προσοχή στήν περιγραφή τοϋ φυσικοϋ παρουσιαστικού τών ήρώων του καί τών φυσικών διεργασιών πού προκαλούν σ' αύτούς of ψυχολογικές Επιδράσεις. Ποτέ του δμως δέν ξεπέφτει στόν ψυχο - φυσιολογικό σχολαστικισμό πού τόσο κυριαρχεί στά γραφτά τών συγχρόνων του. Στόν Τολστόι, οί λεπτομέρειες είναι πάντα στοιχεία τής πλοκής. Αναγκαίο άποτέλεσμα αύτής τής μεθόδου σύνθεσης είναι τό δτι ή πλοκή καταμερίζεται πάντα σέ μικρά, κι άπό πρώτη ματιά άσήμαντα κομμάτια. πού συνεχώς διαδέχονται τό ένα τ ' άλλο καί δπου οί λεπτομέρειες παίζουν άποφασιστικό ρόλο. Στήν πραγματικότητα, οί λεπτομέρειες αύτές είναι οί φορείς τής πλοκής. Ά ν ή άκραία κατάσταση είναι τό ίδιο άκραία Εξωτερικά δσο είναι Εσωτερικά, δπως συμβαίνει μέ τό Μπαλζάκ, τότέ δ μύθος μπορεί νά αποτελεστεί άπό μιά δραματική αλυσίδα μεγάλων καί αποφασιστικών κρ.σεων, τις οποίες δ συγγραφέας μπορεί νά τις παρουσιάσει μέ μιά δραματική πυκνότητα, τέτοια πού νά άγγίζει κάποτε τά δρια τοΰ δράματος. Άλλά οί άκραϊες καταστάσεις τοΰ Τολστόι είναι έντονα άκραίες μόνο έσωτερικά κι δχι κ ' εξωτερικά. Κ' ή ένταση αύτή μπορεί νά μεταδοθεί μόνο άπό βήμα σέ βήμα κ' άπό στιγμή σέ στιγμή, χάρη σ' ένα άσταμάτητο παίξιμο τών διαθέσεων, δπου ή 

224

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ

ΤΟΝ Ε Ϊ Ρ Ω Π Α ' Ι ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

δραματική κύμανση τών άντιφάσεων τής ζωής απλώνεται κάτω άπό τήν άρυτίδωτη έπιφάνεια τής κοινοτοπίας. ΟΕ υπερβολικά προσεγμένες λεπτομέρειες στήν περιγραφή τοϋ θάνατου τοϋ Ίβάν Ί λ ι τ ς δέν άποτελοϋν νατουραλιστική περιγραφή μιΛς διεργασίας φυσικής άποσύνθεσης — δπως στήν περίπτωση τής αυτοκτονίας τής Μαντάμ Μποβαρύ, — άλλά Ινα μεγάλο έσωτερικό δράμα δπου καθώς δ θάνατος πλησιάζει μ* δλες τις φριχτές λεπτομέρειές του, κουρελιάζει τόν έναν ύστερα άπ' τδν άλλο δλους τούς πέπλους πού σκέπαζαν τή χωρίς νόημα ζωή τοϋ Ίβάν "Ιλιτς καί δείχνει αύτή τή ζωή σ' δλη τήν τρομαχτική της γυμνότητα. Άλλά δσο γυμνή καί στερημένη άπό κάθε έσωτερική κίνηση κι άν είναι αύτή ή ζωή, ή πορεία τής άποκάλυψης της είναι συνταρακτικότατη καί ζωηρότατη στήν καλλιτεχνική της παρουσίαση. Φυσικά, δ Τολστόι δέ χρησιμοποίησε στά εργα του αύτή μόνο τή μέθοδο. "Επλασε πολλούς ήρωες καί καταστάσεις πού είναι άκραϊες άκόμη καί σύμφωνα μέ τά μέτρα τών παλιών ρεαλιστών, δηλαδή ήρωες καί καταστάσεις πού είναι καί έξωτερικά ακραίες. "Οπου τό δλικό του τοϋ τό έπέτρεπε, δ Τολστόι είχε τήν τάση άκόμη καί νά προτιμάει τέτοια θέματα. Ή καλλιτεχνική του ιδιοσυγκρασία έξεγειρόταν ένάντια στήν άπεικόνιση τοϋ άπλώς κοινότοπου, έτσι δπως είχε γίνει πλατιά παραδεχτό στή δυτική λογοτεχνία. "Οποτε δ Τολστόι είχε τή δυνατότητα νά δημιουργήσει άκραΐες καταστάσεις αύτοϋ τοϋ είδους, τό έκανε μέ τόν ίδιο ολότελα τρόπο δπως κ' οί παλιοί ρεαλιστές. Ό ήρωας πού ένεργεΓ άκραΐα, δέν κάνει τίποτ' άλλο άπό τό νά άκολουθεϊ μέ συνέπεια κι ώς τό τέλος τόν ίδιο δρόμο πού οί άλλοι τόν άκολουθοϋν δισταχτικά, μέ μισή καρδιά ή υποκριτικά. Παράδειγμα τέτοιου τύπου τής τολστοϊκής δημιουργίας είναι δ χαραχτήρας καί ή μοίρα τής Άννας Καρένινας. Ή "Αννα Καρένινα ζεϊ μιά ζωή άκριβώς δμοια μέ τή ζωή τών άλλων γυναικών τής σειράς της, έχοντας έναν άντρα πού δέν τόν άγαπάει καί πού τόν παντρεύτηκε γιά συμβατικούς λόγους κ ' έναν έραστή πού τόν άγαπάει μέ πάθος. Ή μόνη διαφορά της άπ' τις άλλες, βρίσκεται στό δτι αύτή άκολουθεϊ τοϋτο τό δρόμο μέ συνέπεια ώς τό τέλος, άντιμετωπίζει αλύγιστα δλες τις συνέπειες καί δέν έπιτρέπει στις άξεδιάλυτες άντιφάσεις νά άμβλυνθοϋν άμοιβαΓα μέσα στήν κοινοτοπία τής καθημερινής ζωής. Ό Τολστόι σέ πολλές μεριές τονίζει πώς ή "Αννα δέν άποτελεϊ έξαιρετική περίπτωση, πώς κι αύτή κάνει δ,τι κάνουν κι άλλες γυναίκες. Άλλά ώστόσο, ή μέση κοσμική κυρία, δπως ή μητέρα τοϋ Βρόνσκι, σκαν δαλίζεται άπό τή διαγωγή της:
«—"Οχι, μπορείτε νά λίτε ό,τι θέλετε. Ή τ α ν χ α χ ή γυναίχα. Τί λογής 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι - ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ ΤΟΓ ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ

225

άπβλπιαμίνα πάθη βίναι αύτά I Μόνο καί μόνο γ ι ά νά μάς Ββίξβι π ώ ς αύτή ήταν κάτι ίξαιρβτικό ! »

Ό μέσο; αστός άπλώς δέν είναι σέ θέση νά καταλάβει τις τραγωδίες πού πηγάζουν άπδ τις αντιφάσεις τής ίδιας τής άστικής ζωής, καί πού γι' αύτόν προσωπικά δέν μπορούν νά γίνουν τραγικές έπειδή είναι τόσο δειλός καί χυδαίος ώστε βρίσκει πάντα ένα ταπεινωτικό συμβιβασμό πού τού χρησιμεύει σάν διέξοδος άπό κάθε κατάσταση. "Οπως κρίνεται ή "Αννα Καρένινα άπό τίς γυναίκες τής σειράς της, έτσι, μέ τόν ίδιο άκριβώς τρόπο κρίνεται καί ή ύποκόμησσα ντέ Μπωζεάν τού Μπαλζάκ άπό τούς μέσους άριστοκράτες τού κύκλου της. 'Αλλά ή δμοιότητα τής βασικής καλλιτεχνικής άντίληψης αύτών τών δυδ ήρωίδων, ή ομοιότητα τής βαθειάς κοινωνικής άλήθειας πού άποκαλύπτεται χάρη στήν άπεικόνιση ένός άκραίου ατομικού πάθους, μάς δίνει τήν εύκαιρία νά δούμε όλοκάθαρα τή μεγάλη διαφορά πού δπάρχει άνάμεσα στις μεθόδους τού Μπαλζάκ καί τού Τολστόι, αύτών τών δυό μεγάλων έκπροσώπων δυό διαφορετικών περιόδων τού ρεαλισμού. Ό Μπαλζάκ, στά βιβλία του Ό μπαρμπα · Γκορώ καί Ή παρατημένη γυναίκα άπεικονίζει μέ τή μεγαλύτερη δραματική καί μυθιστορηματική πυκνότητα τίς δυό καταστροφές στούς έρωτες τής Μαντάμ ντέ Μπωζεάν. 'Αλλά συγκεντρώνει τό ένδιαφέρον του μόνο σ' αύτές τίς δυό καταστροφές. "Οταν καταρρέει δ πρώτος έρωτας τής Μαντάμ ντέ Μπωζεάν ό Μπαλζάκ δέν περιγράφει τίποτε άλλο έξω άπό τό τραγικό κρίσιμο σημείο τού μύθου. Καί μ ' δλο πού στή δεύτερη περίπτωση περιγράφει άρκετά λεπτομερειακά τή γέννηση ένός καινούριου έρωτα, ή ρήξη καί ή καταστροφή έπέρχονται κ' έδώ μέ δραματικά «αιφνίδιο» τρόπο. Άλλά, δπως πάντα συμβαίνει μέ τά έργα τού Μπαλζάκ, ή περιγραφή αύτή κλείνει μέσα της μεγάλη έσωτερική άλήθεια. Ό Τολστόι, άντίθετα, περιγράφει μέ πάρα πολλές λεπτομέρειες κάθε φάση τής άνάπτυξης τού έρωτα άνάμεσα στήν Ά ν ν α καί τό Βρόνσκι, άπ' τήν πρώτη τους συνάντηση ώς τήν τραγική συμφορά. Είναι πολύ πιό έπικός άπ' τό Μπαλζάκ, μέ τή κλασική έννοια τής λέξης. Προβάλλει πάντα τά μεγάλα κρίσιμα σημεία, τίς καταστροφικές κρίσεις τού πεπρωμένου τών έραστών, πάνω σ' ένα πλατύ κ ' εύρύχωρο επικό φόντο καί μόνο σέ πολύ σπάνιες περιπτώσεις τά έμφανίζει σά δραματικά συμπυκνωμένες καταστροφές. Ό Τολστόι τονίζει έπιπρόσθετα αύτό τόν έπικό χ α ραχτήρα, μέ τήν άκόμα λιγότερο δραματική καί καταστροφική παράλληλη έξιστόρηση τής μοίρας τού Λέβιν καί τής Κίττυ. Καί στό μυθιστόρημα τούτο δ άπαράμιλλα ρεαλιστικός χειρισμός τής λεπτομέρειας είναι ένα σημαντικό μέσο στήν τολστοϊκή μέθοδο δη16 

226

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΒΓΡΰΠΑ-Ι'ΚΟ ΡΒΛΛΙΣΜΟ

μιουργίας. 'Αναπαριστάνει τίς έλξεις καί τούς χωρισμούς αύτού τοΟ ίρωτα σά νά είναι μιά συνεχής άλλά ξεκάσαρα διαρθρωμένη άνέλιξη καί οί άρμοί, δπου έπισυμβαίνουν οί μεταβολές, ύπογραμμίζονται πάρα πολύ εύδιάκριτα. Άλλά μιά καί οί άρμοί αύτοί, σπάνια μπορούν νά είναι δραματικοί, (μέ τήν έξωτερική σημασία τής λέξης) καί μιά πού μπορούν συχνά νά περάσουν άπαρατήρητοι, (άν τυχόν τούς κοιτάζει κανείς έξωτερικά), ένώ πρέπει νά προβάλλονται σάν πραγματικά κρίσιμα σημεία, ό Τολστόι τούς κάνει νά ξεχωρίζουν διαλέγοντας μέσα άπ' τή ροή τών νοητικών διεργασιών κάποια λεπτομέρεια ή κάποιο έπιφανειακά μικρό περιστατικό τής διανοητικής ή τής φυσικής ζωής τών προσώπων του καί τονίζοντας το έτσι, ώστε ν' αποχτήσει έντονη δραματική σημασία."Ετσι, δταν μετά τό χορό στή Μόσχα ή Ά ν ν α Καρένινα, προσπαθώντας νά ξεφύγει άπ' τόν έρωτα τοΰ Βρόνσκι γι' αύτήν, καί άπ' τό δικό της έρωτα πού τώρα άρχίζει νά γεννιέται γιά κείνον, κοιτάζει άπ' τό παράθυρο τοΰ βαγονιοϋ στό σταθμό τής Αγίας ΙΙετρούπολης, άνακαλύπτει ξαφνικά πώς ο άντρας της δ Καρένιν έχει άσυνήθιστα μεγάλα αύτιά. Καί τούτο γίνεται ύστερα ά π ' τ ή νυχτερινή συζήτηση πού είχε μέ τό Βρόνσκι. Κατά τόν ίδιο τρόπο, άργότερα, στήν περίοδο τής δραματικής άποκορύφωσης, δταν δ έρωτας, άνάμεσα στήν Άννα καί τό Βρόνσκι πεθαίνει σιγά-σιγά, έπειτα άπό πολλές γεμάτες πίκρα κι δργή λογομαχίες, πού ώς τότε καταλήγαν πάντα σέ συμφιλίωση, ή άναπότρεπτη ρήξη άνάμεσα στούς δυό έραστες άποκαλύπτεται μέ μιά φαινομενικά ασήμαντη λεπτομέρεια:
«Σήκωσε τό φλυτζάνι της καί τό'φερε ατά χείλια έχοντας το μικρό δάχτυλο τοΰ χεριοϋ της χώρια άπό τ ' άλλα. "Οταν ήπιε μερικές γουλιές. ί ρ · ριξε μιά ματιά α' έκεΐνον καί στήν Ικφραοή του ·1βε όλοκάθαρα πώς τό χέρι τ η ς , ή στάση της κι 6 ήχος πού Ικαναν τ ά χείλια της τόν απωθούσαν.»

Οί τέτοιες λεπτομέρειες είναι δραματικές μέ τή βαθύτερη έννοια τής λέξης: είναι αισθησιακά ορατές καί έντονα βιωμένες άντικειμενικοποιήσεις άποφασιστικών συγκινησιακών κρίσιμων σημείων στή ζωή τών άνθρώπων. Γι* αύτό καί δέν έχουν τίποτα άπό κείνη τήν άσημαντότητα τών πιστότατα παρατηρημένων λεπτομερειών πού συναντάμε στά έργα τών νεότερων συγγραφέων—λεπτομερειών, πού ένώ είναι άπότοκα μιάς έξοχης παρατήρησης δέν παίζουν κανένα πραγματικό ρόλο μέσα στό μύθο. Άλλά δ ειδικός τρόπος συμπύκνωσης τοΰ Τολστόι τοΰ δίνει τή δυνατότητα νά παρεμβάλλει τέτοιες έσωτερικές σκηνές στήν εύρύχωρη καί ήρεμη ροή τής άφήγησής του καί έτσι νά ζωηρεύει καί νά διαρθρώνει τή ροή αύτή χωρίς νά δυσκολεύει τήν άνετη καί ήρεμη κινησή της. Αύτή ή ανανέωση τοΰ άρχικοΰ έπικού χαραχτήρα τοΰ μυθιστο- 

Ο Τ Ο Λ Σ Τ Ο Ι · ΚΑΙ Η ΛΝΑΠΤΓΞΗ ΤΟ Γ Ι Έ Α Λ Ι 1 1 1 0 Ϊ

227

ρήματος, ύστερα άιτ6 τή δραματική μυθιστορηματική φάση τής α/άπτυξής του (πού τήν Εκπροσωπεί ό Μπαλζάκ) στις άρχές τοϋ δέκατου ένατου αιώνα, προκύπτει άναγν.αστικά άπό τή φύση τοϋ ύλικοϋ ζωής που ήταν ύποχρεο μένος να δουλέψει ό Τολστόι και πού μέσα άπό τά βασικά χαραχτηριστικά του, αποκρυστάλλωσε χΐς μορφοπλχστικέ; άρχέ; του. Συζητήσαμε κιόλας τούς λόγους πού ανάγκαζαν τόν Τολστόι νά κρατηθεί, συνολικά, μέσα στό ευρύτερο πλαίσιο τή; κοινοτοπίας. Άλλά μέσα στό πλαίσιο αύτό υπάρχει και μιά νέα δυνατότητα πού άνοίγεται στόν Τολστόι κοντά σέ κείνες πού περιγρίψαμε Ή δυνατότητα αύτή είναι ή ειδική μέθοδός του νά έντατικοπο·εΐ τά πράγματα στό έπακρο, κ' έτσι νά παρουσιάζει άνάγλυφες τις άκραίες δυνατότητες, οί όποιες βρίσκονται σέ λανθάνουσα κατάσταση μέσα στούς ήρωες τών μυθιστορημάτων του. Ό Μπαλζάκ παρουσιάζει τό ά/pato σάν τήν ούσιαστική έπιδ·'ωςη κάποιου πράγματος ώς τήν άκρα συνέπειά του, σάμιά τραγική πραγμάτωση τών άν.ραίων δυνατοτήτων οί όποίες Εκπροσωπούν τις άντιφάσεις τής καπιταλιστικής κοινωνίας στήν καθαρότερη μορφή τους. Ό Μπαλζάκ ήταν άκόμα σέ θέση νά άσκεί αύτή τήν ώς τό τέλος Επιδίωξη τών άκραίων δυνατοτήτων πού υπήρχαν στήν τυπική μοίρα τών ήρώων του, άκριβώς Επειδή, δπως έχουμε δείξει πιό πάνω, οί ήρωές του δέν παρουσιάζονταν άκόμα σά νά ζοΰσαν σ' έναν «τελειωμένο» κόσμο. Ό κόσμος τους ήταν τέτοιος ώσ:ε αύτοί μπορούσαν άκόμα νά παίζουν Ενεργό ρόλο μέσα στό μεγάλο δράμα τής κοινωνίας. Γιά τόν Τολστόι δμως, δπως έχουμε δείξει πιό -.άνω, αύτή ή δυνατότητα δέν υπήρχε πιά. Άλλά επειδή τό κάθε τι πού έγραφε προβολλόταν πάνω σ' ένα φόντο τό οποίο άντιπροσώπευε μιά σημαντική φάση στήν Εστορίατής άνθρωπότητας καί άποτελοϋσε μέρος ένός δράματος παγκόσμιας ιστορικής σημασίας, κ ' έπειδή αύτό τό μεγάλο κοινωνικό δράμα άποτελοΰσε τό διάκοσμο τής προσωπικής μοίρας δλων τών ήρώων του, ήταν κι αύτός Επίσης υποχρεωμένος νά πάρει σάν έστιακό σημείο δλων τών δημιουργιών του τήν πιό καθαρή, τήν πιό άκραία μορφή τών κοινωνικών άντιφάσεων. Άλλά μόνο υπό μορφή δυνατοτήτων. Αύτός δ καινούριος καί ειδικός τρόπος νά παρουσιάζει τΙς μεγάλες κοινωνικές άντιφάσεις είναι Επακόλουθο έκείνης τής ειδικής στάσης τοΰ Τολστόι άντίκρυ στίς Επαναστατικές έξελίξεις στή Ρωσία, πού δ Λένιν άνέλυσε τόσο λαμπρά. "Οπως τά έργα τών παλιότερων μεγάλων ρεαλιστών, Ετσι καί τά έργα τοΰ Τολστόι καθρεφτίζουν μιά μεγάλη κοινωνική καί Εστορική άλλαγή. Άλλά, άν τά Εξετάσουμε άπ' τήν άποψη τών προσώπων πού άπεικονίζονται σ' αύτά βλέπουμε πώς αναπαριστάνουν αύτή τήν άλλαγή μόνο μέ έμμεσο τρόπο. Οί ήρωες τών 

228

ΜΕΛΕΤΕΣ Γ Ι Α ΤΟΝ ΕΓΡ2ΠΑ Ι Κ0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

παλιότερων ρεαλιστών ήταν άμεσοι έχπρόσωποι τών κ'.νητήρκον δυνάμεων καί τών άποφασιστικών τάσεων κι άντιφάσεων τής άστικγ,ς έπχνχστχσης. Έ/.προσωπούσαν αύτές τις τάσεις σέ άμεση μορφή ναι ή σύνδεση άνάμεσα στά άτομικά τους πάθη καί τά προβλήματα τής άστικής έ.τανάσταστ,ς ήταν άμεση. "Ηρωες δπως ό Ιίέρ(Ιερος τοΰ Γκαίτε ή ό 'Ιουλιανός Σορέλ τοΰ Σταντάλ, δείχνουν ολοκάθαρα αύτή τήν άμεση σύνδεση άνάμεσα στό άτομικό πάθος, τήν κοινωνική άναγν.αιό-ητα καϊ τήν γενικά άντιπροσωπευτική σημασία τών τέτοιων ά/ριβώς ατομικών παθών. Ό ειδικός χαραχτήρας τής άστικής έπανάστασης στή Ρωσία, πού τόσο ωραία τόν άνέλυσε ό Λένιν, καί ή στάση τοΰ ίδιου τοΰ Τολστόι άντίκρυ στό αγροτικό πρόβλημα, αύτό τό πρόβλημα πού ήταν το κεντρικό ζήτημα εκείνης τής άστικής έπανάστασης, κάνουν άδύνατη ·>ι' αύτόν μιά τέτοια άμεση παρουσίαση, σύμφωνα μέ τόν -ρό πο των παλιών άστών ρεαλιστών. Ξέρουμε μέ πόση βαθειά κατανόηση κρί γενναιοψυχία παρουσίασε 6 Τολστόι τό Ι'ώσο αγρότη. Άλλά ή προσωπική του στάση άντίκρυ σ' ολόκληρο τό άγροτικό κίνημα είχε σάν άναγκαστικό άποτέλεσμα τό δτι κεντρικό θέμα τών σπουδαιότερων έργων του ήταν ή άντζνάκλαση τής άνάπτυξης τοΰ άγροτικοΰ κινήματος στις ζωές έ κείνων τών μελών τής άρχουσας τάξης πού ήταν ίδιοχτήτες καί καρπώνονταν τις γαιοπροσόδους. Αύτή ή έπιλογή τοΰ θέματος, πάλι, άποτελεΐ έναν κοινωνικά καί ιστορικά αναγκαίο δεσμό άνάμεσα στόν Τολστόι καϊ τό νεότερο ρεαλισμό. Μετά τόν τερματισμό τών άστικών έπαναστατικών κινημάτων στήν κεντρική καί δυτική Εύρώπη, μετά άπ' τή μετατόπιση τοΰ πυρήνα τής κοινωνικής σύγκρουσης στή ρήξη άνάμεσα σέ άστική τάξη καί προλεταριάτο, οί άστοί ρεαλιστές μποροΰσαν νά παρουσιάσουν μόνο τούς έμμεσους άντίλαλους αύτοΟ τοΰ κεντρικοΰ προβλήματος τής άστικής κοινωνίας τοΰ καιρού τους. Ά ν ήταν συγγραφείς μέ ταλέντο, παρατηρούσαν καί περιγράφανε τά συγκινησιακά άντανακλαστικά, τά άνθρώπινα προβλήματα καί τις πραγματώσεις πού πρόκυπταν άπό τις κοινωνικές συνθήκες. Άλλά καθώς οί περισσότεροι άπ' αύτούς ήταν άνίκανοι νά καταλάβουν τό κοινωνικό πρόβλημα πού άποτελοΰσε τήν άντικειμενική βάση τών άνθρώπινων συγκρούσεων πού περιγράφανε, άποχώριζαν άσύνειδα αύτές τις άνθρώπινες συγκρούσεις άπό τήν κοινωνική βάση μέ τήν όποία ήταν άντικειμενικά συνδεμένες. Κ ' έτσι ήταν άναγκασμένοι — πάλι χωρίς νά τό ξέρουν ή χωρίς νά τό έπιθυμοΰν — νά άφήνουν έξω άπό τήν πλοκή καί τά πρόσωπα τών έργων τους, τούς πιό άποφασιστικούς καθοριστικούς παράγοντες τής κοινωνίας, καί νά τοποθετοΰν τήν πλοκή καί τά πρόσωπα μέσα σ' Ινα δίχως κανένα σοβαρό ιστορικό δπόβαθρο περιβάλλον, πού τό συλλάβαιναν ά<:λώς 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ

ΤΟΪ"

ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

829

«κοινωνιολογικά» ή ίμπρεσσιονιστικο-ψυχολογικά. Αύτδς ό αποχωρισμός άπδ τδ ιστορικό δπόβαθρο δημιουργούσε ένα δίλημμα γιά τούς νεότερους ρεαλιστές: Είτε μπορούσαν νά φτιάξουν κοινότοπους τούς -ήρωές τους, δηλαδή νά τούς πλάσουν μέσους άνθρώπους τής άστικής καθημερινής ζωής, στούς δποίους οί μεγάλες άντικειμενικές άπο<ράσεις τής κοινωνικής ζωής έμφανίζονταν μέ άπαμβλυμένη μορφή καί συχνά τόσο ώχρές ώστε καταντούσαν άγνώριστες, είτε, στήν περίπτωση πού ήθελαν νά δπερβοΰν αύτό τδ μονότονο μέσο δρο, μπορούσαν νά καταφύγουν σέ μιά καθαρά άτομική έντατικοποίηση τδν προσωπικών παθών κ' έτσι νά κάνουν τούς ήρωές τους κούφια καί έκκεντρικά ή — άν δοκίμαζαν νά τούς δώσουν μιά ψυχολογική έξήγηση — παθολογικά πρόσωπα. Δείξαμε κιόλας, σέ συνάφεια μέ τή σύντομη άνάλυση τής φυσιογνωμίας τής "Αννας Καρένινας, πώς ή μέθοδος τοΰ Τολστόι ξεπέρασε αύτό τδ δίλημμα παρουσιάζοντας τά πάθη στήν άκραία ποιητική έντατικοποίησή τους. Τδ στοιχείο έκεϊνο πού, στή φυσιογνωμία καί τή μοίρα τής "Αννας Καρένινας είναι έξω άπ' τό μέσο δρο, δέν είναι καμιά άτομικά παθολογική υπερβολή ένδς προσωπικού πάθους άλλά ή ολοκάθαρη έκδήλωση τών κοινωνικών άντιφάσεων πού ένυπάρχουν στδν άστικδ έρωτα καί τδ γάμο. "Οταν ή "Αννα Καρένινα ξεφεύγει άπδ τά πλαίσια τοΰ κοινότοπου, φέρνει άπλώς στήν έπιφάνεια μέ τραγικά διαυγή ένταση τίς άντιφάσεις πού σέ λανθάνουσα κατάσταση όπάρχουν (έστω κι άν οί αιχμές τους έχουν άπαμβλυνθεϊ) σέ κάθε άστικδ έρωτα καί γάμο. Δέν είναι πάρα πολύ δύσκολο νά καταλάβουμε γιατί ή παρουσίαση τοΰ πάθους καί τής προσωπικής μοίρας άπδ τδν Τολστόι, δέν μπορούσε νά παίρνει πάντα τή μορφή πού έχει στήν "Αννα Καρένινα. Ό Τολστόι άντιλαμδανόταν σ' δλο καί μεγαλύτερο βαθμό καί μέ αύξανόμενη έπίγνωση τήν παρουσίαση τών άνθρώπων πού άνήκαν στις κυρίαρχες τάξεις καί τοΰ πεπρωμένου τους, σά μιά λειτουργία τής σχέσης τους μέ τήν έκμετάλλευση τής άγροτιάς. Ποιητική άφετηρία τοΰ Τολστόι γιά τήν παρουσίαση τοΰ κάθε προσώπου ήταν τδ έρώτημα: Κατά ποιδ τρόπο ή ζωή τους βασιζόταν πά;ω στήν είσπραξη τών γαιοπροσόδων καί πάνω στήν έκμετάλλευση τών άγροτών καί ποιά προβλήματα δημιουργούσε στή ζωή τους αύτή ή κοινωνική βάση; Σάν άληθινά μεγάλος ποιητής καί άξιος διάδοχος τών μεγαλύτερων ρεαλιστών τού παρελθόντος ό Τολστόι, έβλεπε αύτές τίς άμοιβαϊες συνάφειες σ' δλη τους τήν περιπλοκή καί ποτέ του δέν ίκανοποιόταν μέ μόνη τήν άποκάλυψη τοΰ άπλοΰ κι άμεσου δεσμού πού δπάρχει άνάμεσα στδν έκμεταλλευτή καί τδν έκμεταλλευόμενο. Ή ρεαλιστική του μεγαλοφυία 

231

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

έκφράζεται περισσότερο στό γεγονός δτι βλέπει ολόκληρη τήν περίπλοκη ζωή τοΟ κάθε προσώπου, πού ανήκει στήν άρχουσα τάξη, σάν ένα αδιάσπαστα ένιαϊο σύνολο καί στό δτι αποκαλύπτει πώς θεμέλιο αύτής τής ένότητας είναι ή κοινωνική θέση τοΟ προσώπου, θέση έκμεταλλευτική καί παρασιτική. Μέσα άπό τά ατομικά γνωρίσματα, πού έπιφανειακά φαίνονται σά νά μήν Εχουν καμιά σχέση μέ τήν ίκμετάλλευση — δηλαδή μέσα άπ' τό τί σκέφτονται οί ήρωές του γιά τά πιό αφηρημένα προβλήματα, μέσα άπ" τόν τρόπο πού έρωτεύονται, και μέσα άπό πολλά άλλα πράγματα, δ Τολστόι άποκαλύπτει μέ άξιοθαύμαστη ρεαλιστική μαεστρία — ή δποία αντί άπλώς νά άναλύει καί νά σχολιάζει, κάνει χεροπιαστά φανερές τίς αμοιβαίες συνάφειες στήν άληθινή ϋπαρξή τους — τούς δεσμούς άνάμεσα σ' αύτά τά γνωρίσματα τών ήρώων του καί τήν παρασιτική φύση τής ϋπαρξής τους. Αύτή ή έξαιρετικα συγκεκριμένη φύση τής ποιητικής δράσης, δίνει στόν Τολστόι τήν ικανότητα νά αποφεύγει κάθε στερεότυπη παρουσίαση, είτε τών κοινωνικών βάσεων τής ζωής είτε τής άντανάκλασής τους μέσα στίς ψυχές τών άνθρώπων. Ό Τολστόι κάνει προσεχτική διάκριση άνάμεσα στούς μεγάλους καί τούς μικρούς γαιοχτήμονες, άνάμεσα σ' έκείνους πού προσωπικά καλλιεργούν τή γή τους καί τούς τσιφλικάδες πού έχουν φύγει καί ζοΟν άπ' τά νοίκια, άνάμεσα στήν πατροπαράδοτη καί τήν καπιταλιστική καλλιέργεια, άνάμεσα στούς γαιοχτήμονες καί τούς γραφειοκράτες ή τούς διανοούμενους έκείνους πού έχουν καταγωγή γαιοχτήμονα καί έξακολουθοϋν νά ζ^ΰν ολικά ή μερικά άπό τά νοίκια άλλά δέν είναι πιά έγκαταστημένοι στά χτήματά τους. Ό Τολστόι βλέπει πολύ καθαρά πώς οί ίδιες κοινωνικές αιτίες μποροΟν νά προκαλέσουν πολύ διαφορετικές άνθρώπινες αντιδράσεις καί νά διαμορφώσουν στά διάφορα άτομα πολύ διαφορετικά άνθρώπινα πεπρωμένα, σύμφωνα μέ τίς διαφορές πού έχουν στίς φυσικές τους κλίσεις, τήν παιδεία καί τά παρόμοια. "Ετσι ό βαθύς ρεαλισμός τοΟ τολστοικοϋ κόσμου στηρίζεται στήν ικανότητα τοϋ Τολστόι νά παρουσιάζει ένα έξαιρετικά περίπλοκο καί διαφοροποιημένο κόσμο κι ωστόσο νά ξεκαθαρίζει δλότελα, μέ ποιητικά μέσα, πώς κάτω άπ' δλη αύτή τήν περίπλοκη πολυμορφία τών έκδηλώσεων, υπάρχει γιά δλα τά άνθρώπινα πεπρωμένα ένα ένιαϊο καί μέ έσωτερική συνοχή θεμέλιο. Ή συνάφεια αύτή άνάμεσα σ' δλα τά άνθρώπινα γνωρίσματα καί πεπρωμένα τών ήρώων του άπ' τή μιά, καί τό μεγάλο κοινωνικό καί Ιστορικό ύπόβαθρο άπ' τήν άλλη, ανεβάζει τό ρεαλισμό τοϋ Τολστόι πολύ πιό πάνω άπ' τό έπίπεδο τοΟ κοινότοπου. "Εχει τόν ίδιο πλοϋτο καί τήν ίδια φυσική, δργανική, μή-τεχνητή ένότητα 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι ' ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓ2Η TOT ΡΕΑΛΙΣΗΟΓ

231

ανάμεσα στόν άνθρωπο καί τή μοίρα, πού Υπάρχει καί στούς παλιούς ρεαλιστές. Καί ταυτόχρονα δέν Εχει καθόλου Εκείνη τήν καταθλιπτική φτώχεια πού Υπάρχει μέσα στήν πλησμονή τών Επιφανειακών καί άσύνδετων λεπτομερειών πού χαραχτηρίζει τούς νεότερους ρεαλιστές. Ό Τολστόι Επινόησε μιά συγκεκριμένη δημιουργική μέθοδο γιά τήν Υπερνίκηση τών άντιξοοτήτων τοϋ ούσιαστικοϋ του Υλικοϋ ζωής, πού Εβγαινε άπό τόν παρασιτικό βίο τών γαιοχτημόνων στήν καπιταλιστικά άναπτυσσόμενη Ρωσία. Ή μέθοδος αύτή συνίστατο στή δημιουργία τύπων βασισμένων στήν άπλή δυνατότητα μιδς άκραίας στάσης, ένός άκραίου πάθους, μιάς άκραίας μοίρας. Οί άντιφάσεις πού πάνω σ' αύτές στηριζόταν ή ζωή Εκείνων τών παρασίτων πού ζοϋσαν άπ' τις γαιοπροσόδους, δέν μπορούσαν μ ' αύτό τό άνθρώπινο υλικό νά βροϋν τήν Εκφρασή τους στήν άμεσα άκραία δράση. Κι ίσο στενότερη ήταν ή σύνδεσή τους μέ τήν Εκμετάλλευση σάν άποφασιστική άνθρώπινη σχέση, τόσο λιγότερο μπορούσε νά γίνει αύτό. Κι βμως αΰτή άκριβώς ή σχέση άνάμεσα σ' Εκμεταλλευτή καί Εκμεταλλευόμενο καί οί άπηχήσεις της στή ζωή τής Εκμεταλλεύτριας τάξης, άποτελεΐ Ενα άπό τά κύρια θέματα τοΟ Τολστόι. Στό δοκίμιό του γιά τήν τέχνη ό Τολστόι διακηρύσσει πώς ή «Ελλειψη ικανοποίησης άπ' τή ζωή», είναι Ενα άπ' τά χαραχτηριστικά γνωρίσματα τής νεότερης τέχνης. Αύτό ισχύει τό ίδιο στό δικό του Εργο βπως καί σέ όποιοδήποτε άλλο. 'Αλλά στά γραφτά του, αύτή ή «Ελλειψη ικανοποίησης ά π ' τή ζωή» βασίζεται πάντα στό γεγονός δτι ή ζωή ένός παράσιτου, ένός Εκμεταλλευτή, δέν μπορεί ποτέ νά τοϋ Επιτρέψει νά βρίσκεται σέ άρμονία μέ τόν έαυτό του καί τούς άλλους, παρά μόνο άν είναι ολότελα χαζός ή ολότελα παλιάνθρωπος. Αύτήν άκριβώς τήν «Ελλειψη ικανοποίησης» άπ τη ^ωη μεταφέρει ό Τολστόι στήν πραγματικότητα μέ τή μέθοδο τών «άκραίων δυνατοτήτων». Οί Μπεζούχωφ καί οί Μπαλκόνσκι του, οί Λέβιν, οί Νεκλιούντωφ κι δλοι οί άλλοι ήρωές του άναζητώντας Ενα τρόπο γιά νά φέρουν μιάν άνθρώπινη άρμονία στή ζωή τους, πασκίζοντας νά σβήσουν τή σύγκρουση πού Υπάρχει άνάμεσα στίς άπόψεις τους καί τόν πραγματικό τρόπο ζωής τους καί ψάχνοντας νά βροϋν μιά ικανοποιητική γιά τόν έαυτό τους άπασχόληση μέσα στήν κοινωνική δμάδα, ξεσκεπάζουν Εντυπωσιακά τήν άντίφαση πού Υπάρχει άνάμεσα στήν κοινωνική βάση τής ζωής τους καί τή λαχτάρα πού Εχουν γιά άρμονία καί γιά μιά άπασχόληση πού νά τούς ταιριάζει. Ή άντίφαση αΰτή τούς ρί^ει άπό τό Ενα άκρο στό άλλο. Μιά καί δ Τολστόι άπ' τό Ενα μέρος διαλέγει γιά ήρωές του υποκειμενικά τίμιους Εκπρόσωπους αΰτής τής τάξης καί, άπ' τό άλλο, ούτε 

282

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ 2 Π Α Ι Κ0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

μπορεί οδτε θέλει νά τούς φέρει ώς χή ρήξη μέ χήν χάξη χους, οί ταλαντεύσεις πού Οφείλονται στίς άντιφάσεις πού αναφέρθηκαν, παραμένουν μέσα στή σφαίρα τής άρχουσας τάξης. Οί «ακραίες δυνατότητες» συσσωρεύονται καί μελετιώνται σοβαρά· σημαντικά βήματα γίνονται γιά τή μεταφορά τους στήν πραγματικότητα· άλλά πρίν γίνει τό άποφασιστικό βήμα, έμφανίζονται άντίρροπές τάσεις, πού, κατά ένα μέρος, δέν είναι τίποτα άλλο παρά οί ίδιες άντιφάσεις σ' ένα άνώτερο έπίπεδο, καί, κατά ένα άλλο μέρος, είναι ροπές πού σπρώχνουν τούς ήρωες σ' ένα συμβιβασμό μέ τήν πραγματικότητα. Αύτό δημιουργεί μιάν άκατάπαυστη κίνηση, δπου δλοι οί σημαντικοί καθοριστικοί παράγοντες αύτής τής ζωής βρίσκουν τήν έκφρασή τους σ' δλο τους τόν πλοϋτο, άλλά πού πολύ σπάνια όδηγεϊ σέ μιά πραγματικά δραματική κρίση, σέ μιά ξεκάθαρη ρήξη μέ τήν προηγούμενη φάση. Ή δλοζώντανη φύση κι δ έσωτερικός πλοϋτος τών προσώπων βρίσκεται στό γεγονός δτι οί άκραίες αύτές δυνατότητες έμφανίζονται συνεχώς, στό γεγονός δτι τό άγκάθι τής σύγκρουσης άνάμεσα στήν κοινωνική ύπαρξη καί καί τήν κοινωνική συνείδηση δέν παύει ποτέ νά τά τρυπάει. Ά λ λ ά ή κίνηση είναι σχεδόν πάντα ένας συνεχής κύκλος ή καλύτερα μιά σπείρα. Δέ γίνεται ποτέ τό γοργό δραματικό ξέσπασμα πού βλέπουμε στίς τύχες τών ήρώων τοϋ Μπαλζάκ καί τοϋ Σταντάλ. Κάθε «άκραία δυνατότητα» άποκαλύπτει πάντα κάποια γυμνή άντίφαση άνάμεσα στήν κοινωνική ύπαρξη καί τή συνείδηση καί είναι πάντα στενά δεμένη μέ τά μεγάλα προβλήματα τής ρωσικής κοινωνικής έξέλιξης, άν καί δχι πάντοτε μέ μιάν άμεσα δρατή μορφή. Γι' αύτό τό λόγο οί μάταιες άναζητήσεις καί τά ψηλαφήματα αύτών τών ήρώων, ή άδράνειά τους ή ή άπότομη έγκατάλειψη προθέσεων πού μόλις είχαν γεννηθεί, δέν έκφυλίζεται ποτέ στήν άσημαντότητα καί τήν κοινοτοπία πού άναπόφευκτα ένεδρεύει τούς ήρωες τοϋ δυτικοϋ νατουραλισμού στά καθαρά άτομικά πεπρωμένα τους. Ό κόσμος τοϋ Τολστόι είναι τόσο πλούσιος κ' έχει τόσο ένδιαφέρον, έπειδή άκριβώς δ Τολστόι συλλαμβάνει τά προβλήματά του τόσο πλατιά, έπειδή παρακολουθεί τούς άντίλαλους τών κοινωνικών συγκρούσεων ώς τίς πιό βαθειές, ως τίς έσώτατες πτυχές τής προσωπικής τους ζωής. Ό Τολστόι βάζει τούς άγαπημένους ήρωές του νά συμμερίζονται τή δική του λαθεμένη άντίληψη πώς ένζς άνθρωπος μπορεί νά άποτραβηχτεί άπό τή δημόσια ζωή καί νά ξεφύγει άτομικά άπό τή συμμετοχή στά έγκλήματα καί τή φαυλότητά της. Άλλά δ τρόπος πού ό Τολστόι άπεικονίζει ένα τέτοιο άποτράβηγμα καί τά διάφορα στάδιά του, τίς ταλαντεύσεις καί τίς παρεκκλίσεις άπ' τήν πορεία του, τόν τρόπο πού δλα τά προβλήματα τής άτομικής ζωής περιπλέκονται μέσα σ' αύτή τήν κίνη- 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ

ΤΟΪ"

ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

283

ση — δλα αύτά τείνουν άκριβώς νά δείξουν τήν αναπόδραστα κοινωνική ύφή δλης τής προσωπικής, ιδιωτικής, ατομικής ζωής. "Ετσι στόν Τολστόι οί «άκραίες δυνατότητες» δέν είναι πραγματικές καί αιφνίδιες καμπές, άλλά ένα είδος σταθμών ένεργείας, Ινα κέντρο έλξης πού γύρω του περιστρέφονται οί ζωές τών άτομικών ήρώων. 'Ωστόσο, ή τοποθέτηση τών κοινωνικών προβλημάτων σ ' ένα τόσο ψηλό έπίπεδο τής άντιφατικής τους ύφής, φτάνει γιά νά άνεβάσει τόν κόσμο τοΟ Τολστόι σ' ένα τεράστιο ΰψος ρεαλιστικής παρουσίασης, πού, δμως, διαφέρει σημαντικά στις καλλιτεχνικές της μεθόδους άπό τήν παλιότερη μεγάλη ρεαλιστική λογοτεχνία. Μέ δυό λόγια, θά μποροΟσε νά ειπωθεί πώς μετά τή δραματικά μυθιστορηματική φύση τής έποχής τοΟ Μπαλζάκ, δ Τολστόι άποκατέστησε στό μυθιστόρημα τήν άρχική έπική του ιδιότητα. Γιατί άν τά πρόσωπα κινούνται πέρα δώθε μέσα σέ μιά καθορισμένη καί κοινωνικά αύστηρά περιορισμένη σφαίρα ζω^ς, δπως κάνουν στόν Τολστόι, τότε μπορεί νά έπιτευχθεί, παρ' δλη αύτή τήν κίνηση, μιά πολύ μεγαλύτερη έπική ήρεμία καί εύστάθεια άπό κείνη πού ήταν δυνατή στό Μπαλζάκ. Ό Γκαίτε στό Βίλχελμ Μάιατερ κάνει αύτή τή διάκριση άνάμεσα στό μυθιστόρημα καί τό δράμα :
«'Εκείνο πού πρωταρχικά πρέπει νά παρουσιάζεται οτο μυθιστόρημα είναι οί πνευματικές σ ιάσεις και τά γεγονότα, ενώ στό δράμα είναι τά πρόσωπα και οί πράξεις. Τό μυθιστόρημα θά πρέπει νά προχωρεί άργά καί οί πνευματικές στάσεις τοϋ κύριου ήρωα θά πρέπει μέ οποιοδήποτε προσιτό μέσο νά άναχαιτίζουν τήν πρόοδο καί τήν άνάπτυξη τοΰ συνόλου. Τό δράμα θά πρέπει νά προχωρεί γοργά καί τό πρόσωπο τοϋ πρωταγωνιστή θά πρέπει νά εξωθεί τά πράγματα πρός τήν άποκορύφωση καί νά παρεμποδίζεται σ' αυτό. Ό ήρωας τοϋ μυθιστορήματος θά πρέπει νά πάσχει, νά υφίσταται, ή τουλάχιστον δέ θά πρέπει νά είναι έξαιρετιχά δραστήριος, ένώ άπ' τό δραματικό ήρωα ζητάει κανείς δράση χα', πράξεις»

Αύτός ό ορισμός τοΰ μυθιστορήματος πού ίσχυε τέλεια γιά τό Βίλχελμ Μάιατερ, δέν ίσχυε πιά άπό πολλές άπόψεις γιά τό μεταγενέστερο έργο Εκλεκτικές συγγένειες κι άκόμα λιγότερο γιά τά μυθιστορήματα τών μβγάλων Γάλλων ρεαλιστών. Άλλά δ ορισμός τούτος δέν δίνει άσκημα μιάν είκόνα τοΰ τολστοϊκοΰ τρόπου. Φυσικά τή διαστολή πού κάνει ό Γκαίτε άνάμεσα σέ πνευματικές στάσεις καί σέ πρόσωπα δέν πρέπει νά τήν έκλάδουμε μέ τήν έννοια πώς αύτό πού είχε στή σκέψη του ήταν συγκεχυμένα καί δίχως στέρεο περίγραμμα πλάσματα, πού κινοΰνται άπό τό περιβάλλον τους πέρα δώθε κατά συγκινησιακό τρόπο καί συγχωνεύονται μέσα σ' αύτό. Ό ίδιος δ Βίλχελμ Μάιστερ δείχνει ολοκάθαρα δτι ή ιδέα τοΰ Γκαίτε οέν ήταν διόλου τέτοια. Αύτό πού ό Γκαίτε έννοοΰσε μέ τούς 

234

ΜΕΛΕΤΕΣ Γ Ι Α ΤΟΝ ΕΓΡ2ΠΑ Ι Κ0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

δρους «πνευματικές στάσεις» καί «πρόσωπα» ήταν διαφορετικοί βαθμοί πυκνότητας καί συμπύκνωσης τοΟ χαραχτηρισμοΟ. "Ετσι, ή «πνευματική στάση» πού άντιδιαστέλλεται πρός τό «πρόσωπο», σημαίνει σχεδόν άπεριόριστο πλάτος χαραχτηρισμοΟ, σημαίνει μεγάλο πλοΟτο άπό φαινομενικά παράταιρα γνωρίσματα, πού ώστόσο συγκολλοΟνται—άπό κάποιο μεγάλο κοινωνικό ρεΟμα, άπό τις άνθρώπινες λαχτάρες, άπό τήν ήθική καί τήν πνευματική αύτοανάπτυξη τοΟ προσώπου—σέ μιάν όργανική καί κινούμενη μονάδα. 'Αντίθετα, ό δραματικός χαραχτηρισμός σημαίνει συμπύκνωση τών βασικών καθοριστικών παραγόντων τών κοινωνικών συγκρούσεων καί άντιφάσεων σ' ίνα συμπιεσμένο πάθος πού έκρήγνυται καί προκαλεί μιά ή περισσότερες καταστροφές στις όποιες πρέπει νά συμπυκνωθεί δλο τό πλούσιο υλικό ζωής. Ύστερα άπ' δλα δσα είπαμε, δέ χρειάζεται σχεδόν καθόλου νά έξηγήσουμε μέ πολλά λόγια τό πόσο πολύ τά έπικά έργα τοΰ Τολστόι πλησιάζουν αύτό τό ιδανικό τοΟ Γκαίτε. Αύτή ή διαφορά άνάμεσα στόν Τολστόι καί τούς μεγάλους ρεαλιστές τών άρχών τοΟ δέκατου ένατου αιώνα προβάλλεται έντονότερα ίσως έ-εΐ πού παρουσιάζει τήν ήθική καί πνευματική ζωή, τή διανοητική όψη τών προσώπων του. Ένας άπ' τούς λόγους πού ό Τολστόι είναι άξιος διάδοχος τών προηγούμενων μεγάλων ρεαλιστών, είναι τό δτι ή παρουσίαση τής ήθικής καί πνευματικής πλευράς παίζει αποφασιστικό ρόλο στήν άπεικόνιση τών άνθρώπινων δντων πού δίνει. 'Αλλά καί πάλι ό τρόπος παρουσίασης είναι ολότελα δικός του καί διαφέρει ριζικά άπ' τόν τρόπο τών προγενέστερων ρεαλιστών. Στόν Μπαλζάκ, και σέ πολλές περιπτώσεις καί στό Σταντάλ, οί μεγάλοι διάλογοι, πού φωτίζουν τή διανοητική συγκρότηση τών προσώπων, είναι ταυτόχρονα καί μεγάλες μονομαχίες κοσμοθεωρίας, στις οποίες άποκαλύπτεται ή πεμπτουσία τών μεγάλων κοινωνικών προβλημάτων καί οί όποίες καταλήγουν στις δραματικές άποφάσεις πού καθορίζουν τή μοίρα τών προσώπων. "Οταν ό Βωτρέν κ: ό Ραστινιάκ συζητούν τά κοινωνικά και ήθικά προβλήματα, άρκοΰν μερικές τέτοιες συζητήσεις, πού άκολουθούν γοργά ή μιά τήν άλλη—και φυσικά σπονδυλώνονται άπό τό δραματικό βάρος τών γεγονότων πού τις προκαλούν και πού τις άνεδάζουν σ' ένα έπίπεδο άφαίρεσης—γιά νά δδηγήσουν σέ μιά πλήρη καί άνέκκλητη άλλαγή όλόκληρης τής ζωής τοΰ Ραστινιάκ. Οί μεγάλοι καί σημαντικοί διάλογοι καί μονόλογοι στά έργα τοΰ Τολστόι, δέν μποροΰν νά έχουν τέτοια λειτουργία. Φωτίζουν πάντα μέ μεγάλη οξυδέρκεια καί τόλμη τις «άκραίες δυνατότητες» γύρω άπ' τις όποϊες περιστρέφεται ή άνάπτυξη τοΰ ήρωα. Τέτοιοι 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ ΤΟΪ" ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

236

διάλογοι λόγου χάρη είναι οί συζητήσεις τοΟ Κωνσταντίν Λέβιν μέ τόν αδερφό του καί άργότερα μέ τόν Όμπλόνσκι σχετικά μέ τό άν είναι ή όχι δικαιωμένη ή άτομική ίδιοχτησία καί μέ τό άν είναι ή όχι ήθικά καί πνευματικά δικαιωμένος έκεΐνος ό συμβιβασμός, άνάμεσα στά συμφέροντα τών γαιοχτημόνων καί τών άγροτών, πού όραματίζεται ό Λέβιν. Οί συζητήσεις αύτές δέν μπορούν νά προκαλέσουν καμιά δραματική κρίση, έπειδή ούτε ή ρήξη μέ τό σύστη\ιλ τής άτομικής ιδιοκτησίας ούτε ή μετατροπή του σ' έναν άδυσώπητο και συνειδητό έκμεταλλευτή είναι πράγματα πού βρίσκονται μέσα στό πεδίο τών κοινωνικών καί άνθρώπινων δυνατοτήτων τού Λέβιν. Δείχνουν όμως μέ άνελέητη δξύτητα τό κεντρικό πρόβλημα, τό άποφασιστικό άσθενές σημείο όλόκληρου τοΰ τρόποο ζωής τοΰ Λέβιν καί τής βιοθεωρίας του. Δείχνουν τό έστιακό σημείο γύρω άπ' τό όποιο περιστρέφονται άσταμάτητα δλες οί σκέψεις καί οί συγκινήσεις του, άνεξάρτητα άπ' τό άν άγαπάει ή άν άγαπιέται, άπ' τό άν άφοσιώνεται στήν έπιστήμηή βρίσκει μιά διέξοδο στήν δημόσια δράση. "Ετσι, καί οί συζητήσεις αύτέ<· είναι μέ μιά γενικότερη έννοια κρίσιμες καμπές μέσα σέ μιά ζωή, άλλά πού βρίσκονται σ' Ενα πάρα πολύ υψηλό έπίπεδο άφαίρεσης, κρίσιμες καμπές ένός πολύ ειδικού είδους μέσα στις δποΐες οί «ακραίες δυνατότητες» μιάς άνθρώπινης ζωής προκύπτουν ολοκάθαρα καί οί όποιες διαγράφουν άλάθευτα τήν είδική συγκρότηση ένός άνθρώπου, άλλά πού ώστόσο παραμένουν άπλές δυνατότητες καί δέν μετατρέπονται σέ πράξεις, σέ πραγματικότητες. Κι δμως δέν είναι άφηρημένες, τεχνητές δυνατότητες, άλλά μάλλον τά πολύ συγκεκριμένα κεντρικά προβλήματα ζωής ένός πολύ καλά προσδιορισμένου προσώπου. Στόν Τολστόι, αύτές οί πνευματικές έξωτερικεύσεις, αύτές οί έκδηλώσεις τής ηθικής καί πνευματικής ζωής τών προσώπων, άποκτοΰν μιά πρωτόφαντη καί μοιραία σημασία, ή όποία, πάλι, άποτελεΐ μιά ριζική διαφορά άνάμεσα στόν Τολστόι καί τούς νεότερους ρεαλιστές. Είναι άρκετά γνωστό πώς τά πρόσωπα αύτών τών νεότερων ρεαλιστών δέν έχουν πνευματική ζωή καί πώς ή διανοητική φυσιογνωμία τους είναι θολή κι άχρωμη. Τοΰτο πάνω άπ' δλα οφείλεται στό δτι ή έξάλειψη ή ή άπάμβλυνση τών μεγάλων άντικειμενικών κοινωνικών άντιφάσεων κατά τήν άπεικόνιση τών άτόμων, άφαιρεΐ άπό τό συγγραφέα τή δυνατότητα νά τά άπεικονίσει πάνω σ' Ενα πραγματικά ύψηλό πνευματικό καί διανοητικό έπίπεδο. Οί συζητήσεις είτε οί μονόλογοι πού υψώνονται ώς τό έπίπεδο τής άφαίρεσης τότε μόνο μπορούν νά συγκεκριμενοποιηθούν και ν* ζωντανέψουν, δταν έκφράζουν τήν ειδική άφαίρεση μιάς είδικής κοινωνικής άντίφασης δπως αύτή έκδηλώνεται σ' Εναν δρισμένο άνθρωπο. "Οταν έχουν άποσπασθεΤ άπ' αύτό τό θιμέλιο 

-236

ΜΚΛΕΤΒΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ 2 Π Α Ι Κ 0

ΡΕΑΛΙΣΜΟ

-παραμένουν αφηρημένες Επινοήσεις. Δέν είναι τυχαίο λοιπόν πού οί νεότεροι ρεαλιστές στίς δυτικές χώρες άποφεΰγουν δλο καί πιό πολύ τΙς τέτοιες πνευματικές ή διανοητικές Εκδηλώσεις ή τις καταθλίβουν ώς τό Επίπεδο τοΟ μέσου καί τοΟ κοινότοπου. ΤοΟτο φυσικά, είναι ταυτόχρονα μιά άντανάκλαση στή σφαίρα τής σκέψης, αύτοΟ τοΟ «τελειωμένου» καπιταλιστικοΰ κόσμου πού άπεικονίζουν αύτοί οί συγγραφείς. Σ ' Εναν τέτοιο «τελειωμένο», κόσμο, δλες οί Εκδηλώσεις τοΟ μέσου ανθρώπου μετατρέπονται δλο καί πιό πολύ σέ μιάν άνιαρή και άτέλειωτα Επαναλαμβανόμενη ρουτίνα. Δέ χρειάζεται νά ποΟμε πώς ό Τολστόι, πού κι αύτός άφιέρωσε μεγάλη προσοχή στήν άπεικόνισή ένός τέτοιου κόσμου, δέν -μποροΟσε φυσικά νά μήν άπεικονίσει κι δ ίδιος αύτή τήν άνιαρή ρουτίνα. "Ηδη στόν Πόλεμο χαι εΐοήνη βρίσκουμε πολλές συζητήσεις πού μοναδικό τους άντικείμενο είναι νά δείξουν τήν πληχτική ρουτίνα πού βασιλεύει στήν κοινωνική ζωή τών άνώτερων στρωμάτων. Ά λ λ ά πρώτα-πρώτα, στήν περίπτωση τοΟ Τολστόι -τοΟτο είναι μόνο μιά πλευρά τοΟ κόσμου πού είναι υποχρεωμένος νά παρουσιάσει καί τό χρησιμοποιεί σάν μέσο πού θά τοΟ δώσει -τήν εύκαιρία νά προβάλει μιά σατιρική άντίθεση. Καί τονίζοντας ειρωνικά τό μηχανικό χαραχτήρα τής λειτουργίας του (δ Τολστόι Επανειλημμένα παραβάλλει αύτές τις συζητήσεις μέ τό τ ά κ - τ ά κ ένός άργαλειοΟ), νά Υπογραμμίσει τόν περισσότερο ζωτικό χαραχτήρα τών άλλων έκδηλώόεων. Δεύτερο, δ Τολστόι συχνά μπλέκει σέ τέτοιου είδους συζητήσεις πρόσωπα πού βρίσκονται Εξω άπό τή ρουτίνα (Μπεζούχωφ, Λέβιν κ.ά.), μέ τό σκοπό πάλι νά τοΟ χρησιμέψουν σά μέσα, γιά νά χαλάσουν μέ τήν «άδεξιότητά» τους τά περίτεχνα ύφασμένα νήματα τής μηχανής. Βλέπουμε λοιπόν πώς δ Τολστόι, άκόμα καί στις πιό παραμικρές λεπτομέρειες άκόμα κ' Εκεί πού φαίνεται πώς Ενα παρόμοιο θεματικό ύλικό τόν φέρνει -πιό κοντά στούς νεότερους ρεαλιστές, στήν πραγματικότητα Εκπροσωπεί μιά διαμετρικά άντίθετη καλλιτεχνική μέθοδο. Υπάρχει ώστόσο μιά σημαντική Εξωτερική ομοιότητα άνάμεσα σ ' αύτόν καί σ' Εκείνους, πού πρέπει νά τήν τονίσουμε. Στά Εργα τών παλιότερων ρεαλιστών οί μεγάλοι διάλογοι, άν καί Εχουν σάν -υπόβαθρο κάποιες πολύ συγκεκριμένες περιστάσεις, ωστόσο δψώνονται τόσο γοργά σέ μεγάλα δραματικά 5ψη ώστε οί Εξωτερικές περιστάσεις και τό πε ριβάλλον Επηρεάζουν Ελάχιστα τις συζητήσεις αύτές Έ δραματικά Εντατικοποιημένη συγκεκριμένη κατάσταση, ή δραματική συγκεκριμενοποίηση τών προσώπων μέσα, καί χάρη, στή συζήτηση κάνουν τήν τέτοια παρέμβαση τών Εξωτερικών συνθηκών σχεδόν ολότελα περιττή. Στούς νεότερους ρεαλιστές δμως, οί στιγμιαίοι, Εξωτερικοί, τυχαίοι, μή - μόνιμοι παράγοντες και περι- 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι · ΚΑΙ Η AXAI1TVII1 TU1" ΓΕΑΛΙΣΜΟΓ

287

στάσεις, έξαλείφουν σχεδόν πάντα τό περιεχόμενο τών συζητήσεων. "Οϊο πιό ασήμαντες είναι οί συζητήσεις αυτέ: '/.ι δσο πιό πολύ πλησιάζουν τό κοινότοπο, τόσο πιό πολύ χρειάζονται τήν τέτοια άλληλεπίδραση pi τό στιγμιαίο περιβάλλον ώστε νά δείξουν κάποια ζ οηρότητα, έστω καί στήν έπιφάνεια τουλάχιστο. Οί μεγάλοι διάλογοι τοϋ Τολστόι πάντοτε συνδέονται στενά μέ τίν τόπο καί τό χρόνο δπου διεξάγονται. Άκόμα καί τά έξωτερικά γνωρίσματα τοϋ τυχαίου χώρου και τοϋ τυχαίου χρόνου συσσωρεύονται σταΗερά μέσα στήν ίδια τή συζήτηση. Φτάνει μόνο νά σκεφτεί κανείς τό δ άλογο άνάμεσα στό Λέβιν καί τόν Όμπλόνσκι στόν άχυρώνα ύστερχ άπ' τό κυνήγι. Άλλά, στόν Τολστόι, ή πολύ συγκεκριμένη καί διαρκώς παροϋσα ιδιότητα τοΰ χώρου καί τοΰ χρόνου μέσα σ' αύτές τις συζητήσεις, δέν είναι ποτέ ένα άπλό τέχνασμα γιά νά δοθεί περισσότερη ζωντάνια στή σκηνή. Άκριβώς, ό τονισμός τέτοιων συγκεκριμένων καί τυχαίων περιστατικών δείχνει πώς αύτό πού συζητιέται είναι ένα μόνιμο πρόβλημα στή ζωή τοΰ Λέβιν. Τό πρόβλημα αύτό παραδείγματος χάρη, είναι τόσο έπίκαιρο σέ κάθε στιγμή τής ζωής του ώστε δ Λέβιν μπορεί νά ριχτεί σέ συζήτηση γι' αύτό σ' δποιαδήποτε ώρα. Στό παράδειγμα πού άναφέραμε τό θέμα τυ/αίνει νά ρθεϊ στήν έπιφάνεια έξ αιτίας τοΰ κυνηγιού. Ή έμφαση πού δίνεται στις συγκεκριμένες περιστάσεις υπογραμμίζει αύτήν άκριβώς τήν ιδιότητα, πού είναι ταυτόχρονα καί τυχαία καί άναγκαία, αύτ?]ν τήν «άχραία δυνατότητα» μιδς μόνιμης κρίσης πού είναι πάντοτε παροΰσα σέ λανθάνουσα κατάσταση, άλλά πού ποτέ δέν έπιφέρει, παρ' δλα αύτά, μιά πραγματική άλλαγή. Ό ίδιος σκοπός έςυπηρετεϊται άπ' τή σχεδόν πάντα άπότομη διακοπή τών τέτοιων συζητήσεων, ένα τέχνασμα τοΰ Τολστόι τό οποίο πάλι ύπογραμμίζει τή φαινομενικά τυχαία, κοινότοπη ίδιότητά τους. Οί συζητήσεις τού Μπαλζάκ πρέπει νά τραβήξουν ώς τό τέλος, γιατί μόνον έτσι μπορεί νά αιτιολογηθεί, νά προκληθεί καί νά πραγματωθεί ή δραματική στροφή. Οί συζητήσεις τών νεότερων ρεαλιστών τις περισσότερες φορές δέν έχουν ούτε άρχή ούτε τέλος. Είναι άκριβώς τυχαία θραύσματα ένός κομματιού ζωής χωρ'ς έσωτερική συνοχή (μί τήν ποιητική έννοια). Άλλά ή διακοπή τών συζητήσεων τοΰ Τολστόι δέν είναι πραγματικά τυχαία, παρά μόνο φαινομενικά. Οί συζητήσεις συνεχίζονται μέ τή μεγαλύτερη έπιδεξιότητα ώς τό σημείο έκεΐνο, δπου ο ήρωας έκθέτει μέ άνελέητη διαύγεια καί πληρότητα τόσο τις άντιφάσεις δσο καί τήν άδυναμία έξάλειψής τους. Ή συζήτηση πού φαινομενικά προκλήθηκε άπό κάποια τυχαία άφορμή δδηγεΐ σέ μιά τέτοια άποκορύφωση καί μετά πάλι φαινομενικά κατά τύχη, κόβεται ή φεύγει 

238

ΜΕΛΕΤΕΣ Γ Ι Α ΤΟΝ' E K T U I I A I K O

ΙΤΑΛΙΣΜΟ

ά π ' τό θέμα. Στό μεταξύ δμως έχει έκπληρώσει τόν είδινό άν:ιχειμενικό σκοπό της. Γιατί αντιχείμενό της ήταν νά περιστραφεί-;ύρω άπό μιάν ειδικά τολστοική, ένδεχόμενη καμπή. "Ετσι, ή φαινομενικά τυχαία άρχή καί τό τέλος μιας συζήτησης είναι σκόπιμα τεχνάσματα τής τολστοϊκή; μεθόδου έπική ς παρου σίασης. Οί συζητήσεις μ ί ς όδηγοΟν few ά.τ' τήν ήρεμη ροή τής ζωής καί κατόπιν μ ί ς ξαναφέρνουν σ' αυτήν άφοϋ πρώτα έρριξαν Ινα ζωηρό φώς σ' έκείνο πού συνεχίζεται κάκο· ά π ' τήν Επιφάνεια αύτοΰ τοϋ ήρεμου ρεύματος ζωής. 'Εδώ, δπως κι άλλοϋ, ό Τολστόι μέ έξαιρετική έπινοητικότητα δημιουργεί καινούρια στοιχεία μορφής, στοιχεία πού είναι άκόμη ίκανά v i ύψώ\ουν ώς τό Επίπεδο τοΰ μεγάλου ρεαλιστικοϋ έπους, τό θεματικό ύλικό του πού δέν προσφέρεται διόλου γι' αύτό. VII "Ετσι ή συνέχιση τοΰ έργου τών μεγάλων ρεαλιστών ά π ' τόν Τολστόι, στηρίχτηκε, ώς ένα σημαντικό βαθμό, πάνω σέ μιάν αύξανόμενη εύκαμψία τοϋ χαραχτηρισμοϋ τών προσώπων και τοΰ ξετυλίγματος τής πλοκής. "Αν κοιταχτεί έπιφανειακά, ή μέθοδος αύτή συχνά θυμίζει τά τεχνάσματα πού χρησιμοποιούν οί νεότεροι ρεαλιστές (πράγμα πού διευκόλυνε τήν τεράστια έπιτυχία τοϋ Τολστόι στή δυτική Εύρώπη). 'Αλλά ό μορφικός της στόχος είναι διαμετρικά άντίθε T C 0,7* ό τό στόχο τών έπιφανειακά παρόμοιων χαG ραχτηριστικών τοϋ νεότερου ρεαλισμοΰ. Στή δεύτερη περίπτωση τά χαραχτηριστικά αύτά είναι συμπτώματα τής αποσύνθεσης τών μεγάλων ρεαλιστικών μορφών, ένώ στά γραφτά τοΰ Τολστόι άποτελοϋν στοιχεία τής πάρα πέρα έξέλιξής τους. Ό Τολστόι δέν άνέπτυξε τίς μορφικές αύτές τάσεις δντας κ:.τω άπό τήν έπίδραση τών νεότερων ρεαλιστών, μ ' δλο πού ήξερε καλά τά έργα τους καί τά είχε προσεχτικά μελετήσει. ' Α π ' τήν έβδομη κιόλας δεκαετία τοΰ δέκατου ένατου αιώνα, αμέσως μετά τήν κυκλοφορία τών πρώτων έργων τοΟ Τολστόι, δπου οί τάσεις αύτές βρίσκονταν άκόμη σ' έμβρυακή μορφή, ό μεγάλος Ρώσος κριτικός Τσερνυσέφσ'ΐι είχε διαγνώσει μέ διαύγεια αύτό τό χαρα χτηριστικό τής τέχνης τοϋ Τολστόι. Ό Τσερνυσέφσκι μίλησε γιά τήν έντατική Ενασχόληση τοϋ Τολστόι μέ τόν τρόπο πού ή μιά σκέψη ή συγκίνηση, βγαίνει καί άναπτύσσεται μέσα ά π ' τήν άλλη. Έ κ α ν ε διάκριση άνάμεσα στήν ψυχολογική άνάλυση τοϋ Τολστόι καί σχεδόν κάθε άλλου συγγραφέα. Λέει γι' αύτούς, σέ άντιδιαστολή μέ τόν Τολστόι: 

Ο Τ 0 Λ 2 Τ 0 Ι · ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ Τ Ο Ϊ ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ*

239

«Συνήθως έχει (ή ψυχολογική άνάλυση) έναν περιγραφικό χαραχτήρα. Πιάνεται δηλαδή αέ κάποια στατική συγκίνηση και τήν τεμαχίζει οτά συστατικά της μέρη. Μάς δίνει, όπως θά μποροΰοε νά ειπωθεί, ένα άνατομικό τραπέζι. Τά έργα τών μεγάλων ποιητών δείχνουν ουνήθως τις μεγάλες δραματικές άλλαγές άπό τή μιά οχέψη καί ουγκίνηοη οτήν άλλη. Ά λ λ ά τις περιοοότερες φορές αυτό ποϋ μάς δίνουν είναι οί δυό άχρινοί χρίχοι τής άλυσίδας, ή αρχή καί τό τέλος τής ψυχολογικής άνέλιξης... Ή Ιδιομορφία τοϋ ταλέντου τοϋ κόμη Τολστόι συνίσταται οτό ότι αϋτός δέν περιορίζεται οτήν παρουοίαοη τών άποτελεομάτων τής ψυχολογικής άνέλιξης, άλλά ένδιαφέρεται γιά τήν άνέλιξη τήν ί δ ι α . . . »

Πόσο Ενσυνείδητα δ Τολστόι ανέπτυξε αργότερα αύτές τις τάσεις, πού δ Τσερνυσέφσκι τόσο νωρίς είχε διαγνώσει, φαίνεται άπ' τήν άκόλουθη περικοπή τής 'Ανάστασης :
«Μιά ά π ' τίς πιό πλατιά διαδεδομένες προλήψεις είναι ή πρόληψη π ώ ς ό άνθρωπος έχει τίς δικές του, ειδικές καί οριστικές ιδιότητες : πώς είναι χαλός, σχληρός, φρόνιμος, βλάχας ένεργητικός, άπαθής χ . ο . κ . 'Αλλά οί άνθρωποι δέν είναι καθόλου έτσι. Μπορούμε νά ποΟμε γιά έναν άνθρωπο πώς είναι πιό συχνά χαλός ά π ' ό.τι είναι σκληρός, πώς είναι πιό συχνά φρόνιμος ά π ' ό,τι βλάκας, πώς είναι πιό συχνά ενεργητικός ά π ' ό,τι άπαθής, ή τό άντίστροφο. 'Αλλά δέν θά ήταν σωστό άν λέγαμε γιά κάποιον πώς είναι καλός καί φρόνιμος, χαί γιά χάποιον άλλο πώς είναι κακός χαί βλάχας. Kt ώστόσο πάντα μ ' αυτό τόν τρόπο κατατάσσουμε τοϋς άνθρώπους. Κι αυτό είναι όλότελα λαθεμένο. Οί άνθρωποι είναι σάν τά ποτάμια. Τό νερό είναι τό ίδιο α' όλα άλλά κάθε ποτάμι σ' άλλα μέρη είναι στενό χαί όρμητιχό, α' άλλα φαρδϋ χι άργό, άλλοϋ είναι χαθάριο χι άλλοϋ θολό, άλλοτε είναι ζεστό χι άλλοτε χρύο. Τό Ιδιο γίνεται χαί μέ τοϋς άνθρώπους. Ό χαθένας έχει μέσα του τά σπέρματα χάθε άνθρώπινης ιδιότητας, άλλά πότε έχδηλώνεται ή μιά χαί πότε ή άλλη. Καί μερικές φορές ένας άνθρωπος διαφέρει όλότελα ά π ' τόν έαυτό του. ένώ παραμένει πάντα ό Ιδιος άνθρωπος».

Μιά άνάλογη άντίθεση στήν άκαμπτη άντίληψη γιά τόν άνθρώπινο χαραχτήρα, γιά τή δήθεν άκαμπτη παρουσίαση τών προσώπων στήν παλιότερη λογοτεχνία, μπορεί πολύ συχνά νά βρεθεί στά γραφτά τών νεότερων ρεαλιστών, Άλλά δταν δυό λένε τά ίδια (ή παρόμοια) πράγματα, αύτό δέ σημαίνει πώς ταυτίζονται. Ή άντίθεση τών νεότερων ρεαλιστών στήν άκαμψία τοϋ χαραχτηρισμοϋ, έκλεινε μέσα της μιά τάση νά παραιτηθούν δλότελα άπ' τό πλάσιμο χαραχτήρων. Στή λογοτεχνία, μονάχα στήν κίνηση, μονάχα στήν Ενεργητική σύγκρουση μέ τόν Εξωτερικό κόσμο, μονάχα στήν πράξη, μπορεί ένα πρόσωπο ν' άποκτήσει φυσιογνωμία καί περίγραμμα. "Οσο τό πρόσωπο περιγράφεται μόνο σέ στάση, μέσα σέ κάποιο περιβάλλον, τά ούσιαστικά του γνωρίσματα μπορούν μονάχα νά δηλωθούν, δχι νά πλαστοϋν. Μ* άλλα λόγια δέν υπάρχει κανένα ποιητικό μέσο πού χάρη σ* αύτό νά μπορούμε νά διακρί- 

240

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ 2 Π Α Ι Κ0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

νουμε δημιουργικά ανάμεσα στά ούσιαστικά γνωρίσματα *αί τις φευγαλέες διαθέσεις. Ά ν λοιπόν οί νατουραλιστές διαμαρτύρονταν ένάντια στά έπιπόλαια τεχνάσματα πού μ' αύτά προσπαθούσε ένας συγγραφέας, μέσα σέ τούτες τίς περιστάσεις, νά υπογραμμίσει τά μόνιμα χαραχτηριστικά (λ.χ. χρησιμοποιώντας διαρκώς Επαναλαμβανόμενες έκφράσεις και χειρονομίες), είχαν άπό τήν άποψή τους δίκιο καί ήταν μέ κάθε τρόπο συνεπείς. Άλλά γι' αύτόν άκριβώς τό λόγο οί νατουραλισ-.ές ήταν άναγκασμένοι ν' άφήσουν τούς ήρωές τους νά διαλυθούν μέσα στό άσυνάρτητο, χαοτικό μπέρδεμα τών παροδικών διαθέσεων. Ή περίπτωση τού Τολστόι είναι διαφορετική. Οί ήρωές του, δπως καί τά πρόσωπα τών έργων τών νατουραλιστών, δέν άναπτύσσονται δραματικά, σάν τούς ήρωες τοΰ Μπαλζάκ. Ά λ λ ά ή κινησή τους μέσα στήν ζωή, οί συγκρούσεις τους μέ τόν έςωτερικό κόσμο, τούς δίνουν παρ' δλα αύτά πολύ καλοχαραγμένα περιγράμματα. Τά περιγράμματα αύτά δμως δέν είναι καθόλου τόσο αύστηρά μονογραμμικά καί άδρά, δπως τών ήρώων πού ζωγράφισαν οί παλιοί ρεαλιστές. Οί πλοκές τοΰ Τολστόι περιστρέφονται γύρω άπ' τις <άκραΐες δυνατότητες» τών ήρώων, δυνατότητες πού δέν γίνονται ποτέ πραγματικότητα άλλά πού άναδύονται κάθε τόσο στήν έπιφάνεια, δίνοντας έτσι σέ κάθε ήρωα πολλές εύκαιρίες γιά νά έκφράσει τίς σκέψεις του καί τίς συγκινήσεις του. Ό Τολστόι περιγράφει τίς φευγαλέες διαθέσεις τών ήρώων του, μέ τήν ίδια τουλάχιστον εύαισθησία κι άκρίβεια πού τις περιγράφουν οί πιό προικισμένοι άπό τούς νεότερους ρεαλιστές. Άλλά παρ' δλα αύτά τά πρόσωπα τών έργων του ποτέ δέν διαλύονται μέσα σέ άπλά σύννεφα διαθέσεων, γιατί είναι τοποθετημένα μέσα σ' Ενα χώρο χαραγμένο μέ άκρίβεια, σ* ένα πεδίο δυνάμεων πού μέσα στά δριά του είναι άναγκασμένες νά κυμαίνονται δλες οί διαθέσεις τους. Έ τ σ ι ό Κωνσταντίν Λέβιν άλλοτε κλίνει σ' έναν άνοιχτά αντιδραστικό συντηρητισμό, ένώ άλλοτε βρίσκει πώς τά έπιχειρήματα ενάντια στήν άτομική ίδιοχτησία τής γής είναι άδιάσειστα. Άλλά καθώς αύτοί οί δύο πόλοι αντιπροσωπεύουν τά άκρα τών ταλαντώσεων τών στοχασμών μέ τούς όποιους προσεγγίζει τά προβλήματα τής έποχής του, καί καθώς ή λύση τού δικού του προβλήματος τής ζωής, δ συμβιβασμός πού άναζητάει, βρίσκεται στή μέση αύτών τών δύο άκρων, οί ταλαντώσεις αύτές δέν τόν ρίχνουν σ' Ενα κυκεώνα διαθέσεων (κατά τόν τρόπο τών νεότερων ρεαλιστών), άλλά σημαδεύουν μέ άκρίβεια, ποικιλία καί πλούτο λεπτομερειών, τό κοινωνικά άναπότρεπτο δαιδαλώδες μονοπάτι πού οί άνθρωποι σάν τό Λέβιν πρέπει άναγκαστικά νά άκολουθήσουν. Ό Τολστόι, δπως έχουμε κιόλας δει, δέν παρουσιάζει ποτέ τίς ποικιλόμορφες έκδηλώοεις 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ ΤΟΓ Ρ Ε Α Λ Ι Σ Μ Ο Ι

241

ιών ήρώων του ξεκομμένες τή μιά άπό τήν άλλη. "Ετσι καί οί σχέσεις τοϋ Λέβιν μέ τ ' άδέρφια του, τή γυναίκα του, τους φίλους του καί τούς άλλους άνθρώπους, είναι πολύ στενά δεμένες μέ τίς άποφάσεις του γιά τά πιό σημαντικά προβλήματα τής ζωής του. Τό μόνο λοιπόν πού καταφέρνουν οί ταλαντώσεις αύτές είναι νά πλουτίζουν τήν εικόνα του καί δχι μόνο δέν κάνουν συγκεχυμένο τό περίγραμμά της, άλλά τό κάνουν άκόμη πιό άδρό κ' εύδιάχριτο. ' Η παρουσίαση αύτή πού γίνεται χάρη σέ κάποιο άπλωμα, χάρη σ' έναν πλατύ χώρο δπου μποροΰν νά παίξουν οί στοχασμοί, οί διαθέσεις καί οί συγκινήσεις, έδωσε στόν Τολστόι τήν Ικανότητα νά πλάσει μιά πολύ πλούσια καί ποιητική—άκριβώς έπειδή ήταν άντιφατική καί έμμεση—εικόνα τών άνθρώπινων σχέσεων. Καί μάλιστα, τό γεγονός δτι δ πλατύς χώρος πού δ Τολστόι δίνει στά πρόσωπα τών έργων του δέν είναι αμετάβλητος, κάνει αύτό τόν πλοΟτο καί τή ζωντάνια νά αύξαίνουν άκόμη περισσότερο. Ό Τολστόι δείχνει πολύ προσεχτικά πώς, μέσα άπ' τις άλλαγές τών Εξωτερικών περιστάσεων ή τής Εσωτερικής άνάπτυξης ή πτώσης τών ίδιων τών προσώπων, μπορεί αύτός δ πλατύς χώρος νά μεγαλώνει ή νά μικραίνει καί μερινές φορές μάλιστα ν' άποκτάει καινούριο περιεχόμενο είτε νά χάνει όλότελα τό παλιό. Άλλά, καθώς ό Τολστόι άπεικονίζει πάντοτε αύτές τίς άλλαγές σάν κάτι τό συνεχές, καθώς πάντοτε οί άναγνώστες καλούνται νά παρακολουθήσουν τήν αιτία καί τόν τρόπο πού γίνονται οί άλλαγές καί καθώς πολλοί άπό τούς σπουδαιότερους κοινωνικούς καί άτομικούς καθοριστικούς παράγοντες τών προσώπων παραμένουν οί ίδιοι παρά τίς άλλαγές αύτές, τοΟτο τό εύρημα αύξάνει άκόμα περισσότερο τόν πλοΟτο τοΟ τολστοι'κοΟ κόσμου. Κι δχι μόνο δέν κάνει συγκεχυμένο τό περίγραμμα τών προσώπων, άλλά τό κάνει νά διαγράφεται πολύ πιό λεπτά καί περίπλοκα. Αύτή ή μέθοδος χαραχτηρισμοΟ είναι Ενα σπουδαίο βήμα πρός τά μπρός στήν άνάπτυξη τοΟ ρεαλισμού. Φυσικά τέτοιες τάσεις υπήρχαν κι δλας σέ υποτυπώδη μορφή στούς παλιούς ρεαλιστές. "Οποιο πρόσωπο δέν παρουσίαζε μιά τέτοια διακύμανση μέσα σέ προκαθορισμένα δρια, δέ θά είχε, ποτέ του τήν άπαιτούμενη εύλυγισία. 'Εκείνο πού μάς Ενδιαφέρει Εδώ, είναι τό πόσο σημαντικός ήταν ό ρόλος πού Επαιξε στό πλάσιμο χαραχτήρων άπό διαφόρους συγγραφείς αύτή ή μέθοδος παρουσίασης. Στά γραφτά τών παλιών ρεαλιστών, ιδιαίτερα Εκείνων πού είχαν υιοθετήσει Ενα δραματικό - μυθιστορηματικό τρόπο, ή παρουσίαση ένός τέτοιου πλατιοΟ χώρου ήταν άναγκαστικά άπλό παρεπόμενο. Ά π ' τήν αλλ η μεριά, όλόχληρη ή ζωή τών προσώπων, διαδραματιζόταν μέσα σ* Εναν τέτοιο πλατύ χώρο. Άλλά οί διάφορες κινήσεις καί δισταγμοί τους άπεικονί16 

242

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ζονται μέ δραματική ορμητικότητα, άμεσότητα καί μέ αιφνίδιο τρόπο, θυμηθείτε, λόγου χάρη, ένα τόσο ταλαντευόμενο πρόσωπο, δπως ό Λουσιέν ντέ Ρουμπαμπρέ, καί φέρτε στή μνήμη σας μέ τί αιφνίδια δραματικότητα, δίχως λεπτομερειακές ταλαντώσεις, προσηλυτίζεται άπό τό Βωτρέν ή άποφασίζει ν' αύτοκτονήσει μετά τήν έξέτασή του άπ' τόν άνακριτή. Τό καινούριο στόν Τολστόι, βίναι δτι έκανε αύτή τή μέθοδο έπίκεντρο πού γύρω του περιστρέφεται ό χαραχτηρισμός τών προσώπων του. Τό δτι αύτό τό πράγμα τό έκανε ολότελα σκόπιμα, καί τό δτι ή μέθοδός του ήταν στενά δεμένη μέ τά δικά του κοσμοθεωρητικά προβλήματα, φαίνεται άκόμα κι άπ' τό γεγονός πώς τό εύρος καί ή εύλυγισία τού πλατιοΟ χώρου πού ταιριάζει σέ κάθε πρόσωπο, συνδέονται στενά μέ τ}) σπουδαιότητα τοΟ ρόλου πού παίζει τό πρόσωπο μέσα στήν δλη σύνθεση. Τά έπεισοδιακά πρόσωπα κ' ιδιαίτερα έκεϊνα πού χρησιμεύουν στόν Τολστόι γιά νά καταδείξει τήν άπάνθρωπη άκαμψία τής κοινωνίας τοΟ καιρού του, έχουν συγκριτικά λίγες διακυμάνσεις στίς διαθέσεις τους. Γιά νά μπορέσει ένα πρόσωπο νά προσελκύσει τό ένδιαφέρον τοΟ συγγραφέα καί τοΟ άναγνώστη, πρέπει τό πλάτος ταλάντωσής του νά είναι συγκριτικά μεγάλο καί πολυποίκιλο. Αύτό ισχύει άκόμα καί γιά ήρωες πού δ Τολστόι άπορρίπτει ή έπικρίνει τήν κοσμοθεωρία τους, δπως δ Βρόνσκι, ό Καρένιν ή 6 Ίβάν "Ιλιτς. ' Η προσωπική θέση τοΟ συγγραφέα έκφράζεται πολύ καθαρά στόν τρόπο πού παρουσιάζει τό άρχικό σημείο έκκίνησης αύτών τών ταλαντώσεων. Τίς φυσιογνωμίες έκείνες πού ό Τολστόι θέλει νά παρουσιάσει σά ζωντανά άνθρώπινα δντα, τις βάζει πάντοτε νά ζήσουν μιάν έντονη άλληλεπίδραση άνάμεσα στήν έσωτερική τους έξέλιξη καί τίς έξωτερικές περιστάσεις μέσα στίς δποίες είναι τοποθετημένει καί πού μ' αύτές πρέπει νά λογαριαστούν. Έ άντίληψη τού Τολστόι γιά τή ζωή έχει σάν φυσικό της άποτέλεσμα, τό δτι κάθε φυσιογνωμία γιά τήν όποία αισθάνεται ανθρώπινη συμπάθεια, πρέπει άναγκαστικά νά πάρει μιά προβληματική στάση άντίκρυ στήν κοινωνία. Δέν μπορεί ποτέ νά δεχτεί χωρίς άγώνα τόν τρόπο ζωής πού μέσα σ' αύτόν γεννήθηκε καί τά καθήκοντα πού τής έπέβαλαν οί περιστάσεις. 'Απ' τήν άλλη μεριά, ή βαθύτατη ποιητική συμπάθεια τοΟ Τολστόι, στρέφεται πάντοτε πρός τά πρόσωπα πού, χάρη στήν κοινωνική καί ιδεολογική τους άποσκίρτηση άπό τόν άρχικό τους τρόπο ζωής, άποδύονται σέ πεισματικούς έσωτερικούς άγώνες. Ά π ' τόν Όλένιν ως τό Νεκλιούντωφ, δ Τολστόι ζωγράφισε μιάν δλόκληρη πινακοθήκη άπό τέτοιες προσωπογραφίες. "Οσο μεγαλύτερη είναι ή ένταση πού δημιουργείται μέσα τους, τόσο περισσότερο ένδιαφέρον δείχνει γι' αύτές ό Τολστόι, ένώ ταυ- 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΔΝΔΠΤΓϊΗ ΤΟΪ ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

243

τόχρονα (κ' έδώ ό Τολστόι μδς αποκαλύπτεται σάν ό μεγάλος ποιητής μιάς σπουδαίας μεταβατικής περιόδου) δείχνει άκόμα πιό γυμνά καί άπτά, μέσα στις διακυμάνσεις τών προσώπων αύτών, τό βαθμό πού ή Ρωσία τοϋ καιροΰ του «είχε άναποδογυριστεϊ» άκόμα καί στις πιό μικρές, τις πιό προσωπικές λεπτομέρειες τής ζωής. "Οταν ό Τολστόι διαλέγει σάν κεντρική φυσιογνωμία Ινα πρόσωπο στό οποίο δίνει ίνα βασικά άρνητικό χαραχτηρισμό, βάζει τ ή φυσιογνωμία αύτοϋ τοϋ είδους νά έμφανίζεται άπό τήν άρχή σάν άκαμπτη, μονοκόμματη καί δεμένη χειροπόδαρα άπ' τή συμβατικότητα, άκόμα καί στις ταλαντώσεις της. Κατόπι τήν τοποθετεί σέ καταστάσεις πού συγκλονίζουν τή φαινομενικά άσφαλή, συμβατική βάση τής ζωής της, τήν έξαναγκάζουν νά αντιμετωπίσει νέα προβλήματα κ' έτσι θέτουν σέ κίνηση τή φυσιογνωμία αύτή. Αύτό μπορεί νά τό παρατηρήσει κανείς καθαρά στό πρόσωπο τοϋ Καρένιν. Παρά τήν πραγματική άγάπη του γιά τήν "Αννα — άν -καί φυσικά ή άγάπη αύτή είναι στό βάθος συμβατική — 6 χωρισμός της μαζί του καί ή μοιχεία της μέ τό Βρόνσκι, προκαλοϋν στόν Καρένιν άκόμα μεγαλύτερη άκαμψία καί τόν μεταβάλλουν άκόμα περισσότερο σέ γραφειοκρατική μηχανή. Μόνο τότε πιά πού βρίσκεται δίπλα στό κρεβάτι τής άρρωστης "Αννας καί οί τρομεροί της πόνοι τόν έπηρεάζουν μέ φυσική άμεσότητα, χαλαρώνουν, ώς Ινα σημείο, τά άκαμπτα, μηχανοποιημένα στοιχεία τής προσωπικότητάς του, πού λειτουργοϋν αύτοματικά. Μέσα στόν βαθιά θαμένο άνθρώπινο πυρήνα του, άρχίζει νά κινείται κάτι πού μοιάζει μέ πραγματική ζωή. 'Αλλά καθώς αύτή ή κίνηση είναι τιάρα πολύ άσθενική γιά νά άποκαταστήσει νέες άνθρώπινες σχέσεις άνάμεσα σ' αύτόν καί τήν "Αννα, γρήγορα ξαναβουλιάζει σέ μιά πιό μεγάλη άκαμψία. Τά άνθρώπινα γνωρίσματα τών κατοπινών του ήμερών, είναι άπλή υποκρισία, είναι μιά άπλή θρησκευτική μάσκα πάνω στό πρόσωπο αύτοΰ τοϋ έσωτερικά άπολιθωμένου γραφειοκράτη. Έ περίπτωση τοϋ Βρόνσκι είναι κάπως διαφορετική. Αύτός αισθάνεται συχνά γνήσια δυσαρέσκεια άπ' τό δικό του τρόπο ζωής, άν καί ή δυσαρέσκεια αύτή ποτέ δέν τοϋ ξανοίγει νέες προοπτικές. Σ ' αύτόν τό πάθος ξεχύνει μέσα του πολύ πιό ρωμαλέα άνθρώπινη ένέργεια. Ό Τολστόι δείχνει μέ τέλεια μαστοριά, ώς πιό σημείο οί άλλαγές στις έξωτερικές του περιστάσεις (ή παραίτηση άπ' τό στρατό, ή άνέμελη ζωή στό έξωτερικό) συμβάλλουν στή χαλάρωση τής άκαμψίας τοϋ Βρόνσκι. 'Αλλά άκόμα κ' έδώ οί κυρι&ρχικοί παράγοντες είναι οί συμβατικοί φραγμοί πού έπιβάλλονται έξ αιτίας τής θέσης του μέσα στή ζωή. ' Η άπελευθερωμένη ένεργητι•κότητά του δέν είναι σέ θέση νά τόν πάει πέρα άπό ίνα ντιλλεταν- 

244

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τισμό, πού ή ικανοποίηση πού τοϋ δίνει δέν μπορεί νά κρατήσω γιά πολύν καιρό. Ό τ α ν ξαναγυρίζει στή Ρωσία, αρχίζει άμέσως ή άντίστροφη πορεία: ή έπαναμετατροπή του σέ εύχάριστο μέσο αριστοκράτη μέ άψογους τρόπους, στόν ίποΤο ένα μεγάλο πάθος είναι κάτι τό «έκκεντρικό» καί δχι κάτι τό δργανικά δεμένο μέ τά κεντρικά ένδιαφέροντα τής ζωής του. Έ συμβατική σκλήρυνση πού έπακολουθεΐ δέν πηγαίνει τόσο βαθιά στό Βρόνσκι δσο στόν Καρένιν, άλλά είναι άρκετή γιά νά δδηγήσει άναπότρεπτα τήν "Αννα στήν τραγική της συμφορά. Αύτή ή πρωτότυπη καί καρποφόρα μέθοδος χαραχτηρισμοϋ δείχνει πώ^ παρ' δλη τή βαθειά συγγένεια μέ τούς παλιούς ρεαλιστές καί παρ' δλη τήν άπόκλιση άπό τούς καινούριους, δ Τολστόι έχει ωστόσο δρισμένες κοινές βασικές άρχές μέ τούς τελευταίους. Αύτό τό γεγονός πρέπει άναγκαστικά νά άντικαθρεφτίζεται στό Οφος του, γιατί Ινας μεγάλος ρεαλιστής συγγραφέας δέν μπορεί νά κλείσει τά μάτια του στίς κοινωνικές άλήθειες, στίς πραγματικές άλλαγές στή διάρθρωση τής κοινωνίας. Ούτε ή λογοτεχνική του μετάπλαση μπορεί νά άπασχολεΤται μονάχα μέ τό πε· ριεχόμενό τους. Πρέπει έπίσης νά τίς άντανακλά καί στή μορφή έστω κι άν στήν έσώτατή τους ούσία είναι έχθρικές πρός τήν τέχνη, έστω κι άν περιέχουν γιά τίς ίδιες τίς μορφές τής τέχνης τήν άπειλή τής καταστροφής, τής διάλυσης ή τής απολίθωσης. ' Η πορεία τών μεγάλων ρεαλιστών ένάντια στό ρεϋμα είναι πάντοτε συγκεκριμένη. Πασκίζουν νά ανακαλύψουν, μέσα στό συγκεκριμένο ύλικό πού βρίσκεται μπροστά τους, τίς τάσεις πού τούς δίνουν τήν Ικανότητα νά καταχτήσουν καλλιτεχνικά αύτό τό ίδιο τό δλικό μέ δλα τά άντικαλλιτεχνικά χαραχτηριστικά του καί να τό φέρουν στή ζωή. Οί συγγραφείς στούς όποιους ή άσκήμια τής σύγχρονης καπιταλιστικής ζωής έμπνέει μιάν ολότελα δικαιολογημένη καί εύνόητη φρίκη, άλλά μιά φρίκη άπλώς άφηρημένη, άν πάρουν σάν άφετηρία τους αύτή τή φρίκη, πέφτουν άναγκαστικά θύματα ένός κενοϋ φορμαλισμού. Οί μορφές τής μεγάλης ρεαλιστικής τέχνης άποκτοϋν πάντοτε ύπόσταση σάν άντικαθρεφτίσματα τών ούσιαστικών γνωρισμάτων τής πραγματικότητας καί τό ύλικό τους είναι τό συγκεκριμένο προϊόν μιάς ορισμένης κοινωνίας σέ μιάν όρισμένη περίοδο, μολονότι ή κύρια τάση κοινωνικής έξέλιξης πού ύπάρχει μέσα της είναι έχθρική στήν τέχνη, δπως είναι ή τάση τοϋ ολότελα άνεπτυγμένου καπιταλισμοϋ. Ή ρεαλιστική λογοτεχνία άντικαθρεφτίζει τούς άνθρώπουςσέ δράση. "Οσο πιό ρωμαλέα ό κοινωνικός καί άτομικός χαραχτήρας έκφράζεται στίς πράξεις τους — ή μάλλον στήν άμοιβαία άλληλεπίδραση τών έξωτερικών τους περιστάσεων, τών συγκινή- 

Ο Τ 0 Α 2 Τ 0 · Ι · ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΊΤΞΗ ΤΟΓ ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

246

σεων καί πράξεων—, τόσο μεγαλύτερος είναι ό δρίζοντας τής ρεαλιστικής παρουσίασης. Στήν κλασική αισθητική συχνά τονίζεται πώς οί δυναμικοί, ρωμαλέοι, ένεργητικοί κακοποιοί καί έγκληματίες δίνουν πολύ πιό κατάλληλα γιά τή λογοτεχνία θέματα άπ' δ,τι οί άνούσιες καί πεζές μετριότητες, έκεΐνοι οί μέσοι άνθρωποι πού ό χαραχτήρας τους έκδηλώνεται μονάχα σέ πράξεις πού μόλις άρχίζουν, σταματάνε. Άλλά ή ισοπεδωτική δύναμη τοϋ «τελειωμένου» καπιταλισμοϋ παράγει τέτοιες άκριβώς μετριότητες σέ δλο καί μεγαλύτερους άριθμούς. "Ετσι ή ίδια ή ζωή προβάλλει ένα έμπόδιο γιά τήν άνάπτυξη μιδς μεγάλης ρεαλιστικής λογοτεχνίας. Ά λ λ ά ύπάρχει μιά σημαντική διαφορά άνάμεσα στούς συγγραφείς πού έπίμονα Υπογραμμίζουν αύτή τήν τάση τής ζωής στά γραφτά τους (δπως έκαναν οί περισσότεροι άπό τούς δυτικούς ρεαλιστές αύτής τής περιόδου) καί στούς συγγραφείς πού άγωνίζονται νά προχωρήσουν ένάντια στό ρεϋμα, πού δέν δέχονται τά άποτελέσματα τοϋ καπιταλισμού άπλα καί άμεσα σάν τετελεσμένα γεγονότα (ή, άκόμα χειρότερα, νά φτάνουν στό σημείο νά τά γενικεύουν καί νά τά παρουσιάζουν σά «νόμους τής φύσης») άλλά πού άπεικονιζουν τόν άγώνα πού τελικό άποτέλεσμά του είναι (κατά κανόνα, σέ καμιΑ δμως περίπτωση πάντοτε) δ έρχομός στή ζωή μιάς τέτοιας πεζής, άντιποιητικής μετριότητας. "Ετσι, πίσω άπό δρισμένες μορφικές καί τεχνικές ομοιότητες πού ύπάρχουν άνάμεσα στόν Τολστόι καί τούς νεότερους ρεαλιστές βρίσκουμε πραγματικά κοινωνικά προβλήματα; τό πρόβλημα τής δυνατότητας γιά δράση, πού μιά άναπτυγμένη άστική κοινωνία δίνει στό άτομο τό πρόβλημα τής άναπόφευκτης διάστασης άνάμεσα σέ ιδεολογία καί πραγματικότητα γιά δλους δσους ζοϋνε στήν καπιταλιστική κοινωνία, έξω άπ' τό κομμάτι έκεϊνο τής έργατικής τάξης πού έχει ταξική συνείδηση. Ή αντίθεση άνάμεσα στό ονειρικό καί τό πραγματικό, είναι ένα πολύ παλιό πρόβλημα στή λογοτεχνία. Είναι λόγου χάρη τό κεντρικό πρόβλημα ένός τέτοιου άθάνατου βιβλίου δπως δ Δον Κιχώτης. Άλλά έκεϊνο πού μάς άπασχολεϊ έδώ είναι ή νεότερη ειδικά μορφή μέ τήν δποία έκδηλώνεται αύτή ή άντίθεση. Ή μορφή έκείνη πού, σάν άπογοήτευση άπ' τήν πραγματικότητα, σάν κατάρρευση τών ονείρων, δλο καί περισσότερο γινόταν τό κεντρικό πρόβλημα τοϋ νεότερου ρεαλισμού. Βέβαια δ Μπαλζάκ είχε κιόλας δώσει σ' ένα άπ' τά μεγαλύτερα έργα του τόν τίτλο Χαμένα δνειρα, άλλά στό βιβλίο του έκεϊνο τά δνειρα συντρίβονται άπό τήν κοινωνική πραγματικότητα, παίρνοντας τή μορφή ένός άπεγνωσμένου άγώνα, μιάς τραγικής καί φορές-φορές κωμικοτραγικής μάχης μέ τίς άπαιτήσεις τής κοινωνικής έξέλιξης. Τό τυ- 

246

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ϋ Ι Ι Α Ί - Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

πικό μυθιστόρημα τής απογοήτευσης τοϋ νεότερου ρεαλισμοϋ, ή ΑΙοθηματική 'Αγωγή τοΰ Φλωμπέρ, δέν περιέχει πιά κανένα πραγματικό άγώνα. Μιά άνίσχυρη Υποκειμενικότητα άντικρύζει έδώ τή χωρίς νόημα άντικειμενικότητα τοΰ έξωτερικοΰ κόσμου. Μέ συγκρατημένο λυρισμό, ό ποιητής παίρνει τό μέρος τών άνίσχυρων δνείρων τών προσώπων του καί πηγαίνει ένάντια στή χυδαία άλλά συντριπτική δύναμη τής κοινωνίας. Ό ποιητής μπορεί πολύ καλά νά κρύψει αύτή τή στάση του, πίσω άπό Εναν ειρωνικό άντικειμενισμό, δπως έκανε κι ό Φλωμπέρ. Ή άπογοήτευση καί ή κατάρρευση τών αύταπατών, σάν κύριο θέμα τής λογοτεχνίας, είναι ή άντανάκλαση τής θέσης πού βρίσκονται οί καλύτεροι καί πιό τίμιοι εκπρόσωποι τής άστικής τάξης. Ή πραγματικότητα τούς Επιβάλλει μέ άκατανίκητη δύναμη νά άναγνωρίσουν τήν έλλειψη νοήματος στή ζωή, σέ μιά καπιταλιστική κοινωνία. Μέσα άπ' τήν ψευτιά, βλέπουν τήν έσώτερη έλλειψη ούσιαστικότητας τής άστικής ιδεολογίας, άλλά είναι ανίκανοι νά βροΰν μιά λύση σ' αύτή τήν άντίφαση καί μένουν παγιδευμένοι στό ψευτοδίλημμα τής άνίσχυρης Υποκειμενικότητας καί τί)ς χωρίς νόημα άντικειμενικότητας. Έ ζωντανή ποιότητα μερικών έργων τέχνης — οσοδήποτε προβληματικά κι άν είναι άπό τή φιλοσοφική καί καλλιτεχνική άποψη — βρίσκεται στό γεγονός δτι έκφραζουν ένα πραγματικό κοινωνικό καί ιστορικό πρόβλημα, άν καί μέ άνεπαρκή καλλιτεχνικά μέσα. Τό γεγονός δτι ή πραγματικότητα είναι πάντοτε διαφορετική άπό κείνο πού δνειρεύονται καί Ελπίζουν οί άνθρωποι, ήταν καί γιά τόν Τολστόι έπίσης ένα κεντρικό πρόβλημα. Τό καυκασιανό ειδύλλιο άντιφάσκει σέ κείνα πού φανταζόταν δ Όλένιν, ή πολιτική καί δ πόλεμος σέ κείνα πού φανταζόταν δ Μπαλκόνσκι, ό έρωτας κι ό γάμος σέ κείνα πού φανταζόταν δ Λέβιν. Καί γιά τόν Τολστόι έπίσης είναι άξίωμα πώς οί άνθρωποι πού έχουν κάποια άξία πρέπει άναπόφευκτα νά άπογοητεύονται άπό τή ζωή καί πώς γι' αύτούς ή διάσταση άνάμεσα σέ ιδεολογία καί πραγματικότητα είναι ή πιό βαθειά. "Οσο περισσότερο προσεγγίζει ένα τολστοϊκό πρόσωπο τήν κουταμάρα ή τήν άτιμία, τόσο πιό μικρή είναι αύτή ή διάσταση. Κι αύτό είναι πολύ φυσικό γιατί ή κουταμάρα καί ή άτιμία Εκφράζονται ψυχολογικά πάνω άτζ ' δλα στήν εύκολία πού οί σκέψεις καί οί συγκινήσεις τών άνόητων καί τών παλιανθρώπων προσαρμόζονται στή φαυλότητα τής κοινωνικής πραγματικότητας. Μόνο ποΰ καί ποΰ, σέ δρισμένες περιόδους τής ζωής τοΰ Τολστόι, μπορεί κανείς νά βρει Επεισοδιακά πρόσωπα τά οποία, άν καί δέν παρουσιάζονται σάν άνόητοι ή σάν πα.λιάνθρωποι, ζοϋν ώστόσο σέ συγκινησιακή καί διανοητική άρμονία μέ τό κοινωνικό του περιβάλλον (δπως λ. χ. ό γερο - πρίγκηπας Στσερμπάτσκι, στήν Άννα Καοένινα 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ ΤΟΪ" ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

247

Άλλά ή απογοήτευση, τά γεγονός δηλαδή πώς ή πραγματικότητα πρέπει νά διαφέρει άπό τις ιδέες πού έχουν γι' αύτήν οί άνθρωποι, έχει πολύ διαφορετική γεύση στόν Τολστόι άπ' δ,τι στούς νεότερους ρεαλιστές. Καί οί τέτοιες άπογοητεύσεις παρουσιάζονται μέ όλοκληρωτικά διαφορετικό τρόπο στόν Τολστόι άπ' δ,τι στή νεότερη ρεαλιστική σχολή. ΓΙρ ώτα - πρώτα, αύτή ή άπογοήτευση δέν είναι πάντα γιά τόν Τολο:όι ένα καθαρά άρνητικό πράγμα. Πολύ συχνά χρησιμοποιεί τή\ άπογοήτευση τών προσώπων τών έργων του σά μέσο γιά νά παρουσιάσει τήν υποκειμενική στενότητα καί ρηχότητα τής άντίληψης πού έχουν γιά τήν πραγματικότητα. Δείχνει πώς ή πραγματικότητα είναι δντως διαφορετική άπό τήν υποκειμενική καί ρομαντική άντίληψή τους γι' αύτήν, άλλά διαφορετική γιατί είναι άφάνταστα πλουσιότερη, πιό πολύμορφη καί πιό ζωντανή' δείχνει πώς έκεΐνο πού μπορεί νά δώσει ή πραγματικότητα στούς άνθρώπους είναι κάτι διαφορετικό άπό κείνο πού φαντάζονται, άλλά γι' αύτόν άκριβώς τό λόγο είναι κάτι πολύ περισσότερο άπ' δ,τι μπορεί νά συλλάβει ή άνάπηρη φαντασία τους. Αύτή ή πλουσιότερη πραγματικότητα παρουσιάζεται πάντοτε άπ' τόν Τολστόι σά «φυσική» ζωή. Ή δ η σ ' ένα άπ' τά πρώτα του άφηγήματα, τούς Κοζάκους, έβαζε δλες τις ρομαντικές άντιλήψεις τοΰ Όλένιν γιά τόν Καύκασο νά συντρίβονται άπό τήν πραγματικότητα τής πλούσιας ζωής τών καυκασιανών χωρικών. Ό Όλένιν «απογοητεύεται» άλλά αύτή ή άπογοήτευση ταυτόχρονα τόν πλουτίζει, τόν ανεβάζει σ' ένα ψηλότερο έπίπεδο. Μ'ένα παρόμοιο τρόπο άπογοητεύεται άπ' τόν έρωτα καί τό γάμο ό Λέβιν. Καί ή εξέλιξη τοΰ Μπεζούχωφ βαδίζει στις ίδιες γραμμές. Έ δ ώ κιόλας ή κοινωνική άντίθεση πού δπάρχει άνάμεσα στόν Τολστόι καί τούς νεότερους ρεαλιστές είναι ξεκάθαρα δρατή. Ή βαθειά συνάφεια τής θέσης τοΰ Τολστόι καί τής τέχνης του μέ τήν άρχόμενη έξέγερση τής ρούσικης άγροτιάς τόν διαφύλαξε άπ' τό νά βλέπει τήν κοινωνική πραγματικότητα σά μιά καταθλιπτική έρημο, δπως έκαναν οί νεότεροι ρεαλιστές. Γιατί ή έλλειψη κοινωνικής προοπτικής έκανε τούς τελευταίους νά ταυτίζουν τις κοινωνικές πραγματικότητες τοΰ άμεσου περιβάλλοντός τους μέ τήν πραγματικότητα έν γένει καί νά θεωροΰν τήν έλλειψη νοήματος τής ζωής στήν καπιταλιστική κοινωνία σάν τήν μεταφυσική έλλειψη νοήματος τής ζωής καθαυτής. Μ' αύτό τόν τρόπο ή δικαιολογημένη κριτική τής καπιταλιστικής κοινωνίας έκφυλίστηκε σέ μιάν άπελπισμένη παρερμηνεία τής ίδιας τής κοινωνικής πραγματικότητας. 'Αλλά ό συγγραφέας Τολστόι ποτέ δέν ταύτισε τήν καπιταλιστική πραγματικότητα μέ τήν πραγματικότητα καθαυτή. Πάντοτε 

-248

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

έβλεπε τήν καπιταλιστική κοινωνία σαν έναν κόσμο διαστρέβλωσης, σάν κάτι πού διαφθείρει τή σωστή άνθρώπινη πραγματικότητα. Γι' αύτό πάντοτε τήν άντιδιέστελλε μέ μιάν άλλη φυσική καί, συνεπώς, άνθρώπινη πραγματικότητα. Καϊ μ' δλο πού οί αντιλήψεις τοΟ Τολστόι γ ι ' αύτήντή φυσική, άνθρώπινη πραγματικότητα μπορεί νά ύπήρξαν ρομαντικά φανταστικές ή ούτοπικά άντιδραστικές καί μερικές φορές μάλιστα συμβιβαστικές άντίκρυ στήν κοινωνία, ή βασική του στάση, πού ήταν μέτό μέρος τής άγροτιάς, τοΰ έδινε μιά βαθύτερη δράση τής πραγματικής ζωής, μιά πιό σωστή καί ορθή έκτίμηση αύτής τής σύγκρουση? άνάμεσα στήν υποκειμενική άντίληψη καί τήν άντικειμενική πραγματικότητα. Γι' αύτό ή άπογοήτευση τών προσώπων τοΰ Τολστόι είναι πάντοτε μιά αποκάλυψη τών μή δλοκληρωμένων ούτοπικών καί αβάσιμων ιδεών τους. Αύτό έκφράζεται πολύ καθαρά δποτε δ Τολστόι άντιδιαστέλλει τά δικά του ούτοπικά σχέδια πού «θά κάνουν τή ζωή τών μουζίκων εύτυχισμένη» μέ τήν ίδια τήν πραγματικότητα. 'Απ' τό Πρωινό ένός έπαρχιαχοΰ ευπατρίδη ώς τήν 'Ανάαιααη καί τό θεατρικό έργο Τό φώς λάμπει μες ατό αχοτάδι, ό Τολστόι έχει παρουσιάσει αύτό τό θέμα σέ ποικίλες μορφές. Άλλά τό μοτίβο πού τίς διαπερνάει δλες τους, είναι ή συντριβή τών ούτοπικών ιδεών άπό τήν πραγματικότητα τής άγροτικής ζωής, τό βαθύ καί άσυμφιλίωτο μίσος τών χωρικών γιά δλους τούς «καλοπροαίρετους» έκμεταλλευτές καί παράσιτα. Ό Τολστόι δείχνει καί πάλι έδώ πώς οί άπογοητευμένοι πρέπει μονάχα τούς εαυτούς τους νά κατηγοροΰν γιά τήν άπογοήτευσή τους κι δχι τήν πραγματικότητα, πώς δταν ή πραγματικότητα άντιφάσκει στις ούτοπικές ιδέες τό δίκιο είναι μέ τό μέρος της και πώς ή πραγματικότητα έκφράζει μιά υψηλότερη καί πλουσιότερη άλήθεια. Έ κ ε ΐ πού δ Τολστόι φαίνεται νά βρίσκεται σέ στενότατη έπαφή μέ τούς νεότερους ρεαλιστές, είναι ή άπεικόνιση τής ζωής τών Εκμεταλλευτών καί τών άπογοητεύσεων πού άναγκαστικά έμφανίζονται άνάμεσά τους. Ά λ λ ά έδώ άκριβώς είναι πού βρίσκεται ή μεγαλύτερη διαφορά άνάμεσα στόν Τολστόι καί τούς νεότερους ρεαλιστές. Ε π ε ι δ ή δ Τολστόι παρουσιάζει τή ζωή τής άρχουσας τάξης σά ζωή έκμεταλλευτών καί παρασίτων (μ' δλο πού βλέπει τήν έκμετάλλευση βασικά μόνο μέ τή μορφή τής γαιοπροσόδου) ή άπό μέρους του έκθεση τής κτηνωδίας καί τής έλλειψης νοήματος μιδς τέτοιας ζωής, δέν είναι μόνο βαθύτερη καί σωστότερη άπ' αύτήν πού κάνουν οί νεότεροι ρεαλιστές, άλλά είναι έπίσης καί άπαλλαγμένη άπό τήν άλύγιστη, μεταφυσική υφή πού ένυπάρχει στήν τελευταία. Στόν Τολστόι δέν βρίσκουμε καμιά άπό κείνες τίς άνώφελες «ίερεμιάδες» καί τίς άδειες εϊρωνίες τών νεότερων ρεαλιστών. 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ ΤΟΪ" ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

249

Ή άπό μέρους του άποκάλυψη αύτής τής πραγματικότητας έχει τίς απαρχές της σέ μιάν ύγιή, ρωμαλέα καί βίαιη άγανάχτηση. "Οταν οί άγαπημένοι του ήρωες υποφέρουν μέσα σ' αύτόν τόν κόσμο άπό κάποια άπογοήτευση, 6 Τολστόι τούς παρουσιάζει λίγο πολύ σάν άνόητους άφελεϊς πού ήταν άνίκανοι νά δούν μέσα άπό μιά τόσο διάφανη μάσκα ή νά τήν τραβήξουν καί νά τή βγάλουν. "Οσο ό Τολστόι προχωρεί στά χρόνια, τόσο ή άγανάχτησή του αύτή γίνεται δλο καί πιό βίαιη. ( Έ ν α παράδειγμα είναι τό έπεισόδιο άνάμεσα στό Νεκλιούντωφ καί τή Μαριέττα στήν Ανάσταση). Άλλά καί στίς άρχικές του περιόδους ό Τολστόι, δέν είδε τίποτα -ό μοιραίο ή τό τραγικό σ' αύτές τίς τυπικές «τραγωδίες» τής άρχουσας τάξης. Πάντοτε θεωρούσε πώς αύτές οί συγκρούσεις θά μπορούσαν νά υπερνικηθούν μέ λίγο κοινό νού καί ύγιή άντίληψη γιά τό καλό καί τό κακό. Φυσικά μέρος τής φιλοσοφίας τοΟ Τολστόι είναι καί τό δτι στήν άρχουσα τάξη λείπει αύτή ή υγιής άντίληψη γιά τό καλό καί τό κακό καί στήν καλύτερη περίπτωση μπορεί νά τήν άποχτήσει μόνο μέ μεγάλες δυσκολίες, ύστερα άπό σκληρό έσωτκρικό άγώνα, ύστερα άπό πικρά μαθήματα πού δίνει ή ζωή κ' ύστερα άπό πολλές άπογοητεύσεις (II. χ. ό γάμος τοΰ Μπεζούχωφ καί τής Ελένης). Ό Τολστόι δέ χάνει ποτέ άπ' τά μάτια του αύτή τήν άρχή, άκόμα καί κει δπου ή άπογοήτευση έχει πολύ πιό θεμελιακή φύση καί δπου έρχονται στήν έπιφάνεια πιό σοβαρές καί πολύπλοκες συγκρούσεις άνάμεσα στήν ιδεολογία καί τήν πραγματικότητα. Τρέφει μιά βαθιά ριζωμένη χωριάτικη δυσπιστία γιά τή γνήσια ειλικρίνεια καί συνέπεια άκόμα καί τών πιό <-ύψηλόφρονων» αισθημάτων καί άποφάσεων έκείνων πού άνήκουν στήν άρχουσα τάξη. "Οταν φέρνει σέ έπαφή καί σύγκρουση τήν τέτοια «ύψηλοφροσύνη» μέ τήν καθημερινή ζωή, καί τήν κάνει νά συντρίβεται άπό τά σκληρά μικρογεγονότα της, φαινομενικά έρχεται πάρα πολύ κοντά στίς άπο γοητεύσεις πού βρίσκουμε στά έργα τών νεότερων ρεαλιστών. Άλλά καί πάλι έδώ ή ομοιότητα είναι έπιφανειακή. Ό βασικός χαραχτήρας είναι έντελώς ό άντίθετος. Γιατί καί πάλι έδώ, ή «υψηλή» συγκίνηση παρουσιάζεται κάθε φορά σάν κάτι τό μάταιο, τό άσθενικό καί μή σοβαρό καί γιά τά μάτια τοΰ Τολστόι ή πραγματική αίτία τής άποτυχίας δέν είναι ή «ύψηλοφροσύνη.» της, τό άνθρώπινα άξιο ήθικό της περιεχόμενο, άλλά ή άσημαντότητα έκείνων πού τήν αισθάνονται. Τά «υψηλόφρονα» αισθήματα πού νιώθουν ό Καρένιν καί ή Ά ν ν α έξ αιτίας τής άρρώστειας τής τελευταίας, δέν μποροϋν νά άλλοιώσουν τό γεγονός δτι ό πρώτος είναι ένας στεγνός γραφειοκράτης κ' έκείνη είναι μιά παράφορα έρωτευμένη κυρία τοΰ καλοΰ κόσμου. Παρ' δλη τήν «ύψηλοφροσύνη» τών συγκινήσεών 

-250

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τους, μετά άπ' αυτή τήν τραγική αναλαμπή, πρέπει αναγκαστικά νά έπακολουθήσει ή πραγματική ιλαροτραγωδία, δηλαδή ή συνέχιση τής παλιάς τους ζωής, τό ξανακύλισμα στήν έξουσία τών προηγούμενων αισθημάτων τους πού δέν ήταν καθόλου «ύψηλά» άλλά ήταν δλότελα γνήσια καί ή έπιστροφή στό κανονικό τους έπίπεδο ζωής. Αύτή ή προοπτική, πού είναι έπακόλουθο τής άποδοχής τής σκοπιάς τοΰ άγρότη, κάνει ικανό τόν Τολστόι νά άποφεύγει, άκόμα καί στις τραγωδίες του γιά τόν έρωτα καί τό γάμο, τόσο τήν εύτελή παθολογία δσο καί τήν εξογκωμένη ψευτο - μοιρολατρεία πού βρίσκουμε στούς νεότερους ρεαλιστές. Πίσω άπό κάθε τέτοια τραγωδία γιά τόν έρωτα καί τό γάμο — τόσο στήν "Αννα Καρένινα, δσο καί στή Σονάτα τον Κρόυτοερ ή τό Δαίμονα — πάντοτε προβάλλεται στά μάτια μας τό γεγονός δτι αύτή ή μορφή τραγωδίας έχει τις ρίζες της στήν άεργη παρασιτική ζωή. "Ετσι ή ελπίδα πού έχει ό Τολστόι γιά τήν ήθική άναγέννηση τής ανθρωπότητας, τόν άνεβάζει πάνω άπό τή μικρόψυχη στενότητα τής φιλοσοφίας τών νεότερων ρεαλιστών. Κ' έπειδή ποτέ ή τέχνη δέν είναι γι' αύτόν ή πρωταρχική του άπασχόληση, άλλά τή χρησιμοποιεί σά μέσο γιά τή διάδοση ένός Εύαγγελίου γιά τήν αναγέννηση τής ανθρωπότητας, προφυλάσσεται άπό τήν άμορφη μή ούσιαστικότητα τών νεότερων ρεαλιστών άκόμα καί σάν καλλιτέχνης. Μιά παρόμοια πίστη, μια παρόμοια θέρμη γιά κήρυγμα, κάνει τό σύγχρονό του "Ιψεν άνώτερο, άκόμα κι άπ' τήν καλλιτεχνική άποψη, άπό πάρα πολλούς συγγραφείς τής ίδιας έποχής. 'Αλλά έχουμε κιόλας δει πόσο μεγάλη ήταν ή κοινωνική διαφορά άνάμεσα στά Εύαγγέλια τοΰ "Ιψεν καί τοΰ Τολστόι. Έκεΐνο πού έχει σημασία έδώ δέν είναι άν τό περιεχόμενο αύτών τών Εύαγγελίων ήταν άληθινό ή ψεύτικο — δ Τολστόι διακήρυξε άντιδραστικές άνοησίες τουλάχιστον στόν ίδιο βαθμό δσο κι δ Ίψεν. Αύτό πού έχει σημασία είναι τό κοινωνικό κίνημα, πού τούτο τό Εύαγγέλιο, παρ' δλη τήν ψευτιά τοΰ περιεχομένου του, ήταν ή ιδεολογική του έκφραση. Ή κοσμοθεωρία τοΰ Τολστόι είναι βαθιά διαποτισμένη άπό άντιδραστικές προκαταλήψεις. 'Αλλ' αύτές είναι άκατάλυτα δεμένες μέ κείνο τό υγιές, έλπιδοφόρο καί προοδευτικό λαϊκό κίνημα τοΰ δποίου άντιπροσωπεύουν τά άδύνατα σημεία καί τις άτέλειες. Ή περίπτωση τοϋ Τολστόι δέν είναι ή μοναδική στήν παγκόσμια λογοτεχνία δπου ένας καλλιτέχνης δημιουργεί άθάνατα άριστουργήματα πάνω στή βάση μιας δλότελα λαθεμένης φιλοσοφίας. 'Αλλά παρά τήν περίπλοκη άλληλεπίδραση άνάμεσα σέ μιά σφαλερή ένδεχομένως φιλοφοσία καί μιά μεγάλη ρεαλιστική δημιουργική δραστηριότητα, δέν πρέπει φυσικά νά νομίσουμε πώς ή οποιαδήποτε 

Ο

ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ

ΤΟΪ"

ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

261

σφαλερή φιλοσοφία μπορεί νά χρησιμέψει σά βάση δημιουργίας ρεαλιστικών άριστουργημάτων.Οί αύταπάτεςκαί τά λάθη τών μεγάλων ρεαλιστών συγγραφέων τότε μόνο μποροΟν νά είναι καλλιτεχνικά γόνιμες δταν είναι ιστορικά άναγκαΐες. Δηλαδή δταν αύτές οί αύταπάτες κι αύτά τά λάθη συνδέονται μ' Ινα μεγάλο κοινωνικό κίνημα. Ό Λένιν, ό μόνος κριτικός πού άνακάλυψε στόν Τολστόι αύτό τό σύνδεσμο, μάς έδωσε τό κλειδί τοΟ πραγματικοΟ συγγραφικοΟ του μεγαλείου. Ό Τολστόι καταλάβαινε πολύ λίγα πράγματα άπ' τή φύση τοΟ καπιταλισμοΰ καί δέν καταλάβαινε τίποτα άπό τό έπαναστατικό κίνημα τής έργατικής τάξης, άλλά παρ' δλα αύτά μάς έδωσε θαυμαστά ζωντανές καί άληθινές εικόνες τής ρωσικής κοινωνίας. Κι αύτό τό κατόρθωσε έπειδή τήν έβλεπε άπό τή σκοπιά τής έπαναστατημένης άγροτιάς, μ' δλα τά λάθη καί τίς αδυναμίες πού είχε έκεΐνο τό κίνημα. 'Λλλά αύτά τά λάθη καί οί άδυναμίες ήταν ιστορικά καθορισμένες καί γι' αύτό μποροΟσαν κατά ένα μέρος νά γίνουν καλλιτεχνικά γόνιμες καί κατά ένα άλλο μέρος τουλάχιστον νά μήν παρεμποδίσουν τή δημιουργία ένός μεγάλου καλλιτεχνικοΟ κόσμου. Πριν άπ' τήν έπανάσταση του 1905, δ Λένιν είχε πεί γιά τούς άγρότες:
«Μέ τήν άντίθεσή τους ατή δουλοπαροικία, τους φεουδάρχες άφέντες καί τό χράτος ποϋ υπηρετεί τους σκοπούς τους, οί άγρότες παραμένουν πάντα μιά τάξη, άλλά τ ά ξ η ί δ χ ι τής καπιταλιστικής κοινωνίας άλλά μιας κοινωνίας ποΰ βασίζεται στή δουλοπαροικία.»

ΟΕ άντιδραστικές άδυναμίες καί οί αύταπάτες στήν κοσμοθεωρία τοΟ Τολστόι προέρχονται άπ' αύτόν τόν προκαπιταλιστικό χαραχτήρα τής κοινωνικής της βάσης. Αύτή ή πολύπλοκη θετική καί άρνητική άλληλεπίδραση άνάμεσα στήν κοσμοθεωρία καί τό δημιουργικό έργο τοΟ Τολστόι θά μποροΟσε νά άνιχνευτεϊ σέ κάθε καλλιτεχνικό χαραχτηριστικό δλόκληρου τοΟ έργου του, άπ' τήν άρχή ώς τό τέλος. Έ δ ώ θέλουμε μονάχα νά τονίσουμε ένα άκόμα χαραχτηριστικό δπου δ Τολστόι διαφέρει έντονα άπό ςούς Εύρωπαίους συγχρόνους του καί πού χάρη σ* αύτό, δχι μόνο διαφύλαξε τή μεγάλη ρεαλιστική παράδοση σέ μιάν έποχή γενικής παρακμής τής τέχνης, άλλά καί τή συνέχισε έπάξια. Έχουμε ύπ' οψη μας πρώτα - πρώτα τό γεγονός δτι δ Τολστόι ποτέ του δέν έκανε τέχνη γιά τήν τέχνη. Γι' αύτόν τέχνη ήταν πάντα ή μετάδοση κάποιου περιεχόμενου καί καλλιτεχνική μορφή τό μέσο γιά νά κερδίσει τούς άναγνώστες του στις άπόψεις του. Αύτό άκριβώς τό χαραχτηριστικό τής τέχνης του—πού ο δυτικοί αισθητικοί τό καταδίκασαν μέ τή δικαιολογία Ε 

-252

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

δτι έξυπηρετοΰσε μιά σκοπιμότητα—ήταν εκείνο πού τοΟ έδωσε τήν ικανότητα νά σώσει τή μεγάλη παράδοση τής αφηγηματικής τέχνης. Γιατί οί μεγάλες μορφές τής πεζογραφίας ήταν άρχικά πλαστικές παρουσιάσεις τών άνθρώπινων πεπρωμένων καί σκοπό τους είχαν νά πετύχουν κοινωνικά καί ήθικά άποτελέσματα μέ καλλιτεχνικά μέσα. Ή καθαρή καί τακτική ταξινόμηση τών γεγονότων, ή βαθμιαία άποκάλυψη τών αίτιών καί τών ριζών τους είναι πάντοτε πολύ στενά συνδεμένες μέ τίς προθέσεις τοΰ συγγραφέα, πού ύπερβαίνουν τό καλλιτεχνικό μέ τή μοντέρνα, ειδικευμένη, τεχνολογική έννοια τής λέξης. "Οταν ή τάση τής κοινωνικής έξέλιξης έκανε άδύνατη τήν πραγμάτωση αύτών τών προθέσεων, δταν οί συγγραφείς μετατράπηκαν σέ απλούς παρατηρητές τής κοινωνικής πραγματικότητας, έχασαν άναγκαστικά αύτή τήν ικανότητα τής σκόπιμης σφυρηλάτησης τών γεγονότων πού άφηγοΰνται. Εκείνο πού δλο καί πιό πολύ καθόριζε τόν τονισμό τοΰ άφηγούμενου γεγονότος ήταν μάλλον τό τυχαίο ένδιαφέρον ορισμένων λεπτομερειών, παρά ή κοινωνική σημασία τοΰ γεγονότος σέ συνάφεια μέ τίς γενικές προθέσεις '.οΰ συγγραφέα. Παραμένοντας ώς τό τέλος τής ζωής του «ντεμοντέ» άπ' αύτή τήν άποψη, ό Τολστόι μπόρεσε νά διατηρήσει ένα άφηγηματικό ύφος πού τό βρίσκουμε μόνο στούς πάρα πολύ μεγάλους παλιούς ρεαλιστές. "Εχει πολύ συχνά ειπωθεί στή δυτική Εύρώπη πώς ύστερα άπό τή μεγάλη κρίση τής κοσμοθεωρίας του, ή καλλιτεχνική δημιουργικότητα τοΰ Τολστόι παρήκμασε. Είναι βέβαια ολότελα αληθινά πώς ή άλλαγή τής φιλοσοφίας του έφερε μιάν ούσιαστική άλλαγή στό ύφος του — δηλαδή πώς ή άφελής έπική μεγαλοπρέπεια, τό σχεδόν ομηρικό πλάτος καί ή άδέσμευτη ροή τοΰ Πόλεμου χα'ι εΙρήνης δέν μποροϋσε παρά νά χαθεί, θ ά 'ταν δμως πολύ μεγάλο λάθος άν υποτιμούσαμε τίς νέες μεγαλειώδεις, καθαρά καλλιτεχνικές ιδιότητες τών τελευταίων έργων τοΰ Τολστόι. Άκόμα καί μόνο άπό τή μορφική — καλλιτεχνική σκοπιά αν κοιτάξει κανείς τή νεότερη εύρωπαϊκή λογοτεχνία, θάδεί πώς δέν μπορεί νά περηφανεύεται γιά πολλά άφηγήματα μέ τέτοια τελειότητα στή μορφή (μέ τήν κλασική έννοια) δπως τό Μετά τό χορό τοΰ Τολστόι. Καί σ' ολόκληρη τή νεότερη δυτική λογοτεχνία δέν ύπάρχει οδτε ένα μυθιστόρημα πού νά στέκει δίπλα στήν Άιάσταση άπό τήν άποψη τοΰ έπικοϋ μεγαλείου πού άγκαλιάζει τά πάντα. Ό τόνος, ό τρόπος καί τό ύφος τής λογοτεχνικής μετάπλασης τοΰ Τολστόι άλλαξε σημαντικότατα. Άλλά στά έργα του έκεϊνα πού πρόφτασε νά ολοκληρώσει, δ προχωρημένος στά χρόνια Τολστόι έμεινε ώς τήν τελευταία του ανάσα δ άσύγκριτα μεγαλύτερος καλλιτέχνης τ^ς έποχής του. 

Ο Τ Ο Λ Σ Τ Ο Ι · ΚΑΙ Η Α Ν Α Π Τ Ϊ ΐ Η TOT ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

268-

VIII Είναι πολύ γνωστό τό πόσο λίγο κατανοήθηκε άπ' τούς σύγχρονους τοϋ Τολστόι τό λογοτεχνικό του έργο. Οί άστοί αισθητικοί γενικά τόνισαν μονάχα τά άντιδραστικά του χαραχτηριστικά, παρουσιάζοντάς τα σάν τό μοναδικό θεμέλιο τής τέχνης του. Καί ή χυδαία κοινωνιολογία άκολούθησε τά βήματα τών άντιδραστικών αισθητικών. Οί αισθητικές άπόψεις τοϋ Τολστόι παρανοήθηκαν άκόμα πιό πολύ κι άπ' τήν τέχνη του. Τά δοκίμιά του πάνω στά καλλιτεχνικά προβλήματα γενικά παρερμηνεύθηκαν και θεωρήθηκαν σάν άπόρριψη τής τέχνης καθαυτής, σάν καταδίκη κάθε καλλιτεχνικής δραστηριότητας, καταδίκη ίδια μ' έκείνην πού είχε άπαγγείλει στήν έποχή του ό Πλάτων. Έ παρανόηση αύτή δέν είναι τυχαία. Πολλά σημεία στά κριτικά κείμενα τοϋ Τολστόι — πού θά τά συζητήσουμε πιό κάτω — ήταν τέτοια πού μπορούσαν νά δδηγήσουν σέ παρανοήσεις. Άλλά αύτές οί παρερμηνείες δέν έμπόδισαν τά δσα έγραψε ό Τολστόι γιά τήν τέχνη νά δημιουργήσουν βαθειά έντύπωση. Αντίθετα, συχνά οί παρερμηνείες αύτές ήταν έκεϊνες πού τή δημιούργησαν. Γιατί ή προϊούσα διάλυση τών καλλιτεχνικών μορφών κάτω άπ' τό καπιταλιστικό καθεστώς, ο αύξανόμενος τεχνητός χαραχτήρας τών καλλιτεχνικών τάσεων πού άλλαζαν γοργά καί ή αύξανόμενη άπροθυμία τους νά καταπιαστούν μέ τά μεγάλα προβλήματα τής άνθρωπότητας, δημιούργησε στούς καλύτερους έκπρόσωπους τής άστικής διανόησης μιάν άντίστοιχα αυξανόμενη δυσαρέσκεια γενικά μέ τήν τέχνη. Οί ρομαντικοί άντίπαλοι τής κουλτούρας πού δημιούργησε τό καπιταλιστικό σύστημα, κατέληγαν πολύ συχνά σέ μιάν ολοκληρωτική άπόρριψη τής τέχνης, θεωρώντας την σάν άχρηστο παιχνίδι, σάν μάταια άπασχόληση πού χρησιμεύει μόνο γιά ψυχαγωγία άλλά πού δέν συμβάλλει καθόλου στήν προώθηση τών μεγάλων σκοπών τής άνθρωπότητας. Οί τέτοιες τάσεις θά μπορούσαν φυσικά νά συνδυαστούν μέ ορισμένες άπόψεις τής κριτικής τοϋ Τολστόι γιά τήν τέχνη. Κάθε τέτοια άντίληψη παρερμηνεύει δλότελα τό άληθινό νόημα τής κριτικής τοϋ Τολστόι πού σκοπός της ήταν νά χτυπήσει τήν παρακμιακή σύγχρονη ψευτο-τέχνη, σέ καμιά περίπτωση δμως καί τήν τέχνη καθαυτή. Αντίθετα ό Τολστόι πάντοτε άντιπαρέτασσε στήν ψεύτικη τέχνη τοϋ καιροϋ του τήν άληθινή, γνήσια, μεγάλη καί λαϊκή τέχνη. "Ετσι ή κριτική τοϋ Τολστόι στρεφόταν ένάντια στή νεότερη άστική τέχνη. Ή άφετηρία αύτής τής κριτικής έχει μιά μεγαλόπρεπη, αύθόρμητη δλιστική απλότητα. Ό Τολστόι ρωτάει: άπδ 

-255

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ποιόν καί γιά ποιόν γίνεται αύτή ή τέχνη ; Ή άπάντησή του είναι : γιά τούς αργόσχολους τής άρχουσας τάξης. Τά άτέλειωτα έκατομμύρια τών έργατών οδτε ξέρουν κάν πώς υπάρχει μιά τέτοια τέχνη, άλλά κι άν τό ήξεραν άκόμα θά τούς ήταν συγκινησιακά άπρόσιτη. Ό Τολστόι πολλές φορές περιέγραψε μέ πολύ δραματικό καί ειρωνικό μαζί ρεαλισμό, πώς ή τεχνική έκλέπτυνση καί τό ραφινάρισμα αύτής τής τέχνης γίνεται άπό άνθρώπους πού είναι άπλώς ύπηρέτες πού τούς έκμεταλλεύεται ή άρχουσα τάξη καί γιά τούς οποίους ή εργασία αύτή δέν είναι λιγότερο ταπεινωτική άπό τις δουλειές πού γίνονται γιά τήν ικανοποίηση τών άλλων άναγκών τών παράσιτων τής άρχουσας τάξης. Άλλά δ Τολστόι δέ σταματάει σέ μιάν άπλή διαπίστωση αύτοΰ τοΰ γεγονότος. Προχωρεί στήν έρευνα τών διανοητικών καί πνευματικών παραμορφώσεων πού παθαίνουν οί καλλιτέχνες — άκόμα καί οί προικισμένοι καί ειλικρινείς καλλιτέχνες — δταν έξαναγκάζονται νά δπηρετήσουν τις άνάγκες μιάς άργόσχολης μειοψηφίας ή δταν ύποδουλώνονται στήν ιδεολογική έπίδραση τής παρασιτικής της Βπαρξης. Ό Τολστόι πίστευε πώς δ μεγάλος κίνδυνος πού απειλούσε τήν τέχνη ήταν τό δτι μπορούσε νά χάσει τήν έπαφή της μέ τά μεγάλα προβλήματα τής ζωής. Στόν πρόλογό του στή ρωσική μετάφραση τών έργων τού Μωπασσάν καθορίζει αύτά τά αιτήματα τής γνήσιας καλλιτεχνικής στάσης άντίκρυ στήν πραγματικότητα:
«Αύτά ε ί ν α ι : Πρώτο, μιά σωστή, δηλαδή μιά ήθική στάση τοϋ συγγραφέα άντίκρυ στό θέμα του· δεύτερο, διαύγεια έκφρασης ή μορφικό κάλλος — αύτά τά δυό είναι ταυτόσημα* καί τρίτο, ειλικρίνεια, δηλαδή μιά άληθινή άγάπη ή μίσος γιά τό πράγμα πού παρουσιάζει ό καλλιτέχνης.»

Αύτή ή ούσιαστική σχέση τοΰ καλλιτέχνη μέ τό έργο του, πού είναι άποτέλεσμα τής σχέσης του μέ τήν κοινωνική πραγματικότητα, έξαφανιζόταν δλο καί πιό πολύ στή νεότερη τέχνη, σύμφωνα μέ τή γνώμη τοΰ Τολστόι. Άκόμα καί στό Μωπασσάν, πού γιά τά πεζογραφικά του προσόντα είχε πάρα πολύ καλή γνώμη, δ Τολστόι έβρισκε αύτή τήν ψεύτικη τάση τής νεότερης τέχνης, πού τή συνόψισε μ ' αύτά τά λόγια:
« Ό χ ι μόνο δέν ε χ « σημασία γιά ένα έργο τέχνης τό άν ό καλλιτέχνης είχε ξεκάθαρη άντίληψη γιά το τί είναι καλό καί τί είναι κακό, άλλά άντίθετα, ένας καλλιτέχνης πρέπει νά παραβλέπει κάθε ήθική σκοπιμότητα, γιατί μιά τέτοια παράβλεψη είναι καλλιτεχνικό πλεονέκτημα. Σύμφωνα μέ τή θεωρία αυτή ό καλλιτέχνης μπορεί καί πρέπει νά περιγράφει την άλήθεια, δηλαδη ό,τι είναι πραγματικό, ό,τι είναι ώραΐο καί πού γ ι ' αΰτό τόν ευχαριστεί, ή άκόμα ό,τι μπορεί νά υπηρετήσει τήν έπιστήμη 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ ΤΟΪ" ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

256

σά χρήσιμο Ολικό' άλλά Βέν είναι Βουλειά τοϋ καλλιτέχνη να άπασχολεΐται μέ τό τί είναι ήθιχό ή άνήθιχο. ή μέ τό τί είναι καλό ή κακό.»

Μιά τέτοια σφαλερή άντίληψη πού είχαν άκόμα καί καλλιτέχνες μέ μεγάλα προσόντα, 6 Τολστόι τήν άπέδιδε στ δ γεγονός δτι ή τέχνη κατάντησε μιά πολυτέλεια τών άργόσχολων παρασίτων. Ή τέχνη είχε πάψει ν' απασχολεί ολόκληρο τό λαό. Στούς νεότερους χρόνους ή τέχνη κατάντησε μιά πολυτέλεια τών άργόσχολων παρασίτων. Ή τέχνη είχε γίνει μιά πολύ ειδικευμένη άπασχόληση καί σκοπός της ήταν νά ικανοποιήσει αύτή τήν άπαίτηση. Ό Τολστόι Εδειξε μέ μεγάλη δξύνοια πώς αύτή ή ειδίκευση άσκεΐ μιάν δλο καί περισσότερο Εκφυλιστική Επίδραση πάνω στήν τέχνη: ή άδεια μορφική δεξιοτεχνία, ή προβολή τών άφθονων λεπτομερειών πού δέν Εκφράζουν τίποτα ούσιαστικό, ή φωτογραφική άποτύπωση τών Επιφαινομένων, ή άπώλεια τής κατανόησης τών μεγάλων προβλημάτων τής ζωής, δλα αύτά οδηγούν σ' Ινα μεγάλο φτώχεμα τής τέχνης:
«Τά αισθήματα που βγαίνουν α π ' τ ή ν έπιθυμία γιά ΒιασχέΒαση ε ί ν α ι . . . όχι μόνο περιορισμένα, άλλά καί άπό παρά πολΐ> καιρό γνωστά και έχουν έχφραστεΐ μέ έπάρκεια... Τά αισθήματα τών ισχυρών και τών πλούσιων, ποϋ Βέν ξέρουν καθόλου τί θά π ε ϊ νά πρέπει νά Βουλεύεις γ ι ά νά ζήσεις, είναι πολ!> πιό φτωχά, πολύ πιό περιορισμένα και πολϋ πιό άσήμαντα άπό τά αισθήματα τοϋ έργαζόμενου λαοϋ. Οί έστέτ χ α ί οί άνθρωποι τής σειράς μας ισχυρίζονται συνήθως τό άντίθετο. θυμάμαι πώς ό συγγραφέας Γχοντσάρωφ, ποϋ ήταν άνθρωπος έξυπνότατος .χαί πολϋ μορφωμένος, άλλά άνθρωπος τής πόλης χαί έστέτ ώς τό χ ό χ χ α λ ο , μοϋ είπε ύστερα άπό τήν έχΒοση τοϋ 'Ημερολόγιου ivot χυνηγον τοϋ Τουργκένιεφ, πώς τώρα πιά Βέν άπόμεινε τίποτα νά γράψει κανείς ά π ' τή ζωή τών χωρικών* τό θέμα ε ί χ ε έξαντληθεΐ. 'Αντίθετα οί συγκρούσεις καί οί μηχανορραφίες τών άνώτερων τάξεων ήταν γ ι ά τό συγγραφέα μιά άνεξάντλητη π η γ ή θεμάτων.»

Ό Τολστόι δχι μόνο άντιτασσόταν σ' αύτές τίς αντιλήψεις καί τόνιζε τόν πλοΟτο πού Εχει ή ζωή τής δουλειάς καί τήν Εσωτερική μονοτονία πού Εχει ή παρασιτική ζωή, άλλά καί ύποστήριζε πώς στό ζήτημα τής άντιμετώπισης τών μεγάλων καί άποφασιστικών προβλημάτων τής ζωής, ή νεότερη τέχνη ήταν πολύ κατώτερη άπ' τήν πραγματικά μεγάλη, τήν πραγματικά λαϊκή τέχνη τοΰ παλιότερου καιρού. Ύποστήριζε άκόμα πώς ό πλούτος τών λεπτομερειών ήταν άπλώς Ινα Εκθαμβωτικό καμουφλάρισμα μιάς Εσωτερικής φτώχειας καί πώς οί παλιοί ποιητές (σάν παράδειγμα παραθέτει τό μύθο τοΰ 'Ιωσήφ στήν Παλαιά Διαθήκη) δέ χρειάζονταν Ιναν τέτοιο πλούτο λεπτομερειών γιατί ήταν θαυμαστά άπλοί καί εύκολονόητοι.
« Έ τ σ ι αύτή ή ιστορία είναι προσιτή σέ όλους τοϋς άνθρώπους. έχει 

366

ΜΕΛΕΤΕΣ Γ Ι Α ΤΟΝ ΕΓΡ&ΠΑ Ι ΕΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

συγκινήσει άντρες καί γυναίκες ά π ' δλα τά έθνη και τις τάξεις, νέους καί γέρους. "Εμεινε ζωντανή ώς τ'ις μέρες μας καϊ θά μένει ζωντανή χ ι λιάδες χρόνια ΰστερα άπό μας. Ά π ο γ υ μ ν ώ α τ ε όμως τους καλύτερους πεζογράφους τοΰ καιροΰ μας άπό τις λεπτομέρειές τους — τί μένει; Είναι λοιπόν άβύνατο νά άναφέρουμε νεότερα λογοτεχνικά έργα ποί> πραγματικά νά ικανοποιούν τό αίτημα τής καθολικότητας. Αυτά τά έργα τά έβλαψε σέ μεγάλο βαθμό έκεΐνο που συνήθως λέγεται "ρεαλισμός,, άλλά που πιό σωστά θά μπορούσε νά το πει κανείς " κ α λ λ ι τ ε χ ν ι κ ό επαρχιωτισμό,,.»

Τίποτα δέν είναι πιό εύκολο άπ' τό νά ανακαλύψει κανείς άδύνατα σημεία στήν κριτική τοΟ Τολστόι γιά τή νεότερη τέχνη. Επειδή θεωρεί πώς ή μόνη σωστή βασική στάση άντίκρυ στή ζωή είναι ή θρησκευτική, αποδίδει τήν παρακμή τής τέχνης στό γεγονός δτι οί κυρίαρχες τάξεις έχουν χάσει τή θρησκευτικότητα τους. Αύτή ή άντιδραστική τάση δέν είναι καθόλου ένα άπομονωμένο παραπάτημα άπό μέρους τοΰ Τολστόι. "Ισα - ίσα πού είναι στενά δεμένη μέ τίς θετικές πλευρές τής αισθητικής του θεωρίας. Ή άξιολόγηση πού έκανε δ Τολστόι στό Σαίξπηρ, στό Γκαίτε, στό Μπετόβεν κ. ά., ή άντίληψή του πώς ή παρακμή τής τέχνης άρχισε άπ' τήν 'Αναγέννηση κιόλας, δλα αύτά σχηματίζουν ώς ένα σημείο ένα συστηματικό σύνολο μέ νοητική συνοχή στό δποΐο ή άντιδραστική πλευρά τής κοσμοθεωρίας τοΰ Τολστόι βρίσκει καθάρια καί κοφτερή έκφραση. Είναι φυσικά πολύ εύκολο νά έπικρίνουμε αύτήν τήν πλευρά τών αισθητικών θεωριών τοΰ Τολστόι,, άλλά αύτό δέν θά έξυπηρετοΰσε κανένα χρήσιμο σκοπό μιά καί σήμερα είναι λίγο - πολύ ξεπερασμένες καί χωρίς μεγάλη σημασία. "Αν χρονοτριβούσαμε τώρα σ' αύτές, τό μόνο πού θά κάναμε θά ήταν νά άποσπάσουμε τήν προσοχή άπό δ,τι είναι σημαντικά καί γόνιμο στίς αισθητικές του απόψεις καί άπό τά κεντρικά προβλήματα πού μάς κληροδότησε δ Τολστόι σ' αύτή τή σφαίρα. Τό πιό σημαντικό πρόβλημα είναι κατά τή γνώμη μας, δ χωριάτικος καί λαϊκός άνθρωπισμός τής αισθητικής τοΰ Τολστόι. Αύτός δ δρος μπορεί στήν άρχή νά φαίνεται σάν παραδοξολογία, γιατί οί κρίσεις τοΰ Τολστόι, στίς δποίες άναφερθήκαμε πιό πάνω, βρίσκονται σέ δξύτατη αντίθεση μέ τίς καλύτερες άνθρωπιστικές παραδόσεις τοΰ δέκατου δγδοου καί τοΰ δέκατου ένατου αίώνα. Μέ τίς κρίσεις αύτές δ Τολστόι απαρνιέται τίς παραδόσεις τοΰ άνθρωπισμοΰ δχι μόνο στα έπιφανειακά τους συμπτώματα άλλά καί στόν ούσιαστικό πυρήνα τους, στενεύει τήν έννοια τοΰ άνθρωπισμοΰ καί μπάζει μέσα σ' αύτόν άντιδραστικά στοιχεία. Ά λ λ ά παρ' δλα αύτά οί δικές του αισθητικές άντιλήψεις συνδέονται βασικά μέ τά κεντρικά προβλήματα τής άνθρωπιστικής αισθητικής καί δ ίδιος ήταν ένας άπ' τούς λίγους στοχαστές τοΰ καιροΰ του πού προσπά- 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι - ΚΑΙ Η ΛΝΛΠΤΓΕΗ ΤΟΓ Ρ Ε Α Λ Ι Σ Μ Ο Ι

267

θησε νά κρατήσει ζωντανές αύτές τίς παραδόσεις καί νά τις άναπτύξει πιό πέρα, έστω καί μέ τό δικό του ιδιαίτερο τρόπο. "Ολα αύτά συνοψίζονται στήν ύπεράσπιση τής άνθρώπινης άκεραιότητας ένάντια στίς παραμορφώσεις πού είναι τά άναγκαία συνακόλουθα τοϋ καπιταλιστικού πολιτισμού. Οί παλιότεροι άστοί άνθρωπιστές είχαν κιόλας βρεθεί μέσα στήν παράδοξη κατάσταση νά έπιδοκιμάζουν τήν προϊούσα αύξηση τής παραγωγικής Ικανότητας ένώ ταυτόχρονα θρηνούσαν σάν άπάνθρωπο τόν άξεχώριστο άπ' τόν καπιταλισμό καταμερισμό τής έργασίας (δπως έδειξε δ Μάρξ στήν περίπτωση του Φέργκιουσον). Αύτή ή άντίφαση, πού κανένας άστός άνθρωπιστής — ούτε δ Φέργκιουσον οδτε δ Σίλλερ—δέν μπορούσε νά λύσει, γίνεται δλο καί πιό έντονη δσο ή καπιταλιστική οικονομία άναπτύσσεται καί έπεκτείνει τήν έξουσία της σέ δλα τά φαινόμενα τής ζωής, καί ιδιαίτερα δταν ή άστική ιδεολογία μπαίνει στήν άπολογητική της φάση καί τά άνθρωπιστικά ιδανικά τοϋ άνθρωπισμοϋ άποξενώνονται δλότελα άπό τήν κανονική πορεία τής ζωής κάτω άπ'τόν καπιταλισμό. "Οσοι άπ' τούς νεότερους καλλιτέχνες, είναι τίμιοι καί προικισμένοι έχφράζουν σωστά αύτήν αποξένωση θεωρώντας τήν ίδια τήν τέχνη σά μιά ξένη καί έχθρική γιά τή ζωή άρχή (λ.χ. δ "Ιψεν στά τελευταία έργα του). Στίς παραμονές τής Ιμπεριαλιστικής έποχής, αύτή ή ιδεολογία οδηγεί σέ μιάν άρνηση του άνθρωπισμοϋ, σέ μιάν άποκτήνωση τής τέχνης και τής φιλοσοφίας, πού συναγωνίζονταν ποιά θά έκθειάσει περισσότερο τή νέα βαρβαρότητα (Νίτσε). Ή ιμπεριαλιστική «Φιλοσοφία τής ζωής» (Lebensphilosophie) πού βρίσκει τήν πληρέστερη άνάπτυξή της στό φασισμό, έχει σάν κεντρική της κατηγορία μιάν έννοια πού κατά παράδοξο τρόπο δνομάζεται «ζωή» ένώ άποτελεϊται άπό κάθε άνταγωνιστική πρός τή ζωή άρχή. Αύτή ή έννοια τής ζωής άποτελεϊ κήρυξη πολέμου ένάντια στήν άνθρώπινη ζωή, τό άνθρώπινο πνεύμα καί κάθε άξία πού δημιούργησαν οί πολλές χιλιάδες χρόνια άνθρώπινης έξέλιξης. Ό Τολστόι κατευθύνει βασικά τήν πολεμική του ένάντια σ' αύτή τήν άρνηση τοϋ άνθρωπισμοϋ, άλλά είναι αυτονόητο πώς αύτό τό κάνει μ ' Ιναν τρόπο γεμάτο άντιφάσεις. Ό Τολστόι σά στοχαστής υφίσταται άγνωστικιστικές έπιδράσεις, τάσεις πού έριχναν τήν άμφιβολία στό κύρος τής άνθρώπινης γνώσης καί γενικά τής άνθρώπινης νόησης (Κάντ, Σοπενάουερ, Βούδας κ. ά.). Οί άγαπημένοι του ήρωες έκφράζουν τέτοιες άπόψεις σέ -δλο καί πιό διογκωμένη μορφή, δπως λ. χ. δταν δ Κωνσταντίν Λέβιν μιλάει γιά τή «φαυλότητα» τοΰ λογικού κ.τ.λ. 'Αλλά μέσα άπ' δλα αύτά τά χοντρά λάθη πάντα συνεχίζεται, σά θεμελιακή γραμμή τής τολστοϊκής αισθητικής, δ προσανατολι- 

-259

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

σμός τής τέχνης πρός τή λαϊκότητα, πρός τά μεγάλα προβλήματα τής ζωής πού έξ αιτίας τοΟ βάθους καί τής καθολικότητάς τους μπορούν νά κατανοηθούν άπ' δλους, πρός τήν παλιά σαφήνεια τής μορφής πού έκανε τόν "Ομηρο ή τή Βίβλο κατανοητούς σέ δλουςτούς άνθρώπους. Στά ούτοπικά του δνειρα γιά ένα μέλλον δπου δέν θά δπάρχουν παράσιτοι, προμαντεύει μιά μελλοντική τέχνη πού θά μπορεί νά τήν κατανοεί κι ό τελευταίος έργάτης καί πού γι' αύτό τό λόγο θά είναι στά στοιχεία τής μορφής άνώτερη άπό τήν περίπλοκη μαστοριά, καί τό χωρίς λόγο ραφινάρισμα τών νεότερων. Κοιτώντας τήν τέχνη άπ' αύτή τήν όπτική γωνία, ό Τολστόι τή θεωρεί σάν ένα άπλό χαοτικό μπέρδεμα δπου δέν δπάρχει κανένα κριτήριο γιά τό τί είναι καλό καί τί είναι κακό. Τά ψεύτικα έργα τέχνης, δταν τά κοιτάζουμε άπό τή σκοπιά τής τεχνικής καί τής δεξιοτεχνίας, φαίνονται νά υπερέχουν άπό τά καλλιτεχνικά γνήσια έργα. Έδώ κανένας άνθρωπος τών γραμμάτων ή αισθητικός δέν μπορεί νά βρεϊ ένα κριτήριο, ένώ ένας χωριάτης μέ τό άδιάφθορο γούστο του θά μπορέσει εύκολα νά ξεχωρίσει τό ψεύτικο έργο τέχνης άπό τό γνήσιο. Έ τ σ ι καί πάλι ό Τολστόι έκανε κριτή τής τέχνης τήν δπηρέτρια τοΰ Μολιέρου. Αύτή ή άκραία ύπερδολή τής ροπής του πρός μιά πραγματικά άνώτερη τέχνη, άποκαλύπτει γιά άλλη μιά φορά άκόμα τή βαθειά άντίφαση πού δπέδοσκε κάτω άπό τήν δλη άντίληψή του γιά τήν τέχνη. Ή άντίφαση αύτή δέν μπορούσε νά λυθεί, μέ τήν ιστορική έννοια, στόν καιρό τοΰ Τολστόι καί συνεπώς έμεινε προσωπικά γιά κείνον άναγκαστικά άλυτη. Ταυτόχρονα δμως έκλεινε τάσεις πού σύντομα θά καρποφορούσαν στό μέλλον. Ό Σίλλερ στό πιό ένδιαφέρον δοκίμιό του, 'Αφελής χαισνναισθηματική ποίηση, πού ήταν ή πρώτη βαθειά φιλοσοφική άνάλυση τής ούσίας τής νεότερης τέχνης, θέτει τό πρόβλημα τής δπηρέτριας τοΰ Μολιέρου. Λέει:
« Ό Μολιέρος, σάν άφελής ποιητής, μπορούσε νά βασίζεται στά λόγια τής υπηρέτριας του γ ι ά τό τί θά έπρεπε νά μείνει καί τί θά έπρεπε νά φύγει ά π ' τις κωμωδίες του. Λέν θάθελα όμως νά 6ϋ> τήν ίδια δοκιμασία νά έφαρμόζεται στις 'Diss τοΰ Κλόπστοκ, στά καλύτερα κομμάτια τοϋ Meoola του, στό Χαμ&νο Παοάίειαο, στό Σντβιο Νά&αν καί πολλά άλλα έργα.»

Ό Σίλλερ έκφράζει έδώ εύ®υέστατα τή βασική άντίφαση πού έβγαινε ά π ' τό πρόβλημα τής λαϊκότητας τής τέχνης στή μεταγενέστερη άστική λογοτεχνία, μιάν άντίφαση πού είδε κι 6 Τολστόι καί έκανε δ,τι μπορούσε γιά νά τή λύσει, καθώς έχουμε δεϊ. Κι 6 Σίλλερ έπίσης νόμιζε πώς ή άπλή μεγάλη τέχνη τών «αφελών» 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ

ΤΟΪ"

ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

269

ποιητών ήταν άνώτερη άπ' τή νεότερη «συναισθηματική ποίηση». Κι δχι μόνο έβλεπε τήν ιστορική αναγκαιότητα τής εμφάνισης μιάς τέτοιας πιό Υποκειμενικής, πιό προβληματισμένης, πιό περίπλοκης τέχνης, άλλά καί θεωροϋσε πώς αύτή ή τέχνη θά μποροΟσε έπίσης νά συνεισφέρει άθάνατες άξίες στήν έξέλιξη τής άνθρωπότητας. Ή νεότερη τέχνη άπομακρύνθηκε έξ αιτίας τής ιστορικής άναγκαιότητας άπό τήν άρχική λαϊκότητα τής τέχνης καί ξεκόπηκε άπό ένα μεγάλο κομμάτι τοΰ λαοΟ — ή υπηρέτρια τοΰ Μολιέρου δέν μποροΰσε πιά νά είναι κριτής αύτής τής τέχνης — άλλά οί μεγαλύτεροι έκπρόσωποί της έχουν δημιουργήσει, άκόμα καί πάνω σ' αύτή τήν προβληματική βάση, μεγάλα έργα τέχνης τά δποία δέν υπάρχει λόγος νά μείνουν γιά πάντα ξένα στό λαό. Ή άναρμοδιότητα τής υπηρέτριας τοΰ Μολιέρου στήν περίπτωσή τους, δέ μειώνει τό μεγαλείο τών έργων τοΰ Γκαίτε καί τοΰ Σίλλερ, τοΰ Μπαλζάκ καί τοΰ Σταντάλ. Ούτε τό γεγονός αύτό, παρά τήν άντίθετη γνώμη τοΟ αίσθητικοΰ Τολστόι, μειώνει τό μεγαλείο τών δικών του έργων, παρ' δλο πού έδώ, ή άρμοδιότητα τής ύπηρέτριας τοΟ Τολστόι ώς πρός τή σύνθεση καί τή γλώσσα δέν είναι παντοΟ n a l πάντα έξω άπό κάθε συζήτηση. Στήν περίοδο τής γαλλικής Επανάστασης καί τών ναπολεόντειων πολέμων, δ Σίλλερ εύκολα μποροΟσε νά τρέφει ιδεαλιστικές καί Υπερβολικές έλπίδες σχετικά μέ τό μέλλον τής «συναισθηματικής» ποίησης. Άλλά σέ μιάν έποχή γενικής παρακμής, τό μορφικό φτώχεμα καί ή κατάπτωση τής άστικής τέχνης, ή άπελπιστικότητα τοΟ μέλλοντός της έπρεπε ήδη νά έχουν γίνει φανερές γιά τόν Τολστόι. Μέσα σέ μιά τέτοια κατάσταση, τό νά Επεκτείνει ό Τολστόι τήν δυσμενή του κρίση σ' ολόκληρη τήν «συναισθηματική» τέχνη άπό τό παρελθόν ώς τήν Εποχή του καί τό νά άπορρίπτει άκόμα καί τά πιό μεγάλα, τά πιό γνήσια προϊόντα της, ήταν μιά εύνόητη Υπερβολή — χωρίς φυσικά τοΟτο νά σημαίνει πώς δέν ήταν καί λαθεμένη. Άλλά μ' αύτήν άκριβώς τή μεροληψία του δ Τολστόι διεισδύει μερικές φορές στόν πυρήνα τών προβλημάτων τής τέχνης βαθύτερα άπό πολλούς σπουδαίους διανοητές πού προηγήθηκαν άπ' αύτόν καί πού ή κρίση τους ήταν πιό δίκαιη καί άμερόληπτη, δπως τοΟ Σίλλερ. Γιά τόν Τολστόι ή λαϊκότητα τής τέχνης είναι χωρίς συζήτηση τό κεντρικό πρόβλημα τής αισθητικής. Μέ τολμηρή άπλότητα Εξαρτά τή δυνατότητα ύπαρξης ή Εξαφάνισης μεγάλων καλλιτεχνικών μορφών άπό τό άν ή τέχνη μιάς Εποχής είναι δεμένη μέ τή ζωή τοϋ λαοΰ ή είναι ξεκομμένη άπ' αύτήν. Στό δεύτερο μισό τοΰ δέκατου ένατου αιώνα, δταν οί περισσότεροι Εκπρόσωποι τής λαϊκής τέχνης είτε πέρασαν σ' ένα άντιδραστικό ρομαντισμό είτε βυθίστηκαν σ' ένα στενό καί κοντόφθαλμο Επαρχιωτισμό, δ Τολστόι, σάν 

260

ΜΕΛΕΤΕΣ

ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡ&ΠΑ Ι Ε Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

έκπρόσωπος τής αγροτικής έπανάστασης στή Ρωσία άπαιτοΟσε μεγαλόφωνα τό συνδυασμό τής γνήσιας μεγάλης τέχνης μέ τή λαϊκή έλξη. Ά π ' αύτήν τήν άποψη 6 χωριάτης τοΰ Τολστόι, πού έχει σωστή κρίση γιά τά ζητήματα τής τέχνης, έμφανίζεται σάν ίνας ιστορικός κρίκος στήν άλυσίδα πού πιάνει άπ' τήν υπηρέτρια τοΰ Μολιέρου καί φτάνει ως τή μαγείρισσα τοΰ Λένιν, πού πρέπει νά γίνει Εκανή νά κυβερνάει τό κράτος. Ή ιστορική σημασία τής στάσης αύτής τοΰ Τολστόι δέ μειώνεται καθόλου άπ' τό γεγονός δτι ή έννοια πού έχει γιά τή λαϊκότητα, άντανακλάει κι αύτή τίς άδυναμίες τής άγροτικής έπανάστασης. ΟΕ άδυναμίες αύτές έκδηλώνονται κύρια στό δτι δ Τολστόι έρμηνεύει μερικές φορές πολύ ώμά καί κατά γράμμα τή σχέση πού ύπάρχει άνάμεσα στή μεγάλη τέχνη καί τή λαϊκότητα, περιστέλλοντας ύπερβολικά τήν περιοχή τής τέχνης πού τής άναγνωρίζει τήν ιδιότητα τοΟ μεγαλείου. "Η μαγείρισσα τοΰ Λένιν, διαπαιδαγωγημένη άπό τήν έκπολιτιστική έπανάσταση τοΰ σοσιαλισμοΰ, μπορεί νά έπισκοπήσει Ινα πολύ εύρύτερο πεδίο τοΰ καλλιτεχνικοί παρελθόντος καί νά δει πολύ πιό μακριά καί βαθιά άπό τό χωριάτη τοΰ Τολστόι. Άλλά δέν πρέπει νά έπιτραπεί σ' αύτές τίς άδυναμίες τής άποψης τοΰ Τολστόι — πού ήταν άδυναμίες καί έλλείψεις ένός μεγάλου καί ιστορικά άναγκαίου κινήματος — νά σκιάσουν τή μεγαλοπρέπεια τοΰ άγροτικοΰ - πληβειακοΰ του άνθρωπισμοΰ. "Οταν στήν κωμωδία του 01 καρποί τής μόρφωσης βάζει τήν Τάνια, μιάν άπλή καί έξυπνη χωριατοπούλα, νά τά βγάζει πέρα, χάρη στίς πρωτόγονες πονηριές της, μέ τά παρασιτικά αφεντικά της, πού άπ' τήν πάρα πολλή μόρφωση κατάντησαν προληπτικοί, άκοΰμε τό καμπάνισμα ένός ύγιοΟς καί θριαμβευτικού λαϊκοΰ γέλιου γιά τήν έσωτερική κουφότητα τής άρχουσας τάξης. "Ενα γέλιο παρόμοιο μ' έ κείνο πού άκούστηκε στίς παραμονές τής γαλλικής έπανάστασης άπ' τό λαϊκό στόμα ένός Φίγκαρο πού γελοΰσε μέ τήν κουφότητα πού εΓχαν οΕ αριστοκρατικές πόζες. Έ άντίληψη γιά τήν ανθρωπότητα πού υπάρχει στόν τολστοϊκό άγροτικο - πληβειακό άνθρωπισμό μπορεί νά δπήρξε μερικές φορές πολύ στενή καί κοντόφθαλμη, άλλά παρ' δλα αύτά περιέχει πολύ ούσιαστικά γνωρίσματα ένός γνήσιου άνθρωπιστικού· αγώνα ένάντια στόν απανθρωπισμό πού φέρνει ό καπιταλισμός καί ή κάθε ταξική κυριαρχία. Ό άνθρωπισμός τοΰ Τολστόι άπαιτεί τήν άρτίωση τής άνθρώπινης προσωπικότητας, τήν άπελευθέρωσή της άπό τήν έκμετάλλευση, άπό τήν καταπίεση, άπό τή σκλαβιά τοΟ καπιταλιστικού καταμερισμού τής έργασίας. Υποστηρίζει πώς 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι ' ΚΑΙ Η ΔΝΔΠΤΓ2Η ΤΟΓ ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

2β1

μόνο μιά ζωή δεμένη στενά μέ τή δημιουργική έργασία έχει πραγματικά νόημα. Μόνο ένας φιλελεύθερος ή ένας ψευτοσοσιαλιστής χυδαίος κοινωνιολόγος, πού τόν έχει μαγέψει ή καπιταλιστική μορφή τής προόδου, μπορεί νά βλέπει μονάχα τίς άντιδραστικές πλευρές αύτής τής αντίθεσης, δσοδήποτε άπεγνωσμένη ή τυφλά μανιασμένη μπορεί νά έμφανίζεται κατά καιρούς. Ό γερο - Χέγγελ, μ' δλο πού ήταν ένας βασιλικός Πρώσσος -καθηγητής, άντιλαμβανόταν αύτό τό πρόβλημα πολύ πιό πλατιά -καί βαθιά. "Εγραφε στήν ΑΙοθητικη του γιά τά πρώτα έργα τοϋ Γκαίτε καί τοΟ Σίλλερ:
«Τό ένδιαφέρον ποΐ> ύπάρχβι και ή Ανάγκη ποϋ έχουμε γιά μιά τέτοια γνήσια άτομική ολότητα καί ζωτική ανεξαρτησία, δέν θά μάς άφήσβι ποτέ. Καί οδτε μπορβΐ ποτέ νά γίνβι αύτό, οσοδήποτε έπιθυμητή καί λ ο γ ι κ ή κι άν βρίσκουμε τ ή φύση καί τήν έξέλιξη τών συνθηκών στήν Αναπτυγμένη ιδιωτική καί δημόσια ζωή τοϋ καιροϋ μας. Μ* αύτή τήν έννοια οφείλουμε νά θαυμάζουμε τό νεανικό πνεϋμα τοϋ Γκαίτε και τοϋ Σίλλερ στήν προσπάθειά τους νά ξανακερδίσουν τή χαμένη άνεξαρτησία τών ποιητικών φυσιογνωμιών, μέσα σέ τοϋτες τίς συνθήκες ποϋ υπάρχουν στή νεότερη έποχή.»

Ή άνθρωπιστιιή διαμαρτυρία τοΟ Τολστόι ύψώθηκε σέ μιάν £ποχή πολύ μεγαλύτερης παρακμής καί πολύ μεγαλύτερης ταπείνωσης τοϋ άνθρωπου άπό τήν έποχή τδν κλασικών άνθρωπιστών. 'Ακριβώς γι' αύτό ή διαμαρτυρία του είναι πιό άπεγνωσμένη, πιό πρωτόγονη, πιό άναρθρη καί λιγότερο λεπτά διατυπωμένη άπό τίς δικές τους. 'Αλλά ταυτόχρονα συνδέεται πιό στενά ^ιέ τή μεγάλη διαμαρτυρία τών άγροτών ένάντια στήν άπάνθρωπη ζωή πού ήταν υποχρεωμένοι νά κάνουν. Ή αισθητική τοϋ Τολστόι, δπως καί ή τέχνη του, ήταν ένας προάγγελος τής μεγάλης έξέγερσης τών άγροτών στις έπαναστάσεις τοϋ 1905 καί τοϋ 1917. IX Ό Τολστόι έσωσε τήν παράδοση τών μεγάλων ρεαλιστών, τή συνέχισε καί τήν άνέπτυξε άκόμα πιό πέρα μέ συγκεκριμένη καί έπίκαιρη μορφή, σέ μιάν έποχή δπου δ ρεαλισμός είχε έκφυλιστεί σέ νατουραλισμό ή φορμαλισμό. Σ ' αύτό έδώ βρίσκεται ή μεγαλοσύνη του σά συγγραφέα. Διέσωσε τήν ίδέα πώς ή μεγάλη τέχνη είναι άκατάλυτα ριζωμένη στό λαό καί πώς άν αποσπαστεί ά π ' αύτό τό έδαφός της θά χαθεί άναγκαστικά - κι δτι άκόμα τό μεγαλείο τής καλλιτεχνικής μορφής είναι άξεδιάλυτα δεμένο μέ τή λαϊκότητα τής καλλιτεχνικής μορφής καί τοϋ περιεχόμενου. Σ ' αύτά έδώ βρίσκεται ή άθάνατη άξια τής αισθητικής του. 

•262

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Β Γ Ρ 2 Π Α - Ι Κ 0

ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Ό Τολστόι πέθανε λίγο μετά τήν άστική έπανάσταση στή Ρωσία κι όχι πολύ πριν άπό τή μεγάλη σοσιαλιστική έπανάσταση τοΟ Όχτώβρη. Είναι ό τελευταίος μεγάλος κλασικός τοΟ άστικοΟ ρεαλισμοϋ, ό τελευταίος άξιος κρίκος στήν άλυσίδα πού απλώνεται, άπ' τό Θερβάντες ώς τό Μπαλζάκ καί παραμένει έπίκαιρος ώς τά σήμερα, γιατί τό περιεχόμενό του καί ή μορφή του μποροϋν νά κατανοηθοΰν, χάρη στή δική τους άμεση Εμπειρία ζωής, άπό πλατειές λαϊκές μάζες πού ζοϋν σήμερα, χωρίς νά δπάρχει ή άνάγκη μιάς ιστορικής άναδρομής. Ή σπουδαιότητα πού έχει ό τολστοϊκός ρεαλισμός γιά τά προβλήματα τής έποχής μας, γιά τό σοσιαλιστικό ρεαλισμό, ή έπίδρασή του πάνω σ' αύτόν, πού άκόμα είναι άποφασιστική καί θά παραμείνει τέτοια γιά πολύν καιρό, άντικαθρεφτίζει τήν Εξαιρετικά γοργή μετάβαση άπό τήν άστική στή σοσιαλιστική έπανάσταση πού έγινε στή Ρωσία. Πριν άπό τριάντα χρόνια καί κάτι περίπου, ή καθυστερημένη καί σκλαβωμένη τσαρική Ρωσία άντίκρυζε τήν άστική έπανάσταση. Σήμερα είναι μιά σοσιαλιστική χώρα. Σέ κάθε άλλη χώρα ή μεγάλη άνθηση τής άστικής τέχνης έχει άποκοπεί έδώ καί δεκάδες χρόνια ή άκόμα καί αιώνες άπό τό ξετύλιγμα τοΰ έπαναστατικοΰ κινήματος τής Εργατικής τάξης καί γι' αύτό οί μεγάλες παραδόσεις τής τέχνης μποροϋν νά άποκατασταθοΰν μόνο χάρη στήν έπίμοχθη Εργασία τών μαρξιστών. Στή Ρωσία άντίθετα, ό δεσμός αύτός διαμορφώθηκε άπ' τήν ίδια τήν Επανάσταση καί γι' αύτό ή λογοτεχνία τοΰ σοσιαλιστικού ρεαλισμοϋ μπορεί νά θεωρεί σάν τόν μεγάλο της κλασικό Ενα συγγραφέα δπως ό Μαξίμ Γκόρκι, πού δημιούργησε έξοχα δείγματα τοϋ σοσιαλιστικού ρεαλισμοϋ και ταυτόχρονα συνδέεται άμεσα καί ζωτικά μέ τίς μεγάλες παραδόσεις τού άστικοϋ ρεαλισμοϋ, προπάντων διαμέσου τής προσωπικότητας καί τοϋ έργου τοΰ Τολστόι. Ή ύπαρξη αύτής τής πλούσιας καί πολύπλευρης ζωντανής σχέσης δέ σημαίνει βέβαια πώς ό σοσιαλιστικός ρεαλισμός θά πρέπει νά παραλάβει τήν τολστοική κληρονομιά χωρίς κριτικό κοσκίνισμα καί χωρίς νά τήν άναπτύξει πιό πέρα, μέ τή σοσιαλιστική έννοια. Ή φύση άκριβώς τοΰ ρεαλισμοϋ τού Γκόρκι δείχνει όλοκάθαρα πόσο ριίική καί δλοκληρωτική πρέπει νά είναι αύτή ή πιό πέρα έξέλιξη.' Στόν γκορκικό τρόπο χαραχτηρισμοΰ βρίσκουμε πολλά τεχνάσματα πού δ Γκόρκι τά χρησιμοποιεί γιά νά δώσει ζωή στά πρόσωπά του, τεχνάσματα πού πιό πάνω τά δρίσαμε σάν καινούρια γνωρίσματα τού ρεαλισμοϋ τοϋ Τολστόι, σάν τόν δικό του τρόπο γιά νά συνεχίσει τή ρεαλιστική παράδοση. Άλλά οί διαφορές είναι ίσως πιό σημαντικές άπό τίς δμοιότητες Ό Μαξίμ Γκόρκι, πού 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΓΞΗ

ΤΟΪ"

ΡΕΑΛΙΣΜΟΙ"

263

ήταν στενά δεμένος μέ τήν προλεταριακή έπανάσταση, έβλεπε νά υπάρχουν απεριόριστες δυνατότητες γιά τήν πιό πέρα πρόοδο τής άνθρωπότητας, ένώ ή προοπτική αύτή ήταν άναγκαστικά κλεισμένη γιά τόν Τολστόι. Έ τ σ ι , ή έσωτερική ζωή τών προσώπων τού Γκόρκι δέν είναι περιορισμένη σέ μιά τόσο στενή περιοχή δπως ή έσωτερική ζωή τών προσώπων τού Τολστόι. Τά πρόσωπα τού Γκόρκι έχουν πέρα γιά πέρα τή δυνατότητα νά ξεφύγουν άπ' τόν κύκλο τής ζωής πού μέσα του γεννήθηκαν καί νά δώσουν διέξοδο στις κληρονομημένες καί τις έπίκτητες σκέψεις καί συγκινήσεις τους, χωρίς γι' αύτό νά έγκαταλείψουν τήν προσωπικότητά τους καί τις προσωπικές τους ιδιότητες. 'Αντίθετα, αύτό τό κάνουν γιά νά δώσουν τήν εύκαιρία στήν προσωπικότητά τους νά άναπτυχθεϊ πιό έλεύθερα, πιό πλούσια καί σέ ψηλότερο έπίπεδο. Στήν παρουσίαση τόσο τοΰ πραγματοποιήσιμου δσο καί τής συγκεκριμένης πραγμάτωσης αύτής τής δυνατότητας, ή ανθρώπινη — καί συνεπώς καί ή καλλιτεχνική — σημασία τοΰ πλάτους τής έσωτερικής άνάπτυξης τών άνθρώπων, γιά τήν όποία είχαμε μιλήσει σέ σχέση μέ τόν Τολστόι, ύφίσταται στό Γκόρκι μιά σοβαρή μεταβολή. Γιά τά πρόσωπα τοΰ Τολστόι αύτό τό πλάτος περιορίζει τόν κύκλο τών έκδηλώσεών τους. Γιά κείνα τά πρόσωπα τοΰ Γκόρκι δμως πού δέν είναι άνίκανα νά ξεφύγουν άπ' αύτό τόν κύκλο, τά δρια αύτά μεταβάλλονται σ' ένα βασανιστικό τοίχο φυλακής. Έ τ σ ι στό Γκόρκι, ή βασική άρχή τής παρουσίασης τόσο τών θετικών δσο καί τών άρνητικών προσώπων, μετασχηματίζεται ούσιαστικά, ποιοτικά. Ό Γκόρκι συνέχισε τή μεγάλη ρεαλιστική παράδοση στό ποιοτικά διαφορετικό έπίπεδο τοΰ σοσιαλιστικού ρεαλισμοΰ. Σκοπός αύτής τής μελέτης δέν μπορεί νά είναι ή, έστω καί σέ γενικές γραμμές, άνάλυση τών πολλαπλών νημάτων πού συνδέουν τό ρεαλισμό τοΰ Τολστόι μέ τό σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Έπρεπε άναγκαστικά νά περιοριστούμε στήν περιγραφή τής ιδιαίτερης θέσης πού κατέχει δ Τολστόι στήν ίστορία τοΰ ρεαλισμοΰ τοΰ δέκατου ένατου αιώνα, τοΰ δποίου είναι καί ό τελευταίος μεγάλος έκπρόσωπος. Άλλά γιά νά δώσουμε τουλάχιστο μιάν ένδειξη τής κατεύθυνσης δπου βρίσκεται γιά μδς μιά γόνιμη άφομοίωση καί άνάπτυξη τοΰ ρεαλισμοΰ τοΰ Τολστόι, δείξαμε μιά πλευρά τοΰ τεράστιου έργου ζωής τοΰ Μαξίμ Γκόρκι. Τό πρόβλημα τοΰ πώς δ τολστοϊκός ρεαλισμός γονιμοποίησε τή λογοτεχνία στις χώρες δπου δέν ύπήρξε ή γοργή μετάβαση άπ' τήν άστική στήν προλεταριακή έπανάσταση, δπως έγινε στή χώρα τοΰ Τολστόι, σκοπεύουμε νά τό συζητήσουμε σ' ένα άλλο δοκίμιο αύτής τής σειράς.
(19 36) 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ

ΝΤΟΣΤΟΓΕΦΣΚΙ
I go to prove m y sou Π Robert Brounlng*

1

Συμβαίνει κάτι ιδιόρρυθμο άλλά πού έπαναλαμβάνεται συχνά: Είναι ή έμφάνιση, στήν παγκόσμια λογοτεχνία, ένός νέου άνθρώπινου τύπου, 6 δποϊος έρχεται στόν πολιτισμένο κόσμο άπό μιά νέα χώρα, φέρνοντας μαζί όλόκληρη τήν προβληματική του. "Ετσι στό δέκατο όγδοο αίώνα ό Βέρθερος ξεκινάει άπό τή Γερμανία και έπιβάλλεται στή Γαλλία καί τήν 'Αγγλία. Παρόμοια στό δεύτερο μισό τοΟ δέκατου ένατου αιώνα, δ Ρασκόλνικωφ, βγαίνει άπό τήν τότε μακρυνή, άγνωστη καί σχεδόν μυθική Ρωσία καί έπιβάλλεται σ' όλόκληρη τήν πολιτισμένη Δύση. "Οχι πώς είναι ιδιόρρυθμο τό νά βγαίνουν άπό μιά καθυστερημένη χώρα δυνατά έργα. Ό Ίστορισμός τοϋ δέκατου ένατου αίιόνα μάς έχει συνηθίσει σέ τέτοια πράγματα. Μάς έχει συνηθίσει νά γευόμαστε τή λογοτεχνία καί τήν τέχνη δλόκληρου τοϋ πλανήτη μας, μ' δλο τό παρελθόν τους: 'Από τή νέγρικη γλυπτική ώς τίς κινέζικες ξυλογραφίες, άπό τήν Καλεβάλα ώς τόν Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ, ή έπίδραση τών πιό άπομακρυσμένων χωρών καί περιόδων ύπήρξε παγκόσμια. Ωστόσο ή περίπτωση Βέρθερου - Ρασκόλνικωφ δέν έχει καμιά σχέση μ' δλα αύτά. Στήν έπίδραση πού άσκησαν δέν δπάρχει ούτε σκιά έξωτισμοϋ. 'Από μιάν άνεξέλικτη χώρα, δπου οί άνάγκες καί οί συγκρούσεις τοϋ σύγχρονου πολιτισμοϋ δέν είχαν μπορέσει άκόμα νά άναπτυχθοϋν, παρουσιάζονται «ξαφνικά» έργα πού, άναμοχλεύοντας ώς τά μύχια βάθη, δείχνουν — μέ παραστατικό τρόπο — όλόκληρη τήν πρόβλημα ιική τής άνθρώπινης κουλτούρας έκείνης τής έποχής στό αποκορύφωμα της. "Εργα τά όποια δίνουν στά ψυχικά καί ήθικο - κοσμοθεωρητικά ζητήματα τής έποχής έκείνης μιάν πληρότητα πού ποτέ δέν τήν είχαν ώς τότε καί πού άκόμα κι άργότερα δέν ξεπεράστηκε. Ή λέξη ζήτημα πρέπει νά υπογραμμιστεί καί νά συμπληρωθεί ώστε νά γίνει άντιληπτό πώς δέν πρόκειται γιά φιλοσο* Πάω νά δοκιμάσω τήν ψυχή μου. 'Αγγλικά στό κβΐμενο. (Σ.Μ.). 

ΝΤΟΣΤΟ Γ Β Φ Ϊ Κ I

265

<ρική άλλά γιά ποιητική - παραστατική τοποθέτησή του. Αύτή άλλωστε ήταν καί είναι ή πραγματική αποστολή τής ποίησης: Νά θέτει ζητήματα, νά φέρνει στήν έπιφάνεια προβλήματα δίνοντάς τους τή μορφή νέων ανθρώπων καί νέων ανθρώπινων πεπρωμένων. Οί συγκεκριμένες άπαντήσεις πού, δπως είναι ευνόητο, πάντοτε δίνουν τά ποιητικά έργα, έχουν — άν τίς έξετάσουμε άπ' αύτή τή σκοπιά — συμπτωματικό χαραχτήρα. Καί μάλιστα ή έπίδραση τών απαιτήσεων αύτών μπορεί νά είναι τέτοια πού νά θολώνει καί τήν ίδια τήν ποιητική τοποθέτηση τοΟ ζητήματος. Αύτό ό Γκαίτε τό είδε πολύ γρήγορα στό Βέρθερό του. Λίγα μόλις χρόνια αργότερα, βάζει σ' ίνα του ποίημα τό Βέρθερο νά φωνάζει στούς άναγνώστες του: «Νάσαι άντρας καί νά μήν άκολουθάς τά χνάρια μου». Ό "Ιψεν είδε μέ τέλεια έπίγνωση πώς ή λειτουργία τοΰ ποιητή συνίσταται στήν τοποθέτηση ζητημάτων καί βασικά άποκρούει τήν υποχρέωση νά δίνει ό ποιητής καί τίς απαντήσεις. Ό Τσέχωφ, πάλι, δίνει σ' δλόκληρο αύτό τό σύμπλεγμα μιά τελειωτική διευκρίνιση, δταν κάνει έντονο διαχωρισμό, άνάμεσα στή λύση τον ζητήματος καί στήν όρθή τοποθέτησή τον. Υποχρεωτικό γιά τόν καλλιτέχνη είναι μόνο τό δεύτερο. Στήν "Αννα Καρένινα καί στόν Όνέγκιν δέν είναι λυμένο κανένα ιδιαίτερο ζήτημα. Κι δμως τά έργα αύτά είναι ολοκληρωτικά καί πέρα γιά πέρα ικανοποιητικά, μόνο καί μόνο έπειδή δλα τά ζητήματα πού βρίσκονται σ' αύτά είναι τοποθετημένα ορθά. Ή άποψη τούτη είναι ιδιαίτερα σημαντική δταν πρόκειται νά προβεί κανείς σέ μιά γενική έκτίμηση γιά τόν Ντοστογέφσκι. Κι αύτό γιατί πολλές — κ ' Ισως μάλιστα οί περισσότερες — άπ' τίς πολιτικο - κοινωνικές άπαντήσεις του είναι σφαλερές. καί δέν έχουν καμιά σχέση μέ τή σημερινή πραγματικότητα, μέ τίς προσπάθειες τών καλύτερων άνάμεσά μας. Καί μάλιστα οί απαντήσεις αύτές ήταν άπαρχαιωμένες ή πιό σωστά άντιδραστικές άπ' τήν ίδια τή στιγμή πού διατυπώθηκαν. Κι δμως ό Ντοστογέφσκι είναι παγκόσμιος ποιητής. Καί τοΰτο γιατί, σέ μιά κρίσιμη έποχή γιά τή χώρα του. ή μάλλον γιά όλόκληρη τήν ανθρωπότητα, μπόρεσε νά θέσει ζητήματα μέ ποιητικά άποφασιστικό νόημα. "Επλασε άνθρώπους πού στή μοίρα τους, στήν έσωτερική ζωή τους, στίς συγκρούσεις τους καί στί: αλληλεπιδράσεις τους μέ τά άλλα πρόσωπα, στίς έλξεις καί τίς άπωθήσεις πού αισθάνονται άντίκρυ σέ άνθρώπους καί ιδέες, γίνεται όρατό δλο τό βάθος αύτών τών προβλημάτων τής έποχής. Νωρίτερα, βαθύτερα καί περιεκτικότερα άπ' δσο τό βλέπουμε στήν ίδια τή ζωή τοΰ μέσου άνθρώπου. Αύτή ή ποιητική πρόγνωση τής 

366

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑΊ'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

t

ψυχικής καί ήθικής ανάπτυξης τοϋ πολιτισμένου κόσμου έχει δώσει στά έργα τοϋ Ντοστογέφσκυ τήν πανίσχυρη καί μόνιμη Επιρροή τους. Μέ τήν άνάπτυξη τής ίδιας τής ζωής τά έργα αύτά άποχτοΰσαν δλο καί μεγαλύτερη Επικαιρότητα καί φρεσκάδα. II Ό Ρασκόλνικωφ είναι δ Ραστινιακ τοΰ δεύτερου μισοΰ τοΰ δέκατου ένατου αιώνα. Ό θαυμαστής τοΰ Μπαλζάκ Ντοστογιέφσκι, δ μεταφραστής τής Ευγενίας Γχραντέ, είχε σίγουρη έπίγνωση τής σύνδεσής του μέ τόν προκάτοχό του. Άλλά ή πρωτοτυπία του δείχνεται άκριβώς στόν τρόπο αύτής τής σύνδεσης: Συλλαμβάνει ποιητικά τήν άλλαγή στήν έποχή, στούς άνθρώπους, στήν ψυχολογία τους, στήν ήθική καί στήν κοσμοθεωρία τους. Ή δ η δ Έμερσον βλέπει πώς ή ρίζα τής βαθειάς καί γενικής Επίδρασης πού άσκησε ό Ναπολέων πάνω στήν πνευματική ζωή ολόκληρης τής Εύρώπης βρίσκεται στό δτι «οί άνθρωποι πάνω στούς δποίους άρχει, είναι μικροί Ναπολέοντες». Μ' αύτό γίνεται μιά εύστοχη διάγνωση μιάς πλευράς αύτής τής Επίδρασης: Ό Ναπολέων Εκπροσωπεί τίς άρετές καί τά Ελαττώματα τών πλατειών μαζών τής Εποχής του καί ώς Ενα σημείο καί τών κατοπινότερων Εποχών. Ό Μπαλζάκ κι ό Σταντάλ άντιστρέφουν τό ζήτημα καί μαζί μ' αύτό τοΰ δίνουν καί τήν άναγκαία συμπλήρωση: Ό Ναπολέων παρουσιάζεται άπ' αύτούς σάν τό μεγάλο Υπόδειγμα γιά τή στραταρχική ράβδο, πού άπ' τόν καιρό τής μεγάλης γαλλικής Επανάστασης κάθε προικισμένος άνθρωπος τήν κουβαλάει — τάχα—μέσα στό ταγάρι του- σάν τό μεγάλο παράδειγμα τών άπεριόριστων δυνατοτήτων άνόδου πού έχει ένας άνθρωπος μέ ικανότητες σέ μιά δημοκρατική κοινωνία. Καί μαζί μ' αύτά, σά μέτρο γιά τό δημοκρατικό χαραχτήρα μιάς κοινωνίας, δηλαδή γιά τό κατά πόσο είναι δυνατή μιά ναπολεόντεια άνοδος μέσα στήν κοινωνία αύτή. Ά π ' αύτή τήν τοποθέτηση τοΰ ζητήματος πηγάζει ή άπαισιόδοξη κριτική τοΰ Μπαλζάκ καί τοΰ Σταντάλ. Ή Αναγνώριση καί ή ομολογία δτι ή ήρωική περίοδος τής άστοιής κοινωνίας — άκόμη καί γιά τήν άνοδο τών ξεχωριστών άτόμων — έχει περάσει, άνήκει στό παρελθόν. "Οταν Εμφανίζεται ό Ντοστογέφσκι ή ήρωική αύτή περίοδος βρίσκεται σ' Ενα άκόμη πιό άπώτερο παρελθόν. Ή άστική κοινωνία τής δυτικής Εύρώπης έχει παγιωθεί. Στά ναπολεόντεια δνειρα έχουν κιόλας μπεί άλλοι φραγμοί, τόσο Εσωτερικοί δσο κι Εξωτερικοί, πιό στέρεοι άπό κείνους πού Υπήρχαν στήν έποχή τοΰ Μπαλζάκ καί τοΰ Σταντάλ. Βέβαια, ή Ρωσία τοΰ Ντοστογέφσκι 

ΝΤΟΙΤΟΓΕΦίΚΙ

26Ϊ

ήταν ένας κόσμος δπου άρχιζε ή κοινωνική άνακατάταξη — γι' αύτό καί τά ναπολεόντεια δνειρα τής ρωσικής νεολαίας ήταν πιό δρμητικά, πιό παράφορα, άπό τά όνειρα τών δυτικοευρωπαίων συγχρόνων τους — άλλά πρώτα πρώτα ή ίδια ή ανακατάταξη βρίσκει άνυπέρβλητα έμπόδια στόν, άπό τήν κοσμοϊστορική άποψη πεθαμένο άλλά άπό τήν πραχτική άποψη σταθερόν άκόμη, προϋπάρχοντα νεκρό σκελετό τής παλιάς κοινωνίας. Ή Ρωσία στήν έποχή αύτή συγχρονίζεται μέ τήν μετά τό 1848 Εύρώπη. Περνάει κι αύτή στήν περίοδο τής διάλυσης τών δικών της αύταπατών μπροστά στό γεγονός δτι τά ιδανικά τοΰ δέκατου ογδοου αιώνα έχουν γίνει προβληματικά, καί τής διαμόρφωσης τών καινούριων ονείρων γιά τήν άνανέωση ή τήν άναδιάρθωση τής άστικής κοινωνίας. Άλλά αύτός ό συγχρονισμός της μέ τήν Εύρώπη συμβαίνει σέ μιάν προεπαναστατική περίοδο δταν άκόμη τό παλιό ρωσικό καθεστώς κυριαρχεί άπεριόριστα, δταν άκόμη τό ρωσικό 1789 βρίσκεται μετατοπισμένο στό άπώτερο μέλλον. "Ηδη γιά τό Ραστινιάκ δ Ναπολέων ήταν λιγότερο δ ιστορικά συγκεκριμένος κληρονόμος τής γαλλικής έπανάστασης καί περισσότερο ένας «professeur d'6nergie». Ή σαγηνευτική δποδειγματικότητα, ή δημιουργική έπίδραση τής μορφής τοΰ Ναπολέοντα δέν πηγάζει τόσο άπ' τις έπιδιώξεις του, δσο άπό τή μέθοδό του, άπ' τήν τέχνη καί τήν έπιδεξιότητα τών ένεργειών του, στήν δπερνίκηση τών έμποδίων. Άλλά παρ' δλες αύτές τις ψυχολογικές καί ήθικές έξαερώσεις καί άποπνευματώσεις (subliemerungen) στή μορφή τοΰ ίδανικοΰ, γιά τή γενιά τοΰ Ραστινιάκ παραμένουν οΕ Ιδιες γήινες έπιδιώξεις, σαφείς δμως καί κοινωνικά συγκεκριμένες. Γιά τό Ρασκόλνικωφ ή άντιστροφή τής θέσης αύτής είναι άκόμα πιό άποφασιστική. Τό πραγματικά συγκεκριμένο γίνεται γι' αύτόν σχεδόν άποκλειστικά ήθικό καί ψυχολογικό πρόβλημα: ή ικανότητα τοϋ Ναπολέοντα νά πετάει στήν πάντα τούς άνθρώπους, γιά χάρη τών μεγάλων σκοπών, δηλαδή τό κοινό λ.χ. στοιχείο πού υπάρχει άνάμεσα σ' αύτόν καί στό Μωάμεθ. Ή συγκεκριμένη πράξη, κοιταγμένη άπ' αύτή τήν ψυχική όπτική γωνία, γίνεται πάντα κάπως συμπτωματική. Είναι περισσότερο μιά άφορμή παρά ένας πραγματικός στόχος ή ένα μέσον. 'Αντίθετα, καθοριστικό έπίκεντρο τοΰ ζητήματος γίνεται ή ψυχική καί ήθική διαλεκτική πού ζυγίζει τά δπέρ καί τά κατά τής συγκεκριμένης πράξης. Δηλαδή ή δοκιμασία πού θ' άποδείξει άν δ Ρασκόλνικωφ έχει τήν ψυχική ικανότητα νά γίνει έναςΝαπολέων.Ή συγκεκριμένη πράξη γίνεται ένα ψυχολογικό πείραμα. Βέβαια ένα πείραμα πού μέσα του παρεμβαίνει δλόκληρη ή ψυχική καί ή ήθική ύπαρξη τοΰ πειραματιζόμενου. Άλλά κ ' ένα πείραμα πού ή 

•268

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Β Γ Ρ 2 Π Α - Ι Κ 0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

«συμπτωματική του άφορμή» «τό συμπτωματικό του αντικείμενο^ είναι μιά ξένη άνθρώπινη ζωή. Στό μυθιστόρημα τοΟ Μπαλζάκ γίνονται μερικές σύντομες συζητήσεις άνάμεσα στό Ραστινιάκ καί τό φίλο του Μπιανσόν. Καταπιάνονται μέ τό άκόλουθο ήθικό πρόβλημα: Ά ν ένας άνθρωπος πού μπορεί πιέζοντας ένα κουμπί νά σκοτώσει έναν άγνωστο Κινέζο μανταρίνο καί γιά τήν πράξη του αύτή νά πάρει Ινα έκατομμύριο φράγκα, έχει τό δικαίωμα νά πιέσει αύτό τό κουμπί. Στό Μπαλζάκ οί συζητήσεις αύτές είναι άπλά έπεισόδια, πνευματώδη πάρεργα, ήθικές καί διανοητικές διασαφήσεις τοϋ συγκεκριμένου κύριου προβλήματος πού έκτίθεται στό μυθιστόρημα. Στό Ντοστογέφσκι δμως, αύτό γίνεται ακριβώς κεντρικό ζήτημα. Μετατοπίζεται μέ μεγαλύτερη κ ' έπιδεξιότερη τέχνη στό κέντρα. Παρόμοια, ή πραχτική καί συγκεκριμένη πλευρά τής πράξης παραμερίζεται συνειδητά. Ό Ρασκόλνικωφ λ. χ. δέν έχει τήν παραμικρή ίδέα γιά τό πόσα είναι τά χρήματα πού έχει κλέψει ά π ' τή γριά τοκογλύφο πού σκότωσε. Σκοτώνει μέ συνειδητή πρόθεση καί τήν ώρα κείνη ξεχνάει νά κλειδώσει τίς πόρτες κ.ο.κ. "Ολα αύτά τά χαραχτηρι· στικά άναδείχνουν μέ πλαστικό τρόπο τό κύριο σημείο γιά τό όποίο γίνεται λόγος: Μπορεί δ Ρασκόλνικωφ ν' άντέξει ψυχικά τήν παράβαση τών φραγμών; Καί πρώτα άπ' δλα, ποιά είναι τά κίνητρα πού ένεργοϋν πάνω του υπέρ ή κατά ; Ποιές ήθικές δυνάμεις έπιδροϋν, ποιές ψυχολογικές άναστολές πιέζουν τήν άπόφασή του πριν καί μετά τήν πράξη ; Ποιές ψυχικές δυνάμεις κατόρθωσε νά κινητοποιήσει γιά νά μπορέσει νά φτάσει στήν άπόφασή του καί γιά νά διατηρήσει τήν κατοπινή άντοχή του; Τό ψυχικό πείραμα μέ τόν ίδιο τόν έαυτό του κερδίζει μιάν ιδιαίτερη δυναμική. Τό πείραμα διαρκεί, σάν νά μήν έχει πιά καμιά πραχτική σημασία. "Ετσι, δ Ρασκόλνικωφ ύστερα άπό τό φόνο πάει μιά μέρα πάλι στό σπίτι τής τοκογλύφου γιά ν' ακούσει άλλη μιά φορά τόν ήχο τοΟ κουδουνιοΟ τής πόρτας πού τόσο τόν είχε τρομάξει καί συγκλονίσει ύστερα άπό τήν πράξη τοΰ φόνου, καί νά βάλει άκόμη μιά φορά σέ δοκιμασία τίς ψυχικές του δυνάμεις. "Οσο πιό καθαρό είναι τό πείραμα σάν πείραμα, τόσο λιγότερο συγκεκριμένη άπάντηση μπορεί νά δώσει στό συγκεκριμένο ζήτημα. Τό βασικό αύτό πρόβλημα τοΟ Ρασκόλνικωφ έχει γίνει σημαντικό γεγονός γιά τήν παγκόσμια λογοτεχνία, ακριβώς έξ αιτίας τής συνάφειας καί τής διαφοράς του μέ τόν μεγάλο του προκάτοχο. "Οπως ή γέννηση καί ή έπίδραση τοΰ Βέρθερου θά ήταν άδύνατη χωρίς τόν Ρίτσαρντσον καί τόν Ρουσώ, έτσι καί τοΰ Ρασκόλνικωφ θά ήταν άδύνατη χωρίς τό Μπαλζάκ. Ά λ λ ά ή τοποθέ- 

ΝΊΌ2Τ0ΓΕΦ2ΚΙ

2β»

τηση τοΰ κεντρικοΰ καί μέ πλατειάν απήχηση ζητήματος στό ΨΕγκλημα xat τιμωρία είναι έξ ίσου πρωτότυπη, άναμοχλευτική, πλούσια σέ προεκτάσεις καί προοπτικές δπως καί στό Βέρϋερο. III Τό πείραμα μέ τόν έαυτό μας, ή αναζήτηση μιάς πράξης όχι τόσο γιά χάρη τής ίδιας τής πράξης, γιά τό περιεχόμενό της, τ ' άποτελέσματα της, παρά κύρια έπειδή κάνοντάς την θά μπορέσει κανείς νά γνωρίσει τελεσίδικα τόν έαυτό του ως τά κατάβαθα, ως τό τελευταίο του κίνητρο, είναι ένα άπό τά πιό σημαντικά άνθρώπινα προβλήματα τοΰ πολιτισμένου κόσμου στόν δέκατο ένατο καί στόν είκοστό αιώνα. "Ηδη δ Γκαϊτε στεκόταν μέ πολύ σκεπτικισμό άντίκρυ στό «γνώθι σ' αύτόν», άντίκρυ στήν αύτογνωσία διαμέσου τής αύτοανάλυσης. Άλλά γιά κεΐνον ήταν άκόμη κάπως αύτονόητο δτι δ δρόμος γιά τήν αύτογνωσία περνοΰσε μέσα άπ' τήν πράξη. Κατείχε ένα σύστημα ιδανικών, πού δέν ήταν βέβαια μέ σαφήνεια διατυ· πωμένο άλλά πού δέν ήταν γι' αύτό τό λόγο λιγότερο στέρεο γιά κάθε περίσταση. Ά π ό τήν παραδοχή αύτοΰ τοΰ συστήματος ιδανικών πηγάζουν άναγκαϊες πράξεις, πράξεις πού έξ αΙτίας τοΰ περιεχομένου τους, τής έσωτερικής τους συνάφειας μέ τά Ιδανικά αύτά άποχτοΰν νόημα. Έ τ σ ι , ή αύτογνωσία γίνεται παραπροϊόν τής πράξης. Ό άνθρωπος κάνει διάγνωση τοΰ έαυτοΰ του δσο καταπιάνεται μέ συγκεκριμένες κοινωνικές πράξεις. Άκόμα κι δταν τά ιδανικά αύτά μεταβάλλονται, άκόμα κι δταν αύτά, είτε πραγματωμένα είτε άπραγματοποίητα, χάνουν τό βάρος τους καί γίνονται σχετικά, στή θέση τών χαμένων Ιδανικών παρουσιάζονται καινούρια. Ό Φάουστ, δ Βίλχελμ Μάιστερ (καί πρώτα άπ' δλα δ ίδιος ό Γκαϊτε) έχουν τήν προβληματική τους, άλλά δέν έχουν γίνει άκόμα κι αύτοί οί ίδιοι προβληματικοί. Ούτε κ' οί μεγάλοι έγωιστές τοΰ Μπαλζάκ έχουν γίνει άκόμα προβληματικοί. Βέβαια, δταν δ έγωισμός, δταν ή έπιβολή κ' ή άναγνώριση τοΰ άτόμου γίνονται κάθε φορά καί μέ κάθε τρόπο κεντρικό ζήτημα, δπως συμβαίνει πάντα στά έργα τοΰ Μπαλζάκ, τότε — άν έξετάσουμε τό πράγμα άπό άντικειμενική σκοπιά — θά δούμε πώς έχουμε νά κάνουμε μέ μιά πολύ προβληματική έσωτερίκβυση μέ Εναν έξυποκειμενισμό τού ιδανικού τού άτομισμού. Άλλά στδν Μπαλζάκ αύτή ή άντικειμενική προβληματική, σπάνια δδηγεϊ στήν αύτοδιάλυση τοΰ ύποκειμένου. Έδώ, δ άτομισμός δείχνει κιόλας τήν τραγική (ή τήν κωμική) προβληματική του, άλλά ίδιο τό δποκείμενο δέν έχει γίνει άκόμα προβληματικό. 

-270

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Μονάχα δταν αύτός δ άτομισμός στρέφεται γιά πρώτη φορά ξεκάθαρα πρός τά μέσα, δταν δέν βρίσκει πιά γιά τόν έαυτό του κανένα άρχιμήδειο σημεϊο άναφοράς, οδτε στούς προϋπάρχοντες κοινωνικούς σκοπούς ούτε στό αύθόρμητο πάθος τής Εγωιστικής θέλησης γιά κατορθώματα, τότε άνακύπτει τό πρόβλημα τοΟ ντοστογεφσκικοϋ πειραματισμού. Ό ήρωας τοϋ μυθιστορήματος Δαιμονισμένοι Σταυρόγκιν μάς δίνει μιά σύντομη άνακεφαλαίωση αύτής τής προβληματικής, στό άποχαιρετηστήριο γράμμα πού άπευ6ύνει στήν Ντάσα Σάτοβα λίγη ώρα πριν άπ' τήν αύτοκτονία του. Γράφει:
«Δοκίμασα παντού τή δύναμή μου. Mi συμβουλεύατε κάποτε νά " γ ν ω ρίσω τόν έαυτό μ ο υ " . . . Ά λ λ ά σέ τί νά χρησιμοποιήσω αΰτή τή Βύναμη ; — αϋτό είναι κάτι ποΰ ποτέ μου Βέν μπόρεσα νά τό καταλάβω κι ούτε καί τώρα τό καταλαβαίνω... Μπορώ καί τώρα άκόμα νά λαχταρώ, όπως καί παλιότερα πάντα λαχταρούσα, νά κάνω μιά καλή πράξη καί βρίσκω σ'αΰτό ικανοποίηση. Μά παράλληλα θέλω νά κάνω καί τ ό κακό καί βρίσκω καί σ' αϋτό όμοια ικανοποίηση... Οί έπιθυμίες μου Βέν είναι πάρα πολϋ δυνατές. Λέν μπορούν νά μέ όΒηγήσουν. Πάνω σ' ένα Βοκάρι μπορεί νά Βιαπλεύσει κανείς ένα ποτάμι. Ά λ λ ά Βέν μπορεί νά κάνει τό Ιβιο πράμα πάνω σέ μιά σκίζα.»

Φυσικά, ή περίπτωση τοϋ Σταυρόγκιν, είναι ειδική. Διαφέρει πολύ άπ' τήν περίπτωση τοϋ Ρασκόλνικωφ και ιδιαίτερα άπ' τίς περιπτώσεις Εκείνων τών πειραματισμών δπου ή προσπάθεια γιά αύτογνωσία καί αύτοσυναίσθηση άποτείνεται άκριβώς στήν ψυχή τών άλλων άνθρώπων. Τέτοιες περιπτώσεις Εχουμε Εκεί πού ό ήρωας τοϋ 'Ημερολόγιου λ.χ. πού ζεϊ τόσο καλά δσο καί αποκλειστικά μέ τέτοιους πειραματισμούς, καί πού Εξω άπ' τό υπόγειο συζητάει άνθρώπινα μέ τήν Εκπορνευμένη Λίζα γιά νά δοκιμάσει μέ τόν ψυχικό της κλονισμό τή δύναμη τοϋ Εγώ του, ή Εκεϊ πού ή Ναστάσια Φιλίποβνα στό μυθιστόρημα Ό ηλίθιος ρίχνει στή φωτιά τίς έκατό χιλιάδες ρούβλια τοϋ Ραγόζιν Εξ αιτίας τής προστυχιάς τοϋ Γκάνια Ίβόλγκιν δ δποϊος θέλει νά τά κρατήσει, κ' Εκεί πού αύτός τά βγάζει άπ* τή φωτιά, γιά νά τά κρατήσει τελικά καί νά γλεντήσει μ' αύτά, κ.ο.κ. Άλλά, παρά τίς διαφορές τους, δλες αύτές οί περιπτώσεις Εχουν σημαντικά κοινά χαρακτηριστικά. Πριν άπ' δλα, είναι δλες τους, χωρίς Εξαίρεση, Ενέργειες μοναχικών άνθρώπων. Άνθρώπων πού καθώς ταυτίζουν τή ζωή, τό περιβάλλον τους μέ τό Εγώ τους, ξαναβουλιάζουν κατ* εύθείαν στόν έαυτό τους, καί πού γιά τόν ίδιο λόγο ζοϋνε τόσο βαθιά καί Εντονα μέσα στόν εαυτό τους, ώστε ή ψυχή τών άλλων άνθρώπων μένει γι' αύτούς παντοτεινά terra incog n i t a . Ό άλλος δπάρχει μονάχα σάν μιά ξένη καί άπειλητική δύ- 

ΝΤΟΣΤΟΓΕΦΣΚΙ

27

δ

ναμη, ή όποία είχε δποδουλώνει κάποιον, είτε ή ίδια αποτελεί άντικείμενο γιά δποδούλωση. "Οταν ό νεαρός Ντολγκοροΰκι στό μυθιστόρημα 'Ο ίφηβος, έρμηνεύει τήν «ιδέα* του νά γίνει Ρό,τσιλντ καί περιγράφει τά πειράματα πού Ικανέ — καί τά όποία ψυχικά συγγενεύουν πάρα πολύ μέ τοΰ Ρασκόλνικωφ — γιά τήν πραγμάτωση τής ιδέας του, στήν ούσία άποδείχνει τοΰτο : μοναξιά καί δύναμη. Γιατί ή άπομόνωση, τό ξεμονάχιασμα τών άνθρώπων άνάγει τις μεταξύ τους σχέσεις σ' Ιναν άγώνα γιά καθυπόταξη ή γιά καθυποταγή. Ό πειραματισμός είναι μιά πνευματικά έξιδανικευμένη μορφή, μιά ψυχική έσωτερίκευση τών σκληρών άγώνων γιά έξουσία. 'Αλλά έξ αιτίας αύτής τής μοναξιάς, έξ αιτίας τής έμβάθυνσης τοΰ υποκειμένου μέσα στόν Ιδιο τόν εαυτό του, τό έγώ γίνεται ανεδαφικό. Καί τότε έπακολουθεί είτε ή άναρχία, δπου τά ένστικτα δέν έχουν κανένα προσανατολισμό (περίπτωση Σταυρόγκιν), είτε ή μονομανία μιδς «ιδέας» (περίπτωση Ρασκόλνικωφ). "Ενα αίσθημα, μιά έπιδίωξη, ένα ιδανικό, διεκδικεί τήν άποκλειστική μονοκρατορία πάνω στήν ψυχή τοΰ άνθρώπου: 'Εγώ, έσύ, δλοι οί άνθρωποι, σβύνουν. Γίνονται σκιές. Υπάρχουν μονάχα υποταγμένοι στήν ιδέα αύτή. Ή μονομανία τούτη παρουσιάζεται σέ κατώτερη μορφή, στόν Πιότρ Βερχοβένσκυ (οί Δαιμονισμένοι) πού άπλδ πι στεύει πώς δλοι οί άνθρωποι είναι έτσι δπως τούς θέλει αύτός. Ή Ιδια μονομανία έκδηλώνεται σέ άνώτερη μορφή στις ταπεινωμένες άπ' τή ζωή γυναίκες, δπως ή Κατερίνα Ίβάνοβνα ('Αδελφοί Καραμαζώφ) πού άγαπά άποκλειστικά τήν ιδιαίτερη άρετή της, ή δπως ή Ναστάσια Φιλίπποβνα ( Ό ηλίθιος) πού άγαπά άποκλειστικά τήν ιδιαίτερη ταπείνωσή της καί πού νομίζουν πώς μέσα σ' αύτή τήν άγάπη βρίσκουν στήριγμα καί ικανοποίηση. Τήν ανώτατη βαθμίδα αύτής τής ψυχικής διάρθρωσης τήν συναντοΰμε σέ άνθρώπους πού ζοΰν μέ ιδέες δπως ό Ρασκόλνικωφ ή ό Ίβάν Καραμαζώφ. Δίπλα τους, σάν φρικιαστική γελοιογραφική άντίθεση, στέκει ή ήθικο - κοσμοθεωρητική δράση τοΰ «δλα έπιτρέπονται» πού τήν έκπροσωπεϊ ό Σμερντιακώφ ('Αδελφοί Καραμαζώφ). Άλλά άκριβώς εκεί πού ή ύποκεμενικότητα έχει πιά άνυψωθεΐ στό ψηλότερο σκαλί της, μετατρέπεται κατά τόν πιό έξώφθαλμο τρόπο στό άντίθετό της. Ή άκαμπτη μονομανία τής «ιδέας» μετατρέπεται σέ δλιχή άνυπαρξία περιεχόμενου. Ό νεαρός Ντολγκοροΰκι περιγράφει μέ πολύ πλαστικό τρόπο αύτές τις ψυχικές συνέπειες τοΰ δεσποτικοΰ είναι του, πού έκδηλώνονται μέ τήν «ιδέα» του νά γίνει Ρότσιλντ:
«"Οταν Εχει κανείς κάτι οτέρεο. κάτι δυνατό που νά τόν άπααχολεΐ άσταμάτητα καί βαθιά, τότε πάλι είναι τό ίδιο μακριά άποτραβηγμένος 

-272

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

άπ' όλόκληρο τον έξω κόσμο. Ζει μέ μόνο τόν εαυτό του αάν έρημίτης χι όλα τά έξωτεριχά περιστατικά γλυατροΰν μονομιάς άπό μηρός τουδίχως σχεδόν νά άγγίξουν χάν έχεΐνο τό καθαυτό πού ϊχει μίοα του. "Ετσι, συχνά μπορεί νά διαλυθούν σχεδόν όλότελα οί έντυπώσεις, ή νά τΙς βρίσκει κανείς σφαλερές χι οπωσδήποτε δχι μέ τόν τρόπο πού θά έπρεπε νά τΙς βρίσκει άν ήταν σέ κανονική κατάσταση... "Αχ ! ναί, σάν Ι χ ω 4γώ τή δικιά μου «ιδία» «όλα τ ' άλλα είναι μικροπράγματα». "Ετσι περίπου μπόρεσα νά εκφράσω μέ λέςεις έκεΐνο, πού μ ' Ικαμε νά έχω τήν ψυχραιμία νά μήν καταδέχομαι ν' άπααχοληθΑ μ ' όλα τ ' άλλα... Ή Ιβία μέ παρηγόρησε στήν ταπείνωση xal στήν ντροπή, άλλά άχόμα κι όλες οί προστυχιές μου κρύβονταν όμοια πίσω άπό τήν ιδέα. Αύτή μού τ&χανε όλα πιό άλαφρά ατή συνείδησή μου, άλλά χι αύτη μού τά σκέπαζε όλα γύρω μου σάν σύννεφο».

Έ δ ώ βρίσκεται ή αίτία τής τέλειας ασυμφωνίας πράξης και ψυχής σέ τέτοιους ανθρώπους. Γιατί έχουν συνεχώς έπίγνωση αύτής τής άσυμφωνίας, καί τούς δέρνει συνεχώς δ φόβος τοϋ γελοίου, φόβος πού φτάνει ώς τδν πανικό. Κι δσο πιό άκραΐος γίνεται αύτός δ πρός τά μέσα στραμένος άτομισμός, δσο πιό ξεκάθαρα τό έγώ στεριώνεται στόν έαυτό του τόσο πιό άκλόνητο στέκει άντίκρυ στόν έξω κόσμο, τόσο πιό πολύ κλείνεται σ' Ινα σινικό τείχος πού τό παρεμβάλλει άνάμεσα στόν έαυτό του καί στήν άντικειμενική πραγματικότητα, άλλά καί τόσο πιό άνεδαφικό γίνεται στό έσωτερικό του: Τό έγώ πού βυθίζεται στόν έαυτό του δέν βρίσκει πουθενά στέρεο έδαφος. "Ολα, δσα κατά καιρούς τοϋ φαίνονταν σάν στέρεη βάση, γίνονται άπλές έπιφάνειες. "Ολα κείνα πού κατα καιρούς τοϋ παρουσιάζονταν μέ τήν άξίωση νά τοϋ δώσουν κατευθύνσεις μετατρέπονται στό άντίθετό τους. Τό δλοκληρωτικά όποκειμενικοποιημένο ιδανικό γίνεται μιά δελεαστική καί δλο καί πιό φευγαλέα fata Morgana*. Έ τ σ ι δ πειραματισμός, ή άπεγνωσμένη αναζήτηση, συνίσταται στό νά βρει κανείς Ινα στέρεο έδαφος μέσα στόν έαυτό του: νά μάθει δηλαδή ποιός είναι. Συνίσταται σέ μιά άπεγνωσμένη προσπάθεια νά ξαναγκρεμίσει τό σινικό τείχος πού δ Ιδιος ύψωσε άνάμεσα στό έγώ καί τό έσύ, άνάμεσα στό έγώ καί τόν κόσμο. Προσπάθεια άπεγνωσμένη καί παντοτεινά μάταιη. Ή τραγωδία — ή ή ιλαροτραγωδία — τοϋ μοναχικού άνθρώπου βρίσκει στόν πειραματισμό τήν πιό ξεκάθαρη έκφραστική μορφή της. IV Έ ν α άπό τά δευτιρεύοντα πρόσωπα τοϋ Ντοστογέφσκι, περιγράφει τήν άτμόσφαιρα αύτών τών μυθιστορημάτων σύντομα καί
* Παραίσθηση (Ζ. τ. Μ). 

ΝΤΟΣΤΟΓΕΦΣΚΙ

273

εύστοχα. Γιά τούς άνθρώπους λέει: «"Ολοι μοιάζουν σάν νά βρίσκονται σ' ένα σιδηροδρομικό σταθμό». Έ δ ώ έχει έκφραστεϊ κάτι πάρα πολύ σημαντικό. Πρώτα άπ' δλα: Κάθε κατάσταση είναι γιά τούς άνθρώπους αύτούς κάπως προσωρινή. Στέκεται κάνεις σ' ένα σταθμό περιμένοντας τήν άναχώρηση τής άμαξοστοιχίας, Ό σιδηροδρομικός σταθμός, φυσικά, δέν είναι πιά κατοικία. Καί ή αμαξοστοιχία είναι άναγκαστικά κάτι διαβατικό. Αύτή ή εικόνα έκφράζει μιά γενική αίσθηση ζωής τοΟ ντοστογεφσκικοΟ κόσμου. Στις 'Αναμνήσεις του άπ' τά κάτεργα δ Ντοστογέφσκι παρατηρεί πώς άκόμα καί κείνοι πού έχουν καταδικαστεί σέ ποινή είκοσι χρόνων θεωρούν τή ζωή τους στό κάτεργο σάν κάτι διαβατικό, σάν κάτι προσωρινό. Καί σ' ένα του γράμμα στόν κριτικό Στράχωφ παρομοιάζει τό μυθιστόρημα πού τότε είχε σχεδιάσει, τόν Παίκτη μέ τις 'Αναμνήσεις άπ' τό σπίτι τών πεθαμένων. θέλει τό μυθιστόρημά του αύτό ( Ό παίκτης) νά δημιουργεί τήν ίδια άπήχηση δπως και τό άλλο έργο. ' Η ζωή τοΟ παίκτη (άκόμα μιά συμβολική μορφή γιά τόν Ντοστογέφσκι και τόν κόσμο του) δέν είναι ποτέ ή ίδια ή ζωή άλλά μόνο μιά προετοιμασία γιά τή ζωή πού έρχεται, γιά τήν πραγματική ζωή. Αύτοί οί άνθρωποι δέ ζοΟν ιδιαίτερα στό παρόν άλλά σέ μιά μόνιμα έναγώνια προσδοκία τής ξαφνικής μεταστροφής. 'Αλλά κι δταν έρχεται κι αύτή ή μεταστροφή — κυρίως σά συνέπεια τοΟ πειραματισμού — πάλι τίποτα τό ούσιαστικό δέν άλλάζει στή διάρθρωση τού έσωτερικού κόσμου: Τό δνειρο μόλις έρθει σ' έπαφή μέ τήν πραγματικότητα διαλύεται, κομματιάζεται καί στή θέση του γεννιέται ένα καινούριο όνειρο γιά μιά προσδοκώμενη μεταστροφή. Ή μιά άμαξοστοιχία έφυγε άπό τό σταθμό, οί άνθρωποι περιμέμένουν μιάν άλλη, άλλά ό σταθμός μένει πάντα σταθμός, μιά έφήμερη διαμονή. Ό Ντοστογέφσκι είναι δλότελα σαφής δταν λέει πώς ή κατάλληλη έκφραση ένός τέτοιου κόσμου, τόν φέρνει σέ δλοκληρωτική, άπό καλλιτεχνική άποψη, άντίθεση μέ τήν τέχνη τοΰ παρελθόντος καί μέ τό ίδιο τό δικό του παρόν. Στό τέλος τοΰ μυθιστορήματός του Ό ϊφηβος έκφράζει αύτή του τήν πεποίθηση μέ τή μορφή ένός κριτικοΰ γράμματος πάνω στίς σημειώσεις τοΰ ήρωα. Βλέπει ολοκάθαρα πώς σ' έναν τέτοιο κόσμο είναι άδύνατο νά καταχτήσει τήν δμορφιά τής Άννας Καρένινας. 'Αλλά άντίθετα δταν ύπερασπίζεται τό δικαίωμά του νά πλάθει μορφές, τότε δέν παραδέχεται μέ κανένα τρόπο πώς πρόκειται γιά ζήτημα καθαρής αισθητικής. 'Αντίθετα θεωρεί πώς ή δμορφιά τών τολστοϊκών μυθιστορημάτων (έδώ δ Ντοστογέφσκι δέν τήν άναφέρει, άλλά δ ύπαινιγμός πού κάνει γι' αύτήν είναι άρκετά εύνόητος), άνήκει στήν πραγματικό18 

-274

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τητα τοϋ παρελθόντος χι δχι τοϋ παρόντος και πώς τά Εργα αύτά στήν ούσία τους είναι Ιστορικά μυθιστορήματα. Καί τήν κρυμένη πίσω άπ' τήν αισθητική άντίθεση κοινωνική κριτική του τήν συγκεκριμενοποιεί έδώ, λέγοντας δτι ή οικογένεια πού ή μοίρα της έχει περιγραφεί στό ήμερολόγιο τοϋ νεαροϋ Ντολγκορούκι, δέν είναι μιά κανονική άλλά μιά συμπτωματική οικογένεια. Πίσω λοιπόν άπ' τήν άντίθεση πάνω στό ζήτημα ομορφιάς καί νέου ρεαλισμοϋ, βρίσκεται — σύμφωνα μέ τήν άντίληψη τοϋ έπιστολογράφου — μιά άλλαγή στή διάρθρωση τής κοινωνίας. Γιατί ή οικογένεια έδώ είναι πραγματικά μονάχα τό κύτταρο τής κοινωνίας. Ά π ό τή μιά μεριά δείχνεται ή συμπτωματικότητα, τό άνώμαλο τής οικογένειας στήν ψυχή τοΰ μοναχικού άνθρώπου — δλοι σχεδόν οί καλύτεροι άνθρωποι τοΰ καιροΰ μας είναι πνευματικά άρρωστοι, λέει ένα άπό τά πρόσωπα τοΰ ίδιου μυθιστορήματος — κι άπ' τήν άλλη μεριά δλες οί διαστροφές στήν οικογένεια είναι έντονότατα διαφανείς έκφράσεις μιάς βαθειάς ρωγμής σ' ολόκληρη τήν κοινωνία. Ό Ντοστογέφσκι βλέποντας καί άπεικονίζοντας δλα αύτά γίνεται δ πρώτος καί δ μέγιστος ποιητής τής καπιταλιστικής μεγαλούπολης. Βέβαια, ποιητικές άπεικονίσεις μεγαλουπόλεων δπήρχαν πολύ πριν άπ' τό Ντοστογέφσκι. "Ηδη δ δέκατος δγδοος αιώνας μάς είχε δώσει μέ τό «Moll Flanders» τοΰ Ντιφόου ένα άριστούργημα τής ποίησης τής μεγαλούπολης. Καί ιδιαίτερα στό Ντίκενς βρίσκουμε κιόλας τήν ποιητική έκφραση τής ιδιόμορφης μοναξιάς τών μεγαλουπόλεων. Γι' αύτό ό Ντοστογέφσκι άγαπάει κ' έπαινεί τό Ντίκενς μέ τόν πιό Ενθουσιώδη τρόπο. Άκόμα κι ό Μπαλζάκ μέ τήν άπεικόνισή τοΰ Παρισιού είχε δώσει κιόλας ένα σκίτσο τοΰ δαντικοΰ κύκλου μιάς νέας συγχρονισμένης κόλασης. "Ολα τοΰτα είναι σωστά καί θά μπορούσαμε ν' άπαριθμήσουμε καί πολλά άλλα. Άλλά ώστόσο ό Ντοστογέφσκι άπεικόνισε πρώτος — καί μέ άνυπέρβλητο ώς σήμερα τρόπο — τις ψυχικές παραμορφώσεις πού δημιουργεί κατά κοινωνικά άναγκαίο τρόπο ή ζωή στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις. Ή Πετρούπολη στόν καιρό τοΰ Ντοστογέφσκι δέν ήταν άκόμη καμιά σύγχρονη μεγαλούπολη δπως ήταν τό Λονδίνο ή ή Νέα Υόρκη τής έποχής Εκείνης. Άλλά σ' αύτό άκριβώς βρίσκεται ή μεγαλοφυία τοΰ Ντοστογέφσκι. Στό δτι άναγνώρισε καί άπεικόνισε τή δυναμική τής έρχόμενης κοινωνικής, ήθικής, καί ψυχολογικής άνάπτυξης πού μόλις ξεπεταγόταν άπ' τό σπόρο. Ά π ' αύτό βγαίνει πώς δ Ντοστογέφσκι, πού δέν περιορίζεται μέ κανένα τρόπο μονάχα στήν περιγραφή καί τήν άνάλυση, δίνει κάτι πολύ περισσότερο άπό μιάν άπλή μορφολογία — γιά νά χρησιμοποιήσουμε Εναν δρο τοΰ σημερινοΰ άγνωστικισμοΰ πού είναι 

ΝΤΟΣΤΟΓΕΦΣΚΙ

27 δ

τής μόδας.—Μαζί μέ τήν περιγραφή καί τήν άνάλυση δίνει ταυτόχρονα καί τήν προέλευση, τή διαλεκτική καί τήν προοπτική. Παράλληλα, αποφασιστικό είναι καί τό πρόβλημα τής προέλευσης. Ό Ντοστογέφσκι βλέπει πώς τό σημείο άπ' τό όποϊο ξεκινάει ή ιδιόμορφη συγκρότηση πού διακρίνει τήν ψυχική διάρθρωση τών άνθρώπων του, βρίσκεται στό ιδιαίτερο είδος τής άθλιότητας τών μεγαλουπόλεων. "Αν πάρει κανείς τά πρώτα μεγάλα μυθιστορήματα καί τίς νουβέλλες πού γράφτηκαν στήν περίοδο τής ώριμότητας τοΰ Ντοστογέφσκι, δπως τό Άπ τό σκοτάδι τής μεγαλούπολης, Ταπεινωμένοι και καταφρονεμένοι, "Εγκλημα καϊ τιμωρία, θά δεί δτι παντοΰ καταδείχνεται πώς τά προβλήματα έκεϊνα — γιά τά όποια ώς τώρα μιλούσαμε έξετάζοντάς τα άπ' τή σκοπιά τών ψυχικών συνεπειών τους — δηλαδή ή ψυχική διάρθρωση τών άνθρώπων τοΰ Ντοστογέφσκι, κ' οΕ παραμορφώσεις τών ήθικών ιδανικών τους, έχουν τίς ρίζες τους στήν κοινωνική ύπαρξη τής άθλιότητας τών σύγχρονων μεγαλουπόλεων. Ή ταπείνωση καί ή καταφρόνια πού παρουσιάζονται έδώ, άποτελοΰν τό 6πόβαθρο τοΰ νοσηροΰ άτομισμοΰ τους, τής νοσηρής κ ' έπίμονης λαχτάρας τους γιά έξουσία πάνω στόν έαυτό τους καί πάνω στούς γύρω τους. Γενικά ό Ντοστογέφσκι δέν άγαπάει τίς περιγραφές τής έξωτερικής πραγματικότητας. Δέν είναι διόλου «τοπιογράφος» δπως ήταν δ Τουργκένιεφ ή δ Τολστόι, καθένας στό είδος του. Άλλά άκριβώς έπειδή έδώ, στήν άθλιότητα τών μεγαλουπόλεων συλλαμβάνει τήν ένότητα έσωτερικής καί έξωτερικής, κοινωνικής καί ψυχικής διάρθρωσης, ξεπροβάλλουν — Ιδιαίτερα στό Ρασκόλνικωφ — άνυπέρβλητες εικόνες τής Πετρούπολης, άρχίζοντας άπ' τό σά νεκροκρέβατο έπιπλωμένο δωμάτιο τοΰ ήρωα καί τούς πνιγερούς διαδρόμ ο υ τοΰ άστυνομικοΰ τμήματος καί φτάνοντας ώς τό κέντρο τής πάμφτωχης συνοικίας, ώς τή λαχαναγορά κι ώς τίς γέφυρες καί τούς νυχτερινούς δρόμους. *Ωστόσο ό Ντοστογέφσκι δέν είναι ποτέ δ ειδικός ένός δρισμένου κύκλου. Τό έργο του αγκαλιάζει όλόκληρη τήν κοινωνία, άπό τή βάση ώς τήν κορυφή, άπ' τήν Πετρούπολη ώς τΙς μικρές έπαρχιακές γωνιές. Άλλά κύριο καί πρωταρχικό φαινόμενο παραμένει πάντα τό ίδιο: Ή άθλιότητα τής Πετρούπολης. Καί τοΰτο τό καλλιτεχνικό του γνώρισμα φωτίζει βαθιά τήν κοινωνική γένεση πού άπεικονίζεται έδώ. Τίς έντυπώσεις άπ' τήν έκεΓ ζωή ό Ντοστογέφσκι τίς γενικεύει ποιητικά σ' όλόκληρη τήν κοινωνία. "Οπως στίς έπαρχιακές τραγωδίες τών Δαιμονισμένων καί τών Καραμαζώφ τόν τόνο τόν δίνουν ό Σταυρόγκιν κι δ Ίβάν, άνθρωποι τής Πετρούπολης, έτσι καί στήν απεικόνιση ολόκληρης τής 

276

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Ϊ Ρ Β Π Α Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

κοινωνίας σάν πρότυπο δίνεται έκεϊνο πού άναβλάστησε κάτω, μέσα στήν άθλιότητα. Ό Μπαλζάκ είχε κιόλας άναγνωρίσει καί άπεικονίσει τούς βαθιούς ψυχικούς παραλληλισμούς άνάμεσα στά άνώτερα καί στά κατώτερα στρώματα κ' είχε ταυτόχρονα δει καθαρά πώς οί έκφραστικοί τρόποι τοϋ κοινωνικά ταπεινού κόσμου κατέχουν πιό μεγάλα προτερήματα άπ' τούς έκφραστικούς τρόπους τών άνώτερων στρωμάτων. Γιά τό Ντοστογέφσκι δμως τό ζήτημα τοϋτο είναι κάτι πολύ περισσότερο άπό Ινα πρόβλημα καλλιτεχνικής έκφρασης Ή άθλιότητα τής Πετρούπολης καί ιδιαίτερα τής διανοούμενης νεολαίας, είναι γι' αύτόν πιό πολύ ό ξεκάθαρα κλασικός τρόπος παρουσίασης τοϋ «πρωταρχικού φαινομένου» του : τοΰ άποτραβήγματος τών μοναχικών άνθρώπων του άπό τά πλατειά στρώματα τής λαϊκής ζωής. Γ 0 Ντοστογέφσκι βλέπει σ' αύτό τό άποτράβηγμα τό έσχατο κι άποφασιστικό κοινωνικό αίτιο δλων τών ήθικών καί ψυχικών παραμορφώσεων πού άπεικονίζει. Τις ίδιες ψυχικές καί ήθικές παραμορφώσεις μπορεί νά τις παρατηρήσει κανείς καί στά άνώτερα κοινωνικά στρώματα. Άλλά έδώ βλέπει κανείς περισσότερα συμπτώματα, ένώ στά κατώτερα στρώματα παρουσιάζεται μέ ξεκάθαρο τρόπο ή κοινωνικο - ψυχική διεργασία τής έμφάνισης αυτών τών παραμορφώσεων. Στά άνώτερα στρώματα διακρίνεται καθαρά ή ιστορική συνάφεια αύτής τής ψυχικής διάρθρωσης μέ τό παρελθόν. Ό Γκόρκι μέ μεγάλη όξυδέρκεια, βλέπει στόν "Ιβάν Καραμαζώφ έναν ψυχικό άπόγονο τοΰ νωθροΰ εύπατρίοη Όμπλόμωφ. Αντίθετα, στά κατώτερα στρώματα παίζει κυριαρχικό ρόλο και προεκτείνεται στό μέλλον τό στοιχείο τής ανταρσίας. Αύτή ή διάλυση τοϋ, άπομονωμένου άπ' τή ζωή του λαού, άτομου άποτελεϊ τό άποφασιστικά κεντρικό θέμα τής παγκόσμιας λογοτεχνίας στό δεύτερο μισό τοϋ δέκατου ένατου αιώνα: Ό τύπος αύτός κυριαρχεί σ' όλόκληρη τή δυτική λογοτεχνία αύτής τής περιόδου άδιάφορο άν τόν παρουσιάζουν δικαιωμένο ή άν τόν άρνιοΰνται, αν τόν έξιδανικεύουν λυρικά ή άν τόν σατιρίζουν γελοιογραφικά. Καί μάλιστα οί μεγαλύτεροι συγγραφείς δπως ό Φλωμπέρ ή ό "Ιψεν, παρουσιάζουν περισσότερο τις ψυχολογικές καί ήθικές συνέπειες καί λιγότερο τό κοινωνικό τους υπόβαθρο. Μονάχα στή Ρωσία, μέ τά έργα τοΰ Τολστόι καί τοΰ Ντοστογέφσκι, έκτίθετα: τό πρόβλημα τοϋτο σ' δλο τό πλάτος καί τό βάθος του. Ό Τολστόι τούς ήρωές του πού έχουν χάσει τή σύνδεσή τους μέ τό λαό και κοντά σ' αύτήν καί τήν άντικειμενικότητα τών ιδανικών τους, τών ήθικών τους μέτρων καί τοϋ ψυχολογικού τους στηρίγματος, τούς φέρνει σέ άντίθεση μέ τή φαινομενικά άσάλευτη, 

ΝΤΟΣΤΟΓΕΦΣΚΙ

27 δ

αλλά στήν πραγματικότητα βαθιά διαφοροποιούμενη μάζα τής άγροτιάς, πού τό άργό χαί γεμάτο άντιφάσεις πέρασμά της στήν κοινωνική δραστηριότητα έπαιξε τόσο σημαντικό ρόλο "στά πεπρωμένα τής δημοκρατικής άνανέωσης τής Ρωσίας. Ό Ντοστογέφσκι διερευνά αύτή τή διεργασία τής διάλυσης τής παλιάς Ρωσίας καί τά σπέρματα τής άναγέννησής της κυρίως μέσα στήν άθλιότητα τών μεγαλουπόλεων, μέσα ατούς': Ταπεινωμένους χαί καταφρονεμένους τής Πετρούπολης. Τό κοινωνικό «πρωταρχικό φαινόμενο» γι' αύτόν είναι τό'άθέλητο στήν άρχή, άλλά πού άργότερα γίνεται ιδεολογία, βούληση καί πράξη, άποτράβηγμα τών άνθρώπων άπό τήν παλιά λαϊκή ζωή, καί ή — πρόσκαιρη — άνικανότητά. τους νά βροΰν μιά θέση μέσα στό λαϊκό άναβρασμό πού άγωνίζεται άναζητώντας σκοπό και κατεύθυνση. Ά π ό δώ καί πέρα, ή άπόσπαση τών άνωτέρων στρωμάτων άπό τό λαό φωτίζεται μ' ένα διαυγαστικόφώς στά έργα τού Ντοστογέφσκι. Πρόκειται γιά τήν—μέ άλλο τρόπο τονισμένη άλλά στήν ούσία συγγενική μέ κείνην πού άπεικόνισε ό Τολστόι—νωθρότητα, τήν άργόσχολη ζωή, τήν αύτοαπομόνωση τής ψυχής πού έτσι παρουσιάζεται χοντροκομμένα κωμική ή τραγική, τίς περισσότερες φορές κωμικοτραγική καί παραμορφωμένη. Άνεξάρτητα άπ' τό άν πρόκειται γιά τόν Σβιντριγκάιλωφ, τόν Σταυρόγκιν ή τόν Βερσίλωφ, είτε γιά τή Λίζα Σοχλάκοβα, τήν Α γ λ α ί α Γεπάντσινα ή τή Ναστάσια Φιλίπποβνα, ύπόβαθρο τής άνέλπιδης μοναξιάς τους είναι, σύμφωνα μέ τό Ντοστογέφσκι, ή οκνηρή, ή πιό σωστά, ή μέ παράλογο πάντα τρόπο δραστήρια ζωή τους. V Αύτό τό πληβειακό χαραχτηριστικό ξεχωρίζει ένιονότατα τόν Ντοστογέφσκι άπό τήν παράλληλη κίνηση τής δυτικής λογοτεχνίας, πού κατά ένα μέρος παρουσιάστηκε ταυτόχρονα μ' αύτόν καί κατά ένα άλλο μέρος άναπτύχθηκε, σ' ένα ορισμένο στάδιό της, κάτω άπ' τήν έπιρροή του: τόν ξεχωρίζει άπό τίς διάφορες κατευθύνσεις τοΰ ποιητικού ψυχολογισμοΰ. Στή Δύση, αύτή ή στροφή τής λογοτεχνίας, πού στήν Γαλλία τήν προπαρασκεύασε ό Ε. Γκονκούρ καί ο£ Μπουρζέ, Ύϊσμάνς κ. ά. βοήθησαν στήν όλοκλήρωσή της, έκδηλώνεται, πρώτα άπ' δλα, σά μιά άπομάκρυνση άπό τίς δχι καί τόσο δυνατές πληδειακές τάσεις τοΰ νατουραλισμού. Ό Γκονκούρ τή θεωρεί άκριβώς σάν μιά καλλιτεχνική κατάχτηση τών άνώτερων κοινωνικών στρωμάτων, ένώ δ νατουραλισμός άσχολεϊται κυρίως μέ τά κατώτερα 

-278

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

στρώματα. Αύτό τό αριστοκρατικό - κοσμικό χαραχτηριστικό τοΰ λογοτεχνικοί) ψυχολογισμοΟ παρουσιάζεται δλο καί πιό Εντονα στούς κατοπινότερους Εκπρόσωπους αύτής τής τάσης, ώς τόν Προύστ. Ή λατρεία τής Εσωτερικής ζωής παρουσιάζεται σάν προνόμιο τών άνώτερων κοινωνικών στρωμάτων σέ άντίθεση μέ τίς κτηνώδικα γήινες συγκρούσεις τών κατώτερων στρωμάτων πού ό νατουραλισμός προσπάθησε νά τίς συλλάβει καλλιτεχνικά μέσα άπ' τήν κληρονομικότητα καί τό περιβάλλον. Γι' αύτό τούτη ή λατρεία Εχει δυό δψεις. 'Απ' τή μιά είναι αύτάρεσκη, ναρκισσιστική καί κενόδοξη, άκόμα καί στις περιπτώσεις πού δδηγεΐ τά άτομα σέ τραγικά πεπρωμένα. 'Απ' τήν άλλη, είναι άποφασιστικά συντηρητική, γιατί στήν Ελλειψη ψυχικού καί ήθικοΰ βάθρου τών μοναχικών άτομιστών τής μεγαλούπολης πού άπεικονίζει, οί περισσότεροι δυτικοί συγγραφείς μπορούν νά αντιπαρατάξουν μονάχα τις παλιές πνευματικές δυνάμεις καί πρώτα άπ' δλα τήν αύθεντία τής καθολικής Εκκλησίας. Καί τοΰτο σάν κάτι πού θά μπορέσει νά προσφέρει μιάν ήσυχη γωνιά στίς περιπλανιδμενες ψυχές τους. Οί δημοσιολογικές Απαντήσεις τοΰ Ντοστογέφσκι — άκόμα καί ",εΐνες πού βρίσκονται στά μυθιστορήματα του — προσεγγίζουν αύτήν τήν παγκόσμια λογοτεχνική τάση, ιδιαίτερα Εξ αιτίας τών έκκλήσεών του στήν ορθόδοξη Εκκλησία. Άλλα ή ορθότητα καί τό βάθος τής ποιητικής τοποθέτησης τών ζητημάτων του, τόν άπομακρύνουν πολύ άπ' αύτόν τό στενό ορίζοντα καί τόν φέρνουν σέ όξεία άντίθεση μέ τά παράλληλά του δυτικά φαινόμενα. Πρώτα άπ' δλα, άπ' τόν κόσμο του Ντοστογέφσκι λείπει κάθε ίχνος κοσμικής-σκεπτικιστικής αύταρέσκειας, κενόοοξου ναρκισσισμού καί παιχνιδίσματος μέ τήν ατομική μοναξιά καί απόγνωση. ^Πάντα παίζουμε, δποιος τό ξέρει είναι σοφός», λέει ό Άρθρουρ Σνιτσλερ καί μ' αύτό τόν τρόπο Εξωτερικεύει τήν δσο βάζει ό νοΰς βαθύτατη άντίθεσή του γιά τόν κόσμο τών προσώπων τοΰ Ντοστογέφσκι. Γιατί ή άπελπισία τών προσώπων αύτών δέν είναι γαρνιτούρα μιάς άνιαρής καί νωθρής ζωής, άλλά άπελπισία μέ τό πιό άληθινό νόημα τής λέξης. Οί άμφιδολίες τους είναι πραγματικά άπεγνωσμένα χτυπήματα σέ κλεισμένες πόρτες, είναι Ενας σκληρός καί μάταιος άγώνας γιά τό χαμένο ή γιά τό άπειλούμενο νά χαθεί, νόημα τής ζωής. Καί άφοΰ αύτή ή άπόγνωση είναι γνήσια, είναι κανόνας πού δείχνει δτι τά πρόσωπα αύτά ξεπερνούν τό μέτρο. Κ' Ετσι πάλι ή άπόγνωση αύτή βρίσκεται σέ οξεία άντίθεση μέ τίς κοσμικά στρογγυλεμένες μορφές τών περισσότερων δυτικών σκεπτικιστών. Όλες οί μορφές στό Ντοστογέφσκι, οί ωραίες καί οί άσκημες, οί γνήσιες καί οί ψεύτικες συντρίβονται γιατί δ απελπισμένος άνθρωπος δέν μπορούσε πιά νά τίς βλέπει σάν 

ΝΤΟΣΤΟΓΕΦΣΚΙ

27 δ

αντίστοιχη έκφραση αύτοϋ πού ζητοϋσε, δηλαδή σέ τελευταία άνάλυση τοϋ ψυχικοϋ στοιχείου. "Ολοι οί φραγμοί πού ορθώνει ή κοινωνική σύμβαση άνάμεσα στούς άνθρώπους γκρεμίζονται γιά νά κυριαρχήσει ή αύθόρμητη ειλικρίνεια ώς τό έσχατο σημείο, ώς τήν άδιαντροπιά. Καί ή φρίκη άπό τή μοναξιά τών άνθρώπων έκδηλώνεται ίσα ίσα μέ άσυγκράτητη ποιητική δύναμη έπειδή δλες αύτές οί άνελέητες καταστροφές δέν είναι σέ θέση νά καταργήσουν αύτή τή μοναξιά. Δεύτερο: ό δημοσιολόγος Ντοστογέφσκι θά μποροϋσε, άν ήρεμοϋσε, να μιλήσει συντηρητικά, άλλά τό ανθρώπινο περιεχόμενο, τό ποιητικό τέμπο καί ό ποιητικός ρυθμός τοϋ λόγου του άνήκουν στό άντάρτικο είδος καί γι' αύτό άκριβώς έρχονται σέ μόνιμη άντίφαση μϊ τίς υψηλές πολιτικοκοινωνικές προθέσεις του. Ή πάλη αύτών τών δυό άντίθετων κατευθύνσεων μέσα στήν ψυχή τοΰ Ντοστογέφσκι δημιουργεί πολύ διαφορετικά άποτελέσματα. Κάποτε κάποτε δ πολιτικός δημοσιολόγος Ντοστογέφσκι νικάει τόν ποιητή Ντοστογέφσκι. Έ φυσική δυναμικότητα τών προσώπων, πού ύπαγορεύεται δχι άπ' τή θέλησή του άλλά άπό τήν ένόρασή του, καί πού είναι άνεξάρτητη άπ' τίς ένσυνείδητες έπιδιώξεις του, κατανικιέται καί δικαιώνει αντίστοιχα τίς άτομικές του άπόψεις. Γιά τίς περιπτώσεις αύτές ισχύει ή αύστηρή κριτική πού έκανε δ Γκόρκι γιά τό έργο τοΰ Ντοστογέφσκι, δταν έλεγε πώς δ συγγραφέας αύτός συκοφαντεί τά ίδια του τά πρόσωσα. Άλλά πολύ συχνά τό άποτέλεσμα είναι δλότελα άντίθετο. Τά πρόσωπα γίνονται αύθύπαρκτα, άνεξάρτητα άπ' τό συγγραφέα τους, ζοϋν τίς δικές τους ζωές ώς τό τέ?ος ώς τίς ακρότατες συνέπειες τής έμφυτης ούσίας τους καί ή διαλεκτ.κή έξέλιξη τής ζωής τους καί τής κοσμοθεωρητικής πάλης τους, άκολουθεΓ μιάν ολότελα άλλη κατεύθυνση άπό κείνη πού θά ήθελαν οί έπιδιώξεις τοΰ δημοσιολόγου Ντοστογέφσκι. Ή ποιητικά δρθή τοποθέτηση τών ζητημάτων θριαμβεύει πάνω στήν πολιτική άποψη, πάνω στήν κοινωνική άπάντηση τοΰ συγγραφέα. Έ δ ώ έπιβάλλεται πραγματικά μόνο τό βάθος καί ή δρθή τοποθέτηση τών ζητημάτων άπό μέρους τοΰ Ντοστογέφσκι. Πρόκειται γιά μιά έξέγερση ένάντια σέ κείνες τίς ήθικές καί ψυχικές παραμορφώσεις τών άνθρώπων, οί δποΓες έχουν δημιουργηθεί άπό τήν καπιταλιστική άνάπτυξη. Τά πρόσωπα τοΰ Ντοστογέφσκι άκολουθοΰν ατρόμητα τό δρόμο τής κοινωνικά άναγκαίας αύτοκαταστροφής ώς τό τέλος καί ή αύτοδιάλυσή τους, ή αύτοκαταδίκη τους είναι ή πιό φλογερή κραυγή διαμαρτυρίας πού θά μποροϋσε νά ύψωθεί ένάντια στόν τρόπο μέ τόν όποιο ήταν διαμορφωμένη ή ζωή στήν έποχή του. Έ τ σ ι , ό πειραματισμός τών προσώπων τοϋ 

280

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡ&ΠΑ Ι ΕΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Ντοστογέφσκι φωτίζεται μ 1 Ενα καινούριο φώς. Είναι ή απεγνωσμένη άναζήτηση μιάς διεξόδου άπ' τούς φραγμούς πού παραμορφώνουν τήν ψυχή, πού διαβρώνουν, κατακερματίζουν καί κάνουν άνίσχυρη τή ζωή. Τή σωστή κατεύθυνση αύτής τής πορείας δέν τήν ξέρει οδτε 6 ίδιος ό δημιουργός τών προσώπων, ό Ντοστογέφσκι. Δέν μπορεί νά τήν ξέρει. Ό δημοσιολόγος κι ό φιλόσοφος τής δίνουν μιά λαθεμένη κατεύθυνση. Άλλά τό πρόβλημα αύτής τής πορείας πού άνακύπτει σε κάθε άληθινή ψυχική άναταραχή, έκτείνεται στό μέλλον, δείχνει τήν άκατάβλητη δύναμη τής άνθρωπότητας πού δέν μπορεί νά ικανοποιηθεί μέ ψευτιές καί ήμίμετρα. Στό Ντοστογέφσκι κάθε άληθινός άνθρωπος ξεπερνάει αύτούς τούς φραγμούς άκόμα κι δταν έξ αιτίας τής πράξης του αύτής βουλιάζει στό βυθό. "Οταν ό Ρασκόλνικωφ καί ή Σόνια νοιώθουν αύτή τή μοιραία Ιλξη 6 Ινας γιά τόν άλλο, τοϋτο μόνο έπιφανειακά μπορεί νά θεωρηθεί σάν Ιλξη δυό άκρων άντίθετων. ΙΙίσω άπ' αύτή τήν άντίθεση κρύβεται μιά βαθειά συγγένεια. Ό Ρασκόλνικωφ έχει δίκιο δταν λέει στή Σόνια πώς μέ τήν άπεριόριστη αύταπάρνησή της, μέ κείνη τήν άνιδιοτελή καλωσύνη της, πού τήν έσπρωξε ώς τό σημείο νά γίνει πόρνη γιά νά σώσει τήν οίκογένειά της, ξεπέρασε κι αύτή ιούς φραγμούς δπως έκανε κι αύτός μέ τό φόνο τής γριάς τοκογλύφου. Μόνο πού—προσθέτει μέ παραστατικό τρόπο ό Ντοστογέφσκι — αύτό τό ξεπέρασμα τών φραγμών άπό μέρους Σόνιας ήταν πιό γνήσιο, πιό άνθρώπινο, πιό άμεσο, πιό πληβειακό, άπ' τοϋ Ρασκόλνικωφ. Στό σημείο αύτό τό φώς λάμπει μές στό σκοτάδι, κι δχι έκεί πού νομίζει δτι τό βλέπει 6 δημοσιολόγος Ντοστογέφσκι. Τό σκοτάδι είναι ή μοναξιά τής νεότερης έποχής. «Λένε» λέει κάποιος άπ' τούς άπελπισμένους άνθρώπους τοΰ Ντοστογιέφσκι, «6 χορτάτος δέν καταλαβαίνει τό νηστικό. Μά νά, Βάνια, πού τώρα βλέπω πώς κι ό Ιδιος 6 πεινασμένος δέν μπορεί νά καταλάβει τόν πεινασμένο». Είναι φανερό πώς σ' αύτό τό σκοτάδι δέν πέφτει καμιά φωτεινή άχτίνα. Αύτό πού ό Ντοστογέφσκι τό νομίζει φώς είναι άπατηλό φώς. Πάνω στούς δρόμους, πού δείχνει ό Ντοστογέφσκι στά πρόσωπά του, δέν μπορεί νά βαδίσει κανείς. Άκόμα κι 6 Ιδιος, σάν δημιουργός νιώθει αύτή τή βαθειά προβληματικότητα. Κηρύσσει τήν πίστη άλλά στήν πραγματικότητα οδτε κι 6 ίδιος — σάν ζωγράφος άνθρώπων— δέν πιστεύει πώς μπορεί ό άνθρωπος τοϋ καιρού του νά πιστέψει στή σκέψη του. Πραγματικό βάθος σκέψης, άληθινά θερμό ζήλο γιά άναζήτηση, έχουν άκριβώς οί άθεοί του. Κηρύσσει τό δρόμο τής χριστιανικής αύτοθυσίας. Άλλά τό 

ΝΤΟΣΤΟΓΕΦΣΚΙ

27

δ

πρώτο μεγάλο θετικό πρόσωπο τοΰ έργου του, 6 πρίγκιπας Μίσκιν στόν Ήλίδιο, είναι ώς τό μεδούλι του μή τυπικός, παθολογικός, γιατί άκριβώς έξ αίτίας τής άρρώστειας του δεν είναι ικανός νά δείξει — οδτε καί στόν έρωτα — έναν έγωισμό που πρέπει νά νικηθεί έσωτερικά. Τό πρόβλημα τής υπερνίκησης τοΰ έγωισμοΰ, πού παραστατική λύση του έπρεπε νά είναι 6 πρίγκιπας Μίσκιν, δέν μπορεί νά γίνει συγκεκριμένο, νά τεθεί παραστατικά έξ αιτίας αύτοΰ τοΰ παθολογικού ύπόβαθρου. Έ δ ώ ας μνημονευτεί παρενθετικά πώς ή απεριόριστη συμπόνια τοΰ Μίσκιν προκαλεί τό λιγότερο τόση τραγικότητα δσην καί τό ζοφερό ατομικιστικό πάθος τοΰ Ρασκόλνικωφ. Κι δταν ό Ντοστογέφσκι στό τέλος τής σταδιοδρομίας του θέλει νά δημιουργήσει στό πρόσωπο τοΰ Άλιόσα Καραμαζώφ μιά δγιή καί θετική μορφή, παραπαίει άδιάκοπα άνάμεσα στις έσχατες άκρότητες. Σ'έμάς πού έχουμε τό τελειωμένο μυθιστόρημα μπροστά μας, ό Άλιόσα μάς φαίνεται πραγματικά σάν τό υγιές είδωλο τοΰ πρίγκιπα Μίσκιν, μάς φαίνεται πώς είναι ό Ά γ ι ο ς τοϋ Ντοστογέφσκι. Άλλά άκριβώς άπ' τήν άποψη τοΰ κεντρικοϋ ήρωα, τό μυθιστόρημα πού ύπάρχει, είναι μόνο ή άρχή, μόνο ή ιστορία τής νεότητάς του. 'Ωστόσο κάτι ξέρουμε γιά τή συνέχεια πού σχεδίαζε νά τοΰ δώσει ό Ντοστογέφσκι. Σ ' ένα του γράμμα στόν ποιητή Α. Μάικωφ γράφει:
« Ό ήρωας στή διάρκεια τής ζωής του είναι άλλοτε άθεος, άλλοτε πιστός, άλλοτε πάλι γίνεται φανατικός και αιρετικός και στο τέλος ξαναγίνεται άθεος.»

Αύτό τό γράμμα έπικυρώνει τέλεια τήν έκπληκτική, δπως φαίνεται τήν πρώτη στιγμή, άνάμνηση τού Σουβόριν, άπό μιά συζήτησή του μέ τό Ντοστογέφσκι. Ό Σουβόριν διηγιέται:
« Ό ήρωάς του πρέπει οέ μιάν ορισμένη στιγμή νά διαπράξει Ινα πολιτικό έγκλημα και νά καταδικαστεί σέ θάνατο. Κίναι Ινας διψασμένος γιά αλήθεια, ποϋ μέσα άπ* τις άναζητήσεις του γίνεται κατά ολότελα φυσιολογικό τρόπο έπαναστάτης.»

Είναι αύτονόητο πώς έμεϊς βέβαια δεν μπορούμε νά ξέρουμε άν καί ώς πιό βαθμό ο Ντοστογέφσκι θά είχε οδηγήσει τή μορφή τοΰ Άλιόσα σ' αδτή τήν κατεύθυνση. Ωστόσο είναι πάρα πολύ χαραχτηριστικό πώς ή έσωτερική δυναμική τοΰ άγαπημένου του ήρωα έπρεπε νά άκολουθήσει αύτή τήν κατεύθυνση. Έ τ σ ι ό παραστατικός κόσμος του διαλύει τά πολιτικά του ιδανικά σ' ένα χάος. Άλλά άκριβώς αύτό τό χάος είναι τό μεγαλείο 

282

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡ&ΠΑ Ι ΕΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τοΟ Ντοστογέφσκι, είναι ή ρωμαλέα διαμαρτυρία του ένάντια σέ κάθε τι κίβδηλο καί διεστραμένο πού υπάρχει μέσα στή σύγχρονη κοινωνία. Δέν είναι τυχαίο τό δτι πολλές φορές στά μυθιστορήματά του παρουσιάζεται μιά άνάμνηση άπ' τόν πίνακα τής Δρέσδης τοΟ Κλώντ Αωραίν «"Ακις καί Γαλάτεια» που δλοι οΕ ήρωές του τόν περιγράφουν σάν «Χρυσό αιώνα» καί σάν τό ισχυρότερο σύμβολο τής βαθύτατης λαχτάρας τους. Ό χρυσός αιώνας: άληθινές καί άρμονικές σχέσεις άνάμεσα σέ άληθινούς καί άρμονικοΰς άνθρώπους. Τά πρόσωπα τοΟ Ντοστογέφσκι ξέρουν πώς αύτό στήν έποχή τους είναι Ινα όνειρο, άλλά δέν θέλουν ούτε καί μποροΟν νά παραιτηθούν άπ' τό δνειρο αύτό. Ούτε καί τότε άκόμα, δταν πολλές άπ' τίς πράξεις τους, δταν τά περισσότερα αίσθήματά τους άντιφάσκουν έντονα σ' αύτό τό δνειρο. Αύτό τό όνειρο είναι δ πραγματικός γνήσιος πυρήνας, τό άληθινό χρυσάφι τής ντοστογεφσκικής ούτοπίας, δηλαδή έκείνης τής παγκόσμιας κατάστασης δπου οΕ άνθρωποι θά μποροΟν νά γνωρίζουν καί ν' άγαποΟν ό Ινας τόν άλλο, δπου ή κουλτούρα καί ό πολιτισμός δέν θά γίνονται τροχοπέδη στήν άνάπτυξη τής άνθρώπινης ψυχής. Ή αύθόρμητη, άγρια καί τυφλή έςέγερση τών προσώπων τοΟ Ντοστογέφσκι, ξεσηκώνεται στό δνομα αύτοΟ τοΟ χρυσοΟ αιώνα, καί άνεξάρτητα άπό τό ποιό είναι τό περιεχόμενο τών ψυχικών πειραματισμών, έχει πάντα τήν άσύνειδη πρόθεση νά δδηγήσει σ' αύτό τό χρυσό αιώνα. Ή έξέγερση αύτή άποτελεΓ τό ποιητικό καί ιστορικά προοδευτικό μεγαλείο τοϋ Ντοστογέφσκι. Έ δ ώ πραγματικά Ινα φώς φέγγει τά σκοτάδια τής άθλιότητας τής Πετρούπολης, Ινα φώς πού φωτίζει τούς δρόμους τής άνθρωπότητας πρός τό μέλλον.
(1043} 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΓΔΟΟ

Μ ΑΞ IΜ
I.

ΓΚΟΡΚΙ

Ο ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΉΣ

Ό μεγαλύτερος συγγραφέας τής έποχής μας είναι νεκρός. Καί μέ τό θάνατο του, δέ χάσαμε μόνο τά έργα πού θά μάς έδινε τό άκόμα ανθηρό σφρίγος του, άλλά αύτόν τόν ίδιο τό μεγάλο άνθρωποέναν άνθρωπο πού ήταν τό ζωντανό κεφάλαιο δλων τών άληθινών αξιών τοΟ παρελθόντος, ό θεματοφύλακας τής κληρονομιάς τοϋ σοσιαλιστικού ρεαλισμοΰ, ή χεροπιαστή άπόδειξη τόσο γιά μάς δσο καί γιά τή διεθνή κοινή γνώμη πώς ή προλεταριακή έπανάσταση, ό νικηφόρος σοσιαλισμός, φέρνουν μιά καταπληκτική άνθηση τοϋ πολιτισμού. 'Ολόκληρος δ κόσμος πενθεί τό χαμό αύτοϋ τοΰ μεγάλου. Ή μεγαλύτερη δμως άπώλεια είναι γιά τούς σοβιετικούς συγγραφείς. Μένουμε δρφανοί. Ό δάσκαλός μας, ό δδηγητής, δ σύμβουλος καί δ φίλος μας είναι νεκρός. Στό πρόσωπό του χάσαμε τή ζωντανή συνείδηση τής σοβιετικής λογοτεχνίας. ""Αν προσπαθήσουμε τώρα νά καθορίσουμε τί στάθηκε γιά μάς ό Μαξίμ Γκόρκι σά συγγραφέας, σά δάσκαλος καί σάν άνθρωπος — κ' ή άπάντηση σ' αύτό τό έρώτημα δέν μπορεί νά δοθεί μονομιάς — δέν έχουμε ν' άντιμετωπίσουμε ένα φιλολογικό άπλώς καθήκον. Τό καθήκον μας είναι πολιτικό μέ τήν καλύτερη, τήν πιό καίρια σημασία τής λέξης. Περικλείνει τόν καθορισμό τοΰ χρέους τών συγγραφέων στό σημερινό στάδιο άνάπτυξης, στήν έποχή τής ακατανίκητης προόδου τοΰ σταχανοβικοΰ κινήματος, στήν έποχή τής νικηφόρας προλεταριακής δημοκρατίας, στήν έποχή τής έξάλειψης τών ταξικών διακρίσεων, δταν άρχίζει ή έξάλειψη τής κοινωνικής διαίρεσης σέ δουλειά τής πόλης καί σέ δουλειά τοΰ χωριοΰ, σέ έργασία χειρωνακτική καί πνευματική. Τί στάθηκε δ Γκόρκι γιά μάς τούς συγγραφείς: Λέμε: ήταν τό πρότυπό μας, δ οδηγητής, δ δάσκαλος καί φίλος μας. "Ομως δλες αύτές οΕ λέξεις άποτελοΰν μιά κατά προσέγγιση, καί μάλιστα χωρίς μεγάλη άκρίβεια, έκτίμηση τής σημασίας του. Ά ν προσπαθήσουμε νά δώσουμε έναν κάπως σαφέστερο δρισμό, θά ταίριαζε νά παραθέσουμε έκεϊνα πού είχε πεϊ ό Γκαίτε γιά τίς σχέσεις του μέ τούς νέους συγγραφείς, τή χρονιά πού πέθανε: 

-285

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

«Αάαχαλός μας είναι ί χ ε ϊ ν ο ς που κάτω ά π ' τήν χαθοΒήγ^αή του άαχούμαστε αέ μιά Βιαρχή Τέχνη χαί ό όποιος, χαθώς αιγά σιγά αποχτούμε έπιΒεξιότητα, μβς μεταβίβει βαθμιαία τήν άρχή που ή πραγμάτωαή της (ΐάς φέρνει αίγουρα ατό ποθητό τέρμα. Μ' αύτή τήν ϊννοια Βέν ήμουν δάοχαλος γ ι ά κανένα. Ά λ λ ά άν πρέπει νά πώ τί ατάθηχα γενιχά γ ι ά τούς Γερμανούς χι όχι μόνο γιά τους νέους ποιητές, τολμώ νά όνο-μάαω τόν εαυτό μου, άπβλιν&βρωτ») τους.»

Ό Γκαίτε συνοψίζει αύτήν τήν απελευθερωτική έπίδραση λέγοντας δτι έκεΐνο πού πάνω άπ' δλα δίδαξε στούς νέους ποιητές ήταν νά κάνουν τή ζωή τους πιό πλούσια και πιό σοβαρή. «Άλλά ή ποιητική πληρότητα είναι πληρότητα τής ίδιας της ζωής», λέει συγκεφαλαιώνοντας. Ή γλώσσα καί ή τεχνική τής γερμανικής ποίησης είχε ήδη φτάσει σ' ένα πολύ ψηλό έπίπεδο τήν εποχή έκείνη. Ή ποιητική έκφραση δέν παρουσίαζε πιά ανυπέρβλητες δυσκολίες. Αντίθετα δπήρχε ό κίνδυνος μιάς κούφιας τεχνικής υπεροχής, 6 κίνδυνος νά θεωρηθεί λαθεμένα ή τεχνική δεξιοτεχνία τής λογοτεχνικής μορφής γιά άληθινή ποίηση. Ό κίνδυνος αύτός, ή δουλεία άπ' τήν όποία ό Γκαίτε περηφανευότανε πώς άπελευθέρωσε τούς νέους ποιητές, ήταν ή αύταπάτη πώς μορφική δεξιοτεχνία σημαίνει κιόλας καλή ποίηση καί πώς τό περιεχόμενο κατά κάποιο τρόπο έμφανίζεται μέσα σ' αύτό τό υλικό άπό μόνο του. Ή «άπελευθέρωση» αύτή έγκειται στό δτι τούς έδειξε τόν άποφασιστικό ρόλο πού παίζει τό περιεχόμενο στή ζωή τοΰ ίδιου τοϋ •ποιητή. Απευθύνεται στούς νέους ποιητές καί μέ στίχους γεμάτους σοφό χιοΰμορ τούς λέει: J u n g l i n g , m e r k e dir in Zeiten W o sich Geist und Sinn erhoht, Dass die Muse zu b e g l e i t e n Doch zu l e i t e n nicht versteht.* "Ετσι ό άπελευθερωτής Γκαίτε, διακήρυξε πώς ή κουλτούρα τής ζωής είναι ή βάση τής καλλιτεχνικής καί λογοτεχνικής κουλτούρας. Βέβαια θά ήταν γελοίο νά πάρουμε κατά γράμμα τόν παραλληλισμό πού μδς προσφέρεται έδώ. "Ολοι μας ξέρουμε τή βασική
* Παλικάρι πρόσεξε, οτϊς ίπ οχες δπον ιό πνεύμα χι 6 rove άννψώνεται, καταλαβαίνει πώς ή Μονοα πρέπει νά συνοδεύει χι δχι νά όδηγεϊ. (Σ.Μ.) 

ΜΑΞΙΜ ΓΚΟΡΚΙ : Ο ΑΠΕΛΕ1ΘΕΡ2ΤΗΣ

286·

διαφορά πού Υπάρχει άνάμεσα στήν έποχή τοΟ προχωρημένου στά χρόνια ΓκαΓτε καί στή δική μας κι ό καθένας μας έχει γνωρίσει μέ τό παραπάνω τήν ουσιαστική διαφορά τών καθηκόντων που άντιμετωπίζει ή λογοτεχνία στίς δυό αύτές έποχές. Μά παρ' δλες τίς διαφορές αύτοΰ του είδους οί βασικές ιδέες τοΟ Γκαίτε έχουν γιά μάς τήν πιό μεγάλη σημασία άκριβώς στή σημερινή στιγμή. "Επειτα άπό τή δημοσίευση ένός άρθρου στήν Πράβνχα ποϋ έβαζε τετράγωνα τό πρόβλημα τής τέχνης καί τής λογοτεχνίας μας καί έθετε 6πό συζήτηση τό νατουραλισμό καί τό φορμαλισμό πού Υπάρχουν σ' αύτές, άνοιξε στήν "Ενωση Σοβιετικών Συγγραφέων μιά πλατειά συζήτηση. Δυστυχώς ό Μαξίμ Γκόρκι δέν μπορούσε νά παραβρεθεί μά έδωσε τήν άποψή του γιά τό θέμα αύτό μέ τή γνωστή χαραχτηριστική του ειλικρίνεια σ' ένα άρθρο δπου έγραφε:
«'Επειδή ή συζητηση δέ βγήκε άπ' αΰτή τήν ίδια τήν 'Ενωση άλλα υποδείχτηκε άπ' έξω μπορεί νά δημιουργηθεί ή άμφιβολία γιά τό κατά πόσο το θέμα θά προχωρήσει πιό πέρα άπο τά σκέτα λόγια.»

Αύτή ή κριτική παρατήρηση είναι χαραχτηριστική γιά τόν άπελευθερωτικό ρόλο πού έπαιζε δ Γκόρκι σιή λογοτεχνία μας. Ό Γκόρκι έβλεπε πώς αύτή ή ίδια ή ζωή έθετε μέ δλο καί μεγαλύτερη έπιτακτικότητα τό πρόβλημα τής Εξάλειψης τών Υπολειμμάτων τοϋ καπιταλισμοΰ στή Σοβιετική "Ενωση. "Εβλεπε άκόμα, πώς ένας σημαντικός άριθμός σοβιετικών συγγραφέων άντίκρυζε τό ζωτικό αύτό θέμα άπό τήν στενή οπτική γωνία τής λογοτεχνικής τεχνικής καί μόνο. Τί είναι λογοτεχνική κουλτούρα; Πάνω άπ' δλα είναι ή Επίγνωση τοϋ άνθρώπινου μεγαλείου, ή Ικανότητα νά διακρίνεις αύτό τό μεγαλείο παντοϋ δπου αληθινά Εκδηλώνεται στή ζωή, έστω καί ;ιέ μορφές κρυμένες καί άτελεΐς πού άκόμα δέν μπόρεσαν νά βροϋν καθάρια Εκφραση. Είναι ή ικανότητα ν' άνακαλύπτεις τήν άνάπτυξη τής ανθρωπότητας καί νά τήν κάνεις βίωμά σου κατανοώντας την εσωτερικά- ή ικανότητα ν' άναγνωρίζεις τά καινούρια πράγματα άπ' τήν πρώτη τους Εκδήλωση, αύτά τά πράγματα πού κυοφορούν τό μέλλον. Στήν μεγάλη του ομιλία στό πρώτο συνέδριο τής ΓΙανενωσιακής "Ενωσης τών Σοβιετικών Συγγραφέων ό Γκόρκι Εκανε τήν κριτική τής λογοτεχνίας μας βασικά άπ° τήν άκόλουθη σκοπιά. Ε ί π ε :
«Είμαστε πολύ ανεπαρκείς παρατηρητές τής πραγματικότητας».

Καί κατόπι χρησιμοποιώντας φαινομενικά ασήμαντες παρατηρήσεις, προχώρησε στό νά δείξει πώς ή συγκεκριμένη άνάπτυξη 

-286

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡίίΙΙΑ'ΙΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τοΟ νέου τύπου άνθρώπου, ή μετατροπή ολόκληρης τής πραγματικότητάς μας, άκόμα καί τοΟ τοπίου μας, ε ί χ α ν συχνά ξεφύγει ά π ' τό βλέμμα τών συγγραφέων μας κι άκόμα πώς πολλοί συγγραφείς μας δέν άπόκτησαν άκόμα έπαρκή αίσθηση γιά τό τί είναι καινούριο καί μεγάλο στήν πραγματικότητά μας.

Ό Γκόρκι έφτασε νά γίνει ό μεγαλύτερος συγγραφέας τής έποχής του γιατί κέρδισε δ ίδιος αύτή τή λογοτεχνική κουλτούρα, πού βασιζόταν πάνω σέ μιά κουλτούρα ζωής κάτω άπό τίς πιό άντίξοες συνθήκες άσιατικοΟ καπιταλισμού καί τσαρικής καταπίεσης. Σχετικά μ ' αύτό άξίζει νά διαβάσουμε τί λέει στ' άπομνημονεύματά του γιά τόν Λεωνίδα Άντρέγιεφ, πού τόν κατηγορεί διπλά, τόσο γιατί διέστρεψε δσο καί γιατί υποτίμησε μεγάλα φαινόμενα τής ζωής γιά χάρη τών υποκειμενικών λογοτεχνικών προκαταλήψεων. Ό Γκόρκι λέει έκεϊ:
«'Ορισμένα φαινόμενα τής πραγματικότητας μας, δηλαδή τά έντελώς σπάνια καί. θετικά φαινόμενα, πρέπει νά παρουσιάζονται άκριβώς όπως είναι καϊ μέ κανέναν άλλο τρόπο.»

Καί πιό κάτω:
«'Ακόμα δέν μπορώ νά συμφωνήσω πώς τέτοιες σπάνιες έκδηλώσεις τών ιδανικών άνθρώπινων αισθημάτων μποροϋν αϋθαίρετα νά διαστρέφονται άπό έναν ποιητή γιά χάρη κάποιου Αγαπημένου του δόγματος.»

Αύτός ό σεβασμός τοΰ μεγαλείου τής άνθρώπινης ζωής είναι τό θεμέλιο πού πάνω του στηρίζεται ή λογοτεχνική κουλτούρα τοΰ Γκόρκι καί είναι ταυτόχρονα ή πηγή τοΰ άδυσώπητου μίσους του γιά κάθε μορφή βαρβαρότητας. Αύτό πού πρέπει νά τονιστεί είναι ή λέξη «κάθε». Ό Γκόρκι μισοΰσε τήν «πρωτόγονη» βαρβαρότητα τής παλιάς Ρωσίας μέ φανατικό μίσος. Σ ' ολόκληρη τήν παγκόσμια λογοτεχνία δέ θά βρεθοΰν πολλοί πού νά μισοΰν τόσο βίαια τήν ήλιθιότητα καί τήν άπανθρωπιά, δσο δ Γκόρκι. Ό Γκόρκι μισοΰσε μέ προφητικό πάθος τήν δλο καί πιό βάρβαρη άπανθρωπιά τοΰ μονοπωλιακού καπιταλισμού. Τί θέση παίρνεις άπέναντι σ' ένα ιμπεριαλιστικό πόλεμο ; Τί θέση παίρνεις άπέναντι στό φασισμό; Αύτές ήταν ο βασικές έρωτήσεις πού καθόριζαν τή στάση του άντίΕ κρυ στούς άλλους συγγραφεΓς. 'Αλλά ή ματιά του πού άγκάλιαζε τά πάντα, ξεσκέπασε μέ τό ίδιο προφητικό μίσος κάθε μορφή ραφιναρισμένης καί έξιδανικευμένης βαρβαρότητας. Στήν δμιλία του στό συνέδριο τών συγγραφέων είχε πει γιά τό Ντοστογέφσκι:
« Ό Ντοστογέφσκι ονομάστηκε έρευνητής τής Αλήθειας. Ά ν πράγ- 

ΜΑΞΙΜ ΓΚΟΡΚΙ : Ο ΑΠΕΑΕ1ΘΕΡ2ΤΗΣ

287

ματι τήν άναζήτησε τή βρήκε μόνο στά κτηνώδη ζωικά ένστικτα τοϋ άνθρώπου καί τή βρήχβ δχι γ ι ά νά τήν πολεμήσει μά γιά νά τή δικαιώσει καί νά τή συχωρέσει».

Τό διαπεραστικό του βλέμμα είδε τήν ένιαία άρχή πού ύπήρχε πίσω άπό κάθε μορφή ιμπεριαλιστικής βαρβαρότητας. Λίγο τόν ένιαζε άν αύτή έκδηλωνόταν μέ τήν άπροκάλυπτη κτηνωδία τών φασιστικών βιαιοπραγιών, ή παρουσιαζόταν μετουσιωμένη σέ «πνευτικά» δελεαστική λογοτεχνική μορφή. Είδε πάντοτε και στά δυό τήν κοινή άρχή: τήν άποθέωση τοϋ κτήνους στόν άνθρωπο και τήν περιφρόνηση γιά κάθε τι πού στήν πορεία μιάς μακραίωνης έξέλιξης μετέτρεψε τά άνθρώπινα δντα άπό κτήνη σέ πραγματικούς άνθρώπους. "Ενιωθε βαθειά τήν άλήθεια τής αντίληψης τοϋ "Ενγκελς γιά τό ρόλο πού έπαιξε ή έργασία στήν πορεία αύτής τής έξέλιξης καϊ τήν άδιάσπαστη σχέση άνάμεσα στήν έργασία καί τήν άνθρώπινη μεγαλοσύνη άπό τήν μιά μεριά καί άντίθετα άνάμεσα στόν παρασιτισμό καί τή βαρβαρότητα άπ' τήν άλλη. Στήν ίδια δμιλία άπό δπου άναφέραμε τήν περικοπή γιά τό Ντοστογέφσκι, έπανειλημμένα έτόνισε τή σημασία πού έχει γιά τό συγγραφέα τό φολκλόρ, αύτή ή άγραφη ποίηση τοϋ έργαζόμενου λαοΰ πού δημιούργησε τά άρχέτυπα τών μεγαλύτερων ήρώων τής λογοτεχνίας καί τοΰ θρύλου, μορφές σάν τόν 'Ηρακλή, τόν Προμηθέα ή τό Φάουστ. Αύτή ή στενή ένότητα πού δπάρχει άνάμεσα στά πιό βαθιά προβλήματα καί τήν δπέρτατη τελειότητα τής μορφής στή λογοτεχνία άπ' τή μιά καί τήν λαϊκή καταγωγή τους άπ' τήν άλλη, μπορεί νά πραγματοποιηθεί συνειδητά καί χωρίς άντιφάσεις μόνο σέ μιά σοσιαλιστική κοινωνία. Ή λογοτεχνία μιάς ταξικής κοινωνίας άπ' τήν ίδια της τή φύση δέν μπορεί ποτέ ν' άφομοιώσει πραγματικά καί δλοκληρωμένα τήν καταπληκτική παρόρμηση πού δίνει ή άκτινοβολία τής λαϊκής ποίησης. Σέ έξαιρετικά εύνοϊκές περιστάσεις, δπως λ. χ . στήν 'Αναγέννηση, οί ιδιότυπες μεγαλοφυίες μερικών έξαιρετικών δημιουργικών πνευμάτων, δπως δ Σαίξπηρ, δ Θερβάντες ή ό Ραμπελαί, έκαναν κατά καιρούς δυνατή τή διαφύλαξη τουλάχιστο ένός μέρους αύτοΰ τοϋ θησαυροΰ μέ τήν αιώνια μορφή μιάς κορυφαίας λογοτεχνίας. Ή άντιφατική φύση τής λογοτεχνικής έξέλιξης σέ μιά ταξική κοινωνία έκδηλώνεται άνάμεσα στ' άλλα καί στό γεγονός δτι σέ ορισμένες περιστάσεις, ό μόνος δυνατός πραγματικά προοδευτικός δρόμος, μπορεί νά άπαιτεϊ μιάν άπομάκρυνση άπό τό λαϊκό στοιχείο (καθώς ό Μπιελίνσκι κι δ Τσερνυσέφσκι έδειξαν στήν περίπτωση τοΰ Λομονόσωφ) καί δτι άπ' τήν άλλη μεριά ή λαϊκή ποίηση μπορεί νά ξεπέσει σ' ένα στενό, ρηχό έπαρχιωτισμό. 

288

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Τ Ρ 2 Π Α · Ι · Κ 0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Οί άντιφάσεις αύτές μπορούν νά έξαλειφθούν μόνο μέ τήν άπελευθέρωση δλων τών σέ λανθάνουσα κατάσταση, καταπιεσμένων καί έξαρθρωμένων δυνάμεων τής έργατικής τάξης, σέ μιά μεγάλη προλεταριακή έπανάσταση. Μόνο μιά νικηφόρα προλεταριακή έπανάσταση δίνει τή δυνατότητα νά άνορυχθοϋν οί θησαυροί, νά χρησιμοποιηθούν αύτές οί δυνάμεις και νά άνέβουν ή λογοτεχνία καί ή τέχνη σ' ένα άφταστο ώς τότε ϋψος. Μά άκόμα καί στή Σοβιετική "Ενωση τά υπολείμματα τού καπιταλισμού πού άκόμα έπιζοϋν, βάζουν σοβαρά έμπόδια στήν πραγμάτωση αύτών τών δυνατοτήτων. "Οσο οί συγγραφείς δέν άποκτούν σαφή άντίληψη τού αληθινού άνθρώπινου μεγαλείου πού έκδηλώνεται στήν ποίηση τοϋ λαοϋ, δσο δέν άντιλαμβάνονται τήν καλλιτεχνική ύπεροχή πού δίνουν στήν λογοτεχνία οί γνήσιοι δεσμοί μέ τήν ποίηση, τότε ή φροντίδα τους γιά τή λαϊκή ποίηση, τά στοιχεία καί οί τάσεις πού συντελούν στήν άληθινή έκλαΐκευση τής λογοτεχνίας, δέ θά μείνουν παρά μιά άπλή φολκλοριστική ειδίκευση μέ έλάχιστη ή καί καμιά έπίδραση στή γενική έξέλιξη τής λογοτεχνίας. Ό Μαξίμ Γκόρκι, τοποθετούσε πάντοτε τδ πρόβλημα τοϋ λαϊκού στοιχείου στή λογοτεχνία σέ στενή σχέση μέ τήν κληρονομιά τοϋ παρελθόντος. Γιατί μόνον άν τδ λαϊκδ στοιχείο γίνει στήν ποίηση τδ έστιακό σημείο κάθε ιστορικής καί αισθητικής άντίληψης τής λογοτεχνίας, μποροϋν νά έρευνηθοϋν οί πραγματικές ιστορικές ρίζες τής τελευταίας. Ό ίδιος ό Γκόρκι είχε πολύ ξεκαθαρισμένε; απόψεις σ' αύτδ τό σημείο. Στήν ομιλία πού άναφέραμε πιό πάνω, τόνιζε :
«"Εχουμε κάθε λόγο νά ελπίζουμε πώς όταν οί μαρξιστές γράψουν τήν ιστορία τοΟ πολιτισμού, θά δούμε ότι ο ρόλος τής άστικής τάξης στη δημιουργία τοΰ πολιτισμού έχει υπερεκτιμηθεί υπερβολικά. 'Ιδιαίτερα στή σφαίρα τής λογοτεχνίας . . . »

Έδώ ό Γκόρκι έφαρμόζει στή σφαίρα τής λογοτεχνίας αύτά πού δ Μάρξ καί δ Ένγκελς, δ Λένιν καί δ Στάλιν είχαν πεϊ πριν άπ' αύτόν γιά τό ρόλο πού ή άστική τάξη έχει παίξει στήν ιστορία τών άστικών έπαναστάσεων. Δηλαδή δτι τά καθήκοντα τών άστικών έπαναστάσεων έκπληρώθηκαν πάντοτε μέ πραγματικά ριζοσπαστικό τρόπο άπό τά λαϊκά δημοκρατικά στοιχεία ίνάνχ ια στή θέληση τής άστικής τάξης. Μιά τέτοια φετιχιστική έμμονή στό δήθεν ήγετικό ρόλο τής άστικής τάξης στίς άστικές έπαναστάσεις είναι έκεϊνο πού δδήγησε στήν άξιοθρήνητη συνθηκολόγηση τών ρεφορμιστών μέ τήν άντιδραστική άστική τάξη. Ή ίδια υπάρχει καί στή ρίζα τής θεωρητικήςκατάρευσης τών άντιλήψεων τοϋ ΙΙλεχάνωφ. 'Αντίθετα ή γνήσια άνάπτυξη τής μαρξιστικής άντίληψης 

ΜΑΖΙΜ ΓΚΟΡΚΙ : Ο ΑΠΕΛΕΓΘΕΡΑΤΗΣ

289

άπό τό Λένιν, ή τακτική τής «δημοκρατικής δικτατορίας τοϋ προλεταριάτου καί τής άγροτιδς» πού δ Λένιν δλοκάθαρα διετύπωσε σάν συμπλήρωση τής άστικής έπανάστασης ένάντια στή θέληση τής άστικής τάξης, έκανε δυνατή τή μετάβαση τής άστικής έπανάστασης στήν προλεταριακή καί προετοίμασε έτσι τό δρόμο γιά τή νίκη τής προλεταριακής έπανάστασης τόν 'Οχτώβρη τοϋ 1917. Ή υπερεκτίμηση τοϋ δημιουργικού ρόλου τής άστικής τάξης είναι κατάλοιπο—πού προπαγανδίστηκε δπερβολικά άπό τούς ρεφορμιστές—τής παλιότερης άστικής απολογητικής και παραποίησης τής ιστορίας. 'Ο 'Αντρέ Ζϊντ είδε κάποτε μέ παρόμοιο τρόπο αύτή τήν έξέλιξη. Στό λόγο του στό Συνέδριο γιά τήν δπεράσπιση τοϋ πολιτισμού πού είχε γίνει στό Παρίσι, είπε :
« Ή λογοτεχνία δέν μπορεί ποτέ νά πάρει χαΐ νά άνανεώσει τή ίύναμή της α π έ πουθενά άλλοΟ, ϊξω άπό τΙς ρίζες της, το έδαφός της, τό λαό. Ή λογοτεχνία είναι σάν τόν 'Ανταίο πού έχανε τή δύναμη του xal τό κουράγιο του, όταν τά πό&ια του έχαναν τήν έπαφή τους μέ τή μητέρα γή, καθώς μας τό λέει μέ τόσο βαθειά σημασία ό έλληνικός μύθος. ΑδτοΙ πού στό βέκατο όγδοο αιώνα διαπότισαν τή γαλλική λογοτεχνία μας, μέ μιά καινούρια ζωτική δύναμη, πράγμα ποΐ> τόοο πολΐ> χρειαζόταν, δέν ήταν 6 Μοντεοκιέ οϋτε άκόμα ό Βολταΐρος, παρά τή μεγαλοφυία τους* όχι. ήταν οί r o t n r i e r s * . οί πληβείοι. Ή τ α ν ό Ζάν Ζάκ Ρουσσώ κι ό Ντιντερό.»

Ό Γκόρκι άποτελεί ύπόδειγμα σωστής σύζευξης αύτής τής κληρονομιάς. Στό έργο του οί δπέρτατοι σκοποί τής καλλιτεχνικής δημιουργίας είναι δργανικά ριζωμένοι στό πλαίσιο μιάς άληθινής επαναστατικής λαϊκότητας, χωρίς νά χάνουν καί τή σύνδεσή τους μέ τίς παραδόσεις τών μεγάλων άριστουργημάτων τής παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ή θεμελίωση τής καλλιτεχνικής ύπεροχής καί τής λαϊκότητας τής λογοτεχνίας βρίσκεται στήν πραγματικά βαθειά άντίληψη τής πραγματικότητας. Λόγου χάρη, στή νουβέλα του Κονοβάλωφ ό Γκόρκι δείχνει πώς ή αληθινή παρουσίαση τών γνήσιων προβλημάτων τής ζωής ασκεί συνταρακτική έπίδραση στούς άνθρώπους τοϋ λαοϋ, σέ σημείο πού ν' αλλάζει τή ζωή τους, καί πώς μιά τέτοια σοβαρή έπίδραση τής λογοτεχνίας στούς άνθρώπους, μπορεί νά προκύψει μόνον ά π ' τά βάθη τής άντίληψης τοϋ ίδιου τοϋ συγγραφέα γιά τή ζωή. "Εχοντας αύτή τήν άντίληψη γιά τό τί είναι λαϊκό, δ Γκόρκι ξεκόβει άπό τό ψεύτικο δίλημμα πού κατατρύχει τήν σέ άποσύνθε-

* Οί άνθρωποι τοϋ λαοϋ. Γαλλικά στό κείμενο. (Σ.Η.).

19 

-290

ΜΕΛΕΤΕΣ Γ Ι Α ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ση άστική τάξη: τό δίλημμα τοϋ «έλεφάντινου πύργου» άπ' τή μιά μεριά και τοϋ προπαγανδιστικού Ιργου άπ' τήν άλλη. Ό Γκόρκι άπορρίπτει τό φορμαλιστικό άποτράβηγμα άπ' τή ζωή μέ τόν Ιδιο αποφασιστικό τρόπο πού άπορρίπτει δλες τίς πρακτικιστικές άδυναμίες τής λογοτεχνίας. Σά συγγραφέας ό Γκόρκι υπήρξε πάντοτε σύγχρονος καί ποτέ δέν έβαλε μιά διαχωριστική γραμμή άνάμεσα στή δουλειά του σά συγγραφέα καί στή δουλειά του σάν Επαναστάτη δημοσιογράφου καί προπαγανδιστή. 'Αντίθετα, τά μεγαλύτερα άριστουργήματά του ξεπήδησαν πάντοτε άπό τή δημοσιογραφική του δουλειά. Ό Θωμάς Koqvτέγεφ βγήκε άπό τούς πρώτους αγώνες του, ένάντια στόν καπιταλισμό, δταν ήταν συντάχτης μιάς Επαρχιακής Εφημερίδας· ή Μάνα έπίσης, άπό τή δημοσιογραφική του δουλειά τόν καιρό τής πρώτης έπανάστασης· καί ό ΚΙΙμ Σάμγχιν άπό τόν άγώνα του ένάντια στούς υπονομευτές τής νικηφόρας προλεταριακής έπανάστασης. Μά κ' έδώ πάλι τό μάθημα πού πρέπει νά πάρουμε άπό τό Γκόρκι συνίσταται στό νά καταλάβουμε τόν πραγματικό ζωτικό δεσμό άνάμεσα σ' αύτόν καί τό γύρω του κόσμο. Ό Γκόρκι σά λογοτέχνης δέ μένει ποτέ ένας απλός δημοσιογράφος. Έ δημοσιογραφική του πείρα τόν βοήθησε νά δεϊ άπό πολύ κοντά τή ζωή, τις κινητήριες δυνάμεις της, τούς έπικρατέστερους τύπους της καί τις τυπικές συγκρούσεις της κι άκόμα νά πάρει μέρος ό Ιδιος σά μαχητής στόν άγώνα πού συνεχιζόταν. Ή πλατειά γνώση τοϋ κόσμου πού τήν άπόκτησε μ' αύτό τόν τρόπο καί τό βαθιά ποιητικό πλάσιμο τοϋ πλούσιου περιεχόμενου τής ζωής του, Εδωσαν τελικά τήν ικανότητα στό Γκόρκι νά διακρίνει καί νά δίνει λογοτεχνική μορφή σ' Εκείνα τά βασικά καί άποφασιστικά άνθρώπινα κίνητρα κ' Εκείνα τά άντικαθρεφτίσματα τής πραγματικότητας πού δέν είναι πάντοτε άμεσα όρατά στήν Επιφάνεια. 'Γι' αύτό τίς περισσότερες φορές προσεγγίζει τά προβλήματά του άπό μιάν όρισμΐνη άπόσταση καί γι' αύτό διεισδύει τόσο βαθιά στό παρελθόν γιά νά μάς παρουσιάσει τήν γένεση τών κυριότερων τύπων τής έποχής μας. Ό μελλοντικός ιστορικός τής έπανάστασής μας, Εκείνος πού θά έρευνήσει τίς δυσκολίες πού χρειάστηκε νά δπερνικηθοϋν πριν γίνει δυνατή ή δημιουργία μιάς σοσιαλιστικής κοινωνίας, θά πει γιά τόν Γκόρκι δ,τι είπε ό "Ενγκελς γιά τό έργο τοϋ Μπαλζά*:
«...άκόμα καί γιά τΙς οικονομικές λεπτομέρειες έμαθα περισσότερα ά π ' αύτό παρά άπό τά βιβλία όλων τών ιστορικών, οικονομολόγων καί στατιστικών τής έποχής.»

Χάρη σέ μιά τέτοια σταθερή ιστορική άντίληψη γιά τά κοινω- 

ΜΑΞΙΜ ΓΚΟΡΚΙ : Ο ΑΠΕΔΕΓΘΕΡβΤΗΣ

991

νικά φαινόμενα, ο Γκόρκι μπόρεσε νά ξεπεράσει τό νεότερο ψευτοδίλημμα : έλεφάντινος πύργος, ή προπαγανδιστική μπροσούρα. Γιατί καί οί δυό αύτοί δρόμοι—άν καί μέ άντίθετα μαθηματικά σημεία καί διαφορετικές υποκειμενικές προθέσεις—είναι τό Ιδιο άντιιστορικοί καί παραμένουν καί οί δυό τους προσκολλημένοι στήν άμεσα όρατή έπιφάνεια τής ζωής. Κουλτούρα σημαίνει πλατειά καί βαθειά γνώση τής ζωής καί σκοπός της είναι νά δώσει στόν άνθρωπο τήν πραγματική κυριαρχία πάνω στή ζωή. Ή ιστορία τής ζωής τοΟ Γκόρκι διαφέρει άπό τών περισσότερων συγχρόνων του συγγραφέων άκριβώς έξαιτίαςτοΰ πλάτους καί τοΟ βάθους τών ένδιαφερόντων του καί τής έντασης μέ τήν όποία εργάστηκε άπό τά νιάτα του ώς τό θάνατό του γιά νά πλατύνει καί νά βαθύνει τήν κουλτούρα του. Ό Γκόρκι δέν υπήρξε ποτέ Ενας άπλός συγγραφέα» μέ τήν' στενή σύγχρονη έννοια τής λέξης, δηλαδή ένας άνθρωπος πού φτιάχνει βιβλία βασισμένα σ' ένα έμφυτο χάρισμα, ειδικεύεται σ' αύτή τήν παραγωγή καί «παρατηρεί» τήν πραγματικότητα άπλά καί μόνο σάν ύλικό γιά τά μελλοντικά του βιβλία. Ό Γκόρκι έγινε μεγάλος συγγραφέας γιατί άσταμάτητα καί μέ έπιτυχία πολέμησε ένάντια στή φθοροποιό έπίδραση τοΟ καπιταλιστικού καταμερισμού τής έργασίας πάνω στό συγγραφέα. Αύτός ό άγώνας πλούτιζε άκατάπαυστα τήν πείρα του άπ' τή ζωή. Καί τό καλλιτεχνικό του άνάστημα μεγάλωνε άπό βιβλίο σέ βιβλίο. Ό κίνδυνος τής έξάντλησης τοΰ ταλέντου, τυπικός κίνδυνος μέ τόν όποιο άπειλεΐ τούς «ειδικευμένους» συγγραφείς ό καπιταλιστικός καταμερισμός τής έργασίας, δέν παρουσιάστηκε ποτέ σ' αύτόν. Ό Γκόρκι δέν παύει νά τονίζει πόσο μεγάλη ήταν ή σημασία τής έργασίας καθαυτής για τήν άνάπτυξη τοΰ ταλέντου του κα! γιά τή συγγραφική του δουλειά. Λέει λόγου χάρη γιά μιά συνομιλία πού είχε μέ τόν Λεωνίδα Άντρέγεφ:
«Τόν Βιαβεβαίωσα και πάλι, τοΰ ε ί π α πώς Βέν θεωρούσα τόν εαυτό μου ένα αραβικό άτι άλλά μόνο Ινα βαρύ άλογο κάρου καί πώς ήξερα πολύ καλά ότι ή έπιτυχία μου οφειλόταν λιγότερο ατά φυσικά μου προσόντα καί περισσότερο στήν έργατικότητά μου καί στήν ικανότητα νά βουλεύω σκληρά.»

Σ ' αύτή τήν έντονα πολεμική διατύπωση, τοΰτο είναι μιά τρομερή υπερβολή καί σίγουρα δέν άντιπροσωπεύει τήν πραγματική γνώμη τοΰ Γκόρκι γιά τόν έαυτό του. Ά λ λ ά παρ' δλες τις υπερβολές ύπάρχει ένας πυρήνας άλήθειας σ* αύτό. Ό Γκόρκι ποτέ του δέ θεώρησε πώς ούσία τοΰ ποιητικού ταλέντου είναι μιά παιχνιδιάρικη, έπινοητική φαντασία, μιά μορφική τελειότητα δφους ή όποιο- 

292

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ TON ΕΤΡ&ΠΛ'Ι'ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

δήποτε άλλο νεότερο διακριτικό γνώρισμα τής «μεγαλοφυίας». ΘεωροΟσε τή λογοτεχνική του προσωπικότητα σάν καρπό τής ίδιας του τής δουλειάς πάνω στόν έαυτό του. Αδτό βέβαια δέν πρέπει νά μάς έμποδίσει στήν προσπάθεια ν' άνακαλύψουμε τό μυστικό τής έμφυτης μοναδικής μεγαλοφυίας του, πού καθώς πιστεύουμε, βρίσκεται σ' ένα έντελώς άντίθετο σημείο άπό κει πού συνηθίζεται νά άναζητοΟμε τέτοια μυστικά, τόσο σ' αύτόν δσο καί σέ άλλους μεγάλους συγγραφείς. Ό Λέων Τολστόι, πού φυσικά ήταν ξένος καί αντίπαλος στόν πνευματικό κόσμο τοΟ Γκόρκι, είπε τούτα τά λόγια γι' αύτόν :
«Αέν μπορώ νά καταλάβω τό μυαλό οου... μά έχεις μιά σοφή καρβιά... ναί, μιά οοφή καρδιά.»

Μιά σοφή καρδιά. Αύτή είναι ίσως ή καλύτερη εικόνα πού δόθηκε ποτέ γιά τό Μαξίμ Γκόρκι. Έ εύκαιρία μέ τήν δποία έγινε ή παρατήρηση αύτή είναι τόσο χαραχτηριστική καί γιά τόν Τολστόι καί τό Γκόρκι, πού αξίζει νά άναφερθεΐ έδώ, ιδιαίτερα γιατί μάς έπιτρέπει νά βγάλουμε περισσότερα συμπεράσματα σχετικά μέ τό Γκόρκι σάν καλλιτέχνη. Ό Γκόρκι διηγιόταν στόν Τολστόι μιά ιστορία άπ' τά νεανικά του χρόνια. Δούλευε κάποτε σάν π α ραγιός καί κηπουρός στό σπίτι τής χήρας ένός στρατηγού. Ή χήρα αύτή, πού παλιότερα ήταν πόρνη, βρισκόταν πάντοτε μεθυσμένη καί συνεχώς τά έβαζε μέ μερικές κοπέλες πού έμεναν στό σπίτι. Μιά μέρα συνάντησε τά κορίτσια στόν κήπο καί άρχισε νά τά βρίζει μέ τά πιό αισχρά λόγια. Τά κορίτσια θέλησαν νά τό σκάσουν, άλλά ή στρατηγίνα τούς έφραξε τό δρόμο καί συνέχισε τό ύβρεολόγιο της. Ό Γκόρκι προσπάθησε νά μεσολαβήσει στήν άρχή μέ εύγενικά λόγια, μά δέν κατάφερε τίποτε. "Ωσπου στό τέλος άρπαξε τή γριά κυρία άπ' τούς ώμους καί τήν τράβηξε άπ' τήν έξώπορτα. ' Η μεθυσμένη στρίγγλα συνέχισε τίς βρισιές της μ' άκόμα χειρότερα λόγια καί κατηγόρησε τό Γκόρκι πώς είχε άνήθικες σχέσεις μ' ένα άπ' τά κορίτσια. Τελικά:
«Τράβηξε άπότομα τή ρόμπα της καί τήν άνοιξε, οήκωσβ τό μισοφόρι της καί οβρλιαξε : «— Είμαι καλύτερη ά π ' όλα αύτά τά βρωμοπόντικα». "Ε πιά έχασα κ ' έγώ τήν ψυχραιμία μου, τής γύρισα τήν πλάτη πρός τό μέρος μου καί τή χτύπησα στόν πισινό, ώσπου πήδησε τρέχοντας τό φράχτη καί τ ί ί α λ ε στά πόδια.»

Καί μ' δλο πού ή χήρα θέλησε νά τόν κρατήσει, δ Γκόρκι παράτησε άμέσως τή δουλειά. Αύτό φαινομενικά, δέν είναι παρά ένα τραχύ καί κάπως σκαμ- 

ΜΔ.ΞΙΜ ΓΚΟΡΚΙ : Ο ΑΠΕΔΕΪΘΒΡΒΤΗΣ

3ΘΒ

•πρόζικο Επεισόδιο τής άλήτικης ζωής τοΰ Γκόρκι. Άλλά είναι Ενδιαφέρον νά παρατηρήσουμε τήν αντίδραση τοΰ Τολστόι σ' αδτή τήν ιστορία. Στήν άρχή ξέσπασε σέ ξεκαρδιστικά γέλια κι δταν συνήλθε, είπε:
«''Ηταν έξαιρετιχή μεγαλοψυχία άπό μέρους αου νά τήν Βείρεις μόνο ίται Βά. 'Οποιοσθήποτε άλλος θά τής έσπαζε τά μούτρα.»

Κ ' Οστερα άπό μιά μικρή παύση είπε πάλι:
«'Αστείος άνθρωπος είσαι ! Μή μέ παρεξηγήσεις, μά είσαι πολϋ άστεϊος άνθρωπος ! Είναι χ α τ α π λ η χ τ ι χ ό τό πόσο χαλός έμεινες, άν χαϊ Hi ' χ ε ς χ ά θ · Βιχαίωμα νά είσαι χ α χ ό ς . Είσαι θυνατός, χι αϋτό είναι καλό...»

Τελειώνοντας αύτα του τά λόγια μίλησε καί γιά τή «σοφή καρδιά» τοΰ Γκόρκι, δπως άναφέραμε πιό πάνω. Ή απλότητα καί ή τραχύτητα αύτοΰ τοΰ άνέκδοτου μάς δίνουν μιά κατάλληλη εύκαιρία γιά νά δείξουμε δρισμένες πλευρές τοΰ χαραχτήρα τοΰ Γκόρκι, πλευρές πού έχουν σημασία τόσο άπ' τήν άνθρώπινη δσο κι άπ' τή λογοτεχνική άποψη. Ή πρώτη, είναι Εκείνο πού δ Τολστόι Εξέφρασε τόσο καθαρά : Ή γενναιοψυχία του, ή Ενστικτώδης μετριοπάθειά του άκόμα καί στήν όργισμένα αυθόρμητη άντίδρασή του στή σκληρότητα καί τήν αισχρότητα τής χήρας τοΰ στρατηγοΟ. Χωρίς νά διστάσει ούτε στιγμή, τήν τιμωρεί άμέσως καί τήν ντροπιάζει, μά όχι παραπάνω άπ' δ,τι είναι άπόλυτα άναγκαΐο, ούτε μιά σταλιά περισσότερο. Ποτέ δέν άφήνεται νά ξεπέσει ούτε γιά μιά οτιγμή στό δικό της Επίπεδο χυδαιότητας καί κτηνωδίας. Ωστόσο άντιμετωπίζει τήν τραχύτητα μέ τραχύτητα. Άλλά — ένστικώδικα καί πάλι — δίνει στή σκηνή, πού άρχίζει χυδαία, μιά χιουμοριστική νότα, πού αντιπαρατάσσεται άνθρώπινα καί καλλιτεχνικά σ' αύτή τή χυδαιότα. Παρ' δλη τήν τραχύτητα πού Εχει, ολόκληρο τό άνέκδοτο Εκφράζει τόν άνδρισμό τοΟ Γκόρκι, τήν Εσωτερική του αγνότητα καί λεπτότητα τό ίδιο καθαρά δσο κι δλες οί άλλες Εκδηλώσεις του καί δλα τά γραφτά του. Πραγματικά είχε μιά σοφή καρδιά. Αδτή ή σοφία τής καρδιάς του Εχει τεράστια καλλιτεχνική σημασία. Ή νεότερη τέχνη όποφέρει, άνάμεσα στ' άλλα, κι άπό ένα άλλο ψευτοδίλημμα : τήν άντίθεση «λεπτότητας» καί «χοντροκοπιάς». Καί διαρκώς πέφτει στό ένα ή τό άλλο άπ' αύτά τά λαθεμένα άκρα. "Οπως καί κάθε άλλο πρόβλημα στήν τέχνη, Ετσι κι αύτό ξεπηδάει μέσα ά π ' τήν ίδια τή ζωή. Ό νεότερος συγγραφέας άντικρύζει τή συνεχώς αύξανόμενη κτηνωδία τής ζωής χωρίς νά 

294

ΜΕΑΕΤΒΣ Γ Ι Α ΤΟΝ ΒΓΡ2ΠΑ Ι Κ 0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

μπορεί νά κάνει τίποτα. Καί είτε παραδίνεται σ' αύτή τήν κτηνωδία καί τή ζωγραφίζει στή γυμνή, χωρίς νόημα, ζωώδη χοντροκοπιά της, είτε δραπετεύει άπ' αύτήν πηγαίνοντας σέ μιά περιοχή δπου τό άποτράβηγμά του άπό τή ζωή καί τήν κτηνωδία της μπορεί νά γίνει έπιφανειακά πιστευτό, δηλαδή καταφεύγοντας στό κενό «ραφινάρισμα». *Η τραχύτητα τών παλιών συγγραφέων δέν έχει καμιά σχέση μ' αύτό τό δίλημμα. Στίς τραχιές σκηνές πού βρίσκουμε στό Σαίξπηρ, τό θερβάντες ή τό Ραμπελαί, ξεσπάνε μέ άρκετά ζωώδη τρόπο πολλά άγρια άνθρώπινα πάθη, γιατί χωρίς τήν άπεικόνιση τέτοιων παθών κανένας πίνακας τής ζωής δέν μπορεί νά είναι πλήρης. Άλλά τά πάθη αύτά είναι βαλμένα στή σωστή τους θέση μέσα στήν εικόνα τοϋ κόσμου πού μάς παρουσιάζουν οί μεγάλοι ποιητές καί πεζογράφοι. Ό ποιητής πού έχει γνήσια κουλτούρα, ό ποιητής πού μέ τό μυαλό καί τό αίσθημα κατέχει τή ζωή, άναγνωρίζει έπίσης, κοντά στίς θετικές, καί τίς άρνητικές της δυνάμεις. Καί μάλιστα βρίσκει καλλιτεχνική απόλαυση στόν άγώνα πού γίνεται άνάμεσά τους, γιατί ή γνώση του γιά τούς άνθρώ πουςκαΐήπίστητουστή θεμελιακή τους καλοσύνη, τόν κάνει νά μήν αμφιβάλλει ποτέ γιά τήν τελική της νίκη πάνω στά ζωώδη τους ένστικτα. Άλλά ό νεότερος συγγραφέας είναι άπροστάτευτος μπροστά στήν κτηνωδία τής έποχής του. Αύτό δμως δέ συμβαίνει στό Γκόρκι. Εκείνος είχε μιά «σοφή καρδιά 3. Στόν άγώνα άνάμεσα στίς έξανθρωπιστικές δυνάμεις καί τήν κτηνώδη βαναυσότητα πού γεννιέται στήν ταξική κοινωνία, δέν έχασε ποτέ άπ' τά μάτια του τό δρόμο πού έβγαζε άπ' τό άδιέξοδο. Καί, πολύ περισσότερο, ποτέ δέν έπαψε νά άγωνίζεται γιά τό άνοιγμα αύτοϋ τοϋ δρόμου, πού είναι ό σοσιαλισμός. Τό πάθος αύτοϋ τοϋ άγώνα τοϋ έδωσε τήν ικανότητα νά βρεί μιά καλλιτεχνική ισορρόπηση έκεΐ πού οί σύγχρονοι του έβλεπαν τή δυσαρμονία τών δυό λαθεμένων άκροτήτων τους. Έ τέχνη τοϋ Γκόρκι αγνοεί έντελώς τίς μοντέρνες λαθεμένες άκρότητες, δηλαδή τήν «οικεία» τέχνη πού βρίσκεται στόν ένα πόλο καί τήν απομακρυσμένη άπό τήν πραγματικότητα ψευτομνημειακή τέχνη πού βρίσκεται στόν άλλο. Ό Γκόρκι δέν αντιγράφει σχολαστικά τή φύση ούτε διαστρέφει τήν πραγματικότητα γιά χάρη ένός τεχνητοϋ στυλιζαρίσματος. "Εχει σοφή καρδιά καί συνεπώς σοφές αισθήσεις πού μπορούν νά άνασύρουν στήν έπιφάνεια άπ' τά βάθη τής πραγματικότητας τά ούσιαστικά γνωρίσματά της. Κ' έπειδή τό κάθε τι πού βλέπει καί πλάθει είναι άπ' τήν άνθρώπινη άποψη έξαιρετικά σημαντικό, μπορεί νά παρουσιάζει σκηνές τής καθημερινής ζωής πού φαινομενικά δέν έχουν ένδιαφέρον, χωρίς νά χάνει τήν πραγματική 

ΜΑΕΙΜ

ΓΚΟΡΚΙ : Ο ΑΠΕΑΕΪΘΕΡίίΤΗΣ

395

μνημειακότητά του χαί νά γίνεται «οικείος». Μπορεί νά άπεικονίζει τά τραχύτερα πράγματα πού υπάρχουν στους άνθρώπους μέ δλη τους τή βαναυσότητα, χωρίς οδτε μιά σκιά άπ' τή νεότερη χοντροκοπιά νά πέφτει στό γράψιμό του καί χωρίς νά βρίσκεται στήν άνάγκη νά καταφύγει σέ μιά ψεύτικη μνημείακότητα. Στδ διάστημα τής μακρόχρονης, πολυκύμαντης καί έπίμοχθης ζωής του, ό Γκόρκι άνέδασε σ' Ενα άκόμα πιό ψηλό έπίπεδο αότό τό έμφυτο αίσθημα γιά τό τί είναι άνθρώπινο καί άνθρώπινα γνήσιο. Ό σύνδεσμός του μέ τό έπαναστατικό κίνημα τής έργατικής τάξης, ή έμπειρία του άπ' τόν άγώνα καί τή νίκη τοΰ προλεταριάτου, άνέπτυξαν τήν κουλτούρα του καί τήν τέχνη του σέ άκόμα μεγαλύτερη τελειότητα. Ό Γκόρκι είναι δ πρώτος μεγάλος δάσκαλος τοΰ σοσιαλιστικού ρεαλισμοΰ, γιατί άπέδειξε συγκεκριμένα στό καλλιτεχνικό του έργο, πώς οί άντιφάσεις τής άστικής τέχνης μποροΰν νά όπερνικηθοΰν στήν καλλιτεχνική πράξη. "Οποιος ζεί έπιφανειακά, χωρίς πλούσιο περιεχόμενο ζωής, τότε τά έργα του άναγκαστικά θά μένουν άπό καλλιτεχνική άποψη ρηχά, στεγνά, καί δίχως ξεχείλισμα ζωής. Άλλά άκριβώς αότό τό ξεχείλισμα ζωής δπάρχει στή μεγάλη σοσιαλιστική μας πραγματικότητα. Ό μ ω ς πολλοί δέν καταλαβαίνουν δτι «μόνο» ή ματιά τοΰ Γκόρκι συλλαμβάνει σωστά τό άνθρώπινο μεγαλείο αύτής τής ζωής. Δέν καταλαβαίνουν δτι ή σοφή καρδιά τοΟ Γκόρκι ζεί δημιουργικά τόν παλμό αδτής τής μεγάλης έποχής. Δέν καταλαβαίνουν τά λόγια τοΰ Στάλιν: «προσοχή στόν άνθρωπο». Τό έργο τοΰ Γκόρκι είναι μιά μεγαλόπρεπη προετοιμασία αύτών τών λόγων. ΙΙολλά άπό τά έργα μας, άκόμα καί έκείνα πού σάν δδηγό τους έχουν, αύτά τά λόγια, μένουν στόν έξωτερικό τύπο τους. Ά ς συγκρίνει κανείς πώς στέκει δ Γκόρκι άντίκρυ στούς άνθρώπους πού δημιουργεί καί πώς πολλοί άπό τούς συγγραφείς μας. Ανεξάρτητα άπ' τό άν στήν άπεικόνιση τών άνθρώπων παρουσιάζουν νατουραλιστικά ή φορμαλιστικά λάθη (ή καί τά δυό μαζί), πίσω άπό κάθε τέτοιο λάθος υπάρχει μιά άκαμπτη, άφηρημένη, γραφειοκρατική οτάοη άντίκρυ στούς άνθρώπους, μιά άψυχη «τακτοποίηση σέ συρταράκια» καί ταξινόμηση, μιά παραγνώριση τής συγκεκριμένης μοναδικότητας πού υπάρχει στόν άνθρωπο καθώς καί μιά έλλειψη συγκεκριμένης γενίκευσης, στή διερεύνηση τοΰ συγκεκριμένου δεσμοΰ τών άτομικών πεπρωμένων μέ τή ζωή τής κοινωνίας. Ή γραφειοκρατική ρουτίνα είναι στήν πραχτική ζωή ή γραμμή τής πιό μικρής άντίστασης γιά τό διώξιμο άπό τή σύγχρονη έποχή τών υπολειμμάτων τής παλιάς ζωής. Άλλά πλανάται κανείς σοβαρά, δταν νομίζει πώς ή σημερινή έμφάνιση λογοτεχνικής δεξιοτεχνίας ή ή «πολυμάθεια» τής χυδαία κοινωνιολογι- 

296

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡ&ΠΑ Ι ΕΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

κής «τακτοποίησης σέ συρταράκια» είναι κάτι καλύτερο άπό τή γραφειοκρατική ρουτίνα. Ξαναθυμόμαστε πάλι τά λόγια πού είπε ό Γκόρκι σχετικά μέ τή συζήτησή μας γιά τή λογοτεχνία. Ή ψεύτικη τέχνη πηγάζει κι αύτή άπ' τή ζωή τό Ιδιο δπως κ' ή καλή. Ή πρώτη πηγάζει άπό ϊναν ψεύτικο τρόπο ζωής κ' ή δεύτερη πηγάζει άπό ίνα σωστό τρόπο ζωής. 'Αξίζει νά τό βάλουμε καλά στό μυαλό μας δτι τά λάθη κάθε λογοτεχνίας βγαίνουν μέσα άπό τή ζωή τοΰ συγγραφέα. Πίσω άπό κάθε ψεύτικη λογοτεχνική παρουσίαση ένός ζητήματος μορφής, κρύβεται μιά ψευτιά, μιά ρηχότητα, μιά διαστρέβλωση κτλ. τής κοσμοθεωρίας. Καί κάθε κοσμοθεωρητική άδυναμία, πηγάζει άπ' τή ζωή τοΰ άνθρώπου πού έχει αύτή τήν κοσμοθεωρία. Ή τέχνη δέν μπορεί νά είναι μόνο ένας πιστός καθρέφτης τής ζωής, άλλά καί ένας μεγεθυντικός καθρέφτης τοΰ ίδιου τοΰ καλλιτέχνη. "Ο,τι έχει μείνει μέσα στόν καλλιτέχνη άχώνευτο, ώμό, στεγνό, διεστραμένο, ζωώδες, βαρβαρικό, παρουσιάζεται καί στό έργο του, άλλά έναργές καί μεγεθυμένο. ΟΕ σημερινοί λογοτεχνικοί άγώνες τής έποχής μας, άποτελοΰν μέρος τοΰ άγώνα ένάντια στά ύπολείμματα τοΰ καπιταλισμοΰ πού έξακολουθοΰν νά έπιζοΰν στήν ύπαρξη καί τή συνείδηση τοΰ ανθρώπου. Ό Μαξίμ Γκόρκι ήταν ίνας μεγάλος σκαπανέας αύτοΰ τοΰ κινήματος. Είχε πραγματικά δπερνικήσει τήν τέχνη τοΰ καπιταλιστικού αίώνα. 'Εμείς στεκόμαστε στή μέση αύτής τής άναστάτωσης καί τό έπίκαιρο στήν κληρονομιά τοΰ Γκόρκι είναι τό δτι αύτός μάς έδειξε τό δρόμο γιά νά Υπερνικήσουμε αύτά τά ύπολείμματα. "Ετσι ό Γκόρκι έχει γίνει ό άπελευθερωτής μας, μέ τήν έννοια πού έδινε δ Γκαίτε στή λέξη αύτή.
(1936) 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΕΝΑΤΟ

ΜΑΞΙΜ

ΓΚΟΡΚΙ

II. Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΩΜΩΔΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗΣ ΡΩΣΙΑΣ «Μιά έπανάσταση μπορεί νά νικήσει μονάχα όταν τά " κ α ταπιεζόμενα στρώματα" δε θέλουν πιά τό παλιό χαθεστώς καί τά "κυρίαρχα στρώματα" δΐ μποροϋν πιά νά τό κρατήσουν. Αύτή τήν άλήθεια θά μπορούσε κανείς νά τήν έχφράσει μέ άλλα λόγια. Ι τ σ ι : Μιά έπανάσταση είναι άδύνατη χωρίς μιά κρίση ποΐ> νά αγκαλιάζει ολόκληρο τό έθνος, τόσο τοϋς έκμεταλλευτές όσο καί τοϋς εκμεταλλευόμενους.» Λένιν : «Ό άριοτεριομίς, παιδική άρρώοτεια τοΰ κομμουνισμοί·

I Τό Εργο τοϋ Γκόρκι διατρέχει ολόκληρη τήν περίοδο πού κατά τή διάρκεια της ώρίμαζε ή ρωσική Επαναστατική κρίση, καλύπτει τήν πορεία έκείνη πού δδήγησε στή μεγάλη όχτωβριανή έπανάσταση. Ό Γκόρκι είναι μεγάλος συγγραφέας — άκόμα κι αν τόν κρίνουμε μέ τά μέτρα τών μεγάλων κλασικών ρεαλιστών — Επειδή είδε καί άπεικόνισε κάθε Εκφανση αύτης τής Επαναστατικής κρίσης. Ό Γκόρκι δέν Εδειξε μόνο τήν άνάπτυξη τοϋ έπαναστατικοϋ κινήματος άνάμεσα στούς Εργάτες τής βιομηχανίας και τούς άγρότες, άλλά Εδωσε Εξίσου μεγάλη προσοχή στήν άπεικόνισή τής άστικης τάξης, της μικροαστικής τάξης, της διανόησης, δείχνοντας λεπτομερειακά πώς καί γιατί οί άνθρωποι πού άνήκαν σ' αύτά τά στρώματα, πολύ καιρό πριν νά ξεσπάσει ή Επανάσταση, δέν μποροϋσαν πιά νά ζήσουν μέ τόν Γ παλιό τρόπο» καί πώς καί γιατί οί άλυτες συγκρούσεις, πού χωρίς αύτές μιά έπανάσταση είναι άδύνατη, είσορμοϋσαν στή ζωή τών ανώτερων στρωμάτων. Ή δημιουργική μέθοδος τοΰ Γκόρκι είναι πολύπλευρη καί βαθειά. "Ο,τι είχε πει ό Μάρξ γιά τό Μπαλζάκ θά μπορούσε τό ίδιο νά ισχύσει καί γι' αύτόν. Σύμφωνα μέ τό Λαφάργκ, ό Μάρξ έλεγε πώς ό Μπαλζάκ δχι μόνο ζωγράφισε τούς πιό σημαντικούς τύπους τής έποχής του, άλλά καί
«προφητικά δημιούργησε τύπους ποϋ στόν καιρό τοϋ Λουδοβίκου Φιλίππου υπήρχαν άχόμα μόνο σέ έμβρυακή μορφή χαί δέν αναπτύχθηκαν 

298

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡ&ΠΑ Ι ΕΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ίλέτελα παρά μετά το θάνατο τοΰ Λουδοβίκου Φιλίππου, ατή διάρκεια τής βαοιλείας τοΰ Ναπολέοντα Γ ' . ·

Ό Γκόρκι θεωρείται τέτοιος μεγάλος ιστορικός τής κοινωνίας τής προεπαναστατικής Ρωσίας, έπειδή έπιασε τίς άποφασιστικές έξελικτικές τάσεις σέ κάθε τομέα τής ρωσικής κοινωνίας, τάσεις πού άκόμα διατηρούν τή σπουδαιότητά τους στή δική μας έποχή τοΰ σοσιαλισμού στή Ρωσία, μ* δλο πού βέβαια έχουν τροποποιηθεί σημαντικότατα έξ αίτιας τής επίδρασης μιάς έπανάστασης πού κατάστρεψε τήν παλιά Ρωσία κ' έκανε νά γεννηθεί μιά καινούρια. Τά έργα τοΰ Γκόρκι ήταν προφητικά δχι μόνο άπό τήν άποψη τών τύπων τών διάφορων άντεπαναστατικών ά ,ύνων ένάντια στή δικτατορία τοΰ προλεταριάτου, άλλά άκόμα άπ' τήν άποψη τών τυπικών ύπολειμμάτων τοΰ καπιταλισμού πού έπέζ-,,σαν μετά τήν έπανάσταση. "Ετσι μπορεί νά ειπωθεί πώς δ Γκόρκι ξανάπλασε ποιητικά τίς προϋποθέσεις καί τήν προϊστορία τής μεγάλης πανεθνικής κρίσης τής ρωσικής κοινωνίας. Μπορεί νά ειπωθεί άκόμα πώς τούς πολυάριθμους τύπους καί τά πεπρωμένα πού περιγράφει, τούς συνενώνουν πάρα πολύ δυνατοί ιστορικοί καί κοινωνικοί δεσμοί καί πώς μ' αύτή τήν έννοια (άλλά μόνο μ' αύτή) τό έργο του είναι ένα σύνολο μέ έσωτερική συνοχή, μιά «'Ανθρώπινη Κωμωδία» τής προεπαναστατικής Ρωσίας. Ό Γκόρκι σπάνια συνέδεε μεταξύ τους τά έργα του. Καί μ' δλο πού αύτά παριστάνουν διάφορες δψεις καί στάδια μιάς μεγάλης πορείας, τά πρόσωπα πού έμφανίζονται στά διάφορα μέρη δέν ξέρουν τίποτα τό ένα γιά τό άλλο. Αύτή ή άπόκλιση άπό τόν μπαλζακικό κύκλο δέν είναι τυχαία. Έ ν α ούσιαστικό κομμάτι τοΰ έργου τοΟ Γκόρκι είναι αφιερωμένο στήν απεικόνιση τής ζωής στίς παλιές ρούσικες έπαρχίες, μέ δλη τους τή βάρβαρη γύμνια κ' ερημιά. Ό έξωτερικός κόσμος, καί μερ.κές φορές άκόμα καί ή κοντινή κωμόπολη, είναι μόνο ένα μικρό στίγμα στόν ορίζοντα. Μιά μπαλζακική σύνδεση τών διάφορων κομματιών μέ τήν έπανεμφάνιση τών ίδιων προσώπων σέ διαφορετικούς μύθους, δέ θά ταίριαζε μέ τό σκοπό τής παρουσίασης αύτής τής ερημιάς. Μονάχα δταν άργότερα ό Γκόρκι άπεικονίζει τό τράνταγμα καί τό άνακάτωμα δλων τών τάξεων τής κοινωνίας άπό τήν έπανάσταση, ή ιδέα ένός κύκλου γίνεται καλλιτεχνικά δυνατή. ( Έ τ σ ι ό Γιεγχόρ Μπονίίτσωφ καί δ Ντοατιγχάγεφ, τά τελευταία μεγάλα θεατρικά του έργα, αλληλοσυνδέονται). Στήν δλότελα κλειστή τροχιά μιάς μικρής έπαρχιακής πόλης δ Γκόρκι δείχνει τό μάταιο τών πρώτων έπαναστατικών κινήσεων, τήν άπομόνωσή T U CC7ZΟ τή ζωή τών μαζών (δπως λ.χ. ή δολοOC 

Η ΑΝΘΡ2ΠΙΝΗ Κ2Μ2ΑΙΑ ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

29*

φονία τοΰ τσάρου 'Αλέξανδρου Β'). Καί κατόπι δείχνει πώς αύτή ή κατάσταση μεχαβάλλεχαι μέ χή γέννηση καί χήν άνάπτυξη τοΰ έργατικοϋ έπαναστατικοϋ κινήματος. Στόν Kit μ Σάμγκιν, ό Γκόρκι είναι ήδη σέ θέση νά άναπλάσει τις ιδεολογικές απηχήσεις πού είχε τό κίνημα τής έργατικής τάξης άνάμεσα στούς μικροαστούς καί τήν άστική διανόηση. Τό κύριο θέμα τοΰ έργου ζωής τοΰ Γκόρκι είναι δτι οί άνθρωποι δέν μποροΰν πιά νά ζήσουν μέ τόν τρόπο πού ζοΰσαν παλιότερα. Ό Γκόρκι άρχισε τή σταδιοδρομία του σάν έκφραστής τών άπόκληρων τής ζωής, άλλά αργότερα άναδείχτηκε σέ ποιητή τής γενικής ταξικής ανακατάταξης καί τής ταξικής διαφοροποίησης πού έγινε στή Ρωσία στις τελευταίες δεκαετίες πού προηγήθηκαν άπ' τήν έπανάσταση. 'Εκείνο πού πρώτα - πρώτα απεικόνισε έδώ ήταν τό πώς οί άνθρωποι έξελίσσονται σέ μέλη μιάς τάξης. Αύτή ή τοποθέτηση τοΰ προβλήματος ξεχωρίζει ολοκάθαρα τό Γκόρκι άπό τό γενικό ρεΰμα τής νεότερης άστικής λογοτεχνίας καί άπό τή χυδαία κοινωνιολογία, πού είναι ή ιδεολογική της άντανάκλαση, καί άντιλαμβάνεται τούς άνθρώπους καί τήν τάξη στήν όποία άνήκουν σά μιά μηχανική ένότητα. Ή ιδιότητα τοΰ μέλους μιάς τάξης άντικρύζεται άπ' αύτήν σά μιά σχεδόν βιολογική καί σίγουρα άμετάλλαγη άναγκαιότητα, σά μιά μοίρα πού πρέπει νά γίνει άποδεχτή. Οί τέτοιοι συγγραφείς καί χυδαίοι κοινωνιολόγοι σημάδευαν τούς άνθρώπους μέ «ταξικά στίγματα» δπως στόν παλιό καιρό οί κατάδικοι στιγματίζονταν μέ πυρωμένο σίδερο δταν τούς στέλναν στά κάτεργα. Ό Γκόρκι πού είχε μιά ολότελα διαφορετική, μιά άκόμα καί συνειδητά άντίθετη άντίληψη γιά τή φύση τών ταξικών χαραχτηριστικών, έλεγε:
«Λέ χωράει συζητηση πώς τα " τ α ξ ι κ ά χαραχτηριοτικά" είναι ό κύριος. ό άποφβοιστικός παράγοντας οτήν άνάπτυξη τής " ψ υ χ ή ς " καί πώς καθορίζουν πάντοτε, οέ μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, τά λόγια και τά έργα τών άνθρώπων. Μέσα στή σκληρη τυραννία τού καπιταλιστικού κράτους. οί άνθρωποι άναγκάζονταν νά είναι τά άσήμαντα xzl υπάκουα μυρμήγκια τής μυρμηγκοφωλιάς, καθώς ήταν καταδικασμένοι να παίζουν αύτό τό ρόλο έξαιτίας τής άοταμάτητης πίεσης τής οικογένειας, τού σχολείου, τής ίκκληοίας και τών εργοδοτών, τό ένστικτο τής αυτοσυντήρησης τους έσπρωχνε νά υποτάσσονται στούς νόμους καί τά έθιμα πού υπήρχαν. "Ολα αύτά είναι σωστά, άλλά ό συναγωνισμός μέσα στή μυρμηγκοφωλιά είναι τόσο δυνατός καί τό κοινωνικό χάος καθώς αύξάνει μέσα στήν άστική κοινωνία γίνεται τόσο χειροπιαστό, πού τό Ιδιο τό αίσθημα τής αύτοσυντήρηοης πού κάνει τούς άνθρώπους υπάκουους δούλους τών καπιταλιστών, έρχεται σέ δραματική σύγκρουση μέ τά " τ α ξ ι κ ά χαραχτηριοτικά".»

Σέ τούτη τή θεωρητική συγκεφαλαίωση τής λογοτεχνικής πρα- 

-800

ΜΒΛΒΤΕί ΓΙΑ ΤΟΝ Β Γ Ρ 2 Π Α Ι Κ 0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

-κτικής του, δ Γκόρκι έδειξε μιά ασύγκριτα βαθύτερη κατανόηση τή; μαρξιστικής άντίληψης γιά τή διαλεκτική σχέση άνάμεσα στό άτομο καί τήν τάξη του (καϊ ιδιαίτερα στήν καπιταλιστική κοινωνία) άπ' δλους τούς λεγόμενους μαρξιστές τής «φιλολογικής έπιστήμης». Νά τί είχε πεΐ 6 ίδιος ό Μάρξ γιά τή σχέση αύτή άνάμεσα σέ τάξη καί άτομο πού υπάρχει στήν καπιταλιστική κοινωνία :
«'Αλλά οτήν πορεία τής "ιστορικής Ανάπτυξης χαι άχριβώς σάν άποτέλεσμα τοΰ άναπόφευχτου γεγονότος έτι μέσα στον καταμερισμό τής Εργασίας οί κοινωνικές σχέσεις παίρνουν μιά άνεξάρτητη δπαρξη. Εμφανίζεται ίνας διαχωρισμός μέσα στή ζωή τοΰ κάθε άτόμου, ά π ' τή μιά μεριά στό προσωπικό στοιχείο χι ά π ' τήν άλλη στό στοιχείο ποϋ καθορίζεται άπό κάποιο κλάδο τής εργασίας χαί τίς συνθήχες που Επικρατούν, σ' αυτόν...»

Ό διαχωρισμός, άνάμεσα στό προσωπικό άτομο καί τό ταξικό άτομο, ή συμπτωματική φύση τών συνθηκών ζωής τού άτόμου παρουσιάζονται μόνο μέ τήν έμφάνιση τής τάξης, πού ή ίδια είναι προϊόν τοΰ άστισμοΰ. Αύτός ό συμπτωματικός χαραχτήρας γεννιέται καί άναπτύσσεται μονάχα άπ' τό συναγωνισμό καί τήν πάλη πού γίνεται άνάμεσα στά άτομα. Έ τ σ ι , στή φαντασία, τά άτομα, •κάτω άπ' τήν κυριαρχία τής άστικής τάξης, φαίνονται πιό έλεύθερα άπό πρωτύτερα γιατί οί συνθήκες ζωής τους φαίνονται συμπτωματικές. Στήν πραγματικότητα βέβαια είναι πολύ λιγότερο έλεύθερα. {•ιατί υπόκεινται περισσότερο στόν άντικειμενικό καταναγκασμό. Ό Γκόρκι άπεικονίζει αύτή τή συμπτωματική, πολύπλοκη καί άντιφατική πορεία μέ τήν οποία ή ζωή πλάθει τούς άνθρώπους σέ μέλη τής κοινωνίας, δηλαδή τή διαδικασία μέ τήν όποία ή άμοιβαία άλληλεπίδραση άνάμεσα σέ άνθρωπο καί κοινωνικό περιβάλλον φτιάχνει τήν προσωπικότητα. Ό Γκόρκι άκόμα δείχνει πώς μέσα σ' αύτή τή διαδικασία τής διαμόρφωσης τής προσωπικότητας, άναπτύσσονται τά χαραχτηριστικά πού κάνουν τό άτομο έκπρόσωπο μ*.άς τάξης· κι άκόμα πώς μεγαλώνουν, έξασθενοΰν, άλληλοδιασταυρώνονται, μετατρέπονται στό άντίθετό τους κ.τ.λ. Οί περισσότεροι άπ' τούς νεότερους συγγραφείς δέ θεωρούν αύτή τήν πορεία σάν άνέλιξη άλλά σάν ένα τετελεσμένο γεγονός. Γι' αύτό έκφυλίζουν τά άποτελέσματα τής άνέλιξης σέ μιά φαταλιστική παραδοχή τού περιβάλλοντος, τής καταγωγής, τής ράτσας κ.τ.λ., άντίθετα άπ' τό Γκόρκι πού συνεχώς τονίζει τό δραματικό χαραχτήρα τής άνέλιξης, δηλαδή τό γεγονός δτι είναι γεμάτη συγκρούσεις. "Οπως κι δ Μάρξ, δ Γκόρκι βλέπει πώς αύτές οί συγκρούσεις είναι δξύτατες έκεϊ πού ή ζωή τοΰ άτόμου γίνεται τό άντικείμενο 

Η ΑΝΘΡ2ΠΙΝΗ Κ2Μ2ΑΙΑ ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

29*

μιάς άντίθεσης ταξικών συμφερόντων, δηλαδή δταν Ινα άτομο αντιμετωπίζει μιάν άπόφαση σχετικά μ ' Ινα ταξικό πρόβλημα' γιατί τότε φαίνεται ποιά ταξικά χαραχτηριστικά Εχουν γίνει τά κυριαρχικά στήν πορεία τής άτομικής Ανάπτυξης τοϋ ατόμου. Ή άνάπτυξη αύτή προχωρεί έπομένως άπό σύγκρουση σέ σύγκρουση. Ή έκβαση κάθε σύγκρουσης Εξαρτάται άπό τήν προγενέστερη έμπειρία τοϋ άτόμου και τή φύση τής σύγκρουσης. Ή έκβαση τούτη είναι λοιπόν άναγκαία, άλλά αύτό τό «άναγκαία» δέν πρέπει νά τό πάρουμε σέ καμιά περίπτωση μέ τή φαταλιστική έννοια. Εκπλήξεις πάντοτε συμβαίνουν, γιατί σέ μιά δρισμένη σύγκρουση δρισμένες ιδιότητες έμφανίζονται «ξαφνικά» στήν έπιφάνεια σάν οί πιό ούσιαστικές ιδιότητες ένός δρισμένου άτόμου. Έ τ σ ι λόγου χάρη, ένα φτωχό δρφανό, δ 'Ηλίας Λούνιεφ (Τρεις Άνθρωποι), περνώντας μέσα άπό μιά δλόκληρη άλυσίδα άπό τυχαία περιστατικά, έφτασε νά γίνει έμπορος. Είναι ώς τά κατάβαθα τής ψυχής του δυσαρεστημένος άπ' τή ζωή του καί άναζητάει τούς «πραγματικούς άνθρώπους» πού θά μπορούσαν νά τοϋ δείξουν τόν τρόπο μιάς άξιότερης ζωής. Τελικά βρίσκει Ινα τέτοιον άνθρωπο στό πρόπωπο τής Μεντβέντιεβα. Άλλά δταν έκείνη τόν κατηγορεί έπειδή «ζεϊ δπως δλοι οί έμποροι, μέ τήν άπλήρωτη δουλειά τών Εργατών», τό ταξικό ένστικτο τοϋ έμπορου «ξαφνικά» — τόσο ξαφνικά μάλιστα πού ξαφνιάζει καί τόν ίδιο άκόμα — δποστηρίζει τά δικαιώματά του. Τήν ίδια «αιφνιδιαστική» δραματική ιδιότητα — άλλά μέ αντίθετα άποτελέσματα — τή βρίσκουμε στή σύγκρουση άνάμεσα στόν 'Ηλία Άρταμάνωφ καί τόν πατέρα του. CH λανθάνουσα σύγκρουση (δηλαδή τό γεγονός δτι δ 'Ηλίας δέ θέλει νά αναλάβει τό Εργοστάσιο) ξεσπάει δραματικά καί δδηγεί στήν πλήρη ρήξη δταν ό πατέρας κατηγοράει τό γιό του:
«'Εμείς δουλέψαμε δλη μας τή ζωή χ α ί σι» θες νά ζήσεις χωρίς νά δουλεύεις: θ έ ς νά παραστήσεις τον αγιο σέ βάρος τής δουλειάς τών άλλων ;»

Αύτά τά παραδείγματα είναι, φυσικά, άκραίες περιπτώσεις, είναι οί Εκρήξεις δραματικών τάσεων πού γιά καιρό βρίσκονταν σέ λανθάνουσα κατάσταση. Ά λ λ ά άκόμα καί οί συγκρούσεις μέ μικρότερη Εκρηκτική τάση, ή δποία φαινομενικά είναι άνύπαρκτη, Εχουν αύτό τόν Εσωτερικό δραματικό χαραχτήρα. Σημαδεύουν κρίσιμα σημεία τής πορείας Εκείνης πού στήν έκτύλιξή της οί άνθρωποι άποκτοϋν συνείδηση τοϋ έαυτοϋ τους, τούς ανοίγονται νέες δυνατότητες άνάπτυξης ή τελικά κλείνουν Εκείνες οί δυνατότητες πού άπό καιρό φαίνονταν σάν πραγματικές δυνατότητες άνάπτυξης μόνο στή φαντασία τους. "Ετσι, στό Ματβέι 

-302

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Κοζεμιάχιν, στίς συζητήσεις που οργανώνει ό γέρος έξόριστος έπαναστάτης, ό Ματβέι έκθέτει μιά συγκεχυμένη, συμβιβαστική ιδεολογία, πού ίσοδυναμοΟσε μέ ιδεολογική άμνηστία καί συμφιλίωση μέ τούς έκμεταλλευτές καί ιδιαίτερα μέ τούς έμπόρους. Ή διατύπωση αύτής τής γνώμης έξηγεΐ ξαφνικά γιατί ή προσπάθεια τοϋ Ιδιου τοϋ Ματβέι νά σωθεΤ ά π ' τό περιβάλλον του πού πήγαινε νά τόν πνίξει ήταν άποτυχημένη καί τέτοια θά 'μενε γιά πάντα. Δέν είναι τυχαίο τό δτι στά έργα τοϋ Γκόρκι αύτές οί συγκρούσεις στρέφονται τόσο συχνά γύρω ά π ' τή σχέση έκμεταλλευτή κ ' έκμεταλλευόμενου καί δτι άνάμεσα στούς καπιταλιστές τοϋ Γκόρκι τόν πιό σημαντικό ρόλο τόν παίζουν οί έμποροι. Αύτό δείχνει πόσο βαθιά κατανοοΟσε ό Γκόρκι τίς ειδικές συνθήκες τής έποχής του Οί έμποροι είναι τά κεντρικά πρόσωπα στόν κόσμο τοΟ Γκόρκι δπως οί τραπεζίτες καί οί τοκογλύφοι ήταν τά κεντρικά πρόσωπα στόν κόσμο τοΟ Μπαλζάκ. Κατά τόν ίδιο τρόπο δέν είναι τυχαίο πώς ή στάση πού παίρνουν τά διάφορα πρόσωπα άντίκρυ στήν έχμετάλλευση γίνεται τόσο συχνά καί τόσο άποφασιστικά ό πυρήνας τών άνθρώπινων συγκρούσεών της. Τό μεγάλο ποιητικό καθήκον πού έπεφτε στούς ώμους τοϋ Γκόρκι, ήταν ή άπεικόνιση τής γένεσης τών νεότερων κοινωνικών τάξεων στή Ρωσία τοϋ άρχόμενου άσιατικοϋ καπιταλισμού, σ ' αύτό τόν κόσμο δπου τά ύπολείμματα τής δουλοπαροικίας δέν είχαν άκόμα έξαλειφθεΐ άπό τήν οικονομική ζωή καί τή συνείδηση τοϋ λαοϋ. Έ ν ώ οί δυτικοί σύγχρονοι τοϋ Γκόρκι καταπιάνονταν μ ' έναν ολοκληρωτικά άνεπτυγμένο καπιταλισμό καί μέ τις ήδη ολότελα «τελειωμένες» τάξεις του, έναν κόσμο δπου ή θέση καί οί συνθήκες κάθε άτόμου ήταν άπό τήν άρχή πολύ πιό καθαρά προσδιορισμένες ά π ' δ,τι στή Ρωσία τοϋ Γκόρκι, ή δποία πέρναγε έναν τρομερό κατακλυσμό. Ό Γκόρκι, σέ συμφωνία μέ τήν ιστορική άλήθεια, περιγράφει ένα καζάνι μάγισας πού κοχλάζει, μέσα στό όποιο ή ιστορία έτοιμάζει τίς νέες τάξεις τής καπιταλιστικής κοινωνίας πού βγαίνουν άπό τά παλιά σαπισμένα, φεουδαρχικά καί μισοφεουδαρχικά τσιφλίκια. 'Αλλά αύτό δέν έξαντλεΐ τόν ειδικό χαραχτήρα τοΰ κόσμου πού παρουσιάζει ό Γκόρκι. Ή περίοδος τής γέννησης τοΰ σύγχρονου ρωσικοΰ καπιταλισμού είναι ταυτόχρονα περίοδος ιμπεριαλιστικής άποσύνθεσης τοΰ καπιταλισμού στίς άλλες χώρες καί μαζί περίοδος δπου στή Ρωσία ώριμάζουν προϋποθέσεις γιά μιάν άστική έπανάσταση πού πρόκειται άργότερα νά έξελιχθεΐ σέ προλεταριακή. Σ ' αύτές τίς ιστορικές συνθήκες ή γέννηση τοΰ 

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ Κ2Μ2ΛΙΑ ΤΟ Γ ΓΚΟΡΚΙ

303

σύγχρονου καπιταλισμού στή Ρωσία ήταν ταυτόχρονα καί μιά διεργασία άποσύνθεσης καί σήψη;. Τά μεγάλα χαρίσματα τοΟ Γκόρκι τοΟ έδωσαν τήν ικανότητα νά πλάσει έτσι τό καθένα άπ' τά πρόσωπά του μ ' έναν τέτοιο τρόπο ώστε νά έκπροσωπεΐ καί τις δυό αύτές δψεις τής διεργασίας σέ άξεχώριστη σύνδεση. Αύτός είναι δ λόγος πού δ Γκόρκι άφιερώνει τόση προσοχή στό σύγχρονο καπιταλιστή. Γ ι ' αύτό καί σέ πολλά άπό τά μυθιστορήματα καί τις νουβέλλες τού ζωγραφίζει άρκετές διαδοχικές γενιές καπιταλιστών, άνιχνεύοντας μέ δσο τό δυνατό μεγαλύτερη άκρίβεια τόν πολύπλοκο καί άνώμαλο δρόμο τής έξέλιξής τους. Στό Θωμά Κορντέγεφ είχε κιόλας γνωρίσει στόν άναγνώστη τούς διάφορους τύπους τοΟ παλαιικού Ρώσου έμπορου, τύπους πού διέφεραν έντονα μεταξύ τους, δχι μόνο σάν άτομα, άλλά καϊ σάν έκπρόσωποι τών διαφόρων σταδίων άνάπτυξης άπ' τήν άσιατική πατριαρχία στό σύγχρονο καπιταλισμό. Αύτή ή σκόπιμα άσιατική μορφή σύνθεσης τής παλιάς καί τής καινούριας έκμετάλλευσης έκφράζεται μέ τή μεγαλύτερη βαρύτητα στή μορφή τοΟ γερο - Μαγιάκιν. Ό Γκόρκι δείχνει μέ τήν προφητικότητα τής μεγαλοφυίας πώς ό γιός τοΟ Μαγιάκιν άναπτύσσεται — χάρη στήν έμμεση διεργασία τής έξορίας του στή Σιβηρία — σ' έναν τύπο μέ έλαφρά έκμοντερνισμένη μορφή. Στό γαμπρό τοΟ Μαγιάκιν έμφανίζεται πάλι ό ίδιος τύπος τοΟ άδίστακτου και δόλιου έμπορου σέ μιάν άκόμα πιό «πολιτισμένη» ένσάρκωση. Ή ίδια πορεία δείχνεται μέ μιάν άκόμα πιό διαφοροποιημένη μορφή στούς 'Αρταμάνωφ. Στό πρόσωπο τοΟ Πιότρ, δ Γκόρκι ζωντανεύει τήν καθαρότητα καί τό συντηρητισμό ένός κομματιού ά π ' τόν κόσμο τών παλιών έμπόρων. Στόν Άλεξέι, άντίθετα, δείχνει τήν οξύτατη, πανούργα καί δόλια προσαρμοστικότητα ένός άλλου κομματιού τού ίδιου κόσμου στις άπαιτήσεις τοΰ σύγχρονου καπιταλισμού. Στήν τρίτη γενιά βρίσκουμε ά π ' τή μιά μεριά στόν 'Ηλία 'Αρταμάνωφ, πού πηγαίνει μέ τούς έπαναστάτες, τόν άντίχτυπο πού έχει ή έπερχόμενη έπανάσταση στή διαφοροποίηση τών κοινωνικών τάξεων, κι ά π ' ΐ ή ν άλλη, στό Γιάκωφ 'Αρταμάνωφ, τό κράμα τής παλιάς ρούσικης άδράνειας καί τοϋ ιμπεριαλιστικού παρασιτισμού. Ό Γκόρκι ζωγραφίζει έναν πλατύ πίνακα τών κοινωνικών συνθηκών πού δπήρχαν στήν πορεία αύτής τής άνάπτυξης. Δηλαδή τό χάος, τήν άγριότητα καί τή βαρβαρότητα τής πρωταρχικής συσσώρευσης στις παραμονές μιδς έπανάσταοης. Δέν είναι τυχαίο τό δτι δλα τά μυθιστορήματα τοΰ Γκόρκι πού άφοροΰν έμπόρους, περιέχουν μιά σειρά άπό βιογραφίες οί όποϊες άφηγοϋνται τό πώς σχηματίζονται οί περιουσίες τών άτόμων. Καί 

304

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡ&ΠΑ Ι ΕΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

δλες αύτές οΕ βιογραφίες μάς αφηγούνται μιάν Ιστορία άπό κοινές κλοπές, κτηνώδεις ληστείες καί έχβιασμούς, πλαστογραφίες χαί φόνους. 'Ολόκληρος δ πίνακας παρουσιάζει μεγάλη δμοιότητα μέ τόν πίνακα τής πρωταρχικής συσσώρευσης τοΟ κεφαλαίο» στήν 'Αγγλία, πού ζωγράφισαν οΕ μεγάλοι ρεαλιστές τού δέκατου όγδοου αιώνα. Φυσικά ό Γχόρχι έρριξε τό βάρος του περισσότερο στήν άπεικόνιση τών θυμάτων παρά τών θυτών. Ή άρχική του άφετηρία είχε τελικά γίνει ή άπεικόνιση τών άνθρώπων πού ή άνάπτυξη τοΟ καπιταλισμού τούς είχε ξερριζώσει καί αποκόψει άπό τήν κοινωνική τους ομάδα. Παρουσιάζοντας τά άποτελέσματα αύτών τών πραγμάτων σάν άνθρώπινα πεπρωμένα, δίνει μιά συγκλονιστική εικόνα τών κτηνώδικων, άπάνθρωπων, ασιατικών συνθηκών μέσα στίς όποιες γεννιόταν ή ρωσική έργατιχή τάξη χαί οί αγρότες χαί οΕ βιοτέχνες μεταβάλλονταν σέ προλετάριους. Είναι αύτονόητο πώς ένας συγγραφέας μέ τό ταλέντο τοϋ Γκόρκι δέν παρουσίασε αύτή τή διάλυση τοϋ παλιού κοινωνικού καθεστώτος σά μιά μοιρολατρική παραδοχή τοϋ γεγονότος δτι ή παλιά τάξη έχανε τή θέση της. ΟΕ περισσότεροι άπό τούς καπιταλιστές του προέρχονται άπό ταπεινή καταγωγή. 'Εκείνο πού δείχνει ό Γχόρχι είναι δτι ή παραμικρή πρόσμιξη άξιοπρέπειας, συνείδησης ή ανθρωπιάς, αναγκαστικά αποτρέπει κάθε τέτοιο άνέβασμα. Ό 'Ηλίας Αούνιεφ «μορφώνεται» παρακολουθώντας ένα φόνο χαί συνεργώντας χάπως σέ μιά κλοπή. Ύστερα ά π ' αύτό προσπαθεί χι ό ίδιος νά «βελτιωθεί» σκοτώνοντας χαί ληστεύοντας ένα γέρο τοκογλύφο. Τό άνέβασμά του μέσα στό καπιταλιστικό καθεστώς αρχίζει μέ πολλές εύνοϊκές προοπτικές, τό έγκλημα δέν άνακαλύπτεται άλλά ό Λούνιεφ καταρρέει γιατί σάν άνθρωπος είναι άνίχανος νά έκτελέσει τά σχέδιά του. Δέν είναι φτιαγμένος άπό τό σκληρό έκεϊνο Ολικό άπ' τό όποιο πρέπει νά είναι πλασμένος ό καπιταλιστής πού θά πετύχει. Ό Γχόρχι παρουσιάζει αύτή τήν πορεία άποσύνθεσης χαί μετασχηματισμού άπό χάθε σκοπιά. Σωστά τονίζει τή διάλυση χάθε ιδεολογίας τής παλιάς Ρωσίας χαί ιδιαίτερα τής θρησκείας. Γιατί οδτε ή έπαναστατική ούτε ή σύγχρονη άστική ιδεολογία γεννήθηκαν άπλά καί άμεσα ά π ' τή διάλυση τών παλιών ιδεολογιών. 'Αντίθετα, δπως σέ κάθε περίοδο άποσύνθεσης, ή πορεία αρχίζει μέ μιάν άχόμα πιό μεγάλη σύγχυση τών πλατειών μαζών. Οί άδύνατοι βουλιάζουν στήν απάθεια ή διασπαθίζουν τή δύναμή τους σέ λιγόζωα ξεσπάσματα έξεγέρσεων χωρίς νόημα, ένώ οΕ πρωταγωνιστές τής πρωταρχικής συσσώρευσης, μέ συγκεχυμένο χι ώστόσο πανούργο τρόπο προσαρμόζουν τά ανέντιμα 

306

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΩΜ2ΑΙΑ ,ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

30ό

συμφέροντα τους τόσο στίς παλιές δσο καί τίς νέες ιδεολογίες. Αύτός είναι ό λόγος πού έμφανίζονται στά έργα τοΟ Γκόρκι τόσοι πολλοί θρησκευτικοί «προφήτες» καί άλλοι τσαρλατάνοι, κι άκόμα δ λόγος πού τό πρόβλημα τής αλήθειας τής παλιάς θρησκείας, τό πρόβλημα τοΰ νοήματος τής ζωής, τό πρόβλημα τοΟ δρόμου τής δικαιοσύνης, παίζουν ένα τόσο σημαντικό ρόλο στιύς διάλογους πού κάνουν τά διάφορα πρόσωπά του. Αύτή ή ιδεολογική σύγχυση αντανακλάει τόν άποτροπιασμό, τήν οργή καί τήν άπόγνώση πού ένιωθαν οί έργαζόμενες μάζες ά π ' τίς άγριότητεςπού συνόδευαν τόν κοινωνικό μετασχηματισμό τής Ρωσίας και ά π ' τό άλληλομπέρδεμα καί άλληλοανακάτεμα τών φρικαλεοτήτων τής παλιάς Ρωσίας καί τών φρικαλεοτήτων τής νέας. 'Αλλά αύτός ό άποτροπιασμός, ή οργή καί ή άπόγνωση άποτελοΟν ταυτόχρονα καί τήν άφετηρία τής έξέγερσης. Ό Γκόρκι ήταν στήν άρχή ό ποιητής τών ένστικτώδικων έξεγέρσεων τής χωρίς διέξοδο άπόγνωσης. 'Αργότερα ήρθε σ ' έπαφή μέ τό κίνημα τής έργατικής τάξης, άρχισε νά δένεται δλο καί περισσότερο μαζί του, άρχισε νά καταλαβαίνει δλο καί πιό πολύ τό δρόμο καί τό στόχο τών μπολσεβίκων κ ' έτσι ή άπό μέρους του παρουσίαση τής έξέγερσης άρχισε νά παίρνει μιά διαφορετική όψη. Ό Γκόρκι παίρνει συνεχώς δλο καί πιό κριτική στάση άντίκρυ στούς ήρωες, τής άπλά καί μόνο ένστικτώδικης έξέγερσης καί βλέπει μέ ολοένα μεγαλύτερη διαύγεια τό πόσο αύτά τά ξεσπάσματα δέν έχουν νόημα. 'Αργότερα ό Γκόρκι έλεγε γιά τά πρόσωπα τών πρώτων του έργων:
«Οί Κονοβάλωφ είναι ικανοί νά λατρεύουν τους ήρωες άλλά οί ϊΒιοι ίέν είναι ήρωες καί πολϋ σπάνια γίνονται οί γιά μιάν ώρα "περιπλανώμενοι ιππότες.»"

Ή προσχώρηση τοϋ Γκόρκι στό έπαναστατικό κίνημα τής έργατικής τάξης έκδηλώθηκε άμεσα στό δτι ό ποιητής τώρα άρχισε νά απεικονίζει τόν έπαναστατικό άγώνα τοΰ βιομηχανικού προλεταριάτου καί τής φτωχής άγροτιάς. Ό μπολσεβικισμός έδωσε στό Γκόρκι τήν ικανότητα νά δεΓ κάτω άπ' τό σωστό φώς τό συνολικό κίνημα τής ρωσικής κοινωνίας σάν ένα δλον καί νά αποτιμήσει στήν πραγματική τους αξία τις πολλαπλές τάσεις τών αντιπολιτευτικών καί έπαναστατικών κινήσεων πού έμφανίζονται στή σκηνή καί στρέφονται ένάντια στόν τσαρισμό. Ό Γκόρκι είχε πλήρη έπίγνωση τοΰ ανώνυμου ήρωισμοΟ τών παλιών έκπροσώπων τοΰ κινήματος τών ναρόντνικων καί τών γενναίων, άτρόμητων καί άκούραστων προσπαθειών τους νά ξεση- 

-306

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

χώσουν τίς ληθαργικές μάζες τών άγροτών καί τών μικροαστών καί νά τίς οδηγήσουν στόν Επαναστατικό άγώνα. Ά λ λ ά είδε άκόμα τή σύγχυση πού είχαν στις ιδέες τους, τήν άποτυχία καί τήν άνικανότητά τους νά οδηγήσουν τις μάζες στή σωστή κατεύθυνση. "Εδειξε μέ ύπέροχη μαεστρία τήν Απομόνωση αύτών τών ήρώων μέσα στή μεγάλη μάζα τής μικροαστικής τάξης τών πόλεων καί τής Επαρχίας, πού Ενώ ήδη βρισκόταν σέ άπόγνωση δέν είχε άκόμα ξυπνήσει τόσο ώστε νά άποχτήσει πλήρη συνείδηση τής κατάστασής της. Ά λ λ ά π α ρ ' δλη τήν ιδεολογική τους σύγχυση, οί ήρωες Εκείνοι βρίσκονταν ά π ' τήν άποψη τής διανοητικότητας καί τής άνθρωπιάς Ενα μπόι πιό πάνω ά π ' αύτή τή μάζα. "Οταν ό Ματβέι Κοζεμιάκιν προσκαλεί στό σπίτι του Εναν ά π ' αύτούς τούς Επαναστάτες, αύτός τοϋ λέει πώς Εχει κάνει στή Σιβηρία καί πώς τόν παρακολουθεί ή άστυνομία. «Τό φανταζόμουν... γιατί είσαι πολύ Εξυπνος» τοΰ άπαντάει ό Ματβέι. 'Αργότερα στόν ΚλΧμ Σάμγχιν, δ Γκόρκι άπεικόνισε τήν άποσύνθεση τοΰ κινήματος τών ναρόντνικων καί τή σέ δλο καί μεγαλύτερο βαθμό συγχώνευσή του μέ τό χυδαίο φιλελευθερισμό. Ά φ ο ΰ μάς Εδειξε στή Μάνα τήν Επίδραση τοΰ μαρξισμοΟ στό κίνημα τής Εργατικής τάξης, ό Γκόρκι μάς δίνει στόν Κϋμ Σάμγχιν, τό τελευταίο του κ ' ίσως τό πιό σημαντικό μυθιστόρημά του, μιά περιεκτική εικόνα τής διείσδυσης τοΰ μαρξισμοΟ στή ρωσική διανόηση. Τό δτι στή δεύτερη περίπτωση ή διαδικασία είναι πιό περίπλοκη, είναι μέσα στή φύση τοΟ πράγματος. Ό Γκόρκι μέ μεγάλη λεπτότητα δίνει τό περίγραμμα τών κοινωνικών καί προσωπικών καταβολών τοΰ «νόμιμου» μαρξισμού, τών διαφόρων άποχρώσεων τοΰ μενσεβικισμοΰ. Δέ δίνει μιά άφηρημένη ταξική άνάλυση άλλά δείχνει γιατί καί πώς ή μιά ή ή άλλη μορφή ψευτομαρξισμοΰ Εφτασε στό σημείο νά γίνει άναγκαστικά ή μορφή στήν δποία βρήκε τήν Εκφρασή της ή προσωπική άνάπτυξη τών διάφορων τύπων άστών καί μικροαστών διανοουμένων. Αύτές οί προσωπικές Εξελίξεις δέν άποτελοΰν, βέβαια, μιάν ιδιωτική άπλώς Υπόθεση τών άτόμων πού άφοροΰν Στό τέλος δλοι αύτοί οί άτομικοί πόθοι, είτε στίς οικονομικές Επιχειρήσεις, είτε στή φιλία, είτε στόν Ερωτα, παρουσιάζονται δτι είναι τυπικές Εκδηλώσεις τής άναπτυσσόμενης σύγχρονης άστικής τάξης καί άστικής διανόησης στή Ρωσία. Ό Γκόρκι δίνει άκόμα μιά πλούσια καί περιεκτική εικόνα τής Εξάπλωσης μέσα στήν άναπτυσσόμενη άστική διανόηση τών παρακμιακών ιδεολογιών. Ό Μωρίς Μαίτερλινγκ καί ό «νόμιμος» μαρξισμός άνακατεύονταν στά μυαλά τής νέας γενιάς δίνοντας Ετσι Ενα άξιοπρόσεχτο καί χαραχτηριστικό παράλληλο φαινόμενο μέ 

Η ΑΝΘΡ2ΠΙΝΗ Κ2Μ2ΑΙΑ ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

29*

τό άνακάτωμα τών Υπολειμμάτων τής ασιατικής βαρβαρότητας μέ τή νεότερη εύρωπαϊκή αποσύνθεση πού ήδη ό Γχόρκι μ2ς τό είχε δείξει στή νέα γενιά τών ίδιων τών καπιταλιστών. Ό Γκόρκι παρουσιάζει δλες αύτές τις ροπές καί τις τάσεις νά δφέρπουν κάτω ά π ' τήν έπιφάνεια τοΰ ληθαργιχοΰ καί φαινομενικά ακίνητου τέλματος τής ρωσικής καθημερινές ζωής. Αύτό τό τέλμα αναταράχτηκε γιά πρώτη φορά μέ τήν έπανάσταση τοΰ 1905 καί άποξηράνθηκε μέ τήν έπανάσταση τοΰ 1917 καί τά έπακόλουθά της, άφήνοντας μερικά κατάλοιπα μόνο, πού ένάντιά τους ή σοσιαλιστική άνοικοδόμηση είναι άκόμα δποχρεωμένη νά διεξάγει Εναν άνελέητο πόλεμο. Αύτό τό τέλμα λοιπόν άπειλεΓ, στά Ιργα τοΰ Γκόρκι, νά καταπιεί δλους έκείνους πού δέν μποροΰν νά φτάσουν, παλεύοντας, ώς τήν έπαναστατική άλήθεια. Ό κλήρος τών μεγάλων μαζών τής μικροαστικής τάξης τών πόλεων καί τής έπαρχίας είναι ή πλήξη, πού τήν άλαφρώνουν οί κτηνώδεις σεξουαλικές Οπερβολές καί τά μεθύσια. 'Αλλά κι αύτά άκόμα Ιχουν σάν τελικό άποτέλεσμα νά φέρουν μιάν άκόμα πιό απελπιστική πλήξη. Οί περισσότεροι άπό κείνους πού άνήκουν σ ' αύτή τήν τάξη δέχονται τή δίχως σκοπό καί δίχως νόημα φυτική ζωή τους—ή τόν εύνόητο έξοστρακισμότους άπ'αύτήν—σά μοίρα τους. Τούτη «ή μοίρα» είναι ή ιδεολογία τών αδιάφορων καί αδύνατων, πού μ ' αύτήν γυρεύουν νά δικαιώσουν τή βλακώδη ζωή τους πού δέν Ιχει κανένα νόημα οδτε σκοπό. Ό Γκόρκι άποδίδει τήν πλήξη, τά ξεσπάσματα τής κτηνωδίας καί τή μοιρολατρεία αύτών τών άνθρώπωνπού ζοΰν σ'αύτό τό τέλμα, στό γεγονός δτι φαντάζονται πώς ζοΟν μέσα σέ μιά Ολότελα άπομονωμένη, αύτάρκη, καθαρά άτομική ζωή. Πιστεύουν πώς είναι μόνο τά θύματα ή, τό χειρότερο, τά προνομιούχα παράσιτα τών κοινωνικών δυνάμεων πού βρίσκονται σέ δράση, άλλά ί έ ν Ιχουν χώρο στή συνείδησή τους γιά τά κοινά ένδιαφέροντα τής κοινωνίας. Στό Ματβέι Κοζεμιάχιν ό Γκόρκι ζωγράφισε Ιναν αριστουργηματικό πίνακα αύτοΰ τοΰ «τέλματος», δπως παρουσιάζεται στό Όκούρωφ, μιά μικρή ρωσική έπαρχιακή πόλη. Αέει γιά τή ζωή στό Όκούρωφ.
«Γιάνά σπάσει κανείς τις σκληρές κεραίες τής άπελπιστικής πληξης τοϋ Όκούρωφ, ποϋ ξυπνάει μέσα στόν άνθρωπο τό κτήνος κ ' ί π ε ι τ α , νεκρώνει σιγά-σιγά κι άνεπαίσθητα τήν ψυχή του και τόν μεταβάλλει ο* ίνα σβώλο γής χωρίς μυαλό — γιά ν' άντιαταθεϊ κανείς ο' ολα αύτά πρέπει νά εντείνει τΙς πνευματικές του δυνάμεις ώς τόν υπέρτατο βαθμό καί νά .έχει μιάν άπαρααάλευτη πίστη στό άνθρώπινο λογικό. Ά λ λ ά ίνας άν- 

•308

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Β Γ Ρ 2 Π Α - Ι Κ 0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

θρωπος μπορεί να κερδίσει αυτή τήν πίστη μονάχα όταν συμμετέχει οτήν πλούσια ζωή τού κόσμου' όπως τ* άστέρια στόν ούρανό. ϊτοι x ' οί φάροι όλων τδν ευγενικών πόθων χ ' ελπίδων πού λάμπουν άσβηστα ο" ολόκληρη τή γή, πρέπει νά βρίσκονται πάντοτε χαθαρα μπροστά στά μάτια του. Βέβαια άπ* τό Όχούρωφ είναι δύσκολο νά δει κανείς αύτούς τούς φάρους.»

Έ ν α ά π ' τά σημαντικότερα γνωρίσματα τής μεγαλοφυίας τοϋ Γκόρκι είναι τό δτι αύτός μπορούσε νά διακρίνει την ένωτικχ} άρχή πού υπάρχει άνάμεσα σέ πολύ διαφορετικά, άκόμα καί σέ άντιφατικά, φαινόμενα. Παρατήρησε πώς ό κτηνώδικα άδιανόητος άτομισμός τής παλιάς μικροαστικής τάξης συνεχιζόταν άμετάβλητος και σέ κείνο τό κομμάτι τής νέας γενιάς πού είχε πάρει μιά κάποια καινούρια μόρφωση άλλά πού δέν είχε ποτέ καταπιαστεί μέ τήν άλλαγή τών παλιών έκφυλιστικών μορφών ζωής. Στό έργο του Μικροαστοί ό Γκόρκι έδωσε μιά πλαστική εικόνα αύτής τής ένότητας άνάμεσα στό παλιό καί τό καινούριο καί μαζί τή διαρκώς άνανεωνόμενη καί φαινομενικά άκατανίκητη δύναμη τοϋ «τέλματος» τής παλιάς Ρωσίας. Οί άσταμάτητοι καί μονότονοι καυγάδες άνάμεσα στά ήλικιωμένα καί τά νέα μέλη τής οικογένειας Μπεσσεμιόνωφ έκφράζουν πολύ καθαρά αύτή τήν άντιφατική ένότητα. Ό διωγμένος ά π ' τό πανεπιστήμιό του φοιτητής πού δέ θέλει νά πάρει μέρος σέ μιά διαδήλωση γιατί τό θεωρεί «περιορισμό τής προσωπικής του έλευΰ-ερίας», είναι στό βάθος δ Γδιος ήλίθιος καί δειλός μικροαστός δπως κι δ πατέρας του. Καί θά συνεχίσει τή χωρίς νόημα ζωή τοϋ πατέρα του μέσα σέ αιώνιους μικροκαυγάδες. II Ό Γκόρκι βλέπει αύτόν τό ρούσικο κόσμο δχι σά χρονογράφος ούτε σάν κοινωνιολόγος, άλλά σά μαχόμενος άνθρωπιστής. Αύτό σημαίνει πώς δχι μόνο παίρνει τό μέρος, άλλά καί πώς πάντοτε άπεικονίζει τίς άνθρώπινες, τίς ψυχολογικές ανελίξεις, έκεΐνες τις άνθρώπινες τραγωδίες, τίς κωμωδίες καί τις Ιλαροτραγωδίες, πού άντανακλοϋν, στή ζωή τοϋ άτόμου, τίς κοινωνικές μεταβολές πού συμβαίνουν. Ό άνθρωπισμός τοϋ Γκόρκι έκδηλώνεται πάνω ά π ' δλα μ ' ένα άγριο μίσος γιά τήν άπάθεια καί τήν άδιαφορία, γιά κάθε ιδεολογία άπάθειας, γιά κάθε φαταλισμό. Στόν Κονοβάλωφ, μιά άπό τίς πρώτες του νουβέλλες, δ άφηγητής πού διηγείται τήν ίστορία σέ πρώτο πρόσωπο, ήδη προσπαθεί μάταια νά πείσει τόν Κονοβάλωφ γιά τήν ακατανίκητη δύναμη τών περιστάσεωνΆκόμα κι αύτός «δ γιά μιάν ώρα περιπλανόμενος ιππότης» άρ- 

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΉ Κ2Μ2ΑΙΑ 'ΓΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

309

νεϊται νά θεωρήσει τή ζωή σάν κάτι τό καθορισμένο άπό μιά μοίρα πού ά π ' αύτήν δέν δπάρχει διαφυγή. Στίς περισσότερες άπό τίς νουβέλλες του ό Γκόρκι άπεικονίζει τούς νικημένους τής ζωής. "Ολοι τους δμως νικιώνται μέσα σ ' ένα περίπλοκο καί γεμάτο έπεισόοια άγώνα πού τό άποτέλεσμά του δέν είναι καθόλου ένα προαποφασισμένο άποτέλεσμα γιά τήν άτομική περίπτωση. Έ τελική έκβαση καθορίζεται μάλλον άπό μιά πολύπλοκη άλληλεπίδραση προσωπικότητας, μόρφωσης, περιβάλλοντος, τυχαίων συναντήσεων καί γεγονότων. Στήν έκβαση τοϋ άγώνα δμως, οί ταξικοί καθοριστικοί παράγοντες τών ατομικών πεπρωμένων δίνονται ολοκάθαρα καί παρουσιάζονται σέ βαθειά καί περίπλοκη άλληλεπίδραση μέ τούς προσωπικούς καθοριστικούς παράγοντες αύτών τών άτομικών πεπρωμένων. Ά λ λ ά τούτη ή ένότητα, ή συγχώνευση κοινωνικής καί άτομικής αναγκαιότητας, είναι πάντοτε τό άποτέλεσμα ένός άγώνα πού διεξάγεται μέ κυμαινόμενη έπιτυχία καί δέν παίρνεται ποτέ σάν κάτι τό προαποφασισμένο καί δεδομένο. Αύτή ή άντίληψη γιά τό πεπρωμένο τών άνθρώπων, αύτή ή παρουσίαση τών ίδιων τών άνθρώπων δίνει τήν ικανότητα στό Γκόρκι—άντίθετα ά π ' δ , τ ι συμβαίνει στούς νεότερους άστούς ρεαλιστές — νά δείχνει πάντα τίς άνθρώπινες άξίες, τίς άνθρώπινες δυνατότητες, πού ένώ στήν άρχή ύπάρχουν σέ κάθε μιά άπό τίς συγκεκριμένες ατομικές περιπτώσεις του, στό τέλος καταστρέφονται. Ά λ λ ' α ύ τ ή ή προβολή τών κατεστραμμένων άνθρώπινων άξιών, ποτέ δέν οφείλεται σ'έναν άπλό συναισθηματικό οίκτο. ΙΙρόθεση τοϋ Γκόρκι είναι νά παρουσιάσει σέ δλη τους τή γυμνότητα τίς πανίσχυρες κοινωνικές δυνάμεις πού άποφασίζουν τή μοίρα τοϋ άτομου. Καί μέ τήν ίδια άδυσώπητη ειλικρίνεια δείχνει άκόμα τά άρνητικά έκεϊνα χαραχτηριστικά πού άποτελοϋν σέ κάθε πρόσωπο τίς άμεσες άφορμές τής καταστροφής του. Γι'αύτό ή άπό μέρους τοϋ Γκόρκι παρουσίαση τών συντριμένων άνθρώπινων δυνατοτήτων είναι πάντοτε έντονη, σκληρή, πολεμική, κριτική, μαχητική. Ό Γκόρκι τονίζει ιδιαίτερα πώς ο£ κύριες αίτιες αύτή; τής καταστροφής τών ώραίων καί άξιοιν άνθρώπινων δυνατοτήτων βρίσκονται σέ μιά λαθεμένη στάση άντίκρυ στήν έργασία καί τήν αύτοαπομόνωση τών προσώπων αύτών σ* ένα μικροαστικό άτομισμό. Ά λ λ ά οσοδήποτε οξύτατα κριτική κι άν είναι ή στάση τοϋ Γκόρκι άντίκρυ στά ίδια τά πρόσωπα τών έργων του, έκεϊνοι πού συντρίβονται δέν παύουν ποτέ νά τοϋ είναι συνάνθρωποι. Ό Γκόρκι ποτέ δέν άπευθύνει βασικά τίς κατηγορίες του ένάντια σέ άτομα (δσο άρνητικά κι άν είναι τά χαραχτηριστικά πού 

-310

ΜΕΛΕΤΕΣ Γ Ι Α ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τους αποδίδει). Πάντοτε τίς απευθύνει ένάντια στόν καπιταλισμό καί ιδιαίτερα στήν παλιά ρούσικη, βαρβαρική, ασιατική ποικιλία του. Τό κατηγορητήριο τοΰ Γκόρκι στηρίζεται κύρια στό δτι ό ρωσικός καπιταλισμός είναι ένας μαζικός τάφος τής δολοφονημένης άνθρωπιδς. Ά λ λ ά ό Γκόρκι δέν είναι άπλώς ένας μαχόμενος άνθρωπιστής. Είναι άκόμα ένας προλετάριος άνθρωπιστής. "Οσο μεγάλη κι άν είναι ή θλίψη, ή άγανάχτηση, τό μίσος τών άστών άνθρωπιστών μπροστά στή συντριβή τής άνθρωπιάς άπό τόν καπιταλισμό, αύτή ή άγανάκτηση άναγκαστικά παίρνει μιά χροιά είτε ά π ' τό φαταλισμό είτε άπό μιάν άφηρημένη ήθική πού είναι ξεκομμένη άπό τις κοινωνικές συνθήκες. Οί άστοί άνθρωπιστές πάσχουν τό περισσότερο είτε άπό έναν ρομαντικό άντικαπιταλισμό είτε άπό κάποιες αύταπάτες «περί προόδου». Ό Γκόρκι ά π ' τή μεριά του άποκαλύπτει στόν άναγνώστη δλους τούς κοινωνικούς καί άτομικούς παράγοντες πού συμβάλλουν στό πλάσιμο τοΟ άνθρωπου. "Οταν μιλάει γιά «δύναμη», «δουλειά·», «πάθος», «καλοσύνη» κ.τ.λ., πάντοτε έννοεΐ τό συγκεκριμένο κοινωνικό τους περιεχόμενο. Ποτέ δέν άναζητάει έναν κατά τόν τύπο μέσο δρόμο άνάμεσα στά άκρα κι άκόμα λιγότερο δέ θέλει νά έκθειάσει τυφλά ούτε τό ένα ούτε τό άλλο άκρο. Αύτό τό ζήτημα είναι πάντοτε συγκεκριμένο. Ναί, ή έξυπνάδα είναι φυσικά προτιμότερη άπό τήν άμυαλιά τής καθημερινής ρωσικής ζωής. Ά λ λ ά τό ζήτημα είναι: έξυπνάδα γιά ποιό σ/οπό; Πρόκειται γιά τό μυαλό καί τή διορατικότητα ένός άνανεωτή τής κοινωνίας ή γιά τήν πανουργία ένός παμπόνηρου κατεργάρη; Μέ τόν ίδιο τρόπο ό Γκόρκι πραγματεύεται τή διαλεκτική τής καλοσύνης, τής δύναμης, τοΰ πάθους κ.τ.λ. 'Ενώ προασπίζεται ρωμαλέα τήν καλοσύνη, σέ άντιδιαστολή μέ τό σκληρόκαρδο άποτράβηγμα τών άνθρώπων, πού πνίγονται μέσα στόν πηχτό βούρκο τοΟ μικροαστικού τέλματος, βλέπει τό ίδιο καθαρά πώς ένας ορισμένος τύπος καλοσύνης, συνδυασμένος μέ δρισμένες φυσικές ροπές, μπορεί έπίσης νά είναι μιά ά π ' τίς αιτίες τής καταστροφής ένός άτόμου. Ό Γκόρκι συνδέει πάντα δλες τίς σημαντικότερες άνθρώπινες ιδιότητες μέ τή μεγάλη κοινωνική πορεία τής πάλης τοΰ άνθρώπου γιά τήν έλευθερία, μέ τήν πορεία έκείνη πού στή διάρκειά της οί άνθρωποι, χάρη στίς ίδιες τους τίς προσπάθειες, Εξανθρωπίζονται δλο καί περισσότερο Μ' δλο πού ό Γκόρκι στήν παρουσίαση τών άνθρώπων πηγαίνει πολύ πιό πέρα ά π ' τά δρια τοΰ άστικοΰ άνθρωπισμοΰ, τό έργο ζωής του ώστόσο, συντηρεί καί άναπτύσσει άκόμα περισσότερο τή μεγάλη άνθρωπιστική κληρονομιά. Ό Γκόρκι πάνω 

Η ΑΝΘΡ2ΠΙΝΗ Κ2Μ2ΑΙΑ ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

29*

ά π ' δλα είναι 6 διάδοχος τών μεγάλων Ρώσων άνθρωπιστών καί τής έπαναστατικής-άνθρωπιστικής κραυγής τους μέσα στήν παλιά φεουδαρχική Ρωσία. Στενότατοι δεσμοί τόν δένουν μέ τή ρωσική λογοτεχνική κληρονομιά, άπό τόν Ποϋσκιν ώς τόν Τολστόι καί τόν Τσέχωφ, καθ-ώς καί μέ τούς μεγάλους Ρώσους κριτικούς. Τό έργο του είναι μιά μνημειώδης μαρτυρία τής άκατάλυτης λαϊκότητας καί ζωτικότητας τής ρωσικής κλασικής λογοτεχνίας. Συνεχώς δείχνει τή μεγάλη παρορμητική, άφυπνιστική, έπίδραση πού είχαν οί Ρώσοι κλασικοί πάνω στό λαό τους. ("Οσο γιά τά φιλολογικά ένδιαφέροντα τών μορφωμένων τάξεων, ό Γκόρκι συχνά τά παρουσιάζει σάν μιά άπλή «λόξα», ένα είδος σνομπισμού ή σάν αύτομόλυνση μέ τήν ιδεολογία τών δυτικών παρακμιακών). "Ενα παράδειγμα, άνάμεσα στά τόσα, είναι ή έπίδραση πού είχε ό Δαίμονας τοΰ Αέρμοντωφ πάνω στούς άγιογράφους, δπως μάς τήν περιγράφει ό Γκόρκι στήν αύτοβιογραφία του. Μιά τέτοια παρουσίαση τής έπίδρασης τής λογοτεχνίας συνδέεται μέ τήν άνθρωπιστική άντίληψη τοΰ Γκόρκι γιά τό γενικό καθήκον τής λογοτεχνίας καί φωτίζει τήν πεποίθησή του δτι ή άληθινά μεγάλη λογοτεχνία πρέπει πάντα νά είναι λαϊκή λογοτεχνία. Έ άληθινά μεγάλη λογοτεχνία άποκαλύπτει στόν άνθρωπο τά πράγματα πού δίνουν στούς άνθρώπους άληθ-ινή άνΘρωπιά, πού άποκαλύπτουν τις μεγάλες δυνατότητες καί ικανότητες πού κοιμούνται μέσα του καί πού μποροΰν νά γίνουν πραγματικότητα μέσα ά π ' τις πράξεις του. *Η άληθινά μεγάλη λογοτεχνία λύνει τις γλώσοες τών βουβών καί άνοίγει τά μάτια τών τυφλών. Δίνει στόν άνθρωπο συνείδηση τοΰ έαυτοΰ του καί τών πεπρωμένων του. Καί ό Γκόρκι, 6 Επαναστάτης άνθρωπιστής, άγωνιζόταν πάνω ά π ' δλα ένάντια στήν άναρθρη, άδρανή, καθαρά ένστικτώδη φύση τών άνθρώπινων έκδηλώσεων στή Ρωσία του. Πίστευε πώς ά π ' τή στιγμή πού οί άνθρωποι άποκτοΰν πραγματικά συνείδηση τοΰ έαυτοΰ τους, μπαίνουν κιόλας στό δρόμο γιά τήν άπελευθέρωση τής άνθρωπότητας—αύτό φυσικά σέ τελευταία άνάλυση καί δχι σέ κάθε άτομική περίπτωση. Νά γιατί ό Γκόρκι παρουσιάζει τή νωθρή άπάθεια καί τήν έλλειψη έπίγνωσης, άκόμα καί στήν ιδιωτική "ωή, σά μιά τρομερή συνέπεια τής τσαρικής καταπίεσης. "Ενα •υπέροχο κομμάτι στή Μάνα είναι έκεϊ δπου ή γριά έργάτισσα, πού ή κακομεταχείρηση τής είχε σβήσει κάθε άνάμνηση ά π ' τις παλιότερες μέρες της, ξυπνάει χάρη στήν έπαφή της μέ τούς έπαναστάτες κι άποχτάει ολοκάθαρη συνείδηση δλης τής περασμένης της ζωής. Γιά νά τήν παρουσιάσει πιό άνάγλυφα, ό 

312

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Ι ' Ρ ΰ Π Λ Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Γχόρχι απεικονίζει μιά σειρά άπό άλλα πρόσωπα πού έχουν χάσει ολότελα κάθε θύμηση τής ζωής τους, πού περνοΟν τίς μέρες τους μέσα σέ μιά γκρίζα καταχνιά καί σέρνουν τά βήματά τους άπό μεθύσι σέ μεθύσι. Ή μεγάλη άποστολή τής άληθινής λογοτεχνίας, λοιπόν, είναι νά ξυπνάει τούς άνθρώπους καί νά τούς κάνει ν* άποχτοΟν συνείδηση τοΟ έαυτοΟ τους Καί γιά νά έκπληρώσει αύτή τήν άποστολή πρέπει νά μιλάει στό λαό. Ά λ λ ά αύτή ή λαϊκότητα δέ σημαίνει άπάμβλυνση τών προβλημάτων ή μετατροπή τής λογοτεχνίας σέ προπαγάνδα. Έ λαϊκότητα τής άληθινά μεγάλης λογοτεχνίας θά πρέπει νά στηρίζεται στό γεγονός δτι έκφράζει γνήσια προβλήματα στό άνώτατο δυνατό έπίπεδο καί σκάβει ώς τίς πιό βαθειές ρίζες τοΰ πόνου, τών αισθημάτων, τής σκέψης καί τής πράξης τών άνθρώπων. Δέν είναι τυχαίο τό δτι ποιητές σάν τόν ίΐοΰσκιν καί τό Λέρμοντωφ παρουσιάζονται νά έχουν μεγάλη έπίδραση πάνω σέ ορισμένα ά π ' τά πρόσωπα τοΰ Γκόρκι. Έ έπίδραση αύτή άναφέρεται σάν άπόδειξη τής ορθότητας τής άν6ρωπιστικής του άντίληψης γιά τήν άποστολή τής λογοτεχνίας. Ή δυνατότητα γιά μιά τέτοια λειτουργία τής λογοτεχνίας δίνεται έπειδή στήν πραγματικότητα τά μεγάλα άντικειμενικά προβλήματα τής ζωής δέν έμφανίζονται ξαφνικά σά μιά έπιφοίτηση - έπειδή δέν είναι έπινοήσεις κάποιας μεγαλοφυίας άλλά υπάρχουν μέσα στήν ίδια τή ζωή σά μιά άλυσίδα πού ό ένας της κρίκος άναπτύσσεται μέσα ά π ' τόν άλλο καί ταυτόχρονα συνδέεται μ' αύτόν. Τό δτι οΣ μεγάλοι ήρωες τής λογοτεχνίας σχηματίζουν μιάν άδιάκοπη σειρά, τό δτι μιά ορισμένη ιστορική παράδοση μπορεί νά ύπάρξει στή δημιουργία τών μεγάλων τυπικών ήρώων, είναι άπλώς άντανάκλαση τών άλληλοσυναφειών πού υπάρχουν στήν άντικειμενική πραγματικότητα τής ίδιας τής ζωής. Ό δεσμός αύτός μέ τήν πραγματική ζωή άντικαθρεφτίζεται στήν κριτική μέθοδο τοΰ Ντομπολιούμπωφ καί τοΰ Τσερνυσέφσκι. Ή κριτική τοΰ πρώτου γιά τό μυθιστόρημα τοΰ Γκοντσάρωφ Όμπλόμωφ είναι ένα έξοχο παράδειγμα αύτοΰ τοΰ στενοΰ δεσμοΰ μέ τή ζωή. Δείχνει τή συνέχεια, καί μέσα σ ' αύτή τή συνέχεια τή σταθερή έξέλιξη ορισμένων προβλημάτων, σε μιά μεγάλη σειρά ήρώων, ά π ' τόν Όνέγχιν τοΰ Ποΰσκιν ώς τόν Όμπλόμωφ τοΰ Γκοντσάρωφ. Σίγουρα δέν είναι τυχαίο τό δτι αύτή ή τόσο μεθοδολογικά δσο καί άντικειμενικά ύποδειγματική κριτική, γράφτηκε γιά τόν Όμηλόμωφ κι δχι γιά κάποιον άλλον λογοτεχνικό ήρωα. Τό μυθιστόρημα τοΰ Γκοντσάρωφ δείχνει, μέ μιά τυπικότητα πού σπάνια ξεπεράστηκε, δρισμένα χαραχτηριστικά πού είχαν άπο- 

Η ΑΝΘΡ2ΠΙΝΗ Κ2Μ2ΑΙΑ ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

29*

φασιστική σημασία γιά τήν είδική ανάπτυξη τής Ρωσίας καί ορισμένες ειδικές μορφές τής ρωσικής καθυστέρησης. Οδτε είναι τυχαίο τό δτι ό Γκόρκι, μέ τήν ιδιότητα τοΰ κριτικού καί τοΰ δημιουργοΰ άνθρώπινων τύπων, προσεγγίζει τό «πρόβλημα Όμπλόμωφ» καί τή γενίκευση πού τοΰ έκανε ό Ντομπρολιούμπωφ μέ τό δικό του τρόπο, άναπτύσσοντάς το πιό -πέρα καί γενικεύοντάς το άκόμα περισσότερο σύμφωνα μέ τίς συνθήκες τής έποχής του. Στόν άκούραστο άγώνα του ένάντια στήν «άρρώστεια τών Καραμαζώφ», έδωσε τούτη τήν άνάλυση τοΰ Ίβάν Καραμαζώφ σά μιά καινούρια ένσάρκωση τοΰ τύπου τοΟ Όμπλόμωφ:
«"Αν ό αναγνώστης προσέξει καλά τα φλύαρα ξεσπάσματα τοϋ Ί β α ν Καραμαζώφ, θά 6εΐ πώς είναι ίνας Ό μ π λ ό μ ω φ πού πέρασε στο μηδενισ μ ό γ ι ά χάρη τών Ολικών ανέσεων καί τής οκνηρίας, θ ά ί ε ϊ ότι ή " α π ό ρ ρ ι ψ η τού κόσμου" άπο μέρους τού Ί β ά ν είναι άπλώς ή φλύαρη εξέγερση έ ν ό ς κηφήνα καί ότι ό ισχυρισμός του πώς " ό άνθρωπος είναι ί ν α κακό. δ γ ρ ι ο κ τ ή ν ο ς " , είναι μονάχα τό ανώφελο κουβεντολόι ένος κακοπροαίρετ ο υ ανθρώπου.»

"Ετσι ό Γκόρκι δίνει μιά πολύ πλατειά έρμηνεία τής «άρρώστειας τοΰ Όμπλόμωφ». Δείχνει πώς αύτή ή άρρώστεια υπάρχ ε ι παντοΰ δπου χρησιμοποιούνται ήχηρές λέξεις γιά «υψηλές» συγκινήσεις μέ τό σκοπό νά σκεπάσουν τήν έλλειψη τής θέλησης κ α ί τής δύναμης πού άπαιτεΐται γιά τόν άγώνα τής αλλαγής ένός κόσμου πού δέν ικανοποιεί. Ή γραμμή αύτών τών Όμπλόμ ω φ πού άπεικονίζει ό Γκόρκι φτάνει ώς τόν Κλίμ Σάμγκιν. Ά λ λ ά ό δημιουργός Γκόρκι κάνει κάτι παραπάνω ά π ' αύτό. Προωθεί τή γραμμή τοΰ Όμπλόμωφ πέρα ά π ' τά άρχικά της ^ ρ ι α . Δείχνει μιά σειρά άπό πρόσωπα πού, σάν τόν Όμπλόμωφ τοΟ Γκοντσάρωφ, καταστρέφονται ακριβώς άπό τή μαλακή καϊ -παθητική, άλλά εύχάριστη καί δχι άνάξια. άνθρωπιά τους.Άλλά έ ν ώ στό μυθιστόρημα τοΰ Γκοντσάρωφ αύτά τά χαραχτηριστικά είναι στενά δεμένα μέ τήν παρασιτική υπόσταση τοΰ Όμπλόμωφ σ ά γαιοχτήμονα, δ Γκόρκι έπεκτείνει τό πρόβλημα σέ άλλε; σφαίρες καί δείχνει τή διαλεκτική αύτή; τής παθητικότητας καί τ ή ν άναπόφευκτη καταστροφή δπως αύτή έκδηλώνεται στίς διάφορες τάξεις τής ρωσικής κοινωνίας. Έ κριτική του γιά τή μικροαστική Ρωσία συχνά παίρνει τή μορφή μιάς πληβειακής παραλλαγής τοΟ «προβλήματος Όμπλόμωφ». "Ενα πολύ καθαρό παράδειγμα γ ι ' αύτό είναι ή μορφή τοΰΓιάκωφ στό μυθιστόρημα Τρεις Άνθρωποι. Ό Γιάκωφ λέει στόν 'Ηλία Λουνιεφ, πού θέλει ν ά τόν ξυπνήσει άπό τήν παθητικότητά του: 

314

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

«"Αί'.κα θυμώνεις. Αϋτό μονάχα νά οκεφτεϊς χ α λ ά : ό άνθρωπος είναι φτιαγμένος γ·.ά - ή δουλειά κ ' ή δουλειά είναι φτιαγμένη γιά τόν άνθρωπο... "Οπως ένας τροχός... γυρίζει, γυρίζει και !ε φτάνει πουθενά, καί κανείς Βέν ξέρει γιά ποιο λόγο γυρνάει.. »

Ή «άρρώστεια τοΰ Όμπλόμωφ» δπως τήν παρουσιάζει ό Γκόρκι, πηγάζει άπό τήν άτομικιστική άπομόνωση τών άνθρώπων πού ζοΰν μέσα στό μικροαστικό τέλμα. Τά καλύτερα δείγματα άπό τούς άνθρώπους αύτούς μπορεί νά τρέφουν λεπτά καί γνήσια ανθρώπινα αισθήματα. Είναι βαθιά δυσαρεστημένοι ά π ' τή ζωή τοΰ τέλματος καί κάνουν άπεγνωσμένες προσπάθειες νά δημιουργήσουν γιά τόν έαυτό τους μιά καλύτερη ζωή. Ά λ λ ά δλες αύτές οί προσπάθειες ναυαγούν Εξαιτίας τής άδύνατης θέλησης τους καί τής παθητικότητάς τους πού μέ τή σειρά τους είναι συνέπειες τής Εγωιστικής τους Εξωστρέφειας. Ό Γκόρκι Εδωσε τήν πιό βαθειά καί περιεκτική εικόνα τοΰ Όμπλόμωφ στό Ματβέι Κοζεμιάκιν. Τό αύθεντικά δμπλομωφικό χαραχτηριστικό τοΰ Ματβέι είναι τό δτι θά ήθελε νά άνταλλάξει τό άσκημο, άποκρουστικό, μεθυσμένο «ειδύλλιο» τής παρασιτικής ζωής του γιά Ενα άληθινά άνθρώπινο καί δμορφο, αύθεντικό «ειδύλλιο». 'Ερωτεύεται μιά Επαναστάτισσα.
«Και ονειρευότανε μιά τ,ουχη ζωη ποϋ 8έ θά'χε τ ή ν άνάγκη τών άλλων άνθρώπων, δίχως κρυμένο μίσος γ ι ' αϋτοϋς καί δίχως φόβο. Μονάχα οί δυο τους, ψυχη μέ ψυχή...»

Κι δταν κάνει δνειρα γιά τήν κοινή ζωή τους πάντα τή βλέπει σάν Ενα μοναστήρι ή Ενα οχυρωμένο κάστρο. Δέ χρειάζεται νά ποΰμε πώς δχι μόνο αυτός ό Ερωτας καταρρέει άλλά καί ολόκληρη ή ζωή τοΰ Ματβέι Κοζεμιάκιν είναι μιά άποτυχία. Ή «έξ αίματος» συγγένειά του δμως μέ τόν Όμπλ,όμωφ Εκδηλώνεται στήν ειλικρίνεια καί τή λεπτότητα τών αισθημάτων του. Μιά κοπέλλα, διαβάζοντας τό ήμερολόγιο τοΰ Ματβέι, δταν πιά είναι γέρος, φωνάζει : «Τί ώραΐα ! Μ' αύτά είναι σά νά διαβάζεις Τουργκένιεφ!». Έ αντικειμενική συγγένεια τοϋ προβλήματος μάς θυμίζει τό δοκίμιο τοΰ Τσερνυσέφσκι γιά τόν Τουργκένιεφ, "Ενας Ρώσο; στό ραντεβού. Αύτή ή Επιστροφή στό «πρόβλημα Όμπλόμωφ» είναι ολοφάνερα μιά Επέκταση καί γενίκευση ένός ζητήματος πού καίει. Αύτό φαίνεται δχι μόνο άπό τά πρόσωπα τοΰ Γκόρκι πού μοιάζουν μέ τόν Όμπλόμωφ, άλλά άπό τήν παρουσίαση τών πρακτικών άνθρώπων πού άποτελοΰν τήν άντίθεση Εκείνη πού κάνει νά φαίνεται άκόμα πιό άνάγλυφα ό Όμπλόμωφ. 'Ο Στόλτς τοϋ- 

II ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΩΜΩΔΙΑ ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

316

Γκοντσάρωφ είναι άπλώς Ινα σύμβολο τής πρακτικής δραστηριότητας έν γένει, κι ό Ντομπρολιούμπωφ είδε ολοκάθαρα πόσο άδύνατες ήταν οί ρίζες του στό ρωσικό έδαφος τής έποχής του κ α ϊ πόσο άφηρημένη καί ούτοπική ήταν ή παρουσίασή του. Ε κ θέτοντας τις κοινωνικές αιτίες αυτής τής άφηρημένης ιδιότητας, ό Ντομπρολιούμπωφ λέει:
«Γι* αϋτο τό λογο τό μόνο που ρλέπουμε στο μυθιστόρημα τοϋ Γκοντ σ ά ρ ω φ είναι δτ·. αυτός ό Ι'τόλτς είναι άπό κείνους τούς ενεργητικούς άνθρ(ί>πους. πού διαρκώς κάτι κυνηγάνε, τρέχουν άπό δώ κι άπό κει, άποχτα-νε πράγματα, λένε πώς ζωή σημαίνει νά κάνεις κάποια δουλειά κ.τ.λ. Ά λ - λ ά τ£ κάνει εκείνος y.ai πώς καταφέρνει νά τά βγάζει πέρα έκεϊ πού ολο ι οί άλλοι άποτυχαίνουν. αύτο παραμένει γιά μάς μυστήριο »

Στόν Γκόρκι αύτή ή άφηρημένη δραστηριότητα τών τύπων π ο ύ χρησιμεύουν σάν άντίβαρα τής παθητικότητας τοΰ Όμπλόμω<ρ διαφοροποιείται ολοκάθαρα καί άποκαλύπτεται τό συγκεκριμένο της περιεχόμενο. Οί ίδιοι οί τύποι φτιάχνουν μιάν άλυσ ί δ α πού πιάνει ά π ' τό Μαγιάκιν καί τό Μύρωνα 'Αρταμάνωφ καϊ. φτάνει ως τούς μέ ταξική συνείδηση ήρωες τοΰ έπαναστατικοΟ κινήματος τοΰ προλεταριάτου. Μέσα σ' αύτές τις νέες συνθ ή κ ε ς ό άγώνας τους καθορίζει τή μοίρα τής Ρωσίας. Ό Ό μ π λ ό μ ω φ , μ' δλο πού άκόμα είναι ένας ένδιαφέρων καί διαδεδομένος τύπος, έχει τώρα πολύ δευτερότερη σημασία, μέ τήν πλατ ε ι ά ιστορική έννοια. Ό πρωτότυπος τρόπος πού ό Γκόρκι χειρίζεται τό «πρόβλημα Όμπλόμωφ». είναι ένα μονάχα παράδειγμα άνάμεσα στά ζόσα πού δείχνουν πώς οί μεγάλες παραδόσεις τής ρωσικής κλασ ι κ ή ς λογοτεχνίας πήραν ζωή στά έργα του. Ό σοσιαλιστικός ρεαελισμός τοΰ Γκόρκι ήταν ό κληρονόμος τής ρωσικής κλασικής λογ-οτεχνίας, άκριβώς δπως ή έπανάσταση τοΰ Όχτώβρη ήταν κληρονόμος τών πιό καλών παραδόσεων τών παλιότεοων άγώνων γιά τήν ελευθερία. "Ενα άπό τά σπουδαιότερα καθήκοντα τ ή ς δικής μας ιστορίας τής λογοτεχνίας θά είναι νά φανερώσει τά πολυάριθμα νήματα πού συνδέουν τόν Γκόρκι μέ τή ρωσική κ λ α σ ι κ ή λογοτεχνία τοΰ δέκατου ένατου αιώνα καί νά δείξει π ο ι ά ήταν ή συμβολή τής νέας του άντίληψης γιά προβλήματά της στήν άνάπτυξη τοΰ σοσιαλιστικού ρεαλισμοΰ. Αύτό θά ήταν ταυτόχρονα ή μαρξιστική άνατοποθέτηση τής μεγάλης παράδοσ η ς πού σάν παράδειγμά της άναφέραμε τήν κριτική τοΰ Ντομπρολιούμπωφ γιά τόν 'Ομπλόμωφ τοΰ Γκοντσάρωφ. 

-316

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Γ Ρ ί ί Ι Ι Α ' Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

III Στό έπικό έργο ζωής τοΟ Γχόρχι όπως χαί πολλών άλλων •απ' τούς νεότερους μεγάλους έπικούς—άρκεί χάνεις νά σκεφτεί μόνο μερικές ξεχωριστές φυσιογνωμίες, δπως τό Ρουσώ, τό Γκαίτε ή τόν Τολστόι—τό αύτοβιογραφικό στοιχείο παίζει έναν πολύ σημαντικό ρόλο. Αύτη ή συνάφεια δέν είναι διόλου συμπτωματική. 'Εκείνοι οί μεγάλοι άφηγητές πού, μέσα σέ δυνατά λογοτεχνικά έργα, άπεικόνισαν συνοπτικά τά ούσιαστικά χαραχτηριστικά τής έποχής τους στήν κίνηση και στήν όλότητά τους, είχαν οΕ ίδιοι βιώσει στή δική τους ζωή τά προβλήματα τής έποχής στήν έμμάνιση καί τήν ώρίμανσή τους. Αύτή ή διεργασία άφομοίωσης τοΟ ΕστορικοΟ περιεχόμενου μιάς έποχής είναι καθαυτή πάρα πολύ χαραχτηριστική γιά τήν έποχή. Ό μεγάλος πεζογράφος βλέπει πώς ή ιστορική πραγματικότητα τής έποχής καθορίζει μέ άναγκαίο καί άντικειμενικά σωστό τρόπο δχι μόνο τό περιεχόμενο τοΰ δημιουργικού έργου τής ζωής του άλλά άκόμη κ'έκείνες τίς βασικές ιδιομορφίες τοΟ ύφους του, καί τίς θεωρεί κι αύτές σάν χαραχτηριστικά τής έποχής. "Ετσι, τό πώς γεννιέται αύτό τό ύφοο, τό γιατί ό ποιητής υιοθέτησε αύτό τό ύφος κι δχι άλλο, δέν είναι άτομική υπόθεση τοΟ συγγραφέα, ούτε οφείλεται σέ άπλή ύποκειμενική έμπειρία. ' Α π ' τήν άλλη μεριά, ή «κακή υποκειμενικότητα» πολλών νεότερων συγγραφέων οί οποίοι άπλώς διασπείρουν τά στοιχεία τοΰ 'Εγώ τους σ' δλη τήν έκταση τών έργων τους, οφείλεται είτε στό γεγονός δτι αύτοί δέν καταφέρνουν νά δοΰν τήν ίδια τήν προσωπική τους άνάπτυξη άπό τό ύψος μιάς τέτοιας κοινωνικής καί ιστορικής άντικειμενικότητας είτε (δπως συμβαίνει λ.χ. μέ τό Φλωμπέρ), φτάνουν στό σημείο νά θεωροΰν τήν ίδια τους τήν δποκειμενικότητα άπλώς σάν ένα στοιχείο πού διαταράσσει τήν άντικειμενικότητα τοΰ έργου τους. 'Ωστόσο αύτό τό είδος «άσκητισμοΰ» δέν έμποδίζει, βέβαια, τήν παρείσφρυση ψευτο ύποκειμενικών στοιχείων στά έπικά τους δημιουργήματα. Τά αύτοβιογραφικά έργα τοΰ Γκόρκι άκολουθοΰν τήν παράδοση τών παλιών κλασικών αύτοβιογραφιών. Καί μάλιστα, θά μποροΰσε κανείς νά πει δτι, τό ούσιαστικό διακριτικό τους γνώρισμα, ό «προσωπικός τους τόνος», είναι άκριβώς ή έξαιρετική τους Αντικειμενικότητα. Ή άντικειμενικότητα αύτή δέ σημαίνει πώς δ τόνος τής άφήγησης είναι άμερόληπτος. 'Απ' τήν άποψη τοΰ τόνου άφήγησης τά αύτοβιογραφικά έργα τοΰ Γκαίτε είναι πολύ πιό άντικειμενικά ά π ' τοΟ Γκόρκι. Ή άντικειμενικότητα τοΟ Γκόρκι, συνίσταται περισσότερο στό ούσιαστικό περιεχόμενο 

II ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΩΜΩΔΙΑ ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

316

τής αύτοβιογραφίας, σέ κείνη τή ατάοη τον άντίχρν στή ζωή, πού έχφράζεται μέσα στά έργα του αύτά. Τά αύτοβιογραφιχά έργα τοϋ Γκόρκι είναι ολότελα ξεχωριστά έπειδή περιέχουν έξαιρετικά λίγο ύποκειμενικό - προσωπικό ύλικό. Ό Γκόρκι παρουσιάζει τήν ιδιαίτερη άνάπτυξή του μέ έμμεσο τρόπο, μέσα άπό τίς περιστάσεις, τά γεγονότα, τίς προσωπικές έπαφές του κ.ο κ. πού έπηρέασαν αύτή τήν άνάπτυξη. Μονάχα σ' δρισμένα καθοριστικά κρίσιμα σημεία, δείχνει μέ συνοπτικό τρόπο τό πώς ή υποκειμενική του έμπειρία άπό τόν κόσμο ύψώνει τήν προσωπικότητά του σ ' ένα άνώτερο έπίπεδο. Ά λ λ ά άκόμα κι αύτό δέν είναι πάντα μιά άμεσα ύποκειμενική συγκεφαλαίωση. Συχνά ό Γκόρκι άφήνει τόν άναγνώστη νά δει μόνος του αύτή τήν άνάπτυξη μέσα ά π ' τήν έπίδραση τών άντικειμενικά άπεικονισμένων περιστατικών. Ό ίδιος ό Γκόρκι διετύπωσε μέ μεγάλη διαύγεια τή γενική γραμμή τής αύτοβιογραφικής του μεθόδου:
όπου εκεί ζωή, είχε λικά «Στά παιδικά μου χρονιά, έβλεπα τόν έαυτό μου σά μιά χυψέλη πολλοί άπλοί καί συνηθισμένοι άνθρωποι κουβαλούσαν κι άφηναν σά μέλισσες, τό μέλι τών γνώσεων καί τών σκέψεών τους γιά τή πλουτίζοντας γενναιόδωρα καθένας τους τή ζωη μου μέ κείνο πούνά δώσει. Συχνά τό μέλι αδτό ήταν άκάθαρτο καί πικρό, άλλά τεκάθε γνώση είναι πάντα μέλι.»

Αύτή ή άντικειμενικότητα είναι τό πιό υποκειμενικό, τό πιό προσωπικό χαραχτηριστικό τής αύτοβιογραφίας τοΰ Γκόρκι, γιατί μ ' αύτήν ακριβώς έκφράζονται οί βαθιοί του δεσμοί μέ τή. ζωή τών έργατικών μαζών, πού άποτελοϋν τή βάση τοΰ άνειρήνευτου μαχητικού άνθρωπισμοΰ του. Στις πρώτες κιόλας σελίδες τής αύτοβιογραφίας του ό Γκόρκι άποχαλύπτει αύτούς τούς δεσμούς μέ πολύ πλαστικό τρόπο. Λέει πώς ή ιστορία τών παιδικών του χρόνων τοϋ φαίνεται σάν ένα σκοτεινό παραμύθι πού ώστόσο πρέπει νά τό άφηγηθεί μέ φιλαλήθεια π α ρ ' δλες τΙς φρικαλείτητές του.
« Ή άληθεια βρίσκεται ψηλότερα άπό κάθε οίκτο, καί στό κάτω τής γραφής δε μιλάω τόοο για τόν Ιαντό μου όσο γιά κείνη τή στενή, πνικτή άπό κάθε λογής έναγώνιες εμπειρίες περιοχή όπου έζησα καί ό dxloc ρωοικός λαός ίξαχολου&ιϊ νά ζει άκόμα καί σήμερα.» ( Ή γράμμιση δική μου. Γ. Α.). κάτω άποόπου υπο-

Έ δ ώ φαίνεται ολοκάθαρα ό δεσμός άνάμεσα στήν αντικειμενικότητα τοϋ Γχόρχι καί στόν μαχητικό άνθρωπισμό του. Είναι έκείνη ή μεροληψία τοϋ ύλιστή γιά τήν όποία έγραφε ό νεαρός Λένιν στήν πολεμική του ένάντια στόν κίβδηλο άντικει- 

318

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ TON El'PUIIA'I'KO ΡΕΑΛΙΣΜΟ

μενισμό τοϋ Στροΰβε. Λύτη ή σύνθεση αντικειμενικότητας χαί μεροληψίας (πού αποτελεί ούσιαστικό γνώρισμα τοΰ προλεταριακού ανθρωπισμού) χαί ή σύνδεση της μέ τούς σημερινούς μεγάλους άγώνες γιά τήν άπελευθέρωση τών έργατών έχφράζεται χαθαρά στήν αύτοβιογραφία του:
« Ό τ α ν ξαναθυμάμαι αυτές τίς σάν τό μολύβι ασήκωτες φρικαλεότητες τής απολίτιστης ρωσικής ζωής. συχνά Αναρωτιέμαι : " ' Α ξ ί ζ ε ι νά μιλήσει κανείς γιά τέτοια π ρ ά γ μ α τ α ; " Κι άποκρίνομαι μέ άνανεωμένη πεποίθηση : " Ν α ί , ά ξ ί ζ ε ι ! " Γιατί αύτή είναι ή σκληρή και καρποφόρα πραγματικότητα ποϋ Εξακολουθεί νά έπιζεϊ μ' δλη της τήν ωμότητα ώς σήμερα. Είναι μιά πραγματικότητα ποϋ πρέπει νά γίνει γνωστή βαθιά ίσαμε τίς ρίζες της, έτσι ποϋ νά μπορεί νά ξεριζωθεί μ' έλα της τ ' άκρόριζα άπό τη συνείδηση καί τήν ψυχή τών άνθρώπων, άπό ολόκληρη τήν καταθλιπτική καί ντροπιασμένη ζωή μας...»

Ό Γχόρχι τά έγραφε αύτά τό 1913 καί πρόσθετε δτι τό καταπληκτικό σ' αύτή τή ζωή δέν είναι ή τρομαχτική δύναμη μέ τήν όποια αύτές οί κτηνώδεις βαναυσότητες προσκολλώνται πάνω της, άλλά τό δτι:
«Όσο παχϋ κι άν είναι αύτό τό επίστρωμα, ώστόσο πάλι μέσα ά π ' αυτό μπορούν νά άναδυθοϋν, διαπερνώντας το, όγιή, ώραΐα καί δημιουργικά πράγματα' πάλι οί ώραΐες άνθρώπινες καταβολές αναπτύσσονται συντηρώντας μιάν άκατάλυτη έλπίδα γιά τήν άναγέννησή μας σέ μιάν ώοαία καί φωτεινή, άληθινά άνθρώπινη, ζωή »

"Ετσι, αύτή ή ίδια ή άντικειμενικότητα δίνει τά μέσα γιά έναν πραγματικό άγώνα ένάντια στίς δυνάμεις τοΰ σκότους. Ό Γκόρκι ήξερε πολύ καλά πώς αύτή ή άντικειμενικότητα είναι τό στοιχείο έκεϊνο πού χαράζει τή διαχωριστική γραμμή άνάμεσα στή μεγάλη καί τήν έλάσσονα λογοτεχνία, άνάμεσα στήν κλασική λογοτεχνία καί τόν κίβδηλο ύποκειμενισμό τών συγχρόνων του. Σ* ένα άρθρο πού έγραψε τό 1908 ό Γκόρκι έλεγε γ ι ' α υ τ ή τή διαφορά άνάμεσα στήν παλιά καί τή σύγχρονη λογοτεχνία :
«'Εκείνο ποϋ χαραχτηρίζει τοϋς παλιοϋς συγγραφείς είναι ή πλατειά σύλληψη, ή αρμονική κοσμοθεωρία τους κ ' ή ένταση τής αίσθησης τους γιά τή ζωή. Μέσα στό δπτικό τους πεδίο βρίσκεται ίλόκληρος δ κόσμος, α' δλη του τήν έκταση. *Η "προσωπικότητα" τοϋ σημερινού συγγραφέα είναι άπλώς δ τρόπος ποϋ γράφει, άλλά ή πραγματική του προσωπικότητα, δηλαδή τό σύμπλεγμα σκέψεων καί συναισθημάτων, γίνεται δλο και πιό φευγαλέα, μή ουσιαστική καί, γιά νά πούμε τήν άλήθεια, κακομοίρικη. Ό συγγραφέας δέν είναι πιά ένας καθρέφτης τοϋ κόσμου, άλλά μόνο ένα μικρό θραύσμα του, άπ' τό όποιο έχει ξεγδαρθεΐ τό κοινωνικό άμάλγαμα, καί ποϋ καθώς βρίσκεται πεταγμένο μέσα στό βόρβορο τών δρόμων τής πολιτείας δέν είναι πιά ίκανο νά άντικαθρβφτίσει μέ τις 

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΩΜΩΔΙΑ Τ01' ΓΚΟΡΚΙ

319

Ιίρες του τή μεγάλη ζωή τοΰ κόσμου. Τό μόνο ποΰ καθρεφτίζει είναι άποοπάοματα άπό τή ζωή τοϋ δρόμου, μικρά κουρέλια τσακισμένων ψυχών.»

Ή αυτοβιογραφία τοϋ Μαξίμ Γκόρκι δείχνει πώς γεννιέται στήν έποχή μας ένας αληθινός καθρέφτης τοϋ κόσμου. Καί κον-τά σ' αύτό θέτει Ινα σημαντικό πρόβλημα : Τό πρόβλημα τής σημασίας πού έχει γιά έναν μεγάλο ποιητή ή δεκτικότητα. Ή έννοια τής δεκτικότητας έχει όλότελα διαστρεβλωθεί μέσα στήν πράξη τών περισσότερων νεότερων συγγραφέων. Υπάρχει μιά σφαλερή άλλά βαθιά ριζωμένη συνείδηση πώς ή ούσία τής δεκτικότητας είναι ή «οιονεί» παθητική άντανάκλαση τών πραγμάτων, πώς άποκλείει τή δυνατότητα μιάς Ενεργητικής προσέγγισης στή ζωή καί στά προβλήματά της, πώς είναι τό αντίθετο τής Ενεργητικότητας καί τής πράξης. Αύτή ή λαθεμένη άντίληψη πηγάζιι άπό τή νεότερη υποκειμενικότητα. Ό Γκόρκι Εχει πολύ δίκιο δταν μιλάει γιά τήν άπώλεια τοΰ «κοινωνικοί άμαλγάματος» άπό τόν καθρέφτη πού θά έπρεπε νά είναι κάθε συγγραφέας. Οί νεότεροι συγγραφείς βιώνουν μόνο τόν έαυτό τους. Δεκτικότητα γι' αύτούς σημαίνει ν' άφουγκράζονται προσεκτικά τίς Εσωτερικές τους συγκινήσεις, τΙς Εμπειρίες άπ' τό δικό τους Εγώ. Ή •προσοχή τους κατευθύνεται δχι πρός τόν Εξωτερικό κόσμο, δχι πρός τήν ίδια τή ζωή άλλά πρός τίς άντιδράσεις τους άντίκρυ στόν Εξωτερικό κόσμο καί ή λεγόμενη «δεκτικότητά» τους είναι άπλώς μιά παθητική δμφαλοσκοπία. Ή άντίθεση άνάμεσα στόν Γκόρκι καί τούς άλλους σύγχρονους συγγραφείς ίσως Εκφράζεται πιό πλαστικά στίς Αναμνήσεις του άπ' τό Λεωνίδα Άντρέγεφ. Ό 'Αντρέγεφ ήταν ένας συγγραφέας προικισμένος μέ μεγάλα προσόντα καί στίς συζητήσεις του μέ τό Γκόρκι Εδειχνε άνάλογα μεγάλη ειλικρίνεια. Σέ μιάν άπ' αύτές τίς ειλικρινείς στιγμές, παραπονιόταν στόν Γκόρκι πώς Ενώ Εκείνος (ό Γκόρκι) συναντοΰσε πάντα τούς πιό Ενδιαφέροντες άνθρώπους, αύτός (δ Άντρέγεφ) δέν κατάφερε ποτέ νά τοΰ τύχει κάτι τέτοιο. Ό Άντρέγεφ δέν καταλάβαινε πώς αύτό δέν ήταν ζήτημα καλής ή κακής τύχης, άλλά πώς ήταν άπλώς άποτέλεσμα τής διαφοράς στή βασική στάση πού οί δυό συγγραφείς κρατούσαν άντίκρυ στή ζωή. Ό Άντρέγεφ είχε μιάν Εξαιρετικά ζωηρή φαντασία καί μαζί μιά μεγάλη ικανότητα άφαίρεσης πού τής Ελειπε δμως όλότελα ή κατεύθυνση. Μόλις συναντοΰσε μιάν Οποιαδήποτε Εκδήλωση τής ζωής, ή φαντασία του τήν άδραχνε αμέσως, τήν άνέβαζε σέ μιά ψηλή βαθμίδα ποιητικής άφαίρεσης κ' Ετσι τό φαινόμενο Εχανε κάθε Ενδιαφέρον γι' αύτόν. Δέν είχε τήν δπομονή νά άκούσει προσεχτικά καί νά συλλάβει τό άληθινό νόημα τοΰ φαινομένου, νά τό παρατηρήσει άπό κάθε πλευ- 

320

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ TOiN ΕΓΡ2ΠΑ·Ι·Κ0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ρά καί σέ κάθε φάση τής ανάπτυξης του, νά τό συγκρίνει συστηματικά καί φιλόπονα μέ τ ' άλλα φαινόμενα καί τότε μόνο νά τό άπεικονίσει, δίνοντας Εναν πίνακα πού θά πλησίαζε δσο τό δυνατόν περισσότερο τόν πλούτο τοϋ απεικονιζόμενου κομματιού τής ζωής. Άλλά, δσο κι άν αύτό φανεί παράδοξο, ή υπομονή τού Γκόρκι ήταν άποτέλεσμα τής ένεργητικότητάς του, ένώ ή άνυπομονησία τοΰ Άντρέγεφ ήταν άμεση συνέπεια τοΰ γεγονότος δτι αύτός δέν έπαιρνε Ενεργητικό, πραχτικό μέρος στούς άγώνες τής έποχής του, ήταν συνέπεια τοΰ δτι ζοϋσε μιά ζωή άφιυρωμένη στήν καθαρά λογοτεχνική δραστηριότητα. Γιατί τά ουσιαστικά στοιχεία τής πραγματικότητας βρίσκονται βαθύτερα καί γιά νά τά συλλάβει κανείς πρέπει νά έχει μιάν ύπομονή καί μιά δεκτικότητα δπως εκείνες τοϋ Γκόρκι. Καί τά στοιχεία αύτά γίνονται δρατά μονάχα μέσα στήν πραχτική δραστηριότητα καί μονάχα έκεϊνος πού κατευθύνει τή ζωή του στήν πραχτική δράση μπορεί νά τά διακρίνει. Ή σημασία τής διαφοράς άνάμεσα στό ούσιαστικό καί τό μή ούσιαστικό, άνάμεσα στό ορθό καί τό άπλά ένδιαφέρον άκόμα κι άν είναι δλότελα έπιφανειακή καί ψεύτικη, προβάλλεται άκριβώς άπ' τή σκοπιά τής πράξης. Έ διαχωριστική γραμμή άνάμεσα σέ ούσιαστικό καί μή ούσιαστικό, άνάμεσα σέ δρθό καί λαθεμμένο, σβήνει γιά τόν άνθρωπο πού κρατάει παθητική στάση άντίκρυ στή ζωή. Μονάχα χάρη σ' έκείνη τήν άμοιβαία έπίδραση άνάμεσα στόν άνθρωπο καί τόν κόσμο, πού έκδηλώνεται μέ τήν πραχτική δραστηριότητα, μέ τήν πράξη, άναδύονται τά ούσίαστικά στοιχεία πού υπάρχουν μέσα στόν κόσμο, μέσα στούς άλλους άνθρώπους. Μονάχα ή πραχτική συμμετοχή προσφέρει τή δυνατότητα έκλογής καί βοηθάει στόν καθορισμό τής βάσης γιά μιά τέτοια έκλογή. Μονάχα ή έπιτυχία ή ή άποτυχία στήν κοινωνική δραστηριότητα μπορεί νά άποκαλύψει τά άληθινά ούσιαστικά γνωρίσματα τής ζωής. Άλλά ή ένεργητικότητα χωρίς τή δεκτικότητα είναι τυφλή. Μονάχα ή γεμάτη πάθος παραδοχή τοΰ κόσμου δπως πραγματικά είναι, μ' δλη τήν άνεξάντλητη πολυπλευρικότητά του καί τήν άσταμάτητη μεταβολή του, μονάχα ή παράφορη Επιθυμία νά διδαχτεί κανείς άτι' τδν κόσμο, μονάχα ή άγάπη τής πραγματικότητας, έστω κι άν σ' αύτήν υπάρχουν πολλές φρικαλεότητες πού τϊς μισεί κανείς καί τις καταπολεμάει — άγάπη πού δέν είναι άνέλπιδη γιατί σ' αύτή τήν ίδια πραγματικότητα μπορεί κανείς νά δει ένα δρόμο πού νά δδηγεί στήν άνθρώπινη καλοσύνη — μονάχα ή πίστη στή ζωή καί στήν κίνησή της — δηλαδή στή, μέσα άπ' τήν άνθρώπινη προσπάθεια γιά κάτι καλύτερο παρ' δλες τις ήλιθιότητες καί τις κακίες πού έκδηλώνονται καθημερινά, Εξέλιξη τοΰ κόσμου πρός τά μπρός — μονάχα μιά τέτοια γεμάτη πάθος δεκτικό- 

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΩΜΩΔΙΑ ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

321

τητα προσφέρει Ινα θεμέλιο γιά μιά ορθά προσανατολισμένη πραχτική δραστηριότητα. Τοϋτος είναι Ινας δπτιμισμός δίχως αύταπάτες κι δ Γκόρκι είχε αύτόν άκριβώς τόν δπτιμισμό. ΟΕ αύταπάτες σκεπάζουν τήν πραγματικότητα. Καί ο ζωές έκείνων πού τρέΕ φουν αύταπάτες δέν είναι πραγματικές ζωές, άλλά ζωές πού γεμίζονται άπό αύταπάτες ή άπό ναυάγια αυταπατών. Καί ό σκεπτικιστής, πού φαινομενικά είναι δ διαμετρικά άντίθετος τοϋ άνθρώπου μέ τίς αύταπάτες, δ άπογοητευμένος άπ' τή διάλυση τών αύταπατών, ζεϊ έξ ίσου μονόπλευρα μονάχα τήν άπογοήτευση του καί τά ύποκειμενικά της αίτια. Ό νεότερος δπτιμισμός καί πεσσιμισμός, οί νεότερες αύταπάτες καί τά ναυάγια τών αύταπατών δημιουργοϋν τό ίδιο άπλά οχήματα* δσο κι άν τά οχήματα αύτά, δπως συμβαίνει στήν περίπτωση τοΰ Άντρέγεφ, είναι φανταστικά κ ' ένδιαφέροντα. Τόσο ο αύταπάτες δσο καί τά ναυάγιά τους άποτελοΰν Ε τό ίδιο έμπόδια γιά τήν αποδοχή καί τήν άφομοίωση τής πραγματικότητας. Άλλά ή πλούσια καί γεμάτη έπεισόδια ζωή άποτελεϊ άνθρώπινη προϋπόθεση γιά τή μεγάλη ποίηση δχι μόνο μέ τήν ύλική έννοια μιάς πλατειάς έμπειρίας άπ' τή ζωή άλλά έπίσης κι άπό τήν άποψη τών βαθύτατων προβλημάτων τής μορφής. "Ενας συγγραφέας πρέπει νά ζεϊ μιά πλούσια ζωή γιά νά είναι σέ θέση ν* απεικονίσει τό πραγματικά τυπικό. Αύτή τή σχέση τήν έξέφρασε ίσως μέ τόν διαυγέστερο τρόπο ό Ά γ γ λ ο ς αισθητικός τοΰ δέκατου δγδοου αίώνα Ρίτσαρντ Χέρντ. Σχολιάζοντας τήν παρατήρηση τοΰ Αριστοτέλη πώς δ Σοφοκλής απεικόνιζε τούς άνθρώπους δπως έπρεπε νά είναι, ένώ δ Εύριπίδης τούς άπεικόνιζε δπως πραγματικά ήταν, ό Χέρντ έγραφε:
«...Τό νόημα της elvat: Ό Σοφοκλής, άπό τή μεγαλύτερη έπαφη του μέ τους άνθρωπου; είχε πλατύνει και μεγεθύνει τή ατενή, μεροληπτική άντίληψη πού πηγάζει άπ* τήν παρατηρηαη τού Ιδιαίτερου χαρακτήρα κα'ι ε ΐ χ ε φτάσει σέ μιά πλήρη κατανόηση τού άν&ρώπινου εΐδονς. 'Αντίθετα, ό φιλοσοφικός Ευριπίδης, πού είχε περάσει τόν περισσότερο καιρό του κουβεντιάζοντας στήν 'Ακαδημία, όταν ήθελε νά κοιτάξει τή ζωή κρατούσε τά μάτια του καρφωμένα πάνω αέ ξεχωριστά, πραγματικά υπαρκτά πρόσωπα, βύθιζε τό είδος μέσα στό δτομο κ ' έτσι άπεικόνιζε τους ήρωές του μέ πραγματική φυσικότητα καί άλήθεια σέ σχέση μέ τά άντικείμενα πού είχε υπ" όψη του, άλλά μερικές φορές χωρίς έκείνη τή γενική καί καθολικά χτυπητή όμοιότητα πού άπαιτεΐται γιά νά έκτεθεΐ τέλεια ή ποιητική άλήθεια».

Φυσικά, δέν μποροΟμε νά συγκρίνουμε τούς νεότερους συγγρα* Ή ελληνική λέξη στό κείμενο. (Ζ.Μ.).

8ί 

392

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Ι ' Ρ ΰ Π Λ Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

φείς μέ τόν Ευριπίδη. Μέ τήν περικοπή πού άναφέραμε θέλαμε μόνο νά άποκαλύψυυμε τις πραγματικές αιτίες τής Εξαιρετικής φτώχειας τής νεότερης λογοτεχνίας. Είδαμε δτι τό άποτράβηγμα άπό τή ζωή, κάτι πού χαραχτηρίζει τούς νεότερους συγγραφείς, άναγκαστικά τούς Εφερε σέ θέση τέτοια ώστε νά μή μποροΟν νά άπεικονίσουν παρά μόνο άτομικές φυσιογνωμίες. "Οταν βρίσκονται στήν άνάγκη νά πάνε πιό πέρα άπ' τό άπλά άτομικό, τότε άναγκαστικά χάνονται μέσα σέ άδειες και χωρίς ζωή άφαιρέσεις. Πραγματικοί τύποι μποροϋν νά δημιουργηθούν μόνο άπό συγγραφείς πού Εχουν τή δυνατότητα νά κάνουν πολλές καλά θεμελιωμένες συγκρίσεις άνάμεσα σέ άτομα, δηλαδή συγκρίσεις πού νά βασίζονται πάνω σέ πλούσια πρακτική έμπειρία και πού νά είναι τέτοιες ώστε νά άποκαλύπτουν τά κοινωνικά καί προσωπικά αίτια τής συγγένειας άνάμεσα στά άτομα. "Οσο πλουσιότερη είναι ή ζωή τοϋ ποιητή τόσο μεγαλύτερο θά είναι τό βάθος άπ' τό όποΓο θά μπορεΤ νά άνασύρει αύτή τή συγγένεια, τόσο μεγαλύτερη θά είναι ή Ενταση τής Ενότητας τών ατομικών καί τών κοινωνικών στοιχείων στόν άπεικονιζόμενο τύπο, τόσο πιό ποιητικά αληθινός καί πιό Ενδιαφέρων θά είναι ό ήρωας. Ή αύτοβιογραφία τοϋ Γκόρκι μάς δείχνει πώς μιά πλούσια καί γεμάτη Επεισόδια ζωή άνέπτυξε στό νεαρό Γκόρκι αύτή τήν ικανότητα νά δημιουργεί τύπους συγκρίνοντας όλότελα διαφορετικούς φαινομενικά άνθρώπους. Φυσικά ή ίδια ή λογοτεχνία Επαιξε Ινα πολύ σημαντικό ρόλο σ' αύτή τή διαμόρφωση ένός μεγάλου συγγραφέα. Ό νεαρός Γκόρκι στήν περίοδο πού διαμορφωνόταν άκόμη, Εβλεπε κιόλας πώς ή μεγάλη άποστολή τής κλασικής λογοτεχνίας βρίσκεται στό βτι διδάσκει τούς άνθρώπους νά καταλαβαίνουν καί νά Εκφράζουν τόν έαυτό τους. Ά π ' τά πρώτα του βήματα ό Γκόρκι συνέδεε πάντα στά διαδάσματά του τή λογοτεχνία μέ τή ζωή. "Οταν διάβαζε τήν Ευγενία Γχρανχε δέν άπολάμβανε μόνο τή μεγαλόπρεπη απλότητα τής παρουσίασης—συνέκρινε άμέσως τό γέρο τοκογλύφο Γκρα ντέ μέ τόν δικό του παπού. Άλλά ώστόσο ή λογοτεχνία άποτελεΤ μόνο βοήθημα γιά τήν πραγματικότητα, Εστω κι άν ή σημασία του είναι πολύ μεγάλη. Αύτό πού παραμένει άποφασιστικό είναι πάντα ό πλοϋτος τής ίδιας τής ζωής, ή γεμάτη πάθος Επιθυμία νά άφομοιώσει κανείς καί νά άναπλάσει τά φαινόμενα τής ζωής, σ' δλη τους τήν πληρότητα. Ό Γκόρκι δίνει πολύ Ενδιαφέροντα παραδείγματα γιά τό πώς άρχισε νά πλάθει σέ τύπους τούς ζωντανούς άνθρώπους πού συναντούσε.Αναφέρω μόνο Ινα χαραχτηριστικό παράδειγμα:
« Ό κομψός και καλοβαλμένος Ό σ ί - , μοΰ φάνηκε ξαφνικά οάν τον 

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ KL'ML'AI Α. ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

323

θερμαστή τό Γιάκωφ ποϋ αδιαφορούσε γιά όλα. Ά λ λ ο τ ε πάλι μοϋ θύμιζε τόν Πιότρ Βασίλιεφ. το διορθωτή και άλλοτε τόν άμαξα Πιότρ. Μερικές φορές νόμιζα π ώ ς είχε κάτι κοινο μέ τόν παπού μου — μέ τον ένα ή τόν άλλο τρόπο μοιάζει μέ άλλους γερόντους ποϋ έχω γνωρίσει. Ό λ ο ι τους ήταν φοβερά ένδιαφέροντα γεροντάκια άλλά κάπως ένιωθα πώς Βέ θά μπορούσε κανείς νά ζει μαζί τους. θ ά ήταν δύσκολο καί δυσάρεστο.Ήταν σά να σοΰ τρώγαν τήν ψυχή σου κ* ή πονηρή κουβέντα τους σκέπαζε τήν καρδιά σου μ' ένα καφετί στρώμα σκουριάς. Ή τ α ν καλός ό Ό σ ί π ; Ό χ ι . Ή τ α ν κακός ; Ούτε κι αύτό. 'Εκείνο ποϋ ξέρω καλά είναι πώς ήταν πονηρός. Ά λ λ ά ένώ θαύμαζα τήν εύκινησία τής σκέψης του ή πονηριά του αύτή μέ βασάνιζε καί στό τέλος άρχισα νά νιώθω πώς άπ' όλες τίς άπόψεις μοϋ ήταν εχθρικός >

"Ετσι ή αύτοβιογραφία τοΰ Γκόρκι μάς δείχνει πώς γεννήθηκε Ενας μεγάλος ποιητής τής έποχής μας, πώς ένα παιδί άναπτύχθηκε σέ καθρέφτη τοΰ κόσμου. Τό άντικειμενικά ύφος τοΰ Γκόρκι τονίζει αύτόν τό χαραχτήρα τοΰ βιβλίου. Δείχνει τό Μαξίμ Γκόρκι σάν ένα σημαντικό πρόσωπο πού συμμετέχει στήν άνθρώπινη κωμωδία τής προεπαναστατικής Ρωσίας καί μάς δείχνει πώς ή ζωή είναι 6 άληθινός δάσκαλος κάθε μεγάλου ποιητή. Ό Γκόρκι μάς φέρνει σ' έπαφή μ ' αύτόν τό μεγάλο δάσκαλο πού διαμόρφωσε κι αύτόν καί μάς δείχνει πώς έγινε αύτή ή διαμόρφωση, πώς ό Γκόρκι διδάχτηκε άπό τή ζωή κ' έγινε άνθρωπος, άγωνιστής καί ποιητής. Κι άκριβώς έπειδή 6 Γκόρκι έζησε τίς πολλαπλές φρικαλεότητες τής ζωής, έγινε μαχητικός άνθρωπιστής. Ό Τολστόι θαύμαζε τήν καλοσύνη καί τή δύναμη τοΰ Γκόρκι καί τοΰ είχε πεΐ πώς ύστερα άπό τόσα πράγματα πού είχε περάσει θάχε κάθε δικαίωμα νά είναι κακός. IV "Οπως οί περισσότεροι άπό τούς μεγάλους άφηγητές, έτσι καί 6 Γκόρκι άρχισε τή σταδιοδρομία του μέ τό διήγημα, αύτήτή μορφή πού σά θέμα της έχει ένα παράξενο, άσυνήθιστο, έκπληκτικό γεγονός — ένα γεγονός πού συλλαμβάνεται μ' έναν τέτοιο τρόπο ώστε ή έκπληκτική όψη του δίνει μιά χαραχτηριστική είκόνα ένός ή περισσότερων προσώπων τόσο άπό τήν προσωπική δσο καί άπό τήν κοινωνική πλευρά. Αύτή ή φύση τοΰ διηγήματος τό κάνει μιά πρωταρχική καί πάντοτε λαϊκή μορφή τέχνης. Οί προικισμένοι άφηγητές τοΰ λαοΰ, δταν θέλουν νά διηγηθούν σέ κάποιο άκροατήριο τήν ιστορία ένός παράξενου καί χαραχτηριστικοΰ περιστατικού, υίοθετοΰν ένστικτώδικα μιά μορφή πού πλησιάζει τή μορφή τοΰ διηγήματος. Μέ τόν ίδιο τρόπο, δ νεαρός Γκόρκι, δταν άκόμα στά πρώτα βήματα τής σταδιοδρομίας του έγραφε θαυμαστά διηγήματα 

324

ΜΕΛΕΤΕΣ Γ Ι 4 ΤΟΝ Β Γ Ρ Ω Π Α Ι Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

δέν άκολουθοΰσε άπλώς μιά λογοτεχνική παράδοση, άλλά ύπάκουε σέ μιάν έμφυτη ροπή που τόν έσπρωχνε νά διηγείται αύτές τΙς ιστορίες άπ' τήν πλούσια σέ γεγονότα ζωή του" μιά ροπή πού ή λογοτεχνική παράδοση, τό παράδειγμα τών άλλων προγενέστερων μεγάλων συγγραφέων, άπλώς τήν πειθαρχούσε καί τήν έκανε συνειδητή. Ά π ' τήν άλλη μεριά, ύπάρχουν κιόλας στά πρώτα γραφτά τοΰ Γκόρκι δλα τα προβληματικά στοιχεία πού έχουν μπάσει στή διηγηματική μορφή οί άπαιτήσεις τής σύγχρονης ζωής. Ό σ ο πιό πολύπλοκες είναι οί συνθήκες τής ζωής, τόσο πιό δύσκολο είναι νά δώσεις έναν εξαντλητικό χαραχτηρισμό τών άνθρώπων μ ' ένα καί μόνο περιστατικό τής ζωής τους. Καί μάλιστα άκόμα περισσότερο μιά καί τό συμπτωματικό στοιχείο (πού τό έχουμε άναφέρει πιό πάνω) στό συνδυασμό τών άτομικών μέ τά ταξικά χαρακτηριστικά, είναι ένα σημαντικό έμπόδιο γιά τήν προβολή τοΰ κοινωνικά τυπικού διά μέσου τοΰ μοναδικού χτυπητού περιστατικού, πού πάνω του στηρίζεται τό διήγημα. Μιά τέτοια προβολή ήταν άκόμα εύκολη στήν πρώτη περίοδο τής 'Αναγέννησης. Αύτό έδινε τήν κοινωνική βάση γιά τήν κομψή τελειότητα τών διηγημάτων τοΰ Βοκκάκιου καί τών συγχρόνων του. Στήν δμορφιά τους δέν ύπήρχε τίποτα άπό τις τεχνητές, φορμαλιστικές, άφηρημένες ιδιότητες πούβρίσκομε στά κείμενα τών νεότερων μιμητών τοΰ κλασικού διηγήματος. Τό νεότερο διήγημα, έξ αιτίας τής μεγαλύτερης πολυπλοκότητας τοΰ υλικού του, συλλαμβάνεται σέ εύρύτερες γραμμές άπό δ,τι τό παλιό : άγκαλιάζει μιά άλυσίδα άπό γεγονότα πού κινοΰνται μέ αύξανόμενη ένταση πρός ένα τελικό γεγονός πού άντιστοιχεί στό μορφικό άΓ.οκορύφωμα τοΰ κλασικού διηγήματος. Μιά τέτοια διεύρυνση τοϋ διηγήματος δέν είναι φυσικά άπλώς ποσοτική άλλά περικλείνει καί νέα σημαντικά προβλήματα ϋφους. ΓΙαρ' δλες δμως αύτές τις άναπόφευκτες άλλαγές, τά βασικά προβλήματα τής μορφής πού σχετίζονται μέ τό παλιό διήγημα,, έξακολουθοΰν νά ισχύουν καί γιά τό νέο. Γιατί άν ή πλοκή δέν είναι ρωμαλέα συμπυκνωμένη καί ό χαραχτηρισμός δέν έχει Επιτευχθεί μέσα ά π ' τή δράση, τό διήγημα διαλύεται σέ μιάν εικόνα περιβάλλοντος, σέ μιάν άναπαράσταση κάποιας διάθεσης ή σέ μιά ψυχολογική άνάλυση. Κι αύτό άκριβώς είναι έκείνο πού έπαθε τό διήγημα στά χέρια τών περισσότερων άπό τούς νεότερους διηγηματογράφους. 'Αλλά άπ' τήν έποχή τοΰ Μπαλζάκ καί τοΰ Σταντάλ, of καλύτεροι άπ' τούς νεότερους συγγραφείς πασκίζουν νά δώσουν στούς πολύπλοκους μύθους τους — μύθους πού δέν καταπιάνονται μ ' ένα. 

II ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΩΜΩΔΙΑ ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

316

γεγονός άλλά μέ μιάν άλυσίδα άπό γεγονότα—τήν Ιδια έντονη καί αύτάρκη μορφή πού είχαν καί οί παλιοί μύθοι. Ό άγώνας αύτός βάζει τή δημιουργική φαντασία τοϋ συγγραφέα σέ μιάν δλο και πιό άπαιτητική δοκιμασία. Γιατί δσο πιό πολύπλοκες είναι οί άντιφάσεις — πού ή άποκάλυψή τους άποτελεί τό αποκορύφωμα τοϋ διηγήματος — τόσο πιό δύσκολο είναι νά βρεθεί μιά πλοκή δπου ή κάθε δψη αύτών τών πολύπλοκων άντιφάσεων νά βρίσκει συγκεκριμένη έκφραση. Ό άγώνας γι' αύτή τή μορφή τοϋ διηγήματος είναι ένα βασικό <ιτοιχεϊο στά έργα τοϋ Γκόρκι, δχι μονάχα στά καθαυτό διήγηματά του άλλά καί στήν αύτοβιογραφία του δπως καί στά μυθιστορήματά του. Τά έργα τοϋ Γκόρκι είναι τόσο άσφυχτικά γεματα άπό πρόσωπα ώστε τό πλήθος θά μποροϋσε άριθμητικά νά συγκριθεί μέ τό πλήθος τών προσώπων τοϋ Μπαλζάκ. 'Ωστόσο — ή ίσως γι* αύτό τό λόγο—ή σύνθεσή του δέ στηρίζεται στά πρόσωπα άλλά στά γεγονότα. Μόνο τά τελευταία του μυθιστορήματα άπ.οτελοΰν Εξαίρεση σ' αύτό, άλλά τά στοιχεία τοϋ ύφους του έξακολουθοϋν νά είναι άκόμα κ' έδώ εύδιάκριτα στή μέθοδο χαραχτηρισμοϋ. Ό Γκόρκι είχε ένα τόσο πλούσιο άπόθεμα σέ πρόσωπα καί γεγονότα—άποτέλεσμα τής πολυκύμαντης ζωής του—ώστε ήταν πάντοτε σέ θέση νά διαλέγει τό πιό κατάλληλο γιά νά φωτίσει τό σημείο πού ήθελε, καί μποροϋσε νά τό Εντατικοποιεί στό έπακρο χωρίς νά τό κάνει λιγότερο άληθινό άντίκρυ στή ζα>ή. Ποτέ του δέν άναγκάστηκε νά άκολουθήσει τά μοντέλλα τοϋ κοινότοπου μέσου δρου, στήν παρουσίαση τών άνθρώπων καί τών γεγονότων. Κ'Επειδή άπ' τήν άρχή ή πρόθεση του ήταν νά άποκαλύψει τίς άπάνθρωπες θηριωδίες τής ζωής στήν παλιά Ρωσία, μποροϋσε νά διαλέξει τις πιό άποτρόπαιες περιπτώσεις. "Οσο πιό άποτρόπαια ήταν ή περίπτωση, τόσο πιό ζωντανά έδειχνε τίς φρικαλεότητες πού μπορούσαν νά γίνονται στή Ρωσία τοϋ καιροΰ του. Ή μεγαλοφυία τοϋ Γκόρκι Εκδηλώθηκε άπό πολύ νωρίς στή δεξιοτεχνία μέ τήν δποία έκανε τίς άποτρόπαιες αύτές περιπτώσεις νά Εμφανίζονται δχι μόνο σά δυνατές άλλά καί σάν τυπικές. Ή Εσωτερική έξέλιξη τών προσώπων του, πού άποκαλύπτει τίς τυπικές ίδιότητές τους, φαίνεται νά κινείται πρός μιά τέτοια άποτρόπαια Εκβαση μέ μοιραία άναγκαιότητα. Ή άντίθετη τάση στόν Γκόρκι, πού άποτελεί τό άντίβαρο τής άποκάλυψης τών φρικαλεοτήτων τής τσαρικής Ρωσίας — δηλαδή ή κατάδειξη τοϋ γεγονότος δτι παρ' δλα αύτά τά άποτροπιαστικά πράγματα, οΕ άληθινά άνθρώπινες ιδιότητες άναπτύσσονται καί άνοίγουν τό δρόμο τους—άπαιτεΐ φυσικά μιά άνάλογη παρουσίαση Εντονα άντιτιθέμενιον, αποτρόπαιων χαί Εξαιρετικών γεγονότων. 

326

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Ό δέκατος ένατος αίώνας άπ' τή μιά μεριά έχει κάνει τό διήγημα νά συγχωνευθεί στό μυθιστόρημα κι άπ' τήν άλλη έχει άναπτύξει τό μυθιστόρημα πρός μιά μεγαλύτερη συμπύκνωση πού παλιότερα άνήκε μονάχα στό διήγημα. Ή πρώτη άπό τις κινήσεις αύτές άποτελεϊ καθολικό χαραχτηριστικά τής λογοτεχνίας τοΟ δέκατου ένατου αίώνα καί μόνο μετρημένοι μεγάλοι συγγραφείς κατάφεραν νά διαφυλάξουν τό διήγημα άπό τή διάλυση και τήν καταστροφή. Ή δεύτερη τάση, δηλαδή ή έξέλιξη τοϋ μυθιστορήματος πρός τή μεγαλύτερη συμπύκνωση, σημαδεύει τόν άγώνα τών καλύτερων συγγραφέων έκείνης τής έποχής ένάντια στίς καταστρεπτικές γιά τήν τέχνη συνθήκες πού είχε φέρει στή λογοτεχνία ό καπιταλισμός. Ό Γκόρκι άκολουθεΐ τά βήματα τών καλύτερων Ευρωπαίων συγγραφέων κι άπό τίς δυό άπόψεις, άλλά πάντοτε μέ τό δικό του πρωτότυπο τρόπο. Στήν αύτοβιογραοία του καθώς καί σ' ένα μεγάλο του γράμμα στόν Όκτάβ Μιρμπώ, μιλάει γιά τήν άποφασιστική έπίδραση πού άσκησε στή λογοτεχνική του άνάπτυξη 6 Μπαλζάκ. Αύτή ή έπίδραση τοϋ Μπαλζάκ οφείλεται κύρια στό γεγονός δτι κ ' οι δυό μεγάλοι συγγραφείς άντιμετώπιζαν στό βάθος, αν δχι καί στήν έπιφάνεια, τό ίδιο καθήκον: τό νά άπεικονίσουν, σά σύνολο, τίς πολλαπλές καί περίπλοκες άντιφάσεις πού προκύπτουν σέ μιά περίοδο μεγάλων κοινωνικών άλλαγών. Είναι χαραχτηριστικό καί στούς δυό συγγραφείς πώς στήν άπό μέρους τους παρουσίαση τής κοινωνίας, ένώ πασκίζουν νά δείξουν μέ τή μεγαλύτερη δυνατή διαύγεια μιά διεργασία σήψης καί άποσύνθεσης, ταυτόχρονα προσπαθούν — σά μεγάλοι καλλιτέχνες πού είναι— νά άκολουθήσουν τ' άχνάρια τών κλασικών καί νά απεικονίσουν αύτή τή σήψη μέ μιά καλλιτεχνικά τέλεια καί ολοκληρωμένη μορφή. Δέν είναι έπομένως τυχαίο τό δτι στά πρώτα μυθιστορήματα τοΰ Γκόρκι βρίσκουμε τήν ίδια διηγηματική συμπύκνωση πού υπάρχει καί σέ πολλά μυθιστορήματα τοΰ Μπαλζάκ. 'Αλλά, παρά τήν άμοιβαία αύτή συγχώνευση διηγήματος καί μυθιστορήματος, παραμένει ένα μεγάλο κενό άνάμεσά τους, ένα κενό πού δλοι οί μεγάλοι συγγραφείς, συνειδητά ή ένστικτώδικα, τό σέβονται. Τό διήγημα, άκόμα καί στή μοντέρνα του εύρύτερη μορφή, παρουσιάζει μέ έμφαση μιά μοναδική άτομική μοίρα. ΟΕ τρόποι πού λειτουργούν οί κοινωνικές δυνάμεις έμφανίζονται σ'αύτό στήν άκρότατη υπερβολή.Ή πειστική παρουσίαση τοϋ γυμνού γεγονότος δτι τέτοια πράγματα είναι έντελώς δυνατά άρκεϊ γιά νά ξεσκεπάσει μιά σχεδόν ολότελα άποτροπιαστική πραγματικότητα. 'Ας θυμηθούμε μερικά διηγήματα τοϋ Γκόρκι δπως τό "Αγριο πάθος, τό Πώς γεννήθηκε ίνας Άνθρωπος κ.ά. Ό τ α ν ο· 

Η Α Ν Θ Ρ 2 Ι Ι Ι Ν Η KliMBAlA ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

327

Γκόρκι θέλει νά δείξει τήν εμφάνιση, μέσα σ' αύτό τό τέλμα τών φρικαλεοτήτων, δυνάμεων άνθρώπινα άξιων, διαλέγει καί πάλι μιά μορφή ανάλογη μέ τοΰ διηγήματος (Γεμελιά ν Πιλιάϊ). Φυσικά αύτό σέ καμιά περίπτωση δέν έξαντλεϊ τό θεματικό κύκλο τών διηγηματικών δυνατοτήτων τοϋ Γκόρκι. Τό διήγημα τοϋ προσφέρει τή δυνατότητα νά παρουσιάζει τή διαλεκτική τής κοινωνικής άναγκαιότητας καί τοϋ άτομικοϋ πεπρωμένου μέ ακραίες, ιδιαίτερα ένδιαφέρουσες περιπτώσεις καί νά δείχει τούς πλάγιους, περιπετειώδεις δρόμους, πού μερικές φορές μοιάζουν όλότελα μέ παραμύθι, καί χάρη στούς δποίους ή ταξική πραγματικότητα έπικρατεϊ πάνω σέ jiidcy μονη, σφαλερή ή παραπλανημένη συνείδηση. Έ δ ώ καί πάλι, τό διήγημα δίνει μόνο μιά περιορισμένη παρουσίαση ορισμένων όψεων ένός τύπου καί δχι τή συνολική εικόνα τοΰ τύπου στήν καθολική του μορφή. Άλλά αύτή άκριβώς ή δυνατότητα μιάς τέτοιας άσυνήθιστης άτομικής μοίρας, κάνει ολοφάνερο τό πόσο άναπόφευκτες είναι οί τυπικές καταστάσεις καί διευκολύνει τήν κανανόηση τους. ΙΙρέπει νά προσεχτεί, λόγου χάρη, ή περίπτωση τοΰ άργόσχολου νεαρού δνειροπόλου έμπόρου στή Γαλάζια ζωή, ένός τύπου πού μοιάζει μέ τόν Όμπλόμωφ, δ οποίος «σώζεται» άπ' τήν τάξη του, μόνο καί μόνο γιά νά έξελιχθεΐ σ' έναν έμπορο βάναυσο καί ύπολογιστή. Ό άλλος δρόμος, δπως παρουσιάζεται στό διήγημα °Eva oaxxl άντερα, είναι δ άντίθετο?, δ δρόμος τής έπανάστασης, τοϋ μπολσεβικισμοΰ. Τελικά, σ' Ινα διήγημα είναι δυνατό νά δείξει κανείς δρισμένες όψεις τών μεγάλων κοινωνικών τάσεων, τών τεράστιων κοινωνικών συμπλεγμάτων, καί νά τά δείξει σέ μιά σχετικά άπομονωμένη μορφή, άφήνοντας τή συνολική κίνηση σά γενικό φόντο. Αναφέρω μόνο τό διήγημα. 01 Μορντδίνιν, γιά τόν ώραϊο τρόπο πού τοποθετεί τό πρόβλημα τής σύγκρουσης άνάμεσα στόν έρωτα καί τό γάμο άπ' τή μιά μεριά καί τή συμμετοχή στό έργατικό κίνημα άπ' τήν άλλη. Ή αφομοίωση τής τεχνικής τοϋ διηγήματος στά πρώτα μυθιστορήματα τοΰ Γκόρκι είναι ένα διαφορετικό ζήτημα. Έδώ ή τυπική δψη τής έξαιρετικής περίπτωσης πρέπει νά προκύψει δλοκληρωτικά άπό τήν άλυσίδα τών γεγονότων καί νά σχηματίσει τή βάση γιά τήν παρουσίαση μιάς έπικής ολότητας. Έδώ ή δυσμενής έπίδραση τών καπιταλιστικών συνθηκών παρεμποδίζει πολύ περισσότερο τό συγγραφέα άπ' δ,τι στήν περίπτωση του διηγήματος. Αύτή ή δυσκολία είχε τόν άντίχτυπό της σ' δλα τά μυθιστορήματα τοΰ δέκατου ένατου αιώνα. Άλλά ό Γκόρκι είχε νά άντιμετωπίσει στά νιάτα του άκόμα πιό σοβαρά έμπόδια άπ' 5,τι οί προγενέστεροι μεγάλοι ρεαλιστές 

328

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡ2ΠΑ-Ι Κ0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τοΰ δέκατου ένατου αιώνα. Γιατί δσο κι αν ένας μεγάλος συγγραφέας σκοπεύει νά ρίξει τό βάρος του, τόσο άπ' τήν άποψη τοΰ θέματος δσο καί τής ιδεολογίας, στήν άπεικόνιση τής άποσύνθεσης μιάς κοινωνίας, σάν άφηγητής χρειάζεται ένα χεροπιαστό ύπομόχλιο γιά νά κινήσει τήν πλοκή του, χρειάζεται σταθερές σχέσεις άνάμεσα στά πρόσωπα πού πρέπει νά έχουν κοινούς τομείς καί στόχους στή δράση τους κ.τ.λ., κι δλα πρέπει νά είναι σ' έναν όρατό κόσμο πού μέσα του ή πλοκή μπορεί νά ξετυλιχτεί μέ έπική μορφή. Είναι πολύ γνωστό πώς 6 καπιταλισμός καταστρέφει σέ δλο καί μεγαλύτερη έκταση τήν «όλότητα τών άντικειμένων» — δπως ό Χέγγελ ονόμασε αότό τό αίτημα τής έπικής ποίησης. Ό Μπαλζάκ καί ό Σταντάλ μπορούσαν άκόμα νά χρησιμοποιήσουν τά Υπολείμματα πού είχε άφήσει πίσω της ή ήρωική έποχή τής άστικής έξέλιξης καί δ Τολστόι τά άπομεινάρια τής παλιάς μισοφεουδαρχικής πατριαρχικής άγροτικής ζωής, έστω κι άν έκεΐνο πού άπεικόνιζαν •ήταν ή διάλυση αότών τών συνθηκών ζωής. Άλλά ό Γκόρκι άπ' τή μιά μεριά άντιμετώπιζε μιά πολύ πιό προχωρημένη διεργασία άποσύνθεσης καί άναδιαστρωμάτωσης καί, ά π ' τήν άλλη μεριά τόνιζε μέ πολύ μεγαλύτερη έπικριτική καί έπαναστατική θέρμη τήν άποσύνθεση τών παλιών μορφών ζωής καί τών παλιών τομέων δράσης. Υποστήριξε μέ γεμάτη πάθος πολεμική δύναμη πώς έκεΐνες οί παλιές μορφές ζωής είχαν χάσει τό ζωντανό τους περιεχόμενο καί είχαν καταντήσει άπλά άδεια όστρακα, καλύμματα τής κτηνωδίας τής παλιάς Ρωσίας τών Τσάρων. Γιά νά δει κανείς ολοκάθαρα αύτή τήν άντίθεση, άρκεΐ μόνο νά συγκρίνει τις περιγραφές τών γεννήσεων, τών γάμων, τών θανάτων κ.τ.λ. στόν Τολστόι καί στά πρώτα έργα τοΰ Γκόρκι. Στόν Γκόρκι είναι σπάνιο νά περιγράψει οποιαδήποτε άπ' αύτές τις λειτουργίες χωρίς κάποιο σκανδαλώδες περιστατικό στό όποιο οί σκεπασμένες άπ' αύτές τις μορφές ήλιθιότητα καί κτηνωδία, άναδύονται στήν έπιφάνεια. Συχνά χρησιμοποιεί τις τέτοιες εύκαιρίες γιά τήν τελική έκκρηξη τών σέ λανθάνουσα κατάσταση άνταγωνισμών. Αύτό συμβαίνει λ.χ. στό θωμη Κορντέγιεφ, δπου ένα γεΰμα πού δίνεται γιά νά γιορταστεί ή καθέλκυση ένός καινούριου πλοίου, δίνει τήν εύκαιρία στό Θωμά, πού τοΰ είναι άδύνατο πιά νά άντέξει, νά ξεχύσει τό μίσος του καί τήν περιφρόνησή του στό πρόσωπο τών καπιταλιστών καί νά συσχετίσει δημόσια τήν ιστορία τής ζωής κάθε καλεσμένου, μέ δλους τούς φόνους, τις άπάτες καί τ ' άλλα έγκλήματα πού έχει διαπράξει. Αύτή ή άντικειμενικά κριτική παρουσίαση τής διάλυσης τών παλιών μορφών ζωής είναι ένα άπό τά πιό σπουδαία χαραχτηριοτικά ολόκληρου τοΰ έργου ζωής τοΰ Γκόρκι. 

II

ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΩΜΩΔΙΑ ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

316

Στό Ματβέι Κοζεμιάχιν, δείχνει μέσα στόν άγώνα πού γίνεται άνάμεσα στήν πόλη καί τό προάστιο, πώς ή άκακη παλιά συνήθεια τής φιλικής πυγμαχίας πού γίνεται στ' αστεία Εκφυλίζεται σ' Εναν ξυλοδαρμό πού ή κτηνωδία του καί ή σκληρότητά του είναι τρομαχτικές. 'Η τάση αύτή φτάνει στό κατακόρυφό της στόν ffili/u Σάμγχιν δπου δ Γκόρκι περιγράφει τό μαζικό πανικό πού προκλήθηκε κατά τή στέψη τοϋ Νικολάου Β' στή Μόσχα, δταν χιλιάδες άντρες, γυναίκες καί παιδιά τσαλαπατήθηκαν θανάσιμα. Ό Γκόρκι άκολουθεϊ τολμηρά αύτόν τόν κοινωνικά άναπόφευκτο δρόμο ώς τό τέρμα του. Άλλά σάν άποτέλεσμα τών γεγονότων, τά άντικείμενα, οί φυσικές συναθροίσεις τών άνθρώπων καί τά παρόμοια, πρέπει νά Εξαφανιστούν άπό τά Εργα του — δηλαδή, δλα τά πράγματα πού ή τυπική τους Εμφάνιση, ή τυπική τους άκολουθία καί δ τυπικός τους ρόλος στή ζωή, εδινε στά παλιότερα Επικά ποιήματα τό χεροπιαστό κοινωνικό τους νόημα. Ή ζωή χάνει τήν άπτή της φυσιογνωμία. Ή ζωή συντρίβεται. "Εχουμε δεί πώς ή παλιά άσιατική μορφή τοΰ καπιταλισμοΰ Εκανε τούς άνΦρώπους στυγνούς καί κακόβουλους Ερημίτες καί άτομιστές, όντα πού χαμωζοΰν σάν τά σαλιγκάρια μέσα στό στενό τους καβούκι. Αδτός δ ζωώδης άτομισμός τών μικροαστικών μαζών ήταν άπλώς λουστραρισμένος μέ τόν Επιφανειακό έκμοντβρνισμό πού οφείλεται στόν άναπτυσσόμενο καπιταλισμό. Ή ίδια πλήξη, τό ίδιο άκαθόριστο αίσθημα ματαιότητας κυβερνοϋσε άκόμα τίς ζωές τους καί ή άνιαρή φυτική ϋπαρξή τους άνακουφιζόταν μόνο μέ ξεσπάσματα χτηνώδικων καταχρήσεων. Πώς είναι δυνατό μέσα σ' αύτές τις συνθήκες νά αφηγηθεί κανείς σ' δλη της τή συνέχεια μιάν ιστορία πού νά Εχει ενδιαφέρον ; Πώς μπορεί νά βρεθοΰν σ' αύτό τόν κόσμο πρόσωπα άρτια, πλούσια, αληθινά ζωντανά ; Κάθε κοινωνική κρίση καί άνακατάξη πρέπει νά αυξάνει τή συμπτωματική ιδιότητα τών άτομικών πεπρωμένων καί ιδιαίτερα τή συνείδηση αύτής τής συμπτωματικότητας. "Οσο πιό «συμπτωματικές» γίνονται οί μορφές τής ζωής, τόσο πιό δύσκολο είναι νά τίς Εκφράσει κανείς ποιητικά καί τόσο πιο ου7κο/.ο είναι νά τούς δώσει Επική σημασία. "Ηδη ό Ντοστογέφσκι είχε βαθειά Επίγνωση αύτοΰ τοΰ προβλήματος. Στό τέλος τοΟ μυθιστορήματος του Ό Εφηβος παραπονιέται «δια μακρών» γιά τή λογοτεχνική άκαταλληλότητα μιάς τέτοιας «συμπτωματικής οικογένειας», δπως -ήταν Εκείνη πού άποτελοϋσε τό θέμα τοΰ μυθιστορήματος. Παρατηρούσε μέ Εναν ειρωνικό ύπαινιγμό σέ βάρος τοΰ Τολστόι (χωρίς νά τόν άναφέρει) πώς μόνο ή περιγραφή τής παλιάς ρωσικής άριστοκρατίας ήταν καλό θέμα γιά τό μυθιστοριογράφο, γιατί σ' αύ- 

330

ΜΕΛΕΤΕΣ Ι Ί Α ΤΟΝ ΕϊΡί2ΠΑ·Ι·ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τήν μποροϋσε κανείς «·νά βρει τουλάχιστον κάτι πού νά μοιάζει» μέ μιά σωστή τάξη πραγμάτων. Καί άφήνει τό συγγραφέα τοϋ γράμματος, άφοϋ διαβάσει τό χειρόγραφο, νά βγάλει τοϋτο τό συμπέρασμα :
«Πρέπει νά παραδεχτώ πώς δέ θά μοϋ άρεσε νά είμαι ίνας μυθιστοριογράφος πού απεικονίζει §ναν ήρωα ό όποιος προέρχεται άπο μια συμπτωματική οικογένεια. Αϋτο είναι μιά άχάοιστη δουλειά, πού τής λείπει κάθε ώραία μορφή !>

Κι δμως ό Γκόρκι ανέλαβε αύτή τήν «αχάριστη δουλειά». Συμπτωματικοί άνθρωποι, συμπτωματικό περιβάλλον, μιά συμπτωματική οικογένεια — δλα αύτά άποκτοϋν ένα ρεαλιστικό νόημα. "Ολα ιούς τονίζουν τήν άποσύνθεση τής παλιάς Ρωσίας. "Οπως δλοι οί μεγάλοι συγγραφείς, έτσι κι ό Γκόρκι παίρνει αύτό τό «μειονέκτημα» τοϋ ύλικοϋ του, αύτή τήν ακαταλληλότητα πού έχει γιά λογοτεχνική μετάπλαση, σάν τήν άφετηρία τοϋ δημιουργικού του έργου. Μονάχα οί εκλεκτικοί ή οί επίγονοι τό βάζουν στά πόδια μπροστά στά έμπόδια πού ή ζωή ορθώνει στό δρόμο τής τέχνης. ΟΕ άληθινά μεγάλοι καλλιτέχνες δέν έχουν καμιά αύταπάτη γιά τίς δυσκολίες TMO'J 7CpOXU7lTODV a7Z ' τήν έκλογή τέτοιων κοινωνικά άκατάλληλων θεμάτων. Τό μεγαλείο τής τέχνης τοϋ· συγγραφέα έγκειται στό δτι βρίσκει έναν τρόπο νά παρουσιάζει τέτοια ακατάλληλα θέματα μέ άληθινά καλλιτεχνική μορφή καί νά μετατρέπει τίς δυσμενείς περιστάσεις σέ φορείς μιάς νέας πρωτότυπης μορφής πού γεννιέται μέσα άπ' αύτό τό ίδιο άκατάλληλο ύλικό. Ή άφετηρία τοΰ Γκόρκι είναι ή κτηνώδης εξατομίκευση τής ρωσικής ζωής, ό «ζωολογικός ατομισμός» της, δπως τό λέει, ή άπελπιστική πλήξη καί ή φαινομενική άκινησία. Άλλά σά δημιουργός πού ήταν, κατευθύνει αύτή τήν οκνή άκινησία σέ αλλεπάλληλες σειρές κινήσεων, σέ σύντομα ξεσπάσματα προσπαθειών, σέ άπελπισμένες έκρήξεις, σέ εναλλασσόμενους παροξυσμούς ανάτασης καί κατάπτωσης. Κατακερματίζει τή μονότονη καί πηχτή καταχνιά τής πλήξης σέ μικρές δραματικές στιγμέί γεμάτες έσωτερική κίνηση, γεμάτες άπό τραγικά καί κωμικά στοιχεία καί δημιουργεί στά μυθιστορήματα του μιά μακριά αλυσίδα άπό τέτοιες μικρές άλλά δραματικά ζωντανεμένες σκηνές, δπου δείχνει τήν έξέγερση τών άνθρώπων ένάντια στό περιβάλλον τους, τήν άπόγνωσή τους, τό ξανακύλισμά τους στήν άπάθεια· μέ δυό λόγια, τήν έσωτερική καί έξωτερική καταστροφή τής άνθρώπινης προσωπικότητας άπό τίς κοινωνικές δυνάμεις πού κυβερνούσαν τή ζωή στήν παλιά Ρωσία. 

II ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΩΜΩΔΙΑ ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

316

Άκόμα καί ή μοναξιά τών προσώπων του δεν είναι μιά διανοητική κατάσταση (όπως είναι πάντα στά έργα τών δυτικών συγγραφέων, είτε έκΟειάζουν είτε θρηνούν τό γεγονός). Στόν κόσμο τοΰ Γκόρκι ή μοναξιά είναι μιά φυλακή. ΙΙρίν άπ' τόν Γκόρκι ό Τολστόι είχε κιόλας άπεικονίσει τήν έξέλιξη τών άνθρώπων δχι σάν κίνηση κατά μήκος μιάς γραμμής άλλά σάν κίνηση μέσα σ' έναν δριστικό, αν καί δχι μηχανικά καί μόνιμα κλεισμένο, χώρο. Μ' άλλα λόγια δ Τολστόι είχε ήδη θεωρήσει σάν χαραχτηριστικό τοϋ άνθρώπου τίς άκραίες δυνατότητες πού άνάμεσά τους, κινιόταν ή άνάπτυξή του. Ό Γκόρκι άνέ πτύξε αύτή τήν τάση πολύ πιό πέρα άπ' τά δρια πού έφτασε ό Τολστόι καί είχε πολύ μεγαλύτερη συνείδηση τών κοινωνικών αιτίων αύτοΰ τοΰ «χώρου» άπ' τή συνείδηση πού μποροΰσε νά έχει δ Τολστόι. Ό Γκόρκι άντίκρυζε άκόμα τούς κοινωνικούς φραγμούς πού καθόριζαν αύτό τό «χώρο» πολύ πιό συνειδητά καί κριτικά άπ' τόν Τολστόι. Έβλεπε σ' αύτούς τίς ίδιες έκεϊνες δυσοίωνες δυνάμεις πού ένάντιά τους είχε πολεμήσει μέ πάθος σ' ολόκληρη τή ζωή του. Γι' αύτό τό λόγο, ό «χώρος» έχει στόν Γκόρκι έναν πολύ πιό ξεκάθαρο κοινωνικό χαραχτήρα, μιά δική του κοινωνική ιστορία. Καί ταυτόχρονα ό Γκόρκι τόν συλλαμβάνει, καί μάλιστα πολύ πιό μαχητικά άπ' δ,τι δ Τολστόι, σάν ένα δεσμωτήριο τής άνθρώπινης προσωπικότητας. Μ' αύτό τόν τρόπο ή μοναξιά μετασχηματίζεται άπ' τόν Γκόρκι άπό κατάσταση σέ έξελικτική πορεία, σέ δραματικό περιστατικό. Ό Γκόρκι δείχνει πώς τά τείχη τής φυλακής πού, παρά τήν κοινή κοινωνική τους προέλευση, είναι ώστόσο τά πολύ προσωπικά τείχη μιάς έρημικής κάθειρξης, υψώνονται βαθμιαία γιά κάθε άτομο, βγαίνοντας μέσα άπ' τήν άλληλεπίδραση προσωπικότητας καί περιβάλλοντος. Έχοντας αύτό δπ' όψη του, δ Γκόρκι πάντοτε άφιέρωνε πολλή προσοχή στήν παιδική ήλικία τών ήρώων του, (άντίθετα άπ' τό Μπαλζάκ, πού τίς περισσότερες φορές άποδίδει έναν επεισοδιακό άπλώς ρόλο στήν προϊστορία τών δικών του ήρώων) κ' έτσι φαίνεται σά νά συνεχίζει τήν παράδοση τών παλιότερων μυθιστορημάτων, τής Μαθητείας τον Βίλχελμ Μάιατερ, τοΰ Ίόμ Τζόοννς κ.ά. Ή δμοιότητα δμως αύτή είναι δλότελα φαινομενική. Ό Γκαίτε καί ό Φίλντινγκ περιέγραψαν τήν παιδική ήλικία τών ήρώων τους γιά νά άποκαλύψουν τή γένεση τών θετικών τους προσωπικών ιδιοτήτων, ένώ δ Γκόρκι τό κάνει γιά νά δείξει μι χεροπιαστή καί ζωντανή μορφή τόν τρόπο πού δημιουργήθηκαν τά ιδιαίτερα τείχη τής φυλακής πού περιζώνουν τόν ήρωα, μετασχηματίζοντας έτσι τό «χώρο» (πού τόν άντιλαμβάνεται σάν ένα τείχος φυλακής δπου· μέσα κει είναι έγκάθειρκτη ή προσωπικότητα) σέ μιά ιστορική. 

333

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

πορεία. Δέν αφηγείται μόνο τήν ιστορία τοΟ χτισίματος τοΟ τείχους, άλλά καί τις άκαρπες προσπάθειες τοΟ θύματος νά ξεφύγει καί τέλος τό σημείο δπου τό θύμα στήν άπόγνωσή του χυμάει καί θρυμματίζει τό κεφάλι του πάνω στ' άγκωνάρια. Μ' αότό τόν τρόπο στόν Γκόρκι ή πλήξη γίνεται δραματική, ή μοναξιά μετατρέπεται σέ διάλογο, ή μετριότητα ζωντανεύει ποιητικά. 'Αντίθετα άπό τούς συγχρόνους του, ό Γκόρκι δέ ρωτάει: Μέ τί μοιάζει ή μετριότητα; Ρωτάει: ΙΙώς άναπτύσσεται μιά μετριότητα, πώς ένας άνθρωπος διεστρεβλώνεται σέ |ΐετριότητα; Σ' αότά τά άποφασιστικά δημιουργικά του προβλήματα, αποκαλύπτεται καθαρά ή σημασία τοΟ μαχητικού άνθρωπισμοΰ του. "Οπως δλοι οί τίμιοι ρεαλιστές τής καπιταλιστικής έποχής, δ Γκόρκι δείχνει πώς 6 καπιταλισμός διαμελίζει τήν άνθρώπινη προσωπικότητα· καί, σέ άρμονία μέ τις συνθήκες τής παλιάς Ρωσίας, μπορεί νά τό δείξει αύτό μ' ένα πολύ πιό άνατριχιαστικό τρόπο άπ' δ,τι οί δυτικοί ρεαλιστές. "Αλλά σά μαχητής προλετάριος ανθρωπιστής, θεωρούσε αότό τό διαμελισμό άπλώς σά μιά μεταβατική ιστορική άναγκαιότητα μι3ς όρισμένης περιόδου τής άνθρώπινης έξέλιξης καί δχι σάν Ενα τετελεσμένο γεγονός, ή σάν ένα μοιραίο άναπότρεπτο πεπρωμένο. Γι' αότό, ένώ άπεικονίζει τούτο τό διαμελισμό βρίσκεται σέ μόνιμη καί γεμάτη άγανάχτηση έξέγερση ένάντιά του. Υποστηρίζει πώς αύτός ό διαμελισμός είναι τό ειδικό ιστορικό άμάρτημα τού καπιταλισμού. Παρουσιάζοντας στά μάτια μας τή διαδικασία τού διαμελισμού, στρέφει συνεχώς τήν προσοχή μας στήν εικόνα τοΰ συνολικού, άρτιου, μή διαμελισμένου άνθρώπου, άν καί αύτό γίνεται μέ τή μορφή χαμένων δυνατοτήτων. Είναι ό μόνος συγγραφέας τής έποχής του πού παρουσιάζει τό φετιχιστικό καπιταλιστικό κόσμο μ' έναν τρόπο ολότελα άπαλλαγμένο άπό κάθε φετιχισμό. Αότό τό κεντρικό πρόβλημα τής τέχνης τοΰ Γκόρκι, αυτές οί άντιφάσεις, αύτή ή ένταση, πού ένυπάρχουν στό υλικό ζωής πού θέλει νά παρουσιάσει, καθορίζουν τήν ποιητική τεχνική του. Έδώ μπορούμε νά φωτίσουμε μερικά μόνο άπό τά σπουδαιότερα γνωρίσματα αύτής τής τεχνικής: πάνω άπ' δλα τή χτυπητή συντομία τών μοναδικών σκηνών πού χάρη σ' αύτές οικοδομεί τήν έπική όλότητα τών μυθιστορημάτων του. Αύτό προκύπτει άναγκαία άπό τήν καταστροφή τής «ολότητας τών άντικειμένων». 'Αλλά τούτες οί σκηνές, δσο κι άν είναι σύντομες, είναι ώστόσο γεμάτες οξύτατη έσωτερική δραματική ένταση. Σάν τούς άλλου; μεγάλους ρεαλιστές, ό Γκόρκι δείχνει τά πρόσωπα τών έργων του άπό κάθε δψη, ποτέ δμως περιγραφικά ή άναλυτικά, άλλά πάντοτε χάρη σέ κάποια δράση. 'Από τή φύση τοΰ κόσμο; πού άπεικο. 

Η ΑΝΘΡ2ΠΙΝΗ Κ2Μ2ΑΙΑ ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

29*

νίζει 6 Γκόρκι βγαίνει πώς ή δράση αύτή τών προσώπων του μόνο σύντομη διάρκεια μπορεί νά Ιχει. Πάντα είναι Ενα άπεγνωσμένο ξέσπασμα προσπάθειας πού τό διαδέχεται Ενα ξανακύλισμα στήν άπάθεια ή τήν κτηνωδία. "Ετσι τό «μειονέκτημα» τοΰ υλικού πού δουλεύει τόν άναγκάζει νά βάλει στήν άκρη τήν πλατειά σύνθεση τών παλιότερων Αφηγητών. 'Ωστόσο, σάν άληθινά γεννημένος μεγάλος ποιητής δέν παύε: νά παρουσιάζει άρτιους άνθρώπους στήν πορεία τής Εξέλιξης τους καί τής δράσης τους. Γι' αύτόν άκριβώς τό σκοπό ανέπτυξε τό ιδιότυπο ύφος του στό στήσιμο τών ήρώων του, πού χάρη σ' αύτό Επλαθε πλήρεις χαραχτήρες παρουσιάζοντάς τους μέ πολλές μικρές όψεις δπως οί διαμαντοτεχνίτες μέ τήν πολυεδρικότητα πού δίνουν στις πολύτιμες πέτρες κάνουν νά φανεί δλη τους ή διαύγεια καί ή λάμψη. Μέ μ:ά γοργή διαδοχή σύντομων σκηνών φωτίζει βαθμιαία κάθε μιά άπ' αύτές τίς όψεις τών ήρώων του. "Ετσι, αύτή ή συνέχεια τών σύντομων συνταρακτικών σκηνών, μέ τόνά μεταφέρει στήν πράξη κάθε λανθάνουσα δυνατότητα ένός ήρωα, τελικά συμπληρώνει τήν εικόνα τοΰ άπ' τόν καπιταλισμό καταστραμμένου πλούτου τής άνθρώπινης προσωπικότητας καί ταυτόχρονα καταδείχνει τήν άτομική καί κοινωνική ένότητα αύτοΰ τοΰ πλούτου. Ό προλεταριακός ανθρωπισμός τοΰ Γκόρκι τοΰ δίνει τήν ικανότητα νά πετυχαίνει μιάν άλάθευτα άληθινή ισορροπία καί άναλογία, δτα< καταπιάνεται μ ' αύτό τό πρόβλημα. Κατηγορεί τόν καπιταλισμό δτι έχει καταστρέψει τήν άνθρώπινη προσωπικότητα, άλλά σέ καμιά περίπτωση δέν Εξιδανικεύει τήν τυφλή Εξέγερση Ενάντια σέ τούτη τήν καταστροφή, δπως πολύ συχνά κάνει ό Ντοστογέφσκι ν.αί πάντα κάνουν οί Επίγονοι του. Ή σωστή άναλογία στήν Απεικόνιση τής διαλεκτικής τών κοινωνικών καί άτομικών παραγόντων δεν είναι μιά μορφική άρμονία, άλλά άποτέλεσμα τής σωστής άπό μέρους τοΟ Γκόρκι κατανόησης τής κοινωνικής πορείας πού αναγκαστικά οδηγεί μέσα άπ' τίς φρικαλεότητες τοΰ καπιταλισμοΰ σέ μιά προλεταριακή έπανάσταση. Οί σύντομες σκηνές τοΰ Γκόρκι, σέ άντιδιαστολή μ' δλουςτούς συγχρόνους του, κρατιούνται χωρίς Εξαίρεση σ' Ενα πολύ ψηλό Επίπεδο. Ό Γκόρκι άκολουθεϊ τό παράδειγμα τών κλασικών μή Επιτρέποντας σέ κανένα νατουραλιστικό φραγμό νά περιορίσει τόν τρόπο καί τήν ικανότητα Εκφρασης τών ήρώων του. Άλλά Εξαιτίας τής άπαράμιλλης Εμπειρίας του καί τής Επαφής του μέ τούς άπλούς άνθρώπους μπορεί, παρ* δλα αύτά, νά δίνει σ' αύτή τήν δψηλή έκφραση, φυσικότητα. Μ' άλλα λόγια, τό περιεχόμενο τών σκέψεων πού Εκφράζονται βρίσκεται σ' Ενα πολύ ψηλότερο Επίπεδο άπό κεϊ- 

334

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Ε Ι ' Ρ ΰ Π Λ Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

νο πού θά μποροϋσε νά έπιτρέψει ό οποιοσδήποτε νατουραλιστικός «μέσος δρος»· άλλά ή κατάσταση πού γεννάει αύτές τίς σκέψεις είναι έντελώς αληθινή στή ζωή καί ολότελα τυπική, δπως έπίσης καί ή γλώσσα στήν όποία έκφράζονται είναι τέλεια έναρμονισμένη μέ τίς κοινωνικές συνθήκες καί τόν άτομικό χαραχτήρα τοϋ προσώπου πού μιλάει. Ό Γκόρκι ξεπερνάει τούς νατουραλιστικούς φραγμούς «άπλώς» στό βαθμό πού παρουσιάζει άνθρώπους καί καταστάσεις στό ύψιστο συγκεκριμένο έπίπεδο, πού ώστόσο βρίσκεται μέσα στή δυνατή ακτίνα δράσης τοϋ τύπου πού παρουσιάζει. 'Αναφέρω ένα μονάχα παράδειγμα γι' αύτό : Ό γερο - Μαγιάκιν έρχεται νά δεϊ τήν κόρη του καί βρίσκει ένα τετράδιο δπου κάπου μέσα του είναι γραμμένος ό στοχασμός τοΰ Χέγκελ πώς δ,τι είναι πραγματικό είναι καί λογικό. Ό γερο - παλιάνθρωπος άντιδρά σ' αύτή τή φράση μέ τό ίδιο πάθος πού ό γερο - Γχραντέ άντέδρασε στήν περικοπή τοΰ Μπένθαμ. Λέει:
«Χμ... το κάθε τι στόν κόσμο είναι λογικό... βέν μας τα λέει καί άσκημα έδώ Ι "Ετσι λοιπόν κάποιος τό βρήκε αύτό ! Ναί. πολύ καλά τό λέει αλήθεια... Ει αν δεν υπήρχαν παλαβοί, θά ήταν πιά όλότβλα σωστό... Μά παλαβούς βρίσκεις κ* έκεϊ πού δέν τούς έχει σπείρει κανένας. "Ετσι δέν μπορεί νά πει κανείς πώς τό κάθε τι στόν κόσμο είναι λογικό!...»

Στις τέτοιες περικοπές ό Γκόρκι καταδείχνει in s t a t u nascendi * πώς έρχονται στή ζωή οί ιδεολογίες καί πώς οί σύγχρονοι άνθρωποι πρόθυμα παίρνουν άπό τίς σκέψεις τών παλιότερων δ,τι ταιριάζει καλύτερα στούς προσωπικούς, άτομικούς τους σκοπούς — ή, μ' άλλα λόγια, πώς οί ιδεολογίες γίνονται κοινωνικά άποτελεσματικές. Τό άνέβασμα τών τέτοιων μικρών σκηνών σέ έπίπεδα αύτοΰ τοϋ ύψους, άντιπροσωπεύει ταυτόχρονα έκείνη τή γενική κοινωνική συνεκτικότητα πού λείπει σχεδόν έντελώς άπ' τή συνείδηση κάθε χωριστοϋ άτόμου. Οί ήρωες τοΰ έργου πιστεύουν δτι βασανίζονται άπό μιάν άπλώς προσωπική μοίρα καί άπόγνωση μέσα στή μοναξιά τους, άλλά δ άναγνώστης έρχεται πρόσωπο μέ πρόσωπο μέ δλους τούς οικονομικούς καί ιδεολογικούς παράγοντες πού καθορίζουν άντικειμενικά τή μοίρα τοϋ άτόμου, μ' δλο πού τό τελευταίο, μέσα στήν άπεγνωσμένη μοναξιά του, δέν ξέρει τίποτα γι' αύτούς. Αύτή ή άνύψωση τοϋ έπιπέδου, αύτή ή μέθοδος τής άπεικόνι* 'Εν τψ γενάσθαι. Λατινικά στό κείμενο. (Σ.Μ.). 

11 ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΩΜΩΑΙΑ Τ01' ΓΚΟΡΚΙ

336

σης τοϋ ανθρώπου στήν άκεραιότητά του μέσα σ* ένα κόσμο πού ούσία του είναι ό διαμελισμός καί ή καταστροφή αύτής τής ακεραιότητας, ήταν άναγκαία γιά νά μεταβάλλει τίς ιστορίες τοϋ Θωμά Κορντέγεφ καί τών Τριών άνθρώηων σέ αύθεντικά μυθιστορήματα, δηλαδή σέ έπικές δλότητες, μ' δλο πού ή βασική τους παρουσίαση είναι διηγηματική. Φυσικά είναι πολύ ιδιόμορφα, συμπυκνωμένα καί συνταρακτικά μυθιστορήματα, μυθιστορήματα πού τά διαποτίζει μιά οργισμένη άπόγνωση καί μιά ανθρωπιστική διαμαρτυρία. Ή δλο καί πιό στενή συνεργασία τοΰ Γκόρκι |ΐέ τό έπαναστατικό κίνημα τής έργατικής τάξης, ή δλο καί πληρέστερη άφομοίωση τής μπολσεβίκικης θεωρίας καί τέλος, χωρίς δμως νά είναι καί τό λιγότερο σημαντικό, ή έμπειρία του άπό τήν πρώτη έπανάσταση {τοΰ 1905) είχαν σάν άποτέλεσμα μιά ριζική άλλαγή στό ύφος του. θ ά ήταν δύσκολο νά βρει κανείς, μέσα στό έργο έστω κ' ένός συγγραφέα μεγαλύτερη άντίθεση ύφους άπό κείνη πού ύπάρχει άνάμεσα στό Θωμά Κορντέγεφ καί τή Μάνα. Ή άντίθεση αύτή πη • γάζει μέσα άπό τήν καρδιά τοΰ ίδιου τοΰ υλικού. Δέν είναι σάν ένα φορμαλιστικό άποτέλεσμα τών προθέσεων τοΰ Γκόρκι. Σκεφτόμαστε πάλι τήν άντίθεση έκείνη πού διατύπωσε δ Λένιν στά λόγια του πού βάλαμε σάν προμετωπίδα. Στά πρώτα του διηγήματα καί μυθιστορήματα ό Γκόρκι έδειχνε πώς οί άνθρωποι δέν μπορούσαν πιά νά ζήσουν μέ τόν παλιό τρόπο. Στή Μάνα έδειξε πώς, τουλάχιστον ή πρωτοπορία τοϋ προλεταριάτου καί τής άγροτιάς, δέν ήθελε πιά νά ζει μέ τόν παλιό τρόπο. Κατά συνέπεια ή φύση τών άνθρώπινων συστατικών πού οικοδομούν τό μυθιστόρημα ύφίσταται κι αύτή μιά ριζική άλλαγή. Τή θέση τής άβάσταχτης άπδγνωσης τήν παίρνει ή συνείδηση. Τή θέση τής τυφλής έξέγερσης ή τής άποκαμωμένης άπάθειας τήν παίρνει ή προετοιμασία τής έπανάστασης καί ή έπαναστατική δράση. Τό νέο αύτό ύλικό δημιούργησε στή Μάνα ένα νέο ύφος παρουσίασης. Έ δ ώ βλέπουμε άκόμα τήν παλιά Ρωσία σ' δλη της τήν άποτροπιαστική κτηνωδία — καί μάλιστα αύτή ή εικόνα άποδίδεται πολύ πιό έντονα χάρη στά βάναυσα καταπιεστικά μέτρα τοϋ τσαρισμού ένάντια στό έπαναστατικό κίνημα τών έργατών. Άλλά τό άποφασιστικό ρεϋμα πού έδώ καθορίζει τή φύση καί τή μοίρα τών προσώπων κινείται πρός τήν άντίθετη κατεύθυνση. Ό Γκόρκι δείχνει τό δύσκβλο άλλά ξεκάθαρο δρόμο πού τραβάει ή έργατική τάξη γιά νά κατανικήσει τή μαύρη άθλιότητα τής ζωής της καί νά χτίσει γιά λογαριασμό της ένα φωτεινό, άνθρώπινο μέλλον. Αύτή ή άπελευθερωτική έπίδραση τής προλεταριακής έπανάστασης παρουσιάζεται άπ' τό Γκόρκι δχι άπλώς σά μιά έλπίδα 

336

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

γιά τό μέλλον άλλά σά μιά παρούσα πραγματικότητα πού αλλάζει τούς άνθρώπους. Ό προλεταριακός άνθρωπισμός δέν είναι άπλώς ένας μακρινός στόχος τοϋ έπαναστατικοΰ κινήματος τής έργατικής τάξης. Τό κάθε βήμα πρός τά μπρός πού κάνει τό κίνημα αύτό είναι ταυτόχρονα κατάχτηση αύτοΰ τοΰ στόχου στις προσωπικές ζωές έκείνων πού παίρνουν μέρος στό κίνημα. Τό έργατικό κίνημα, βγάζοντας τούς άνθρώπους άπό τήν άσύνειδη πλήξη τής ζωής τους καί μεταβάλλοντάς τους σέ συνειδητούς άγωνιστές γιά τήν άπελευθέρωση όλόκληρης τής άνθρωπότητας, τούς μετατρέπει σέ άρμονικούς, εύτυχισμένους, γεμάτους αυτοπεποίθηση άνθρώπους, παρά τή σκληρή τύχη πού είναι άναγκασμένοι νά αντιμετωπίσουν σάν άτομα, παρά τά βασανιστήρια, τή φυλακή καί τήν έξορία. "Ετσι στή Μάνα βρίσκουμε μιά παράδοξη, έκπληκτική άρμονία—μιάν άρμονία πού γεννιέται άπ' τό υλικό μέ τό όποιο καταπιάνεται καί πού γι' αύτό είναι πραγματική μέ τήν καλλιτεχνική έννοια καί πειστική παρά τόν παράδοξο χαραχτήρα της. Ή περιγραφή τής ήρωικής μάχης πού έδωσε ή πρωτοπορία τοΰ προλεταριάτου άνεβαίνει σέ έπικά δψη, καί τό έπαναστατικό σπάσιμο τών παλιών μορφών ζωής, ή επαναστατική συγκρότηση τών όργανώσεων τοΰ προλεταριάτου γεννάει μιά νέα «όλότητα άντικειμένων». Ή άπεργία, ή διαδήλωση τής πρωτομαγιάς, ή δίκη, ή δραπέτευση άπό τή φυλακή, ή κηδεία τοΰ έπαναστάτη κ.τ.λ. δλες αύτές οί εικόνες ζωγραφίζονται μέ τόν πλοΰτο καί τό εύρος τοΰ άληθινοΰ έπους. Άκόμα καί τά έπεισόδια τής κτηνώδους τρομοκρατίας στή διαδήλωση καί τήν κηδεία, δέν άποτελοΰν έδώ μιά «διατάραξη», δπως θά συνέβαινε στήν παρουσίαση τής διάλυσης τών παλιών μορφών τής ζωής στά μυθιστορήματα μέ άστικά θέματα, άλλά μιά μεγάλη έπική πάλη, τήν πάλη τοΰ φωτός μέ τό σκοτάδι. Μ' αύτή τήν άλλαγή στή σφαίρα τής δράσης τών προσώπων, άλλάζει κ' ή παρουσίαση τών μεμονωμένων πράξεων. Οί μεμονωμένες σκηνές, παρ' δλη τήν αύστηρότητα τής παρουσίασήί τους, παίρνουν ένα πλάτος πού δέν τό βρίσκουμε πουθενά άλλοΰ στό έργοτοΰ Γκόρκι. Έ μεγάλη καμπή πού σημειώνει αύτό τό μυθιστόρημα σ' δλόκληρη τή λογοτεχνία δέν συνίσταται μονάχα στό γεγονός δτι ό Γκόρκι κατόρθωσε νά δημιουργήσει θετικούς ήρωες καί νά δείξει μέ τή δική του πρωτότυπη μέθοδο, πώς οί άνθρωποι φτάνουν στό σημείο νά γίνουν τέτοιοι θετικοί ήρωες" άλλά συνίσταται, άκόμα στό δτι ό Γκόρκι, σάν πρώτος κλασικός τοΰ σοσιαλιστικοΰ ρεαλισμοΰ, καταφέρνει γιά πρώτη φορά στή λογοτεχνία τής ταξικής κοινωνίας, νά δώσει τό θετικό πάθος τής έπικής παρουσίασης. Αύτή ή άλλαγή ύφους πού έπέφεραν στά έργα τοΰ Γκόρκι, ό 

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΩΜΩΔΙΑ ΤΟΓ ΓΚΟΡΚΙ

337

μπολσεβικισμός καί ή έπανάσταση, μπορεί άκόμα νά παρατηρηθεί στά τελευταία του μυθιστορήματα, δπου ξαναγυρνάει στά άστικά θέματα. Φυσικά δ Γκόρκι οδτε μποροΟσε οδτε ήθελε νά άλλάξει τίς βασικές μεθόδους παρουσίασης πού προκύπτανε άπό τόν κοινωνικό χαραχτήρα τοΟ δλικοΟ πού είχε νά δουλέψει. Ή άστική ζωή τής παλιάς Ρωσίας καί ή άποσύνθεσή της δέν έπέτρεπαν νά δοθοΟν χωρίς βιασμό τοΟ ύλικοϋ, τέτοιες έπικές εικόνες με τόσο πλατειά σύλληψη, δπως αύτές πού βρίσκουμε στή Μά*α. "Ετσι άναγκαστικά, σά μέθοδος έπρεπε νά παραμείνει ή έντονη δραματική συντομία τών μεμονωμένων σκηνών, ή πολυεδρική παρουσίαση τών προσώπων. Ά λ λ ά ή γενική κίνηση τών τελευταίων του μυθιστορημάτων έχει γίνει πλατύτερη, ηρεμότερη, πιό έπική στό χαραχτήρα. Μπροστά στά μάτια μας μιά κοινωνία βαδίζει πρός τό θάνατό της κι δ συγγραφέας ξέρει πώς αύτό σημαίνει ένα εύτυχέστερο μέλλον γιά τήν άνθρωπότητα. Τό άγχος, ή άναζήτηση, ή δραματική άπόγνωση τών πρώτων μυθιστορημάτων έξαφανίζονται καί τή θέση της τήν παίρνει ή ήγεμονική γαλήνη τοΟ μεγάλου άνθρωπιστή, πού βλέπει τό δρόμο τής ανθρωπότητας ν' άνοίγεται ολοκάθαρα μπροστά του. Αύτή ή έπική ήρεμία δμως, μέ κανένα τρόπο δέ μαλακώνει τήν οξύτητα τής διαμαρτυρίας τοΟ Γκόρκι. Αντίθετα, ή άπό μέρους του καταδίκη τής κοινωνίας είναι άκόμα φλογερότερη νσι πειστκότερη. Άλλά δέν είναι πιά μιά βίαιη έπίθεση ένός άνθρώπου ποιύ βρίσκεται ό ίδιος στόν πυρετό τής μάχης. Είναι ή νηφάλια αγόρευση ένός δημόσιου κατήγορου πού έκθέτει τήν προσφυγή τοΟ Λαοΰ έναντίον τοϋ Καπιταλισμού. Ή στάση αύτή καθορίζει τήν έπική ήρεμία τοϋ ύφους, τόν δψηλό βαθμό τής τυποπλαστικής γενίκευσης. Ή αύτοβιογραφία τοϋ Γκόρκι σημαδεύει τή μετάβαση άπό τό ύφος τής Λ/ώας στό ΰφος τών τελευταίων μυθιστορημάτων. Δείχνει τήν άντιφατική καί όπτιμιστική πορεία, πού στήν διάρκειά της δ Γκόρκι, ό μεγάλος προλετάριος άνθρωπιστήί, βγαίνει έξω άπ' τά φρικαλέα βάθη τής ρωσικής έπαρχιακής ζωής καί άναδύεται στήν έπιφάνεια Μέ μιάν ολόκληρη πινακοθήκη άπό υπέροχους λαϊκούς άνθρώπους (δπως λόγου χάρη ή θαυμαστή φυσιογνωμία τής γιαγιάς) δ Γκόρκι άπεικονίζει τήν πανίσχυρη δύναμη πού τό μόνο πού χρειάζονται γιά νά μεταπλαστούν σέ άληθινά θετικούς άνθρώπους μέσα σ' ένα σοσιαλιστικό κόσμο είναι ή ήγεσία τής έργατικής τάξης καί τής πρωτοπορίας της. "Εχουμε συζητήσει μέ συντομία τό πρώτο μεγάλο μυθιστόρημα τών τελευταίων χρόνων τοϋ Γκόρκι, τόν λαϊκοποιημένο Όμπλόμωφ Ματβέι Κοζεμιάχιν. "Ύστερα άπ' αύτό ήρθε δ δυνατός 22 

388

ΜΕΛΕΤΕΣ Γ Ι Α TOiN Ε Γ Ρ 2 Π Α · Ι · Κ 0 ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Επικός πίνακας τής άκμής καί τής αποσύνθεσης τοϋ ρωσικοϋ καπιταλισμού στό οικογενειακό χρονικό τών Άρταμάνωφ. Δέν είναι τυχαίο τό δτι ή ιδέα ένός τέτοιου μυθιστορήματος, πού απλώνεται σέ μερικές γενιές καπιταλιστών, ένός μυθιστορήματος πού αφηγείται τήν ιστορία τής παρακμής τοϋ καπιταλισμού μέσα άπ* τήν παρακμή μιάς καπιταλιστικής οικογένειας, Εμφανίστηκε τόν ίδιο καιρό σέ πολλές χώρες. Ό Τόμας Μάν Εγραψε τούς Μπούντεν μπρουχς καί δ Γκωλσγουέρθυ τό θρϋλο τών Φορσάυτ. Άλλά άκόμα κ ' οί μεγαλύτεροι άστοί συγγραφείς καταπιάστηκαν βασικά μέ τήν άνθρώπινη, πνευματική καί ήθική πτώση τών ήρώων τους Ενώ ή άποσύνθεση τοΰ καπιταλισμοΰ ήταν γι' αύτούς άπλώς τό φόντο. Τό Ενδιαφέρον τους συγκεντρώνεται στή διεργασία τής παρακμής μέσα σέ μιάν οικογένεια καί μόνο ή Εσώτερη άλήθεια τοϋ χαραχτηρισμοΰ καί έρισμένα τεχνάσματα ϋφους δίνουν στό σύνολ3 Ενα άπώτερο συμβολικό νόημα. Ό Γκόρκι έπίσης, άπεικόνισε τίς προσωπικές όψεις αύτής τής παρακμής καί άφιέρωσε μεγάλες φροντίδες γιά τήν παρουσίαση τών ποικίλων κατευθύνσεων πρός τίς όποϊες άναπτύσσονταν τά κληρονομικά οικογενειακά γνωρίσματα. Άλλά δείχνει τή ζωντανή τους συνάφεια μέ δλόκληρη τήν έξέλιξη τής κοινωνίας σέ μιά περίοδο Επαναστατικής κρίσης πολύ πιό καθαρά καί πλούσια άπ' δ,τι μπορεί νά βρεθεί σέ Οποιοδήποτε άπό τά κείμενα άκόμα καί τών μεγαλύτερων συγχρόνων του. 'Επειδή δ Γκόρκι Εβλεπε πάντοτε καθαρά τό τέρμα τοϋ δρόμου, τά μυθιστορήματά του, παρά τήν πολύ μεγαλύτερη αύστηρότητα ύφους, άποκτοΰν μιά πολύ πιό γενικευμένη τυπικότητα καί μιάν άσύγκριτα μεγαλύτερη Επική μνημειακότητα, άπό κείνη πού Εδωσαν τόσο όΤόμας Μάν δσο κι δ Τζών Γκωλσγουέρθυ. Ό Κϋμ Σάμγχιν, τό τελευταίο μυθιστόρημα τοΰ Γκόρκι, πού τό'χουμε κιόλας άναφέρει σέ μιάν άλλη περίπτωση, Εχει σά θέμα του τήν ιστορία τής άστικής διανόησης ώς τήν έπανάσταση. Είναι ή έξιστόρηση τοϋ πώς οί ιδεολογίες γεννήθηκαν, μετασχηματίστηκαν καί άφομοιώθηκαν άπό τούς έκπρόσωπους τών διαφόρων τμημάτων τής άστικής τάξης καί τής άστικής διανόησης, σύμφωνα μέ τις άπαιτήσεις τοϋ ταξικού άγώνα. Έδώ δ Γκόρκι άνεβάζει ώς τό ύψιστο έπίπεδο τή μέθοδο πού Εχει νά παρουσιάζει τίς ιδεολογίες σέ ζωντανή άλληλεπίδραση μέ τήν προσωπική ζωή τών ήρώων του, δπως καθορίζεται μέσα στήν πορεία τής ταξικής πάλης, θ ά χρειαζόταν μιά χωριστή μονογραφία γιά νά Εκθέσουμε δπως τής άξίζει τή μαεστρία μέ τήν όποία ό Γκόρκι παρουσιάζει τή διείσδυση τών μαρξιστικών ιδεών στήν άστική τάξη καί τήν άστική ίντελλιγκέντσια, δπως καί τή διαστρέβλωση καί τήν παρερμηνεία τών ιδεών 

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΩΜΩΛΙΛ ΤΟΓ Γ Ε Ο Ρ Ε Ι

339

αύτών άπό τούς Εκπρόσωπους τών διαφόρων άστών ψευτομαρξιστών. Ό Γκόρκι στόν Κλϊμ Σάμγκιν δέ δίνει μόνο Εναν ιστορικό πίνακα τής Εξέλιξης τής προεπαναστατικής άστικής διανόησης· δείχνει άκόμα τίς τάσεις πού ήταν άποφασιστικές γιά τήν κατοπινή άνάπτυξη τής διανόησης καί τή στάση της άντίκρυ στή διχτατορία τοΰ προλεταριάτου. "Ενα άλλο πρόβλημα πού πρέπει νά συζητηθεί σέ σχέση μέ τόν Κλϊμ Σάμγκιν είναι τό πρόβλημα τής προσωπικότητας καί τοΰ άτομισμοΰ. Στά πρώτα του μιθιστορήματα ό Γκόρκι άπεικόνιζε περισσότερο ήρωες πού άρχικά είχαν Ενα ζωντανό πυρήνα προσωπικότητας καί πού ό πυρήνας αύτός τσαλαπατιόταν καί συντριβόταν άπό τήν πραγματικότητα τής παλιάς Ρωσίας. Στόν Κ&μ Σάμγκιν δ Γκόρκι προσεγγίζει τό πρόβλημα τής προσωπικότητας άπό μιά διαφορετική γωνία, άπεικονίζοντας τήν Εσωτερική κενότητα τοΰ σύγχρονου άτομιστή άστοΰ διανοούμενου. Μ' δλο πού τό μοτίβο αύτό άναφέρεται βέβαια καί σ' άλλα, προγενέστερα έργα τοΰ Γκόρκι, μόνο στόν Κλϊμ Σάμγκιν γίνεται τό έστιακό σημείο μιάς περιεκτικής καί μεθοδικής συστηματικής παρουσίασης. Τό πρόβλημα τοΰ νεότερου άτομισμοΰ είναι Ενα γενικό πρόβλημα τής λογοτεχνίας τοΰ δέκατου ένατου αιώνα. 'Εκείνος πού έκανε τήν δξύτερη ίσως κριτική τοΰ νεότερου άτομισμοΰ ήταν δ Ί ψ ε ν , δταν έβαζε τό γερασμένο Πέερ Γκύντ νά ξεφλουδίζει Ενα κρεμύδι καί νά συγκρίνει κάθε διαδοχική φλύδα πού βγαίνει, μέ μιά φάση στήν έξέλιξη τής προσωπικότητάς του, ώσπου στό τέλος καταλήγει στό βαθιά συγκλονιστικό συμπέρασμα, πώς ολόκληρη ή ζωή του κι δλόκληρη ή προσωπικότητα του δέν είναι τίποτ' άλλο έξω άπό μιά στίβα φλύδες χωρίς καθόλου πυρήνα. Καί τί σημαίνει αύτό τό δίχως πυρήνα κρεμύδι μάς τό δείχνει πάλι ό "Ιψεν μέ μιά λεπτή σατιρική πινελιά, μέ τόν τύπο τοΰ κούφιου καυχησιάρη Γιάλμαρ "Εκνταλ στήν Άγριόπαπια. Ό Κλϊμ Σάιιγκιν τοΰ Γκόρκι δίνει μιάν έξοχη εικόνα αύτής τής κενότητας τοΰ νεότερου άτομισμοΰ. Ό Κλϊμ Σάμγκιν είναι Ενας ΙΙέερ Γκύντ χωρίς φαντασία, Ενας Γιάλμαρ "Εκνταλ μέ μιά πολύ πιό πετυχημένη κοινωνική καριέρα άπ' δ,τι δ ιψενικός ξάδερφός του. Ή κενδτητά του είναι τό κύριο πρόβλημα τής ζωής του άπ' τά πρώτα του βήματα· άπ' τή νηπιακή του ήλικία άκόμα ήθελε πάντοτε νά ύποδύεται τό ρόλο ένός σπουδαίου προσώπου καί μέσα στις πιό ποικίλες καταστάσεις παίζει μέ τήν άνεση ένός διπλωμάτη. Ό Γκόρκι τοποθετεί τόν ήρωά του μέ έξοχη μαεστρία σέ χίλιες δυό καταστάσεις καί δείχνει μέ θαυμαστή έπινοητικότητα πώς αύτή ή κενότητα, αύτή ή προσεχτική, διπλωματική έλλειψη ραχοκοκκαλιάς έκδηλώνεται μέ τόν ίδιο άκριβώς τρόπο σέ κάθε 

341

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

δυνατή κατάσταση τής ζωής, άπ' τόν έρωτα ώς τήν πολιτική καί τΙς έπιχειρήσεις. Άκόμα δείχνει πόσο εδκολα αύτή ή έλλειψη ραχοκοκκαλιάς καταντάει στις κρίσιμες στιγμές παλιανθρωπιά. Ά π ' τήν άλλη μεριά 6 Γκόρκι δείχνει όλόκληρο τό κοινωνικό περιβάλλον μέσα στό όποιο δημιουργείται καί έκτρέφεται αύτός έ τύπος. Δείχνει άκόμα πώς ή άνάπτυξη τοΟ τύπου αύτοΰ συνδέεται μέ τήν όξυνση τοϋ ταξικού άγώνα άνάμεσα στήν άστική τάξη καί τό προλεταριάτο. Έκεΐνο πού στήν καλύτερη περίπτωση μποροΰσαν νά καταφέρουν ό "Ιψεν καί οί άλλοι δυτικοί συγγραφείς, ήταν ή σωστή άπεικόνιση τοΰ τύπου αύτοΰ σάν άτόμου. Ό Γκόρκι δμως μάς κάνει νά νιώθουμε μέσα σ' ολόκληρο τό μυθιστόρημα τήν προσέγγιση τής μεγάλης άποφασιστικής σύγκρουσης άνάμεσα στις τάξεις καί δείχνει μέ μιάν έξαιρετικά περίπλοκη μορφή, άπαλλαγμένη άπ' δλα τά στερεότυπα ή σχολαστικά τεχνάσματα, τις σχέσεις πού υπάρχουν άνάμεσα στήν έξέλιξη τοΰ χαραχτήρα τοΰ Κλίμ Σάμγκιν καί σ'αύτό τό κεντρικό πρόβλημα τής έποχής. Έ ν α ά π ' τ ά πρόσωπα τοΰ μυθιστορήματος λέει χαραχτηριοτικά στό νεαρό Κλίμ
<— Σέ κάθϊ έρώτημα Σάμγκιν, υπάρχουν 8υό άπαντήοίΐς : ή μιά elναι τό ναΐ καί ή άλλη τό ό χ ι . . . Έ α ϋ φαίνϊται πώς θέλεις νά βρβΐς μιά τρίτη. Οί πβριοοότίροι άνθρωποι τό θέλουν αύτό, άλλά ΐσαμβ τώρα κανείς δέν τό κατάφβρβ.»

Μέ μιά θαυμαστή έκλαμψη μεγαλοφυίας ό Γκόρκι πετυχαίνει νά ενσαρκώσει στδ δλότελα άτομικό, προσωπικό πεπρωμένο τοΰ Κλίμ Σάμγκιν, τήν άπεγνωσμένη προσπάθεια ένδς σημαντικοΰ μέρους τής ρωσικής διανόησης νά βρει ένα «τρίτο δρόμο» άνάμεσα στήν άστική τάξη καί τό προλεταριάτο. Τό ξεσκέπασμα τοΰ ασπόνδυλου φιλισταϊσμοΰ τοΰ Κλίμ Σάμγκιν, δλοκληρώνει τόν πίνακα τής προεπαναστατικής Ρωσίας πού έδωσε δ Γκόργκι καί τόν άναδεικνύει σέ μιά σύνθεση πού άγκαλιάζει κάθε τι τό ούσιαστικό, σέ μιάν «άνθρώπινη κωμωδία» μέ τή μπαλζακική έννοια. Ό Γκόρκι, σάν ποιητικός ιστορικός τής έποχής, σά ζωγράφος τοΰ κωμικοτραγικοΰ θανάτου τοΰ παλιοΰ καθεστώτος, ήταν Ινας άπό τούς μεγαλύτερους νεκροθάφτες τοΰ καπιταλισμοΰ. Ά λ λ ά δ καπιταλιστικός κόσμος δέν πέθανε μέ τό μεγάλο Όχτώβρη" πρέπει νά καταστραφεί κομμάτι - κομμάτι - είναι σάν τήν Βδρα τοΰ μύθου πού στή θέση κάθε κεφαλιοΰ πού τής κόβουν, βγάζει ένα άλλο. Έ τ σ ι ή «Άνθρώπινη κωμωδία» τοϋ Γκόρκι, δέν είναι μόνο ένας άθάνατος πίνακας ένός κόσμου πού πιά δέν υπάρχει, άλλά κ' ένα δυνατό δπλο στόν άγώνα ένάντια στά βλαβερά κατάλοιπά του πού έπιζοϋν άκόμη. Ό Λένιν καί δ Στάλιν δέν έκαναν χωρίς λόγο έναν άσταμάτητο άγώνα ένάντια στδ μικροαστι- 

ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΩΜΩΔΙΑ TOT ΓΚΟΡΚΙ

311

κό κόσμο πού περιβάλλει τήν έργατική τάξη. Αύτή ή μικροαστική έπίδραση πήρε πολυποίκιλες μορφές στή μεγάλη χώρα τοϋ σοσιαλισμού. 'Αλλά τόσο οί κτηνώδεις βιαιότητες τών κουλάκων δσο καί ή ραφινάτη «κουλτούρα» τών ύπονομευτών είχαν τίς ρίζες τους στό Ιδιο έδαφος τοϋ άσιατικοΰ καπιταλισμού, πού τό άνελέητο ξεσκέπασμά του άποτέλεσε τό μεγαλύτερο μέρος τοϋ έργου ζωής τοΰ Γκόρκι. 'Ακόμα καί σήμερα, πού ή σοσιαλιστική κοινωνία έχει γίνει πραγματικότητα, θά ήταν λάθος νά νομίζουμε δτι δέν έχουμε πιά νά μάθουμε τίποτε άλλο άπ' τό Γκόρκι. Έ προειδοποίηση τοΰ Στάλιν γιά τήν ανάγκη τής δπερνίκησης τών υπολειμμάτων τοΰ καπιταλισμού στήν ύπαρξη καί τή συνείδηση τών άνθρώπων μάς θυμίζει πόσο έπίκαιρη είναι άκόμα αύτή ή πλευρά τοΰ έργου ζωής τοΰ Γκόρκι. Ή «'Ανθρώπινη κωμωδία» τοΰ Γκόρκι διαφέρει άπ'τοΰ Μπαλζάκ στό δτι δέν περιορίζεται σέ μιά πλήρη άπεικόνιση τοΰ «ζωικοΰ βασιλείου» τοΰ φιλισταΐσμοϋ. Στό Μπαλζάκ ή μορφή τοΰ ήρωικοϋ Μισέλ Κρεστιέν, τοΰ άληθινοΰ έκπρόσωπου τών Επαναστατικών μαζών, πού έπεσε στά σκαλοπάτια τοΰ Σα'ιν Μερρί * μπορούσε νά είναι μιά άπόμακρη, έπεισοδιακή φυσιογνωμία. Στόν Γκόρκι, μέσα άπ' τή διάλυση τοΰ ζοφερού σκοταδιού τής παλιάς Ρωσίας, άναδύεται μιά στρατιά έπαναστατών ήρώων, πού γεμίζουν τίς ιστορίες του καί πού είναι οί άληθινές εικόνες τών ζωντανών ήρώων οί έποίοι πραγματικά άπελευθέρωσαν τήν άνθρωπότητα, τών ήρώων τής μεγάλης Όχτωβριανής έπανάστασης.
1936

* Πρόκειται γιά τήν όδό Μονής Σαίν Meppl ( R u e d u C l o i t r e - S a i n t M e r r i ) στό Παρίσι πού Ιγινβ ένδοξη στήν έξέγβρση τής Βης x a l βης τοδ Ι ο ύ ν η τοϋ 1832 (Βλ. καί σβλ. 67). Οί μάχες πού έγιναν ί κ ε ΐ τ ί ς μέρες έκεΐνβς, άποτβλοϋν ένα ά π ' τ ά κύρια έπεισόδια καί στους Ά&Μους τοΰ Βικτώρ Ουγκώ. (Σ. Μ.). 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ

Ο ΛΕΩΝ Τ Ο Λ Σ Τ Ο Ι ' ΚΑΙ Η ΔΥΤΙΚΟΕΥΡΩΠΑ Ϊ Κ Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ I Έχουμε τόσο πολύ συνηθίσει στήν ιδέα τής παγκόσμιας λογοτεχνίας, στήν ύπαρξη ένός σχετικά μεγάλου άριθμοϋ συγγραφέων πού ή έπίδρασή τους ξεπερνάει πολύ τά στενά δ'ρια τής χώρα τους, ώστε είμαστε έτοιμοι νά λησμονήσουμε τά πολύπλοκα προβλήματα πού συνδέονται μέ τις τέτοιες διεθνείς έπιδράσεις. Τό πρόβλημα, κατά πόσο Ινας συγγραφέας Ιχει ή δέν Ιχει διεθνές άνάστημα, δέν μπορεί νά λυθεί ούτε μέ θεωρητική μελέτη ούτε μέ Ερωτηματολόγια. Τέτοιες διεθνείς έπιδράσεις είναι πάντοτε αντιφατικές καί μάλιστα τόσο περισσότερο δσο πιό διεθνής είναι ή έπίδρασή. Μόνο στήν περίπτωση κάποιας λιγόζωης λογοτεχνικής μόδας μπορεί κανείς νά παρατηρήσει Ιναν ομόθυμο άν καί παροδικό Ενθουσιασμό. 'Αλλά στήν περίπτωση μεγάλων συγγραφέων ή κριτική καί ή αντίσταση είναι άναγκαία στοιχεία γιά μιά γόνιμη έπίδρασή. Φτάνει μόνο νά θυμηθεί κανείς τις παθιασμένες κριτικές γιά τό Σαίξπηρ, άπό τό Βολταΐρο ώς τό Σώ καί τόν Τολστόι. "Οταν τό άνάστημα ένός συγγραφέα μεγαλώσει τόσο ώστε νά φτάσει στό σημείο νά άσκεί ζωντανή έπίδρασή στή λογοτεχνία μιάς ξένης χώρας, τότε ακριβώς προκύπτει Ινα περίπλοκο πλέγμα αντιφάσεων πού είναι δύσκολο νά λυθεί. Ή Επίδραση ένός συγγραφέα σέ μιά ξένη λογοτεχνία καί μιά ξένη κουλτούρα άποτελεί αύτή καθαυτή πρόβλημα. Παρ' δλο πού ή ύπαρξη μιάς λογοτεχνίας μέ διεθνή ορίζοντα είναι Ινα άδιαφιλονίκητο γεγονός, τό γεγονός αύτό είναι εξαιρετικά πολύπλοκο καί γεμάτο άντιθέσεις. Δέν είναι ούτε τό άθροισμα ούτε δ μέσος δρος δλων τών έθνικών πολιτισμών, τών λογοτεχνιών καί τών μεγάλων συγγραφέων, άλλά ή ζωντανή ολότητα τών άμοιβαίων άλληλεπιδράσεων. "Οσο κι αν συνηθίσαμε νά θεωρούμε τό Ντάντε ή τό θερβάντες, τό Γουώλτερ Σκώτ ή τό Ντοστογέφσκι σά διεθνείς φυσιογνωμίες, στήν κάθε περίπτωση υπάρχει ώστόσο Ινα πρόβλημα καθαυτό, σχετικά μέ τό πώς ό καθένας τους κατάφερε νά καταχτήσει μιά τέτοια θέση καί ιδιαίτερα πώς κατάφερε νά τή διατηρήσει. Γιατί ή άκατάπαυστη επανεμφάνιση αύτών τών έπιδράσεων είναι 

Ο Τ Ο Λ Σ Τ Ο Ι · ΚΑΙ Η Δ Ϊ Ί Ι Κ Ο Ε Γ Ρ Ω Π Α - Ι - Κ Η

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

843

τό ουσιαστικό διακριτικό γνώρισμα τοϋ διεθνούς αναστήματος ένός συγγραφέα. Σύμφωνα μ ' αύτό κάθε έθνική κουλτούρα είναι οργανικά καί μεγαλόπρεπα έγωιστική. Τό άπόφθεγμα τοΰ Μολιέρου : je p r e n d s mon bien oil je le t r o u v e , ισχύει έπίσης γιά τήν άφομοίωση ή τήν άπόρριψη τών ξένων λογοτεχνιών πού άποτελοϋν μέρος τής συνεχοΰς πορείας ζωής δλων τών λογοτεχνιών. Αύτή ή όργανική και ύγιής αφομοίωση ξένων λογοτεχνιών, πού άποτελεί μέρος τής άνάπτυξης δλων τών άληθινών συγγραφέων (διά μέσου τών δποίων μεγάλα έργα της λογοτεχνίας έκδηλώνουν τήν έπίδρασή τους σέ άλλες χώρες πολύ περισσότερο ά π ' δ,τι στόν τόπο τής καταγωγής τους) δείχνει τή συγκεκριμένη ιδιοτυπία τοΰ προβλήματός μας: ένα λογοτεχνικό έργο μέ διεθνή άντίχτυπο είναι πάντοτε γιά μιά ξένη κουλτούρα τόσο έθνικό δσο καί ξένο. Ό Τσερνυσέφσκι, ό μεγάλος Ρώσος κριτικός είπε πώς ή τάση τών ποιημάτων τοΰ Σίλλερ είχε κερδίσει για λογαριασμό του δικαιώματα ιθαγενείας στή Ρωσία καί γι' αύτό οί Ρώσοι θεωροΰσαν τό Σίλλερ σά δικό τους ποιητή, σά συμμέτοχο στή δική τους πολιτική έξέλιξη, ά π ' τή στιγμή πού τά ποιήματά του δημοσιεύτηκαν στή ρωσική γλώσσα. Ωστόσο ό Σίλλερ παραμένει πάντοτε Γερμανός ποιητής. 'Αλλά ή σημασία του σά λογοτέχνη υφίσταται μιά άλλαγή σ' αύτή τή νέα σφαίρα έπιρροής, σ' αύτό τό νέο συσχετισμό. Ό έθνικός του χαραχτήρας γίνεται πιό καθαρός χάρη στήν ένωσή του μέ μιά νέα κουλτούρα στήν όποία έπιδρά. 'Ας μήν άπορο ΰμε πού σέ τέτοιες περιπτώσεις έχουν διατυπωθεί γιά τά φαινόμενα αύτά Εκτιμήσεις πού διαφέρουν βασικά.Ό Γκαίτε λέει: « W e r d e n D i c h t e r will verstehen, m u s s i n D i c h t e r s L a n d e Gehen»*, ένώ ό Χέμπελ υποστηρίζει δτι: «ό Σαίξπηρ ήταν τόσο Ά γ γ λ ο ς δσο ό Χριστός Εβραίος». Έ άλήθεια βρίσκεται δμως δχι στό μέσο αύτών τών δύο άκρων, άλλά στή σύνθεσή τους. Ή σύνθεση αύτή παίρνει διαφορετική μορφή στήν κάθε περίπτωση, άλλα παρ' δλα αύτά ή ιστορία τών τέτοιων έπιδράσεων δείχνει ορισμένες σίγουρες καί οριστικές τάσεις. ΙΙρώτα - πρώτα οί τάσεις αύτές είναι άρνητικές. Ά ν ή προσπάθεια πού γίνεται άποβλέπει στό νά προσαρμοστεί όλότελα ένας ξένος ποιητής στήν έθνική κουλτούρα πού τόν άποδέχεται καί μ ' αύτό τόν τρόπο νά άπογυμνωθεί όλότελα άπό τήν έθνικότητά του, τότε καμιά γόνιμη έπίδραση δέν είναι δυνατή. Σάν παράδειγμα μπορούμε ν' άναφέρουμε τόν τρόπο πού μεταχειρίστηκαν τό Σαίξπηρ στή Γαλλία, άπό τό Βολταίρο ώς τό Χτυσσίς. Ά π ' τήν άλλη μεριά είναι έξίσου άγονη ή προσπάθεια τής τέλειας άφομοίωσης. Ά π ό τήν έποχή τοΰ
* "Οποιος θέλει του (Σ Μ.). νά καταλάβει τόν ποιητή πρέπει νά πάει οτή χώρα 

345

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Τί*, οί Γερμανοί προσπάθησαν νά Εγκλιματίσουν στή χώρα τους δλόκληρη τήν έλισαβετιαν ί] λογοτεχνία τής 'Αγγλίας. Οί προσπάθειες αύτές, άν καί άπέφεραν σημαντικά άποτελέσματα στό πεδίο τής ιστορίας τής λογοτεχνίας, δέν άσκησαν καμιά έπίδραση στή ζωντανή γερμανική λογοτεχνία, δπου μονάχα ό Σαίξπηρ είχε καί έξακολούΟησε νά έχει καρποφόρα έπίδραση. Είναι φανερό πώς τέτοια προβλήματα δέν μποροϋν νά λυθοΰν οδτε μέ ίστορικοφιλοσοφικές γενικότητες οδτε μέ λεπτομερειακή φιλολογική έρευνα. Ή τελευταία έχει σημασία γιατί φέρνει στό φως γεγονότα, άλλά θά ήταν ολότελα άχρηστη άν προσπαθούσε νά καθορίσει τήν έπίδραση τοΰ Ντίκενς στήν ευρωπαϊκή λογοτεχνία άθροίζοντας τήν έπίδραση πού είχε σέ διάφορους συγγραφείς, λ. χ . άπό τό Ντοστογέφσκι ώς τό Ράαμπε. Οί διεθνείς έπιδράσεις προκύπτουν συνθετικά άπό τις έθνικές τάσεις πού αύτές, πάλι συνθετικά, προκύπτουν άπό τήν προσωπική έξέλιξη τών ίδιων τών συγγραφέων. Καί παντοΰ ή μετάβαση άπό τό ειδικό στό γενικό δέν είναι μιά άπλή άθροιση, άλλά ένα άλμα. "Ετσι οί συγγραφείς μέ διεθνή σημασία έχουν διπλή έπίδραση. Ά π ό τή μιά μεταφέρουν τήν έθνική τους κουλτούρα σέ ξένες χώρες, τήν κάνουν γνωστή καί τήν καθιερώνουν κι άκόμα τήν μεταβάλλουν σέ δργανικό μέρος τής κουλτούρας πού τήν δέχεται. Γι' αύτό κανείς δέν μπορεί νά μιλάει γιά άφηρημένο διεθνισμό, γιά παγκόσμια λογοτεχνία γενικά, άλλά μόνο γιά τή συγκεκριμένη άμοιβαία έπίδραση πού οί λογοτεχνίες τών πολιτισμένων έθνών άσκοΰν ή μιά πάνω στήν άλλη. Καί πιό πέρα, δ έθνικός χαραχτήρας πού έγινε κατ' αύτό τόν τρόπο άποδεκτός σέ μιά άλλη χώρα, δέν είναι ποτέ ταυτόσημος μέ τόν πραγματικό έθνικό χαραχτήρα (φτάνει κανείς νά θυμηθεί τίς πέρα γιά πέρα σφαλερές ιδέες στίς δυτικές χώρες γιά τή μυστικιστική Ρωσία) οδτε μέ τούς παράγοντες πού έκαναν τό συγγραφέα ν' άποκτήσει έπίδραση στήν ίδια του τή χώρα. Καμιά φορά τό κοινωνικό καί λογοτεχνικό δπόστρωμα τοΰ συγγραφέα είναι άσαφές ή καί δλότελα άνεξιχνίαστο στήν ξένη χώρα πού τόν αποδέχτηκε - καί τοΰτο οδηγεί πάντοτε στό σχηματισμό μιάς διαστρεβλωμένης εικόνας γι' αύτόν. Άλλά ταυτόχρονα δρισμένα ούσιαστικά χαραχτηριστικά μπορεϊ νά γίνουν καθαρότερα δρατά σέ μιά ξένη χώρα παρά στή χώρα τοΰ συγγραφέα. Ά π ' τήν άλλη μεριά δμως, πρέπει νά τονιστεί γι' άλλη μιά φορά άκόμα πώς τά πρωταρχικά στοιχεϊα πού καθορίζουν αύτές τίς έπιδράσεις είναι οί λογοτεχνικές άνάγκες τής άποδεχόμενης χώρας. Κάθε άληθινά μεγάλη λογοτεχνία, δσοδήποτε μεγάλη ποσότητα ξένων στοιχείων κι άν άπορροφήσει, διατηρείται πάντα στή δική της οργανική γραμμή άνάπτυξης, πού καθορίζεται άπό τίς 

Ο ΤΟΛΣΤΟΙ

ΚΑΙ Η Λ Π Ί Κ Ο Ε Γ Ρ Ω Π Α Ί - Κ Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

345

•κοινωνικές καί ιστορικές συνθήκες τής χώρας που τίς γέννησε. Ό Μπέρναρντ Σώ, έκανε μερικές πολύ Ενδιαφέρουσες μεθοδολογικές παρατηρήσεις σχετικά μέ τήν ιστορία τών διεθνών έπιδράσεων στή λογοτεχνία. Σωστά διαμαρτυρήθηκε ένάντια στόν ισχυρισμό πώς τά έργα του έχουν τήν πηγή τους στόν "Ιψεν, τό Νίτσε κ.ά. καί τόνισε πώς δλες οί ιδέες γιά τίς οποίες οί κριτικοί προσπάθησαν να βρουν ξένες πηγές, δπήρχαν στά έργα ορισμένων "Αγγλων συγγραφέων, άνάμεσα σ' άλλους καί τοΰ Σάμουελ Μπάτλερ. Ό Σώ είχε άναμφισδήτητα δίκιο δταν άνέφερε αύτό τό γεγονός. Ά π ό τ ' άλλο μέρος, πρέπει νά μελετηθεί πώς οί ντόπιες πηγές στήν τέχνη τοΰ Σώ στάθηκαν τόσο άποτελεσματικές. θ ά είχε ποτέ άποκτήσει ό Μπάτλερ, πού έμεινε έντελώς άγνωστος δσο ζούσε, τήν έπιρροή πού άπόχτησε, άν ή σκανδιναβική καί ρωσική λογοτεχνία, άν δ "Ιψεν καί δ Τολστόι δέν είχαν διεισδύσει στήν άγγλική κουλτούρα ; Τέτοιες περιπτώσεις δπου παρανοημένοι ή παραγνωρισμένοι μεγάλοι συγγραφείς άνακαλύπτονται, ας ποΰμε, στή χώρα τους χάρη στόν άντίχτυπο τής ξένης έπίδρασης, δέν είναι τόσο σπάνιες δσο γενικά νομίζεται. Ό Βίκο έφτασε στό σημείο ν' άποχτήσει ζιοντανή έπιρροή στήν 'Ιταλία διαμέσου τοΰ Χέγγελ καί τών χεγγελειανών. Έ παλιά γερμανική ποίηση έγινε γνωστή στήν ίδια της τή χώρα μόνο ύστερα άπό τήν πρόσδεξη στή Γερμανία τοΰ Σαίξπηρ καί τοΰ Όσσιανοΰ, τοΰ Ντάντε καί τοΰ Καλντερόν. "Ετσι ή διαμαρτυρία τοΟ Σώ, ρίχνει φώς σ' ένα πολύ σπουδαίο πρόβλημα, ύπό τόν δρο δτι θά έξεταστεί μέ τήν άπαιτούμενη μεθοδολογική προσοχή. Γιατί είναι βέβαιο πώς κανένα έργο μιάς ξένης λογοτεχνίας δέν μπορεί νά κάνει καμιά πραγματικά βαθειά καί σοβαρή έντύπωση, αν δέν ύπάρχουν παρόμοιες τάσεις (τουλάχιστον σέ λανθάνουσα κατάσταση) στή χώρα πού άφοροΰν. Τέτοιες λανθάνουσες καταστάσεις αύξάνουν τή γονιμότητα τών ξένιον έπιδράσεων, γιατί άληθινή έπίδραση είναι πάντοτε ή άπελευθέρωση τών δυνάμεων πού βρίσκονται σέ λανθάνουσα κατάσταση. 'Εκείνο πού μπορεί νά κάνει τούς άληθινά μεγάλους ξένους συγγραφείς νά ένεργήσουν σάν παράγοντες μιάς έθνικής λογοτεχνικής άνάπτυξης (καί δχι σάν έπιπόλαια έπίδραση μιάς παροδικής μόδας) είναι άκριβώς ή άφύπνιση τών σέ λανθάνουσα κατάσταση δυνάμεων. II Μόνο άν κατανοήσουμε τό γεγονός αύτό θά μπορέσουμε νά φθάσουμε στήν συγκεκριμένη ιστορική τοποθέτηση τοΟ προβλήματος. Τά διεθνή λογοτεχνικά φαινόμενα άποκτοΰν δπόσταση μόνο άν δ άντιχτυπός τους είναι σταθερός καί αναπαράγεται κάθε φορά σέ άνώτερο έπίπεδο σέ κάθε διαδοχική γενιά συγγραφέων καί άναγνω- 

346

ΜΕΛΕΤΕΣ Γ Ι Α TON ΕΤΡΩΠΑ Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

στων. Ή τ α ν λαμπρή ή παρατήρηση του Χέγγελ πώς κάθε πρωτοφανέρωτο φαινόμενο είναι στήν άρχή άφηρημένο. Μόνο στό ξετΰλιγμά του άποκαλύπτει τή συγκεκριμένη δλότητα, τόν ανεξάντλητο πλοΟτο τών δυνατοτήτων πού Ενυπάρχουν μέσα του. Τό δτι αύτό είναι ιδιαίτερα καθαρό στήν περίπτωσή μας, επακολουθεί άπό τή μολιερική άρχή τής άφομοίωσης τών ξένων λογοτεχνιών. Οί ξένοι συγγραφείς άσκοΟν πραγματική έπίδρασή μονάχα δταν ή λογοτεχνική άνάπτυξη σέ μιάν ορισμένη χώρα χρειάζεται Ενα κίνητρο, μιά παρόρμηση πρός Ενα καινούριο δρόμο, έπειδή ή λογοτεχνία βρίσκεται σ' Ενα είδος κρίσης καί γυρεύει, συνειδητά ή άσύνειδα, Ενα διέξοδο. Τά σημεία έπαφής άνάγκης καί κίνητρου έχουν σέ κάθε περίπτωση διαφορετικό βάθος καί πλάτος — γι' αύτό και τοΟτα τά σημεία έπαφής άλλοτε είναι άπλώς Επεισοδιακά κι άλλοτε άποτελοΟν μιά διαρκή σχέση. Πάντως ή πρώτη Επαφή σχεδόν δλες τίς φορές πραγματοποιείται πάνω στή στενή γραμμή τών άμεσων άναγκών καί είναι Επομένως άναγκαστικά άφηρημένη σέ σχέση μέ τήν άρτια άνεπτυγμένη πλούσια προσωπικότητα ένός μεγάλου συγγραφέα. Ή πρώτη έντύπωση πού κάνουν οί μεγάλοι συγγραφείς στις ξένες χώρες είναι, τις περισσότερες φορές, άποτελέσματα Εξωτερικών — καί άπ' τήν άποψη τοΟ ίδιου τοΰ συγγραφέα συχνά τυχαίων — παραγόντων. Κατόπιν ή Επίδραση μεγαλώνει βαθμιαία σέ πλάτος καί βάθος, ώσπου φτάνει τό πραγματικό του άνάστημα. Ή διεθνής Επίδραση τής ρωσικής λογοτεχνίας καί πάνω άπ' δλα τοΰ Λέοντα Τολστόι, άναπτύχθηκε στήν ένατη καί τή δέκατη δεκαετία τοΟ περασμένου αιώνα. ( Ή σκανδιναβική λογοτεχνία και ιδιαίτερα ό "Ιψεν, άνέπτυξαν μιά τέτοια διεθνή σημασία τήν ίδια έποχή, άλλά ό χώρος δέ μάς Επιτρέπει ν' άσχοληθοΟμε μαζί της εδώ). Ποιά ήταν ή γενική άνάγκη πού Εκανε δυνατή τήν άπορρόφηση αύτών τών ξένων λογοτεχνιών ; Οί άνάγκες φυσικά διέφεραν στις διάφορες δυτικές χώρες, άλλά πίσω άπ' αύτές τίς διαφορές δροΟσαν οί ίδιες κοινωνικές καί ιστορικές δυνάμεις. Γι' αύτό μποροΟμε νά μιλάμε γιά χαραχτηριστικά πού είναι κοινά σ' δλες αύτές, μ' δλο πού ξέρουμε πώς δλες οί γενικεύσεις αύτοΟ τοΟ είδους Εχουν μέσα TOJ; μιά κάποια χοντροκοπιά καί άπλούστευση. Ή ήττα τών Εξεγέρσεων τοΰ 1848 στίς πιό σημαντικές χώρες τής δυτικής Εύρώπης καί στήν 'Αγγλία ή κατάρρευση τοΟ κινήματος τών χαρτιστών Επέφεραν μιά βαθειά καί γενική ιδεολογική κατάπτωση. Ή καμπή αύτή στήν ιστορική άνάπτυξη άντικαθρεφτίζεται καί στή λογοτεχνία. Είναι ή Εποχή τοΰ Ναπολέοντα Γ', τής Εμφάνισης τής «βοναπαριικής μοναρχίας» τοΟ Μπίσμαρκ, τοΰ 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΔΓΤΙΚΟΕΓΡΰΠΑ Ι ΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

847

έκπρωσισμοΰ τής Γερμανίας, τής μεγάλης παύσης στή δημοκρατική έξέλιξη τής 'Αγγλίας. "Ενας γενικός άπεγνωσμένος πεσσιμισμός κυριεύει τούς μεγαλύτερους συγγραφείς. Καί στίς τραγικές φυσιογνωμίες τοΰ Φλωμπέρ καί τοΰ Μπωντλαίρ ό πεσσιμισμός αύτός έκφυλίζεται σέ μηδενισμό. Αύτός είναι ό ένας πόλος κ' έδώ βρίσκουμε τούς μεγαλύτερους συγγραφείς τής έποχής. ( Ή καταθλιπτική άτμόσφαιρα τών τελευταίων έργων τοϋ Ντίκενς είναι έπίσης δημιούργημα αύτής τής περιόδου). Ό άλλος πόλος είναι δ συμβιβασμός μέ τήν έλεεινή πραγματικότητα. Αύτός οδηγεί στή Γερμανία σέ μιά χωρίς προηγούμενο εύτέλεια τής λογοτεχνίας, στή Γαλλία σέ μιάν ακαμψία τοΰ ύφους, σέ μιά τέλεια άπό τήν τεχνική άποψη άλλά δίχως ζωή ρουτίνα καί στήν 'Αγγλία δ δρος «βικτωριανός συμβιβασμός» έχει γίνει πιά δ γενικά παραδεχτός χαραχτηρισμός δλόκληρης αύτής τής περιόδου. "Οπου ή άποούνθεση είναι μεγαλύτερη, έκεϊ είναι ισχυρότερος καί δ πόθος τής άνα-,έννησης. Στή Γερμανία, άπ' τή στιγμή πού έσβησε δ άντίλαλο?· τών μεγάλων νικών τοΰ 1870-71, τό νατουραλιστικό κίνημα τοϋ ογδόντα έκανε μιά ρωμαλέα προσπάθεια νά ξεφύγει άπό τήν εύτελή άτμόσφαιρα τοϋ συμβιβασμοϋ πού μετά τήν έγκαθίδρυση τοΰ βισμαρκικοΰ Ράιχ, δηλητηρίαζε τή γερμανική λογοτεχνία. Δέν είναι τυχαίο τό δτι ή άναγεννητική αύτή προσπάθεια, πού στήν άρχή δέν περιορίστηκε στή λογοτεχνία άλλά άγωνίστηκε, δσο συγκεχυμένος κι άν ήταν ό άγώνας της, νά δημιουργήσει ύγιείς συνθήκες σέ δλους τούς ιδεολογικούς τομείς, άποτελοΰσε ταυτόχρονα τήν περίοδο πού ό Τολστόι άρχισε γιά πρώτη φορά νά άσκεϊ έπίδραση στή Γερμα\ία. Ή στάση τών Γερμανών συγγραφέων έκείνης τής έποχής άντίκρυ στόν Τολστόι βρήκε ζωντανή έκφραση σ' ένα ποίημα τοϋ "Αρνο Χόλτς: Zola, Ibsen, Leo Tolstoi eine Welt liegt in den W o r t e n , eine die noch nicht verfault, eine die noch K e r n g e s u n d i s t ! * Στούς στίχους αύτούς ή άφαίρεση πού αναφέραμε πιό πάνω είναι δλοφάνερη. Βλέπουμε μιά γενική άντίδραση σέ μιά λογοτεχνία πού είχε άπομακρυνθεί άπό τή ζωή καί είχε άπολιθωθεί σέ άνιαρές συμβατικότητες. Γι' αύτό τό λόγο τά πράγματα πού φαί* Ό Ζολά, ό £νας χόομοι ίνας χόσμος ίνας κόσμος "Ιψεν, & Λέων Τολστόι βρίσκεται οτ'κ λέξεις, πού αχό μα δεν ίχει cantos ι, πού άκόμα είναι ύλόγερος '

(Σ.Μ.) 

349

ΜΕΛΕΤΕΣ

Γ Ι Α ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

νονταν κοινά στό Ζολά, τόν "Ιψεν καί τόν Τολστόι έκαναν μεγάλη Εντύπωση. Δηλαδή ή προσκόλληση τους στήν πραγματικότητα, ή ανελέητη καί χωρίς συμβιβασμούς αναπαράσταση τής ζωής δπως πραγματικά είναι, χωρίς δμως αύτό νά γίνεται μέ άπάθεια ή μέ κυνισμό, άλλά μέ μιά γεμάτη πάθος προσπάθεια νά καθρεφτίσουν σωστά τόν κόσμο γιά νά τόν άπελευθερώσουν μέ τή δύναμη τής άλήθειας. Βέβαια τούτη ή άντίληψη γιά τόν Τολστόι, άν συγκριθεί μέ τό πραγματικό του ανάστημα, είναι έπίσης μιά άφαίρεση. Στήν ίδια τ ή λογοτεχνία ή έπίδραση τοΰ Τολστόι έκδηλώνεται |ΐέ μιά κάπως πιό συγκεκριμένη μορφή άπ' δ,τι στά άπλά θεωρητικά μανιφέστα τών λογοτεχνικών σχολών. Τό πρώτο Ιργο τοΰΓκέρχαρτ Χάουπτμαν Πριν άπ τήν άνατολή Ιχει γιά πνευματικό του πατέρα τό Κράτος τον ζόφου, άλλά φυσικά μόνο ώς πρός μιά πλευρά τοϋ Τολστόι, δηλαδή πάνω άπ' δλα μέ τήν κριτική του άποκάλυψη τών κοινωνικών κακών. Ό ίδιος ό Χάουπτμαν έχει ήδη έπίγνωση όρισμένων ειδικών χαραχτηριστικών τοϋ Τολστόι πού τόν χώριζαν άπό τόν "Ιψεν καί ιδιαίτερα άπό τό Ζολά. Οί γυμνές περιγραφές άπό μέρους τοϋ Χάουπτμαν τών ζοφερών πλευρών τής σύγχρονης ζωής πού σέ κάνουν νά έξεγείρεσαι ούτε έχουν τή ρητορικά διακοσμητική μνημειακότητα τοΰ Ζολά οδτε χάνονται μέσα στό λαβύρινθο τών χυδαίων αισθησιακών λεπτομερειών πού βρίσκουμε στούς πολυάριθμους μιμητές τοΟ Ζολά. Ή νατουραλιστική άπόδοση τής πραγματικότητας άπ' τό Χάουπτμαν δέν έχει καδένα ίχνος άπάθειας — ξεχυλίζει άπό οίκτο γιά τά θύματα τής κοινωνίας. "Οπου ό νεαρός Χάουπτμαν άνεβαίνει σ' ένα ψηλότερο ποιητικά έπίπεδο, πλησιάζει καθαρά μιά τουλάχιστον πλευρά τοΟ τολστοϊκοϋ κόσμου. Ό γερμανικός νατουραλισμός άποτελοΟσε ένα είδος δράσης οπισθοφυλακών. Ή σύντομη έκρηξή του ήταν δυνατ?] μόνο έπειδή ό γερμανικός ρεαλισμός ήταν πολύ καθυστερημένος σέ σύγκριση μέ τό γαλλικό καί τόν άγγλικό. Γιατί ό νατουραλισμός στήν κλασική μορφή πού πήρε στή Γαλλία τοϋ 1 8 5 0 - 8 0 , ήταν προϊόν τής άποπνικτικής άτμόσφαιρας τής δεύτερης ναπολεόντειας έποχής στήν ιστορία τής Γαλλίας. Ή δυσαρέσκεια τών πιό προικισμένων συγγραφέων, τών συγγραφέων πού είχαν στραμένο τό βλέμμα τους πρός Ινα καλύτερο μέλλον, κατευθυνόταν δχι μόνο ένάντια στό στενό όρίζοντα καί τις διαστρεβλώσεις τής λογοτεχνίας τοΰ συμβιβασμού άλλά ταυτόχρςνα—καί συχνά πρωταρχικά—ένάντια στούς φιλοσοφικούς καί καλλιτεχνικούς φραγμούς πού έβαζε στό συγγραφέα ό νατουραλισμός. (Αύτό τό αίσθημα γενικεύτηκε στή Γερμανία πολύ σύντομα ύστερα άπό τήν Εξάπλωση τοϋ νατουραλισμού στή χώρα αύτή). 

Ο Τ Ο Λ Σ Τ Ο Ι · ΚΑΙ Η ^ Α Γ Γ Ο Ε Γ Ρ Ω Π Α - Ι Κ Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

84»

Στήν άρχή—καί μόνο στήν επιφάνεια—τό άντινατουραλιστικό αύτά φώνημα είναι καθαρά καλλιτεχνικό. Βλέπουμε προσπάθειες γιά νά σπάσουν ή τουλάχιστον γιά νά πλατύνουν τά θεματικά, μορφικά, καί ιδεολογικά δρια τοΰ νατουραλισμού. ΙΙροσπάθειες γιά νά δημιουργηθεί ένα ύφος πού νά ταιριάζει καλύτερα στίς άνάγκες τής σύγχρονης ζωής. Δέν υπάρχει καμιά δυνατότητα έδώ γιά νά δώσουμε έστω καί τίς πιό άδρές γραμμές αύτών τών γοργά μεταβαλλόμενων τάσεων. Τό μόνο πού μποροΰμε νά ποΰμε είναι δτι ή ρωσική λογοτεχνία καί ιδιαίτερα δ Τολστόι έπαιξαν σέ διεθνή κλίμακα ένα σημαντικό ρόλο στή διαμόρφωση αύτών τών τάσεων, άλλά πάντα έναν άφηρημένο ρόλο, πάντα ένεργώντας διαμέσου έκείνων τών πλευρών πού ταίριαζαν στίς στιγμιαίες άνάγκες τοΰ καθημερινού άγώνα πού γινόταν άνάμεσα στίς διάφορες σχολές. 'Ωστόσο, στήν αναγνώριση τής άκέραιας προσωπικότητας τοΰ Τολστόι, ένα βήμα πρός τά μπρός ήταν τό δτι ή νατουραλιστική παρανόησή του(δηλαδή ή άντίληψη πώς ό δυνατός ρεαλισμός του έχει κάτι τό κοινό μέ τή δουλική άντιγραφή τής πραγματικότητας) έσβηνε δλο καί πιό πολύ άπό τή συνείδηση τών συγγραφέων πού τόν θαύμαζαν καί τό ήθικό καί ιδεολογικό περιεχόμενο τών έργων του άρχισε νά γίνεται δλο καί πιό αισθητό. Άνάμεσα στίς πολυάριθμες προσωπικότητες έκείνης τής μεταβατικής έποχής άναφέρουμε μονάχα τό Μαίτερλιγκ. Ό Μαίτερλιγκ προσπάθησε νά δείξει 7t (t) ζ ΧΛΤΙΟ CC7Z ό τήν έπιφάνεια τής πιό κοινότοπης καθημερινής πραγματικότητας, δροΰσαν μεγάλες δυνάμεις πού έμεναν άγνωστες καί άνεξερεύνητες καί πώς δ άληθινός προορισμός τοΰ δράματος ήταν νά δώσει έκφραση σ' αύτές τις δυνάμεις, θεωρούσε τούς Βρυκόλαχες τοΰ Ί ψ ε ν καί τό Κράτος τοϋ Ζόφου τοΰ Τολστόι σάν άπόδειξη τού δτι περιεχόμενα αύτοΰ τοΰ είδους μποροΰσαν νά παρουσιαστούν σέ σύγχρονη μορφή. Κ ' έδώ έπίσης είναι καθαρό πώς οί ξένοι συγγραφείς, μ' αύτές τις έντυπώσεις πού είχαν σχηματίσει γιά τόν Τολστόι, δέν είχαν κατανοήσει σωστά τήν ούσία τής φιλοσοφίας του καί τής τέχνης του. Τό παράδειγμα τοΰ Μαίτερλιγκ δείχνει καί πάλι έκεΐνο πού ήδη έχουμε πεΐ σχετικά μέ τό νατουραλισμό. Δηλαδή δτι στά πρώτα στάδια τής παγκόσμιας έπιβολής τοΰ Τολστόι, μόνο έλάχιστες καί περιορισμένες όψεις τής πολύπλευρης τέχνης του έγιναν άντιληπτές καί, γι' αύτόν άκριβώς τό λόγο, άκόμα κι αύτές ήταν άφηρημένες καί διαστρεβλωμένες. Στήν πράξη ό Τολστόι, άπό καιρό έξασκοΰσε μιά ισχυρή έπίδραση σ' δλόκληρο τόν κόσμο, ένώ άκόμα ή κατανόηση τής άληθινής σημασίας τής προσωπικότητάς του καί τής τέχνης του, ήταν άτελέστατη. Αύτό ίσχύει τόσο γιά τούς φίλους του δσο καί γιά τούς έχθρούς 

351

ΜΕΛΕΤΕΣ Γ Ι Α ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

του, τόσο γιά τούς οπαδούς του δσο καί γιά τούς άντιπάλους του. Γιά τούς τελευταίους αύτούς πρέπει νά κάνουμε έδώ ορισμένες παρατηρήσεις, γιατί ή άντίδραση ένάντια στόν Τολστόι καί γενικά ένάντια στήν έπίδρασή τής ρωσικής λογοτεχνίας, είναι ένα Εξαιρετικά χαραχτηριστικό στοιχείο της πρώτης μεταβατικής περιόδου. Εκείνη τήν έποχή υπήρχε μιά γενική Επιθυμία άπομάκρυνσης άπό τήν παράδοση τής λογοτεχνίας τών μέσων τοΰ δέκατου ένατου αιώνα πού, στή Γαλλία ιδιαίτερα, είχε καταντήσει μιά θανάσιμη φορμαλιστική ρουτίνα. Τότε δ Τολστόι Εμφανίστηκε σάν δ άντίθετος άκριβώς πόλος αύτής τής τάσης. Έ δ ώ σκοπεύουμε νά πραγματευθοΰμε λεπτομερειακά τις συγκεκριμένες διαφορές πού δπάρχουν άνάμεσα στόν Τολστόι καί τούς δυτικούς συγχρόνους του, άλλά πριν φτάσουμε στό σημείο αύτό, χρειάζονται κάποια διευκρίνιση καί οί άφηρημένες διαφορές. Οί άναγνώστες τοΰ Τολστόι — καί πρώτα άπ' δλα οί άναγνώστες Εκείνοι πού ήταν κ' οί ίδιοι συγγραφείς—Ενιωθαν τήν τρομερή ζωτικότητα, τόν τεράστιο πλοΟτο τής πραγματικότητας πού υπήρχε στά Εργα τοΰ Τολστόι, σέ βαθμό πού άνάλογος δέ βρισκόταν πουθενά Εκείνη τήν Εποχή. Άλλά, καθώς δλα αύτά παρουσιάζονταν μέ μιά μορφή πού είχε Ελάχιστα κοινά σημεία μέ τίς παραδεκτές στή δυτική λογοτεχνία τοΰ δεύτερου μισοΰ τοΰ δέκατου Ενατου αιώνα μορφές, ήταν άναπόφευκτο νά προκύψει άπ' αύτό τό συσχετισμό ή άντιπαράθεση μορφής καί άμορφίας. Τούτη ή άντιπαράθεση, πού λείπει δλόιελα άπ' τήν ούσία τής τέχνης τοΰ Τολστόι, εμφανίζεται πολύ συχνά τόσο μέ θετική δσο καί μέ άρνητική μορφή. Μέ τήν άρνητική της μορφή τή βρίσκουμε τό περισσότερο στούς συγγραφείς πού έπιχείρησαν νά δώσουν στήν ιδεολογική καί καλιτεχνική κρίση τής Εποχής άντιδραστικό τόνο· στούς συγγραφείς πού άκολούθησαν μιά παραδοσιακή γραμμή όχι μόνο στις ιδεολογικές άλλά καί στίς μορφικές τάσεις τους καί πού θέλησαν νά ξεπεράσουν τήν κρίση — πού Εφτασε στό κατακόρυφό της μέ τό μηδενισμό τοΟ Φλωμπέρ καί τόν τραγικό καί άσκητικό ά/ώνα του γιά τήν καθαρή μορφή — συνθηκολογώντας ιδεολογικά μέ δλες τίς δυνάμεις τής παράδοσης (λ.χ. στή Γαλλία μέ τήν έκκλησία καί τή μοναρχία). Γιά τούς οπαδούς αύτών τών τάσεων, «τής ήσυχίας καί τής τάξης» στήν κοσμοθεωρία καί τή λογοτεχνία, δ τολστοϊκός κόσμος ήταν φυσικά άπλώς χαοτικός καί άναρχούμενος. Ό ΙΙώλ Μπουρζέ υποστήριξε πολύ ρωμαλέα αύτή τήν άποψη, μ ' δλο πού σάν έξαιρετικός γνώστης τής παλιάς καί τής νέας λογοτεχνίας δέν μποροΟσε νά παραβλέψει τό δτι ή ικανότητα τοΟ Τολστόι νά ζωντανεύει τά πράγματα μποροΟσε νά συγκριθεί μονάχα μέ τήν Ικανότητα τοΟ Μπαλζάκ, τοΰ Μολιέρου ή τοΟ Σαίξπηρ. Άλλά ή άπό 

Ο ΤΟΛΣΤΟΙ" ΚΑΙ Η

Δ Γ Τ Ι Κ 0 Ε Γ Ρ 2 Π Α Ι ΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

361

μέρους του άναγνώριση τών προσόντων τοΰ Τολστόι περιοριζόταν σέ λεπτομερειακά ζητήματα. Γιατί, κατά τή γνώμη του, δ Τολστόι ήταν άνίκανος νά συνθέσει σωστά τά μυθιστορήματά του. Ό ήταν άπλές έξιστορήσεις πού θά μπορούσαν νά συνεχίζονται άτέλειωτα, και δπου τά γεγονότα άκολου^οΰσαν τδ ένα τδ άλλο, δπως οί εικόνες στόν κινηματογράφο, χωρίς διαβάθμιση, χωρίς προοπτική καί χωρίς σχέδιο, μέ τίς σκηνές έντελώς έξισωμένες σέ σημασία. Αύτή ή άφάνταστα λαθεμένη έκτίμηση τοϋ Τολστόι, α ύ τ ό " τό jugement s a u g r e n u * δπως λένε οί Γάλλοι, είναι άντιδραστική δχι μόνο μέ τήν αισθητική έννοια, μιά καί άποτελεϊ υπεράσπιση τής άκαμπτα φορμαλιστικής παράδοσης τοϋ γαλλικοϋ μυθιστορήματος τής έποχής, άλλά, περισσότερο, είναι ή αισθητική έκφραση τής γενικά άντιδραστικής νοοτροπίας τοϋ Μπουρζέ. Κατά τήν άποψη του, ή σύνθεση δέν είναι ένα άπλό λογοτεχνικό πρόβλημα, άλλά μιά πνευματική άρετή. Τό άτομο είναι συνάρτηση τής κοινωνίας. Αύτό γιά τό Μπουρζέ είναι άξίωμα, τό οποίο, κατά τή γνώμη του, δ Τολστόι τό άγνοοϋσε ολότελα. Πολύ φυσικά δ Μπουρζέ δέν έκανε καμιά προσπάθεια γιά νά άποδείξει τή θέση του αύτή μέ μιά λεπτομερειακά) άνάλυση τών έργων τοϋ Τολστόι. 'Αντικείμενο τών βιαιότερων έπιθέσεών του, ήταν τά ήθικά καί θρησκευτικά γραφτά τοΰ Τολστόι καί ιδιαίτερα ή άμεση συνάφεια του μέ τά Εύαγγέλια. «Ποτέ δέν υπήρξε θρησκεία χωρίς έκκλησία οδτε θά όπάρξει». Ό Χριστός δέν είχε δώσει τά Εύαγγέλια στούς άνθρώπους άλλά στήν 'Εκκλησία. "Ετσι δ Μπουρζέ καταδικάζει τόν Τολστόι στ' όνομα τής Καθολικής παπαδοκρατίας, δπως ή Ι ε ρ ά Σύνοδος τής Ρωσίας είχε κάνει τό ίδιο στ' δνομα τής 'Ορθόδοξης 'Εκκλησίας. Ή μόνη διαφορά είναι δτι δ Μπουρζέ έπεκτείνει, χρησιμοποιώντας κάθε είδους σόφισμα, τό άνάθεμα κατά τοΰ αίρετικοϋ Τολστόι τόσο στή σφαίρα τις θρησκείας δσο καί στή σφαίρα τής τέχνης. Ή περίπτωση Μπουρζέ είναι ένα έξαιρετικά έξώφθαλμο παράδειγμα τής σύμπτωσης τών άντιδραστικών τάσεων στή σφαίρα τής αισθητικής μέ τίς άντιδραστικές πολιτικές καί φιλοσοφικές άπόψεις. 'Αλλά μιά άλλη σφαλερή άντίληψη, δηλαδή τό δτι τά έργα τοΰ Τολστόι ήταν ή έκδήλωση μιάς άκατανίκητης φυσικής δύναμης πού δχι μόνο ξεπερνούσαν άλλά βασικά άπέρριπταν κάθε καλλιτεχνική μορφή, είχε γιά πολύν καιρό ριζώσει στή συνείδηση τών αναγνωστών τοϋ Τολστόι πιό βαθιά άπ' τίς άνοιχτά άντιδραστικές παρερμηνείες ορισμένων λογοτεχνικών ομάδων. Τούτη ή δεύτερη
* 'Οξύμωρη κρίοη. Γαλλικά ατό κείμενο (Σ.Μ.). Πόλεμος χαί ειρήνη καί ή Άννα Καρένινα, έλεγε ό Μπουρζέ, 

352

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

άντίληψη είναι στενή καϊ συντηρητική. Υψώνει φραγμούς στήν άναγεννητική πορεία τής δυτικής λογοτεχνίας, στήν όποία τόσο πολύ είχε συντελέσει ή έπίδραση τού Τολστόι, μ' δλο πού σέ καμιά περίπτωση δέν δδηγεϊ άναγκαστικά σέ συμπεράσματα δπως τού Μπουρζέ, ούτε στήν άπόρριψη τής ισχυρής έπιρροής τής τέχνης τοΰ Τολστόι. Σ' αύτές τίς περιστάσεις οί τίμιοι καί ειλικρινείς συγγραφείς δέν μποροΰν παρά νά βρεθούν σέ μιάν άμφίβολη θέση. Έ άμφιβο· λία αύτή έκφράστηκε άπό τό Ζύλ Λεμαίτρ μέ όλότελα άσυνήθιστη ειλικρίνεια. Ό Λεμαίτρ ήθελε πάνω άπ' δλα νά προφυλάξει τούς Γάλλους άνθρώπους τών γραμμάτων άπ' τό νά υπερεκτιμήσουν τούς Ρώσους. Οί Γάλλοι συγγραφείς μποροΰσαν νά έπιλέγουν τό υλικό τους καλύτερα, μπορούσαν να συνθέτουν τό έργο τους καλύτερα, ή άποστροφή γιά τήν έπίδειξη συγκίνησης όφειλόταν μονάχα στή λεπτότητα ή στό φόβο τους μήπως υπερβούν τά μορφικά δρια τής τέχνης. 'Ωστόσο ό Λεμαίτρ παραδεχόταν πώς δταν διάβαζε τό Κράτος τοϋ ζόφου, είχε νιώσει δχι μόνο ζωηρή εντύπωση άλλά δέος, μ' δλο πού έβρισκε τή θεατρική του μορφή άλλόκοτη, τΙς εικόνες σκοτεινές καί συγκεχυμένες καί τό έργο «δίχως καμιά ποιητική ομορφιά μέ τήν άληθινή έννοια». Κι αύτή ή δυνατή έντύπωση, δπως άνεπιφύλακτα έξομολογείται ό Λεμαίτρ, προκλήθηκε σ' ένα συγγραφέα πού ή γενική" του στάση, άντίκρυ στή νεότερη λογοτεχνία, ήταν ή στάση ένός συνειδητά άδιάφορου μπλαζέ. Άλλά στήν περίπτο)ση τοΟ Τολστόι ένιωσε «σά νά άνακάλυπτε απ' τήν άρχή τό γένος τών άνθρώπων. Τότε συγχωρεί κανείς τή λογοτεχνία πού τοΰ ξαναδημιουργεί έμπιστοσύνη καί τοΰ δίνει τήν έλπίδα πώς δτι κι άν συμβεί δέ θά πεθάνει. Τό μόνο πού χρειάζεται είναι νά βλέπει κανείς καλά, νά νιώθει βαθιά, νά είναι μιά μεγαλοφυία... III Οί τέτοιες άξιολογήσεις άποτελοΰν καθαρή έκφραση τής άντίθεσης άνάμεσα στόν Τολστόι καί τή δυτικοευρωπαϊκή λογοτεχνία τοΟ καιρού του, έστω κι άν ή έκφραση αύτή παραμένει, δπως είδαμε πιό πάνω, άφηρημένη· Ή συγκεκριμενοποίηση τής άντίθεσης αύτής σημαίνει δτι Υπάρχει δχι μόνο μιά βαθύτερη καί σωστότερη κατανόηση τής τέχνης τοΰ Τολστόι άλλά καί δτι χαράζεται ό δρόμος πού δδηγεϊ σέ μιάν άναγέννηση τής εύρωπαΐκής λογοτεχνίας. Τέτοιες φωνές άκούστηκαν σχετικά νωρίς, άλλά μόνο σποραδικά. Ωστόσο ή τάση τής άνάπτυξης ήταν τέτοια, ώστε έκανε αύτές τις άπομονωμένες φωνές νά γίνουν βαθ- 

Ο Τ Ο Λ Σ Τ Ο Ι - ΚΑΙ Η Λ Γ Τ Ι Κ Ο Ε Γ Ρ ϋ Π Α Ί ' Κ Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

363

μιαία έκφραση τής κοινής γνώμης τοϋ δυτικοευρωπαϊκού λογοτεχνικού κόσμου, τοϋ μορφωμένου αναγνωστικού κοινού του. Κ ' έδώ πάλι πρέπει νά περιοριστούμε σέ μερικά χαραχτηριστικά παραδείγματα. Έ συγκεκριμενοποίηση πρώτα ά π ' δλα ήταν ιστορική κ ' αισθητική. Ά π ' τή μιά μεριά ή άντίθεση άνάμεσα στήν τέχνη τοΰ Τολστόι καί τό ύφος τής περιόδου Φλωμπέρ - Ζολά άρχιζε νά γίνεται κατανοητή. Ή άντιπαράθεσή τους άποτελεί γιά τούς τελευταίους κριτική καί ταυτόχρονα άποκαλύπτει τούς δεσμούς μέ τό κλασικό παρελθόν, πού άν δέν είχαν ολότελα αποκοπεί, είχαν τό λιγότερο χαλαρωθεί υπερβολικά άπ' τή νατουραλιστική σχολή καί τούς άμεσους διαδόχους της. Οί ένθουσιώδεις πρωτοπόροι πού διακήρυξαν τό μεγαλείο τοΰ Τολστόι, έδειξαν δχι μόνο τήν άντίθεση πού υπήρχε άνάμεσα σ ' αύτόν καί τούς συγγραφείς τής περιόδου Φλωμπέρ - Ζολά, άλλά έπίσης καί τόν βαθιά ριζωμένο δεσμό του μέ τό Μπαλζάκ καί τούς άλλους κλασικούς τοΰ ρεαλισμοΰ. Ασφαλώς, δέν όφείλεται στήν τύχη τό δτι ή απόρριψη τής μορφής τοΰ Τολστόι άπό μέρους τοΰ Μπουρζέ συνδέεται μέ τίς μοναρχοκληρικαλιστικές καί άντιδραστικές άπόψεις τοΟ τελευταίου, δπως δέν είναι ζήτημα τύχης καί τό δτι τό δοκίμιο τοΰ Μάθιου Άρνολντ γιά τόν Τολστόι δημοσιεύτηκε στήν ίδια σειρά μαζί μέ τά δοκίμια του γιά τό Σπινόζα, τό Μπάυρον, τό Χάινε κ. ά. ('Ωστόσο ή Ιστορική ακρίβεια άπαιτεΐ άπό μάς νά ποΰμε πώς ό ίδιος ό Φλωμπέρ δπήρξε ίσως ό πρώτος πού συνέκρινε τόν Τολστόι μέ τό Σαίξπηρ). Ή πάλη γιά μιά σωστή έκτίμηση τής ιστορικής σημασίας τοϋ Τολστόι άναγκαστικά βάδιζε παράλληλα δχι μόνο μέ τήν άναγνώριση τής μεγάλης καί ένσυνείδητης καλλιτεχνικής του δύναμης καί τής ειδικής φύσης τής λογοτεχνικής μορφής του, άλλά έπίσης καί μέ τόν άγώνα γιά μιά καινούρια, πλατύτερη καί βαθύτερη άντίληψη γιά τή μορφή τοϋ μυθιστορήματος. Είναι ολοφάνερο πώς άν κοιτάξει κανείς τόν Τολστόι άπό τίς θέσεις τοϋ γαλλικοϋ παραδοσιακού ή τοΰ άγγλικοϋ βικτωριανού μυθιστορήματος, ό συγγραφέας αύτός άναγκαστικά θά τοϋ φανεϊ «άμορφος». Γι' αύτό ή τάση τούτη έπρεπε άναγκαστικά νά προχωρήσει πιό πέρα άπό τή αισθητική μέ τή στενή έννοια — καί νά θέσει τό ζήτημα τών άνθρώπινων πηγών, τών ήθικών καί κοινωνικών βάσεων αύτής τής καινούριας τέχνης. "Οσο περισσότερο έμβαθύνει κανείς στό ζήτημα τοϋτο, τόσο πιό άναπόφευκτη γίνεται ή μεταβολή στόν τρόπο πού τό προσεγγίζει. Ό Μάθιου "Αρνολντ μέ τήν όξυδερκή νηφαλιότητά του έθεσε σωστά καί σχετικά άπό πολύ νωρίς (1887) ορισμένα βασικά προβλήματα. Κατά 23 

355

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τή γνώμη του τό μεγαλείο τοϋ Τολστόι συνίσταται στό δτι αύτός δέν είχε *αμιά σχέση μέ τά κίβδηλα «Εκλεπτυσμένα» αισθήματα («Δέ θά πάψουμε νά πιστεύουμε δτι ή "Αννα λ.χ., Εξυψώθηκε καταπληκτικά κ ' Εξευγενίστηκε χάρη στό πάθος της γιά τό Βρόνσκι»), ούτε Εκανε ποτέ τήν παραμικρότερη δποχώρηση στόν ταπεινό αισθησιασμό. "Εδειχνε στόν άναγνώστη πολλά δυσάρεστα πράγματα, άλλά ποτέ δέν Εδειξε κάτι πού θά μποροΟσε νά άναστατώσει τΙς αισθήσεις του κι άκόμα λιγότερο κάτι πού θά μποροΟσε νά ικανοποιήσει Εκείνους πού γυρεύουν μιά τέτοια άναστάτωση τών αισθήσεων. Μ' αύτό δ "Αρνολντ συνέλαβε μιά σημαντική πλευρά τής τέχνης τοΟ Τολστόι: Τήν όμαλότητά της, τήν ύγεία της, τήν τέλεια ήθική ισορροπία ένός καλλιτέχνη πού Εχει τήν καρδιά του στή θέση της καϊ ξέρει μέ άκρίβεια τί είναι καλό καί τί είναι κακό. Ά λ λ ά ό "Αρνολντ προσδιορίζοντας τήν άντίθεση τοΟ Τολστόι μέ τή λογοτεχνία τοΟ καιροΟ του, πήγε άκόμα πιό πέρα ά π ' αύτό. Αναφέρει τή φράση τοΟ Μπέρνς γιά τά «άπολιθωμένα αισθήματα» καί συγκρίνοντας τήν "Εμμα Μποβαρύ μέ την "Αννα Καρένινα, άναγνωρίζει όρθότατα αύτά τά <·άπολιθωμένα αισθήματα» τήν σκληρότητα μέ τήν δποία ό Φλωμπέρ χειρίζεται τά πρόσωπά του στά Εργα του. Τίς διαφορές πού δπάρχουν άνάμεσα στήν παλιά καί τή νεότερη περίοδο τής λογοτεχνίας προσπάθησε νά τίς διατυπώσει κι ό Χάβελοκ 'Ελλις. Είπε πώς τό μυθιστόρημα ήταν ή ήθική ιστορία τής έποχής, άλλά μέ πολύ βαθύτερη Εννοια άπό κείνη πού φαντάζονταν οί Γκονκούρ. Στό πρόσωπο τοΟ Τολστόι Εβλεπε Εναν τέτοιο ιστορικό τής ήθικής πού πραγματεύεται τό δικό μας τρόπο ζωής. Καί θεωροΟσε πώς ή Εκταση, ό πλοΟτος καί ή άλήθεια τής τέχνης του ήταν τέτοια ώστε νά τόν κάνει τόσο σημαντικό γιά τήν έποχή μας δσο ό Μπαλζάκ ή ό Σαίξπηρ στάθηκαν γιά τις δικές τους Εποχές. "Ετσι, κ ' έδώ πάλι, ή άναγνώριση τοΟ δτι δ Τολστόι ξαναγυρνούσε στούς κλασικούς, τοΟ δτι ή τέχνη του ήταν Ενα καινούριο βλαστάρι τών κλασικών, συνδυάζεται μέ μιά κριτική τοΟ νατουραλισμοΟ. Ό Χάβελοκ "Ελλις έπέκρινε δριμύτατα τό Ζολά γιά τό «τεκμηριακό» δφος του. Λέει:
«Τί σημασία έχει άν ίνας συγγραφέας τ υ χ α ί α πρόσεξε τό παρουσιαστικό μου καί τόν τρόπο ποϋ μιλάω, μελέτησε τήν έπίπλωση τοΰ σπιτιού μου καί συγκέντρωσε κάμποσα κουτσομπολιά γ ι ά τό άτομό μου : Τί μπορεί νά ςέρει, πάνω σ' αΰτή τή βάση, γ ι ά τίς πραγματικές τραγωδίες τής ζωής μου ; Ό Τολστόι άπεικονίζει αότες άκριβώς τίς οΰσιαστικές τραγωδίες.» 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι· ΚΑΙ Η ΔΓΤΙΚΟΕΓΡΩΠΑ Γ Κ Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

355

Αύτή ή ιστορική και αισθητική κατανόηση τής τέχνης τοϋ Τολστόι ακολουθεί φυσικά καί σταθερά τήν άνιοϋσα. Ή νεότερη γαλλική κριτική άναγνωρίζει κάθε μέρα καί πιό πολύ, δτι ή μορφή τοϋ Τολστόι άποτελεϊ μιά διεύρυνση κ ' Εναν Εμπλουτισμό τής άντίληψής μας γιά τό μυθιστόρημα. Ό Τιμπωντέ λ. χ. κάνει μιά καλά τοποθετημένη άνασκευή τής άντίληψης τοϋ Μπουρζέ γιά τόν Τολστόι. Γιά τόν Πόλεμο καί εΙρήνη λέει πώς στό έργο αύτό ό Ναπολέων παρουσιάζεται σάν νά φανταζόταν πάντα δτι ή Εκστρατεία του Ενάντια στή Ρωσία θά τέλειωνε μέσα στις πέντε καθιερωμένες πράξεις, άκριβώς δπως είχε γίνει σ' δλες τις προηγούμενες Εκστρατείες του : Πορεία Ενάντια στήν πρωτεύουσα, μιά μεγάλη μάχη, είσοδος στήν πρωτεύουσα, κλείσιμο μιάς συνθήκης ειρήνης, θριαμβευτική Επάνοδος στό Παρίσι. Ά λ λ ά δλα συμβαίνουν μέ όλότελα διαφορετικό τρόπο. Στή Μόσχα ό Ναπολέων σκανδαλίζεται μέ τή σιωπή τοϋ Αλέξανδρου. « Ή στάση αύτή» παρατηρεί μέ πολύ πνεϋμα ό Τιμπωντέ,«είναι δμοια μέ τή στάση τοϋ Γάλλου μυθιστοριογράφου πού έχει τήν
απαίτηση

ιδέες γιά τό τί είναι κλασικό.»

νά

άκολουθεϊ

ό Πόλεμος

και

είρήνη

τις δικές μ α ς

Είναι Ενδιαφέρον καί χαραχτηριστικό πώς ή διαρκώς αύξανόμενη κατανόηση τών καλλιτεχνικών άντιλήψεων τοϋ Τολστόι δχι μόνο αναζωογόνησε τις μεγάλες προοδευτικές παραδόσεις τής δυτικής λογοτεχνίας, δχι μόνο άνανέωσε καί φρεσκάρισε τό δεσμό της μέ τήν κλασική κληρονομιά άλλά καί βοήθησε νά κατανοηθούν σωστά τά καινούρια καί πρωτότυπα φαινόμενα, πού πλούτισαν τόσο πολύ τή λογοτεχνία κατά τή μεταφλωμπεριανή περίοδο. Ό Τιμπωντέ έπιτίθεται άκαταπόνητα ένάντια στήν άντίληψη τύπου Μπουρζέ γιάτή γαλλική παράδοση, ένάντια στή στενή, φορμαλιστική άντίληψη γιά τή σύνθεση. 'Εφαρμόζει μέ σαρκασμό τις άρχές τοΰ Μπουρζέ σ' Εναν τόσο βαθιά Γάλλο συγγραφέα δπως ό Άνατόλ Φράνς καί μιλάει γιά τήν «ευτυχισμένη έλλειψη άρχιτεκτονικής» τοϋ Φράνς, πού τοϋ δίνει τή δυνατότητα νά άνοίγει τά βιβλία τοΰ πιό πάνω συγγραφέα σ' οποιαδήποτε σελίδα, νά τά διαβάζει καί νά τ* άπολαμβάνει, δπως διαβάζουμε κι άπολαμβάνουμε Μονταίγ2 ή τό Λά Μπρυγέρ.
«Τά βιβλία πού έχουν άρχιτβκτονική διαβάζονται μιά φορά. Τά βιβλία ποϊ) δέν έχουν, διαβάζονται πολλές φορές.»

"Ετσι, ό δρόμος πού όδηγεϊ στό Μπαλζάκ, στό Γκαϊτε καί τό Σαίξπηρ, είναι ταυτόχρονα ό δρόμος πού όδηγεϊ στό μέλλον, 

366

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙ Λ ΤΟΝ Ε Γ Ρ Ω Π Α Ί ' Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

σ' έκεΐνο τό ξανάνιωμα τής λογοτεχνίας πού πραγματοποίησαν στά τέλη τοϋ δέκατου ένατου αίώνα 6 Άνατόλ Φράνς, δ Ρομαίν Ρολλάν, ό Γκέρχαρτ Χάουπτμαν, 6 Τόμας Μάν, ό Μπέρναντ Σώ κι ό Τζών Γκώλσγουέρθυ. Οί περισσότεροι άπ* αύτούς τούς μεγάλους συγγραφείς, είχαν οί ίδιοι έπίγνωση τοϋ δτι ή άφομοίωση τοϋ ήθικοϋ, κοινωνικού, άνθρώπινου και καλλιτεχνικοϋ μηνύματος τοϋ Τολστόι, ήταν Ινας σημαντικός παράγοντας τής ίδια τους τής άνάπτυξης. Ό Σώ σ' ένα γράμμα του στόν Τολστόι άναφέρει τά νήματα πού συνδέουν τό Κράτος τοϋ ζόφου με τό δικό του έργο Ή Ιμφάνιοη τοΰ Μπλάνχο Πόονετ. Κ' έδώ πάλι βρίσκουμε τή συγκεκριμένη έρευνητική διείσδυστ, στά μυστικά τής καλλιτεχνικής μεθόδου σύνθεσης τοΰ Τολστόι. Ά ς ξαναθυμηθούμε πώς ό Ζύλ Λεμαίτρ θεωροϋσε άκόμα τό Κράτος τοΰ ζόφου σάν ένα καταιγιστικό ξέσπασμα ανθρωπιάς πού τήν άντιλαμβανόταν σάν φυσικό στοιχείο. Καί πώς δ Μαίτερλινκ έβλεπε τήν άξία τοϋ έργου στό πρόσωπο τοϋ γέρο - Ά κ ί μ , τοϋ προφήτη τής τολστοϊκής ήθικής άλήθειας. Τό οξύ βλέμμα τοΰ θεατρικού συγγραφέα Σώ είδε πώς δλο ι οί έξορκισμοί τοΰ πατέρα δέν έκαναν καμιάν έντύπωση πάνω στό γιό. Άλλά έκεΐνο πού δέν μποροϋσε νά καταφέρει ό θεοφοβούμενος γέρο - πατέρας, τό καταφέρνει δ κατεργάρης πανούργος φαντάρος, πού μιλάει τόσο πειστικά σάν νά βγαίνει άπό τό στόμα του· ή φωνή τοϋ θεοϋ. Στή σκηνή έκείνη, δπου οίδυό μεθυσμένοι πλαγιάζουν δ ένας πλάι στόν άλλο πάνω στ' άχερα, κι ό γεροντότερος προσπαθεί μέ ηθικά έπιχειρήματα νά έξυψώσει τό νεότερο καί νά τόν βγάλει άπό τόν έγωισμό καί τή δειλία του, 5 Σώ βλέπει μιά δραματική δύναμη πού ποτέ δέν έπιτεύχθηκε σέ καμιά σκηνή κανενός άπό τά έργα τών ρομαντικών. Ό Σώ λέει πώς τόν Μπλάνκο Πόσνετ τόν έβγαλε άπ' αύτές τίς πηγές δραματικού ύλικοΰ πού πρώτος δ Τολστόι τίς άπεκάλυψε στούς πρωτόπειρους τής δραματικής τέχνης. Οί παρατηρήσεις αύτές πού φαινομενικά σχετίζονται μόνο μέ λεπτομέρειες τής σύνθεσης, έχουν πάρα πολύ μεγάλη σημασία.'Εκφράζουν έκεΐνο πού σιγά-σιγά έφτασε νά άναγνωρίζεται γενικά, άπό άξιόλογους συγγραφείς, σοβαρούς κριτικούς καί μυαλωμένους αναγνώστες στίς δυτικές χώρες: δηλαδή, δτι έκεΐνο πού στά έργα τοϋ Τολστόι ξεχειλίζει άπό τίς ώς τότε παραδεκτές στενές μορφές, δέν είναι ένας χαοτικός, στοιχειακός άνθρωπισμός, άλλά μιά διαφορετική, πλατύτερη, βαθύτερη, πιό άνθρώπινη άντίληψη τής δημιουργικής μεθόδου. Έ τ σ ι , έκεΐνο πού χωρίζει τόν Τολστόι άπό τά παρακμιακά ρεύματα τής νεότερης λογοτεχνίας, είναι δχι μόνο ή άντίθεσή του στόν- 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι · ΚΑΙ Η ArTIKOEVPi2UA-I KH ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

357

•παγωμένο αντικειμενισμό τής παράδοσης, άλλά έπίσης καί ή άντίθεσή του στόν άναρχικό υποκειμενισμό τοΰ συναισθήματος πού είναι ή άναγκαία συμπληρωματική του έκδήλωση. Οί φιλοσοφικές καί καλλιτεχνικές ρίζες τού δεύτερου βρίσκονται κι αύτές στήν άνικανότητα τού συγγραφέα νά παρουσιάσει τά φαινόμενα τής νεότερης ζωής μέ τήν άπαιτούμενη δεξιοτεχνία. Ή μόνη διαφορά, βρίσκεται στό δτι οί τέτοιοι συγγραφείς δέν περιορίζονται πιά σ' ένα τεκμηριακό χρονικό τών γεγονότων, άλλά άντιπαραθέτουν άμεσα κι άφηρημένα τήν ύποκειμενικότητά τους σ' αύτά τά μή φωτισμένα γεγονότα. Άντίκρυ στίς τέτοιες τάσεις, ή τέχνη τοϋ Τολστόι παρουσιάζεται σάν άνελέητα άντικειμενική, άκριβώς δπως άντίκρυ στήν άψυχη νατουραλιστική άντιγραφή γεγονότων πού δέν είχαν κατανοηθεί, ή στίς φορμαλιστικές συνθέσεις τών παραδοσιακών, φαινόταν σάν ένα άμορφο ύλικό τής ζωής. 'Επομένως είναι εύκολο νά καταλάβουμε πώς, άναγκαστικά θά προβαλλόταν άντίσταση στό νεοτεριστικό στοιχείο τής τέχνης τοΰ Τολστόι κι άπ' τήν πλευρά τών ύποκειμενιστών. "Οταν έδώ άναφέρουμε σάν έκπρόσωπο τής σχολής αύτής τό Στέφαν Τσβάιχ, οφείλουμε νά τονίσουμε πώς c Τσβάιχ είχε πολύ περισσότερο κατανοήσει τόν Τολστόι στίς λεπτομέρειες άπ' δσοό διαμετρικά άντίθετός του Μπουρζέ. 'Ωστόσο κι ό Στέφαν Τσβάιχ έκρινε τήν ούσία τής τέχνης τοϋ Τολστόι μέ τήν ίδια έλλειψη κατανόησης καί τό ίδιο συντηρητικά δπως κι δ Μπουρζέ. Στόν Τολστόι έβρισκε
• έναν κόσμο δίχως δνειρα, δίχως φαντασιώσεις, δίχως ψέματα, βναν φοβερά άβειο κόσμο... που δέν είχε κανένα άλλο φως έξω ά π ' τήν αδυσώπητη άλήθεια του, κι έξω ά π ' τήν δμοια άδυσώπητη διαύγειά του.»

Κι άπ' αύτό βγάζει τό συμπέρασμα πώς ή τέχνη τοΰ Τολστόι
«μάς κάνει σοβαρούς καί στοχαστικούς δπως ή έπιστήμη με τό πέτρινο φώς της καί τήν κοφτερή της άντικειμενικότητα, άλλά δέ μάς κάνει ευτυχισμένους.»

Χρειαζόταν ν' άναφέρουμε κι αύτή τήν άπόχρωση άντίστασης ένάντια στόν Τολστόι. Γιατί μόνο έτσι γίνεται ξεκάθαρο πώς ή άπελευθερωτική έπίδραση τοΰ Τολστόι, άνοίγοντας μιά καινούρια διέξοδο στήν κρίση τής νεότερης λογοτεχνίας, έθιξε δλα τά σφαλερά ρεύματα πού δπήρχαν μέσα σ' αύτήν καί πώς τόσο οί Γερμανοί νατουραλιστές δσο κι οί Γάλλοι συμβολιστές αύταπατιόντανδταν θεωρούσαν τόν Τολστόι σάν λογοτεχνικό τους πρόδρομο. Ό ρεαλισμός τοΰ Τολστόι άπεικονίζει έναν περιεκτικό πίνακα τής ζωής σ' δλη της τήν πολυπλοκότητα καί τήν κίνηση καί μ* αύτό τόν τρόπο 

358

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ανανεώνει τίς παραδόσεις πού μάς κληροδότησαν οί μεγαλύτεροι άπ' τούς συγγραφείς, δπως ό Σαίξπηρ, ό Γκαίτε κι δ Μπαλζάκ. Ό Γάλλος κριτικός καί φιλόσοφος Άλλαίν γράφει γι' αύτό:
«'Εδώ δέν υπάρχει πια καλό ή κακό, ενδιαφέρον ή ανιαρό. Τό κάθε τι αποτελεί μέρος τής ύπαρξης, άκριβώς όπως συμβαίνει στον πραγματικό κόσμο. Κάνεις δέ ρωτάει γιατί ό Καρένιν έχει αΊτιά. ' Α π λ ώ ς είναι έτσι φτιαγμένος.»

Ά π ό τήν άποψη αύτή ό Άλλαίν δίνει μιά λεπτή άνάλυση τών έργων τοϋ Τολστόι. Άλλά κι έδώ πάλι πρέπει νά περιοριστούμε σ' Ινα μόνο παράδειγμα. Ό Άλλαίν εγκρίνει ανεπιφύλαχτα τά λεγόμενα «μακρυνάρια» τοϋ Τολστόι (καί τοϋ Μπαλζάκ), γιατί αύτά Εκφράζουν τήν πραγματική περίοδο άναμονής, που στη οιαρκειά της ώριμάζουν τά γεγονότα. Συνεπώς δ άναγνώστης άπολαμβάνει αύτή τήν αναμονή πού τοΰ δίνει τήν έντύπωση δτι τά έργα τοϋ Τολστόι καί τοϋ Μπαλζάκ τελειώνουν πάντα πολύ γρήγορα. Αντίθετα, οί περιγραφές κατά τόν τρόπο τοΰ Ζολά, διακόπτουν τή ροή τοϋ χρόνου καί προκαλούν μιάν άνυπομονησία πού είναι όλότελα άταίριαστη μέ τή φύση τοΰ μυθιστορήματος. 'Ωστόσο αύτή ή φαινομενικά άπλώς μορφολογική άνάλυση φωτίζει έκείνα τά βάθη τών μεθόδων σύνθεσης δπου ή κοσμοθεωρία τών μεγάλων συγγραφέων — κοσμοθεωρία πού άγκαλιάζει τά πάντα — γίνεται μέσο πού συλλαμβάνει τήν ολότητα τής ζωής στήν κίνησή της. "Επειτα, ο Άλλαίν δίνει ένδιαφέρουσες εικόνες άπό τόν κόσμο τοΰ Τολστόι δείχνοντας πώς έκφράζεται πάντα μέ πληρότητα ή περίπλοκη διαλεκτική τής ζωής, πώς ταυτόχρονα δημιουργούνται άπ' τή μιά μεριά μιά τέλεια καλλιτεχνική Εξισορρόπηση άνάμεσα στίς άλληλοσυγκρουόμενες τάσεις τής ζωής κι άπ' τήν άλλη μιά σοφή κι άμερόληπτη κοινωνική καί ήθική άποτίμηση τών παθών τών ήρώων τά δποία άποκλίνουν ή συγκρούονται. Δυστυχών, έδώ πρέπει νά περιοριστούμε μόνο σέ μιάν άπλή άναφορά τής εύαίσθητης άνάλυσης τοΰ Άλλαίν σχετικά μέ τή συνάφεια άνάμεσα στό «διοικητικό» κόσμο τοΰ Καρένιν καί τή φύση, τήν άνθρώπινη αύθεντικότητα καί τά άνθρώπινα δρια τοΰ πάθους τής "Αννας γιά τό Βρόνσκι. IV Ή έκταση τής έπιρροής τοΰ Τολστόι στή δυτική κουλτούρα καί λογοτεχνία δέν περιοριζόταν καθόλου στόν καρποφόρο άγώνα γιά μιά σωστότερη κατανόηση τής σημασίας του σάν καλλιτέχνη. 

Ο ΤΟΛΣΤΟΙ" ΚΑΙ Η ΑΓΤΙΚΟΕΓΡΩΠΑ'ΓΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

359

Ή τ α ν ψΛνερο άτζ* τήν άρχή πώς τό άνάστημα τοΰ Τολστόι δέν μποροϋσε νά καθοριστεί ικανοποιητικά μέ τό νά πει κανείς πώς ήταν Ινας μεγάλος συγγραφέας ή μέ τό νά κάνει μιάν όσοδήποτε σωστή άνάλυση τών έργων του. 'Υπάρχει ή πεποίθηση, πού συνεχώς μεγαλώνει, δτι ή ρωσική λογοτεχνία τοϋ δέκατου ένατου αιώνα καί πρώτα ά π ' δλα ό ίδιος ό Τολστόι, σάν ό μεγαλύτερος έκπρόσωπός της, δέν ήταν μόνο πιό ρεαλιστική καί πιό βαθιά άπό τή γαλλική λογοτεχνία τής περιόδου Φλωμπέρ - Ζολά ή τήν άγγλική λογοτεχνία τής βικτωριανής έποχής (γιά νά μήν άναφέρουμε τή γερμανική λογοτεχνία έκείνου τοΰ καιροΰ), άλλά ήταν καί κάπως διαφορετική ποιοτικά. Ή σχέση λογοτεχνίας καί ζωής ήταν γιά τούς Ρώσους — κ' έδώ πάλι ό Τολστόι άποτελεϊ τό τυπικό λογοτεχνικό άποκορύφωμα — θεμελιακά διαφορετική άπό τής Δύσης. Ό Τόμας Μάν, στήν περίφημη νουβέλα του Τόνιο Κραΐγχερ έκφράζει έντονα αύτή τή στάση. Ό ήρωας τής νουβέλας είναι μιά ένσάρκωση έκείνου τοΰ τραγικοϋ χωρισμοΰ τής λογοτεχνίας ά π ' τή ζωή, πού έκανε τήν πρώτη σπαρακτική έμφάνισή της στά γράμματα τοΰ Φλωμπέρ καί πού ήταν τό συνεχώς έπαναλαμβανόμενο θέμα τών τελευταίων έργων τοΰ "Ιψεν, ώσπου άποκορυφώθηκε στόν 'Επίλογο του. Ό Τόνιο Κραΐγκερ έκθέτει τις άπεγνωσμένες καί γεμάτες παραδοξολογίες παρατηρήσεις του γιά τή λογοτεχνία καί τή ζωή σέ μιά Ρωσίδα ζωγράφο, τή Λιζαβέτα "Ιβάνοβνα, καί άποκρούει άποφασιστικά τά παρηγορητικά της λόγια, δταν έκείνη τοΰ συνιστά νά μή σκαλίζει τόσο Εξονυχιστικά τά πράγματα. Τότε ή ζωγράφος τοΰ άπαντάει:
« Ή έξαγνιστική. έξαγιαστική επίδραση τής λογοτεχνίας, ή καταστροφή τών παθών ά π ' τή γνώση καϊ το λόγο, ή λογοτεχνία σά δρόμος γ ι ά τήν κατανόηση, τή σογγνώμη καϊ τήν άγάπη, ή λυτρωτική δύναμη τοϋ λόγου, τό λογοτεχνικό πνεϋμα σάν ή εύγενέστερη έκδήλωση τού άνθρώπινου πνεύματος γενικά, ό λογοτέχνης σάν ολοκληρωμένος άνθρωπος, σάν άγιος — μήπως τό νά κοιτάζει κανείς τά πράγματα μ ' αύτό τόν τρόπο σημαίνει ότι δέν τά σκαλίζει άρκετά ίξονυχιστικά;»

Ή άπάντηση τοΰ Τόνιο Κραΐγκερ περιέχει τήν άναγνώριση άπό μέρους τοΰ Τόμας Μάν τοΰ δτι ή τολστοϊκή περίοδος τής ρωσικής λογοτεχνίας δέν έχει τίποτα τό κοινό μ ' αύτές τις τραγικές (άλλά καί συχνά άπλώς κωμικοτραγικές) συγκρούσεις τοϋ δυτικοΰ πολιτισμοϋ. Νά τί λέει δ Τόνιο Κραΐγκερ:
«'Εσύ Λιζαβέτα 'Ιβάνοβνα έχεις δίκιο νά μιλάς έτσι γιατί υπάρχουν τά έργα τών ποιητών σας. γιατί υπάρχει ή θαυμαστή ρωσική λογοτεχνία, πού πραγματικά είναι ή ιερή λογοτεχνία πού ανέφερες.» 

361

ΜΕΛΕΤΕΣ Γ Ι Α ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Ό Τόμας Μάν έκρουσε έδώ τή χορδή πού καθόριζε τή μελωδία καί τό ρυθμό τής ισχυρής έπίδρασης τοϋ Τολστόι στή Δύση. Ή δυσαρέσκεια τής νεότερης γενιάς τών συγγραφέων καί τών αναγνωστών μέ τή λογοτεχνία τοϋ φλωμπεριανοϋ τύπου, είναι στό άθος μιά έξέγερση ένάντια στή σύγχρονη κουλτούρα. Καί ή νέα ογοτεχνία είναι άπλώς ή οξύτερη έκφραση αύτής τής έξέγερσης. ΟΕ λαχτάρες, οΕ άναζητήσεις καί ο ένθουσιασμοί τής νέας λοΕ γοτεχνίας συνδέονται έδώ μέ τά κεντρικά προβλήματα τοϋ Τολστόι, τά προβλήματα έ κείνα στά δποϊα δφείλουμε τά άριστουργήματά του άλλά πού ήταν έπίσης ή αιτία τής πρόσκαιρης άπομάκρυνσής του άπ' τή λογοτεχνική δραστηριότητα. Φυσικά, σ' αύτό τό έπίπεδο ή έπίδραση τοϋ Τολστόι είναι άκόμα πιό άντιφατική άπ' δ,τι στή σφαίρα τής καθαρής αισθητικής. Γιατί στή θεωρητικά καί προπαγανδιστικά διατυπωμένη κοσμοθεωρία τοϋ Τολστόι, οΕ περιορισμοί καί τά μειονεκτήματα τής έπιθυμίας του νά άναγεννήσει τόν κόσμο πρός μιά άγροτικοπληβειακή κατεύθυνση, δέν άντισταθμίζονται άπό τήν τελειότητα ένός έργου τέχνης, άλλά άποκαλύπτονται γυμνά σάν περιοριστικοί φραγμοί, μειονεκτήματα καί άντιφάσεις. Ωστόσο τίποτα δέν θά μποροϋσε νά είναι φτηνότερο καί χυδαιότερο άπό τό νά άντικρύσει κανείς αύτές τίς προσπάθειες τοϋ Τολστόι άπλά καί μόνο άπό τήν πλευρά τοϋ μή ολοκληρωμένου στοχασμοϋ του, τής κατά καιρούς παράδοξα πεζής ιδιότητας πού παρουσιάζει καί τοϋ συντηρητισμού του—πράγμα πού έχουν κάνει τόσοι πολλοί «πρακτικοί» δυτικοί κριτικοί τοϋ Τολστόι. Ά ν τό κάναμε αύτό, θά πέφταμε στό λάθος τής παραγνώρισης ή τής άδυναμίας κατανόησης μιά» άπό τις πιό βαθειές καί (άμα κατανοηθεί σωστά) μιάς άπ' τίς πιό γόνιμες κριτικές τοϋ πολιτισμού τής έποχής μας. Δέν είναι καί πολύ έκπληκτικό τό δτι ή δυτικοευρωπαϊκή λογοτεχνία δεν δέχτηκε τίς άπόψεις αύτές τοϋ Τολστόι χωρίς κριτική ή άντίδραση καί οί καλύτεροι έκπρόσωποι τής Δύσης άξίζουν κάθε έπαινο γιατί είχαν διεισδύσει, παρά τή συχνά λαθεμένη άπό μέρους τους άπόρριψη δρισμένων σπουδαίων μεμονωμένων άπόψεων τοΰ Τολστόι, ώς τό γόνιμο πυρήνα τών ιδεών του. "Οπου αύτό δέ συνέβαινε, ή έξέλιξη κατέληγε πάντα σ' ένα άδιέξοδο—δπως λόγου χάρη έγινε μέ τό γερμανικό έξπρεσσιονισμό τής κρίσιμης έκείνης περιόδου, πού έπακολούθησε τόν πρώτο παγκόσμιο πόλεμο καί δ δποΐος δεχόταν τά διδάγματα τοΰ Τολστόι γιά τή μή - άντίσταση στό κακό σά μιά δογματική άλήθεια. Μόνο μέ κριτική μορφή ήταν δυνατή ή άφομοίωση τών ούσιαστικών άντιλήψεων τοΰ Τολστόι καί συνεπώς ή κατάχτηση ολόκληρης τής προσωπικότητας του. "Οποιος νόμισε πώς ή κριτική τοϋ Τολστόι γιά τή νεότερη τέχνη φανέρωνε μιά έχθρική στάση γιά 

Ο Τ 0 Λ 3 Τ 0 - Ι · ΚΑΙ Η Δ Γ Γ Ι Κ Ο Ε Ϊ Ρ Ω Π Α Ι - Κ Η

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

861

τήν τέχνη σά σύνολο είτε μιά έπιθυμία νά κατέβει ή τέχνη στό έπίπεδο τών παιδιών ή τών αμόρφωτων χωρικών (δπως λόγου χάρη δ "Απτον Σίνκλαιρ), άπέτ υχε ολοκληρωτικά στή σύλληψη τής οδσίας. Τυπική περίπτωση γόνιμης κριτικής αφομοίωσης άποτελεΐ ή γραμμή πού άκολούθησε ό Μπέρναρντ Σώ. Ό Σώ συμφώνησε με τόν Τολστόι στήν άρνηση τής άνωτερότητας τής κοσμοθεωρίας τοΰ Σαίξπηρ, άλλά άπέρριψε τήν κριτική τοΰ Τολστόι γιά τή σαιξπηρική τέχνη καί γλώσσα. Αύτό δμως πού έχει σημασία έδώ δέν είναι τό ορθό ή τό λαθεμένο αύτών τών κριτικών καί άντικριτικών. Τό σπουδαίο είναι δτι δπως ό Τολστόι, έτσι κι δ Σώ, υπερασπίζεται τήν τέχνη καί τόν πολιτισμό μέ φλογερό πάθος άκριβώς έκεΐ πού χτυπάει ρωμαλέα τίς νεότερες τους διαστρεβλώσεις. Τό καθαρά φιλολογικό ζήτημα τών άμεσων έπιδράσεων παίζει στήν περίπτωση αύτή πολύ δευτερεύοντα ρόλο. 'Εκείνο πού έχει σημασία είναι τό δτι ή γενική άτμόσφαιρα τής τολστοϊκής κριτικής τής τέχνης άναφαίνεται δταν ό Σώ γράφει:
«Μ' άρέσει ή ώραία μουσική καί τά έμορφα χτίρια όπως άρεσαν στό Μίλτον ή τόν Κρόμβελ ή τόν Μπάνυαν· αν όμως ανακάλυπτα π ώ ; γίνονταν όργανα μιας συστηματικής είδωλολατρείας τών αισθήσεων, σάν ορθότερη πολιτική θά θεωρούσα τήν άνατίναξη στόν άέρα μέ δυναμίτη δλων τών καθεδρικών ναών, που υπάρχουν στόν κόσμο, όλων τών αρμόνιων καί όλων τών άλλων, μή δίνοντας τήν παραμικρή σημασία στίς διαμαρτυρίες τών τεχνοκριτικών καί τών καλλιεργημένων ηδονιστών.»

'Αλλά κι αύτά άκόμα τά προβλήματα, δσο σημαντικά κι άν είναι, άποτελοΰν άπλώς ένα μέρος έκείνης τής τολστοϊκής άτμόσφαιρας πού προσπαθούμε έδώ νά συλλάβουμε. Γιατί δσο πιό έντονα προβάλλει ή συνολική προσωπικότητα, ό υποδειγματικός άν θρωπος Τολστόι—πού βέβαια είναι άξεχώριστος άπό τόν καλλιτέχνη καί τό στοχαστή Τολστόι—τόσο μεγαλώνει τό άνάστημά του σά μεγάλου παιδαγωγού τών πολιτισμένων άνθρώπων, σάν οδηγητή, σάν άφυπνιστή καί σάν άπελευθερωτή. Αδτή ή έπίδρασή τοΰ Τολστόι δέν περιορίζεται σε καμιά περίπτωση στή σφαίρα τής λογοτεχνίας μέ τή στενή έννοια. "Εχει διεισδύσει στίς πλατειές λαϊκές μάζε4 μέ πολλές μορφές, σωστές ή λαθεμένες, γνήσιες ή κίβδηλες. "Οταν δ Κίπλινγκ βάζει τόν ήρωά του Τόμλινσον, τό μέσο "Αγγλο αστό, νά παρουσιάζεται μπροστά στό ούράνιο δικαστήριο γιά νά άναφέρει τίς καλές καί τίς κακές του πράξεις, λέει: 

362

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

And Tomlinson took up his tale and spoke of t h e good in his life, " T h i s I have read in a b o o k " he said " and t h a t was told to me, And this I h a v e t h o u g h t t h a t another m a n t h o u g h t of a prince in Muscovy" Ό «μοσκοβίτης πρίγκηπας» έμφανίζεται κιόλας έδώ σά μιά μορφή ένός νεότερου θρύλου. Ά λ λ ά ό θρύλος αύτός πού σχό στόμα τοΟ θλιμένου ήρωα τοΰ Κίπλινγκ είναι άπλώς ένα παραποιημένο φιλισταικό σύνθημα τής ήμέρας, άναπτύσσεται σέ γνήσιο συσχαχικό χοΰ καλύχερου περιεχόμενου τής ζωής μας όταν ό σπόρος τοΰ Τολστόι πέφτει στό γόνιμο έδαφος μιάς ειλικρινούς καρδιάς κ ' ένός γνήσιου ταλέντου. Ό Ζάν Ρισάρ Μπλόχ έγραψε ένα μικρό δοκίμιο δπου καθόρισε σέ γενικές γραμμές τίς δυνάμεις πού συναγωνίζονταν γιά τό ποιά θά έξασκήσει χήν άποφασιστική έπίδραση στήν άνάπχυξη τής γενιάς του. Ή χ α ν ή έποχή χής υπόθεσης Νχρέυφους. Ό Μωράς, άντιπροσωπεύονχας τήν άνχίδραση, διακήρυσσε χό σύνθημα «La politique d'abord I»**. Ό Ζωρές, ό Γκέσνχ κι δ Πεγκύ, άνχιπροσωπεύοντας χήν πρόοδο καί χή δημοκραχία, διακήρυσσαν χό σύνθημα «Le social d'abord !»***. Σ ' αύτή τή γεμάτη πάθος μάχη γιά τόν ιδεολογικό προσανατολισμό, πού άπαιτοΰσε έκείνη τήν έποχή έσωτερική καί έξωτερική δράση, ή έπιρροή τοΰ Τολστόι άρχισε νά γίνεται αισθητή άνάμεσα στούς πιό τίμιους καί πιό προικισμένους έκπροσώπους τής γαλλικής νεολαίας. «Τό νά ύπηρετεϊς, σημαίνει νά υπηρετείς τό καλό τοΰ λαοΰ», αύτό ήταν τό σύνθημα έκείνης τής νεολαίας, καθώς μάς λέει δ Μπλόχ. Κ α ί :
«ΑΟτοΐ ποϋ μετέφρασαν γιά μας τό σύνθημα τούτο στά γαλλικά, ήταν ό Ζωρές, ό Ρομαϊν Ρολλάν κι ό Πεγκύ. άλλά εκείνος ποϋ πρώτος τό είπε ήταν ό Τολστόι.»

Ή σημασία αύτής τής έπιρροής, πού δ Μπλόχ τήν άναλύει λεπτομερειακά, ήταν διπλή. Γιά τή γενιά του πού, στό πρόσωπο
* Κι ό Τόμλινσον άρχισε τήν "ιστορία του κ ' είπε γιά τά καλά ποϋ έκανε ατή ζωή του : — Αύτό τό Βιάβασα σ' ένα βιβλίο, είπε, κ ' έκεΐνο μοϋ τό 'παν, και σκέφτηκα τοΰτο ποϋ ένας άλλος τό *χε σκεφτεί γιά κάποιον μοσκοβίτη πρίγκηπα». ' Λ γ γ λ . στό κείμενο, (Σ. Μ.). ** Πρώτα ή πολιτική. *** Πρώτα ό κοινωνικός άγώνας. Γαλλ. στό κείμενο (Σ.Μ.). 

Ο ΤΟΛΣΤΟΙ· ΚΑΙ

Η ΛΓΤΙΚΟΕΓΡϋΠΑΙΚΗ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

363

xcO Τολστόι, βρήκε τόν πνευματικό της ήγέτη, ό Μπλόχ λέει:
• Ά - ' τή μιά μεριά υπήρχε μιά άγρια έξέγερση, μιά άρνηση υποταγής, εκρηκτικά ξεσπάσματα έλευθερίας κι άπ' τήν άλλη τό αίσθημα τοϋ καθήκοντος οτό περιβάλλον, ή αΐοθηοη τής σύνδεσης μ' αυτό, που μεγάλωνε μαζί μέ τή δύναμη τής προσωπικότητας.»

Έ «Υπηρεσία» γιά τήν όποία μιλάει ό Μπλόχ, είναι ή τάση γιά μιάν ώριμότερη άπ' 8,τι στις προηγούμενες προσπάθειες άρση τοϋ άτομισμοΰ" μιά άρση πού ώστόσο δέν έχει τήν έννοια τής διάλυσης καί τής άπάρνησης τής προσωπικότητας. Αύτό είναι έκεΐνο πού ό Τολστόι βοήθησε τή νέα γενιά νά κατανοήσει μέ όλοένα αύξανόμενη διαύγεια. 'Αντίθετα, ό στόχος πρός τόν,όποιο κατευθυνόταν ήταν ή αποτροπή τής άπάρνησης, τής απώλειας, τής διάλυσης καί άποσύνθεσης τής προσωπικότητας. Καί μέσο γιά τήν πραγματοποίηση αύτοΟ τοϋ σκοποΟ ήταν ή μέ άφοσίωση καί άληθινά δημοκρατικό πνεΟμα έξυπηρέτηση τοΟ δημόσιου συμφέροντος, τοΟ «καλού τοΰ λαοΰ». Τό δτι ό Μπλόχ άντιπροσωπεύει τήν τυπική έμπειρία μιάς ολόκληρης σειράς γίνεται ολοφάνερο σέ δποιον διαβάζει τό Ζάν Κοιστόφ τοΰ Ρομαίν Ρολλάν ή τούς Τιμπώ τοΰ Ροζέ Μαρτέν ντύ Γκάρ. Έ δ ώ άκριβώς βρίσκεται ένα καίριο σημείο τής έπίδρασης τοΰ Τολστόι. Ό Σώ έδωσε στή δική του άντίληψη γιά τήν τέχνη τή μορφή μιάς πολεμικής πού στρεφόταν ένάντια στήν ψευτομοντέρνα σχολή. Ό Ρομαίν Ρολλάν, στή βιογραφία τοΰ Τολστόι, λέει τό ίδιο πράγμα άπό μιάν άλλη σκοπιά (ξέχωρα φυσικά άπό τή διαφορά στήν ιδιοσυγκρασία καί τήν κουλτούρα) δταν δίνει βασική σημασία σέ τοΰτα τά λόγια τοΰ δάσκαλου:
« Ή άληθινή τέχνη είναι ή έκφραση τής γνώοης πού έχουμε για τήν αληθινη καλοούνη πού υπάρχει ο* όλους τους άνθρώπους.»

Ό Ρομαίν Ρολλάν άντιλαμβανόταν τό δίλημμα τοΰ Μπλόχ καί τήν έξάλειψή του πολύ πιό γενικά ά π ' αύτόν τόν ίδιο. Έ β λ ε π ε τούς άνθρώπους, τούς συγγραφείς, τήν κοινωνία ολόκληρη, νά άντικρύζουν τούτη τήν τραγική σύγκρουση: «είτε δέ θά βλέπεις, είτε θά μισείς».
« Ή κοινωνία πάντοτε αντιμετωπίζει τό δίλημμα : αλήθεια ή άγάπη. Συνήθως άποφαοίζει νά θυσιάσει τόσο τήν αλήθεια, δσο καί τήν άγάπη.»

Σ ' αύτή τή στάση άντίκρυ στά προβλήματα τής νεότερης κοινωνίας καί τοΰ νεότερου πολιτισμοΰ, ό Τολστόι έδειξε στή δυ- 

364

ΜΕΛΕΤΕΣ Π Α ΤΟΝ Ε Τ Ρ Ω Π Δ Ί Κ Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟ

τική διανόηση τό δρόμο ποϋ πρέπει νά άκολουθήσει. Κι ό Ρομαίν Ρολλάν έπίσης, στήν προσπάθειά τοι» νά διασαφηνίσει τή φύση τοΟ ρεαλισμοΟ τοΟ Τολστόι, στράφηκε ένάντια στό ρεαλισμό τοΟ Φλωμπέρ. Ά λ λ ά σ' αύτόν ή αισθητική σύγκρουση μεταβάλλεται σέ μ·.ά σύγκρουση τής φιλοσοφίας καί τής πολιτικής τοΟ πολιτισμού.
«Τό φώς τοϋ ήλιου ίε φτάνει, τής καρδίας.» εκείνο πού χρειάζεται είναι τό φώς

Ό ρεαλισμός τοΰ Τολστόι ένσαρκώνεται σέ καθένα ά π ' τά πρόσωπα τών έργων του, πού έπειδή τά κοιτάζει δλα μέ τά ίδια μάτια, βρίσκει κάτι άξιαγάπητο στό καθένα τους, καί μπορεί νά μάς κάνει νά νιώσουμε τούς δεσμούς πού μάς ένώνουν άδερφικά μαζί τους.
«Μέ τήν άγάπη του φτάνει βαθιά ώς τίς ρίζες τής ζωής.»

Τό καθήκον πού ό Τολστόι έβαλε στούς συγγραφείς τής δυτικής Εύρώπης ήταν τοΰτο: μέσα ά π ' τήν άγάπη γιά τήν άνθρωπότητα, νά μποροϋν νά βλέπουν καθαρά τήν άλήθεια. ΟΕ μεγάλοι συγγραφείς τή; νεότερης λογοτεχνίας έγιναν μεγάλοι άκριβώς μέσα στήν πάλη γιά τήν υπερνίκηση αύτής τής άντίφασης πού διατύπωσε ό Ρομαίν Ρολλάν. Βέβαια ή άντίφαση τούτη είχε έμφανιστεί μονάχα στίς συνθήκες τής νεότερης άστικής κοινωνίας, έπειδή δμως δέν ήταν ένα διανοητικό κατασκεύασμα ούτε μιά άπλή «έσώτερη έμπειρία.» άλλά μιά αντικειμενική άντίφαση πού ένυπάρχει στή σημερινή έποχή, ύπήρςε ή αιτία τής άπογοήτευσης καί τής τελικής στειρότητας πολλών, συχνότατα προικισμένων, συγγραφέων. Τούτη ή άντίφαση καί ή τολστοίκή άρση της έκδηλώνεται βέβαια μέ διαφορετικούς τρόπους στά έργα τών διαφόρων συγγραφέων. Ό Γκέρχαρτ Χάουπτμαν είπε κάποτε γιά τήν κριτική στάση τών ποιητών τοΰ δέκατου ένατου αίώνα:
« Ό κάθε ποιητής είχε γίνει κριτικός. 'Ολόκληρη ή γερμανική λογοτεχνία ήταν γεμάτη κριτική. Τό ίδιο γινόταν καί στή ρωσική ναι τη γαλλική λογοτεχνία... Ά λ λ ά έκεϊνο ποϋ ανέβαζε τόν Τολστόι πάνω άπ' όλους τοϋς άλλους καί τον έκανε έναν άγιο τοϋ περασμένου αίώνα, ήταν ή ακατανίκητη εσωτερική του άνάγκη νά βοηθάει, πράγμα ποϋ έκφραζόταν μ* 2να τέτοιο πάθος ποϋ συγκλόνιζε τόν κόσμο κ ' έσβηνε κάθε άντίρρηση. Δϋτό τό γεγονός είναι τό σπουδαιότερο άπ" όλα... 'Ο Τολστόι., έγινε τό •σύμβολο τής συμφιλίωσης, καί μπροστά σ' αύτή τήν έννοια κάθε άντίρ- 

Ο ΤΟΛΣΤΟΙ' ΚΑΙ Η Λ Γ Γ Ι Κ Ο Ε Ϊ Ρ ΰ Π Α Ί Κ Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

36&

ρηση εξαφανίζεται παρά τό ότι οί μεμονωμένες χρίσεις του είναι ατό μεγαλύτερο μέρος τους λαθεμένες.»

Ό Τόμας Μάν, προσπαθώντας νά άφομοιώσει τή συνολική προσωπικότητα τοϋ Τολστόι, κάνει Ενα βαθυστόχαστο παραλληλισμό άνάμεσα σ' αύτόν καί τό Γκαίτε. Θεωρεί τό Γκαίτε, μ* δλο πού ξέρει πολύ καλά τις άδυναμίες του, σάν τήν κεντρική μορφή σ ' δ,τι πιό προοδευτικό Ιχει ό γερμανικός πολιτισμός καί παλεύει μέ πάθος γιά νά τόν καθαρίσει άπό τή σκουριά τών αντιδραστικών θρύλων, νά τόν γνωρίσει καί νά τόν παρουσιάσει σάν τόν πρωταγωνιστή τής ανθρωπιστικής άπελευθέρωσης τών Γερμανών. Έ ν α σημαντικό στοιχείο αύτοϋ τοϋ παραλληλισμού—πού έδώ δέν μποροϋμε νά δώσουμε ούτε στίς πιό γενικές γραμμές τόν πλοϋτο τής σκέψης του—είναι τό δτι τόσο δ Τολστόι δσο κι ό Γκαίτε, παρά τίς κοινωνικές, έθνικές καί προσωπικές διαφορές τους, ήταν δεμένοι μέ τή γή σάν τόν 'Ανταίο, ήταν άνθρωποι πού είχαν τήν ικανότητα νά παρουσιάζουν τά πράγματα γήινα καί πλαστικά, άντίθετα άπό τούς κλασικούς Εκπρόσωπους τοϋ καθαρά πνευματικού, δπως ό Σίλλερ καί ό Ντοστογέφσκι. 'Απ' τήν άλλη μεριά, κ ' οί δυό τους είχαν πάει πολύ πιό πέρα άπό τήν άπλή συγγραφική ιδιότητα. Είναι Ενδιαφέρον ό τρόπος πού δ Τόμας Μάν καθορίζει αύτή τήν κοινή καί στούς δυό τάση. Λέει πώς συνίσταται στή διδαχή καί τήν αύτοπροσωπογραφία, πού βρίσκονται στενά δεμένες άναμεταξύ τους. Ή Εξομολόγηση, ή αύτοβιογραφία, δέν Εχουν γιά κανένα τους τήν Εννοια τής προσκόλλησης στό δικό του Εγώ, άλλά άντίθετα άποτελεί προβολή τών μεγάλων καθολικών ρευμάτων τής ζωής, πού καθώς δένονται μέ τίς διάφορες φάσεις τής ζωής τών συγγραφέων άντικαθρεφτίζονται ά π ' αύτές πάρα πολύ Εντονα. Έ τ σ ι , γι' άλλη μιά φορά αίρονται οί άντιφάσεις τοϋ νεότερου άτομισμοϋ. Αύτή ή σύντομη ματιά στό σπουδαίο βιβλίο τού Τόμας Μάν μάς ξαναφέρνει στό δεύτερο καίριο σημείο τών δσων πρεσβεύει γιά τόν Τολστόι ό Ζάν Ρισάρ Μπλόχ. Είναι σημαντικό τό δτι — κ ' Ελπίζουμε πώς ύστερα άπ' δλαδσα ειπώθηκαν πιό πάνω, δέν πρόκειται νά φανεί παράδοξο — δσο πιό σωστά συλλαμβάνεται σέ μιά δυτική χώρα ό πραγματικός πυρήνας τοϋ Εργου τοΰ Τολστόι, τόσο πιό στενά δεμένος παρουσιάζεται νά είναι μέ τίς κεντρικές μορφές τοΰ πολιτισμού τού Εθνους πού τόν άποδέχεται. Έ τ σ ι στό Μπλόχ καί τό Ρολλάν, ό Τολστόι παρουσιάζεται σά διάδοχος τοΟ Ρουσσώ' στόν Τόμας Μάν σά σύντροφος τοϋ Γκαίτε' κι δταν ό Μπέρναρντ Σώ σχολιάζει τήν τολστοϊκή αισθητική άπό τή σκο 

367

ΜΕΛΕΤΕΣ

Γ Ι Α ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

πιά τής δικής του φιλοσοφίας τής τέχνης, άναφέρει τό όνομα τοΰ Μίλτο ν. Ά λ λ ά οί δεσμοί αύτοί, πού άποκαθίστανται μέ τοΰτον τόν τρόπο, πηγαίνουν πολύ πιό πέρα άπό τήν άπλή περιοχή τής κουλτούρας. Ά ς θυμηθοΰμε πώς ό Σώ μαζί μέ τό Μίλτον άναφέρει καί τόν Κρόμβελ' πώς στό δοκίμιο τοΰ Μπλόχ, δίπλα στό Ρουσσώ Εμφανίζεται ό δημοκρατικός έπαναστάτης φίλος τοΰ Μονταίνι, Έτιέν ντέ λά Μπαιτί καί πώς ό Ρομαϊν Ρολλάν προσπαθεί νά φτιάξει Ενα άληθινό θέατρο τοΰ λαοΰ καί άρχίζει τό μεγάλο κύκλο τών Εργων του γιά τή γαλλική έπανάσταση τήν Εποχή άκριβώς τής ισχυρότερης Επίδρασης τοΰ Τολστόι πάνω του. Αύτές οί συγγένειες είναι τόσο λίγο τυχαίες δσο καί οί δεσμοί Σαίξπηρ καί Μπαλζάκ, πού άναφέρϋηκαν πιό πάνω. Δείχνουν πώς δσο βαθύτερη είναι ή κατανόηση τοΰ τολστοϊκοΰ Εργου, τόσο πιό στενός γίνεται ό δεσμός μέ τις μεγάλες προοδευτικές παραδόσεις τής χώρας πού τόν άποδέχεται καί μέ τις παραδόσεις τής δημοκρατικής έπανάστασης. ( Ό Γκαίτε Επίσης, δέν ήταν άπλώς Ενας σύγχρονος τής γαλλικής έπανάστασης, άλλά Ενας ποιητικός της καθρέφτης· δσο γιά τή δήθεν ριζική άπό μέρους του άρνησή της, αύτό ήταν Ενας μύθος πού διαδόθηκε άπό τούς άντιδραστικούς). "Οπου δπάρχει μιά τέτοια βαθύτερη κατονόηση, τά όπισθοδρομικά χαραχτηριοτικά πού ύπάρχουν σέ τούτη ή σέ κείνη τήν άποψη τοΰ Τολστόι, διαλύονται- καί καθώς άποκαλύπτεται ή γεμάτη πάθος όρμή του πρός τά μπρος, πού είναι ή ούσία τής ΰπαρξήςτου, δένεται άδελφικά μέ τις μεγάλες προοδευτικές μορφές κάθε Εθνους καί'βοηθάει τούς λαούς νά διαφυλάξουν, νά βαθύνουν καί άναζωογονήσουν τις δικές τους προοδευτικές παραδόσεις. Μόνο μ ' αύτό τόν τρόπο ό Τολστόι μπορεΤ νά γίνει άναπόσπαστο μέρος τοΰ έθνικοΰ θησαυροΟ κάθε λαοΰ πού άγαπάει τήν Ελευθερία. V Ό δρόμος, άπό τήν πρώτη Εμφάνιση τοΟ Τολστόι στό προσκήνιο, σάν πνευματικού πατέρα τοΰ γερμανικοΰ νατουραλισμού ή τοΰ γαλλικοΰ συμβολισμοΰ, ώς αύτή τή βαθύτερη κατανόηση, ήταν φυσικά μακρύς. 'Ωστόσο θά ήταν λάθος — σήμερα περισσότερο άπό ποτέ άλλοτε — νά θεωρήσουμε σάν τελική τήν εικόνα πού ή δύση Εχει ίσαμε τώρα Εξελικτικά σχηματίσει γιά τόν Τολστόι. "Οπως είπαμε πιό πάνω Ενα πραγματικό πολιτιστικό άπόκτημα δέν μπορεΤ ποτέ νά παραμένει στάσιμο. Ά ν δέν άναπαράγεται διαρκώς σ ' Ενα άνώτερο έπίπεδο καί σ ' Ενα μεγαλύ- 

Ο ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΔΓΤΙΚΟΕΓΡΩΠΑ-Ι·ΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

867

τερο βάθος αναγκαστικά θά σβήσει. Αύτό βέβαια ισχύει γιά δλες τΙς γόνιμες Επιδράσεις σέ κάθε έθνική κουλτούρα, άνεξάρτητα ά π ' τό άν αύτές είναι γηγενείς ή έχουν έρθει ά π ' τό Εξωτερικό. Αύτή ή γενική άλήθεια ισχύει διπλά σέ έποχές πού ή ζωή τών λαών μπαίνει σέ μιά περίοδο Εντασης καί κρίσης. Ό συγκεκριμένος χαραχτήρας τοϋ σημερινού παγκόσμιου κατακλυσμού καί ή συγκεκριμένη φύση τοϋ Τολστόι κάνουν Εξαιρετικά πιθανή μιά διεύρυνση καί μιά Εμβάθυνση τής άντίληψης γιά τό πρόσωπό του, μιάν άκόμη σωστότερη κατανόηση τοϋ ούσιαστικοϋ πυρήνα του. Γιατί ό σημερινός άγώνας ζωής ή θανάτου πού διεξάγεται άνάμεσα στή λευτεριά καί τή σκλαβιά, άνάμεσα σ ' έναν άνθρώπινο πολιτισμό καί σέ μιά διαβολική βαρβαρότητα, έχει πλατύνει, στή σκέψη πάρα πολλών άνθρώπων τής δύσης, τό χάσμα άνάμεσα στήν πρόοδο καί τό σκοταδισμό. Κ' Ιχει δείξει τού: φοβερούς κινδύνους πού κρύβονται σ'οποιαδήποτε — έστω καί καθαρά ιδεολογική — Ερωτοτροπία μέ τήν πάντοτε άγρυπνη καί πάντοτε μαχητική άντίδραση. ' Α π ' τήν άλλη μεριά, ό ήρωικός άγώνας τών σοβιετικών λαών, ή Επιτυχημένη άντίστασή τους στή στρατιωτική ίσχύ τού Χίτλερ, ή ένδοξη άντεπίθεσή τους ένάντια στούς φασίστες εισβολείς, έστρεψαν περισσότερο άπό κάθε άλλη προηγούμενη φορά τήν προσοχή ολόκληρου τοϋ πολιτισμένου κόσμου, πρός τόν άναγεννημένον, Ελεύθερο ρωσικό λαό. Σήμερα, πολύ περισσότερο, άπό κάθε άλλη φορά, άνθρωποι Επιθυμούν νά κατανοήσουν πληρέστερα τίς ήθικές καί πνευματικές, κοινωνικές καί ιστορικές πηγές τής άκατανίκητης δύναμης τοϋ σοβιετικού λαοϋ πού τώρα Εκδηλώθηκε τόσο ρωμαλέα. Ή Εσωτερική διαλεκτική καί τών δυό τάσεων άναγκαστικά θά οδηγήσει σέ μιά πιό ταιριαστή καί πιό πλήρη κατανόηση τοΰ Τολστόι. "Ως τώρα, γιά πολλούς άνθρώπους δέν ήταν εύκολο νά σκίσουν τόν πέπλο πού ό θρύλος κ' ή αντιδραστική προκατάληψη είχαν ύφάνει γύρω ά π ' τήν εικόνα του. Καί μάλιστα είναι σχεδόν θαύμα τό δτι μέσα σ'αύτές τίς συνθήκες μπόρεσε νά αναπτυχθεί μιά τέτοια άντίληψη δπως αύτή πού Υπογραμμίσαμε πιό πάνω. Οί γνωστότεροι δυτικοί Ερμηνευτές τής ρωσικής κουλτούρας καί λογοτεχνίας, συχνά ήταν αναμφισβήτητα αντιδραστικοί πού δέν ήθελαν ή δέν μπορούσαν νά δοϋντούς δεσμούς πού Ενωναν τόν Τολστόι μέ τά μεγάλα προοδευτικά καί Επαναστατικά κινήματα τής χώρας του. 'Αρκεί νά άναφέρουμε τό Μερεζκόφσκι πού γιά πολύ καιρό Ενα μεγάλο μέρος τής δυτικής διανόησης τόν θεωροΰσε σάν τόν πιό έγκυρο Ερμηνευτή τού Τολστόι καί τοΰ Ντοστογέφσκι. Γι' αύτό τό λόγο συχνά Εκείνοι πού 

368

ΜΕΛΕΤΕΣ Γ Ι Α ΤΟΝ ΕΓΡΩΠΑ-Ι-ΚΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

ήθελαν νά γνωρίσουν καλύτερα τό έθνικό υπόβαθρο τοΰ μεγάλου συγγραφέα μέσα ά π ' τήν ανεξάρτητη μελέτη, έβρισκαν μπροστά τους μιά μυθική, άνύπαρκτη «μυστικιστική Ρωσία» ή στήν καλύτερη περίπτωση, παραπλανιόντουσαν άπό κάποια ολότελα άσήμαντα φαινόμενα, δπως ήταν οί ρωσικές θρησκευτικές αίρέσεις. Τό δτι μέσα σέ τόσο δυσμενείς ιδεολογικές συνθήκες μπόρεσαν —οί σπουδαιότεροι τουλάχιστο δυτικοί συγγραφείς—νά σχηματίσουν στή σκέψη τους μιά ούσιαστικά προοδευτική εικόνα τοϋ Τολστόι, μαρτυράει δχι μόνο τήν δψηλή ποιότητα τής διανοητικής καί καλλιτεχνικής τους κουλτούρας άλλά έπίσης καί τή δύναμη τοΰ δημοκρατικού τους ένστικτου. Τόν τελευταίο καιρό, δμως, τό ένδιαφέρον κατευθύνεται δλο καί πιό πολύ στήν πραγματική Ρωσία, τή χώρα ένός άπελευθερωμένου έθνους πού μάχεται ήρωικά γιά τή λευτεριά του, καί στήν ιστορία αύτής τής άπελευθέρωσης. Ά π ' τή στιγμή πού ή έρευνα στρέφεται πρός αύτό τό ζήτημα τό αίνιγμα πού τόσο βασάνισε δλους τούς έρμηνευτές τοΰ Τολστόι, δηλαδή τό γιατί ή Ρωσία είχε παραμείνει έξω άπό κείνη τήν ιδεολογική κατάπτωση πού βρήκε τήν μεγαλόπρεπη καί τυπικά καλλιτεχνική έκφραση της στό έργο τοΰ Φλωμπέρ, έμφανίζεται κάτω άπό ένα καινούριο, συγκεκριμένο κοινωνικό καί ιστορικό φώς. Τότε γίνεται ολοφάνερο πώς ένώ στή δύση ή ήττα τών κινημάτων τοΰ 1848 έσπασε γιά πολύ καιρό τή ραχοκοκκαλιά τοΰ έπαναστατικοΰ κινήματος, ό ρωσικός λαός δέν έπαψε ποτέ νά παλεύει γιά τήν άπελευθέρωσή του άπ' τήν έξέγερση τών Αεκεμβριστών τοΰ 1825 ώς τήν τελική νίκη τής μεγάλης Όχτωβριανήςέπανάστασης τοΰ 1917. Τό κίνημα αύτό πέρασε πολλές σκληρές περιόδους τρομοκρατίας καί καταπίεσης, άλλά οί άγωνιστές ποτέ δέν παράτησαν τά δπλα τους. 'Ιδιαίτερα ή περίοδος πού στό διάστημά της διαμορφώθηκε βασικά ή προσωπικότητα τοΰ Τολστόι — καί πού στή δύση ήταν ή περίοδος τής μεγαλύτερης κατάπτωσης — στή Ρωσία ήταν ή περίοδος τής μεγαλόπρεπης άνθησης τής προοδευτικής καί έπαναστατικής δράσης, ή έποχή δχι μόνο τοΰ Τολστόι καί τοΰ Ντοστογέφσκι άλλά καί τοΰ Τσερνυσέφσκι, τοΰ Ντομπρολιούμπωφ καί τοΰ Σαλτύκωφ - Στσέντριν, γιά ν' άναφέρουμε μόνο τούς μεγαλύτερους. Ή περίοδος αύτή καθώς καί οί συγγραφείς πού άναφέραμε πιό πάνω είναι σχεδόν ολότελα άγνωστοι στή δύση. Κι δμως, μονάχα στήν περίπτωση πού ό Τολστόι δέ θά θεωρηθεί άπλώς σάν ομόζυγος τοΰ Ντοστογέφσκι, μόνο άν έχει κατανοηθεί ξεκάθαρα ή συνάφειά του μέ τήν έπαναστατική δημοκρατία τοΰ καιροΰ του, μέ τόν Τσερνυσέφσκι, τό Ντομπρολιούμπωφ καί τό Σαλτύκωφ - Στσέντριν, καί άν έχουν άποκαλυφθεί τά νήματα πού άπό δώ δδηγοΰν στό Λένιν, στό Στάλιν 

υ ΤΟΛΣΤΟ Ι- ΚΑΙ Η ΔΓΤΙΚ0ΕΓΡ2ΠΑ·Ι'ΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ϋο9

καί στό Γκόρκ. κι αν στό φώς αύτών τών ανακαλύψεων ό ΙΙούσκιν κι ό Αέρμοντωφ, ο Γκόγκολ κι ό Μπιελίνσκι αναγνωριστούν σάν πρόδρομοι' τους, τότε μόνο μπορεί νά σχηματιστεί μιά άληθ.νά έπαρκής εικόνα τοΰ Τολστόι. Οί τέτοιες αναγκαίες διορθώσεις καί προσαρμογές μέ κανένα τρόπο δέ βάζουν σέ κίνδυνο τά αποτελέσματα πού έχουν έπιτευχθεί ώς τά τώρα άπ' τήν αφομοίωση τοΰ Τολστόι. Άπλώς τά ανεβάζουν σ' ένα ψηλότερο έπίπεδο. Γιατί έλπίζουμε πώς στις προηγούμενες σελίδες δείξαμε δτι ορισμένοι σημαντικοί έρμηνευτές τοΰ Τολστόι στή δύση είχαν κιόλας προχωρήσει πάρα πολύ σ' αύτό τό δρόμο, έστω κι άν συχνά τό έκαναν αύτό μόνο μέ τό ένστικτο κι δχι συνειδητά, μέ τήν ιστορική έννοια τής λέξης. Είπαμε: συχνά δχι συνειδητά. Δέν είπαμε: πάντα. Ό Ρομιΐν Ρολλάν λ.χ. κατανοούσε ξεκάθαρα γιατί ό Τολστόι πάλαιψε τόσον πολύ καιρό μέ τό σχέδιό του γιά ένα μυθιστόρημα πού θά καταπιανόταν μέ τούς Δεκεμβριστές, καί γιατί ή έξέλιξη τοΰ ΙΙιέρ Μπεζούχωφ ή τά όνειρα τοϋ Νικολάι Μπαλκόνσκι έτειναν δλα πρός τή δεκεμβριστική ιδέα. Γι' αύτό, ή έπαρκέστερη γνώση τής πραγματικής Ιστορίας τοϋ ρωσικοΰ λαοΰ, άπλώς θά μετατρέψει αύτές τις τάσεις, πού στό μεγαλύτερο μέρος τους είναι λανθάνουσες, σέ ένεργητικές καί συνειδητές. Έ εικόνα πού έχουν σχηματίσει στή δύση γιά τόν Τολστόι, βρίσκεται στις παραμονές ένός πιό πέρα μετασχηματισμού, μιάς βαθύτερης, καλύτερης καί έπαρκέστερης κατανόησης πού θά στηρίζεται πάνω στή γνώση τής ιστορίας τοΰ ρωσικοΰ λαοΰ. Μιά τέτοια έπαρκής κατανόηση τοΰ Τολστόι θά συνδέσει άκόμη πιό στενά τή μορφή του μέ τά ρεύματα καί τις ιδεολογίες πού πάντοτε ήταν καί πάντοτε θά είναι οί αιώνιες πηγές τής άναγέννησης τοΰ πνεύματος τής Ελευθερίας.

(1944)

24 

' Π μετάφραση άντιπαραβλήθηκβ μέ τό γερμανικό κείμενο σε συνεργασία μέ τόν Κ. Κουλουφάκο. δ όποιος μετέφρασε κζ1. τή μελέτη γιά τό Ντοστογέφσκι — ποί> βέν υπήρχε στήν αγγλική έκΐοση — άπό τά γερμανικά. "Οπου υπήρχαν βιαφορές άνάμεσα στά Βύο κείμενα, ακολουθήθηκε τό γερμανικό. 

ΓΚ Ε Ο Ρ ΓΚ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

Λ Ο Υ Κ Α Σ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

Ό Γκέοργκ Λουκάς (Luk£cs, πρόφ. L u c i c h e ) ε ί ν α ι σήμερα ό κ ο ρ υ φ α ί ο ς δ ι α λ ε χ τ ι κ ό ς σ τ ο χ α σ τ ή ς . Ιδιαίτερα λ ο γ ο τ ε χ ν ι κ ό ς κριτικός και φιλόσοφος τοΟ πολιτισμού, μέ πλούσια συγγραφική π α ρ α γ ω γ ή . Γεννήθηκε στις 13.4.1885 στή Βουδαπέστη. Τόν καιρό του Μ π έ λ α Κούν χ ρ η μ ά τ ι σ ε έπίτροπος τής π α ι δ ε ί α ς (21.3-31.7.1919). Μ ε τ ά τήν κατάρρευση τής δημοκρατίας τών συμβουλίων στήν Ο ύ γ γ α ρ Ι α , έμεινε καιρό στή Σοβιετική Ρ ω σ ί α . Μέ τήν έ γ κ α τ ά σχαση τής λαϊκής δημοκρατίας στήν π α τ ρ ί δ α του, ξ α ν α γ ύ ρ ι σ ε στή Βουδαπέστη καί δ ί δ α ξ ε στό Πανεπιστήμιο τριγυρισμένος ά π ό σ ε β α σ μ ό κι ά γ ά π η . Τό κράτος τόν τίμησε μέ Ιδιαίτερο βραβείο. Τό δ ν ο μ ά του άναψέρθηκε τ ε λ ε υ τ α ί α ά ν ά μ ε σ α στούς ύ π ο υ ρ γ ο ύ ς τοΟ Νάγκυ. Βαθύς γνώστης τής Ιστορίας καί τής πνευματικής ζωής τής Γ ε ρ μ α ν ί α ς , γράψει γ ε ρ μ α ν ι κ ά , μέ Θαυμαστή π ο λ υ μ ά θ ε ι α κι έξαίρετες σ υ γ γ ρ α φ ι κ έ ς Ικανότητες, ώστε νώ π ε ρ ν δ γιά £νας ά π ό τούς σημαντικότερους διανοούμενους τής έποχής μ α ς . Σ τ ή Γ ε ρ μ α ν ί α ά κ ό μ α κι οί δεξιοί τόν βλέπουν μέ σ υ μ π ά θ ε ι α καί ύπολογίζουν τή γ ν ώ μ η του π ά ν ω σ τ ά διανοητικά π ρ ο β λ ή μ α τ α τής χ ώ ρ α ς τους. Π ο λ λ ά έ ρ γ α του μ ε τ α φ ρ ά σ τ η κ α ν σ τ ' ά γ γ λ ι κ ά , λ ι γ ό τ ε ρ α σ τ ά γ α λ λικά. Σ τ ά έλληνικά έκτός ά π ό μιά μελέτη του γιά ι ό Χάινε, πού φάνηκε στήν «'Επιθεώρηση Τέχνης», πρώτη φορά βλέπει τό φ ώ ς έ ρ γ α σ ί α του μέ τό βιβλίο μ α ς . ' Α ν α φ έ ρ ο υ μ ε βιβλιογραφικά χά κυριότερα έ ρ γ α τ ο υ : « θ ε ω ρ ί α τοΰ μυθιστορήματος» 1916,«Ιστορία καί ταξική συνείδηση» 1923, « Ό Γ κ α ί τ ε κ' η έποχή του» 1947, «Δοκίμια γ ι ά τό ρεαλισμό» 5* τεύχη 1946 - 4 9 : Μ π α λ ζ ά κ κι ό γαλλικός ρ ε α λ ι σ μ ό ς , ό ρωσσικός ρεαλισμός στήν π α γ κ ό σ μ ι α λ ο γ ο τ ε χ ν ί α . Γερμανικός ρ ε α λισμός τό 19ο α ί ώ ν α κλπ. "Ερχονται Επειτα : «Κάρλ Μ ά ρ ξ καί Φρίντριχ "Ενγκελς σ ά ν Ιστορικοί της λ ο γ ο τ ε χ ν ί α ς » 1948, «Πρόοδος κι ά ν τ ί δ ρ α σ η στή γερμανική λ ο γ ο τ ε χ ν ί α 1950 «Γερμανική λογοτεχ ν ί α στήν έποχή τοΟ ΙμπεριαλισμοΟ» 1950. Σημαντικότερη θέση σ ' αύτή τή σειρά Ιχει ή π ρ α γ μ α τ ε ί α : «Στροφή τής μοίρας», πού ά ν α λύει τά π α ρ α π α τ ή μ α τ α της Γ ε ρ μ α ν ί α ς ά π ό τήν έποχή τοΟ ΜπΙσμαρκ στό πολιτικο, πνευματικό κι άνθρωπιστικό έ δ α φ ο ς . Σημειώνουμε ά κ ό μ α τις π ρ α γ μ α τ ε ί ε ς : «Τόμας Μάν», «Τό Ιστορικό μυθιστόρημα», σκίτσο μιάς Ιστορίας τής ν έ α ς γερμανικής λ ο γ ο τ ε χ ν ί α ς κ α θ ώ ς και τή νεοδημοτικημένη σ υ λ λ ο γ ή άρθρων γ ι ά τήν αίσθηιική : «Συμβολή στήν Ιστορία της αίσθητικής». Μέ τήν κριτική ί ο υ τής λ ο γ ο τ ε χ ν ί α ς ό Λουκάς δείχνει χήιί ά ξ Ι α τοΟ προοδευτικού ρεαλιστικού έργου. Τήν τιμητική θέση σ ' αύτό κατέχει στις μέρες μ α ς ή π α ρ α γ ω γ ή τών μ ε γ ά λ ω ν Ρώσων δημιουργ ώ ν . Ή άστική λ ο γ ο τ ε χ ν ί α έ β γ α λ ε προοδευτικά έ ρ γ α τόν καιρό πού ή άστική τάξη ά ν έ β α ι ν ε σέ π ά λ η μέ τήν φ ε ο υ δ α ρ χ ί α . Δ ε ί γ μ α τ α τό Εργο τοΟ Μ π α λ ζ ά κ κ α θ ώ ς καί τών Γ ά λ λ ω ν , " Α γ γ λ ω ν και Γερμ α ν ώ ν ρ ε α λ ι σ τ ώ ν . Ή Γ ε ρ μ α ν ί α πάσχει ά π ό καταλυτική ά ρ ρ ώ σ χ ι α . 

372

Β Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Κ Ο ΣΗΜΕΙΩΜΑ

Δέν κατάφερε νά κάνει πραγματική άστική έπανάσταση. ' Οπως οί άστοι πολιτικοί, Ιτσι κι οί λογοτέχνες της λύγισαν μπρός στή δύναμη τής φεουδαρχίας και τής δυναστικής αύχαρχίας, τοϋ πρωσισμοϋ μέ μιά λέξη. Δέν Εβγαλαν πρωτότυπα αύθόρμητα Εργα. Δέ ρίζωσε πρωτότυπη προοδευτική λογοτεχνία στή Γερμανία. «Τό τραγούδι μας, Εγραφε ήδη τό 18ο αΙώνα ό Χέρντερ, είναι άντίλαλος άπό τόν καλαμιώνα τοΟ 'Ιορδάνη, τοΟ Τίβερη, τοϋ Τάμεση, τοϋ Σηκουάνα... Γράφουμε αΙώνια γιά τό λογιότατο τοϋ γραφείου, φτιάχνουμε ώδές, έπικά ποιήματα, τραγούδια χής έκκλησίας καί τής κουζίνας». Γι' αύτό, προσθέτουμε έμεϊς, άπό τήν τεράστια σέ δγκο π α ρ α γ ω γ ή τής Γερμανίας έλάχιστα βγαίνουν άπό τά σύνορά της καί δέν άποχτοΟν τό διεθνισμό τών γαλλικών κι άγγλικών καί λιγότερο άκόμα τών ρωσικών Εργων. Ό γνωστότερός τους συγγραφέας, ό Νίτσε, είναι Τσα Τσα άρνηση χής προοδευτικής όρμής, άντιπαθητικά γερμανοκεντρικός. "Οπως ήταν φυσικό ό Λουκάς πήρε θέση, καταδικαστική βέβαια, στό νέο κύμα τής άντιδραστικής φιλοσοφίας, τοΟ έξιστενσιαλισμοϋ μέ τό Εργο «Έξιστενσιαλισμός ή Μαρξισμός;»1949. πού μεταφράστηκε στά γαλλικά. Φτασμένος στήν ώριμότητά του ό Εξαίρετος Ούγγρος σοφός Εδωσε δυό Εργα μεγαλύτερης άκόμα πνοής πού Εχουν γιά έπιγραφή : « Ό ν έ ο ς Χέγκελ. Σχέση ά ν ά μ ε σ α σ τ ή δ ι α λ ε χ τ ι κ ή κ α ί τ Λ ν ο I κ ο ν ο μ 1 α», σελ. 718, 1948. « Τ ό ρ ή μ α γ μ α τοϋ λογικού, Ό δρόμος τοΟ ί ρ ρ α σ ι ο ν α λ ι σ μ ο ϋ ά π ό τό Σ έ λ λ ι ν yχ Δ ς τ ό Χ ί τ λ ε ρ » . 1955, σελ. 642. Μέ τό πρώτο παρεμβαίνει στό σημαντικό πρόβλημα τής μαρξιστικής Ιστορίας τής φιλοσοφίας γιά τή γέννηση καί τήν ά ν ά πτυξη τής γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας, Ιδιαίτερα τοϋ Hegel. Παίρνει γιά ράση τά νεανικά συγγράμματά του πού τά δημοσίευσε 6 H . N o h l μέ τόν τίτλο : «θεολογικά συγγράμματα τοϋ νέου Χέγκελ» τό 1907. Μέ άκονισμένη ματιά καί θαυμαστι 1 ! ένημερότητα στά Εργα τοΰ Χέγκελ, δείχνει τήν προέλευση τής διαλεχτικής σχό Χέγκελ καί στή γερμανική φιλοσοφία γενικά άπό χήν κοινωνικοπολιτική κατάσταση τής έποχής, τής διαλεχτικής τοϋ νοϋ άπό τήν πραγματική διαλεχτική τής κοινωνικής λειτουργίας. 'Ερμηνευμένος άπό άποψη μαρξική ό Χέγκελ παρουσιάζεται σάν 6 συνακόλουθος προμηνυτής τοϋ Μάρξ, πού, άπό οίκονομική καί πολιτική καθυστέρηση τής τότε Γερμανίας, δέν μπόρεσε νά παραμερίσει τούς Ιδεολογικούς φραγμούς Αύτό πού κατόρθωσε μονάχα ό διαλεχτικός ματεριαλισμός. Ή διαλεχτική τοϋ Χέγκελ δούλεψε πάνω σέ Ιδεαλιστικά υπολείμματα. Ό Λουκάς τραβάει τήν Ερευνα π ά ν ω στά παλαιότερα Εργα τοϋ Χέγκελ Δς τή «Φαινομενολογία τοϋ νοϋ». Πολεμάει μέ όξύτητα τούς αστούς Ερμηνευτές του καί προχωρώντας μέ τολμηρές ύποθέσεις δίνει ύψηλή εικόνα τοϋ πνευματικού άνθρωπου μέσα στά οίκονομικά, κοινωνικά, πολιτικά περιστατικά χής γερμανικής ζωής στά μετεπαναστατικά χρόνια. Σ ά ν όλοκλήρωση τοϋ ολου Ερ/ου τοϋ φιλοσόφου μας, είδε τό φώς πριν άπό δυό χρόνια ή μεγάλη του έργασία : «Ρήμαγμα τοϋ λογικού», πού άπό μιάς άρχής Εδωσε τήν έντύπωση γιά κάτι σημαντικό στή διανόηση τής έποχής μας. ' Ολες οί Ικανότητες τοΟ συγγραφέα, ή πολυμάθεια, ή ζωντάνια χών γνώσεων, τό προχώ- 

τον

Ι'ΚΕΟΡΓΚ

ΛΟΓΚΑΣ

373

ρ η μ α σέ βάθος κ' ή έπισκόπηση τοΰ σύνολου και μαζι τό χ ά ρ ι σ α α γ ι ά ξεκάθαρη κ' ή ελκυστική έκθεση, φτάνουν στήν έντέλεια. Ξ έ ρ ο υ μ ε πώς ή δυτικοευρωπαϊκή διανόηση ά π ό τήν ' Α ν α γ έ ν νηση κ έδώ δέν μπόρεσε ν ά β γ ε ι ά π ό τή θολούρα πού ά ν ά δ ι ν ε τ ό οίκονομικό καί πολιτικό ύπόβαθρο. θ έ λ η σ ε μ ά λ ι σ τ α ν ά τ ό στηρίξει μέ τίς Ιδεαλιστικές κ α τ α σ κ ε υ έ ς , π ρ ώ τ α με τήν όντολογική μ ε τ α φ υ σ ι κ ή . Ό δ ι α φ ω τ ι σ μ ό ς τ ο ΰ 18ου α ί ώ ν α κλόνισε τήν έμπιστοσύνη σ' α ύ τ ά τ ά μ ε γ ά λ α κ α τ α σ κ ε υ α σ τ ι κ ά σ υ σ τ ή μ α τ α . Μά ή συντηρητική κι άντιδραστική διανόηση βρήκε δ λ λ α μ έ σ α , τόν τρίτο δ π ω ς ε ΐ π α ν δρόμο, γ ι ά ν ά στερεώσει τις π α λ ι έ ς άξΙες, τήν τ α ξική διάρθρωση και τ ά σ υ μ π τ ώ μ α τ ά της. "Εγινε ά π ό π ε ι ρ α , έπίμονη κι ά π ό διάφορες π λ ε υ ρ έ ς , ν ά δυσφημιστεί τό λογικό, τό έπικ ϊ ν δ υ ν ο γ ι ά τις φαντασιοκοπίες καί τΙς α ύ θ α ι ρ ε σ ί ε ς , καί ν ά δοθεί σέ δ λ λ η δ ύ ν α μ η , στό συναίσθημα, στήν ένόραση καί τ ά π α ρ ό u o i a , ή Ικανότητα ν ά ξ ε κ α θ α ρ ί σ ο υ ν τις γ ν ώ σ ε ι ς και νά κανονίσ ο υ ν τ ά π ρ ο β λ ή μ α τ α τής ζωής. Τήν τέτοια άντιλογική τ ά σ η τήν ε ί π α ν [ρρασιοναλισμό, πού ό ρ ν ί α σ ε σ" δ λ ο τόν 19ο α ί ώ ν α κι ώς τ ι ς μέρες μ α ς . Ό Λ ο υ κ ά ς _ σ τ ό 6ργο του στήνει σκληρό π ό λ ε μ ο κ α τ ά τ ο ΰ [ρρασιοναλισμοΰ, ά ν ε β α ί ν ο ν τ α ς στις πηγές καί στίς κοινωνικοοικονομικές ά φ ο ρ μ έ ς του. "Υστερ" Από ί ν α π ρ ό λ ο γ ο πού π ρ ο β ά λ λ ε ι τόν (ρρασιοναλισμό σ ά ν κοινό φ σ ι ν ό μ ε ν ο τής έποχής τοΰ Ιμπεριαλισμού κι 6να πρώτο κ ε φ ά λ α ι ο , πού ύ π ο γ ρ α μ μ ί ζ ε ι τίς Ιδιορρυθμίες, όπως ά ν α φ έ ρ α μ ε , στήν Ιστορική ά ν ά π τ υ ξ η τής Γ ε ρ ϋ α ν ί α ς , έξετάζει στό δεύτερο κεφ ά λ α ι ο τήν έμφάνιση τ ο ΰ (ρρασιοναλισμοΰ ά ν ά μ ε σ α στίς δυό έ π α ν α σ τ ά σ ε ι ς (1789—1848). Π ρ ω τ ε ρ γ ά τ ε ς ε ί ν α ι ό S p e l l i n g . ό Schop e n h a u e r κι 6ξω ά π ό τή Γ ε ρ μ α ν ί α ό K i e r k e g a a r d . " Ε ν α μ ε γ ά λ ο κ ε φ ά λ α ι ο , τό τρίτο, έμφανίζει τό Νίτσε σ ά ν Ιδρυτή τοΰ (ρρασιοναλ ι σ μ ο ΰ στήν έποχή τ ο ΰ Ιμπεριαλισμού (σ. 244—317). Σ τ ό τ έ τ α ρ τ ο κ ε φ ά λ α ι ο π ρ α γ μ α τ ε ύ ε τ α ι τή φιλοσοφία τής ζωής στήν Ιμπεριαλιστική Γ ε ρ μ α ν ί α ( D i l t h e y . Simmel, S p e n g l e r , Scheler, H e i d e g g e r , J a s p e r s , προφασιστική και φασιστική φιλοσοφία τής ζωής). Σ τ ά δυό έ π ό μ ε ν α κ ε φ ά λ α ι α μιλάει γ ι ά τό ν ε ο ε γ ε λ ι α ν ι σ μ ό καί τή γερμανική κ ο ι ν ω ν ι ο λ ο γ ί α τής Ιμπεριαλιστικής έποχής. Ιδιαίτ ε ρ α γ ι ά τό Max W e b e r καί τήν προφασιστική καί φασιστική κοιν ω ν ι ο λ ο γ ί α . Τό £βδομο κ ε φ ά λ α ι ο κ α τ α π ι ά ν ε τ α ι μέ τόν κοινωνικό δ α ρ β ι ν ι σ μ ό , τή φυλετική θεωρία καί τό φασισμό. " Ε ν α τ ε λ ε υ τ α ί ο διεξοδικό κ ε φ ά λ α ι ο ^603—674) μέ τόν τίτλο « Ε π ί λ ο γ ο ς » έρευνάει τόν (ρρασιοναλισμό στήν μεταπολεμική έποχή, φ α ι ν ό μ ε ν α τών ήμερών μ α ς , πού τ ά π α ρ α κ ο λ ο υ θ ε ί μέ θ α υ μ α σ τ ή ένημερότητα ώς τό τ ε λ ε υ τ α ί ο ά μ ε ρ ι κ α ν ι κ ό μυθιστόρημα. Τ ά 6ργα τ ο ΰ Λ ο υ κ ά ς τ ά έκδίδει τ ώ ρ α ό Οίκος Aufblau—Verl a g , Berlin W 8. 0 1 μ ε λ έ τ ε ς πού δίνει ό τόμος μ α ς θ ά γ ν ω ρ ί σ ο υ ν στό έλληνικό κοινό γ ι ά πρώτη φ ο ρ ά τό διανοητικό κόσμο τοΰ Ο ύ γ γ ρ ο υ σοφοΰ κ' ή έπϊδρασή τ ο υ θά ε ί ν α ι χ ω ρ ί ς δ λ λ ο γόνιμη στή διψασμένη γ ι ά μάθηση έ π ο χ ή πού περνοΰυε. (Σύμφωνα μέ σημβιώσιι; τον καΰηγηιή χ. Χ. θβοίωρϋη) 

ΠΙΝΑΚΑΣ
Αλαϊν 358 ' Α λ έ ξ α ν δ ρ ο ς Β' τσάρος 299,355 ' Α ν τ ρ έ γ ε φ Λεωνίδας 286, 291, 319, 320, 321 Ά ρ ι ό σ ι ο 104 "Αριστοτέλης 156, 157, 321 "Αρνολντ Μάθιου 353, 354

ΟΝΟΜΑΤΩΝ
Γκοντσάρωφ 146, 153, 154, 155, 222, 255, 312, 313, 315 Γκόρκι 28, 32. 35, 130, 167,170, 262, 263 , 276, 279, 288296, 297 - 341, 369 Γκωλσγουέρθυ 338 , 356 • ο υ μ α ς ' Α λ έ ξ α ν δ ρ ο ς 119 Ελβέτιους 94 'Ελισάβετ Α ' 97 "Ελλις Χάβελοκ 354 "Εμερσον 266 ••Ενγκελς 24, 25, 28, 41, 55, 122. 132, 135, 140, 151, 152 173, 176, 178, 202, 288, 290. 370 'Ερρίκος Γ' 108 'Ερρίκος Δ ' 108 "Ερνστ Πάουλ 173, 176 Εύριπίδης 321, 322 Ζίμμελ 372 Ζίντ Α 15, 289 Ζολά 19, 20, 21, 22, 24, 26, 36 61. 99, 105, 116—129, 161, 162, 172, 173, 184, 185, 199, 347, 348, 353, 354, 358, 359 Ζωρές 362 • ε ρ β ά ν τ ε ς 68, 262, 287 , 294, 342 θ ι έ ρ σ ο ς 106 Ιψεν 172, 173, 174, 175, 176, 178, 179, 250,257, 265 , 276, 339. 340, 345, 346, 347, 348, 349, 359 Ί λ α ϊ ρ Ζοφρουά ντέ Σ α ι ν 117

Βάγκνερ Ριχάρδος 102, 135,136 Βαλαάμ 151 Βέμπερ 372 Βερλαίν 74 Βίκο 345 Βιργίλιος 22 Βοκκάκιος 324 Βολταϊρος 91,104, 128, 144,289, 342, 343 Βούδας 257

Γαμαλιηλ 7 Γιάσπερς 372 Γκαίτε 18, 27, 36, 43, 64, 74, 76, 85. 93, 114, 126, 127, 144, 147, 160, 184, 228, 233, 234, 256, 259, 261, 265, 269, 283. 284, 285, 296, 316, 331, 343, 355, 358. 365, 366, 367, 370 Γκάρμποργκ 179 Γκάρ P.M. ντύ 363 1>έσντ 362 ΓκΙζης δούκας 108 Γκιζώ 39, 69. 106 Γκόγκολ 144, 145, 369 Γκόλντσμιθ 196 Γκονκούρ άδελφοϊ 105, 170, 354 Γκονκούρ Ε. 277 

377 ΠΙΝΑΚΑΣ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Κάλος 128 Καλντερόν 345 Κάντ 257 Καρλάυλ 132 Κάρολος Β' 97 Κέλλερ Γκόττφριντ 23, 135,136, 159, 163 Κίπλινγκ 1 85, 361, 362 Κίρκεγκαρ 372 Κλόπστοκ 258 Κολλά ρ Ρ. 69, 92 Κοτορώ 57 Κουζέν 69 Κούν Μπέλα 8, 370 Κοϋπερ Φ. 92, 102, 206 Κορνέιγ 144 Κρόμβελ 55, 97, 206, 361, 366 ΚροΟσος Ρ. 207 Κώντγουελλ ΚρΙστοφερ 10 Κωνστάν Μπενζαμέν 69 Λάιμπνιχς 157 Λαμαρτίνος 91 Λαμμεναί 52, 106 Λα Μπρυγέρ 355 Λαφάργκ 122, 297 ΛεμαΙτρ Ζύλ 352, 356 Λένιν 28 , 32, 166, 167, 168, 169, 179, 180, 182, 189, 208, 211, 227, 228, 251, 260, 288. 289, 297, 317, 335. 340, 368 Λέρμοντωφ 144, 311, 312, 369 Λέ Σ ά ζ 91, 92, 194 Λέσσινγκ 11. 141, 142,143, 144, 146, 155, 156, 157, 165, 199 Λιούι'ς Σίνκλαιρ 78 Λομονόσωψ 287 Λουδοβίκος ΙΑ' 97 Λουδοβίκος ΙΓ' 96 Λουδοβίκος ΙΔ' 96 Λουδοβίκος ΙΗ' 69 Λουδοβίκος-ΦΙλιππος, 120, 297, 298

Λούκατς 7 , 8 . 9 , 10,11, 12. 370, 371,372 Λούξεμπουργκ Ρόζα 168 Λωραίν Κλώντ 282 Μάζαρυκ 29 Μάικωφ Α. 281 Μαίτερλιγκ 172, 306, 349, 356 Μαίστρ ντέ 102, 103 Μακιαβέλι 96 Μάν Τόμας 7, 11, 12, 15, 28, 34, 338. 356, 359, 360, 365, 370 Μάν Χάινριχ 12 Μανέ 128 Μαρά 138 Μαρία Στιούαρτ 97 Μάρξ 13, 39, 50, 54, 56. 58, 60, 61,65, 67, 69,110. 122,132, 135, 149, 157, 211, 257 , 288, 297, 300, 370, 371 Μέντσελ 144 Μερεζκόφσκι 29, 130, 367 Μεριμέ 91 Μέρινγκ Φ. 141, 168, 169 Μίλτον, 361, 366 Μιρμπώ, 326 Μολιέρος 258 , 259, 260, 343,350 Μονταίνι 355, 366 Μοντεσκιέ 104, 289 Μπαίλ Ε ρ ρ ί κ ο ς 101, 105 Μπαίντεκερ 16 Μπαϊρνε 144 Μπαιτί, Έ τ ι έ ν ντε λά 366 Μπαλζάκ 9, 10, 15, 18, 19, 20, 23.24, 25, 27, 28, 36, 37-67, 68-89, 90-114,115,116,117, 11», 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 127, 151, 160, 181, 182, 184, 187, 188, 189, 190, 194, 195, 197, 198, 206, 207, 209, 210, 221, 223, 225, 227, 232, 233, 234, 237, 240. 245, 259.. 263, 266, 268, 269 274, 276, 290, 297. 302, 324, 

ΠΙΝΑΚΑΣ ONOMATCX

377

325, 326, 328, 331, 341, 350, 353, 354, 355, 358, 366, 370 Μ π ά ν υ α ν 361 Μπάτλερ 345 Μπάϋρον 85, 112, 353 Μπένθαμ Ι ε ρ ε μ ί α ς 65,66,94,334 Μπέρνς 354 Μπετόβεν 256 Μπιελίνσκι 29, 31, 32, 130,131186,141-160, 154, 155, 162, 165, 287, 369 Μπίσμαρκ 136, 346. 370 Μπλανκί 113 Μπλόχ, Ζάν Ρισάρ, 362, 363, 365, 366 Μπουαλώ 11 Μπουϊλέ 187 Μπουρζέ 277, 350, 351, 352, 353, 355,- 357 Μπύχνερ Λ. 136, Μπωαρναί Εύγένιος 98, 100 Μπωντελαϊρ 347 Μυσσέ Α. 69 Μωάμεθ 267 Μωπασσάν 170, 173, 176, 186, 187, 189, 254 Μωράς 362 Μάγκυ 370 Ναπολέων Βοναπάρτης 40, 53, 56, 69, 85, 96, 99, 107, 108, 116, 119, 266, 267, 355 Ναπολέων Γ' 58, 131, 298, 346 Νικόλαος Β', τσάρος 329 Νίτσε 149, 257, 345, 371, 372 Νόολ 371 Ντάντε 18, 342, 345 Ντηφόου 170, 184, 204, 274 Ντίκενς 78, 125, 132, 274 , 344, 347 Ντίλτεό 372 Ντιντερό 64, 69, 87, 88, 104, 137, 141, 142, 143, 144, 147, 165, 289

Ντομπρολιούμπωφ 29, 31, 130, 133—143, 145, 146—157, 162, 163, 165, 312, 313, 315, 368 Ντοστογέφσκι 29, 31. 32, 35, 36. 130, 146, 173, 264 — 282, 286, 287, 329, 333, 342, 344, 365, 367, 368 Ντός Π άσσος Τζών 78 Ντρέυφους 121, 128, 362 Ντυσσίς 343 Ντωντέ 105 Ομηρος 104, 195, 199, 206, 258 Ό ν έ Ζ. 184 Ό σ σ ι α ν ό ς 345 Ό σ τ ρ ό φ σ κ υ 146, 155 Ουγκώ Β. 91, 105, 111, 125, 126, 127, 128, 341 ΠαΟλος 7 Πάτροκλος 199 Πεγκϋ 362 Πλάτων 253 Πλεχάνωφ 168, 169, 288 ΠοΟσκιν 144, 146 153, 160, 311, 312, 369 ΠροΟστ 15, 278 Ράαμπε 344 Ρακίνας 104 ΡαμπελαΙ 66, 287, 294 Ρικάρντο 61, 110 ΡΙλκε 74 Ρισελιέ 85, 96 ΡΙτσαρντσον 268 Ριχάρδος Λεοντόκαρδος 97 Ροβεσπιέρος 45 Ρολλάν Ρομαίν 34, 356, 362, 363, 364, 365, 366, 369 Ρουαγιέ - Κολλάρ 92 Ρουσσώ Ζ. Ζ. 58, 60, 268, 289, 316, 365, 366 

378

Π Ι Ν Α Κ Α Σ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Χαί 69 Σ α ι ν - Ζ ύ σ τ 138 Σ α ι ν - Σιμών 106, 132 Σ α ί ν τ - Μ π έ β 149 Σαίξπηρ 18, 22, 79, 156, 182, 256, 287, 294, 342, 343, 344. 345, 350, 353, 354, 355, 358, 361, 366 Σαλτύκωφ - Στσέντριν 29, 130, 146, 162, 368 Σάνδη Γ. 92, 103 Σατωμπριάν 91, 94, 102 103, 105 Σέλερ 372 Σέλλινγκ 371, 372 Σενιέ 94 Σίλλερ 93, 112, 114, 158, 257, 258, 259, 261, 266, 343, 365 Σίνκλαιρ "Απτον 22, 361 Σισμόντι 106 Σκώτ Γ. 27, 36, 91, 92, 96, 97, 102, 160, 194, 342 ΣνΙτσλερ Αρ. 278 Σολόχωφ 30 Σοπενώουερ 136, 257, 372 Σουάν Ζάν 57 Σουΐφτ Τζ. 29. 178, 184, 215 Σουβόριν 281 Σοφοκλής 156, 321 Σπένγκλερ 14, 372 Σ π ρ ι γ γ Σ. Τ. 10 Σπινόζα 353 Σ τ ά λ Μαντάμ ντε 92 Σ τ ά λ ι ν 32, 288, 295, 340,341, 368
Σ τ α ν τ ά λ 10, 57, 69, 71, 90 —

Σ£> 34, 342, 345, 356, 361, 363, 365, 366 Ταγκόρ Ραμπιντρανάθ 264 Ταίν 120, 161, 164 Γζόϋς 15, 22 Τζώρτζ Χ. 182 ΤΙκ 344 Τιμπωντέ 355 Τολστόι Α. 9, 15, 18, 23 , 27,28. 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 125, 130, 146, 166 — 263, 274, 276, 292, 293, 311, 316, 323, 328,329, 331, 342- 369 Τουργκένιεφ 146, 154, 158, 159, 160, 173, 174, 196, 255. 274, 314 Τ σ β ά ΐ χ Σ τ έ φ α ν 357 Τσέλτερ 127 Τσέστερτον 22 Τσερνυσέφσκι 29, 31, 130, 133 -143, 145, 146—160. 153, 154, 155,158-162, 163,165, 169, 238, 239, 287, 312, 314, 343, 368 Τσέχωφ 130, 191, 192, 265, 311

Υϊσμάνς 277 • ε ν ε λ ό ν 104 Φεργκιουσόν 257 ΦΙλντιγκ 96, 170, 196, Φίσερ 135 Φλωμπέρ 15, 19, 88, 118, 121, 124. 126, 170, 172, 173, 174, 187, 189, 204, 220, 276, 316, 347, 350, 359. 364, 368 Φουριέ 42, 106, 116

331 105, 127, 185, 221, 353, 117, 132, 186, 246. 354,

114, 115, 116, 117, 118, 119, 121, 125, 178, 184, 188, 189, 207, 209, 210, 221, 228, 232 234, 259, 324, 328
Σ τ ρ ί ν μ π ε ρ Υ Κ 175 Σ τ ρ ο ΰ β ε 318

Σύ 96 

379 Π Ι Ν Α Κ Α Σ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Φόυερμπαχ 133, 134, 135, 136, 137, 139, 140 Φόχτ 136 Φράνς 355, 356 · Φράίταγκ Γκ. 184 ΦρΙτσε Β.Μ. 169

Χάιλντερλιν 112 Χάινε 41, 93, 131,132,133, 144, 353, 370 Χαϊντέγκερ 14, 372 Χάμψουν 179

Χάουπτμαν 348, 356, 364 Χέγγελ 61, 87, 88, 93, 99. 132, 134, 157, 193, 198, 202, 203. 261, 328, 334, 345, 346, 371 Χέμπελ 343 Χέρβεγκ 135 Χέρντ 321 Χέρντερ 371 Χέρτσεν 29, 32 Χέτνερ Χέρμαν 136 Χίτλερ 8, 367, 371 Χοεντσόλλερν 131, 136 Χόλτς "Αρνο 347 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Προλογικο σημείωμα τής αγγλικής έκδοσης Πρόλογος τοΰ συγγραφέα Κεφάλαιο πρώτο : Μπαλζάκ: Οί χωριάτες Κεφάλαιο Κεφάλαιο Κεφάλαιο Κεφάλαιο δεύτερο : Μπαλζάκ : Τά χαμένα όνειρα τρίτο : Μπαλζάκ καί Σταντάλ τέταρτο: Ή εκατονταετηρίδα τοΰ Ζολά τικής κριτικής τής λογοτεχνίας Κεφάλαιο έκτο: Κεφάλαιο ίβδομο: Κεφάλαιο δγδοο: Κεφά).αιο Ινατο; Κεφάλαιο Ό Τολστόι καί ή άνάπτυξη τοΰ ρεαλισμού Ντοστογέφσκι Μαξίμ Γκόρκι. I. Ό άπελευθερωτής Μαξίμ Γκόρκι. I I . Ή άνθρώπινη κωμωδία τής προεπαναστατικής Ρωσίας. δέκατο: Ό Λέων Τολστόι καί ή δυτικοευρωπαϊκή λογοτεχνία. Γκέοργκ Λούκατς : Βιογρα^ικο σημείωμα Πίνακας ονομάτων » » » 342 371 376 » 297 πέμπτο : Ή διεθνής αημααία τής ρωαικής δημοκρα» » » » 168 261 283 Σελις » » » » » 7 13 37 68 90 115 

Π Α Ρ Ο Ρ Α Μ Α Τ Α Σιλις 7 24 26 26 49 54 61 63 63 90 96 108 Στίχος 26 τελευταίος 20 28 9 18 34 10 12 12 39 29 Άνιϊ αλλιώς, ο... παρ'όλα αξίζει τους αντίθετα τετάρτη στήν κατάχρηση στό ίδιο πράγμα καθοριστικούς του άρκεΐται πολύ 'Επιθεώρηση Μας τόν εξηγεί Γράψε αλλιώς. Ό . . . παρ' όλα αύτά άγγίζει τους· άντίθετα πέμπτη στό νά περιορίσει τήν· κατάχρηση στό ίδιο τό πράγμα καθοριστικούς τους άρνεΐται πολύ μεγάλη Επιθεώρηση) Μάς εξηγεί τόν ενθουσιασμό της γιά τά ρα>μαντικά μοναρχικά ιδεώδη στά μεγαλύτερα έκαναν φυσιογνωμίες της άστάθεια είχαν τήν ειδυλλιακή προσκληθεί Browning άπαντήσεων ποίηση αύτή τά προβλήματα πλήθος τους

124 147 166 175 184 205 208 264 265 288 316 326

33 36 4 29 2 26 4 4 χ 13 35 13

τά μεγαλύτερα έκανε φυσιογνωμίες άπάθεια ήταν ή ειδυλλιακή προσηλωθεί Brouning απαιτήσεων ποίηση προβλήματα πλήθος 

01

. ΜΕΛΕΤΕΣ

ΓΙΑ ΤΟΥ

ΤΟΝ

ΕΥΡΩΠΑΊΚΟ ΛΟΥΚΑΤΣ 1956 -

ΡΕΑΛΙΣΜΟ» ΤΥΠΩΘΗΚΑΝ ΦΛΕΒΑΡΗΣ ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΟΥΤΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ

ΓΚΕΟΡΓΚ ΣΤΟ

(ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ 1957} ΠΗΓΗΣ ΦΟΥΝΤΒ-Χ. — ΚΙ ΑΦΑΣ Σ. ΟΔΟΣ ΜΠΙΡΗ

ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΊΟ ΒΑΊ-ΔΟΥ Π Ο ΓΙΑ ΙΝΣΤΙΧ. 5. ΖΩ-

Π. ΒΡΟΧΙΑ Η—Σ.

ΤΟΥ « ΕΚΔΟΤΙΚΟΥ -

ΑΘΗΝΩΝ» Ο. Ε.

ΚΑΡΥΤΣΗ ΠΟΛΙΤΗΣ.

ΤΟ :ΕΞΩΦΥΛΛΟ ΓΡΑΦΟΣ

ΦΙΛΟΤΕΧΝΗΣΕ ΤΑΣΟΣ