ίίί
Β' ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ
(ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ)
ίv
Εξώφυλλο
Γεωμετρικό Fracta/. Γραφική εικόνα ηλεκτρονικού υπολογιστή. Το χρώμα κάθε σημείου της εικόνας
εξαρτάται από το αποτέλεσμα επαναλαμβανόμενων μαθηματικών πράξεων πάνω σε ένα σύνολο
από μιγαδικούς αριθμούς οι οποίοι απεικονίζονται στο μιγαδικό επίπεδο.
Τα σχήματα που προκύπτουν έχουν άπειρη πολυπλοκότητα. Η μελέτη τέτοιας "χαοτικής"
μαθηματικής συμπεριφοράς χρησιμοποιείται σήμερα για την κατασκευή μοντέλλων με τα οποία
μελετούνται,
με τη βοήθεια ηλεκτρονικών υπολογιστών,
πολύπλοκα φυσικά συστήματα όπως για
παράδειγμα η τυρβώδης ροή των ρευστών.
ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛIΤιΣΜΟΥ
ΔΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ
ΦΥΣΙΚΗ
Β' ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ
(ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ)
Συγγραφή: Χρίστος Κρασιάς
Ευδοκία ΛουκαΙδου
Ανδρέας Παπαστυλιανού
Κυριακή Σαββίδου
Εποπτεία:
Γεώργιος Ζαχαριάδης,
Επιθεωρητής Φυσικών
ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ
ΛΕΥΚΩΣΙΑ
ν
vί
Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού
Φυσική Β' Ενιαίου Λυκείου (Ειδίκευση)
PHYSICS, COMPREHENSIVE LYCEUM,CLASS Β'
(ΟΡΤιΟΝ)
Ανατύπωση 2003, 2006
Συμβουλευτική ομάδα: Χαράλαμπος Νικολάου
Χρίστος Τουραπής
Επιμέλεια έκδοσης: Χρίστος Κρασιάς
Ευδοκία Λουκαίδου
Ανδρέας Παπαστυλιανού
Κυριακή Σαββίδου
Εκτύπωση: Α. Αλωνεύτης Λτδ
ISBN 9963-0-4256-2
Σχέδια: Αλπέρτο Φλωρεντίν
Έκδοση: Υπηρεσία Ανάπτυξης Προγραμμάτων
1997
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Με ιδιαίτερη ικανοποίηση προλογίζω την έκδοση του βιβλίου
ΦΥΣΙΚΗ Β'
Ενιαίου Λυκείου, τόμος ΙΙ,
ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ
ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΣΜΟΣ το οποίο μαζί με τη ΜΗΧΑΝΙΚΗ
ΘΕΡΜΟΤΗΤΑ καλύπτει τις ανάγκες των νέων αναλυτικών
προγραμμάτων για το Ενιαίο Λύκειο και απευθύνεται στους
μαθητές της Β' τάξης Ενιαίου Λυκείου, οι οποίοι επέλεξαν
ενισχυμένη Φυσική.
Αναμένεται ότι το βιβλίο αυτό με τη θεωρία και την ποικιλία των
ασκήσεων θα αποτελέσει ουσιαστικό βοήθημα τόσο για τους
μαθητές όσο και για τους διδάσκοντες.
Προς την Υπηρεσία Ανάπτυξης Προγραμμάτων, τους καθηγητές
Φυσικής Χρίστο
Κρασιά,
Ευδοκία ΛουκαΙδου, Ανδρέα
Παπαστυλιανού και Κυριακή Σαββίδου που ανέλαβαν το έργο της
συγγραφής και επιμέλειας του βιβλίου εκφράζω τις θερμές μου
ευχαριστίες.
Ευχαριστώ επίσης τους Φυσικούς μέλη της συμβουλευτικής
ομάδας Χαράλαμπο Νικολάου και Χρίστο Τουραπή, το Φυσικό
Αλμπέρτο Φλωρεντίν που φιλοτέχνησε στον ηλεκτρονικό
υπολογιστή όλα τα σχέδια του βιβλίου.
Ιδιαίτερες ευχαριστίες εκφράζονται προς τον επιθεωρητή Φυσικής
Γεώργιο Ζαχαριάδη που είχε την όλη εποπτεία.
Δρ Γεώργιος Πουλλής
Διευθυντής Μέσης Εκπαίδευσης
vίί
vίίί
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ
ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΗΣ ΟΜΑΔΑΣ
Το βιβλίο αυτό αποτελεί το δεύτερο τόμο του διδακτικού βιβλίου
της Φυσικής για τους μαθητές της Β'
τάξης Ενιαίου Λυκείου που
επιλέγουν ενισχυμένο το μάθημα της Φυσικής.
Μαζί με τον πρώτο τόμο,
ο οποίος εκδόθηκε την περασμένη
σχολική χρονιά,
έχουν ως στόχο να καλύψουν τις ανάγκες των
αναλυτικών προγραμμα' των του Ενιαίου Λυκείου στο μάθημα της
Φυσικής.
Ο τόμος αυτός αποτελείται από τέσσερα κεφάλαια καθένα από τα
οποία περιέχει θεωρία,
λυμένες ασκήσεις και ερωτήσεις-ασκήσεις.
Στις ασκήσεις δίνεται,
όπως και στον πρώτο τόμο, απάντηση, με
σκοπό να μπορεί ο μαθητής να ελέγχει την ορθότητα των λύσεών
του. Στα πρώτα δύο κεφάλαια, λόγω της μεγάλης τους έκτασης,
οι
ερωτήσεις-ασκήσεις,
για εμπέδωση της ύλης,
παρεμβάλλονται
μεταξύ των παραγράφων.
Στο τέλος των κεφαλαίων αυτών
παρατίθεντια και γενικές ασκήσεις.
Ελπίζουμε ότι το βιβλίο αυτό θα αποτελέσει χρήσιμο βοήθημα για
τους μαθητές και πηγή πληροφοριών για τους διδάσκοντες.
Υποδείξεις, εισηγήσεις και παρατηρήσεις θα ήταν καλό να
υποβληθούν στους οικείους επιθεωρητές,
ώστε να συμβάλουν στη
βελτίωση μελλοντικής έκδοσης του βιβλίου.
ί
χ
χ
χί
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΚΕΦ. 1 ΣΤΑΤΙΚΟΣ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ
-
-
1.1
Ηλεκτρικά φορτία .................................................................................................................... 2
Εισαγωγή -Ιστορική αναφορά -Είδη ηλεκτρικού φορτίου -Δομή του ατόμου -
Εξήγηση της ηλέκτρισης των σωμάτων -Τρόποι φόρτισης των σωμάτων -Αγωγοί και
μονωτές -Ηλεκτροσκόπιο -Ηλεκτροφόρος του VoIta -Νόμος του CouIomb -
• ΠΕΡΙΛΗΨΗ -ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
• ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ -ΑΣΚΗΣΕΙΣ
1.2
Ηλεκτρικό πεδίο ..................................................................................................................... 27
Γενικά -Ένταση ηλεκτρικού πεδίου -Ηλεκτρικές δυναμικές γραμμές -Δυναμικό
ηλεκτρικού πεδίου -Διαφορά δυναμικού μεταξύ δύο σημείων ηλεκτρικού πεδίου -
Δυναμικό και διαφορά δυναμικού στο πεδίο σημειακού ηλεκτρικού φορτίου -Σχέση
έντασης και διαφοράς δυναμικού -Δυναμικό και διαφορά δυναμικού σε ομογενές
ηλεκτρικό πεδίο -Ισοδυναμικές επιφάνειες -Ηλεκτρικό δυναμικό και ηλεκτροσκόπιο
-Πείραμα του Millikan -
• ΠΕΡΙΛΗΨΗ -ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
• ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ -ΑΣΚΗΣΕΙΣ
1.3
Ηλεκτρική ροή· Φορτισμένοl αγωγοί .................................................................................. 60
Ηλεκτρική ροή -Νόμος της ηλεκτρικής ροής (Νόμος του Gauss) -Κατανομή
ηλεκτρικών φορτίων σε φορτισμένα σώματα -Κατανομή φορτίων και επιφανειακή
πυκνότητα ηλεκτρικού φορτίου -Χαρακτηριστικά φορτισμένων αγωγών -
Εφαρμογές του νόμου του Gauss -Ηλεκτρικό πεδίο δύο λεπτών παράλληλων
μεταλλικών πλακών αντίθετα φορτισμένων -Δράση των ακίδων -Ατμοσφαιρικός
ηλεκτρισμός -Αλεξικέραυνο -Ηλεκτροστατική γεννήτρια Van de Graaff -
• ΠΕΡΙΛΗΨΗ -ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
• ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ -ΑΣΚΗΣΕΙΣ
1.4
Ηλεκτρικό δίπολο .................................................................................................................. 93
• ΠΕΡΙΛΗΨΗ -ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
• ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ -ΑΣΚΗΣΕΙΣ
1.5
Χωρητικότητα αγωγού ........................................................................................................... 97
1.6
Πυκνωτές ................................................................................................................................ 99
Γενικά -Επίπεδος πυκνωτής -Ενέργεια φορτισμένου πυκνωτή -Φόρτιση πυκνωτή -
Εκφόρτιση πυκνωτή -Συνδεσμολογία πυκνωτών -Διηλεκτρικά -Εισαγωγή
διηλεκτρικού σε πυκνωτή -Διηλεκτρικό σε ομογενές ηλεκτρικό πεδίο -Κίνηση
ηλεκτρικού φορτίου σε ηλεκτρικό πεδίο -Τύποι πυκωντών -Χρήσεις πυκωντών -
• ΠΕΡΙΛΗΨΗ -ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
• ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ -ΑΣΚΗΣΕΙΣ
• ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ -ΑΣΚΗΣΕΙΣ
Χίί
ΚΕΦ. 2 ΔΥΝΑΜΙΚΟΣ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ
2.1
Ηλεκτρικό ρεύμα ..................................................................................................................... 152
Αγωγιμότητα των στερεών -Ένταση ηλεκτρικού ρεύματος -Ταχύτητα ροής
ηλεκτρονίων -Διαφορά δυναμικού -
• ΠΕΡΙΛΗΨΗ -ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
• ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ -ΑΣΚΗΣΕΙΣ
2.2
Αντίσταση αγωγού ................................................................................................................ 165
Ορισμός ηλεκτρικής αντίστασης -Σχέση έντασης ηλεκτρικού ρεύματος και διαφοράς
δυναμικού -Ειδική αντίσταση -Μεταβολή της αντίστασης με τη θερμοκρασία -Πτώση
τάσης, Διαιρέτης τάσης -Είδη αντιστατών -Συνδεσμολογία αντιστατών -Χρήση
αμπερόμετρου και βολ τόμετρου -Μετατροπή μιλλιαμπερόμετρου σε αμπερόμετρο και
βολ τόμετρο -
• ΠΕΡΙΛΗΨΗ -ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
• ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ -ΑΣΚΗΣΕΙΣ
2.3
Ηλεκτρική Ενέργεια και Ισχύς .............................................................................................. 189
Νόμος του Jou/e -Ηλεκτρική ενέργεια και ισχύς -Εφαρμογές των θερμικών
αποτελεσμάτων του ηλεκτρικού ρεύματος -
2.4
Ηλεκτρεγερτική δύναμη και εσωτερική αντίσταση ........................................................... 193
Ηλεκτρεγερτική δύναμη -Εσωτερική αντίσταση -Συνδεσμολογία ηλεκτρικών πηγών -
Θεώρημα μέγιστης ισχύος -Οι κανόνες του Kirchhoff -
• ΠΕΡΙΛΗΨΗ -ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
• ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ -ΑΣΚΗΣΕΙΣ
2.5
Μέτρηση αντίστασης με τη γέφυρα Wheatstone ........................................................... 212
2.6
Ποτενσιόμετρο ...................................................................................................................... 213
2.7
Ηλεκτρόλυση ......................................................................................................................... 216
Το φαινόμενο της ηλεκτρόλυσης -Οι νόμοι και η σταθερά του Faraday για την
ηλεκτρόλυση -
2.8
Ηλεκτρικά στοιχεία .............................................................................................................. 219
Ξηρό ηλεκτρικό στοιχείο -Συσσωρευτές -
• ΠΕΡΙΛΗΨΗ -ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
• ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ -ΑΣΚΗΣΕΙΣ
• ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ -ΑΣΚΗΣΕΙΣ
χίίί
ΚΕΦ.3
ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤιΣΜ_ΟJ:
3.1
Γενικά ..................................................................................................................................... 236
Ορισμοί -Μαγνητικοί πόλοι -Αλληλοεπίδραση μαγνητικών πόλων
3.2
Μαγνητικά πεδία μονίμων μαγνητών ................................................................................ 237
3.3
Προέλευση μαγνητικών πεδίων-Πείραμα Oersted ............................................................... 238
3.4
Ηλεκτρομαγνητική δύναμη ή δύναμη Laplace ............................................................... 239
Ορισμός μαγνητικού πεδίου
3.5
Νόμος LaΡlace-Μαγνητική επαγωγή .................................................................................... 240
3.6
Σύγκριση μαγνητικού πεδίου με άλλα πεδία ........................................................................ 243
3.7
Μαγνητική ροή .......................................................................................... " ............................ 244
3.8
Δύναμη σε κινούμενο ηλεκτρικό φοτρίο .............................................................................. 245
3.9
Μαγνητικά πεδία που παράγονται από ηλεκτρικό ρεύμα .................................................... 247
Νόμος Biot-Savart
3.10 Μαγνητικό πεδίο κυλικού αγωγού ........................................................................................ 248
3.11 Νόμος του Ampere ................................................................................................................ 249
3.12 Μαγνητικό πεδίο ευθύγραμμου ρευματοφόρου αγωγού απείρου μήκους .......................... 250
3.13 Μαγνητικό πεδίο σωληνωειδούς .......................................................................................... 252
3.14 Το γήϊνο μαγνητικό πεδίο .................................................................................................... 254
3.15 Δυνάμεις μεταξύ παραλλήλων ρευματοφόρων αγωγών ..................................................... 257
3.16 Ρευματοφόρο πλαίσιο μέσα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο ................................................ 258
3.17 Ατομικά δίπολα -διάκριση υλικών ...................................................................................... 260
3.18 Η ύλη μέσα σε μαγνητικό πεδίο ............................................................................................ 261
Μαγνήτιση -Ιστορική αναφορά -Σχετική μαγνητική διαπερατότητα -Μαγνητική
υστέρηση -Εξήγηση της συμπεριφοράς των σιδηρομαγνητικών υλικών μέσα σε
ομογενές μαγνητικό πεδίο
3.19 Ηλεκτρομαγνήτες .................................................................................................................. 266
3.20 Όργανα με στρεφόμενο πλαίσιο ........................................................................................... 267
• ΠΕΡΙΛΗΨΗ -ΒΑΣΙ
ΚΕΣ ΕΝΝΟΙ
ΕΣ
• ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ -ΑΣΚΗΣΕΙΣ
ΚΕΦ. 4 ~ΩΓlMOΤHΤA ΤΩΝ ΑΕΡΙΩΝ
4.1
Εσαγωγή στην αγωγιμότητα των αερίων ............................................................................ 286
4.2
Μη αυτοτελής αγωγιμότητα ................................................................................................. 288
4.3
Αυτοτελής αγωγιμότητα ...................................................................................................... 289
Γενικά -Μορφές Αυτοτελών εκκενώσεων
4.4
Καθοδικές ακτίνες ................................................................................................................ 294
Γενικά -Ιδιότητες των καθοδικών ακτίνων
4.5
Διαυλικές ακτίνες ................................................................................................................. 298
4.6
Εφαρμογές των καθοδικών ακτίνων .................................................................................... 298
4.7
Εφαρμογές των ηλεκτρικών εκκενώσεων ........................................................................... 29
• ΠΕΡΙΛΗΨΗ -ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
• ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ -ΑΣΚΗΣΕΙΣ
---..... 111 ι-----
Στην αρχαιότητα, οι άνθρωποι πίστευαν
ότι οι κεραυνοί και ο κρότος από τις
βροντές που ακολουθούν ήταν εκδήλωση
του θυμού των θεών. Στην πραγματικό
τητα,
οι κεραυνοί είναι τεράστιοι ηλεκτρι
κοί σπινθήρες που αποτελούν το θεαμα
τικότερο ηλεκτροστατικό φαινόμενο της
φύσης. Σήμερα, ο στατικός ηλεκτρισμός
παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και έχει
πολλές βιομηχανικές, επιστημονικές και
άλλες εφαρμογές. Η απομάκρυνση της
στάχτης από τα απόβλητα αέρια των
εργοστασίων και κυρίως των ηλεκτροπα-
ραγωγών σταθμών,
για να περιοριστεί η
ατμοσφαιρική ρύπανση,
γίνεται με ηλε
κτροστατικές μεθόδους. Στα ερευνητικά
εργαστήρια χρησιμοποιούνται ηλεκτρο
στατικές γεννήτριες,
π.
χ.
τύπου Van de
Graaff, για να παράγουν τάσεις μέχρι και
14 000 000 V για την επιτάχυνση των
ατομικών σωματιδίων.
Τα ηλεκτροστατικά
μεγάφωνα,
τα μικρόφωνα και οι ηλεκτρο
στατικές φωτοτυπικές μηχανές είναι
συσκευές καθημερινής χρήσης.
2
Στατικός Ηλεκτρισμός
Σχ. 1.1
Το μπαλόνι μένει προσκολλημένο
στον τοίχο
ΕΙΚ.1.2
Το ήλεκτρον έλκει
ελαφρά αντικείμενα
