ΔΙΟΝΥΙΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

ΑΡΗΖ Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ
ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ
Φ ω το γ ρ α φ ί ε s , Χ ά ρ τ ε 5 , Σχεδιαγράμματα
5ΗΔ0Σ 6ΙΣ

;::=ΤΟ Π Ο Σ

«Ήταν η πολεμική μεγαλοφυΐα του ΕΛΑΣ».
Kpis Μόνταγκιου Γούντχαουζ Άγγλοε συνταγματάρχη

«Ένα Tépas με ηγετικά$ και οργανωτικά$ ικανότητα5 αληθινά υπερφυσικά$».
Ναπολέων ZépOas Στρατηγό$( apxnyós του ΕΔΕΣ

«Από όλο us t o u s αρχηγοί^ του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ που γνώρισα, και γνώρισα πολλοί^, μόνον ο Apns μου έκαμε εντύπωση. Ήταν SuvaTÓ s, στοχαστικόδ, είχε λεπτότητα».
Αλφόνσο Ινφάντε
Ito X ó s στρατηγόν

«Autós επέβαλε τη σιδηρό πειθαρχία στα τμήματα του ΕΛΑΣ. (...)Ήταν πανταχού παρών, εμπνέων τον θα υμασμό και τον φόβο, μεταδίδων εμπιστοσύνη και αισιοδοξία o t o u s αντάρτε$ του και απογοήτευση OTOus άλλουΒ».
Kopvnvós Πυρομάγλου Ynapxnyos του ΕΔΕΣ

«Καλού$ έχουμε πολλού$' ο Apns ήταν ο 'Evas που μπορούσε να αξιοποιήσει την προσφορά των πολλών».
Αρχιμανδρίτη Γερμανόε (πάτερ Ανυπόμονοδ)

«Ήταν γεννημένος για αρχηγός. Η αντίληψή του, η διορατικότητά του και η γρήγορη σύλληψη σχεδίου δράσης και αντιπερισπασμού ήταν φαινόμενα που θα τα ζήλευαν και οι καλύτεροι ηγήτορε5 καριέρας, στρατιωτικοί και πολιτικοί».
Avópéas Mcoparrns Αντισμήναρχοί

«Από T as πρώτας στιγμάς διησθάνθην ότι απέναντι μου είχα άνδρα γεννημένον να άρχει. Ηδύνατο τα πάντα να δημιουργήσει εκ του μηδενός. (...) Μ οναδικός λαϊκός ηγέτη$ και έξοχος πολιτικοστρατιωτικός νους».
Νικόλαos Kaoiavós Συνταγματάρχη

«Ούτε εγώ ούτε άλλος είχαμε τα δικά του προσόντα. Χωρίς τον Άρη, αν δεν έπαιρνε την πρωτοβουλία, δε θα γινόταν αντάρτικο. Kavévas δε θα μπορούσε να κάνει τίποτα. Τίποτα! Κανείς, το ξαναλέω, επειδή έζησα t is τεράστιες δυσκολίες».
HabpYOS XouXiópas (Περικλήδ)

«Ήταν ένας άνθρωπος εκρηκτικής ιδιοσυστασίας. Κυριολεκτικά μια φυσική δύναμη. Ήταν έξω από τα ανθρώπινα, τα συνηθισμένα».
Δημητρι^ Δημητρίου (NiKncpópos)

Άρης, ο αρχηγός των ατάκτων

Επιμέλεια κειμένου: Κατερίνα Θανοποόλου Εξώφυλλο: Δημήτρης Αρβανίτης Σελιδοποίηση: ΜΟΤΙΒΟ Α.Ε. Φωτογραφίες: Σπόρος Μελετζής. λτμ ίτρι Κέσελ και προσφορές από οικογένειες ανταρ­ τών.

Copyright © 2009 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΠΟΣ ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΤΛΟΣ (charit@otenct.gr) για την ελληνική γλώσσα σε όλο τον κόσμο

Η πνευματική ιδιοκτησία αποκτάται χωρίς καμία διατύπωση και χωρίς την ανάγκη ρήτρας απαγορευτικής των προσβολών της. Κατά το Ν. 2387/20 (όπως έχει τροποποιηθεί με το Ν. 2121/93 και ισχύει σήμερα) και κατά τη Διε­ θνή Σύμβαση της Βέρνης (που έχει κυρωθεί με το Ν. 100/1975). απαγορεύεται η αναδημοσίευση, η αποθήκευση σε κάποιο σύστημα διάσωσης και γενικά η αναπαραγωγή του παρόντος έργου με οποιονδήποτε τρόπο ή μορφή, τμη­ ματικά ή περιληπτικά, στο πρωτότυπο ή σε μετάφραση ή άλλη διασκευή, χωρίς τη γραπτή άδεια του εκδότη.

Εκδόσεις Τόπος Πλαπούτα 2 και Καλλιδρομίου, 11473. Αθήνα. Τηλ.: 210 8222835-856 - Fax: 210 8222684

Βιβλιοπωλείο Γενναδίου 6,10678, Αθήνα. Τηλ.: 210 3221580 - Fax: 210 3211246

www.toposbooks.gr

ISBN 978-960-6863-23-3

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΤΛΟΣ

ΑΡΗΣ Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ
Ιστορική βιογραφία

Φωτογραφίες Χ άρτες Σ χεδιαγράμματα

ν\' 1! !
ζ~Λ

τοπο

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ζ

^ ιι* '

ΑΘΗΝΑ 2009

TOT ΙΔΙΟΥ

Δανεικιά γραβάτα (διηγήματα). 1976 525 τάγμα πεζικού (μυθιστόρημα), 1981 Τα παιδιά της Χε/^δόνας (μυθιστόρημα). 1983 Δέσποινα (νουβέλα). 1984 Τη νύχτα που έφυγε ο Μπούκοβι (διηγήματα), 1989 Εναντίον του Marlboro (νουβέλα). 1991 Από εδώ πέρασε ο Κιλρόι (νουβέλα). 1992 Αυγά μαύρα (θέατρο). 1995 Αρης. ο αρχηγός των ατάκτων (ιστορική βιογραφία), A τόμος, 1997· Β τόμος. 2001 Λίστα γάμου (θέατρο). 1998 ΙΙμών των Ιδίων (κείμενα). 2003 0 άνεμος κουβάρι (μυθιστόρημα), 2005 Εγχειρίδιο βλακείας. 2008

στους Αντάρτες

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Όπου πήγε. πήγα. Έπρεπε να δω τους τόπους που έδρασε και να ακούσω τους αν­ θρώπους που τον γνώρισαν και έζησαν μαζί του. Το ευτύχημα είναι, ότι στις αρχές της δεκαετίας του 1970, που άρ­ χισα την έρευνα , πρόλαβα εν ζωή τους περισσότερους από εκείνους που τον λάτρεψαν ή τον μίσησαν, που τον πολέμησαν ή υπήρξαν συ­ ναγωνιστές του. Έ τσι . διασώθηκαν πολλά χαρακτηριστικά του γνω­ ρίσματα, συμπεριφορές και ατόφιες φράσεις του, που αναπαράγονταν από στόμα σε στόμα. όπως το δημοτικό τραγούδι. Και είχα την τύχη να έχω σπουδαίους οδηγούς σε κάθε τόπο. Άλλο είναι να πη­ γαίνεις ψάχνοντας και άλλο να σε ξεναγούν στο πρώτο αντάρτικο ?^.ημέρι του Παρνασσού οι καπετάνιοι Περικλής και Νικηφόρος. Άλλο να χαζεύεις το βουνό από μακριά και άλλο να σου δείχνει ο μαυροσκούφης Κατσαντώνης τα περάσματα της Χελιδόνας. Στην αρχή διένυσα ανυποψίαστος εκατοντάδες χιλιόμετρα για να μιλήσω με κάποιον που δήθεν ήταν «πολύ κοντά στον Άρη » και να δια­ πιστώσω από τα λεγόμενά του ότι απλώς τον είχε δει να περνάει με το άλογο από την πλατεία του χωριού του. Ή συνάντησα τόσα πρωτοπαλίκαρα , τόσους αγ'(ελιαφόρους, γραμματικούς και επιτελείς του αρ­ χηγού που ο αριθμός γίνεται εξωφρενικός. Δεν το καταλογίζω, το κα­ τανοώ. Ο μύθος έλκει. Στα περισσότερα ελληνικά χωριά, ιδίως τα ορει­ νά, πάντα κάποιος είχε να μου αφηγηθεί τουλάχιστον μία συγκλονι­ στική ιστορία με τον αρχηγό του ΕΛΑΣ στην οποία υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας. Όμως τίποτα δεν έχει περιληφθεί σε αυτό το βιβλίο χωρίς να είναι απολύτως διασταυρωμένο. Αν κάποιος μου ανέφερε ένα επεισόδιο, τον ρωτούσα ποιοι άλλοι ήσαν παρόντες, τους αναζητούσα και. μό-

10

Δ ΙΟ Ν Υ Σ ΙΙΣ ΧΑΡ1ΤΟΠΟΥΛΟΣ

νο αν μου το επιβεβαίωναν επακριβώς, μόνο τότε καταχωριζόταν στο υλικό που ίσως περιελάμβανα στο βιβλίο. Αν δεν υπήρχαν άλλοι μάρ­ τυρες στο επεισόδιο, όσο πειστικός και αν ήταν ο συνομιλητής μου, ήταν απλώς σαν να μην το άκουσα ποτέ. Το 1974 μ ε την πτώση της δικτατορίας άνοιξε ο δρόμος της επ ι­ στροφής για εκατοντάδες πρώην πολεμιστές του Βουνού που είχαν καταφύγει στις Ανατολικές Χώρες για να επιβιώσουν. Νέος ποταμός συνεντεύξεων, πληροφοριών και γραπτών αναμνήσεων. Το 1990 είχα πλέον συγκεντρώσει ένα τεράστιο υλικό, που έπρεπε να διευθετηθεί- να απομαγνητοφωνηθούν οι συνομιλίες, να επιλεγούν τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία και επιτέλους να γραφτεί το βιβλίο. Εγκατέλειφα κάθε επαγγελματική ή άλλη δραστηριότητα και αφοσιώθηκα σε αυτήν την προσπάθεια. Στην παρουσίαση των αγωνιστών δεν έλα­ βα υπόψη μου τη μεταπελευθερωτική πορεία τους · αν συνέχισαν με κοινωνικούς αγώνες ή ιδιώτευσαν. Τα πρόσωπα παρουσιάζονται και εν πολλοίς κρίνονται για την προσφορά τους στα ζέοντα χρόνια 1940-1944. Πρέπει να συνάντησα και να μίλησα με αρκετές εκατοντάδες αντάρ­ τες. αξιωματικούς. πολιτικούς και χωρικούς όλων των παρατάξεων. εκ των οποίων ελάχιστοι ζουν πια. Οι πολλοί ήσαν άνθρωποι καθημε­ ρινοί που είχαν κάνει το καθήκον τους στην πατρίδα · ορισμένοι ήσαν πραγματικά ξεχωριστοί και άλ'Αοι στον κόσμο τους. Μα δε ν θα ξεχάσω ποτέ: Τον Περικλή, τον πιο γενναίο, συνετό και αξιοπρεπή άνθρωπο που συνάντησα στη ζωή μου. Ο πρώτος καπετάνιος του Άρη και μέλος του πρώτου Τριμελούς Αρχηγείου του ΕΛΑΣ ζούσε αποτραβηγμένος σε ένα διαμερισματάκι στις Εργατικές Κατοικίες έξω από τη Λαμία, χω­ ρίς ποτέ να ζητήσει τίποτα από κανέναν. Συναντιόμαστε ή μιλάγαμε στο τηλέφωνο επ ί χρόνια, γίναμε φ ίλοι. μου εμπιστεύτηκε τις ανα­ μνήσεις του. με φιλοξένησε και τον φιλοξένησα, και κάθε φορά με εντυ­ πώσιαζε με τη λεπτότητα, την αυστηρότητα και την αυτογνωσία του. Τον γιγαντόσωμο μαυροσκούφη Παρούση, χτυπημένο από την αρ­ ρώστια και κατάκοιτο. μέσα στην απόλυτη ένδεια σε ένα δωμάτιοπαράπηγμα στον Νέο Κόσμο, με χώμα για πάτωμα, να μου λέει με σαθρή άρθρωση πως είμαι «ο πρώτος που μπαίνει σπίτι το υ » μετά από σαράντα χρόνια. Τον πάτερ Ανυπόμονο στο αρχονταρίκι του μο­ ναστηριού της Υπάτης, να παρατάμε τα πολλά λόγια και να με πη­ γαίνει συνωμοτικά στο μικροσκοπικό κελί του, όπου οι τοίχοι είναι κα­ λυμμένοι από εικόνες Αγίων. αλ7<ά πάνω από όλους είναι η φωτο­ γραφία του αρχηγού του. Τον χαρισματικό και απαρηγόρητο «εθνικό μας εύε?\.πι» Νικηφό­

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

11

ρο. που μου εμπιστεύτηκε κειμήλια του αγώνα και περάσαμε α τελεί­ ωτες ώρες μιλώντας στην Αθήνα, στο Μικρό Χωριό και στην Αγόριανη. Τη γυναίκα στα Τρόπαια Αρκαδίας, που είχε στήσει ο Άρης το Στρατηγείο της Πελοποννήσου, η οποία μου εξομολογήθηκε πως αυ­ τή και οι φίλες της είχαν ερω τευτεί τους Ρουμελιώτες μαυροσκούφηδες. αλλά . παρόλο που έδειχναν άγριοι και α φ είς , ήσαν πιο ντροπα­ λοί και από κορίτσια. Την ακατάβλητη, τελευταία αντάρτισσα Δέσπω, που γύρισε μετά είκοσι χρόνια από την Κίνα, όπου έζησε φιλοξενού­ μενη του Τσου Εν-λάι, και έφερνε βόλτα καθημερινά μ ε ζωντάνια ει­ κοσάχρονης το ιατρείο και τους ασθενείς της κόρης της. Τον μυθιστορηματικό ανθυπολοχαγό του ΕΛΑΣ Γαβριά, ο οποίος αμέσως μετά το αντάρτικο έκανε τον κομπέρ σε πασίγνωστο καμπα­ ρέ της πλατείας Συντάγματος. όπου τραγούδησε και η Εντίθ Πιαφ , ενώ ματαίως τον ψάχνανε στο Βουνό · και στις 21.4.1967, για να αποφύγει τη σύλληψη, μπήκε λαθρεπιβάτης σε ένα καράβι και βρέθηκε για χρόνια στο Μπουένος Άιρες. Τον μικροσκοπικό Μήλιο Ξεκάρφω­ το (πραγματικό όνομα), που μου έλεγε με καμάρι πως, όταν παρου­ σιάστηκε στον Άρη να καταταγεί, εκείνος είπε δώστε του την «κου­ τά λα » και διορίστηκε μάγειρος, αλλά πάντως αντάρτης. Τον τελευταίο από μια ξεκληρισμένη αντάρτικη οικογένεια. που, επειδή ήταν δικτατορία και τον επιτηρούσαν. συναντιόμαστε και μ ι­ λάγαμε σε μια ρεματιά έξω από το χωριό του τρεις νύχτες συνέχεια. Τον χωροφύλακα στο χωριό της Ηπείρου που με ειδοποίησε να φύγω για τί ξεκίνησε από τα Γιάννενα αυτοκίνητο της υπηρεσίας να με συλ/ίάβει. Τα δύο μέλη της φοβερής ληστοσυμμορίας των Αγοριδαίων , που μου άνοιξαν την καρδιά τους για τον Αρη, ο οποίος δικαίως τους διέλυσε και εκτέλεσε τους επικεφαλής τους. Τον μοναχικό τσοπάνο στα Αγραφα που μου ανέφερε τον Ιππο­ κράτη. τον Πυθαγόρα και τον Αριστοτέλη, που τους μάθαινε ο αρ­ χηγός. και τον άλλον που θυμόταν κατά λέξη κάποιες αρχαίες φρά­ σεις, όπως το «Α μμες δε γ ’ εσόμεθα πολλώ κάρρονες». με το οποίο είχε ξεκινήσει ο Νικηφόρος μια ομιλία στο χωριό του. Την κιτρινισμένη φωτογραφία του Άρη, κομμένη από εφημερίδα, ανάμεσα στα εικονίσματα φτωχόσπιτων και κάποιους αλαφρόίσκιωτους στα βουνά της Ρούμελης που με διαβεβαιωναν ότι ο Άρης δεν σκοτώθηκε. είναι ζωντανός και θα εμφανιστεί ξανά όταν αυτός κρίνει. Σ ε αυτήν τη χώρα, που δεν υπάρχουν τίτλοι ευγενείας. ο ύψιστος τίτλος τιμής για τον Έλληνα είναι αυτός του αντάρτη. Του πατριώτη που παίρνει το όπλο και βγαίνει εθελοντικά στο Βουνό να πολεμήσει τον κατακτητή. Όπου και αν ανήκε, είτε στον ΕΛΑΣ και στον Άρη εί­

12

ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

τε στον ΕΔΕΣ και στον Ζερβά είτε στο 5/42 και στον Ψαρρό. ο αντάρ­ της είναι, άκριτος. Αυτός έδινε τη ζωή του και όχι οι ά/νλοι που εκ του ασφαλούς τους έκαναν και τους κάνουν ακόμη κριτική. Όσο για τον Βελουχιώτη. το αρχαϊκό τέλος του είναι ακόμη μια απόδειξη ότι η ζωή, σε όλα τα σημεία του πλανήτη , ανταμείβει με τον ίδιο ακριβώς τρόπο τους χαρισματικούς που Οα εκφράσουν το όρα­ μα μιας ελευθερίας χωρίς όρια. Ή. όπως έγραψε ο επίγονός του Τσε Γκεβάρα, «όλοι εμείς οι απροσάρμοστοι είμαστε καταδικασμένοι να σκοτωθούμε. καταρώμενοι μια εξουσία που τελικά στηρίζουμε με το θάνατό μ α ς » .*

Διονύσης Χαρί,τόπουλος

* Ε.Τ. Γκεβάρα, Λατινοαμερικάνοι. Εκδοτικός Οίκος Λ.Α. Λιβάνης.

1. Γ ια

την

Ι σ τ ο ρ ία

Προφητεία Η Ελλάδα έκανε μαζί του, για πρώτη φορά, ασκήσεις ελεύθερων αναπνοών στα βουνά, μα αυτός συνήθιζε να λέει στους αποχωρισμούς του «Καλή αντάμωση στα γουναράδικα».1 Πίστευε όλο και λιγότερο σε ένα διαφορετικό φινάλε για την Αντίσταση και τον ίδιο. Μπροστά στο κομμένο του κεφάλι οι ηγεσίες Δεξιάς και Αριστεράς ομονόησαν ανακουφισμένες. Και οι κατοπινοί αγιογράφοι και σπιλωτές του πασχίζουν να τον ερμηνεύσουν με κάτι που ο Αυτόχειρας της Μεσούντας είχε προ πολλού υπερβεί: την κομματική του ταυτό­ τητα. Για την ιστορία και για να τον εννοήσουμε, είναι αναγκαίο να ει­ πωθούν, συνοπτικά, όσα προηγούνται της εποχής του. Τι είναι η Ελλάδα; Είναι μια κατεχόμενη χώρα που αγωνίζεται για να διώξει τους κατακτητές· αλλά όχι μόνο. Η χώρα μοιάζει με ξεπεσμένο σόι που όλα τα ένδοξα ανήκουν στο παρελθόν και ζει με θελήματα. Όπως γράφει ο Σταυριανός, στους τέσσερις αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας η Ελλάδα έχει σβηστεί εντελώς από τη συνείδηση των Δυτικών· δεν υπάρχει. Το ελληνικό πνεύμα ζει, οι Έλληνες όχι. Σαν να βυθίστηκε η χώρα στη Μεσόγειο. Το συμβάν στον Αδαμάντιο Κοραή είναι χαρακτηριστικό· την περίο­ δο της Γαλλικής Επανάστασης ήταν στο Παρίσι και έκανε αίτηση στις
1. Εννοούσε εκεί που Οα μας σκοτώσουν, εκεί που θα μας πάρουν το τομάρι, όπως των λύ­ κων και το)ν αλεπούδων.

14

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ ΧΛ ΡΙΤΟΠ ΟΥΛ ΟΣ

γαλλικές αρχές για carte de sécurité. Όταν δήλωσε Έλληνας, τα μάτια όλων καρφώθηκαν πάνω του και μερικοί τον πλησίασαν για να βεβαι­ ωθούν ότι ένας Έλληνας δεν διαφέρει από τους άλλους ανθρώπους. Η Επανάσταση του 1821 αφυπνίζει τη Δύση. «Ο ι δυτικοί θιασώτες ενός εξιδανικευμένου αρχαιοελληνικού πα­ ρελθόντος, που μέχρι τότε είχε προκαλέσει τον οίκτο, την περιφρόνη­ ση και τη συγκατάβαση για τους Νεοέλληνες ως εκφυλισμένους απο­ γόνους ενδόξων προγόνων, τώρα είδαν στην Επανάσταση μια ηρωική πράξη που απεδείκνυε ότι οι Νεοέλληνες ήσαν άξιοι απόγονοι των αρχαίο>ν Ελλήνων προγόνων τους». (Toynbee) Οι αντιθέσεις των τριών Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής -Αγγλίας, Γαλλίας, Ρωσίας- στην ανατολική Λεκάνη της Μεσογείου και η προϊούσα αποσύνθεση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εμποδίζουν, αλλά και ευνοούν τον ελληνικό αγώνα. II Ρωσία είναι ορκισμένος εχθρός της Αυτοκρατορίας του σουλτά­ νου, την οποία θεωρεί το βασικό εμπόδιο στην εξάπλωσή της. Στα Βαλκάνια έχουν διεισδύσει Ρώσοι πράκτορες για να υποδαυλίσουν ή να ενθαρρύνουν κάθε επαναστατική κίνηση που θα επέσπευδε την κα­ τάρρευση του «μεγάλου ασθενή». Η ρητή δήλωση του τσάρου Αλε­ ξάνδρου Λ' στο Συνέδριο της Βιένης. μετά τις ναπολεόντειες περιπέ­ τειες, πίος η Ρωσία είναι «ο φυσικός προστάτης των χριστιανών ορθό­ δοξων Ελλήνων, που -ήταν υπό οθωμανική κυριαρχία» φουντώνει τις ελπίδες των ντόπιων επαναστατών· αδημονούν πότε «να ’ρθει ο Μόσκοβος, να φέρει το σεφέρι [στράτευμα]». Αντίπαλος στα ελληνικά όνειρα παρουσιάζεται αρχικά η Μεγάλη Βρετανία και το κυρίαρχο δόγμα της εξωτερικής της πολιτικής «δεν πρέπει να επιτρέψουμε στη Ρωσία να μεγαλώσει και παράλληλα δεν πρέπει να αφήσουμε την Τουρκία να αδυνατίσει». Το αγγλόφιλο τμή­ μα των Ελλήνων επαναστατών μετέρχεται κάθε μέσο για να εξευμε­ νίσει τους Βρετανούς· στέλνουν γραπτή αναφορά στην αγγλική κυ­ βέρνηση, όπου δηλώνουν την απόφασή τους να θέσουν «υπό την από­ λυτον υπεράσπισιν της Μεγάλης Βρετανίας την ιεράν παρακαταθήκην της ελευθερίας, της εθνικής ανεξαρτησίας και της πολιτικής υπάρξεως του ελληνικού έθνους». Η επικίνδυνα αυξανόμενη ρωσική επιρροή στα Βαλκάνια, το ισχυρό ρεύμα φιλελληνισμού που αναπτύσσεται στη Δύ­ ση. οι τουρκικές βαρβαρότητες και ο αγώνας ενός αρχαίου έθνους για ελευθερία μεταστρέφουν την αγγλική πολιτική· «πάνω απ’ όλα έπρε­ πε να αποφευχθεί η δημιουργία μιας ανεξάρτητης Ελλάδας υπό την προστασία της Ρωσίας». (Καστελάν) Οι Βρετανοί παρεμβάλλονται αριστοτεχνικά στο κυοφορούμενο ελ-

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ Ί ΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

15

ληνορωσικό ειδύλλιο, ενθαρρύνουν τις ελληνικές προσδοκίες, και το 1823 εγκρίνουν το πρα>το δάνειο 2,4 εκατομμυρίων λιρών για τους εξεγερμένους. Η συμβολή τους στον ελληνικό εθνικοαπελευθερωτικό αγώ­ να αποβαίνει καθοριστική το 1827, που η Ελληνική Επανάσταση δεί­ χνει να υποχίυρεί. Με αγγλική προτροπή ο ενωμένος στόλος των τριών Μεγάλων Δυνάμεων βυθίζει τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο στο Ναυαρίνο και οι Έλληνες ανασαίνουν. Βεβαίως οι ελισσόμενοι Άγγλοι πο­ λιτικοί σπεύδουν να αποποιηθούν την ευθύνη και να δηλώσουν δημο­ σίως τη λύπη τους για το «θλιβερό συμβάν» εις βάρος μιας τόσο φι­ λικής χοίρας όπως η Τουρκία. 0 Άγγλος βασιλέας Γεώργιος Δ' αποδί­ δει τη σύγκρουση σε «αξιοθρήνητη παρεξήγηση» και απειλεί με τ ι­ μωρία τον επικεφαλής Άγγλο ναύαρχο Κόδριγκτον. Τελικά το 1830 με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου η Ελλάδα κερδίζει την ανεξαρτησία της. Στα χαρτιά. Γιατί οι τρεις Μεγάλες Δυνάμεις αυτοανακηρύσσονται προστάτιδες του νεοσύστατου ελληνικού κρατιδίου και δηλώνουν: «Δεν έχου­ με μόνο το δικαίωμα, αλλά και το καθήκον να επεμβαίνουμε για τη διατήρηση της ησυχίας και της τάξης στη χώρα». Η προφητεία του Λαόνικου Χαλκοκονδύλη, που έζησε την πτώση της Βυζαντινής Αυτο­ κρατορίας. για το μέλλον των υποδουλωθέντων ομοεθνών του ήταν πως «τα τέκνα των Ελλήνων θα συγκεντρωθούν και θα συστήσουν κράτος δικό τους· και θα ζουν τη ζωή τους με τρόπο που θα αρέσει στους ίδιους και θα θαυμάζουν οι ξένοι». (Toynbee) Θα επαληθευτεί μόνο κατά το πρώτο μέρος.

Προτεκτοράτο Σύμφωνα με τα λεξικά, προτεκτοράτο είναι το κράτος που τις εξω­ τερικές του υποθέσεις τις διαχειρίζεται κάποιο άλλο. Αυτός είναι ένας σχετικά ακριβής και ήπιος ορισμός του νέου Ελληνικού Κράτους· υπό αναγκαστική διαχείριση. Η μεγάλη δύναμη της Αρχαιότητας ξύπνησε μετά από αιώνες σε μια ασφυκτικά περιορισμένη επικράτεια, σε έναν κόσμο πολλαπλάσιο αυ­ τού που γνώριζε και απείρως πιο εξελιγμένο σε όλους τους τομείς. Η οικουμενική ελληνική γλώσσα έχει συρρικνωθεί σε τοπική διάλεκτο και η εύθραυστη ασφάλεια της χίύρας απειλείται πανταχόθεν· πιο άμεσα από την Τουρκία, που δεν θα παραιτηθεί ποτέ από την επιδίωξη να μεταβάλει ξανά το ανεξάρτητο Ελληνικό Κράτος σε τουρκική επαρχία.

και για να μην αφήσει περιθώρια σε κανέναν άλλον: «Μια πραγματικά ανεξάρτητη Ελλάδα είναι παραλογισμός. που γράφει στον Βρετανό υπουργό Εξωτερικών: «Ζων μεμαρτύρηκα και αποθνήσκων μαρτυρήσο. Αλλά και οι ίδιοι οι βασιλείς έχουν πότε πότε ανάγκη συνετισμού. (Clogg) Για πιο σίγουρα. και απροκάλυπτη προά­ σπιση των συμφερόντων της. κατοχής. ο δεκαεπτάχρονος Όθων του Οίκου Βίτελσμπαχ της Βαυ­ αρίας. θα κα­ ταχωρίσει σαν επιτύμβιο επίγραμμα ο Τζορτζ Χέρμπερτ Ουέλς στην Παγκόσμιο ιστορία του. Ο πρώτος μονάρχης που ανέβηκε στον ελ­ ληνικό θρόνο. είναι ανάγκη να γίνει αγ­ γλική». οι ΓΤροστάτιδες Δυνά­ μεις επιβάλλουν στην Ελλάδα τη μοναρχία.) ότι από του 1828 πάσαι αι κατά την Ελλάδα γενόμεναι συμφοραί δέον ν’ αποδοθώσι εις την πεπλανημένη της Αγγλίας διπλωματία». αδιαφιλονίκητη κυρίαρχος στη Μεσόγειο απ’ τον ιθ' αι­ ώνα κι έχοντας στα χέρια της την ελληνική οικονομία. Η ρωσική ή η γαλλική επιρροή στην Ελλάδα δεν είναι παρά παροδικές στιγμές».-. αφού δεν πρέπει να γίνει ρωσική. οι «προ­ στάτες» δεν διστάζουν καθόλου στη λήψη πιο πειστικών μέτρων: στρατιωτικής επέμβασης. (Κορδάτος) Ο Βρετανός πρέσβης στην Αθήνα σερΈντμοντ Λάιονς στερείται και του διπλωματικού τακτ· το 1841 δηλώνει προς αποθάρρυνση των Αυ­ στριακών. Η Ελλάδα μπορεί να γίνει είτε αγγλική είτε ρω­ σική· και. πρέπει οι Έλ­ ληνες να μεταβληθούν «σε λαό μικρόψυχο σαν τις φυλές του Ινδοστάν». η Αγγλία. απόλυτη πίστη στη μητρό­ πολη. Οι βασιλείς που ανέβηκαν κατά καιρούς στον ελληνικό θρόνο έπαι­ ξαν τον ρόλο του σύγχρονου ξένου μάνατζερ σε τοπική θυγατρική εταιρεία.16 ΔΙΟΝ ΥΣΗ Σ ΧΛΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ «Α π ’ τις τρεις δυνάμεις που ανέλαβαν την “προστασία" της Ελλά­ δας. δεν επετράπη όμως εις αυτήν να επανέλθει εις τας αρχαίας αυτής δημοκρατικάς παραδόσεις».λπ. για να εξασφαλίσει η Αυτο­ κρατορία τον πλήρη έλεγχο αυτού του ατίθασου λαού. «Η Ελλάς ανεκηρύχθη ελευθέρα. Οι αγγλικές επεμβάσεις στην Ελλάδα είναι τέτοιας έκτασης και απροκάλυπτης ωμότητας που οι φιλέλληνες Βρετανοί διαμαρτύ­ ρονται έντονα· όπως ο Ε. παίζει εδώ πρω­ ταρχικό ρόλο. Καμία ώσμωση με τους γηγενείς. «απεσύρθη» χωρίς πολλά προσχήματα το 1862 επειδή τόλμησε . με πρόσχημα την εσωτερική αναρχία -τη δολοφο­ νία του κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια κ. (Σβορώνος) Κατά τους Βρετανούς κυβερνώντες. αποκλεισμού. με διάφορους τρόπους· ο τελικός είναι η εκθρόνιση. από την οποία αντλούν την ισχύ τους. Μάσον. που έχουν βλέψεις στη Μεσόγειο. Αν αυτά δεν κρίνονταν αρκετά. Ύβρις για το έθνος που επινόησε τη δημοκρατία.

Τα πρώτα κόμματα προτάσσουν τη σημαία του προσανατολισμού τους: αγγλικό. Οι ελληνικοί πληθυσμοί των εκτός κρατικών συνόρων περιοχών θα ελευθερώνονταν σταδιακά έναντι οδυνηρών τιμημάτων του ελληνικού έθνους και μόνο αν αυτό συνέπιπτε με τις βλέψεις των Μεγάλων Δυνάμεων. λίγο ή πολύ. «Ε π ί ενάμίση περίπου αιώνα οι ξένες δυνάμεις. η γραμμή τηρήθηκε με θαυμαστή συνέπεια έως το 1948. αντί να αποτελέσουν το αυτόχθον αντίβαρο στον ετερόχθονα μονάρχη. ο ελληνικός λαός δεν κατάφερε να γίνει ποτέ κύριος των πεπρωμένων του». Η βασίλισσα της Αγγλίας Βικτωρία δεν είχε και σε μεγάλη εκτίμη­ ση τον νέο βασιλέα της Ελλάδας. γαλλικό. με την παρέμβασή τους ή με τη βοήθείά τους. Έκτοτε την κηδεμονία της χώρας την ανέλαβαν οι ΗΠΑ. και τον θεωρούσε «όχι πολύ έξυπνο». όπως τον έλεγε. (Σταυριανός) Ήταν όμως εξαιρετικά υπάκουος και η δυναστεία του μακροημέρευσε. Ιδεοληψίες Η παιδική ασθένεια της ελληνικής πολιτικής ζωής είναι η εξάρτηση. επικαλούνται και αυτοί τις ξένες δυνάμεις.ΑΡΗΣ. Οι κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις της χώρας δεν ήταν ποτέ σε θέση να αναπτυ­ χθούν ή να λειτουργήσουν κατά τρόπο αυτόνομο. ρωσικό.ά. ήταν σχεδόν πάντοτε. του Οίκου Σλέσβιχ-ΧόλσταϊνΓκλίξμπουργκ. «το καημένο τρελόπαιδο Ουίλι». είτε σαν στήριγμα είτε σαν άλλοθι.να πα­ ραιτηθούν οι Έλληνες από κάθε επιδίωξη επέκτασης του Ελληνικού Κράτους εις βάρος της Τουρκίας. Δίχως να λείψουν οι μικροπειρασμοί και οι δολοπλοκίες. όπως του Κωνσταντίνου Α' με τη Γερμανία στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. τα βάζει με τους Δυτικοευρωπαίους: «Μπαλαρίνες μάς καταντήσατε». Ο Μακρυγιάννης αγριεύει. στον χηρεύοντα ελληνικό θρόνο τοποθετήθηκε ο Γεώργιος από τη Δανία. Αλλά η ίαση αργεί. Οι Έλληνες πολιτικοί. για την ανεπάρκειά τους. Μετά τον παρεκτραπέντα Όθωνα. υπάρχουν φίλοι της Αυστρίας κ. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 17 να αναλάβει απελευθερωτικές και άλλες πρωτοβουλίες δίχως την αγ­ γλική έγκριση. (Τσουκαλάς) . Όλοι οι βασιλείς του δέντρου «Ο υίλι» ακολούθησαν το παράδειγ­ μά του: Αγγλία υπεράνω όλων. Στον νέο βασιλέα παραχωρήθηκαν από την Αγγλία ως προίκα τα Επτάνησα υπό τον όρο -τον οποίο έκανε δεκτό. υπεύθυνες για τη γέν­ νηση ή την επίλυση tgjv κρίσεων που γνώρισε η Ελλάδα.

την έλλειψη οδικού δι­ κτύου και συγκοινωνιών.. Κανείς δεν ψήφιζε υπέρ ενός κόμματος. που ανάλογα με την “ επιτυχία” του μπορούσε να μαζέψει γύρω του έναν μεγαλύτερο ή μικρότερο αριθμό οπαδών..] Ανάλογη ήταν και η συμπεριφορά των Ελλήνων ψη­ φοφόρων. οι επεμβάσεις των ξένων στην Ελλάδα ξεπερνούν κατά πολύ τον συνήθη επηρεασμό των μικρών χωρών από τις Μεγάλες Δυ­ νάμεις και έχουν λάβει χαρακτήρα σχεδόν θεσμικό. την εξαθλίωση. Είναι η ανασύσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατο­ ρίας υπό ελληνική ηγεσία· η αποκληθείσα «Μεγάλη Ιδέα». αλλά κατά του κόμ­ ματος που δεν του είχε κάνει ρουσφέτι στην προηγούμενη κοινοβου­ λευτική περίοδο». Οι διαδικασίες ανέλιξης στα ύπατα αξιώματα του κράτους θα είναι σχεδόν πάντα εξωγενείς· στην Ελλά­ δα σπανιότατα θα ισχύσει το λεγόμενο «κάθε λαός έχει την ηγεσία που του αξίζει». Κόμματα πελατείας δηλαδή. Τα φω­ τεινά διαλείμματα των Χαριλάου Τρικούπη και Ελευθερίου Βενιζέλου βελτιώνουν κάπως την εσωτερική κατάσταση· στο μεγάλο ζητούμενο. ελάχιστα προσφέρουν. Η νεότερη Ελλάδα το)ν λίγων εκατομμυρίων κατοίκων ευτύχησε να αναδείξει σημαντικούς επιστήμονες. χωρίς κανένα κοινωνικό πρόγραμμα για την έλλειψη στέγης.18 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΛ ΡΙΤΟ ΙΙΟ ΥΛ Ο Σ Καμία ιδεολογία δεν προτείνεται από τα κόμματα και τους πολι­ τικούς αρχηγούς. στρατιωτικούς. δεν απέχει πολύ από την πραγματικότητα: «Τα δημιουργούμενα κόμματα ήταν ταυτόσημα με τους πολιτικούς αρχη­ γούς τους. [. καλλιτέχνες. την πραγματική ανεξαρτησία της χώρας. «Η πολιτική δεν υπήρξε ένα από τα πεδία στα οποία σημείωσαν επιτυχία οι Έλληνες μετά την ανάκτηση της πολιτικής τους ανεξαρτη­ σίας». με δυο λόγια η “πολιτική εκπόρνευση” . διανοουμένους. Τα πάντα συγκεντρώνονται στο πρόσωπο του αρχηγοί) του κόμματος. μία εκ των οποίων θα θολώσει την ελληνική πολιτική ζωή επί 90 περίπου χρόνια. γράφει ο Τόινμπι. κανένα πειστικό πρόγραμμα αρχών. «Αυτό το . αν και ιδιαίτερα καυστικός. Πιο σωστό είναι ότι οι σχέσεις εξάρτησης του νεότερου Ελληνικού Κράτους δεν επέτρεψαν την ανάπτυξη της πολιτικής στον ίδιο βαθμό με τις υπόλοιπες κοινωνικές δραστηριότη­ τες. Η υφιστάμενη ιδεολογική ένδεια οδηγεί μοιραία σε διάφορες ιδεο­ ληψίες. [. Κατά κανόνα οι πολιτικοί ηγέτες της χώρας δεν εί­ ναι αντάξιοι του δυναμικού των πολιτών της. αλλά όχι πολιτικούς. Ο δίκαιος πόθος των Ελλήνων για την απελευθέρωση των υπόδουλων ομοεθνών τους χρησιμοποιείται ως μέσο αποπροσανατολισμού τους. Κατά τον Σβορώνο.. η διαφθορά. την εγκληματικότητα.. τον αναλφαβητισμό. η δη­ μαγωγία και η πολιτική τρομοκρατία. 0 Ρίχτερ.] Στήριγ­ μά του είναι τα ρουσφέτια. οι πολιτικές συναλλαγές.

με μία λέξη όλη η Ελλάδα. Αυτός ποο εισήγαγε τη Μεγάλη Ιδέα στο νέο Ελληνικό Κράτος εί­ ναι ο Ιωάννης Κωλέττης. Ήταν και ο πρώτος Έλληνας πολιτικός που πλούτισε διαχειριζόμενος τις υποθέσεις της χώρας και δυστυχώς δεν θα παραμείνει ο μόνος. καταστροφές (1922) και έναν ολέθριο Εθνικό Διχασμό (1925-1940). η Σερβία. εσωτερική κατοχή (1854-1857). άγριες εσωτερικές συγκρούσεις. μόνο μεταξύ . (Richter) Σίγουρα αυτός ο εθνικός δυναμισμός έδωσε μεγάλη ώθηση στον δι­ πλασιασμό της ελληνικής επικράτειας. αποκλεισμούς. (Βρατσάνος) Οι στρατιωτικοί σε συνεννόηση είτε με πολι­ τικούς είτε κατευθείαν με ξένες μυστικές υπηρεσίες επεμβαίνουν και αλλάζουν κυβερνήσεις. επιβάλλουν τις προσωπικές τους δικτατορίες και φτάνουν στο σημείο να επηρεά­ ζουν τις τιμές του Χρηματιστηρίου προς όφελος συγκεκριμένων επ ι­ χειρηματιών. η Ήπειρος. Στην ελληνική πολιτική σκηνή έχει εμφανιστεί με απαιτήσεις και ο στρατός· από το 1824 έως το 1935 εκδηλώνονται 38 επαναστάσεις και κινήματα. Σε αυτήν τη χαοίδη κατάσταση πολιτικής ασυναρτησίας και υπανάπτυξης η μόνη ενεργός άμυνα του πληθυσμού της υπαίθρου απέναντι στο αυτιστικό κράτος της Αθήνας είναι η μαζική εγκατάλει­ ψη της χώρας· κατά χιλιάδες μεταναστεύουν στις Ηνο^μένες Πολιτείες και στη Δυτική Ευρώπη. (Τσουκαλάς) Η Μεγάλη Ιδέα δεν ήταν καινούργια. «Δυό­ μισι χιλιάδες χρόνια ελληνικής Μικράς Ασίας είχαν τελειώ σει». έχουν πάρει τα άρματα». Με βάση τα στοιχεία του υπουργείου Εξωτερικών. η Βουλγαρία. ιδρυτής του γαλλικού κόμματος και πρωταθλητής του πολιτικού αμοραλισμού. διώχνουν ή επαναφέρουν βασιλείς. και μάλιστα με επιτυχία. Κόστισε όμως στη χώρα επώδυνες ήττες (1897). που ονειρεύονταν τη δική τους επανάσταση εναντίον των Οθωμανών. η Θεσσαλία. διασυρμούς. Στις 24 Φεβρουάριου 1821 ο Αλέξανδρος Υφηλάντης γράφει από το Ιάσιο σε προκήρυξή του: « 0 Μοριάς. προκαλώντας την οργή Σέρβων και Βουλγάρων. που διέλυσε κάθε ίχνος κρατικού θεσμού. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 19 όνειρο ταχτικά το επικαλούνταν. πάντα σε συσχετισμό με τις επιδιώξεις των Μεγάλων Δυνάμεων. Συνεχιστές του απατηλού ονείρου για την «Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών» ήσαν εναλλάξ βασιλείς και πρωθυπυυργοί έως το 1922 που η Μεγάλη Ιδέα αυτοκτόνησε στη Μικρά Ασία. πρώην γιατρός του Αλή πασά. με σκοπό να εκτρέφουν τη γενική προσοχή από το γεγονός ότι οι ομάδες που κα­ τείχαν την εξουσία είτε ήταν ανίκανες είτε απέφευγαν να λάβουν τα μέτρα που απαιτούσε η κακή εσωτερική κατάσταση». τα νησιά του Αιγαίου.ΑΡΗΣ.

επιδίωξαν με επιμονή να διατηρήσουν την εθνική ταυτότητά τους με την ίδρυση εκκλησιών. πο­ λύ μικρή απήχηση έχει σε εργάτες και αγρότες. από την εξαγωγή της Ρωσικής Επανάστασης. Δίνει όμως επιχειρή­ ματα για να κατασκευαστεί ακόμη μια ιδεοληψία. βα­ σισμένων στον τόπο καταγωγής τους». Τάξη Οι πληγές του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Οι περιοχές που κυριολεκτικά αποψιλώνονται είναι οι εθνικά πιο ευαίσθητες: η Ανατολική Μακεδονία -μεταναστεύει ο ένας στους τρεις-. σχολείων. Το ναζιστικό κράτοςτέρας. όπως φοβόντουσαν πολλοί. οι εγχώριοι πλούσιοι και άλλοι που . Όμως οι απελπισμένοι της Διασποράς δεν ρίχνουν μαύρη πέτρα πίσω τους· «όπου κι αν εγκαταστάθηκαν οι Έλληνες.20 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ 1890 και 1920 φεύγουν 400. Όχι. « Σ ε κάθε χώρα η φασιστική και ριζοσπαστική Δεξιά. αριθμός που αντι­ στοιχεί στο 1/6 του πληθυσμού· όλοι άνδρες. η Θράκη και η Ήπειρος. το οποίο το 1924 μετονομάζεται σε ΚΚΕ (Κομουνιστικό Κόμμα Ελλάδας). που φεύγει το 12% του πλη­ θυσμού. παρόλο που ευαγγελίζεται μια ριζο­ σπαστική αλλαγή της κοινωνίας υπέρ των ασθενέστερων τάξεων. καφενείων και συλλόγων. Για πρώτη φορά αμφισβητείται τόσο έντονα το αστικό κράτος και η πολιτεία του. βρίσκει θιασώτες σε όλες σχεδόν τις χώρες του κόσμου. που αμφισβητεί ανοιχτά τους ευρωπαϊκούς δημοκρατικούς θε­ σμούς και τις ανθρώπινες ελευθερίες.000. που συγκρίνεται μόνο με το 1. (Clogg) Η ίδρυση του ΣΕΚΕ (Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλά­ δας) στις 17 Νοεμβρίου 1918. που κ ι­ νείται δυναμικά και επιβάλλει στις περισσότερες χώρες δικτατορικά και αυταρχικά καθεστώτα. Ευτυχώς η αλλαγή νομο­ θεσίας των ΗΠΑ για τη μετανάστευση ανακόπτει αυτό το απελπισμέ­ νο σάλτο διαφυγής. αλλά από την ευρωπαϊκή άκρα Δεξιά. καθώς και οι συντηρητικοί.000 μεταναστών κατά τη μεταπολεμική περίοδο 1950-1980. και προσφέρει ιδεολογικό ένδυμα στις γυμνές επιχειρημά­ των αυθαιρεσίες πολιτικών και στρατιωτικών. Η φασιστική πανούκλα που θα αιματοκυ­ λίσει ξανά τον κόσμο σε έναν Β' Παγκόσμιο Πόλεμο εμφανίζεται αρ­ χικά στην Ιταλία με την άνοδο του Μουσολίνι και θεριεύει επικίνδυ­ να στη Γερμανία με την επικράτηση του Χίτλερ. ο «κομουνιστικός κίνδυνος».000 Έλληνες στις ΗΠΑ. η επικράτηση της Οκτω­ βριανής Επανάστασης στην τσαρική Ρωσία και ιδίως η Μεγάλη Ύφε­ ση της παγκόσμιας οικονομίας προκάλεσαν στην Ευρώπη ένα παλιρροϊκό κύμα κοινωνικών αναταραχών.

μεθοδεύουν την επιστροφή στη χώρα του έμπιστου βασιλέα Γεωργίου Β \ που βρίσκεται εξόριστος στην Αγ­ γλία. (Σβορώνος) Η ισχνή δύναμη του ΚΚΕ. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 21 ο κυρτότερος φόβος τους ήταν η κοινωνική επανάσταση έτειναν να συ­ μπαθούν τους Γερμανούς ή τουλάχιστον να μην αντιτίθενται σ' αυ­ τούς». Οι Άγγλοι όμως ελέγχουν πάντα τις εξελίξεις. για τους οποίους δεν τρέφει την παραμικρή συμπάθεια. Η ελληνική άρχουσα τάξη διασπάται σε αγγλόφιλους και γερμανόφιλους. Όταν βρίσκεται μεταξύ των ξένων φίλων του. (Hobsbawm) Το ίδιο συνέβη και στην Ελλάδα. διανοούμενοι. Ημερολόγιο ) Με βασιλική εντολή ο στρατηγός Ιωάννης Μεταξάς στις 4 Αυγούστου 1936 επιβάλλει το αυταρχικό καθεστώς του με πρόσχημα τον κομουνιστι­ κό κίνδυνο. όπως μαρτυρούν αρκετά έγγραφα του Φόρειν Όφις και ο τότε διπλωμάτης Γιώργος Σεφέρης. Η τερατώδης στρατιωτική δύ­ ναμη της Γερμανίας για τους πρώτους είναι απειλή των παραδοσια­ κών οικονομικών και άλλων δεσμών τους με την Αγγλία και για τους δεύτερους είναι η πρέπουσα απάντηση στους κάθε λογής κοινοτικούς επαναστάτες και ταραξίες του κόσμου. μετά την αφαίρεση χιλιάδων ψήφων για να κατέλθει του 105%.ΑΡΗΣ. αποποιείται κάθε ομοιότητα μαζί τους. Δεν τους αρέσουν». Ακριβώς για να προλάβουν ενδεχόμενη διολίσθηση της Ελλάδας προς το γερμανικό στρατόπεδο. Είναι ανόητοι οι Έλληνες. στρατιω­ τικοί προσβλέπουν στη Γερμανία. που μεταφέρει την ατμόσφαιρα των Ανακτόρων: «Κοροϊδεύουν και σνομπάρουν τους Έλληνες. δεν μπορεί να αποσοβή­ . με δεύτερο το γαλλικό· η επιρροή της μεταλλαγμένης Ρωσίας σε Σοβιετική Ένωση περιορίζεται κυρίως στα μέλη του ΚΚΕ. Στην πραγματικότητα η δικτατορία «θεωρήθηκε από τις ηγετικές ομάδες της ελληνικής αστικής τάξης σαν ο κατάλληλος συ­ ντελεστής ασφαλείας για την εξασφάλιση των συμφερόντο^ν τους». η δύναμη του γερμανικού λόμπι στη χώρα αυ­ ξάνεται θεαματικά* οικονομικοί παράγοντες. (Σεφέρης. Το επίσημο αποτέλεσμα από το δημοψήφισμα-παρωδία είναι 98% υπέρ της μοναρχίας. Για το διεθνές ρεζίλεμα της χώρας αρκεί η δήλωση του Δανού πρέσβη πως «ήταν αναμφίβολα η μεγαλύτερη κωμωδία που έχει παιχθεί». Από τα ξένα λόμπι το αγγλικό είναι το ισχυρότερο. (Φλάισερ) Ο Γεώργιος επιστρέφει αποφασισμένος να χειραγωγήσει τους Έ λ­ ληνες. Σε κάποιες περιοχές η αχρειότητα των εκλογικών υπευθύνων το είχε ανεβάσει έως και 130%. το οποίο σε συνεργασία με ορισμένες σοσιαλίζουσες ομάδες έχει 15 έδρες στη Βουλή. Από την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία και μετά.

κι είναι μόνο σ’ αυτό που διαφέρει από τις άλλες συγκρούσεις. επειδή φοβάται επίθεση του φασιστικού Άξονα.Ιαπωνίας. Η Τάξη που επιβάλλει στην Ελλάδα η μεταξική δικτατορία έχει όλα τα φασιστικά γνωρίσματα* από την οργάνωση του αστυνομικού κρά­ τους και της νεολαίας έως τον χαιρετισμό. Η Ελλάς είναι ζωτικό τμήμα της αγγλικής αυτοκρατορικής αμύνης». Κράτος ολοκληρωτικό». Χιλιάδες κομουνιστές ή απλώς αντιμοναρχικοί συλλαμβάνονται και.22 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ ΠΟ ΥΛ ΟΣ σει το μοιραίο. Οι πραγματικές αιτίες των πολέμων σπάνια ομολογούνται δημόσια.κλείνονται στις φυλακές ή εξορίζονται. 0 εντολοδόχος δικτάτορας αναλύει τη φύση του καθεστώτος στο Ημερολόγιό του: «Η Ελλάς έγι­ νε από της 4ης Αυγούστου κράτος αντικομουνιστικό.2 συμπληρώνει με νόημα: «Αν ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι αγωνιζόντανε πραγματικά για την ιδεολογία που υψώσανε για σημαία. με το εμπόριο. [. Κράτος αντικοινοβουλευτικό. Από τον 19ο αιώνα ο Κλαούζεβιτς έχει κυριολεκτικά ξεγυμνώσει την πραγματική φύση τους. «Άξονας» αποκλήθηκε η συμμαχία Γερμανίας . έπρεπε να υποστηρίζουν παντού την Ελλάδα με όλη τους τη δύναμη».. πάγος. στην οποία προσχώρησε στη συνέχεια και η Ιταλία. . ενόψει του επερχόμενου πολέμου. αφού πολλοί από αυτούς γνωρίσουν την περιποίηση της Ασφάλειας -ρετσινόλαδο. Στις 5 Ιουνίου 1940 η Γαλλία δέχεται τον γερμανικό Blitzkrieg (κε­ 2. Αν υπερισχύσουν οι Αγγλοι.. που καλύπτεται πίσω από μεγαλόστομες πατριωτικές ή θεόπνευστες εξάρσεις και «τρελούς» ηγέτες: «Ο πόλε­ μος είναι μια μορφή των ανθρωπίνων σχέσεων.] Είναι μια σύ­ γκρουση μεγάλων συμφερόντων ρυθμισμένη με το αίμα. Είναι προφανές ότι ο Μεταξάς ελίσσεται· στην αγγλική εφημερί­ δα Daily Telegraph δηλώνει την πραγματική αποστολή του καθεστώ­ τος του: «Ό. περισσότερο απ' οποιαδήποτε άλλη τέχνη. Στο Ημερολόγιό του.τι κάνομε γίνεται κατά σύστασιν ή παράκλησιν της Αγγλίας. εμείς θα γίνωμεν δούλοι των. Και. δεν έχει αμφιβολία για την τύχη της χώρας: «Αν υπερισχύσουν οι Γερμανοί. καυτή πιπεριά στον πρωκτό και αλύπητο ξύλο. θα γίνωμεν δούλοι αυτωνών». Θα έπρεπε καλύτε­ ρα να τον συγκρίνουμε. που είναι επίσης σύγκρουση συμφερόντων».

Η χιτλερική Νέα Τάξη εγκαθίσταται θλιβερά στην Ευρώπη. Ο στρατιω­ τικός ακόλουθος της βρετανικής πρεσβείας προβλέπει «ελληνική συ­ ντριβή» και ο Άγγλος στρατάρχης Μέτλαντ Ουίλσον γράφει: «Η ελλη­ νική κυβέρνηση δεν είχε κάνει κανενός είδους προετοιμασία στην Ήπειρο για να μπορέσει να αντιμετωπίσει αυτή την επίθεση». βε­ βαιώνει πως «η ηγεσία δεν επίστευεν εις την νίκην. Μόνο κάποια τάγματα Αλβα­ νών που είχαν συγκροτήσει έδειξαν απροθυμία να πολεμήσουν τους Έλληνες και τελικά αυτοδιαλύθηκαν. «Ήταν νευρώδεις άντρες με λαμπερά μά­ τια.ΑΡΗΣ. Με συντονισμένες κινήσεις αντιπερισπασμού «ο ι Βρετανοί επιδιώξανε και επεκτείνανε τον πόλεμ. που γνωρίζουν καλά την κατάσταση του Ελληνικού Στρατού. τι πιθανότητες έχουν μπροστά στον ιταλι­ κό στρατό. Δεν ήρθαν να αφήσουν τα κόκαλά τους στην Πίνδο* είναι πάνοπλοι. Ίσως οι μηχανοκίνητες δυνάμεις των φασιστών να έχουν διανύσει ήδη το 1/3 του δρόμου προς την Αθήνα. η Νορβηγία. δεν φαίνονταν 3. το Βέλγιο και το Λουξεμβούργο. Αλλά αυτοί οι μι­ κρόσωμοι Έλληνες. Οι Βρετανοί. η Πολωνία.3 Ο Αμερικανός ανταποκριτής των New York Times στην Ελλάδα.10. Όχι εντε­ λώς αναίτια όπως συνήθως παρουσιάζεται. Οι εισβολείς δεν έχουν καμία σχέση με τις γ ε­ λοιογραφίες των ελληνικών εφημερίδων της εποχής. Στις 28 Οκτωβρίου 1940 η Ιταλία επιτίθεται στην Ελλάδα. Ο κόσμος περιμένει την επα­ νάληψη του δράματος. Ο αρ­ χιστράτηγος των ελληνικών δυνάμεων Αλέξανδρος Παπάγος μεταθέτει τις ευθύνες στον Μεταξά· «την απρόκλητον ιταλικήν επίθεσιν της 28ης Οκτωβρίου υπέστη η Ελλάς ούσα σχεδόν ανεπιστράτευτος». μισή ώρα πριν από την εκπνοή του τε­ λεσιγράφου που επέδωσαν στον Μεταξά. είπαμε.ο στα Βαλκάνια». 28. η Ολλανδία. Ακρόπο?ας. . (Hobsbawm) Οι Ιταλοί μπαίνουν στο ελληνικό έδα­ φος από τα αλβανικά σύνορα. όπως κι ο πληθυσμός των χωριών. αλλά ήθελε να ρίψωμεν μερικούς πυροβολισμούς διά την τιμήν των όπλων». προλέγει την τύχη τους. Και από την πρώτη γραμμή άμυνας ο υποστράτηγος Πετρουτσόπουλος. Οι κακόμοιροι.1959. πα­ ρακολουθώντας τους Έλληνες στρατιώτες να βαδίζουν προς το Μέτω­ πο. δεν δίνουν καμία πιθανότητα σε ελληνική νίκη. διευ­ θυντής του Γραφείου Επιχειρήσεων της 8ης Μεραρχίας Ηπείρου. Προηγουμένως έχουν υποταχθεί στους Γερμανούς η Τσεχοσλοβακία. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 23 ραυνοβόλο πόλεμο) και συνθλίβεται σε ελάχιστες ημέρες· από τα νώ­ τα της εισέρχονται για μερίδιο στη λεία και τα ιταλικά στρατεύματα. πολεμούν σκληρά και αρχικά έχουν ορισμένες επιτυχίες.

.12. 27 ιταλικές μεραρχίες με συντριπτική υπεροχή σε εφόδια. Ερήμην του στρατηγικού σχεδιασμού . όλο και βορειότε­ ρα». αλλά και ανεπαρκέστατα ντυμένες. 0 κόσμος αναθαρρεί. γράφει στην Ιστορία του ο Ρε'ιμόν Καρτιέ. Ημερολόγιο Τσιάνο. και χιλιάδες στρατιώτες με ακρωτηριασμούς από κρυοπαγήματα.4 Απίστευτο. Τον ελληνικό λαό.5 4. οπλισμό και αεροπλάνα καταδιώκονται από 15 ελληνικές μεραρχίες όχι μόνο ανεπαρκέστατα οπλισμένες. Ο πόλεμος μεταφέρεται στην Αλβανία· οι πόλεις καταλαμβάνονται η μία μετά την άλ­ λη. αλ­ λά ένδοξου τέλους». Καθενιώτης. που ενεργεί παρά τις εντολές του αρχιστρατήγου Παπάγου και δίνει την κρίσιμη μάχη στο Καλπάκι. Είναι η πρώτη ήττα του Άξονα μετά την αποτυχία της γερμανικής αεροπορίας πάνω από τη Μάγχη. Ερήμην της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας. είναι γελοίο. Το πρώτο βάρος της ιταλικής επίθεσης το σηκώνει το μικρό Απόσπασμα Πίνδου υπό τον συνταγματάρχη Κωνσταντίνο Δαβάκη και την πλάστιγγα κλίνει υπέρ του Ελληνικού Στρατού η 8η Μεραρχία υπό τον στρατηγό Χαράλα­ μπο Κατσιμήτρο. «Ο ι Έλληνες είναι γυμνοί». αλλά δεν βρήκε γιατί «το ελληνικό Γενικό Επιτελείο είχε καταλήξει στην ιδέα μιας ηρωικής αντίστασης και ενός γρήγορου. 5. καταχώριση 4. Σε μια παγωμέ­ νη Αλβανία. εκτός από τις πολεμικές απώλειες.24 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ να ανησυχούν. Δ. που έχει να δει τόσο βαρύ χειμώνα τουλάχιστον 50 χρό­ νια.ο στρατηγός Δημήτριος Καθενιώτης ερεύνησε αργότερα να ανακαλύψει μία έστω διαταγή επιθετικού περιεχομένου «να την καρ­ φιτσώσει». έως απελπιστι­ κή. Η θέση των Ιταλών γίνεται όλο και πιο δύσκολη. που πήρε τον πόλεμο στα χέρια του. που περίμεναν στην Αθήνα την είδηση της παράδοσης .ο Παπάγος ούτε το στρατη­ γείο του δεν είχε προο^θήσει στο Μέτωπο και η πρώτη του επίσκεψη εκεί έγινε μόλις στις 2 Δεκεμβρίου.1940. Είναι ηλίθιο. Μοιάζει με θαύμα. αλλά πρέπει να ζητήσουμε ανακωχή με τη μεσολάβηση του Χ ίτλ ερ ». Οι Έλληνες υπερβαίνουν τα παραδεκτά με τον πιο φυσικό τρόπο. Μετά το πρώτο ξάφνιασμα οι Έλληνες αντεπιτίθενται και από τις 22 Νοεμβρί­ ου απωθούν τον εχθρό εκτός των συνόρων τους. (Σταυριανός) Όλοι αυτοί δεν υπολόγισαν κάτι. Συνέχιζαν το βάδισμα προς Βορρά. Α χυριότζραι στρατηγιχαί φάσεις του Πολέμου 1940-1941 . Τον Δεκέμβριο ο Μουσολίνι ομολογεί την ήττα του: «Τίποτα πια δεν μπορούμε να κάνουμε. που σημαίνει.

οι οποίοι. 0 στρατηγός Σαρλ ντε Γκολ και οι Ελεύθεροι Γάλλοι του κυριολεκτικά παραληρούν: «Ποτέ από την εποχή της Σαλαμίνας η Ελλάδα δεν βρέ­ θηκε σε τέτοιο ύψος». Ανεπαρκή μέτρα από έναν ανεπαρκή κυβερνήτη. Ακόμη και αν του άξιζε δημόσιος στραγγαλισμός για το πνίξιμο των ελευθεριών του Έλληνα πολίτη και το γελοίο καθεστώς που επέβαλε. . τους έλεγε κομπάζοντας ότι οι σημερινοί Έ λ­ ληνες είναι απόγονοι των Δωριέων. έκανε ορισμένες προσπάθειες αποφυγής του πολέμου και ορισμένες κινήσεις προετοιμασίας. τουλάχιστον όσο και οι έφεδροι· και μάλιστα είχε αναλογι­ κά τις μεγαλύτερες απώλειες. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 25 Για πρώτη φορά μετά το 1821 η Ελλάδα βρίσκεται και πάλι στο επίκεντρο του παγκόσμιου ενδιαφέροντος· «το θέαμα του Έλληνα Δα­ βίδ να καταβάλλει τον Ιταλό Γολιάθ προκάλεσε τον παγκόσμιο θαυ­ μασμό». λέει ο χιτλερικός υπουργός Άλμπερτ Σπέερ. στηριζόμενος στις ρατσιστικές του θεωρίες. και ο Χίτλερ. αυτή τη μικρή γωνιά. (Λάμψας) Στη Γερμανία έχουν μείνει έκπληκτοι με το ελληνικό φαινόμενο. Μ έρες ) Στις ΗΠΑ οι σύγχρονοι Έλληνες παρομοιάζονται με αρχαίους θεούς. που δεν διστάζει να μετατρέψει σε τέλμα τη νικηφόρα προέλαση του Ελληνικού Στρα­ τού στην Αλβανία για να μην προκαλέσει τη χιτλερική μήνιν. όλη η ιστορία του κόσμου κοιτάζει την Ελλάδα. κατά τον Χίτλερ πάντα. Η αιωρούμενη καταγγελία ότι οι μόνιμοι αξιωματικοί δεν πολέμη­ σαν στην Αλβανία είναι παντελώς ανυπόστατη.ΑΡΗΣ. «Τόσο ο Χίτλερ όσο και οι στρατιωτικοί του κατελήφθησαν από θαυμασμό». «Όλη η γης.Μεταξάς σαν αλλοεθνής που δεν ενδιαφέρθηκε για την άμυνα της χώρας. Επίσης είναι παράλογο να αντιμετωπί­ ζεται ο . ήταν Άρειοι και ινδογερμανική φυλή. Στα γαλλοϊταλικά σύνορα αναρτάται μια χιου­ μοριστική επιγραφή: «Έλληνες στρατιώτες. η πλειονότητα των μόνιμων αξιωματικών πολέμησε. (Clogg) Στη Δύση φουντώνει ξανά ο φιλελληνισμός του περασμένου αιώνα. αυτό τον ξερό βραχότοπο». (Μαθιόπουλος. Αντίσταση) 0 στρατάρχης Ουίλσον δίνει τη δική του εξήγηση: «Εσχημάτισα τό­ τε την εντύπωσιν ότι ο πόλεμος που διεξήγετο εις την Αλβανίαν ήτο πόλεμος του λαού». «Προσπα­ θούσαν μόνο να βρουν την ερμηνεία. Σίγουρα δεν ήσαν αυτά που έπρεπε· αλλά ούτε και ο ίδιος ήταν αυτός που έπρεπε. (Σεφέρης. Αντίθετα με τα κορυ­ φαία στρατιωτικά κλιμάκια. αλτ! Εδώ αρχίζουν τα γαλ­ λικά σύνορα». Στις φλέβες των Ελλήνων έρεε ινδογερμανικό αίμα και οι Δωριείς ήσαν οι θεμελιωτές του γερμανικού πολιτισμού».

και συνταγματάρχες αποφασισμένοι να πολεμήσουν αναλαμβάνουν τη δι­ οίκηση μεραρχιών. Η αντίστοιχη υπόσχεση του Χίτλερ προς την Τουρκία να της παραχωρήσει τη Δυτική Θράκη δεν πείθει τους Τούρκους. αδερφού του βασιλέα Γεωργίου.26 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ ΠΟ ΥΛΟΣ Νέα Τάξη (2) Αυτό που επιδίωκαν οι Βρετανοί έγινε* έβα?^αν φωτιά και στα Βαλ­ κάνια. Η ιδέα αντίστασης στους Γερμανούς τους έχει γονατίσει και ορισμένοι στρατηγοί προβαίνουν στο απίστευτο· υποβάλλουν τις πα­ ραιτήσεις τους. επαναφέροντας την πα­ λινωδούσα χώρα στο στρατόπεδό τους. Μετά την καταθλιπτική αυ­ τήν περιοδεία επακολουθούν σαρωτικές αλλαγές ηγετών· στρατηγοί αντικαθίστανται ως ηττοπαθείς. (Ζαούσης) Σε επίσκεψη του διαδόχου πρίγκιπα Παύλου. οι διοικητές και τα επιτελεία των μεγάλων μονάδων είχαν διαβρωθεί από γερμανοπληξία». Η Βέρμαχτ ανακοινώνει κομπάζοντας ότι για αυτήν την επιτυχία το τίμημα που πλήρωσε ήταν μόνο 150 νεκροί και 400 περί­ που τραυματίες* Γιουγκοσλάβοι αιχμάλωτοι 6. «Λίγο πολύ. με δέλεαρ το διαρκές όνειρο: τη Θεσσαλονίκη. υπογράφοντας μυστικό πρωτόκολλο. με ελάχιστες λαμπρές εξαιρέσεις. Η Γιουγκοσλαβία δεν μπόρεσε να ανταποκριθεί στις συμμαχικές προσδοκίες* ο στρατός της. αν και πλησίαζε το 1. δημοσίως για «λόγους υγείας». να ταχθούν ανοιχτά με το μέρος του. Ταυτόχρονος γερμανικός στόχος στις 6 Απριλίου 1941 η Ελλάδα.000 στρατιώτες. στο Αλβανικό Μέτωπο δημιουργούνται πρωτοφανή επεισόδια μεταξύ του διαδόχου και των ηγετών του στρατού. λύ­ γισε αμέσως. που καιροσκοπούν.000 άνδρες. 0 Παύλος μόνο κατά την επίσκεψή του στην έδρα του στρατηγού Γεωργίου Τσολάκογλου συναντά κάποιον διατεθειμένο να πολεμήσει* τον στρατηγό που θα παρέδιδε τη χώρα. Άθλος των Βρετανών πρακτόρων είναι το αντικυβερνητικό πραξι­ κόπημα που προκαλούν την τελευταία στιγμή. Η Γιουγκοσλαβία είχε προ­ σχωρήσει στον Άξονα. Ο Χίτλερ δεν μπορεί να επιτρέψει να τρωθεί άλλο το γόητρο του Άξονα. Η αναμενόμενη γερμανική επίθεση στην Ελλάδα πανικοβάλλει κυ­ ριολεκτικά τους διοικητές και τα επιτελεία των μεγάλων ελληνικών μονάδο:>ν.000 αξιωματικοί και 340. Οι Γερμανοί επιτίθενται πρώτα στη Γιουγκοσλαβία.000. Ο πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας Ουίνστον Τσόρτσιλ δεν επιθυμεί τη στρατιωτική εμπλοκή της χώρας του σε μια χαμένη υπό­ .

] Αυτό που ο Ουίλσον ονομάζει κατ’ ευφημισμό “ αδιακρισία'* μόνο εσχάτη προδοσία μπορεί να χαρακτη­ ρ ισ τεί». Οι περισσότεροι στρατιωτικοί ηγέτες ζητάνε συνθηκολόγηση με τη Γερμανία εκλιπαρώντας ή απειλώντας τους πάντες.είναι οι σχέσεις της Αγγλίας με τις ΗΠΑ. αλλά στις αρ­ χές Μαρτίου αποβιβάζονται στην Ελλάδα μόλις 53. Ενώ η ελληνογερμανική σύγκρουση μαίνεται. αντιμετωπίζει άμεσο κίνδυνο κύκλωσης από Ιταλούς και Γερμανούς και υποχωρεί ασύντακτα. Οι Βρετανοί θα μιλήσουν αρκετές φορές για προδοσία· και έχουν δίκιο.υπάρχει πληρο­ φορία πως μερικοί απ’ αυτούς αρνήθηκαν να φύγουν με άδεια μόλις πήραν τις διαταγές και βρίσκονται ακόμη στις θέσεις τους. (Richter) .000 άνδρες. Ανάστατοι κι αγανακτισμένοι στρατιώτες [. Ένας πρόσθετος λόγος που αναγκάζει τον Τσόρτσιλ να βοηθήσει την Ελλά­ δα -έστω και για τα μάτια.ΑΡΗΣ. Ο νικηφόρος στρατός του Αλβανικού Μετώπου.. σε πανικόβλητα μπουλούκια. Εκεί υπάρχει ισχυρό ελληνοαμερικανικό λόμπι και ευρύτερο φιλελληνικό αίσθημα γιγαντωμένο από τις ελληνικές επιτυχίες στην Αλβανία· ο αντίκτυπος θα ήταν μεγάλος αν η μικρή σύμμαχος χώρα αφηνόταν στην τύχη της. για να μη δημιουργηθούν αντιζηλίες.. που είχε αφεθεί ακάλυπτος. ανακαλεί τη διαταγή και κατηγορεί τον Παπαδήμα για εσχάτη προδοσία.000 άνδρες. Η εσωτερική κατάσταση είναι τραγική. Τα παιδιά δεν μπορούν να το καταλάβουν . [. χωρίς να πουν τίποτα. 0 Βρετανός υπουργός Εξωτερικών Άντονι Ίντεν υπό­ σχεται 100. ο υφυπουργός Στρατιωτικών Νικόλαος Παπαδήμας πλαστογραφεί μια άσχετη διαταγή της κυβέρνησης και τη μετατρέπει σε διαταγή παροχής αδειών σε αξιωματικούς και στρα­ τιώτες που πολεμάνε.] Αυτή η αισχρή διαταγή περιείχε και την πρόσθετη υπόδειξη ότι οι άντρες έπρεπε να πάνε ήσυχα στα σπίτια τους. καίριες θέσεις εγκαταλείπονται.. Είναι βέ­ βαια ταλαιπωρημένοι. μα για πολιτικούς λόγους είναι δύσκολο να την αποφύγει. Το Μέτωπο έχει υπονομευτεί εκ των ένδον. [. Πολύ κομψά ο στρατάρχης Ουίλσον ονομάζει αυτήν την αθλιότητα «αδιακρισία».. αλλά δεν αντιλαμβάνονται γιατί τους δόθηκαν άδειες. 142 άρματα και 650 πυροβόλα. Ο Αμερικανός δημοσιογράφος Λερντ Άρτσερ μιλάει ευθέως για τη συγκεκριμένη ενέργεια: «Υπάρχει κάτι που η κοινή γνώμη δεν κατα­ λαβαίνει.. Ο νέος πρωθυπουργός Αλέξανδρος Κορυζής που διεδέχθη τον θανόντα στις 29 Ιανουαρίου 1941 Μεταξά. Μονάδες σκορπί­ ζονται προτού πάρουν επαφή με τον εχθρό· σχέδια δεν εφαρμόζονται. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 27 θεση.] εμφανίζονται αδειούχοι στους δρόμους της Αθήνας και στα γύρω χωριά..

(Λάμψας) Οι Γερμανοί δεν πιστεύουν αυτό που τους συμβαίνει.. όπου αυτοκτονεί.. [.] Προεκλήθησαν ως εκ τούτου συγκρούσεις εξ εγγυτάτης αποστάσεως.] Οι Έλληνες αμύνθηκαν με λύσσα και το ηθικό τους ήταν ακλόνητο... τόσο πείσμονες και έντονοι όσο δεν είχαν λάβει μέχρι τούδε χώραν εις κανέν άλλο πολεμικόν θέατρον». που τον κατηγορεί ότι έχασε τον έλεγχο της κατάστασης· ο Κορυζής του φιλάει το χέρι και φεύγει για το σπίτι του. ε ί­ ναι οι καλύτεροι πολεμιστές όλων των εποχών. Αλλά πόσο λίγοι ε ί­ να ι!». [. αλλά. ο λαός δεν λυγίζει· στην πρωτεύουσα οργανώνονται διαδηλο^σεις με αντιγερμανικά συνθήματα. 0 Αμερικανός πρέσβης στην Ελλάδα Μακβί με­ ταδίδει ενθουσιασμένος στις ΗΠΑ: «Ο ι Έλληνες αποδείχτηκαν μεγάλοι μαχητές και ξεπερνούν στη Γραμμή Μεταξά εκείνα που ήδη έκαναν εναντίον των Ιταλών. Οδηγούν μπροστά του έναν . «χρειάστηκε να πολεμήσουμε σκληρά για κάθε μέτρο εδάφους. Είναι φανερό πως εκτός των καμφθέντων και μια πέμπτη φάλαγ­ γα της Νέας Τάξης ενεργεί υπέρ των Γερμανών στα στρατιωτικά και πολιτικά κλιμάκια. όπως παραδέχονται. ενώ εργατικά σωματεία απευθύνονται στην κυβέρνηση και ζη­ τούν την άδεια να φτιάξουν οδοφράγματα για να υπερασπιστούν την Αθήνα. Αντιθέτως. όμως οι πολεμιστές στα οχυρά του Μακεδονικού Με­ τώπου σώζουν την τιμή της χώρας.. [. (Richter) 0 Καρτιέ γράφει πως «ο ι Έλληνες είναι αλλιώτικοι πολεμιστές από τους Γιουγκοσλάβους. Ένας Γερμα­ νός αξιωματικός ζητάει να δει τον επικεφαλής αξιωματικό ενός πολυ­ βολείου που του θέρισε πάνω από 200 άνδρες και παραδόθηκε μόνο αφού εξαντλήθηκαν τα πυρομαχικά του. Ο πρωθυπουργός Κορυζής εκθέτει τα γεγονότα στον βασιλέα. Η Γραμμή δεν κάμπτεται πουθενά». Οι Γερμανοί μπορεί να έχουν διαβρώσει και να έχουν τρομοκρατή­ σει την ηγεσία.28 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Δυστυχώς το περιστατικό δεν είναι μεμονωμένο. από τα οποία δεν λείπει και το χιούμορ: .Κάτω ο μπογιατζής! Πλήθος πολιτών δηλώνουν εθελοντές για το Ελληνογερμανικό Μέ­ τωπο. Οι απώλειες των Γερμανών είναι με­ γάλες και τους οδηγούν σε ωμότητες ή σε ιπποτισμούς. με αυτούς τους ακατάβλητους στρα­ τιώτες να τους κυνηγούν ακόμη και μέσα στις στοές των οχυρών που εισχωρούν· να πετάγονται και να τους επιτίθενται με τη λόγχη ακόμη και τραυματίες από τα φορεία.. Ίσως.] Άγριες κατά ξηράν και αέρα έφοδοι δια­ δέχονται η μία την άλλη πάνο:> στη Γραμμή Μεταξά. Άγριες μάχες σώμα με σώμα. με το εκπληκτικό θάρρος που δείχνουν. Η γερμανική υπεροχή είναι συ­ ντριπτική σε άνδρες και δύναμη πυρός.

και ο στρατηγός Τσολάκογλου εξουσιοδοτείται να υπο­ γράψει την παράδοση. 0 Γερμανός του δείχνει τους νεκρούς λέγοντας: «Τούτο το μακελειό είναι δικό σου έργο. τη Συρία και ίσως την Περσία. βάσει μυ­ στικής συμφωνίας. με χαιρετούσαν σαν ήρωα νικητή κι όχι σαν τον διοικητή ενός στρατού που εγκαταλείπει. Η ευφυΐα του στρατάρχη Ουίλσον αποτρέπει μια παραλίγο κα­ ταστροφή. να τους επιθεω­ ρήσει τιμητικά ο Έλληνας αξιωματικός του οχυρού που εκάμφθη. αν βγουν στον Πόλεμο. τον Δημήτρη Ίντζο. το Ισραήλ. Όταν αρχίζει η επική Μά­ χη της Κρήτης. που αργότερα θα επιχειρήσουν να τη διαψεύσουν.. Οι νικητές των Ιταλών και οι ήρωες του Γερ­ μανικού Μετώπου. δεν είχε φροντίσει για τους ξένους που πολεμούσαν στο έδαφος της. Η Κρήτη καταλαμβάνεται με βαρύτατο γερμανικό τίμημα. οι βασιλείς μεταφέρονται στο Κάιρο· οι Βρετανοί αρνούνται την επίσημη εγκατάστασή τους στην Κύπρο. Μια νέα μ ι­ κρή Δουνκέρκη επαναλαμβάνεται επί ελληνικού εδάφους για το βρε­ τανικό εκστρατευτικό σώμα που ήρθε να βοηθήσει και έμεινε ακάλυ­ πτο. μας έραιναν με λουλούδια φωνάζοντας να ξαναρθείτε γρήγορα και ευχαριστούμε για τη βοήθειά σας». Οι στρατηγοί όχι. όπου λίγο έλειψ ε να τους πάρουν με τις πέτρες. Οι Βρετανοί και οι Γερμανοί είναι μάλλον οι μόνοι που εκτίμησαν το φρόνημα λαού και στρατού.ΑΡΗΣ. Βασιλική οικογένεια και κυβέρνηση καταφεύγουν στην Κρήτη. Οι στρατιώτες αντέχουν. 0 Τσόρτσιλ θεωρεί πως. Λίγο πιο μακριά ένας άλλος Γερμανός επικεφαλής παρατάσσει για τους ίδιους λόγους τους άνδρες του. την οποία προο­ ρίζουν για δώρο στους Τούρκους. Μου σκότωσες τους καλύτερους στρατιώτες μου. [. που θα στιγμάτιζε την Ελλάδα. θα μπορούσαν να έχουν κατακτήσει την Κύπρο. αφού η ηγεσία της.] Σαν περνούσα μέσα από την πόλη. έχουν επιδοθεί σε έναν πανικόβλητο αγώνα φυγής στα μετόπισθεν.. εγκαταλελειμμένοι από την ηγεσία τους. Φώναζαν ζήτω. Σ ε συγχαίρω». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 29 απλό λοχία. Και διατάσσει να τον εκτελέσουν. με τις δυνάμεις που έχασαν οι Γερμανοί στο ελληνικό νησί. Παραμερίζουν τον αρ­ χιστράτηγο Παπάγο και την αξιοθρήνητη παθητικότητα στην οποία έχει περιέλθει. Είναι όμως πέραν πάσης αμφιβολίας ότι εκτός από την Κύπρο προ­ σφέρουν στην Τουρκία και τα Δωδεκάνησα με τη συγκατάθεση του Στάλιν· οι Έλληνες θεο^ρούνται δεδομένοι. το ηθικό του ελληνικού λαού ποτέ δεν κλονίστηκε. και υψώνει τη γερμανική σημαία μόνο μετά την αποχώρηση του ελληνικού τμήματος. προτού συνθηκολογήσει. . Γράφει ο στρατάρχης Ουίλσον: «Αν η πολιτική κατάσταση κατέρρευσε στην Αθήνα.

Hein. F. που μόλις έχει γυρίσει και αυτός από το Μέτωπο. “Der Sieg im Sudosten”. Κάνει και μια σημαντική εξαίρεση. Τα λόγια του όμως ηχούν τιαράδοξα. Κόκ­ κινου 1942-1945. που εξοργίζει τους ταπεινωμένους Ιταλούς: « Γ ι ’ αυτό. Θανάσης Κλάρας. στην οδό 3ης Σεπτεμβρίου κοντά στην Ομόνοια. . Σε ένα από αυτά. μια μεγάλη ομάδα στρατιωτών διαμαρτύρεται για τον ξυλοδαρμό ενός συναδέλφου τους από κάποιον αστυνομικό. και από εκεί να συνεχίσουν τον αγώνα. λέει τα ίδια σε μια ομάδα πολιτών που συγκεντρώνει τη νύχτα της 15ης Μαΐου σε ένα αλσύλλιο της Καισαριανής. Η εξωτερική του εμφάνιση δεν τους κάνει καμιά εντύπωση. Κέδρου Η Ελληνική Αντίστα­ ση 1940-’44. Ούτε ρωμαλέος είναι ούτε καλοντυ­ μένος* ένας απλός δεκανέας. Σίγουρα πολλοί τον θεωρούν παράφρονα. ο φλογερός κήρυκας. Αλλά ο κ. Τα επεισόδια δεν λείπουν. Μέσα στη φασαρία ένας άνδρας με πολιτικά ανεβαίνει σε κάτι σκαλιά και αρχίζει να τους μιλάει. Τα χρόνια της κρίσης. από το βιβλίο του Κ. από εκτίμηση για την ανδρεία στάση αυτών των στρατιωτοί>ν. Τους λέει να κρατήσουν τα όπλα τους γιατί ο πόλεμος δεν τελείωσε· μόλις τώρα αρχίζει. / Επίσημα κείμενα υπουργείου Εξωτερικών V Ράιχ.6 Η συνθηκολόγηση στέλνει χιλιάδες απελπισμένους Έλληνες στρα­ τιώτες στην Αθήνα· άλλοι δεν έχουν τρόπο να γυρίσουν στον τόπο τους. οι Έλληνες αιχμάλωτοι αφέθηκαν και αφήνονται αμέσως ελεύθεροι». από το βιβλίο του Αντρ. Τριγυρνούν ανέστιοι και ρακένδυ­ τοι στους δρόμους μιας πρωτεύουσας που περιμένει με αγωνία την είσοδο του κατακτητή.30 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Και ο Χίτλερ στις 4 Μαΐου 1941 σε λόγο του στο Ράιχσταγκ: «Η ιστορική αμεροληψία με υποχρεώνει να διαπιστώσω πως απ’ όλους τους αντιπάλους που μας αντιτάχθηκαν ως αυτή τη μέρα μόνο ο Έ λ­ ληνας στρατιώτης μπόρεσε να πολεμήσει με ανδρεία και περιφρόνη­ ση προς τον θάνατο ίση με τη δική μας». συνεχίζει να τους παροτρύνει να επιστρέφουν στα χωριά τους. 6. Το επεισόδιο παίρνει δια­ στάσεις καθώς μαζεύονται όλο και περισσότεροι στρατιώτες για συ­ μπαράσταση. άλλοι δεν έχουν καν πού να πάνε. Οι άνδρες τον παρακολουθούν με δυσπιστία να τους αναπτύσσει τον έναν και μοναδικό τρόπο αντίστα­ σης που βλέπει* τον ένοπλο αγώνα. Λίγες ημέρες μετά την είσοδο των Γερμανών.

. Δεν τον πιστεύουν. Η ψυχοτονωτική ιστορία του στρατιώτη που πέφτει τυλιγμένος με τη σημαία δεν αποδείχτηκε ποτέ. Σύσσωμη. αργότερα την ίδια εκείνη μέρα. Η όλη επιχείρηση παρέμεινε άγνωστη στο γερμανόφιλο επιτελείο της κυβέρνησης Μεταξά για ευνόητους λόγους. Ο στρατηγός Τσολάκογλου σχηματίζει κυβέρνηση επιλέγοντας στελέχη από ένα πλήθος στρατιω­ τικών και πανεπιστημιακών που συνωστίζονται προς υπουργοποίηση. τυλίχτηκε με την ελληνική σημαία και αυτοκτόνησε πέφτοντας από τον βράχο». Κλάρας τούς μιλάει για αντάρτικο στα βουνά. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 31 Το αντάρτικο. Η πρόβλεψη του Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ. «σ ε κάθε χώρα θα βρούμε αρκετά ιδιοτελή καθάρματα». μπήκαν στην πόλη και πρόσταξαν τον φρουρό της Ακρόπολης να κατεβάσει την ελληνική σημαία.ΑΡΗΣ. (Κανελλόπουλος) Οι Αγγλοι έχουν και πάλι προνοήσει. Εκείνος υπάκουσε. Οι ίδιοι άνθρωποι που υπηρέτησαν τη βασιλική δικτατορία της 4ης Αυ­ γούστου γίνονται πρόθυμοι υπηρέτες και των κατακτητών. Έμειναν κλειστά κι όταν οι Γερμανοί.] δεν είχε οργανώσει στην Αθήνα ούτε έναν πυρήνα που να χρησιμεύσει σαν σύνδεσμος με το ελεύθερο κράτος που θα ’φεύγε. ιδεολογικού πρωθιερέα του ναζισμού. Η γερμανική πολεμι­ κή μηχανή έχει ισοπεδώσει την Ευρώπη. Με την έναρξη του Πολέμου ένα βρετανικό τμήμα ειδικών αποστο­ λών ήρθε στην Ελλάδα και εκπαίδευσε πάνω από 300 Έλληνες. Το νέο ’21 όπως επαναλαμβάνει κάθε λίγο. αλλά τους αρέσει να τον ακούνε. Ένας από τους Άγγλους εκπαιδευτές π ε­ ριγράφει την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα: «Ο ι δρόμοι ήταν έρη­ μοι και τα παραθυρόφυλλα κλειστά. (Hammond) Ο θρύλος της αδούλοοτης πόλης αρχίζει από τους φλεγματικούς Άγ­ γλους. η επί τέσσερα χρόνια παροπλισμένη πολιτική ηγεσία της χώρας δη­ . Ψυχική αποστράτευση Οι Γερμανοί καταλαμβάνουν μια χώρα που έχει εγκαταλειφθεί στην τύχη της. επαληθεύεται πλήρως και στην Ελλάδα. ότι απόλυτο μ ’ άλλα λόγια ήταν το χάος που άφηνε πίσω». αν και συχνά επανέρχεται. Τα λόγια του δεν φαίνεται να έχουν λογική. [.. Η Αθήνα και ολόκληρη η Ελλάδα έχουν πλημμυρίσει από πάνοπλες στρατιές και ο κ. «Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου δεν είχε προετοιμάσει τ ί­ ποτα για το ενδεχόμενο της κατοχής. απο­ κλειστικά αντιπάλους της δικτατορίας. στη χρήση ασυρμάτου και εκρηκτικών για την περίπτωση κατοχής της χώρας.

4..] χρειάζεται και η ψυχική αποστράτευσις των Ελλήνων». (Η Καθημερινή . 0 λαός όχι μόνο «είνα ι πενήντα χρόνια μπροστά» (Λένιν) από την κυβέρνησή του.1940 «Ο πό­ λεμος ετελείο^σε.. που έριχναν τα τσιγάρα.] Με την ψυχικήν αποστράτευσιν θα αισθανθώμεν την λύτρωσιν».κ. 30 Απριλίου 1941) κ. που ορκίζει τους πάντες και συνδιαλέγεται με τους πάντες.. Ο αρχιεπίσκοπος αρνείται.ο. «Διά την πραγματικήν ειρήνευσιν [. επειδή βοήθησαν Βρετανούς αιχμαλώτους να δραπετεύσουν. απ’ τα οποία κέρδιζαν το ψωμί τους. ( Εστία .32 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ λώνει την ικανοποίησή της για το νέο κυβερνητικό σχήμα και καλεί τους Έλληνες να υπακούσουν λες και το πρώτο ζητούμενο είναι η παθητικότητά τους. Η ευχάριστη έκπληξη έρχεται από τη θρησκευτική ηγεσία. η γερμανόφιλη πλευρά με τον υπουργό Στρατιω τι­ κών στρατηγό Γεώργιο Μπάκο σχεδιάζει τη συγκρότηση ελληνικής λε­ γεώνας που θα πολεμήσει στο πλευρό των χιτλερικών κατά της Σο­ βιετικής Ένωσης. εξαιτίας της έντονης ιταλικής αντίδρασης και της δυναμικής απάντησης των Ελλή­ νων αντιστασιακών [ανατίναξη των γραφείων της γερμανόδουλης ΕΣΠΟ (Εθνικο-Σοσιαλιστικής Πατριωτικής Οργάνωσης) κ. Η Ελλά­ δα θα πληρώσει με αιματηρούς αγώνες το -απίστευτο για την εποχή- . αλλά έχει και άλλο ήθος.. Μολονότι μουδια­ σμένος αρχικά. 29. Ο πρώτος Στρατιωτικός Διοικητής της Ελλάδας στρατηγός Γκέοργκ φον Στούμε επισκέπτεται τον αρχιεπίσκοπο Χρύσανθο και του ζητάει να τελέσει δοξολογία στη Μητρόπολη για την είσοδο των Γερμανών στη χώρα. επηρεάζει κι αυτός την ιστο­ ρία των ανθρωπίνων σχέσεων* όχι όμως με τον ίδιο τρόπο όπως οι πο­ λιτικοί ούτε για τους ίδιους λόγους». Στην Κατοχή το προϋπάρχον σχίσμα λαού και ηγεσίας γίνεται άβυσσος.]. [. (Woodhouse) Στο άλλο άκρο. «Σ το εξής δεν πρέπει να σκέπτεται κανείς την Ελλάδα χωρίς να φέρει πρώτα στον νου του εκείνες τις γυναίκες που πήραν τις σκούπες απ’ τα χέρια των Βρετανών αιχμαλώτων που σκούπιζαν τους δρόμους για να κάνουν στο πόδι τους αυτήν τη δουλειά* τα χαμίνια των δρόμων. 0 Χρύσανθος αντικαθίσταται σε λίγο από τον ευπροσάρμοστο Δαμα­ σκηνό. Οι λογοκρινόμενες εφημερίδες πλειοδοτούν σε πα­ ρόμοιες παραινέσεις. όπως είχε αρνηθεί να τους υποδεχτεί μαζί με τον στρατηγό Χρήστο Καβράκο και τον δήμαρχο Αμβρόσιο Πλυτά· ούτε δέχεται στη συνέχεια να ορκίσει την κυβέρνηση Τσολάκογλου.λπ. μέσα στα φορτωμένα με Βρετανούς αιχμαλώτους καμιόνια κα­ θώς περνούσαν* τις οικογένειες που πέθαναν στο στρατόπεδο του Χα'ιδαρίου. Ευτυχώς το σχέδιο δεν προωθήθηκε. Όταν ο απλός λαός κάνει τέτοιες πράξεις. αγνοεί τις κυβερνητικές νουθεσίες και απειλές και προ­ σπαθεί να βοηθήσει τους Βρετανούς στρατιώτες που δεν πρόλαβαν να διαφύγουν.

Κομιντέρν ή Γ' Διεθνής).χ. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 33 προνόμιο να είναι η μόνη χώρα που ούτε ένας στρατιώτης της δεν πο­ λέμησε στο πλευρό του Άξονα και οι πολίτες της εξαιρέθηκαν από την υποχρεωτική εργασία στη Γερμανία. θέση δεν υπήρχε παρά μόνο για στρατιώτες». απομακρύνοντας σοσιαλιστικά και εργατικά κόμματα.Ελληνικό Τμήμα της ΚΔ. (Clausewitz) Επαναστάτες Το ελληνικό Κομουνιστικό Κόμμα διαθέτει αυτό που στερούνται τα άλλα κόμματα· την ιδεολογία.ΑΡΗΣ. και δημιούργησαν κατά τα πρότυπα του λενινιστικού κόμματος μια ελίτ «επαγγελματιώ ν επαναστατών» πλήρους απασχόλησης γιατί «στην επικείμενη μάχη. Όπως γράφει ο Έρικ Χόμπσμπαουμ. τα φρικαλέα εγκλή­ ματα και οι δηώσεις της υπαίθρου δικαιώνουν εκείνους που θεωρούν τη Βέρμαχτ τον ειδεχθέστερο στρατό που συγκροτήθηκε ποτέ στην Ευρώπη. καθώς . Αλλά τα ολοκαυτώματα των ελληνικών χωριών. Κομουνιστικό Κόμμα Ελλάδας . οι Σοβιετικοί διέσπασαν το διεθνές ερ­ γατικό κίνημα. Αλλά πάσχει από την ίδια ασθένεια με τα υπόλοιπα· την εξάρτηση. δηλαδή τη Σοβιετική Ένωση. Οι όροι εισδοχής στην Κομιντέρν είναι άτεγκτοι. Η Κομουνιστική Διεθνής (ΚΔ. είναι η πολυεθνική της επανάστασης. «Ο ι υψηλά πολιτισμένοι λαοί διεξάγουν και μπορούν να διεξάγουν πολέμους εξίσου θηριώδεις με κείνους που ονομάζονται βάρβαροι». Μόνο που όλα αυτά ήσαν ένας ρητορικός υπερεπαναστατισμός της Κομιντέρν αφού «στην πράξη το κίνημα ούτε ανέμενε ούτε ήταν προ­ ετοιμασμένο να καταλάβει την εξουσία οπουδήποτε». Τα κομουνιστικά κόμματα που γίνονται δεκτά θεωρούνται «τμ ή ­ ματα» της Κομουνιστικής Διεθνούς και αυτό συνοδεύει υποχρεωτικά τον τίτλο τους· π. οι ομαδικές εκτελέσεις αθώων. 0 καίριος ιστορικός και κοινωνικός ρόλος του ελληνικού ΚΚ ευτελίστηκε σε σοβιετικού ακολούθου. Προηγουμένως κάθε κόμμα έχει αποδεχτεί 21 σκληρούς όρουςο 16ος επιτάσσει: «Όλες οι αποφάσεις των συνεδρίων της ΚΔ. Ένας μύθος που έντεχνα προώθησε η γερμανόφιλη αστική τάξη για αντίβαρο στην αγγλική καταδυνάστευση είναι ο σεβασμός των «π ο λι­ τισμένων» Γερμανών προς την Ελλάδα. μετατρέπουν τον διεθνισμό σε βρόχο. Η πρόσδεση και η άκριτη υποταγή του στην Κομουνιστική Διεθνή. που ιδρύθη­ κε το 1919 από τον Λένιν.

«Το “ κόμμα νέου τύπου'" του Λένιν -τρομερή καινοτομία της κοι­ νωνικής μηχανικής του εικοστού αιώνα. ότι «μπορεί να γίνει πραγματικότητα όταν το κάθε έθνος είναι απόλυτα κυρίαρχο στο σπίτι του». ότι το Κόμμα δεν θα μπορέσει να εκπλη­ ρώσει τον επαναστατικό ρόλο του «αν δεν είναι οργανωμένο κατά τον πιο συγκεντρωτικό τρόπο. και να το συμμορφώ­ σουν με τον 12ο όρο της ΚΔ. και ολοκληρωτική συ­ γκέντρωση στην εκτέλεση των κομματικών αποφάσεων με κάθε τίμη­ μα». κάπως αόριστα είναι η αλήθεια. Το ελληνι­ κό Κομουνιστικό Κόμμα μετατρέπεται σε καθαρά λενινιστικό* ένα συ­ μπαγές σώμα ολοκληρωτικά αφοσιωμένων και πειθαρχημένων ακτιβιστών. Νέοι αγώνες αρχίζουν μεταξύ των στελεχών που αναδείχτηκαν εδώ και εκείνων που ήρθαν από τη Μόσχα. δεν ασκεί αναμφισβήτητη επιβολή». πα­ ρόμοια με τη στρατιωτική πειθαρχία. Η χειραγώγηση του Κομουνιστικού Κόμματος Ελλάδας δεν ήταν απλή ούτε αναίμακτη. Αποστολή τους είναι να μπολσεβικοποιήσουν το ΚΚΕ. Υπάρχουν στο Κόμμα αυτοί που πιστεύουν στην αντιγραφή του σοβιετικού επαναστατικού μοντέλου και αυτοί που το αντιμετωπίζουν κριτικά και θέλουν. Όσοι αμφισβητούν το σοβιετι­ κό μοντέλο απομονώνονται.συγκρίνεται με την ανακάλυ­ ψη των χριστιανικών μοναστικών και άλλων ταγμάτων στον Μεσαίω­ να.34 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ και της Εκτελεστικής Επιτροπής είναι υποχρεωτικές για όλα τα κόμ­ ματα που ανήκουν στην Κομουνιστική Διεθνή». επειδή το Κόμμα μπορούσε να εμπνέει (και να επιβάλ­ λει) εκπληκτική αφοσίωση και αυτοθυσία στα μέλη του. Εννοείται πως η μαρξιστική προϋπόθεση του διεθνισμού. πολύ περισ­ σότερο από στρατιωτική πειθαρχία και συνοχή. (Hobsbawm) Με υπαγόρευση της Κομιντέρν οι Κούτβηδες αναγκάζουν το ΚΚΕ να δεχτεί θέσεις που συγκρούονται με την ελληνική πραγματικότητα και την εθνική συνείδηση. φυλακίσεις. και αν ο κεντρικός οργανισμός του δεν έχει πλατιά δικαιοδοσία. η πολιτική γραμμή του ΚΚΕ να απορρέει από την ελληνική πραγματι­ κότητα. που δεν υπολογίζουν βασανιστήρια. δεν λαμβάνεται υπόψη . εξουδετερώνοντας κάθε εσωτερική αντίσταση. καταδιώκονται από τους συντρόφους τους και μερικοί πληρώνουν τη διαφοροποίηση με τη ζωή τους. οι λεγόμενοι και «Κούτβηδες». Το 1924 έρχονται από τη Μόσχα στην Ελλάδα οι πρώτοι απόφοιτοι του ΚΟΥΤΒ (Κομουνιτσέσκαγια Ουνιβερσιτά Τραβαγέρων Βαστόκ Κομουνιστικό Πανεπιστήμιο Εργαζομένων Ανατολής). εξορίες ούτε καν το εκτελεστικό απόσπασμα. αν δεν δεχθεί μια σιδερένια πειθο:ρχία. Έδωσε ακόμη και σε μικρές οργανώσεις δυσανάλογη αποτελεσματικότητα.

Αποστολίδης κ. Σιάντος στην Κατοχή. Στο τέλος του ίδιου χρόνου η Κομιντέρν. Α. εκ των οποίων αρ­ κετοί δραπετεύουν από τις φυλακές για να ανταποκριθούν στην πρό­ σκληση. που έδωσε το πρόσχημα στη δεξιά προπαγάνδα να ταυτί­ σει τον διεθνισμό με την εθνική μειοδοσία. Μόλις φτάνουν στη σοβιετική πρωτεύουσα. ο οποίος σε έκτακτες περιπτώσεις θα μπορούσε να εκλεγεί και από τον εδώ κομματικό μηχανισμό. Η Κομιντέρν επεμβαίνει με ανατριχιαστική ωμότητα. Γ. διορίζει στην καθοδήγηση του ελληνικού ΚΚ μια μυ­ στική τριμελή γραμματεία εκ των Ν. Σ. Αν και η απόφαση παρέμεινε νεκρό γράμμα έως την επίσημη αλλαγή της το 1935. όπως οι Α. Ζαχαριάδη. Μάξιμος. που υποχρεώθηκε από την Κομιντέρν να συναινέσει στην αυτονόμηση της Μακεδονίας και της Θράκης εν ονόματι των μειονοτήτων που κα­ τοικούσαν στις δύο περιοχές.ΑΡΗΣ. αφού έχουν προβεί σε εξευτελιστική αυτοκριτική για να επιζήσουν. εθνική υποχώρηση. Το τραγικό λάθος του ΚΚΕ έγινε το 1924. Έναν αριστερίστικο εξτρεμισμό. τους αφαιρούνται τα διαβατήρια. πρόκειται για μια απα­ ράδεκτη. κρατούνται εκεί και θα εκτελεστούν την εποχή των με­ γάλων σταλινικών εκκαθαρίσεων. Αργότερα δια­ φοροποιούνται για το ίδιο θέμα οι ηγετικοί Π. Χαϊτάς και οι εσο^τερικές αντιθέσεις εξακολουθούν. ο Γιώργης Σιάντος και ο Κώστας Θέος. Θ. Μιχαηλίδη. από κάθε άποψη. Το 1931.Γ. Κωνσταντινίδη (ή Ασημίδη ή Ευσταθίου) και Γ. Πουλιόπουλος.ά. Δύο μόνο διασώζονται και επιστρέ­ φουν αργότερα στην Ελλάδα. αφού το τέλος της ΕΣΣΔ προηγήθηκε του δικού του. Το ΚΚΕ γίνεται εύκολη λεία για τους πολιτικούς αντιπάλους του και κλονίζεται σοβαρά. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 35 από τους ενδιαφερόμενους. Τσίπας και 1". την πραγματική δύναμη μέσα στο ΚΚΕ την είχε πάντα μια κλειστή . έχοντας εκκαθαρίσει το κομματικό πεδίο. καλούνται στη Σοβιετική Ένωση οι ηγέτες των ανταγωνιζόμενων πλευρών γύρω στα 38 στελέχη. με βάση μια λίστα ονομάτων που συνέταξε το έμπιστο στέλεχος Γιάννης Ιωαννίδης και ενέκρινε ο φυγόδικος τότε στη Μόσχα Νίκος Ζαχαριάδης. Εκατοντάδες μέλη του οδηγούνται στις φυλα­ κές με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας* πολλά σημαντικά στε­ λέχη αποχωρούν . και τον κοινωνικό επανα­ στάτη με υποψήφιο προδότη. Οι πάντες πειθαρχούν. Είναι όμως γνοοστό πως άσχετα από το πρόσωπο του Γραμματέα. Κορδάτος. 0 Ζαχαριάδης σύντομα εκτοπίζει τους άλλους δύο και χρίεται έξω­ θεν Γενικός Γραμματέας του ελληνικού Κόμματος. Από τότε και έως τις ημέρες μας όλοι οι γραμματείς του ΚΚΕ διορίζονταν απευθείας από τη Σοβιετική Ένωση και όλοι είχαν άδοξο τέλος πλην του Χαρίλαου Φλωράκη.

«παλεύοντας για την υπεράσπιση της Σοβιετικής Ρωσίας. με ασύγκριτες οργανωτικές ικα­ νότητες και άμετρο τυχοδιωκτισμό. που διατηρούσε ιδιαίτερη σύνδεση με τη Μόσχα και αποτελούσε την πραγματική καθοδήγηση. Το ΚΚΕ εισέρχεται σε ολισθηρό δρόμο. τη «δεύτερη πατρίδα». Είναι συγκλονιστική η δήλωση του Θανάση Χατζή. ενώ εκείνοι είναι οι πρώτοι διδάξαντες· η δι­ κή τους «δεύτερη πατρίδα». Για την ελληνική παράδοση με τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα και το έντονο πνεύμα ανεξαρτησίας. Γραμ­ ματέα της ΟΚΝΕ (Ομοσπονδίας Κομουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας) και αργότερα Γραμματέα του ΕΑΜ: «Μέσα στο ΚΚΕ και στην ΟΚΝΕ εξαπλώθηκε ένας χωρίς προηγούμενο φόβος. Στο πρόσωπο του Ζαχαριάδη. Ευφυής. παράτολμος. Η διαλεκτική υποτάχθηκε στη μονολιθικότητα· η εσωκομματική δημοκρατία στην προσωπολατρία· κάθε άλλη γνώμη πέρα από τη δική του και της έμπιστης σέχτας που τον περιβάλλει ισοδυναμεί με προδοσία.οικογενειακός. Ρίζες) . επιβάλλει το μοντέλο του αφοσιωμένου κομματάνθρωπου. Το Κόμμα θα αποκτήσει μεταφυσική υπόσταση· στον βωμό της κομματικότητας πρέπει να θυσιάζεται κάθε άλλος δεσμός . δυναμικός. Κα­ τακεραυνώθηκαν για αυτό από τους πολιτικούς τους αντιπάλους ως απάτριδες και προδότες. όπως λέγανε τότε οι κομουνιστές. Το δόγμα που καθορίζει τη δράση των Ελλήνων επαναστατών. είναι πλέον δεδομένη. η διεθνής εργατική τάξη παλεύει για τη δική της λευτεριά. Η τυφλή υπακοή των μελών του ΚΚΕ στη Σοβιετική Ένωση. (Χατζής. Ο νέος Γραμματέας οργάνωσε τους συντρόφους του και εξόντωσε τη συντροφικότητα. για τη δική της επανάσταση. Κάποιες φορές τα όρια της κομματικής π ει­ θαρχίας συγχέονται με τον νόμο του ισχυροτέρου και την προσωπική εκδίκηση. είναι η Μεγάλη Βρετανία. το οποίο θα επικρατήσει από τότε. του μόνου που έμεινε ζωντανός από την πρώτη αποστολή Κούτβηδων. Φοβόντουσαν περισσό­ τερο την καθοδήγηση.ερωτικός ή φιλικός. για το δικό της μέλλον». σημείο ιδεολογικής ταύτισης και ολο­ κληρωτικής εξάρτησης από το 1830. το “ Κόμμα”. από τον ταξικό εχθρό». Ιωαννίδης. το ΚΚΕ μεταβάλλεται σε κόμμα τόσο πρωτόγονο όσο και οι εισαχθείσες άγριες σταλινικές μέθοδοι π ει­ θάρχησης των μελών του. σε αυτήν την ομάδα ανήκουν οι Ζαχαριάδης. το ΚΚΕ είχε αποκτήσει το ακριβές σταλινικό του αντίγραφο. όπως διατυπώνεται στη διάσημη φράση του Γκράμσι.36 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ ομάδα. είναι ότι. Για την κατοχική περίοδο που εξε­ τάζεται εδώ. Υπήρξε ο δαίμων του Κόμματος. Πέτρος Ρούσος και ίσως ένας δύο ακόμη.

η σχετική ευκολία με την οποία το αποδιοργάνωσε ο υφυπουργός Ασφαλείας Κωνσταντίνος Μανιαδάκης. Με την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου ο κρατούμενος από τη δικτατορία Ζαχαριάδης γράφει μια «ανοιχτή επιστολή» προς τον ελ­ ληνικό λαό και τον καλεί να πολεμήσει τον εχθρό με κάθε μέσο. φοβούμενος πλέον ότι θα μείνει μόνος απέναντι στον Χίτλερ.000 ανυποχώρητοι άνθρωποι στη φυλα­ κή ή την εξορία. Με τίποτα όμως το ΚΚΕ δεν συνιστά κίνδυνο για το καθεστώς όπως ισχυρίστηκε ο Μεταξάς· απόδειξη. συνεπείς σε αυτήν τη γραμμή.) . υποστηρίζουν το σταμάτημα του Πολέμου. έχοντας το στίγμα του δηλωσία και την περιφρόνηση των παλιών τους συντρόφων. υπέγραψε το Σύμφωνο μη Επίθεσης με τη Γερμανία με την ελπίδα να κρατήσει τη χώρα του έξω από τον Πόλεμο. Οι δηλωσίες είναι «προδότες. Χιλιάδες δεν αντέχουν· υπογράφουν και γυρίζουν στα σπίτια τους σωματικά και ψυχικά ερείπια. χαφιέδες. πεθαμένοι». Το ΚΚΕ κυριολεκτικά συντρίβεται. (Από το 1934 ο Στάλιν επιδίο^κε με μεγάλη επιμονή την αντιχιτλερική συμμαχία με τους Αγγλογάλλους. η παρουσία των Μικράσιατών προσφύγων. και την ανατροπή της δι­ κτατορίας Μεταξά. Ύψιστο κομματικό προσόν ανεδείχθη η αντοχή στο ξύλο.Σοβιετικής Ένωσης και η γνωστή θέ­ ση της Κομιντέρν «ο πόλεμος είναι καθαρά ιμπεριαλιστικός» άλλη γραμμή υπαγορεύουν. άφησε τους πάντες στον κανιβαλισμό της Ασφάλειας. αλλά οι περισσότεροι σύντροφοί του το καταγγέλλουν για χαλκευμένο. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 37 Το 1935 η συνεχιζόμενη Μεγάλη Ύφεση. αλλά εκείνοι προσπαθούσαν να κατευνάσουν με συνεχείς παραχωρήσεις τη γερμανική επιθετικότητα και να τη στρέψουν εναντίον της ΕΣΣΔ. Η διαβολικότητα του Μανιαδάκη και η δογματική ακαμψία της ηγεσίας στέρησαν από το Κόμμα πιστά και ικανά στελέχη με ανθρώπινα όρια στον σωματικό πόνο. Ο Μα­ νιαδάκης δημοσιεύει το γράμμα του. που τον θεωρούν εσωτερική ιμπεριαλιστική υπόθεση. Η Ασφάλεια χρη­ σιμοποιεί τη βενιζελικής έμπνευσης δήλωση μετανοίας και αποκήρυ­ ξης των κομουνιστικών ιδεο3ν και βασανίζει απάνθρωπα τους συλληφθέντες για να υπογράψουν. Το Σύμφωνο μη Επίθεσης της 23ης Αυγούστου 1939 Γερμανίας . η «διόρθωση» της θέσης του ΚΚΕ στο Μακεδονι­ κό και η εκλογική συνεργασία με ομάδες σοσιαλιστών προκαλούν μια κάπως μεγαλύτερη προσέλευση ψηφοφόρων (5.7%). Αυ­ τό που απομένει είναι μόνο 2. Αντί η καθοδήγηση να απαλλάξει τα απλά έστω μέλη από το «αμάρτημα» της υπογραφής. Οι λιγοστοί ελεύθεροι κομουνιστές.ΑΡΗΣ. Ο Στάλιν.

όταν μας πέφταν οι μπόμπες αποπάνω.38 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ ΠΟ ΥΛΟΣ Όταν υποδουλώνεται η Ελλάδα. εκείνοι θα τους ελευθέρωναν.. . Δεν φανταζόταν τότε ο γερο-Μάγγος ότι το πρόσωπο του μύθου του. μυθικό πρόσωπο για κάθε κομουνιστή της εποχής. [. αφού οι Σοβιετικοί είχαν συμμαχήσει με τους Γερμανούς. Με ελάχιστες φω­ τεινές εξαιρέσεις οι φρουρές των φυλακών παραδίδουν τους Έλληνες πολιτικούς κρατουμένους στους ξένους κατακτητές» ανάμεσά τους. Αρκετοί φυλακισμένοι και εξόριστοι κομουνιστές. υπακούοντας σε ένα αναι­ τιολόγητο και παράλογο κομματικό δέον. η συμπεριφορά των στελεχών της δικτατορίας δεν αλλάζει έναντι των κομουνιστών. (Hobsbawm) κ. Όπως στην Ακροναυπλία. Μια έμμεση επιβεβαί­ ωση παρέχει και ο ίδιος: «Το Γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο δεν το ε ί­ δαμε με κακό μάτι. Να γίνει συνεπής κομματικός και να ανέλθει γρήγορα στην ιεραρχία του Κόμματος. αδρανούν. που οι Γερμανοί τον στέλνουν στο Νταχάου. Όπως προκύπτει. Δεν τους αφήνει ο Μουστάκιας. Να παραμείνει ως γεωπόνος στο Δημόσιο.] Αφού ο γερο-Μάγγος. και τον Ζαχαριάδη.. Θανάσης Κλάρας (2) Μπορούσε να γίνει δικηγόρος όπως ο πατέρας του και ο μεγαλύ­ τερος αδερφός του. έλεγε: Δε θα ρίξουνε εδώ μπόμπες οι Γερμανοί. αναλαμβάνοντας πρωτοβου­ λία. όταν ήρθε η σειρά της Σοβιετικής Ένω­ σης να υποστεί τη γερμανική επίθεση. Να δει πιο σοβαρά τη δημοσιογραφία και να κάνει καριέρα σαν τον μικρότερο αδερφό του. έχει πει ότι εκεί πέρα είναι κομουνι­ στές». Εννοείται πως ο «Μουστάκιας» είναι ο Στάλιν. Μεγαλοκτηματίας στην πατρική περιουσία που του προσφέρθηκε. όπου οι κρατούμενοι κομουνιστές είχαν την τραγικότερη μοί­ ρα όλων* παραδόθηκαν από την ίδια την κομματική καθοδήγηση στους Γερμανούς με συνέπεια οι περισσότεροι αργότερα να εκτελεστούν. όπου πλεονάζουν οι αγράμμα­ τοι εργάτες. κατορθώνουν να αποδράσουν· άλλοι. ο κυρίως υπεύθυνος του δράματος Ιωαννίδης έτρεφε την ψευδαίσθηση ότι. αιφνιδιάστηκε τόσο που τρύ­ πωσε στο προσωπικό του καταφύγιο και κρύφτηκε εκεί για ημέρες φοβούμενος λαϊκή εξέγερση εναντίον της μονοκρατορίας του. «Υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι για λίγες ημέρες ο ίδιος ο Στάλιν είχε χάσει τόσο πολύ το ηθικό του ώστε ετοιμαζόταν να συν­ θηκολογήσει». Να ακο­ λουθήσει την μποέμικη ζωή των διανοούμενων φίλων του στην Αθήνα.

Κλάρας δεν είναι ούτε προλετάριος ούτε άν­ θρωπος χωρίς στον ήλιο μοίρα. που τον μυεί στις ιδέες της Οκτωβριανής Επανάστασης. Επιδιώκει την επαναστατική ανατρο­ . Ταγκόπουλου κ. Ευρώπης είναι 300 με 400 δο­ λάρια. για να γίνει κα­ λά. Μετά από μια περίοδο έντονου διαβάσματος και θεωρητικών συζητήσεων συνεχίζει να αισθάνεται ανικανοποίητος. Θανάσης Κλάρας δεν χωράει πουθενά. Και το μεγάλο ρίσκο της εποχής είναι η ιδέα της κοινωνι­ κής επανάστασης. για να επιβιώσει. Δεν τον ενδιαφέρει μια προδιαγεγραμμένη. Στο σχολείο τον ανέχονται έως το σχολαρχείο. Με τον Φίτσιο συχνάζουν στους κύκλους των νέων διανοουμένων με παρόμοιες κοινωνικές ανησυχίες* Βάρναλη. Η άναρχη συμπεριφορά του και οι νεανικές παρέες του είναι όνειδος για την εύπορη και ευυπό­ ληπτη οικογένειά του. όταν των χωρών της Δ. ρίχνεται άρρωστος στο παγωμένο ποτάμι. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 39 Όμως ο κ. της Αγγλίας 560 και της Αμερικής 690. και εγκαταλείπει τη Λαμία προκειμένου να γνωρίσει την περιπέτεια της Αθήνας. Ιστορία) Έχει σημασία ότι ο κ. που διορίζεται το 1922 ως γεωπόνος.ά. νοοτροπία και πρόσωπα και δεν μένει για πολύ. γυρίζει για λίγο στη Λαμία και μετά φεύγει πάλι για την Αθήνα* κυνηγάει πάντα τη μεγάλη περιπέ­ τεια.ξέρει πως χωρίς ρίσκο θα είναι χωρίς εν­ διαφέρον. Ήρθε στον κόσμο στις 27 Αυγούστου 1905 στη Λαμία και γίνεται διαρκής πονοκέφαλος για τους γύρω του. Βουτυρά. άνετη ζωή. Εκεί. και λόγω διαγωγής τον αποκλείουν από το γυμνάσιο* μόλις που κα­ τορθώνει να αποφοιτήσει από την Αβερώφειο Γεωργική Σχολή της Λάρισας.ΑΡΗΣ. που ετοίμαζε προνοητικά για αυτόν ο πατέρας του. έρχεται σε σύ­ γκρουση με κανονισμούς.τι δουλειά τύχει και συνδέεται με τον συ­ μπατριώτη του και πολιτικό του μέντορα Τάκη Φίτσιο. το 37% μόλις που καλύπτει τις βασι­ κές ανάγκες . Όταν απολύεται από τον στρατό. Μαζί με άλλους κοινωνικά απροσάρ­ μοστους ή ύποπτων πολιτικών φρονημάτων ποτίζει τηλεγραφόξυλα να ανθήσουν. (Ψυρούκης. στην οποία σχεδόν αμέσως προσχωρεί. και εξοικειώνεται με το ξύλο και το πειθαρχείο. Άλλωστε όλη η κατάσταση την εγκυμονεί. Αρνείται να δεχτεί μια σοβαρής έκτασης γεωργική επιχείρηση. Το 1925 καλείται για τη στρατιωτική του θητεία* αν και έχει επιλεγεί για τη Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών. Κατηφόρη. όσο θελ­ κτική και αν παρουσιάζεται. καταλήγει σχεδόν φυσιολογικά στον πειθαρχικό ουλαμό Καλπακίου.κατάσταση φτώχειας». Στο Δημόσιο. κάνει ό. Το 35% του πληθυσμού βρίσκεται σε κατάσταση πείνας. «Το ετήσιο κατά κεφαλήν εισόδημα των Ελλήνων την εποχή του ’40 είναι 61 δολάρια.

Ε ί­ ναι παντελώς απροσάρμοστος και προκαλεί την αποστροφή το^ν ζη­ λωτών* καπνίζει. Αίγινας κ. Το 1929 προσχωρεί στο ΚΚΕ και ρίχνεται στην περιπέτεια της επα­ ναστατικής δράσης. θα τους προστατεύσει από τη δολοφονική μανία της στα­ λινικής ηγεσίας του Κόμματος. αυτό δεν θα το ξεχάσω ποτέ.40 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ πή από περίσσευμα συνείδησης για την κοινωνική ανισότητα και την εξαθλίωση που είναι βυθισμένη η χο5ρα. «είχ ε μια τάση στην αλητεία. τραγουδάει. Η συνεχής αναφορά του στη μιζέρια που μαστί­ ζει τους ανθρώπους θα του φορτώσει το προσωνύμιο «Μ ιζέριας». Δεν σέβεται κανένα από τα θέσφα­ τα. αλλά. του υπόσχεται ο Ζαχαριάδης. η αδιαθεσία του να δεχτεί χωρίς ανταπόδοση τη βία των αστυνομικών καταγράφονται ως αρνητικά. αστειεύεται με όλα. Κλάρα. Γνο^ρίζεται προσωπικά με τον Ζαχαριάδη. όπως γράφει ο τροτσκιστής ηγέ­ της Πάμπλο. Οι δυναμικές λύσεις που προκρίνει στις περισσότερες των π ερι­ πτώσεων. στα τυπογραφεία. [. Κατά τον γκουρού της κομματικής ορθοδοξίας Ιωαννίδη. πιο ώριμος και αυτονομημένος πολιτικά. τότε που πρέπει. Δουλεύει στις οικοδομές. στους υπονόμους. πα­ τριώτες και ξενόδουλοι. Από τις τάξεις του ΚΚΕ πέρασαν ιδεολόγοι και τυχοδιώκτες. θα υπερασπι­ στεί τους αιρετικούς συντρόφους και.. μα ποτέ τέτοιος μπελάς σαν τον κ. δεν ανεβαίνει στην ιεραρχία. Γράφει δυναμικά ρεπορ­ τάζ στον Ριζοσπάστη . Κλάρας θέλει να αλλάξει τον κόσμο και δεν ορρωδεί προ ουδενός. Μιζέρια. στην περίοδο της Κατοχής. παρ' όλες τις φυλακίσεις. οργανώνει αποδράσεις από τις φυλακές Συγγρού. τις εξορίες και το ανελέητο ξύλο που γεμίζουν τιμητικά τον κομματικό φάκελό του.. που του προσφέρει ακό­ μη περισσότερη δράση.] Πάντα είχε το αλήτικο στοιχείο πάνω του». για να ξεφύγουν καταδιωκόμενοι. είναι αθυρόστομος και καβγατζής. Μόνο τον Ζαχαριάδη δ εί­ .α. (Αργότερα. ερωτεύεται. και σώζει τον Γραμματέα του Κόμματος αρπάζοντάς τον μέσα από τα χέρια της Ασφάλειας· ήταν κατηγορούμενος για τον φόνο του αρχειομαρξιστή Ηλία Γεωργοπαπαδάκου και αντιμετώπιζε πολύ βαριά καταδίκη.) Ο κ. πίνει. Σχεδιάζει και πραγματοποιεί κομματικές απο­ στολές που απαιτούν τόλμη και ψυχραιμία. δεν θα το θυμηθεί. Παρόλο που είναι χρόνια στο Κόμμα. που θα χρησιμοποιεί συνθηματικά και ο ίδιος σε κομματικές συναντήσεις και αποστολές. αγωνιστές και δικτατορίσκοι. γράφει άρθρα για την εφημερίδα του Κόμματος και παίρ­ νει δυναμικά μέρος στην πάλη για ιδεολογική καθαρότητα εναντίον των τροτσκιστών και των αρχειομαρξιστών. προκαλεί επικίνδυνους αντιπερισπασμούς στην Αστυνομία.

«Τον ξαναντάμωσα στις φυλακές της Αίγινας το 1938. Αυτήν τη φο­ ρά τον βρήκα διαφορετικόν απ’ ό. Κλάρας μεταφέρεται στην Κέρκυρα. έως τη δακρύβρεχτη. που τον θέλει να υπογράφει επειδή βασάνιζαν μπροστά 7. Όταν συλλαμβάνεται για τελευταία φορά το 1938 από τη μεταξική δικτατορία. Φαίνεται ότι είχε πάθει κάποια αλλαγή. [.7 διηγείται ένας συγκρατούμενός του. Τον Ιούνιο του 1939 ο κ. με την ίδια πάντα φιλοσοφία: «Αυτοί κάνουν τη δουλειά τους κι εγώ τη δική μου». αλλά με χλευασμό και ειρωνεία για τους βασανιστές του· στάση εντελώς ασυνήθιστη για κομουνιστή. όπου κρατείται και ο Ζαχαριάδης. Οι επαναστάτες καταδικάζουν την επαναστατικότητα. Μερικές φορές η δολοφονία με τη συνηθισμέ­ νη εκπαραθύρωση είναι προτιμότερη από τα βασανιστήρια. Καρρά (Ηρακλή). ενώ για τον κ. Συνέντευξη Ηλ. Απηυδισμένοι. «καρτερικό ηρωισμό» του μάρτυρα μιας πίστης.. για να μπορέσει να εκτελέσει κάποια σοβαρή αποστολή. Αυτό φαινόταν και από το γεγο­ νός ότι είχε σοβαροποιηθεί. 0 κ. τον στέλνουν στην Αίγινα. Κλάρα θεωρείται εξτρεμισμός και στοιχείο λούμπεν. Ακόμη και τα βασανιστήρια της Ασφάλειας τα αντιμετωπίζει δίχως εκείνο τον βου­ βό. όμως παρ" όλα αυτά είχε κάποια αλλαγή. Είναι απολύτως εξακριβωμένο από το Κόμ. . το θάρρος και η ψυχραιμία του.] Στην παλικαριά ήταν δοκιμασμένος..ά. οι σύντροφοί του στην καθημερινή κομματική δουλειά τον θαυμάζουν και τους εντυπο^σιάζουν το χιούμορ. που φτά­ νουν έως το πετάλωμα των ποδιών (περίπτωση Χρήστου Μαλτέζου) και σε ακόμη χειρότερα.μα ότι εκτός της υπογραφής δεν έκανε καμία άλλη υποχώρηση* κατάδοση συντρόφων. Κλάρας τα υπομένει αλύγιστος. η Ασφάλεια εφαρμόζει ξανά πάνω του όλες τις βάναυσες μεθόδους της. Για την υπογραφή της Κέρκυρας έχει αναπτυχθεί έκτοτε ολόκληρη μυθολογία· από την ηρωική εκδοχή πως υπέγραψε με εντολή Ζαχαριάδη. πληροφορίες κ. Δεν υπάρχει τίποτα που να τον φοβίζει. τα καλαμπούρια του ήταν μετρημένα». Σε λίγο στην «ησυχία» της φυλακής και εν03 καμία ορατή απειλή δεν φαίνεται να υπάρχει. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 41 χνει να υπολογίζει· κατά κάποιον τρόπο ο αναμφισβήτητος δυναμι­ σμός τους εφάπτεται. Αντιθέτως. κάνει το απίστευτο* υπογράφει δήλωση αποκήρυξης του ΚΚΕ και αποφυλακίζεται.τι τον ήξερα. από την Ιστορία της Αντίστασης 19ά0-’45.ΑΡΗΣ. Χρειάζεται ασφαλώς τεράστια ψυχική δύναμη για να συνεχίζει κά­ ποιος τα καλαμπούρια όταν οι βασανιστές τού έχουν ευνουχίσει άγρια την ερωτική ικανότητα. Βέβαια για τον Γραμματέα καταγράφεται ως αρχηγικό γνώρισμα.

απομονωμένος από τον κό­ σμο που του ταίριαζε* τους επαναστάτες. ιταλική. μαζί με άλλους συντρόφους του. Η ζωή έγινε εφιάλτης· το νό­ μισμα εξευτελίστηκε. Οι Έλληνες ξέρουν ότι η ελευθερία τους διακυβεύεται μακριά. χωρίς όμως να κατορθώσουν να πείσουν την άκαμπτη κομματική ηγεσία.000. Με όλα τα στραβά. 0 ψυχισμός του δεν αντέχει και δεύτερο τραύμα. τα τρόφιμα εξαφανίστηκαν. 0 πληθυσμός των πόλεων καταδικάστηκε σε θάνατο από πείνα* μό­ νο στην Αθήνα τον χειμώνα του 1941 οι νεκροί υπερβαίνουν τις 150. Από τον ζωντανό εντα­ φιασμό με τις ιδέες του. Οι Βούλγαροι ενέσκηψαν ακολουθώντας τους Γερμανούς και διεκδικώντας πάλι τη Μακεδονία. Αλλά για αυτό είναι υπέροχη. είναι οι μόνοι που έχει κάτι κοινό μαζί τους· το όραμα ενός νέου.8 Η κατάσταση εξελίσσεται τόσο τραγική ώστε «τον Δεκέμ­ βριο συζητήθηκε ένα σχέδιο για απομάκρυνση των παιδιών από τη χώ­ ρα» (Woodhouse) για τη συνέχιση της φυλής. ωστόσο ανοίγουν και αυτοί το δικό τους. BBC: 1941.000. Το πιθανότερο είναι πως ο κ. επανάσταση που θα φέρει την ποθούμενη ελευθερία. Αλλά την πρωτοβουλία του θα την πληρώσει ακριβά. βουλγαρική. Κλάρας δεν ανήκει στη χορεία των χριστιανοκομουνιστών μαρ­ τυρούν για να αφήσει να τον φάνε τα λιοντάρια ή η φυματίωση στα μπουντρούμια. Και για αυτούς είναι πια πεθαμένος.42 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΑΟΣ του την υποτιθέμενη αρραβωνιαστικιά του. 250. Ο Μουσολίνι σαρκάζει: 8. με όλα τα λάθη και τις μικρότητες. Άλλωστε μια τέτοια θέ­ ση υποστήριζε από καιρό. 500. όπως οποιοσδήποτε αποκηρύσσει το Κόμμα. σε άλλα μέτωπα. Είναι μόνο αντίσταση· ένας λαός υπό κατοχή που συνεχίζει να μάχεται. Ερυθρός Σταυρός: 1941-1943. Η Ελλάδα χωρίστηκε σε τρεις ζώνες κατοχής: γερμανική. Καταρρέει και καταφεύγει στο ποτό· βυθίζεται τόσο που μόνο η κήρυξη του πολέμου θα τον συνεφέρει και θα ξαναγυρίσει στον παλιό εαυτό του. Αντίσταση Κάθε αντίσταση είναι ανεπαρκής. πιο δίκαιου κόσμου. Επιστρέφει στην Αθήνα «δηλωσίας». Χωρίς δράση δεν αναπνέει. Δεν είναι καθολική εξέγερση. . Οι κατακτητές φέρθηκαν ως κατακτητές· επέβαλαν τρομοκρατικά την παρουσία τους και στράγγισαν κάθε δυνατότητα ανθρώπινης διαβίωσης. προτιμάει τον ελιγμό.000.

. Κάποιοι ψυχωμένοι άνδρες φροντίζουν να κρύψουν τα όπλα που εγκατέλειψε ο Ελληνικός Στρατός* άλλοι παίρνουν από νωρίς τα βου­ νά. την καταστροφή της υγείας του -κυρίως ra v παιδιών-.] Πρέπει να ζυγισθούν πολύ αποφασιστικά τα υπέρ και τα κατά πριν αποφασί­ σουμε να εγκαταλείψουμε τους Έλληνες σε λιμοκτονία». Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 43 «Ο ι Γερμανοί πήραν από τους Έλληνες ακόμη και τα κορδόνια των παπουτσιών τους». (Φλάισερ) Η απόφασή τους είναι προφανής* εγκατέλειψαν τους Έλληνες στο μεγαλύτερο θανατικό από πείνα που γνώρισε κατεχόμενη ευρωπαϊκή χώρα. η σίτιση του πληθυσμού βελτκύθηκε αισθητά. Και η ύπαιθρος υποφέρει. ή να αποδεχθούμε τη μείωση του ελληνικού πλη­ θυσμού από την πείνα.. τη Μακεδονία. (Hobsbawm) Πόσο μάλλον ένας λαός με την αγάπη στην ελευθερία και τις αγωνιστικές παραδόσεις των Ελλήνων. Οι Βρετανοί ζυγίζουν ψυχρά τα δεδομένα σύμφωνα με επίσημο έγγραφο του Ουόρνερ στις 11 Ιουλίου 1941. Το επιβληθέν από τα στρατεύματα κατοχής παρακράτημα στην αγροτική παραγωγή μειώνει απελπιστικά την ήδη ανεπαρκή διατρο­ φή των χωρικα>ν. Τον δεύτερο χρόνο. τη Ρούμελη. [. « Ε ί­ ναι σημαντικό να έχουμε έναν υγιή πληθυσμό 7 1/2 εκατομμυρίων αγ­ γλόφιλων Ελλήνων. μέσα στην ίδια την Αθήνα. όταν θα αρθεί ο βρετανικός αποκλεισμός. τη Θεσσαλία. Δεν υπάρχει πιο εκρηκτικό μείγμα από την υποδούλωση και την ανέχεια* «ο ι πιο φοβερές εξεγέρσεις είναι εκείνες που συνδυάζουν εθνικά και κοινωνικά στοιχεία.ΑΡΗΣ. με την υφαρπαγή της γερ­ μανικής σημαίας στην Ακρόπολη από τους Μανόλη Γλέζο και Λάκη Σάντα. οι συνεχείς ληστρικές επιδρομές των ξέ­ νων στρατιωτών απειλούν καθημερινά τα εναπομείναντα.. Επιπλέον. και αντιστασιακές οργανώσεις ξεφυτρώνουν ακατάπαυτα. καθώς και τη μεταστροφή των διαθέσεών του. Απλοί πολίτες και χαμηλόβαθμοι αξιωματικοί αναλαμβάνουν πρω­ τοβουλία. για να ενισχύσουμε τη μεταπολεμική θέση μας στην Ανατολική Μεσόγειο. 0 αποκλεισμός που επέβαλαν στην Ελλάδα τον πρώτο χρόνο της Κατοχής τής στέρησε τα τρόφιμα που ανέκαθεν εισήγε και της απέκλεισε κάθε δυνατότητα να πάρει βοήθεια από άλλες χ<ύρες. (Sekendorf) Αυτό που συνήθως παραλείπεται να αναφερθεί είναι η τεράστια ευ­ θύνη και των Βρετανών για τον λιμό. Η χαλύβδινη πλάκα τρόμου με την οποία οι κατακτητές σκέπασαν τη χώρα ραγίζει από τις πρώτες κιόλα ημέρες στην Κρήτη. ενώ η ντό­ πια «παράδοση» ζωοκλοπής και ληστοτροφίας αναβίωσε θεαματικά. Ένας λαός που θέλει ψωμί και ανε­ ξαρτησία δεν μπορεί να συμβιβαστεί με μια πιο γενναιόδωρη μερίδα ψω μιού».

όταν η Γερμανία επιτέθηκε στη Σοβιετική Ένωση. σαμποτάζ. Οι τρεις μεγαλύτερες. κινήθηκε για αντίσταση μόνο μετά τις 22 Ιουνίου 1941. Στις καταστατικές διακη­ ρύξεις τους εμφανίζουν τα ίδια σχεδόν μεταπολεμικά κοινωνικά ορά­ ματα* η εν συνεχεία θανάσιμη αντιπαλότητά τους αλλού θα πρέπει να αναζητηθεί. με τις αλληλοαναιρούμενες θέσεις του. Όπως ήταν επόμενο. τουλάχιστον όσο παρουσιάζεται στην αριστερή βιβλιο­ γραφία. Το ελληνικό ΚΚ παράλληλα με τις προσπάθειες ανασυγκρότησής του αρχίζει επαφές με ηγέτες και προσωπικότητες των άλλων κομμά­ των στο πλαίσιο του κοινού αντιφασιστικού και πατριωτικού αγώνα. τον χαρα­ κτήρισε «πατριω τικό». για να κινητοποιήσει τους αδρανούντες λαούς της ΕΣΣΔ. Οι Έ λ­ ληνες κομουνιστές εγκατέλειψαν τις αυταπάτες τους και ο πόλεμος από «εσωτερική υπόθεση» των ιμπεριαλιστικών δυνάμεοον έγινε αντι­ φασιστικός και πατριωτικός. την ταξική αδιαλ­ λαξία και το καθημερινό σχεδόν χυδαίο υβρεολόγιο κατά πάντων. Η καθοδήγηση του ΚΚΕ. φυγάδευση ξένων ατρατιωτών. αλλά και τα μεταπολεμικά χρόνια ήσαν το ΕΑΜ. όλες οι αντιστασιακές οργανώσεις που δημιουργήθηκαν είχαν δι­ πλό στόχο: απελευθερωτικό και κοινωνικό. προκηρύξεις.ΕΣΣΔ. . Το παράδειγμα το έδωσε ο Στάλιν. μετάδοση πληροφοριών με ασυρ­ μάτους.44 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Άλλες περιορίζονται έως το τέλος της Κατοχής στην καρδιά των ιδρυ­ τών τους. που για την εξωνημένη πολιτικοστρατιωτική ηγεσία είναι εγκληματικές πράξεις και για τη λουφάζουσα επιπολαιότητες. Δεκάδες οι ευγενικές απόπειρες. ενώ μια ολόκληρη εποχή πριν για κάθε κο­ μουνιστή η λέξη «πατριο^της» ήταν συνώνυμο του «προδότης». Αυτό δεν είναι τό­ σο παράδοξο. Το ΚΚΕ έχει καταφέρει να γίνει αναξιόπιστος πολιτικός συ­ νομιλητής. αυ­ τές που σημάδεψαν την κατοχική περίοδο. σε μια χώρα διχασμένη. E A Μ Η πρωτοβουλία για τη δημιουργία του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου ανήκει στους κομουνιστές* αυτές τις δυο τρεις εκατοντάδες που κατορθώνουν να δραπετεύσουν από τις φυλακές και τα ξερονήσια. συνθήματα στους τοί­ χους. Η διάθεση των παλαιών αστικών κομμάτων για συνεργασία με το Κο­ μουνιστικό Κόμμα είναι μηδαμινή έως ανύπαρκτη. άλλες έχουν να παρουσιάσουν κάποια μικρή ή μεγαλύτερη δράση: αναμετάδοση ειδήσεων. που είχε επαναπαυτεί στο Σύμφωνο μη Επίθεσης Γερμανίας . ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ. που. με διαλυμένους θε­ σμούς επί μία 15ετία (1925-1940) και παντελούς ανίκανη πολιτική ηγε­ σία.

Στη Γαλλία π.. Στις περισσότερες δυτικές κοι­ νωνίες η άρχουσα τάξη θεώρησε όχι μόνο καθήκον. ο οποίος δεν κρύβει την απογοήτευσή του για τη στάση των συναδέλφων του: «Μ ε είχε οδυνηρότατα ξενίσει το γ ε­ γονός ότι [. οι αστοί ακολούθησαν τον άγνωστο μέχρι τότε στρατηγό Ντε Γκολ εναντίον της νόμιμης κυβέρνησής τους. αν δεν τον έπαιρναν αυτοί. σκοπός του Με­ τώπου είναι: «α ) Η απελευθέρωσις του Έθνους μας από τον σημερινόν ξένον ζυγόν και η απόκτησις της πλήρους ανεξαρτησίας της χώρας μας και β) Ο σχηματισμός προσωρινής κυβερνήσεως του ΕΑΜ. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 45 Έτσι. ο μοιραίος Ιωαννίδης. και στις 27 Σεπτεμβρίου 1941 υπογράφε­ ται το ιδρυτικό του ΕΑΜ από τους Λεύτερη Αποστόλου του ΚΚΕ. αλλά πολύ σύντομα συλλαμβάνεται από τους κατακτητές και θα τον διαδεχτεί ο Θανάσης Χατζής του Κ Κ Ε. Σύμφωνα με το ιδρυτικό του ΕΑΜ. Ουσιαστικός καθοδηγητής της οργάνωσης θα είναι όλη την κατοχι­ κή περίοδο ο Γραμματέας του Κόμματος Σιάντος και βεβαίως. και εξασφάλισαν απο­ φασιστικό προβάδισμα στην Αντίσταση. θα τον έπαιρναν άλ­ λοι. πίσα) από αυτόν.] ούτε τη Μέση Ανατολή ήθελαν ν’ ακούσουν οι περισσό­ τεροι ούτε των βουνο^ν τον αγο^να να πάρουν στα χέρια τους. παράγραφος 2. η οποία είχε συνθηκολογήσει με τους Γερμανούς. μοναδικός σκοπός της οποίας θα είναι η προκήρυξις εκλογοόν διά συντακτικήν εθνοσυνέλευσιν. στην Ελλάδα ήταν πρόδηλη «η ανικανότητα και η απροθυμία του παραδοσιακού πολιτι­ κού κόσμου να προσφέρει καθοδήγηση». Αντιθέτως. σχεδόν κόμματασφραγίδες. Πρώτος Γραμματέας του ΕΑΜ θα αναλάβει ο Λεύτερης Αποστόλου. αμέσως μετά την εκδίωξιν των ξένων κατακτητών. ούτε τον μυστικό πόλεμο στις πόλεις ήθελαν ν’ αναγνωρίσουν ως σημείο επαφής και συνεργασίας μεταξύ όλων μας». Το απογοητευτικό είναι πως δεν αναλαμβάνουν ούτε μόνοι τους κάποια αντιστασιακή πρωτοβουλία. κινητοποιούνται. που έπρεπε να ξέρουν ότι. Απόστολο Βογιατζή του ΑΚΕ (Αγροτικού Κόμματος Ελλάδας) και Χρήστο Χωμενίδη του ΣΚΕ (Σοσιαλιστικού Κόμματος Ελλάδας). με βά- .ΑΡΗΣ. αλλά αναφαίρετο δικαίωμα και θέμα τιμής να ηγηθεί του πολέμου ή της αντίστασης της χώρας της. είτε αρνούμενοι κά­ θε επαφή με το Κομουνιστικό Κόμμα είτε κωλυσιεργώντας στις απα­ ντήσεις τους. Ηλία Τσιριμώκο της ΕΛΔ (Ένωσης Λαϊκής Δημοκρατίας). οι αστοί πολιτικοί τού ανταποδίδουν τα ίσα. (Clogg) Η μόνη ίσως εξαίρε­ ση αστού πολιτικού που αναμείχθηκε στην Αντίσταση είναι ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Μόνο ορισμένα μικρά κόμματα προσωπικοτήτων..χ.

Ε ΔΕ Σ Στις 23 Σεπτεμβρίου 1941 φτάνει από τη Γαλλία. ο οποί­ ος μετατρέπεται σε αντιστασιακή οργάνο^ση με υποτιθέμενο αρχηγό τον καθ' όλα ανίδεο Πλαστήρα. Είναι όμως ικανός. ένας σπουδαίος άνδρας· ο αντιμοναρχικός φιλόλογος Κομνηνός Πυρομάγλου. iva ο λαός αποφανθεί κυριαρχικώς επί του τρό­ που της διακυβερνήσεώς του». Είναι απεσταλμένος του εξόριστου στρατηγού Νικολάου Πλαστήρα για να οργανώσει μια δημοκρατική κίνηση στην Ελλάδα με σκοπό την αποτροπή της επανόδου του βασι­ λέα μετά την απελευθέρωση. συναντιέται με πολιτικούς και στρατιωτικούς ηγέτες. ανε­ ξαρτήτως της πολιτικής τους τοποθέτησης· «ενότητα από τον Ζέβγο ως τον Βασιλιά». Για άλλα τον στέλνει ο στρατηγός και άλλα ο Πυρομάγλου κάνει. πανούργος και ριψοκίνδυνος. Πραγματικός αρχηγός του ΕΔΕΣ θα εί­ ναι πάντα ο Ζέρβας. μα πολιτικά ε ί­ . ο στρατηγός στερείται πα­ ντελώς της έξωθεν καλής μαρτυρίας. Έχει υπό σύσταση μια αντιμοναρχική οργάνωση που την ονομάζει «Ε Δ Ε Σ » (Εθνικό Δημοκρατικό Ελληνικό Σύνδεσμο) και παράλληλα διατηρεί σύνδεση με το ΣΜΑ (Στρατηγείο Μέσης Ανατο­ λής) με σκοπό να ηγηθεί ενός ένοπλου απελευθερωτικού αγώνα. όπως συχνά διατυπωνόταν. Προτάσσοντας το όνομα του δημοφιλούς Πλαστήρα. Γνωστός κινη­ ματίας. που αρνούνται κάθε ανάμειξη σε αντιστασιακές ενέργειες. Το ΕΑΜ διακηρύσσει ότι δέχεται στις τάξεις του ισότιμα όλους τους Έλληνες που θέλουν να αγωνιστούν εναντίον των καταχτητών. δεν αναφέρει τίποτα για απελευθερωτικό αγώνα. ενώ οι Αγγλοι θα αναλάβουν τον εξοπλισμό και τη χρηματοδότηση της οργάνωσης. Το καταστατικό του ΕΔΕΣ. Είναι το μαζικότερο λαϊκό κίνημα από την ίδρυση του νέου Ελλη­ νικού Κράτους μέχρι σήμερα. Μια ολονύχτια συζήτηση μεταξύ Πυρομάγλου και Ζέρβα ήταν αρ­ κετή για να συνεννοηθούν και να συμφωνήσουν. καθώς θεωρούσαν τον Γιάν­ νη Ζέβγο (δάσκαλο Γιάννη Ταλαγάνη) τον πιο ακραίο του ΚΚΕ. 0 Ζέρβας κρύβει το αφερέγγυο όνομά του σε μια πενταμελή Διοικούσα του ΕΔΕΣ. χαρτοπαίχτης και καλοπερασάκιας. που είχε ήδη ετοιμαστεί από τον Ζέρ­ βα. και καταλήγει σε αυτόν που του έχουν συ­ στήσει να αποφύγει· τον στρατηγό Ναπολέοντα Ζέρβα.46 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑΡΓΓΟΠΟ ΥΛΟ Σ σιν την αναλογικήν. στο οποίο βρήκαν στέγη όλοι οι Έλληνες που φλέγονταν από το όραμα της ελευθερίας. αφού διέσχισε όλη την κατεχόμενη Ευρώπη. Το ΕΑΜ ξεπέρασε κατά πολύ τις προσδοκίες των εμπνευστών του· γιγα­ ντώθηκε σε ένα μαζικό πατριωτικό κίνημα. με υπαρχηγό τον Πυρομάγλου.

σε κάποια κρησφύγετα. πληροφορίες και μαχητές για να αισθάνονται «σαν τα ψάρια στο νερό» κατά τη διατύπωση του Μάο Τσε-τουνγκ. . δεν πτοείται· μόνο που πείθεται. απρό­ σβλητα κατά το δυνατόν από τον τακτικό στρατό. Κατάβολο και Α. σε στενή συνεργασία με τους Άγγλους συγκροτεί το φθινόπωρο του 1942 την αντιστασιακή οργάνωση ΕΚΚΑ (Εθνική Και Κοινωνική Απελευθέρο^σι) με τον νεαρό πολιτικό και πρώην βουλευ­ τή Γεώργιο Καρτάλη και τους δικηγόρους Δ. όποτε χρειάζεται. δεν θα καταφέρει να προσελκύσει αξιόλογο αριθμό οπαδών. σο­ σιαλιστικής μορφής» και αποκλείει οποιαδήποτε συνεργασία με τους βασιλόφρονες. Και στις τρεις οργανώσεις αναμειγνύεται. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 47 ναι εξαιρετικά τολμηρό για την εποχή. θα εξα­ σφαλίσει στους αντάρτες τροφοδοσία. αν και το πολιτικό της πρόγραμμα ελάχιστα διαφέρει από το πρόγραμμα του ΕΑΜ. λίγο πολύ. Ου παντός Οι δύο βασικές προϋποθέσεις για την ανάπτυξη ένοπλου αγώνα στην ύπαιθρο είναι ο «φίλιος πληθυσμός» και το «βάθος πεδίου». πιο περίπλοκους δρόμους. ο πολυπράγμων δημοκρατικός συνταγματάρχης Ευριπίδης Μπακιρτζής. αρχηγός παράλληλα του πρώτου βρετανικού δικτύου κατασκοπείας στην Ελλά­ δα «Προμηθέας». κατάλληλα οργανωμένος. Η οργανωμένη βάση και η απήχηση του ΕΔΕΣ στους πολίτες δεν θα φτάσει ποτέ σε μεγάλους αριθμούς. 0 φιλικά διακείμενος πληθυσμός. Καψαλόπουλο. Έτσι.ΑΡΗΣ. Στην 1η παράγραφο θέτει σκο­ πό «να εγκαθιδρύσει εις την Ελλάδα το δημοκρατικό πολίτευμα. δη­ λαδή η ευνοϊκή μορφολογία του εδάφους. που θεωρού­ σαν ανέφικτο τον ανταρτοπόλεμο. το οποίο νωρίς θα εγκαταλείψει για να ακολουθή­ σει άλλους. αμετάκλητα και μοιραία για τον ίδιο. Η ΕΚΚΑ. ότι χωρίς την αγγλική συνδρομή κάθε αυτόβουλη κίνηση είναι κατα­ δικασμένη. ο συνταγματάρχης Δημήτριος Ψαρρός είναι εξαρχής προσανατολισμένος σε αυτήν τη μορφή αντίστασης. Οι εδαφικές πτυχές θα τους δώσουν τη δυνατότητα να αναδιπλώνονται. E Κ Κ A Σε αντίθεση με τους περισσότερους στρατιωτικούς. Όταν η προ5τη προσπάθειά του στη Μακεδονία αποτυγχάνει.

. Και δεν μένει στις προκηρύξεις· προτού ενσωματωθεί στο νεοϊδρυμένο ΕΑΜ. Οι πρώτες μακεδο­ νικές ανταρτοομάδες «Αθανάσιος Διάκος» και «Οδυσσέας Αντρού- .48 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ ΠΟ ΥΛ ΟΣ Ιδανικό «βάθος πεδίου» υπήρξε για τους Βιετκόνγκ η αχανής ζού­ γκλα.000 προκηρύξεις δηλώνει τους σκοπούς του: «Από σήμερα αρχίζει ο νέος αγώνας μας στα βουνά και στα φαράγγια. αλλά χτυπήθηκαν άγρια από τους κατακτητές και δεν κατόρ­ θωσαν να σταθούν· εξοντώθηκαν ή αναγκάστηκαν σε αυτοδιάλυση... Οι συνεχόμενοι ορεινοί όγκοι της Γιουγκοσλαβίας στάθηκαν ιδανικά ορμητήρια και ταυτόχρονα οδοί διαφυγής για τους παρτιζάνους του Τίτο. γράφει ο έμπειρος Νίκολας Χάμοντ για τους Έλληνες αντάρτες· «σκοπός τους ήταν κυρίως να πολεμήσουν μέχρι θανάτου τις κατοχικές δυνάμεις. [. την Ήπειρο και την Πελοπόννησο.] ότι είσαι άξιος των προγόνων σου».] Κρύψε τα όπλα και τον οπλισμό σου κι ετοιμάσου να αποδείξεις στα πέρατα του κόσμου [. Τον ίδιο μήνα συγκροτείται στη Ρούμελη το Μέτο^πο Εθνικής Σωτηρίας. που δεν πραγματοποιήθηκε. Μόνο άντρες με ακραίο. Η δοκιμασμένη ορθόδοξη γραμμή για το Κόμμα είναι οι μαζικοί αγώνες στις πόλεις. «Η ένοπλη αντίσταση στην ανοιχτή ύπαιθρο είναι κάτι που γίνεται σπάνια. φα­ νατικό ενθουσιασμό επιχειρούν την οργάνωση μιας τέτοιας μορφής αντίστασης».Λουτρακίου. Από τον Μάιο του 1941 ο συνταγματάρχης Ψαρρός σε συνεργασία με κομουνιστές της Θεσσαλονίκης σύστησαν την οργάνο^ση «Ε λευθε­ ρ ία » με σκοπό τον ένοπλο αγιύνα. και τα ηττημένα έθνη. όπως η ομάδα Τσαρδάκα στον Αλμυρό Βόλου και η ομάδα Περαχο5ρας . και η ηγεσία αποδοκιμάζει σαν εξτρεμιστές αυ­ τούς που ζητάνε πιο δυναμικές ενέργειες.... όπου χάνονταν τα ίχνη τους. και οι μη εξοικειωμένοι Αμερικα­ νοί στρατιώτες χάνονταν οι ίδιοι.] Άλλες χώρες έπαιζαν τον ρόλο του θεατή. [. Προσπάθειες για τη δημιουργία αντάρτικων ομάδων έγιναν αρκε­ τές από την αρχή της Κατοχής. έχει προλάβει να χτυπήσει τους Ιταλούς στη Στυλίδα. Και άλλοι ανυπότακτοι άνδρες πήραν τα βουνά. που με 2. Αντίστοιχα προεαμικά μέτωπα δημιουργήθηκαν στη Θεσσαλία. δεν δημιούργησαν ούτε τότε ούτε αργότερα αντιστασιακά κινήματα στα βουνά». Για αυτό έστειλε εσπευ­ σμένα στη Μακεδονία το μέλος της ΚΕ Χρύσα Χατζηβασιλείου να συ­ νετίσει τους ενθουσιώδεις τοπικούς κομματικούς. όποος η Γαλλία. που διατρέχει τη χώρα και καταλήγει στη Ρούμελη. Κάτι ανάλογο πρόσφεραν στους Έλληνες αντάρτες τα δυσπρόσιτα βουνά της Μακεδονίας και η ραχοκοκαλιά της Πίνδου. Το ΚΚΕ δεν ευνοεί τέτοιες αγροτικές εκρήξεις.

κατά τη διάρκεια της κομματικής ζωής και δράσης. πρώην βουλευτής. από εύ­ πορη οικογένεια. αλλά καθόλου στενόμυαλος· ένας ευπατρίδης ακό­ μη και στην εμφάνιση. Παπαχόγκου Γράμματα για τον Άρη. Κλάρας.ΑΡΗΣ. Κλάρας. απολύτως αφοσιωμένος στο Κόμμα. Επιστολή Ανδρ. 0 δρόμος φαίνεται να ανοίγει. Ιδεωδέστερο πρώτο συνομιλητή δεν θα μπορούσε να περιμένει ο κ. όταν ο Ανδρέας Τζήμας μεταφέρει στην ΚΕ την πρόταση του κ.το έχει «σηκώσει» κομμάτι κομμάτι από την προηγούμενη δουλειά του.9 Παρ' όλα αυτά ο Τζή­ μας επιμένει να τον ακούσουν και προσφέρεται να συνεννοηθεί εκεί­ νος μαζί του. Ο Α ΡΧΗΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 49 τσος» παίρνουν εντολή να σκορπίσουν και να κρυφτούν. Στην πραγματικότητα δεν θέλουν μπλεξίματα μαζί του* τινάζουν κυριολεκτικά τον γιακά τους και στην αναφορά του ονόματος. που τον έχει θέσει εκτός Κόμματος. Θανάση Κλά­ ρα να οργανώσει αντάρτικο στη Ρούμελη. Τζήμα (Σαμαρινιώτη). Ο Τζήμας. Κλάρας δεν βιάζεται να ανοιχτεί. δέχεται ψυχρολουσία· τόσο για την πρόταση όσο και για το πρόσο^πο που την κάνει. Σε αυτό το τυπογραφείο με δική του προσωπική απασχόληση και ευθύ­ νη του Τζήμα θα τυπωθεί προς το τέλος Αυγούστου του 1941 το προ> το φύλλο του κατοχικού Ριζοσπάστη. 0 Τζήμας είναι μια εξαίρεση κομουνιστή ηγέτη· νέος. χλευάζουν και αρνούνται κατηγορη­ ματικά οποιαδήποτε επαφή επικαλούμενοι τη δήλωση μετανοίας. είχαμε έρθει σε αντίθεση μαζί του για διάφορους λόγους». Έτσι. από το βιβλίο του Κ. μορφωμένος. Κλάρα να προμηθευτεί τρόφιμα από την ύπαιθρο· στην πραγματικότητα να διερευνήσει επιτόπου τις δυνατό­ τητες υλοποίησης των σχεδίων του. όχι χωρίς κάποιον φόβο για αυτόν τον δύσκολο άνθρωπο. με πρόφαση την πείνα που θερίζει τους συντρόφους του. Τότε κάνει ξανά την κρούση για αντάρτικο στον Κεντρικό Επίτρο­ πο. Μαζί του παίρνει ως σύν­ δεσμο τον Γιάννη Χατζηπαναγιώτου. Ακόμη πιο πολύτι­ μο είναι το μικρό τυπογραφείο που προσφέρει στο Κόμμα. έναν παλιό φίλο του κομουνιστή 9. . μεταμφιεσμένος σε ζωέμπορο Mai (i£ ΊΖλαατά χαρτιά. και στο πρόσωπό του βρίσκει έναν ισχυρό σύμμαχο. παίρνει την προύτοβουλία και αναθέτει στον κ. Μιλάνε κυρίως για τα κομματικά. Στις 19 Νοεμβρίου 1941 ο κ. φεύγει για τη Λαμία. Ο κ. και οι πληροφορίες που δίνει στον Τζήμα για πρόσωπα και πράγματα αποδεικνύονται ιδιαιτέρως πολύτιμες για τους νεοαπελευθερο^μένους της ΚΕ. «Όλοι μας. Τα νταηλίκια του Θανάση.

Κλάρας συναντιέται με τον Γιώργο Γιαταγάνα. ιδίως το δεύτερο. ως πανελλήνια επιθετική ιαχή και σύνθημα εφόδου. Τα χωριά και οι στάνες είναι γεμάτα εμπ ει­ ροπόλεμους ιταλομάχους· εύζωνοι οι περισσότεροι στα ρουμελιώτικα συντάγματα. Σε λίγο ένα μή­ νυμα του Τζήμα προς τον κ. Συντάσσει μια έκθεση προς την Αθήνα. που καθιερώθηκαν. Αυτοί μετέ­ φεραν στο Αλβανικό Μέτωπο και τα τοπικά προγκήματα από τις πλα­ τείες της Λαμίας «Φούσκωσ’ τον» και «Α έρα ». κυρίως στις «κόκκινες πόλεις». Κλάρας. που αρνείται πεισματικά κάθε επαφή μαζί του. που ανταποκρίνεται πρόθυμα και τον εφοδιάζει με συνδέσεις για τις επαφές του. και στην Κατοχή εξακολουθεί να είναι η πιο πλούσια περιοχή σε πα­ ραγωγή και αποθέματα τροφίμων. που τον στήριξε πολύ τις μαύρες ημέρες μετά τη δήλωση. Η κάθε περιοχή έχει τα δικά της πλεονεκτήματα. η απόπειρα διερεύνησης στη Θεσσαλία μα­ ταιώνεται από τον καχύποπτο γραμματέα της περιοχής Γιάννη Γουλιμάρη. Η Θεσσαλία θα μπορούσε εύκολα να συντη­ ρήσει ένοπλες ομάδες στα δικά της βουνά και να βοηθήσει επισιτιστι­ κά τις ανταρτοομάδες της διπλανής Ρούμελης. σχεδιάζει την ταυ­ τόχρονη έκρηξη ένοπλου αγο^να στη Θεσσαλία και τη Ρούμελη. Αντιθέτως. που ιστορικά πένεται. Τα βουνά είναι γεμάτα κλαρίτες και ληστές* όπως στάθηκαν αυτοί.50 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΪΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ από την Καισαριανή. Ο θεσσαλικός κάμπος ήταν ανέκαθεν ο σιτοβολώνας της Ελλάδας. και παράδοση στους μαζι­ κούς κοινωνικούς αγώνες. ιδιαίτερα στα ορεινά. θεω­ ρείται απαραίτητη για τον ένοπλο αγώνα. Διαθέτει όμως μεγάλη πα­ ράδοση στην κλεφτουριά και στο αρματολίκι. έτσι θα σταθεί και το αντάρτικο και ακόμη καλύτερα αφού θα το στη­ ρίζουν οι εαμικές οργανώσεις. Επίσης έχει κάποιες κομματικές ορ­ γανώσεις. Κλάρας κατευθύνεται στην περίκλειστη Ευρυτανία με τους ορεινούς όγκους και τους . κομ­ ματικό γραμματέα της Ρούμελης· άνδρα με σοβαρότητα και κύρος. ε ί­ ναι από τις φτωχότερες περιοχές της χώρας και η κομματική επιρροή εκεί είναι πολύ μικρή. Η Ρούμελη (ρουμ-ιλί: Χώρα των Ρωμιών). Ο κ. Αυτός δεν απογοητεύεται* όσα είδε του φτάνουν. σχεδόν ανύπαρκτη. που η λογική της είναι απλή. Θεσσαλίας και Ρούμελης. είναι αυτοί που πέτυχαν το πρώτο ρήγμα στην πολεμική μηχανή των Ιταλών και ανέκοψαν την εχθρική προέλαση. Στη Λαμία ο κ. Η συνεργασία των δύο περιοχών. Κλάρα θα του υποδείξει να περιοριστεί στη Ρούμελη. σε συνεννόηση με τον Τζήμα. Στις 3 Δεκεμβρίου ο Χατζηπαναγιώτου επιστρέφει στην πρωτεύουσα με την έκθεση και ο κ. Δεν υπάρχει σπίτι χωρίς όπλο και οι σκληροτράχηλοι άνδρες ξέρουν από πάππου προς πάππου τον δρόμο για το Βουνό.

χωρίς την προσκόμιση κανενός ενοχοποιητικού στοιχείου. στην οποία προσπαθεί να εντάξει τους αξιωματικούς. εκπορευόταν από κάπου ο «ψίθυρος». που τον αποκαθιστούσε και ταυτόχρονα τον «διόριζε» Γραμματέα. «βροχοτραγιάσκα» τη λέ­ γανε. ένα είδος κομματικής «κλαδικής». Κόκκινη φρουρά Το ΚΚΕ ανασυγκροτείται. τους βάζει όριο την άνοιξη να έχει ετοιμαστεί η πρώτη ένοπλη ομάδα. Στο Καρπενήσι. Οργώνει κυριο­ λεκτικά την περιοχή μιλώντας απλά και πειστικά και φτάνοντας κα­ τευθείαν στην ουσία όπως μόνο αυτός ξέρει. Πολιτικός κα­ θοδηγητής της Στρατιωτικής Επιτροπής ανέλαβε ένα ικανότατο στέ­ λεχος. Χωρίς να έχει κομ­ ματική εξουσιοδότηση. το νέο ’21. Με άμεσο επακόλουθο την κομματική απομόνωση και την αδρανοποίηση του υποδεικνυόμενου. Προηγουμένως είχε μείνει επί δύο μήνες. Τον Ιανουάριο του 1942 στην 8η Ολομέλεια του Κόμματος εξελέγη και τυπικά Γραμματέας ο Σιάντος. Κατά τη διάρκεια της απουσίας του πολλά έχουν αλλάξει. να τους αναλύει με πάθος την κατάσταση της χώρας και να τους καλεί για τον νέο ξεσηκωμό. σε κομματική καραντίνα από τους συ­ ντρόφους του με την αόριστη υποψία του χαφιέ. πότε σαν μαυ­ ραγορίτης με μια βαλίτσα σαπούνια για καμουφλάζ. Λάσπη (Άγιο Νικόλαο) και Μικρό Χο^ριό έχουν ει­ δοποιηθεί και έρχονται τρεις τέσσερις μυημένοι. μετά τη δραπέτευσή του. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 51 ατίθασους ορεσίβιους. Υπέστη την πιο συ­ νηθισμένη μορφή σπίλωσης* χωρίς να του απαγγελθεί καμιά συγκε­ κριμένη κατηγορία. που δεν είχε καμιά δυνατότητα να ανασκευάσει τις κατηγορίες αφού τίποτα δεν είχε διατυπωθεί εναντίον του. Το ΚΚΕ ανάμεσα στις άλλες οργανώσεις έχει συστήσει και την ΚΣΕ (Κεντρική Στρατιωτική Επιτροπή). Κλάρας γυρνάει παντού.) Όμως η έγκριση της Αθήνας δεν έρχεται. Στην περίπτωση Σιάντου το ζήτημα λύθηκε με προσωπικό σημείωμα του έγκλειστου στην Ακροναυπλία Ιωαννίδη. την «πρωτεύουσα των βουνο5ν» οργανο^νει μια συγκέντρωση στην ταβέρνα του Κοντοπάνου. η αόρατη λάσπη.ΑΡΗΣ. Από τα γύρω χωριά Κλαψί. Κλάρας αναγκά­ ζεται να αφήσει τη Ρούμελη και να επιστρέφει στην πρωτεύουσα για να πιέσει τους κομματικούς εγκεφάλους. και ο κ. (Οι επιζώντες τον θυ­ μούνται με μια μαύρη πέτσινη τραγιάσκα. πότε σαν ζωέμπορος. ο Πολύδωρος Δανιηλίδης» Στην πρώτη κιόλα συνάντησή του με . Ο κ.

Χατζή Η νικηφό­ ρα επανάσταση που χάθηκε. Όπο^ς γράφει σε έκθεσή του ο πολιτικός καθοδηγητής της Στρα­ τιωτικής Επιτροπής. από το βιβλίο του Θ. . με τον οποίο βρίσκονται σε συνεχή επαφή. [. στην ουσία «εντολή» για κά­ θε κομουνιστή απανταχού της γης. όπως ακριβώς τα προπολεμικά αστικά κινήματα. Μόνο έτσι θα δοκιμαστεί. όταν θα έμπαι­ νε το πρόβλημα της εξουσίας. όταν του μεταφέρει το ερώτημα.] ομάδες σαμποτέρ. Για αυτό πιέζουν τον ΕΔΕΣ. ικανή για δυναμική κατάληψη της εξουσίας μετά την απελευθέ­ ρωση. Δανιηλίδη προς την ΚΕ του ΚΚΕ. [. Έκθεση Π. όπως «η οργάνωση ειδικών μαχητικοί τμημάτων». Παράλληλα οι Βρετανοί πα­ ροτρύνουν και το ΚΚΕ να βγάλει στο Βουνό μαχητικές ομάδες· αυτήν 10. Το ελληνικό ΚΚ προσα­ νατολίζεται κυρίως σε μια στρατιωτική δύναμη.] Πρέπει να δημιουργηθεί μια κατάσταση αφόρητη για τον εχθρό και τους συνεργάτες του». αλλά τίποτα δεν έχει ξεκαθαριστεί. Απλούς στα πρακτικά της 8ης Ολομέ­ λειας είχε συμπεριληφθεί μία παράγραφος για τις μορφές πάλης. και το Κόμμα θα ξέρει σίγουρα τι δύναμη δ ια θ έτει». θα αναπτυχθεί και θα μαχητικοποιηθεί. αυτοί του θέτουν το ερώ­ τημα: Πείτε μας ποιον σκοπό βάζετε μπροστά σας για να σας πούμε τι οργάνωση χρειάζεται. Οι στρατιωτικοί μας διαφωνούσαν πά­ νω σ' αυτό και επέμεναν ότι δεν μπορεί να ’ναι αξιόλογη καμιά δύ­ ναμη όταν κρατιέται στο ράφι.. να επ ι­ σπεύσει την έξοδο του Ζέρβα στο Βουνό. Ο Δανιηλίδης δεν είναι έτοιμος να απαντήσει· ούτε ο Σιάντος. ταγματάρχη Θόδωρο Μακρίδη και συνταγματάρχη Νίκο Παπασταματιάδη.. αν και από τις 3 Ιουλίου 1941 η περίφημη ραδιοφωνική «έκκληση Στάλιν». μια «κόκκινη φρου­ ρά».1 0 Την ίδια εποχή οι Βρετανοί επιδιο:>κουν τη δημιουργία.52 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ τους δύο επικεφαλής στρατιωτικούς. «η αντίληψη ήταν τότε να δημιουργηθεί δίπλα στις κομματικές οργανώσεις μια στρατιωτική οργάνωση με σκοπό να χρησιμοποιηθεί σε κατάλληλη στιγμή από το Κόμμα. υπό τον έλεγχό τους. είχε δώσει τις κατευθύνσεις: «Σ τις κατεχόμενες από τον εχθρό περιοχές οφείλουν να συγκροτηθούν σχη­ ματισμοί ανταρτών.. αλλά πρέπει να ριχτεί στον πόλεμο. Είχαν περάσει εφτά μήνες από την «έκκληση Στά λιν» και στο ελ­ ληνικό ΚΚ τίποτα δεν είχε γίνει για τη μαχητική αντίσταση που υπο­ δείκνυε ο ανο3τατος ηγέτης του.. Τον Ιανουάριο του 1942 συναντιούνται ξα­ νά. μικρών ένοπλων ελληνικοον τμημάτο^ν στην ύπαιθρο για να εκτελούν διατεταγμένα σαμποτάζ ή να προστατεύουν και να διευ­ κολύνουν τους δικούς τους πράκτορες στις αποστολές τους.

που είχε κάνει όνομα κατά την Κρητική Εξέγερση το 1938 εναντίον της μεταξικής δικτατορίας. Κλάρα: «Ε ίχε επικρατήσει η εποονυμία ΕΛΣ: Ελληνικός Λαϊκός Στρατός. Κλάρας. είχε μια έμπνευση: 11. Ιστορία της Αντίστασης 1940-’45. οι αγγλικές πιέσεις. Αλλ’ ο Θανάσης Κλάρας. αρχικά σε ΑΣ (Λαϊκό Στρατό). «Η επιλογή από την ΚΕ του ΚΚΕ του Θανάση Κλάρα γ ι’ αυτήν την τόσο σοβαρή και υπεύθυ­ νη αποστολή δεν έγινε τυχαία». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 53 την εποχή έχουν τόση ανάγκη για πόλεμο στα μετόπισθεν του εχθρού ώστε παραβλέπουν τις πολιτικές σκοπιμότητες. Απλώς «δοκιμάζουν». Και ας υμνεί­ ται εκ των υστέρων η σοφία του Κόμματος. Κλάρα και να αποποιηθεί τις ευθύνες. Αυτός πιστεύει ότι δεν ήρθε η ώρα για το Βουνό· πρώτα θα γονιμοποιήσουν το έδαφος οι «κλέφ τες» και μετά θα έρθει η σειρά των αξιωματικοί. τον οποίο ο Σιάντος έχει όλους τους λόγους που έχουν και οι υπόλοιποι πουρίτανοί του Κόμματος να αντιπαθεί* αλλά υπό τη συνεχή πίεση του Τζή­ μα θα συμφωνήσει να τον δοκιμάσουν. Η «έκκληση Στάλιν». Άλλωστε αντιμετώπιζε και εσωτερικές πιέσεις* η αποκλειστική ενασχόληση με τους οικονομι­ κούς αγώνες σε συνθήκες ξένης κατοχής δημιούργησε ένα άνοιγμα ψαλίδας ανάμεσα στην ηγεσία και τη βάση του Κόμματος. Τίποτα επίσημο δεν έχει γίνει. το πιστώνει στον κ. Στην ουσία δεν ρισκάρει τίποτα. Μοναδικός προσφερόμενος απομένει ο φορτικός κ. πιο κοντά από κάθε άλλον στις ζυμώ­ σεις. . Ούτε ο στρατιο^τικός εγκέφαλος του Κόμματος ταγματάρχης Μακρίδης φεύγει από την Αθήνα. για πλατύτερη λαϊ­ κή αποδοχή. ώσπου έρχεται το όνομα που αξίζει χρυσάφι.1 1 Όταν μετά από δυο τρεις μήνες ο Σιάντος θεώρησε πως η δοκιμή απέτυχε. η οποία απαι­ τούσε δράση κατά των κατακτητών. Ο δημοσιογράφος και μέλος του Κόμματος Σόλων Γρηγοριάδης.ΑΡΗΣ. οι εισηγήσεις των αξιω­ ματικών της ΚΣΕ και η επιμονή του Τζήμα για ένοπλο αγώνα δεν ήταν δυνατόν να παρακαμφθούν από τον Σιάντο. ύστερα σε ΕΛΣ (Ελληνικό Λαϊκό Στρατό). Η ΚΣΕ μετονομάζεται για τις περιστάσεις. δεν διστάζει να καταγγείλει τον κ. όταν οι συζητή­ σεις φθάσαν έως αυτόν. Για την προσθήκη του καθοριστικού « Α » στην ονομασία ερίζουν περισσότεροι από 10 κομματικοί στα γραπτά τους. 0 Σιάντος όμως θέλει το αντάρτικο να ξεκινήσει με επικεφαλής αξιωματικό. Αλλά εκείνος βρίσκεται στα βουνά της Κρήτης και δεν μπορεί να εγκαταλείψει ακόμη τους συμπατριοττες του. και μάλιστα γνωστό* η προτίμησή του είναι ο δημοκρατι­ κός στρατηγός Εμμανουήλ Μάντακας.

000 ανδρών. [. αλλά προέχει ο αγώνας στις πόλεις. επειδή ούτε αυτός πιστεύει ότι μπο­ ρεί να δημιουργηθεί αντάρτικο. Αλλά ο Σιάντος και η πλειονότητα των ηγετικών στελεχών δεν υπο­ λογίζουν σοβαρά το αντάρτικο του Βουνού· ας βρίσκεται. Με την κουμπούρα δεν τρώει ο λαός ψωμί. μα το ΕΑΜ της περιοχής ζήτημα ε ί­ ναι αν διέθετε τότε έναν μυημένο σε κάθε τρία τέσσερα χωριά· το εαμικό κίνημα αναπτύχθηκε χάρη στην εθνική δράση των ελασιτών. Ένας ευθύς. μέλος της ΚΕ του Κόμματος. κάτοικος Λαμίας. δυ­ νατός άνδρας με σύνεση και τόλμη. Φεύγει αμέσως για τη Λαμία. Κλάρας στην Αθήνα. παίρνει τέλος.. »Άρεσε η σκέψις [. Δη­ λαδή ΕΑΑΣ. Επιτέλους ο δρόμος είναι ανοιχτός. Θανάσης Κλάρας (3) Στις αρχές Μαρτίου το εμπύρετο δίμηνο που έζησε ο κ.54 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ » . συνήθιζε να επανα­ λαμβάνει ο Γραμματέας και ρίχνει το βάρος στις εργατικές διεκδι­ κήσεις... και Θωμάς τού έμεινε όταν αργότερα εντάχθηκε και εκείνος στον ΕΛΑΣ. 0 πλέον φιλόδοξος στόχος του ΚΚΕ για τον ΕΛΑΣ είναι να δημι­ ουργήσει στην Αθήνα ένοπλα τμήματα που θα προστατεύουν τις μα­ ζικές κινητοποιήσεις· και μετά την απελευθέρωση. πάλι με τον Χατζηπαναγιώτου. Ελλάς και ΕΑΑΣ. κ. Την είδηση του τη φέρνει ο Παντελής Καραγκίτσης. Ση­ μαντική προεργασία οργάνωσης και στρατολόγησης στη Ρούμελη έχει κάνει για λογαριασμό του τοπικού Μετώπου Εθνικής Σωτηρίας και στη συνέχεια του ΕΑΜ ο ηλεκτροτεχνίτης Γιώργος Χουλιάρας από το Καστέλλι (Καστέλλια) Φθιώτιδας. (Σ.. τον άπιστο Θωμά.. ο οποίος από τα νεανικά του χρό­ νια είχε ενταχθεί στην Κομουνιστική Νεολαία και αμέσως μετά την ε ί­ σοδο το^ν κατακτητών αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά στην Αντίσταση.] Μόνο που ο Θανάσης Χατζής [. Ιστορία) Και εγένετο ΕΛΑΣ. αν έχουν φτάσει στον «μ υ θικ ό» αριθμό των 1. Ο Γιαταγάνας στη Λαμία πασχίζει να ενεργοποιήσει όποιον μπορεί. Γρηγοριάδης.. θα μπορούσαν ίσως να κα­ ταλάβουν την εξουσία προλαβαίνοντας την επάνοδο των Άγγλων. Θα πιάσει ως σύνθημα.Ελληνικός Λαϊκός Αντάρτικος Στρατός πρέπει να λέγεται. Η ζωή θα τους ξεπεράσει. αγωνιώντας για την έγκριση. όπως τον βάφτισε. .] και εγκρίθηκε με ενθουσιασμό.] το Αντάρτικος το αντικατέστησε με το Απε­ λευθερωτικός». ας υπάρχει να ακούγεται.

Ταυτόχρο­ να του δίνεται η ευκαιρία να γνωρίσει καλύτερα τον υποψήφιο αρ­ χηγό του αντάρτικου καθώς γυρνάνε σαν δυο φαντάσματα στα χιονι­ σμένα βουνά. ακουμπήσαμε τις πλάτες και σε λίγα λεπτά κοιμηθήκαμε . θα πουντιάσουμε. αποδεικνύονται εκρηκτικός συνδυασμός για τον νέο ρόλο που αναλαμβάνει. Εκείνος κοιμόταν. 0 Χουλιάρας από τις προηγούμενες επαφές του γνωρίζει πρό­ σωπα και πράγματα και έχει αναλάβει να συστήνει τον κ. Κλάρα. Άντεχε σ' όλες τις δυσκολίες . κάποιος να μας πάρει είδηση και να .πείνα. η αποφασιστικότητα. [. Με πείσμα.ΑΡΗΣ. τις βάλαμε στην ελιά στην άκρη. και θα ιδείς ότι θα πεις ότι δεν κρυώνεις. χιόνια. λέει. πρέπει να φτάσουμε εκεί. Ποτέ δεν έκανε π ί­ σω. βάλ’ το μες στα γόνατα και πες δεν κρυώνω. Κλάρα θα ξεκινήσουν έναν νέο μεγάλο κύ­ κλο επαφών από χωριό σε χωριό για να «δέσουν» το ξεκίνημα. Σήκω να φύγου­ με. ο κόσμος. στο τάδε σημείο. μπορούσε να περπατάει και να κοιμάται. η πειθώ. η επιμονή και βέβαια αυτή η αφύσικη αντοχή του σε όλες τις κακουχίες αποκτούν νόημα. Το κεφάλι σου βάλ' το στα γόνατα.. βγήκαμε απ’ το χωριό το Δαδί [Αμφίκλεια] έξω στον κάμπο κι αναγκαστήκαμε να κοι­ μηθούμε μέσα στις ελιές.. Ξεχιονίσαμε μια γέρικη ελιά. φτάσαμε νύχτα και δεν θέλαμε να μπούμε στο χωριό γιατί μπορούσε να δημιουργηθεί πρόβλημα.όπως ε ί­ μαστε ζεστοί ακόμη. βροχές. Κλάρα σε ανθρώπους που έχουν κάθε λόγο να είναι επιφυλακτικοί. Τον σπρώχνω και του λέω. το θάρρος. Είχε χιόνι. εγώ άρχισα να τρέμο^ και να τρίζουν τα δόντια μου. η βιαιότητα. Οι αρετές και τα ανάποδα του αποσυνάγωγου κ. η απρόβλεπτη σκέψη. που τό­ σα προβλήματα δημιουργούσαν στον ίδιο και στους γύρω του σε συν­ θήκες κανονικής ζωής. παραδείγματος χάρη. κυνηγημένοι απ? τους χωροφύλακες.] Είχε τεράστια φυσική αντοχή. Ροχάλιζε. Όλο το πείσμα. Αυτό δεν είναι καθόλου απλό καθώς καταζητούνται και οι δύο από τη Χω­ ροφυλακή και τους Ιταλούς καραμπινιέρους σαν ανατρεπτικά στοι­ χεία. Όταν όμως πέρασε λίγη ώρα. μου λέει.. κρύο. δεν κρυώναμε. ξύπνα. πού να πάμε.. την τάδε ώρα. [.] »Μ ια νύχτα. δεν κρυώνω. κάτσε εδώ. όμως κοιμόταν όρθιος και έλεγε προχωρείτε. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 55 0 Χουλιάρας με τον κ. αν είχαμε σκοπό να φτάσουμε κάπου. »Μ ια φορά πάλι εκεί στο χωριό Μενδενίτσα της Λοκρίδας. Λέει. Χιόνι γύρω γύρω. βρή­ καμε δυο πέτρες. Ο Χουλιάρας δεν έχει ξαναγνωρίσει τέτοιον άνθροοπο: «Ήταν ένας άνθρωπος που επέμενε πολύ. πάρα πολύ να γίνει αυ­ τό που έλεγε. Κάτσε. δεν κρυώνω. κάπως μεγάλες. και νυστάζαμε στον δρόμο.

(Χουλιάρας) .. γιατί δεν καταλάβατε ακόμα ότι τούτος ο αγώνας ε ί­ ναι εθνικός. Δεν είναι αγα>νας ενός κόμματος».] Πήραμε λοι­ πόν τα σανίδια. όπο^ς και των άλ­ λων συντρόφων. Στο έθνος και την πατρίδα.] Βρήκαμε έναν τάφο που πριν από λίγες μέρες έπρεπε να είχαν ξεχώσει κάποιον άνθρωπο. θα έλεγα ότι εί­ σαι σοβινιστής πρώτης γραμμής.Ναι. την τέχνη.. Και γ ι’ αυτό ακριβώς οι άνθροοποι όλοι τον αγάπησαν και γ ι’ αυτό τον δεχτήκαν και σαν αρ­ χηγό ». (Συνέντευξη Χουλιάρα) Όμως αυτό που αφήνει εμβρόντητο τον Χουλιάρα. είναι το περιεχόμενο των ομιλιών του κ. να μας ψάξει. ποτέ δεν μίλησε για λαϊκή επανάσταση ή για δικτατορία του προλεταριάτου. Δεν μπορούσε να αντιληφθεί την κομματική υπέρβαση που επιχει­ ρούσε ο κ. έτσι σου φαίνεται κι εσένα. δεν κά­ νει. να μας δει. να μην τη σπάσουμε την πόρτα.. Κλάρα. η πόρτα ήταν κλειδωμένη. αυτό τόνιζε». Μ’ λέει. τι είμαστε. να μην κρυώνουμε. έχει αρθεί πά­ νω από κόμματα και μικροπολιτικές σκοπιμότητες. λέω. που ήταν από νεαρός γαλουχημένος στα διεθνιστικά νάματα. ένας πολύ καταρτισμένος άνθρω­ πος. [. Κλάρας. μιλούσε πάντα για το έθνος και για την πατρίδα. [. να τη σπάσουμε την πόρτα. χωρίς να αναφέρει φυσικά το όνομά του. να μεταδίδει την πίστη αυ­ τή που είχε στους ανθρώπους που μιλούσε. μ ’ απαντάει. μέχρι και οι βασιλικοί. τα βάλαμε κάτ\ βάλαμε κι από ένα εδώ πίσω στην πλάτη στο χώμα και καθίσαμε πάλι εκεί. προκειμένου να ελευθερωθεί η χώρα.56 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ μας ζητήσει. εκεί κολλούσε πάντοτε.. Και θα κάνει τα λόγια πράξη στο Βουνό· θα συνδιαλέγεται με όλους και θα τους καλεί όλους να ενταχθούν στο ΕΑΜ.. κοιμηθήκαμε μέχρι την ώρα που ξημέρωσε και φύγαμε». Έτσι γινόταν τότε στα χωριά. και τα σανίδια απ’ την κάσα ήτανε δίπλα ας πούμε. Επιπλέον είχε τη δύναμη. όχι. Θα μπούμε έτσι μέσα. όλοι οι Έλληνες «από την άκρα Δε­ ξιά μέχρι την άκρα Αριστερά». πατριωτικός.. [. «Όπου περνούσαμε. Κλάρας· και του το λέει: « . συνεπαίρνονται από τα λόγια του και ρωτάνε ιδιαιτέρως τον Χουλιάρα αν είναι κάποιος γνω­ στός διανοούμενος. να μπούμε μέσα.] Ποιοι είμαστε. Μπήκαμε σ’ ένα νεκροταφείο. ποιος θα προσφέρει τις περισσότερες υπηρεσίες. Μπήκαμε μέσα.Ωραία τα ’πες χτες το βράδυ· αν δεν σε ήξερα. και πρέπει σ' αυτόν τον αγο^να να συναγω­ νιστούν όλοι οι Έλληνες. «Ήταν ένας πολύ μορφωμένος. » . Κλάρα θα δημιουργήσουν ένα αίσθημα υπερηφάνειας στον Χουλιάρα· οι άνθρωποι στους οποίους τον γνωρί­ ζει. μιλούσε πάντοτε για εθνικό αγώ­ να. Ο κ. (Συνέντευξη Χουλιάρα) Οι πρώτες ομιλίες του κ.

κάθε εφεύρημα και τόλμημα του κ. να πάει και ο Χουλιάρας στην Παρνασσίδα να βγάλει στο Βουνό την ομάδα που ετοιμαζόταν εκεί. Μυρεσιο3τη λίγο πριν ξεκινήσει το αντάρτικο. Κλάρας δεν δείχνει τον ανάλογο ενθουσιασμό* τον απασχολεί η κω­ λυσιεργία των υπεύθυνων των οργανώσεων. μόλις νύχτωσε. που θα έφευγε προς τη δυτική Φθιώτιδα και την Ευρυτανία. που όσοι τον άκουγαν ούτε να τα διανοηθούν μπορού­ σαν. κάθε έμπνευση. που κάτι έχουν αντιληφθεί. Έχουν συνολικά «καταγραμμένους» περί τους 70 άνδρες. που δεν πείθεται εύκολα με τα λόγια και τους ενθουσιασμούς. Δεν μπορεί να καθυστερήσει άλλο. Με άμεσο τον κίνδυνο των Ιταλών. Λουκάς Καθούλης κ. Γιώργος Χουλιάρας. που είχε φύγει για την Αθήνα. και με διάφορες προφάσεις οι άνδρες που του έχουν υποσχεθεί οι υπεύθυνοι δεν εμφανίζονται. όταν ο ΕΛΑΣ θα γ ί­ νει το μεγάλο πατριωτικό αντάρτικο που έγινε. Κλάρας πήρε τον λόγο για π ε­ ρισσότερο από τρεις ώρες. λέει ο κ. επιστρέφει δρομαίος και γεμάτος χαρά. . Ο Θωμάς. Κλάρα θα παρουσιά­ ζεται από τους κομματικούς εγκεφάλους ότι εφαρμόστηκε με δική τους υπόδειξη. Και οι μισοί να ακολουθήσουν. Νίκος Λέβας. φεύγει για τη Σπερχειάδα. Φώτης Μαστροκώστας. Κλάρας.ά. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 57 Όταν οι περιοδείες παίρνουν τέλος. επιστρέφουν στη Λαμία και χά­ νονται για λίγο· θα συναντηθούν ξανά στις 14 Μάίου. καλά θα είναι. στην ιστορική σύ­ σκεψη που έγινε στο σπιτάκι του Μ. αλλά και τα θέματα τοπικής αυτοδιοίκησης που θα προκόψουν στις περιοχές που σταδιακά θα ελευθερώνονται και πολλά ακόμη. και μετά ο κ. Γιώργος Γιαταγάνας. για τη διοίκηση κ. Στη σύσκεψη αποφασίστηκε παράλληλα με τον κ. Αφού ορίσει το πεδίο ρίψεων στον Θωμά.ά.ΑΡΗΣ. (Συνέντευξη Χουλιάρα) Είναι απαραίτητη η διευκρίνιση γιατί αργότερα. Π εριέγραψε όχι μόνο τη μορφή και την αποστολή του ΕΛΑΣ. Δημήτρης Μπακόλας. Τάκης Καρκάνης. Γιώργος Φράγκος. Σε εκείνη τη σύσκεψη ο υπεύθυνος κάθε περιοχής ανέφερε την προ­ εργασία που είχε κάνει. Παρά τις ανανεωθείσες υποσχέσεις στη σύσκεψη της 14ης Μάίου. αρχίζουν να μαζεύονται. Κλάρα.έχει εντολή από τον Τζήμα να ορίσουν πεδίο αεροπο­ ρικών ρίψεοον για να τους εφοδιάσουν οι Βρετανοί με πολεμοφόδια. οι ημέρες χάνονται. οι 15 άνδρες που ορ­ γανώνουν το ξεκίνημα: Θανάσης Κλάρας. Τα είχε έτοιμα όλα». που έχουν δηλώσει εθελοντές για το αντάρτικο. κάθε καινοτομία. Τους ανέλυσε με κάθε λεπτομέρεια όλα όσα σχεδιάζει να κάνει βγαίνοντας στο Βουνό· «είπ ε ξεκάθαρα για τη δημιουργία του στρα­ τού που θα ξεκινήσουμε. Ο κ.

βασιλόφρονες. . χωροφύλακες και ανήλικα θα ενωθούν πίσω του σε μια αγριεμένη για ελευθερία πομπή και θα τον λατρέψουν έως θανάτου με το πραγματικό του όνομα: Άρης Βελουχιώτης. παπάδες. αξιωματικοί. Χωρικοί. δημοκρατικοί. Θανάσης Κλάρας θα αναληφθεί οριστικά. κομουνιστές.58 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Από εκεί στις 22 Μαΐου 1942 ο κ. ληστές.

με δύο μετάλλια ανδρείας. οπλισμένοι κυρίως με πιστόλια. Μερικοί δεν άντεξαν στους κινδύνους. έκαναν πίσω. Και όσοι βγήκαν μαζί του για να εξασφαλίσουν τροφή ή να εξουσιάσουν τον παράτησαν απογοητευμένοι. όταν ήρθε η ώρα. στην εξαντλητική πεζοπορία και στις στερήσεις. Ξεκινάνε για το Βου­ νό. Τις επόμενες δύο ημέρες αντί για τους 30-40 αναμενόμενους έρχονται μόνο εννέα συν έναν νεαρό. που δεν τον κρατάει σπίτι· περνάει τον περισσότερο καιρό του κυνηγ<ύντας στα βου­ νά της Ρούμελης και τα γνωρίζει πέτρα την πέτρα. όπου στρατο:>νίζεται ένας ιταλικός λόχος. . και κρύβονται κοντά στο ποτάμι· είναι το σημείο συνάντησης με τους άλλους εθελοντές. ο αδερφός του Βαγγέλης και ο Βασίλης Ξυνοτρούλιας. Όλοι μαζί καταφεύγουν στην καλύβα του Σ τε­ φάνή να περιμένουν εκεί τους υπόλοιπους. 0 πρώτος που τον ακολουθεί αποφασισμένος είναι ο Φώτης Μαστροκώστας από τη Σπερχειάδα. τραχύς άνδρας. Περασμένα μεσάνυχτα εμφανίζονται οι πρώτοι πιστοί από την περιοχή Δομοκού· ο Νίκος Λέβας. Ένας νέος. Ο Ν ο μ ο ς t o t Αρη Βοονό Όσοι επιπόλαια δήλωσαν πως θα τον ακολουθήσουν. Το Βουνό δεν είναι για όλους. λοχίας στο Αλβανικό Μέτωπο. που πήγε και έφερε ο Μαστροκώστας από τους Κομποτάδες. Οι μόνες προμήθειες που έχουν μαζί τους σε τρόφιμα είναι παξιμάδια και τυρί. που θα αναλάβει ρόλο συνδέσμου. Στις 22 Μάίου τη νύχτα γλιστράνε οπλισμένοι έξω από τη Σπερ­ χειάδα.2 . δυο τουφέκια και ένα αγγλικό οπλο­ πολυβόλο. Δεν μπο­ ρούν να καθυστερήσουν άλλο· η καλύβα του Στεφάνή απέχει μόλις 500 μέτρα από τα ιταλικά φυ?^άκια της Σπερχειάδας.

0 καπετάνιος. Όπως τονίζει όμως στους άνδρες του. σύμφωνα με την ελληνική παράδοση. τριμελή διοίκη­ ση του τμήματος με καπετάνιο . Αλλά θα νικήσουμε. είναι επιφορτισμένος με την τήρηση και τη διάδοση των σκο­ πών της οργάνωσης στους αντάρτες και στον πληθυσμό του χώρου δράσης. Μην αμφιβάλλετε γΓ αυτό. «Η ανοικτή αντίστασις συνίσταται εις εμφανείς ενεργείας ατόμων και ομάδων. Για αυτόν φαίνονται όλα γνωστά και ξεκάθαρα* λες και είχε ξαναζήσει κάποτε αυτό που τώρα ξεκινάνε.60 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΊΌ Π Ο ΥΛ Ο Σ «Είναι οι πρώτοι πραγματικοί αντάρτες. Μπαίνει πρώτος στη μάχη. και οι αποφάσεις που παίρνονται είναι δεσμευ­ τικές για όλους. αποχωριζόμεναι του κανονικού τρόπου ζωής. (ΓΕΣ. χωρίς έλεος. 0 πολιτικός. Ανεβαίνουν. Αντάρτικο) Την άλλη ημέρα σε μια δασωμένη πλαγιά στη Στάγια (Πλάτανο) Γαρδικίου γίνεται η πρώτη συνέλευση της πρώτης ομάδας του ΕΛΑΣ. δεν καταφεύγουν στο Βουνό..] Γνωρίζουν ακόμα πως ο δικός τους πόλεμος θα είναι ασύγκριτα πιο σκληρός από τον κανο­ νικό.στρατιωτικό . είναι πάντοτε ο φυσικός ηγέτης του τμήματος· αναδεικνύεται από τους ίδιους τους αντάρτες και είναι υπεύθυνος για όλα. Γρηγοριάδης. εκπαιδεύονται και εξοπλίζονται προς μάχην». θα ψειριάσουμε. δικής του έμπνευσης. κυβέρνηση (πολιτικός). οργανούνται. Δεν είναι καταδιωκόμενοι. Ανταρ­ τοπόλεμος). χωρίς αιχμαλωσία».. [. τον σύγχρονο ειδικό και μόνο αρμόδιο για τον σχεδιασμό και τη διεξαγωγή των επιχειρήσεων. αίτινες. Όλοι οι άνδρες έχουν την αγωνία και τα ερωτηματικά του νεοφώτιστου εκτός από τον άνθρωπο που τους οδηγεί. Μόνο η συνέλευση μπορεί να καθαιρέσει ή να προ­ βιβάσει αντάρτη και είναι η μόνη αρμόδια για την επιβολή οποιασδή- .πολιτικό και τους ανα­ λύει τον ρόλο του καθενός. Πόλεμος χωρίς οίκτο. δηλαδή ο αντιπρόσωπος του ΕΑΜ. (Φ. Μετά οργανο^νει την πρώτη. Εκείνος τους κατατοπίζει λεπτομερούς για τα νέα τους καθήκοντα στο νέο είδος αγώνα που διάλεξαν· κυρίως τους προετοιμάζει για τις δυσκολίες που θα αντιμετωπίσουν.. αλλά παραχωρεί τη διεύθυνση στον στρα­ τιωτικό. προσθέτει με βεβαιότητα. στρατός (στρατιο^τικός). το ανώτατο όργανο διοίκησης θα είναι η συνέλευση της ομάδας* σε αυτή συζητούνται ανοιχτά όλα τα θέμα­ τα που ανακύπτουν. Θα πεινάσουμε. θα πληγωθούμε* κάποιοι από μας θα σκοτωθούνε. Στο μοντέλο διοίκησης που δημιουργεί ο αρχηγός και θα καθιερωθεί έκτοτε σε ολόκληρο τον ΕΛΑΣ είναι μάλλον επηρεασμένος από το ιδα­ νικό τρίπτυχο του Κλαούζεβιτς για τον ολοκληρωτικό πόλεμο: λαός (καπετάνιος)..

Αυτός δηλώνει ότι στο εξής θα είναι ο Άρης· ο Φώτης Μαστροκώστας διαλέγει το Θάνος. Την ίδια ποινή προέβλεπε για τους προδότες και ο όρκος της Φιλικής Εταιρείας. Με την εκλογή της πρώτης διοίκησης και ενώ καθυστερούν. τα τρόφιμα έχουν τελειώσει και η εαμική οργάνο^ση είναι ακόμη πολύ αδύναμη για να τους βοηθήσει. Γραμμένη Οξυά.τι μας δίνουν. επαναλαμβάνοντας τα λόγια του αρχηγού με τη φοβερής δέσμευσης κατακλείδα: «Κ α ι δέχομαι προκαταβολικά την ποινή του θανάτου αν ατιμάσου την ιδιότητά μου ως πολεμιστή του έθνους». αλλά ανήκει στη δικαιοδοσία του συ­ νόλου.1 Η πορεία της ομάδας στα υψώματα -Γουλινά. 0 αρχηγός δεν αιφνιδιάζεται· μετακινεί την ομάδα πιο ψηλά στη Γραμμένη Οξυά για ασφάλεια και κάνει νέα συνέλευση. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 61 ποτε ποινής. Στάγια. Περπατάνε συνεχώς και τρέφονται ελάχιστα. η πραγματική εξουσία δεν είναι.Κανείς δε σας υποχρέο^σε να γίνετε αντάρτες. Για λόγους πρόνοιας συστήνει να αποκτήσουν όλοι από ένα ψευ­ δώνυμο ώστε να αποφευχθούν τα αντίποινα των κατακτητο^ν στις οικογένειές τους. εκδηλώνεται η πρώτη λιποταξία· ένας πάει να φέρει νερό και δεν ξαναγυρίζει. ο Βασίλης Ξυνοτρούλιας το Βάσος κ.Δεν πήραμε τα όπλα για να γεμίσουμε τα στομάχια μας. Νικολίτσι. Οι τσοπάνηδες και οι σκηνίτες των βουνών παρατηρούν περίεργοι αυτούς τους οπλισμένους που περνάνε χωρίς να απλώνουν χέρι στα ζώα τους και χωρίς να ζητάνε τίποτα. Θα τρώμε ό.συνεχίζεται καθημερινά καθώς εφαρμόζουν το αντάρτικο αξίωμα να μην κοιμάσαι ποτέ δύο φορές στο ίδιο λημέρι. Οι άνδρες με την ημιστρατιωτική εμφάνιση στρέφουν παγανιστικά σχεδόν τον όρκο τους προς την ανατολή.ΑΡΗΣ. . Τα παπούτσια τους έχουν κιόλα διαλυθεί στις κακοτράχαλες πλα­ γιές.κ. Κα­ λού κακού μερικοί τους καλοπιάνουν με λίγο τυρί ή γάλα* τα δέχονται και χάνονται όπως εμφανίστηκαν. Όμως ο Άρης απορρίπτει κατη­ γορηματικά την πρόταση να ζητήσουν κανένα πρόβατο από τις στάνες 1. επ ιμέ­ νει ο αρχηγός. στα χέρια του ανωτέρου.ο. Δεν μοιάζουν με ληστές ή με τους άλλους κλαρίτες· ούτε στην εμφάνιση ούτε στη συμπεριφορά. όπως στον τακτικό στρατό. Έτσι. Ανάμεσα στα πανύψηλα έλατα της Γραμμένης Οξυάς οργανώνεται η προ^τη ορκωμοσία ανταρτών του ΕΛΑΣ. μόνοι σας ήρθατε. Βρύση του Γιουσούφ. μή­ πως εμφανιστεί κάποιος αργοπορημένος εθελοντής. . . Γ ι’ αυτό όσοι μείνουν από δω και μπρος θα ορκιστούν κι όποιος παραβεί τον όρκο του θα υποστεί τις κυρώσεις. τους λέει.

για να ξεγελάσουν το στομάχι τους. τσιγαρόχαρτο και τη χλαίνη του Θάνου. Προβιά. Η ποινή του θανάτου που αποφασίζουν οι εναπομείναντες θα τον κα­ ταδιώκει έως την εκτέλεσή της. δεν αντέχω άλλο. που το σκάει αρ­ πάζοντας ό. Αν φύγει κρυφά. εί­ ναι στις Ράχες Τυμφρηστού από τη θέση Κοκάλια.720 μ.τι μπορεί· όπλα. Προσπαθεί να τους εμψυχώσει με κάθε τρό­ πο. Κανείς δεν ξέρει τι θα συναντήσουν εκεί που πάνε· «όλοι όμως εί­ χαμε τις ελπίδες μας στον Άρη». και την άλλη ημέρα άλλοι. Μόνο ν? αφήσει το όπλο του. όπου κι αν κρυφτεί. εξα­ ντλημένους από τη συνεχή πεζοπορία στα βουνά. Αλλά η πείνα δεν γιατρεύεται με λόγια και. ο Β. Ήταν αυ­ τονόητο πως μια τέτοια σκληρή ζωή έκανε αυτούς τους ανθρώπους σκληρούς απέναντι στους εαυτούς τους κι απέναντι στους άλλους». η ομάδα έχει σχεδόν διαλυθεί. . Τάγμα Η είσοδος της Ευρυτανίας. είναι λιποτάχτης και. λέει εξουθενωμένος. λέει μακάβρια. Όταν ο Άρης παίρνει την απόφαση να κατευθυνθούν προς την Ευ­ ρυτανία. Του έχουν απομείνει μόνο πέ­ ντε άνδρες· στην πορεία λυγίζει ακόμη ένας. . ακόμη και με καλαμπούρια και ιστορίες από την πολυτάραχη ζωή του. μα δεν υποχωρεί. του πιο δυσπρόσιτου ελληνικού νομού.Όποιος θέλει να φύγει ας φύγει τώρα. η ζωή στο αντάρτικο απαιτούσε ανθρώπους από τη στόφα ενός Άρη. Μερικοί αποχωρούν αμέσως. αφηγείται ο Θάνος. σε υψόμετρο 1. Βλέπει τους άνδρες του με πληγωμένα πόδια. Σε αυτό το υψηλότατο σημείο τον 3ο π.Η ιστορία θα γράψει περισσότερα γ ι’ αυτούς που πήγανε από πείνα παρά από σφαίρες του εχθρού. προτού η απελπισία κάνει κάποιον ανεξέλεγκτο.Σκοτώστε με.Χ. παραδίδοντας τα όπλα τους. δε θα γλιτώσει την ποινή που προβλέπεται για τους λιποτάχτες. «Πραγματικά. να ξεχώνουν με τα μαχαίρια ρίζες και βολβούς.62 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ που συναντάνε. Του αφαιρούν απλώς τον οπλισμό και συνεχίζουν. αιώνα οι γαλατικές ορ- . Γινόταν ένα είδος φυσικής επιλογής και μόνο άτο­ μα μ ? εξαιρετική φυσική και ηθική αντοχή μπορούσαν να ξεπεράσουν τις δυσκολίες μιας ζωής που έβαζε σε σκληρές δοκιμασίες. (Κέδρος) 0 ίδιος λες και τρέφεται με τον αέρα.μοιράζει και τη μερίδα του ψωμιού που του αναλογεί. εκτός από κάποιον Γ. Λαγός. τους αποδεσμεύει από τον όρκο τους: .

. είναι αδύνατον να προχωρήσουν άλλο. (Με τους πολιτικούς ο Άρης δεν τα πήγε ποτέ καλά και όχι λίγες φορές έκανε πεισματικά το ακριβώς αντίθετο από ό. που βρίσκεται συμπτωματικά στο Καρπενήσι· μαζί τους έρχονται και δύο νέοι αντάρτες. είναι γνωστό ότι με τον Μπακόλα τους χωρίζει εξαρ­ χής μια σφοδρή αμοιβαία αντιπάθεια και τον Φράγκο τον περιφρονεί .. που μό­ νο ο ήλιος τους ανακαλύπτει κάποιες λίγες ώρες της ημέρας».] Κώμες και χωριά ανάμεσα σε βουνά. το Καρ­ πενήσι (καρ-μπενίσι: χιονοσκεπή). Μετά από δύο ημέρες ο Λέβας επιστρέφει με τον υπεύθυνο για την Ευρυτανία Δημήτρη Μπακόλα και τον Γιώργο Φράγκο. Στην κατάσταση που βρίσκονται. 0 Άρης δίνει εντολή στον Βαγγέλη Λέβα να αφήσει το όπλο του και να μπει σαν χωρικός στην πόλη για να βρει τους υπεύθυνους της εαμικής ορ­ γάνωσης. Ευρυτανίας). [. «Δύσκολα εισχωρούσε εχθρός σ? αυτά τα ορεινά συμπλέγματα της Ευρυτανίας. το πρώτο χωριό που συναντάνε στον δρόμο προς την πρωτεύουσα του νομού. οι Ευρυτάνες «έζων από Θήρας και λη­ στείας» και για τον Θουκυδίδη ήσαν «μέγα έθνος και μάχιμον». (Μηχιώτης) Κατά τον Αριστοτέλη. ο αρχηγός τους πιέζει για στήριξη του αντάρτικου και απαλλαγή από άλλες υπο­ χρεώσεις όσων εαμιτών θέλουν να βγουν στο Βουνό. να προχωρήσουν προς την ανατολική χώρα και την Αττική.ΑΡΗΣ.] Η βίαιη διεκδίκηση τροφής για την επιβίωσή τους φαίνεται πως αποτελούσε κανόνα και τρόπο ζωής για τους ορεσίβιους τούτους». ο Καπλάνης (Σπύρος Γκούβας) και ο Ιωσήφ (Νί­ κος Ζωγρα φόπουλος). Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 63 δες απέτυχαν. Φωκίδας. σε μια τρομαχτικής αγριότητας μάχη. αλ­ λά και «η πιο άγνωστη φυλή των Ελλήνων καθώς ήταν απομονωμένοι ανάμεσα στα πανύψηλα πυκνά βουνά τους. Για τη σχέση του με τους συγκε­ κριμένους δύο. [. που έδωσαν το όνομα στην τοποθεσία και λευκάζουν ως ψιλότατα τρίμματα ακόμη και σήμερα σε ορισμένα σημεία. εκπρόσωπο της ΠΕΦΦΕ (Περιφερειακής Επιτροπής Φθιώτιδας.. Οι περισσότεροι Γαλάτες άφησαν εκεί τα κόκαλά τους.τι εισηγούντο για να δείξει πως δεν τους λογαριάζει. Από τις Ράχες θα κατηφορίσει ο Αρης με τους τέσσερις τελευταί­ ους άνδρες του και θα κρυφτούν έξω από τη Λάσπη..ειδοποιούν στη Λάσπη έναν μυημένο και τους φέρνει βρασμένα κάστανα και χαρούπια. Οι αντιθέσεις ακόμη δεν έχουν εκδηλωθεί και δέχεται πολλές καθησυχαστικές δια­ βεβαιώσεις. Στη σύσκεψη που ακολουθεί με τους δύο πολιτικούς. σε χαράδρες ή αδιαπέραστα δάση αποτελούν φυσικούς μυστικούς κρυψώνες.

ο νεαρός Ιωσήφ. Όμως το επισιτιστικό δεν έχει λυθεί* οι ρίζες και οι χελώνες συνεχίζουν να αποτελούν το βασικό τους γεύμα. Τώρα ο Ιωσήφ ανα­ λαμβάνει ξανά να συντρέξει τους «μηδέ εσθίοντες». Τέσσερις νέοι εθελοντές από τη Αάσπη και άλλοι τόσοι από τη γύ­ ρω περιοχή ανεβάζουν ξανά την ομάδα στην αρχική της δύναμη. παρατσούκλι που υιοθέτησαν και οι αντάρτες του. Φέρ­ νει και τρεις άλλους από την πρωτεύουσα· ο ένας είναι ο Μανόλης Τσάφος. υπερβάλλοντας αισθητά από την εντολή του Άρη να προσπαθούν πάντοτε να φαίνονται περισσότεροι από όσοι είναι. είναι γιος του πα­ πά της Τατάρνας (Τριπόταμου) και απόφοιτος του Γυμνασίου Καρ­ πενησιού. μωρέ Νίκο. Είχε βρεθεί καταζητούμενος γιατί.64 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ τόσο ώστε τον λοιδορεί ανοιχτά σαν «δίφραγκο». Η λατρεία που νιώθει για τους ήρωες του ’21 και το δέος από την επιβλητική εικόνα του Βελουχιού. θα συγκεραστούν ιδανικά. λέει στους άνδρες του. Όμως ει~ δοποιήθηκε η Χωροφυλακή και έκτοτε τον καταδίωκε ως «επικίνδυνο κομουνιστή» κατά την καλογερίστικη καταγγελία. να φέρει τρόφιμα για το «τά γμα » που ήρθε στην περιο­ χή. πήρε από το σπίτι του το οικογενειακό τουφέκι να τον σκοτώσει. και εκκο­ λαπτόμενος ποιητής με το ψευδώνυμο Δώρος Άνθης. τον Δή­ μο Τσακνιά. Στέλνει μήνυμα στο Καρπενήσι. εκ των ακροατών του Άρη στο δάσος της Καισαριανής στις 15 Μάίου. ζήτησε από τον ηγούμενο του μοναστηριού της Τατάρνας να διαθέσει λίγο λάδι για τον κόσμο του ορεινού χωριού. σε έναν κάπως εύπορο πρώην συμμαθητή του. θυμωμένος. 0 ιδιοκτήτης δεν αργεί να εμφανιστεί· τον φέρνει από την Αθήνα ο Θωμάς να καταταγεί αντάρτης μέσα στην καλύβα του. πριν από έναν χρόνο. που υπέφερε. τα φορτώ­ νεται και τα φέρνει. πλάι στο Άρης βάλτε και το Βελουχιώτης. Στο συμφωνημένο σημείο συνάντησης εμφανίζε­ ται μόνο ο Ιωσήφ και μετά τις αγκαλιές και τα σταυροφιλήματα ο Τσακνιάς τον ρωτάει: . ενός Λασπιώτη που απουσιάζει από το χω­ ριό του. Ένας από τους καινούργιους αντάρτες. Στο διάστημα που μένουν στου Σαφάκα. .Τι κάνετε εδώ.) Οι πολιτικοί φεύγουν και οι αντάρτες παραμένουν να ξεκουραστούν στην καλύβα του Σαφάκα. του θρυλικού βουνού των Κλεφτών και του Κατσαντώνη. . ο αρχηγός θα αποκτήσει το πλήρες αγωνιστικό όνομά του.Από σήμερα. 0 Τσακνιάς συγκινημένος μαζεύει όσα τρόφιμα μπορεί. ευαίσθητος και οξύθυ­ μος μαζί. που δεσπόζει πά­ νω από το Καρπενήσι. 0 ηγούμενος τον απέπεμψε σκαιότατα και ο Ιωσήφ.

. γλυκός ομιλητής. Μ’ έκανε να πιστέψω ότι τα πάντα είναι ρόδινα. . Λίγο πριν το Κρίκελλο τους παραλαμβάνει ο μυημένος ντόπιος δά­ σκαλος Βασίλης Παπανικολάου και τους κρύβει σε μια καλύβα που έχει έξω από το χωριό. Τα πά­ ντα με φόβιζαν». Πίσω από τα δέντρα αχούγεται φασαρία. 0 παλιός του συμμαθητής με φισεκλίκια. ανηφορίζει πάλι προς τις Ράχες. Η περιπέτεια της αυτοδιάλυσης που έζησε τον έχει πείσει ότι το αντάρτικο δεν μπορεί ακόμη να στηριχτεί στις εαμικές οργανώσεις· ούτε για εφοδιασμό ούτε για νέους μαχητές.2 0 Άρης δεν έμεινε στα λόγια. μέχρι τη Δομνίστα· ένα χωριό ακό­ μη πιο βαθιά στο βουνό. πού πάμε. φωνές.. Τον πήραν τα δάκρυα. Τι όπλα έχουμε. .«ήταν πιστευτός. Πού πάμε. Θα ελευθερώσουμε την πα­ τρίδα. τον ξαναρωτάει εκείνος. Γυμνάζεται το τάγμα.Τι ?ναι.Α. «Άνευ της υποστηρίξεως του πληθυσμού. χωρίς να γίνουν αντιληπτοί. θα σβήσει. παραγγέλματα.] Υπο­ στήριζε πως ήρθε ο καιρός να γίνει η πρώτη εμφάνιση της ομάδας.. [. Το μάτι του έπαιζε και έβαλε τα πράγματα στη θέ­ ση τους. Το επίσημο ξεκίνημα του ένοπλου αγώνα κατά των κατακτητών». Εκεί θα τους επισκεφθεί ο εαμίτης μόνιμος αξιωματικός Αθανά­ σιος Τραχήλης για να δει με τα μάτια του τους αντάρτες. Πώς θα ξεκινήσουμε.όπως διη­ γείται: «Εγώ φοβόμουν toc πάντα κι έλεγα. Τρεις είμαστε. η αντίστασις θα περιορι2. Ταγματάρχης Η ομάδα φεύγει από τη Λάσπη. ποδοβολητά.. Ζήτησε από τον δάσκαλο Παπανικολάου να τους δώσει τη σημαία του σχολείου και να οδηγήσει την ομάδα. Έκανε κάτι έως τότε αδιανόητο. Ολόκληρο τάγμα. πανστρατιά! Νέο ’21 σου λέω.. Όμως ο αρχηγός τον εγκαρδιώνει. όπου σκοπεύει να κάνει την πρώτη του εμ­ φάνιση. Πνίγηκε από τη συγκίνηση ο άνθρωπος. και από τα Κοκάλια ακολουθεί δεξιά την κορυφογραμμή του Τυμφρηστού. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 65 . μωρέ Νίκο. Τι κάνουμε.ΑΡΗΣ. Από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Εθνική Αντίσταση στην Ευρυτανία». τίποτα.Άσε. Αν ο ένοπλος αγώνας δεν αγκαλιαστεί και δεν ενισχυθεί από τους χωρικούς. . Και η φασα­ ρία πίσω από τα δέντρα συνεχιζόταν για να πειστεί για το πολυπλη­ θές του αντάρτικου.

γοητεύεται μαζί του. Ο παπάς. Δίνει εντολή σε έναν αντάρτη να επιτηρεί το κοινοτικό τη?νέφωνο και αναζητάει τον πρόεδρο της κοινότητας. Μετά βλέπουν να μπαίνει ορμητικά.Γεια σας. πανέ­ μορφο. . συντεταγμένο κατ’ άνδρα. . κάποιου που ήταν γνωστό στο χωριό ότι είναι πεθαμένος από χρόνια. ακούγεται από αρκετούς. που φέρνει τσίπουρο να τους κεράσει. Του καφετζή Χαράλαμπου Λιάκου. απομονωμένο. Ο σεβασμός που δείχνει στην τοπική αρχή τού δίνει μερικούς πό­ ντους. Ο πρόεδρος Χαράλαμπος Παπακωνσταντίνου στέλνει αμέσως να χτυπήσουν την καμπάνα για να μαζευτεί το χωριό.66 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ σθεί εις ενεργείας μικράς και κεκαλυμμένης μορφής και συν τω χρόνω θα εκφυλισθεί». ° αρχηγός του υπόσχεται εύθυμα: . Με την εμφά­ νιση του παπά ο Άρης κερδίζει μερικούς πόντους ακόμη· στέκεται προσοχή. οι πανέξυπνοι Δομνιστιάνοι πληροφορούσαν τους δικούς του για τον θάνατο κάποιου συγ­ χωριανού γράφοντας ότι πήρε μετάθεση π. και ο Θάνος εκτός γραμμής δίνει το βή­ μα.Αμήν. τους χαιρετάει εγκάρδια.. (ΓΕΣ.Όταν λευτερωθούμε. αφού η λογοκρισία του Μετώπου δεν επέ­ τρεπε την αναφορά απωλειών στις επιστολές. τραγουδώντας. Ο Άρης είναι καλά προετοιμασμένος. για τον λόχο του Μπούρα. ένα τμήμα οπλοφόρων. αυτή την παράγκα που έχεις θα σ’ την κά­ νω μέγαρο γιατί θα περάσει στην ιστορία. ένα τμήμα του Ελληνικού Ααϊκού Απελευθε­ ρωτικού Στρατού. Επικεφαλής είναι ο Άρης.. με την ελληνική σημαία μπρο­ στά. με σκληραγωγημένους κατοίκους και παράδοση στους αγώνες της πατρίδας. τον χαιρετάει στρατιωτικά και στη συνέχεια σκύβει και του φιλάει το χέρι.χ. και του ζητάει με σο­ βαρότητα την άδεια να μιλήσει στους κατοίκους. Ανταρτοπόλεμος) Η Δομνίστα είναι ένα τυπικό χωριό της Ευρυτανίας· φτωχό. του δηλώνει. έχουν δει πολλούς τα μά­ τια τους· το ζήτημα είναι τι σκοπούς έχουν αυτοί οι καινούργιοι. και όχι μόνο αυτός. πατριώτες. . καπετάνιε. Στον πρόσφατο Ελληνοϊταλικό Πόλεμο το χωριό είχε 10 νεκρούς· και. μόλις έρχεται. . Το απόγευμα της Κυριακής 7 Ιουνίου 1942 όσοι κάτοικοι της Δομνίστας βρίσκονταν στην πλατεία του χωριού το πρώτο που ακούνε εί­ ναι ένα ομαδικό και βροντώδες: Μαύρη είν ’ η νύχτα στα βουνά.Είμαστε αντάρτες. Οι κάτοικοι μάλλον δεν αιφνιδιάζονται.

κατοχύρωση της εθνικής ανεξαρτησίας και της λαϊκής κυ­ ριαρχίας για να μην επαναληφθούν τα παθήματα. Στη Δομνίστα το αποτέλεσμα της ομιλίας του είναι παραπάνω από ενθαρρυντικό. όπως δεν κουράζεται να επαναλαμβάνει. Από εκεί και πέρα «τα πάθη που καλούνται να αναφλεγούν στον πόλεμο πρέπει να προϋπάρχουν». Όσοι δέχονται την ορθότητα αυτών των στοιχείων και των εκτι­ μήσεων είναι αναμενόμενο να συμφωνήσουν και με αυτά που τους προτείνει. τελειώνοντας τον λόγο του σε κάθε χωριό που μιλάει. δεν αποφεύγει ακόμη και στις πιο σοβαρές στιγμές να πετάξει τον πόντο του. για πρώ­ τη φορά δημοσίως. Οι κάτοικοι δείχνουν μεγάλη συμμετοχή και οι πιο εν­ θουσιώδεις θεωρούν προσβλητικό για το χωριό τους να φύγουν οι . Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 67 Όταν απευθύνεται στους χωρικούς που έχουν σιγά σιγά συγκε­ ντρωθεί. από τον Εθνικοαπελευθερωτικό Αγώνα του 1821 και τις λαϊκές διαψεύσεις που ακολούθησαν επισημαίνει τον ρόλο των Μεγάλων Δυνάμεων και την υποτέλεια των εκάστοτε κυβερνήσεων για να φτάσει στα νέα δεινά της πατρίδας -υπό τους νέους καταχτη­ τές. συστήνεται λέγοντας: . Δεύτερον. Επιπλέον αυτό που κατορθώνει εί­ ναι. σαν να κουβεντιάζει. Όντας αδιόρθωτα ασεβής και περιπαικτικός. (Clausewitz) Σκιαγραφεί αρχικά το ιστορικό πλαίσιο. στα οποία και δίνει απαντήσεις. είμαι ο ταγματάρχης του Πυροβολικού Άρης Βελουχιώτης. να έχει εφο­ διάσει με επιχειρήματα τους ακροατές του.Πατριώτες. Μιλάει αργά. Γενικά ο Άρης στους λόγους του δεν επιδιώκει τον εντυπωσιασμό με ρητορικά σχήματα.Κηρύσσω την επανάσταση κατά των κατακτητών και των ντό­ πιων συνεργατών τους. που θα τα χρησιμοποιή­ σουν αργότερα σε συζητήσεις με άλλους. Η πρώτη ομιλία του Άρη έχει την ίδια στερεότυπη δομή με εκείνες που θα ακολουθήσουν. Τι άλλη εγγύηση σε τέτοιες πε­ ριστάσεις από έναν αξιωματικό του Ελληνικού Στρατού· σε λίγο και­ ρό. και θέτει ο ίδιος ερωτήματα. που θα προκαλέσει από πονηρά χαμόγελα έως τρανταχτά γέλια.ΑΡΗΣ. Το αδίκημα της αντιποίησης αρχής που διαπράττει είναι απλώς ένα εφεύρημα του αρχηγού για να καθησυχάσει τον κόσμο και να δηλώ­ σει τη σοβαρότητα του εγχειρήματος. Με κοφτό και επίσημο τρόπο δηλώνει. απελευθερωτικός αγώνας· νέο ’21. τον λόγο της παρουσίας του στο Βουνό: . όταν οι άνθρωποι της υπαίθρου θα έχουν πλέον εμπιστευτεί τον ΕΛΑΣ και τον ίδιο. θα «παραιτηθεί» του βαθμού του. Πρώτον.

«τόσο σκληραγωγημένο άνθρωπο δεν θα ξανακάνει ο κόσμος. και η ομάδα ενισχύεται σημαντικά. Πολλές φορές έμεινε νηστικός για να δώσει σε μας. ένας από τους πρώτους άνδρες του Άρη. Φεύγουν δύο Αθηναίοι. θα το "δίνε σε μας. Κι ένα τσιγάρο ακόμα να ’χε. Παρέλαση Η παρέλαση που ξεκίνησε ο Άρης στη Δομνίστα θα συνεχιστεί από χωριό σε χωριό τής περιτυμφρήστιας περιοχής μέχρι το τέλος Ιουνίου και χτυπάει φλέβα.Αρματωλών. . έσπευδον να ταχθούν υπό την σημαίαν του. φεύγουν και οι δύο από τους τέσσερις της Λάσπης. παραλείποντας βέβαια να αναφερθεί στις αφά­ νταστες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν αυτοί οι πρωτοπόροι. Έτσι. παρέχοντες άμα εις αυτόν πάσαν ηθικήν και υλικήν ενίσχυσιν». για να μην τους προσβάλουν. ο Στυλιανός Χούτας. (Μελετζής) Από τα πέριξ του Τυμφρηστού χωριά σπεύδουν κοντά τους και άλ­ λα ψυχωμένα παλικάρια. διατηρούντες ζώσαν την παράδοσιν της λεβεντιάς των Κλεφτών . έμπειροι πολεμιστές του Μετώπου η πλειο­ νότητα. Η μέση λύ­ ση βρίσκεται· δέχονται μόνο μερικά φιλέματα για τον δρόμο. θα γράψει ακόμη και ένας θανάσιμος εχθρός του. 0 αρχηγός τούς εξοντοονει έναν έναν στις πορείες. Καραδημήτρης. Περπατάνε οχτώ με δέκα ώρες ημερησίως για να περνάνε συνεχούς από νέα μέρη και να δίνουν την εντύπωση πολλών ομάδων. Το στομάχι των ανδρών διαμαρτύρεται. στη δίψα και στην κακοπέραση. Οι κάτοι­ κοι των ορεινών εκείνων περιοχών. που αγκάλιασε σε λίγο όλη τη Ρούμελη και απλώθηκε σ' όλη την Ελλάδα». περνο^ντας από τα χωριά όλης της περιοχής. Όπο^ς λέει ο Γ. ξυπνούσαμε την ύπαιθρο. Μερικοί δεν αντέχουν αυτόν τον ακραίο συνδυασμό πείνας και ποδαρόδρομου και εγκαταλείπουν. στην πείνα τα ίδια. Ήταν τόσο σκληρός με τον εαυτό του που πολλές φορές μας τρόμα­ ζε». δυναμώναμε το εθνικό αίσθημα και θέσαμε τις πρώτες βάσεις για την οργάνωση της πανεθνικής εξέγερσης.68 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ αντάρτες χωρίς να φάνε πρώτα μαζί τους. αφηγείται ο Θάνος. «Έτσι. Στις πορείες εμείς παιδιά τώρα και κουρα­ ζόμαστε και κείνος άντεχε πιο πολύ απ' όλους μας. αλλά η αντάρτικη αξιοπρέπεια ανθίσταται. Το τελετουργικό είναι σταθερό. «Παντού εγένετο δεκτός με απερίγραπτον ενθουσιασμόν ως ηγέτης ενός αγνού πατριωτικού κινήματος κατά των κατακτητών.

Σαν ποιον μοιάζει. που αδυνατούν να επι­ κοινωνήσουν με τους απλούς ανθρώπους της υπαίθρου στη γλώσσα τους. να κατανοήσουν τους τρόπους τους. Το όνομα του Άρη ταξιδεύει από στόμα σε στόμα σε όλη τη Ρούμελη* κάθε ασυνήθιστη κίνηση τις νύχτες. που γινόταν σαν άτακτο παιδί μπροστά τους». .Είν9 αυτός. με τον πανάρχαιο τρόπο των Ελλήνων. αλλά χοορίς αποτέλεσμα. δεν αργεί να συνοψίσει τη νέα κατάσταση: . Γρηγοριάδης. θυμώνει* μαλώνει τους χωρικούς: . Πώς θέλετε να ’χετε παπά χωρίς πληρωμή. Αντάρτικο) Αν δει κάποιον ρακένδυτο ή σκελετωμένο παπά. Οι μόνιμοι αξιωματικοί της περιοχής αχούνε και πασχίζουν να ανακαλύψουν τον συνάδελφό τους ταγματάρχη που κρύβεται πίσω από το όνομα Άρης Βελουχιώτης. να δεχτούν ένα τσιγάρο.Διακόσοι λένε. Δεν θίγει ποτέ τις παραδόσεις και το θρησκευτικό αίσθημα των χωρι­ κών.ΑΡΗΣ.Να πληρώνετε τον παπά σας. .Φοράει γαλόνια. σέβεται την τιμή και την ιδιοκτησία τους.... ένα καλαμπούρι. Το τραγούδι. Είναι παπάς! Οι πληροφορίες για την εμφάνιση ανταρτών σε συνδυασμό με μια αποτυχημένη προσπάθεια ρίψης εφοδίων από συμμαχικό αεροπλάνο έχουν κινητοποιήσει τους Ιταλούς* τρομοκρατούν και ανακρίνουν τον πληθυσμό.Στα Πιτσιωτά ήταν άλλοι. . Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 69 Η σημαία προηγείται. για να αποσπάσουν πληροφορίες. -Έ χ ε ι ένα στόμα!.. ο Άρης φιλάει το χέρι του παπά και ζητάει την άδεια του προέδρου για να μιλήσει στους κατοίκους των χωριών. Οι φήμες και οι υπερβολές οργιάζουν: . Εκπληκτική αδυναμία δείχνει από την αρχή ο Άρης στους γέρους και τους παπάδες* «τους παπάδες της Ρούμελης. . κάθε ξαφνικό γάβγισμα σκυλιού το άλλο πρωί εξετάζεται από τους χωρικούς μην έχει σχέση με πέρασμα ανταρτών.. Δεν είναι διακονιάρης ο παπάς. Με συνέπεια να κατηγορηθεί ως λαϊκιστής από τους κομματικούς. .Χτες μπήκε στο Παλιόκαστρο. . ένα τσίπουρο.Είναι πιότεροι από εκατό. και στους λόγους του έχει τη διορατικότητα να απορρίψει τον νεωτερισμό της αριστερής γλώσσας παραμένοντας εξαίσια αναχρονιστικός.. (Φ. μάνα καημένη. που ο Βελουχιώτης έδειχνε μια παθολογική αδυναμία απέναντι τους.

τι κάνει. Ένας από τους κομματικούς επικριτές του.. Εκείνοι επιμένουν φορτικά να έχουν τον πρώτο λόγο σε ό.70 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Βγήκαν αντάρτες στα βουνά τα Ρουμελιώτικα παιδιά . Έτσι κι αλλιώς με τους τοπικούς πολιτικούς οι σχέσεις του έχουν κλονιστεί. Κι η ζωή την απόρριψε. Για να τους προφυλάξει και ταυτόχρονα να αναρρώσουν από τις κακουχίες.. Κι ανεξάρτητα από την όλη διάθεση του Άρη προς τις πολιτικές οργανώσεις. Οι περισσότεροι όμως γιάτρευαν τα πληγιασμένα πόδια τους. τα τρόφιμα είναι περισσότερα και μένει να αναλάβει.η έμπρακτη απόδειξη αγάπης και θυσίας για την πατρίδα. Ο Θωμάς τους συναντάει στο αγροτόσπιτο που φιλοξενούνται και σαστίζει: «Νόμισα πως βρέθηκα σε πρόχειρο αναρρωτήριο. Μερικοί είχαν συνέρθει από την κούραση των αδιάκοπων μετακινήσεων. χαθήκαμε. Οι Ιταλοί και τα αποσπάσματα της Χωροφυλακής χτενίζουν την περιοχή για να ανακαλύψουν την ανταρτοομάδα. (Λαγδάς) . (Μπέικος) Στα χωριά του Δομοκού. σαν στρατιωτικός ηγέτης είχε δίκιο». Κακούργημα έγινε αργότερα. επειδή ο αρχηγός δεν τους ενημέρωνε προκαταβολικά για τις κινήσεις του. και το πρώτο παλικάρι όλοι το φωνάζουν Άρη. που τα είχε φάει η ξυπολυσιά.. που τότε αγανακτούσε.] Και όλοι μαζί είχαν επιδοθεί στην “ψειροκομία” όπως έλεγαν την απασχόλησή τους ν’ απαλλαγούν από τις ψείρες».. Δε γίνεται έτσι αντάρτικο. που μπαίνει η ομάδα. πα­ ραβαίνει την εντολή του Κόμματος να περιοριστεί στη Ρούμελη και περνάει στην πλευρά του Δομοκού. δεν εφαρμόστηκε. θα παραδεχτεί αργότερα ότι « κ ι από στρατιωτική άποψη κι από την πλευρά της ασφάλειας των τμημάτων ήτανε απαράδεχτη μια τέ­ τοια αξίωση των οργανώσεων. Ο αρχηγός θεωρεί ότι οι άνδρες του δεν είναι ακόμη έτοιμοι για συγκρούσεις. δεν τηρήθηκε. Πολλούς τους βασάνιζε πυρετός και ούτε κουκούτσι κινίνο δεν υπήρχε. και ο Άρης τους αγνοεί επιδεικτικά λέγοντας: Άμα περιμένουμε κάθε φορά άδεια για να ξυστούμε. Αντάρτης είναι ο ύψιστος τίτλος τιμής του Έλληνα πατριώτη. [.

χωρίς αποτέλεσμα· παρά τη σφοδρή λογομαχία τους και τις απειλές του κομ­ ματικού. που απαιτεί την άμεση απελευθέρωση των δύο νεαρών. ο αρχηγός επιμένει στους όρους του. . που σέρνει μια τε­ ράστια χαντζάρα πάνω από 10 πόντους φάρδος και 50 μήκος. Η ομηρία και κυρίως τα «λύτρα». ψηλό και δυνατό σαν ταύρο. όπως διέδωσαν οι έχοντες λόγους παραποίησης. Ροδάκης. Μετά από αναγνώριση κυκλώνουν μια νύχτα το υποστατικό του Μαραθέα και συλλαμβάνουν τον κτηματία στον ύπνο.. πι­ στεύοντας ακράδαντα ότι επιτελεί θεάρεστη πράξη. Περ. βασανίζουν και εκτελούν 11 χωρικούς. Τότε. Η εκτέλεση του Μαραθέα είναι το πρώτο αίμα και ο πρώτος ισχυ­ ρός συνδετικός κρίκος των ανταρτών με τον αρχηγό τους. Σκότωσ’ τον!. 0 Άρης δεν έχει ενδοιασμούς. με την αίσθηση της δικαιοσύνης που είχαν οι χωρικοί».3 Μα ο Άρης κάνει και κάτι που θα αποτελέσει τη θρυαλλίδα για τις ήδη κακές σχέσεις του με τις οργανώσεις. Οι αντάρτες αποφασίζουν να εκδικηθούν. που δια­ τηρεί στενές σχέσεις με τους Ιταλούς. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 71 Εκείνες τις ημέρες στο χωριό Τσόμπα (Νέο Μοναστήρι) κάποιοι πεινασμένοι χωρικοί ανοίγουν μια αποθήκη του κτηματία Μαραθέα και παίρνουν τρόφιμα για τις οικογένειές τους. Κοντά του έχει τον Θεσσαλό αντάρτη Κωσταρά. και εκείνος. 0 Μαραθέας. Προκειμένου να αποτρέψει νέα ιταλικά αντίποινα εναντίον των χωρικών της περιοχής. Οι κατακτητές σε μια επίδειξη σκληρότητας καίνε σπίτια. Και ο Βελουχιώτης στην κάθε πράξη του 'ήταν δίκαιος. Και οι χω­ ρικοί των γύρω περιοχών δεν την είδαν με κακό μάτι· «η τιμωρία του προδότη και η τάξη που απαιτούσε ο αρχηγός του ΕΛΑΣ δημιούργη­ σαν άλλο κλίμα. Ο Φράγκος έρχεται από τη Λαμία. δίνει εντο­ λή και παίρνουν μαζί τους τον γιο του Μαραθέα και τον γιο του επι­ στάτη Τράκα.] Αυτό που καταλάβαιναν οι χωρικοί ήταν η δι­ καιοσύνη. Παρά το τρομαχτικό παρουσιαστικό του είναι αφάνταστα τρυφερός και θεο­ φοβούμενος άνθρωπος. κατεβάζει τη φο­ βερή του ρομφαία στον κτηματία. Με την υπόθεση Μα3..ΑΡΗΣ. πρώην εργάτη του Μαραθέα. [. Ένα σημείωμα που αφήνουν απαιτεί από τη μητέρα Μαραθέα την αποζημίωση των οικογενειών των 11 εκτελεσθέντων χω­ ρικών απειλώντας με τη ζωή των δύο εφήβων. για να τον μεταπείσει. τους καλεί να πατάξουν την απειλούμενη αναρχία. ξεσηκώνουν θύελλα στην εαμική οργάνωση της Ρούμελης. Ο Άρης δεν υποχωρεί. διατάζει ο αρχηγός τον Κωσταρά.

όπως τον αποκαλούν. Η ιδέα αντικατάστασης του αρχηγού συζητείται ήδη στο ΚΚΕ και είναι απλώς θέμα χρόνου. που πολιτευόταν στη Λαμία. Προτού μπουν στον Δομοκό. τους εκθέτει στον κόσμο. διεκδικούσαν το «Πριγκιπάτο της Πίνδου». Έχει υπερβεί τους 30 αντάρτες. Ο λάτρης των τύπων Μενέλαος (Αναστάσιος Σαρίσαμπλης) και ο γερο-Δυσσέας. Από καιρό ο Άθο^ς ήθελε να φτιάξει ένοπλη ομάδα για να χτυπήσει τους λεγεωνάριους. τους ακολούθησε ο Άθως Ρουμελιώ­ της (έφεδρος ανθυπολοχαγός Σωκράτης Γκέκας) από το Παλιόκαστρο Φθιώτιδας. Ο πενηντάχρονος Αχιλλέας (Αναστάσιος Ελευθερίου). Την αδυναμία τους να προσαρμοστούν στην αντάρτικη ζωή την εκθέτουν στην πολιτική ηγεσία αντίστροφα* καταλογίζουν τα πάντα στον Άρη και στην «αρειοφοβία» που έχει εμπνεύσει ακόμη και στους αντάρτες του. τους οποίους ισχυρίζονται πως κρατάει διά της βίας μαζί του. που. Από το Δεμερλί (Σταυρό) κατατάσσονται τρεις άνδρες. Ενώ είναι γνωστό ότι πλην του λιποτάκτη και κλέφτη Προβιά όσοι αντάρτες έφυγαν δεν υπέστησαν καμιά τιμωρία. Στο μεταξύ με εντολή του Σιάντου ο Τζήμας στέλνει επείγον μή­ νυμα στον Γιαταγάνα να ελευθερώσει αμέσως τα παιδιά και να προ­ σπαθήσει να ποδηγετήσει τον «λήσταρχο». απαιτεί από τον Σιάντο την απελευθέρωση των παιδιών* θόρυβο προκαλεί και ο Γεώργιος Καφαντάρης. 0 Τζήμας υφίσταται ουκ ολίγα από τους συντρόφους του για την επιλογή του αρχηγού. πραγματικό «άνθος του κακού». Μορφές (1) Η ομάδα του Άρη έχει ενισχυθεί σημαντικά. Ο Ηλίας Τσιριμώκος της ΕΛΔ και συναρχηγός του ΕΑΜ. ακραίος και σαδίζων. που φροντίζει τους συντρόφους . ο «κατσαπλιάς». Ευρυτάνας πολιτικός με φήμη και ισχύ στην Αθήνα.72 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ ραθέα εκρήγνυται και το εαμικό κέντρο στην Αθήνα· ο «Νταβέλης». μεταξύ το^ν οποίων βρίσκονται και ορισμένοι ξεχωριστοί άνδρες. υποστηριζόμενοι από τους Ιταλούς. Λίγο πριν το επεισόδιο Μαραθέα είχαν εγκαταλείψει τον Άρη οι δύο από τους τέσσερις που έστειλε το Κόμμα από την Αθήνα. αδίστακτος. και ως έφεδρος αξιωματικός αναλαμβάνει στρατιωτικός του τμήμα­ τος στη θέση του Θάνου. Τώρα τη βρήκε έτοιμη. μορφές του αγώνα. ένας καλότατος πρόωρα γερασμένος άνδρας. αλλά δεν θα αργήσει να συγκρουστεί με τον αρχηγό.

με ακρωτηριασμένα τα δάχτυλα των ποδιών από τα κρυοπαγήματα. Μιλτιάδη Πρίμπα από τη Λάσπη. διατάζει τον τσοπάνο. που αφοσιώνεται ολόψυχα στον αρχηγό.Τράβα να ξεπαραχώσεις τον γκρα. Ο Κωστούλας Αγραφιώτης ή σκέτο Κωστούλας (Κώστας Καβρέντζης) από το Νεοχωράκι Τυμφρηστού. από τη διαλυθείσα ανταρτοομάδα Λουτρακίου Περαχ<ύρας. Μια σημαντική κατάκτηση του Άρη είναι ο Νάκος Μπελής. που κατετάγη στην καλύβα του Σαφάκα με τους Βασίλη Σιταρά. μόνου μη μι σημαδεύ'ς μ' αυτού του «πυροβόλου». φοιτητής της Νομικής και έφε­ δρος ανθυπολοχαγός στην Αλβανία. 0 Κίμων (Κώστας Τσιλέκας) από το Μεσοχώρι Υπάτης. Όταν κατέφυγε στο Βουνό. με πρώτη και πλέον ευνοούμενη τη δι­ . και με το άλλο οπλίζει τον Κώστα Κέ­ ντρο. για να ξεφύγει από τους χωροφύλακες.Θα σ’ τουν δώκω. καπετάνιο. αλβανομάχος του 42ου Συντάγματος Ευζώνων. γιγαντόσωμος και λιγομίλητος άνδρας. καταδιωκόμενο από τις αρχές για σφαίρες που βρέθηκαν στο σπίτι του. όμως είναι ατσάλινος πο­ λεμιστής. Στο εξής ο Ρομπέν των Αασών της Ελλάδας θα λέγεται Νάκος Μπελής. Ο Πελοπίδας (Παντελής Λάσκος). Έχει μια ροπή προς τις θείορητικές προσεγγίσεις και πληγώνεται εύκολα από τις παρατη­ ρήσεις ή την έλλειψη προσοχής των άλλων. έναν νεαρό από το Σμόκοβο (Λουτροπηγή). Εμφανίζεται στα εύπορα σπίτια και. λέει έντρομος ο τσοπάνος και του φέρνει δύο τουφέκια. Ήρθε κοντά τους ο Αγησίλαος (Αντώνης Τσιαπούρας) από το Καρπενήσι. ένας βαρύς. παράλογα άφοβος και εντελώς άναρχος. που μάζεψε στην υποχώρηση με σκοπό «να το γυρίσει» μόλις ξαναφτιαχνόταν στρατός. Ο Μπελής κρατάει το ένα. Νέος. από την Ομβριακή Δομοκού. άφοβος. ένας αγράμματος τσαμπάσης (ζο^έμπορος-χασάπης). . περίπου 35 χρονών. Εκπληκτικός σκοπευ­ τής. Τον χρειάζεται η πατρίδα. ένας αλλόκοτος άνθρωπος. αλβανομάχος.ΑΡΗΣ. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 73 του σαν παιδιά. Για λόγους τιμής σκότωσε τον συνεταίρο του και βρέθηκε φυγόδικος στα βουνά με μοναδικό όπλο ένα άδειο πιστόλι φωτοβολίδων. που έχει αναλάβει με ιδιαίτερη σοβαρότητα καθήκοντα υπασπιστή του αρχηγού. με πλήρη περιφρόνηση προς όλους και όλα και ιδιαίτερα στον κίνδυνο. . τους αναγκάζει να δίνουν τρόφι­ μα στις φτωχότερες οικογένειες. απειλώντας χωρίς περιστροφές τους νοικοκύρηδες ότι θα τους κόψει τα «αποτέτοια». κρατώντας αυτό το πιστόλι. Το ίδιο αφοσιωμένος θα αποδειχτεί και ο κοκκινογένης Λευτέρης Χρυσιώτης (Σπόρος Τσιλιγιάννης) από τη Χρύσω Ευρυτανίας. πάει σε μια στάνη που γνωρίζει. Ηλία Ντρούζο.

Καμιά πίτα. Κάποια στιγμή μετά το επεισόδιο Μαραθέα ο αρχηγός επιτυγχάνει μια συνάντηση μαζί του. να τον εκτελέσουν για να τελειώνουν μαζί του. Να τον αφήσουν να φύγει δεν είναι τόσο απλό. Βουρλάκης. Αποσύρονται. του λέει. τον ξέρω. Κάποιοι από τους παλιούς δεν εμπιστεύο­ νται και πολύ τους νεοφερμένους· φοβούνται μήπως είναι βαλτοί. Το κεφάλι του δεν στέ­ κει πια καλά στους ώμους του. καπετάν Νάκο. που έφτασε στα μέρη του Δομοκού. Ούτε ο αρχηγός θέλει να χαθεί ένας τέτοιος άνδρας· και τον ξανα­ . απλώνοντας πρώτος το χέρι του: . αγριεύει. όταν γυρίσει. Η θέση του Άρη για τους κλαρίτες είναι απλή: «Ή μαζί μας ή αφήνεις τα όπλα και γυρνάς σπίτι σου. Και. Δε γίνεται. καπετάν Άρη. Στον Μπελή δεν προσφέρεται να παρουσιαστεί σαν αξιωματικός· του μιλάει στη γλώσσα του. Αλλιώς έχουν συνηθίσει στο Βουνό· τώρα οι προβατίνες και οι πίτες των χωρικών απαγορεύονται. Δεν μπορούν να ξέ­ ρουν πού θα πάει και με ποιους θα καταλήξει.Μπέσα. τα λένε ιδιαιτέρως και συμφωνούν. Θα φύγω.74 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ κή του.. να μ' ιδείς». Έχω φάει ψωμί στο σπίτι του. Τα είδε σε έναν τοίχο και τα έφτιαξε. γυφτοφάσουλα θα τροομε. και τις νύχτες φυλάνε εκ περιτροπής τον αρχηγό. αφήνει αυτό το διαζευ­ κτικό τελευταίο· δοκιμάζει πρώτα το φιλότιμο ή τη ματαιοδοξία του συνομιλητή του. που της έχει μεγάλη αδυναμία και συχνά την αναθυμάται μεγαλόφωνα: «Πού ’σαι. Πανούργος o jv . όταν κάποιοι απαιτούν να αφαιρέσει τα σήματα του ΚΚΕ ή του ΕΑΜ που έχει «ζωγραφίσει» στα ρούχα του. Το Βουνό δεν μας χωράει κι εσάς κι εμάς». θα φύγω. Μαζί σου μπορώ να κουβεντιάσω.Είναι καλός άνθρωπος. καθώς έχει το χάρισμα να «ασκεί ένα είδος σα­ γήνης και μια επιβολή αναντίρρητη». Μετά από λίγο εμφανίζεται στο αντάρτικο λημέρι ακόμη ένας φυγόδικος. Εκείνος τον μετράει λίγο και μετά τη γρήγορη εξέταση ανταποκρίνεται: . Οι έμπιστοι αντάρτες του Άρη προτείνουν. 0 αγαθόψυχος γερο-Δυσσέας έχει αντίρρηση: . Αλλά και ο Μπελής με τον Βουρλάκη δεν αισθάνονται πολύ άνετα. δυσανασχετεί ο Μπελής. Όλες οι προσπάθειες προσέγγισής του αποτυγχάνουν· ούτε στα μηνύματα του Άρη. . Αφροδίτη μ ’. Μια νύχτα ο Μπελής το σκάει και πά­ ει στη γυναίκα του. την Αφροδίτη.Τόκα και μπέσα. δίνει απάντηση. Καμιά κότα για τους καπεταναίους. Στους εαμίτες που προσπαθούν να τον προσεταιριστούν δεν δίνει σημασία· και. ο Θ. τι τους «κόφ τει» αυτούς.Ωρέ. (Κέδρος) σχεδόν αδύνατον να αποτύχει.

κυρίως με την επωδό: . . μα από τους χωρικούς δεν πήρε άφεση· είναι ένοχος για πολλά. ότι ο αγώνας θέλει τόλμη. Με υπόδειξη των χωρικών εκτελούν αργότερα και έναν πλανόδιο ορ­ γανοπαίχτη. Με τον Βουρλάκη είναι διαφορετικά. καμάρι της Ομβριακής.ΑΡΗΣ. μπαίνοντας σε έναν καινούργιο τόπο. η θέα του πλιατσικολόγου που τους είχε καταδυναστεύσει δεν δίνει και τις καλύτερες συστάσεις για το αντάρτικο τμήμα.. Στα χωριά από όπου περ­ νάνε. που κάνουν για λίγο στάση. στους οποίους και θα πρέπει να αποδοθεί κάποιο μερί­ διο ευθύνης για τις υπερβολές που έγιναν τον πρώτο καιρό. λέει εκείνη και δείχνει τον κλέφτη. Αυτός ο θεατρικός τρόπος απόδοσης δικαιοσύνης έδωσε άλλο ένα αιματηρό μήνυμα προς κάθε επίδοξο άρπαγα ύστερα από το «μή­ νυμα Μαραθέα» για τους συνεργάτες των καταχτητών.. Άρη. παραδίδεται πλέον εκείνος. Και.Αυτός. «ο Μπελής δεν είναι παιδί». ήρθε η σειρά μας να μας διαβάζουν τα σχολειαρόπαιδα στα βιβλία σαν και αυτούς του ’21. Μπορεί να προσκολλήθηκε στους αντάρτες. Αφού του εξηγεί ότι πρέπει πλέον να πάψει να φέρεται σαν καπετάν ένας. . Ο ΑΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 75 παίρνει ιδιαιτέρως. Στα Πιτσιωτά. τον Θο^μά Μπέζο. αισθάνεται να τον κερδίζει. ως πληροφοριοδότη των Ιταλών. όπως επίσημα τον διαβεβαίωσε.. αλλά θέλει και θυ­ σίες και πειθαρχία. ο Βουρλάκης ξαναθυμάται την πα­ λιά του τέχνη και μια ηλικιωμένη γυναίκα πάει στον αρχηγό να διαμαρτυρηθεί. 0 Άρης αφορμή ψάχνει. επειδή. τους βά­ ζει στη σειρά και καλεί τη γυναίκα να πλησιάσει. . . Οι παριστάμενοι χωρικοί και αντάρτες είναι αδύνατον να φαντα­ στούν αυτό που θα επακολουθήσει. Συγκεντρώνει τους άνδρες του ενώπιον όλου του χωριού.Ποιος. τη ρωτάει μόνο. θα κρατήσει διά βίου αυτήν τη δέσμευση· και θα γίνει πασί­ γνωστο το τραγούδι που συνέθεσαν αργότερα οι αντάρτες του τμή­ ματός του προς τιμήν του: Εγώ είμαι ο Νάκος ο Μπελής .Καπετάν Νάκο. Χωρίς τον παραμικρό δισταγμό ο αρχηγός τραβάει το πιστόλι του και ξαπλώνει τον Βουρλάκη μπροστά τους. Αυτές οι υποδείξεις κόντεψαν να γίνουν στη συνέχεια καθεστώς· οι αντάρτες. Αντλούσαν τις πληροφορίες από χωρικούς και εαμίτες. ήταν φυσικό να μη γνωρίζουν πρόσωπα και καταστάσεις.Σύμφωνοι.

Αυτό ο Άρης δεν εννοεί να το δεχτεί και κάνει διαρκώς του κεφαλιού του. με αποτέλεσμα να σκοτωθεί ένας χω­ ροφύλακας και να συλληφθούν αιχμάλωτοι ο Νίκος Λέβας και ο νεα­ ρός Νίκος Λαρίσης. αυθαιρεσίες και έκτροπα και τον απειλούν ξεκάθαρα πως «θα πάρουν τα μέτρα τους». το αντάρτικο θέλει ελευθερία κινήσεων και πρωτοβουλία και όχι για κάθε βήμα «σούρτα φέρτα» με τις οργανώσεις για να βγει απόφαση. γινόταν έγκλημα κα~ θοσιώσεως αν αφορούσε προσωπικό ή πολιτικό αντίπαλο. Οι φωνές του Άρη στους άν­ δρες του για σύμπτυξη και κατάπαυση των πυρών δεν ακούγονται. Όπως λέει. Σύμφωνα με την πολιτική γραμμή από την Αθήνα. εσωτερική αυτήν τη φορά. Ο Άθως συγκλονίζεται από την αποκάλυψη για τον αρχηγό του. Μόνο που ο Άρης έχει ζήσει πολλά χρόνια ως συνω­ μότης και δεν είναι εύκολος στόχος. Σε ένα μοναστήρι που διανυκτερεύουν. αλλά και κομουνιστής* και δεν θα αργήσει να αντιδράσει. μέ­ σα στη σύγχυση που επικρατεί. Μα πιο επικίνδυνη όλων είναι η σύγκρουση του Άρη και των πολι­ τικών οργανώσεων. που μόλις έχει καταταγεί στην ομάδα. Μια άλλη σύγκρουση. που τον θεωρούσε ταγματάρχη και αποδείχτηκε όχι μόνο απλός δεκανέας. Και αν από το ξεκίνημα στο Βου­ νό φυλαγόταν. για να μην τον πιάσει στον ύπνο κανένας απελπισμέ­ . αν αφορούσε ομοϊδεάτη ή φίλο. ο ηγού­ μενος αναγνωρίζει τον Άρη και πληροφορεί τον Άθω για το πραγμα­ τικό του όνομα και την ιδεολογία του. Είναι οι πρώτοι νεκροί του ΕΛΑΣ. θα εκδηλωθεί κα­ θώς η ομάδα με συνεχείς παραπλανητικές αλλαγές δρομολογίου επι­ στρέφει στη Ρούμελη. οι αντάρτικες ομάδες υπάγονται στις τοπικές οργανώσεις* από αυτές πρέπει να κατευθύνονται και σε αυτές οφείλουν να λογοδοτούν. Την πρώτη σύγκρουση με ένα απόσπασμα της Χωροφυλακής δεν την επιδίωξαν ούτε οι αντάρτες ούτε οι χωροφύλακες. Στην κυριολεξία έπεσαν ξαφνικά το ένα τμήμα πάνω στο άλλο και η συμπλοκή άρχισε από μια παρανόηση.76 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Εννοείται πως πολύ συχνά κάτι που ίσως και να απεκρύβετο από τους αντάρτες. που εκτελέστηκε αργότερα. τον κατηγορούν για βοναπαρτισμό. Η Χωροφυ­ λακή παραδίδει τους δύο αντάρτες στους Ιταλούς και ο Λέβας πεθαί­ νει στα βασανιστήρια χωρίς να του αποσπάσουν λέξη* την ίδια στάση θα κρατήσει και ο Ααρίσης. Όμως οι κομματικοί τον πιέζουν.

έγινε επικίνδυνος γιατί είδε και γνώρισε εαμίτες και χω­ ρικούς αρωγούς του αντάρτικου. Το μόνο ελαφρυντικό του Άρη είναι ότι αυτοπαγιδεύτηκε έχοντας όλο αυτό το διάστημα μαζί του τον νεαρό Μα­ ραθέα· έτσι. είναι πια αργά* το κακό έχει γίνει. Μάλιστα επικαλούνται τη μαρτυρία του άλλου νεαρού αιχ­ μαλώτου. τώρα φυλάγεται και από τους εξαγριωμένους κομ­ ματικούς.ΑΡΗΣ. αυτός τραβιέται 30-40 μέτρα πιο μακριά από τους άλλους. Και αυτό κάθε νύχτα* για καιρό. που αφέθη ελεύθερος και φοίτησε αρ­ γότερα στη Σχολή Αξιωματικών του ΕΛΑΣ. να κάνει κάτι τόσο σοβαρό χωρίς τη συ­ γκατάθεση του αρχηγού. Μάλλον είναι μια προσπάθεια συγκάλυψης υποκινούμενη από την αγάπη του προς τον Άρη* ουδείς θα διενοείτο. κυρίως εκείνη την πρώ­ τη περίοδο του αντάρτικου. Μην μπορώντας να τους . Ακόμη και σήμερα αυτή η υπόθεση παραμένει ένα από τα «μαύρα κουτιά» της εποχής. αλλά προκάλεσε και τη διά­ σπαση των ανταρτών. του Αλέκου Τράκα. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 77 νος ή τυχοδιώκτης. Και πάλι δεν ησυχάζει* κάθε τόσο ξυπνάει για να ελέγξει γύρω του. Η εκτέλεση του νεαρού Μαραθέα όχι μόνο δημιούργησε νέα κρίση στη σχέση του Άρη και των οργανώσεων. Οι κατήγοροι του Άρη δεν δέχονται άλλη εκδοχή από την προσωπική του ενοχή* ο νεαρός εκτελέστηκε με εντολή του αρχηγού. Ο Τράκας δηλώνει ότι «ο Άρης μπροστά μου έδωσε ρητή και κα­ τηγορηματική εντολή στον Άθω και στον Αχιλλέα να μην τυχόν πειρά­ ξουν τον γιο του Μαραθέα». Ο γιος του Μαραθέα δεν ζει πια. Οι αυτόκλητοι συνήγοροι του αρχηγού και οι κομματικοί ιστοριογράφοι θα προσπαθήσουν να την εξωραΐσουν γρά­ φοντας περί «προϋπάρχοντος σχεδίου για τη δημιουργία νέων αρχη­ γείων» κ. Όταν σταματάνε τη νύχτα σε κάποιο δάσος ή πουρναρότοπο να κοι­ μηθούν. Ένας δυο έμπιστοι μόνο ξέρουν πού ακριβώς βρίσκεται ο αρχηγός. Η μαρτυρία του Θάνου δεν αφήνει αμφιβολίες: «Ο Άθως κι ο Μπελής ζητήσανε να χωρίσουν από μας.λπ. Κρίση Όταν στα μέσα Αυγούστου ο Γιαταγάνας κατορθώνει επιτέλους να συναντήσει τους διαρκώς μετακινούμενους αντάρτες στην Κολοκυθιά Φθιώτιδας. Οι υπερασπιστές του Άρη ισχυρίζονται πως ο αρχηγός ήταν αμέτοχος του φόνου* διεπράχθη εν απουσία του με εκτελεστή τον Αχιλλέα.

Έτσι. Μπελή και Αχιλλέα· μαζί τους μένουν ο Καπλάνης. Η αφορμή δόθηκε όταν ο Άρης αποφάσισε να κατευθυνθούν προς την Γκιώνα. αλλά. αν δεν βιαζό­ ταν να συναντηθούν. από το βιβλίο του Κ. Το ίδιο διάστημα ο Τζήμας αγωνίζεται να σώσει τον αρχηγό από την καθαίρεση· παρά τις προσπάθειες του. Αγησίλαος. οι νέοι καπετάνιοι θεωρούν εαυτόν πλήρως αυτονομημένο και ισότιμο με τον Άρη· εκείνος θεωρεί πως βρίσκονται πάντα υπό την ηγεσία του. οι μισοί περίπου άνδρες του τμήματος μένουν πίσω να συγκροτήσουν το Αρχηγείο Ευρυτανίας Δομοκού με τριμελή διοίκηση τους Ρουμελιώτη.4 Αυτός κωφεύει και συνεχίζει. 0 πρώτος μετά την αποκάλυψη της ταυτότητας του αρχηγού έχει κατορθώσει να προσεταιριστεί ορισμένους αντάρτες και τώρα διεκδικεί καθαρά αυτονομία. και οι πολιτικοί της Ευρυτανίας ανασαίνουν και αγκαλιάζουν το νέο αρχηγείο· το θεωρούν δικό τους και υπόσχονται να κάνουν τα πάντα για να βοηθήσουν τους αντάρτες τους. 0 Γιαταγάνας του είχε παραδώσει στην Κολοκυθιά ένα αγωνιώδες γρα­ πτό μήνυμα από τον Γιώργο Χουλιάρα· έγραφε πως έχει κατορθώσει να συγκροτήσει μια ανταρτοομάδα στην Γκιώνα. τους αφήσαμε να κάνουν ξεχωριστό αρχηγείο». Χωρίζοντας. το πιθανότερο είναι πως θα αυτοδιαλυθεί. 0 δεύτερος ανήκει ακόμη στις κατά Κλαούζεβιτς «εγχώριες δυνάμεις». αυστηρά στρατιωτικό· όχι σαν το «ασκέρι» που έφτιαξε ο Άρης και δεν υπολόγιζε κανέναν. Θέλουν ένα τμήμα πειθαρχημένο. Όμο^ς το νέο αρχηγείο δεν θα διατηρηθεί για πολύ· τα χνότα Ρουμελιώτη και Μπελή δεν ταιριά­ 4. Λυκούργος. και δεν θέλει να απομακρυνθεί από τον Δομοκό. ο Σιάντος δίνει εντολή να ειδοποιήσουν τον Άρη να αφήσει το αντάρτικο και να επιστρέψει αμέ­ σως στην Αθήνα. Τζήμα (Σαμαρινιώτη). . Τότε ο Άθως και ο Μπελής αρνήθηκαν να τον ακολουθήσουν. Πελοπίδας. Τσάφος και οι υπόλοιποι ακολουθούν τον Άρη προς την Γκιώνα. Καπετανάτα Έφυγε ο δαίμονας. οι οποίες στο πρώτο στάδιο του αντάρτι­ κου είναι ακόμη προσκολλημένες στον τόπο τους. Παπακόγκου Γράμματα για τον Άρη. Μενέλαος. Επιστολή Ανδρ. γεροΔυσσέας. Χρυσιώτης. Οι Θάνος. ο Ιωσήφ και ορισμένοι άλλοι από τις γύρω περιοχές.78 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ ΠΟ ΥΛΟΣ πείσουμε.

Ουτοπία Η εαμική οργάνωση Ευρυτανίας δεν αυτοσχεδιάζει ούτε κινείται μόνο από προσωπική αντιπαλότητα προς τον Άρη· εφαρμόζει στο ακέ­ ραιο την πολιτική γραμμή της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 79 ζουν. Θα σου στείλουμε άρβυλα.ΑΡΗΣ. . . Επιτέλους ο Άθως Ρουμελιώτης έχει δικό του τμήμα και ο Νάκος Μπελής θα αρτυθεί με λίγο ψητό. ο Άθως Ρουμελιώτης φιγουράρει ως αρχηγός της Ρούμελης. Θέλουμε τέτοιο στρατό· υποδειγματικό. Αν συμ­ φωνείς. παραμένει στην Ευρυτανία και ο Μπελής με τον Αχιλλέα και τρεις τέσσερις άλλους γυρνάνε στον Δομοκό. αφού η τοπική οργάνωση συνεννοηθεί με την Αθήνα. Στην εφημερίδα Απελευθερωτής. Του ορίζουν μια επίσημη συνάντηση κοντά στη Μονή Τατάρνας και συναντιέται με τους τρεις επικεφαλής της εαμικής οργάνωσης Καρπενησιού. θα έχει και το πρώτο δείγμα της «ανάδειξης» που του υποσχέθηκαν. Δεν θα δυσκολευ­ τείς από αυτά. Καπλάνη και σύντομα η δύναμή του θα πλησιάσει τους 50 άνδρες. 0 Άθως. με επιβάλλον. που εκδίδεται στην πρω­ τεύουσα. Αν φανείς άξιος αρχηγός. Στρατό θέλουμε να κάνουμε.Δεν μας ενδιαφέρει η πολιτική σου τοποθέτηση. με τους δικούς του. . πειθαρχημένο. Με τη συνδρομή της τοπικής οργάνωσης η δύναμη του Αρ­ χηγείου Ευρυτανίας αυξάνει διαρκώς· οι πολιτικοί πιστεύουν ότι βρή­ καν στον Ρουμελιώτη τον αντικαταστάτη του Βελουχιώτη. Συμφωνούν σε όλα. Ο Άθως δεν στερείται ικανοτήτων· είναι δυναμικός.Είσαι έφεδρος αξιωματικός και ξέρεις τι σημαίνει πειθαρχία. Ερμή. εμείς θα σε αναδείξουμε. ιματισμό. Για όσους κατανοούν τα κομματικά μηνύματα ο Άρης έχει τεθεί εκποδών. Του στέλνουν και τον Ερμή (Βασίλη Πριόβολο) από τη Χρύσω Ευρυτανίας· έναν φλεγόμενο από πατριωτισμό νεαρό δάσκαλο. και οι πολιτικοί τηρούν τις υποσχέσεις τους. Ουσιαστικός αρχηγός θα είναι ο Άθως. Είναι έφεδρος ανθυπολοχαγός και γιος του ιδιοκτήτη του πολυτελούς για την εποχή ξενοδοχείου «Τυμ­ φρηστός» στο Καρπενήσι.Εγώ δεν είμαι κομουνιστής. . φιλόδοξος. τρόφιμα και καπνό. του λένε. πλην του Μπακόλα. τους δηλώνει ο Άθως. που δεν κρατιέται άλλο στο χωριό και στο σχολείο. και λίγο αργότερα. θα σε ενισχύσουμε. Η τριμελής διοίκηση του Αρχηγείου Ευρυ­ τανίας διαμορφώνεται με Άθω. Ούτε οι εαμίτες είναι.

Σε αυτό τον ιερό πόλεμο που ξεκινήσαμε. (Clausewitz) Η νέα πραγματικότητα που δημιουργεί ο Άρης στα βουνά είναι κυ­ ριολεκτικά επαναστατική. (Συνέντευξη Δημητρίου) Μπαίνει ορμητι­ κά στα χωριά και ξεσηκώνει τους χο^ρικούς. συνίσταται συνεπώς στην ακριβή εκτίμηση του είδους του πολέμου που αναλαμβάνει. η αποφα­ σιστικότερη πράξη κρίσης. Ο Άρης για άλλη μία φορά δεν χωράει στα καλούπια του Κόμματος. πάντα πολύ καλά ενημερο^μένος και αποδεδειγ­ μένα αξιόπιστος. ήταν η μόνη στρατιωτική έκφρασις που το ΕΑΜ ήταν διατεθειμένο να δώσει στον αντιστασιακό αγώνα». να σας ενθουσιάσω να με χειρο­ .τι η φύση των περιστάσεων του απαγορεύει να είναι». που εκτελεί ένας πολιτικός ή ένας γενικός διοικητής. και της Αθήνας είναι τόσο εμφανής που την αντιλαμβάνεται και η άλλη όχθη: «Η εξέλιξις απέδειξεν ότι ο Άρης Βελουχιώτης είχε συλλάβει και εμβαθύνει την υπόθεσιν της Αντιστάσεως στην Ελλάδα πιο ρεαλιστικά και πιο ψυχολογημένα. και μαζί μ’ αυτήν η ηγεσία του ΚΚΕ. Από τις επαφές μου ως Γραμματέως της Κεν. Επιτροπής του ΕΔΕΣ στας Αθήνας με μέλη της ΚΕ του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. είναι κατηγορηματικός: «Ό. ο στενότερος συνεργάτης του Ζέρβα στην Αθήνα Ηρακλής Πετιμεζάς (Νικήτας). Μιλάει για νέα εθνεγερσία: . κατά τις συζητή­ σεις μας για συνεργασία μεταξύ ΕΑΜ και ΕΔΕΣ. οάστε να μην τον εκλάβει σαν κάτι που δεν είναι και να μη θέλει να τον κάνει ό. Δεν έχει απλώς τη φιλοδοξία να δημιουργήσει ένα αντάρτικο κί­ νημα. διεπίστωσα ότι μικρές ομάδες σαμποτάζ ή και ανταρτικές. Τα λέει απροκάλυπτα: .. ανά την Ελλάδα. που οραματίζεται μια εθνική πανστρατιά.τι έγινε στη Ρούμελη την άνοιξη του 1942 έγινε χωρίς τις ευλογίες του ΚΚΕ». (Πυρομάγλου. «Ακόμη και τα άψυχα έπαιρναν φωτιά στο πέ­ ρασμά του· ήταν ένας άνθρωπος εκρηκτικής ιδιοσυστασίας. πρέπει να ξεσηκωθούν και οι πέτρες· κανένας δεν δικαιούται να μείνει αμέτοχος.Δε θα σας μιλήσω στην καρδιά. Η πορεία προς την Γκιώνα είναι απείρως πιο θυελλώδης από αυ­ τήν προς τον Δομοκό.] Η Κεντρική Επιτροπή του ΕΑΜ. η σημαντικότερη. Κυριολε­ κτικά μια φυσική δύναμη». αντετίθεντο.. αλλά έχει και τη διορατικότητα να συλλάβει πώς απαιτείται από τις περιστάσεις να είναι· γιατί «η πρώτη.80 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Η διάσταση απόψεων μεταξύ του Βελουχιώτη. Οι παπάδες ευλογούν τη σημαία και τα όπλα· οι νέοι μαγεύονται από τους αρματωμένους γενειοφόρους και τα κηρύγματα του αρχηγού. [. Δούρείος Ίππος) Επίσης. εξαρτώμενες από τις τοπικές επι­ τροπές του ΕΑΜ.

Ποτέ ο Αρης δεν πίεσε κανέναν να καταταγεί στον ΕΛΑΣ ή να οργανωθεί στο ΕΑΜ . Θα ’ναι ντροπή για ολόκληρο το χωριό αν έστω και ένας συγχωριανός σας βγει προδότης.Δε θα μας στέλνουν στα δικαστήρια όταν καπνίζουμε απ* το δι­ κό μας καπνό με την κατηγορία ότι αυτός ο δικός μας καπνός είναι τάχα λαθραίος. θα γίνουν καταστροφές.Θα ’ναι ντροπή για ολόκληρο το χωριό αν έστω και ένας συγχω­ ριανός σας πεθάνει από την πείνα. Κεντρίζει το φιλότιμο: . Θα σας περιγράψω όλες τις δυσκολίες που θ’ αντιμετωπίσουμε και τις θυσίες που θα χρειαστεί να υποστούμε μέχρι να ελευθερο^θούμε. τον εμπιστεύτηκε και τον ακο­ λούθησε. από την Ιστορία της Αντίστασης 1940-’45. (Φλάισερ) Ο αρχηγός τελειώνει τους λόγους του πάντα με την προτροπή προς όλους να οργανωθούν στη νέα Φιλική Εταιρεία που λέγεται ΕΑΜ. . Συνέντευξη Φ. «στο^ν Ψαρών την ολόμαυρη ρά­ χη. Και προειδοποιεί: .του αρκούσε η φιλική τους διάθεσησυγκρούστηκε δε αρκετές φορές με πολιτικά στελέχη που επέμεναν φορτικά στους χωρικούς να γραφτούν στην οργάνωση.. 5. θα καούν σπίτια και θα ξεκληριστούν χωριά ολό­ κληρα. αναθάρρησε. Και ζητάει σε κάθε χωριό να εκλεγούν συμβούλια που θα φροντί­ ζουν τα κοινά και θα συγκροτούν δικά τους Λαϊκά Δικαστήρια για τις υποθέσεις που δεν μπορούν να διευθετηθούν αλλιώς. «Δεν μπορώ να φανταστώ τίποτα πιο ηρωικό. όπο^ς έγραψε ο παλιός για τα Ψαρά. Απορρίπτει την υφιστάμενη νομοθεσία και καλεί τους χωρικούς να μην υπακούνε σε χωροφύλακες. με την ψυχρή λογική. θα σκοτωθούν άνθρωποι.5 Ο μουδιασμένος λαός που διψούσε να αγωνιστεί είχε βρει τον οδηγητή του· τον άκουσε.». γράφει ένας Σουηδός. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 81 κροτήσετε. Γρηγοριάδη (Βερμαίου). Αλλά μόνο προτρέπει. Απειλεί τους συνεργάτες του κατακτητή με τα λόγια του Κολοκοτρώνη: .ΑΡΗΣ.. αιματηρά ρομαντικό και ταυτόχρονα υποβλητικό. από τα λόγια του».Στήστε φούρκα και παλούκι· φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους. Να γίνουν στάχτη όλα! Και ο σύγχρονος ποιητής θα γράψει. Θα σας μιλήσω στο μυαλό. αγρονόμους και φοροεισπράκτορες: . εκπρόσωπος του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού.Αυτός ο πόλεμος θα είναι σκληρός. Δεν θα γίνουμε ραγιάδες το^ν ντουβαριών· εμείς ελεύθεροι θα τα ξαναφτιάξουμε καλύτερα από πριν.

Τι λέτε. Βάζει ο κόσμος τα γέλια και περιμένουν το επιμύθιο από το στό­ μα του: . ρωτάει πονηρά.Είδα τ ’ν Άρην. λέει ο Άρης. Και αναρωτιού­ νται «ποιος να 'ναι αυτός ο αρματωμένος». Ανεβαίνει στην έδρα. 0 αρχηγός τον ακολουθεί έξω και τον σταματάει· φωνάζει και τον μηνυτή. μαθημένος σε αυτά. Οι άνθρωποι εδώ πάνω δε σε χρειάζονται.82 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ . 0 κόσμος. ποιος από τους δυο χωρια­ νούς σας βγήκε κερδισμένος. προκύπτει ότι από τον έναν χωρικό έχει πάρει σιτάρι και από τον άλλον τυρί για να τους βοηθήσει στην υπόθεσή τους. δεν απορεί* ικανοποιείται πά­ ντως που κάποιος έχει το θάρρος να τα ξεσκεπάζει. κουβεντιάζουν για λίγο οι τρεις τους και ξαναμπαίνουν στο σχολείο. ο οποίος εκδικάζει στο σχο­ λείο τις αντιδικίες των κατοικούν. Με τους παθιασμένους λόγους του εισάγει τη μεγαλύτερη ουτοπία από την ίδρυση του νέου Ελληνικού Κράτους· την ουτοπία της πλήρους εθνικής ανεξαρτησίας και της αυτοδιαχείρισης. απευθυνόμενος στο ακροατήριο. Αλλά ο αρχηγός έχει υπερβεέ κατά πολύ τα εσκαμμένα. πατριώτες. φωνάζει τους δύο αντιδίκους και.Εγώ νομίζω πως ο κύριος αγρονόμος είναι πιο κερδισμένος απ' όλους. . ενώ ο αγρο­ νόμος έχει σαστίσει. . και η αίθουσα τραντάζεται από τα χάχανα. Να μη σε ξαναβρώ μπροστά μου να κάνεις αυτή τη δουλειά. ρίχνει ως συνήθως τον πόντο του: . να ξανακοιτάξουμε την προηγούμενη υπόθεση. που συμφιλιώνονται εκεί μπροστά του.Αν επιτρέπεις. Είναι το έναυσμα και η πρώτη πράξη θεμελίοοσης του εαμικού κρά­ τους* το καθεστώς των επί Τουρκοκρατίας αυτόνομων και αυτοδιοικούμενων περιοχ<ύν επιστρέφει στα βουνά. λένε με δέος οι Ρουμελιώτες χωρικοί.Πάρε τα χαρτιά σου και φύγε. λέει. 0 Άρης μπαίνει στο κατάμεστο σχο­ λείο να παρακολουθήσει. Η φοβία σπάει και ο πόθος για απελευθερωτικό αγώνα αρχίζει να ανάβει. Μιλάει με τους δύο χωρικούς. Και δεν είναι ούτε ρη­ τορικό σχήμα ούτε καμιά εύπεπτη πολιτικάντικη εξαγγελία που θα ξεχαστεί* εφαρμόζονται στην πράξη. 0 αρχηγός. και στον αγρονόμο δεν αφήνει καμιά αμφιβολία για τη νέα κα­ τάσταση: . Εκείνη την ώρα ανακοινώνεται η απόφαση για μια υπόθεση και ο κατηγορούμενος φεύγει από το σχολείο μουρ­ μουρίζοντας εμφανώς δυσαρεστημένος. Η είσοδός του στην Ντρέμισσα (Πανουργιά) συμπίπτει με την πα­ ρουσία ενός περιοδεύοντας αγρονόμου. κύριε αγρονόμε.

ΑΡΗΣ.Άσ’ τα σκυλιά. με κυριότερη των Καραλιβαναίων. Αυτοί ήρθαν και είναι κρυμμένοι εκεί μπροστά μας. κατάλα­ βαν πως έρχονται οι μανάδες τους κι άρχισαν να βελάζουν. »Έτσι. μου λέει εκείνος. δεν θα ξαναβγείς μέχρι να μας πάρει η μέρα. »Μετά ο Νίκος άρμεξε τις προβατίνες. Τα καταφέρνουν αυτοί. πέρα δώθε. πού 'ναι αυτοί. και για κάμποση ο5ρα γινότανε χαλασμός από τρεξίματα. πίσω απ’ τη μεγάλη κοτρόνα. μέχρι που να βρει το καθένα τη μάνα του. όταν θα μπούμε μέσα στην καλύβα. » . του λέω. λες και κάτι να περίμενε. γιατί. . »Από μακριά τ ’ αρνιά. του λέω. ενώ οι προβατίνες που τ 5 άκουγαν σήκωσαν το κεφάλι και πάνε γρήγορα. γάλα και μπήκαμε στην καλύβα. του ξανάπα. πατήματα και βελάσματα. να μην μπορεί ανθρώπινο μάτι να διακρίνει τίποτα.Καλά. » . Είναι στο Βουνό από το καλοκαίρι του 1941 και ούτε οι χωροφύλακες κατορθώνουν να τους συλλάβου ν ούτε οι αντιστασιακές οργανώσεις να τους κερδίσουν· έχουν δικό τους μπαϊράκι. Εσύ το^ρα ετοιμάσου. πήγαινε κατούρα. να κολλή­ σει σαν βεντούζα στο βυζί της και μετά ησυχία. »~ Θα ’ρθουν. » . γιατί δεν έρχονται. κοντά στα παιδιά τους. σχεδόν τρέχοντας.Ναι. τόσο. βάλαμε απά­ νω το καζάνι με το γάλα. Τη συνάντηση περιγράφει ο ίδιος: «Τα πρόβατα σιγά σιγά πάνε βόσκοντας κατά το μαντρί. συμμάζεψε κι αυτός ό. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 83 Ληστές Στις κορυφές της Γκιώνας ανθούν δυο τρεις ληστοομάδες. όρμησαν έξω τ ’ αρνιά. αριστερά. έτσι την ώρα που θο: κινούνται μες στη λάκκα. » . απ’ την κοτρόνα που είναι κρυμμένοι μέχρι την καλύβα.Δηλαδή έχουν δική τους ώρα. πρέπει να πέσει η νύχτα. » . άναψε φωτιά. τους γνωρίζουν γιατί τα ταΐζουν.τι ήταν να βάλει μέσα: ξύλα για τη φωτιά. όταν είναι η ώρα τους.. Τους Καραλιβαναίους κάπως έδειξε να τους συγκινεί η συ­ νάντηση με τον Γιώργο Χουλιάρα στη στάνη του εξαδέλφου του Νίκου Χουλιάρα· τότε που γύρναγε μόνος στα χωριά για την προετοιμασία του αντάρτικου.τι και να γίνεται μέσα σ' αυτή. και τα σκυλιά.Περπάτα ίσια και μην κοιτάς πέρα δώθε. »Στο μαντρί ο Νίκος άνοιξε την αμπάρα. ό. νερό. έπλυνε τις τσαντίλες κι όλο κάτι έφκιαχνε. να 'σαι έτοιμος. Έρχεται κοντά μου ο Νίκος και μου λέει: » . μου λέει. που ήταν κλεισμένα στο μαντρί. γύρω στο μαντρί.Καλά. »Κοντεύαμε στο μαντρί. μ ’ απάντησε.

αλλά μένει στη Λαμία. όπως οι εύζωνοι. »Κοντός. ντυμένο με λαμαρίνα με πολλά κεντίδια. Αυ­ τός ήταν ο Θεοχάρης Πολύχρονος. »Και αμέσως πρόστεσε: » . πιο αδύνατος και ξανθός ήταν ο άλλος. που ’χαν μέσα το ρολόι. Στον ώμο. κάτω από τον λαιμό τους. κι ανέφερε τ όνομα και το επίθετο. Το ίδιο.Από δω ο ξάδερφός μου. ας γείρουμε τώρα και συνεχίζουμε την κουβέντα. μέσα σ’ ένα μικρό καρ­ δάρι. χωρίς να τα ξεκρεμάσουν απ’ τον λαιμό. όση ώρα κράτησαν οι γνωριμίες. Εγώ έλεγα και μετά το φαί.84 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ »Σ ε λίγο ήρθαν κι αυτοί. Αυτά ήταν όλα κι όλα τα τσαμπράζια τους. Ψηλότερος. Από μέσα φορού­ σαν ντουλαμάδες. Κι απ’ τη δεξιά είχαν εφαρμοσμένο από ένα πιστόλι. που απ’ την αριστερή μεριά κρέμονταν από 'να μαχαίρι μέσα σε θ’κάρι. αλλά σε πολύ σκούρο χρώμα. από την κουμπότρυπα του ντουλαμά. τρίχες που έμοιαζαν σαν γένια. αραιότερα ο ένας απ' τον άλλο. τράβηξαν και έφεραν μπροστά τα ταγάρια τους. »Σηκώθηκαν όρθιοι. χωρίς να μιλάνε. μέσα στο φως που ’δινε ο λαμπρός της φωτιάς. »Η ώρα περνούσε και σε κάποια στιγμή ο ένας απ’ τους δυο είπε. και στις πλάτες είχαν ανάριχτα ριγμένες από μια στρατιωτική χλαίνη. και κάπως διακριτικά. »Δυο τρεις σειρές αλυσίδες κρέμονταν μπροστά στο στήθος τους. φάγαμε και μεις. έριξε και γάλα και έφαγαν εκείνοι. είχαν κρεμασμένη από μια αραβίδα με την κάννη τον κα­ τήφορο και κρατούσαν από μια γκλίτσα στο χέρι. Αμέσως μόλις πάτησαν μέσα και μας χαιρέτησαν. Χα­ κί στρατιωτικές κιλότες και τσαρούχια στα ποδάρια. στη μέση της καλύβας. Έχει γεννηθεί στο Καστέλλι.Τώρα τον κυνηγάνε κι αυτόν οι χωροφύλακες και οι Ιταλοί κι ήρθε εδώ να κρυφτεί κάμποσες μέρες. μέχρι το τσεπάκι αριστερά. Αυτός ήταν ο Δήμος Καραλίβανος. Είχαν κι οι δυο στο πρόσωπο μερι­ κές τούφες εδώ και κει. αυτοί άκουγαν. 0 Νίκος στο μεταξύ μέσα σ’ ένα κούτλα έτριψε ψω­ μί. ο Νί­ κος είπε τονίζοντας μια μια τις λέξεις: » . Μόνο κατσιλαφιάζονταν από κάνα θόρυβο που κάναν πότε πότε τα πρόβατα όταν ανακατεύονταν από δίπλα στο μαντρί. »Ήταν δύο. Έριξαν τις χλαίνες απο- . »Και οι δυο φορούσαν σκούφιες στο κεφάλι. γεμάτος και μελαχρινός ήταν ο ένας. »Τους είδα όρθιους. Ούτε πολλά ούτε φανταχτερά που είδα να ’χουν άλλοι σαν κι αυτούς που γνώρισα αργότερα. »Μετά τις συστάσεις εκείνοι ρώτησαν γιατί με κυνηγάνε και εγώ άρχισα να εξηγώ. κάτω από τη χλαίνη. »Είχαν στο στήθος σταυρωτές φυσιγγιοθήκες και στη μέση ήταν ζωσμένοι από μια στρατιωτική ζωστήρα.

τι έκανε ο ένας στον άλλο στο παρελθόν. τους είπα.Σ τ’ αλήθεια μπορεί να γίνουν αυτά που λες. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 85 πάνω τους στα μακριά. Ναι. Ρίζωσαν καλά καλά και οι δυο την πλά­ τη τους στον τοίχο της καλύβας και ταίριασαν τα ταγάρια τους κάτω απ' το κεφάλι για προσκέφαλο. είπαν εκείνοι. »Τώρα βρήκα την ευκαιρία να λέω μέχρι που είπαν.ΑΡΗΣ. τον Λούκα. τον τρόπο τον ξέρεις τώρα. »Μ" άκουγαν όμως γιατί. αν μας χρειαστείς. ακούνε το θηρίο τον Δήμο Καραλίβανο να τους ζητάει συγνώμη και να υπόσχεται ότι δεν πρόκειται να αδικήσει ξανά κανέναν. γεμάτοι άγρια μεγαλοπρέ­ . η μια φτερούγα έγινε στρώμα και η άλλη σκέπασμα. όταν εξηγούσα τι είναι το ΕΑΜ. τον Κασούτα. Αυτοί οι τρομεροί πολεμιστές ανήκουν πια στον ΕΛΑΣ και όχι μό­ νο θα τιμήσουν τον όρκο τους. όταν έπεσαν. Ενώ. είχαν φύγει χωρίς να τους πάρω είδηση». ανε­ ξάρτητα από ό. αλ­ λά πρέπει να έχουμε και κάποια επαφή. έτσι. σαν να μην ήταν αρκετό αυτό. Και. και ν’ αγω­ νιστούν όλοι μαζί να λευτερώσουν την Ελλάδα και να ζούνε καλά όλοι οι Έλληνες. σπιθαμές τα γενιομούστακα. που. τον Μπάφα. αν έτσι είναι. όταν ξύπνησα. τότε μαζί σου είμαστε και μεις. έβαλαν τις αραβίδες ανάμεσα στα σκέλια και τις έπιαναν με το ’να χέρι. »Αναρωτήθηκα αν μ' ακούνε κι αν πρέπει να συνεχίσω ή όχι. τον Δήμο. όταν μιλούσα για τα παιδιά που πεθαί­ νουν κάθε μέρα από την πείνα και τα δεινά που τραβάει ο κόσμος από τους κατακτητές και τους προδότες. από ποιους απαρτίζεται και ότι σκοπό έχει να ενώσει όλους τους Έλληνες. (Χουλιάρας) Μορφές (2) Στην πλατεία της Κουκουβίστας (Καλοσκοπής) έκπληκτοι οι κά­ τοικοι του χωριού παρακολουθούν τους φοβερούς Καραλιβαναίους. τη στιγμή που άλλοι πλου­ τίζουν. έβριζαν. Μετά μάζεψαν τα γόνατα. Αυτό μπορεί να γίνει. τον Θεοχάρη. »Ρώτησαν: » . όποτε μας χρειαστείς. »Το πρωί. τον Φυσέκη. να ορκίζονται με παπά και με σημαία. ενώ ο ένας απ? τους δυο με τ ’ άλλο χέρι έπιασε τη λαβή του μαχαιριού του. τον Σαράντη. έδειξαν ενδιαφέρον. Πλάι τους ο Άρης παρακολουθεί μειδιών. 0 μόνιμος υπολοχαγός και συμπολεμιστής τους Γιώργος Κατσίμπας θα γράψει συνεπαρμένος: «Δασωτά πουρνάρια τα μαλλιά. αλλά θα αποδειχτούν τιμή για τον στρα­ τό που κατετάγησαν.

«Όσοι γνώρισαν προσωπικά τον Άρη μιλάνε πάντο­ τε με κάποιο δέος για την παράξενη δύναμη που φαινότανε να εκτι­ νάσσεται από το βλέμμα του». θα αποσυρθεί και θα ζήσει το ίδιο αθό­ ρυβα στο Λονδίνο έως το τέλος του. αλλά δεν λέει και ναι. Αστρί­ της το μάτι του. 0 Δήμος Καραλίβανος ή Φτεροδήμος από τη Σεγδίτσα (Προσήλιο) της Γκιώνας ήταν κατάδικος στις φυλακές Κασσάνδρας. Τα αποσπάσματα της Χωροφυλακής τον κυνηγούν χωρίς αποτέλε­ σμα· και ο ίδιος είναι πολύ επιφυλακτικός με όσους προσπαθούν να τον εντάξουν σε αντιστασιακές οργανώσεις. (Πατατζής) 0 Δήμος. απογοητευμένος από τις ελληνικές εξελίξεις. Κάθε εκατό χρόνια τα δάσα με τα στοιχειά σκαρώ­ νουν μες στη νύχτα από έναν Καραλίβανο για να τον καμαρώσουν». όταν τη στιγμή της δικής του προσχώρησης στον ΕΛΑΣ είχε πει του αρ­ χηγού ότι μοιάζει περισσότερο με «διευθυντή μηχανοστάσιου». μου πήρε και τα παπούτσια μου ακόμη.86 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ πεια. ναι για την ελευθερία. . Ένας άτυχος δεσμοφύλακας των φυλακών Λάρισας που πέφτει στον δρόμο του του ξυπνάει άσχημες μνήμες. 6. Ίσως το ίδιο που έπεισε τον Μπελή. όπως και ο Θεοχάρης κατετάγησαν στον ΕΛΑΣ με τις γυ­ ναίκες τους.Μου πήρε το μπιτόνι με το λάδι.Ντουφέκια έχετε. . Ίσως είναι πάλι αυτή η παράξενη γοητεία που εκπέμπει και αφοπλίζει τους συνομιλητές του. του ξεκαθάρισε. ντουφέκια έχουμε κι όποιον πάρει ο χάρος. ήταν ένας ακού­ ραστος πατριώτης με μεγάλη και αθόρυβη προσφορά στην Αντίσταση. έλεγε ο δεσμοφύλακας παραπονούμενος. . κάτι πάνω του έπεισε τον Κα­ ραλίβανο και κάνανε «τόκα». Με τη γερ­ μανική εισβολή οργανώνει στάση. Πρώτη μου φορά έβλεπα άνθρωπο να περπατάει χωρίς ν’ αγγίζει τη γης. αλλά τον στριμώχνει κιόλα. αφού πρό­ κειται για την πατρίδα. Δεν λέει όχι. Είναι οι πρώτες γυναίκες αντάρτισσες του ΕΛΑΣ· μόνο που οι δύο συγκεκριμένες δεν «γνώριζαν» κανέναν για ανώτερο πέ­ ρα από τον άνδρα τους. 0 Αλέξανδρος Σεφεριάδης. Κείνος ο Καραλίβανος έτοιμος για πέταμα. Μετά την απελευθέ­ ρωση. Παρόλο που είναι «αξιωματικός».{ ' που έχει εγκατασταθεί στην Κουκουβίστα και ενεργεί για λογαριασμό των Άγγλων. Αϊτοί. εξάδερφος του ποιητή Γιώργου Σεφέρη.ή με τον τοπικό αντι­ πρόσωπο του ΕΑΜ δικηγόρο Φώτη Τσίγκα. όπως με τον δραστήριο Αθηναίο δικηγόρο Σεφεριάδη. Θα χρειαστεί να του μιλήσει ο Άρης χωρίς περιστροφές· ναι για την πατρίδα. και με ματσούκωσε κιόλας. δραπετεύει και φεύγει για τα γνώ­ ριμα λημέρια του.

Οι Θύμιος Μπάφας. για την αρπακτικότητά τους. Μορφές (3) Η συνάντηση του Άρη με την ανταρτοομάδα του Χουλιάρα θα πραγματοποιηθεί τις πρώτες ημέρες του Σεπτεμβρίου στην Γκιώνα. Αυτός ο ασυγκράτητος άνδρας δεν μπορούσε στη μάχη να μείνει για πολύ στο ταμπούρι του. Η σφαίρα όμως που σταμάτησε τις προσωπικές επελάσεις του Θεο­ χάρη δεν ήταν γερμανική· ήταν αγγλική. μα πάντα φοβεροί πολεμιστές και πολύτιμοι οδηγοί τμημάτων. ακόμη και η ευφυΐα δεν αρκούν στο αντάρ­ τικο. . Θα αποδειχθεί σύντομα εξίσου άφο­ βος και ικανός πολεμιστής. παρότι περιλαμβάνει ορισμένες από τις σημαντικότερες μορφές του αγώνα. κάπου ανάμεσα στην Ντρέμισσα και τη Στρώμη. Μια άλλη σκληρή ομάδα ληστών στην Γκιώνα που δηλώνουν ότι προσχωρούν στον ΕΛΑΣ είναι οι Αγοριδαίοι και ακόμη ένα συνονθύ­ λευμα φυγοδίκων με τον Τζιβάρα. Και. Αυτοί όλοι έχουν εξασφαλισμένη την περιφρόνηση των Καραλιβαναίων. ένα συνεσταλμένο χωρκχτόπαιδο. είχε ενωθεί πρόσφατα με τους άλλους. και την εξαρχής χαχύποπτη ματιά του Άρη. εκμετρούσε τις ημέρες της· ο πα­ τριωτισμός. θα γίνει αργότερα ο σαλπιγκτής των μαυροσκούφηδων και τη δική του ζωή θα τη σταματήσει μια ελληνική σφαίρα. η σύμπραξη του αρχηγού με αυτούς δεν θα καταλήξει καλά. Αυτή η σπουδαία ομάδα.ΑΡΗΣ. σκύλε. τον Βλαχοθανάση και τέσσερις πέ­ ντε άλλους. Κασούτας και Λούκας ή Πλιατσικολούκας (Λουκάς Τζίτζιρας) δεν έγιναν καπετάνιοι όπως οι δύο πρώτοι· παρέμειναν μοναχικοί. υπηρετούσε τη θητεία του στο Σχηματάρι. τράβαγε ένα φοβε­ ρό γιαταγάνι που έσερνε μαζί του και χυνότανε καταπάνω στους απο­ σβολωμένους Γερμανούς. το θάρρος. Με τη διάλυση του στρατού πήρε μια αρο. επειδή τα συμβόλαια υπογράφονται από την πρώτη στιγμή. Κώστας Σαράντης. πολύ μακριά από τα βουνά που γεννήθηκε. ενώ η καπετάνισσα τον ακολουθούσε επιπλήττοντάς τον άγρια: . Γ.Πού πας. σε πολύ κρίσιμη στιγ­ μή. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 87 0 Θεοχάρης Πολύχρονος. 0 νεαρός Γιώργος Φυσέκης.βίδα και όσα φυσίγγια μπορούσε και γύρισε στο χωριό του· ενώθηκε με τον θείο του και βγήκαν μαζί στο κλαρί. ανιψιός του Καραλίβανου. Κάποια στιγμή δεν άντεχε· παράταγε το τουφέκι. θα σε φάνε τα σκυλιά.

Με την ελπίδα της έλευσης του Άρη προσπαθεί να συγκρατήσει τον νεαρό και αψίκορο Νικηφόρο. ο Άρης. σκέφτηκα μόνο. θα κρατηθεί στη ζωή μέχρι να συναντηθούμε με την άλλη. χαμογέλασε και είπε. για μια φορά ακόμα. που . για λόγους εντυπώσεων. την ανάριχτη κάπα και τη φωνάρα που ακούγεται δυο βουνά μακριά θα αναδειχτεί σε μία από τις ηγετικές μορφές του αγώνα. πόσο προνοητικός ήταν αυτός ο άνθρωπος». στο μέγεθος που φορούσαν οι ανώτεροι αξιωματικοί. αυτό σημαίνει ότι εγώ τώρα ακόμα για τον κόσμο είμαι ο ταγματάρχης Πυροβολι­ κού Άρης Βελουχιώτης και για μεταξύ μας συναγωνιστής. Σε λίγες ημέρες θα επιστρέφει άπρακτος στη Λαμία. Και έχει διακρίνει έγκαιρα πως μόνο ο Άρης μπορεί να τους οδηγήσει σε αυτό το νέο και άγνωστο είδος πολέμου. Αυτή η ομάδα δεν διαθέτει την αυτοπεποίθηση των «Αρειανών» ούτε έχει διανοηθεί καν να μπει σε χωριό.] αλλά το άστρο. Για αυτό του έστειλε το σημείω­ μα να επισπεύσει τη συνάντησή τους. έφυγε και αυ­ τός για τον Παρνασσό. που είχε μπρο­ στά στο δίκοχο κεντημένο με χρυσοκλωστή. απομονω­ μένοι από τον υπόλοιπο κόσμο. πώς θα διατηρηθεί αυτή η ομά­ δα. μόλις βγήκε ο Άρης στο Βουνό με τους πρώτους άνδρες του. και στα μέσα Αυγούστου επιτυγχάνει να συγκροτήσει την ονομασθείσα αρχικά 1η Ομάδα Παρνασσού και λίγο μετά. Η έξοδος της ομάδας στο Βουνό παρά τις προσπάθειές του είχε αποτύχει. αρχέγονη ευθύτητα. [. χωρίς να αγγίζουν μια ρώγα σταφύλι από τα αμπέλια. Εκείνος με κοίταξε. με κάθε θυσία. που τους κουβεντιάζει με συμπάθεια και τους αποκαλεί με κάποια συγκατάβαση «δασκαλοπαίδια».. Το αδιέξοδο της προσπάθειας είναι εμφανές* οι πρώτες αποχωρήσεις δεν αργούν. 0 Περικλής βλέπει την επερχόμενη διάλυση και τον «βασα­ νίζει τι θα γίνει από τώρα και πέρα.88 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ 0 Περικλής (όπως ονομάζεται πλέον ο Γιώργος Χουλιάρας).. νηστικοί και ταλαιπωρημέ­ νοι. Όταν επιτέλους συναντιούνται. Αναφέρει στον Γιαταγάνα την απροθυμία και τις δυσκολίες που συνάντησε. 8η Ομάδα ΕΑΑΣ Παρνασσού. και τον ρώτησα τι ση­ μαίνει αυτό. 0 Περικλής ξαναγυρίζει στον Παρνασσό. αλλά εκείνος πιέζεται από συνεχή μηνύματα του Άρη να αρχίσει εμφανίσεις και αυτή η ομάδα. Επί έναν μήνα περίπου γυ­ ρίζουν άσκοπα από κορυφή σε κορυφή. ο Περικλής εκπλήσσεται για πολ­ λοστή φορά με τον αρχηγό: «Αυτό που πρόσεξα στον Άρη δεν ήταν το χιτώνιο και η τριμμένη στρατιωτική κιλότα... όπου τον «περίμεναν» οι ντόπιοι εθελοντές. (Χουλιάρας) Αυτός ο δοκιμασμένος αγωνιστής με τη βαριά. [.] Κατάλαβα τη σκοπιμότητα και. με τον Άρη». χωρίς να πω τίποτα.

όταν διαπιστώνει την κωλυσιεργία των «γραμμένων» για το αντάρτικο. 0 Νικηφόρος είναι ο ανθυπίλαρχος Δημήτριος Δημητρίου από την Αγόριανη (Επτάλοφο) Παρνασσίδας. Φροντίζει και προστατεύει με ασυνήθιστη επιμέλεια τους άνδρες του.τι ασχοληθούν. (Συνέντευξη Δημη­ τρίου) Τον λατρεύει αμέσως. λένε με υπερηφάνεια ότι είναι «του Νικηφόρου» ή απλώς «Ν ικηφοραίοι». συμφώνησε. Πρόκειται για έναν πραγματικά χαρισματικό νέο άνδρα. άριστος ιππέας. 0 πρ<ύτος μόνιμος αξιωματικός του ΕΛΑΣ. ατρόμητος πολεμιστής. με πράξεις δολιοφθοράς. μόλις 21 ετών. Είναι ένας άνδρας σπάνιας εντιμότητας. μέλος της κομματικής οργάνωσης της περιοχής. απόφοιτος της Νομικής. αλλά δράση δεν βλέπει και ανυπομονεί. Πολύ νέος. αφού σου μιλήσει με αξιοθαύμαστη κρίση για τα πιο σοβαρά ζη­ τήματα. Όταν συναντάει τον αρχηγό. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 89 διψάει για δράση και επιμένει να τον αφήσουν να πάει ο ίδιος να συ­ ναντήσει τον αρχηγό. Μαζί του ο Νικηφόρος θα μάθει όσα χρειάζονται για να κάνει όλη την Ελλάδα να μιλάει με δέος για τον ίδιο. με πολεμική δράση στο Γερμανικό Μέτωπο και πρόταση παρασημοφόρησης.1944.ΑΡΗΣ. με ό. και ο Άρης του το ανταποδίδει. κυριολεκτικά γοητεύεται· «πριν περάσει μια ώρα. που πέφτουν στη φωτιά για τον νεαρό διοικητή τους· και. που έζησε από κοντά τον νεαρό ανθυπίλαρχο. Παπαθανασίου. . συνδυάζει τη σύνεση με το θάρρος. προσφέρει τον εαυτό του στην προετοιμασία του αγώνα. Είχε αρχίσει μόνος την αντίσταση. 9. 7. Τις ημέρες της μεγάλης πείνας ένας νεαρός αντάρτης. δηλωσίας σαν τον Άρη και αρκετούς ακόμη πρωτοπό­ ρους του Αντάρτικου. ακολουθεί ο ίδιος τον Περικλή στο Βουνό. θα το κάνουν υπο­ δειγματικά.7 0 θρυλικός Διαμαντής είναι ο ήρεμος και πράος Γιάννης Αλεξάν­ δρου. Πολεμιστής στην Αλβανία. από αυτό το σπάνιο είδος ανθρώπων που. γεννημένος ηγέτης. με ακλόνητη προσήλωση στις αρχές του. καταλάβαινε ότι εί­ χε να κάνει με μια φυσική δύναμη ακατανίκητη». εντάχθηκε στον ΕΛΑΣ. όταν συναντιόταν κανείς μαζί του. 0 Αρης θα του δώσει αυτό που ζητάει. «έχει την κρίση σαραντάρη και τη θυελλο^δη ορμή της ηλικίας του. Όπως έλεγε αργότερα με θαυμασμό ο συνταγματάρχης του Ιππικού I. όταν τον προ­ σέγγισαν οι εαμίτες. αμέσως αρχίζει τις γροθιές με τον Διαμαντή». άσχετο αν. από την Κάτω Αγόριανη (Λιλαία) Παρ­ νασσίδας. όταν θέλουν να δηλώσουν σε ποιο τμή­ μα ανήκουν.4. Αντάρτικη εφημερίδα Ο Εκδικητής. Και.

και τρώνε χωρίς ενοχές το φαγητό που τους προσφέρουν οι κάτοικοι.. Μπήκε ανάμεσα στις καλαμποκιές και άρχισε να γεμίζει τις τσέπες του όταν άκουσε μια φοβερή βλαστήμια.Άι. Ήταν ο Διαμαντής. Το άστρο του Διαμαντή θα λάμψει σε ένα πεδίο που κανένας πριν δεν μπορούσε να: υποψιαστεί για τον πράο νομομαθή. Οι πληροφορίες αναφέρουν ότι αποσπάσματα Χωροφυλακής συγκλίνουν προς τα χωριά της περιοχής για να συλλάβουν τους «αναρ­ χικούς» και να επιβλέψουν την παράδοση των φορτίων με το παρα­ κράτημα της σοδειάς κάθε χωριού. Ανέλαβε τη διατροφή τους και τους άφησε τα όπλα τους. δα! Όλη μ ’ τη ζωή με δέρνανε για να μ ’ παίρνε. που ευλόγησε τα αντάρτικα όπλα και τους δώ­ ρισε τη μεταξωτή σημαία της εκκλησίας. αλλά επέμειναν τόσο που τον τρόμαξαν: . Άλλα­ ξε ως και η περπατησιά μας». Δε βγήκαμε να ληστέψουμε τον ελληνικό λαό! Κοκάλωσε ο άνθρωπος· έβγαζε ένα ένα τα καλαμπόκια από τις τσέ­ πες του και τα άφηνε να πέσουν στο χώμα. Βασιλάκης. Αχιλλέας. «Α π ’ όλο τον κρατικό μηχανισμό ο κατακτητής κράτησε και διαφύλαξε τη Χωροφυλακή και την Αστυνομία.90 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΠ Ό ΓΙΟ ΥΛ Ο Σ ο Σουραβλής.Άσ’ τα καλαμπόκια κάτω!. Στη Στρώμη ο αρχηγός δεν παραλείπει να τους ορκίσει σε μια άκρως υποβλητική θρησκευτι­ κή τελετή. Αντάρτης) Μαζί του μπαί­ νουν για πρώτη φορά σε χωριό. που πήγε και έφερε το ουραίο του τουφεκιού του να γεμίσει και τον σημάδευε ίσια στο κεφάλι. Με την Αστυνομία και κυρίως τη Χω­ . Σουραβλής. του φώναξε αγριεμένος. Αγαμέμνων. Λίγο πριν ένας γέρος τσοπάνος δεν δεχόταν χρήματα για το τυρί που τους έδωσε. Σάσος και Γάβρος. τώρα μ ’ εσάς θαν τ'ς φάω για να πάρω!. δεν θεώρησε προς θάνατον να κόψει μερικά καλαμπό­ κια για τους συναγωνιστές του από ένα χωράφι που περνάνε. που συνεπαίρνει τους πάντες· και πρώτο τον ιερέα του χω­ ριού παπα-Αριστείδη. Στην ίδια ομάδα ανήκουν επίσης ο Αριστείδης (Λουκάς Καθούλης. Φυσικά θέμα αναγνώρισης του αρχηγού δεν τίθεται· τον ακολου­ θούν λυτρωμένοι.. Η συγκέντρωση τόσων ενόπλων δεν ήταν δυνατόν να μη γίνει αντι­ ληπτή. . (Δημητρίου. «Νιώσαμε ότι μας πήρε ένας θυελλώδης άνεμος κι αρχίσαμε να πετάμε κι εμείς σαν κι αυτούς που είχε μαζί του. στη Στρο^μη. δικηγόρος από το Δαδί) και οι ντόπιοι αντάρτες Νικήτας. Τηλέμαχος. Οι στρατηγικές του ικανότητες και τα ιδιοφυή εφευρήματά του στον ανταρτοπόλεμο θα τον αναδείξουν σε μέγα πολέμαρχο και οι άνδρες του θα τον αποκαλούν «γερο-Διάβολο».

Το κάνει αόρατο για τους χωροφύλακες με μια ασύλληπτα ευφυή κίνηση· δίνει εντολή να μεταφέρουν το φορτίο κάθε χωριού και να το κρύψουν στο άλλο. Κάποιοι χωρικοί τούς παρακολουθούν αό­ ρατοι και οι πληροφορίες μεταβιβάζονται στον αρχηγό. . παραπέμποντας στον ανυπότακτο και τραγικό ήρωα της Ρούμελης. υπηρετώντας τους κατακτητές. Κατσαντώνια Ίσως το πιο ωραίο προσωνύμιο στους αντάρτες το έδωσαν οι άνδρες της Χωροφυλακής. τους καλούν να παραδοθούν γιατί εί­ ναι από παντού κυκλωμένοι. (Τσουπαρόπουλος) Ο Άρης φροντίζει πρώτα για το παρακράτημα. τι διαφορετικό θα μπορούσαν να σκεφτούν οι απλοί χωροφύλακες. Τους έλεγαν «Κατσαντώνια». Τη νύχτα τα αποσπάσματα διανυκτερεύουν στα χωριά Ντρέμισσα. Αυτοί που κοιμούνται στην Ντρέμισσα ξυ­ πνάνε από έναν εφιάλτη. Απαντούν αμέσως με τα όπλα και δέχο­ νται πυκνές ριπές από τους έ ξ θ 3 . Δεν έχει ακόμη ξημερώσει και άγριες φωνές. Τους χωροφύλακες τους περιμένουν και άλλες εκπλήξεις. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 91 ροφυλακή. Κουκουβίστα και Γκούρα. υπη­ ρετούν τη νομιμότητα· όταν οι «μορφωμένοι» στρατηγοί της Αθήνας διακηρύσσουν το γερμανικό αήττητο και το ανέφικτο κάθε προσπά­ θειας αντίστασης. Η Χωροφυλακή αποτελούσε συγχρόνους και τη σκιώδη εξουσία των κατοχικών κυβερνήσεων». Δεν υπηρετούν καμιά εξουσία ούτε πλιατσικολογούν· αγωνίζονται σε έναν άπελπι και μάταιο αγώνα. οι δυνάμεις κατοχής εξασφάλιζαν τον έλεγχο σε ολόκληρη τη χώρα και εκεί που δεν μπορούσαν οι ίδιες να διατη­ ρούν δικές τους δυνάμεις. που είχε παντού σταθμούς στην ελληνική ύπαιθρο και δια­ τήρησε τον οπλισμό της. Μαυρολιθάρι. Γι' αυτό και είχαν αναλάβει τη διατροφή τους.ΑΡΗΣ. έξω από τα σπίτια που μένουν. Δηλαδή το φορτίο της Κουκουβίστας διανέμεται μυστικά σε σπίτια της Ντρέμισσας και αυτό της Ντρέμισσας σε σπί­ τια της Στρώμης και της Στρώμης σε σπίτια της Κουκουβίστας. Παιδιά χωρικών οι χωροφύλακες. Οι περισσότεροι άνδρες της Χω­ ροφυλακής ήσαν πεισμένοι ότι. για να τους ξε­ χωρίσουν από τους άλλους ενόπλους των βουνών. Τώρα τέσσερα αποσπάσματα κινούνται στην Γκιώνα για να εγκλω­ βίσουν τα «Κατσαντουνια». συνέλαβαν ενστικτωδώς το νόημα της παρουσίας αυτών των νέων οπλοφόρων. από τα ίδια χώματα με τους αντάρτες.

καμιά κακο­ ποίηση. που τρέμει ολόκληρος από τον φόβο. Φωνάζει κοντά του τον Θεοχάρη και κάτι του λέ­ ει· αυτός κουνάει το κεφάλι του και ξαναπάει στον κατακίτρινο ενω­ μοτάρχη.Αυτό που έκαμα δεν είναι σωστό κι ήρθα να σου ζητήσω συγνο> μη. Οι χωροφύλακες αρχίζουν να ξεπροβάλλουν μουδιασμένοι* οι αντάρ­ τες τους αφοπλίζουν και η μαύρη κωμωδία συνεχίζεται. φωνάζει ο Άρης. και δέχτηκε τις απο­ δοκιμασίες των υπόλοιπων. διατάζει. Δεν ακούσατε τι είπα. .Την Παναγία σας! Το Χριστό σας! Τι ντουφεκάτε. τον αρπάζει από τα μαλλιά βρίζοντας και. και ο σβέλτος Θάνος ίσα που προ­ φταίνει να του κρατήσει το οπλισμένο χέρι. τραβάει το μαχαίρι του.Παυσατε πυρ! Παυσατε πυρ! Εδοί> ταγματάρχης Πυροβολικού Άρης Βελουχιώτης. Ταυτόχρονο: ο γενειοφόρος που φωνάζει εμφανίζεται μόνος και ακάλυπτος μπροστά στις κάννες των όπλων τους. Σε λίγο άλλα τρία αποσπάσματα των εφτά οχτώ ανδρών θα προστεθούν στους αιχ­ μαλώτους. τραυ­ ματίζοντας ελαφρά στο χέρι έναν χωροφύλακα. . Μόλις κλείνει το τηλέφωνο. Να παρουσιαστεί αμέσως! Κάποιοι χωροφύλακες συνεχίζουν τους πυροβολισμούς και δέχο­ νται έναν καταιγισμό από βρισιές: . ο Άρης στέλνει τρεις ομάδες ανταρτών να στήσουν ενέδρα στα περάσματα από όπου θα έρχονταν οι ανυποψίαστοι χωροφύλακες.τι ακριβώς του λέει.Να παρουσιαστεί ο επικεφαλής!. Το επεισόδιο θα είχε λήξει εκεί και ίσο^ς δεν θα αναφερόταν καν από τους παρευρισκόμενους αν ο Άρης δεν είχε την ικανότητα να κά­ νει το μαύρο άσπρο. Τρόμαξαν να τον ηρεμήσουν. ενώ ο Θάνος και οι αντάρτες γύρω το γλεντάνε. του λέει. . ρε. Ένα άλλο επεισόδιο παραλίγο να έχει τραγική κατάληξη. Παίρνει ο Άρης τον επικεφαλής τους και τον πηγαίνει στο κοινοτικό τηλέφοονο. Μόνο ο ανερμάτιστος Τζιβάρας πυροβόλησε χωρίς λόγο.92 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Μια φωνή παρεμβάλλεται στους ήχους των όπλων: .Πιάστε τον!. . . 0 αποσπασματάρχης κάνει ό. τον διατάζει. Πηδάει τρελαμένος πάνω από τους καθιστούς χωροφύλακες. Ποιος είναι επικεφαλής. αφού του αστράφτει δυο χαστούκια. τα χωριά και ειδοποίησε τους δικούς σου ότι μας έχετε κυκλώσει· να τρέξουν αμέσως όλοι εδώ. Δεν έχει σημειωθεί κανένας τραυματισμός.Πάρε. 0 Θεοχάρης διακρίνει ανάμεσα στους συγκεντρωμένους αιχμαλώ­ τους έναν ενωμοτάρχη που του είχε μαστιγώσει τη γυναίκα για να μαρτυρήσει το κρησφύγετό του.

είδαν τα δέματα να πέφτουν από τον ουρανό. όπως τους έλεγε ο Άρης. αλλά είμαι κι εγώ ένας. και να το διαδώσουν. που έχει αναλάβει να περισυλλέξει τα εφόδια. Από εδώ και πέρα τα βουνά θα περνάνε σταδιακά στον ΕΛΑΣ και ένας νόμος θα ισχύει: Ο νόμος του Άρη. Εμείς βάλαμε το κε­ φάλι μας στον ντορβά κι εσύ κοιτάς να κλέψεις. . τον φασκέλωσε: .ΑΡΗΣ. μά­ ζεψαν όσα μπορούσαν και τα έκρυψαν κάτι καλό θα έχουν μέσα φα­ ντάστηκαν. Η ομάδα του Πελοπίδα. ζητάει σαν παιδί συγνώμη.Να. Είσαι αρχηγός. Είχαν μείνει με τους αντάρτες δύο ημέρες. 0 Άρης δεν παραιτείται και τον αναλαμβάνει προσωπικά: . οι χωροφύλακες άλλαξαν πρόθυμα τις αρβύλες τους με τα λιωμένα παπούτσια των ανταρτών.Καλός είσαι κι εσύ. ανακαλύπτει ελάχιστα. Τέτοια γίνονταν αρκετά στην αρχή του αντάρτικου. Πόσο θα άντεχε ακόμη· ομολόγησε πού είχε κρυμμένα τα δέματα. που καταλύθηκε στην Ντρέμισσα. Αντίθετα.Σήκω.Αρχηγέ. που αργότερα θα σφάξει με τα χέρια του σε μια νύχτα 45 Γερμανούς. «ζουλάπια». Κανείς δεν πι­ στεύει στα αυτιά του και περισσότερο ο ενωμοτάρχης. σε παραδέχομαι. ρε. Ένας σκηνίτης θα συλληφθεί ως ύποπτος κλοπής από τον Πελοπί­ δα και θα αποδειχτεί τόσο ανθεκτικός στις αντάρτικες μεθόδους ανά­ κρισης ώστε κάποιοι αρχίζουν να αμφιβάλλουν για την ενοχή του. να μου δώσεις κι εσύ δυο χαστούκια να πατσίσουμε. και ο Μπάφας.. Όμως ο Θεοχάρης συνεχίζει: . που ήταν συγχωριανός του. όπως ήθελε ο αρχηγός. 0 Λύκος της Γκιώνας. του λέει. όσο χρειαζόταν για να διαπι­ στώσουν με τα μάτια τους τη βρετανική υποστήριξη στο αντάρτικο. καταλύεται και η αστυνομική.. αφού μπόρεσες να σ’ ακούνε αυτά τα ανήμερα θηρία. χαμένε! Έπρεπε να μπεις ο μισός στον τάφο για να μιλήσεις. πάρ' το απόφαση. Μετά τη δικαστική εξουσία. προκειμένου να φύγουν. Θα σε βγάλω λουρί­ δες λουρίδες. Την ίδια νύχτα βρετανικά αεροπλάνα ρίχνουν δέματα με όπλα και ιματισμό για τους αντάρτες· τη ρίψη την έχει σχεδιάσει ο Σεφεριάδης. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 93 Είναι πολύ καλό για να είναι αληθινό. . Κάποιοι σκηνίτες. 0 ενωμοτάρχης δεν αντέχει άλλο· πετάγεται και τρέχει παραλογι­ σμένος στον Άρη.

Είναι το χάραμα της 9ης Σεπτεμβρίου 1942. ο Άρης δίνει το σύνθημα. Ο επικεφαλής των Ιταλών σηκώνει ένα άσπρο μαντίλι για να σώσει όσους απομένουν. πού θα τους κρύψουν.μεταξύ των ανταρτών υπάρχουν δεινοί σκοπευτές σαν τον Καραλίβανο. και ένας όγδοος. καταλυτικό. γλιστράνε αθόρυβα στο σκοτάδι και πιάνουν θέσεις. Και έχει ένα ακόμη. Όταν πλησιάζουν οι αντάρτες. 0 Καραλίβανος προτείνει να τους εκτελέσουν επιτόπου. Τον επόμενο μήνα μια γερμανική διαταγή περί ανταρτοπολέμου θα τον δικαιώσει: «Αυτός ο αγώνας αντιβαίνει τις διεθνείς συμβάσεις της . Ήρθε η ώρα να δικαιώσουν οι αντάρτες την πα­ ρουσία τους στα βουνά και να τιμήσουν τα όπλα που κρατάνε. 0 Άρης συστήνει το πρώτο Τριμελές Αρχηγείο του ΕΛΑΣ με καπε­ τάνιο τον ίδιο. Ο αγράμματος καπετάνιος δεν έχει διαβάσει πουθενά ότι οι ίδιοι ως άτακτοι δεν προστατεύονται από καμιά συνθήκη σε περίπτωση σύλληψης· ξέρει καλά όμως τι τον περιμένει αν συλληφθεί. Έπειτα. ενώ ο Νικηφόρος και ο Διαμαντής τους θεωρούν αιχ­ μαλώτους πολέμου. όταν πια διακρίνουν τον μάγειρο να ετοι­ μάζει το καζάνι του πρωινού ροφήματος. . Ένα απόσπασμα άνω των 40 ανδρών κατευθύνεται εναντίον τους. Η Ελλάδα ξαναμπαί­ νει στον Πόλεμο.94 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΓΙΟΥΛΟΣ Πόλεμος Εκτός από τους χωροφύλακες. αντί να περιμένει τους Ιταλούς να εμφανιστούν. Εφτά Ιτα­ λοί έχουν μείνει ζωντανοί. και όσα δεν μπο­ ρούν να μεταφέρουν ή να κρύψουν τα καταστρέφουν για την τύχη των εφτά αιχμαλοάτο^ν διαφωνούν. πώς θα τους ταΐσουν. 0 Καραλίβανος χλευάζει τα «δασκαλοπαίδια». στη χαράδρα της Ρεκάς. 0 αιφνιδιασμός των κατακτητών έχει επιτευχθεί χωρίς καμιά αντάρτικη απώλεια. προς καταδίωξη των ανταρτών κι­ νούνται και οι Ιταλοί. τον Πελοπίδα και τον Αγησίλαο. επιχείρημα: τι θα τους κάνουν τους αιχμαλώ­ τους. Το πολυβόλο τους προλαβαίνει ελάχιστα να βάλει. σπεύδει με ολονύχτια πορεία να τους συνα­ ντήσει εκεί όπου έχουν καταυλιστεί. τι χαζά είν’ αυτά. βγάζουν τα παπού­ τσια τους.Ωρέ. Τα λάφυρα είναι πολλά. κοντά σε έναν παλιό μύλο. Με το πρώτο φως της ημέρας. Με τα πρώτα πυρά σκοτώνονται ο σκοπός και ο μάγειρος· όσοι Ιταλοί πετιούνται αλαφιασμένοι και μισόγυμνοι έξω από τα αντίσκη­ να έχουν την ίδια τύχη. Οι τσοπάνηδες μεταφέρουν συνεχώς πληροφορίες για τις κινήσεις τους. που κατόρθωσε να το σκά­ σει τρέχοντας. μήπως αυτοί θα μας τη χάριζαν. πολιτικό τον Περικλή και στρατιωτικό τον Θάνο και αναδιατάσσει κατάλληλα τις ομάδες.

Τις αριστοτεχνικές κινήσεις του αρχηγού σε αυτό το πρώτο δρομολόγιο θανάτου τις περιγράφει σε τρί­ το πρόσωπο ο Νικηφόρος. Όταν ο εχθρός σταματάει και στρατοπε­ δεύει. μέσα σε μια δυο νύχτες. Από το Μαυρολιθάρι. (Μάγερ) Ο Άρης είναι της λογικής του Καραλίβανου. αυτοί που διεξάγουν τον πόλεμο αυτό — αδιάφορο πού ανήκουν. που πρέπει να ξέρεις να το χρησιμοποιείς. σκό­ πιμα άλλωστε.] Με ταχύτατη πορεία βρέθηκαν πάνο3 από το χωριό Στρώμη και μέσα σε πυκνό σκοτάδι γλίστρησαν έξω από τον κλοιό. Όταν ο εχθρός υποχο^ρεί. ένα τέλειο κενό για να χαθούν τα ίχνη του. Και πιο ξεκάθαρα: «Κανένας συναισθηματισμός! Είναι πολύ καλύτερο να εξοντώνονται 50 ύποπτοι από το να σκοτώνεται ένας Γερμανός στρατιώτης». Από αυτό προκύπτουν οι ανάλογες συνέπειες. Από τα Βαρδούσια και πέρα πατάς σε συνεχή κορυφογραμμή. Καλό λημέρι η Γκιώνα.. κινήθηκε εναντίον των ανταρτών από τη Σπερχειάδα και το χωριό Μάρμαρα της Φθιώτιδας. αλλά κυκλώνεται. τράβηξε στο Κρίκελλο Ευρυτανίας. Αυτό που επείγει είναι να απομακρυνθούν από την περιοχή γιατί αναγνωριστικά αερο­ πλάνα των Ιταλών καθοδηγούν ήδη στρατιωτικά τμήματα για να τους βάλουν σε κλοιό. Ένα άλλο ιταλικό απόσπασμα. μα κρατάει για λίγο ζωντανούς τους αιχμαλώτους γιατί θέλει να τους δουν και οι χωρικοί. με κατεύθυνση το Μαυρολιθάρι. μαέστρος απαράμιλλος στην τα­ . αφήνοντας πίσω του. αφόπλισαν την αστυ­ νομική δύναμη και ανέβηκαν ξανά στα Βαρδούσια. Αυτό δεν αφορά μόνο σε αυτούς που χρησιμοποιούν όπλα. βαδίζοντας πάνω στην κορυφο­ γραμμή. είναι το συμπέρασμα του αρχηγού με τη σπάνια τοπογραφική αντίληψη. εμείς υποχωρούμε. από 300 ιππείς. εμείς του επιτιθέμεθα. «είναι ένα στρατηγικό εργαλείο». εμείς τον παρενοχλούμε. [. που το ακολούθησε: «Ο κλοιός χιλιάδων Ιταλών γύρω στην Γκιώνα έκλεινε ραγδαία.δεν θεωρούνται στρατιώτες εμπόλε­ μης δύναμης.ΑΡΗΣ. ρίχτηκαν στην Υπάτη.. Ο αρχηγός δεν μπαίνει στον πειρασμό πρόωρων ηρω­ ισμών· εφαρμόζει την τέχνη του ανταρτοπολέμου: «Όταν ο εχθρός προχοορεί. Όταν ο εχθρός αποφεύγει τη μάχη. αλλά και σε όποιον υποστηρίζει ενεργά αυτόν τον αγώνα». τη νύχτα 10 προς 11 Σεπτεμβρίου. » 0 Άρης άφησε αμέσως το χωριό Χωμίριανη (Ανατολή). Η πορεία και ιδιαίτερα η πορεία διαφυγής δεν είναι καθόλου απλή υπόθεση· κατά τον Κλαούζεβιτς. (Μάο Τσε-τουνγκ) Η Γκιώνα δεν τους σηκώνει άλλο. Σύμφωνα με τα παραπάνω. Άρχισε αμέ­ σως να κινείται στην περιοχή αυτή. εμείς τον κυνηγάμε». βγήκε στις κορφές της Γραμμένης Οξυάς και. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 95 Γενεύης. να πιστέψουν ότι έγινε μάχη και να αναθαρρήσουν.

(Δημητρίου. Δεν θα αργήσει ο καιρός που «ο αντάρτης έπαψε να ταυτίζει τον εαυτό του με το δικό του χωριό ή βουνό. κυρίως από τη Ρούμελη. όχι και να γίνετε υποτακτι­ κοί του. Ανήκουν και αυτοί στις «εγχώριες δυ­ νάμεις» και πέρα από τον τόπο τους. η στενή τοπική αντίληψή του κατέρρευσε».96 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ κτική της αστραπιαίας απαγκιστρώσεως από τις κυκλωτικές κινήσεις του εχθρού. ότι η σκιά του Άρη απλώνεται έως την Αθήνα και τον βοηθάει στο έργο του: «Ο αντίχτυπος του αναπτυσσό­ μενου ανταρτοπολέμου των ελασιτών. 0 Σιάντος κατακεραυνώνει την όλη συμπερι­ φορά του Άρη και ιδίως τη στάση του απέναντι στις οργανώσεις. Εκείνες τις ημέρες στην Αθήνα συνέρχεται σύσκεψη της ηγεσίας του ΚΚΕ στο σπίτι του ζωγράφου Βάλια Σεμερτζίδη με κύριο θέμα το αντάρτικο και τον Άρη. (Χατζής. (Χατζής. Για τη χειραγώγηση του αρχηγού φροντίζουν άλλοι. (Mazower) Μετά την απομάκρυνση του Άρη τη χειραγώγηση των κλαριτών θα επιδιώξει ο εκπρόσωπος του ΣΜΑ Σεφεριάδης. Οφείλετε να υπακούτε στις διαταγές του ΣΜΑ. Γοργοπόταμος) Τότε ανακύπτει με τους Καραλιβαναίους και τους Αγοριδαίους το ίδιο πρόβλημα με τον Μπελή. και οι Αγοριδαίοι την είχαν κάποια στιγμή σχεδόν δεχτεί. Επανάσταση) . 0 Άρης δεν ανησυχεί* τώρα πια τους έχει δέσει με ιταλικό αίμα. την Γκιώνα. Για την καθοδήγηση του Κόμματος δεν σημαίνει τίποτα η διαπίστωση του Χατζή. τακτική που αποτελεί βασικότατο χαρακτηριστικό του σω­ στού αντάρτικου αγώνα». Για αυτό απαγορεύει στα μέλη των κομματικών οργανώσεων να βγουν στο αντάρτικο* «μ ε συνεχείς εγκυ­ κλίους δίνει εντολές στις κομματικές οργανώσεις περιοχών να αφιε­ ρώσουν τις κύριες προσπάθειες και δυνάμεις στη μαζική δουλειά». αποχαιρετιούνται με σταυροφιλήματα. που είχε από πριν σχέσεις μαζί τους· σχεδόν θα τους ψέξει για την αφοσίωσή τους στον αρχηγό: Είπαμε να συνεργασθείτε μαζί του. ουσιαστικό καθοδηγητή του Κόμματος στην Κατοχή. Γραμματέα του ΕΑΜ. Άλλες προτεραιότητες καθορίζει αυτός· την κλασική. που εμποδίζει την αμνηστία που τους προσφέρουν κάθε λίγο οι αρχές κατοχής. Επανάσταση) Δεν είναι το αντάρτικο αυτό που πρωτίστως ενδιαφέρει τον άρτι δραπετεύσαντα Ιωαννίδη. ορθόδο­ ξη εργατική πάλη στις πόλεις. έδινε φτερά στο κίνημα και ανέβαζε ακόμα περισσότερο το κύρος και την επιρροή του ΕΑΜ». Όλες οι αντάρ­ τικες ομάδες ανήκουν στο ΣΜΑ. Βλέποντας τον εαυτό του σαν μέρος μιας ευρύτερης δύναμης. ο κόσμος τελειώνει. Αφού συνεννοηθούν για την εν συνεχεία δράση τους ως τμημάτων του ΕΛΑΣ.

για να συντηρηθούν. Η σχέση ανταρτών και λαού αρχίζει να αποκτάει την αναγκαία ανταποδοτικότητα. Οι αντάρτες προσφέρουν στους χωρικούς ασφά­ λεια από τη ληστεία και απαλλαγή από το κατοχικό παρακράτημα της σοδειάς τους· οι χωρικοί σε αντάλλαγμα δίνουν στους αντάρτες. Δεν είναι διατεθειμένος να εγκαταλείψει την πιο ιδεώδη περιοχή για ένοπλο αγώνα στον Ρου­ μελιώτη και στους πολιτικούς υποστηρικτές του. Η επιστροφή είναι θριαμβευτική. Δεν δεσμεύονται από τη σιδερένια κομματική πειθαρχία ούτε έχουν προκαταβολικά αποδεχτεί τυφλή υπακοή σε οποιαδήποτε απόφαση εκ των άνω. Για αυτό στη σύσκεψη της Αθήνας ο κομματικός γκουρού «απειλεί όχι μόνο τον καπετάνιο. Αυτοί που καθημερινά αθροίζονται είτε στις εαμικές οργανώσεις είτε στις ελασίτικες ανταρτοομάδες δεν είναι κομουνιστές. Κάθε που φεύ­ γουν από ένα χωριό. στο αγαπημένο βουνό. αλλά οποιονδήποτε διανοηθεί απόκλιση από τη γραμμή του Κόμματος». όπου άρχει ο φερόμενος ως αντικαταστάτης του Άθως Ρουμελιώτης. Επανάσταση) Στο μεταξύ ο κατηγορούμενος αρχηγός βγαίνει από την ιταλική λα­ βίδα που κλείνει την Γκιώνα και επιστρέφει στην Ευρυτανία. (Χατζής.Αγοριδαίων το τμή­ μα μεγαλώνει διαρκώς και φτάνει τους 60 άνδρες. χάρη στην πατριωτική γραμμή του ΕΑΜ και τον ένοπλο αγώνα του ΕΛΑΣ. βγαίνει από το πολιτικό και κοινοτικό του γκέτο. Σφαγή Βελούχι σημαίνει πηγή. Ο Άρης με τον Περικλή κρατάνε τις συνδέσεις με τους οργανωμένους από τα χωριά που περνάνε και έχουν την τροφοδοσία και τις πληροφορίες που χρει­ άζονται. Ο αρχηγός επιστρέφει εκεί. νέοι εθελοντές έχουν προστεθεί στην αντάρτικη φάλαγγα. Η είδηση της ήττας των Ιταλών τρέχει γρηγορότερα από τους αντάρτες και η κατάταξη νέων ανδρών είναι συνεχής.ΑΡΗΣ. το λαϊκό μαζικό κίνημα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 97 Αυτό που πραγματικά συμβαίνει είναι ότι για πρώτη φορά στην ιστορία του το ΚΚΕ. Αποκτάει πανελλήνια φήμη και δύναμη ως εθνικοαπελευθερωτικό κόμμα και αυτό τρομάζει τη γραφειοκρατική ηγετική ομάδα. ένα μέρος του παρακρατήματος που διέσωσαν. Όσο για . Υπάρχει μεγά­ λος κίνδυνος το Κόμμα να απολέσει τον έλεγχο των μαζών. Παρά την απουσία Καραλιβαναίων . Φο­ βάται το ίδιο του το δημιούργημα. από το οποίο πήρε το όνομά του και ήταν η αφετηρία του.

«Ο πόλεμος είναι μια πράξη βίας. Η απάντηση των ιταλικών αρχών είναι έμπρακτη· εξαπολύουν κύμα αντιποίνων με συλ­ λήψεις υπόπτοον. που προσπαθεί να αποφύγει την ανατριχιαστική άσκηση. Όπως οι νεοσύλ­ λεκτοι στον τακτικό στρατό ασκούνται με την ξιφολόγχη τρυπώντας αχυρένια ομοιώματα εχθρών. θυμώνει ο αρχηγός. Ο Άρης ανταπαντά άγρια. Τάκη Μιχόπουλου. 0 αρχηγός πείθεται. που ως έννοια οφείλει να φτάσει στα άκρα».Εγώ νομίζεις μπορώ. Συγκροτεί εκτελεστικό απόσπασμα με μαχαίρια.. . 29. έχουν την προδιαγεγραμμένη από τον Καραλίβανο τύχη. Η μεταπολεμική ρετσινιά «σφαγείς» από τους άκαπνους και τους μηδίσαντες έχει ήδη θεμε?νΐ£θθεί. καπετάνιε. Ο Ιταλός το αποκλείει γιατί ο αντιστράτηγος της περιοχής είναι συγγενής του.98 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ τους Ιταλούς αιχμαλώτους.11. οι άνδρες του πρέπει να βάψουν κυριο­ λεκτικά τα χέρια τους με εχθρικό αίμα· να μάθουν να είναι αλύπητοι με τους κατακτητές και κυρίως να σκοτώσουν την ψυχή του χωρικού μέσα τους και κάθε σκέψη επιστροφής στην προηγούμενη ζωή τους. Το Βήμα . (Clausewitz) Μεταξύ αυτών που επιλέγει για μέλη του εκτελεστικού αποσπάσματος είναι και ο ήπιος Διαμαντής. . λέει στενο­ χωρημένος. εμπρησμούς σπιτιών και εκτελέσεις· οι αναφερόμεvoi στο σημείωμα του Άρη θα εκτελεστούν λίγο αργότερα. Θανάση Νάκου και ενός δυο άλλων.1992. Μπαίνοντας το τμήμα στην Ευρυτανία. Θα κάνεις αυτό που σου λέω. και ο Άρης ειδοποιεί τους εαμίτες πολιτικούς να τον συ­ 8. . Σε λίγο και η επίσημη σύσταση των Βρετανών αξιω­ ματικών που θα αναμειχθούν στο ελληνικό αντάρτικο είναι «μην κρατάτε αιχμαλώτους». και δεν υπάρχει όριο στην εκ δή λο ση αυτής της βίας. και με τον Περικλή γράφουν στην ιταλική διοίκηση ζητώντας την απελευθέρωση των Θανάση Σιάτρα.8 Μια προσπάθεια ανταλλαγής των Ιταλών αιχμαλώτων της Ρεκάς με Έλληνες κρατουμένους. 0 Άρης αρνήθηκε αρχικά να δώσουν ονόματα: . που πρότεινε ο επικεφαλής τους και στην οποία συνηγόρησε θερμά ο Νικηφόρος. κατέλυσαν πάλι έξω από τη Αάσπη.Δεν μπορώ να την κάνω αυτή τη δουλειά. Νικηφόρε.Θα μας σκοτώσουν τους ανθροοπους. είχε τραγική κατάληξη. Καθένας από τους δυο αντιπάλους ακολουθεί τον νόμο του άλλου. Την ήξερα κι απ’ το σπίτι μου. κι απ’ αυτό προκύπτει μια αλληλεπίδραση.

Ούτε είναι δυνατόν να υπάρχουν ξεχωριστά. ο αρχηγός με ήρεμο και πειστικό τρόπο θα θέσει ξανά τα θέματα συνεργασίας πολιτικών και ανταρτών ναι μεν το αντάρτικο βασίζεται στις οργανώσεις. Λίγη ώρα έξω από το Καρπενήσι Έλληνας σκοπός. Φαίνεται σαν όνειρο. . παρά τις προ­ σπάθειες των πολιτικών να τον απομα:κρύνουν.Αλτ! Τις ει. 0 Άρης με τον Περικλή και τον Θάνο τους κάνουν μια περιγραφή της δράσης του τμήματος· την πρώτη επιτυχή μάχη με τους Ιταλούς. Η γραμμή της Αθήνας αρχίζει να ανατρέπεται. που αποτελείτο από τον εισαγγελέα Ευ­ ρυτανίας Χρήστο Αρχιμανδρίτη. επαναλαμβάνει. κατά νομούς αρχηγεία.ΑΡΗΣ. Στη συζή­ τηση που ακολουθεί. ελληνικές ση­ μαίες να κυματίζουν ελεύθερα· συγκινήθηκαν οι άνθρωποι. Δε θα χωρίσουμε την Ελλά­ δα σε φέουδα. Το αντάρτικο είναι ενιαίο και πρέπει να τεθεί υπό μία διοίκηση για συντονισμένη δράση. τον δικηγόρο Παπαδογούλα (εκπρόσω­ πο της ΕΛΔ). Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 99 ναντήσουν. Vinceremos Η αρχική επιλογή του Άρη για έναρξη της ένοπλης Αντίστασης στη Ρούμελη και η επίμονη παρουσία του στην Ευρυτανία. τον διευθυντή του Δημοτικού Σχολείου Καρπενησιού Σ ε­ ραφείμ Στρατίκη. τον δικηγόρο Καρακωστή και φυσικά τον Δημήτρη Μπακόλα. Αργά τη νύχτα φτάνει στο αντάρτικο λημέρι όλη η Περι­ φερειακή Επιτροπή του ΕΑΜ. σταμάτησε τα μέλη της επιτροπής ο σκοπός αντάρ­ της και αυτοί τα έχασαν. . αλλά δεν είναι δυνατόν να ελέγ­ χεται ή να εξαρτάται η στρατιωτική του δράση από αυτές. θα δικαιωθεί. την ανταπό­ κριση του κόσμου και τις νέες προοπτικές που ανοίγονται. ο δυναμισμός του Άρη και η de facto επιβολή του δεν τους αφήνει περιθώρια αντιρρήσεων. όπου θα ληφθούν οι αναγκαίες αποφάσεις. . με τοπικιστικούς ανταγωνισμούς των εαμικών επιτροπών ποια θα συγκροτήσει το καλύτερο ένοπλο τμήμα. Για αυτό ο αρχηγός ζητάει από τους πολιτικούς να ειδοποιήσουν τον Ρουμελιώτη να προσέλθει το γρηγορότερο σε μια κοινή αντάρτικη σύσκεψη. τον απόστρατο ταγματάρχη της Χω­ ροφυλακής Σταύρο Ξανθάκη.. εκπρόσωπο του ΚΚΕ στην εαμική οργάνωση. αγκάλια­ ζαν και φιλούσαν τους αντάρτες και τα μάτια τους τρέχανε. Η απογοήτευση των Ευρυτάνων πολιτικών από τη μέχρι τότε αδρά­ νεια του Ρουμελιο5τη.Ο αγώνας είναι ένας.

ψωμί και πληροφορίες απ' τους μεγαλύτερους. λαϊκο5ν οραμά­ των. τραχιά. ο θάνατός σου η ζωή μου.. δύσβατη και απρόσιτη η Ρούμελη και η Ευρυτανία είναι επιπλέον πλουσιότατες σε αγωνιστικές παραδόσεις. αλ­ λά όλη η Ευρυτανία και η περί τον Τυμφρηστό περιοχή. (Χουλιάρας) Η Ευρυτανία ζει σε μια έξαψη. για τη λευτεριά της πατρίδας του. Την εξήγηση τη δίνει μια άλλη μελέτη για την Αντίσταση: «Η Ευρυτανία έγινε το λίκνο των εξε­ λίξεων. Απηχήσεις και βιώματα από την Εθνεγερσία του ’21 είναι ακόμη ζω­ ντανά στην περιοχή».. Για τους υπερήφανους ορεσίβιους η νέα κατάσταση είναι γοη­ τευτικά φυσική. έλεγε.] Ορεινή. Η ιστορία θα επαναληφθεί. θα γράψει ο σκληρός οπλαρχηγός του ΕΔΕΣ και μετέπειτα υπουργός Στυλιανός Χούτας. από πολύ νωρίς. με φιρμάνι της Πύλης στις 10 Μάίου 1525 ο σουλτάνος Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής αναγνώ­ ρισε την αυτονομία των χωριών των Αγράφων και απαγόρευσε την εκεί εγκατάσταση μουσουλμάνων με μόνη προϋπόθεση να μην κατέρ­ χονται οι βουνίσιοι και λεηλατούν τα πεδινά.] Αυτή η σκέψη ερμηνεύει τις πα­ ραχωρήσεις που έγιναν στα Άγραφα και στα άλλα αρματολίκια της Ρούμελης».] Στον πόλεμο. [. Οι νέοι μαγεύονται στην εμφάνιση των ανταρτών και αρπάζουν τα όπλα.. (Τσουπαρόπουλος) Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας «Άγραφα». πρώτα των Βυζαντι­ νών και μετά των Οθωμανών.το μείγμα είναι εκρηκτικό. παρά τα όσα αναληθή τους αποδόθηκαν εκ των υστέ­ . Κι όποιος πεθάνει για τα ιδανικά του. «Αίμα ζητούσε απ’ τους νέους. μια αρχή ισχύει. δεν ήταν μόνο το ορεινό συγκρότημα. Η χημεία των σκληροτράχηλοι ορεσίβιων και του εθνεγέρτη Άρη δεν αργεί να λειτουργήσει. [. δηλαδή μη καταγεγραμμένα στους φορολογικούς καταλόγους.. Αισθάνονται άξιοι των πατεράδων και των παππού­ δων τους γιατί. (Toynbee) Έτσι. Αυτή η εξαί­ ρεση από τη φορολογία έγινε «επειδή είχε γίνει κατανοητό το ότι ένας φορολογικός ελεγκτής θα κινδύνευε να χάσει τη ζωή του αν επιχει­ ρούσε να εμφανιστεί εκεί». [.100 Δ ΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ ΠΟ ΥΛΟΣ «Ε ις την Ευρυτανίαν είχεν επεκταθεί απ’ άκρου εις άκρον το ΕΑΜ και η περιοχή αύτη είχε καταστεί η κυριοτέρα βάσις αναπτύξεως και εξορμήσεως του ΕΛΑΣ»... μύθων και φαντασιώσεων συγκροτείται μέσα τους και εκτοπίζει δισταγμούς και φόβους. πεθαίνει περήφανα σαν Έλλη­ νας». Στα χωριά που μπαίνει ο αρχηγός. τα λόγια του πυρπολούν τις ψυχές των ανθρώπων· ένα νέο ιδεολογικό αμάλγαμα εθνικ(ύν παραδόσεο^ν. Οι Οθωμανοί κατακτητές «σκέφτηκαν ότι δεν άξιζε τον κόπο να καθυποτάξουν ορεινές περιοχές που τις κατοι­ κούσαν πολεμοχαρείς πληθυσμοί.

τι τους έλειπε σε μόρφωση.Καλώς ήρθες.Γεια σου. δεξιά για το Μεγάλο Xcopió. της άρνη­ σης κάθε ιδιοτέλειας εκεί όπου μπαίνουν ζητήματα τιμής. Σαν μάνα με δυο γιους της φαίνονταν.Γεια σας. φώναξε.. της στωικής αποδοχής φοβερών δοκιμασιών και της θέλησης για κοινή δράση ακό­ μη και κάτω από τους δυσμενέστερους όρους». (Mazower) Η ιστορική ανάλυση του ελληνικού φαινομένου καταρρίπτει όλες τις εγχώριες λασπολογίες: «Οι περισσότεροι πολεμιστές του ΕΛΑΣ ήταν ηλικίας μεταξύ 15 και 25 χρονών. »Και κατόπιν βλέπουμε κάτι γινόταν εκεί. αλλού ούτε το διανοούνται. »Και τον πήραμε μαζί μας τον καινούργιον». (Mazower) Μια ομάδα ανταρτών έρχεται από το Μικρό Χωριό προς τον Γάβρο και ο επικεφαλής Νικηφόρος βιώνει μια εκπληκτικού μεγαλείου σκηνή: «Στο σημείο που χωρίζει ένας δρόμος..Συναγωνιστές. » . και αρκετοί χω­ ροφύλακες προσχωρούν στον αγώνα. Σιδεροκέφαλος. Είδαν που τους βλέπαμε κι εμείς.. μια ιπποτική περηφάνια. συναγωνιστέεεες! » . (Δημητρίου. Ξαφνικά.. [. είχανε σταθεί σύξυλοι μια συντροφιά.] Οι νεαροί βουνίσιοι που αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά του Κινήματος είχαν ακόμα πιο έντονο το αίσθημα του φιλότιμου. Αναπλήρωναν με τη φυσική τους ετοιμολογία και σβελτάδα του νου ό. Αυτός ο γιος που μας χαιρέτησε γύρισε και κάτι έδινε στη μάνα του και στον αδερφό του.] Ανέδιδαν μια κορσικάνικη αγριάδα. πέρα από το ποτάμι. ολάνοιχτα τα χέρια του σαν φτερούγες. Οι σταθμοί Χωροφυλακής της Ευρυτανίας αφοπλίζονται από τους αντάρτες και καταργούνται ο ένας μετά τον άλλον. του φώναξαν πολλοί από μας. Είχανε σταθεί και μας βλέπαν άφωνοι. έναν αλλόκοτο εγωισμό. [. «ο σημαντικότερος λόγος που οι άνθρωποι πήγαιναν στον ΕΛΑΣ ήταν ο πατριωτισμός».] Η απόφασή τους να πάρουν τα όπλα ήταν εκδήλωση των πιο αξιοθαύμαστων στοιχεί­ ων του ελληνικού πνεύματος. Αλλού επι­ χειρούν να αντισταθούν. Αντάρτης) Οι περισσότεροι άνδρες κατατάσσονται οπλισμένοι αφού και το πιο παρακατιανό σπίτι έχει από παράδοση ένα τουλάχιστον οικογενειακό τουφέκι. Είχαν φορτωμένο το αλέτρι τους κι άλλα πράγματά τους και πήγαιναν στο χωράφι. » . ύστερα σαν να τους αποχαιρετούσε και ροβόλησε κάτω στον όχτο της ρεματιάς. του άσβεστου πατριωτισμού. έρχουμαι κι εγώ μαζί σας.. συναγωνιστή. [.. Σε λίγο μια διαταγή των κατα- . συναγωνιστή!. Ο Α ΡΧΗΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 101 ρων. ο ένας γιος σήκωσε ψηλά το χέρι. φώναξε: » .ΑΡΗΣ. »Έφτασε κοντά μας λαχανιασμένος.

Πρότυπα Αν πρέπει κάποιος να χαρακτηρίσει με μία μόνο λέξη τον Άρη. Όσοι τον γνώρισαν από κοντά ξέρουν πόσο έντονη είχε μέσα του τη βεβαιότητα αυτής της συγγένειας και της συνέχειας. Η ηφαιστειώδης παρουσία του Άρη στην περιοχή δημιουργεί ανα­ πόφευκτα στους τοπικούς κομματικούς συγκρίσεις με την αντάρτικη ομάδα του Ρουμελιώτη: «Μπροστά στον δυναμισμό. (Μπέικος) Η ακλόνητη πίστη του αρχηγού στη νίκη εμπνέει εμπιστοσύνη και αγγίζει τις πιο ευαίσθητες χορδές των ανθρώπων· «όταν η αντίστασις είναι ισχυρά ή δίδει τοιαύτην εντύπωσιν. αυ­ τή είναι «πατριδολάτρης». Αυτή η πίστη θα αποτυπωθεί οδυνηρά στο μέτωπο ενός νεαρού ομοφυλόφιλου που δια­ τηρούσε σχέσεις με Ιταλούς στρατιώτες της φρουράς Καρπενησιού. Ο φλογερός εθνι­ . Ανταρτοπόλεμος) Από σήμερα είστε λεύτεροι. το φύ­ σημα. Κλεφτοσφύριγμα κι από τόπο σε τόπο κλεφτοπάτημα εκεί­ νη. Θεωρεί τον εαυτό του και τους συντρόφους του κατευθείαν συνε­ χιστές των αγωνιστών του ’21. τον αέρα. ε. τον αχό ετούτης εδ<ύ. Οι Ιταλοί φίλοι του θα τον ξαναδούν μόνο νεκρό· στο μέτωπό του είναι χαραγμένο από αντάρτικο μαχαίρι ένα μήνυμα για αυτούς: «Vinceremos» («Θα νικήσουμε»). με αποτέλεσμα την προσχώρησιν μέρους τούτου εις το κίνημα αντιστάσεως». Όντως δεν θα ξαναδούν Ιταλούς στρατιώτες ούτε στο δικό τους χω­ ριό ούτε και στα γύρω· η εποχή που οι κατακτητές πλιατσικολογούσαν ασύδοτοι στην ύπαιθρο έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί. είναι δυνατόν να δημιουρ­ γήσει εις τον πληθυσμόν το αίσθημα της ασφαλείας.102 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ κτητών θα αποσύρει τους χωροφύλακες στις μεγάλες πόλεις της χώ­ ρας για να μην απαλλοτριώνεται ο οπλισμός τους από τους αντάρτες. βασιζόταν στην μπέσα και ήταν δύσπιστος έως παράλογα εχθρικός απέναντι σε οποιονδήποτε ξένο. λέει ο Άρης στους κατοίκους του Κλειτσού (Κλειστού) και αυτοί τον πιστεύουν. Για τα αυστηρότατα ήθη της περιοχής η πράξη του είναι διπλά κολάσιμη· οι κάτοικοι τον καταγγέλλουν στους αντάρτες και αυτοί τον συλλαμ­ βάνουν. Εκτιμούσε πολύ την προσωπική παλικαριά. λοιδορούσε τους πολιτικάντηδες. Σάλπιγγα ετούτη κι αντρίκειος. στρατιωτικός βηματισμός στις δη­ μοσιές και τα καταμεσήμερα». σκιαγμένα παιδιά μού φαινόντανε τώ­ ρα η άλλη. (ΓΕΣ.

Η Επανάσταση του 1821 είναι το σταθερό πρότυπο του νέου αγώ­ να. Όλα τα άλλα οράματα. οι τέχνες όλες. (Clausewitz) Και. Περικλής. τα σφάλματα που οφείλονται στην καλοσύνη της ψυχής είναι ακριβώς το χειρότερο των πραγμάτων». που έχουν πάντα την πρώτη θέση στις ομιλίες του. έλειψε και το αίσθημα της ασφάλειας. (Smith) Με τους κατακτητές. όσοι από τους. Εδώ οι άν­ θρωποι γίνανε άνθρωποι. Αισχύλος. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς απουσιάζουν παντελώς. Και. Καμιά επιείκεια. εύπορους δεν έχουν λόγους να φο­ βούνται είναι από ευμενώς ουδέτεροι παρατηρητές έως ένθερμοι υποστηρικτές του αντάρτικου. τους θυμίζει με πάθος. αν αυτό ισχύει σε πόλεμο με τακτικό στρατό. Ευ­ ριπίδης. με κανόνες και στρατιώτες καλυπτόμενους από ένα Διεθνές Δίκαιο. Ο λαός ζούσε με τον φόβο της διαρπαγής όχι μόνο από τον κατακτητή που έκανε τις επιδρομές του στα χωριά. και η Αρχαία Ελλάδα είναι το αξεπέραστο πολιτιστικό πρότυπο του σύγχρονου κόσμου. Ιπποκράτης. καθούς ο αρχηγός δεν κάνει ταξικές διακρίσεις.ΑΡΗΣ. εκτός από την πείνα και τη στέ­ ρηση που απλώνονταν παντού. Άλλωστε το «εθνικό όραμα» παραμένει πάντα το κυρίαρχο· «διαθέτει λαϊκή συναίνεση και προκαλεί τον λαϊκό ενθουσιασμό. το θέατρο. (Τσουπαρόπουλος) Οι πρώτοι που αρχίζουν να αναπνέουν από την εμφάνιση του Άρη είναι οι πλούσιοι νοικοκύρηδες της υπαίθρου· αυτοί που έχουν για να χάσουν. Η πολιτική. όλες οι υπό­ λοιπες επιχειρηματολογίες. κατά κανόνα συντηρητικούς. Πυθαγόρας. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 103 σμός του ξεχύνεται πλέον ασυγκάλυπτος στους δημόσιους λόγους του αδιαφορώντας για την τυχόν παρουσία κάποιου μέλους του Κόμματος στο ακροατήριο. Από δω ξεκίνησαν όλα. αλλά και από τις ληστο­ συμμορίες». « Σ ε μια υπόθεση τόσο επικίνδυνη όσο ο πόλε­ μος. η ιστορία. Αναφέρει πλήθος στοιχείων και ονομάτων για να υποστηρίξει του λόγου το αληθές· Θουκυδίδης. Η χώρα πρέπει να αντισταθεί στην ασυδοσία των κατακτητών· η ληστεία και η προδοσία πρέπει να ξεριζωθούν οριστικά· όπως και έγινε. «Υπήρξε μια μικρή περίοδος στην ορεινή ύπαιθρο που η ζωή του λαού ήταν δραματική γιατί. Δεν πρό­ κειται για δολιότητα του αρχηγού· οι κοινωνικοί αγώνες οφείλουν να υποτάσσονται στους εθνικοαπελευθερωτικούς. τους προδότες και τους ληστές είναι ανελέη­ τος. η ια­ τρική. Αριστοφάνης είναι οι περισσότερο μνημονευόμενοι μετά τους αγωνιστές του ’21. μοιάζουν χλομές και νεφελώδεις σε σύγκριση μαζί του». . τα μαθηματικά. πόσο μάλλον στον ανταρτοπόλεμο.

Όταν σας λέει κάποιος θα εξαφανίσω την κλεψιά. και υποχρέωση δική μας είναι να εκτελέσουμε την απόφασή σας. Άμαν έπιασε το ματσούκ’ ο Άρης. Είναι ο κώδικας αυτοδιοίκησης που αργότερα ίσχυσε σε όλη την Ελλάδα έως την απε­ λευθέρωση. Ράγκο. .χ. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Εθνική Αντίσταση στην Ευρυτανία». (Δημητρίου. Αντάρ­ της ) Όταν καταγγέλλουν στον αρχηγό κάποιον Τζορβαντζή.Εσείς θα τον δικάσετε. έγιναν ένα πατριωτικό στρατόπεδο επί ποδός.α. Τους καλεί να διακόψουν κάθε σύνδεση με τον κρατικό μηχανισμό και να διαχειριστούν μόνοι τους τις υποθέσεις τους.για την αντιμετώπιση των ληστών* π. αλλά ο Άρης επιδιώκει να αποφασίζουν και να ενεργούν μόνοι τους οι χωρικοί. είναι μια αφη9. van Boeschoten. θα τον σκοτώνετε επιτόπου. που οπλι­ σμένος ληστεύει και τρομοκρατεί τα χωριά Δομνίστα και Μυρίκη. στα Γρεβενά κ. Τραχανή. R. στη Φθιώτιδα. . Η πρακτική του Άρη ταυτίζεται απόλυτα με την αντίληψη των αν­ θρώπων της υπαίθρου. Μπέικο και Κ.Τη χάντρα απ9 τα μάτια σ' παίρναν.104 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ . Ο ΕΛΑΣ δεν έχει λόγο γιατί δεν εί­ ναι αντάρτης να τον περάσουμε ανταρτοδικείο. στέλνει να τον συλλάβουν και παροτρύνει τους κατοίκους των δύο χω­ ριών να συγκροτήσουν Λαϊκό Δικαστήριο. Τα αποτελέσματα δεν αργούν* «τα χωριά δέθηκαν γρήγορα μετα­ ξύ τους.9 Μπορεί η ευθύνη για την τήρηση της τάξης να πέρασε στον ΕΛΑΣ. Βεβαίως δεν παραλείπει να διατυπώσει την αιματηρή φιλοσοφία του για το θέμα της κλοπής: . «Οι θεσμοί της Λαοκρατίας στη λαϊκή μνήμη». τους λέει. που σε αρκετές περιοχές της χώρας είχαν ορ­ γανωθεί -προτού ακόμη εμφανιστεί το ΕΑΜ. Οι άνομοι και οι απάτριδες βρέθηκαν ξαφνικά μέσα σ’ έναν κλοιό που τους ακινητοποιούσε κι ασφυκτιούσαν όλο τρόμο κι αγωνία». Δ. είναι πολίτης. χωρίς τίποτα». Η πρώτη. λέγανε [και λένε ακόμη]. βάλαν τη νουρά στα σκέλια. συ­ γκροτούσαν περιπόλους από δυνατούς οπλισμένους χωριανούς τους με σαφή εντολή: «Βρήκατε ζωοκλέφτη. χωρίς διαδικα­ σία. Το ίδιο έγινε στον Κλειτσό και αλλού και δόθηκε το ερέθισμα για τη σύντα­ ξη και την παρουσίαση στις 4 Δεκεμβρίου 1942 του περίφημου Κώ­ δικα «Ποσειδώνα» από τους κατοίκους της περιοχής Στ. στην Ευρυτανία. Θάνο. εμβρυώδης πράξη Λαϊκής Αυτοδιοίκησης έγινε με προτροπή του Άρη στη Βράχα Ευρυτανίας* οι κάτοικοι συγκεντρώθηκαν και ψήφισαν με ανάταση χειρός το Κοινοτικό τους Συμβούλιο. Μανούκα. Γ. Βασ.

δεν είναι δυο στον ύπνο μου . . . να μη σε ίδώ.Αν το μάθει ο Άρης. Δεν είναι μια . Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 105 ρημένη έννοια. Τη νύχτα η ανάκριση συνεχίζεται πιο άγρια. τη Βράχα.Θα πάω στον Άρη. Οι αντάρτες φεύγουν από το χωριό και παίρνουν τους υπόπτους μαζί τους επάνω σε ζώα γιατί ήταν αδύνατον να περπατή­ σουν. που τον φέρνουν σε λίγο. Κάποια σχέση πρέπει να έχει το τραγούδι: £ίνα£ μία. Αρνούνται κάθε ανάμειξη παρά τις απειλές και το αλύπητο ξύλο.Θα το πω στον Άρη. όπως είπε ο δάσκαλος του Μικρού Χωριού Αριστείδης Γιουρνάς. Με αυτήν τη λογική και την πρακτική εφαρμογή της στον Τζορβαντζή και στους ομοίους του δεν άργησαν οι κάτοικοι το)ν βουνών να φεύγουν από το σπίτι τους αφήνοντας το κλειδί στην πόρτα. Προερχόμενοι οι αντάρτες από τη Φουρνά. δεν θα βρισκόταν άνθρωπος να του τραβήξει ένα αποπάνω του. πάλι χο:>ρίς αποτέλεσμα. Οι οιμωγές των βασανιζόμενων στο σχολείο αναστατώνουν τους κα­ τοίκους. έφτασαν στον Κλειτσό. Μερικές θαρραλέες γυναίκες του χωριού πηγαίνουν αγριεμέ­ νες στον τόπο του μαρτυρίου: . αλλά αρνούνται την ενοχή τους· το ίδιο και ο γραμματέας. που συγκεντρώνουν τις υπόνοιες του χωριού. για να εξαφανιστεί η κλε­ ψιά. Θα εξαφανίσω τον κλέφτη. Το όνομα του Άρη γίνεται σύμβολο προστάτη και τιμωρού· ο κό­ σμος. Κακό βόλι Μια άγρια εφαρμογή της αρειανής φιλοσοφίας περί εξάλειψης της κλοπής ξεκίνησε στο χωριό Κλειτσός και συνεχίστηκε στη Βράχα. όπου οι κάτοικοι τούς καταγγέλλουν την κλοπή σιταριού από την αποθήκη που φύλαγαν το παρακράτημα. Στο επόμενο χο^ριό. συλλαμβάνονται. Ο πρόεδρος και ο αντιπρό­ εδρος. είναι η σωστή έκφραση. δεν είναί δυο στον ύπνο μου αντάρτες να μη δω. οι χωρικοί λέγανε: .ΑΡΗΣ. τα πράγματα αγριεύουν στο έπακρο. αν καρφί­ τσωνες όλο χιλιάρικα σε κάποιον που θα πέρναγε ολόκληρα βουνά με τα πόδια. Ή. Αρτ? μ ’.

Θα χαμηλώνετε το κεφάλι. Ο Περικλής. Δε θα βλέπετε καν τα κορίτσια στο πρόσωπο. . Το πήραμε.106 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ . παρά την αγριάδα που εξέπεμπε το παρουσιαστικό του.. . (Χουλιάρας) Ακόμη πιο απόλυτος είναι ο Άρης για τις σχέσεις των ανταρτών με τον γυναικείο πληθυσμό. Οι χωρικοί έπρεπε να εμπιστεύονται τον αντάρτη και να τον βάζουν δίχως ενδοιασμούς στο σπίτι τους.. όταν αργότερα οι αντάρτες θα πάψουν να λημεριάζουν έξω από τα χωριά και θα μπαίνουν. θα γράψει ύστερα από χρόνια: «Όσο περνάει ο καιρός και μου ’ρχονται στη μνήμη τα γεγονότα εκείνα.Θα μαρτυρήσεις ή όχι.. η διαταγή επανέρχεται απειλητική: . πότε με ικανοποίηση και πότε με αποστροφή.Αφήστε τους ή σκοτώστε τους.Μη!. .. καθώς και μερικά άλλα τέτοια που έγιναν με πράξεις και με λόγια νωρίτερα ή αργότερα απ5 αυτά που έγιναν στον Κλειτσό και στη Βράχα και έγιναν είτε με τη συναίνεσή μου είτε με την ανοχή μου και πιο πολύ όσα έγιναν με δική μου πρω­ τοβουλία. του λέει και.. λιγότερο ή περισσότερο ο καθένας.] θέλω να πω φωναχτά ότι ντρέπομαι γΓ αυτά. στα σπί­ τια των χωρικών. ότι αυτός ήταν ο μοναδικός μια και δεν υπήρχε άλλος καλύ­ τερος τρόπος για να αναχαιτιστεί ο δρόμος του συμβιβασμού και της υποταγής στον κατακτητή. Αυτές τις φωνές δεν τις βαστάμε άλλο. για να περάσουν τη νύχτα.Το εργαλείο που κουβαλάτε στο παντελόνι σας θα δουλεύει μό­ νο για κατούρημα. που ντρόπιαζαν και ξευτέλιζαν την υπόληψη και την αξιο­ πρέπεια των ανθρώπων [. Μπαίνει στην αίθουσα που είχαν δεμένους ανάσκελα τους κρα­ τουμένους στο πάτωμα και καβαλάει πάνω από έναν με το πιστόλι στο χέρι. Το πήραμε το στάρι. Τα γεγονότα του Κλειτσού και της Βράχας θα μεταδίδονται από στόμα σε στόμα. τονίζει απειλητικά στους άνδρες του. [. Παρά την ομολογία της ενοχής τους και παρά την απονομή δικαιο­ σύνης. χωρίς να περιμένει απάντη­ ση. από τους πιο συνετούς και δίκαιους καπετάνιους του ΕΛΑΣ. Ο Άρης φρένιασε και πέρασε στην παραφορά. και δεν ε ί­ ναι λίγοι ανάμεσα στους αντάρτες. αυτό το καταλογίζουν στον αρχη­ γό. Στην τήρηση αυτών των εντολών δεν παρουσιάστηκε ιδιαίτερη δυσκολία* τα ήθη ήσαν έτσι κι αλλιώς .] αλλά και για να αντιμετωπιστεί η κλο­ πή και η ληστεία». όσοι πιστεύουν ότι ο σκοπός δεν αγιάζει τα μέσα. ανεξάρτητα απ’ ό.τι πιστεύαμε τότε. πυροβολεί για εκφοβισμό δύο φορές ξυστά στο πρόσωπό του. Και. κραυγάζει έντρομος εκείνος.

πριν ακόμη βγουν στο Βουνό. ούτε καν πονο­ κέφαλο ένιωσαν οι περισσότεροι. τη Λαμία. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 107 πολύ αυστηρά σε τέτοια θέματα και οι περισσότεροι αντάρτες νεαροί που συστέλλονταν ή κοκκίνιζαν και οι ίδιοι σαν κορίτσια. Ο Άρης με τον Περικλή και τον Θάνο είναι οι «καλλίφωνοι» του τμήματος και συχνά τις νύχτες τραγουδάνε από επαναστατικά και ρε­ μπέτικα έως ελαφρά προπολεμικά σουξέ: «Αν παρήλθον οι χρόνοι εκείνοι.» ή «Ένα κορίτσι εις το λαιμό του. ότι κακό βόλι περιμένει όποιον πάει με γυναίκα. για να βρει γυναίκα. λέει και τα καταβροχθίζει. και ονειρεύεται τη στιγμή που θα μπει σε αυτήν ελευθερωτής. Ο εφοδιασμός σε τρόφιμα έχει βελτιωθεί. που είχαν το χέρι μακρύ σε όλα. Ορισμένοι αντάρτες αποδίδουν στις ψείρες που τους έπιναν το αίμα ότι δεν αρρώσταινε κανείς τους* παρά τις κακουχίες. Όσο και αν τώρα αυτό ακούγεται εμετικό. στις βουνοπλαγιές και στα ρέματα* ο γερο-Δυσσέας κατά τη συνήθειά του περιποιείται και φροντίζει. Απ’ το ίδιο είναι κι αυτά. τώρα το κακό βόλι ήταν ο ίδιος ο αρχηγός. τους συντρόφους του. τους έκοβαν κάθε διάθεση.ΑΡΗΣ. Βγάζουν τις μάλλινες φανέλες που φο­ ράνε κατάσαρκα και εκείνος τις περνάει πάνω από τη φωτιά* ο αη­ διαστικός ήχος των ζωυφίων που σκάνε αποκαλύπτει τον μάστορα. όσο μπορεί. από τον εξώστη του οποίου εκφωνούσαν τους λόγους τους οι πολιτικοί της εποχής* από τον ίδιο εξώστη είχε μιλήσει και ο Ελευθέριος Βενιζέλος σε επίσκεψή του στην πόλη. Ο αρχηγός πειράζει συχνά τον συμπολίτη του Περικλή: — Όταν μπούμε στη Λαμία. μα δεν είναι ο καλύτερος.. Αλλά και σε αυτούς η εντολή του αρχηγού και η παλιά κλέφτικη δεισιδαιμονία που επιζούσε. εκτός από μερικούς ξεβγαλμένους. Ένας νέος αντάρτης αφήνει αηδιασμένος κάτι σκουληκιασμένα κου­ κιά που τρώνε* το μάτι του Θάνου. . .. έπεφτε συνήθως σε κάποια ενέδρα. Ακόμη όμως οι αντάρτες καταλύουν έξω.Τι έχουν. Στην πλα­ τεία Ελευθερίας της Λαμίας υπάρχει το ξενοδοχείο «Αχίλλειον».». Μάλλον τον εαυτό του φαντάζεται στον εξώστη του ξενοδοχείου.. θα σε βγάλω να μιλήσεις από το « Αχίλλειο».. δεν στέκει σε αυτές τις λεπτομέρειες. ήρθαν ημέρες που προ­ τιμούσαν τα σκουληκιασμένα κεράσια γιατί αυτά είχαν πρωτεΐνη να τους κρατάει. αν η πρόληψη δημιουργήθηκε τότε επειδή ο απομακρυνόμε­ νος από το λημέρι. Ο αρχηγός θυμάται με νοσταλγία τη γενέθλια πόλη. Γιατί. που έχει μαυρίσει κατά καιρούς από την πείνα. Μια από τις πιο συχνές ασχολίες είναι το ξεψείρισμα.

καημένε.. (Δημητρίου. όρθιος πάντα. αλλά μπαίνουν οι αντάρτες. Αντάρτης) Η πρόκληση προς τους κατακτητές συνεχίζεται. ξανακρεμάει το όπλο στον ώμο και απομακρύνεται ορθός και ατάραχος με τις ιταλικές σφαίρες να σφυρίζουν γύρω του χωρίς να τον αγγίζουν. Έχουν και τον Αγησίλαο μαζί τους· αυτόν τον ανοικονόμητο άν­ θρωπο που δεν εννοεί να απομακρυνθεί χωρίς να ξεσηκώσει με τις φωνές του την ιταλική φρουρά. με το όπλο κρεμα­ σμένο στον ώμο. σπάγκο. πετσιά. Οι αντάρτες ενεδρεύουν στα περάσμα­ τα και στέλνουν τα φορτώματα πίσω στα χωριά να μοιραστούν στους κατοίκους. ενώ το ηθικό των κατοίκων της πόλης. εκ των οποί­ ων αρκετοί αντιλαμβάνονται την παρουσία των ανταρτών και βγαί­ νουν στα παράθυρα και στους δρόμους.‘>(«Ένδοξοι»). και τους ανταποδίδει περιφρονητικά τα πυρά ενώ η ομάδα έχει απομακρυνθεί. Όμως δεν φεύγουν αθόρυβα όπως μπήκαν. όρθιος. χωρίς να βιάζεται. Ετοιμασίες εορτασμού της επετείου για λόγους που μόνο αυτοί αντιλαμβάνονται. Αυτό πάει πολύ. Πολλοί άνδρες είναι κυριολεκτικά ξυπόλυτοι. Είναι μια κίνηση που υπαγορεύεται από πρακτικούς λόγους· χρειάζο­ νται άρβυλα και υλικά επιδιόρθωσης. αναλαμβάνει να μείνει μόνος του οπισθοφυλακή στην υποχώρηση· αλλά πώς. σαν να μετάνιωσε που σπαταλάει για αυτούς πυρομαχικά. Δεν βγαίνουν οι “Gloriosi. όταν οι Ιταλοί πλησιάζουν. κρασί. Έτσι.108 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Ξένοι Συμπληρώνεται ένας μήνας που οι ομάδες του Άρη διατρέχουν ανε­ νόχλητα τα χωριά γύρω από το Καρπενήσι και οι Ιταλοί δεν έχουν τολμήσει ούτε μία φορά να βγουν να τους χτυπήσουν. μια ομάδα με τον Νικηφόρο εισδύει τη νύχτα στο Καρπενή­ σι. Μετά. φτάνει στα ύψη· «αντάρτες πάτησαν το Καρπενήσι».Χέσ’ τους. Τις παραμονές της 28ης Οκτωβρίου οι Ιταλοί δίνουν εντολή στους προέδρους των κοινοτήτων να τους πάνε σφάγια. απαντάει: . Και. αυγά και καυσόξυλα. .. εξασφαλίζει μερικά ζευγάρια άρβυλα και κάμποσα υλικά από κά­ ποιους εμπόρους. πρόκες. οι περισσότεροι φοράνε προχειροφτιαγμένα τσαρούχια και οι αρβύλες των λίγων τυχερών είναι σε τέτοια κατάσταση που πληγώνουν χειρότερα τα πόδια. Σαν να μην υπάρχουν. ξεκρεμάει το όπλο. κότες. Όταν αρχίζουν οι πυροβολισμοί. Στις παρατηρήσεις που του γίνονται από τον Νικηφόρο.

με τους Έλληνες εκπροσώπους του ΣΜΑ. Μπορεί να συ­ νεργάζεται.Οι αντικαταστάτες των Γερμανών είναι. κατ’ απονομήν λοχαγός του βρετανικού στρατού. Σύμμαχοι.Είναι Άγγλοι. Οι άλλοι τρεις έπεσαν σχεδόν πάνω στα ιταλικά φυλάκια της πόλης. όπως έχει εντολή.Τι μου τους φέρατε εδώ.. Τις λιγοστές ημέρες που τους έχει κατ’ ανάγκην μαζί του. μα­ σημένα.Τι λες. μουρμουρίζει περισσότερο απογοη­ τευμένος παρά θυμωμένος. Ο Μαρίνος. ο Θέμης Μαρίνος.ΑΡΗΣ. Ένας αντάρτης τον ακούει και τα χάνει. ο λοχίας ασυρματιστής Φίλιπς και ένας Έλληνας. αλλά δεν διανοείται να ξαναδεί τους Άγγλους στη χώρα.. Κούνησε το κεφάλι του περίλυπος: .. είναι ο πιο επιφυλακτικός.. που τον κρύβουν. καπετάνιε. άχρωμοι. μπορεί στους λόγους του να αναφέρεται συχνά στον συμμαχικό αγώ­ να. που τους περισυνέλεξαν αστραπιαία και τους προώθησαν στους αντάρτες. . . Οι λοχαγοί Τζον και Ίντερ. Το μόνο που επαναλαμβάνουν μονότονα είναι πως πρέπει να τους στείλουν στην Γκιώνα. όχι να ανοίξει και κουβέντες μαζί τους..ψυχροί. Ο Άρης δεν συμμερίζεται καθόλου αυτόν τον ενθουσια­ σμό· στα σχέδιά του δεν περιλαμβάνεται κανείς ξένος. ψιθυρίζει. όπου τους περιμένει μια άλλη ομάδα Βρετανών· πέραν αυτών καμιά άλλη εξήγηση. με λίγα λόγια. Μα και αυτοί δεν είναι περισσότερο εγκάρδιοι. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 109 Ένα τάγμα Ιταλών εκστρατεύει από το Καρπενήσι για να εξοντώ­ σει τους «μαλαντρίνο» («ληστές») και να ανακαλύψει κάποιους που έπεσαν τη νύχτα με αλεξίπτωτα από βρετανικό αεροπλάνο στις πα­ ρυφές της πόλης. που θα μπορούσε να δώσει κάποιες πληροφορίες για τους λόγους της παρουσίας τους εκεί. Θυμηθείτε αυτό που σας λέω. αλλά σώθηκαν χάρη στην κινη­ τοποίηση των κατοίκων.Εγώ τι λέω. . Ο Φίλιπς προσεδαφίζεται με ασφάλεια ανά­ μεσα σε χωρικούς. Τι να τους κάνα) αυτούς. Η θέα και μόνο του Έλληνα Θέμη Μαρίνου με στολή Βρετανού αξιωματικού ανεβάζει το αίμα στα μάτια του αρχηγού. Ο νεαρός Μαρίνος είναι έφεδρος ανθυπολοχαγός του Ελληνικού . Αυτή η απροσδόκητη παρουσία Βρετανο^ν ανάμεσά τους ενθουσιά­ ζει τους περισσότερους* αισθάνονται πως δεν είναι πια μόνοι στον αγώνα τους. . δεν κά­ νει καμιά προσπάθεια να κρύψει την αντιπάθεια που νιώθει· αποφεύ­ γει και να τους δει μπροστά του. Η ιστορική εμπειρία δεν προμηνύει τίποτα καλό από αυτήν την ξαφνική εμφάνιση.

δυσανασχετούν. Δεν έπαψε ποτέ να υποστηρίζει διάφορες ανακρίβειες. για να τονώσουν το ηθικό του πληθυσμού με την παρουσία τους. (Χουλιάρας) Στη διαδρομή τους οι αντάρτες θα ανακαλύψουν τον λιποτάκτη Προβιά και θα εκτελέσουν την ποινή που του είχε επιβάλει η αρχική μικρή ανταρτοομάδα.Ποιοι είναι αξιωματικοί. «Τότε γύριζαν πολλοί συνεργάτες των Ιταλών με καταστάσεις στα χέρια και έγραφαν εκβιαστικά Ιταλούς υπηκόους τους Έλληνες. γράφει ότι «η στρατολόγηση έγινε υποχρεωτική».110 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΓΙΟΥΛΟΣ Στρατού και γενναίος πολεμιστής του Μετώπου. εκπαιδεύτηκε σε ένα συμμαχικό στρατόπεδο κομάντο και επέστρεψε με την πρώτη βρετα­ νική αποστολή στην πατρίδα του ως λοχαγός για να συνεχίσει τον πό­ λεμο κατά των κατακτητών. Λίγες ημέρες πριν από την εμφάνιση των αλεξιπτωτιστών ο Άρης είχε στείλει μια μεγάλη ομάδα ανταρτών υπό τους Περικλή και Θάνο να περιοδεύσουν στα χωριά πίσω από το Βελούχι. Τα γεγονότα που ακολούθησαν μετέτρεψαν την αρχική αντιπάθεια του Μαρίνου σε παράλογο μένος κατά του ΕΛΑΣ και του Άρη προ­ σωπικά. μετά το τέλος της περιοδείας τους θα συναντηθούν στο Παπαρούσι* σε αυτό το χωριό έχει υποσχεθεί και ο Άθως Ρουμελιώτης στον Μπακόλα ότι θα πάει για την επιδιωκόμενη από τον Άρη κοινή σύσκεψη των τμημάτων τους.χ. εκείνος θυ­ μώνει και εκστομίζει εις επήκοον όλων το πράγματι εκπληκτικό: . Οι φιλοξενούμενοι Βρετανοί αξιωματικοί. ενώ είναι γνωστό τοις πάσι ότι ο αρχηγός δεν βγήκε ποτέ από τη χώρα* και. . ο κόσμος συγκινούνταν και έκλαιγε». Όταν τα παράπονά τους μεταφέρονται στον Άρη. για να δικαιολογήσει τη ραγδαία ανάπτυξη του ΕΛΑΣ. όπως ακριβώς οι ζηλωτές του Κόμματος στη Σοβιετική Ένωση. π. ότι ο Άρης «είχε πείρα ανταρτοπολέμου από τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο». που κρύβεται στην περιοχή. Έχοντας απόλυτη πίστη στη Μεγάλη Βρε­ τανία. προς την ορεινή Φθιώτιδα. Στην υποχώρηση ακολούθησε τους Βρετανούς στη Μέση Ανατολή. χαρακτηρίζεται από την ίδια τυφλή μονομέρεια με εκείνους. Όταν μας έβλεπαν τώρα με την ελληνική σημαία μπροστά να μπαί­ νουμε στο χωριό και με τα τραγούδια που λέγαμε. Βιάζονται να κατευθυνθούν προς την Γκιώνα και δυσφορούν φανερά για την καθυ­ στέρηση. θα προσθέσουν στο τμήμα αρκετούς νέους άνδρες και θα παραλάβουν από τους χω­ ρικούς τον αγνοούμενο από τους συντρόφους του Βρετανό λοχία Φίλιπς. ενώ οι πάντες γνωρίζουν πως ο ΕΛΑΣ έμεινε μέχρι το τέλος αυστηρώς εθελοντικός στρατός. Αυτοί. που ακολουθούν ανα­ γκαστικά το τμήμα του αρχηγού. Όπο^ς έχουν συνεννοηθεί με τον Άρη.

0 Αγησίλαος δεν αντέχει τόση γαλήνη. ρε! Το άλογο ανήκει στον διοικητή του τάγματος και το έχει δώσει στον στρατιώτη να πάει να δει γιατί καθυστερεί η οπισθοφυλακή. Ενώ οι άλλοι αντάρτες παραμένουν καλυμμένοι στις θέσεις τους. Αϊ-Γιώρ γης Είναι 29 Οκτωβρίου. Φιδάκια με τελικό προορισμό το Παπαρούσι. . Είναι η δεύτερη ιταλική ήττα από τους ατάκτους. Σαξώνης). που τους υποδέχονται με πυκνά πυρά και άγριες κραυγές οι ενεδρεύοντες αντάρτες.Κατέβα.Κατάσκοποι είναι. και λιγότερο από όλους ο ίδιος. οι τραυματίες. που ήρθαν να μας μπλέξουν. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 111 . για να διασώσει το γόητρό της. αυτός. παλιός συμμαθητής και φίλος του αρχηγού. Την παρουσία των Ιταλών αντιλαμβάνονται πρώτοι οι αντάρτες λίγο έξω από το Κρίκελλο.ΑΡΗΣ. με πυροβόλα όπλα. με την αραβίδα του κρεμασμένη ανέμελα στον ώμο. Οι απώλειες των Ελλή­ νων είναι ο νεοκαταταγείς αντάρτης Δασκαλάκης (δάσκαλος Δ.Δεν είναι αξιωματικοί. Προυσό. που ενταφιάζεται τυλιγμένος στη γαλανόλευκη σημαία της ομάδας του. πιάνει το άλογο από τα γκέμια και τον διατάζει σε άπταιστα ελληνικά: . Στον ίδιο άξονα κινείται και το ιταλικό τάγμα που έχει βγει από το Καρπενήσι σε καταδίωξη των ανταρτών και των ξένων αλεξιπτωτιοτών. Αρχικά εμφανίζεται ένας Ιταλός στρατιώτης πάνω σε μια υπέροχη μαύρη φοράδα να έρχεται μόνος και αμέριμνος από τον δη­ μόσιο δρόμο. απορεί ο νεαρός Νικηφόρος. σχεδόν 30 άνδρες. αντέδρασε με τρόπο που πέτυχε το ακριβώς αντίθετο. αλλά κυρίους θα κοιτάξουν να μας ζέψουν ξανά στον ζυ­ γό τους. Φυσικά κατάσχεται υπέρ του αρχηγού. αλλά θα το ιππεύουν οι κουρασμένοι. 0 Άρης ούτε διανοείται να αποφύγει τη σύ­ γκρουση* σκορπίζει αμέσως τους άνδρες του σε θέσεις ενέδρας και περιμένει. Χελιδόνα. Η ιταλική στρατιωτική διοίκηση στο Καρπενήσι. εμφανίζεται ξαφνικά μπρο­ στά στον Ιταλό.. Το κυρίως τμήμα υπό τον Άρη κατευθύνεται προς Αντράνοβα. Συλ­ . Αρκετά πίσω από τον ιππέα ερχόταν η οπισθοφυλακή του τάγμα­ τος. Θα γκρεμίσουν κάνα γεφύρι. οι ξυπόλυτοι ή οι παθιασμένοι για ιππασία. όπως ο Νι­ κηφόρος. Οχτώ Ιταλοί θα σκοτωθούν επιτόπου και οι άλλοι θα παραδοθούν για να εκτελεστούν αργότερα* αυτήν τη φορά κανονικά.

ντύνουν με στολές αεροπόρων δυο τρεις ξαν­ θωπούς Ιταλούς στρατιώτες και τους περνάνε από τον κεντρικό δρό­ μο.. προκειμένου να τους πικάρει. Τζοβάνι. Κι ως τον μάθαινε να διαβαίνει στα χωριά καβάλα στη μαύρη φοράδα. τόνε βρήκε.112 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ λαμβάνουν προσωρινά μερικούς Κρικελλιώτες χωρικούς και. κόμε στα. ο Άρης πετάχτηκε έξαλλος στο μπαλκόνι. τάχα ότι είναι οι συλληφθέντες Βρετανοί αλεξιπτωτιστές. Και πολύ.. τον έβλεπε Αϊ-Γιώργη Τροπαιοφόρο. όπου ένα ατυχές επεισόδιο σκιάζει τη χαρά της νίκης. . Την ώρα που κάποιος αντάρτης σκάλιζε το όπλο του. τον Πελοπίδα και τους άλλους. για να πάνε λίγες ημέρες στα χωριά τους. λένε ανυποψίαστοι αποκάτω οι αντάρτες που περιμένουν. στους Ιταλούς για τη διέλευση ανταρτών από το χωριό του. « Τ ’ όνομα του Άρη δίνει και παίρνει στα στόματα των απλών αν­ θρώπων. για να αποδείξουν στους κατοίκους του Καρπενησιού ότι κανείς δεν γλιτώνει. Και. είναι η αφορμή να οριοθετηθεί ένα ακόμη ζή­ τημα. Ο καπετάνιος που έστειλαν οι αντάρτες να μεσολαβήσει στον αρχηγό για το αίτημα πήγε στο σπίτι που ήταν με τον Νικηφόρο. . καπετάνιε. Νέα ρίγη συγκίνησης διατρέχουν την Ευρυτανία από την είδηση της μάχης· 0 πρόεδρος του χωριού Στένωμα. Και με θαυμασμό.] Πολέμαρχό του αναζήταε ο λαός. Όμως δήλωσε σε όλους ξεκάθαρα ότι για κάθε παρόμοιο συμβάν στο εξής δεν θα υπάρξει καμιά επιείκεια. αφού τους ξυλοφορτώσουν. [. αυτό εκπυρσοκρότησε και σκότωσε ένα παιδί από το χωριό. .Εμείς. Μόλις το άκουσε. Μόνο χάρη στις επίμονες παρακλή­ σεις του πατέρα του προς τον Άρη ο αντάρτης δεν είχε την ίδια τύχη. όταν τηλεγράφησε. όπως ήταν υποχρεωμένος. Δε μου φτάνουνε τα εκφραστικά μου μέσα πόσο αγάπησε εκείνη τη στιγμή ο λαός εκεί πάνω τον Άρη.Ε. ούτε κατά τι λιγότερο!». τους περιφέρουν στην πόλη σαν αιχμαλωτισθέντες αντάρτες. Οι αϊτομάτηδες ορεσίβιοι αντιλαμβάνονται αμέσως το ιταλικό θέατρο και κρυφογελάνε κάτω από τις μουστάκες τους* οι γαβριάδες της πόλης όμως αρχίζουν το πρόγκημα στους «Βρετανούς» αιχμαλώτους: .Ποιοι θέλουν άδεια.. φωνάζει. μα απολύτως πραγματικός σε ένα δυο μήνες. Δυο τρεις άλλοι αντάρτες που ζήτησαν άδεια.. περιέγραψε ότι ο αρχηγός τους ήτανε καβάλα σε μια μαύρη φοράδα -του Ιταλού διοικητή—και οδηγού­ σε 700 άνδρες* αριθμός μυθικός τη δεδομένη στιγμή. (Μπέικος) Μετά το Κρίκελλο το τμήμα του Άρη σταματάει για λίγο στη Δομνίστα.. Και μονομιάς.

ΑΡΗΣ. η ηγεσία του Αρχηγείου Ευρυτα­ νίας (Άθως. Θάνος). Παρά την αναμενόμενη κρίση με το τμήμα του Ρου­ μελιώτη ο Άρης αποχωρίζεται τους Πελοπίδα. Απολυτήρια δίνουμε. Στις 6 Νοεμβρίου συνέρχεται στο Παπαρούσι η προγραμματισμένη σύσκεψη με τη συμμετοχή τού -έως τότε άφαντου.Δεν έχει άδειες. Καπλάνης) και δυο τρία στελέχη ακόμη από κάθε πλευρά. Ακόμη και οι απλοί αντάρ­ τες νιώθουν ότι κάτι δεν πάει καλά με αυτό το τμήμα. Ο Άρης. Κυρίαρχος Στις 4 Νοεμβρίου ένας χωρικός αναζητάει τον Άρη και του παραδίδει ένα σημείωμα από κάποιον Άγγλο ταγματάρχη. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 113 . Πολύ γρήγορα διαπιστίόνεται ότι μοναδικός υποστηρικτής της αυτονομίας των τοπικών αρχηγείων έχει απομείνει ο Άθως* αρνείται επίμονα την ενιαία διοίκηση και δράση των ανταρτών. Νικηφόρο και 30 αντάρ­ τες για να συνοδεύσουν τους τέσσερις Βρετανούς αξιωματικούς στην Γκιώνα και να μείνουν μαζί τους για ασφάλεια. με τον Άθω Ρουμελιώτη. Ενώ οι πάντες τάσσονται με τις απόψεις του Άρη για συγκρότηση Γενικού Αρχηγείου και υπαγωγή όλων των αντάρτικων τμημάτων σε αυτό. . τον λοχία Φίλιπς. Κάτι που ήδη έχουν αποδεχτεί οι πολιτικές οργανίόσεις και τώρα υποστηρίζεται ακόμη και από τους δικούς του που συμμετέχουν στη σύσκεψη. .Αρχηγείου Ευρυ­ τανίας. Περικλής.Για την περιοχή της Ευρυτανίας δε δέχομαι την επέμβαση κανενός. Στη σύσκεψη λαμβάνουν μέρος η ηγεσία του Γενικού Αρχηγείου Ρούμελης (Άρης. Δεν ήθελαν. για να αποφύγει τη διάσπαση ή για να εκθέσει περισσότε­ ρο τον Ρουμελιώτη στους υπόλοιπους. τουλάχιστον στον αρχηγό. Θέλετε απολυτήρια. Δε δίνουμε άδειες. ο οποίος τον παρακαλεί να προωθήσει τους τέσσερις Βρετανούς αξιωματικούς στην Γκιώνα. Ερμής. Στο μεταξύ έχει έρθει και το τμήμα με τον Περικλή και τον Θάνο και φέρνουν μαζί τους τον τέταρτο της ομάδας των αλεξιπτωτιστών. που ήρθε μόνο κάτω από τη συνεχή πίεση της εαμικής επιτροπής του νομού. ο Άθως είναι ανένδοτος: .Εσείς. Και κανείς πια δεν διανοήθηκε να θέσει παρόμοιο αί­ τημα.Ναι. του προτείνει να αναλάβει στρα­ .

που αναλαμβάνουν επικεφαλής των συνεχώς δημιουργούμενων νέων τμημάτων: Ο Γκέκας (αεροπόρος Νίκος Κωστορίζος) από το χωριό Τυμφρη­ στός. Ριψοκίνδυνος πιλότος μαχητικού αεροπλάνου στο Αλβανικό Μέ­ τωπο. Στο χρονικό διάστημα της επιστροφής από την Γκιώνα στην Ευρυ­ τανία και στη διάρκεια της εκεί παραμονής τους η αντάρτικη δύναμη δεν ενισχύθηκε μόνο αριθμητικά. Κάποια στιγμή. λέει ο αρχηγός στον Περικλή. 0 Άθως θέλει αυτό που του έχουν υποσχεθεί οι πολιτικοί και τώρα το αθετούν· πλήρη ανεξαρτησία δράσης και την αρχηγία όλης της Ρού­ μελης. με καπετάνιο τον Μπελή και πολιτικό τον ίδιο. . παίρνει τους μισούς σχε­ δόν άνδρες του.Μακάρι να βγω ψεύτης. ιδιαίτερα με τον Θάνο. . είναι αρχομανής και καχύποπτος. χωρίς οι περισσότεροι να ξέρουν τι συμβαίνει..Οι αρχηγοί δε διορίζονται με κομματικές εντολές ή με το χρίσμα σαν τους μητροπολίτες.114 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ τιωτικός στο ενωμένο Γενικό Αρχηγείο.Ο Άθως δεν είναι φιλόδοξος. απορεί εύλογα ο Περικλής. αργά το απόγευμα.Να φύγουμε γιατί θα έρθουν να μας αφοπλίσουν. Οι αντιζηλίες με άλλα στελέχη. . (Το τμήμα αυτό θα περιπλανηθεί επί μήνες χωρίς καμιά δράση ενα­ ντίον του εχθρού. θα διαλυθεί τον Αύγουστο του 1943 από τμήμα του ΕΛΑΣ και ο αρχηγός του θα φύγει στην Αθήνα. Οι αρχηγοί αναδεικνύονται μέσα από τη φω­ τιά του πολέμου από τους ίδιους τους συμπολεμιστές τους. . Υποπτεύεται τους πάντες γύρω του. αλλά αυτή η διακοπή δε θα μας βγει σε καλό. Νωρίς την άλλη ημέρα. Η παρουσία του Άρη είναι εμπόδιο και για τα δύο. με πρόταση του Ρουμελιώτη η σύσκεψη διακόπτεται μέχρι το επόμενο πρωί. Ικανοποιήθηκε η φιλο­ δοξία του. Βέβαια δεν έχει παραλείψει να τονίσει για πολλοστή φορά υπαινισσόμενος τη σχέση του Ρουμελιώτη με την οργάνωση: . προτού ξαναρχίσει η σύσκεψη. και ο επηρεασμός του από την αντιεαμική προπαγάνδα έκοψαν πρόωρα την ανάδειξή του σε σημαίνοντα καπετάνιο. όπου έκτοτε θα ιδιωτεύσει.Γιατί. αλλά και με ορισμένους ξεχωριστούς άνδρες. Τι άλλο μπορεί να θέλει ο Άθως. και φεύγει σαν κυνηγημένος με τη δικαιολογία: . Απομονωμένο από τις οργανώσεις και τους χωρι­ κούς που το στήριζαν. και πολύ δυνατός πολεμι­ στής στο αντάρτικο. Δε βλέπει τους άλλους σαν συ­ ναγωνιστές και φίλους· περισσότερο σαν αντίπαλους μας βλέπει. όπου κυριολεκτικά μεγαλούργησε. Μέχρι στρατιωτικό αρχηγό τον έκανες.) Η απώλεια δεν είναι μεγάλη.

Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 115 0 Λάμπρος (έφεδρος ανθυπολοχαγός του Μηχανικού Σπύρος Μπέκιος) από το Μαυρίλο. που θα αφοσιωθεί ολόψυχα στον αρχηγό και θα μεί­ νει κοντά του έως τις τελευταίες στιγμές. που θα τους οδηγήσει σε περιπέτειες. 0 υπενωμοτάρχης Κατσίφας από τη Χόχλια Ευρυτανίας. ο Ηρακλής (Κο3στας Σκαρμούτσος) από τα Βασιλικά της Υπάτης και αρκετοί ακόμη. λοχίας του Ιππικού στην Αλβανία. 0 Φίλιππος (Γιώργος Ξηντάρας) από τη Φουρνά Ευρυτανίας. στο οποίο και πάλι αναφέρεται ο Άγγλος ταγματάρχης.ά. που προ­ σχώρησε με το όνομα Βάρδας και με όλους τους χωροφύλακες της δύ­ ναμής του. γιγαντόσωμος άνδρας από τον Πειραιά. που δικαίωσαν το ψευδώνυμό του. 0 Απόλλων (Γ. κοντοχωριανός και φίλος του Γκέκα. 0 Έκτορας (Γιάννης Μαδωνής). 0 Διάκος (Ηλίας Παπαγεωργίου). Γεροδήμος κ. Στη Φραγκίστα Ευρυτανίας στις 13 Νοεμβρίου το απόγευμα ο αρ­ χηγός παίρνει ένα δεύτερο γράμμα. ατρόμητος πολεμιστής. 0 Τζιμ (χωροφύλακας Γρηγόρης Γρηγορίου) από τη Σπερχειάδα. και ο Ψαριανός (Κώστας Παπαθανασίου) από το Βουτύρι Ευρυτανίας είναι οι πιο γνωστοί «ακραίοι» της δύναμης* εννοείται. με αντί­ θετη πορεία από αυτόν.ΑΡΗΣ. που οι εαμίτες της περιοχής κατόρθωσαν να τον νουθε­ τήσουν προσοορινά και να τον εντάξουν στο τοπικό αρχηγείο τους. ενθουσιώδης και τολμηρός άνδρας. μόνο στη θεωρία. Οι δεκαοκτάχρονοι Ντούλας (Κώστας Αθανασίου) από την Μπελοκομίτη Ευρυτανίας (σήμερα υπάγεται στον νομό Καρδίτσας) και Λέ­ ων (Γιάννης Νικολόπουλος) από τη Σπερχειάδα Φθιώτιδας. Μετά τις αναγκαίες διευθετήσεις ενωμένη όλη η αντάρτικη δύ­ ναμη εγκαταλείπει το Παπαρούσι για να περιοδεύσει στα χωριά της περιοχής. . μα και με στείρο και αναίτια εκδηλούμενο αντικομουνισμό. Κονδύλης. Ο Κεραυνός (Κώστας Πολυχρονόπουλος) από το Στένωμα Ευρυ­ τανίας. ένας βαρύς. με ανα­ πάντεχο τέλος. ένας πανύψηλος άνδρας με μακριά μαλλιά. Μακράκης. 0 Αρης ανασυγκροτεί το Αρχηγείο Ευρυτανίας με τα ντόπια στε­ λέχη Ερμή και Διάκο και τους δίνει ως πολιτικό τον δικό του Αρι­ στείδη. ένας διαβολεμένος ληστής της Ευρυτανίας. μόνιμος υπαξιωματικός της Αεροπορίας) και ο Σαράνταινας (Φώτης Πανάγος) από τη Δομνίστα. Δυ­ νατοί πολεμιστές. με τα ονόματα Νικηταράς. με ασυνήθιστα παράτολμες ενέργειες.

ιδεολογικούς. Κάποτε πίστευαν. Οι Ε π ι κ τ ρ ι α ρ χ ο ι Intelligence Η αγγλική λέξη «intelligence» σημαίνει «πληροφορία». Πολύ πριν την έναρξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. γόνοι διακεκριμένων οικογενειών.κ.ο. πολιτικοί. ότι η SIS βρίσκεται παντού και πίσω από οτιδήποτε συμβαίνει στον πλανήτη. Αριστοκράτες. στρατιωτικοί. δεν έδωσαν μόνο την εύστοχη ονομασία «Secret Intelli­ gence Service» στην αντίστοιχη υπηρεσία τους. καλλιτέχνες. Οι Βρετανοί. διανοούμενοι. Για λόγους οικονομι­ κούς. ασφαλείας κ. κάθε Βρετανός με πίστη στον βασιλέα και στην ανωτερότητα του έθνους του θεωρούσε τιμή να υπηρετήσει περιστασιακά ή σε μόνιμη βάση στη μυστική υπηρεσία της πατρίδας του. M04 (Military Organisation 4).χ. Η προσφορά της πανίσχυρης μυστικής υπηρεσίας στον έλεγχο και στην προάσπιση των συμφερόντων της Βρετανικής Αυτοκρατορίας εί­ ναι τεράστια. αλλά και «ευφυΐα». μα χρησιμοποίησαν σε αυτήν και τα καλύτερα μυαλά της Αυτοκρατορίας. αριστούχοι κολε­ γίων. όπως σήμερα για την αμερικανική CIA. σε κάθε γωνιά της Γης. Force . στην έδρα της SIS στο Λονδίνο προετοιμάζονται για όλα τα πιθανά ενδεχόμενα· π.3. ορισμένοι από τους ελληνομαθείς Βρετανούς πράκτορες που αφίχθησαν στην Ελλάδα κατά την Κατοχή είχαν στρατολογηθεί από το 1938. Οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες υπό διάφορες ονομασίες [SIS. ως παγκόσμιες αυθεντίες του μυστικού πολέμου των πληροφοριών. με την πολυπλόκαμη Secret Intel­ ligence Service (SIS) ήσαν συνδεδεμένοι και χιλιάδες άνθρωποι. SOE (Special Operations Executive). δια­ φόρων εθνικοτήτο^ν. διπλωμάτες.

Οι πολιτικοί επιδίωκαν τη μετά τον Πόλεμο διατήρη­ ση της αγγλικής επικυριαρχίας. για να ανατινάξει τη διώρυγα της Κορίνθου. Μαζί του φέρνει εκρηκτικά μεγάλης ισχύος. οι οποίοι με τη σειρά τους σχεδόν αδιαφορούσαν για τα πολιτικά. Μάλιστα απέρριψαν και λοιδόρη­ σαν τις αντιστασιακές προθέσεις.ΑΡΗΣ. Αυτός είναι ο λόγος των διαφορετικών επιδιώξεων και συμπεριφο­ ρών ορισμένων Βρετανών πρακτόροον.250 χρυσάς λί­ ρας Αγγλίας » σύμφωνα με το πόρισμα της μεταπολεμικής ανάκρισης για τα αίτια του φόνου του. και τα νήματα στην Ελλάδα εκινούντο απο­ κλειστικά χάριν των πολιτικών σχεδιασμών. από οπουδήποτε και αν προέρχο­ νταν. όταν ο Πόλεμος έδειξε να έχει κριθεί υπέρ των Συμμάχων. Έχει μεσολαβήσει. οι πολιτικοί της Αθή­ νας αρνήθηκαν να συμμετάσχουν. αρνούμενοι οποιαδήποτε υλική ή ηθική υποστήριξη. Διά θαλάσσης Τη νύχτα της 1ης Αυγούστου 1942 ένα συμμαχικό υποβρύχιο αφή­ νει σε απόμερο ορμίσκο της Μάνης μια αποστολή Ελλήνων από τη Μέ­ ση Ανατολή με τη συνθηματική ονομασία «Μίδας 614». Αυτό όμο^ς που κυρίως φέρνει ο Τσιγάντες είναι η εντολή για ολο­ μέτωπη πολιτική επίθεση εναντίον του ΕΑΜ. ανιδιοτελείς και ξένοι προς τις πολιτικές ίντριγκες. αλλά και την προδοσία και τον θάνατο υπό μορφή λιρών· έναν αληθινό θησαυρό για την εποχή. και συχνά αγνοούσαν ο ένας την ιδιότητα του άλλου. κατά την εύστοχη διατύπωση του Σ. που ερμηνεύονταν από τους συ­ ναισθηματικούς Έλληνες ως φιλελληνισμός ή ανθελληνισμός. Το ίδιο συνέβαινε και με τους Βρετανούς πράκτορες στην Ελλάδα. Άλλοι καθοδηγούντο από το υπουργείο Εξωτερικών. οι στρα­ τιωτικοί παραμερίστηκαν. Γρηγοριάδη. Φυσικά.000 Έλληνες· οι περισσότεροι ενθουσιώδεις. που ήσαν το κύριο μέλημα t o j v στρατιωτικών. ακόμη και από παρακλάδια της ίδιας. άλλοι από το υπουργείο Στρατιωτικών και συχνά οι αποστολές τους ήσαν αλληλοσυγκρουόμενες. δίνοντας ελάχιστη προσοχή στις στρα­ τιωτικές αναγκαιότητες. Όταν πριν από έναν χρόνο είχε ιδρυθεί το ΕΑΜ. «η αφύπνισις των αστών».κυρίως στη δική τους αρνητική στάση οφείλεται και η ολιγωρία των μόνιμων αξιω­ ματικών για αντίσταση. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 117 133] κατόρθωσαν να δουλεύουν για αυτές στη διάρκεια της Κατοχής περίπου 5. Επικεφαλής είναι ο δημοκρατικός ταγματάρχης Ιωάννης Τσιγάντες. Δεν ανήκαν όλοι στην ίδια υπηρε­ σία· κατευθύνονταν από διαφορετικές. «12. Η θεαματική άνοδος του ΕΑΜ και η διαρκώς .

ενός εκ των ιδρυτών του Μετώπου. Εμφανίζεται ως επί­ σημος εκπρόσωπος της βασιλικής κυβέρνησης και των Βρετανών και σκορπίζει αφειδώς υποσχέσεις και λίρες. Παραβαίνοντας εκ νέου τις εντολές τους. κατά παράβαση των εντολών που έχει.118 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ αυξανόμενη επιρροή του.000 χρυσο^ν λιρών· μέλη της είναι ο Κανελλόπουλος. Η Αθήνα γίνεται κέντρο πολιτικοστρατιωτικών συμμαχιών. οι απεργίες στην κατεχόμενη Αθήνα και η δημιουργία του ΕΛΑΣ στην ύπαιθρο λειτούργησαν αφυπνιστικά. είναι εύκολος στόχος για να τον εξοντώσουν αυτοί που εποφθαλμιούν τις λίρες και να εξαφανίσουν τα ίχνη τους μέσα στο πλήθος των συνεργατών και συνομιλητών του. συνωμοσιών και διαβουλεύσεων. Την ασφάλεια του Τσιγάντε στην πρωτεύουσα την έχει αναλάβει ο διευθυντής της Αστυνομίας Άγγελος Έβερτ· συχνά τον συνοδεύει ο ίδιος στις συναντήσεις του και του διαθέτει έμπιστους αξιωματικούς για περιφρούρηση. ο Χόπκινσον εκ μέρους της βρετανικής κυβέρνησης και οι Μάξγουελ και Γκλένκονερ των μυστικών υπηρεσιών. Κλαδάκη. Δεν λαμβάνει τα αναγκαία συνωμοτικά μέτρα και αδιαφορεί για κάθε κανόνα ασφαλείας* σχεδόν οι πάντες γνωρίζουν την παρουσία του στην Αθήνα και υπολογίζεται ότι έχει συναντηθεί περίπου με 300 ανθρώπους. Έτσι. Αντιλαμβάνεται την αναγκαιότητα να δημιουργηθεί και στο Βουνό ένα αντίπαλο δέος για τον ΕΛΑΣ και. Μαλαγάρη και μερικούς άλλους και τους στέλνει στο Κάιρο. Η προδοσία του Τσιγάντε αποφασίζεται όταν για τις βρετανικές υπηρεσίες και ιδίως τη βασιλική κυβέρνηση θεο^ρείται πλέον καμένο χαρτί. είχε έρθει σε επαφή . που αργότερα θα μετανοήσει και θα επανέλθει· αποσπά τους εαμίτες αξιωματικούς Στεφανάκο. Για αυτόν τον σκοπό ιδρύεται μια α π λ ο ­ ελληνική επιτροπή. Ο Τσιγάντες όμως του δυσκολεύει τη ζωή. Η άφιξη του Τσιγάντε στην Ελλάδα ως απεσταλμένου της Α π λο­ ελληνικής Επιτροπής ανακατεύει την τράπουλα. Οι Βρετανοί και η ελληνική συντηρητική παράταξη θορυβούνται· αναζητούν επειγόντως αντίβαρο. Στο Κάι­ ρο ο αντιπρόεδρος της βασιλικής κυβέρνησης Κανελλόπουλος σε συ­ νεργασία με τους Άγγλους αναλαμβάνει να εξουδετερώσει πολιτικά το ΕΑΜ και να ενισχύσει στην Ελλάδα τον μυστικό πόλεμο των πληρο­ φοριών και των σαμποτάζ. Επιτίθεται σφοδρότατα ενα­ ντίον του ΕΑΜ και επιτυγχάνει την αποχώρηση του Χωμενίδη. τα συλλαλητήρια. στην οποία οι Βρετανοί διαθέτουν το μυθικό ποσόν των 150. πείθει τον δημοκρατικό συνταγματάρχη Στέφανο Σαράφη να του χρηματοδοτήσει ένοπλο αγώνα στη Θεσσαλία.

(Συνέντευξη Ροδάκη) Εξ οορανού Τη νύχτα της 30ής Σεπτεμβρίου προς την 1η Οκτωβρίου τρία βρε­ τανικά αεροπλάνα πετάνε πάνω από την Γκιώνα· οι πιλότοι τους αναζητάνε τις φωτιές σε σχήμα σταυρού που έπρεπε να έχει ανάψει ο Σεφεριάδης και οι συνεργάτες του. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 119 με πολιτικούς του δημοκρατικού χώρου και σύναψε κάποιες συμφω­ νίες που στρέφονταν εναντίον του θρόνου. και στην επανάληψη ο πρόεδρος του δικαστηρίου αφαιρεί τον λό­ γο από τον κατηγορούμενο. Αυτή που τηλεφώνησε στους Ιταλούς δεν είναι τ<ύρα γυναίκα σου. Ο Σεφεριάδης όμως δεν βρίσκεται στο συμφωνημένο σημείο· έχει συλληφθεί από τους Ιταλούς και θα αργήσει να αφεθεί ελεύθερος.ΑΡΗΣ. Πρώτος πηδάει. εν στολή. αρκετά μακριά από το σημείο που είχαν πέσει οι προη­ γούμενοι· σχεδόν μέσα στο Καρπενήσι. Το 1960 δικάζεται για προδοσία της χώρας ένα παράνομο κλιμάκιο του ΚΚΕ στην Ελλάδα. Ένας από τους κατηγορουμένους τον ακούει να καταθέτει και δεν κρατιέται· σηκώνεται οργισμένος και του φωνάζει: Τολμάς εσύ να μιλάς για προδοσία. Το τρίτο αεροπλάνο επιστρέφει στη βάση του· θα ξαναγυρίσει στο τέλος Οκτωβρίου να ρίξει τους υπόλοιπους τέσσερις της αποστολής. είναι οι συμφωνημένες. είναι Ελληνίδα* πολύ στενή φίλη ενός συνεργάτη του. που θα φροντίσει να περιέλθουν σε αυτόν οι επί­ μαχες λίρες. όπως τις εκλαμβάνουν οι οχτώ Βρετανοί επιβαίνοντες των δύο πρώτων αεροπλάνων που αποφασίζουν το άλμα στο σκοτάδι. Το πόρισμα της μεταπολεμικής ανάκρισης δεν αποκάλυψε τον ένοχο· εκφράστηκαν αόριστα υπόνοιες για την ανάμειξη ξέ­ νης μυστικής υπηρεσίας ή κάποιου προσώπου του στενού του περι­ βάλλοντος. για να ζεσταθούν. Μεταξύ των μαρτύρων κατηγορίας είναι και ένας αξιωματικός της Αστυνομίας που συνεργάστηκε με τον Τσιγάντε. για να υποδείξει το κρη­ σφύγετό του στην οδό Πατησίων 86. που τόλμησε να μιλήσει. Η γυναίκα που τηλεφωνεί στις ιταλικές αρχές στις 14 Ιανουαρίου 1943. Ού­ τε οι φωτιές που έχουν ανάψει κάποιοι τσοπάνηδες. εσύ που πρόδωσες τον Τσι­ γάντε για τις λίρες. στην κατεχόμενη χώρα ο αρχηγός της αποστολής συνταγματάρχης Έντι Μάγερς· μέσα στη νύχτα ούτε πού . Ο μάρτυς κατηγορίας κλονίζεται και καταρρέει· η δίκη διακόπτε­ ται.

έχει καθαρά στρατιωτική αποστολή. στον οποίο ο Τσόρτσιλ έδωσε απερίφραστα την εντο­ λή «τώρα βάλε φωτιά στην Ευρώπη». και υπάγονται στη SOE. έχει δι­ πλό στόχο* αφού συμπράξει στην ανατίναξη της γέφυρας. Οι περισσότεροι Βρετανοί που έπεσαν την Κατοχή στα ελληνικά βουνά έχουν αποφοιτήσει από το 102 STC (Special Training Center). 0α παραμείνει στην Ελλάδα για να θέσει υπό βρετανικό έλεγχο το ανερχόμενο αντάρτικο. Η SOE ιδρύθηκε το 1940 και πρώτος αρχηγός της ήταν ο Χιου Ντάλτον. ασυρμάτους. Οι οχτώ γενναίοι και παράτολμοι άνδρες που εμφορού­ νται από το όραμα της Αυτοκρατορίας θα περισυλλεγούν τις επόμε­ νες ημέρες από Έλληνες χωρικούς και θα εγκατασταθούν σε μια με­ γάλη σπηλιά της Γκιώνας κοντά στο χωριό Στρώμη. Η πρώτη ομάδα που έπεσε στην Ελλάδα αποτελείτο από δύο τμή­ ματα: Το ένα υπό τον συνταγματάρχη Μάγερς και την ομάδα του. όπλα. τρόφιμα και πολεμοφόδια. Μετά το σαμποτάζ τα μέλη αυτού του τμήματος θα επιστρέφουν στις βάσεις της Μέσης Ανατολής και ο Μάγερς στην Αγγλία. Παπαδιάς. από τις οποίες διέρχεται η μοναδική σιδηροδρομική γραμμή που συνδέει τη Γερμανία με τον Πειραιά. Για την πραγματοποίηση των βρετανικών στόχων έχει κατ’ αρχάς προκριθεί η συνεργασία με τον στρατηγό Ζέρβα· με την επιφύλαξη εξακρίβωσης των συνεχών καταγγελιών που φτάνουν για το πρόσωπό του στο ΣΜΑ από διάφορες πηγές. ένδειξη των αποτελεσμάτων που περίμενε από τη νέα υπηρεσία. Ασωπού ή Γοργοπόταμου. πράκτορα των μυστικών υπηρεσιών. όπου ήδη έχει μετα­ τεθεί. Σαράντα και πλέον συρμοί το 24ωρο έφταναν τότε με πολεμοφόδια για τον Ρόμελ και προωθού­ ντο με μεταγωγικά πλοία στις ακτές της Βόρειας Αφρικής. ενώ γύρω τους ίπτανται. υπό τον κατ’ απονομήν ταγματάρχη Κρις Γούντχαουζ. Το άλλο τμήμα. και αυ­ τοί ένστολοι. εκ κα­ ταδρομέων και σαμποτέρ. που κατευθύνει τον πόλε­ μο στα μετόπισθεν του εχθρού· τον «βρόμικο πόλεμο» όπως τον ονο­ μάζουν οι ίδιοι.120 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ πέφτει ξέρει ούτε τι θα συναντήσει. μια ειδική υπηρεσία του στρατού. με τον επίσης κατ’ απο­ νομήν λοχαγό Θέμη Μαρίνο και δύο Βρετανούς ασυρματιστές. δεμένα σε αλεξίπτωτα. ογκώδη κασόνια και δέματα με δυναμίτες. Να ανατινάξει μία από τις τρεις γέφυρες. Οι άλλοι τον ακολουθούν.Πελοπίδας με τους 30 αντάρτες τους. το περίφημο κέντρο εκπαίδευσης κομάντο της Χάιφας. Εκεί θα οδηγή­ σουν αργότερα και τους τέσσερις αλεξιπτωτιστές του τρίτου αερο­ πλάνου οι Νικηφόρος . .

Στα στήθη τους είχαν σταυρωτές ζώνες γεμάτες με φυ­ σίγγια και στη μέση τους πιστόλια και παλιάς κατασκευής εγχειρί­ δια. που δεν υποψιάζεται τη διαφορά νοοτροπίας το^ν δύο λαών. τα γένια τους σχεδόν ως τη μέση τους. Η συμπεριφορά τους και οι σοκολάτες ερεθίζουν τους απλοϊκούς κλαρίτες. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 121 Επένδυση Αλλεπάλληλες διαστρεβλ<ύσεις. οι Άγγλοι. μα­ ζεύτηκαν γύρω με τις καραβάνες τους ανυπομονώντας να πάρουν τη μερίδα που θεο^ρούσαν ότι τους αναλογούσε. Είναι οι πρώτοι αντάρτες που αντικρίζουν οι κρυμμένοι στη σπη­ λιά της Γκιώνας κομάντο και ένας από αυτούς θα γράψει εκστασια­ σμένος: «Καθώς σκαρφαλώναμε πάνω στους βράχους ανάμεσα στα δέντρα. πέντε σκούρες μορφές βγήκαν από τις σκιές λίγο πιο κάτω και μας κοίταζαν σιωπηλά. αλλά και για ψήστες και τραπεζοκόμους· κάτι που δεν μπορούν να διανοηθούν οι υπερήφανοι κλαρίτες. φαντάσματα από μια περασμένη εποχή. Μια ημέρα εμφανίζεται στη σπηλιά των ξένων με ένα αρνί περα­ σμένο στη σούβλα* ανάβει φωτιά και αρχίζει να το ψήνει αμίλητος.ΑΡΗΣ. μόλις το αρνί ψήθηκε. Η αρχή γίνεται μεταξύ Βρετανών και Καραλιβαναίων. Όλοι φορούσαν ελληνικά εθνικά κοστούμια με τις βράκες από τραχύ σκούρο ύφασμα και κάποιος φορούσε ένα κατακόκκινο φέσι στο κεφάλι. συκοφαντίες. ιδίως τον Καραλί­ βανο. Θέλουν τον Καραλίβανο και τους άνδρες του όχι μόνο για βοήθεια στο σαμποτάζ. Επιπλέον οι Βρετα­ νοί ανοίγουν κονσέρβες. οι Βρετανοί δεν κατορθώνουν να επικοινωνήσουν ουσιαστικά με τις «ζωντανεμένες εικόνες». Συνηθισμένοι από άλλες φορές. 0 τρόπος που ήταν ντυμένοι και τα γένια τούς έκαναν να φαί­ νονται αγριάνθρωποι και στην αρχή νόμισα πο^ς ήταν όντα κάποιου ονείρου. Και τους τιμο3ρεί με τον δικό του τρόπο. (Hamson) Παρά το δέος που αισθάνονται. έβγαλε το αρνί από τη θράκα. Είχαν όμως σύγχρο­ να τουφέκια του Ελληνικού Στρατού και ένας είχε οπλοπολυβόλο Τόμσον». πάντα αμίλητος. Θα μπορούσαν να είχαν αναδυθεί από σε­ λίδες βιβλίων της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. υπερβολές και παρε­ ξηγήσεις θολοί>νουν επί χρόνια το μεγαλύτερο ίσο3ς σαμποτάζ στην Ευ­ ρώπη κατά τον ΕΓ Παγκόσμιο Πόλεμο. Φορούσαν περιδέραια από χρυσές και ασημένιες εικόνες και αλυ­ σίδες. 0 Καραλίβανος. Τα μαλλιά τους έφταναν στους ώμους τους αχτένιστα. τρώνε μαρμελάδες και σοκολάτες μπροστά στους αντάρτες χωρίς να τους προσφέρουν το παραμικρό· το ελληνι­ κό παραδοσιακό φίλεμα τους είναι άγνωστο. το έκοψε με τη σούβλα στον .

ήταν ο πρώτος που συνέδραμε τους ξένους αλεξιπτωτιστές. (Myers) Ματαίως όμως αναζητούν τον Ζέρβα στην Γκιώνα· κανείς δεν έχει ακούσει το όνομά του. ανίκανοι να κινη­ θούμε στο ύπαιθρο ή να προστατέψουμε τον εαυτό μας. Στέλ­ νουν στη σπηλιά της Στρώμης τον κατάλληλο άνθρωπο· τον ανοιχτόκαρδο. Αυτός ο γήινος άνθρωπος με τα ακατανόητα αγγλικά του πρώην μετανάστη στην Αμερική θα γίνει η νότα αισιοδοξίας ανά­ μεσα στους σαμποτέρ. περιμέναμε ανυπόμονα». με συνοδό τον μπαρμπα-Νίκο έως ένα ση­ μείο της διαδρομής. Η διαταγή της SOE είναι να συνδε­ θούν με τον Ζέρβα. το αντάρτικο του οποίου έχουν χρηματοδοτήσει. κρατείται ακόμη από τους Ιταλούς. και ο Σεφεριάδης. Πηγαίνοντας προς την Ήπειρο. 0 Γούντχαουζ. σύμφωνα με τον υπαρχηγό του Γούντχαουζ. ήρο^ας του Ελληνοϊταλικού Πολέμου. που περι­ μένουν στη φωλιά να μεγαλοάσουν τα φτερά τους. τους εξοικονόμησε τα πρώτα τρό­ φιμα και τους έφερε σε επαφή με τους Καραλιβαναίους· δεν ανέχτη­ κε όμως την υπεροπτική συμπεριφορά τους. Για λόγους ευθιξίας εγκαταλείπει θυμωμένος τους Βρετανούς και ο μόνιμος υπολοχαγός Γιώργος Κατσίμπας. θα ξεκινήσει στις 2 Νοεμβρίου με τα πόδια για να συναντήσει τον Ζέρβα ανατολικά της Άρτας. (Myers) Παρόλο που οι Βρετανοί έχουν πληροφορηθεί την ύπαρξη του Άρη από τους Καροιλιβαναίους. που το ηθικό τους έχει σχεδόν καταρρεύσει. Αν κάτι δεν πήγαινε καλά με τον Ζέρβα. τον παπα-Αριστείδη της Στρώμης και τους χωρικούς (η μάχη στη Ρεκά είναι πολύ πρόσφατη). ενώ εμείς. μόνο τότε ο Γούντχαουζ «θα έψαχνε να βρει κάποιον άλλον καπετάνιο». 0 Καραλίβανος και οι άνδρες του επίσης αποσύρονται. Η ελπίδα να εκτελέσουν την αποστολή τους απομακρύνεται· ο απελπισμένος Μάγερς. που μιλάει άπταιστα ελληνικά. 0 ευερέθιστος και υπερή­ φανος νεαρός αξιωματικός. σκέπτεται ακόμη και την αυτοκτονία. δηλαδή μέσω του «Προμηθέα II». σαν τα μικρά πουλιά. Ολόκληρος ο μήνας Οκτώβριος χάνεται σε βασανιστική αναμονή.122 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ ώμο και έφυγε αφήνοντας τους με την ανάμνηση της λιγωτικής τσί­ κνας. αλλά έχουν τη λεπτότητα να μην εγκαταλείψουν τους ξένους στην τύχη τους. ο ταγματάρχης περνάει σε απόστα­ . Τελικά ο Ζέρβας θα εντοπιστεί μέσω Αθηνών. Φρόντισε για την περισυλλογή των εφοδίων τους. «Κάτω από την άγρυπνη φροντίδα του μπαρμπα-Νίκου οι χωρικοί της Στρώμης μας τάιζαν. δεν κάνουν καμιά προσπάθεια να τον συναντήσουν. έμπιστο και προθυμότατο μάγειρο μπαρμπα-Νίκο Μπέη (Κατσαβούκαρο). ο μόνος ενήμερος.

Μια ομάδα «ανησυχούντων νοικοκυραίων» με επικεφαλής τον μητροπολίτη Αμφιλο­ χίας τον απειλούν ότι. όπου λημεριάζει· οι αγ­ γλικές λίρες θα γίνουν η δύναμη και η αδυναμία του. της Ηπείρου. μα δεν δείχνει κανένα ενδιαφέρον. από τις 23 Ιουλίου ως την ώρα του Γοργοπόταμου. ο Ζέρβας τράβηξε τόσα όσα ούτε ο διάβολος θα μπορούσε ν’ ανθέξει». Ο ΕΔΕΣ δεν διαθέτει οργάνωση εντός του πληθυσμού αντίστοιχη με αυτήν που δημιουργεί το ΕΑΜ. στις 23 Ιουλίου 1942. Ο Γούντχαουζ δεν θα διστάσει να τον καρφώσει αργό­ τερα με υπερβολικό τρόπο: «Είναι πλέον φανερό ότι ο Ζέρβας εκβιά­ στηκε ουσιαστικά για να βγει στο Βουνό το 1942». όπως ο ταγματάρχης της Χωροφυλακής Μαυρικάκης. ο Γεράσιμος Αλεξάτος.ΑΡΗΣ. θα τον κα­ ταδώσουν στους Ιταλούς. που έχουν ήδη δοοσει για αυ­ τόν τον σκοπό 12. Ευαγγελισμός 0 ΕΔΕΣ μέχρι τον Απρίλιο του 1942 δεν είχε κάνει καμιά σοβαρή προετοιμασία για αντάρτικο. Αυτός συνεχίζει προς τον Ζέρβα προκειμένου να διαπιστώσει αν έπιασε τόπο η αγγλική επένδυση. Δίχως πρόσβαση και ερείσματα στους ανθρώπους της περιοχής. Οι Άγγλοι. ανυπομονούν και τον πιέζουν. αν δεν απομακρυνθεί από τον Βάλτο. Άλλοι είναι πιο επιθετικοί. του στέλνει ένα σημείωμα για να τον παρακαλέσει να τους προωθήσει στην Γκιώνα. Διάφοροι επιτή­ δειοι με το πρόσχημα της συνωμοτικότητας τον κρατούν απομονωμέ­ νο από τον τοπικό πληθυσμό και του απομυζούν τις λίρες που έχει μαζί του· εξαφανίζουν και εκποιούν για λογαριασμό τους τα είδη των αγγλικών ρίψεων. ο οποίος θα πάρει τελικώς τον δρόμο για τα βουνά της πατρίδας του.000 χρυσές λίρες στον Ζέρβα. (Πετιμεζάς) . που οργανώνει ένοπλη ομάδα για να τον χτυπήσει. Σε αντιστάθμισμα όμως διαθέτει οι­ κονομική ευρωστία απείρως μεγαλύτερη από ό. φτάνει από το Κάι­ ρο για να προωθήσει την έξοδο του στρατηγού. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 123 ση αναπνοής από το τμήμα του Άρη στην Ευρυτανία. είναι ευάλωτος σε κάθε είδους πιέσεις. «Το τετράμηνο εκείνο. Μόνο όταν πληροφορείται από τον εαμίτη παπά του χωριού Επισκοπή ότι ο Άρης έχει μαζί του τους τέσσερις αλεξι­ πτωτιστές του τρίτου αεροπλάνου. Ένας ειδικός σύνδεσμος.τι το ΕΑΜ και δέχεται τακτικές ρίψεις εφοδίων από τα αγγλικά αεροπλάνα. Στην αρχή ο Ζέρβας θα υποστεί τα πάνδεινα στον Βάλτο.

και Λ.ά. είναι όμως πολύπειρος κινηματίας. φεύγει από τον Βάλτο και καταλήγει στη Μεγαλόχαρη Άρτας. το μόνο ση­ μείο στήριξης που διαθέτουν στα ελληνικά βουνά. Π απακώ στα κ. παρομοιάζοντας τον Άγγλο με τον άγγελο κομιστή κα­ λών νέων. Καραμπίνα. Τα καλά νέα γ ια τον Ζέρβα είναι ότι αυτοί που τον έσπρωξαν στο Βουνό δεν τον έχουν εγκαταλείψει. Θα προβάλλουν και με κάθε μέσο τον αρχηγό του. Τριανταφύλλου. θα αναγκα­ στεί να εγκαταλείψει τη Μεγαλόχαρη· περνάει τον Αχελώο και αρχές Νοεμβρίου καταφεύγει στο ασφαλέστερο Αργύρι Ευρυτανίας. που συνεργάζονται με τους Ιταλούς· γ ια τον ίδιο λόγο σκοτώνει και τους αδελφούς Κολοβούς στη Μεγαλόχαρη. που τον συναντάει εκεί. Οι περισσότεροι αντάρ­ τες είναι χωρικοί χωρίς καμιά ιδιαίτερη πολιτικοποίηση* είναι απλώς Έλληνες πατριώ τες που βγήκαν να πολεμήσουν τους κατακτητές. επειδή η δύναμή του είναι μικρή. Ευάγγελος!. επιτυγχάνει να κερδίσει τον απαιτούμενο χρόνο για να συνδεθεί με τους κατάλληλους ανθρώπους: Χούτα. Στη Σκουληκαριά σκοτώνει τους αδελφούς Κ. ριψο­ κίνδυνος και γεννημένος παίχτης. Οι ελπίδες του στρατηγού ανα­ πτερώνονται και οι επανακάμψ αντες Βρετανοί θα κάνουν το παν για να αναπτύξουν. αναφωνεί από την πρώτη στιγμή που τον αντικρίζει ο στρατηγός. Οι ομοιότητες των ένοπλων τμημάτων που δημιουργεί ο ΕΔΕΣ με τα αντίστοιχα τμήματα του ΕΛΑΣ είναι πολλές. Έτσι. ο πεζοπόρος Γούντχαουζ.124 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ 0 Ζέρβας δεν είναι τυχαίος άνθρωπος· μάλλον είναι η καλύτερη επιλογή αξιωματικού για αντάρτικο που θα μπορούσαν να κάνουν οι Άγγλοι. να εξοπλίσουν και να επιβάλουν τον ΕΔΕΣ. κρατώντας τον πάντα επιμελώς σε κα­ τάσταση εξάρτησης και δρώντας αρκετές φορές ερήμην του. Υ πομένοντας και προσποιούμενος. 0 στρατηγός είναι εξί­ σου σκληρός με τον Άρη* και προκειμένου για προδότες και ληστές εξίσου ανελέητος. (Πετιμεζάς) Προς το τέλος Οκτωβρίου ο Ζέρβας θα συγκρουστεί για προ3τη φο­ ρά με τους Ιταλούς και. Κανονικά στις 10 Νοεμβρίου η αγγλόφιλη πλευρά της ελληνικής κοινο^νίας θα έπρεπε να γιορτάζει τον «Ευαγγελισμό» του Ζέρβα με την εμφάνιση του Άγγλου ταγματάρχη στο Αργύρι. Δεν υπολείπεται του Άρη ούτε σε γενναιότητα ούτε σε πονη­ ριά· και μπορεί ο στρατηγός να μην είναι εθνεγέρτης και οργανο^τικός σαν τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. Φυ­ σικά υπάρχουν και στον ΕΔΕΣ οι λιγοστοί βασιλικοί και αντικομουνι- . Με τη βοήθειά τους σπάει την απομόνωση. όπου στήνει πλέον το στρατηγείο του. θα γλιτώσει τον υ π ό ­ λοιπο δρόμο έως την Ή πειρο.

έγιναν σχεδόν μυθικές. Βέβαια οι Άγγλοι δίνουν για να πάρουν. στα οποία εκείνος δεν απαντούσε ή πω ς τον αναζητούσαν χωρίς να μπορούν να τον βρουν. αφοπλίζουν τους χωροφύλακες. Στη δεκαετία του 1960 πρώτος ο Γούντχαουζ αναγκάστηκε να αναι­ ρέσει τον μύθο πως έστελναν στον Άρη μηνύματα από τη σπηλιά της Γκκύνας. Όμως αυτή η διαφορά θα λειτουργήσει τελικά υπέρ του ΕΛΑΣ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 125 στες. Και στον ΕΛΑΣ θα δώσουν κάποια ποσά όταν τον χρειάζονται· μό­ νο τότε. τιμωρούν τους λη­ στές και τους προδότες και σκοτώνουν τους κατακτητές που αιχμα­ λωτίζουν. Επιπλέον οι αγγλικές λίρες θα εξελιχθούν σε μόνιμη αιτία προ ­ στριβών μεταξύ των δύο οργανο^σεων* βοηθούσης και της εαμικής προ­ παγάνδας. Οι ελασίτες αντάρτες. Κατά τα άλλα οι ανταρτοομάδες συμπεριφέρονται σχεδόν πανομοιότυπα. Ποτάμια ολόκληρα χρυσο3ν λιρών έρεαν. Ο Μάγερς γράφει στο βιβλίο του για 150 άνδρες. προς την πλευρά των εδεσιτών. Επί χρόνια οι ελληνοβρετανικές σκοπιμότητες θα καταλογίζουν στον Άρη την καθυστέρηση της επιχείρησης «Γοργοπόταμος».πολεμούν τους κατακτητές. όπως και στον ΕΛΑΣ αντίστοιχα οι κομουνιστές. με την υπεροχή του αγνού πατριώτη. Coup de main. θα έχουν υψηλότερο αγωνιστικό ηθι­ κό και πιο συνειδητή πειθαρχία· ενώ ανάμεσα στους εδεσίτες αντάρ­ τες παρεισέφρησαν και στοιχεία που χωρίς το κίνητρο του μισθού και την αγγλική κάλυψη δεν θα είχαν το σθένος ή τη διάθεση να κρατήσουν όπλο. ενώ οι αντάρτες του ΕΛΑΣ πεινάνε. Οι ίδιες σκοπιμότητες παρουσίαζαν τον Ζέρβα ήδη στρατιωτικώς αυτάρκη και διαθέτοντα ισχυρή δύναμη ανταρτώ ν όταν μάλιστα τον συνάντησε ο Γούντχαουζ. Δεν υπάρχει σχεδόν ελασίτης που να μη διηγείται ότι «είδε με τα μάτια του» τουλάχιστον ένα κιβώτιο χρυσές λίρες προοριζόμενο για τον Ζέρβα· και αυτό ισοδυναμούσε με προδοσία. Και. ο Γούντχαουζ στο .ΑΡΗΣ. υποτίθεται. εμάχετο δήθεν εναντίον πολυάριθμων Ιταλών. Η σημαντική διαφορά είναι πως οι αντάρτες του ΕΔΕΣ μι­ σθοδοτούνται κανονικά με μία λίρα τον μήνα. θα τον εγκαταλείψουν δίχως πολλές εξηγήσεις και δεν θα διστάσουν να τον διαβάλουν. του αποκαθαρμένου υλικο^ν κινήτρων. όταν π ια δεν θα χρειάζονται ούτε τον Ζέρβα.

30 το πρωί της 12ης Νοεμβρίου εσήμανε εγερτήριον. Ρίψεις ανέφερε αορίστως. που βρίσκεται στη Φραγκίστα* του ζητάει να συναντηθούν την επομένη στη Βίνιανη «επί ενός ζητήματος εθνικώς σπουδαιοτάτου» αναφέροντας και την π α ­ ρουσία του Άγγλου ταγματάρχη για μεγαλύτερη βαρύτητα. 20. 14 Νοεμβρίου.1949. Ο Ζέρβας ευφυώς αγνοεί την προειδοποίηση και στις 13 Νοεμβρίου στέλνει γραπτό μήνυμα στον Άρη. Φτάνει στη Βίνιανη δυο τρεις ώρες προτού χαράξει και. για να απο­ φευχθεί τυχόν παρεξήγηση με τις σκοπιές του ΕΔΕΣ. προφανούς ψευδόμενος κατά τους ανώτεροι.Αυτό είναι για μένα ένα απλό coup de main. Φυσικά ο στρατηγός δεν αναφέρει πουθενά ότι βρισκόταν εν μέσω κάποιας σπουδαίας μάχης με εκατο­ ντάδες Ιταλούς. όταν συναντήθηκε με τον Άγγλο ταγματάρχη στο Αργύρι. Την επομένη. Απόδειξη ότι οι ανεπαρκέστατες δυνάμεις του Ζέρβα θα αναγκά­ σουν τον Γούντχαουζ να ζητήσει τη σύμπραξη του Άρη στην επιχείρη­ ση· παρά την εξόχως αισιόδοξη και κοσμοπολίτικη διαβεβαίωση του στρατηγού: .12. ο Άρης είναι εκεί· εντελώς ανυποψία­ στος για την επιχείρηση που σχεδιάζεται. ότι ούτε καν αποκάλυψε στους άνδρες του τον τόπο που κατευθύνονται και τον σκοπό της μετακίνησης. όπως γράφουν οι δύο Βρετανοί αξιωματικοί. στα απομνημονεύματά του αναφέρει: «Εις τας 5. . που τον προ­ ειδοποιεί να προσέξει γιατί ο Βελουχιώτης του έχει στήσει ενέδρα για να τον χτυπήσει. όλοι οπλισμένοι με τουφέκια». κρατάει το τμή­ μα του έξω από το χωριό περιμένοντας να ξημερώσει.126 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ δικό του για 120 και από κοντά και ο Μαρίνος του δίνει και δυνατό­ τητα επιλογής: «Ο Ζέρβας επέλεξε περί τους 100 άνδρες για την επιχείρηση και άφησε επιτόπου μια μικρή δύναμη να συνεχίσει το τουφεκίδι». χάρη και στα γρ α π τά του Ζέρβα. αλλά γιατί αμφέβαλλε αν θα τον ακολουθούσαν· και π ά ­ λι κάποιοι το έσκασαν στον δρόμο. Αχρόπολις .1 Σήμερα ξέρουμε. Επιθεώρησα και εμέτρησα ο ίδιος τους συγκεντρωμένους άνδρας: ήσαν 60. Ο ίδιος ο στρατηγός. Στις 12 Νοεμβρίου η ένοπλη δύναμη του Ζέρβα με τον Γούντχαουζ ξεκινάνε από το Αργύρι για την Γκιώνα. η 1. Στο Κεράσοβο Ευρυτανίας φτάνει στον στρατηγό ένα μήνυμα από τον Ρουμελιώτη. όχι για λόγους μυ­ στικότητας. Την προηγού­ μενη νύχτα το είχε σκάσει με δύο άλλους ο άναρχος Αγησίλαος και εί­ χε φύγει προς τη Ναυπακτία να στήσει δικό του καπετανάτο· αιτία.

. Θάνο. που δημοσιεύτηκε το 1949-1950. Και μόνο υπό την ισχυρή πίεση του Ζέρβα αναγκάστηκε να παραβιάσει τις εντολές και να τον ακολουθήσει στον Γοργοπόταμο· αλλά κάθε λί­ γο άλλαζε γνοομη και υπαναχωρούσε ή προσπαθούσε να ματαιώσει την επιχείρηση. ο Περικλής.Α ΡΗΣ. Και μόνο αυτά που επακολούθησαν μεταξύ Άρη και Άγ­ γλων αρκούν για να γελοιοποιήσουν αυτήν την εκδοχή της συμμόρ­ φωσης. Στη Βίνιανη εκτός των τριών συσκεπτόμενων Άρη. άβουλος και εξαρτη­ μένος ανθρο3πάκος που περιγράφ εται εκεί δεν έχει καμιά σχέση με τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. ο δύστρο­ πος Άρης υπάκουσε εν ολίγοις στις εντολές τους για να τα έχει καλά μαζί τους. αυτός ο αναποφάσιστος. βασιζόμενος ασφαλώς στην ενημέρωση που του έκανε ο υπαρχηγός του. το οποίο του είχε δήθεν απαγορεύσει να συμμετάσχει στη σχεδιαζόμενη επιχείρηση. Εννοείται ότι πρόκειται για πονηριά του Άρη· να κρατήσει ανοιχτή οδό για να αρνηθεί εύσχημα στην περίπτωση που δεν τον έβρισκαν σύμφωνο όσα επρόκειτο να ακούσει. Κωστούλα και Ερμή. και έπ ρεπ ε να έχει τη σύμφωνη γνώμη του για οτιδήποτε αποφάσιζαν. Εκείνος συμφώνησε. και Γού­ ντχαουζ. Ο Ζέρβας βρισκόταν εκεί με τους δικούς του ε π ι­ τελείς και τον Γούντχαουζ» Η υποδοχή εκ μέρους του στρατηγού ήταν θερμότατη και διανθισμένη με καλαμπούρια. 0 Άρης προσήλθε στο δο^μάτιο του σπιτιού του Δημ. υπάρχει και ένας ακόμη αυτήκοος μάρτυς των διαμειφθέντων. Ζέρβα και Γούντχαουζ στη Βίνιανη. Ζέρβα. με την πληγή του εμφυλίου πολέμου χαίνουσα. που δημιούργησαν α μ έ­ σους θετική ατμόσφο:ιρα. Για τη συνάντηση Άρη. εξαιρώντας τον Περικλή· όπως εξήγησε στον στρατηγό. Καραγιώργου. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 127 κατσάδα που άκουσε από τον αρχηγό επειδή παραπονέθηκε για τη μικρή μερίδα φαγητού. Στο ημερολόγιο του Ζέρβα. που ήταν στην Γκιώνα. συνοδευόμενος από τους Περικλή. ισότιμός του στη διοίκηση. ασφαλούς. ήταν ο πολιτι­ κός εκπρόσω πος του ΕΑΜ. Κ άποια στιγμή ο στρατηγός ζήτησε από τον Άρη να μείνουν μόνοι οι δυο τους με τον Άγγλο για να συζητήσουν. καθώς και γ ια όσα ειπώθηκαν μεταξύ τους έχουν γράψει πάλι και ο στρατη­ γός και ο Γούντχαουζ· έγραψε και ο Μάγερς. είναι εμφανής η προσπάθεια να παρουσιαστεί ο Άρης ως ανδρείκελο του ΕΑΜ. Κ ατά τους «αυτοκρατορικά» σκεπτόμενους Άγγλους. όπου συναντήθηκαν. Και. Όμως ουδείς α π ό την πολιτική οργάνωση του ΕΑΜ μπορούσε να γνωρίζει οτιδήποτε για τα αγγλικά σχέδια έο^ς εκείνη τη στιγμή.

Αυτό. δεν είναι ανάγκη να με παρακαλάς ούτε να κουράζεσαι να μου εξηγείς. Ας μην ξεχνάμε ότι. Και σε παρακαλώ. υπολογίζοντας το τμήμα των 30 με τους Νικηφόρο . Πήρε μαζί του 115 άνδρες και. άλλαι μεν βουλαί ανθρώπων άλλα δε θεός κελεύει. όταν οι άλλοι αποχωρούν . ζητάω και τη δική σου βοήθεια. σύνολο άνω των 150 ανδρών.Συναγωνιστή στρατηγέ. συν τους Καραλιβαναίους. κι όχι να γυρνά­ με στα χωριά να τρώμε τραχανά. χωρίς να ζητήσει ούτε για τα μάτια τη γνώμη του «ισότιμου» πολιτικού του: . Στη Βίνιανη ο Άρης άφησε το Αρχηγείο Ευρυτανίας με τον Ερμή και δύναμη περίπου 60 ανδρών για να διατηρείται η πολεμική φυσιο­ γνωμία του χώρου. Είμαι έτοιμος να πάρω μέρος στην επ ι­ χείρηση διαθέτοντας όσες δυνάμεις χρειάζονται. Και. . διέλευση από ορισμένα χωριά και τε­ λική συγκέντρωση όλων στο Μαυρολιθάρι στις 19 προς 20 Νοεμβρίου. 0 Άρης δέχεται να έρ­ θει μαζί μας. πολύ καλό. 0 Άρης ενημέρωσε τον Άγγλο για τους τέσσερις αλεξιπτωτιστές που είχε ήδη στείλει στην Γκιώνα. Οι βρετανικές . (Χουλιάρας) Ελευθερωτές Το δρομολόγιο που ορίζεται για τα τμήματα είναι εκκίνηση από Bi­ vi ανη στις 14 προς 15 Νοεμβρίου.. να πολεμήσουμε.Γι' αυτό βγήκαμε στα βουνά. Ευάγγελε. Ο Άγγλος δεν μιλούσε. Αλλά ακούει αυτόν τον παράξενο άνθρωπο να του λέει ήρεμος και χαμογελαστός: Είναι πολύ νωρίς να μιλάμε για τέτοια.Αλλά.128 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ 0 Ζέρβας δεν έχει αντίρρηση για την παρουσία του Περικλή και... ενώ ο Ζέρβας μέσα σε έξαψη εν­ θουσιασμού έκανε σχέδια συνεργασίας των δύο αρχηγών και της μελ­ λοντικής τους δόξας. λέει στον Γούντχαουζ. αλλά δεν είχε χάσει λέξη και είπε ευχαρι­ στημένος: . Άρη. 0 Ζέρβας ενθουσιάστηκε και τον άρπαξε εκδηλωτικότατα με τα δυο του χέρια συγχαίροντάς τον. πρόσθεσε: . ανταποδίδοντας τα καλαμπούρια του στρατηγού. που τον περιμένουν εκεί.Πελοπίδα.. αρχίζει να περιγράφει τον σκοπό της συνά­ ντησης για να καταλήξει: . Ο Άρης τον έκοψε..Άκουσες. επειδή οι δικές μου δυνάμεις δεν επαρκούν.

εξασθενημένους από την πεζοπορία ή απρόθυμους να πάνε μακρύτερα για τις «ρίψεις». Πήγαιναν οι εαμίτες στους συγχωριανούς τους να ζητήσουν τρόφιμα για τους αντάρτες και είχαν περάσει οι εδε­ σίτες πληρώνοντας. θα τσακο^θεί με την εδεσίτικη επιμελητεία που πρόσφερε χρήματα.ΑΡΗΣ. Δεν τους θεωρούν στρατό αφού σε μια δύσκολη στιγμή. που συμπορεύεται με τον ΕΔΕΣ. πετώντας τα όπλα. [.Ζέρβα· αγνοούν επίσης ότι ο Άρης δεν έχει λόγο να «καθυστερεί» αφού με το τμήμα του στρατηγού έστειλε τον Θάνο με 45 άνδρες. οξύθυμος όπως ήταν.. γράφει για τμήμα μόλις 12 ενόπλων στην ουσία πρόκειται για έξι εφτά άνδρες. που γνώριζαν την περιοχή και τους ντόπιους εαμίτες. Στην Αγία Τριάδα ο Θάνος. (Ζαούσης) Μάλλον αγνοούν την προηγηθείσα συμφωνία Άρη . Ο Ζέρβας πάλι τους διαψεύδει. . ενώ αυτός βασιζόταν στην κινη­ τοποίηση των οργανω μένοι. μπορούν να υποδυθούν τους χωρικούς. ο Άγγλος ταγματάρχης είναι εμφανέστατα με το μέρος τους και ο ΕΔΕΣ διαθέτει χρήματα για να αγοράζει τις προμήθειες που του χρειάζο­ νται.] Στο τέλος η απόσταση πορείας της ομάδας του ΕΛΑΣ από την άλλη του ΕΔΕΣ και του Γού­ ντχαουζ έφτασε τις 24 ώρες!». που οι εδεσίτες θεωρούν ότι επαιτεί από τους χωρικούς. Έ νας στρατηγός στο Βουνό δεν είναι μικρό πράγμα· εντυ­ πωσιάζονται και οι κάτοικοι των χωρίον που περνάνε. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 129 αλχημείες θέλουν και τον Ζέρβα να αφήνει οπισθοφυλακή· κατά τον Μάγερς 100 άνδρες· κατά τον Γούντχαουζ 60 και κ α τ’ άλλους ακόμη πιο απίθανους αριθμούς. Οι ελασίτες μέμφονται τους εδεσίτες γιατί κρύβουν τα φισεκλίκια και τον οπλισμό τους κάτω από πολιτικά ρούχα και είναι ξυρισμένοι.. Για αυτό το τελευταίο ζήτημα θα δημιουργηθούν αρκετές προστριβές μεταξύ των τμημάτων. Τους αδικούν όμως γιατί όντως οι περισ­ σότεροι είναι χο^ρικοί που κατόρθωσε να επιστρατεύσει ο στρατηγός μόλις την τελευταία στιγμή· ούτε να ορκιστούν δεν έχουν προλάβει. Εξετάζουν οι μεν τους δε και κάθε σημείο διά­ φορους του άλλου τον κάνει αυτομάτως υποδεέστερο. Η ατμόσφαιρα ανάμεσα στους άνδρες των δύο οργανώσεων δεν εί­ ναι η καλύτερη δυνατή. Αρπάχτηκε ο Θάνος με τους επιμελητές του Ζέρ­ βα και. Η συμφωνημένη 24ωρη απόσταση μεταξύ των δύο τμημάτων για λόγους ασφαλείας και για τη διευκόλυνση του επισιτισμού από τα χω ­ ριά παρουσιάζεται από κάποιους καλοθελητές ως κωλυσιεργία του αρχηγού: «Ο Άρης άρχισε να βραδυπορεί. Οι εδεσίτες θεωρούν ότι υπερέχουν τοον ελασιτών ως προς τον αρ­ χηγό τους. Επιπλέον. σε αντίθεση με τον ΕΛΑΣ. τα λεκτικά σκάγια πήραν και τον ανίδεο στρατηγό.

παλιάνθρωπε. Δεν σέβεσαι ούτε ιερό ούτε όσιο. αλλά δεν αναλαμβάνουμε κα­ μιά υποχρέωση απέναντι σε κο:νέναν από αυτούς.Θα σε ξεκοιλιάσω. που σταθμεύουν.] Εις όλα τα χωριό: της περιοχής. τον Μπράλον. τρίτος ο Περικλής. και ο Θάνος του έκοψε τη μύτη με τα δόντια. τσίπουρο και κρασί. ένας προδότης. [. δεύτερος ο Άρης να τον κρατάει.. παρά τη μυ­ στικότητα που προσπαθήσαμε να κρατήσωμε. την Γραβιάν. Ούτε για τώρα ού­ τε για το μέλλον μετά την απελευθέρωση. εξηγώντας την παρουσία των Άγγλων στη χώρα.130 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Στο Γαρδίκι ο κόσμος περίμενε τους αντάρτες στην πλατεία για να τους περιποιηθεί με μεζέδες. Στην Κολοκυθιά. Μέχρι όργανα έφε­ ραν και στήθηκε χορός· μπροστά ο Ζέρβας. ακόμη και τα παιδιά εγνώριζαν τι σχεδιάζαμε να κάμουμε. Ωστόσο ούτε ένας ευρέθηκε ο οποίος από επιπολαιότητα έστω να μιλήσει διά την π α ­ . Στο Μαυρολιθάρι δημιουργείται ένα πραγματικό επεισόδιο με τον Ζέρβα όταν κάποιος χωρικός δεν δέχτηκε να φιλοξενήσει αντάρτες στο σπίτι του* ο στρατηγός τράβηξε το μαχαίρι του και του χύθηκε φωνάζοντας: . Είναι μία ακόμη προσπάθεια του στρατηγού να εμφανιστεί ο ΕΛΑΣ σαν στίφη αιμοδιψών δολοφονούν* οι εκατέρωθεν αγριότητες του Εμφυλίου διευκολύνουν την κηλίδωση και της Αντίστασης. Αυτό το μεμονωμένο συμβάν δεν είναι καθόλου χαρακτηριστικό της ανταπόκρισης των ορεσίβιων. ο Ζέρ­ βας και μετά ο Γούντχαουζ. καταδικάζεται σε θάνατο και χρειάστηκε. γράφει ο Ζέρβας.. Χωρικοί ανεβοκατέβαιναν καθη­ μερινώς εις την Λαμίαν. είπε: -Ή ρ θ α μ ε να σας ελευθεριάσουμε. Ο Άρης δεν το άφησε να περάσει ασχολίαστο* δευτερολόγησε αμέ­ σως διευκρινίζοντας: . ΓΓ αυτό πήραμε τα όπλα και μας βλέπετε εδώ. τέταρτος ο Γούντχαουζ και πίσω πιασμέ­ νοι στον χορό αντάρτες και χωρικοί* τραβήχτηκε και μια αναμνηστική φωτογραφία του χορού. Ο κανιβαλισμός που περιγράφει δεν συνέβη ποτέ και το επιβεβαιώνουν οι παρόντες εδεσίτες και ρητά ο Πυρομάγλου. Στους κατοίκους μίλησαν ο Άρης. ο οποίος. ο Καλαμπούρας. να επέμβει ο ίδιος για την κανονική εκτέλεσή του με τυφεκισμό γιατί όρμησαν πάνω του με μαχαίρια οι ελασέτες. Στο Κυριακοχώρι η αντίθεση μεταξύ των δύο οργανώσεων δείχνει το πραγματικό της πρόσωπο. Ο στρατηγός το διευκρινίζει: «Αρκεί να αναφέρω ένα γεγονός διά να αντιληφθεί ο καθείς όλον το μεγαλείον των Ρουμελιωτών.Οι Έλληνες θα ελευθερωθούμε μόνοι μας. Δεχόμαστε τη βοήθεια το^ν Συμμάχων στον κοινό αγώνα και τους βοηθάμε κι εμείς. που διασώθηκε.

τραβώντας το πιστόλι του.Ζέρβας (γράφει ο πρώτος): «Εκείνο το απόγευμα. και αιματηρή. 19 No- . αλλά και τον Ζέρβα και τους Βρετανούς για το ποιος άρχει στα βουνά και ποιος α π ο φ α ­ σίζει. προπαντός. μέγας ζωοκλέ­ φτης και αμετανόητος ληστής π α ρ ά τις προσπάθειες για συνετισμό του. Ήδη έχουν ενσωματωθεί στο κυρίως τμήμα του αρχηγού οι Καραλιβαναίοι και το τμήμα υπό τους Νικηφόρο . που πληροφορήθηκε τη δημόσια εκτέλεση.ΑΡΗΣ. που συνο­ δέυσαν τους αλεξιπτωτιστές στην Γκι<ύνο:. θεατρική πράξη. απευθύνεται στους συγκεντρωμένους χωρικούς και αντάρτες: Ακούστε όλοι. 0 πυροβολισμός που γκρεμίζει τον Μασαβέτα είναι ένα μήνυμα με παραλήπτες τους χωρικούς και τους αντάρτες. Οι αρχηγοί συστήνονται μεταξύ τους: Μάγερς . δεν την επικρίνει* «ήταν μια σκληρή πειθαρχία. Οι χωρικοί της Ρούμε­ λης: αυτοί είναι. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 131 ρουσία μας. Σε αυτές τις αντιθέσεις. Είναι γνωστό και από τον Γούντχαουζ το περιστατικό της για γιά ς που έστειλε εσπευσμένα τα δύο ανήλικα εγγόνια της να «μάσουν» τα πρόβατα από την πλα γιά γιατί την επόμενη νύχτα οι αντάρτες θα «ρίξ'νι του γ ιφ ύ ρ ’». Στην Καστριώτισσα έχει συλληφθεί ο Ν. 0 Άρης διατάζει να τον στήσουν στον τοίχο του σχολείου και. όπου ήρθαν στις 20 Νοεμ­ βρίου. οι ήρωες του Γοργοποτάμου». Θα μάθουμε να τρέχει το μέλι από τα μουστάκια μας και να μην το γλείφουμε γιατί θα ’ναι ξένο. Μ νήματα 0 Άρης δεν ανέβηκε στη σπηλιά της Στρώμης για να συναντήσει τον Μάγερς όπως έκανε ο Ζέρβας* έμεινε με το τμήμα του και τους περίμενε να κατέβουν στο Μαυρολιθάρι.τι θα πάθει αυτός τώρα θα το παθαίνουν όσοι απλώνουν χέρι σε ξένα πράγματα. Ο συνταγματάρχης Μάγερς. τους ανταγωνισμούς και τις προσπάθειες δημιουργίας εντυπώσεων ότι κάτι άλλαξε με την παρουσία του στρα­ τηγού και των Βρετανών αξιωματικών στο Βουνό δίνει σε λίγες ημέ­ ρες οριστικό τέλος ο Αρης με μια νέα. να καταδώσει το μεγάλο μυστικό. Μασαβέτας. Ό.Πελοπίδα. αλλά και η μόνη που θα μπορούσε να βγάλει τους απλούς εκείνους ανθρώπους από τον λήθαργο που τους είχε βυθίσει η φασιστική κατοχή και να βοηθήσει αποτελεσματικά στο δυνάμωμα της ενεργητικής αντίστασης εναντίον του εχθρού».

Στο διάστημα που ο Μάγερς περίμενε στη σπηλιά.132 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ εμβρίου. σταθμεύοντας στην τοποθεσία Πριό­ νι του Χονδρογιάννη. Ό μως το τόλμημα είναι μεγάλο. 3. 0 Άρης όμως έμεινε σοβαρός και αγέλαστος.Άρης (γράφει ο Ζέρβας): «Τον παρουσίασα εις τονΈ ντι. μελετάται και βελτιώνεται συνεχούς. γίνονται νέες αναγνωρίσεις της τοποθεσίας. Με φίλησε θερμά κι από τα δυο μου μά­ γουλα. Την επομένη της συνάντησης των αρχηγοόν. Η τελετή έγινε εις ένα από τα καφενεία του χωριού. Του ανταπέδωσα άφοβα τα φιλιά του». Η συνολική δύναμή μου ανήρχετο τώρα εις 50 άνδρας ακριβούς». Από τη Βρετανική Αποστο­ λή θα συμμετάσχουν όλοι πλην των τριών ασυρματιστών. συνοδευόμενος από μια μικρή σωματοφυλακή. με επισκέφθηκε στη σπηλιά μας. πρώ τα από μια μεικτή ομάδα στελεχών του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ και στη συνέχεια από τους δύο αρχηγούς· το αρχικό σχέδιο της επιχείρησης. . σχεδόν σκυθρο^πός. βρίσκονται στη θέση Πλακωτό. 50 άνδρες. το βράδυ της επίθεσης.π. Μάγερς . Η δ ύ ­ ναμη που θα διαθέσει ο ΕΑΑΣ είναι 150.3 Αυτή είναι η δύναμη του ΕΔΕΣ. Ό. που τώρα είχαν γένια.2 Στο Μαυρολιθάρι ο Ζέρβας βρίσκει χρόνο να ασχοληθεί με τους εσπευσμένα στρατολογηθέντες άνδρες του· «εις τας είκοσι Νοεμβρίου εις το Μαυρολιθάρι παρουσία του Μάγερς και των συντρόφων του. Δεν είπε ούτε έναν θερ­ μό λόγο εις τον Άγγλον συνταγματάρχην». ώρκισα επισήμως τους αντάρτες μου εις τον ΕΔΕΣ. στις 21 Νοεμ­ βρίου. μεταφέρονται τα υλικά με ζώα όσο γίνεται πιο κοντά στον στόχο· εκπαιδεύονται βιαστικά οι αντάρτες. Σε αυτές τις πέντε ημέρες.12.1949. εξέτασε τις τρεις γέφυρες-στόχους και αποφάσισε να ανατινάξουν τη γέφ υρα του Γοργοπόταμου. που ως ανα­ ντικατάστατοι δεν θεωρήθηκε φρόνιμο να διακινδυνεύσουν. ο Ζέρβας. που με μι­ κρά διαλείμματα χιονίζει διαρκώς. Είναι η πρώτη φορά που οι αντάρτες-χωρικοί θα επιχειρήσουν νυ­ χτερινή προσβολή οχυρο^μένης τοποθεσίας με αντικειμενικό σκοπό την κατάληψη και τη διατήρησή της γ ια περίπου τέσσερις ώρες· τόσο χρό­ νο υπολογίζουν οι σαμποτέρ ότι χρειάζονται για την ανατίναξη. Αχρόπολις. θα μετακινηθούν στην Καστριώτισσα· στις 23 του μήνα θα πλη­ σιάσουν περισσότερο στη γέφυρα. το οποίο έχει καταστρώσει ο Μάγερς. 30. και στις 25 Νοεμβρίου. ο οποίος τον εχαιρέτησε με πολλή εγκαρδιότητα. και με αυτή θα συμμετάσχει στην επιχείρηση π α ρ ά τα όσα διαφορετικά γράφονται. Πρό­ κειται για επιχείρηση η οποία στους σύγχρονους στρατούς απαιτού2.

1982. εκείνος τους προσγειώνει στην πραγματικότητα* όπο^ς γράφει ο Γούντχαουζ: « 0 ρεαλισμός του Άρη ήταν εξαιρετικά πολύτιμος. πρά γμα ιδιαί­ τερα σκληρό με τον καιρό που έκανε. Ακρόπολίς. αλλά φονικές σφαίρες. δεν θα υπήρχαν π ια αντάρτες: θα σκόρπιζαν στους τέσσερις ανέμους». Υπήρχε άφθονος ενθουσιασμός. εξοπλισμένοι». Ό ταν οι Βρετανοί αξιωματικοί συζητάνε με τον αρχηγό του ΕΛΑΣ τις ανησυχίες τους. αλλά λίγη εμ π ει­ ρία γ ια να βασιστεί κανείς σε αυτήν». περνούσαν από τα μαρτίνια και τα μάουζερ όλων των τύπων και διαμετρημάτων.π. Οι δικές μας μπότες ήταν μου­ σκεμένες α π ' το χιόνι και τα πόδια μας βρεγμένα και παγωμένα. Οι άντρες του Ζέρβα. . Έ νας δυο είχαν από τα δικά μας Λι-Ένφιλντ. που έριχναν παμπάλαιες. ήταν λίγο μεγαλύτεροι σε ηλικία (τουλάχιστον δεν ήταν νε­ αρά παιδιά) και ήταν καλύτερα. Άξεστα απάντησε πως. (Δημητρίου. [. 4.7. αν η πρώτη επίθεση αποτύχαινε. Ό . πολλοί βάδιζαν κυριολεκτικά ξυπόλυτοι.ΑΡΗΣ. του εξηγή­ σαμε πως.. Αντάρτης) Αν όμως τους οδηγήσει σε αποτυχία ή σε μια ήττα με πολλούς νεκρούς. Ο Γούντχαουζ είναι πολύ ανήσυχος: «Παρατηρούσα με αγωνία τους νεαρούς αντάρτες καθώς γρήγορα προχωρούσαν στις δυο μέρες της εκπαιδεύσεώ ς τους. αν όχι πο?νύ καλύτερα. και έφταναν μέχρι το ελληνικό μάνλιχερ.5 0 ρεαλισμός του Άρη αγγίζει το κόκαλο. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩ Ν ΑΤΑΚΤΩΝ νται ειδικές δυνάμεις (κομάντο) με ειδική ψυχοσωματική προετοιμα­ σία και ανάλογο οπλισμό· και πάλι θεωρείται εξαιρετικά δύσκολη. αν αποτυχαίναμε στην πρώτη απόπειρα. σε αυτό το 7τρώτο δ ιά ­ στημα του αγώνα. 5.] Όταν ο Μάγερς και εγοί> τον ενημερώσαμε. οι δια τα γές μας ήταν να προσπαθήσουμε πάλι την επομένη νύκτα γιατί ο εχθρός ποτέ δεν θα περίμενε αντάρτες να είναι τόσο ορμητικοί και έτσι θα είχαμε το πλεονέκτημα του αιφνιδιασμού. τίποτα πια δεν θα είναι όπως πριν* ούτε ο αρχηγός στο βάθρο του. Τα τουφέκια τους άρχιζαν από γκράδες. 0 συνεκτικός ιστός το:>ν απλών ανταρτών. είναι το είδωλο του αρχηγού* «οι αντάρτες και οι χωρικοί ένιωθαν αυτόματα μαζί του ότι δεν υπήρχε λόγος να δισ τά­ σουν για τίποτα». τα απερίγραπτα ρούχα τους ήταν στο μεγαλύτερο μέρος τους κουρελιασμένα.. όπλα ηλικίας εξήντα χρόνων. που ανήκαν στον ΕΔΕΣ. 17. αλλά τουλάχιστον είχαμε μπότες. Η σκέψη ήταν χαρακτηριστικά τυ ­ πική του Κεμπλ.4 0 λοχαγός των καταδρομών Ντένις Χάμσον μάλλον δεν χάρηκε όταν αντίκρισε τους αντάρτες του ΕΛΑΣ: « 0 οπλισμός τους προκαλούσε κα­ τάπληξη. αλλά δεν εντυπώσιασε τον Άρη.

λίγα άσπρα λουλούδια στον τάφο μου.Μη. ανάσανε ο στρατηγός. συναγωνιστή στρατηγέ. κοροΐδεψε... λέει ο στρατηγός και ρωτάει με τη σειρά του τον Μάγερς τι δώ ­ ρο θέλει εκείνος. ιταλικά. ο Ζέρβας κάθεται κοντά σε μια φωτιά με αντάρτες και των δύο οργα­ νώσεων.Δε λαθεύει ο Θύμιος. 0 Μ πάφας πήρε το κόκαλο και το εξέταζε με εμβρίθεια στην ανα­ λαμπή της φωτιάς· αδημονία κυρίευσε τους γύρω του. Κ άποια στιγμή πάει να πετάξει ένα κόκαλο από το πρόχει­ ρο δείπνο του. λίγες ώρες πριν ξεκινήσουν για τη γέφυρα. Κ ατά το σούρουπο. και η επαναλαμβανόμενη διαβεβαίωση ότι «εμείς δεν θα χωρίσουμε ποτέ». και ο Θύμιος Μ πάφας τον σταματάει: . λέει πένθιμα ο Μ πάφας παραλύοντας όσους τον ακούνε. .Τι λες? βρε παιδί μου Θύμιο! Και βγαίνουν αληθινά αυτά. στρατηγέ μου. Θύμιο παιδί μου.. Έ λα και μας έκοψε τη χολή ο Θύμιος. είναι πλάτη.Έλα. . . . Ιταλικά είναι τα μνήματα. Νύχτα έπεσε και δε διάβασε καλά. τον Θύμιο. Κάτι κλαριά σπάσανε πίσω τους και ακούστηκε ειρωνική η φωνή του Άρη: . εξορκίζοντας την προσο^πική του αγωνία. στρατηγέ μου. . αδερφέ μου Άρη.Να τηλεγραφήσετε στον Αλεξάντερ να μας στείλει δυο κάσες ου­ ίσκι. . Ο Μ πάφας κούνησε σκεπτικός την κεφάλα του.Μην ακούς. ρώτησε ανυπόμονα ο στρατηγός.Στρατηγέ μου. Τα λυτρωτικά γέλια των ανταρτών διαλύουν τη φορτισμένη ατμό­ σφαιρα.Λοιπόν.134 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Το ρίγος για το επικείμενο εγχείρημα έχει διαπεράσει τους πάντες· ο έμπειρος και φλεγματικός συνταγματάρχης Μάγερς. α π α ν τά ­ ει μελαγχολικά ο συνταγματάρχης. . πολ­ λά μνήματα δείχνει η πλάτη!. Η παραδοσια­ κή δεισιδαιμονία των ανθρώπων της υπαίθρου φούντωσε· κανείς δεν μιλούσε περιμένοντας τον χρησμό. Θα το δεις! Μνήματα. «Α δερφέ μου Άρη» ήταν η μόνιμη προσφώνηση του στρατηγού προς τον αρχηγό. η πλάτη δεν είναι καλή. Δώ’ μου να τη διαβάσω. ρωτάει τον Ζέρβα τι δώρο θέλει αν πετύχει η καταδρομή. . ο Θεός να με βγάλει ψεύτη.Αν αποτύχουμε.

ΑΡΗΣ. Γενική εφεδρεία στη διάθεση της διοίκησης ορίζει 30 άνδρες του ΕΛΑΣ με αρχηγό τον Νικηφόρο. Μια άλλη Ιδμελής ομάδα ελασιτών με αρχηγό τον Χρυσιώτη. αλλά χωρίς συρματοπλέγματα ή άλλη οχύρωση. με αρχηγούς η μία τον Διαμαντή και η άλλη τον Ηρα­ κλή. που φυλάσσεται από 30 Ιταλούς και όπου είναι εγκατεστημένα δύο δίκαννα αντιαεροπορικά ικανά να βάλουν και κατά επίγειων στόχων. με βάση το κατασκευαστικό σχέδιο της γέφυρας. Στο νότιο βάθρο της γέφυρας. και επ ιτόπια αναγνώριση του στόχου. Γκέκα. π. Το κυρίως έργο. θα αποκλείσουν την αποστολή ιταλικών ενισχύσεων με τρένο. Καραλίβανο. Στο βόρειο βάθρο της γέφυρας. εφοδιασμένη με μπιτόνια βενζίνης. Δηλαδή τέσσερις ομάδες των 15 ανδρών με επικεφαλής τούς Κεραυνό. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ Α ΤΑΚΤΩΝ 135 Ώ ρ α μηδέν Το αρχικό σχέδιο της επιχείρησης το κατέστρωσε ο Μάγερς όσο περίμενε στη σπηλιά της Στρώμης. Δύο ομάδες του ΕΛΑΣ με 15 ανδρες η καθεμία και από έναν Βρε­ τανό σαμποτέρ. και εν συνε­ χεία να κόψει τον δρόμο υποχώρησης των Ιταλών. το πλέον επικίνδυνο. περίπου 40 αντάρτες του ΕΔΕΣ με επικεφαλής τον μό­ νιμο ανθυπολοχαγό Σωτήρη Παπαχρήστου. με φρουρά 80 Ιταλών και πλήρη οχύρωση (ανεπτυγμένα συρματοπλέγματα. που υπαγόρευσε ο ίδιος στον υπασπιστή του Κωστούλα λίγες ο5ρες πριν επιτεθούν. θα . Σε ό. την υπονόμευση και την ανατίναξη της γέφυρας. Τους ελασίτες θα: τους ακολουθήσει έως ένα σημείο ο υπασ πισ τή ς του στρατηγού Μιχάλης Μυριδάκης με εφ τά οχτώ αντάρτες του ΕΔΕΣ για να εξουδετερώσει ενδεχόμενη μη επίσημασμένη αντίσταση του εχθρού. Το σχέδιο για την επίθεση και για την εξουδετέρωση της ιταλικής άμυνας έχει υποστεί αναπροσαρμογές από τους Άρη και Ζέρβα· αλλά η τελική του μορφή διατυπώθηκε από τον Άρη στη Διαταγή Επιχείρη­ σης. φαίνεται σωστό και ούτε είχε άλλος τις γνώσεις να το κρίνει ή να παρέμβει* έχει εκπονηθεί από έναν συ­ νταγματάρχη του Μηχανικού ειδικευμένο στις καταστροφές. θα υπονομεύσουν τη σιδηροδρομική γραμμή. επικοίνα)νούντα ορύγματα και δύο πολυβολεία από μπετόν αρμέ) στέλνει 60 αντάρτες του ΕΛΑΣ με αρχηγό τον Κωστούλα. ένα χιλιόμετρο π ε ­ ρίπου προς Νότον και ένα χιλιόμετρο προς Βορράν· έτσι. θα αναλάβει την καταστροφή της ξύλινης οδικής γέφυρας του ποταμού αν εμφανιστούν από εκεί ενισχύσεις των Ιταλών.τι αφορά την ανατίναξη. το οποίο έφερε μαζί του. κρυμμένο πολυβολείο. Νικηταρά.χ.

Ώ ρα μηδέν (έναρξης): 23. «τα παιδιά είναι σκιαγμένα». Σε αυτό το σημείο υπήρξε μια μικρή διαφωνία με τον Ζέρβα. Την πρώτη διαμαρτυρήθηκε γιατί τον ανέφερε ως συνταγματάρχη. Ο Άρης ξαφνιάστηκε: . όπου κυριαρχούν η ορμητικότητα και ο ενθουσιασμός.Να το πιστέψω. Όμως ο Άρης ξέρει να ανά­ . συμφωνούν και οι Μάγερς . μειοψηφώντας απέναντι σ’ εμένα και στον Άρη. ο αρχηγός έδωσε εντολή στον Κωστούλα να τους τη διαβάσει.Ό πω ς θες. και ο Άρης το διόρ­ θωσε σε στρατηγό* τη δεύτερη. αφήνοντας έτσι το περιθώριο μιας ώρας». Από τα τμήματα του ΕΛΑΣ που είναι έτοιμα να ξεκινήσουν. .Δεν υπήρχε τίποτα καλύτερο να μου αναθέσεις. . ο αρ­ χηγός δεν κρύβει τη δυσκολία της επιχείρησης και ας του έχει ψιθυρί­ σει ο Θάνος.Πολύ καλό!. που ήθελε ώρα έναρξης 22. απόρησε ο στρατηγός. «αλλά. υπολογίζει και προβλέπει μεθοδικά. Δεν το ξέρεις πως οι μάχες κερδίζονται με τις εφεδρείες. .Μόνο ένα τέταρτο!. όταν ο Άρης έδωσε προθεσμία εξουδετέρωσης των φρουρών 15 λεπτά. με φρόνηση έμπει­ ρου επαγγελματία. Μόνο ο Νικηφόρος έδειξε δυσαρεστημένος και μετά παραπονέθηκε ιδιαιτέρως στον αρχηγό: .136 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ το αναλάβουν οι Βρετανοί σαμποτέρ επιχουρούμενοι από λίγους εκ­ παιδευμένους άνδρες του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ. Κανείς δεν είχε να προσθέσει ή να αλ­ λάξει κάτι παρά τις εκ των υστέρων διεκδικήσεις της πατρότητας του σχεδίου.. Είναι σχεδόν εξωπραγματική η οργάνωση της σκέψης και η ψυ­ χραιμία αυτού του ανθρώπου* αντί για το σύνηθες σε τέτοιες επιδρο­ μές ατάκτων. δέχτηκε στις 11. .00.. -Ή σ ο υ ν έξοχος! Μπράβο!. να ρίξει όλες του τις δυνάμεις εναντίον των εχθρικών στόχων στον υπέρ πάντων αγώνα. τον συγχαίρει ο στρατηγός. . ο Ζέρβας τον διέ­ κοψε δύο φορές. απάντησε ξερά ο Άρης και συνέχισε χωρίς να το αλλάξει. είπε εκείνος πονηρά.Κρίμα που είσαι και αξιωματικός.Μετά το τέταρτο αρχίζουμε να χάνουμε.Γούντχαουζ. προκαλώντας τη γενική θυμηδία. Όταν η διαταγή ολοκληρώθηκε. Εκτός κι αν έχεις τόση εμπι­ στοσύνη στο τμήμα του στρατηγού. όπως λέει ο Μάγερς.00. Γενικός αρχηγός της επιχείρησης ορίστηκε ο στρατηγός. Κατά την υπαγόρευση της διαταγής από τον Άρη.

Μια κραυγή από δεκάδες στόματα του απάντησε.ΑΡΗΣ. Ανέλυε την αποστολή της κά­ θε ομάδας κάνοντας εύθυμα σχόλια. (Δημητρίου. ένα χι­ λιόμετρο μπροστά από το νότιο βάθρο της γέφυρας. κατευθυνόμενες προς τις δικές τους θέσεις. Τι λέτε. Κανένας δεν κουνήθηκε και εκείνος άρχισε ως συνήθως τα καλα­ μπούρια· πολύ είχε κρατηθεί σοβαρός. Ελάχιστα λεπτά. .Συναγωνιστές! Έγινε ησυχία. Οι άλλες ομάδες τον ακολουθούν για λίγο και μία μία αποκόπτονται. Στον Σταθμό Διοίκησης όλων τα μάτια είναι καρφωμένα στα ρολόγια. Η ανατίναξη όμως είναι για το συμφέρον και του συμμα­ χικού αγώνα και του ελληνικού. Προ^τος ξεκινάει ο Διαμαντής με την ομάδα του· έχει να διανύσει τη μεγαλύτερη απόσταση για να είναι στις 11 στη θέση του. Οι οδηγίες του. Τον αποδεσμεύω από τον όρκο του. πέντε ή έξι.Όποιος θέλει. πού τις βρίσκει και σου τις ξυπνάει μέσα σου τόσες πηγές δύναμης και ετοιμότητας».Μπορεί να έχουμε θυσίες. . μετά τις 11 αντιβουίζει ο τόπος από τα πρώτα πυρά τοον ανταρτο^ν και τα απαντητικά των Ιταλοον. που θ' ανηφορίζουμε ξανά αυτή την πλαγιά. «Τι περίεργο μ* αυτόν τον άν­ θρωπο. Αντάρτης) Τελειώνοντας. φώναξε: . μπορεί να βγει από τη γραμμή άφοβα. Κι αν ακόμα είναι να ζήσουνε μετά μόνο πέντε άντρες. Μετά . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 137 βει στον καθένα προσωπικά τη φλόγα· « α π ' όλα τα μεγάλα συναι­ σθήματα που γεμίζουν την καρδιά του ανθρο^που στη ζωηρή προσπά­ θεια της μάχης. επιμένει ο Άρης. τελειοομένη τη δουλειά. Μου δίνετε το λόγο σας. Και λίγο αργότερα οι αντάρτες φιλιούνται και αποχαιρετιούνται πριν ακολουθήσουν στο σκοτάδι τους ντόπιους οδηγούς τους. (Clausewitz) . η επιχείρηση πρέπει να γίνει. πρέπει να αναγνωρίσουμε πως κανένα δεν είναι τόσο ισχυρό και τόσο σταθερό όσο η φιλοδοξία της τιμής και της δόξας». και θυσίες μεγάλες. σαν να έκοβαν ένα ένα όλα τα εμπόδια και τη θεωρούσες έτοιμη. τους ξεκαθαρίζει ο αρχηγός. Τον άκουγες κι αισθανό­ σουν να σε πλημμυρίζει άνεση κι ευγνωμοσύνη. του απαντάνε.Θα την κάνουμε. . να ’χουμε όλοι το κεφάλι ψηλά.Θέλω το πρωί.

(Myers) Ο Άρης αναλαμβάνει πρωτοβουλία* «όλες οι καταστροφές και οι απώλειες μπορούν να επανορθωθούν χάρη σε ξεκούραστες εφεδρείες». Η προσω πι­ κή του γενναιότητα. Πάρτε την εφ ε­ δρεία και σε είκοσι λεπτά να έχετε τελειώσει με το γεφύρι. που τους είχε ακολουθήσει και επέστρεψε στον Σταθμό Διοίκησης. που επιτίθεται ο Κωστούλας. του λέ­ ει δείχνοντας τον ασυγκράτητο Νικηφόρο. φωνάζει. Στο βόρειο βάθρο η αντάρτικη επίθεση εκδηλώθηκε με ένα δυο λε­ π τά καθυστέρηση· η αποτυχία αιφνιδιασμού είναι σημαντικότατο στοι­ χείο υπέρ των αμυνόμενων. (Clausewitz) . συνεχίζει να μάχεται.. ταμπουρωμένος στη θέ­ ση του. όταν σιγά σιγά αραιώνουν και σταματάνε. δεν μπόρεσαν να αντιμετωπίσουν το έντονο πυρ και αναγκά­ στηκαν να υποχωρήσουν σε ένα άλλο σημείο κάλυψης». θάνο. τραβάτε τον κατήφορο και κάντε τη δουλειά σας. στρατηγέ. Ο Άρης στον Σταθμό Διοίκησης. Η ανταλλαγή πυρών διαρκεί πάνοό από 30 λεπτά και. Φύγετε! Καθησυχάζει και τον φαρμακωμένο Ζέρβα: . Στον Σταθμό Διοί­ κησης φτάνει ασθμ αίνων ο διοικητής του τμήματος ανθυπολοχαγός Παπαχρήστου να αναφέρει στον στρατηγό την αποτυχία.Μη δίνετε σημασία στις ντουφεκιές. που δεν ήταν συνηθισμένοι σε τέτοιας μορφής επ ι­ χείρηση. Ο παλαβός θα τα καταφέρει. Δεν χρειάζεται να τους το ξαναπεί. λέει στα συνεργεία των σαμποτέρ να κατέβουν στη χα ­ ράδρα: . Και σε λίγο το επιβεβαιώνει ο λαχανιασμένος Θάνος. Με την ελασίτικη εφεδρεία ξαναρίχνονται στη μάχη οι δύο εδεσίτες ανθυπολοχαγοί Παπαχρήστου και Πετροπουλάκης και μερικοί από τους οπισθοχο^ρήσαντες εδεσίτες· μαζί τους και ο Πυρομάγλου. Πελοπίδα!. όσο και του ανθυπολοχαγού Πετροπουλάκη. βέβαιος για την κατάληψη και του νότιου βάθρου.Νικηφόρε. που. . «Οι αντάρτες. Μην περιμένετε τη φωτοβολίδα. καμιά φωτοβο­ λίδα δεν αναγγέλλει την κατάληψη του φυλακίου. αλλιώς μη γυρίσετε. εί­ ναι πέρα από κάθε αμφισβήτηση· όμως οι επιστρατευθέντες από τον ΕΔΕΣ χωρικοί τρόμαξαν με τα πρώ τα ιταλικά πυρά και οπισθοχώρη­ σα ν· εκτός του π α π α -Σ π ύ ρ ο υ Ζαφείρη. εκτινάσσεται η φωτοβολίδα-σινιάλο ότι το δυσκολότερο επετεύχθη.. Περικλή. από το νότιο βάθρο. Όποιος κάνει πίσω.138 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ από ένα τέταρτο περίπου.Μην ανησυχείς. Το βό­ ρειο βάθρο σε λίγο θα πέσει στα χέρια τους και αμέσως μετά ο Νικη­ φόρος θα στρέψει το τμήμα του εναντίον των ιταλικών ενισχύσεων που έρχονται με τρένο από το Αειανοκλάδι. εκτέλεση επιτόπου.

με πρώτο και καλύτερο από όλους τον Έντι». που μπήκε στο αγριεμένο π ο ­ τάμι βαλλόμενος κατευθείαν από ένα ιταλικό πολυβόλο. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 139 «Αψηφώντας και αυτήν ακόμη την έκβαση της μάχης που εξελίσ­ σεται στο σημείο αυτό. χρησιμοποιώντας σαν μοχλό το τουφέκι του. κολλάνε τις μαγνητικές χελώνες στη βάση της γέφυρας ατάραχοι και ανεπηρέαστοι. Τις άκουσαν οι κατακτητές στην Αθήνα και. Ούτε για τον Θεοχάρη και τον Φυσέκη. Τις άκουσαν στο Κ άι­ ρο. που ξενύχταγε με τα μάτια καρφωμένα στο ρολόι του. κόντεψε να ξεπατοόσει τα συρματοπλέγματα των Ιταλοόν για να εισχωρήσουν. Τις άκουσε όλη η Λαμία και ο ειδοποιημένος Γιαταγάνας. Οι δύο εκρήξεις που γκρέμισαν τη γέφυρα του Γοργοπόταμου ακούστηκαν πολύ μακριά. «το BBC είχε εντολές.ΑΡΗΣ. και ο ραδιοφωνικός σταθμός του Λονδίνου εκθείαζε τους Βρετα­ νούς σαμποτέρ και τις «δυνάμεις Ελλήνων ανταρτών υπό τον στρα­ τηγόν Ζέρβα». Για τον ασυγκράτητο Καραλίβανο. να αναφέρει μονάχα τον Ζέρβα». που περάσανε τρέχοντας σαν ακροβάτες πάνω στις βρεγμένες ράγες της γέφυρας με το βάρα­ θρο να χαίνει αποκάτο^ και τους Ιταλούς να γαζώνουν τρελαμένοι τους δαίμονες που χύνονταν άτρωτοι καταπάνω τους. Αντίσταση) Μνημείο Έ ν α σύγχρονο μνημείο κακοήθειας και μισαλλοδοξίας θα αποτελούσε ασφαλώς η συγκέντρωση όσων γράφτηκαν ή ειπώθηκαν δημό­ σια όλα αυτά τα χρόνια για τον Γοργοπόταμο. ακούστηκε τίποτα. διηγείται ο Κωστούλας για τους Βρετανούς κομάντο. δείχνοντας -π ρ έ π ε ι να το π ο ύ­ μ ε .πραγματικό ηρωισμό. Ούτε για τον χεροδύναμο Νικηταρά. και από την ελληνική κυβέρνηση. που όρμησε μέσα στο ιτα­ λικό φυλάκιο και του έσπασαν με μια κοντακιά τα δόντια. που δεν περίμενε τις βρετανικές ψαλίδες. αλλά όρθιος. Εκτός της ερμηνεύσιμης ως έναν βαθμό αντιπαλότητας των πολε­ μιστών των δύο οργανώσεων. Ούτε για τον Κεραυνό. που συνοψίζεται στους απλοϊκούς αφορισμούς: όλοι ανεξαιρέτως οι εδεσίτες δείλιασαν και δεν πολέμησαν . επικήρυξαν «αντί 100 εκατομμυρίων δραχμών τον αρχιλήσταρχο πρώην στρατηγό του διαλυθέντος Ελληνι­ κού Στρατού Ναπολέοντα Ζέρβα». Ό πω ς παραδέχτηκε αργότερα ο Γούντχαουζ. (Μαθιόπουλος. δεν ακούστηκε τίποτα. ενημερω­ μένοι από τις ειδήσεις του BBC. αλλά δεν άφησε κανέναν ζωντανό.

6 6. Για περισσότερο από 20 χρόνια η καθοδήγηση του ΚΚΕ προσπα­ θούσε να σβήσει ή να υποβαθμίσει την επιχείρηση «Γοργοπόταμος» εξαιτίας του μίσους για τον Βελουχιώτη. οι απόντες από τον εθνικό αγώνα. Ο.μάλιστα ο Μπόρκεναου αναγο­ ρεύει τον Γοργοπόταμο τη «σημαντικότερη αντάρτικη επιχείρηση σε ολόκληρη την Ευροί>πη και σε ολόκληρο τον κόσμο». . Το σχήμα που εμφάνισαν ήταν. έστω με κάποια ανα­ μενόμενη διόγκωση. εντελώς παράλογο. Σημαντικό ρόλο στη διάσο3ση της ιστορικής μνήμης έπαιξε η δίκαιη μετακατοχική προσπάθεια υπενθύμισης του γεγονότος από τον στρα­ τηγό Ζέρβα και τα στελέχη του ΕΔΕΣ. παρουσιάζονται να έχουν λόγο και κάποιοι άλλοι ως τιμητές αυτών που πραγματικά ρι­ σκάρισαν τη ζωή τους.140 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ στον Γοργοπόταμο και όλοι οι ελασίτες δεν ήθελαν να πολεμήσουν και προσπαθούσαν να ματαιώσουν την ανατίναξη. αν μη τι άλλο.τι στο βιβλίο του τους Άρη και Ζέρβα* «κατά τη διάρκεια της επιχείρησης. οι 47 εδεσίτες και όχι οι 150 ελασίτες έκαναν το κατόρθωμα. Την ίδια ακριβώς σιωπή επ έ­ βαλλε και η άλλη πλευρά. που με­ τά την απελευθέρωση επανέκαμψαν και ανέλαβαν την ηγεσία της χώ­ ρας. (Woodhouse) Όσα δεν αναφέρει στο ευρείας κατανάλωσης βιβλίο του ο συνταγ­ ματάρχης Μάγερς υπάρχουν στο παράρτημα της αδημοσίευτης έκθε­ σής του “Report on SOE Activities in Greece and the Islands of the Aegean Sea”: «Ο Μάγερς δηλώνει σαφέστατα ότι ο ΕΛΑΣ πολέμησε πολύ καλύτερα από τους άνδρες του Ζέρβα και ότι η πειθαρχία του ήταν μεγαλύτερη» και αξιολογεί διαφορετικά από ό. «Ο Γοργοπόταμος χωρίς τον Ζέρβα δεν θα γινόταν και χωρίς τον Άρη δεν θα πετύχαινε». Smith. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». μαζί με το σαμποτάζ στο εργοστάσιο βαρέος ύδατος στη Νορβηγία. Οι αγγλικές μαρτυρίες κρατάνε κάποιο μέτρο. Όμως η αναφορά του Γοργοπόταμου στα Απομνημονεύματα του Τσόρτσιλ και η πανευρωπαϊκή φήμη του κατόρθωσε να το διασώσει ο^ς μία από τις δύο σημαντικότερες αντιστασιακές ενέργειες κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Στην υψηλή αποτίμηση της επιχείρησης συμ­ φωνούν και οι Γερμανοί ιστορικοί. Δυστυχώς δεν περιορίστηκαν στον ρόλο που διαδραμάτισαν εκείνη τη νύχτα. προσπάθησαν να μονοπωλήσουν τη δόξα συκοφαντώντας τους συμπολεμιστές τους εκείνης της νύχτας. από τους δύο ο Άρης ήταν κατά πολύ πιο ψύχραιμος». Με τους περισσότερους ελασίτες στη φυλακή ή πρόσφυγες στις Ανατολικές Χώρες ή φιμωμένους από την κομματική ηγεσία.

Είχα την ευχαρίστηση να επαναβεβαιώσω δημόσια ότι η συμπεριφορά του στη μάχη του Γορ­ γοπόταμου διατήρησε τα ύψιστα πρότυπα του Ελληνικού Στρατού. Χωρίς το θάρρος του και χω­ ρίς την αρχηγίαν του η γέφυρα ουδέποτε θα ηδύνατο να καταληφθεί. Άκουσα τη διατα­ γή και είδα αυτοπροσώπως την εκτέλεσή της. Το έχω πει αυτό και προηγουμένως και δεν θα έπρεπε ποτέ να χρει­ αστεί να το πω και πάλι. η σιδηροδρομική γραμμή ουδέποτε θα ηδύνατο να αποκοπεί». . Εκτός του Άρη θύμα της εγχώριας κακότητας υπήρξε και ο χαρι­ σματικός Νικηφόρος· δεν μπορούν να του συγχωρήσουν ότι είναι μό­ νιμος αξιωματικός στον ΕΛΑΣ και ότι έγινε θρύλος σε όλη τη χώρα. Μοιραία όμως ο πιο πολυάριθμος και κατά τι εμπειρότερος ΕΛΑΣ θα είναι ο πρωταγωνιστής της επιχείρησης. και συγκεκριμένα η 8η Βρετανική Στρατιά που αντιμετώπιζε τον Ρόμελ. Ανάλογα καταθέτει και ο Γούντχα­ ουζ στον βρετανικό Guardian στις 27 Σεπτεμβρίου 1948: «Ούτος ήτο ο διοικητής του εφεδρικού σώματος το οποίον εξεκίνησεν εις μίαν κρίσιμον στιγμήν να καταλάβει το βόρειον άκρον της γέφυρας. αποτέλεσμα της οποίας υπήρξε η κατανίκησις της αντιστάσεως του εχθρού και κατέστη δυνατόν να πραγματοποιη­ θεί η καταστροφή της γέφυρας».7 Τα τελευταία χρόνια ορισμένοι σπουδαρχίδες προσπαθούν να μει­ ώσουν τη συμβολή του σαμποτάζ στον συμμαχικό αγώνα· διατείνονται πως έγινε καθυστερημένα. Αλλά οι συκοφαντίες δεν σταματάνε και ο Γούντχαουζ αναγκάζε­ ται 40 χρόνια μετά να επαναλάβει: «Ήμουν παρών εκείνη τη νύχτα του Νοεμβρίου του ’42 όταν δόθηκε η διαταγή στον Νικηφόρο να ενισχύσει την επίθεση στο βόρειο άκρο της γέφυρας. Αχρόπολίς .1984. Το να ισχυρίζεται κανείς το αντίθετο θα σήμαινε ότι ατιμάζει μια μεγάλη εθνική νίκη».ΑΡΗΣ. όταν πλέον οι Βρετανοί.11. 3. η επίσημη κατάθεση του Μάγερς καταρρίπτει τις άθλιες διαβολές: «Ούτος προσωπικώς ηγήθη της τελικής εφόδου κατά των εχθρικών θέσεων. ότε η επίθεσις πολύ ολίγον έλειψε να αποτύχει. που ο Νικηφόρος κρατείται στις φυλακές καταδικα­ σμένος σε θάνατο. Μόνο έτσι δεν συνέβαινε: «Τότε ακριβώς που τα στρατεύμα­ τα του Άξονος με την υποχώρηση και τις απώλειές τους είχαν απόλυ­ 7. Ακόμη και στη δεκαετία του 1980 ο αλαλιασμένος από τις ποικίλες «μαρτυρίες» Νικηφόρος θα αγωνίζεται με δικαστικούς αγώνες να αποδείξει ότι εκείνη τη νύχτα δεν υπήρξε ρίψασπις. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 141 Συμπερασματικά η μεγαλύτερη συμβολή του Ζερβά στην επιχείρη­ ση του Γοργοπόταμου είναι η άμεση ανταπόκρισή του στο βρετανικό αίτημα. δεν το είχαν ανάγκη. Όμως το 1948.

βάζει ξαφνικά τις φωνές: Ζάχαρη. χάρη σε ορισμένα γενικότερα «μέτρα ειρηνεύσεως». τον μιμήθηκε αμέσους σε ένα άλλο τσουβάλι. από το Παλιόκαστρο Φθιώτιδας). Έ να ς ανταρτάκος μόλις 16 χρονών. θερίζοντας όποιον συναντούσε μπροστά του. Πίσω από το δικό του όμως ανακάλυψε κρυμμένο έναν Ιτα­ λό. εκτός των άλλων επεφύλασσε και δικαστικές διώξεις ενα­ ντίον κάποιων ανταρτών για «φθορά κρατικής περιουσίας». 29. 8.1992. έκανε σαν παιδί και έπεσε με τα μού­ τρα μέσα σε ένα ανοιχτό τσουβάλι.] ώστε στις 17. (Φ. Το παραλογιζόμενο Ελληνικό Κράτος τους μιμήθηκε μετά την α π ε ­ λευθέρωση καταδιώκοντας ανελέητα τους ήρωες του Γοργοπόταμου. . Αντίστασις ) Αυτή η καθοριστική για τις γερμανικές δυνάμεις στη Βόρεια Αφρική διακοπή εφοδιασμού «τό­ σα πολλά προβλήματα είχε προκαλέσει [..1942 ο Γερ­ μανός ναύαρχος Μεσογείου να κάνει την απελπιστική πρόταση κα τα ­ σκευής ενός μικρού σιδηροδρομικού δικτύου που θα περνούσε κυκλι­ κά αποφεύγοντας τις Θερμοπύλες!». διά θα­ λάσσης ή αέρος. με την προδιαγεγραμμένη μοίρα όλων των αιχμαλώτων. Βάδιζε δίπλα του ο μικρός καμαρώνοντας το λάφυρό του και ταυτόχρονα τον μοναδικό αιχμάλωτο. εφτά νεκροί και πέντε βαριά τραυματισμένοι* για τους ωκύποδες. τότε κόπηκε η μόνη σιδηροδρομική γραμμή στον βαλ­ κανικό χώρο». παιδιά.. που εξαφανίστηκαν. ακυρώθηκαν οι διώξεις και απετράπη η παγκόσμια γελοιοποίηση της Ελλάδας.8 Οι Ιταλοί θα εκτελέσουν ως αντίποινα για το σαμποτάζ περισσό­ τερους από 20 Έλληνες· μια ομάδα μπροστά στο κατεστραμμένο βά­ θρο της γέφυρας και τους υπόλοιπους στο Καστέλλι της Γραβιάς. Μάλιστα. σύμφωνα με το ανακοινωθέν τους. Ευτυχώς. Ε π ιν ίκ ια Θύματα στους αντάρτες δεν υπάρχουν. 0 Ατρόμητος θεο^ρησε καλό να τον συλλάβει για να του μεταφ έ­ ρει το τσουβάλι στην ανηφόρα της επιστροφής. Γρηγοριάδης.12.142 ΔΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τη ανάγκη των εφοδίων που έφθαναν από τον ελληνικό χώρο. δεν έλεγε τίποτα. Συνελήφθη και ένας Ιταλός αιχμάλωτος. Όταν ο Θεοχάρης με τη χαντζάρα στο χέρι όρμησε μέσα στο νότιο ιταλικό φυλάκιο. ενώ οι ιταλικές απώλειες εί­ ναι. ο Ατρόμητος (Κώστας Γκέκας. Το Βήμα . ζάχαρη!.11.

Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 143 Οι μεγαλύτεροι αντάρτες πρότειναν στον μικρό Ατρόμητο να τον σκο­ τώσει ο ίδιος «για να μάθει». . Και. Ο αρχηγός είχε κατορθώσει να τεντο^σει τα νεύρα ακόμη και των δι­ κών του. Ο Ζέρβας παρεμβαίνει να διασκεδάσει την ατμόσφαιρα. χωρίς καμιά δέσμευση. και για την τάξη και την ιστορία να συντάξει μια απόδειξη στον Μάγερς. ούτε για σή­ μερα ούτε για αύριο. Δώ­ σε μου καλύτερα αρβύλες για τους ξυπόλυτους αντάρτες μου. απαντάει στον συνταγματάρχη. Άρη. μόνο για να λευτερώσου­ με την πατρίδα μας. Δίνει εντολή στον Περικλή να πάρει το σακουλάκι. αλλά εμείς δεν πήραμε τα όπλα για να πάρουμε παράσημα και λίρες. Ο Άρης δεν απλώνει το χέρι του να το πάρει. Οι νικητές του Γοργοπόταμου θα συγκεντρωθούν στις 27 Νοεμβρί­ ου στο Μαυρολιθάρι για τους αποχαιρετισμούς. για να αποδείξει τις καλές του προθέσεις. Αν οι σύμμαχοι θέλουν να μας βοηθήσουν.ΑΡΗΣ. που να αναφέρει ότι δέχονται το δώρο. λέει στον Γούντχαουζ. του κάνει.τι μπορεί. για να μεγαλώσει και η δική μας προσφορά στον συμμαχικό αγώνα. προς αποτροπιασμό των περισσότερων Ελλή­ νων και Βρετανών. Αυτός δίσταζε και ο Μ πάφας ανέλαβε πρόθυμα να τον διδάξει. 0 Άρης δεν δείχνει να συγκινείται για την τιμή· ούτε θέλει να δώ­ σει τα στοιχεία του στον Άγγλο. τον ευχαριστούμε. που εκτελεί χρέη διερμηνέα. . μετά την απελευθέρωση της χοόρας. που σας τα έχουμε ξεπληρώσει έξι φορές κι ακό­ μα τα χρωστάμε. . προσφέρει στον αρχηγό ένα σακουλάκι με 250 λίρες. Έ κπληκτος από την απροκάλυπτη απαρέσκεια. ο Μ άγερς του υπόσχεται να του προμηθεύσει ό.Έλα. που ηλε­ κτρίζεται.Ελπίζω να μη μας τα ζητάτε διπλά και τριπλά αργότερα όπως κάνατε με τα δάνεια.Πες στον συναγωνιστή συνταγματάρχη. που τους βοήθησε όσο βρίσκονταν απομονωμένοι στη σπηλιά της Στρ<ύμης. δεν έχουν παρά να μας στείλουν άρβυλα και όπλα.Τι να το κάνω το παράσημο. Και πρόσθεσε διά ζώσης: . Μέσα στο σχολείο του χωριού ο πανευτυχής Μάγερς ανακοινώνει επίσημα στον Άρη και τον Ζέρβα ότι θα τους προτείνει για παρασημοφόρηση· επίσης θα προτείνει να δοθεί παράσημο σε ορισμένα στε­ λέχη τους και για ένα ειδικό παράσημο θα προτείνει τον μπαρμπαΝίκο Μπέη. Πάρε το δώρο των συμμάχων μας. Από το Μαυρολιθάρι πρώτος έφυγε ο αρχηγός με το κυρίως τμήμα .

Να τους διώξουμε. 0 Ζέρβας θα επιστρέ­ φει με τους δικούς του στην Ήπειρο και. Τέταρτος για κανένα λόγο. Επισήμως 150 Βρετανοί πράκτορες θα δρουν στα ελληνικά βουνά έως το τέλος του Πολέμου. θα ξεσπάει: . Φτάνει. έχοντας χάσει την Ελλάδα στο διάστημα του Πολέμου. . που ενισχύεται συνεχούς με νέα πρόσοοπα από το εξωτερικό. Ζημιά μας κά­ νουν και τελικά θα μας κάψουν. Οι άλλοι κομάντο υπό τον Μάγερς θα συμπορευτούν μαζί τους μέχρι τον Βάλτο και από εκεί θα κατευθυνθούν σε μια π α ­ ραλία του Ιονίου. μέσα στα πόδια μας. Και. με το συνεχώς ογκούμενο και εκτός βρετανικού ελέγχου αντάρτικο. θα λέει. Κι έναν τρίτο να τους κάνει το δι­ αιτητή να μην τσακώνονται. από όπου πρόκειται να τους παραλάβει ένα συμ­ μαχικό υποβρύχιο.144 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ αφήνοντας μια ομάδα με τον Περικλή ώσπου να αναχωρήσουν και οι άλλοι. . δεν μπορούσαν να την ανακτήσουν με δημοκρατικές μεθόδους». (Πετιμεζάς) Αυτή η πλημμυρίδα των ξένων αξιωματικών θα εξαγριώνει σε μό­ νιμη βάση τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. 0 συ­ νταγματάρχης Μάγερς διατάσσεται να μην εγκαταλείψει την Ελλάδα. κάποιες φορές που θα εξοργίζεται με τις ενέργειες τους.. σύμφωνα με το αρχικό βρε­ τανικό σχέδιο. Και.. για να μη βαριέται μόνος του. ο Μαρίνος και δύο ασυρματιστές.Τι χρειάζονται όλοι αυτοί εδο3. θα μείνουν μαζί του ο Γούντχαουζ. Τέταρτο όμως όχι. ας στείλουν κι έναν δεύτερο να παίζουνε τάβλι. Οι «εγχώριες δυνάμεις» Καραλιβαναίων και Αγοριδαίων δεν τον ακολουθούν και παραμένουν στην Γκιώνα. θα μεταβάλει και τους αρχικούς στόχους και την αριθμητική δύναμη της αποστολής.Η αλεπού κουτάβι δε γίνεται. Με υπαρχηγό τον ταγματάρχη Γούντχαουζ θα παραμείνει για να ηγηθεί της ΒΣΑ (Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής). (Woodhouse) 0 σταθερός άξονας του διχαστικού ρόλου της ΒΣΑ στα ελληνικά βουνά συνοψίζεται στη διατύπωση ενός σπουδαίου Έλληνα πατριώτη. Η πραγματικότητα το^ν ελληνικών βουνών. Ας μας στείλουν έναν ασυρματιστή για σύνδεσμο. Πρέ­ πει να συνεργαστούμε με το ΣΜΑ. Μα τα βρετανικά σχέδια για την Ελλάδα έχουν αλλάξει. που ανήκε στον ΕΔΕΣ: «Όλο το ζήτημα ήταν ότι οι Βρετανοί.

Στις αρχές Νοεμβρίου ο Σιάντος καλεί τον Παπαδάκη για να του δώσει οδηγίες: Μπαίνει καθήκον σε εσένα..] Εί­ ναι ένα στοιχείο εξτρεμιστικό. για να τον ξεφορτωθώ. Να στείλουμε να πιάσουνε τη δουλειά πριν τη συνδιάσκεψη. (Ιωαννίδης) Ο εκλεκτός του Κόμματος που προορίζεται για αντικαταστάτης του Άρη είναι ο Βαγγέλης Παπαδάκης· ένας σκληρός πανύψηλος Κρητι­ κός. να τον στείλεις κάτω στην Αθήνα. σύντροφε. που θα συνέλθει στις αρχές Δεκεμβρίου στην Αθήνα. Η φόρμουλα που τελικώς επιλέγεται.] Μπερδευόταν στα πόδια μας εδώ καθημερινά.. άστατο. είναι η Β" Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του ΚΚΕ.. για να πειστεί ο αρχηγός να εγκαταλείψει το Βουνό χωρίς αντιδράσεις. δημιουργούσε προβλή­ ματα στην οργάνωση και..] Έ π ρεπ ε να εκκαθαρί­ σεις την υπόθεση του αντάρτικου από τον άνθρωπο που δεν του είχες εμπιστοσύνη». φύγε από . Να αντικαταστήσεις τον Άρη. Υποτίθεται ότι τον καλούν στην πρωτεύουσα για να συμμετάσχει στις εργασίες της διάσκεψης και να ενημερώσει τα ηγετικά στε­ λέχη του Κόμματος επί της πορείας του ένοπλου αγώνα. να φύγεις. Η Ε λ ε ύ θ ε ρ η Ε λ λ α δ α Εντολή Η απόφαση της ηγεσίας του ΚΚΕ να καθαιρέσει τον Άρη είναι ορι­ στική και αμετάκλητη· μόνο που απλώς αναζητά τρόπο να τον απομακρύνει από το αντάρτικο χωρίς παρενέργειες. [. [..4. να πας στο Βου­ νό να κάνεις κάτι που από καιρό σχεδιάζουμε. του είπα. αναπληρωματικό μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ. [. γιατί μας εκθέτει. «Η σκέψη μας ήταν ότι ο Άρης δε θα μείνει έξθ3 και έπρεπε να πάρουμε όλα τα μέτρα ώστε η αντικατάστασή του να γίνει ανωδύνως.. με πολλές αδυναμίες.

λέει.τι θέλεις. / Συνέντευξη του ίδιου από την Ιστορία της Αντίστασης 1940-’45. άρβυλα. Του είπα πήγαινε στη Ρούμελη.είναι παρ* όλα αυτά ακόμη μία περίπτωση που η ιδεολογία δεν αντανακλάται στον άνθρωπο.τι μας χρειαστεί. με κατεστραμμένη υγεία και συνεχείς αιμοπτύσεις από τις φυλακίσεις και τα βασανι­ στήρια. φεύγει για τη Ααμία. ο Σιάντος φαίνεται πως αγνοεί τις πραγματικές διαστάσεις του αντάρτικου αφού του λέει: . δεσποτικός. Και του τονίζει: Το πρώτο καθήκον σου είναι να μου στείλεις αμέσως τον Άρη κά­ τω στην Αθήνα. φιλήδονος. . Ο Καρτσώνης είναι παλιό μέλος του Κόμματος. χωρίς ηθικούς φραγμούς. θα μας εξοπλίσουν με ό. κά­ νε ό. όπου τελικώς εγκαταστάθηκε με το ψευδώνυμο Ηλίας Μανιάτης. είναι απεσταλμένοι του Στρατηγείου της Μέσης Ανατολής και θα συνεργαστούν μαζί μας. Θα αναλάβεις εσύ τη δουλειά που έχει κάνει έως τώ ­ ρα εκείνος. Στις 26 Νοεμβρίου 1942 ο Παπαδάκης. όπλα κ. Λίγο πριν από την απελευθέρωση η υγεία του επιδεινώθηκε και ο πανί­ σχυρος Μανιάτης θα εγκαταλειφθεί από τους συντρόφους του να πεθάνει στην Αθήνα σαν να μην είχε υπάρξει ποτέ ανάμεσα τους. με το πολύ αισιόδοξο ψευ­ δώνυμο Τάσος Αευτεριάς («τάσσω λευτεριά»).1 Η κατηγορηματική εντολή του Γραμματέα για συνεργασία με τους Άγγλους καταρρίπτει τα περί του αντιθέτου γραφόμενα· ότι δήθεν το ΕΑΜ είχε εξαρχής αντισυμμαχική γραμμή και έστελνε μηνύματα στον Άρη να μη συμμετάσχει στην επιχείρηση «Γοργοπόταμος». Μαζί του ταξιδεύει ένα ακόμη στέλεχος και μέλος της ΚΕ. Αυτός προορίζεται να αναλάβει γραμματέας του Γραφεί­ ου Στερεάς στη θέση του Γιαταγάνα. πήγαινε όπου θέλεις. επειδή εκείνος θεωρήθηκε πολύ ελαστικός με τον Άρη· και κυρίως επειδή το αντάρτικο έπρεπε να το χειρίζεται κάποιο υψηλόβαθμο πρόσωπο εμπιστοσύνης. Το καθήκον σου είναι ν’ απο­ χτήσεις επαφή μαζί τους και να συνεργαστείτε. Όμως. 15-20 το πολύ είναι. Σκοτεινός. θα αφήσει στην Ευρυτανία. και πρέπει να έχουμε μια στενή συνεργασία μαζί τους.. μονάχα φύγε από την Αθήνα. Συνέντευξη Β. κάνε αντάρτικο.146 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ κοντά μου και πήγαινε όπου θέλεις. σύμφωνα με τον Παπαδάκη. τη χειρότερη εικό­ να εξ ό/νων όσοι πέρασαν από εκεί στη διάρκεια της Κατοχής. Θα βρεις και Εγγλέζους στην περιοχή. ο Ηλίας Καρτσώνης. Είχε την απαίτηση να βγει στο Βουνό. στην περιοχή της Ρούμελης για να φκιάξει αντάρτικο. Παπαδάκη (Λευτεριά). σε ιματισμό.λπ. 1.Έ χ ε ι μαζί του μια ομάδα αντάρτες.

με υποδειγματική τά ­ ξη. γυναίκες και παιδιά. Μ παρμπάδες Όταν φτάνουν στο Νεοχώρι.. [... στη Ααμία και στις άλλες πόλεις. άνδρες.. στην ανάταση του εθνικού φρονήματος και στην αγω ­ νιστική διάθεση. «Α πό την πρώτη αυτή αίγλη του αντάρτικου οι πολιτικές οργανώ­ σεις εισπράττανε ήδη χρυσό μέρισμα. Μετά.] Στους ανθρώπους στέριωσε ένα αίσθημα σιγου­ ριάς». ο Λευτεριάς αντικρίζει έναν κόσμο που κανείς δεν τον είχε προετοιμάσει για αυτόν. 0 κόσμος. Και στην πύκνωση των γραμμών τους και στη συσπείρωση όλου του κό­ σμου γύρω τους. όπου τον περιμένει ο Φράγκος για να τον οδηγήσει στον αρχηγό. . (Μπέικος) Κ ατά το σούρουπο αυτοί που έχουν δημιουργήσει το πρώτο μικρό κομμάτι της Ελεύθερης Ελλάδας φτάνουν στο Νεοχώρι και το τρ α ­ γούδι τους αντηχεί από μακριά. Δεν είναι όμως τόσο απλό. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 147 Στη Λαμία οι δύο κομματικοί χωρίζουν. Το χωριό και η τοπική οργάνωση βρίσκονται σε πυρετό προετοιμασίας για την υποδοχή των νικητών του Γοργοπόταμου. 0 Μανιάτης μένει στην πόλη να παραλάβει από τον Γιαταγάνα και ο Λευτεριάς συνεχίζει έως τη Μακρακώμη. Εδώ η ζωή των ανθρώπων είναι εντελώς διαφορετική από τη ζωή στην Αθήνα. Χωροφυλακή δεν υπάρχει και όλη η περιοχή είναι ελεύ­ θερη. Επικρατεί απόλυτη ελευθερία λόγων και εκδηλώσεων· τα αντάρτικα τραγούδια και τα π α ­ τριωτικά συνθήματα δονούν την ατμόσφαιρα σαν να μην υπάρχει ξέ­ νη κατοχή. [. χειροκροτεί φρενιασμένα* χειροκροτεί συνεπαρμένος και ο Αευτεριάς.] Εισπράττανε κέρδη. το πολύ 20. Οι αντάρτες μπαίνουν συντεταγμένοι και σοβαροί σαν στρατός στην πλατεία του χωριού και παρατάσσο­ νται· ο Νικηφόρος παίρνει αναφορά από τους επικεφαλής τους και με κάθε επισημότητα αναφέρει στον Άρη. Κατά τη διαδρομή ο Φράγκος στολίζει συνεχώς τον Άρη με διάφορα επίθετα και δείχνει π ρα γμ α τι­ κά ανακουφισμένος αφού επιτέλους το Κόμμα αποφάσισε να τον αντι­ καταστήσει. Έ κ ­ θαμβος.ΑΡΗΣ. Εκείνος τον πληροφορεί πως παντού συμ­ βαίνει το ίδιο. οι αντάρτες παίρνουν συσσίτιο και φεύγουν για τα καταλύματα που τους έχουν οριστεί· και δεν είναι 15. πλησιάζουν τους 200. ο Λευτεριάς ροοτάει τον υπεύθυνο της οργάνωσης αν γίνεται το ίδιο και στα άλλα χωριά.

Την επομένη έχουν την πρώτη ιδιαίτερη συνομιλία. Αρνείται να υπακούσει στην εντολή «αυτών εκεί κάτω» και.. Αλήθεια) 0 αρχηγός δεν δίνει πολλή σημασία στον νεοφερμένο κομματικό. και η επιδεικτική σχεδόν αδιαφορία στις εισηγήσεις του. Μπέκιο (Λάμπρο) θα πει αργότε­ ρα. κάνοντας τη χειρότερη εντύπωση στον νεαρό ζηλωτή του Κόμματος. (Μπέκιος. τα ειρωνικά σχόλια για τον ίδιο που συνήθιζε ο Άρης. λογοδοτήσει για το έργο αυτό». όπο3ς λέει κοροϊδευτικά το δίδυμο της ηγεσίας Σιάντος . Και σε τακτές μυστικές συναντήσεις με τον Μα­ νιάτη τού μεταφέρει όσα κομματικούς επιζήμια συμβαίνουν στο αντάρ- . εύκολα γίνεται αντιληπτό γιατί ο Λευτεριάς εξελίχθηκε σε έναν από τους πλέον οξείς κατηγόρους του. Ο αρχηγός τού το ξεκόβει αμέσως· δεν είναι τόσο αφελής να πάει να εγκλωβιστεί στην Αθήνα από τους «Μ παρμπάδες». Αν συνυπολογιστούν η ευθιξία του νεαρού Κρητικού. ένιωσα κάτι σαν ένα συναίσθημα φόβου. Ο Λευτεριάς του μεταφέρει εντελώς αθο5α την πρόσκληση του ΠΓ του ΚΚΕ να κατέβει στην Αθήνα για τη Β' Πανελλαδική. Οι σχέσεις αρχηγού και πολιτικού ούτε για μια στιγμή δεν θα είναι καλές· ο κομματικός πατριωτισμός του Λευτεριά βρίσκεται στα ύψη και ο Άρης τού γελοιοποιεί τα είδωλα. (Συνέντευξη Παπαδάκη) Ο απεσταλμένος του Κόμματος περιορίζεται να ενημερώσει τον αρχηγό ότι τοποθετήθηκε πολιτικός εκπρόσωπος του ΕΑΜ στο Αρχηγείο Ρού­ μελης· στον έμπιστο φίλο του Σπ.Ιωαννίδης. 0 Λευτεριάς τον παρακολουθεί στενά· δεν του διαφεύγει τίποτα από όσα γίνονται. Τον συστήνει σε κάποιους καπετάνιους. «όπω ς ίσως καταλαβαίνεις. Ούτε που τολμούσα να σκεφτώ να πω στον Άρη να μου παραδώσει αυτό το αντάρτικο κι αυτός να κατέβει στην Αθή­ να να. ούτε καν διανοείται να του αποκαλύψει τον σκοπό της εκεί παρουσίας του· «αυτόματα εκείνη την πρώτη στιγμή έφυγε από το μυαλό μου η ιδέα ότι ήταν δυ­ νατό εγώ ν ’ αντικαταστήσω τον Άρη». Με την παρουσία του στο Βουνό όμως φυτεύτηκαν για τα καλά τα κομματικά μάτια και αυτιά στην πλάτη του αρχηγού. Μόνο στη μάχη θα κερδίσεις την εμπιστοσύνη τους. μάλλον ειρωνικά. όταν ο Φράγκος τον συστήνει στον Άρη. δεν ξέρω γιατί. «στείλανε και τον Τασάκο να μας δώσει γραμμή». Έτσι. αποκαλεί διαρκώς τον Γραμματέα του «Μ παρμπαγιώργο».148 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ 0 Λευτεριάς έχει ανατριχιάσει με αυτά που βλέπει. ως «εκ­ πρόσωπο του Πολιτικού Γραφείου» και τον παραδίδει στον Περικλή για να τον ορκίσει την άλλη ημέρα μαζί με 15 ακόμη άνδρες που τους περίμεναν στο χωριό να καταταγούν· προηγουμένως τον προειδοποιεί: Οι αντάρτες δεν συμπαθούν τους πολιτικούς..

σεως 1941-1944.. 0 Μανιάτης με τη σειρά του μεταβιβάζει κατ' επιλογήν και συνήθως ακόμη περισσότε­ ρο στρεβλωμένες τις πληροφορίες στην Αθήνα. ανεβάζοντας και άλλο το κομματικό θερμόμετρο εναντίον του αρχηγού. του καιροσκοπισμού. . Μπαίνουν οι αντάρ­ τες με το τραγούδι σε κάθε χωριό. με τις οποίες θα περιέρχεται τα τοπικά αρχηγεία για να τα συντονίζει και να τα ελέγχει.2 0 κόσμος διψάει να δει και να ακούσει τον αρχηγό. Αυτό το σχέδιο όμως θα υλοποιηθεί αφού προηγουμένως εμ­ φανιστούν όλοι μαζί στα χο^ριά κατά μήκος του Σπερχειού μέχρι τους πρόποδες της Οίτης για να ανεβάσουν το φρόνημα του κόσμου. Οι αντάρτες αλωνίζουν την περιοχή και οι Ιταλοί δεν εμφανίζονται πουθενά· οχυρο3νονται όλο και πιο βαθιά με συρματοπλέγματα και διπλοσκοπιές. Ξεσηκωμός Μετά τον Γοργοπόταμο ο Άρης έχει αποφασίσει την κατανομή της αντάρτικης δύναμης σε τοπικά αρχηγεία.η συνεχής αύξηση του αριθ­ μού των ανταρτών. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 149 τιχο γ ια να τα διαβιβάσει στο Πολιτικό Γραφείο. Ιστορία της Εθνικής Αντιστό. και τις νύχτες αναστατώνουν τον κόσμο με άσκοπους π υ ­ ροβολισμούς στην παραμικρή κίνηση. αλλά ακόμη και της συστηματικής και οργανωμένης αντιδράσεως». φρούρια του δισταγμού. που τους υποδέχεται εν συναγερ­ μοί με εκδηλώσεις ενθουσιασμού και συγκινήσεο^ς. Εκείνα τα αντάρ­ τικα τραγούδια! Και τι δεν κάνουν! Φρούρια έπεφταν με το τραγούδι του ΕΛΑΣ.ΑΡΗΣ. του φόβου. ακολουθήστε των ανταρτών τη φωνή. όπως τις λέει. Αυτές οι περιοδείες που έχει εγκαινιάσει ο Άρης από την αρχή του αντάρτικου «είναι το πολυθόρυβο. Το συνεγερτικό αντάρτικο τραγούδι ξεδιπλώνεται ελεύθερο παντού: Έ λληνες . 0 αρχηγός σχεδιάζει να κρατήσει μαζί του στο Γενικό Αρχηγείο Ρούμελης μόνο τρεις ομάδες.. 2. Αυτό που ο Μανιάτης δεν θα κρίνει άξιο λόγου να μεταβιβάσει εί­ ναι η γραπτή έκθεση του Άρη για τον Γοργοπόταμο. αν η δύναμη παραμείνει ενιαία. «κινητές». το πολύβοο μυστικό της επιτυχίας και της διαρκώς αυξανόμενης ισχύος του ΕΛΑΣ. θα δημιουργήσει μεγάλα προβλήματα ευελιξίας και επισιτισμού.

.με την π α ­ ρουσία του Άρη ανάμεσά τους. πού πάει. τι δε φ αί­ νεται. Η πολιτική ανεξιθρησκία για όσους ήθελαν να καταταγούν στον ΕΛΑΣ ήταν αδιανόητη για τους τοπικούς πολιτικούς. πολύ κα­ λοντυμένος άνδρας ζητάει τον αρχηγό. .Ναι. Αντάρτικο) Σχολή Παράλληλα με την προσπάθεια αφύπνισης του κόσμου. Ο αντάρτης σκοπός στην πόρ­ τα του σπιτιού δεν τον αφήνει. (Μπέικος) Σε ένα χωριό της κοιλάδας του Σπερχειού ένας σοβαρός. ο Διαμαντής. αλ­ λά είναι Έλληνας και δικαιούται να πολεμήσει για την πατρίδα. ο Χρυσιώτης. (Φ. αρχηγέ. Από πολύ νωρίς θα τους λύσει τη γλώσσα και θα τους βοηθήσει να εξοικειωθούν με τις δημόσιες ομιλίες. Και τον κόσμο τον έπιασε εκνευρισμός. ο Πελοπίδας και αρκετοί άλλοι θα εφαρμόσουν με διαφορετική ένταση και ύφος ο καθένας τα «αρειανά» διδάγματα. ο Θάνος. της περιουσίας και της λευτεριάς το υ ς. είναι υπαρκτή· ο Περικλής. Επιβλήθηκε μό­ νο με την επιμονή του Άρη να δέχεται οποιονδήποτε ήταν διατεθειμέ­ νος να πολεμήσει. Δεν αποκρυβότανε ότι εδώ οι άνθρωποι δένουνε το σιγούρεμά τους -τη ς ζωής. ολοφάνε­ ρο! Μια ανησυχία και να ρωτάει τι έγινεν ο Άρης. «Εκεί κατά το τέλος του πρώτου μι­ σού του Νοέμβρη. Σε χωριό δε φαίνεται. Δεν είναι οργανωμένος στο ΕΑΜ. ο Αρης “χάθηκε”.Ειδοποιήστε τον Άρη να γυρίσει το ταχύτερο. Ο αντάρτης τούς ακούει επί ώρα να μιλάνε κάπως «πρωτευουσιάνικα» και μετά π ει­ ράζει τον Άρη: . Γρηγοριάδης. »Να μερικά από τα αιτήματα του πληθυσμού προς τις πολιτικές οργανώσεις. » . δεν έχει χαρτί από την εαμική οργά­ νωση· εκείνος επιμένει και στο τέλος τα καταφέρνει.Πού πάει και χάθηκε κι αυτός ο Άρης τέτοιαν ώρα! » . για την οποία θα ακούσει τα μύ­ ρια όσα ο αρχηγός από το Κόμμα.Καθαρεύουσα. αυτός είναι βασιλικός. σε καρα­ ούλι δεν ακούγεται. Κι όχι μόνο από απλούς χωρικούς».Πρέπει να γυρίσει ο Άρης. » . ο Νικη­ φόρος. πλάι στον Άρη προετοιμάζονται οι μελλοντικοί καπετάνιοι που θα φύγουν στα δικά τους αρχηγεία. Η «σχολή Άρη».150 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Η εικοσαήμερη απουσία του προς την άλλη πλευρά της Ρούμελης για την επιχείρηση στον Γοργοπόταμο είχε δημιουργήσει ένα σύνδρο­ μο ανασφάλειας στους χωρικούς.

πες μου «φεύ­ γω». . .«Αρειανός». Εσύ μείνε αδέ­ σμευτος αφού το θέλεις. που εκφωνούσε λόγους στις πλατείες και υφίστατο τη σχετική καζούρα από τους συγκεντρωμένους. δεν έκαμα ούτε μια σημείωση. και θα τον έχει μαζί του σε κρίσιμες στιγμές. Το ίδιο δήλωσε και ένας νεαρός έφεδρος ανθυπολοχαγός από το Γαρδίκι. .. Ενα) άλλοι υποψήφιοι αντάρτες έφτα­ σαν ανεμπόδιστα στον προορισμό τους. Δεν κοιμήθηκα καλά τη νύχτα. Αλ­ λά εκείνος δεν τήρησε τη συμφωνία. Κοι­ μάται ο κόσμος με τα χειρόγραφα. κι αν με δεις να κάνο:> πολιτική.Δεν βάζεις τον Περικλή. μα συνάντησε τα τμήματα του Άρη. 0 Άρης θα δείξει μεγάλη εμπιστοσύνη στον νεαρό. Αριστείδη. αλλά δεν θέλουν πολιτικές δεσμεύσεις. αυτός έχει προσωπικότητα και ο αρχηγός θέλει να τον κερδίσει.ΑΡΗΣ. του λέει. Χο^ρίς σημείωση! Δεν θέλω ομιλητές με χαρτιά. Σήμερα θα τα πεις εσύ. Καρβέλης ή γε3. ο I. Είναι στο Βουνό από πατριωτισμό και πίστη στον αρχηγό. ο Γ.. Μ 5 αρέσει. τον έκοψε θυμωμένος. αρχηγέ. «Αρειανοί» θα δηλώσουν μετά από μερικούς μήνες ακόμη και αξιωματικοί του στρατού που ανεβαί­ νουν στο Βουνό.δεν πήγε να του πει «φεύγω » όταν άλλαξε γνώμη.Άμμες δε γ ’ εσόμεθα πολλώ κάρρονες. Όλοι έχουνε.Αντάρτης του Άρη. .Αν έχεις όρεξη για πόλεμο. που πήρε το όνομα Γαρδικιώτης. Ο πιο γραφικός «Αρειανός» είναι πάντως ένας σκελετωμένος φου­ στανελοφόρος από την Υπάτη. ρε χαζέ. Πάμε.Δεν τα λες εσύ. Δέχομαι. απαντάει ο νεα­ ρός. . δεν έχει. είχε αρχίσει ενώπιον του πρώτου ακροατηρίου του ο Νικηφόρος στο Μεγάλο Χωριό Ευρυτα­ νίας: εμείς θα γίνουμε πολύ καλύτεροι [εννοεί από τους προγόνους]. Κοντά του υπάρχει και μια μεγάλη κατηγορία καπετάνιων και ανταρτο^ν οι οποίοι δηλώνουν απλώς «Αρειανοί».. . . . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 151 .Και ο Ζέρβας.Και τι θα είμαι. αλλά εσείς έχετε και πολιτικούς σκοπούς.Σημείωση. επέμεινε ο Αριστείδης.Όχι!.Ναι. 0 Αριστείδης την πρώτη φορά δήλωσε αδυναμία: . . μείνε μαζί μου. που ζούσε στην Αθήνα. σχεδόν 80 ετών. . Πασίγνωστος «τύπος» της Αθήνας. Σφυρής* είχε ξεκινήσει για να καταταγεί στον διαφημιζόμενο στην πρωτεύουσα στρατηγό Ζέρβα... Δεν θα με κάνετε Δελαπατρίδη3 να βγάζω δεκάρικους στα χωριά.

Κανένας γνωστός. . «Κανέναν ποτέ α π ’ αυτούς τους εθελοντές από την αρχή ως το τέ­ λος δεν εντάξαμε σε ομάδες πριν ακούσει 3-4 φορές τις δημόσιες ομι­ λίες που κάναμε στα χωριά αναλύοντας το πρόγραμμα του ΕΑΜ και . Όσο και αν τον διαβεβαιώνουν οι αντάρτες ότι Θα εκδικηθούν α υ­ τοί. Ό πω ς διηγείται ένας παλιός αντάρτης. Δυο τρεις παλιοί που είχαν μείνει εκεί μαζί μου για να κοιμηθούνε είχαν π α ρ α ­ χωρήσει τη θέση τους στους καινουργιοφερμένους. (Λαγδάς) Ας μη νομιστεί ότι η κατάταξη στον ΕΛΑΣ πραγματοποιείται αμέ­ σως μόλις εκφράσει την επιθυμία ο προσερχόμενος.του δίνουν ένα τουφέκι.. χω ­ ρίς να τον ορκίσουν. για να μπορεί να φύγει όποτε το θελήσει. ένα πρωί ξύπνησε εν μέσω αγνώστων: «Έτριψα τα μάτια μου.Θα φάω πρώ τα εκατό και μετά θα γυρίσω στ' αγγόνια μου.] Έτσι. όσο και αν προσπαθούν να τον πείσουν ότι δεν θα αντέξει στις κα­ κουχίες. Κοίταξα καλά μην έκαμα λάθος. Στο Σμόκοβο κατά παράβαση των κανονισμών που ο ίδιος είχε θε­ σπίσει δίνει και στον ερωτοχτυπημένο Νικηφόρο μια «σαρανταοκτάωρη» άδεια να επισκεφθεί την καλή του* εκείνος ξυρίζει τα γένια του. Είναι τόσοι οι νέοι της Ρούμελης που κατατάσσονται καθημερινά στον ΕΛΑΣ ώστε δεν προλαβαίνουν να γνωριστούν μεταξύ τους.. 0 γερο-Τσεκούρας έχει αγριέψει και θέλει να καταταγεί στο αντάρ­ τικο. Μεταξύ των εκτελεσθέντων από τους Ιταλούς στα αντίποινα για τον Γοργοπόταμο ήσαν και δύο γαμπροί του. Η γνωστή ευαισθησία του Άρη απέναντι σε γέρους και π α π ά δ ε ς δεν του επιτρέπει να τον απογοητεύσει. αυτός είναι ανένδοτος. και ο αρχηγός τον τοποθετεί μάλιστα σημαιοφόρο της δύναμης. όταν ξύ­ πνησα. επ ι­ μένει. Έ τσι αγνώριστος θα μπει στην πόλη και θα ακούσει τα κατορθώματα των ανταρτών να διογκώνονται από στόμα σε στόμα. λέει οργι­ σμένος.] Οι αντάρτες που κοιμόντουσαν δίπλα μου είχαν έρθει τη νύχτα. Βγήκα τότε στο προαύλιο του σπιτιού αφού πήρα το ντου­ φέκι στα χέρια μου και το ετοίμασα γ ια καλό και για κακό.. [.152 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ρο-Τσεκούρας όπως τον φωνάζουν οι αντάρτες.. . δανείζεται χωριάτικα ρούχα και φεύγει δρομαίος για τη Λαμία.και το όνομά του να έχει πάρει κοντά στο όνομα του αρχηγού ε ξ ω π ρ α γ μ α τ ι κ έ ς δ ια σ τά ­ σεις.Μ ? αρφάνεψαν δυο Θράκες αγγόνια οι αντίχριστοι!. νόμιζα ότι βρισκόμουν σε ξένο τμήμα». [.

κανένας ποτέ υποψήφιος αντάρτης μαχητής ή αξιωματικός δεν αμφι­ σβήτησε το πρόγραμμα του ΕΑΜ ή τον όρκο του ΕΛΑΣ». Οι στριφτές μουστάκες του δείχνουν τον ου­ ρανό και φοράει ένα μαύρο γούνινο καλπάκι που έχει πάρει από τον αρχηγό των λεγεωνάριων μαζί με το κεφάλι του. αλλά πεντακάθαρα στρατιωτικά ρούχα* και. Σαν τον Μπουντιένι είσαι.Σοβιετικός στρατάρχης. . σε μια ευθεία του δρόμου ο Άρης. δεν φοράει πια τους λερούς ντουλαμάδες. Κόντεψε όμως στην αρχή με την υπερβολική ανοχή του στους εξτρεμισμούς του Αχιλλέα να κηλιδώσει τον ένοπλο αγώνα και να τον απο­ ξενώσει από τον κόσμο.. 0 Μπελής έχει αλλάξει πολύ. .. έχει την υπευθυνότητα ηγέ­ τη 100 περίπου ανδρών. έχοντας προφανώς κατά νου και τη δόλια πρόσκληση στην Αθήνα. . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 153 πριν ακούσει σε σύσκεψη υποψηφίων ανταρτών την ανάλυση του όρ­ κου που τους κάναμε πριν τους ορκίσουμε. συνεχίζοντας την περιοδεία της. Αυτός ο καπετάνιος με το ρωμαλέο παρουσιαστικό. Μαύρο καλπάκι Στις 9 Δεκεμβρίου στην Παλιά Γιαννιτσού τους περιμένει ο Μπελής με το τμήμα του Δομοκού.Τι είν’ αυτός. χωρίς να έχει εγκαταλείψει διόλου τα καλαμπούρια του. Με τον Άρη έχουν τρεις μήνες να συναντηθούν και η συγκίνησή τους δεν κρύβεται* αγκαλιάζονται και φιλιούνται σταυρωτά. απορεί ο Μπελής. (Χουλιάρας).ΑΡΗΣ.. Κι α π 5 ό. -Έ τσ ι.Κοίταξε μπροστά να δεις αυτό που έλεγα από την αρχή.τι θυμάμαι -ό ρ ­ κισα την πρώτη εποχή τους περισσότερους αντάρτες στη Ρούμελη-. λέει του Πε­ ρικλή δείχνοντας τη μεγάλη φάλαγγα των ανταρτών: . μοιάζεις με αταμάνο. Ποιος με πίστευε τότε. κατευθύνεται προς τη Φουρνά. Είναι κι αυτά τα μουστάκια σου. Οι ειδήμονες της άλλης όχθης θα κατηγορήσουν τον μαύρο σκούφο για κοζάκικη μίμηση. του λέει. Καθώς η αντάρτικη δύναμη. ότι γρή­ γορα θα γεμίσουν τα βουνά αντάρτες και θα φτιάξουμε στρατό. το πηγαίο χιούμορ και τις θυμόσοφες προσεγγίσεις κα­ τόρθωσε να δημιουργήσει ένα ισχυρό αντάρτικο τμήμα και να ξεκα­ θαρίσει οριστικά την περιοχή του από τους εφιαλτικούς λεγεωνάριους. Και ο Λευτεριάς δείχνει ενοχλημένος με την εμφάνιση του Μπελή* δεν του έκανε καθόλου καλή εντύπωση ούτε το καλπάκι ούτε οι μουστά­ κες του.

με εντελώς απροσδόκητη συμπεριφορά σε όλα του. που δεν παύει κάθε τόσο να την επικαλείται όπως άλλοι επικαλούνται τα θεία: . συμπέρανε πο^ς. Μό­ νο μπροστά στο στερεότυπο δίλημμα που έθετε ο ΕΛΑΣ «ή μαζί μας εναντίον του κατακτητή ή παραδώ στε τα όπλα και αποσυρθείτε» δεν μπόρεσαν να αντιδράσουν. που μαζί με τον σύντροφό του Διάκο (Ηλία Παπαγεωργίου) είχαν ρημάξει την περιοχή Ευρυτανίας· πραγματικοί λύκοι και οι δύο. Νε­ κροθάφτης στον Πειραιά θα 5μουνα. αλλά λοχαγός με αυτό το όνομα δεν υπάρχει· όμως από εκρηκτικά ξέρει. Αφροδίτη μ ?.154 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ . νεκροθάφτης θα είχε διοριστεί. καμάρωσε. ωρέ Νάκο. Τη δ ια ­ βολική αυτήν τριάδα θα την τινάξει αργότερα ο Άρης σκορπίζοντάς τους όσο πιο μακριά γίνεται τον έναν από τον άλλον. να μ ? ιδείς! Πλάι στον απλοϊκό Μπελή έχουν βρει πρόσφορο έδαφος μερικά από τα ζιζάνια του αντάρτικου. πάντα αναιδής και πάντα αντιπαθής στους περισσότερους. ο αγράμματος καπετάνιος. ασύχαστος. Και δεν δίνει δεκάρα στις παρατηρήσεις. Σε λίγο θα εμφανιστεί ένα νέο πρόσωπο. 0 Μπελής έχει μαζί του κατά διαστήματα τα τέσσερα παιδιά του. Ο Άρης παίρνει το μέρος του: . Κι αλήθεια του μοιάζω. τις ξεπερνάει με χιούμορ. τα «τσακαλόπουλα». λέει συχνά.Μπράβο. θαύμασε ο καπετάνιος απτόητος. και τη γυναίκα του. Για αυτό αναγκάστηκε και δούλεψε φούρναρης. Και εξηγούσε πως κάποιος συγχωριανός του δεν κατάφερε να διο­ ριστεί στο νεκροτο:φείο του Πειραιά επειδή δεν είχε απολυτήριο του Δημοτικού. . κοιμάται το πολύ τρεις τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο.Άμαν ήξερα γράμματα. δε θα ’μουνα καπετάνιος. είναι τολμηρός. Προσχώρησαν στο αντάρτικο.Πού ’σαι.Στρατάρχης!. Στο Επιτελείο εξαντλούν την επετηρίδα. αλλά κ α ­ λού κακού οι ελασίτες τους χώρισαν· έστειλαν τον Δράκο στο Αρχηγείο Δομοκού και τον Διάκο στο Αρχηγείο Ευρυτανίας. ευ φ ά ντα ­ στος και κάθε τόσο θα τινάζει τους κατακτητές στον αέρα. πλούτισε και βγήκε και βουλευτής. ωρέ παιδί μου!. πήρε ένα σύμβολο προδοσίας από τους ιταλοκίνητους λεγεωνάριους και το έκανε σύμβολο αντίστασης. δεν υπολόγιζαν ούτε τη Χωροφυλακή ούτε την οργή των χωρικών. Δεύτερος ο Δράκος (Σωτήρης Δράκος). έκανε δι­ κό του φούρνο. ανίδεος στις «σοβιετολόγιες». μπράβο για όλα! Παρά την απαρέσκεια του Λευτεριά και τα παραμύθια της άλλης όχθης. Τι λες. όπως και την αγραμματοσύνη του. αν είχε πάει σχολείο. . Έτσι. την περίφημη Αφροδίτη. λοχαγός του Μηχανικού όπως ισχυρίζεται. Πρώτος ο Αχιλλέας. που θα συμπληρώσει την «τρόικα»· ο α π ί­ στευτος Βασιλειάδης.

χω­ ροφύλακες. Άιάσκας της Φθιώτιδας και ορισμένοι άλλοι· το αντάρ­ τικο θα το εκπροσωπήσουν ο Άρης. φισεκλίκια. οι γραμμα­ τείς των αχτιδικοόν επιτροπών Μπακόλας της Ευρυτανίας. ο Μπελής και ο Αευτεριάς. ο τέως Γιαταγάνας. και η πιο κακεντρεχής περιγραφή των κομματικοί ωχριά μπροστά στο ζωντανό θέαμα. παπάδες. φυλαχτά· ακόμη και ο Άρης έχει κρεμασμένο ένα σταυρουδάκι πάνω του. σημαίες. αλαφροΐσκιωτοι και αγρίμια. Εδώ και ο Άρης θα «παραιτηθεί» οριστικά από τον βαθμό του. Η αποστροφή του Μανιάτη θα αποτυπο^θεί σε μια έκθεση-καταπέλτη για τον αρχηγό. ο παπα-Κ ώστας Τζεβελέκης από την Κολοκυθιά Φθιοάτιδας. ο Περικλής. χωρίς καμιά προ­ σπάθεια συνειδητοποίησης του κόσμου. με γένια. τσα­ ρούχια. χαντζάρες. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 155 Εδώ. Φράγκος του Δομοκού. ντουλαμάδες. Κλέφτικο Η ενωμένη αντάρτικη δύναμη κατευθύνεται στη Νέα Γιαννιτσού για μια προγραμματισμένη σύσκεψη μεταξύ πολιτικών οργανώσεων και ανταρτών. σταυρούς. κάθε καρυδιάς καρύδι· εκτός από λίγους παλιούς κομουνιστές. Όσο για τους άνδρες του. ο νέος Γραμματέας Μανιάτης. σάλπιγγες. αντίθετα παρομοιάζει την κοντόκαννη αραβίδα του με θυ­ μιατήρι για τους «Φρατέλους». οι υπόλοιποι είναι χωρικοί. Αυτοί δεν είναι κομουνιστές· δεν είναι κομματικός στρατός. Στο χωριό έχουν φτάσει για τη σύσκεψη. στην οποία προειδοποιεί το ΠΓ του ΚΚΕ ακό­ μη και για πιθανότητα ανταρσίας: «Δεν είναι Λαϊκός Στρατός ούτε κομουνιστικό κίνημα.ΑΡΗΣ. ο Θάνος. Στο κεφάλι του αρχηγού το δίκοχο με το χρυσό άστρο του ταγματάρχη αντικαταστάθηκε με το μαύρο καλπάκι που του δώρισε ο Μπε­ λής και έκτοτε δεν θα το βγάλει. προάην ληστές. αμούστακα παιδιά. είναι κλέφτικο παλιάς σχολής. Οι αντάρτες τον καμαρώνουν και τον βαφτίζουν αμέσως Παπακουμπούρα· αυτός διόλου δεν ενο­ χλείται. 0 Κεντρικός Επίτροπος του Κόμματος Μανιάτης αντικρίζει για πρώτη φορά αντάρτες και φρίττει· όπο^ς διαπιστώνει με τα μάτια του. εκ μέρους των οργανώσεο^ν. έρχεται να καταταγεί στο αντάρτικο και ο πρώτος ιερωμένος που σήκωσε τα όπλα. Ένας συρφετός αλλοπαρμένων είναι. στην Παλιά Γιαννιτσού. Οι κομουνιστικές οργανώσεις . μετρημένους στα δάχτυλα.

ούτε το Κόμμα. 0 αρχηγός απάντησε στον Μανιάτη λέγοντας εν ολίγοις ότι. αυτό οφείλεται στην αυτοθυσία και την επιμονή των πρώτοον λίγων ανταρτών και στην υποστήριξη κά­ ποιων λίγων οργανωμένων. Θα τους παραμερίσουν. (Mazower) Πρώτος ομιλητής στη σύσκεψη είναι ο συγχυσμένος Μανιάτης. Μετά περνάει στο πραγματικό αντικείμενο της αποστολής του. πο^ς χάνουνε την εξουσία. που θα φτάσουν στην Αθήνα πολλαπλασιασμένες από τον ζήλο του Κεντρικού Επιτρόπου. και συναντάει ακόμη. Για αυτό οι κομματικές οργανώσεις δεν έστειλαν τους άνδρες που είχαν δεσμευ­ τεί να στείλουν. «Νομίζανε.156 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ φυτοζωούν. όσο ανέβαινε το αντάρτικο. Θα συμφωνήσουν όλοι. δεν θα εισακούγονται». Φτιάχνει δικό του προσωπικό καπετανάτο κι όχι κομματικό στρατό». Μετά τους τυπικούς χαιρετισμούς εκ μέρους του Κόμματος κάνει μια ανάλυση της πολιτικής και στρατιωτικής κατάστασης και το σύνηθες ευχολόγιο για καλύτερες σχέσεις ανταρτών . ότι ένας πεινασμένος και εξαθλιωμένος λαός ήταν δυνατόν να δημιουργήσει αυτόν τον στρατό. Όμως οι Έλληνες χωρικοί δεν είναι σκυφτοί μουζίκοι· έχουν πλούσιες πατριωτικές παραδόσεις και ιστορία αγώνων. Στο ίδιο πνεύμα μίλησαν και οι άλλοι πολιτικοί και τελευταίος πήρε τον λόγο ο Άρης εξαπολύοντας τις πρώτες ανοιχτές ριπές κατά της ηγεσίας. αν έφτασε ο ΕΛΑΣ να έχει σήμερα περί τους 500 αντάρτες.ήσει τις αντιδράσεις που συνάντησε από το ξεκίνη­ μα. χωροφύλα­ κες και π απάδες. και ξεθυμάνει. θα ανακοινώσει το σχέδιό του για την κατανομή της αντάρτικης δύναμης σε τοπικά αρχηγεία.λαού. Όταν ξεκίνησε τον Μάιο του 1942. και το πρώτο Τριμελές Αρχηγείο του ΕΛΑΣ αλ­ λάζει κατά το ένα τρίτο με την επίσημη ανάληψη του ρόλου του π ο ­ λιτικού από τον Λευτεριά· ο Περικλής θα του παραδώσει ένα σακίδιο . 0 Άρης στηρίζεται σε αντιδραστικά στοιχεία. Ο Άρης έχει φτιάξει στρατό με αυτούς που το Κόμμα παραδοσια­ κά δεν θέλει επ' ουδενί στις τάξεις του γιατί δεν τους εμπιστεύεται· τους χωρικούς. Αφού απαριθμ. (Συνέντευξη Χουλιάρα) 0 Μανιάτης τονίζει ωμά πως το αντάρ­ τικο είναι έργο και κτήμα του Κόμματος και οφείλει να λογοδοτεί και να υπακούει στις πολιτικές οργανώσεις. Ακόμη και ο πιο φτωχός «είχε έντονο το αίσθημα της ανεξαρτησίας και δεν αποκαλούσε κανέναν “αφέντη” ». που είναι να θέσει υπό έλεγχο τον ένοπλο αγώνα. μαζί με το απουσιάζον Αρχηγείο Ευρυτανίας. με αφορμή τις διαπραχθείσες ακρότητες των πρώτων ημερών. (Τριανταφυλλίδης) Από τη μεριά του δεν έχει άδικο. κανείς δεν πίστευε.

. Θάνο. συμφώνησε ότι δεν χρειάζεται ξεχωριστό αντάρτικο και πρέπει αυτός και οι συνάδελφοί του αξιωματικοί να ενταχθούν στον ΕΛΑΣ. Μη βρίσκοντας άλλη διέξοδο.Ο κύριος ταγματάρχης! Θα έρθει.ΑΡΗΣ. και ο άλλος πανικοβλήθηκε.Βρε..Ναι.». Μετά την ενημέρω­ ση που του έγινε. κάνει περιπαιχτικά. κάποιες λίρες και έδωσε μάλλον τις ίδιες υποσχέ­ σεις. ναι. . Μόλις ο καπετάνιος είδε τον Τολιόπουλο. ζήτησε από τον Άρη και τον Περικλή από μία σφαί­ ρα· τις χάραξε σταυρωτά μπροστά τους και τις έβαλε στην τσέπη του λέγοντας πως η σφαίρα με τον σταυρό είναι ο όρκος αγάπης και αδερ­ φοσύνης που έδιναν μεταξύ τους οι κλέφτες του 1821. που έτρωγαν μαζί με τους Περικλή. Στη Νέα Γιαννιτσού εμφανίστηκε και ένας ταγματάρχης Τολιό­ πουλος από τη Σπερχειάδα* δήλωσε απεσταλμένος της οργάνωσης ΕΕΕ (Ενο^σεως Ελευθέρων Ελλήνων) της Αθήνας για να εξετάσει τις δυνατότητες δημιουργίας δικού τους αντάρτικου. Μπελή. Νικηφόρο. (Πετιμεζάς) "Υστερα από καιρό έγινε γνωστό πως ο ταγματάρχης είχε αναλάβει διοικητής του εξοπλισμένου από τους Γερμανούς Τάγματος Ασφαλεί­ ας Αγρίνιου και παρήλαυνε στην πόλη πάνω σε τανκ των κατακτητών. 0 Άρης δεν πείθεται από τις ενωτικές διαβεβαιώσεις του «κ. Στην απελευθέρωση το γερμανοκίνητο τά γμ α του Τολιόπουλου αφοπλίστηκε από το 42ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ με καπετάνιο τον Πε­ ρικλή και στρατιο^τικό τον Βερμαίο (λοχαγό Φοίβο Γρηγοριάδη). τόσο αδιάντροπος είναι. να συνεννοηθεί με την οργάνωσή του. Τολιόπουλου».. Το βράδυ.. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 157 με χάποια χαρτιά και την ξύλινη σφραγίδα του ΕΛΑΣ. σύμφωνα με επ ι­ στολή του Ζέρβα. κρύφτηκε πίσω από τον Βερμαίο και τον αγκάλιασε από τις πλάτες τρέμοντας. Αφού πήρε. Πριν ξαναφύγει ο Τολιόπουλος για την Αθήνα. φαίνεται πο3ς χάθηκαν τα ίχνη του και ο στρατηγός αγανακτισμένος γράφει: «Τι διάβολο. 0 Τολιόπουλος όμως είχε «περάσει» και από τον ΕΔΕΣ. Σε λίγο εμφανίστηκε ο Περικλής αναζητώντας τον λο­ χαγό του. Κωστούλα. τον παρουσίαζε λέ­ γοντας με τον δικό του χαρακτηριστικό τρόπο: . Διαμαντή. Πρώ­ τος συνάντησε τον αιχμάλωτο Τολιόπουλο ο Βερμαίος στο γραφείο του διευθυντή της Εθνικής Τράπεζας Αγρίνιου χωρίς να γνωρίζει το παρελθόν του. Όμα>ς κανένας απολύτως . τον θυμήθηκε. μαζί μας! . Χρυσιώτη. ο κύριος Τολιόπουλος!. που τους σκά­ λισαν στη Λάσπη. συμφο^νούσε εκείνος.

Δηλώνει πω ς όσοι κάνουν αβάσιμες καταγγελίες θα υποστούν τις συνέπειες. Μετά από λίγες ώρες. ο Άρης αγριεύει.. Θα έχουν ακριβώς την ίδια τύχη από το αντάρτικο εκτελεστικό απόσπασμα. Λ ιπ ο τά κ τες Αυτές τις πρώτες ημέρες του Δεκεμβρίου η εαμική οργάνωση της Υπάτης θα φέρει στους αντάρτες τρεις συνεργάτες των Ιτα λ ώ ν ενέ­ χονται στην προδοσία των Ελλήνων που συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν σε αντίποινα για τον Γοργοπόταμο. Οι περισσότεροι είναι χωροφύλακες που προσχώρησαν στον ΕΛΑΣ . ο πιο αδίστακτος μαζί με τον Πατακιά συνεργάτης των Ιταλών στη Φθιώτιδα. βρίσκεται κάποιος που αναζητούσαν από καιρό· ο Τουρκοχρήστος. Στις 12 Δεκεμβρίου το πρωί μπαίνουν στην Τσούκκα και μένουν στο χωριό ολόκληρη την ημέρα· τη νύχτα. Θέλει να προλάβει τη διαφαινόμενη ροπή κά­ ποιων να επιδιώκουν τη λύση των προσωπικών τους διαφορο^ν μέσω του ΕΛΑΣ πριν εξελιχθεί σε επιδημία (κάτι που έγινε αργότερα. και από τις δύο πλευρές). στον Εμφύλιο.Επί σκοπόν! Στο όνομα του ελληνικού λαού. Καραφωτιά. πηδάει σε ένα άλογο και ξεκινάει· δυο τρεις αντάρτες κάνουν το ίδιο και τον ακολουθούν. κάποιοι δεν είναι π ια μαζί τους.158 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ταγματασφαλίτης δεν έπαθε τίπο τα στο Αγρίνιο· ούτε ο Τολιόπουλος ξεχρέωσε τη σφαίρα. Βάρδα. τη Λευκάδα. Το τέλος του είναι αυτονόητο και έρχεται με κάθε επισημότητα: . που ετοιμάζονται να φύγουν. Στη Φτέρη οι αντάρτες πληροφορούνται ότι σε ένα διπλανό χωριό. Νικηταρά και Κονδύλη έχουν χαθεί στο σκοτάδι εξαπατώ ντας τους σκοπούς ότι δήθεν πάνε σε αποστολή κατά διαταγήν του αρχη­ γού. Στο Λιάσκοβο και σε άλλα χωριά. ο Θάνος επιστρέφει με τον Τουρκοχρήστο δεμένο με ένα σκοι­ νί πίσω από το άλογό του. Πυρ! Για δύο κοπέλες που είχαν σχέσεις με Ιταλούς στρατιώτες η τιμω ­ ρία ήταν κούρεμα με την ψιλή και χάραγμα ενός «Π» στο μέτο3πο· το «Π» διαβάζεται κατά βούληση. με αφορμή διάφορες κατηγορίες ενάντιον ανθροί>πων που μετά από ανακρίσεις αποδείχτηκαν αθώοι. 0 Θάνος. σαν σκηνή από γουέστερν.. πόρνη ή προδότις. χωρίς να περιμένει εντολή του αρχη­ γού. Είκοσι πέντε αντάρτες με επικεφαλής τους Γκέκα. Αφέθη ελεύθερος και εμφανίστηκε ξανά στον Εμφύλιο επικεφαλής παρακρατικών ομάδων .

ΑΡΗΣ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 159 μετά τη διάλυση των κατά τόπους σταθμο3ν· η αντικομουνιστική υστε­ ρία τόσων χρόνων δεν έχει πάει στράφι. τον Πελοπίδα. από το οποίο θα προκόψει ένα πενταμελές εκτελεστικό όργανο. τον Διαμαντή. τον Γαρδικιώτη. Εισηγητής της συνέλευσης έχει οριστεί ο Λευτεριάς. που κατοικεί στη Στρ<ύμη και έχει σύνδεση με τον Τσιγάντε στην Αθή­ να. Όλοι π ι­ στεύουν το ίδιο· ότι οι λιποτάκτες πηγαίνουν να προσχωρήσουν στον Ζέρβα. δεν τόλμησαν να γυρίσουν πίσω. τον Λευτεριά. προτείνει τον εαυτό του. ο Λευτεριάς και ο Νικηφόρος. 0 Γκέκας λέει την αλήθεια. Άλλο είναι η τιμωρία ενός προδότη ή ενός ληστή και άλλο ο ΕΔΕΣ. Κάνοντας την εισήγηση για το Ιδμελές. Μεταξύ τους είναι και καμιά δεκαριά αντάρτες που ακολούθησαν τους υποκινητές της λιποταξίας πιστεύοντας ότι πράγματι πάνε σε κάποια αποστολή· όταν πληροφορήθηκαν την αλήθεια. τον Βάσο. Στο πενταμελές εκλέγονται ο ίδιος. Στη διάρκεια της παραμονής τους στο Μαυρολιθάρι είχε έρθει σε συνεννόηση με τον απόστρατο ταγματάρχη Χρήστο Παπανικολάου. Κωστόπουλου στη Θεσσαλία. η Γενική Συνέλευση. Η γνώμη του είναι να πάνε στον Ζέρβα. αν και δεν τους αποκαλύπτει τον τελικό τους προορισμό. που θεω­ ρεί το γεγονός απόρροια της αντιεαμικής προπαγάνδας που άρχισαν οι εδεσίτες από τον Γοργοπόταμο. Ο Άρης τους καθιστά προσεκτικούς. με θέμα τη λιποταξία των 25. Δεν πρέπει να χρεωθεί ο ΕΛΑΣ την ευθύνη μιας εμφύλιας σύγκρουσης. τον Θάνο. Στην αυλή του σχολείου συγκεντρώνονται οι 400 περίπου άνδρες. ο Κωστούλας. αλλά αρχίζει άσχημα· μια . Η αντίδραση του Άρη δεν αργεί. Κάποιοι υπερθεμάτισαν προτείνοντας πιο δ υ ­ ναμικές λύσεις. όπως τη διάλυση του ΕΔΕΣ. τον Νικηφόρο του Δομοκού (δάσκαλο Νίκο Καρκάνη). Στις 14 Δεκεμβρίου συνέρχεται στο Γαρδίκι το ανώτατο όργανο του αντάρτικου. ο Μπελής. τον Περικλή. που είναι αντιστασιακή οργάνωση και μάλιστα υποστηρίζεται από μία εκ των τριών Μεγάλων Δυνάμεων της αντιχιτλερικής συμμαχίας. Η πορεία προς τον Ζέρβα αποφασίζεται. αλλά για να προσπαθήσουν να τον πείσουν για κάποιας μορφής συνεργασία. Αυτός τους άνοιξε τον δρόμο προς το νεοδημιουργηθέν αντάρτικο τμήμα του ταγματάρχη Γ. και προτείνει άμεση συνάντηση με τον Ζέρβα και τους Άγγλους για να λυθούν τα προβλήματα μεταξύ των δύο οργανώσεων. Άλλωστε οι υποσχέσεις του Γκέκα. τον Κωστούλα. τον Λάμπρο και τον Κέντρο. τον Ζήση. είναι καθησυχαστικές· ισχυρίζεται ότι κινείται βάσει εντο­ λών υψηλών προσοιπων από την Αθήνα. τον Νικηφόρο. Μετά προτείνει να εκλέξουν ένα Ιδμελές συμβουλευτικό αρχηγείο. τον Μπελή.

Αν δεν σηκωθώ αύριο. τους λέει. που τον ενημερώνουν για την πρόθεση του Άρη να καταυλιστούν στο Μικρό Χωριό.160 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ αιφνίδια αδιαθεσία του Άρη στα Πουγκάκια. όπου έφτασαν δυο τρεις αντάρτες. Αυτό τονίζει ο Άρης και στον πρόεδρο του Μεγάλου Χωριού* να μην ενημερώσει τους Ιταλούς. . Από τα πιο ανεπτυγμένα χωριά της Ευρυτανίας. που πρώτη έχει θεσπίσει με την έναρξη της Κατο­ χής τα συσσίτια για τα παιδιά και τους απόρους. με υψηλό μορ­ φωτικό επίπεδο κατοίκων* έχει ιατρείο. Ο Άρης φωνάζει τον πρόεδρο για να μιλήσουν. μόλις . Ο Άρης καλεί το αντάρτικο πενταμελές στο σπίτι που νοσηλεύεται.Καμιά πληροφορίο: στον εχθρό. Εκείνος υπακούει πρόθυμα και. ούτε σκοινί να κρεμαστούνε. φαρμακείο. βιβλιοθήκη. Τώρα η διαταγή του έχει αλλάξει: . Τίποτα απολύτως δε θα τους δί­ νουμε. Ο Ζορμπαλάς επιστρέφει για τις προετοιμασίες υποδοχής και το τμήμα με τον αρχηγό μπαίνει στο Μεγάλο Χωριό τα μεσάνυχτα. χάρη στα εμβάσματα των μεταναστών. Κλέαρχος Στις υπώρειες της Χελιδόνας ανάμεσα σε πυκνά έλατα βρίσκεται το μοναδικής ομορφιάς Μικρό Χωριό. Παλαιότερα ίσχυε η διαταγή του να απομακρύνονται πρώ τα οι αντάρτες και μετά. να ουρλιάζουν πάνω από τους όχθους και να προσπαθούν όλοι να του δείξουν την αφοσίωση και τη χαρά τους. οι πρόεδροι να ειδο­ ποιούν τους Ιταλούς ότι πέρασαν από το χωριό τους χωρίς να δίνουν λεπτομέρειες. Τη βουβή νύχτα που πέρασαν οι αντάρτες τη διαδέχεται μια ξέ­ φρενη ημέρα* βλέπουν τον αρχηγό να βγαίνει το πρωί από το σπίτι και αρχίζουν σαν τρελοί να πετάνε στον αέρα σκουφιά και δίκοχα. Έ νας σύνδεσμος του Άρη ξυπνάει τη νύχτα τον νεαρό εαμίτη του χωριού Διονύση Ζορμπαλά με μήνυμα να πάει στο ακριβοος απέναντι Μεγάλο Xojpió. Είναι οι προπο­ μποί της κυρίως δύναμης. εξα­ τάξιο σχολείο με μόνιμη θεατρική σκηνή και μια από τις καλύτερες εαμικές οργανώσεις. για την αποφυγή κυρώσεων. να σφυρίζουν. θα συνεχίσετε μοναχοί σας κι εμένα θα με αντικαταστήσει ο Μπελής. με αιμόπτυση και υψη­ λό πυρετό. Ο γιατρός που τον εξετάζει δεν μπορεί να ανακαλύψει την αιτία* ορισμένοι θεωρούν ότι οφείλεται σε ένα πρόσφατο πέσιμο από το άλογό του.

4. ανηφορίζουν προς τις κορυφές της Χελιδό­ νας.. απαντά: . .Δε βγήκαμε στο Βουνό για να τρώμε το ψωμί σας. τρέχει στο τηλέφωνο να κάνει το ακριβώς αντί­ θετο. κοφτές διαταγές ορίζει στον Νικηφόρο. έκανε αναγνώριση και ζύγιαζε το κάθε μέρος για το πού βολεί και πού όχι να δοθεί μάχη.4 Αυτήν τη σπάνια τοπογραφική αίσθηση που διαθέτει ο Άρης και την επισημαίνουν με θαυμασμό εξέχοντες στρατιωτικοί που πολέμησαν μαζί του.] Για να παρουσιάζεται όμως αυτό το σύνολο ζωντανό στο πνεύμα. χρειάζεται μια πνευματική ιδιότητα που ονομάζεται φαντασία». Ο Άρης με γρήγορες. θυμάται ο Λάμπρος. 18. Στους Μικροχωρίτες.. «Τούτος ο άνθρωπος.12. με όσα από τα υπάρχοντά τους μπορούν να μεταφέρουν..ΑΡΗΣ. τον Αάμπρο και τον Νικηφόρο του Δομοκού τις ακριβείς θέσεις που θα οχυρωθούν. Και την αναλύει γράφοντας ότι «πρόκειται για την ικανότη­ τα της ταχείας διαμόρφωσης μιας ακριβούς γεωμετρικής α ν α π α ρ ά ­ στασης [..] και κατά συνέπεια της ευχερούς εξεύρεσης του δρόμου που κάθε φορά πρέπει ν' ακολουθηθεί. Οι κάτοικοι του Μικρού Χο^ριού. Οι αντάρτες περνάνε στο Μικρό Xcopió και σκορπίζονται για να κοιμηθούν· οι περισσότεροι βολεύονται στα θρανία του σχολείου. γεω ­ φυσικός χάρτης σχεδιασμένος μέσα στο μυαλό. τον Πελοπίδα. Είναι 18 Δεκεμβρίου. . Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 161 φεύγουν οι αντάρτες. που προσπαθούν να τον αποτρέψουν.1981. Οι Ιταλοί είναι πολλοί. για να είναι διαρκής η εικόνα και να μην εξαρθρο^νονται συνεχούς οι λεπτομέρειες. Ελευθεροτυπία . ο Κλαούζεβιτς τη θεωρεί «πολύ ιδιαίτερη πνευματική ικα­ νότητα».Ούτε σφαίρα να μην πάει χαμένη!. για να γίνει εικόνα. Το πρωί η τοπική οργάνωση έχει ετοιμάσει ζεστό τραχανά για συσσίτιο και μάλιστα σε πιάτα· μα δεν χάρηκαν το πρωινό τους. 0 Άρης σταθμίζει αστραπιαία την κατάσταση και αποφασίζει να δώσει μάχη.ευκαιρία να τις αποτινάξει πριν βρουν έδαφος. σαν να ’κανε αναγνώριση τη νύχτα που ερχόμαστε και μας έφερε κατευθείαν σ' αυτές τις θέσεις». . [. τους φωνάζει καθώς φεύγουν τρέχοντας. ακούστηκαν οι πρώτες φωνές. λες και παντού α π ’ όπου περνούσε. Έτσι κι εδώ.Ιταλοί! Ιταλοί!. Οι κατηγορίες των εδεσιτών ότι ο ΕΛΑΣ δεν πολέμησε στον Γοργοπόταμο είναι νωπές. Σημαίνει συναγερμός και όλοι συγκεντρώνονται στο σχολείο.

Μα η μανία τους δεν κορέστηκε* σε λίγες ημέρες ξαναγυρίζουν αιφνιδιαστικά και βρίσκουν τον κόσμο στα σπίτια του. και στήνει πολυβόλα και όλμους* μια εξίσου μεγάλη φ ά ­ λαγγα έρχεται προς το Μικρό Χωριό μέσα από τη ρεματιά. Πρώτος πυροβολεί ο Νικηφόρος και αφήνει στον τόπο τον επ ικ ε­ φαλής της ιταλικής φ άλαγγας. Μικρό και Μεγάλο. Η μάχη θα δοθεί στη ρεματιά. Παράλληλα ο αρ­ χηγός έχει φροντίσει να στείλει τμήματα προς άλλες πιθανές διαβάσεις των Ιταλών και ένα τμήμα υπό τον Χρυσιώτη ακριβώς πίσω από τους μαχόμενους για να υποστηρίξουν την υποχώρηση.162 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Είναι καλά πληροφορημένοι γ ια τη δύναμη και τη θέση των ανταρ­ τών και βγήκαν από το Καρπενήσι αποφασισμένοι να τους εγκλωβί­ σουν. για ενδεχόμενη πλαγιοκόπηση από τον εχθρό. καθώς και τμήμα υποστήριξης. όπου μετά από άγρια βασανι­ στήρια ρίχνουν ζωντανούς μέσα σε ένα φλεγόμενο σπίτι τους αρωγούς του αντάρτικου* τον ιερωμένο του Μεγάλου Χωριού Παπαβαστάκη και τον ενωμοτάρχη X. (ΓΕΣ. Το δόγμα Άρη «ο αντάρτης δίνει μάχη μόνο εκεί που ο ίδιος κρίνει ότι τον συμφέρει και. Η ενέδρα και η μάχη διεξάγονται από ένα μέρος της δύναμης· έχουν προβλεφθεί πλαγιοφυλακές. μαθητή γυμνασίου από το Περίβλεπτο Φθιώτιδας). Λεηλάτησαν τα σπίτια. Και άλλοι Ιταλοί πέφ τουν νε­ κροί γύρω του. τον δεκαοχτάχρονο Κλέαρχο (Κ ώ στα Μ πίρτσα. Μετά υποχρέωσαν εννέα Μεγαλοχωρίτες και . στο Μ εγά­ λο Χωριό. οφείλει να αποσύρεται» είναι παμπάλαια αρχή του ανταρτοπολέμου. Ανταρτοπόλεμος) Οι Ιταλοί ξέσπασαν στο άδειο Μικρό Χωριό. εν συγκρίσει προς τας τοιαύτας του αντιπάλου. όπου ενε­ δρεύουν οι 60 αντάρτες που ρίχνει ο Άρης στη μάχη. Ευθύς ως εκλείψουν αι ευνοϊκαί αύται συνθήκαι διακό­ πτουν την μάχην».τι μπορούσε να καεί. Η μάχη του Μικρού Χωριού είναι υπόδειγμα αντάρτικης τακτικής. Οι αντάρτες θα αποσυρθούν με μία μόνο απώ λεια. πριν ανατραπούν οι ισορροπίες. Συλλαμβάνουν ομήρους και από τα δύο χωριά. άνευ ή διά μηδαμινών απωλειών του μαχομένου ανταρτικού τμήματος. Κατσίμπα). «Οι αντάρται μάχονται μόνον όταν αι τακτικαί συνθήκαι εξασφα­ λίζουν την φθοράν του εχθρού. τους μεταφέρουν στο Μικρό Χωριό. Μια λιτή μαρμάρινη π λάκα και ένας σταυρός στο σημείο που σκοτώθηκε θυμίζουν σήμερα τη θυσία του νεαρού μαθητή. σκότωσαν τα ζώα και έβαλαν φωτιά σε ό. Κατσίμπα (αδερφό του μόνιμου υπολοχαγού στο αντάρτικο Γ. Έ να μεγάλο τμήμα έχει ήδη ακροβολιστεί απέναντι. που είναι ο συνταγματάρχης διοικη­ τής του Σ υντάγματος Καρπενησιού. για την αναδίπλωση των μαχόμενων.

5 Είναι απογοητευτικό. Οι θεολόγοι της κομουνιστι­ κής ορθοδοξίας επιμένουν σε μια γραμμή εντελώς αντίθετη προς τις κρατούσες συνθήκες. Κομουνιστική Επιθεώρηση (1941-1944). ενεργητική αντίσταση κατά των κατακτητών: «Μερικοί λένε. θα ξεπηδήσει μέσα από το φλεγόμενο χωριό και τις καρδιές των κατοίκων του: Βαριά στενάζουν τα βουνά κι ο ήλιος σκοτεινιάζει..Μικρό Χωριό». ο Άρης κάνει πόλεμο μ ’ αντάρτες παλικάρια. Στα βουνά της Ρούμελης έως το τέλος της Κατοχής θα ακούγεται το αντάρτικο σύνθημα και παρασύνθημα «Κλέαρχος . το δόλιο το Μικρό Χωριό και πάλι ανταριάζει .ΑΡΗΣ. Στην πολύωρη εισήγησή του ο Σιάντος επιτίθεται εναντίον εκείνων των μελών που ζητάνε από το Κόμμα. πέφτουν ντουφέκια ανάρια . [.] Τέτοιες αντιλήψεις είναι αντίθετες α π 5 την πολιτική και ταχτική του κόμματός μας». (Η μοίρα του Μικρού Χωριού είναι βαριά. Λαμποκοπούν χρυσά σπαθιά . και το 1963 ένα τμήμα του θα χαθεί από την κατολίσθηση μιας ολόκληρης πλαγιάς της Χελιδόνας. Έ να από τα ωραιότερα τραγούδια. Στη Β' Πανελλαδική Συνδιάσκεψη. Στον Εμφύλιο θα ξανακαεί άλλες δύο φορές. αφιερωμένο στον Άρη. μα στο ΚΚΕ παραλείπουν κάτι πολύ καίριο από τον Μαρξ: οι αντικειμενικές συνθήκες προηγούνται της πολιτικής 5. συμμετείχαν 50 περίπου ανο^τερα καθοδηγητικά στελέχη του Κόμματος. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 163 δύο Μικροχωρίτες να σκάψουν τους τάφους τους στη θέση Λόγγοβα και τους εκτέλεσαν. Α πογοήτευση Το ΚΚΕ βρίσκεται ακόμη στον κόσμο του.) Παρά το βαρύ τίμημα η απήχηση από τη μάχη του Μικρού Χωριού είναι μεγάλη και το φρόνημα των Ευρυτάνων γιγαντώνεται. . Τον επόμενο χρόνο θα καεί και από τους Γερμανούς. μία από τον Εθνικό Στρατό και μία από τον Δημοκρατικό Στρατό. τι θα κερδίσουμε τώρα με τις απεργίες και διαδη­ λώσεις μέσα σ' αυτές τις συνθήκες της ξενικής κατοχής! Τώρα είναι còpa της μπόμπας και της κουμπούρας. που συνήλθε στο Κουκάκι το τε­ λευταίο δεκαήμερο του Δεκεμβρίου..

αναπτύσσονται διάφορες περίεργες θεωρίες. ίσως και καταλληλότερος». Δεν αρκεί να θέλεις να εφαρμόσεις κάτι που θεωρείς σωστό.. . Ε π α νά ­ σταση) Μόνο που δεν αναφέρει ότι. Στον ανταρτοπόλεμο δί­ νουν ελάχιστη σημασία. μεταφυσικοί τω τρόπω.] και την κομουνιστική αφοσίωση στη δουλειά [. (Χατζής. που οι μυστικές της υπηρεσίες (NKVD) κατόρθωσαν να προμηθευτούν τα πρακτικά της Β' Πανελλα­ δικής. οπου­ δήποτε και οποιοιδήποτε είχαν προσπαθήσει να δημιουργήσουν αντάρτικο είχαν όλοι αποτύχει με τραγικές συνέπειες. Το ζήτημα του ενεργού αγώνα εναντίον των Γερμανών κατακτητών (αντάρτικο κίνημα. ανεπαρκείς και σε ορισμένα σημεία ακόμα και λαθεμένες. αλλά οι αποφάσεις που πάρθηκαν στα ζητή­ ματα αυτά ατελέσφορες.) απουσιάζει εντελούς από την α π ό ­ φαση. οποιοσδήποτε έπ α ιρ ­ νε το χρίσμα από το Κόμμα αντί για τον Άρη. μέχρι να βγει ο Άρης στο Βουνό.. καθώς στο ΚΚΕ επικρατεί η αντίληψη ότι. όπως «να αποφεύγονται μάχες με τον εχθρό και εμφανίσεις στα χωριά για την αποτροπή αντιποίνων» κ. 1931-194-4. Τον Μάρτιο του 1943. Το συμπέρασμο: των Σοβιετικών: «Η κεντρική ηγεσία του ΚΚ Ελλάδας είναι εξαιρετικά αδύναμη».. Αυτό είναι το κύριο μειονέκτημα».. που αγνόησε την πρόσκληση του Κόμματος και δεν εμφανίστηκε. με «τη βοήθεια του Κόμματος [. Φάκελος Ελλάς. (Βαφειάδης) Η ψυχρολουσία για αυτές τις ανεδαφικές θέσεις που υποστηρίχτη­ καν στη συνδιάσκεψη από την κομματική ηγεσία έρχεται από τη Σο­ βιετική Ένωση.] θα γινόταν κατάλληλος. που ευτυχώς ξεπεράστηκαν από τους ίδι­ ους τους αντάρτες στην πράξη.164 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ βούλησης. Μιλάνε σχεδόν αποκλειστικά για μαζικές κινητοποιήσεις στις π ό ­ λεις και αγώνες πεζοδρομίων κατά των κατακτητών και των κατοχι­ κών κυβερνήσεων και ψέγουν τους αντιπροσώπους των πόλεων που δεν ακολουθούν το παράδειγμα της Αθήνας. Αντιθέτως. παρόλο που μνημονεύεται στην απόφαση. πρέπει να έχουν διαμορφωθεί και οι κατάλληλες συνθήκες.6 Φυσικά στην Αθήνα ακούγονται τα χειρότερα για τον Άρη. Τα αρχεία των μυστικοί σοβιετικών υπηρεσιών. ο Γραμματέας του ΕΑΜ δεν θα διστάσει να κάνει ένα ανατριχιαστικό άλμα ισοπέδωσης κάθε ανθρώπινου χαρακτηριστικού και κάθε ιδιαιτερότητας.ά.. Και. Η εμφάνιση 6. οι εκτιμήσεις τους είναι κόλαφος: «Τα ζητήματα που τέθηκαν ήταν εξαιρετικά σοβαρά.. Ό πω ς γράφ ει απαξιω τικά για τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. «το μέλος του Κόμματος είναι ικανό για όλα».. Και η Β' Πανελλαδική κολυμπάει σε μια άκρατη βουλησιαρχία.

πολιτικής. Η αποστολή του δεν σημαίνει αναγνώριση των ικανο­ τήτων του· το αντίθετο. στο δε για την οξυδέρκειά του.ΑΡΗΣ. Προτείνει να μετα­ φερθεί άμεσα η πολιτική ηγεσία στο Βουνό. Ανταρτοπόλεμος) Στη Β' Πανελλαδική Συνδιάσκεψη τη μόνη εξαίρεση μεταξύ των συ­ νέδρων αποτελεί ο διορατικός Τζήμας. που υπερασπίζεται με σθένος τον Άρη και επιπλέον θέτει ένα θέμα που ξενίζει. φεύγει στο τέλος του χρόνου και το μέ­ λος της ΚΕ Καραγιώργης για να αναλάβει γραμματέας της Θεσσα­ λίας. κοι­ νωνικής και οικονομικής φύσεως επιβάλλουν την ύπαρξιν καταλλήλου ηγεσίας με πολυσχιδείς ικανότητας». . «Έφυγε για τη Θεσσαλία. δηλαδή του ηγετικού δι­ δύμου Σιάντος . (Ιωαννίδης) Αυτό που συμβαίνει είναι ότι ο Καραγιώργης (γιατρός Κώστας Γυφτοδήμος) είναι νέος. Δεν είχε καμία. αλλά περιορισμένο ακόμη ένοπλο αγώνα. οι απαιτήσεις σε ό. (ΓΕΣ. δεν θα περιοριστούν στη Θεσσαλία. ικανός.Ιωαννίδης. (Clausewitz) Και ειδικά για το αντάρτικο. όταν βρεθεί στο Βουνό.πόλεμο είναι εξαιρετικά σ π ά ­ νια περίπτωση: «Περισσότερο α π ’ όσο σ' οποιοδήποτε άλλο πεδίο. Το Βουνό θεωρείται ακόμη τόπος εξορίας. στο άλλο ακόμη για την ανδρεία ή την ενεργητικότητά του. δεν υπάρχει ίσως ούτε ένα που να συγκεντρώνει πάνω του όλες τις απαραίτητες ικανότητες που θα το υψο^σουν. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 165 πραγματικά προικισμένου ηγέτη στον. Για αυτό με απόφαση της συνδιάσκεψης. ως και η ανάγκη επιλύσεως προβλημάτων στρατιωτικής.. πάνω από τον μέσο όρο». σ’ αυτόν είναι που χρειάζεται μιο: οξεία και διεισδυτική διάνοια να γνωρίζει να διακρίνει και να διευκρινίζει ενστικτωδώς την αλήθεια. στο μεν για το πνεύμα του. με τις μεγάλες ιδιαιτερότητες. αλλά θα επιδιώξει να αναλάβει την αρχηγία όλου του ΕΛΑΣ. Τον διώξαμε στη Θεσσαλία». όχι διότι είχε ορ­ γανωτικές ικανότητες. Οι φιλοδοξίες του δυναμικού Καραγιώργη.. που έχει τις πιο μαζικές οργανώσεις. διανοούμενος και η λαμπε­ ρή παρουσία του είναι πηγή ενόχλησης για το απαρχαιωμένο ηγετικό δίδυμο.τι αφορά την ηγεσία του είναι ακόμη περισσότερες: «Η άμεσος σχέσις και αλληλοεξάρτησις ανταρτών και πληθυσμού. [. στη σταδιοδρομία του στρατηγού.] Ανάμεσα σε χίλια άκρως αξιόλογα πρόσωπα. όπου και θα πρέπει να βρίσκεται το κέντρο του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα· η πρότασή του απορρίπτεται παμψηφεί καθώς δεν βρέθηκε ούτε ένας να την υπο­ στηρίξει.

.166 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ Στο μεταξύ η πορεία του Άρη προς τον Ζέρβα συνεχίζεται. »ΛΑΜΠΡΟΣ: Τι να πω. Τη ζωή του την οφείλει ο άκακος Λά­ μπρος μάλλον στην περιέργεια του Βασιλικού Επιτρόπου να πληροφορηθεί επακριβώς τον «μηχανισμό» παροχής βοήθειας στους αντάρ­ τες. »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Είναι το πλωτόν μέσον που χρησιμοποιούσες. ο Λάμπρος βρέθηκε κατηγορούμενος στο στρατοδικείο γιατί εκτός από τους στρατιώτες του Εθνικού Στρατού διαπεραίωνε και αντάρτες του Δη­ μοκρατικού Στρατού. «Έτυχε όμως ο Επίτροπος να είναι νησιώτης και να μην έχει ιδέα από καρέλια.. Η προσαγωγή τότε σε στρατοδικείο ή αντί­ στοιχα σε ανταρτοδικείο με την κατηγορία συνεργασίας με τον εχθρό προεξοφλούσε το χειρότερο. Εκεί ήρθε τη νύχτα και κατετάγη μια οπλισμένη ομάδα από το Κλαψί με τον Μπότσαρη (Ανδρέα Κονδύλη) και εμφανίστηκαν οι τρεις τέσσερις αγνοούμενοι από τη μάχη. »ΛΑΜΠΡΟΣ: Τι είναι το. Μερικοί μπήκαν στο καρέλι.. σα να λέμε το καΐκι... πλεούμενο που μετέφερες τους επιβάτες. »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Για το πορθμείον σε ρωτώ. »Έμεινε και τον κοίταζε σαστισμένος ο Λάμπρος γιατί πρώτη φο­ ρά άκουγε τη λέξη πορθμείον. ο δε Λάμπρος να είναι βουνίσιος και να μην έχει ιδέα από νησιά και θάλασσες. στα Σελά* ένα χωριουδάκι τόσο φτωχό που δεν διανο­ ούνται να απευθυνθούν στους κατοίκους ούτε για λίγο ψωμί· λίγα ξύ­ λα ζήτησαν μόνο για να ανάψουν φωτιά και κοιμήθηκαν νηστικοί. Μετά τη μάχη του Μικρού Χωριού οι αντάρτες θα συγκεντρωθούν λίγο πιο πάνω. οι πολλοί δεν ήταν δυνα­ τόν να περιμένουν· ανακάλυψαν πιο πέρα ένα σχετικά αβαθές σημείο και. . πορθμείον.. πέρασαν με αρκετή δυσκολία απέναντι. Το προ^ί ξεκίνησαν πάλι. »ΛΑΜΠΡΟΣ: Δεν ξέρω τι είναι αυτό το πορθμείον.. πλωτόν μέσον. (Στα παράλογα χρόνια του Εμφυλίου που ακολούθησαν. πέρασαν από τα Φιδάκια και βρέθηκαν μπροστά στον αγριεμένο Μέγδοβα και τον περατάρη Λάμπρο με το καρέλι του· ένα μεγάλο ξύλινο κασόνι που χώραγε μέσα δυο τρεις ανθρώπους και εκινείτο από τη μία όχθη του ποταμού στην άλλη με τροχαλία πάνω σε συρματόσχοινο δεμένο στα πλατάνια. πιασμένοι χέρι χέρι.. Και ακολούθησε ο διάλογος: »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Γιατί δεν απαντάς. »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Είναι το. Με την πρώτη ερώτηση της εξέτασης ζήτη­ σε ο Επίτροπος από τον Λάμπρο να του περιγράψει το.

»7 Κάποιο πρόχειρο σκίτσο του καρελιού και κάποιες μαρτυρίες συγ­ χωριανών του Λάμπρου για την εκ των πραγμάτων αδυναμία του να κάνει επιλογή «επιβατών» έδωσαν στον Βασιλικό Επίτροπο να κατα­ λάβει τις διαστάσεις της προδοσίας και τον έστειλε σπίτι του. Εκεί τους περίμενε και το Αρχηγείο Ευρυτανίας με τον Ερμή. που κατέλυσαν οι αντάρτες. όπου υπήρχε γιατρός για να αναλάβει τη νοσηλεία του. ένας εξ αυτών.Τι τρέχει. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 167 »ΛΑΜΠΡΟΣ: Τι είναι το πλεούμενο και το καΐκι.. . βρέθηκε ένας γυρολόγος με μια μικρή βιτρίνα κρεμασμένη στον ώμο· τους χαι­ ρέτησε. Τελείωσε. .) Στον Μαραθιά. τον Διά­ κο και τον Αριστείδη. αλλά το ’βαλε π εί­ σμα να βρει άκρη.. »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Και τι είναι αυτό το καρέλι που μου κοπανάς. με τριχιά. Με μηχανικά μέσα.Ό π ο ιο ς σκοτώνει συναγωνιστή του θα εκτελείται. »ΛΑΜΠΡΟΣ: Όχι. »ΛΑΜΠΡΟΣ: Όχι. για να διατηρηθεί η πολεμική φυ­ σιογνωμία της περιοχής και για αντιπερισπασμό στον Άθω Ρουμελιώ­ τη.Θέλω να έρθω μαζί σας. »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Δηλαδή με. του λέει ο Άρης όταν έφτασε κοντά του. Ο Άρης έκρινε σκόπιμο να μην πάρει μαζί του στην Ή πειρο και αυτό το τμήμα. κουπιά. »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Και όχι με κουπιά. Eyoi καρέλι το ξέρω. σκαλί­ ζοντας το όπλο του μέσα στο σχολείο. Οι τυ ­ χαίες εκπυρσοκροτήσεις είχαν πάρει μορφή επιδημίας. τον Ιωσήφ. Στη φάλαγγα των ανταρτών που συνεχίζουν την πορεία..ΑΡΗΣ. »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Και πο^ς κινείται. »ΛΑΜΠΡΟΣ: Έ να μεγάλο κασόνι. μετά μπερδεύτηκε ανάμεσα στους άνδρες και άρχισε να ρω­ τάει για τον αρχηγό. τον Καπλάνη. Οι αντάρτες αυτού του τμήματος είχαν αυξηθεί σε 80 και στις 4 Δεκεμβρίου είχαν δώσει μια μάχη έξω από τη Χρύσω εναντίον των Ιταλών. »ΛΑΜΠΡΟΣ: Τι είναι τα κουπιά. που ήταν στην περιοχή με την ομάδα του. 0 απρόσεκτος δεν θα γλίτωνε μόνο με αφοπλισμό και αποπομπή αν δεν παρακαλούσε τον Άρη ο ίδιος ο τραυματίας. Μίκροχωρίτικα Νέα. με τα χέρια. . 7. τραυμάτισε σοβαρά στην κοι­ λιά τον Ατρόμητο* τον νεαρό που έπιασε τον Ιταλό αιχμάλωτο στον Γοργοπόταμο. »Έβράζε α π ’ τον εκνευρισμό του ο Επίτροπος. Μετέφεραν τον Ατρόμητο με φορείο στη Φραγκίστα. για αυτό ο αρ­ χηγός δήλωσε εις επήκοον όλων: .

Ναι.Εμείς σκοτώνουμε άνθρωπο για ένα βελόνι. Εδώ δεν είναι πανηγύρι. τον δροσερό αέρα και την ανεμπόδιστη θέα. Μωρέ. δυστυχώς για αυτόν. για να τη ζήσει. Οι ευφυέστατοι και υπερήφανοι αυτοί άνθρωποι π α ρ ά την ανέχειά τους σε σχέση με τους χωρικούς του κά­ μπου αισθάνονται προνομιούχοι. τους οποίους περιφρονούν ανοιχτά. «Μ ια εβδομάδα παραμονής στα ελληνικά βουνά είναι αρκετή για να βεβαιώσει τον κάθε παρατηρητή ότι το μεγαλύτερο μέρος του πλη­ θυσμού της Ελλάδος ζει κάτω από συνθήκες που βρίσκονται πολλούς αιώνες πίσω από τη ζωή της Δυτικής Ευρώπης». (Toynbee) Για αυτό οι ορεσίβιοι διαφοροποιούνται από τους καμπίσιους. Δώσ' μου ντουφέκι και θα δεις. Τον κοίταξε για λίγο ο αρχηγός και του κάνει ξαφνικά: . ξυπολυσιά και κρύο. είπε ζωηρά ο γυρολόγος. θ ’ αντέξεις. Δεκτό. π ’ να π ά ρ ’ς καμπίσο! Που σημαίνει. άμα φτάσεις στη μάχη. παρόλο που αυτά τα χριστιανικά άσυλα βρίσκονταν μέσα στα όρια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας». . Κ απνοσάκ’λα έχ ’. μπήκε. (Woodhouse) Για τους ορεσίβιους είναι μια π α μ π ά λ α ια επιλογή: «Μπορούσαν να διατηρήσουν την ελευθερία τους με το τίμημα να παραμείνουν φτωχοί. θα πυροβολήσεις θες δε θες. διαμένοντας σε φυσικά οχυρά όπου η οθωμανι­ κή κυβέρνηση δεν μπορούσε να ασκήσει αποτελεσματικά την εξουσία της. - Ορεσίβιοι 0 κόσμος των βουνών είναι για τον αμύητο μια αυλή των θαυμάτων. και αν είναι αρ­ κετά αρρενωπός ο^στε να έχει τις καπνοσακούλες του με τον λαθραίο . θα ζήσει στη «λάκκα» με κάποιον υποδεέστερο και θα στερηθεί τα σπουδαία του βουνού.Μπα. Η συνήθης κατάρα της μάνας προς την κόρη είναι: .Δεκτό!. Μέ­ χρι να φτάσεις εκεί. Δηλαδή αν είναι ικανός να κλέψει.168 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Θα πετάξεις τη μόστρα σου και θα κρεμάσεις ντουφέκι. Και.Έ μ π α στη γραμμή.Θ ’ αντέξω. Η κοπέλα το πρώτο που ρωτάει για τον υποψήφιο γ α μ π ρ ό είναι: . που συνοψίζονται στο κρύο νε­ ρό. Πείνα. . .Κλέβ’.

Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 169 καπνό για να στρίβει «τσιγάρες». Πάμπολλες είναι οι ιστορίες για τους Τοπολιανίτες και μερικές δύσκολα γίνονται πιστευτές· λένε πως έτρεψαν σε φυγή τον φοροεισπράκτορα. αν και Κρητικός. έστειλε έναν ενωμοτάρχη από το τμήμα του να ζητήσει οδηγό από το χωριό Καλεντίνη· οι απρόθυμοι να τον βοηθή­ σουν χωρικοί προσποιήθηκαν όλοι τους μεθυσμένους. αλλά πού να εύρισκε κανείς αρχή και τέλος όπου διά την επίλυσιν το^ν υποθέσεών των εχρειάζοντο όλα τα δικα­ στήρια της Ελλάδος και για ένα μήνα τουλάχιστον». (Μυριδάκης. Θα είναι ασφαλούς οι μεγαλύτεροι ζωοκλέπται της υφηλίου. Όλοι δηλ. 0 Μυριδάκης πάλι γράφει ότι. ο αδελφός διά τον αδελφόν κ.κ. Σε αυτό το απομονωμένο και πάμπτωχο χωριουδάκι είναι έθιμο να «γελάσουν» τον ξένο που θα τους επισκεφθεί. Άλλα χωριά για « τ 5 άρματα» και τη ζωοκλεπτική τους δεινότητα· όπως τα Επινιανά Ευρυτανίας. δίνουν στον ενωμοτάρχη για οδηγό τον διανοητικά καθυστερημένο του χο^ριού. Ορισμένα χωριά φημίζονται για « r άρματα» και για την υπερβολική τραχύτητα των κατοικούν τους· όπως τα Δυο Βουνά Φθιώτιδας που επισκέφθηκε με δέος ο Νικηφόρος πριν ξεκινή­ σει για το αντάρτικο. Όλοι. όποιος και αν είναι· έχουν δεινοπαθήσει με τις φάρσες τους από γ υ ­ ρολόγοι. Αγώνες) Είναι χοοριά που συνδυάζουν «τ' άρματα» με τα γράμματα. παιδιά. όποος το Μικρό Χωριό· και άλλα χο^ριά πασίγνωστα για το χιούμορ και την πονηριά των κατοίκων τους. εις το χωριό αυτό ήσαν ζωοκλέπται χωρίς καμίαν εξαίρεσιν και διάκρισιν. συνοδεύ­ οντας τους Άγγλους. η θυγατέρα διά την μάνα. και ο υπασπιστής του Ζέρ­ βα. ο πατέρας διά το παιδί και το παιδί διά τον πατέρα. Κοινό χαρακτηριστικό όλων των ορεσίβιων είναι η αγάπη τους στα όπλα· και το πιο φτωχό νοικοκυριό έχει ένα τουλάχιστον τουφέκι. αδελφοί. γονείς. ούτε αυτού του π α π ά των ακόμη δεν έκαμνον εξαίρεσιν. εμφανισθέντες όλοι στην είσοδο του χο^ριού με χελώνες κρεμασμένες στον λαιμό λόγω μιας «επιδημίας» που είχε ενσκήψει· ή πως περίμεναν κατά σειρά στον δρόμο τον π α π ά του δι­ πλανού χωριού και τον έπεισαν με τα λεγόμενά τους ο ένας μετά τον . π απά δες και πολιτευόμενοι έως τον δεσπότη της περιοχής. Με τα πολλά. χωροφύλακες. μένει άναυδος με τις διαστάσεις της κλοπής: «Η μάνα να παραπονείται ότι την έκλεψεν η κόρη της. Πρωταθλητές του χιούμορ και της φάρσας είναι ασφαλώς τα Τοπόλιανα Ευρυτανίας. Όμως υπάρχουν και διαφοροποιήσεις μεταξύ των κοινοτήτων. που την απόσταση μιας ώρας κατορθοονει να τους την αυξήσει σε πέντε. ήλθον εις ημάς αλληλοκαταγγελλόμενοι.ΑΡΗΣ.ο. από όπου πέρασαν οι εδεσίτες μετά τον Γοργοπόταμο. και για να τον ξεφορτωθούν.

Είναι 24 Δεκεμβρίου. που ήξερε να διαβάζει και να κρατάει στοιχειωδώς το ίσο. κ α π ’τάνιο μ ’.Καλούς όρισες. Πότε ο Παπακουμπούρας. ο Άρης στέλνει ένα γράμμ α στον Ζέρ­ βα. Η μεταρσιωτική εκτέλεση των θρησκευτικών τους καθηκόντων δεν γλίτωσε τον πρώην φυγόδικο Κουτσοκώστα από τη δική του εκτέλε­ ση. μετά από καταγγελία της οργάνωσης ότι συνεχίζει πάλι τη ληστρική του δραστηριότητα. Γέμισε η εκκλησία χωρικούς και αντάρτες.. Ο Θάνος και οι γύρω τραντάχτηκαν από τα γέλια όταν κατάλαβαν τι έγινε* έμπαιναν οι Τοπολιανίτες από τη μία πόρτα. παραμονή Χριστουγέννων. θαύμαζαν για τον αρχηγό που τους κα­ τάλαβε. έβγαιναν από την πίσω. Τον συνέλαβε ο Διαμαντής σε ένα κοντινό χωριό. και πολλά άλλα. Τα Τοπόλιανα δεν διαθέτουν π α π ά και ο Π απακουμπούρας προσφέρεται να τελέσει τη λειτουργία. Μετά τα καλωσορίσματα κάθισε ο αρχηγός στο καφενείο και κου­ βέντιαζε με δυο τρεις ντόπιους* από την πόρτα εμφανίζονταν τάχα δειλά ένας ένας οι κάτοικοι να τον χαιρετήσουν: . .Για ελάτε πίσω εσείς! Δε σας ξαναχαιρέτησα. ώσπου εκείνος το καβάλησε και τον τίναξε ανάσκελα. Στον Άρη δοκιμάσανε το παλιό κόλπο της «χαιρετούρας». Αλλά ούτε αριστερός ψάλτης υπήρχε και επιστρατεύτηκε ο Περικλής.170 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Α Ο Σ άλλον ότι το βόδι που αγόρασε από το παζάρι είναι γαϊδουράκι. Πέρασαν κάμποσοι και ξαφνικά ο Άρης φωνάζει σε δύο που έφ ευ­ γαν: . άλλαζαν σακάκια και τραγιάσκες και εμφ α­ νίζονταν πάλι για νέα «χαιρετούρα». . χαιρετούσανε. τη Βαλαώρα Ε υ­ ρυτανίας. Το ότι υπήρξε πρώην αντάρτης που είχε ακολουθήσει στη φυγή τον Ρουμελιώτη δεν λειτούργησε υπέρ του· παραδόθηκε στον Δράκο για τα περαιτέρω.Μ άτ’ μια βολά π ’ το 5 χει!. που θα έκανε τους ζηλωτές του Κόμματος να κόψουν τις φλέβες τους. Έ γινε μια εξαίσια λειτουργία. πότε ο δεξιός ψάλτης τού ψιθύριζαν τη σε­ λίδα που έπρεπε να γυρίσει* σε λίγο στάθηκε δίπλα στον Περικλή και ο Άρης και έψαλαν σεκόντο. με το οποίο τον ενημερώνει για την άφιξή του και του ζητάει συ­ νάντηση. \ Π α λιά υπόθεση Όταν μπήκαν στην Ήπειρο.

του ξηλώνει ένα από τα μπαλώματα του παντελονιού του. πατριώτη. Ό πως είπε στενοχωρημένος ο δάσκαλος του χωριού στον Νικηφό­ ρο. . Θυμίζει τις χειρότερες από τις πρώτες ημέρες του αντάρτικου. με τον Ζέρβα ή με τους άλλους. Στο Αυλάκι ο κόσμος τούς αντικρίζει με τρόμο· τετρακόσιοι οπλι­ σμένοι μπήκαν στο χωριό τους και οι διαδόσεις λένε ότι πρόκειται π ε ­ ρί κομουνιστών.ΑΡΗΣ. . Είχε φροντίσει όλα τα προηγούμενα χρόνια η κρατική μηχανή. του λέει ο Άρης και. πατριώτη. λένε πως είστε αντίχριστοι. θα μας ψάξετε και. Έ νας ελασίτης βλέπει μια γριά να κρύβει τα εικονίσματα στο κατόπι του σπιτιού της· τη ρωτάει για ποιον λόγο το κάνει. και εκείνη του απαντάει αφελέστατα.Αυτή η υπόθεση είναι παλιά. τη θρησκεία και την τιμή t o j v χωρικών οι εδεσίτες απλώς συνέβαλαν στην ενίσχυ­ ση αυτής της φοβίας. Όσο και αν προσπαθούσαν. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 171 Δεν παίρνει απάντηση. θα κάψετε τα σπίτια.. με τις κινδυνολογίες για την περιουσία. σκύβοντας. Θα μας π ά ρ ’νε τ ’ς πιριουσίες οι ά λ λ \ . μα συνεχίζει παρόλο που η επισιτιστική κα­ τάσταση της ελασίτικης δύναμης είναι τραγική.Επειδή εγώ είμαι α π ’ τους «άλλους». Στο ορεινό δρομολόγιο που ακολουθούν. Το άλλο επίσης τραγικό είναι ότι σε αυτούς τους πένητες χωρικούς έχει βρει το πιο πρόσφορο έδαφος η πιο ακραία αντικομουνιστική προ­ παγάνδα. εσύ με ποιους είσαι. όπου και το στρατηγείο του ΕΔΕΣ. δεν θα κατόρθωναν να δημιουργήσουν τέτοια παθολογική φοβία στον κό­ σμο. . Οι ελασίτες την αποδίδουν αποκλειστικά στον Ζέρβα και στους Άγγλους.Με τ ’ Ζέρβα. Η θεωρία περί «ψευδούς συνείδησης» σε πλήρη επαλήθευση: Έ νας χιλιομπαλωμένος Ηπειρώτης χωρικός βρέθηκε μπροστά στον αρχηγό. όπου βρείτε να έχουν ει­ κονίσματα. Έ ω ς το τέλος της Κατοχής οι παλιοί αντάρτες θα επιπλήττουν τους νεότερους ως καλομαθημένους με τη φράση: . που δεν σέβονται τίποτα. τον ρωτάει ο Άρης. δικτατορική ή μη.Εσύ δεν έφαγες βελανίδι με το Ζέρβα!. . και την άλλη ημέρα θα προχωρήσουν προς τη Μεγαλόχαρη.. τα χωριά είναι πάμπτω χα και μερικά εντελώς εξαθλιω­ μένα. να σου πάρω κι εγώ ένα κομματάκι α π ’ την περιουσία σου.Δε μου λες. μέσα σε έναν μήνα που έχει μεσολαβήσει από τον Γοργοπόταμο.Και γιατί. απαντάει εκείνος μη γνωρίζοντας σε ποιον μιλάει. Είναι μάλλον υπερβολικό. Από το Αυλάκι θα περάσουν στη Σωμερού. που διαμαρτυρήθηκε για το συμβάν: .

Οι ταλαιπωρημένοι από την κούραση και την πείνα άνδρες του ΕΛΑΣ δείχνουν αξιοθαύμαστη π ει­ θαρχία και συμπεριφορά· όμως η εξάντληση είναι μεγάλη και αδυνα­ τούν να συνεχίσουν την πορεία. εκτός αν πρώτοι αρχίσουν αδελφοκτόνον π ό ­ λεμον». όταν η σύγκρουση. στο σχο­ . Και. Σκορπίζονται στο ύπαιθρο. δεν είναι αυ­ τοί που θα την αποφασίσουν. όπου θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι ζε­ σταίνονται εκατοντάδες αντάρτες. Στη σημερινή εποχή θα είχε θέση στις Ειδικές Δυνάμεις του Σ τρα­ τού. Ο Ζέρβας είναι γεννημένος αντάρτης. βλέπουν μεγάλες φωτιές στα γύρω υψώματα. Υποχωρεί στο βά­ θος της Ηπείρου και με την υ π ’ αριθμόν 575 διαταγή του αποφασίζει: «Όλαι αι ομάδες να κινηθο^σι ταχέο^ς προς Βελεντζικόν προς συνάντησίν μου. λαμβάνουσαι μέτρα ασφαλείας καθ' οδόν κατά πιθανής και απροόπτου συναντήσεως». διακρίνονται καπνοί από πολλές πλευρές· όταν κατά το σούρουπο φτάνουν. όχι μόνο επειδή υστερεί σε δυνάμεις. 0 Ζέρβας αντιγράφει τα κολοκοτρωναίικα τεχνάσματα. Έ χει όμως τη σύνεση να φροντίσει για την πρόληψη επεισοδίων: «Θα παρακολουθήσωμεν όλοι προθέσεις ελθόντων και ε π ’ ουδενί λόγω θα τους κτυπήσωμεν. με εκπληκτικό ένστικτο· είτε έχει πληρο­ φορίες περί απειλητικών διαθέσεων του Άρη είτε όχι. που τόσο επιμελώς τώρα την αποφεύγουν. οι οποίοι τους πληροφορούν ότι ο στρατηγός έφυγε σε έκτακτη α π ο ­ στολή. ακολουθούν τον δρόμο προς Βελεντζικό. Σ κοπιμότητες Στη Μεγαλόχαρη δεν υπάρχει ίχνος του ΕΔΕΣ. αλλά για τους ίδιους ακριβώς λόγους με τον Άρη. Σταθμεύουν για μία νύχτα σε ένα εν­ διάμεσο χωριό. και την άλλη ημέρα. κρίνει ότι δεν εί­ ναι και πολύ φρόνιμο να συζητάει εν μέσω 400 ενόπλων με αρχηγό τον άνθρωπο τον οποίο ομολογεί ότι τον «τρέμει». Οι ελασίτες συναντούν μόνο τον Γούντχαουζ και τον Μαρίνο. Ο Ζέρβας είναι πολύ προσεκτικός. θέλει οπωσδήποτε να τον συναντήσει. τον Ξηρόκαμπο. γενναίος. ρωτώντας τους ντόπιους. Ο Άρης.172 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Πλησιάζοντας προς το χωριό. παρόλο που έχει ήδη βεβαιωθεί ότι ο Ζέρβας δεν έχει σχέ­ ση με τους λιποτάκτες. πραγματοποιηθεί 10 μήνες αργότερα. Διανυκτερεύουν στο χωριό. Και οι δύο αρχηγοί του αντάρτικου έχουν συναίσθηση τι σημαίνει μια μετα­ ξύ τους εμπλοκή. Ψύχραιμος.

σε αφοπλισμό και ισόβια αποπομπή από τον ΕΛΑΣ τον συνδαιτυμόνα του· και σε δύο μήνες αφοπλισμό και δημόσιο στιγματισμό τον τρίτο. Τον τρίτο τον παρέλαβε το απόσπασμα. Το άλλο πρωί. Και όμοος όλα έγιναν μπροστά στα μάτια τους στις 31 Δεκεμβρίου 1942. δύ­ σπιστοι ακόμη. ξηλώθηκαν οι επωμίδες του και εκδιώχθηκε ο^ς «ανάξιος να φέρει το όνομα του μαχητή του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρα­ τού». Κανείς δεν περίμενε αυτό που έγινε το πρωί. που απέκρυψε το γεγονός. μπαίνοντας στο Βελε­ ντζικό. Ξαφνικά εμφανίστηκε στον Ξηρόκαμπο ο Γούντχαουζ σαν μεσολα­ βητής μεταξύ των δύο αντάρτικων στρατών. Το ανταρτοδικείο που συγκροτήθηκε δημοσίως με Λαϊκό Επίτροπο τον Νικηφόρο καταδίκασε σε θάνατο τον κλέφτη. οι σκοποί ειδοποίησαν τον Άρη ότι έχει αφιχθεί τριμελής αντι­ προσωπεία του Ζέρβα. όπου κατευθύνονται. ο νεοκαταταγείς και άμαθος από τόση πείνα και τα ­ λαιπωρία γυρολόγος. 0 ένας αντάρτης αφοπλίστηκε επισήμως από τον ομαδάρχη του και ξαναγύρισε πελιδνός στη γραμμή του.ΑΡΗΣ. Ένας αντάρτης. Αφού άκουσε από τον Άρη τους λόγους για τους οποίους επιθυ­ μούσε τη συνάντηση με τον Ζέρβα. Κανείς δεν περίμενε αυτό που έγινε τη νύχτα. . δεν συνάντησε την ίδια ατμόσφαιρα φόβου ή εχθρότητας* μάλ­ λον προθυμία για εξυπηρέτηση και κάποια τάση να τους παρατηρούν σαν κάτι αξιοπερίεργο. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 173 λείο και στον περίβολο της εκκλησίας να κοιμηθούν άλλο ένα βράδυ νηστικοί. που λίγες ημέρες μετά προσχο5ρησε στον ΕΔΕΣ. Την έψησε και τη μοιράστηκε με κάποιον άλλον· ένας τρίτος που είδε τι σκαρώσανε δεν το ανέφερε. έκλεψε μια κότα. Εντελώς παράλογες ποινές. ο αδερφός του στρατηγού Περικλής και ο λοχαγός Σταμούλης του ΕΑΜ Ηπείρου. Ο άλλος αντάρτης αφοπλίστη­ κε. για λόγους σκοπιμότητας. Η είδηση για την εκτέλεση του αντάρτη διαδό­ θηκε αστραπιαία στα γύρω χωριά· το τμήμα. ανέλαβε να μεταφέρει τα διαμειφθέντα στον στρατηγό και να τους στείλει μήνυμα στο Βελεντζικό. με το ξημέρο^μα της πρώτης ημέρας του νέου έτους 1943. που είχαν αποφασιστεί πριν από την επίσημη συνεδρίαση του ανταρτοδικείου. Κανείς από τους συγκεντρωμένους χωρικούς του Ξηρόκαμπου δεν π ί­ στεψε ότι αυτές οι ποινές θα εκτελεστούν. Είναι ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ Πυρομάγλου. τους ακολούθησαν· οι υπόλοιποι αρκέστηκαν στους ήχους των πυροβολισμών. Μερικοί χωρικοί.

Ο Ζέρβας δεν απορρίπτει τίποτα· όλα τα εξετάζει και γ ια τίποτα δεν αποφασίζει» Στην πραγματικότητα συζητάει για να συζητάει. παίρνει μαζί του τον Μπελή. που του προσφέρει ο Άρης* ονειρεύεται να κυβερνήσει μεταπο­ λεμικά τη χώρα. το κάνει για να βγει από το αδιέξοδο μέχρι να κατορθώσει να αποσυρθεί ορι­ στικά από το τραπέζι των διαπραγματεύσεων.174 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Το μήνυμα του πολύπειρου στρατηγού είναι ότι θα χαρεί πολύ να συναντηθεί με τον αδερφό Άρη άσχετα αν κάποιες έκτακτες ανάγκες του αγώνα δεν του επέτρεψαν να του ανταποδώσει τη φιλοξενία της Ρούμελης. και ένα ολόκληρο μπουκάλι ουίσκι στο τραπέζι για τη χαρά της αντάμωσης. Η πρόταση του Άρη είναι ενοποίηση των αντάρτικων σωμάτων με στρατιωτικό τον Ζέρβα. Δοοίν Οάτερον Η συνάντηση Άρη και Ζέρβα είναι καταδικασμένη σε αποτυχία* το περίεργο θα ήταν το αντίθετο. διαβεβαιώσεις του Ζέρβα ότι ποτέ δεν θα δεχόταν λιποτάκτες του αδερφού Άρη. 0 Ζέρβας έχει κάνει τις επιλογές του. κοινής αποδοχής. Το νόημα είναι ολοφάνερο. Η συζήτηση θα διεξαχθεί με την παρουσία του Γούντχαουζ. Κ άποια στελέχη έχουν αντιρρήσεις για τη μετάβαση του Άρη χωρίς φρουρά* εκείνος παρ ακά μ πτει τους φόβους τους. «Ας σημειωθεί ότι η . Και. τον Λευτεριά και τον Π απακουμπούρα και φεύγουν για τη Ρο­ βελίστα. υπό τον όρο να τις εγκρίνει η Κεντρική Επιτροπή του ΕΔΕΣ στην Αθήνα. που επέβαλε ο στρατηγός και απεδέχθη ο Άρης υπό τον όρο να μην αναμειχθεί στη συζήτηση. Πάντως τον περιμένει στη Ροβελίστα και ας μην κάνει τον κόπο να ταλαιπω ρεί ολόκληρο τον στρατό του για αυτήν τη συνάντη­ ση· ας πάρει μαζί του τέσσερις πέντε ανθρώπους του. υποχρεωμένος από τις συνθήκες. Και η εμπειρία τον έχει διδάξει ότι στην πολιτική ζωή της Ελλάδας τον πρώτο λόγο τον έχουν οι Άγγλοι· τα κόμματα και οι πολίτες έπονται. Η συνάντηση το:>ν δύο αρχηγών είναι θερμότατη. καπετάνιο τον Άρη και πολιτικό ένα τρίτο πρόσωπο. Αγκαλιές. φιλιά. Ο στρατηγός δεν δελεάζεται από την ηγεσία όλου του αντάρ­ τικου. αν δέχεται κάποιες από τις προτάσεις. Οποιοσδήποτε με τις δικές του φιλοδοξίες και τη δική του πρόσδεση στους Άγγλους δεν επρόκειτο να συμφωνήσει με τις προτάσεις του αρχηγού.

Σε μια πολυσέλιδη επιστολή του στις 9. αλλά με σεμνότητα και ευπρέπεια. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 175 Κεντρική Επιτροπή του ΕΔΕΣ ευρίσκετο στα βουνά και θα μπορούσε να λάβει επιτόπου αποφάσεις». είναι η στιγμή που σύστησε ο αρ­ χηγός τον Μπελή στον Ζέρβα.Νάκος Μπελής. γιατί ο Γούντχαουζ το περασμένο βράδυ είχε κάνει ορισμέ­ νες εισηγήσεις στον Ζέρβα με συνέπεια να αρνηθεί την ηγεσία. 13.8 Το αξιοσημείωτο είναι ότι ο Ζέρβας και οι περί αυτόν δεν έδωσαν τόση βαρύτητα στο γεγονός της «απειλητικής» παρουσίας του Άρη στην Ήπειρο· τουλάχιστον όση εκ των υστέρων απόκτησε. του α π α ­ ντάει το ίδιο τεντωμένος ο καπετάνιος. Ό πω ς αφηγείται ο Πυρομάγλου. του λέει ποζάτος εκείνος.1978. (Πυρομάγλου. .5.Α ΡΗ Σ. Ελάχιστες ημέρες μετά τη συνάντησή του με τον Άρη. Μόλις στο τέλος της επιστολής αναφέρεται στη συνάντησή του με τον αρχηγό του ΕΛΑΣ και δίνει εντολή: «Το ναυάγιον συνεννοήσεως να αποδοθεί οπωσδήποτε εις εαμιστάς». τρομπλονιστής του Ελληνικού Στρατού. επανα λαμ ­ βάνει για πολλοστή φορά την εντολή του. Η εφημερίδα να μη φαίνηται πω ς βγαίνει για μένα και τους ανθρώπους μου». για να γελάνε οι ελα­ σίτες στον γυρισμό προς τη Ρούμελη. τον στρατη­ γό άλλα φαίνεται να τον απασχολούν. δηλαδή στον Πετιμεζά. Και άφησε εμένα να συνεχίσω τις διαπραγματεύσεις. Οι χωρικοί έχουν προσδώσει στον αρχηγό υπερφυσικές ιδιότητες. 0 τρομπλονιστής ήταν στον προπολεμικό στρατό ο έσχατος των στρατιωτ<ύν· ο δέκατος τρίτος στην ομάδα μάχης. . Φυσικά με απουσία του τίπο τα δεν μπορούσε να γίνει». Οι φήμες τον θέλουν ταυτόχρονα παντού. (Πετιμεζάς) Το μόνο που έμεινε από αυτήν τη συνάντηση. Δούρειος Ί π π ο ς ) Η συνάντηση θα λήξει άδοξα.1. «κα μπά νια περί το όνομά μου εντατική. Κ ατάλαβα ότι η αναχώρηση ήταν πρόφαση. Είναι τούτο ζήτημα δεξιάς χειρίσεως. «ο Ζέρβας την επομένη ισχυρίστη­ κε ότι είχε κάποια δουλειά να πά ει προς τον Βάλτο και άφησε εμένα να συνεχίσου τις διαπραγματεύσεις.Στρατηγός Ζέρβας. Το Βήμα .1943 προς την Αθήνα. . Δέος Δεν είναι μόνο ο Ζέρβας που νιώθει δέος για τον Άρη. τιμο^ρό και εκδικητή· στον 8.

έλεγε στους αντάρτες της περιοχής του όταν αγανακτού­ σε με κάποια μικροπαράβαση της πειθαρχίας: Τι να σας κάμω! Έ π ρ επ ε να ’χουμε εδώ τον Άρη. Του ’κοψε το λαιμό και σπαρταρούσε καταγής μπροστά στους άλλους. Συμπτωματικά θα βρεθεί σε απόσταση αναπνοής από τον Γκέκα και τους λιποτάκτες. στο Βελούχι. Χωρίζαμε κι ύστερα από ένα δυο μήνες ξανανταμώναμε* πήγαινα σε ένα μέρος. χωρίς να ξέρω ότι εκεί βρίσκεται ο Άρης. όπως είναι επόμενο.176 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Βάλτο. οι υπερβολές. αυτοί φεύγουν έντρο­ μοι και περιδεείς από τον υπερφυσικό διώκτη τους. τις πέτρες. Εύκολα γίνεται αντιληπτό πώ ς ένιω­ σαν εκείνοι όταν ξαφνικά βρίσκουν μπροστά τους τον δαίμονα* δεν έχουν καμιά αμφιβολία ότι έπεσαν σε π α γίδα του. άνδρας ψύχραιμος και ώριμος πια. ακόμη και οι διαβολές ίσως αρχικά λειτούργησαν θετικά στα αγρίμια των βουνών για την εμπέδωση της τάξης* όμως στη συνέχεια υιοθετήθηκαν άκριτα ή υστερόβουλα από φίλους και αντιπάλους του αρχηγού και χρησιμοποιήθηκαν εναντίον του. του Ψαριανού και του Νι­ κηφόρου να τους συγκρατήσουν και π αρ ά τη διαβεβαίωση εξ ονόμα­ τος του αρχηγού ότι δεν θα υποστούν κυρώσεις. Και. «αυτόπτης» του επεισοδίου. Το συμβάν με τους αντάρτες και το κοτόπουλο θα πάρει μυθικές διαστάσεις· ένας εαμίτης καθοδηγητής στην Ήπειρο. που ήταν η αιτία της πορείας στην Ήπειρο. δεν θα διστάσει να πει: «Ήταν έξω από τα ανθρώπινα. Οι μύθοι. στον αρ­ χηγό θα αποδίδονται εφεξής όλα τα καλά και όλα τα στραβά του αγώνα. τα βράχια πως εδώ υπάρχει μια π α ­ ρουσία. Αυτός ξέρει και τιμωρεί. (Συνέντευξη Δημητρίου) 0 αρχηγός αποφασίζει να επιστρέψουν στη Ρούμελη μέσω Θεσσα­ λίας για επισιτιστικούς λόγους και για να έρθει σε επαφή με τα τμή­ ματα που δημιουργούνται στην περιοχή. μωρέ. τα συνηθισμένα. του Λάμπρου. πάλλουσα διαφορετικά από όλους μας.σε πιο απομακρυσμένες περιοχές θα του δάγκωσε τον λαιμό ή θα του έβγαλε τα μάτια.α. Αυτό ήτανε ο Άρης Βελουχιώτης». 0 Νικηφόρος. τον τόπο του συμ­ βάντος. Από δέος για τον Άρη διακατέχονται ακόμη και οι άνδρες του και ας τον έχουν καθημερινά δίπλα τους. συνταγματάρχης ε. για μια κότα έσφαξε άνθρωπο και μάλιστα πεινασμένο. . αλλά το καταλάβαινα. Και αυτό το τερατώδες λέγεται στην Ήπειρο. Δυο τρεις μόνο έχουν το κουράγιο να σταθούν* οι υπόλοιποι πετάνε τρέχοντας την τε­ λευταία τους ευκαιρία. Για μια κότα. Είχα την εντύπωση ότι ένιωθα από τα δέντρα.. στην Γκιώνα. Παρά τις εργώδεις προσπάθειες του Πελοπίδα.

το έβλεπες. 0 νεαρός ανθυπίλαρχος αγνοεί παντελώς την ύπαρξή του και μόλις που υπομένει τους θερμούς του εναγκαλισμούς υπό τα σαρκαστικά μειδιάματα του Άρη. Το μύριζες* ήταν ηγέτης». το δρόμο της στρατιωτικοποίησης. λέει ο αρχηγός. Μαζί με το τμήμα της Αργιθέας είναι συμπτωματικά και ο Δημήτρης Τάσος από τη Λάρισα. φαίνονταν στα μάτια τους. κυνηγάνε γυναίκες και. κατά δήλωσή του. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 177 Κρίμα. Στην αυγή του νέου χρόνου το πιο ανεπτυγμένο και οργανοιμένο αντάρτικο είναι ακόμη της αραιοκατοικημένης Ρούμελης. κρατώντας τουφέκια. στην πειθαρχία. Οι θεσσαλικοί και μακεδονικοί αντάρτικοι ογκόλιθοι δεν έχουν συγκροτηθεί. Αυ­ τοί μέσα στον καινούργιο χρόνο θα δώσουν τη δυνατότητα στον ΕΛΑΣ για τις μεγάλες φονικές μάχες με Ιταλούς και Γερμανούς και την α π ό ­ λυτη υπεροχή έναντι των άλλων αντιστασιακοί οργανώσεων. Ούτε η μαχητικότητά τους ούτε η συμπεριφορά τους έχουν καμιά σχέση με τον ΕΛΑΣ που δημιουργεί ο αρχηγός. Ήταν στρατός. καπετάνιος της θεσσαλικής Ταξιαρχίας Ιππικού. Τότε οι «Καραϊσκάκηδες» και μερικές άλλες τυχοδιωκτικές συναθροίσεις θα διαλυθούν όσοι άνδρες τους θελήσουν να ενσωματωθούν στον ΕΛΑΣ θα κατανεμηθούν σε διαφορετικά τμήματα. δεν διστάζουν να λύσουν με αυτά παλιές ή νέες διαφορές. Ο Άρης θα τους στριμώξει αμέσως· κάνει αυστηρές συστάσεις στον Καραϊσκάκη για τη συμπε­ ριφορά των ανδρών του. ελάχιστα διαφέρουν από τους διάφορους κλαρίτες. του θεσσαλικού τμήματος του ΕΛΑΣ Αργιθέας. Ο Άρης είχε ανοίξει. με 70 θηριώδεις. επιτελάρχης. (Σεβαστάκης) Όμως. τους κόβει μαχαίρι την προσφ<ύνηση «φίλε». Ήταν άλλο πράμα αυτό που έβλεπα. 0 «εξάδερφός» είναι ο Αντρούτσος (δάσκαλος Παπαδόπουλος). Αν και έχουν μαζί τους ως πολιτικό καθοδηγητή του ΕΑΜ τον Κώστα Στούμπο. ο εν συνεχεία θρυλικός Μπουκουβάλας. Στην κορυφή των θεσσαλικών Αγραφων περιμένει τον Νικηφόρο ένας «εξάδερφός» του. κλέβουν ζώα. Έχει ανέβει στα Άγραφα με άλλους Θεσσαλούς για να συναντήσουν τους «Καραϊσκάκηδες»· η σύγκριση που κάνει με τους αντάρτες του Άρη είναι συ­ ντριπτική: «Είμαι εντυπωσιασμένος. που τον εξοργίζει. έχοντας κακή εμπειρία από τους απείθαρχους ντόπιους. και απαγορεύει τις «έρευνες» στα σπίτια των χω­ ριών από όπου διέρχονται. Πρόκειται για ένα αλλόκοτο τμήμα. μαυροντυμέ­ νους άνδρες και αρχηγό τον Καραϊσκάκη (Μιλτιάδη Μπακογιάννη).ΑΡΗΣ. Αυτοί πλιατσικολογούν. φο­ - . στα κινήματά τους. Ο ΕΛΑΣ είναι υπό διαμόρφωση. που εκτιμάει την παλικαριά και τους θέ­ λει ξανά κοντά του.

»Ξαφνιαστήκαμε! Και δεν αστειευόταν το θηρίο! »Χαρά στο κουράγιο του. που ξεφυτρώνουν από παντού. ο Λευτεριάς τρέμει τον Άρη όπως ο Ζέρβας. Από τη Θεσσαλία στέλ­ νει με τον κομματικό μηχανισμό την προ^τη προσωπική του έκθεση στο Πολιτικό Γραφείο. Και βλέπουμε. [. έκαμε κοφτά ο Άρης. τα ζητήματα εμφάνισης και δράσης των τμημάτων και μεταγγίζουν την πείρα τους στις νεοεμφανιζόμενες ομάδες. » . » 0 Λευτεριάς είχε αντιρρήσεις. Καθορίζουν τους τρόπους συνεργασίας. το 90% των ανδρών του είναι ξυπόλυτοι.Να πάω να τον φέρω. (Συνέντευξη Παπαδάκη) Ε π ιτελά ρχη ς Σε ένα ακατοίκητο σπίτι. βαθιά. όταν κά ποια στιγμή ακούσαμε θόρυβο απόξω. αρχηγέ. που καταλήγει στη δραματική επίκληση: «Έχει επιτελείο από δηλωσίες. ποδοβολητό στη σκάλα και κάποιοι μπαίνανε στο δω ­ μάτιο. » 0 Λευτεριάς συγχύστηκε..τι χρειάζονται· για παράδειγμα. είπε στον Αντρούτσο κι ο Αντρούτσος έφυγε. Φοβάμαι για τη ζωή μου». « .Φύγε. όπου κατέλυσαν τα ηγετικό: στελέχη για το βράδυ.Να πας.178 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ βάται τους πεινασμένους και ξυπόλυτους άνδρες του Άρη και δεν συμ­ φωνεί με την πρόθεσή του να μπει στο Μουζάκι. Παρόλο που καπετάνιος και πολιτικός συνεργάζονται απρόσκοπτα. Αντάρτης) Είναι ο Νικηφόρος που περιγράφ ει τα κατορθώματα του «εξαδέρφου» επιτελάρχη. Η πορεία ε π ι­ στροφής συνεχίζεται και ο Άρης με τον Λευτεριά νουθετούν καθημε­ ρινά τα στελέχη των τοπικών οργανώσεων σε πολύωρες συσκέψεις.. » . αυτόν τον κύριο!. » . Άνοιξαν οι πόρτες με θόρυβο. στεκόταν ορθός μπροστά μας ο . πετάχτηκε ο Αντρούτσος και βρέθηκε μεμιάς στο πόδι. Αναλαμβάνει αυτός να κινητοποιήσει τις οργανώσεις να τους φέρουν ό. ληστάρχους και φυγόδικους που τον λατρεύουν σαν Θεό. πριν προλάβουμε να κα τα λά ­ βουμε τι συμβαίνει. Και η συνέχεια μετά από κάμποσες ώρες: «Κ οιμούμασταν από ο^ρα.] Ο Άρης δεν έδωσε σημασία στις αντιρρήσεις του Λευτεριά. εμφανίστηκε ένας κάτοικος του Μουζακίου με σοβαρές κα­ ταγγελίες για κάποιον έμπορο της πόλης.Δε μ ’ έστειλαν εδώ για ομορφιά!» (Δημητρίου. τρεις τέσσερις ώρες δρόμο κι άλλες τό ­ σες να ’ρθει.

Βρε. συναγωνιστή επιτελάρχη.. αυτά είναι. τους είπε κοφτά. “Θα γύρισε από τα μισά”. » .Αρχηγέ... μισοζαλισμένον άνθρωπο.. είπαμε. ρε Αντρούτσο. »Θ Θάνος γελούσε. Έ καμε τόπο να μπει ο κρατούμενος.Γιατί. ανέβασε κάποιος τη λάμπα.Μπράβο.Δε χρωστάς. Είδαμε έναν ξαφ­ νιασμένο.] Ανασηκωθήκαμε όλοι παραξενεμένοι. αρχηγέ. αποκρίθηκε ο κρατούμενος. » . »—Δεν εμπορεύομαι εγώ. Αχνός στο μισόφωτο. πάμε!.ΑΡΗΣ. » . δεν ηύρες αυτόν που γύρευες. μωρέ. έκαμε. »0 Αντρούτσος. ιδρωμένος κι αναψοκοκκινισμένος.Να.Αρχηγέ!. κι έφε­ ρες τον αδερφό του.. » .Θάλασσα! Θάλασσα μου τα ’καμες.] » . » . κόκκινος να σκάσει απ' το κακό του. πότε πήγε. Γύρισε ο Άρης στον Καραϊσκάκη. είπε μ 5 αποκαρδίο^ση. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 179 Αντρούτσος. » . κάνει μια στιγμή και ο κρατούμενος τινάχτηκε. [. .Αρχηγέ. η διαταγή σας εξετελέσθη! »Μείναμε όλοι άναυδοι. είπε. μας κοίταζε απορημένος. ξεφύσηξε. 0 Καραϊσκάκης τα 'χασε κι αυτός ο άνθρωπος.. αναφώνησε ο Καραϊσκάκης. » . δεν πληρώνεις του λόγου σου τον κόσμο. ρε. κάναμε εμείς το θάμα μας. δε βρήκα τον οφειλέτη κι έφερα τούτον. »Ξαφνιάστηκε ο Αρης* κι όλοι μας ξαφνιαστήκαμε. » . » . »Επεμβαίνει τότε ο Αντρούτσος· και σαν να τα ’χε χρειαστεί λιγάκι. [.. » . » . ακουμπώντας στον τοίχο.] »Αποσβολωθήκαμε. είπε. δε χρωστάω τίποτα εγώ.Α! α!. επιτελάρχα!. »Πίσω του φάνηκαν ένα δυο άλλα κεφάλια. γ ύ ­ ρισε απότομα στους αντάρτες που ’χε μαζί του· άκουγαν άναυδοι κι αυτοί. ξέρεις.Μπρος.Καλά. [. Δεν τους χρωστάς τα κρεμμύδια από το καλοκαίρι. Αλλά το ύφος του Αντρούτσου Ναπολέοντας. είπε με στόμφο στον Αρη. δεν είπαμε κι έτσι! Και χόρευαν οι μουστάκες του. είπε ο Αευτεριάς αγανακτισμένος. »0 Αρης είχε ανασηκωθεί στη θέση του. Αντρούτσο!. έκαμε ο Άρης και τον είχαν πιάσει οι διαόλοι· με τα σωστά σου το λες. το θηρίο!. είναι ο αδερφός του.. και πότε ήρθε κιόλας! »Όλο το δωμάτιο γέμισε θαυμασμό για τον Αντρούτσο. κι εκείνος το καμάρωνε. »Κοίταξε και τον κρατούμενο. μπήκε γουστόζικα στη μέση κι ο Μπελής.

με το απόσπασμα. (Σεβαστάκης) Αυτό που επίσης τον . Πρώτος και κύριος μάρτυρας κατηγορίας είναι ο άλλος αγροφύλακας του χωριού. Αντάρτης) Σοσιαλισμός Σ τα Βάτσινά την εξιχνίαση μιας υπόθεσης κλοπής την αναλαμβά­ νει ο ίδιος ο αρχηγός με το μαστίγιο· τέτοια θέματα κυριολεκτικά τον εξαγριώνουν και χάνει τον έλεγχο.Δηλαδή. Μεσολάβησαν κάποια στελέχη. κανένας δεν ήθελε να τον ξαναφήσει να πάει. »Μείναμε πάλι άναυδοι. του λέει κι αυτουνού. πατριώτη. για να καλμάρει. έκαμε ο Αρης· πού πάτε.Να φέρουμε τον αδερφό του!.Λοιπόν. Κι έφυγε να ξαναπάει πάλι.Βγήκαμε στο Βουνό όχι για να σκοτώνουμε Έλληνες. » .. του εξηγεί ο Άρης. »Αφήσαμε τον άνθρο^πο να π ά ει να ησυχάσει. Ο αγροφύλακας πήρε θέση ανάμεσα στο απόσ πασμα και πυροβό­ λησε μαζί με τους άλλους όταν δόθηκε το παράγγελμα. είπε ο Αντρούτσος προσοχή. Στη Βούνιστα οι Ιταλοί με ονομαστικό κατάλογο του ενός εκ τοον δύο αγροφυλάκων του χωριού και με βασανιστήρια στους κατοίκους. Σκοτώνουμε μόνο τους προδότες. » . έλεγε ο Μπελής». . Ο Άρης καλεί τον αγροφύλακα που κατέθεσε ο:>ς μάρτυρας κατη­ γορίας και του δίνει ένα τουφέκι. και παρέδω σαν τον κλέφτη στον δίμετρο Τζιμ να τον απαλλάξει από το ξύλο και τα εγκόσμια γενικούς.Ποδάρι όμως ο παλαβός!. για σταμάτα. (Δημητρίου.Είναι. « Ο Άρης έχει φ τιάξει κιόλας λαϊκό στρατό».Κι εσύ.. είχε γνωστούς στη Βούνιστα [Προσήλιο]. Ο αγροφύλακας διστάζει. .Είναι προδότης. Οι χωρικοί το καταγγέλλουν στον Άρη και εκείνος συγκροτεί δημοσίως ανταρτοδικείο· 50 όπλα σημαίνουν 50 νέ­ οι αντάρτες. . του ζητήσαμε συγνώμη. Ο Αντρούτσος. Ο θαυμασμός του Μ πουκουβάλα γ ια τον Άρη μεγαλώνει συνεχώς. Αυτός τα χάνει· δεν καταλαβαίνει τον λόγο.Πάμε!. ήθελε να ε π α ­ νορθώσει την κουτουράδα του. θα ’σκαγε όμως. Ο κατηγορούμενος καταδικάζεται και το εκτελεστικό απόσπασμα τον συνοδεύει στον χώρο της εκτέλεσης. τον ρωτάει ο αρχηγός.. κάτι που είναι υποχρέωση όλων μας. » . ψελλίζει. . έχουν αποσπάσει 50 όπλα.180 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ » . . ρε Αντρούτσο!.

Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 181 εντυπωσιάζει είναι οι σχέσεις του με τα στελέχη. του πρόσθεσα. τον Ρένο.. υπερασπιζόμενος το αστικό καθεστώς. έκανε μάθημα σοσιαλισμού σε έναν παλιό αντάρτη. τότε του μίλησα. Μου είπαν και μένα. Αυτό! Γυρνάει την γκλίτσα φέρνοντας το πάνω κάτω: Πάνου ο λαός. (Μπέκιος. ο νωματάρχης! Εμείς τι θα κάνουμε.Κι εδώ είσαι συ. πρώην ενωμοτάρχη της Χωροφυλακής.Αρχηγέ! Προηγουμένως ο Μπελής. ο Αευτεριάς προσπαθεί με τρόπο να προϊδεάσει τον Άρη για το τι τον περιμένει. Ό πω ς διηγείται.] Ήταν η πιο κατάλλη­ λη (ύρα για να του το πο3». να συνεννοηθείτε καλύτερα για τα προβλήματα του αντάρτικου.Εδώ πάνω είναι το μεγάλο κεφάλαιο. ο Θάνος.Καπετάν Νάκο! . Του είπα καλό είναι να κατεβείς στην Αθήνα να μιλήσεις με την ΚΕ απευθείας.ΑΡΗΣ. 'Ελεγε ο Μπελής: . Στον Μεσενικόλα με την εμφάνιση το)ν ανταρτών χτυπάνε οι κα­ .Και τι σε νοιάζει εσένα αν γίνει σοσιαλισμός. ότι σε εύθετο χρόνο πρέπει να κατεβείς κάτω να κουβεντιάσετε. παρενέβη ο Μπελής μπαίνοντας μπροστά του: . Καρφώνει την γκλίτσα του στη λάσπη και του δείχνει την κορυφή της: . Όταν ο Ρένος άναψε καλά. το βράδυ στο Ζερέτσι έφαγαν όλοι μαζί και η αλληλοεκτίμηση είναι φ α ­ νερή. Του δείχνει και τη μέση της γκλίτσας: . Εσύ πάλι στη μέση είσαι.. τον ρωτάει.Αρχηγέ Αρη! Ο Άρης απαντούσε: . κάτω το κεφάλαιο.. Αρχικά τον είχε παραλάβει.Καπετάν Νάκο! Και πάλι: . [. το πειραχτήρι του αρχηγείου. Τ ρ ία λ επ τά Όσο πλησιάζουν στη Ρούμελη.Εδώ κάτο^ είναι ο λαός. στη διάρκεια της πορείας προς το χωριό. Του δείχνει τη μύτη χωμένη στη λάσπη: . Τι φωνάζεις. «Όταν φτάσαμε στον Μεσενικόλα της Δυτικής Θεσσαλίας. Αλήθεια) Εκείνος τον ακούει δύσθυμα. π ε ρ π α ­ τώντας πλάι του.

182 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ μπάνες και ο κόσμος τρέχει από παντού να αντικρίσει το πρω το φ α ­ νές σε μια κατακτημένη χώρα· να περνάνε ελεύθερα από τόπο σε τό­ πο περισσότεροι από 400 ένοπλοι άνδρες. ώστε να τους βλέπουν όλοι. Ούτε το π ά γω μ α της αντάρτικης δύναμης ούτε οι διαμαρτυρίες των τριοόν ανδρών για την αθωότητά τους τον αγγίζουν. . θα σας σκοτώσω εδώ μπροστά!. και ρωτάει τους συγκεντρωμένους αντάρτες: .Ποιοι πήγαν για έρευνα στο σπίτι αυτών των συναγωνιστών. Ανε­ βάζει στα σκαλιά της εκκλησίας πατέρα και γιο. των ανατολικών Αγράφοον. Βγήκαν ακόμη δύο αντάρτες και στάθηκαν κοντά στον πρώτο.Είσαι βέβαιος. Βγήκε διστακτικός ένας αντάρτης και ο Άρης τον ανέβασε στα σκα­ λιά. .Δύο λεπτά σας μένουν. . Με αφορμή τους «Κ αραϊσκάκηδες» είχε δώσει εντολή να μη γ ί­ νεται καμιά απολύτως έρευνα σε σπίτια χωρίς δική του διαταγή. . ρωτάει. . καπετάνιε.Αν σε τρία λεπτά δε μου πείτε πού έχετε κρύψει τα χρυσαφικά. επαναλαμβάνει. τους δηλώνει.Έ λ α δω. Ο αρχηγός διατάζει συγκέντρωση όλων των τμημάτων στην εκκλη­ σία.Δεν πήραμε τίποτα!. . Ανοίγεται διάλογος μεταξύ των κατηγορουμένων και των άλλο^ν ανταρτών. .Μαρτυρήστε!. .επίσης ένα τμήμα του Αρ­ χηγείου Ευρυτανίας για επαφή με τα θεσσαλικά τμήματα. Στον Μεσενικόλα ήρθε και ο Νικηταράς (δικηγόρος Κώστας Καφαντάρης από την Κ αρδίτσα) με το τμήμα του. ..Ποιος άλλος ήταν μαζί του. Τη δεύτερη ημέρα παραμονής στο χωριό ένας κάτοικος με τον γιο του καταγγέλλουν στον Άρη ότι κάποιοι αντάρτες που έκαναν έρευνα στο σπίτι τους για στρατιωτικά είδη πήραν τα χρυσαφικά τους. Ο Άρης αιφνιδιασμένος βάζει τον χωρικό να του επαναλάβει την καταγγελία. απαντούν οι τρεις. Μετά τον ξαναρωτάει: . . Κοιτάζει σταθερά το ρολόι του. τους ενημερώνει.Ό ποιοι ερεύνησαν το σπίτι αυτο^ν t g j v συναγωνιστών να βγουν εδώ!. Ο Άρης έβγαλε το πιστόλι του και το ρολόι του. Κανείς δεν απαντάει. λέει ένας.Βέβαιος.Εγώ ήμουν. φωνάζουν οι αποκάτω. καπετάνιο.

Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 183 0 Άρης βάζει τελεσίδικα το ρολόι του στην τσέπη.ΑΡΗΣ. -Έ φ ε δ ρ ο ς ανθυπολοχαγός.Αρχηγέ.. πάει επίσημα στον Άρη. Δίνει ψύχραιμα εντολές. καπετάν Αντρούτσο.Σε προάγω εις. μάλλον κάποια παρανόηση είχε γίνει. Αν δεν ομολογήσουν. αλλά και στα θεσσαλικά. λέει. . χαιρετά­ ει στρατιωτικά και του δίνει αναφορά: . λέει.Ευχαριστώ πολύ. 0 Μπουκουβάλας παρακολουθεί αυτήν την κινητοποίηση εκστατι­ κός: «Από πλάγια κοιτάζω τον Άρη. Ίσως και να μην έμενε το θέμα έτσι αν εκείνη τη στιγμή δεν ακούγονταν φωνές για Ιταλούς. Εγώ τα ’χω. Τα ’κρυψα σε άλλο μέρος. ο Άρης πέταξε με κλοτσιές π α τέ­ ρα και γιο από τις σκάλες βρίζοντας. Αέω μέσα μου: » . 0 Καραϊσκάκης και ο Νικηταράς τον αναγνωρίζουν de facto και υπακούουν στις διαταγές του. καπετάνιε!. .. Και βέβαια δεν δίνει εντολές μόνο στα δικά του τμήματα. φωνάζει από μακριά και ανοίγει δρόμο ανάμε­ σα στους συγκεντρωμένους.Μη. αρχηγέ. απαντάει εκείνος εξίσου επίσημα. που εκτελούνται αμέσως με ακρίβεια* οι αντάρτες σκορπίζουν υποδειγματικά προς τις θέσεις στις οποίες τους κατευθύνει. . Και. . Όλοι περιμένουν την επόμενη κίνησή του. (Σεβαστάκης) Τελικά δεν εμφανίστηκαν Ιταλοί. είναι άγνωστο πώς θα ενεργήσει* ο Άρης δεν είναι ποτέ προβλέψιμος. δεν θα τους σκοτώσει εκεί· θα τους περάσει από ανταρτοδικείο. Όλοι πειθαρχούν. Όταν συνήλθε από την έκπληξη.. όταν ανακαλύπτεται το άσκοπο του συναγερμού.Και σαν άσκηση καλό ήταν.Είναι αρχηγός!». Τελευταίος επ ι­ στρέφει ο επιτελάρχης Αντρούτσος. Σε λίγο ο Αντρούτσος εμφανίζεται με τα ανάλο­ γα άστρα κολλημένα επάνω του. 0 από μηχανής θεός στην επικρεμάμενη τραγωδία είναι η γυναίκα του καταγγέλλοντος: .Μισό λεπτό!. η διαταγή σας εξετελέσθη. κλείνει το μάτι στους άλλους. λοχαγόν! Έ να πανδαιμόνιο ζητωκραυγών. ούτε εκνευρισμοί ούτε διαμαρτυρίες. 0 αρχηγός αλλάζει πρόσωπο. 0 ίδιος ο Άρης το διασκεδάζει. Στην πραγματικότητα δεν υπήρξε ποτέ έφεδρος ανθυπολοχαγός* είχε υπηρετήσει στον στρατό μόνο έξι . Αν ομολογήσουν. Τα τμήματα επιστρέφουν από τις θέσεις τους. χειροκροτημάτων και χάχανων δο­ νεί την ατμόσφαιρα. Τι βαθμό φέ­ ρεις.

Η κομματική εντολή είναι να κατέβει με το τρένο. που θεωρεί ότι ο αρχηγός τού μειο^νει τον ρόλο και ασκεί στους αντάρ­ τες «επιβολή διαβολεμένου φακίρη. τον ατρόμητο ομαδάρχη της εφεδρείας στον Γοργοπόταμο. ο Αντρούτσος τοποθετήθηκε βοηθός στην επ ι­ μελητεία ενός άλλου τμήματος. Το 1945 τα απομνημονεύματα του «θρυλικού καπετάν Αντρούτσου» δημοσιεύτηκαν σε σοβαρή πρωινή εφημερίδα της Αθήνας για να πληροφορηθούν οι αναγνώστες της «εξ εγκύρου» πηγής τα φρικτά εγκλή­ ματα του ΕΛΑΣ. όπως κατά διαστήματα του άρεσε να παρουσιάζεται. Τον Κεντρικό Ε π ί­ τροπο τον έχει ειδοποιήσει με επείγον σημείωμα ο περιδεής Λευτεριάς. Στην Ευρυτανία. Στον Δομοκό μαζί με τον Μπελή έχει ήδη αναλάβει ο Περικλής. Είχε πάρει άδεια από τον Άρη να παραμείνει στην Ε υ­ ρυτανία. έχει ολοκληρώσει την οργάνωση των τοπικών αρχηγείων. Η αντάρτικη δύναμη ξαναμπαίνει στη Ρούμελη· νέες ομάδες έχουν δημιουργηθεί κατά την απουσία τους και αφομοιώνονται από τους παλιούς. Ούτε φυσικά ήταν γιατρός. Και. όταν οι «Καραϊσκάκηδες» διαλύ­ θηκαν από τον ΕΛΑΣ. στρατιωτι­ . κατά μία άλλη εκδοχή. Πριν φύγει για την προ^τεύουσα. Στην Καλλιθέα περιμένει τον Άρη ο Μανιάτης για να του επαναλάβει επιτακτικά πλέον την πρόσκληση της Αθήνας. τόσο έντονη που ένιωθε να επη­ ρεάζεται και ο ίδιος». Έ να τραγικό νέο θα συνταράξει αυτούς που γνώριζαν τον Φίλιπ­ πο (Γιώργο Ξηντάρα). Έ να ς ακόμη σπουδαίος άνδρας χ ά ­ θηκε στη δίνη των γεγονότων χωρίς ποτέ να δοθεί καμιά πειστική εξήγηση για αυτό. 0 Άρης.184 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑΡΤΤΟΠΟΥΛΟΣ μήνες βοηθητικός. (Τριανταφυλλίδης) Το Κόμμα τον τραβάει από το μανίκι. καπετάνιος ο Διάκος. Οι «Μ παρμπάδες» επιμένουν να τον δουν και ο Άρης υποκύπτει* γνωρίζει τη δύναμη του Κόμματος και δεν ρισκάρει να ξαναβρεθεί μό­ νος και απομονωμένος. είτε για να καθυστερήσει όσο μπορεί εί­ τε γιατί. Αυτό που δεν έχει ούτε και θα αποκτήσει π ο ­ τέ είναι επίγνωση της δικής του δύναμης. όμως για κάποιον αδιευκρίνιστο λόγο η εαμική οργάνωση είχε διατάξει την εκτέλεσή του. θα κατηφορίσει από βουνό σε βουνό. ξέρει ότι με το δίκτυο τα)ν σιδηρο­ δρόμων η ηγεσία εξαφανίζει τους ενοχλητικούς.

Δεν ήταν πλέον μόνο μια τρελή δική μου ελπίδα η απόφαση. πολιτικός ο Κωστούλας και στρατιωτικός ο Αίας (μόνιμος υπολοχαγός Αλ. τον εμψυχώνει αμέσως ο Άρης. Ραχούτης). Στη Φθιο^τιδα.Αρχηγέ. Την ο)ρα που χωρίζονται. Αντάρτης) Ο χωρισμός των ανταρτο^ν έχει σκηνές έντονης συγκίνησης. ο Άρης στην Αθήνα κι ο Νικηφόρος πέρασε πέρα στην Παρνασσίδα.Πες το στον Διαμαντή και στον Πελοπίδα μη μου φέρουνε αντιρ­ ρήσεις. ακούγεται σε διάφορες παραλλα­ γές. καπετάνιος ο Πελοπί­ δας.Εντάξει. ξανατρέχει στον Άρη. ο Θάνος στη Μερκάδα κι ο Άρης ο περήφανος τραβάει για την Αθήνα. ανάλογα με την περιοχή: Οι αντάρτες εσκορπίσανε καί γίνανε μπουλούκια. . λογαριάζω ν' ανοίξω τις φυλακές της Λιβαδιάς να πάρω τον πατέρα μου.Να πας. (Δημητρίου. Κάτι όμως βασανίζει τον νεαρό ανθυπίλαρχο. είχα πάρει τώρα και την πιο έγκυρη έγκριση! Αι­ σθανόμουν ξαφνικά σάμπως όλα να ’χαν γίνει πιο κατορθωτά και ευ­ κολότερα». Μπελής πάει στο Δομοκό. η / Μπελής πάει στο Δομοκό . «Τούτη η ζωηρή του έγκριση μου ’χε δώσει ξαφνικά μια καινούρ­ για απροσδόκητη δύναμη. πολιτικός ο Διαμαντής και στρατιωτικός ο Νικηφόρος. 0 Νικηφόρος πετάει από χαρά: . . του λέει. Έχει μάθει πως ο πατέρας του είναι φυλακισμένος από τους Ιταλούς στη Λιβαδιά και μια παράτολμη ιδέα έχει γεννηθεί στο μυαλό του: . πήγαινε. . Και στην Παρνασσίδα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 185 κός ο Ερμής και πολιτικός ο Αριστείδης.ΑΡΗΣ. αλλά και ενθουσιασμού· το τραγούδι των χωρικο^ν για εκείνη τη σημαντική στιγμή που το αντάρτικο διαχέεται. καπετάνιος ο Θάνος.

λπ. έχει γίνει π ρ α γ ­ ματικότητα. φύσει οξύς και εριστικός. Αυτοί θα μείνουν έως το τέλος του αγώνα «εξόριστοι» σε περιφερειακές μονάδες της Ρούμελης. Διαμαντή κ. Σε λίγο το αρχηγείο θα αποκτήσει και τηλεφωνικό κέ­ ντρο. «η εμπειρία της “Ελεύθερης Ελλά­ δα ς” προχωρούσε πολύ πέρα από έναν πρόσκαιρο στρατιωτικό έλεγ­ χο από το αντάρτικο». (Mazower) . παρουσία του αντικαταστάτη του. αλλά και όποιον τάσσεται με το μέρος του αρχηγού.186 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Έ δ ρ α του Γενικού Αρχηγείου Στερεάς θα οριστεί η Κολοκύθια. δεν ξέρει καν αν θα τους ξαναδεί. 0 Λευτεριάς. Η ώρα και για τον Άρη ήρθε. Πελοπίδα. η εμβέλεια της τηλεφω­ νικής επικοινωνίας δεν ξεπερνούσε τα δυο τρία χωριά· όμως ήταν η αρχή. Το αντάρτικο δεν είναι π ια μόνο στο μυαλό του. και όλο το 1943 και το 1944 οι κατακτητές υπό τη συνεχή πίεση του ΕΛΑΣ θα εκκενώ­ νουν τις περιοχές τη μία μετά την άλλη. Τα τοπικά αρχη­ γεία θεωρούν θέμα τιμής τις πολεμικές επιχειρήσεις. θα έρχεται σε συνεχείς προστριβές με τους παλιότερους ηγέτες των ανταρτών. Ο Λευτε­ ριάς ξέρει και είναι πανευτυχής που απαλλάσσεται οριστικά. Στο Γαρδίκι. 0 πόλεμος με τους κατακτητές θα φουντώσει. Στη θέση του αρχηγού θα μείνει ο νεοφερμένος Λευτεριάς* το Κόμ­ μα δεν εμπιστεύεται τους έμπειρους Νικηφόρο.. Πρόσεξε μη γίνει καμιά ζημιά. και λόγω κομματικής γραμμής και επειδή έχει τη μόνιμη αίσθηση ότι δεν τον αποδέχονται. επειδή το τηλεφωνικό καλώδιο επιμηκυνόταν κατά τό­ πους με αγκαθωτό σύρμα από τους φράχτες. Γενικά ο εκλεκτός του Κόμματος έχει έναν μειωτικό λόγο για τον καθένα· δεν διστάζει να βγάλει ανεπαρκή όχι μόνο τον Άρη. το προετοίμασε και το οδήγησε ο ίδιος να κάνει τα πρώ τα δύσκολα βήματα· τώρα μπαίνει σε μια διαρκή εφη­ βεία. Βέβαια. Βλέπεις τι σου αφήνω. όπως ήταν αναμενόμενο.τι έκανε ο Άρης ήταν στραβό και πίσω από κάθε στρα­ βό είναι ο Άρης. όπου θα μεταφερθεί με χίλιους κινδύνους ένα μικρό τυπογραφ είο από το Καρπενήσι. του λέει ο αρχηγός. Η σταθερή επω δός του μέχρι το τέλος της ζωής του είναι πως ό. Περικλή. Το ελεύθερο τμήμα της χώ ­ ρας θα μεγαλώνει συνεχώς περιλαμβάνοντας μεγάλες πόλεις και π ρ ω ­ τεύουσες νομών. Και. ο Άρης αποχαιρε­ τάει τους άνδρες με έκδηλη συγκίνηση και ανησυχία· δεν ξέρει αν θα ξαναγυρίσει στο Βουνό.. Το σχεδίασε.

Σε αυ­ τόν αποδίδονται όλα· ακόμη και από την ηγεσία του Κόμματος. Διαμαντής. Ο Κατσίμπας τούς βρίσκει στην Ντρέμισσα πάνο^ σε γλέντι που συνοδεύεται από πυκνούς πυροβολισμούς. Η παραπληροφόρηση είναι τέτοια που πολλά χρόνια με­ τά ο Σ.ΑΡΗΣ. βίασαν. Στους Αγοριδαίους ο αρχηγός στέλνει τον μόνιμο υπολοχαγό Κατσίμπα με λίγους άν­ δρες. Γρηγοριάδης. που κυριολεκτικά παραπλανάται από τους εντός και εκτός οργάνωσης κα­ λοθελητές. ενώ ιε­ ρουργούσε. συ­ στήνει απότομα στον Γιάννη Αγορίδη να μη σπαταλάνε τα πυρομαχι- . έχουν συ­ γκεντρώσει μια δύναμη περίπου 30 ανδρών. τον έσυρε έξω και στο προαύλιο της εκκλησίας τον εκτελέσαν μπροστά στο πλήθος». και έχουν γίνει ο εφιάλτης των χωρικών. αλλά αποτυγχάνει. ο Στάθης Τζιβάρας και μερικοί άλλοι. Μόνο που εκείνη ακριβούς την εποχή ο Άρης ήταν στην Ήπειρο. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 187 Νέμεσις Το κατοχικό ραδιόφωνο στην Αθήνα τον τελευταίο καιρό μεταδίδει συνεχώς ειδήσεις για τα εγκλήματα των ελασιτών· έκλεψαν. που βρισκόταν τότε στην πρωτεύουσα. Αιφνιδίως ο Άρης. Εμφανιζόμενοι σαν αντάρτες του ΕΛΑΣ. Όπως είναι απόκοτος. Το Αρχηγείο Παρνασσίδας δεν μπορεί να ανεχτεί ούτε τα εγκλήμα­ τα ούτε τον διασυρμό του ΕΛΑΣ. μα δεν προλαβαίνουν. Υπεύθυνοι των εγκλημά­ των είναι ο Γιάννης Αγορίδης με τα αδέρφια του. Τότε σχεδιάζουν τον συνετισμό τους με τα όπλα. Παραδόξους κάποια είναι αληθινά. έκαψαν. αλλά δεν δείχνει και μεγάλο εν­ διαφέρον. Στέλνει συνδέσμους προς όλα τα ένοπλα τμήματα της π ε ­ ριοχής να συγκεντρωθούν στο Μαυρολιθάρι για την αναδιάταξη των αρχηγείων. Προσπαθεί να συναντηθεί με τους Αγοριδαίους. Οι πληροφορίες για το εγκληματικό όργιο αυτής της ομάδας φ τά­ νουν στην Αθήνα ως έργο του ΕΛΑΣ με ηθικό και φυσικό αυτουργό τον Άρη· η λογική είναι απλή: αφού είναι αντάρτες. έσφαξαν. Πρώτοι έρχονται οι Καραλιβαναίοι με αισθητά αυξημένη δύναμη και κάποιο μούδιασμα από την ξαφνική πρόσκληση. δικοί του είναι. πολλούς με υποχρεωτική στρατολόγηση. Πελοπίδας) μόλις φτάνει στην περιοχή του. π ερι­ γράφει λεπτομερώς έναν φόνο που «είχε διαπράξει ο Άρης» στη Ρού­ μελη: «Τον π α π ά του χωριού Παύλιανη που εθεο^ρείτο όργανο των Ιταλών τον άρπαξε από τα γένεια ο Άρης με τα χέρια του. που κατηφορί­ ζει με την ομάδα του προς την Αθήνα. Το διαπιστώνει το Αρχηγείο Παρνασσίδας (Νικηφόρος. Του περιγράφουν την κατάσταση. εμφανίζεται στο Μαυρολιθάρι.

μεταξύ των οποίων και τον π α π ά της Παύλιανης. αν είσαι συ παλικάρι. που συνοδεύει τον Κατσίμπα. οι φόβοι τους φαίνονται αδικαιο­ λόγητοι* δεν υπάρχει τίποτα ανησυχητικό. αλλά η πρόσκληση του Άρη τούς βάζει σε υποψίες* η διαισθητική Όλγα η Τζιβάραινα αρχίζει να χτυπιέται: . που ο φόνος του αποδόθηκε στον Άρη· βίασαν ένα δεκαεξάχρονο κορίτσι μπροστά στον δεμένο π ατέρα του· βίασαν ομαδι­ κά και μετά σκότο^σαν μια γυναίκα. καπετάν Γιάννη. τους κλείνουν σε ένα καφε­ νείο. (Κατσίμπας) Δεν είναι όμως εύκολο να αρνηθούν. φλυαρεί. Δεμένους και αφοπλισμένους.. είμαστε κι εμείς. Η ατμόσφαιρα ηλεκτρίζεται γιατί δεν πρόκειται για άνδρες που δέχονται συστάσεις. 0 Άρης συμπεριφέρεται φυ­ σικότατα.. Κομποτάδες και Παύλιανη σκότωσαν και λήστεψαν τέσσερις ανθρώπους.Στον Άρη. Τα πνεύματα καταλαγιάζουν κάπως. αφαίρεσαν τα υπάρχοντα τεσσάροον οικογενειών και έπαιρναν λύτρα από τους κατοίκους της πε- ρ^χής.. Η Τζιβάραινα εντυπω­ σιάζει με τα πολλά κοσμήματα που φοράει. μιλάει με όλους το ίδιο και προγραμματίζει τα υπό συ­ γκρότηση υπαρχηγεία Δωρίδας και Αοκρίδας. μην πας στο Μαυρολιθάρι. δηλαδή. Όταν φτάνουν στο Μαυρολιθάρι. καθισμένος σε ένα καφενείο και τελών εν ευθυμία από το ποτό.Το 9 πε και το Κάιρο. Το παιδί μου.Άκου δα). Γιάννη.188 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ κά. στα χωριά Μεξιάτες..Μη. Προτού τελειώσει η νύχτα. Δείχνει τα δεκάδες αστέρια που φοράει και εξηγεί ότι ονομάστηκε λοχαγός κατευθείαν από τον αρχιστράτηγο των Συμμάχων: . Ποια τιμωρία περιμένει αυτούς που μέσα σε έναν μόλις μήνα. θα μου κάνει κουμάντο. Οι Αγοριδαίοι σκορπίζονται τεχνηέντως σε διάφορα σπίτια. Είδα απόψε να μας τρώ­ νε μαύρα. έχουν συλληφθεί όλοι οι επικεφα­ λής τους. Ο Μπάφας. Ο Ουέιβελ από κει κι εγώ από την Οίτη θα τους σαρώσουμε. Για τον Άρη δεν υπάρχει δίλημμα: θάνατος και στους 12 πρω ταί­ τιους. ακατάσχετα: . κατάμαυρα κοράκια. είναι ακόμη πιο απόκοτος: . ως συ­ νήθως. Περιέργως ο Άρης αποσύρεται νωρίς και στέλνει και τους υπόλοι­ πους για ύπνο. Κάποιοι καπετάνιοι προσπαθούν να τον μεταπείσουν και θυ­ μώνει: . μάλιστα! Να έρθοο! Όχι στο Νικηφόρο. Καστέλλι. 0 Τζιβάρας.

. Εσείς δεν ευθύνεστε. Έ να απλό ναι ή όχι. . μιλήστε με τους άλλους αντάρτες.τι μας δί­ νουν τα χο3ριά. μπαρμπα-Νίκο. αυτό το παρελθόν θα το σβήσετε.. όχι ληστείες. τους ζήσατε τι κάνανε και γ ι' αυτό θα τιμωρηθούν. ανυπόστατες κατηγορίες προκύπτουν για τον Άρη. ποιος λίγο ποιος πολύ. Δε χρει­ άζεται να πείτε δικαιολογίες. Και θα τρώμε ό.Λείπουν οι καπεταναίοι μας. ρωτή­ στε τους ό. βρες μου τρεις γερόντους να εγγυηθούν γ ι ’ αυτούς και τώρα αμέσως τους αφήνοο..ΑΡΗΣ. που δεν υστέρησε από τους άλλους. αυτά έχει ο πόλεμος. κάνει αθώα ένας. Ο Άρης μπαίνει στο μαγαζί στρίβοντας ένα τσιγάρο. Ωραίο αγώνα κάνουμε! Στο καφενείο εμφανίζεται ο μπαρμπα-Νίκος Μπέης για τον ίδιο λόγο.τι θέλετε. Σε ένα διπλανό μαγαζί έχουν κλεισμένα τα απλά μέλη της ομάδας· δεν έχουν καν αφοπλιστεί· περιμένουν. του λέει. αλλιώς τώρα θα 'σαστε μαζί τους. σκεφτείτε καλά. Θα πολεμάμε τον κατακτητή. Κι όσοι ζήσουμε θα χαρούμε τη λευτεριά· όσοι σκοτωθούμε. δε θα φάμε. Το απόγευμα εντάχθηκαν στον ΕΛΑΣ 10 άνδρες και έξι εφτά απο­ χώρησαν αφού προ^τα παρέδωσαν οπλισμό και στρατιωτικά είδη. Άοιπόν. Γρηγοριάδης. . .. κατακομματιάζονται».. Αντάρτικο ) Η πηγή αυτοόν των πληροφοριών είναι γνωστή. μαζί και η Όλγα Τζιβάραινα. Νέες. (Φ. που προκαλούν σύγχυση και σε καλόπιστους ερευνητές εκείνης της περιόδου: «Ο τρόπος που οι σύντροφοι του Άρη ανάλαβαν και εκτέλεσαν αυτό το έργο ήταν ασυμβίβαστος με τις αρχές του ΚΚΕ και του ΕΑΜ»... Πήγε γυρεύοντας εγγυητές ο μπαρμπα-Νίκος. τους ρωτάει.Οι καπεταναίοι σας. αλλά για αυτά τα «σκυλιά που τρώνε και τα παιδιά τους» δεν δέχτηκε κανένας.. Βγείτε έξω με τα όπλα σας. Άμα δε μας δώσουνε. Όσοι μείνουν πρέ­ πει να ξέρουν πως η πειθαρχία σ' εμάς είναι μεγαλύτερη κι α π ' του αστικού στρατού. . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 189 . Το βράδυ ένα απόσπασμα πήρε τους 12 επικεφαλής έξω από το Μαυρολιθάρι στο νεκροταφείο και τους εκτέλεσε με ριπές που ακούστηκαν έως το χωριό.. και το απόγεμα απαντήστε μ ’ ένα ναι ή μ ’ ένα όχι ποιος θέλει να μείνει και ποιος να φύγει. αρχηγέ. 0 Άρης το ρισκάρει: .Σκοτώσαμε άνθρωπο για μια κότα και θ' αφήσουμε τα θηρία μες στον κόσμο.Είναι βαρύ. (Κέ­ δρος) «Παρουσία όλου του χωριού οι δεκατρείς “επίορκοι'’.Είστε όλοι εδ<ύ. Θα πολεμάμε. σας είχανε ν ’ ακολουθάτε για μπούγιο..Βγες στην πλατεία.

Ο νεοαφιχθείς στην Ελλάδα Βρετανός λοχαγός Μπιλ Τζόρνταν με­ ταφέρει στον Μάγερς την εντολή του Κάιρου να έρθει σε επαφή με μια Επιτροπή Συνταγματαρχών. Κατσίμπα. την οποία έχει εξουσιοδοτήσει η Αγγλοελληνική Επιτροπή να αναλάβει την ηγεσία της Αντίστασης. που αθωώθηκαν. Ταξιδεύουν φυ­ σικά μεταμφιεσμένοι. Τους έσωσε η ετοιμότητα της νοικοκυράς που τους φιλοξενούσε* βγήκε στην εξώπορτα και υποδέχτηκε τους Ιταλούς στρατιώτες με μια κανάτα 9. Γραπτά και συνεντεύξεις Δ.190 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Ο Μανιάτης έχει αναλάβει να γκρεμίσει την εικόνα του Άρη που δημιουργήθηκε με τον Γοργοπόταμο και τις άλλες μάχες· για αυτό έχει κατέβει πριν από τον αρχηγό στην Αθήνα. να δραπετεύσει μες στο σκοτάδι και να σωθεί. ο ένας γλίτωσε. Κωτσόβολο για να συναντήσει τους συνταγματάρχες στην πρωτεύουσα. Γ. Είναι η εποχή που οι εκτελεσθέντες Αγοριδαίοι θα βαπτιστούν από τη συντηρητική π α ρ ά ­ ταξη «εθνική ομάδα σφαγιασθείσα υπό των κομουνιστών». Ν. Σακκά (Μοράβα) κ. / Συνεντεύξεις δύο μελών της συμμορίας Αγοριδαίων. Οι Βρετανοί δεν επαναπαύονται στον Ζέρβα. .9 Η «σφαγή» εξυπηρετούσε καλύτερα την προπαγάνδα. σύμφωνα με τις μαρτυρίες όλα)ν των παρόντων στο Μαυρολιθάρι. Ασχέτοος αν η εκτέλεσή τους. Από τους 12 καταδικασμένους στο Μαυρολιθάρι. Το Βουνό μετακομίζει στην πρωτεύουσα. Δημητρίου (Νικηφόρου). Μετά την απελευθέρο^ση ο Παναγιωτόπουλος εντάχθηκε στις παρακρατικές ομάδες που κυνηγούσαν παλιούς ελασίτες και τον βρή­ κε η σφαίρα που γλίτωσε στο Μαυρολιθάρι. καθώς τους οδη­ γούσαν στον τόπο εκτέλεσης. και για ευ­ νόητους λόγους δεν αναγράφονται εδώ τα ονόματά τους. Ο νεαρός Ηλίας Παναγιωτόπουλος κατόρθωσε. αλλά στο Δαδί (Αμφίκλεια) λίγο έλειψε να συλληφθούν από μια ιταλική περίπολο που ερευνούσε τα σπίτια. Έκανε τους Αγοριδαίους κομματάκια κομματάκια. Εκτός από τον Άρη και τον Μανιάτη στην Αθήνα έχει κατέβει από τον προηγούμενο μήνα και ο ταγματάρχης Γούντχαουζ. έγινε κανονικά από απόσπασμα με πυροβόλα όπλα στο νεκροταφείο του χωριού. διηγείται κά­ νοντας τα μέλη του Κόμματος να ανατριχιάζουν. Ο ριψοκίνδυνος Γούντχαουζ ξεκίνησε από τη Μεγαλόχαρη στις 17 προς 18 Ιανουαρίου με τον σύνδεσμο του ΕΔΕΣ Θ.ά.

. Παπαστράτης. Γιατί. η αεροπορία. μετά την αποτυχία των επιφανεια­ κ ο ί διαπραγματεύσεοον τους με το ΕΑΜ.1 0 Ούτε οι στρατιθ)τικοί ανταποκρίνονται στις εκκλήσεις. Στην Αθήνα παρέλαβε τον Άγ­ γλο ο Ιωάννης Πελτέκης εκ μέρους του «Προμηθέα II» για να τον κρύ­ ψει και να ρυθμίσει τις συναντήσεις με τα πρόσωπα που ήθελε. αλλά και δεν θέλει την ύπαρξη του αντιστασιακού κινήματος [. Οι έξι Έλληνες συνταγματάρχες που δήλωναν έτοιμοι για αντίστα­ ση αποφεύγουν κάθε επαφή με τον Άγγλο ταγματάρχη.. 0 Άγγλος που έπεσε με αλεξίπτωτο στην Γκιο^να. «Η πρώτη απόπειρα του Κρις να συναντήσει τους έξι Έλληνες συνταγματάρχες υπήρξε ανεπιτυχής: εκείνοι δεν μπόρεσαν να πάνε στο ραντεβού που τους είχε δο')σει». (Myers) γράφει πολύ κομψά ο αρχηγός της ΒΣΑ* Τε­ λικά ο επίμονος Γούντχαουζ θα κατορθώσει να συναντηθεί στις 29 Ια­ νουάριου μόνο με τον επικεφαλής τους συνταγματάρχη Σπηλιωτόπουλο. αλλά παραμένουν αδιάφοροι και προς τον ΕΔΕΣ». τηρούν καθαρά εχθρική στά­ ση προς αυτό. Αρνούνται ακόμη. Έτσι.. Η συνομιλία τους είναι αποκαρδιωτική. Καφαντάρης και λοιποί δεν δίνουν την παραμικρή σημασία ούτε στις προτάσεις του Γούντχαουζ ούτε και στον ίδιο. όπως του αναλύουν με εμβρίθεια οι αξιο)ματικοί συνομι­ λητές του. βίνο». οι συγκοινω­ νίες. περπάτησε όλη τη Ρούμελη και την Ήπειρο.] Φοβούνται ότι ένα δυναμικό και μαζικό αντιστα­ σιακό κίνημα θα αποτελέσει σοβαρή απειλή για την πολιτική τους θέ­ ση κατά την απελευθέρωση.] είναι εντελώς ανίκανη να αντιληφθεί τη σημασία της Αντίστασης και επιπλέον είναι αντίθετη σ* αυτή για καθαρά πολιτι­ κούς λόγους. «Η αστική πολιτική ηγεσία τηρεί α π έ­ ναντι στην Αντίσταση απόλυτα αρνητική στάση. [. «τα σύγχρονα πολεμικά μέσα. Πρ. Δεν πιστεύει στην αναγκαιότητά της.. Οι αρχηγοί των κομμάτων Σοφούλης. 0 Γούντχαουζ θα συνομιλήσει με όλους σχεδόν τους πολιτικούς και στρατιωτικούς παράγοντες της πρωτεύουσας. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 191 «βίνο.ΑΡΗΣ. Τώρα δεν είναι η εποχή του 1821 ούτε του Λόρενς της Αραβίας». Εν κατακλείδι «αυτά είναι σαχλαμάρες. η έλλειψη τροφίμων» καθιστούν το αντάρτικο ανέφικτο. Οι Ιταλοί ήπιαν το κρασί και έφυγαν ικανοποιημένοι δί­ χως να πραγματοποιήσουν την έρευνα. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». παρά τις πιέσεις 10. Παπανδρέου. . παρουσία του ταγματάρχη Παπαθανασιάδη ως γραμματέα. πολέμησε στον Γοργοπόταμο και είδε με τα μάτια του την αντάρτικη πλημμυρίδα των βουνών βρίσκεται στην αλλόκοτη θέση να πρέπει να πειστεί για το «ακατόρθωτο» αυτών που έζησε. Η εικόνα τους είναι άκρως απογοητευτική.

Οι ηγέτες του ΕΑΜ συμφοονούν σε όλα με τον Γούντχαουζ. ο Κουτσογιαννόπουλος συλλαμβάνεται και ο Γούντχαουζ βρίσκεται μετέωρος. 0 Γούντχαουζ παραπονείται για την «απροκάλυπτη εχθρότη­ τα » του Άρη προς τους Άγγλους και τον «φόβο που τους προκαλεί». όπως φοβήθηκε ο ταγματάρχης. Το συμπέρασμα του απογοητευμένου Γούντχαουζ είναι ότι «ούτε στο ελάχιστο δεν σκοπεύουν να μας βοηθήσουν». με τον συνοδό του Πελτέκη μάλλον επισημασμένο και αυτόν. που κατεβαίνει στην πρωτεύουσα.4. Την προ^τη φορά ο Γούντχαουζ συναντάει τους Τσιριμώκο. Ακρόπολις. Ιωαννίδη και Τζήμα· τη δεύτερη. και βέβαια δεν του έχει στήσει καμιά π αγίδα να τον σκο­ τώσει. να συστήσουν σε όσους αξιωματικούς το επιθυμούσαν να βγουν στο Βουνό. ζητάει από τον Πελ­ τέκη να τον φέρει σε επαφή με την εαμική ηγεσία. 21. της θέσης ότι οι αντάρτικες ομάδες χωρικών ήσαν απλούς βοηθητικά στοιχεία για την έκβαση της κρίσιμης σύγκρουσης στην πόλη». Οι Γερμανοί ανακαλύπτουν στις 2 Φεβρουάριου το κρησφύγετο της οργάνωσης «Προμηθέας II».1965. οι πολύπειροι συνωμότες του ΕΑΜ τον απάγουν εκουσίως εν μέση οδώ εγκαταλείποντας τον Πελτέκη εμ­ βρόντητο. Απελπισμένος.192 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ του Άγγλου. όπως πριν από λίγο καιρό ο Τζήμας. Σιάντο. Οι εαμίτες θα τον φυγαδεύσουν από την Αθήνα με τον σύνδεσμο Θω­ μά ντυμένους μανάβηδες και φορτωμένους κοφίνια. Οι ηγέτες του ΕΑΜ είναι οι μόνοι συνομιλητές του Γούντχαουζ στην Αθή­ να που συμμερίζονται τα σχέδιά του και υπόσχονται στενή συνεργα­ σία του ΕΛΑΣ με τη ΒΣΑ. που έχει εγκατασταθεί πλέον στα ελληνικά βουνά. πλην της ανόδου τους στο Βουνό* «ήσαν αμετακίνητοι οπαδοί της παραδοσιακής μαρξιστικής πεποίθησης για την προτεραιότητα του προλεταριάτου των πόλεο^ν κατά την επαναστατική πάλη και. . Το απαγορεύουν κατηγορηματικά.τον οδηγούν σε ασφαλές καταφύγιο και του παρέχουν ασύρ­ ματο γ ια να γνωστοποιήσει στο Κάιρο την εξάρθρωση του «Προμηθέα II» και το σπάσιμο από τους Γερμανούς του συνθηματικού κώδικα. έτσι και αυτός πιέζει την π ο ­ λιτική ηγεσία να περάσουν στο Βουνό. 11. να αναλάβουν οι ίδιοι τον αγώ ­ να και να προωθήσουν αξιωματικούς στις ένοπλες ομάδες. αντίστροφα. (Σταυριανός) 0 Άγγλος με τον ΕΔΕΣ μπήκε. με το ΕΑΜ θα βγει. ο Γούντχα­ ουζ θα πάθει τη μεγαλύτερη λαχτάρα του επεισοδιακού ταξιδιού του. Έ ρχεται πρόσωπο με πρόσωπο με τον Άρη. Και.1 1 Η ατυχία του Άγγλου συνεχίζεται. Στις πλαγιές του Ελικώνα και αφού έχουν περάσει όλα τα εχθρικά μπλόκα.

Αργότερα ο Τζαβέλας θα μιμηθεί το στρατιωτικό ντύσιμο του αρ­ χηγού· τοορα η δική του εμφάνιση. Με­ ταξύ των ανταρτών που τον συνοδεύουν είναι οι περισσότεροι άνδρες της μετέπειτα προσωπικής του φρουράς· ο Ντούλας. με τις γενειάδες. Οι πληροφορίες για το παρελθόν του δεν είναι οι καλύτερες. Δεν σέβεται και δεν υπολογίζει κανέναν. Διαβολικός. χοντρή κάλτσα. Το όνομά του θα γίνει συνώνυμο της κόλασης για όσους έχουν λόγους κάτι να κρύψουν. όπως επί Τουρκοκρατίας.τι και αν γίνει. μακριά γένια. ο Λέων. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 193 Εκδρομή 0 Άρης άφησε τους περισσότερους άνδρες του στο Αρχηγείο Παρνασσίδας και πήρε μαζί του μια μικρή δύναμη με τον Πελοπίδα. ό. ο Μοράβας και ένα νέο. μα οι πρώτοι ένοπλοι που συνάντη­ σε ήσαν οι Αγοριδαίοι· έμεινε για λίγο μαζί τους και τους εγκατέλειψε. αποφασιστικός. η εμφάνιση του φουστανελοφόρου γερο-Τσεκούρα. ο Γαρδικιώτης.διηγούνται μάλιστα ότι προσκύνησε τον Άρη. τα σταυ­ ρωτά φισεκλίκια και τις κάπες θα εντυπωσιάσει τους χωρικούς στα . Για τον Τζαβέλα δεν υπάρχουν εμπόδια.από το κακό το μάτι έως το κακό το βόλι. του υπόσχεται. Το πραγματικό του όνομα είναι Γιάννης Αγγελέτος και είναι κα­ λαθοπλέκτης από τα Τοπόλια (Ελαιώνα) Φωκίδας. αρχηγέ. Ανέβηκε στο Βου­ νό για να προσχωρήσει στον Άρη. τσαρούχια με φούντες και έναν μαύρο καλογερίστικο σκούφο­ το στήθος του βρίθει ασημικών. και θα τον ακολουθήσει. Κράτα με κοντά σου.η διαταγή του Άρη εκτελείται πάντα.ΑΡΗΣ. σε κανέναν άλλον. Δεν θέλει να πάει πουθενά αλλού. καδενών και φυλαχτών για κάθε π ε ­ ρίπτωση. Μάλ­ λον αυτός του μετέφερε τις πληροφορίες για τη δράση της συμμορίας όταν επιτέλους τον ανακάλυψε στο Γαρδίκι. ακούραστος. Η εμφάνιση του Τζαβέλα εντυπωσιάζει ακόμη και τους παλιούς αντάρτες· έχει μακριά μαλλιά.μόνο στον Άρη είναι αφοσιωμένος. με το μαχαίρι σου να με σφάξεις. Κι άμα με πιάσεις σκάρτο. αδίστακτος και απάν­ θρωπα σκληρός. για να τον κρατήσει μαζί του· έπεσε στα γόνατα και το κεφάλι του ακούμπησε στο χώμα. όχι έως τον θάνατο. φοράει ντουλαμά. Από εκείνη την ημέρα ο αρχηγός βρήκε το alter ego του. ο Έκτορας. δε θα χαλάσεις σφαίρα. με έναν πρωτόγονο λα­ τρευτικό τρόπο. φοβερό πρόσωπο. αλλά και σε αυτόν. αλλά και των υπόλοιπων. και θα γίνω καλύτερος από σένα. ο Τζαβέλας. όποια μέσα και αν χρειαστεί να μετέλθει. ευτυχώς για αυτόν έγκαιρα. για να αναζητήσει τον αρχηγό.

. Με τον Ορέστη θα μείνουν μία ημέρα στον Ζαγαρά. Από τη Χωροφυλακή αποτάχθηκε για λόγους διαγωγής και δούλεψε για ένα διάστημα στα μεταλλεία. μα ό. Για να μη θυσιάσει τη γενειάδα του. τον Λέοντα και τον Γαρδικιώτη. απαντάει ο τσοπάνος. Στο χωριό τον υποδέχονται οι κάτοικοι με ενθουσιώδεις περιγραφές: . παραπάνω δεν ξέρω να σου πω. προς συνάντηση του αρχηγού. .. Αλλιώς έχουν συνηθίσει οι ντόπιοι το δικό τους αντάρτικο τμήμα που συγκρότησε ο Ορέστης.. συνάντησε τον τσο­ πάνο με το κοπάδι του και αρχίσανε την κουβέντα. .. με σχεδόν στρατιωτική περιβολή. έλα να δεις καπετανάτα του παλιού καιρού! Ροβόλησε η κλεφτουριά της Ρούμελης για τ ’ Αρβανιτοχώρια.Εσύ ξέρεις πιο πολλά γράμματα. Εγώ είμαι αγράμματος και μονόματος.Ή ρ θ ε ο Αρης.τι σου είπα θα γίνει. καταδιώκοντας ως επικεφαλής αποσπάσματος τους τελευταίους λη­ στές. Όταν υπηρετούσε στον Όλυμπο. Τον Ιούνιο του 1942. όλοι ντυμένοι στο φλουρί». λίγο έξθ3 από την Αθήνα. του λέει ο Ορέστης. . Σιγά σιγά. παριστάνοντας τον μαυραγορίτη. Ορέστης είναι ο Αντρέας Μούντριχας. πολλοί ληστές π α ­ ντού. Μωρ’ τι 'ναι τούτοι. ρωτάει εκείνος. Για καλό είναι. διαθέτει ήδη 25 άνδρες.194 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Αρβανιτοχώρια.Έλα. ο Ορέστης με δυο άλλους δημι­ ουργεί την ομάδα του στον Κιθαιρώνα και προσπαθεί να προσελκύσει τους αναρίθμητους ληστές της περιοχής. . ρωτάει ξαφνιασμένος. δεν πειράζει. Και ως έναν βαθμό έγινε. Ως παλιός αποσπασματάρχης. . Στις 10 Φεβρουάριου. με συνετή και αθόρυβη προσπάθεια κατόρθωσε να δημιουργήσει ένα αντάρτικο τμήμα και να πάρει εκ των υστέρων την έγκριση της Αθή­ νας. 0 Ορέστης.Τι θα γίνει μ ’ αυτό το κακό. αυτοί θα γίνουνε στρατός. Όταν γυρνούσε στην περιοχή. τον μύησε στο Κόμμα ο δάσκαλος της Τσαρίτσανης Νίκος Πλουμπίδης. παρά την αντίθεση της τοπικής οργάνωσης.Ε. «Εδώ είν' οι κλέφτες οι πολλοί. παλιός ενωμοτάρχης της Χω­ ροφυλακής από την Κύμη Εύβοιας. Πολλές ληστείες.. Έτσι έγινε το «Ελληνικό». Αυτή η σύνδεση των Ρουμε­ λιωτών με την παράδοση των Κλεφτών ξαφνιάζει και ενθουσιάζει. που πάει στον Ζαγαρά.Δηλαδή. καταλαβαίνει τη χρησιμότητά τους και επιπλέον τον ενθαρρύνει η «προφητεία» ενός μονόφθαλμου τσοπάνου των βουνών. παρά τις αντιδράσεις των κομματικών της περιοχής.Εδώ είναι.την επομένη ο Άρης θα αφήσει την ομάδα του στη Λιάτανη υπό την αρχηγία του Τζαβέλα και θα συνεχίσει με τον Πελοπίδα. επινοεί το αναπάντεχο· στο .

αυτόματα και χειροβομβίδες* οι μεν τα κρύβουν κάτω από τα ράσα. πάντα μεταμφιεσμένος σε π α πά . 0 ταξιτζής ασφαλώς δεν θα είχε ξαναμεταφέρει ποτέ τόσο ασεβείς ιε­ ρωμένους. 0 Άρης δεν κρατιέται να μην επισκεφτεί κρυφά τους δικούς του στην Κυψέλη. . Με τέτοια ατμόσφαιρα δεν είναι περίεργο που στο Μουσείο. οι δε κάτω από τα παλτά τους. Η Αστυνομία έχει αρχί­ σει έρευνες στις συνοικίες της Αθήνας και ρωτάει για κάποιους π α ­ πάδες.ΑΡΗΣ. 0 Άρης κατάφερε πάλι να τους εξοργίσει. Βέ­ βαια δεν αποχωρίζονται τα όπλα τους. όντες ξυ­ ρισμένοι. Σε λί­ γο με εντολή του Κόμματος ο Θωμάς μισθοονει ένα ταξί για να τους πάει από τη Μαγκουφάνα σε ασφαλέστερο σπίτι. ο Λέων ξέχασε στο πίσω κάθισμα ένα δέμα με σφαίρες. Ανακαλύπτει τις ξεχασμένες σφαίρες στο κάθισμα και την άλλη ημέρα όλη η πρωτεύουσα έχει πληροφορηθεί πως «κάποιος καπετάνιος μπήκε στην Αθήνα». με ανίερα τραγούδια και χοντρά πειράγματα. και ο επίσης γενάτος Πελοπίδας τον μιμείται. 0 σύνδεσμος Θωμάς τους παραλαμβάνει και τους οδηγεί προσωρι­ νά σε ένα σπίτι της Μαγκουφάνας (Πεύκης) να ξεκουραστούν και να περιμένουν οδηγίες. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 195 Μοναστήρι της Φυλής ντύνεται παπάς . Οι άλλοι δύο συνοδοί του. να φορέσει πολιτικά και να βγάλει τα δύο χρυσά δόντια που είχε το­ ποθετήσει σε αντικατάσταση αυτών που του σπάσανε στην Ασφάλεια και είναι καταχωρισμένα στον φάκελό του. απαιτούν να ξυριστεί. Πριν του επιτρέψουν να τους συναντήσει. θα φορέσουν πολιτικά ρούχα υποδυόμενοι τους ψάλτες. 0 υ π ' αριθμόν ένα καταζητούμενος της χώρας έχει μεταβάλει τη συνωμοτική είσοδό του στην Αθήνα σε σχολική εκδρομή. 0 αδιαμφισβήτητος ηγέτης του Ζαχαριάδης είναι αιχμάλωτος στο Νταχάου και ο αντικαταστάτης του Σιάντος δεν επαρκεί για τον ρόλο* επιπλέον είναι δέσμιος των τοποτηρητών του έγκλειστου αρχηγού Ιο^αννίδη και Ρούσου. Μα οι καθηγητές του Κόμματος δεν αστειεύονται. Δίδυμο Η αντίφαση του ΚΚΕ στην κατοχική περίοδο είναι ότι πρόκειται για ένα αρχηγικό κόμμα χωρίς αρχηγό. Θα αντιληφθούν την α π ώ ­ λεια στο δεύτερο ταξί καθώς πηγαίνουν στη Νέα Σμύρνη. 0 πρώτος ταξιτζής δεν διέφερε φαίνεται διόλου από αρκετούς σύγχρονους συ­ ναδέλφους του. Λέων και Γαρδικιώτης. Ήρθε η ώρα να λογοδοτήσει για όλα. κατε­ βαίνοντας να αλλάξουν ταξί για προληπτικούς λόγους. στη Νέα Σμύρνη.

Ο Ιωαννίδης θα κυριαρχήσει στο Κόμμα και ο Σιάντος προς το τέ­ λος του 1943 θα στραφεί στον ΕΛΑΣ αυτοχρισθείς ειδικός στα στρα­ τιωτικά θέματα επειδή είχε λάβει μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους. [. εργατικές ομιλίες. μνησίκακος.. όπου είχε κληθεί.196 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ 0 Σιάντος γεννήθηκε το 1890 στην Καρδίτσα και από 13 ετών ερ­ γαζόταν ως καπνεργάτης. κύρια. «βασική. που λίγο έλειψε να του στοιχίσει τη ζωή στη Σοβιετική Ένωση.0 τοποτηρητή του Ζαχαριάδη και εκφραστή της ΚΔ». ελλείψεων και λαθών που παρουσίασα στη δου­ λειά μου σ’ όλη την κομματική μου σταδιοδρομία και κυρίως των λαθών μου στην περίοδο της πρώτης κατοχής είναι η σοβαρή ανεπάρ­ κειά μου στη θεωρητική. ο οποίος υπηρέτησε στον στρατό βοηθητικός λόγω ύψους. Δεν δια­ θέτει την απαιτούμενη εμβέλεια ενός ηγέτη πολιτικού σχηματισμού και μάλιστα στις ιδιαίτερες συνθήκες που δημιούργησαν ο Πόλεμος και η Κατοχή. είναι τραγικά αμόρφωτος. διεκδικήσεις και αγώνες. παρασκηνιακός. Είναι κατά 10 χρόνια νεότερος του Σιάντου. και για την οποία θα νιώθει π ά ­ ντα υπόλογος. αδιάβαστος.. αλλά είναι ευθυνόφοβος..] Εί­ ναι μικρού διαμετρήματος προσωπικότητα. με δυνατότητες μεσαίου στελέχους· ικανός για απεργίες. παντογνώ­ στης και τυραννίσκος. καχόποπτος. αυτός ο τιμητής του μαρξισμού και του «επιστημονικού σοσιαλισμού» στην Ελλάδα.] Ένας απαράδεκτος πρακτικισμός κυριαρχούσε στη δουλειά μου. [. αλλά ανίκανος να συλλάβει ευρύτερα πολιτικά νοήματα και συσχετισμούς. μαρξιστική . Είναι το σημείο όπου υπερτερεί του Ιωαννίδη. πρωταρχική αιτία όλων των αδυναμιών.λενινιστική κατάρτισή μου..] Αυτό ήταν και η κύρια αιτία που μ ” εμπόδισε να κάτσω κάτω και να . με χυδαίο λεξιλόγιο και σκαιή συμπεριφορά· «η ανάδειξή του δεν οφείλεται στις προσωπικές του ικανότητες.. Επανάσταση) Το εντελώς αναπάντεχο και οξύμωρο είναι ότι ο Ιωαννίδης... όπως η χρησιμοποίηση των δηλωσιών που δεν βαρύνονταν με προδοτικές ενέργειες. (Χα­ τζής. Είναι απλοϊκός στη σκέψη. Η εμφάνιση του Ιωαννίδη θα περιορίσει τις πρωτοβουλίες του και κάτω από την πίεσή του θα συναινέσει σε αποφάσεις που δεν εγκρίνει. Κομματικά τον Σιάντο τον βαρύνει η συμμετοχή του στη φραξιονι­ στική πάλη 1929-1931.. τον Ιούλιο του 1942. γεννήθηκε στον Πύργο της Βουλγαρίας το 1900 και έκα­ νε διάφορες δουλειές για να καταλήξει κουρέας. Σύμφωνα με αυτοβιογραφική του έκθεση το 1951 προς το Κόμμα. ο νέος Γραμματέας πρωτοστάτησε στην ανασυγκρότηση του Κόμμα­ τος και πήρε αρκετές σωστές αποφάσεις. Είναι πιο εύστροφος από τον Σιάντο. [.] Θεούρεί τον εαυτό του τον νόμψ . [. Έ ως τη δραπέτευση του Ιωαννίδη.

μόλις απόκτησαν την απαραίτητη δύναμη. πάντα στο βάθος της σκηνής. ουμανιστικά ιδανικά. ενώ αυτοί με τη μικρότητά τους μεταβάλλουν το δράμα σε απλή κωμωδία φθηνής εξαρτημένης εξουσίας». συλλαλητήρια για εθνικά θέματα.. να συσκεφθούν. σκληρός και άτεγκτος στην εφαρμο­ γή της. απεργίες πίεσης για καλύτερες συνθήκες δια­ βίωσης. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 197 στρωθώ να μελετήσω συστηματικά. και πιο σκοτεινό μέλος της ηγεσίας του ΚΚΕ είναι ο μειλίχιος και πιο διαβασμένος Πέτρος Ρούσος· δύσκολο να εντοπίσει κανείς από πού αλλού μπορεί να έλκει τη δύναμη που προβάλλει ορισμένες φορές αν όχι από κάποια ιδιαίτε­ ρη σύνδεση με τις μυστικές υπηρεσίες της Σοβιετικής Ένωσης.. ο Καραγκίτσης. Το τρίτο. Όμως είναι αδιανόητο για καλλιεργημένα στελέχη όπως ο Πορφυρογέννης. με τα ευγενή.λενινισμού που είχαν εκδοθεί στα ελληνικά».ΑΡΗΣ.ά. όταν πρόκει­ ται να παρθεί κάποια απόφαση. να αναπτύξουν το Μέτωπο ή να οργανώσουν συσσίτια. Ο Ρούσος είναι ο κλασικός τύπος γραφειοκράτη που συναντάται σε όλο το πολιτικό φάσμα* μουλωχτός. οι οποίοι. Διανύουν κα­ θημερινώς χιλιόμετρα με τα πόδια από τη μία άκρη της πρωτεύουσας έως την άλλη· εκτίθενται σε άπειρους κινδύνους για να πάρουν ή να δώσουν ένα μήνυμα. να ηγείται του ένοπλου αγο3να ένας γενά­ . (Ράπτης) Είναι δύο σταλινίσκοι. Και η λιγοστή εκτίμηση που μπορεί να έτρεφε ο Άρης για τους ηγέ­ τες του Κόμματος εξανεμίστηκε στη διάρκεια των προσωπικών επ α ­ φών του μαζί τους.Σιγά!. έστω κι αυτά τα λίγα κλασικά έρ­ γα του μαρξισμού . ευθυνόφοβος και άβουλος. ο Γληνός. Στις εν συνεχεία σπόντες ή στην απροκάλυπτη διακωμώδησή τους θα προσθέτει με περιφρόνηση και σκεπτικισμό: .. Γίνανε ηγέτες κι ο Σιάντος με τον Ιωαννίδη! Εδώλιο Το έργο που επιτελείται στην Αθήνα από τα μέλη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ κάτω από τη μύτη των κατακτητών είναι τεράστιο. η Χρύσα κ. εξαπέλυσαν ανηλεείς διωγμούς διατάσσοντας την εκτέλεση εκατοντάδων νυν και πρώην συντρόφων τους και ανυποψίαστων ανθρώπων. χαρισματικής ιστορικής στιγμής που σαν καταπέλτης τούς εκ­ σφενδονίζει στο προσκήνιο της ιστορίας. Όσα γνωρίζουν για το αντάρτικο της υπαίθρου είναι λίγα και συ­ γκεχυμένα. Δύο άνθρωποι «χωρίς συνείδηση της ανέλπι­ στης. Σιάντος και Ιωαννίδης είναι εντελώς ανεπαρκείς για τις ηγετικές θέσεις που κατέλαβαν.

Στην πρώτη του συνάντηση με τον ξυρισμένο αρχηγό η πρώτη κου­ βέντα του αγανακτισμένου Σιάντου είναι επί προσωπικού θέματος: . 0 αρχηγός την ολοκληρώνει πιο π α ­ ραστατικά και κυρίους έχει να επιδείξει μερικές εκατοντάδες ψημέ­ νους και αποφασισμένους άνδρες που τον ακολουθούν. Και στη γραπτή έκθεση που υποβάλλει στο ΠΓ. για να μη θιγεί η θεωρία περί ταξικής πάλης στις πόλεις. Δεν κάνει προσωπικό στρατό. ομολογώ πως φοβάμαι ακόμη και για την ίδια τη ζωή μου».. Οι συσχετισμοί δεν είναι εναντίον του. Τι θα πει «ξέρεις το Σιάντο από την εποχή της Καπνικαρέας». Αντιθέτως.Κομματάκια κομματάκια τους έκανε.Για έλα δω. όταν εμφανιστούν οι κατακτητές. και άγγελοι να ’μαστέ.198 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τος. κλείνει με τα λόγια του Δαντόν. . Παρόντες είναι επίσης ο Ιωαννίδης. οι πολιτικοί των οργα­ νώσεων το βάζουν πρώτοι στα πόδια. ποιος ξέρει οι άλλοι κομματικοί τι υφίστανται από τον αγριάνθρωπο είναι το λογικό συμπέρασμα. Ήδη ο Γούντχαουζ έχει μεταφέρει στην πολιτική ηγεσία εικόνες μιας άγνωστης πραγματικότητας. χαντζαροφόρος μακελάρης. Δεν κάνει προσωπική πολιτική. 0 Αρης αντικρούει ήρεμος μία μία τις κατηγορίες. Υπάρχουν και οι καταγγελίες Λευτεριά. «τόλμη. Τα «αγρίμια» που έχει μαζί του π ι­ στεύουν στον αγώνα και πολεμάνε. τόλμη και πάλι τόλμη». Είχε πληροφορηθεί αρκετά από τα καλαμπούρια και τις ασέβειες του Άρη* ευτυχώς όχι όλα. Τι-σημαίνει «Καπνικαρέα». δεν θέλουν πολιτική ανάμειξη στον αγώνα. Το κατηγορητήριο βάσει πολιτικών εκθέσεων και κα­ ταγγελιών αρχίζει με σκληρή γλώσσα και είναι ατελείωτο. . (Τριανταφυλλίδης) Αν φοβάται ο απεσταλμένος του ΠΓ. Η τελευταία καταγγελία του Μανιάτη για την εξόντωση των Αγοριδαίων είναι η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι. Όπως υποστηρίζει. δε θα ’χουμε πού να κρυφτούμε. Στις επικρίσεις για κάποιες σκληρότητες απαντάει με την κυνική αποστροφή: . με τη διαλε­ κτική δεν φτιάχνεται αντάρτικο. για αυτό έδειρε δυο τρεις· γιατί σπέρνουν την ηττοπάθεια. Δεν αγνοεί το Κόμ­ μα. Με ιδιαίτερη λεπτότητα. Αν νικηθούμε.Αν νικήσουμε. ο Τζήμας ως υπεύθυνος της ΚΕ για το Αντάρτικο και ο Δανιηλίδης εκ μέρους της ΚΕ του ΕΛΑΣ. Και πο3ς μιλάς εσύ έτσι π ε ­ ριφρονητικά για τον Γραμματέα του Κόμματος. Απλώς δεν έχει δημιουργήσει κομματικούς πυρήνες μέσα στον ΕΛΑΣ γιατί οι άνδρες αντιδρούν. «όταν τον πιάνει το μένος κι ο παροξυσμός του. επαναλαμβάνει σε όλους και μεγαλώνει την αποστροφή τους.. όλα τα στραβά θα ξεχαστουν.

[. Οι πολιτικοί ζητούσαν από τους στρατιωτικούς της ΚΕ του ΕΛΑΣ γενικές πληροφορίες ή εκτιμήσεις για την εξέλιξη του Πολέμου στα ξένα μέτωπα.. ποτέ δεν ρώτησαν για το αντάρτικο.] Έ τσι μας εντυπώσιασε όλους». γίνονται συσκέψεις και διαβουλεύσεις. τον αποκαθιστούν κομματικά. Το γράφει και ο Μακρίδης πω ς μέχρι τη σύσκεψη με τον Άρη στην Αθήνα «η ΚΕ του ΕΛΑΣ δεν ήξερε τι γινόταν έξω γιατί δεν είχε επαφή με τον ΕΛΑΣ». Αρχίζει η αναζήτηση όπως ακριβώς πριν από έναν χρόνο.. Τελικά δεν ήταν ιδιαίτερα δύσκολο στον ευφυέστατο αρχηγό να μεταπείσει τους αγράμματους Διόσκουρους της ηγεσίας. στον αδερφό του τον Μπάμπη και στους αντάρτες που τον συνοδέυσαν στην πρωτεύουσα: 12. [. Γέ?νασα. . 0 Ορέστης. Αρχηγοί προτείνονται και απορρίπτονται.ΑΡΗΣ. Η οπτική του αρχηγού για την κατάσταση στην Ελλάδα και την οργάνωση του ένοπλου αγώνα είναι διαυγέστατη και τολμηρή.1. Τα επιτεύγμ ατά του σημαντικά. Έχει αντιληφθεί ότι ψάχνουν για άλλον αρχηγό. που βρίσκεται και αυ­ τός στην Αθήνα.. μα δεν κατορθώνουν να συμφωνήσουν σε ένα πρόσω­ πο. ισχυρίζεται ότι ο Ιωαννίδης «μου έκανε ανοιχτά την πρόταση. Τότε με ρώτησε τι γνώ­ μη είχα για τον Λευτεριά.1 2 Ο Άρης μετανιώνει που κατέβηκε στην Αθήνα.1958. του είπα μάλιστα τη λέξη “κολο­ κύθια" και αγρίεψε γΓ α υτό». μα για αρχηγό δεν τον θέλουν. όπως εξομολογείται..τι συμβαίνει στο Βουνό· είναι εντελώς ακατατόπιστοι. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 199 αναλύει την κατάσταση στο Βουνό και στρέφει την προσοχή στις δυ­ νατότητες ανάπτυξης του αντάρτικου στρατού και τις μεγάλες προο­ πτικές που ανοίγονται για εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα. όταν γυρίζει από τις κομματικές συναντήσεις. Η ηγεσία τού δίνει άφεση. μα ο στρα­ τιωτικός εγκέφαλος του Κόμματος Μακρίδης τον απορρίπτει ως ακα­ τάλληλο. δεν θεωρείται πια δηλωσίας. 0 Σιάντος προτείνει τον ταγματάρχη Θύμιο Ζούλα. 0 Άρης ήξερε φυσικά γράμματα. αλ­ λά αυτός θα προτιμήσει το Κάιρο.] Του το έκοψα κατηγορηματικά. Η ατμόσφαιρα αλλάζει. Ο Τσιριμώκος προτείνει τον συνταγματάρχη Στεφανάκο. Και με τον τρόπο που έβλεπε την κατάσταση και την οργάνωση του αντάρτικου και με τον τρόπο που μίλησε. (ίωαννίδης) Το μεγάλο όπλο του Άρη αποδεικνύεται η πασιφανής άγνοια της καθοδήγησης για ό. 20. Απογευματινή.ο Ιωαννίδης δηλώνει πω ς θα αναθέσουν το αντάρτικο σε κάποιον «σοβαρό άνθρωπο». «Στη σύσκεψη ο Άρης μάς εντυπώσιασε όλους χωρίς εξαίρεση.

Γρηγοριάδη.Τότε θα πας κι εσύ μαζί του και είσαι υπεύθυνος. Η απάντηση είναι απροσδόκητη: . Συμμετέχουν οι Σιάντος. Σε μια δεύτερη επίσκεψή του θα τους πάει δοί>ρα από την ΚΕ. Ο Άρης στην Αθήνα θα λάβει μέρος σε δύο πολιτικοστρατιωτικές συσκέψεις με θέμα το αντάρτικο. Στην προ^τη σύσκεψη. ο επιτελικός Μακρίδης ξεδιπλώνει α μ έ­ σως τους χάρτες του και αρχίζει να περιγράφει την κατάσταση στα πολεμικά μέτωπα. Δεν έπρεπε να έρ­ θω εδώ. Η καθοδήγηση εξετάζει όλες τις περιπτώ σεις εκτός από εκείνη του δημιουργού του ΕΛΑΣ. αρπάζουν την ευκαιρία να τον απομακρύνουν. Ο φόβος μιας νέας. που του εί­ χε υποσχεθεί το «ψ υχοπαίδι» του ο Άρης. Το καταλαβαίνει και ο ίδιος. αλλά και ο ταγματάρχης Ζουλάς με τον λοχαγό Φ. Τζήμας. Δανιηλίδης. αποπομ πής του θα τον κάνει περισσότερο προσεκτικό στις σχέσεις του με τους πολιτικούς. όπο3ς με τον Καραγιώργη. Μ οτα ρά ς Η κομματική αποκατάσταση του αρχηγού τον επαναφέρει και τυ ­ πικά στη δέσμευση των κομματικών κανόνων. . Το κατάλαβα α π ’ τα λόγια τους. Ψάχνουν αξιωματικό να στείλουν πάνω. ο^ς υπεύθυνος της ΚΕ του Κόμματος για το αντάρτικο. Μανιάτης. Ώ σπου ο Τζήμας. όπου γ ια συνωμοτικούς λόγους δεν χρησιμο­ ποιούνται αληθινά ονόματα. για αυτό λέει διακριτι­ κά πω ς «υπήρχαν και άλλοι λόγοι» που του ανέθεσαν την κηδεμονία του Άρη. Το δίδυμο δεν τρέφει και μεγάλη συμπάθεια σε αυτόν τον ευ π α ­ τρίδη και.Δε θα μ" αφήσουν να γυρίσω στη Ρούμελη. φανέλες· και για τον γερο-Τσεκούρα ύφασμα για καινούργια φουστανέλα. και οριστικής αυτήν τη φορά. Ή είναι ανίκανοι να διακρίνουν τον χαρισμα­ τικό ηγέτη που έχουν μπροστά τους ή η κομματική τύφλωση υπερτε­ ρεί των πραγματικώ ν συμφερόντων της ελληνικής Αντίστασης. κάλτσες.και δυστυχούς θα π ε ­ ριορίσει την ανεξαρτησία του σε κρίσιμες στιγμές.200 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ . που προορίζονται για το Βουνό. Μακρίδης. π α ­ ρεμβαίνει αποφασιστικά στους Σιάντο και Ιωαννίδη για να επ ιτρέ­ ψουν στον Άρη να γυρίσει στο Βουνό. Στο μεταξύ ο Θωμάς επισκέπτετα ι την ανταρτοομάδα που περιμένει τον Άρη έξω από την Αθήνα γ ια να τους ενημερώσει ότι ο αρχηγός θα καθυστερήσει. άρβυλα.

.Δε μου λες. της δράσης του.δεν τον φθάνει στην μόρφωση. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 201 0 Σιάντος τον διακόπτει: ... Το κεφάλι του είναι μια ακένωτη δεξαμενή γνώσεων. .Και στρατιωτικά. Ο Άρης δεν είναι στρατιωτικός. ανθυπολοχαγός το ’24. ιδεοληψίες.] Κανείς στρατιωτικός -κα νείς απολύτ ω ς. η πρώτη ερώτηση είναι του Μακρίδη: . Θόδωρε. Όταν τελείωσε. δυσανασχετεί ο Μακρίδης. Ο Άρης μίλησε επί δύο ώρες σχεδόν. (Φ. λίγα γερμανικά και αγγλικά.Άκου.Να. Γνωρίζει άριστα τα γαλλικά. δεν του λείπουν ο εγωισμός και η εμπάθεια. ο κομουνισμός μάς πήρε τον καλύτερο αξιωματικό». . Ο πραγματιστής Μακρίδης αδυνατεί να ενστερνιστεί αυτήν την αντίληψη για τον «κομματικό παντογνώστη».. Μελέτησε συστη­ ματικά.. [. Γνώρισε και έζησε δύο στρατούς (ελληνικό και τουρκικό). [. Όσοι ήξεραν τον αρχηγό πνίξανε τα γέλια τους. Ο Σιάντος θεώρη­ σε φυσικό να του απαντήσει: . Εσύ είσαι ο Άρης!.] Με την απόλυτη ενημέρωσή του για τις πολεμικές επιχειρήσεις. Αντάρτικο) . της τακτικής των Ιτα­ λών να αναγγέλλουν τις επιδρομές τους με κανονιοβολισμούς. τον νομίζουν υπεράνθρωπο στρατιωτικό. αιχμάλο^τος της αγγλικής στρατιάς Άλεμπι το 1918 στη Συρία. Έ χει τρομακτική μνήμη. . και της κατάστασης στα ελληνικά βουνά. απότακτος λοχαγός το 1935.. Αλλά οι “κρουνοί της δεξαμενής'’ δε λειτουργούν και τόσο κανονικά. που έχει να μας κάνει μια εισήγηση. κάνει έκπληκτος ο Μακρίδης εν μέσω ακράτητων γέλιων των υπόλοιπων. κάνοντας λεπτομερή π ερ ιγρ α ­ φή της έναρξης του αντάρτικου. όπως τον εννοείς εσύ. έφεδρος ανθυπολοχαγός του τουρκικού στρατού το 1917. . εύελπις το 1921. αυτός ο Άρης ξέρει από στρατιωτικά ή μό­ νο δεκανέας έφτασε. σύντροφε.Ναι..ΑΡΗΣ. αλλά είναι κομματικό στέλεχος και άρα καταλαβαίνει α π ’ όλα.Εσύ τους ζητάς. σήμερα θα ακούσουμε τον σύντροφο από δω. τουρκόφοονος. επεμβαίνει ο αρχηγός. .Θόδωρε. «αναμεράτε. πείσματα.. Με μια ανάγνωση μπορεί ν’ αποτυπο^σει σελίδα ολόκληρη από αρχαίο κείμενο. απορεί. ερχόμαστε» το ερμήνευσε. Έ χει λό­ ξες. Γρηγοριάδης. Οι στρατηγοί της άλλης όχθης λέγανε. γι* αυτό σας ζητάω στρατιωτικούς τόσον καιρό. θαμπώνει τα ηγετικά κομματικά στελέχη.Πώς γίνεται αυτό. Ο Μακρίδης είναι κυριολεκτικά βίος και πολιτεία: «Σαρανταπεντάρης τοί>ρα.

δύο πολιτικοί. Καταλαβαίνει πως είναι ο μό­ νος που έχει κάτι συμπληρωματικό του και λέει ασεβέστατα στον Ιωαννίδη: .Εγώ δεν κάνω για το Βουνό. ο Ιωαννίδης. Ο αρχηγός καίγεται ειλικρινά για αξιωματικούς και υπάρχουν πάμπολλες μαρτυρίες για τεχνάσματα που χρησιμοποίησε να πείσει μό­ νιμους αξιωματικούς που είχαν αποσυρθεί στα χωριά τους να τον ακο­ λουθήσουν. κομ­ ματικούς ή μη. δεν δι­ στάζει να δηλ(ύσει ευθαρσώς: . Από όλους αυτούς που κάθονται και απεραντολογούν. Είμαι θεωρητικός. ενώπιον της . να δεις τι κάνω. Ο Γερμανός γκάουλαϊτερ της Ελλάδας Άλτεμπουργκ. εισβάλλουν στο υπουργείο Εργασίας. έχει μια έμπνευση· να παρου­ σιάσουν τον Άρη με αντάρτικη περιβολή στο συλλαλητήριο εναντίον της πολιτικής επιστράτευσης των Ελλήνων που σχεδιάζουν οι Γερμα­ νοί· ευτυχώς αντιδρούν τα άλλα στελέχη και υπαναχωρεί. Στους δρόμους της Αθήνας ξεχύνονται 100. που θα εφευρίσκουν διάφορες δικαιολογίες. Μαζί τους θα αναχωρήσει για το Βουνό και ο Τζήμας.202 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΪΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ Του Άρη δεν του ξεφεύγει τίποτα. Στη σύνθεση του Γενικού Αρχηγείου θα είναι δύο στρατιωτικοί. εντυπωσιασμένος από τον αρχηγό. Αυτό που σκαρφίστηκαν είναι να συγκροτηθεί ένα πενταμελές Γε­ νικό Αρχηγείο Στερεάς. Μανιάτης και Λευτεριάς.000 άνθρωποι. Το μεγάλο συλλαλητήριο της 5ης Μαρτίου έχει οργανο^θεί αριστο­ τεχνικά από το ΕΑΜ. Ο Μακρίδης σε αντίθεση με άλλους στρατιωτικούς. Στη δεύτερη σύσκεψη ο Σιάντος ανακοινώνει την απόφαση της π ο ­ λιτικής ηγεσίας για τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. υποτίθεται για επιτόπια εξέταση όλων των θεμάτων του ένοπλου αγώ ­ να. που φανερώνει την αδυνα­ μία τους να δώσουν λύση. Στην ουσία είναι μη-απόφαση. Ζουλάς και Γρηγοριάδης. κανείς δεν του γεμίζει το μάτι· μόνο ο Μακρίδης. καίνε τις καταστά­ σεις με τα ονόματα των 80. στο οποίο θα υπάγονται και οι δυνάμεις Αττι­ κής και Βοιωτίας και αυτές που θα δημιουργηθούν στην Εύβοια.000 επιστρατευόμενων και συγκρούονται με τις αρχές κατοχής. Η πολιτική ηγεσία δεν ξεκαθαρίζει τις σχέσεις μεταξύ των μελών του αρχηγείου· αν τα πέντε μέλη του θα είναι ισότιμα ή κάποιος θα έχει το προβάδισμα. Η κατάσταση στην πρωτεύουσα ξεφεύγει από κάθε έλεγχο. Αίγο προτού αναχωρήσει το νέο αρχηγείο για το Βουνό. Εξουσιοδοτείται ο Τζήμας να αποφασίσει επιτόπου και φυσικά να έχει αυτός την ευθύνη. και κ α π ε­ τάνιος ο Άρης.Δώσε μου αυτόν το μυταρά μαζί.

Στην Αθήνα θαυμάζουν τους αντάρτες και οι αντάρτες θαυμάζουν τους διαδηλωτές της Αθήνας. τα θηρία. Ο μεγάλος φόβος των Γερμανών είναι μήπως οι επιστρατευόμενοι καταφυγουν στο Βου­ νό.ΑΡΗΣ. Ίσ α καταπάνω. . Το τίμημα της ματαίωσης είναι 18 νεκροί διαδηλωτές και περίπου 150 τραυματίες. Το βράδυ της ίδιας ημέρας ο Άλτεμπουργκ εξουσιοδοτεί τον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό να ανακοινώσει στον ελληνικό λαό τη ματαίο^ση της επιστράτευσης. που ακάλυπτοι και άοπλοι αντιδρούν στα σχέδια των κατακτητών: Ωρέ. βγήκαν ανοιχτά στους δρόμους. λένε. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 203 απειλούμενης γενικής εξέγερσης επικοινωνεί τηλεφωνικώς με τον Χίτλερ και του εκθέτει την κατάσταση. Ωρέ..

Ο Κωστόπουλος είναι γενναίος αξιωματικός. Ονόμασε το τμήμα του ΕΣΑΠ (Ελληνικό Στρατό Απελευθερο3τικής Προσπάθειας) και δεν δίστασε να εντάξει σε αυτό παθιασμένους βασιλόφρονες. ένα ανθρώπινο σκάκι π α ί­ ζεται στην ύπαιθρο με εντολές από μακριά. τον απότακτο Θεσσαλό συνταγματάρχη Στέφανο Σαράφη. Υ π ο Κ η δ ε μ ο ν ί α ν Π αρτίδα Όσο ο Άρης βρίσκεται στην πρωτεύουσα. 0 ταγματάρχης Τσιγάντες λίγο πριν από τον θάνατό του είχε κα­ τορθώσει να πείσει ένα γνωστό όνομα των αντιμοναρχικών αξιω ματι­ κών. . Δεν ανέλαβε κα­ μία πολιτική δέσμευση πλην της στρατιωτικής συνεργασίας. Οι κινήσεις που θα διχά­ σουν οριστικά τις αντιστασιακές οργανώσεις σε δύο αντίπαλα στρα­ τόπ εδα υπαγορεύονται από Αθήνα και Κάιρο. να ηγηθεί αντάρτικου στην ιδιαίτερη π α τρ ίδα του. Επίκεντρο της παρτίδας είναι η Θεσσαλία. αντικομουνιστές και τους λιποτάκτες του ΕΛΑΣ με επικεφαλής τον Γκέκα. π α ρ ά τα όσα ειπώθηκαν εξ αρι­ στερών. είχε αποσαφηνίσει τη θέση του από την αρχή. Στο Βουνό βγήκε με την υποστήριξη του ΕΑΜ ως διοικητής δυτικής Θεσσαλίας και.5. όπλα και εφόδια γ ια να δημι­ ουργήσει το αντίπαλο δέος του ΕΛΑΣ. αλλά απότο­ μος και οξύθυμος. σε σημείο να προκαλεί τους πάντες. Εξαιτίας αυτής της συμπεριφοράς του οι συμφοιτητές του στη Σχολή Ευελπίδων τον έλεγαν « Α μπλαούμπλα». Κωστόπουλου από την Πιαλεία Θεσσαλίας. Πρώτο σημείο στήριξης του Σαράφη θα είναι το αντάρτικο τμήμα του επίσης απότακτου ταγματάρχη Γ. λίρες. που του προώθησε ο ταγματάρχης Τσιγάντες με τις γνωριμίες του. Του διέθεσε 500 χρυ­ σές λίρες και του υποσχέθηκε την αμέριστη υποστήριξη της Αγγλοελληνικής Επιτροπής με άνδρες.

των οποίων συμφωνεί να αναλάβει τον εφοδιασμό με όπλα. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 205 Η ώσμωση Σαράφη . που εδρεύει στο στρατηγείο του ΕΔΕΣ. Δούρειος Ίπ π ο ς ) Η π αρ τίδα συνεχίζεται. Όμως είναι άνθρο^πος επίμονος και αποφασίζει να αναζητήσει υποστήριξη από τη Βρετανική Αποστολή. Ο Χιλς ανήκει σε κάποια από τις πολλές μυστικές υπηρεσίες των Βρετανών και στην αρχή δρα ανεξάρτητα από τη ΒΣΑ και τον Μάγερς. που έπεσε με την ομάδα του στα Τέμπη για τη διενέργεια σαμποτάζ. Ο αρχηγός της ΒΣΑ του εξηγεί ότι δεν είναι εξουσιοδοτημένος να δημιουργήσει πανελλήνιο αντάρτικο κίνημα. Όταν επιστρέφει ο Ζέρβας. Στη Θεσσαλία χρειά­ ζεται τρία τέτοια τμήματα των 100 ανδρών. Με τον θάνατο του Τσιγάντε ο Σαράφης χάνει τον υποστηρικτή του και βρίσκεται μετέωρος. Ο ταγματάρχης δεν είναι στο βάθος διατεθειμένος να αναγνωρίσει ως γενικό αρχηγό τον Σαράφη· ούτε και ο βασιλόφρων ταγματάρχης Β. αλλά μόνο ευέλικτα εκατονταμελή τμήματα υπό τις διαταγές του ΣΜΑ. Κύριος στόχος της νέας κίνησης είναι η απορρόφηση των ομάδων του ΕΛΑΣ ή «εν ανάγκη διάλυσις αυτών».Α ΡΗ Σ.Κωστόπουλου δεν θα ευοδωθεί. Τον κ α τ ’ απονομήν συνταγματάρχη Χιλς (καθηγητή Αέσλι Ρούφους Σέπαρντ). . Βλάχος. που και αυτός συγκροτεί δικό του αντάρτικο τμήμα στην περιοχή. Με τις στρατιωτικές νουθεσίες του Μακρίδη και με την επιτόπου βοήθεια του επιτελικού του Κ αρατζά (μόνιμου υπολοχαγού Ιερώνυ­ μου Τρωιάνου) μετέφερε τους Θεσσαλούς αντάρτες από τον Όλυμπο στη θεσσαλική Πίνδο και ανέπτυξε τάχιστα τη δύναμή τους βοηθούμενος από τη θαυμάσια οργανωτική υποδομή του προκατόχου του Κώ­ στα Γαμβέτα και κατά παράδοξο τρόπο από έναν Άγγλο. τον ιματισμό τους και τη μισθοδο­ σία τους με μία λίρα μηνιαίως για κάθε άνδρα. Μ ατ Από την 1η Ιανουαρίου 1943 στο ΕΑΜ και στον ΕΛΑΣ Θεσσαλίας άρχει ο κομματικός απεσταλμένος Καραγιώργης. (Πυρομάγλου. Ξεκινάει από τη Θεσσαλία με έναν αντάρτη συνοδό και φτάνουν στη Σοομερού της Ηπείρου στις 6 Φεβρουάριου· ο Ζέρβας απουσιάζει και ο Σαράφης έχει μια πρώτη κ α τ ’ ιδίαν συζήτηση με τον Μάγερς. στη Θεσσαλία υπό τον Σαράφη και στη Ρούμελη υπό τον αναμενόμενο να εμφανιστεί συνταγματάρχη Ψαρρό. συσκέπτονται εκ νέου και αποφασίζουν να γίνουν κ α τ ’ αρχάς τρία συγκροτήματα των 300 ανδρών το καθένα· στην Ή πειρο υπό τον Ζέρβα.

λέγανε. που θα πέσουν οι Βρετα­ νοί αλεξιπτωτιστές και θα αναζητήσουν το τμήμα των Φιλικών. Γρήγορα ο ΕΛΑΣ Θεσ­ σαλίας θα θέσει τις βάσεις των μεγάλων μονάδων του και στο τέλος Απριλίου του 1943 θα αριθμεί περί τους 3. Κόζιακας (Θωμάς ΠάλλαςΧ Νικηταράς (δι­ κηγόρος Κώστας Καφαντάρης). Τους μαγεύ­ ει και τον έχουν στα όπα όπα. βετεράνοι πολεμι­ στές της Πίνδου και των μακεδονικών οχυρών: Αμάρμπεης (μόνιμος υπολοχαγός Θεόδωρος Καλλίνος).206 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ ΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Ο Καραγιώργης του προσφέρει τη βοήθεια του και εκείνος. Μπουκουβάλας (Δημήτριος Τάσος). Και οι ηγέτες του ΚΚΕ απορούν με αυτήν τη σύμπνοια. Ο Καραγιώργης παρουσιάζεται ως το μόνο στήριγμα στον Χιλς και εκείνος δέχεται μάλλον ανακου­ φισμένος τη βοήθειά του και την ανταποδίδει. μέχρι να θέσει τον Χιλς υπό τη διοίκησή του. τι τους κάνει ο Γύφτος τους Άγγλους. εντυπω­ σιασμένος από τον «κοσμοπολίτη» του αντάρτικου. που αναλαμβάνει να εξοπλίσει το ένοπλο τμήμα που ετοιμάζουν. αντιδρούν στη Λεγεώνα των Βλάχων και στο ιταλικό σχέδιο για δημιουργία Ανεξαρ­ τήτου Κράτους της Πίνδου. Αν και αρκετοί εξ αυτών είναι βλάχικης καταγωγής. Χασιώτης (Νίκος Ζαραλής). όταν ο Ράπτης φεύγει προς τον Τύρναβο και την Ελασσόνα. για να ξεκινήσει το αντάρτικο. είχε συ­ γκροτηθεί στη Λάρισα η οργάνωση Φιλική Εταιρεία από τον επιχει­ ρηματία Νίκο Ράπτη και άλλα εξέχοντα μέλη της τοπικής κοινωνίας. τη νύχτα της 24ης Ιανουαρίου 1943. και ενημερώνει την Αθήνα. Όμως τότε φτάνει στη Λάρισα ο Καραγιώργης.000 άνδρες. Είναι τόσο αρμονική και αγαστή η συνεργασία των δύο ανδρών που ο συνταγματάρχης Μάγερς. όπλων και εφοδίο^ν. Στην πραγματικότητα ο Καραγιώργης έχει παγιδεύσει τον Άγγλο «φίλο» του προλαβαίνοντας Έλληνες και Βρετανούς στη θεσσαλική σκακιέρα. Βρε. αντί αυτών τους υποδέχονται οι ελασίτες. Δίνει εντολή στους εαμίτες να αρχίσουν συνομιλίες με τον Ράπτη. προτού ακόμη ιδρυθεί το ΕΑΜ. τον κατηγορεί στο Κάιρο σαν κρυπτοεαμίτη. Επικεφαλής τους είναι σπουδαίοι καπετάνιοι. Στη δική του επικράτεια δεν ανέχεται την παρουσία άλλο^ν ανταρ­ τών. Τα μέλη της Φιλικής Εταιρείας αποκτούν επαφή με το ΣΜΑ. Παίρνει την έγκριση του ΠΓ του ΚΚΕ και. Καρτσιώ- . Από τον Μάιο του 1941.. για να τον καθυστερήσουν. Έτσι. την ανταποδίδει με βροχή λιρο^ν. συλλαμβάνεται μαζί με τους συνεργάτες του από τους άνδρες του Καραγιώργη και κρατούνται υπό περιορισμό στον Όλυμπο.

ΑΡΗΣ. Για λόγους συνωμοτικούς ή άλλους. Ο Σαράφης κάνει τη σύγκριση των τμημάτων: «Η εντύπωσή μου από την εμφάνιση του τμήματος αυτού του ΕΛΑΣ ήταν πολύ καλή. Σαράφη εκδόθηκε μεταπελευθερωτικά.Βλάχου είτε για να πείθει και τους δύο να μην κακομεταχειρίζονται τους εαμίτες και να επιτρέπουν την ελεύθερη διακίνησή τους. Κίσσαβος (δ ά ­ σκαλος Γιώργης Μπλάνας).Εμείς στην οργάνωσή μας έτσι γνωριζόμαστε. Ζαχαριάς (Σωτήρης Μίχος). πάμπολλοι αγω ­ νιστές του 1821 χρησιμοποιούσαν ψευδώνυμα. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 207 της (Γιώργος Βόγιας). Ίταμος (Περικλής Παπαδημητρίου) κ. . στολή σχεδόν στο σύνολό τους στρατιω­ τική. Σειρά έχει το τμήμα του Κο^στόπουλου και ιδίως ο Σαράφης. Ας ληφθεί υπόψη ότι το βιβλίο του Στ. που θεωρείται η μεγάλη εν δυνάμει απειλή για την εαμική πλευρά. . ΕΛΑΣ)1 Ο Κο^στόπουλος συστήνεται κανονικά με το όνομα και τον βαθμό του και ο καπετάνιος του ΕΛΑΣ απαντάει απλά: Κόζιακας. Ο Κ α­ ραγιώργης ενισχύει τη δύναμη της περιοχής με τη μετακίνηση των ανταρτών του σκληρού Κόζιακα.Άσε τι ήξερες και κοίτα πώς τα βρήκες!.ά. αγριεύει. καθαριότητα. Πειθαρχία. Είναι το πρώτο τμήμα του ΕΛΑΣ που θα συναντηθεί με τον Σαράφη και τον Κωστόπουλο. Παράστημα στρατιωτικό και με φανερά σημεία εκ­ παίδευσης». υποτίθεται για να συζητήσουν τις δυνατότητες συνεργασίας· μα ο Κόζιακας ενεργεί ανα­ γνώριση του αντιπάλου. Σμόλικας (Νίκος Ξυνός). που ο συνταγματάρχης τον έχει επωμιστεί άθελα του είτε για να διευθε­ τεί τις διαφορές Κωστόπουλου . Θα χρειαστεί η παρέμβαση του Σαράφη για να ηρεμήσουν τα πνεύ­ ματα και να αποφευχθούν τα χειρότερα. (Σαράφης. 2. Αυτό ξέρω εγώ!2 Ο Κόζιακας δεν είναι από εκείνους που πτοούνται ο:πό γαλόνια ή αυταρχισμούς. Καβαλάρης (μόνιμος ίλαρχος Γιο3ργης Ζαρογιάννης). . Με κανέναν τρόπο δεν έμπαιναν στα σπίτια των χωρικών όπως τα τμήματα του Κωστόπουλου. 0 Κοοστόπουλος δεν είχε δίκιο. του οποίου είχε γίνει μέλος. με την έγκριση του ΚΚΕ. 1.Μόνο οι κακοποιοί κρύβουν τα ονόματά τους. Ποιο είναι το πραγματικό όνομά σου. Καραντάου (μόνιμος ανθυπασπιστής Διονύσης Γκογκούσης). Είναι ένας άχαρος ρόλος. συσσίτιο και παραμονή στο ύπαιθρο. Ο μονοκόκαλος ταγματάρχης θυμώνει: . .Τι Κόζιακας. Ο Καραγιώργης θα ολοκληρώσει την παρτίδα.

Ο Καραγιώργης έχει προλάβει τις κινήσεις όλων και κάνει ματ στα σχέδια Τσιγάντε. Ο Σαράφης με τον Κωστόπουλο και τον Γκέκα (Κωστορίζο) θα κοι­ μηθούν μαζί στο ίδιο σπίτι και μαζί θα συλληφθούν. Ζέρβα και Σαράφη. Την 1η Μαρτίου μπαίνουν στο χωριό Βούνεσι. οι οποί­ οι οδηγούνται από τους κατοίκους του χωριού στα σπίτια που κοι­ μούνται οι άνδρες του Κίοστόπουλου. Τους υποδέχεται ο Νικηταράς (Καφαντάρης) με λίγους αντάρτες.Βλάχου δεν υπάρχουν πια. Την ίδια νύχτα αφοπλίζονται σε διάφορα χωριά οι διάσπαρτοι άνδρες του Κωστόπουλου και μόνο ο ταγματάρχης Βλάχος με λιγοστούς πιστούς του κατορθώνει να διαφύγει προς τον Ζέρβα. Οι αξιωματικοί Σαράφης. Οι κ α π ετά ­ νιοι έστειλαν τους αιχμαλώτους στη Ρούμελη για να μην έχουν τη δ υ ­ . αλλά εκείνος την αναβάλλει εύσχημα γιατί είναι «απασχολημένος». Οι απλοί αντάρτες αφήνονται αμέσως ελεύθεροι να επιστρέφουν στα χωριά τους* σε όσους εκδηλώνουν την επιθυμία να καταταγούν στον ΕΛΑΣ δηλώνεται ότι θα γίνουν δεκτοί μετά την παρέλευση ενός μήνα. Ο ΕΛΑΣ συνέλαβε τον φίλο του ταγματάρχη Δ. Χονδρός κ. Αντωνόπουλος. Είναι μια πρωτοβουλία των καπετάνιω ν Νικηταρά (Καφαντάρη) και Μ πουκουβάλα που θα κάνει έξαλλο τον Καραγιώργη. Τα τμήματα Κωστόπουλου . Μάγερς.ά. Σαράφης και Κωστόπουλος ξεκινούν με δύναμη 120 ανδρών για να ελευθερώσουν τον αιχμάλωτο Αντωνόπουλο. Με «δόλο» κατά τους μεν. Αυτό είναι το δόλωμα. Ε λεγεία Οι αιχμάλωτοι Θεσσαλοί ξεπερνούν τους 200. Καραμπέκος. αποστέλλονται μαζί με τους λιποτάκτες του ΕΛΑΣ δεμένοι και με ισχυρή συνοδεία στην ελεύθερη περιοχή της Ρούμελης. Παρά τον ορατό κίνδυνο από τον εαμικό κλοιό που σχηματίζεται γ ύ ­ ρω τους. όπου είναι στημένη η ελασίτικη παγίδα. Ο Κωστόπουλος ζητάει συνάντηση με τον Κόζιακα. Τη νύχτα το χωριό γεμίζει ελασίτες υπό τον Μπουκουβάλα. εξαι­ ρετικά προσηνής και περιποιητικός. « αναίμ ακτα» κατά τους δε.208 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Σε τρεις τέσσερις ημέρες μια είδηση αναστατώνει τον Κωστόπουλο. Αντωνόπουλο. Αφοπλίζονται όλοι χωρίς να χρειαστεί να ανταλλάξουν ούτε έναν πυροβολισμό. Κωστόπουλος. Μάλιστα σπεύδει να ανταποκριθεί στο αίτημα του Κωστόπουλου να βγάλει ο ΕΛΑΣ φυλάκια επειδή οι άνδρες του ταγματάρχη είναι κουρασμένοι από την πορεία.

Κάτι ανάλογο. Μα ο Καραγιώργης. άφοβοι και μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα των πρώην συναγωνιστών τους. Αίαντα και Καραφωτιά.ΑΡΗΣ. Το θέαμα Ελλή­ νων αιχμαλώτων άλλο^ν Ελλήνων. «φρόντιζαν περισσότερο για μας παρά για τον εαυτό τους». Οι εκτελεσθέντες στις 19 Μαρτίου στην Άνω Καλλιθέα Γκέκας. Έ νας από τους λιποτάκτες με το ψευδώνυμο Τρομάρας (Β. κατηγορία. έδρα του Γενικού Αρχηγείου Ρούμελης. Οι στενοί συνεργάτες του ακούνε για πρώτη φορά κάποιον. Ε. Κάποιες συνεννοήσεις που γίνονται για επανένταξή τους στον ΕΛΑΣ ακυρώνονται αιφνιδίως από μια νέα. και στις 10 Μαρ­ τίου φτάνουν στη Σπερχειάδα. Νικηταράς και Αίας (ο Καραφωτιάς καταδικάστηκε με αναστο­ λή) είναι εκείνοι που με τον Κωστούλα και τους Καραλιβαναίους κα­ τέλαβαν το νότιο βάθρο της γέφυρας του Γοργοπόταμου. Βάρδα. Εκεί κρατούνται οι πρωταίτιοι της λι­ ποταξίας από τον ΕΛΑΣ και οι αξιωματικοί προωθούνται στην Κολοκυθιά. Βάρδας. μάλλον χαλκευθείσα. Στη Σπερχειάδα με διαταγή του Λευτεριά θα συνεδριάσει δημο­ σίως το ανταρτοδικείο με κατηγορουμένους τους πέντε επικεφαλής των λιποτακτών Γκέκα. Παπαντώνης) καταθέτει ενόρκως ότι οι αρχηγοί του που δικάζονται τον εί­ χαν εφοδιάσει με δηλητήριο για να δολοφονήσει τον Άρη. να καταφέρεται με τόσο π ά ­ θος και τόσο βαρείς χαρακτηρισμούς εναντίον του αρχηγού. και η αξιοπρεπής στάση του συνταγματάρχη θα αποθαρρύνει τη γενίκευση του φαινομένου. ενώ η χώρα κατέχεται από ξένους. φοβάται ότι «αυτός» θα του κλέψει τη δό­ ξα. Άφοβοι στη μάχη. που ζηλεύει αφόρητα τον Άρη. Δεν είναι όμως πολλοί. Και η υπεραπλούστευση της κοινής γνώμης «όλοι φταίνε» δεν απέχει από την πραγματικότητα. Ευθύνονται εξίσου οι πολιτικοί ηγέτες της Αθήνας και η βασιλική κυβέρνηση του Κάιρου με τα διχα­ στικά τους σχέδια. Η συμπεριφορά των ανταρτών που συνοδεύουν τη φάλαγγα των αιχμαλώτων είναι παραπάνω από καλή· είτε είχαν οδηγίες είτε έτσι το ένιωθαν. Ορισμένοι κάτοικοι των χωpicoν τούς στολίζουν με διάφορα επίθετα· το κυρίαρχο είναι «προδό­ τες». και μάλιστα υψηλά ιστάμενο του Κόμματος.ίΑΣ) Από τη Ρεντίνα παραλαμβάνουν τους αιχμαλώτους οι Ρουμελιώτες αντάρτες υπό τους Περικλή και Θάνο. σε μικρότερη κλίμακα. λύπη και απορία προκαλεί στους περισσότερους χωρικούς. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 209 νατότητα να παρέμβουν υπέρ τους ούτε ο συνταγματάρχης Χιλς ούτε η ΒΣΑ ούτε οι Θεσσαλοί υποστηρικτές τους. . Ο Σαράφης είχε υποστεί διαπόμπευση στην Αθήνα μετά το αποτυ­ χημένο Κίνημα του 1935. Νικηταρά. θα ξα­ ναζήσει στη διαδρομή προς τη Ρούμελη. μάλλον απογοήτευση. (Σαράφης.

χάνει ύψος. όπως έλεγε.. » . έτοιμος.Ιταλός θα 'ναι!. ο Άρης φαρμακώθηκε. όλο έρχεται. Φ. σπάνιο πράμα. όπου έμεινε 40 περίπου ημέρες. Αυτός ανοίγει τα πόδια. » . να φτιαχτεί επιτόπου η ζημιά. αλλά όχι την εμπιστοσύνη της κομματικής ηγεσίας. Δε θ’ άφηνα εγώ να χαθούν τέτοια παλικάρια. Λέων. Πολεμάει. Θωμάς και μερικοί άνδρες ακόμη* . πάνω στις στροφές του Τυμ­ φρηστού. στο βάθος. έφτασε ως 500 μ. έχει κερδίσει τις εντυ­ πώσεις. Είναι ένας. Είχε καταφέρει να προσγειώσει το σαράβαλό του. Αυτοί που θα ακολουθήσουν τον αρχηγό συγκεντρώνονται από όλα τα σημεία της πρωτεύουσας στο Περιστέρι. Επιστροφή Στις 9 Μαρτίου 1943 ο Αρης ξεκινάει πάλι για το Βουνό. κατακάθεται στις κορυφές. Θα μείνουν κλεισμένοι σε δυο τρία σπίτια στην ίδια γειτονιά ο5σπου να προχωρήσει η νύχτα. »Ψάχνω με τα κιάλια. Δεν τους πρόλαβα. είναι οι Πελοπίδας. και ξανάπεσε. κάνει ελιγμούς. Εκτός του Άρη και του Τζήμα.Σ. Στην Αθήνα.210 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Όταν το έμαθε. κάτι να κινείται. Γαρδικιώτης. Έ ν α το δικό μας. είμαι φυλάκιο σ' ένα ύψωμα. »Δεν ειδοποιώ πίσω όμως. πάνω μας. »Τον καρφώνω στον τόπο. Τους έφαγε το παιδαρέλι. λέω καθώς ο άνθροοπος φτάνει προς το μέρος μου.] Παλικάρι». Του επ ε­ τράπη να επιστρέψει στα λημέρια του μόνο υπό την κηδεμονία του Τζήμα. Τηλεφώ­ νησε. Το πούσι είναι χαμηλά.. Μακράκης) Την ελεγεία Γκέκα τη γράφει ύστερα από χρόνια αυτός που τον συνέλαβε* ο Θεσσαλός συμμαθητής του στο γυμνάσιο Μπουκουβάλας: «Στον πόλεμο της Αλβανίας. έλεγε επικρίνοντας την ολέθρια ενέργεια του Λευτεριά. ο Κωστορίζος σήκωσε το αεροπλάνο. Κινείται. χάνεται πίσω α π ’ το λόφο. Κ άποια μέρα. βουτάει. ήρθαν τεχνίτες. έφτιαξαν τις βλάβες. σκέφτομαι. γ ί­ νεται αερομαχία. Ορέστης.Ο Κωστορίζος! »Αγκαλιαζόμαστε. Ζούλας. (Ι. Μπορούσε. [. Πιάνω. Κωστορίζου) συντηρείται σε ένα κακοφτιαγμένο μνημείο στο χωριό του. Δεν έπαθε τίποτα ο ίδιος. (Σεβαστάκης) Η μνήμη του άτρομου Γκέκα (Ν. Γρηγοριάδης. ξεφυσάει και με μια κίνηση του χεριού βγάζει την αεροπορική του κάσκα.Ιταλός!. προχωρεί κατά μας. » .

τους ψιθυρίζουν συγκινημένοι: . Τον είχαν πιάσει κάποιοι «δικοί τους» και του πήραν εκτός από τα 50 πρόβατα που μετέφερε όσα χρήματα είχε και ένα ρολόι. Άρη. βρέ­ θηκε στο στοιχείο του». Την πρώτη νύχτα κοιμήθηκαν στα Κρο^ρα και μετά κατευθύνθηκαν στην Πύλη. τι έκανες τον Σαράφη. στις 10 Μαρτίου το πρωί «ο Άρης πέταξε την καμπαρντίνα που φορούσε. Μούντριχας (Ορέστης). Πίσω τους οι τοίχοι της Αθήνας θα βοούν με τεράστια γράμματα «Δολοφόνο ΕΑΜ. ρώτησε για τους «δικούς τους».» και άλλα παρόμοια. ενθύμιο από τον αδερ­ φό του.1958.ΑΡΗΣ. . που οι άνδρες βγαίνουν στον δρόμο. . Αντρ. Ο Άρης χαμογελάει και ο Τζήμας πέφτει να τους σταματήσει. Τις βγάζω τέτοιες ζημιές.1. όπου ειδοποιήθηκαν να έρθουν να τους συναντήσουν οι αντάρτες του Άρη και η ομάδα του Ορέστη.Δεν πειράζει. που εποπτεύει τα πάντα προκειμένου να αποφασίσει για την ηγεσία του αντάρτικου. Έμοιαζε με ατίθασο άλογο που το είχαν δεμένο 40 ολόκληρες ημέρες. εξανέστη ο Τζήμας. και ο Τζήμας δοκιμάζει την πρώτη έκπληξη. ξεδί­ πλωσε το κοντάκι του αυτομάτου του και. Όμως δεν παραπονιόταν γιατί όπως είπε: . 3. Έστειλε ανιχνευτές μπροστά. Η πορεία προς τη Ρούμελη θα είναι γεμάτη εκπλήξεις για όλους· ιδιαιτέρως για τον Τζήμα. καταλαβαίνοντας τον προ­ ορισμό της ομάδας. τα ’χει αυτά η δουλειά μου. άρχισε να σφυρίζει με τα δάχτυλα. ο Τσεβάς διηγήθηκε μια πρόσφατη περιπέτειά του στη Ρούμελη. Στην Πύλη τούς φιλοξέ­ νησε όλους στο άνετο σπίτι του ο ζωέμπορος Σωτήρος Τσεβάς.αυτή η απώλεια κυρίως τον στενοχώρησε.Στο καλό! Μόλις βγαίνουν στα χωράφια. ούτε πεντακόσια μέτρα έξω από το Περιστέρι. 21... Ποιοι είναι αυτοί.. έβγαλε τον μαύρο του σκούφο και τον φόρεσε. Κουβεντιάζοντας το βράδυ δίπλα στο αναμμένο τζάκι.Πώς δεν πειράζει!.3 Οι τρεις αντάρτες που είχε πάρει μαζί του τον μιμούνται· στην Αθήνα στριμώχτηκαν πολύ και τώρα ξεσπάνε με πυροβολισμούς και ριπές αυτομάτων. κάποια π α ρ ά ­ θυρα της συνοικίας ανοίγουν* οι κάτοικοι. ο Τζήμας και οι άλλοι που είναι μαζί τους δεν γνωρίζουν ακόμη τίποτα· ούτε για τον αφοπλισμό της ομάδας Κωστόπουλου ούτε για την αιχμαλωσία του συνταγματάρχη. Ο Άρης. Απογευματινή. αφήνιασε κυριολεκτικά. Αργά τη νύχτα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 211 ο Μανιάτης είναι πολύ αδύναμος για πεζοπορία και έχει φύγει νωρί­ τερα με το τρένο.

. Γρηγοριάδης (στο εξής Φώτης Βερμαίος) και. ναι. 0 Τζαβέλας χοροπήδαγε ακα τά π α υτα γύρω του: -Ή ρ θ ες! Ήρθες! Είπαμε δε θα σε ξαναδούμε. το ’κλαψα. Ήρθε το τμήμα του Ορέστη και τον καλωσόρισαν χαρούμενοι. . Στο σχολείο γίνεται η επίσημη υποδοχή των «Αθηναίο^ν». πόσων χρονών είναι αυτός. ξαφνιάζοντας ευχάριστα τον «ισότιμό» του Άρη. . Είχε και ο ίδιος .Πώς ήταν αυτό το ρολόι. Ο Άρης με τη σειρά του ανέφερε στον Τζήμα. εννοώντας αξιωματικό. Τι σ' κάναν ευτούνοι οι τρανοί στην Αθήνα.ήρθε και η ομάδα του Άρη και πέσανε σαν τρελοί επάνω του.Π άρ’ το.Ναι!. Παίρνει αναφορά από τον ομαδάρχη υπηρεσίας ο λοχαγός Φ.Πού αλλού.Αυτό είναι. Λαχτάρησε να δει το « π ’δί» του: . στις 12 Μαρτίου. . λέει με νόημα στον πολιτικό. Ο γερο-Τσεκούρας έκλαιγε.212 ΔΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Αντί για απάντηση ο αρχηγός ρώτησε τον Τσεβά: . Στην τσέπη του Αγορίδη. . Την άλλη ημέ­ ρα. τα έχασε ο Τζήμας. 0 Άρης έβαλε το χέρι του στη ζώνη και ακούμπησε μπροστά στον Τσεβά ένα ρολόι. και τον παρουσίασε στους αντάρτες.Καλά. Είναι αυτός που μου κάνατε κριτική.Και αντέχει.Πρώτος σε όλα είναι. . . Βέβαια ο Βερμαίος είναι ήρωας του Ελληνογερμανικού Μετώπου και στο αντάρτικο θα γράψει μια νέα λαμπρή ιστορία.Πού το βρήκες. εκπρόσωπο της ΚΕ. καινούργια έκπληξη τον περίμενε. κάνει έκπληκτος εκείνος. Σε ξούρ’σαν. κι αυτός δε θα τον βγά­ λει το μήνα. Αυτό το ρολόι. Είδε για π ρώ ­ τη φορά αντάρτες και είδε τη λατρεία τους στον Άρη.Έ ν α ν μας δώσανε. . Ούτε ο Βερμαίος είχε γλιτώσει από τον αθυρόστομο Άρη έτσι όπως ήταν αδύνατος και ασθενικός. Παντού μπροστά. Με ζωγραφισμένες δυο ελληνικές σημαίες σταυρωτά· μια στεριανή και μια θαλασσινή. ωρέ π ’δί μ ’.Κοντά ογδόντα. 0 σαστισμένος Τζήμας ρωτάει τον Άρη: . ..Έ ν α Ζενίθ που μου είχε στείλει ο αδερφός μου από την Αμερική.Πού V τα γένια σ ’. Ο κατεξοχήν συμβιβαστικός με όλους Τζήμας και έντονα επικριτικός για τις «βιαιότητες» του αρχηγού δεν είπε τίποτα. . Ώωωρε π 'δ ί μ ’. δίνει αναφορά σε εκείνον.

Στα ίσια. . -Ό χ ι.Έ χετε δίκιο.Δεν μπορούσα να τον παρακάμψω. ενθουσιασμένος από την παρουσία των ανταρτο3ν. Ξαναρωτάει. Καμιά απάντηση. . Άλλη φορά θα προσπαθήσο^ να μην τα μπλέξω. Στο τέλος τούς ρωτάει: .» (Φ.Μήπως δεν καταλάβατε. τον οποίο δεν φαίνεται να υπολογίζει ο Άρης.Το είδα. Γρηγοριάδης.Τι είπε. 0 Τζήμας είναι σε δίλημμα.ΑΡΗ Σ.Είπε να σφιχτούμε. αλλά οι Ρουμελιώτες τον κοιτάνε σιωπηλοί. Δεν είπαμε είστε ισότιμοι. Ή στην ανάγκη ν’ αναλάβει προσωρινά ο ίδιος ώσπου να βρεθεί κατάλληλος ανώτερος αξιω­ ματικός. . . έχεις δίκιο. Τι πρέπει να κάνει. απαντάει ο λοχαγός. «Έχει εξουσιοδότηση αυτός ν ’ αποφασίσει οριστικά για τον Άρη: αν θα μείνει αρχηγός ή αν θα βάλει τον Ζούλα. ο ταγματάρχης Ζουλάς.Δηλαδή. ρωτούν και άλλοι. ήταν ιδιότροπος άνθρωπος· απαιτούσε να κοιμάται σε καθαρά σεντόνια. λέει χαμογε?νώντας με νόημα ο αρχηγός. . σιχαινόταν τα παιδιά το^ν χωρικών και δεν άφηνε τους λερούς και ψειριασμένους αντάρτες να τον πλησιάζουν.Να μας τα λες όπως τα λέει ο καπετάνιος. Να μας τα εξηγήσει ο καπετάνιος. Θα μας βλέπαν οι αντάρτες σαν παρείσακτους. ήθελε πιάτο και σερβίρισμα.Συμφωνείτε με αυτά που είπα. . καπετάνιε. Αντίθετα. Αντάρτικο) 0 νεαρός πολιτικός. . όπως έλεγε. . Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 213 επίγνωση της ασθενικής κράσης του και φρόντιζε να σκληραγωγείται. . 0 Τζήμας κάποια στιγμή που έμειναν μόνοι με τον Βερμαίο τον ρώτησε: . .Γιατί του έδωσες αναφορά. για να αντέξει* κοιμόταν σκεπασμένος μόνο με τη χλαίνη του και μοιραζόταν με τους άνδρες του όλες τις κακουχίες. είναι η απάντηση κάποιου. . Δεν θα χρειαστεί πολύ καιρό ο χαρισματικός Τζήμας για να εννοή­ σει τι έκανε τον Σεφέρη να γράψει ότι μόνο στη Ρούμελη αισθάνθηκε τόση γλωσσική σιγουριά.Ναι. τους συγκεντρώνει και αρχίζει μια ομιλία περί τις τρεις ο:>ρες. Δεν είδες πώς τον λατρεύουν.Αυτό έλεγε τόσες ώρες. λέει ο Τζήμας.. .

που δεν θα αργήσει να το χρησιμο­ ποιήσει. Στα χωριά της Βοιωτίας μπαίνουν κατά τα ειωθότα του Άρη με σάλπιγγες και σημαίες όπως στη Ρούμελη. . σημαία και σύμβολο λεβεντιάς. Έχει συντάξει και έχει μαζί του ένα «σχέδιο ενοποίησης». Μπροστά πάει ο αρχηγός με επωμίδες υπολοχαγού και πίσω οι 10 άνδρες του φορτωμένοι με 11 αρνιά. Ο Τζήμας σπεύδει να συμφωνήσει· σε λίγο η ομάδα εμφανίζεται και ο κομματικός σαστίζει. Τίποτα άλλο. Αντέταξε μάλιστα στις επικρίσεις του Τζήμα τη στάση του αδερφού της μιας κοπέλας· έμεινε τόσο ικανοποιη­ μένος για τη λύση που δόθηκε στο θέμα τιμής που τον τυραννούσε ο5στε κατετάγη αντάρτης. Στο χωριό Καραντά (Ελλοπία) κάποιοι τους ζητούν εγγυήσεις για να συναντηθούν με μια νέα ομάδα που έχει εμφανιστεί στην περιοχή υπό κάποιον υπολοχαγό Βαρδουλάκη ή καπετάν Βάρδα. όπως τον ξέρουν.Τι θέλατε να τις κάνει. Την πρώτη σύγκρουση θα την έχει με τον Τζαβέλα. ο Τζαβέλας δυσφόρησε φανερά.) στολής. προκαλώντας ανησυχία στον Ορέστη για το θορυβώδες πέρασμα. Στις αυστηρότατες επιπλήξεις του Τζήμα. ο Τζαβέλας δεν εννοούσε να παραδεχτεί σαν λαν­ θασμένη την ενέργειά του. Όσο και αν του λένε ότι και ο Ζούλας είναι ταγματάρχης του στρατού. Να τις προικίσει. Το δεύτερο στο οποίο επιμένει παθια­ σμένα είναι η ενότητα με τις άλλες οργανώσεις.. Ούτε καν υποψιάζεται ότι το Κόμμα είχε δώσει εντολή στον Καραγιώργη να διαλύσει τα άλλα αντάρτικα τμήματα της περιοχής του. Ο Βάρδας μιλάει με όλους. αυτός απέδιδε δικαιοσύνη κατά τα αρχηγικά πρότυπα· κρέμασε τρεις κοπέλες από το χωριό Σπαΐδες που είχαν εκπέσει σε πόρνες των Ιταλών. Ενθαρρυμένος.214 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΪΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Ιεραπόστολος Το κυρίως μήνυμα που κομίζει στους αντάρτες ο Τζήμας (Βασίλης Σαμαρινιώτης πλέον ή σκέτο Σαμαρινιώτης) είναι απελευθερωτικός αγώνας και μόνο. Όσο εκείνοι συνεδρίαζαν στην Αθήνα. Ο Τζήμας αδύνατον να το χωνέψει· είναι πολύ νωρίς ακόμη για αυτόν να κατανοήσει τους νόμους του Βουνού. παλιό Μακεδονομάχο. κατάλοιπο των Μακεδονικών Αγώνων. μα ο αρχηγός τον υπερασπίστηκε στους νεοφερμένους: . δεν πολυπείθεται· παρόλο που είχαν προσπαθήσει να τον στρατιωτικοποιήσουν και αυτόν για τη συνάντηση κολλώντας άστρα στην μπλούζα που φόραγε. περασμένα σε σούβλες. αλλά εμπιστοσύνη δείχνει μόνο στον Βέρμαιο λό­ γο.. Δεν μπορεί όμως να αντιδράσει γιατί τώρα πια υπάγεται και αυτός στο πενταμελές Αρχηγείο.

στον Ζαγαρά και μετά στο Ζερίκι. υπαινισσόμενος την τύχη των Αγοριδαίων. «λαϊκό μέλος» της Ιεράς Συνόδου του Πατριαρχείου. . ερωτύλοι και εν πολλαίς και ποικίλαις αμαρτίαις περιπεσόντες. μάλιστα. Έ νας από τους άνδρες του Βάρ­ δα. δράττεται της ευκαιρίας· ανασύρει το σχέδιο ενοποίησης που έχει συντάξει και αρ­ χίζει ακούραστος να εξηγεί στον Βάρδα τα πλεονεκτήματα της ένωσης τ63ν αντάρτικων τμημάτων. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 215 0 Τζήμας. Ο Άρης κοροϊδεύει τον «ιεραπόστολο» πολιτικό. Ο Νικηφόρος δεν εγκατέλειψε τις προσπάθειες προσεταιρισμού και τους ακολούθησε προς τα κάτω.Τώρα. πλιατσικολόγοι. Είναι περί­ που 30 άνδρες σε πρωτόγονη κατάσταση· ληστοφυγόδικοι. Και ο λοχίας τους παίρνει ένα γενναίο «έξτρα» για να περνάει τον Βάρδα στην πλάτη του όποτε συναντούν ρέμα. Όλα θα βαδίσουν επί της «εθνικής οδού». δικαιολογείτο ο Αβορίτης. που είχε υπηρετήσει τη στρατιωτική του θητεία υπό τον Βερμαίο. Επόμενο είναι ο λοχίας να τους πηγαίνει συνεχώς από τα ρέματα. Πρέπει να καταλάβεις ότι σ ’ αυτόν τον δρόμο θα βαδίσουμε. μα την πιο κρίσιμη στιγμή τον εγκατέλειψαν. το έσκασαν. όπως δεν άργησε να τον βαφτίσει: . Εκείνος δεν έχει αντίρρηση· το παίρνει και ζητάει λίγες ώρες προθεσμία για να το μελετήσει. συμφώνησαν. διαμαρτύρεται ο Τζήμας. του αποκαλύπτει και άλλα. Τ ’ έγιναν τόσα π α λ ’κάρια στου Μαυρολιθάρ'.ΑΡΗΣ. Εμπιστευτικά στον Βερμαίο εξηγεί πως δεν είναι μόνιμος. Η ταυτόχρονη άνοδος του Άρη θοού- . Σε αυτό το χωριό θα τους ζητή­ σει να συναντηθούν ο Γιάννης Αβορίτης με την ομάδα του. Παλαιότερα είχε προσπαθήσει να τους προσεταιριστεί ο Ορέστης. Από τον Καραντά η αντάρτικη δύναμη θα περάσει στην Παλιοπαναγιά. πέτυχες από σβέρκο. α?νλά την άλλη ημέρα φοβισμένοι από την πολυ­ πληθή δύναμη του αρχηγείου. κουβέντιασαν με τον Νικηφόρο και τον Δια­ μαντή. όπως τονίζει.. αλλά έφε­ δρος υπολοχαγός· επίσης έχει χρηματίσει. Τελευταία πήγαν στο Αρχηγείο Παρνασσίδας. Όλοι οι άνδρες μισθοδοτούνται κανονικά από τον αρχηγό τους με μεροκάματο. που όλο αναπροσαρμόζεται λό­ γο) πληθωρισμού..Είναι μια αρχή. αποφεύγοντας να αναφέρει ποιου κόμματος. τον οποίο ο «έγκυρος» Βερμαίος συστήνει ως βουλευτή Κοζάνης. Ο Βάρδας υπογράφει το σχέδιο και τους ακολουθεί.

αλλά. . Τσαγκαρογιώργος. του λέει ο Ορέστης. ο αρχηγός στέλνει μαζί με τον Κοτσα­ δάμ και τον Ορέστη· μισή ώρα έξω από το χωριό μες στο χιόνι συνά­ ντησαν το τμήμα. Αλλά δε θα ξαναγίνουν. Φορτώσης. τσαρούχια και ένα τρίπατο φέσι στο κεφάλι του με κεντημένο « Αρχηγός Αντάρτικου Σώματος». Πλάι ο γραμματικός του ο Καραλής. παράγγειλε στον απόστρατο ταγματάρχη Κοτσαδάμ. . μπέσα για μπέσα.Όχι.Κανείς.. Καλιακούδας. υπογράμμισε ο Τζήμας.Κάνε τι θα κάνεις. δίνοντάς του έτσι την ευκαιρία που ζητούσε. . καπετάνιε. Το θέαμα της εισόδου τους στο Ζερίκι είναι εξωπραγματικό και αποσβολώνει τον Τζήμα: Τριάντα άνδρες. διαλεγμένοι ένας ένας. χο^ρίς να φανεί πω ς το ζητάω εγώ. κομπιάζει. Ρουμελιώτες και Βοιωτοί. . . γίγαντας με ντουλαμά. Μαργαρίτης και οι υπόλοι­ . Την έχει. 0 ταγματάρχης φέρνει το θέμα του Αβορίτη. Εκείνος κατάλαβε: . φώναξε τον π απά. Σουλτανόγιαννος. ρώτησε.Γιάννη. ξύλιασαν εδώ πάνω. Προ^τος πάει ο Αβορίτης.. να αντα­ μώσω με τους καπεταναίους. Πίσοο ακολουθούν οι Ζούφης.Δε χρειάζεται άλλος. Μπέσα! Για να πειστεί ο Αβορίτης. είπε απευθυνό­ μενος περισσότερο στον Άρη. . . 0 Κοτσαδάμ συναντήθηκε με τον Τζήμα και τον Άρη στο σπίτι που τους φιλοξενούσαν. που ζούσε στο Ζερίκι: . τα παλιά τα ξεχνάω.Μπέσα θέλει ο Γιάννης.216 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ βησε τον Αβορίτη· και.Πήγαινε φ έρ ’ τον.Κανείς. άμα το υπόσχεσαι εσύ. όπως φαντάστηκε. Να κατέβουν τα παλικάρια στο χωριό. προκειμένου να βρεθεί μεταξύ δύο πυρών.Απολύτως κανείς!.Ποιος εξαιρείται από αυτήν την ενότητα.Πρέπει να του εγγυηθώ εγώ ότι δε θα πάθει τίποτα και θα μπο­ ρεί να αποχωρήσει αν δεν καταλήξετε σε συμφωνία. Μεταξύ άλλων ο «ιεραπόστολος» πολιτικός δεν παρέλειψε να του εκθέσει τη γραμμή της ενότητας. θηρία πραγματικά. . . που άκουγε αμίλητος. Φώναξε τους γερόντους α π ’ το χωριό. με ιδίων διαστάσεων φεσάρα και ένα κυλινδρικό καλαμάρι περασμένο στην ειδική θήκη που είχε το σελάχι του* αυθεντικό σελάχι και καλα­ μάρι του 1821.. Ορέστη. επειδή ξέρει τις αμαρτίες τους.

Μόνο κάποια γρυλίσματα από τα πίσω θρανία τού δείχνουν πως βρίσκεται στον σωστό δρόμο. όπως τους είπε. Μουντριχας (Ορέστης).1. γαλόνια. 0 Τζήμας έχει πάθει σοκ· μέχρι και ο Άρης έχει μείνει έκθαμβος: . τρακόσιοι θα γίνετε μαζί μας.] δύσκολα θα τα κατάφερνα και π ο ­ τέ δεν θα τον έφθανα τον Άρη σε εκείνην την προσπάθειά του. άλλος μία μόνο επωμίδα πλωτάρχη και όλοι. αλλά ομολογώ πως κι εγώ. να τον κάνουμε στρατη4. . Πλάι τους βολεύτηκαν σε πάγκους ελασίτες αντάρτες ισάριθμοι με τους αντάρτες του Αβορίτη.Ξέρεις.Δεν πρέπει να τους χάσουμε αυτούς!. Εσύ καλά τα κατάφερες μ' αυτόν του Πατριαρχείου. Πέρα από αυτά.ΑΡΗΣ. Έτσι δεν είναι. κουνάει τη φεσάρα του εκείνος. Κάποια στιγμή ο Αβορίτης καταλαβαίνει πως κάτι πρέπει να πει και λέει το αναπάντεχο: . έβαλε τον Αβορίτη και τους άνδρες του στα θρανία. 0 Άρης άρχισε να μιλάει. 0 Άρης δεν τα χάνει.Χαραμίζεστε έτσι μόνοι. ιδίων διαστάσεων και εμφάνισης. Τέτοια θεριά δε βρί­ σκονται εύκολα. θα γράψει: «όχι μόνον ο Τζήμας θα ήταν ακατάλληλος να συνεννοηθεί μ' εκείνους τους “ημιάγριους”.4 Όσο μιλάει. μ ’ όλη την παλιά και πρόσφατη τριβή μου [.. παρόλο τον ανταγωνισμό του προς τον αρχηγό. Έχει απαριθμήσει τα πλεονεκτήματα της ενότητας και συνεχίζει: . είμαστε στην οργάνωση του Ψαρρού. Απογευματινή .. Άλλος φοράει μεγάλη στολή αξιωματικού. Στο σχολείο του χωριού. Τριάντα είστε. Αναλαμβάνει ο ίδιος τον προσηλυτισμό τους λέγοντας στον πολιτικό: .Βέβαια. Ήταν ακαταγώνιστος».1958.Ακόμα καλύτερα. Καθένας από σας είναι κι ένας κα πετά­ νιος άξιος να κουμαντάρει πολλούς άλλους. . . είναι οπλισμένοι έως τα δόντια και φαίνο­ νται άνθρωποι που δεν έχουν για γούστο τα άρματά τους. Βουβοί τον ακούνε ο Αβορίτης και ο γραμματικός του. και ο Ορέστης. ο αρχηγός δεν παίρνει απάντηση. Αντρ. να 'ρθει κι ο Ψαρρός. λέει. θα σας φάνε ξεμοναχιασμένους τα απο­ σπάσματα κι οι Ιταλοί. είμαστε κι εμείς σε οργάνοοση.Άσε με μένα να κουβεντιάσω μ' αυτά τα ζουλάπια. Αλλιώς. γραμματικέ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 217 ποι. αστέρια και χαϊμαλιά. 23. άλλος επωμίδες συνταγματάρχη. και αυτός με τον Τζήμα κάθισαν στην έδρα του δασκά­ λου. μα όλοι συναγωνίζονται ποιος θα έχει κρε­ μασμένα πάνω του τα περισσότερα στολίδια.

. που κρατάει το ενοποιητικό σχέδιο και αδημονεί για το αποτέλεσμα αυτής της ακατανόητης στον ίδιο συ­ νομιλίας. Η φεσάρα του γραμματικού συμφωνεί πάλι. έμπλεξε και με τον Άρη. πήρα και δυο εκατομμύρια. Αναφέρεται στους δύο μεταμφιεσμέ­ νους σε γανωτζήδες κατασκόπους των Ιταλών που σκότωσε ο Αβορί­ της· αναφέρεται στον κλαρίτη της περιοχής Καραθανάση που σκότω­ σε τους δύο συντρόφους του και πήγε τα κεφάλια τους «στον ντορβά» στους Ιταλούς για να εξασφαλίσει αμνηστία. τα μπέρδεψε τελείως. 0 Άρης όμως διακρίνει κάποια αναταραχή στα πίσω θρανία και συνεχίζει πιο εμφατικά για τους κινδύνους που διατρέχουν εκτός της εαμικής οργάνωσης. Εφεδρικοί 0 Άρης δεν υπερβάλλει όταν υπόσχεται στον Αβορίτη την προστα­ σία των οργανώσεων. του λέει. εσείς τι θα κάνετε. που αναπτύσσεται ραγδαία από χωριό σε χωριό. γραμματικέ. αρχηγέ. Πρέπει να τον αρωτήσω. καπετάν Γιάννη. Αλλά Ψαρρό ακούω και Ψαρρό δε βλέπω. επαναλαμβάνει.Άντε. σηκώνεται από το θρανίο του και πάει και κάθεται με τους ελασίτες στους π ά ­ γκους.. 0 Άρης συνεχίζει πιο έντονα και ένας ένας τα θηρία αλλάζουν θέση και βρίσκονται πλάι με τους αντάρτες του. 0 Αβορίτης ρωτάει τον μοναδικό που έχει μείνει μαζί του: . υπάρχουν . Ο Αβορίτης είναι εκ φύσεως χοντροκέφαλος. Ζητάει συνεχώς τη βοήθεια του γραμματι­ κού του. ελέγχοντας κάθε εχθρική ή άλλη κίνηση. Εμάς μας φυλάει η οργάνωση. ένας άνθρωπος-βουνό.Να πάμε κι εμείς. 0 Άρης γυρνάει στον Τζήμα. που όλο κουνάει τη φεσάρα του καταφατικά σε ό. καπετάν Γιάννη.218 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ γό της Ρούμελης. Καπνός γίνονται. Τότε επιτυγχάνει το προ^το ρήγμα. Εκτός του πολύτιμου εαμικού δικτύου.Έ δω κα λόγο. .τι πει ο αρχηγός του. Κι αν δεν τ ’ αποφασίσει. φέρε τώρα το προικοσύμφωνο. 0 Μαργαρίτης από τη Δεσφίνα. Ποιος θα σας φέρει ψωμί. Ώσπου να έρθει. Εσάς ποιος θα σας φυλάξει. Θα σας ζώσουν οι προδότες και θα σας πιάσουν ζωντανούς. 0 Άρης δεν φανερώνει τη νέα του έκπληξη για τα χρήματα: . Ποιος θα σας φυλάξει.Εμάς μας φυλάει η οργάνωση.Τι αξία έχουν σήμερα τα λεφτά. .

Συνήθως οι «διστακτικοί» μό­ νιμοι αξιωματικοί δίνουν τις προχτές τους μάχες με τον εφεδρικό ΕΛΑΣ της περιοχής τους ή θα διοικήσουν πρώτα εφεδρικούς ώσπου να περάσουν οι περισσότεροι στον μόνιμο ΕΛΑΣ. ξεκίνησε από τη Γραβιά. Ήταν μια εκστρα­ τεία κανονική. όπως στο τέλος Μαρτίου του 1943 στη Μαριολάτα. Οι εφεδρικοί δια­ θέτουν το πολύ οχτώ ή εννέα παλιούς γκράδες και ένα οπλοπολυβό­ λο του 1915. ο εκφοβισμός των χωρικών της περιοχής και η επίδειξη κάποιας αντιανταρτικής δράσης στους ανωτέρους του διοικητή και κ α τ’ επέκταση στους Γερμανούς συμμάχους τους. Έχουν όμως κουράγιο. πλήρους και εμπολέμου συνθέσεως. Ειδοποιούν τα κοντινά χωριά. Όμως πρόσφεραν πολλά κατά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του εχθρού ή σε τοπικές μάχες. Οι μαχητές του εφεδρικού ήσαν συνήθως άνδρες που λόγο3 υπο­ χρεώσεων δεν μπορούσαν να εγκαταλείψουν το χωριό τους και να ακολουθήσουν τα συνεχώς μετακινούμενα τμήματα. Έ να ολόκληρο ιταλικό τά γ ­ μα. Γύρω από τον υπεύθυνο και από εκείνους που τον βοη­ θούσαν. με όλμους. από τα πρώτα εφευρεθέντα. Αγόριανη και Κάτω Αγό- . Σε ορισμένες περιπτώσεις έδωσαν και μάχες μόνοι τους. έφιππων και σε μοτοσικλέτες. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 219 και οι εφεδρικοί ελασίτες* αυτοί αναλαμβάνουν να βγάλουν φυλάκια όταν ένα αντάρτικο τμήμα μπει στο χωριό τους ή να το ενισχύσουν σε περίπτωση εμπλοκής. Αρχικά σε κάθε χωριό υπήρχε ένας υπεύθυνος για το αντάρτικο* αυτός ερχόταν σε επαφή με τα τμήματα και φρόντιζε να καλύπτει τις ανάγκες τους. αποφασίζουν να υπερασπιστούν τα σπίτια τους. Το Αρχηγείο Παρνασσίδας απουσιάζει* έχει μετακινηθεί από την περιοχή τους προς τον Ελικώνα ακολουθώντας τον Αβορίτη. Από τους πρώτους μήνες του 1943 δόθηκε μεγαλύτερη προσοχή στις μαχητικές ομάδες και στον εξοπλισμό τους. όπου έσπευδαν να βοηθήσουν τους μόνιμους αντάρτες. όπου στρατωνιζόταν. Οι κάτοικοι του χωριού. Απο^τερος στόχος. Έ να πλήθος αγγελιαφόρων. αντί να τραπούν σε φυγή. σχηματίστηκε μια ένοπλη ομάδα. πήγαινε και ερχόταν μεταφέροντας πληροφορίες για τον « εχθρό ». η «μαχητική» όπως λεγό­ ταν. που ρίχνει μία μία τις σφαί­ ρες γιατί δεν έχουν γεμιστήρες. με αποτέλεσμα να προκόψει σιγά σιγά ο εφεδρικός ΕΛΑΣ. βλέποντας όλο αυτό το πλήθος να κατευθύνεται με πυκνά προπαρασκευαστικά πυρά εναντίον τους. 0 εφεδρικός ΕΛΑΣ γεννήθηκε χωρίς να το προγραμματίσει κανείς και εξελίχθηκε σε πανελλήνια υπολογίσιμη δύναμη. πολυβόλα και σχηματισμούς προσπέλασης.ΑΡΗΣ. Σουβάλα. για να καταλάβει αυτό το άσημο χωριουδάκι.

Το τρέξιμο το^ν Ιταλών σταμάτησε στη Γραβιά.που ξεχύθη­ καν προς πλευροκόπησιν με αλαλαγμούς και χουγιατά. αρπάζουν ό. Καϊμάρας: «Όλη η περιοχή βούιζεν εκείνο τον καιρό για το πάθημα του Τάγ­ ματος της Γραβιάς. οι εφεδρικοί παίρνουν τα όπλα τους. κι ερχόμα­ στε». τέτοια ήττα πάνοπλου σχηματισμού σε αναπεπταμένο πεδίο συγκρούσεως από αόπλους χο^ρικούς. είναι ζήτη­ μα αν έχει να επιδείξει άλλην η σύγχρονος πολεμική ιστορία». Οι Ιταλοί δέχονται τα πρώτα αραιά πυρά από τους υπερασπιστές του χωριού και σταματάνε για να προετοιμάσουν το επόμενο «άλμα» τους. Όμως βλέπουν πίσω και πλάι από τους αμυνομένους να κατρα­ κυλάει ένα αλλόκοτο πλήθος ενισχύσεων. ο Γ. Αν ο Τζήμας διατηρεί ακόμη κάποιες επιφυλάξεις για τον ενδεδειγμένο αρχηγό της Ρούμελης. όταν μπήκαν και οχυρώθηκαν πάλι στο στρατόπεδό τους. Αντάρτικο) Και ένας στρατηγός της ΕΚΚΑ. Οι Ιταλοί σαστίζουν· δεν μπορούν να φα­ νταστούν ότι όλοι αυτοί που τους απειλούν με κάθε τρόπο στερούνται του κυριότερου. (Φ. καθώς ο « εχθρός » δεί­ χνει διαθέσεις αντεπίθεσης. αδέρφια. που μπερδεύονται εφιαλτικά με κωδωνοκρουσίες. άοπλοι οι περισσότεροι· ανεμίζουν κάπες. Χτυπάνε οι καμπάνες στα τρία χωριά.τι βρί­ σκει ο καθένας και τρέχουν με άγριες κραυγές προς τη Μαριολάτα. γαβγίσματα σκυλιών και σαλπίσματα. Γρηγοριάδης. «Τέτοια περίπτο^ση μάχης.220 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ ριανη και παίρνουν τη διαβεβαίωση. Η απουσία του αρχηγού στην Αθήνα έχει ανησυχήσει τους Ρουμε­ λιώτες: «Και χωρίς τον Άρη Βελουχιώτη παρόντα. ακούγονται αγριοφωνάρες «Αέρα» και άλλες τρομερές ιαχές. η Ιστορία γραφό­ . οι ίδιοι οι αντάρτες δεν έχουν καμία. συγκρατημένοι στην αρχή και πανικόβλητοι στη συνέχεια. «βαστάτε. Ήσαν δε οι ενισχύσεις αυτές άοπλος πανστρατιά των γειτονι­ κών χωριών -Πάνω και Κάτω Αγόριανης και Σουβάλας. ώσπου το τάγμα ετράπη εις επαίσχυντον φυγήν με την εμφάνιση ενισχύσεων του ΕΛΑΣ. των όπλων. Είναι οι άνδρες των τριών χωριών. Αρχίζουν να οπισθοχωρούν. που εξεστράτευσεν εναντίον της Μαριολάτας. Ο φυ­ σικός ηγέτης τους είναι ο Άρης και η υποδοχή του στο Κυριάκι από το Αρχηγείο Παρνασσίδας με τα υπαρχηγεία του είναι αποθεωτική. αφού δεν εί­ χαν κανένα άλλο όπλο». οι χωρικοί παρατάνε τις δουλειές τους. κραδαίνουν τσάπες και γκλίτσες. όπου το καθήλωσαν επί 13 ώρες εφεδρικοί ελασίτες του χωριού.

Βράδιαζε όταν ακούστηκε η είδηση στο Κυριάκι «έρχεται» και οι αντάρτες χύθηκαν αλαλάζοντας στα χωράφια να τον προϋπαντήσουν. δεκάδες όπλα αδειά­ ζουν και ξαναγεμίζουν για να αδειάσουν πάλι προς τιμήν του αρχηγού που γύρισε· ενώ οι ιαχές. «Μπαίνουμε πια στα πρώτα σπίτια του χωριού. Κ άποια φορά. Σιδέρης.5 Τους αντάρτες και τον Άρη εμπιστεύτηκε και αγάπησε ο λα­ ός και αυτόν τραγούδησε· ακόμη και την απουσία του: Άρη μ \ σε ποια κορφή π α τά ς . να τον αγκαλιάζει και να τον καταφιλάει. τα σφυρίγματα. παράξενη. . «η Αντίσταση έχει σαν εμβληματική πεμπτουσ ία της το θρυλικό δίπτυχο αντάρτικο Άρης». μου λέει ο Τζαβέλας που κατάλαβε την απορία μου». σιγουριά. 5. Κουδούνιζαν τα ασημικά που φορούσε πάνω του. οι κωδωνοκρουσίες. ιδιαίτερα στους αντάρτες.. Πρώτος θα σηκώσει το αυτόματό του στο μισοσκόταδο και θα ρίξει ο Μπάφας. 0 Άρης τούς έλειπε. (Μπέικος) Ό. ό. έβλεπα αμυδρά φου­ στανέλα. μια στιγμή που το φεγγάρι κρύφτηκε λίγο στα σύννεφα. φούντες! »Ξαναφάνηκε το φεγγάρι και διέκρινα τώρα μια μπλε φουστανέλα της Ανακτορικής Φρουράς και κατακόκκινο φέσι με μαύρη φούντα! » .Ή τανε μ ’ όλα ταύτα ψυχολογικό . οι χειρο­ βομβίδες που σκάνε. σε ποιο λαγκάδι τρέχεις και σε ποιο διαβολόσελο παίρνεις το φύσημά σου. Συνέχεια κλωθογύριζε γύρω του και τον φιλούσε. να χοροπηδάει γύρω στον Άρη. αλλά είναι αργά. Πέφτει ασθμαίνων πάνω του να τον συγκρατήσει ο Νικηφό­ ρος. Κι ανάμεσα στους αντάρτες και στον λαό είχε κιόλας δημιουργηθεί το λιγότερο μια νοσταλ<γία για τον αρχηγό. με την παρουσία του Βελουχιώτη».τι και αν κάνουν. μα την αλήθεια. φέσι.. τα τραγούδια και τα χορο­ πηδήματα γύρω από τον Άρη είναι κάτι το ασύλληπτο για το κλιμά­ κιο της Αθήνας. Σαν να ήταν το σύνθημα. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Εθνική Αντίσταση στην Ευρυτανία». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 221 τανε. τα τροχιοδεικτικά.τι και αν πουν οι πολιτικοί. Όλοι μας νιώ­ θαμε μια. διηγείται εκστατικός ο νεοφώτιστος στο αντάρτικο λοχαγός Βερμαίος. Ν. Συνεπώς δεν ήτανε αντικειμενικό το κενό από τη μη παρουσία του. διακρίνω να πη­ δάει από μια ξερολιθιά ένα παράξενο ον -α υτή είναι η φευγαλέα μου εντύπωσις-. τσαρούχια.Ο Καραλίβανος.ΑΡΗ Σ.

Γιατί δεν επικοινωνή­ σατε με την οργάνωση. . Θέλουν να μιλήσουν με τον Άρη και ό. κι εμείς θα βρούμε μόνοι μας. .. αλλά δεν έχουν εμπι­ στοσύνη στις εαμικές οργανώσεις* ούτε θέλουν να καταταγούν σε οποιονδήποτε. δυναμο^νει και ο ταγματάρχης Ζου­ λάς δυσανασχετεί για τα πυρομαχικά που πάνε στο βρόντο.. Από όλους τους οπλαρχηγούς του 1821 μόνο ο Καραϊσκάκης διέθετε αυτήν τη δύναμη του Άρη να επιβάλλεται σε ένοπλα συγκροτήματα ατάκτων. Του Άρη δεν του ξεφεύγει τίποτα· αντιλαμβάνεται τη δυσφορία του Ζούλα και με μια απλή κίνηση του χεριού σταματάει τους πυροβολι­ σμούς..Γιατί κρυμμένοι..222 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ 0 ορυμαγδός. μια άλλη διάσταση της προ­ σωπικότητας του Άρη θα εντυπωσιάσει τον Τζήμα και τους άλλουςαυτή η ακαταμάχητη «σαγήνη» που ασκεί σχεδόν σε όλους. αλλά. αλλά ο Άρης εμπνέει. Είπαμε. από πλήθος τέτοιων περιπτώσεων. γίνονται δεκτοί μόνο όσοι έρχονται με το όπλο τους. Αυτό εντυπωσιάζει ακόμη περισσότερο τον ταγματάρχη και δεν θα το ξεχάσει ποτέ. Κάτι ξέ­ ρουμε κι εμείς. που έχει αρχίσει να μπαίνει στο πνεύμα. 0 αρχηγός όμως είναι απαιτητικός: . Κάποιος έμπιστος τους ειδοποιεί ότι ο αρχηγός έρχεται και σπεύ­ δουν να τον συναντήσουν: . χωρίς αυτή δεν γίνεται..Επιτέλους. θέλαμε τον αρχηγό. να. αρχηγέ..Μας τα κλειδώνουνε οι Ιταλοί και πήραμε μόνο ένα. «Πα~ . .Σπατάλη. Φοβόσαστε. είναι το πρώτο που ροοτάει τους νεοπαρουσιασθέντες. . αντί να ατονεί. Έχουν εγκαταλείψει την υπηρεσία τους στην Άμφισσα για να βγουν στο Βουνό. ότι καλή είναι η εαμική οργάνωση. . Άντε.Καλά.Κράτησε μας.Δεν είχατε εμπιστοσύνη.. αρχηγέ! Επιτέλους ήρθες! Δεκαεφτά μέρες σε περιμέ­ νουμε κρυμμένοι.Και πού θα βρω τουφέκια εγώ. αλλά οι ίδιοι θα τα βρουν πάλι. γιατί είστε άοπλοι..Τα σπαταλάνε και μας λείπουν. σιδεροκέφαλοι.Πού είναι τα τουφέκια σας. ψιθυρίζει στον Τζήμα. Είναι φανερό. -Ό χ ι.. Δώδεκα χωροφύλακες με έναν ενωμοτάρχη επικεφαλής είναι κρυμμένοι επί ημέρες περιμένοντας τον αρχηγό. Λίγο προτού φτάσουν στο Κυριάκι. . του απαντάει εκείνος.Περιμέναμε τον αρχηγό.τι τους διατάξει αυτός θα κάνουν. . . . παρεμβαίνει ο Τζήμας..

στον τοίχο είδα κάτι ίσκιους. μα δεν κινήθηκα. μπροστά στα μάτια του Τζήμα.ΑΡΗ Σ. γυρισμένος στον τοίχο. μα το προαισθανόμουνα. Ο Μ παρμπανίκος διηγείται με συγκίνηση την αρχαϊκή σκηνή: «Μου είχαν μηνύσει από νωρίς με κάποιον οργανωμένο φύλακα να μην κουνηθώ από το στρώμα μου ό. Συνέντευξη Φ. Στις φυλακές της Λιβαδιάς ήταν κρατούμενος των κατακτητών ο π α ­ τέρας του. Δεν έκλεισα μάτι. μου φάνηκε πω ς κάτι ξεχώριζα. 0 Τζήμας μόλις που αρχίζει να καταλαβαίνει ότι η συντριπτική πλειοψηφία των ανδρών που βγήκαν στο Βουνό πιστεύουν μόνο στην πατρίδα και στον αρχηγό. σε κανέναν αρχη­ γό τμήματος δεν παρουσιάστηκαν τόσοι χωροφύλακες όσοι στον Άρη. Σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής.τι κι αν ακούσω. 6. βήματα βιαστικά πλησίαζαν στο κελί μου. » . γνωστότερος στους αντάρτες 03ς Μπαρμπανίκος. και τη νύχτα της 5ης προς την 6η Μαρτίου μπήκαν στην πόλη. Ο ανθυπίλαρχος επέλεξε 22 άνδρες.6 Ακόμη και οι χωροφύ­ λακες αυτόν αναζητούν. Π α ιδ ια ρ ίσ μ α τα Την άλλη ημέρα το πρωί στο Κυριάκι με εντολή του Άρη ο ορμη­ τικός Νικηφόρος θα μιλήσει μέσα στην εκκλησία σε αντάρτες και χω ­ ρικούς. . ακυρώνο­ νται οι διαβολές πως ο αρχηγός αφιονίζεται στη θέα των χωροφυλάκων και τους σφάζει. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 223 ραπάνω από τις πηγαίες στρατιωτικές ικανότητές του.000 Ιταλοί· άνοιξε τις φυλακές. ο Νικηφόρος έχει πραγματοποιήσει μια προσωπική κινηματογραφική καταδρομή. αυτόν εμπιστεύονται και όχι «τας εαμοκομουνιστικάς οργανώσεις». Μέσα σε έναν μή­ να αυτός και ο Διαμαντής έχουν διπλασιάσει τη δύναμη του αρχηγεί­ ου τους από 100 σε 200 άνδρες· και. Άκουσα και τα μάνταλα της πόρτας που άνοιγε. Ο θόρυβος μεγάλωνε.. Γρηγοριάδη (Βερμαίου). από την Ιστορία της Αντίστασης 1940-'45. έμενα ξαπλωμένος. Ο νεότατος στρατιωτικός διοικητής του Αρχηγείου Παρνασσίδας εκ­ φράζει όσο λίγοι τη θυελλ<ύδη τακτική του αρχηγού.. που τους ακολούθησαν. ο δάσκαλος Νίκος Δημητρίου. μα πάλι δεν κινήθηκα. Δεν ήξερα τίπ ο ­ τα άλλο. ήταν αξιοθαύ­ μαστος για την ελκτική αρχηγική του δύναμη». όπου στρατωνίζονταν 4. Έτσι.Πατέρα. ελευθέρωσε τον πατέρα του και μαζί άλλους 60 κρατουμένους. εκτός των άλλων. Άκουγα τη φ α ­ σαρία.

επισημαίνει παιδιαρίσματα και επιπολαιότητες* θεωρεί πως πρέπει να υπάρξει περισσότερη σοβαρότητα στον αγώνα. βλέπει τις όμως και γέροντας 70-75 ετών να ακολουθούν πτε­ ρωτοί την ιδέαν και τας πορείας. Τον διαδέχεται αμέσως στη θέση του ομιλητή και. Τσιτσιπής και ο αδερφός του ανθυπολοχαγός Σ. αλλά και συνέχει τους πάντας δι5 ακατανικήτου γοητείας και πείθει ασφαλούς τον ακροώμενον. πολέμαρχος!». 0 οπλισμός είναι ποικίλος. (Δημητρίου. Παντού όμως ομιλούν περί αυτού με ενθουσιασμόν διά την πολυσχιδή μόρφωσιν και την δυ­ ναμικότητα του ανδρός. καπετάνιος.224 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ »Τινάχτηκα όρθιος σαν άκουσα τη φωνή του. μωρέ. ο λοχαγός Τσιτσιπής γράφει στην έκθεσή του για την κοσμογονία των βουνών: «Κατά τας τρεις ημέρας τής εις το αρχηγείον παραμονής μου. ως λέγουν δε και τας συμπλοκάς. Δεν τον συνήντησα. 6 χωροφύλακες εκ Γραβιάς και 8 πολίται εκ διαφό­ ρων χωρίων. είχαν επισκεφθεί το Αρχη­ γείο Παρνασσίδας στην Αγόριανη δύο μόνιμοι αξιωματικοί για ενημέ­ ρωση* ο λοχαγός Δ. τούτο συμβαίνει καθημερινώς εις ανάλογον μοίραν. τον Φεβρουάριο. μεταφέροντας την άγνοια και την επιφυλακτικότατα του Κόμματος.] Ο πολιτικός σκοπός ον επιδιώκουν είναι η απόκτησις της πλήρους και ολικής ελευθερίας άνευ επιδράσεως ξέ­ νων δυνάμεων.. ελευθερωτής για όλους.7 Τώρα ο λόγος του Νικηφόρου μέσα στην εκκλησία έχει το πάθος και την τόλμη της δράσης του* αντάρτες και χωρικοί ενθουσιάζονται. που ετοί­ μαζαν το δικό τους αντάρτικο. Κατά πληροφορίας μου. εξ ων 14 χωροφύλα­ κες εξ Αμφικλείας. Ο Τζήμας. Τσιτσιπής εκ μέρους της ΕΚΚΑ του συνταγματάρχη Ψαρρού. τους καθιστά όλους «προσεκτικούς». το παιδί μου με λευθέρωνε. τον οποίο καταδικάζει.. αγνοώντας παντελώς τα επι­ τεύγματα του ενθουσιασμού. [0 . 7. είτε αύται είναι η Αγγλία είτε η Γερμανία είτε η Ρω­ σία και τα παρόμοια».. Το παιδί μου. . Οι άνθρωποι που είναι έτοιμοι για θυσίες τον ακούνε έκπληκτοι να συνιστά σχεδόν αυτοσυγκράτηση. Κομουνιστική Επιθεώρηση (1941-1944). Ο Τζήμας όμως θεωρεί επιβεβλημένο να προσγειώσει το πολεμοχαρές ακροατήριο.] Ηλικία ανταρτών από 17-50 ετών. ψευδώνυμον) είναι αντικείμενον λατρείας και εκθειάζεται ως ήρως. προσήλθον προς κατάταξιν 28 νέοι. »0 γενικός αρχηγός (ταγματάρχης Πυροβολικού Άρης Βελουχιώτης. [. Καταγοητευμένος. Τον προηγούμενο μήνα. Αντάρτης) Ήταν ένα εγχείρημα που καταρράκωσε το ηθικό των Ιταλών και έκανε τον Νικηφόρο πασίγνωστο και πέρα από τη Ρούμελη. άνοιγε τις φυλακές. εμφορούμενος ακόμη από την κομματική λογική.

Όμως ο λοχαγός θα γράψει στις αναμνήσεις του μερικές εξαιρετι­ κές σελίδες. μακρινούς και περασμένους. »Μένει ακίνητος. Θα π α ς να γίνεις λήσταρχος κι εσύ. γατζούδια και τζο­ βαϊρικά. Ξαπλωμένοι ανάσκελα.. οι δυο ανάσες μία. καθώς και για τα άλλα αγρίμια του Άρη: «Σε λιγάκι. Πλησιάζει και κοιτάζει κατάπληκτος. Γραμμένο φρύδι. χώρια τ ’ ασημένια κουμπιά της μπλε φουστανέλας του. πάνω κάτω σκεφτικός. τα δυο μάγουλα σμιχτά.Α ΡΗ Σ. »Είναι ο Καραλίβανος και η γυναίκα του. όλοι. Πίσω από ένα πουρνά­ ρι ξαπλωμένοι κατάχαμα κοιμούνται ξένοιαστα ένας άντρας και μια γυναίκα. οι συνάδελφοι και οι φίλοι του προσπάθησαν να τον αποτρέψουν: Βρε. το ένα κορμί στην αντίθετη κατεύ­ θυνση από το άλλο. Εκεί μπροστά του βρίσκονται δυο άν­ θρωποι. Κ άποια φορά όμως σταματάει ξαφνια­ σμένος. Όλοι κάπου βολεύτηκαν. Μονάχα ένας αντάρτης. ψημέ­ νη. κρατάει τη δική του ανάσα και κοι­ τάει εκείνο το ζευγάρι που η θέα του τον φέρνει σ ’ άλλους κόσμους. για τον ληστή που του επέσειαν ως φό­ βητρο.. Όταν ο λοχαγός Βερμαίος αποκάλυψε ότι σκοπεύει να βγει αντάρ­ της στο Βουνό. Ούτε στον ύπνο δεν αφήνει την ασημοκαπλαντισμένη καραμπίνα του. εκστατικός. πού πας.. Καθένας τους έχει για προσκέφαλο τον ώμο του αλλουνού. Α π ’ το κόκκινο φέσι η μπλε φούντα σκεπάζει τον άλλο του ώμο. χαϊμαλιά. εξόν από τα καραούλια που έβγαλε ο ίδιος ο Άρης ψηλά στη σκεπή του καμένου μοναστηριού. έχουν κοντά μονάχα τα κεφάλια τους.. μακριά τσίνουρα. ένας καινούργιος αξιωματικός κόβει βόλτες εκεί μπρο­ στά. κοιμούνται πια. που δείχνουν έναν όμορφο γεροδεμένο άντρα. ψυχή δεν φαίνεται μπροστά στο ίσιωμα. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 0 Άρης ακούει αμίλητος. » 0 ύπνος έχει γαληνέψει τα χαρακτηριστικά του. σε τρίτο πρόσωπο. Με τον Καραλίβανο. κοντυλένια μύτη. ποιος ξέρει ποιανού καιρού! Τα στήθια του άντρα που αργανασαίνουν είναι φορτωμένα με τοκάδες. λεία επιδερμίδα. Ποια γυναίκα δεν θα ζήλευε . 0 άνθρωπος που έχει κατορθώσει να βγάλει από τη νάρκη του τον συντηρητικό χωρικό και έχει κηρύξει το ολοκαύτωμα για την ελευθε­ ρία με το συναρπαστικό «δεν θα γίνουμε ραγιάδες των ντουβαριών» δεν μπορεί να αντιδράσει.

τον οποίο είχε υπό τις διαταγές του ως καπετάνιο τάγματος: «Πεσμένος πίσω από το ταμπούρι του.Εγώ.Μην τον αγριεύεις τον άνθρωπο. ανασήκωσε το κεφά­ λι του. ώσπου να δια­ λέξει τον στόχο για το γιουρούσι του. Και αργότερα δεν παίρνει το μερίδιο των τροφίμων που του ανα­ λογούν από την εφοδιοπομπή που πέρασε από το χωριό του· προτιμά να περπατήσει τρεις ώρες δρόμο Ντρέμισσα . Σε λίγο τον βλέπουν να πετάει με τις κλοτσιές κάτω 2-3 Ιταλούς. Δεν ει­ δοποιούσες ότι κρατάς τη μερίδα σου. περιγράφει τον ακράτητο Θε­ οχάρη. που φρόντιζαν και στο γκρέ­ μισμά τους να κρατούν ψηλά τα χέρια. βαριά τραυματισμένος σε μάχη με τους Γερ­ μανούς. Πάλι ο Βερμαίος. καμπύλωσε το κορμί του κι έστριψε δυο τρεις φορές αριστερά δεξιά πάνω στην κοιλιά του σαν την ανήσυχη σαύρα.Σκύλε. Τι θα πει ο κόσμος. Δεύτερο τρίτο αυτοκίνητο κα­ θαρίζονται από τους τρυπωμένους στους τροχούς Γερμανούς. Κατάπληκτος. (Πυρομάγλου. ακούει κάποιον δικό του να πιέζει έναν γιατρό να παραμείνει ακόμη μία ημέρα στο Βουνό. που δεν τον παρατούσε από κοντά ούτε στις μάχες. Πίσω του ξεχύ­ νονται οι περισσότεροι αντάρτες αλαλάζοντας. του λεβεντογέννητου Δήμου.8 8. Ιστορία της Εβνίκης Αντιστάσεως 1941-1944. Με τη βαριά πάλα στο χέρι κουτρουβάλησε τον κατή­ φορο και βρέθηκε μέσα στο κοντινότερο αυτοκίνητο. Μια σφαίρα παίρνει τον καπετάνιο ψηλά στο χέρι. Δυο μήνες αργότερα. όταν έριξε τις πέντε σφαί­ ρες της ασημοκαπλαντισμένης καραμπίνας του. θα σε φαν τα σκυλιά! »Μα ο Θεοχάρης ούτε αυτήν ακούει ούτε βλέπει τίποτα άλλο από τον στόχο του. Πώς θα το 'κανα αυτό.226 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ εκείνη την ώρα την ευτυχισμένη καπετάνισσα που έπαιρνε οος τα κατάβαθα της ψυχής της την πνοή του άντρα της.Γιατί. μα εκείνος δεν κάνει πίσω ούτε βήμα αν δεν εξοντώσει και τον τελευταίο Γερμανό που συνεχίζει την αντίστασή του». το αίμα τρέχει αυλάκι και κοκκινίζει τον ντουλαμά του. . εκείνος τον ρώτησε: . . του κόβει ολόκληρο κομ­ μάτι κρέας. και αντιδρά: . καπετάνιε. του Αϊτού της Γκιώνας. για να τον εγχειρίσει. και την άφησε πίσω του να ουρλιάζει: » . Αρχείον) Ο παλιός ληστής έχει μεταμορφωθεί.Μαυρολιθάρι για να τα πάρει από τον υπεύθυνο της επιμελητείας. της γυναίκας του. Ύστερα μ ’ έναν πήδο ξέφυγε από τα χέρια της Ασήμως. αναφέροντας μια μάχη με μεικτή δύναμη Γερμα­ νών και Ιταλών στην Κάζα της Αττικής. δεν τα 'παιρνες κι έκανες τόσο δρόμο. συναγωνιστή.».

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

227

Έ ξι μήνες μετά, το άλλο αγρίμι, ο Μπάφας, θα διασώσει δυο ελισσόμενα τάγματα του Αρχηγείου Βοιωτίας υπό τον συνταγματάρχη Νί­ κο Παπασταματιάδη, που έχουν εγκλωβιστεί κοντά στην Γκιώνα από μεγάλες γερμανικές δυνάμεις. Ο Μ πάφας δεν έχει δικό του τμήμα, αλλά βλέπει τον κίνδυνο και αναλαμβάνει πρωτοβουλία: « - Εδώ είναι ο καπετάν Μπάφας, αδέρφια. Και στον τόπο του κα­ πετάνιου οι Γερμανοί δεν έχουν πέραση. Εγώ θα σας περάσω όλους, γερούς και τραυματίες. Μόνο να μ ’ ακούτε, ν ’ αλαφροπατάτε και να μη βγάνετε άχνα στο πέρασμα. »0 ντόπιος καπετάνιος δεν διέψευσε την εμπιστοσύνη των ανταρ­ τών και του συνταγματάρχου Παπασταματιάδη, που του έδωσε “το γενικό πρόσταγμα'1 . Τους πέρασε όλους -γερούς και τραυματίες- σώ­ ους και αβλαβείς ανάμεσα από φάλαγγες, θωρακισμένα και ενέδρες». (Φ. Γρηγοριάδης, Αντίστασίς)

Το κλιμάκιο της Αθήνας με τη συνοδεία των αρχηγείων Παρνασσίδας και Αττικοβοιωτίας συνεχίζει την πορεία του προς τα πάνω. Στις 25 Μαρτίου αντάρτες και χωρικοί θα γιορτάσουν την εθνική επέτειο στη Δεσφίνα με κάθε επισημότητα. Γαλανόλευκες σημαίες ιταντού και ένα πλήθος δακρυσμένο και ενθουσιώδες. Την επίσημη δο­ ξολογία τέλεσε τιμής ένεκεν ο παπα-Μ ίλτος της Κουκουβίστας, που βρέθηκε συμπτωματικά με τους «Αθηναίους». Μετά τη μάχη της Ρεκάς, καταζητούμενος από τους Ιταλούς, είχε ξυριστεί και είχε κρυφτεί στην Αθήνα· τώρα επέστρεφε και αυτός στην περιοχή του, που ελευ­ θερώθηκε. Στην εκκλησία η εικόνα του ξυρισμένου π α π ά να θυμιατίζει τους γενάτους καπετάνιους είναι τουλάχιστον παράδοξη και προκαλεί ψι­ θυριστά σχόλια και πνιχτά γέλια, πρώ τα από την πλευρά των γυναι­ κών. Στην αγριεμένη παρατήρηση του παπα-Μίλτου: Τι πάθατε, βρε γύναια του Σατανά;, τα γέλια γενικεύονται ακρά­ τητα σε όλο το εκκλησίασμα. Τους επίσημους λόγους στην πλατεία της Δεσφίνας, κάτω από την προτομή του αγωνιστή δεσπότη Ησάία των Σαλώνων και μετά τη με­ γαλοπρεπή παρέλαση με σημαιοφόρο τον Δήμο Καραλίβανο, τους π α ­ ρακολούθησαν σύσσωμοι οι κάτοικοι. Όμως η «εθνικόφρων» παράτα­

228

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

ξη έχει αναλάβει εργολαβικά τις εθνικές εκδηλώσεις και δυσανασχε­ τεί* η λάσπη που εκτοξεύει έχει στόχο κατευθείαν τον αρχηγό και τον «λόγο που εξεφώνησε». Μόνο που ο Άρης δεν μίλησε στη Δεσφίνα, όπω ς όλοι οι παρόντες καταθέτουν κατηγορηματικά- «έχω να πω ότι ο Άρης δεν έβγαλε κανένα λόγο στη Δεσφίνα», γράφουν ο Ορέστης, ο Βερμαίος κ.ά.9 για τις τερατολογίες που αποδόθηκαν στον αρχηγό. Μοναδικός ομιλητής εκ μέρους των ανταρτών είναι ο Διαμαντής· είναι η πρώτη επίσημη παρουσίαση του καπετάνιου στην περιοχή του. Άν­ δρας σεμνότατος, χαμηλών τόνων, καλλιεργημένος και εσωστρεφής. Ακόμη δεν έχουν γίνει ευρύτερα γνωστές οι μεγάλες του αρετές· π ό ­ σο πολύτιμος είναι στον αγώνα το ξέρουν μόνο ο συνδιοικητής του Νι­ κηφόρος και οι αντάρτες του Αρχηγείου Παρνασσίδας. Πιο σοβαρή είναι η λάσπη που δέχεται ο Άρης «εξ οικείων». Κατά το διάστημα της απουσίας του ο Μανιάτης και ο Λευτεριάς έχουν αποδυθεί σε μια λυσσαλέα προσπάθεια υποταγής του ΕΛΑΣ στο Κόμμα και εξαπολύουν μύδρους εναντίον του δημιουργού του. Διαδί­ δουν α π ίσ τευ τα π ρά γμ ατα. Σε μια σύσκεψη μάλιστα του ΚΚΕ στα Μ άρμαρα Φθιώτιδας, ακριβώς τις ημέρες που ο Άρης επιστρέφει από την Αθήνα, οι δύο κομματικοί συναγωνίζονται σε ύβρεις για τον αρ­ χηγό. Ούτε που φαντάζονται ότι μπορεί να τον ξαναδούν στο Βουνό. Την ίδια εποχή η κομματική εφημερίδα Απελευθερωτής προβάλλει συ­ στηματικά τον αρχηγό του αντάρτικου Λευτεριά, όπως έκανε μερικούς μήνες πριν με τον Ρουμελιώτη. (0 Άρης γυρίζοντας είδε κάπου την εφημερίδα και έγινε θηρίο· τσαλάκωσε και πέταξε μακριά την « π α ­ τσαβούρα», όπως την είπε.) Από τη Δεσφίνα το κλιμάκιο της Αθήνας θα συνεχίσει προς την έδρα του Γενικού Αρχηγείου Ρούμελης, ενώ το Αρχηγείο Αττικοβοιωτίας θα επιστρέψει στην περιοχή του. 0 Άρης με μια γενναία αναδιά­ ταξη το έχει ενισχύσει με έμπειρα στελέχη των αρχηγείων Παρνασσί­ δας και Αοκρίδας· στη διοίκηση εκτός του Ορέστη συμμετέχουν οι Πε­ λοπίδας, Θεοχάρης, Αβορίτης και Βάρδας. Το σχήμα δεν θα ευδοκιμήσει. Λίγο καιρό μετά ο ατυχής Αβορίτης, παρασυρμένος από τους δύο «μορφοομένους», τον Βάρδα και τον γραμματικό του, θα επιχειρήσει μια διασπαστική κίνηση, που θα καταγγελθεί από τους πρώην άνδρες του, οι οποίοι έχουν αφομοιωθεί απολύτως με τους ελασίτες. - Τρίτη φορά, Γιάννη, του λέει ο Ορέστης.
9. Αντρ. Μουντριχας (Ορέστης), Απογευματινή , 23.1.1958. / Φ. Γρηγοριάδης (Βερμαίος),

Γερμανοί, Κατοχή, Αντίστασις.

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

229

Ναι, Ορέστη, απαντάει περίλυπος ο αγαθός γίγαντας, που ξέρει τι τον περιμένει. Είχε προσπαθήσει να «ξεκόψει» και στο Κυριάκι, θορυβημένος από τόσο κόσμο γύρω του, αλλά ο Άρης έστειλε ανθρώπους και τον έπ ει­ σαν να γυρίσει. Έτσι. θα εκτελεστεί μαζί με τους άλλους δύο με α π ό ­ φαση του αρχηγείου στο οποίο πριν από λίγο μετείχε. Τα ίδια σκληρά μέτρα ισχύουν εν καιρώ πολέμου και στον τακτικό στρατό για τους λιποτάκτες, τους υποκινητές στάσης ή έστω εκείνους που ολιγωρούν στη μάχη. Δύο παραδείγματα: Στο Ελληνοϊταλικό Μέτωπο της Αλβανίας ένας διαπρέψας μέραρ­ χος διατάσσει γραπτούς τους αξιωματικούς του σε περίπτωση εκδή­ λωσης λιποψυχίας «εξουσιοδοτώ υμάς, όπως εκτελείτε επιτόπου π ά ­ ντα φεύγοντα της γραμμής». (Σπηλιωτόπουλος) Στη Μέση Ανατολή, ημερήσια διαταγή του συνταγματάρχη Παυσανία Κατσώτα πριν από τη μάχη στο Ελ Αλαμέιν: «Όταν θ ’ αρχίζει η μάχη απαγορεύω την κίνησιν προς τα οπίσω. Οι ελαφρώς τραυματίαι, αξιωματικοί και οπλίται, επιδένουν τα τραύματά των και συνεχίζουν τον αγο^να. Τραυματίαι δυνάμενοι να κάμουν χρήσιν των όπλων των παραμένουν εις τας θέσεις των και συνεχίζουν τον αγώνα. Από σήμερον και διαρκούσης της μάχης οι τυχόν παραβάται των διαταγών να τιμωρούνται επί τό ­ που και άνευ ουδεμιάς διαδικασίας». (Σεφέρης, Μέρες ) Έ νας άλλος ανώτατος αξιωματικός, με συμμετοχή σε όλους τους πολέμους της εποχής του, εξηγεί πολύ απλά: «Όταν η μονάδα επιτί­ θεται, τελευταίοι ακολουθούν επιλεγμένοι υπαξιωματικοί με αυτόμα­ τα που θερίζουν όσους δεν προχωρούν». Βέβαια οι οικείοι τους θα λά­ βουν μια τιμητική επιστολή που θα αναφέρει ότι το προσφιλές τους πρόσωπο «έπεσε μαχόμενος υπέρ πατρίδος». Και ας τον έχει βρει η σφαίρα στην πλάτη.

Συμφω νητικό Κοντά στο Μαυρολιθάρι ο Άρης και ο Τζήμας συναντούν έναν σύν­ δεσμο του Γενικού Αρχηγείου, τον Τζαμαρία (Ηλία Τζιβελέκη), βαφτι­ σμένο έτσι από τον Άρη επειδή φόραγε γυαλιά οράσεως. 0 Τζαμαρίας τους ενημερώνει για τα διατρέξαντα στη Θεσσαλία με τους Σαράφη Κωστόπουλο και για την εκτέλεση το^ν λιποτακτών. 0 αρχηγός και ο Τζήμας επιταχύνουν την πορεία τους προς την Κολοκυθιά, όπου κρα­ τούνται οι αιχμάλωτοι, για να προλάβουν τυχόν άλλα δυσάρεστα.

230

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

0 Σαράφης, όπως παρατηρεί ο Φ. Γρηγοριάδης, έχει «κατορθώσει» με την έξοδό του στο Βουνό να αντιμετωπίζεται εχθρικά από όλους. Το ΕΑΜ τον θεωρούσε τον υ π ’ αριθμόν ένα κίνδυνο λόγω της κα­ λής του φήμης στον δημοκρατικό χώρο. Οι βασιλόφρονες, σκληρό αντιμοναρχικό. Ο Κωστόπουλος τον υποψιαζόταν, λόγω της διαλλακτικής του στάσης, ως κομουνίζοντα. Και ο Ζέρβας τον θεωρούσε διαλυτικό όργανο του Τσιγάντε. Τώρα όλοι σπεύδουν στο πλευρό του. Για να σώσει τον Σαράφη, αλλά κυρίως τα ματαιω θέντα σχέδιά του, έχει ξεκινήσει και ο Μάγερς από την Ή πειρο. Ο Βρετανός συ­ νταγματάρχης είναι εξοργισμένος με όσα συνέβησαν. Με αλλεπάλλη­ λα τηλεγραφήματα στο Κάιρο στις 8, 10 και 11 Μαρτίου (που δεν τα περιλαμβάνει, όπως και πολλά άλλα στοιχεία, στο βιβλίο του) εισηγείται στο ΣΜΑ οριστική ρήξη με τον ΕΛΑΣ και ολόπλευρη πολιτική και στρατιωτική υποστήριξη του ΕΔΕΣ ώστε να τον διαλύσει. Ό πω ς διαβεβαιώνει τους ανωτέρους του: «Θεούρώ τον Ζέρβα αρκετά δυνατό για να νικήσει το ΕΑΜ».1 0 Το Κάιρο όμως αρνείται πάλι να ταυτιστεί με τον Ζέρβα, επικαλού­ μενο το αντιμοναρχικό παρελθόν του, που δεν εμπνέει εμπιστοσύνη. Η σταθερή επιδίωξη των Βρετανών είναι η επαναφορά στον ελληνικό θρό­ νο του υπάκουου βασιλέα Γεωργίου Β' με οποιοδήποτε τίμημα. Ο Μάγερς με τον Γούντχαουζ επιλέγουν πιο πολιτικό δρόμο. Με την έγκριση του Καΐρου, συντάσσουν ένα αποικιακού τύπου σχέδιο ενοποίησης όλων των αντάρτικων τμημάτων υπό βρετανική ηγε­ σία. Άγνωστο τι τους δίνει το δικαίωμα να ελπίζουν ότι το ΕΑΜ θα υπογράψει ένα τέτοιο απαράδεκτο συμφωνητικό, με το οποίο θα π α ραδίδει άνευ όρων τον ΕΛΑΣ στη ΒΣΑ. Στις 14 Μαρτίου είναι η πρώτη φορά που ο Μάγερς βγαίνει από το ζερβικό κέλυφος· μαζί του έχει για διερμηνέα τον Μαρίνο και το συμ­ φωνητικό για την ενοποίηση των αντάρτικων ομάδων. Πρώτα συνα­ ντιέται με τον Κόζιακα και του το παρουσιάζει* εκείνος φυσικά αρνείται να το υπογράψει, και ο συνταγματάρχης, που αγνοεί την ελασίτικη ιεραρχία, θυμώνει. Ο Θεσσαλός καπετάνιος τον π α ρ α π έ μ π ε ι στον Καραγιώργη, που βρίσκεται στην Καρδίτσα, την πρώτη ευρω­ παϊκή πόλη που ελευθερώθηκε, στις 12 Μαρτίου 1943. Ο Άγγλος μπαίνει στην πόλη και μένει έκθαμβος. «Διασχίζοντας τους δρόμους, μου ήταν δύσκολο να πιστέψω ότι βρισκόμουν στην πόλη μιας κατακτημένης χώρας. Τα μαγαζιά ήταν
10. 0. Smith, από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944».

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

231

ανοιχτά, οι δρόμοι και τα καφενεία γεμάτα. Η ατμόσφαιρα του μη πραγματικού συμπληρώθηκε από τον Θέμη που με ρωτούσε ξαφνικά αν ήταν δυνατό να δει γ ια λίγο κά ποια θεία του. Το σπίτι ήταν μόνο λίγα μέτρα έξό3 από τον δρόμο μας. Βλέποντας τη χαρούμενη κυρία, στην καλόγουστη επιπλωμένη τρα πεζαρία της, χρειάστηκε σχεδόν να τσιμπηθώ για να βεβαιωθώ ότι η σκηνή είναι πραγματική και ότι δεν ονειρευόμουν πω ς έκανα τις διακοπές μου στο εξωτερικό». (Myers) Με τον Καραγιώργη θα συναντηθούν και θα μιλήσουν μόνοι τους στα γαλλικά σε ένα καφενείο. Ό πω ς είχε συμβεί έως τότε με τους άλ­ λους Βρετανούς, έτσι και ο Μ άγερς εντυπωσιάζεται από αυτόν τον « Ε υρω πα ίο» κομουνιστή. 0 Άγγλος δείχνει ενδιαφέρον μόνο για τον Σαράφη, που αποτελεί τμήμα των σχεδίων του και θίγει ελάχιστα το θέμα της διάλυσης της ομάδας Κωστόπουλου. Αφού προειδοποιεί τον Κ αραγιώργη ότι ο συνταγματάρχης Χιλς είναι πλέον υπό τη διοίκησή του, του παρουσιάζει το συμφωνητικό, θέτοντας ως όρο την υ π ογρ α ­ φή του για να συνεχιστεί η αγγλική βοήθεια στον θεσσαλικό ΕΛΑΣ. 0 Καραγιώργης δηλώνει αναρμόδιος να το υπογράψει* μόνο το ΕΑΜ Αθήνας μπορεί να εγκρίνει ή να απορρίψει ένα τόσο σοβαρό έγγραφο. 0 Μάγερς απογοητεύεται, μα συνεχίζει προς τη Ρούμελη, όπου επ ι­ κρατεί πολεμικός οργασμός. Εκείνες τις ημέρες ο ΕΛΑΣ έχει χτυπήσει τους Γερμανούς και έχει ανατινάξει, κατά παράκληση της ΒΣΑ, τα γερμανικά μεταλλεία βωξίτη στον Παρνασσό (Βάργιανη, Κολοβάτες, Τοπόλια). Το ΣΜΑ έδινε προτεραιότητα στην καταστροφή των ορυ­ χείων βωξίτη (είναι το μέταλλο-βάση για την παραγω γή αλουμινίου) και ο ΕΛΑΣ είχε ενεργήσει με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο, όπως προκύπτει από γερμανική έκθεση της 8ης Απριλίου 1943: «Τα ορυχεία και αποθήκες βωξίτου κοντά στη Βάργιαννη καταστράφηκαν ολοκλη­ ρωτικά από συμμορίες. Η δυσμενής κατάσταση που επικρατεί καθι­ στά αδύνατη την προστασία ο" αυτή την περιοχή. [...]. Μ' αυτό τον τρόπο, τα ορυχεία βωξίτου στην κεντρική Ελλάδα είναι στο εξής αχρησιμοποίητα». (Κέδρος) Στην Κολοκυθιά ο Μάγερς, προτού συναντήσει τον κρατούμενο Σ α ­ ράφη, θα μιλήσει με τον Τζήμα, που έχει ήδη φτάσει με τον Άρη στην έδρα του Γενικού Αρχηγείου. Ο Άγγλος εντυπωσιάζεται και από τον νέο κομουνιστή ηγέτη που γνωρίζει. Στην ήρεμη συζήτησή τους ο Τζή­ μας κατηγορεί με τακτ, αλλά ευθέως τη βρετανική πολιτική στο θέμα του βασιλέα. 0 Μάγερς αρκείται να απαντήσει ότι είναι στρατιωτικός και δεν αναμειγνύεται σε πολιτικά θέματα. Του παρουσιάζει το συμ­ φωνητικό και παίρνει ακριβώς την ίδια απάντηση· μόνο η Αθήνα μπο­ ρεί να αποφασίσει για αυτό. Όσο γ ια τον Σαράφη, ο Τζήμας πληρο­

232

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

φορεί τον Άγγλο ότι είναι ήδη ελεύθερος και μπορεί να τον συναντή­ σει οποτεδήποτε θελήσει. Η απογοήτευση του Μάγερς δεν μετριάζεται ούτε από την υπό­ σχεση του Τζήμα ότι θα πάρει το συμφωνητικό στην Αθήνα και σε δυο τρεις εβδομάδες θα του απαντήσει. Κρατάει όμως την ψυχραιμία του γιατί, όπως γράφει, «δεν έπρεπε να ξεχνώ ούτε στιγμή ότι μέσα στους επόμενους δυο τρεις μήνες είχα να εκτελέσω ένα εκτεταμένο σχέδιο σαμποτάζ. Το ΕΑΜ ήταν ήδη μια στιβαρή, αν και ολοκληρα)τική, ορ­ γάνωση που κάλυπτε τα τέσσερα πέμ πτα tov περιοχών που θα επιχειρούνταν τα σαμποτάζ και α π ’ αυτά ο Ζέρβας ήλεγχε μονάχα το ένα πέμπτο». 0 Μάγερς κάνει το ασυγχώρητο λάθος, για τους πολιτικούς κύκλους του Κάιρου, να σκέπτεται και να λειτουργεί κυρίως ως στρατιωτικός. «Σωστά ή λαθεμένα, νόμιζα ότι η με κάθε τρόπο ενίσχυση της πολε­ μικής προσπάθειας ερχόταν σε πρώτη μοίρα». (Myers) Για να δια­ σκεδάσει την καχυποψία των εαμιτών για τις βρετανικές προθέσεις, θα στείλει εκείνο το ίδιο βράδυ από τον ασύρματο του Βρετανού συνδέ­ σμου στη Ρούμελη ένα σήμα στο Κάιρο. Αναφέρεται στις συνομιλίες του με τον Τζήμα και τονίζει ότι είχε μεγάλη σημασία να δεσμευτεί δημοσίως η βρετανική κυβέρνηση πως «εμείς δεν είχαμε καμιά πρό­ θεση να επαναφέρουμε αυθαίρετα τον βασιλιά». (Myers) Έχει κάνει το πρώτο βήμα για την απομάκρυνσή του από την Ελ­ λάδα.

Α νατροπές (1) Ο Σαράφης είναι χαρακτηριστικός τύπος ασκητικού στρατιωτικού αφιερωμένου με τον δικό του τρόπο στην ιδέα της πατρίδας. Τα συμ­ βάντα τον έχουν βαθύτατα προβληματίσει. Όσο περνούν οι ημέρες, διαφοροποιείται από τους συγκρατουμένους του. «Δεν είχα μαζί τους καμιά ψυχική επαφή. Δεν ήμουνα στη θέση μου. Καμιά αλληλεγγύη, μικροσυμφέροντα, εγωισμοί, έλλειψη κάθε πειθαρχίας και σεβασμού. Έ κανα σύγκριση με τους αντάρτες που μας φύλαγαν, με το λαό που βλέπαμε στα χωριά που περνούσα­ με και έβλεπα πως είχαμε άδικο στο να θέλουμε να δημιουργήσουμε αντάρτικο ξεχωριστό, που θα κατέληγε να γίνει όργανο των Άγγλων και ότι έπρεπε να μπούμε στη διάθεση του λαού». (Σαράφης, ΕΛΑΣ) Όταν την 1η Απριλίου φτάνουν στην Κολοκυθιά ο Άρης με τον Τζή­ μα, έχει πάρει τις αποφάσεις του· ο συνταγματάρχης είναι πατριώτης

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

και πολεμιστής, δεν θέλει να ξαναπέσει σε αδράνεια. Στις 2 Απριλί­ ου το πρωί δέχεται την επίσκεψη των Άρη, Τζήμα, Ζούλα και Βερμαίου. Του ζητάνε συγνώμη για τις ταλαιπωρίες που υπέστη και τον διαβεβαιώνουν ότι εντός ολίγου θα είναι ελεύθερος τόσο αυτός όσο και οι άλλοι κρατούμενοι. Τις ευνοϊκές προς το ΕΑΜ διαθέσεις του συνταγματάρχη τις αντι­ λαμβάνεται πρώτος ο Τζήμας και λέει στους Ζούλα και Βερμαίο: - 0 Σαράφης σαν κάτι να θέλει να μας πει. Εσείς που είστε αξιω­ ματικοί και γνωστοί του δεν τον καλείτε να μιλήσετε ιδιαιτέρως; Το απόγευμα της ίδιας ημέρας οι δύο αξιωματικοί του ΕΛΑΣ συ­ ναντιούνται με τον Σαράφη σε ένα σπίτι του χωριού για να μιλήσουν. Έκπληκτοι τον αχούνε να τους αποκαλύπτει τις μύχιες σκέψεις του: - Είστε στρατός. Αυτό που οι άλλοι τώρα πάνε να ξεκινήσουν εσείς το έχετε πραγματοποιήσει. Το μόνο που σας λείπει είναι οι αξιω μα­ τικοί. Εγώ είμαι πρόθυμος να προσφέρω οποιαδήποτε υπηρεσία στον ΕΛΑΣ. Είναι η πρώτη μεγάλη ανατροπή. Ματαίως ο Μάγερς θα προσπαθήσει σε λίγο να μεταπείσει τον Σ α ­ ράφη πλειοδοτών σε υποσχέσεις. Και ματαίως οι αντίπαλοι του ΕΑΜ θα προσπαθούν επί χρόνια να αποδώσουν την προσχώρησή του σε ψυ­ χολογική βία ή απειλές για τη ζωή του· «η προσχώρηση του Σαράφη και μερικών άλλων αξιωματικών στον ΕΛΑΣ πραγματοποιήθηκε μπρο­ στά στην κάννη ενός πιστολιού». (Woodhouse) Η πολυσυζητημένη μεταστροφή του Σαράφη, εκτός από τη θυσία του προσωπιχού του γοήτρου σε έναν γενικότερο σκοπό, είναι κα θ’ όλα ορθολογική. Είχε να διαλέξει μεταξύ της παλινόρθωσης της μο­ ναρχίας (και πιθανότατα μιας νέας βασιλικής δικτατορίας), την οποία πολέμησε σε όλη του τη ζωή, και της γενναίας κοινωνικοπολιτικής αλ­ λαγής, αυτής που επαγγελλόταν το ΕΑΜ. Κυρίως είχε να διαλέξει με­ ταξύ της αδράνειας και της δράσης. «Τις λίγες αυτές μέρες αντιλήφθηκα τη δράση του ΕΛΑΣ. Πλήθος λάφυρα σε σκηνές, φάρμακα, τρό­ φιμα, πολεμικό υλικό και πάνω από όλα καμιά ογδονταριά Γερμανοί αιχμάλωτοι, που κάναν διάφορες εργασίες, καθαριότητα, επισκευή δρόμων κ.λπ. Ποια τύχη για άνδρες του κατακτητή μέσα στη σκλα­ βωμένη χώρα!» (Σαράφης, ΕΛΑΣ ) Ο συνταγματάρχης θέτει μόνο έναν όρο, την απελευθέρωση των αιχ­ μάλωτων αξιωματικών, που γίνεται αμέσως δεκτός. Επίσης, ενώ αρχι­ κά είχε γράψει μια επιστολή για τους συνεργάτες του στην Αθήνα, όπου εξηγούσε τη νέα του θέση, τελικά αποφασίζει να μεταβούν με τον Τζή­ μα στην προοτεύουσα για να διαλύσει κάθε υποψία καταναγκασμού.

234

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

Επιπλέον, να προσπαθήσει να πείσει και άλλους αξιωματικούς και πολιτικούς για την εθνική ανάγκη να υποστηριχτεί ο ΕΛΑΣ.

Α νατροπές (2) Στον ΕΔΕΣ την είδηση της διάλυσης της ομάδας Κωστόπουλου την έχει μεταφέρει ο ταγματάρχης Βλάχος, που ζήτησε καταφύγιο στο ζερβικό στρατόπεδο. Οι ανυπόστατες αφηγήσεις του για φονικές μάχες και επιτόπου εκτελέσεις αιχμαλώτων πανικοβάλλουν τον Ζέρβα, που γράφει στις 6 Μαρτίου στον οπλαρχηγό του Βάλτου Χούτα εν πλήρει συγχύσει: « 0 πόλεμος ΕΑΜ εναντίον Ελλήνων αγωνιστών είναι πλέον γεγονός. Η συμμαχία των με άτιμον κατακτητήν φανερά. Καιρός συνεπώς διά συ­ ζητήσεις δεν υπάρχει. Ετοιμασθείτε». (Χούτας) Στις 16 Μαρτίου υποτίθεται ότι ο στρατηγός θα έπρεπε να είναι πιο ψύχραιμος και καλύτερα πληροφορημένος· ωστόσο γράφει στην Αθή­ να διάφορα ακατανόητα: «Το ΕΑΜ εκήρυξε από 22 Φεβρουάριου Κο­ μουνιστική Επανάστασιν. Διά δόλου και απάτης παρέσυρε ομάδες Κωστοπούλου και συνέλαβε και αφόπλισε πλείστους, μεταξύ αυτών Κωστόπουλον - Σαράφην και αξιωματικούς. Η τύχη των αγνοείται. [...] Εχω στα χέρια μου το Επαναστατικό Μανιφέστο του Κομουνι­ σμού, εντελώς μυστικό και στο οποίο μιλάνε για σφαγές και τρομο­ κρατία, διότι μόνο έτσι μπορούν να επιβληθούν. [...] Έ φυγεν αμέσως ο συνταγματάρχης ο Άγγλος [Μάγερς] προς συνάντησιν των εαμιτών Θεσσαλίας. Ώσπου να λάβη απάντησιν αν δέχονται τους όρους με παρεκάλεσε να μην κτυπήσω. Και το εδέχθην. [...] »Δηλαδή με δυο λόγια έχομε πόλεμο με το ΕΑΜ. Ετοιμάζω την επίθεσίν μου. [...] »Πόλεμος μέχρις εξοντώσεως αφού μας τον κήρυξαν. Αυτό θα γ ί­ νει ανεξάρτητα προς το αν θα συμφωνήσουν ή όχι οι κομουνιστές με τις προτάσεις του Άγγλου συνταγματάρχου. Διότι, αν πειθαρχήσουν, πάλι θα πρέπει να πάμε στη Θεσσαλία για την οργάνωσι και εκκαθάρισι των εκκρεμών λογαριασμών. Θα πιάσωμε όλους τους ληστάς του ΕΑΜ. [...] Διαδόθηκεν ευρύτατα ότι Ιταλοί οργάνωσαν την κομουνιστικήν επανάστασιν». (Πετιμεζάς) Σε νέα επιστολή του στις 28 Μαρτίου ο Ζέρβας έχει ακόμη πιο «έγκυρες» πληροφορίες: «Κωστόπουλος - Σαράφης. Κατεδικάσθησαν εις θάνατον από ΕΑΜ, άγνωστον εάν εξετελέσθησαν. Είναι βέβαιον μόνον ότι εξετελέσθησαν 18 εκ των συλληφθέντων». Και πιο κάτω,

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΌ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

235

στην ίδια επιστολή, γράφει: «Εις τους Άγγλους έστειλα το εν αντι­ γράφω τηλεγράφημα. Κράτησέ το μυστικό». (Πετιμεζάς) Αυτό το «μυστικό» κρύβει τη δεύτερη μεγάλη ανατροπή. Σύμφωνα με το καταστατικό του ΕΔΕΣ, εκτός της δέσμευσης «να εγκαθιδρυσει το δημοκρατικόν πολίτευμα, σοσιαλιστικής μορφής», στη δεύτερη κιόλα π αράγραφ ο σκοπός της οργάνωσης είναι «να α π ο κ α ­ λύψει διά παντός μέσου και κατά σαφή και αναμφισβήτητον τρόπον την προδοσίαν του τέως βασιλέως Γεωργίου του Β' και της περί α υ ­ τόν σπείρας της αυτοκληθείσης δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, επ ι­ βάλει εις πάντας τους στυγνούς εγκληματίας βαρύτατας κυρώσεις, δη­ μεύσει δ" άμα τας περιουσίας τόσον αυτών και των συγγενών των όσον και των μετ' αυτών οπωσδήποτε συναλλαγέντων κατά την διάρ­ κειαν της επαράτου τυραννίας». Ο Ζέρβας υπό την επήρεια των γεγονότων και την έντεχνη καλ­ λιέργεια των φόβων και των φιλοδοξιών του από τον Γούντχαουζ π α ­ ραβιάζει το καταστατικό του ΕΔΕΣ εν αγνοία των δημοκρατικών αξιωματικών και ανταρτών του. Με δύο δουλικά τηλεγραφήματα την 9η Μαρτίου, προς τον βασιλέα και τον Τσόρτσιλ, αναγνωρίζει την α γ ­ γλική επικυριαρχία στην Ελλάδα και συγκατατίθεται σε αποικιακού τύπου λύσεις: «Εάν Α γγλία διά γενικότερους λόγους, ακόμη και χω ­ ρίς εκπεφρασμένην γνώμην λαού, επιθυμεί επιστροφήν βασιλέως, ημείς οι αγωνιζόμενοι διά την απελευθέρωσιν ουδόλο^ς θέλομεν αντισταθεί». 0 ΕΔΕΣ γίνεται το πρώτο αγγλοβασιλικό προγεφύρω μα για τη νέα αποικιοποίηση της χώρας. Την απίστευτη μεταστροφή του στρατηγού θα τη λοιδορήσει ακόμη και ο Άγγλος πολιτικός του μέντωρ: «Για μια δήλωση όπως αυτή, υπάρχουν δύο χαρακτηρισμοί: ο ένας είναι “κυνικός οπορτουνισμός”, ο άλλος “τυφλή υποταγή” ». (Woodhouse) Είναι η αρχή της ηθικής πτώσης ενός δημοκράτη.

ΙΪΣ Η ατμόσφαιρα στο Βουνό αλλάζει. 0 Τζήμας, προτού αναχωρήσει με τον Σαράφη για την Αθήνα, κά ­ νει τη μόνη δυνατή κίνηση* θέτει τον Άρη επικεφαλής του πενταμελούς Γενικού Αρχηγείου Στερεάς. Στην απόφαση αυτήν έχει καταλήξει από ημέρες και την εξηγεί στους συνυποψήφιους αρχηγούς Ζούλα και Βέρ­ μαιο: - Είναι γεννημένος ηγέτης. Είναι λαϊκός αρχηγός. Αυτή είναι η

236

ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

πραγματικότητα, π α ρ ά τα προβλήματα που δημιουργεί. Μόνο ένας τυφλός ή ηλίθιος δεν θα το έβλεπε. Το μόνο που μπορούμε να κάνου­ με είναι να αναπτύξουμε παντού τον κομματικό μηχανισμό για αντί­ βαρο. Οι δύο αξιωματικοί δεν έχουν την παραμικρή αντίρρηση· άλλωστε το ομολογούσαν οι ίδιοι στους υπόλοιπους: - Ποιον θα αντικαταστήσουμε; Αυτός έχει επιβληθεί και στα άψ υ­ χα ακόμα.1 1 Η τελική απόφαση του Τζήμα δεν οφείλεται μόνο στις αναντίρρη­ τα τεράστιες ικανότητες του αρχηγού, αλλά και στη διαπίστωση ότι οι σχεδιασμοί της Αθήνας δεν μπορούν να γίνονται ερήμην των ανταρτών. Οι υπόλοιποι εκλεκτοί του Κόμματος Μανιάτης - Λευτεριάς και Ζούλας - Βερμαίος δεν σημαίνουν ακόμη τίπ ο τα γ ια τους άνδρες του ΕΛΑΣ. Ακόμη και ο Τζήμας, παρόλο που φέρει το κύρος του μέλους της ΚΕ του ΚΚΕ, θα αποδοκιμαστεί για τις «αθηναϊκές» θέσεις που διατυπ(ύνει στην αντάρτικη συνέλευση η οποία γίνεται στην Κολοκυθιά παρουσία των Σαράφη, Κωστόπουλου κ.ά. από 500 και πλέον αντάρτες που συγκεντρώθηκαν εκεί από διάφορες περιοχές της Ρού­ μελης. Για τους αντάρτες ο ΕΛΑΣ δεν είναι απλώς αντιστασιακή οργάνωση, αλλά αντιπροσωπεύει και σε μεγάλο βαθμό τη «χειραφέτηση του χωρι­ ού από την κυριαρχία των “πολιτικών" της πρωτεύουσας». (Mazower) Πρωτοστατούντων του πανύψηλου Τζιμ, του Ψαριανού, του Ό μη­ ρου και άλλων θερμόαιμων, οι άνδρες προβάλλουν αντιρρήσεις γ ια τους ηγέτες που τους στέλνει η Αθήνα για να καπελώσει τον αγώ να τους. Αντιδρούν στις περί ενότητας, σοβαρότητας, σύνεσης κ.λπ. θέ­ σεις του Τζήμα και κυριολεκτικά ξεσηκώνονται όταν αναφέρεται σε αξιω ματικούς που θέλουν να δημιουργήσουν ξεχωριστές εξωεαμικές μονάδες. - Εμείς δε θα τους εμποδίσουμε, δηλώνει ο Τζήμας. Ο Τζιμ πετά γετα ι οργισμένος: - Ό ποιος θέλει να πολεμήσει να έρθει μαζί μας, φωνάζει. Σηκώνονται και άλλοι: - Πού ήταν αυτοί τόσο καιρό; Ο Τζήμας, παρόλο που οι θέσεις του έχουν ήδη ανατραπεί με τον αφοπλισμό Σαράφη - Κωστόπουλου στη Θεσσαλία, εξακολουθεί να πιστεύει ότι εκφράζει τη γραμμή του ΠΓ του Κόμματος και επιμένει: - Δε θα εμποδίσουμε κανέναν.
11. Γ. Χουλιάρας (Περικλής), Ελευθεροτυπία , 9.1.1982.

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

- Στις περιοχές που ελευθερώσαμε εμείς; Να πάνε αλλού!, του φ ω ­ νάζουν. 0 Ψαριανός υπερακοντίζει: - Και τι θα γίνει η επανάσταση... Δε θα γίνει και κοινωνική απελευθέρωση; - Δεν κάνουμε επανάσταση!, αντιδρά ο Τζήμας. Απελευθερωτικό αγώνα κάνουμε και τίποτ' άλλο! Οι αντάρτες έχουν σηκωθεί όρθιοι και ωρύονται όλοι μαζί: - Επανάσταση! Επανάσταση! Δεν είναι κομουνιστές αυτοί που φωνάζουν, είναι οπαδοί όλων των προπολεμικών κομμάτων. Αντίθετα από τον ΕΛΑΣ της Αθήνας, η π ο ­ λιτική ελευθερία στον ΕΛΑΣ της υπαίθρου είναι δεδομένη. Το εκτο­ ξευόμενο σύνθημα «Επανάσταση» για την πλειονότητα των ξεσηκω­ μένων χωρικών δεν σημαίνει τίποτα περισσότερο από μια κοινωνική αλλαγή που θα τους συμπεριλάβει- ένα πιο ανθρώπινο πρόσωπο για το μακρινό και ανάλγητο κράτος των Αθηνών. «Για τους περισσότερους αντάρτες, η επανάσταση αυτή κατευθυνόταν ενάντια σε οποιαδήποτε επιστροφή στον προπολεμικό κόσμο του Μεταξά και της δικτατορίας του, καθώς και ενάντια σε οποιαδή­ ποτε προσπάθεια δυναμικής παλινόρθωσης της μοναρχίας, με τη βοή­ θεια των Βρετανών». (Mazower) Παρά τις αυστηρότατες συστάσεις του Τζήμα, είναι αδύνατον να τους ησυχάσει. Στο Βουνό δεν βγαίνουν οι πράοι, οι εφησυχασμένοι και οι υποτακτικοί. Θα ήταν εντελώς παράλογο αυτοί που αγωνίζονται με τα όπλα να ελευθερώσουν την π α τρίδα τους να αρκούνται απλώς στην επάνοδο στο προπολεμικό καθεστώς των τεράστιων κοινωνικών ανισοτήτων. Ο λαϊκός επαναστατικός χαρακτήρας της Αντίστασης δεν ήταν κάτι που καθορίστηκε από την πολιτική γραμμή του ΚΚΕ, του ΕΑΜ ή οποιασδήποτε άλλης αντιστασιακής οργάνωσης. Οι επ α να σ τα ­ τικές βλέψεις του ΕΛΑΣ «αντανακλούσαν τον αγροτικό χαρακτήρα του αντάρτικου κινήματος και βασίζονταν στη μακρόχρονη αντιπάθεια των αγροτών για το Ελληνικό Κράτος και την τάξη των πολιτικών της Αθή­ νας». (Mazower) Ο Τζήμας δεν μπορεί να επιβληθεί. Ούτε κληρωτοί του τακτικού στρατού είναι οι άνδρες ούτε πειθή­ νια κομματικά μέλη. Μόνο το τεράστιο κύρος του Άρη μπορεί να εξο­ μαλύνει την κατάσταση. Αλλά εκείνος, μισοξαπλωμένος στον ήλιο, π α ­ ρακολουθεί απαθής, χο^ρίς καμιά διάθεση να συνδράμει τον εκπρόσω­ πο του Κόμματος. Μόνο όταν ο Λευτεριάς πάει κοντά του και του ζη­ τά ει να επέμβει, σηκώνεται ράθυμα από τη θέση του και διακόπτει

238

ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

τη συνέλευση με το πρόσχημα ότι πρέπει να πάρουν οι αντάρτες συσ­ σίτιο. Αυτοί υπακούνε αμέσως και ο Άρης δέχεται τις φραστικές επ ι­ θέσεις των υπόλοιπων του αρχηγείου επειδή δεν επενέβη νωρίτερα. Η συνέλευση ξαναρχίζει και ο αρχηγός αναγκάζεται να πάρει τον λόγο για να συστήσει πειθαρχία και εμπιστοσύνη στην πολιτική ηγε­ σία του αγώνα. Αποφεύγει όμως να δεσμευτεί ενώπιον των ανδρών σε μία από τις δύο γραμμές: της αντιπαράθεσης ή της ενότητας. Πιστεύει ακράδαντα ότι ο Καραγιώργης δεν έχει αφοπλίσει την ομάδα Κωστόπουλου με δι­ κή του πρωτοβουλία, όπως λέγεται, αλλά μετά από συνεννόηση με την Αθήνα. Και ότι αυτό έγινε χωρίς καν να ενημερώσουν τον καθ' ύλην αρμόδιο Τζήμα, που προσπαθεί τώρα να καλύψει αυτήν την ανακολου­ θία. Η εμπειρία του αρχηγού από τους δαιδαλώδεις, «υπόγειους δρό­ μους» του Κόμματος τον κάνει επιφυλακτικό και δεν θα αργήσει να δικαιωθεί. Ύστερα από την παρέμβαση του Άρη οι αντάρτες ακούνε δίχως αντιρρήσεις πια τον Τζήμα και στο τέλος της ομιλίας του μερικοί πρωτοστατήσαντες στα συνθήματα του ζητάνε κατ' ιδίαν συγνώμη. Φυσικά στην κομματική ιστοριογραφία για τη Συνέλευση της Κολοκυθιάς, όπως και σε άλλες περιπτώσεις, απαλείφθηκαν οι αντιδράσεις των ανδρών· «η αντάρτικη σύναξη εξέφρασε την εμπιστοσύνη της στην ηγεσία του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος και στη γραμμή του αγώ να».1 2 Ωστόσο από τη μετάβαση του Καραγιώργη στη Θεσσαλία και του Τζήμα στη Στερεά θα αρχίσει με τη βοήθεια των καπετάνιων να ανε­ βαίνει η επιρροή των κομματικών στελεχών στο αντάρτικο. Το Κόμμα έρχεται να διαχειριστεί τη νέα κατάσταση που δημιουργήθηκε στην ύπαιθρο όλο δυσπιστία για τους εξεγερμένους αγρότες και τους φ υ­ σικούς ηγέτες τους. Δεν επιδιώκει καν να συνεργαστεί με τις νέες δυ­ νάμεις που ανέδειξε η Αντίσταση, αλλά κλείνεται αυτιστικά στον προ­ πολεμικό συγκεντρωτισμό του. Κανένας από τους νέους ηγέτες δεν θα προωθηθεί στα ανώτερα όργανα του ΕΑΜ και ούτε ένας δεν θα κλη­ θεί έστω να συμμετάσχει στη λήψη των αποφάσεων. Οι πολιτικοί που είχε κρατήσει από την αρχή σε απόσταση ο Άρης επανέρχονται παντοδύναμοι· ο τελευταίος αχτιδικός γραμματέας θα επιβάλει τις απόψεις του, θα αλλάζει στρατιωτικές ή άλλες αποφάσεις και θα σταματάει τις τυχόν αντιρρήσεις των αντάρτικων συνελεύσεων ή των καπετάνιων με την όλο νόημα φράση: - Πολιτική Σκοπιμότητα!
12. Ιστορία της Αντίστασης 1940-’45.

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

239

Πολλά ανεξήγητα και καταστροφικά θα διαπραχθούν καλυπτόμε­ να πίσω από την «ΠΣ», όπως κατάντησε να λένε χλευαστικά οι αντάρ­ τες μεταξύ τους οτιδήποτε ακατανόητο και γελοίο.

Α να π ό φ ευ κ το Στις 10 Απριλίου ο Σαράφης με τον Τζήμα ξεκινούν για την Αθή­ να, όπου θα φτάσουν μετά από δώδεκα ημέρες. Το συμφωνητικό του συνταγματάρχη Μάγερς που φέρνουν συζητείται σε ευρεία σύσκεψη στην ΚΕ του ΕΑΜ και η απόρριψή του είναι ομόφωνη. 0 Τσιριμώκος το θεωρεί πολιτικά καταστροφικό γιατί στην ουσία αφαιρεί από το ΕΑΜ τη διοίκηση του ΕΑΑΣ. Το ίδιο υποστηρί­ ζουν οι στρατια)τικοί και ο Τζήμας: «Το συμφωνητικό προβλέπει την πλήρη υπαγω γή των α ν τά ρ τικ ο ι δυνάμεων κάθε περιοχής στον Άγγλο αξιωματι κό-σύνδεσμο».1 3 Υπάρχει όμως ο Ιωαννίδης, που, προβάλλοντας λόγους Πολιτικής Σκοπιμότητας, στην προκειμένη περίπτωση τυφλή μίμηση της σοβιετι­ κής γραμμής, επιμένει να αντιπροτείνουν ένα αντισχέδιο για να μην απογοητευτούν οι Βρετανοί «σύμμαχοι». Ο κλήρος για τη σύνταξη αυ­ τού του αντισχεδίου πέφτει στον Μακρίδη, που δεν παύει να επ α να ­ λαμβάνει ότι «το γεγονός και μόνο ότι καταρχήν δεχόμασταν την υπο­ γραφή [...] και προτείναμε αντισχέδιο ήταν σοβαρό λάθος». Οι περιγραφ ές του Τζήμα και του Σαράφη για το αντάρτικο εν­ θουσιάζουν την εαμική ηγεσία. Δεν μπορούν να το πιστέψουν* χιλιά­ δες αντάρτες, Ελεύθερη Ελλάδα, ανοιχτές μάχες με τον εχθρό, χιλιά­ δες χωρικοί οργανωμένοι στο ΕΑΜ, Ιταλοί και Γερμανοί αιχμάλωτοι να δουλεύουν σε έργα που γίνονται στην ύπαιθρο. Η καθοδήγηση του ΕΑΜ θεωρεί π ω ς οοριμάζουν οι συνθήκες γ ια μια κυβέρνηση στην Ελλάδα εμφορούμενη από τις εαμικές αρχές. Ο Σιάντος, συνοδευόμενος από τον 0. Χατζή, επισκέπτεται τον Γεώργιο Παπανδρέου, τον νέο αστέρα της αντιμοναρχικής παράταξης· του αναλύει το εαμικό σχέδιο και του προτείνει την πρω θυπουργία. Εκείνος κολακεύεται και κ α τ ’ αρχάς δέχεται* όπως δέχεται τους προτεινόμενους καθηγητή Αλέξαν­ δρο Σβώλο για αντιπρόεδρο και τον δημοκρατικό στρατηγό Αλέξαν­ δρο Οθο^ναίο για αρχηγό στρατού. Όμως ο Παπανδρέου θα πάρει αντίθετο δρόμο.
13. Επιστολή Ανδρ. Τζήμα (Σαμαρινιώτη), από το βιβλίο του Κ. Παπακόγκου Γράμμα­

τα για τον Άρη.

240

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

Και θα συναντηθούν ξανά με τον Σιάντο υπό συνθήκες θανάσιμης αντιπαλότητας. Ο πολύπειρος Καφαντάρης είχε προειδοποιήσει τους εαμίτες: Μην τον πιστεύετε. Δε θα κάνει τίποτα αν δεν εξασφαλίσει τη συ­ γκατάθεση των Άγγλων. Πουλάει υποσχέσεις για να προσελκύσει την προσοχή στο πρόσωπό του και να εκβιάσει κι εμάς και τους Άγγλους. Είναι φανερό πω ς ούτε ο Παπανδρέου ούτε κάποιος άλλος πολιτι­ κός της αστικής τάξης θα δεχτούν να συμμετάσχουν σε μια κυβέρνηση που δεν έχει την έγκριση των Άγγλων. Ξέρουν καλά πω ς η μεταπολε­ μική τύχη της χώρας αποφασίζεται αλλού. Η εξόριστη ελληνική κυβέρ­ νηση δεν έχει καμιά εξουσία, είναι απλώς «δημοκρατική βιτρίνα». Τις ελληνικές υποθέσεις τις χειρίζονται αποκλειστικά ο βασιλέας Γεώργιος Β' και ο Βρετανός πρεσβευτής για την Ε/Λάδα σερ Ρέτζιναλντ Λίπερ. Και η ειλημμένη απόφαση είναι η εκ νέου επιβολή της μοναρχίας. Το ΕΑΜ, ένα λαϊκό μαζικό κίνημα, μη ελεγχόμενο, δεν είναι ανεκτό. Όταν έρθει η ώρα, ή θα υποταχθεί ή θα διαλυθεί διά της βίας. Για αυ­ τό από τον Απρίλιο του 1943 προετοιμάζουν τον αρχηγό της ΒΣΑ στην Ελλάδα για όσα θα ακολουθήσουν: «Οι αρχές του Κάιρου κρίνουν ότι μετά την απελευθέρωση της Ελλάδος ο εμφύλιος πόλεμος είναι σχεδόν αναπόφευκτος». (Myers)

6. Τ ο Ξ ενο Σ ω μ α

Νέο δ ό γμ α Από τις αρχές του 1943 η έξαρση του αγώνα θα επεκτείνει συνεχώς τον ελεγχόμενο από τους αντάρτες χώρο και θα περιορίζει τις κινήσεις των κατακτητο^ν. Η Ελεύθερη Ελλάδα την άνοιξη του 1943 εκτείνεται ήδη στο 1/3 της ηπειρωτικής χώρας, από την Καστοριά έως τον Κο­ ρινθιακό κόλπο. Στις πολύτομες ιστορίες της Αντίστασης περιγράφονται οι συνεχείς μάχες, τα σαμποτάζ και οι επιδρομές των ανταρτών, που δεν είναι δυ­ νατόν έστω και απλή αναφορά τους να γίνει εδώ. Ο λαός εξυψώνει σε μυθικά όντα τους ενόπλους των βουνών, που τον γεμίζουν υπερηφά­ νεια και ελπίδες. Ο Άγγελος Σικελιανός, συνεπαρμένος, υμνεί τη νέα εποποιία:

Η Ελλάδα σέρνει το χορό , ψηλά , με τους Αντάρτες -χιλιάδες διπλές ο χορός , χιλιάδες τα τραπέζιακι είν’ οι νεκροί , στα ξάγναντα , πρωτοπανηγυριώτες.
Οι Γερμανοί, για να ελέγξουν τη χώρα, αλλάζουν πρωθυπουργούς και κυβερνήσεις· μετά τον στρατηγό Τσολάκογλου διόρισαν πρω θυ­ πουργό τον καθηγητή Αογοθετόπουλο, τον επιλεγόμενο «Γερμανό», αλλά και πάλι είναι σε αναζήτηση πιο δυναμικού προσώπου. Δύο υπο­ ψήφιοι εξολοθρευτές το^ν ανταρτών διαγκωνίζονται για το γερμανικό χρίσμα· ο στρατηγός Θεόδωρος Πάγκαλος και ο συντηρητικός πολιτι­ κός Ιωάννης Ράλλης. Ο πρώτος κόβεται στα γερμανικά τεστ προσωπικότητας· το συ­ μπέρασμα είναι ακριβέστατο: «πανέξυπνος, ανισόρροπος, επικίνδυ­

242

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

νος». Και ο δεύτερος δεν πάει πίσω σε ελαττώματα, αλλά επικρατεί για τί έχει από το παρασκήνιο την υποστήριξη, «την έγκρισι και ενθάρρυνσιν των περισσοτέρων πολιτικών αρχηγών». (Πυρομάγλου, Δού-

ρειος Ίππος)
Οι αρχηγοί το^ν προπολεμικών κομμάτων, μοναρχικοί και αντιμοναρχικοί, έχουν χάσει κάθε επαφή με την πραγματικότητα* αυτοί που θεωρούσαν το αντάρτικο «σαχλαμάρα» τώρα, που εδραιώθηκε, το χ α ­ ρακτηρίζουν «αντεθνικό». Στην πραγματικότητα εκείνο που φοβούνται είναι η λαϊκή εξέγερ­ ση, που απειλεί να τους θέσει οριστικά στο περιθώριο. Και κατά την προσφιλή τους τακτική δεκαετιών αναζητούν ξένα ερείσματα και στα δύο αντίπαλα στρατόπεδα, συμμάχους και κατακτητές· εξού και η αναφορά του Γερμανού στρατηγού Έ ρ ιχ Σμιτ-Ρίχμπεργκ για « α υ ξα ­ νόμενη έφεση των ελληνικών εθνικιστικών κύκλων να υποστηρίξουν θετικά τον γερμανικό στρατό στον αγώ να του εναντίον του μπολσεβικισμού». (Μαθιόπουλος, Αντίσταση) Στις 7 Απριλίου 1943, που ο Ιωάννης Ράλλης ανέλαβε την ηγεσία της τρίτης και αθλιότερης κατοχικής κυβέρνησης, το νέο δόγμα της ελ­ ληνικής άρχουσας τάξης είναι πω ς ο εχθρός δεν είναι οι κατακτητές, αλλά το ΕΑΜ. Ο αιμοσταγής πρω θυπουργός θα εγκαινιάσει ένα πραγματικό θα­ νατικό για να συντρίψει το ογκούμενο λαϊκό κίνημα και να π ρο σ τα ­ τεύσει το «κοινωνικό καθεστώς». Τον Αύγουστο του 1944 θα επιχει­ ρήσει για δεύτερη φορά να στείλει 150.000 Έλληνες εργάτες στην καταρρέουσα χιτλερική βιομηχανία. Το αποτέλεσμα των απεργιοί>ν και των αιματηρών συγκρούσεων που ακολουθούν θα αναγκάσει τους Γερ­ μανούς να αποδεχτούν τελεσίδικα ότι «η α π όπειρα να εισαχθεί η καταναγκαστική εργασία στην Ελλάδα υπήρξε αποτυχία». (Κέδρος) Ο Ράλλης είναι ο πρώτος τη τάξει δωσίλογος της χο5ρας. Όταν οι Γερμανοί εγκατέλειψαν την Ελλάδα, προκειμένου να σω­ θεί από τη λαϊκή οργή, θα τηλεφωνήσει μόνος του στον αστυνομικό διευθυντή Έ βερτ να τον συλλάβει και να τον κλείσει στη φυλακή. Ο δε αντιπρόεδρος της κυβέρνησής του Έ κτορας Τσιρονίκος θα ακολουθή­ σει τους Γερμανούς στη φυγή τους και θα σχηματίσει στη Βιένη μια άθλια «ελληνική κυβέρνηση» με άλλους ομοίους του. Αν οι δύο προηγούμενες κατοχικές κυβερνήσεις ήσαν δουλικές, η τρίτη είναι κυβέρνηση προδοσίας· και ο Ράλλης ο πιο μισητός πρω θυ­ πουργός της ελληνικής ιστορίας.

όταν εμφανίζονται. Σαν να λέει. Οι προκηρύξεις Γερμανών. που ξαναζωντανέψατε με τα κατορ­ θώ ματα σας το έπος των Κλεφτοον και τοον αγωνιστών της ανεξαρτη­ σίας! Τα όπλα θα μιλήσουν και πάλι! Η μέρα της απελευθέρωσης πλη­ σιάζει! Η οορα της εκδίκησης έχει σημάνει! Περιμένετε τις οδηγίες μας!». Προκηρύξεις ρίχνουν και τα συμμαχικά αεροπλάνα.Α ΡΗ Σ. Ιταλών και κυβέρνησης για να πείσουν τους αντάρτες να παραδοθούν. εμπεριέχουν και μια γνήσια απορία για την επιμονή των μα­ χητών.Ρίξτε! Ρίξτε! Η διορία παράδοσης των ανταρτών λήγει στις 20 Μαΐου. 0 Ανώτατος Γερμανός Διοικητής Λέερ. Δεν επέστρεψαν οι στρατιώται σας και οι αξιωματικοί σας αμέσως ελεύθεροι στα σπίτια τους. Και αυτό το χαρτί καλοδεχούμενο. απειλούν με μεγάλες εκκαθαριστικές ε π ι­ χειρήσεις στην ύπαιθρο και αιματηρή πάταξη της ανταρσίας. Το χαρτί των προκηρύξεων που ρίχνουν συνεχώς τα εχθρικά αερο­ πλάνα στην ελληνική ύπαιθρο είναι ένα αναπάντεχο δώρο των κατακτητών στους αντάρτες και τους χοορικούς σε εποχή που το τσιγαρό­ χαρτο είναι είδος πολυτελείας* οι πιο πολλοί στρίβουν τσιγάρα με χαρ­ τί εφημερίδας ή λεπτά φύλλα καλαμποκιού. διερωτάται: «Υπήρξε ποτέ ηττημένη χώρα αντι­ κείμενο πιο μεγαλόψυχης μεταχειρίσεως. Παρόμοια είναι και η ιταλική προκήρυξη του Ιταλού στρατηγού Κάρλο Τζελόζο. αποφασίζεται από τις αρχές κατοχής να δο­ θεί γενική αμνηστία σε όσους αντάρτες παραδοοσουν τα όπλα τους. Για αυτό περιμένουν τα αεροπλάνα με μεγάλη αδημονία και. με αντίθετο π ε ­ ριεχόμενο: «Αετοί της Ρούμελης. Γιατί πολεμάτε ακόμη.». ενώ ο Ράλλης είναι σκαιός: «Αι δυνάμεις του Άξονος απεφάσισαν την διά συντόνου και μεγάλης ολκής στρατιωτικής δράσεως εκκαθάρισιν της χώρας μας από τας λυμαινομένας αυτήν συμμορίας». απευθυνόμενος στους Έλληνες ατάκτους. τι άλλο θέλετε. Σε περίπτωση ανυπακοής. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩ Ν 243 Α μνηστία Σε μια ύστατη π ρο σ π ά θεια να αποφ ορτιστεί το πολεμικό κλίμα που επικρατεί στη χώρα. Η ΚΕ του ΕΛΑΣ στην Αθήνα είχε από καιρό πληροφορίες για τις προετοιμαζόμενες κυρίως από τους Ιταλούς εκκαθαριστικές επιχειρή­ σεις και ο Μακρίδης έστελνε μηνύματα στα βουνά: . ςοωνάζουν εν­ θουσιασμένοι: . πέρα από τη φαιδρότητα των επιχει­ ρημάτων. αλλά μά­ τα ια θα περιμένουν Ράλλης και κατακτητές να εμφανιστεί κάποιος μεταμελημένος άνδρας του ΕΛΑΣ ή του ΕΔΕΣ.

που εκδίδει η ΚΕ του ΕΛΑΣ για απόσυρση όλων των μο­ νάδων προς την Πίνδο. το δικό του: . Εκτός από τη διαταγή.. και ανήμερα το Πάσχα. 0 ΕΛΑΣ είναι ακόμα εύθραυστος. Στην επερχόμενη θύελλα δύο είναι οι μονομάχοι για τη λαϊκή συ­ νείδηση και αυτούς αντιπαραβάλλει: Ο Άρης είν ' τριαντάφυλλο και όπου πάει μυρίζει κι ο Ρά/ίλης είναι γάιδαρος και όπου πάει γκαρίζει. η ανησυχία του Μακρίδη μεγαλώνει.] Οι Gloriosi [Ένδοξοιΐ έχουν ταμπουρωθεί σε πόλεις και οχυρά σημεία. [. [. Πες τους μην το πάρουν παλικαρίστικα και χαθούνε. Μετά την πομπώδη αναγγελία της αντιανταρτικής εκστρατείας. την ώρα που ήταν γεμάτη κό­ σμο. Η «πρωτεύουσα των βουνών» είναι ελεύθερη. εξορ­ γίστηκε με την αναίμακτη αποχώρηση των Ιταλών και το καταλογίζει . που ηττήθηκε σ' όλες τις συγκρούσεις με ελαφρά εξο­ πλισμένες συμμορίες. Αυτός ο δημόσιος εξευτελισμός συνήργησε στην απόφαση της ιταλικής διοίκησης. ενώ σπάνια ξεμυτίζουν στην ύπαιθρο».. όπως πάντα. Να αποσύρεστε σε απρόσιτες κορφές. μια ομάδα Ιταλών αιχμαλώτων αποψιλωμένων από όπλα και στο­ λές· μόνο με τα εσώρουχα. οι κατακτητές εγκαταλείπουν την πόλη. να επιστρέφουν στα καταλύματά τους αφοπλισμένοι και χωρίς αρβύλες. όταν επέστρεψε.Προσοχή! Μην παρασυρθείτε σε μάχες εκ παρατάξεως. που οι στρατιοότες του αναγκάστηκαν.. Θεόρατος «Από την άνοιξη του 1943 τα ντοσιέ στη Βίλχελμ-στράσε (υπουρ­ γείο Εξωτερικών) και στην Μπέντλερ-στράσε (υπουργείο Στρατιωτι­ κών) του Βερολίνου ξεχειλίζουν με δυσοίωνα μηνύματα από την Ελλά­ δα. που απούσιαζε στη Δυτική Στερεά.Πολύ μας σκοτίζει αυτός ο μυταράς με τις επιτελικές οδηγίες του.Πες σ' αυτούς τους παλικαράδες με τα γένια. Όμως ο Άρης κάνει. πολύ συ­ χνά. Πλήρης ιταλική αποτυχία στην αντιμετώπιση των ανταρτών.. (Φλάισερ) Στο Καρπενήσι οι αντάρτες είχαν κατορθώσει να ρίξουν στην κε­ ντρική πλατεία την Κυριακή των Βαΐων.] Έ να στράτευμα.244 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΊΌ Π Ο Υ Λ Ο Σ . Πρώτα θα δούμε τον εχθρό και μετά θα δούμε τι θα κάνουμε. 0 Άρης. το τονίζει και προφορικά στον σύνδεσμο Θωμά: . στις 28 Απριλίου. δικής του έμπνευσης.

Λευτεριάς. και το όνομά του έχει γίνει παρηγοριά τους. Το Καρπενήσι ζει μεγάλες ώρες.Λαμίας. πίσω οι Κωστούλας. Το σχέδιο απέτυχε από κακό συντονισμό με το Αρχηγείο Φθιώτιδας και την έξυπνη κίνηση των Ιταλών. Εδώ η μνήμη του συντηρείται ακόμη ολο­ ζώντανη και. Ο καλοκάγαθος Μπελής δεν κουράζεται να βάζει στον χορό τα παιδά κια κάτω από τον πλάτανο της κεντρικής πλατείας. Λάμπρος.Α ΡΗ Σ. Το Καρπενήσι είναι η πρώτη ελεύθερη πόλη που μπαίνει ο αρχηγός και η υποδοχή του είναι αποθεωτική. Ίσω ς πουθενά αλλού δεν λα­ τρεύτηκε ο Άρης τόσο όσο εδώ. μι­ λάνε για τον Άρη όπως για κάποιον πολύ οικείο τους. από το πλήθος των συγκεντρωμένων. Μπελής και παραπίσω αντάρτες των αρχηγείων Ε υρυτανίας και Φθιώτιδας. κοροΐδεψε ο αρχηγός. να έχει σε περίοπτη θέση κάποιον γηγενή καπετάνιο και να του δίνει το βήμα για να μιλήσει στους συντοπίτες του. αλλά η Ευρυτανία τον πίστεψε και τον ακολούθησε* μαζί με την ορεινή Φθιώτιδα είναι το κύ­ ριο θέατρο της δράσης του. Από εκεί θα μπει στην πόλη αυτός που επί μήνες τον αχούνε στα γ ύ ­ ρω χωριά. Έ να ξέφρε­ νο πανηγύρι ανάβει στην πλατεία και στους δρόμους. Όλοι θέλουν να δουν από κοντά τον αρχηγό και να του μιλήσουν* κά­ ποιοι Καρπενησιώτες αναγνωρίζουν δικά τους « π α ιδ ιά » κάτω από τις γενειάδες και τα φισεκλίκια των ανταρτών. . από όπου θα μιλήσουν στους Ευρυτάνες ο Άρης και ο Ερμής. η Σ περχειάδα είναι η αφετηρία του αγώνα του.Μπράβο οι «Φρατέλοι»! Μας κάνουν και ανταρτοπόλεμο τούρα. Όμως κάποιοι αντάρτες είναι περίεργα μαζεμένοι.Έρχεται! Έρχεται! . Άλλοι αρπάζουν όποιον βρουν μπροστά τους να τον φιλοξενήσουν στο σπίτι τους. που δεν έφυγε ποτέ από κοντά τους. Σε λίγες ημέρες οι Καρπενησιώτες έχουν γεμίσει πάλι την πλατεία με τα βλέμματα στραμμένα στον δρόμο που έρχεται από τη Λάσπη. Δεν έχει δίκιο* ο Λευτεριάς διέθετε μικρή δύναμη και π α ρ ά τα ύτα προσπάθησε να τους στήσει ενέδρα στον αμαξιτό δρόμο Καρπενησιού . δίπλα του έχει τον Ερμή. .Πώς ε ίν \ ωρέ. Με δυσκολία. π α ρ ά τον χρόνο και τα γεγονότα που μεσολάβησαν. Νωρίς το πρωί οι προύτες φωνές ειδοποιούν: . Παπακουμπούρας. Είναι π ά γ ια τακτική του αρχηγού. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 245 στον Λευτεριά. .Θεόρατος! Μπροστά πάει ο Άρης. θα φτάσουν έως το Επαρχείο (Νομαρχία) της πόλης. όπου μπαίνουν. Η Λαμία τον διεκδικεί ως γενέτειρα.

Η εγκράτεια δεν ωφελεί πάντα. »Τότε δημιουργήθηκε ζήτημα στους κατοίκους της πόλης ότι δεν πίνουμε μήπως φοβόμασταν ότι στο κρασί και στο τσίπουρο είχαν βά­ λει δηλητήριο». Εσένα θα τουφεκίσουνε πρώτο.Άσ’ τους να γράφουν. γέλασε ο αρχηγός. Εσύ που το πρωί. έξυπνε. «Ο λαός του Καρπενησιού με κανάτες κρασί και τσίπουρο. πασίγνωστος για την αδυναμία του στο ποτό. Μ αοροσχούφηδες (1) Τον Απρίλιο στην Κολοκυθιά ο Άρης οργανώνει τον συντονισμό των τοπικών αρχηγείων. Στο Καρπενήσι έχει κατέβει από την Όθρυ και ο Περικλής με το Αρχηγείο Δομοκού· έχει πάρει τη διαταγή σύμπτυξης του Μακρίδη από την Αθήνα και συζητάει με τον αρχηγό την εφαρμογή της.Ποιος έκανε αυτή την πρόταση. Κοροπουλη. όταν ξυ­ πνάς. Οι φήμες τούς θέλουν σκληρούς και πολε­ μοχαρείς ιππείς. Γύρνα εδώ γύρω και θα σε ειδοποιήσω. αλλά εμείς δεν πίναμε λόγω της απόφασής μας. δεν θέλουν μες στη ζάλη του ποτού να δημιουργηθεί κανένα επεισόδιο που θα ντροπιάσει τον αγώνα. . Για αυτόν που θα πιανόταν να πίνει έχουν αποφασίσει μεταξύ τους την εξο^φρενική ποινή του θανάτου. Βλάχου. . πίνεις κρασί αντί για νερό. μες στην πλατεία μας πρόσφεραν να πιούμε.Εγώ. Αφηγήσεις Π. Όταν ο ποιητής Γιώργος Κοτζιούλας συνάντη­ σε προς το τέλος του χρόνου τον Άρη με τους άνδρες του στα βουνά 1. που έχουν συμφωνήσει να μην πιουν καθόλου· μια και είναι η πρώτη ελεύθερη πόλη που μπαίνουν.1 Το θέμα φτάνει στον Άρη· αυτός ακούει την αυτοδέσμευση των ανταρτών και ρωτάει πονηρά: .Εσύ. Οι επιλεγμένοι ένας κι ένας άνδρες θα γίνουν γνωστοί στο πανελ­ λήνιο ως μαυροσκούφηδες. . άγριους σαν Τατάρους και αφοσιωμένους έο^ς θανά­ του στον αρχηγό τους..246 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ Είναι οι άνδρες του Αρχηγείου Φθιώτιδας υπό τον Θάνο. λέει μουδιασμένος ο Θάνος. Εκείνος τον αποτρέπει: . Για τις αναγκαίες μετακινήσεις του και για λό­ γους πρόνοιας συγκροτεί έναν έφ ιπ π ο ουλαμό ως προσωπική του φρουρά. Ν. βρε.

Είχαν αυτοδιοίκηση. επειδή προσπάθησε να περιορίσει την ασυδοσία τους. υπερβολικά σκληρό ή το αντίθετο. Για όποιον έχει ιδέα κα­ λογερικής έμοιαζαν κάπως με κοινοβίτες. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ της Ηπείρου. μας με­ ταφέρει σε παλιές εποχές.ΑΡΗΣ.] 0 Άρης τούς πρό­ σεχε όσο ένας ηγούμενος τους καλογέρους. με τους μαυροσκούφηδες θα πας. για να τον συνοδεύσουν στην Αθήνα. λέει ο Νικηφόρος για αυτήν την ανα­ πλαστική ικανότητα του Άρη. Δράκο.. ο οποίος μόνο σε αυτόν υπάκουε· τοποθέτησε τον Βασιλειάδη στο Γενικό Αρχηγείο υπό το βλέμμα του και εκείνος με­ γαλούργησε ως μπουρλοτιέρης· και έστειλε τον Δράκο αρχικά σε άλλο αρχηγείο για τον εντάξει αργότερα και αυτόν στους μαυροσκούφηδες. όχι αγριοτρίχηδες σαν τους άλλους».] Όλοι τους είχαν γένια εξόν από το Λέοντα και τον Ξάνθο.. Σε ξένους όμως απαγορεύονταν να παρακολουθήσουν. Αυτοί ήτανε παλικαρόπουλα ακόμα. Η συνήθης δύναμη του έφιππου ουλαμού ήταν γύρο) στους 25 άν­ δρες· με τις αλλαγές. τους θανάτους και τις αρρώστιες αυτοί που αξιο!)θηκαν τον τίτλο δεν ξεπέρασαν συνολικά τους 35. στον Αλέξανδρο με τους επιλέκτους του. και ορισμένους ακόμη που θα προσθέσει στην Κολοκυθιά. Εκτός των Κωστούλα (Κο!>στα Καβρέντζη). δημιουργημένο μες στη φοοτιά του αγώνα. Μα δεν περιορίστηκε σε αυτούς· έπαιρνε από τα τοπικά αρχηγεία όποιον υποδείκνυαν οι διοικητές οος απείθαρχο. ο Άρης έδωσε τη λύση. . σ’ έθιμα αρχαία. Πήρε μαζί του στους μαυροσκούφηδες τον πιο επικίν­ δυνο. Βασιλειάδη).Δοόσ1 τον σ ’ εμένα. Όπως γράφει. από κάποιους που είχε επ ι­ λέξει ο ίδιος στο Μαυρολιθάρι. Ένιωθες ντροπή να μη φανείς άξιος σε τέτοιο αρχηγό». Όταν ο έμπειρος Περικλής αντιμετώπισε τη φοβερή τρόικα του Αρ­ χηγείου Δομοκού (Αχιλλέα. υπασπιστή του αρχηγού. Και μαζί του κατά κανόνα οι προβληματικοί μεταμορφώνονταν. [. Αυτοί είναι θηρία! »Μα εγώ έπαιζα μαζί τους σαν με αρκούδια μερωμένα». που τον είχαν προγράψει. τον Αχιλλέα. «Στα χέρια του και οι νεκροί ανασταίνονταν. κάναν συνελεύσεις. οι υπόλοιποι ήσαν: . και Λέοντα (Γιάννη Νικολόπουλου). ιπποκόμου του. έλεγε.. Δε φοβάσαι. έμεινε για ένα διάστημα μαζί τους. στο Δαρείο με τους αθανάτους.. (Κοτζιούλας) 0 θρυλικός ουλαμός συγκροτήθηκε από πιστούς και δοκιμασμένους άνδρες των πρώτων ομάδων του αρχηγού. Και ο ποιητικός του οίστρος καλπάζει: «Αυτό το σώμα. [. κά­ ποιοι θέλησαν να τον αποτρέψουν: «—Τι.

που αποκλείστηκε λόγω Πο­ λέμου στην Ελλάδα και τον πήραν μαζί τους· και δύο ή τρεις ακόμη.248 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Τζαβέλας (Γιάννης Αγγελέτος) Ντούλας (Κώστας Αθανασίου) Έκτορας (Γιάννης Μαδωνής) Καραϊσκάκης (Επαμεινώνδας Χαιρόπουλος) Μπαρμπαλιάς (Ηλίας Πριόβολος) Δράκος (Σωτήρης Δράκος) Αχιλλέας (Αναστάσιος Ελευθερίου) Σταυραητός (Γιώργος Καραχάλιος) Κόρακας (Χρηστός Ζυγούρης) Παπαφλέσσας (Κώστας Ζυγουρης) Βούλγαρης (Κώστας Κανέλλος) Κατσαντώνης (Μιχάλης Μουχρίτσας) Τάκης (Σπόρος Γάκης) Μοράβας (Νίκος Σακκάς) Μάρκος (Αντρέας Σκούρας) Φυσέκης (Γιοόργος Φυσέκης) Ξάνθος (Γιώργος Γκίκας) Οκτωβριανός (Γιάννης Δρέγας) Βαρδοόσης (Απόστολος Αμπλιανίτης) Τρομάρας (Χαράλαμπος Κατσοόδας) Γιαννοότσος (Γιάννης Οικονόμου) Παρούσης (Ηλίας Ζιώγας) Αντρούτσος (Παναγιώτης Καρανίκας) Πανουριάς (Θωμάς Λάμπου) Λυκούργος (Αντρέας Καραγιαννόπουλος) Βόλγας (Γιάννης Νάνος) Μπάμπης (Χαράλαμπος Ψαρρός) Μανούσος (Γιάννης Σταθουλόπουλος) Μαυρομιχάλης (Στέργιος Φρίκης) Ατρόμητος (Δήμος Καραδήμος) Επίσης έχουν διασωθεί ελλιπή τα ονόματα «Λεπενιώτης». από τα Μεσόγεια Αττικής· «Λυκουργάκος». ένας μικρός ομογενής από τις ΗΠΑ. Κατά περιόδους στενή σχέση με τον έφιππο ουλαμό είχαν δύο από τους παλαιότερους και πιο πιστούς συντρόφους του αρχηγού· ο κοκκινογένης Λευτέρης Χρυσιώτης και ο μετακινούμενος από τμήμα σε τμήμα έμπιστος Πελοπίδας. . που δεν κατορθώθηκε να διασταυρωθούν τα ονόματά τους. το π ρα γ­ ματικό μικρό του όνομα ήταν Γιάννης και σκοτώθηκε σε μια αποστο­ λή στην Ήπειρο· «Χρήστος».

Προσωρινά θα εξοικονομήσουν κάποια άλογα για τις μετακινήσεις τους. Αν ο . γράφει με φανερό θαυμασμό ο ακραίος εχθρός τους Κώστας Τριανταφυλλίδης. Με εντολή του Άρη οι μαυροσκούφη­ δες εκπαιδεύονται διαρκώς στην ιππασία από τον μικρόσωμο και στραβοκάνη Καραϊσκάκη. Ως γνωστόν. αναζητά να πιει. Στην Αγία Τριάδα Ευρυτανίας θα φο­ ρέσουν τους μαύρους σκούφους που τους έχει παραγγείλει ο αρχηγός. όμοιους με τον δικό του. μόνιμο λοχία του Ιππικού. (Τριανταφυλλίδης) 0 Άρης έπινε με τον τρόπο τα)ν χωρικών. και κάποιες φορές με δυσκολία ακολουθεί τους άλλους. σε αυθαιρεσίες ή αυταρχισμούς. που δεν ανέχονταν αναβάτη. και στο Μαυρολιθάρι θα αποκτήσουν τα δικά τους* κάτι ατίθασα άλογα αναπαραγωγής. «Βαρβάτα άτια και αναβάτες ήταν τα πιο ατίθασα και επιθετικά όντα που γνώρισε ποτέ ο τόπος». που εκτελέστηκε στην Κολοκυθιά μαζί με 33 Γερμανούς αξιωματικούς και στρατιώτες που εί­ χαν συλληφθεί αιχμάλωτοι. να γίνονται ένα με το άλο­ γό τους. μεταφερμένα από το ιπποφορβείο της Λαζαρίνας. Τους ασκεί να ιππεύουν σωστά και όχι με τον χωριάτικο τρόπο.μερικοί είναι κατασκευασμένοι από το μαύ­ ρο γούνινο παλτό της Αυστριακής Τρούντη. που δεν τους αναγνώριζε ιδιαίτερη μεταχείριση ή προνόμια έναντι των άλλων ανταρτών· αντιθέτως. Αυτός μοιάζει να γεννήθηκε στη ράχη αλόγου. Η περίοπτη θέση των ανδρών του έφιππου ουλαμού κοντά στον αρ­ χηγό οδηγούσε ορισμένους από αυτούς.ΑΡΗΣ. Στον Άρη άρεσε το ποτό. το τσίπουρο. όταν χρειάζεται. να μάχονται και να πυροβολούν καλπάζοντας. κυρίως το δυνατό. εξαντλούσε κάθε όριο αυστηρότητας στις παρεκτροπές τους. όλοι οι άνθρωποι που ζουν στην ύπαιθρο πίνουν για να αντέξουν τη σκληρότητα των συνθηκών ζωής* αλλά όποιος το παρακάνει εξασφαλίζει τη γενική αποδοκιμασία. κρυφά από τον Άρη. 0 Χρήστος από τα Μεσόγεια Αττικής είχε αδυναμία στο ποτό* όπου βρεθούν. κρεμασμένος στη σέλα του αλόγου του. Εννοείται. Παρά τις ανακρίβειες που λέγονται για τον Άρη και στο θέμα του ποτού. η εικόνα ενός με­ θυσμένου άνδρα που παραπαίει του είναι εντελώς απωθητική. τρεις τέσσερις ήσαν οι σατα­ νάδες. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 249 Μ αοροσχούφηδες (2) Οι μαυροσκούφηδες είχαν καπετάνιο τον Τζαβέλα και στρατιωτικόεκπαιδευτή τον Καραϊσκάκη. να υπερπηδούν εμπόδια. 0 αρχηγός τον έχει επιπλήξει μια δυο φορές και τελικά του απαγόρευσε να δέχεται έστω και τα εθιμικά κεράσματα των χωρικών. μα δεν τον είδαν ποτέ μεθυσμένο* «ο σιδερένιος οργανισμός του απορροφούσε το οινό­ πνευμα χωρίς να καταβάλλεται».

τη σβέλτη ματιά και κίνηση. ήσαν κατά έναν λιγότεροι. φεύγοντας από το χωριό που είχαν διανυκτερεύσει. οι μαυροσκούφηδες στον πόλεμο ήσαν και τα δύο: «Τούτα τα παιδιά -όλα του έφιππου ουλαμού. τις καλογερικές γ ε ­ νειάδες.] Έχω μπροστά στα μάτια μου τις επικές μορφές των γεροδεμένων καβαλαραίων με τα πέτσινα γιλέκα ή τις τραγόμαλλες μαύρες κάπες. Φτωχός άνθρωπος είμαι. Και. φεύ­ γοντας από τα Βραγγιανά. Για μία ακόμη φορά ο Χρήστος υπέκυψε στο πάθος του εκθέτοντας όλο τον ουλαμό. [. [. Αν ήξερε τι θα επακολουθούσε. Μα δεν παραλείπει να παραπονεθεί: «Όταν τύχαινε να επισκεφτεί τον έφιππο ουλαμό των μαυροσκούφηδοον κανένα άλλο ανώτερο στέλεχος του αγώνα. αν ήταν ο αρχηγός που μεθούσε και παραφερόταν.Γιατί το έκανε αυτό. αλλά άφησε και την κάνουλα του βαρελιού ανοιχτή και το υπόλοιπο χύθηκε στο δάπεδο. δεν θα μπορούσε να επιβάλλεται ούτε να επιπλήττει τους άλλους για το ίδιο θέμα. Ο Άρης ήταν το ίνδαλ­ μά τους. ίσως να μην κατήγγελλε τον Χρήστο.. Ο αρχηγός χωρίς δισταγμό τον παρέδωσε στον Τζαβέλα και. όσο μπορούν. σπιρουνάτους και με το μαστίγιο στο χέρι». αλλά ο χωρικός στο σπίτι του οποίου κοιμήθηκε τρέχει και προλαβαίνει τον αρχηγό. δεν κρύβει τον θαυμασμό του για αυτούς: «Το πρώτο τους στοιχείο ήταν η απο­ φασιστικότητα και η αυτοθυσία ως το θάνατο. όπως διαδίδουν. Στους μαυροσκούφηδες ο Άρης ανέθετε πάντα τις πιο επικίνδυνες αποστολές. Ο Άρης τον ακούει να του λέει πως ο Χρήστος κατέβηκε τη νύχτα στο κατώι του σπιτιού και όχι μόνο ήπιε όσο κρασί μπόρεσε. .Θα είστε άγγελοι και διάβολοι μαζί. Ένα πρωί. . τον υποδέχονταν ει­ ρωνικά: . τους έλεγε. Σκληροί μέχρις απανθρωπισμού όταν τους διέταζα. Αποφασιστικοί και θαρραλέοι μέχρις αυτοθυσίας σ’ όλες τις δουλειές».στάθηκαν στο ύψος τους. Συνέβη στα Βραγγιανά Ευρυτανίας.ή να εκτελέσει τελικά για αυ­ τόν τον λόγο τον μαυροσκούφη του. ο Χρήστος δεν μπορεί ούτε να κρατηθεί στο άλογο· οι άλ­ λοι μαυροσκούφηδες τον κρύβουν... αν και καταλογίζει στον Άρη ότι στην ομάδα των μαυροσκούφηδων δεν λειτούργησε ποτέ κομματική οργάνωση. όπως φαίνεται από δική του γραπτή έκθεση για μια φονική μάχη. Στη στοργικό­ τατα σαν μανάδες. Ο Ρούσος. Στις συμβουλές και παρατηρήσεις στους άλλους σαν σοφοί.250 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Άρης ξεπερνούσε τα όρια..] πέφτανε στη φωτιά στο όνομά του. καταλήγει ο χωρι­ κός στενοχωρημένος.

όπου το αντάρτικο είναι στα χέρια των γιατρών. 0 π ά ντα άναρχος και άφοβος αντάρτης είναι τώ ρα κρατούμενος του ΕΛΑΣ με τη σοβαρότατη κατηγορία της λιποταξίας. εντάσσεται στον ΕΛΑΣ και π ο ­ λεμάει και. Γιατρός είναι ο πρωτοπόρος Χούτας.Α ΡΗ Σ.ίσως διαισθάνονταν ότι. όπως γίνεται πάντα. ενο3 πήγαινε για τον Ζέρβα. Καπλάνη και Θωμά.Καλώς την ΠΣ. έτσι και τώρα παρεμβαίνει υπέρ του.γιατρός και ο άρτι εξοπλισθείς από τους Άγγλους Παπαϊωάννου στην Τριχωνίδα. Ο αρχηγός αναγνωρίζει τις ανθρώπινες ιδιαιτερότητες. γιατρός ο εδεσίτης Κόλιας στο Ξηρόμερο. Ό ποτε θέλει. Γενικά οι αντάρτες και όχι μόνο οι μαυροσκούφηδες δεν συμπα­ θούσαν τους πολιτικούς. που παρέμεινε στο Βου­ νό. »Εννοούσαν την περιβόητη κομματική Πολιτική Σκοπιμότητα». που. Αντάρτες είμαστε. μα π α ρ α ­ μένει ο εαυτός του· ο πασίγνωστος στο Καρπενήσι «Αντών’ς τ ’ς Αργυ­ ρής» με τον δικό του θεό. δεν είμαστε ταχτικός στρατός να μας τα δίνουνε έτοιμα. Όταν φτάνει στην περιοχή. Οι προστριβές μεταξύ τους είναι συνεχείς. Ό πω ς δεν τον πρόγραψε τότε. παρέμεινε στον ΕΛΑΣ δηλώνο­ . Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 251 » . Στη δυτική Στερεά βρίσκεται και κάποιος που πιστεύει ότι ανήκει δικαιω ματικά στο στενό περιβάλλον του αρχηγού. Προδοσία Η πρώτη περιοδεία του Άρη με τους μαυροσκούφηδες έγινε στη Δυτική Στερεά. Είναι ο Γαρδικιώτης. αδιαφιλονίκητος άρχων του Βάλτου και βασικό στήριγμα του Ζέρβα. που το είχε σκάσει από το τμήμα του μία ημέρα προτού συναντηθούν με τους Άγ­ γλους στη Βίνιανη γ ια να φτιάξει δικό του καπετανάτο. αυτοί τελικά θα κυριαρχήσουν. το σκάει και γυρνάει σαν μοναχόλυκος στα βουνά. όποτε θέλει. ο Άρης συστήνει στους ελασίτες ψ υ­ χραιμία· όσο για τα όπλα που του ζητάνε. 0 Αγησίλαος (Αντώνης Τσιαπούρας) αφήνεται ελεύθερος. γιατρός και ο πρωτοπόρος της ελασίτικης πλευράς Γεροδήμος (Βασίλης Τσέλιος). τους το ξεκόβει: Ό πλα έχει ο εχθρός κι α π ' αυτόν να πάρετε. Στη δυτική Στερεά ο Άρης ανακαλύπτει τον Αγησίλαο. 0 σκληρός του ΕΔΕΣ Χούτας δεν επιτρέπει στα τμήματα του ΕΛΑΣ να περάσουν δυτικά του Αχελώου· το ελασίτικο Αρχηγείο δυτικής Στερεάς υπό τους Γεροδήμο. μηχανεύεται τρόπους να επεκταθεί.

0 άπειρος στα συνο^μοτικά γέροντας εμφανίζε­ ται στη Βαλαώρα. όπου στρατωνίζεται ένα ελασίτικο τμήμα. Κάποιος ομαδάρχης του ΕΛΑΣ. με τη φόρτιση που είχε. το τμήμα του Παπαϊωάννου αφοπλίζε­ ται από τον ΕΛΑΣ στις 7 Μάίου και ο γιατρός στέλνεται δέσμιος στην έδρα του Γενικού Αρχηγείου Ρούμελης με τη συνηθισμένη φαιδρή κα­ τηγορία «συνεργάτης των κατακτητών». όταν πήγαιναν προς την Ή πει­ ρο. Αντάρτες σκοτώνονται εκατέρο^θεν. που ξεσπάει ανελέητα στον πρώην πιστό του. Ο αποκλεισμός του Γαρδικιώτη από τους μαυροσκούφηδες οφείλεται στις επιπλήξεις που δέχτηκε ο Άρης από το Κόμμα στην πρω τεύ­ ουσα για τον συγκεκριμένο συνοδό του· θεωρήθηκε ύποπτος επειδή είχε αδερφό υπαξιωματικό στην Αστυνομία της Αθήνας και για μυ­ στικές επαφές με τον ΕΔΕΣ. τον ειδοποιεί κρυφά ότι θέλει να προσχωρήσει με τους άνδρες του στον ΕΔΕΣ. εν ανάγκη χτυπώντας τα τμήματα του ΕΛΑΣ από πίσω. Πιο βαθιά από όλους αισθάνεται την προδοσία ο Άρης. και αυτοπροδίδεται πάραυτα. Ο Άρης αγνόησε τις φωνές που του σύ­ στηναν άλλα μέτρα εναντίον του και τον τοποθέτησε ομαδάρχη σε ένα τοπικό αρχηγείο. Τότε ο Χούτας δέχεται ένα ανέλπιστο δώρο. αντέδρασε καταστροφικά. Η πρώτη προσπάθεια του ΕΛΑΣ να περάσει στον Βάλτο από τη γέφυρα της Τατάρνας τη νύχτα της 16ης Μάίου αποκρούεται και οι ελασίτες ανασυντάσσονται και προετοιμάζουν νέα επί­ θεση. 0 Γαρδικιώτης και ορισμένα μέλη της ομά­ δας του συλλαμβάνονται από τους ελασίτες και αποστέλλονται δεμέ­ νοι στο Γενικό Αρχηγείο. με το ένα του μάτι δεμένο με μαντίλι κα­ τά τα συμφωνηθέντα. Και. επονομαζόμενος Γαρδικιώτης.252 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ ντας «Αρειανός». 0 Γαρδικιώτης ξεχώρισε γρήγορα και ο Άρης τον πρότεινε στο δεκαπενταμελές αρχηγείο. Στον Βάλτο ο Χούτας θωρακίζεται κηρύσσοντας για πολλοστή φο­ ρά την περιοχή σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης συλλαμβάνοντας και εκτελώντας εαμίτες. και τον πήρε μαζί του όταν μπήκε στην Αθήνα με τον Λέοντα και τον Πελοπίδα. δικαιώνοντας τελικά τους κατηγόρους του. 0 Χού­ τας συμφωνεί ασμένως σε όλα και στέλνει στην περιοχή του ΕΑΑΣ έναν γέροντα ως σύνδεσμο. Κανείς δεν παίρνει στα σο­ βαρά την κατηγορία και σε λίγο ο Παπαϊωάννου θα αφεθεί ελεύθερος. Καμιά δύναμη δεν είναι ικανή να του αποσπάσει τον προδότη για . Αυτή η σιωπηρή απομάκρυνση πλήγωσε τον Γαρδικιώτη· ο Άρης ήταν το ίνδαλμά του. ευτυχώς λιγοστοί. Μετά την αναχ<ύρηση του Άρη από τη δυτική Στερεά η αντιπαλό­ τητα μεταξύ των οργανώσεων οξύνθηκε πάλι.

Χουαρέζ. που θα εξαπλωθεί σε λίγο σε όλη την Ελλάδα: Στ' άρματα . για την προετοιμα­ σία του συγκεκριμένου σαμποτάζ. χωρίς τα τμήματά τους.. Νικηφόρος. λίγο πριν πεθάνει. για να γνωρίσει την κόλαση. Εκεί έφτασε και ο Ορέστης οδηγώντας 300 πολε­ μιστές της Αττικοβοιωτίας με τους καπετάνιους τους: Πελοπίδα. Οι άνδρες του Ορέστη τραγουδάνε ένα τραγούδι άγνωστο ακόμη στους υπόλοιπους. Τρώγοντας σε ένα σπίτι του χωριού. Εκεί συγκεντρώθηκαν για πρώτη φορά μαζί όλοι οι στρατιωτικοί και οι καπετάνιοι της Ρούμελης: Διαμαντής. Έ λληνες Το Μαυρολιθάρι ζει μεγάλες ημέρες. Θησέας. για να τον «κουρντίσει». που αμέσως μετά θα αναλάβει υπηρεσία στον μόνιμο ΕΛΑΣ. Όμως κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά ποιος πρόδωσε ποιον. Κατσίμπας κ.000 αντάρτες και περίπου 300 εφεδρικούς της Ρούμελης υπό την ηγεσία του εξαίρετου συνταγμα­ τάρχη του Ιππικού I.ά.ά. Αστραπόγιαννο. τους οποίους θε­ ωρεί εκπροσώπους του λαού στο αντάρτικο. Λοκρός. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 253 να διχαστεί κανονικά από ανταρτοδικείο· ούτε κανείς διανοείται να το επιχειρήσει. Τηλέμαχος. Στον Μπελή έχει ιδιαί­ τερη αδυναμία. Δυοβουνιώτης. σ τ “ άρματα. στους οποίους παραλίγο θα ανήκε. 0 αρχηγός θα τον παραδώσει στους μαυροσκούφηδες.ΑΡΗΣ. Γ. Θεοχάρη. Γέλασε καλοκάγαθα εκείνος: . εμπρός στον αγώνα . θα του αποκαλύψει πόσο κοντά του πέρασε ο θάνατος τις πρώτες ημέ­ ρες της γνωριμίας τους. Σπάρτακο κ. Κρόνο. Ο Άρης αποδίδει πάντα τιμές στους καπετάνιους.. Βερμαίος. Τον παίρνει κοντά του σε κάθε ευκαιρία και τον π ει­ ράζει διαρκώς για να ακούει τις θυμόσοφες και γουστόζικες απαντή­ σεις του. Καλλίας. Παπαθανασίου. Η διαταγή της Αθήνας για αντάρτικη σύμπτυξη στον Όλυμπο συ­ γκέντρωσε εκεί περισσότερους από 1. στα χέρια του Τζαβέλα και του Αχιλλέα. Παπούας. Στην περιοχή φτάνει και ο αρχηγός της ΒΣΑ Μάγερς με ορισμένους Βρετανούς επιτελείς του για ένα σχεδιαζόμενο από κοινού με τον ΕΛΑΣ σαμποτάζ στη γέφυρα του Ασωπού· εκεί και ο Μπελής με τον Μπεγνή από τον Δομοκό.

εκ των οποίων ένας μόνο ήξερε να χειριστεί τα κουπιά. πλησίασαν το γερμανικό πλοίο χωρίς να γίνουν αντιληπτοί. Πάντως ο ζαλισμένος Καραλίβανος μετά από κοπιώδεις προσπάθειες κατόρθωσε να σκαρφαλώσει στο κατά­ στρωμα. δάνεισε την . . Ένας άλλος αντάρτης της ομάδας. εεε. παίζοντας με τον ψυχισμό του.Αλήθεια. υπερβάλλοντας εαυτόν. για να φορτοοσουν τα λάφυρα. Όμως το ρεύμα της θάλασσας κάποια στιγμή άλλαξε απότομα και τον έβγαλε αναπάντε­ χα στην ακτή.Αλλά εσύ. οι άλλοι ζήτημα είναι αν είχαν ξαναδεί θάλασσα στη ζωή τους πριν από το αντάρτικο. αρχηγέ. Μη γνωρίζοντας ούτε πώς πιάνουν τα κουπιά. άδεια. αδέρφια. . γ ι’ αυτό ταιριάξαμε απ' την πρώτη ώρα. άρ­ χισε να περιστρέφει τη βάρκα γύροο από το γερμανικό πλοίο. . βρέθηκε μόνος του στη δεύτερη βάρκα. ανήμπορος να αντιδράσει. πή­ δησε πάλι πίσω στη βάρκα φωνάζοντας: . Δε σου πήγαιν’ η καρδιά για μένα. οι σφαίρες των Γερμανών σκότωσαν τον αντάρτη Παρνασ­ σό. Ένας καπετάνιος μόνο απουσιάζει από τη μεγάλη σύναξη· ο Δήμος Καραλίβανος. τους μυαλοκομμένους. Μπήκαν σε μια βάρκα και. οορέ Νάκο. Το νευρικό του σύστημα είχε καταρρεύσει. 0 πληγωμένος καπετάνιος.Ναι.Πιάστε με. ξεκί­ νησαν για το ρεσάλτο. αφέθηκε στο ρεύμα. Αυτός και άλλοι τέσσερις αντάρτες.Δε μου πήγαινε. Το πλοίο είχε αγκυροβο­ λήσει στα ανοιχτά του Αγίου Κωνσταντίνου και ο Φτεροδήμος το θε­ ώρησε ενδιαφέρουσα λεία. Το ’δα και γω πως εσύ καταλάβαινες πιο πολύ α π ’ τους άλλους. με βάρεσαν τα σκυλιά. Έλεγα. Όσοι έτρεξαν κοντά του τον άκουσαν έκπληκτοι να λέ­ ει πως είναι ίλαρχος και δεν σηκώνει πολλές κουβέντες. αλλά μια γερμανική σφαίρα από τις εκρηγνυόμενες τον βρή­ κε στα νεφρά.254 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ . έστριψε τις καμαρωτές μουστάκες του ο Μπελής. μέσα στην ανα­ ταραχή που δημιουργήθηκε. 0 τραυματισμένος Καραλίβανος υποβλήθηκε σε δύο εγχειρήσεις και νοσηλεύτηκε επί τρεις μήνες στο χωριό της γυναίκας του. 0 άτυ­ χος αντάρτης περίμενε από στιγμή σε στιγμή το μοιραίο με τη μορφή γερμανικής σφαίρας. Η πειρατεία ματαιώνεται και.Εμ. σέρνοντας και μια δεύτερη. Η εικόνα φουστανελάδων κουρσάρων με έντονα συμπτώματα ναυ­ τίας δεν είναι συνηθισμένη. πίσω τους.. την Ντρέμισσα. αυτός θα γίνει καλός. ο Καρανίκας. . που τον τράβηξε προς τα έξω και. μ' είχατε για χάλασμα. Ώσπου να ξαναμπεί το ίδιο ατρόμητος στη μάχη. καθώς η βάρκα απομακρυνόταν από το καράβι. Στα μέσα Απριλίου είχε αποπειραθεί να κουρσέψει ένα γερμανικό πλοίο και τραυματίστηκε βαριά.

καθησύχασε τον νεκρό. στο σχολείο του Μαυρολιθαριού.. απάντησε με φυσικότητα ο γέρος. πού βρισκόμαστε. Μια νύχτα οι έφιπποι Ορέστης και Βερμαίος συναντούν τον γέρο τσοπάνο Γιώργο Σταμάτη από την Πύλη.Μωρέ. Οι Άγγλοι με γενναίες ρίψεις τον εφο­ διάζουν και αρχίζει η κατάταξη ανταρτών στην ελεύθερη περιοχή της Ρούμελης χωρίς να τον ενοχλεί κανείς· όπως στα κέντρα παρουσιάσεως του τακτικού στρατού. Σε λίγο και ο γερο-Σταμάτης θα σκοτωθεί. Δε στέκει να πάρει άλλος το τουφέκι του. που σκοτώθη­ κε στην πειρατεία. . φίλησε τον σκοτωμένο και φόρεσε τα άρματά του: . να ακολουθεί με δυσκολία το κοπάδι του. που και α υ ­ τός την έβαψε με το αίμα του. Γρηγοριάδης αναφέρει τον αντάρτη Μπαράκο (Γεώργιο Καμπόλη). Η έκπληξη όμως παραμονεύει. . τον Φλόγα.ΑΡΗΣ. Στο ένοπλο σώμα του δίνει την ονομασία του θρυλικού το π ι­ κού 5/42 Συντάγματος Ευζώνων. Τέτοιες πράξεις μεγαλείου και φιλοπατρίας. που σκοτώθηκε στην Κάζα και την άλλη ημέρα έφτασε ο μικρός αδερφός του να πάρει τα όπλα και το όνομα του σκοτωμένου. δεν έχεις άλλον. Αγκάθι (1) Στις 20 Απριλίου εμφανίζεται επιτέλους επίσημα στην Γκιώνα ο επί μακρόν αναμενόμενος συνταγματάρχης Δημήτριος Ψ αρρός της ΕΚΚΑ. έγι­ ναν πολλές στην περίοδο της Αντίστασης. 0 λοχαγός έκθαμβος ξεπέζεψε να δει από κοντά τον γέροντα και φεύγοντας λέει στον συγκινημένο Ορέστη: . γνησίως ελληνικές. τον ρωτάει ο Ορέστης. κουτσό και ανήμπορο.Εγώ θα είμαι τώρα ο Παρνασσός. ένα παιδί 17 χρονών. που σκοτώθηκε στη Ρ α­ φή να και τον αντικατέστησε ο δεκαεξάχρονος αδερφός του (Σιδέρης Καμπόλης) ως νέος Μπαράκος. 0 μικρός είπε να κρατήσει το τουφέκι του ώσπου να γίνει καλά.0 μεγάλος τραυματίστηκε. 0 Φ. πολεμώντας τους Γερ­ μανούς στην αλησμόνητη μάχη της Πύλης. Τον αντάρτη Παρνασσό. μπαρμπα-Σταμάτη. ο Άρης και οι άλ­ . ξέρεις.Γιατί εσύ. τέτοια ώρα στα πρόβατα. Στη Σπάρτη ή στο Σούλι. 0 αδερφός του έπρεπε να πάει. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 255 μπλε φουστανέλα του σε έναν άλλον αντάρτη. Αίγο πιο πέρα. τον έθαψαν αφού πρώ τα κατέφθασε ο μικρότερος αδερφός του. Τον Αριστείδη.

Η απάντησις όμως ήταν κατηγορηματική: “Διάλυσις” ». όπου δεν έχουμε στεριώσει εμείς. Γερμανοί.. που αποφάσισε κι αυτός να κάνει αντάρτικο. απαντάει ο λοχαγός. Φώτη. Γρηγοριάδης (Βερμοάος). Αυτό δε γίνεται όμως! Θα του πείτε πως . ένα αγκάθι φύτρωσε τώρα τελευταία εκεί που θα πας. αντί να τον κάνει διστακτικό. .] 0 Γέρος ήρθε με τον Πολύδωρο Δανιηλίδη και τον Ευθυμιάδη. / Φ. 2. κατά τον Παρνασσό. » . μα ο Ορέστης αποκλείει κάθε πιθανότητα παρανόησης. Μούντριχας (Ορέστης).Το πράγμα είναι φανερό. Όχι στα δικά μας τα με­ τόπισθεν. Ότι το 5/42 εί­ ναι συγκροτημένο από τους Άγγλους. Απογευματινή . 0 Άρης καταλαμβάνεται από υπερδιέγερση. στη Χίο. 0 Ορέστης επαναλαμβάνει κατά λέξη τη συνομιλία του με τον Γραμματέα του Κόμματος: «Πήρα εντολή να ξανακατεβώ στην Αθήνα για να πάρω ειδικές εντολές από το Κόμμα.] Είναι ο Ψαρρός.2 Το ίδιο τον ρωτάει ξανά και ξανά και ο Άρης* μψζως η διαταγή ήταν «δυνητική». ναι! »Επηρεασμένος από την καθοδήγηση του Τζήμα. [. μην επιτρέποντας καν την είσοδο στα ελασίτικα τμήματα. [. » . ξαναρώτησα για τη “διάλυση” δυο και τρεις φορές. την εντελώς αντί­ θετη μ ’ αυτά που άκουγα τώρα από τον ίδιο τον Γραμματέα του Κόμ­ ματος. για να μη δημιουργηθούν εις βάρος μου παρεξηγήσεις.. όπως σου είπα.Δηλαδή θα τον διαλύσουμε. .. 25. . όλα πάνε καλά..256 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ ΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ λοι καπετάνιοι υποδέχονται την ώρα του φαγητού τον νεοαφιχθέντα Ορέστη· εκείνος κάθεται κοντά στον αρχηγό και τον ενημερώνει για μια συνάντηση που είχε με τον Γέρο (κομματικό ψευδώνυμο του Σιάντου) στην Αθήνα.Τι λες. όταν το πουν οι Άγγλοι. αν θέλει να κάνει ομάδες και συντάγματα. Είναι η πρώτη διατα­ γή στρατιωτικής δράσης από τους πολιτικούς που τον βρίσκει απολύτως σύμφωνο· το ίδιο εφαρμόζει και ο ΕΔΕΣ στην περιοχή του.1. Αντίστασις. Ο Άρης τον ακούει για λίγο σκεπτικός· ξαφνικά ση­ κώνεται και καλεί τον Ορέστη και τον λοχαγό Βερμαίο να μιλήσουν ιδιαιτέρους. Κατοχή. να πάει στη Σάμο.1958. Τώρα! Και μάλιστα π ί­ σω από τις πλάτες τις δικές μας για να μας χτυπήσει μαζί με τον Ζέρ­ βα. Κατάλαβες.Ενώ. Αντρ.. τον ερεθίζει περισσότερο. ρωτάει ο αρχηγός τον Βερμαίο.Αν δεν τα μαζέψει να φύγει από τη Ρούμελη. » . »Κατάλαβα πως κάτι σοβαρό είχε να μου πει.

Κι εσύ.. συνιστά ψυχραιμία: . τον καθησυχάζει να έχει κοντά του και στη διάθεσή του τους αρχηγούς των ελασίτικων τμημάτων. Έτσι. Ό πω ς επιβάλλεται. ο Άρης νουθετεί τους επικεφαλής: . αρχίζει αθόρυβα τη διείσδυση και τον αφοπλισμό των ανδρών του 5/42. στον αξιωματικό Ψαρρό στέλνει τους αξιω μα­ τικούς Βερμαίο και Νικηφόρο συν τον Μπελή.Να μιλήσει ο Φώτης.0 ένας πιο κίτρινος α π ’ τον άλλο. Στον στρατιωτικό Βερμαίο συστήνει χλευαστικά: . Το ίδιο άβολα α ι­ σθάνεται δίπλα στον λοχαγό και ο Νικηφόρος. π έτα και κάνα χωρατό α π ’ τα δικά σου. χωρίς τα τμήματά τους.Σιγά! Το ξέρο:> ότι εύκολα τους τρώμε. ως εκπρόσωπο του λαϊ­ κού στοιχείου. αφού οι ελασίτες καπετάνιοι θα διανυκτερεύσουν στο σχολείο του χωριού. Και στον Μπελή: . που καιροφυλακτεί με τους άνδρες του έξω από τη Στρώμη. Τα επόμενα κιόλα λεπτά καταστρώνει ένα διαολικό σχέδιο αφ ο­ πλισμού χρησιμοποιώντας για δόλωμα τον εαυτό του και τους κ α π ε­ τάνιους του. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ Στους θερμόαιμους. κοροΐδευε μετά ο Μπελής για τον Ψαρρό και τους δυο αξιωματικούς του ΕΛΑΣ. Η απουσία του αθόρυβου Διαμαντή δεν γ ί­ νεται αντιληπτή από κανέναν.Πες «τα σέβη μου» και τέτοια που λέτε εσείς. Πριν ξημερώσει. που σταθμεύει με το επιτελείο του στη Στρώμη. Σε λίγο τα συνθηματικά έχουν φτάσει στον Διαμαντή.Α ΡΗ Σ. με την εντολή: . Όντως η βραδιά θα εξελιχθεί πολύ ευχάριστα για όλους. που του μεταφέρει εμφανώς μουδιασμένος για το εγχείρημα ο Βερμαίος. 0 Ψαρρός. Μόνο ανησυχία δεν μπορεί να προκαλέσει στον Ψαρρό αυτή η επίσκεψη. Το ζήτημα είναι να μην ανοίξει μύτη! Το καταλάβατε. για την αποφυγή τυχόν επεισοδίων.. 0 ίδιος δεν χαμπαριάζει από τίποτα. που βιάζονται για δράση. Ξεκινώντας. . Νάκο. ειδοποιείται πως το απόγευμα θα τον επισκεφθούν ο Άρης και οι κα­ πετάνιοι του* εννοείται μόνοι. Ταυτόχρονα στο σχολείο ο Άρης ξάγρυπνος ετοιμάζει με προσοχή την επιτροπή που θα επισκεφθεί αμέσως μετά τον συνταγματάρχη στο σπίτι που φιλοξε­ νείται. Αντιθέτως.Μην έχετε τα μούτρα κάτω εκεί που πάμε τώρα. Σαν κακό όνειρο είναι για τον αγουροξυπνημένο Ψαρρό το τελεσί­ γραφο παράδοσης ή προσχώρησης στον ΕΛΑΣ. . στο σπίτι του απόστρατου ταγματάρχη Χρήστου Παπανικολάου. ο ανυποψίαστος Ψαρρός δεν έχει αντίρρηση να τους δώσει τα συνθηματικά.

στην οποία έχουν πάψει να ανταποκρίνονται οι απόψεις του». Σε αντίθεση με τον Ζέρβα. Το Βουνό είναι μια άλλη βαθμίδα δράσης με πολύ υψηλότερες απαιτήσεις· και «τίποτα δεν είναι συνηθέστερο από έναν άνδρα που χάνει τα μέσα της δράσης του από τη στιγμή που καταλαμβάνει μιαν ανώτερη θέση.258 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Στο αγωνιώδες «γιατί» του Ψαρρού. μωρέ. Κάποιοι αντάρτες του Ψαρρού επιχειρούν να ανέβουν στο χαγιάτι του σπιτιού. Τώρα η θέση του είναι τραγική. που δεν μπορεί να καταλάβει τι συμβαίνει ούτε τι άλλαξε στις ελάχιστες ώρες που μεσολάβησαν.Δε βλέπετε. όπως γράφει. υπονοώντας την αγγλική εξάρτηση του 5/42. ο Μπελής απαντάει ξερά: . Μαζί του μπορεί να επιτύχει κανείς μεγάλα πράγμ α­ τα!». Πριν από λίγες ημέρες είχε δεχτεί ευχαρί­ στως την επίσκεψη «φιλοφρόνησης» του ταγματάρχη Ζούλα και την ανταπέδωσε επισκεπτόμενος το ελασίτικο αρχηγείο στην Κολοκυθιά. Α γκάθι (2) Ο Ψαρρός είναι έντιμος και αποδεδειγμένης γενναιότητας αξιωμα­ τικός. Άι καθίστε κει χάμω! Και κάθονται. . Τι ανακα­ τώνεστε σ' αυτές τις δουλειές. (Τριανταφυλλίδης) Φεύγοντας. εξομολογήθηκε στον Ζούλα και τον Βερμαίο ότι αποκόμισε «τας καλυτέρας των εντυπώσεων για τον κύριο Βελουχιώτη».. για να δουν τι συμβαίνει. σκόπευε να κάνει στην περιοχή «μερικήν κανονικήν επιστράτευσιν με κανονικήν κατάταξιν εφέδρων». μα πολύ αθώος για το αντάρτικο. κύριε συνταγματάρχη. που. πως κουβεντιάζουν οι αξιωματικοί. μα ο Μπελής τούς κατσαδιάζει: .. ο Ψαρρός ταυτίζει εξαρχής την ύπαρξή του με τους Άγγλους και συμπεριφέρεται λες και πρόκειται να συγκροτήσει μονάδα του τακτι­ κού στρατού· μάλιστα.0 αγώνας σου. γεννη­ μένος αρχηγός. από την οποία συμπέρανε ότι ο αρχηγός «είναι στρατιωτική ιδιοφυία. δε βοηθάει την πατρίδα!. (Clausewitz) Ο Ψαρρός δεν δείχνει καν να αντιλαμβάνεται τους ποικίλους κρα­ δασμούς που έχει προκαλέσει από την Αθήνα έως την Ήπειρο η π α ­ ρουσία του στην Γκιώνα. «ξεκίνησα χωρίς να κρατοο ούτε έναν σουγιά» και δεν εμπιστεύεται ούτε τον αέρα γύρω του. Εκεί γνώρισε τον Άρη και είχαν μια πολύωρη φιλική συζήτηση. 0 συνταγματάρχης δεν είναι αντάρτης.

0 Άρης λέει στον Ψαρρό ακριβώς τα ίδια: .Δεν έχω τίποτα μαζί σου. όπου τιμήθηκε με Μετάλλιον Εξαίρετων Πράξεων και Πολεμικό Σταυρό. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 259 0 Άρης «με δολιότητα λήσταρχου παλαιοίν εποχών. Κάποιων τα παιδιά ανήκουν στον ΕΛΑΣ και κάποιων άλλων στο 5/42. Εντολές εκτελώ.Μπορώ να τον δω. και ένας σύνδεσμος φεύγει να ει­ δοποιήσει τον αρχηγό στο σχολείο. απαντάει ο λοχαγός. πολεμοχαρής υπολοχαγός Γιώργος Γεωργιάδης και ο λοχαγός Δημήτριος Τσιτσιπής. Και κατ' εντολήν της Κεντρικής μας Επιτροπής δεν επιτρέπεται η συγκρότηση άλλων ομά­ δων στις περιοχές μας. 0 Ψαρρός ζητάει να μιλήσει με τον Άρη: .Αν προσχωρήσετε στον ΕΛΑΣ. δεν είναι τόσο διαλλακτικοί όσο ο διοικητής τους· αρνούνται να παραδο^σουν τα όπλα τους και καταδιο^κόμενοι χάνονται προς την Γκιώνα. που παρακο­ λουθούν κατηφείς και προβληματισμένοι. Εκείνος έρχεται χωρίς να βιάζεται. Στον ΕΛΑΣ ο λοχαγός πήρε το ψευδώνυμο Αναγνωσταράς· ο αδερφός του μόνιμος ανθυπολοχαγός Σωτήρης Τσιτσιπής διαπρέπει ήδη στον ΕΛΑΣ ως Λοκρός. Έξω από το σπίτι έχουν πάρει ήδη θέσεις οι μαυροσκούφηδες.Βεβαίως. επέτυχε “να πιάσει στον ύπνο’5 κατά κυριολεξίαν τον Ψαρρό». περιμένοντας βρετανικές ρίψεις. Στα δίσεκτα χρόνια του Εμφυλίου η γριά μάνα των αδελφών Τσι- .ΑΡΗΣ. (Ο Σωτήρης Τσιτσιπής υπήρξε σπουδαία φυσιογνωμία του Αντάρτι­ κου. . (Πυρομάγλου. Έχουν συγκεντρωθεί και πολλοί κάτοικοι του χωριού. 0 Βερμαίος το αποκλείει δασκαλεμένος από τον αρχηγό του: . Δούρειος Ίππος) Για έναν στρατιωτικό η αμαχητί παράδοση των ανδρών του είναι αδιανόητη· ύψιστο θέμα τιμής. Μόνο οι αξιωματικοί ενός τμήματος που βρέθηκε εκτός του ελασίτικου κλοιού. Αρκετοί αντάρτες και αξιωματικοί του 5/42 δηλώνουν προσχώρη­ ση στον ΕΛΑΣ. 0 Ψαρρός επιλέγει το δεύτερό και ο αφοπλισμός του 5/42 θα ολο­ κληρωθεί χωρίς απρόοπτα. Μεταξύ τους ο ιδιόρρυθμος. καθώς και φοβερός πολεμιστής στο Ελληνοϊταλικό Μέτωπο. Ή προσχωρείτε ή διαλύεστε. 0 συνταγματάρχης ωστόσο εί­ ναι μετριοπαθής άνθρωπος και καθόλου των άκρων και αναζητά συμ­ βιβαστική λύση· προτείνει να προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ με τη μονάδα του ως έχει. που είχε επισκεφθεί τον Φεβρουάριο τον Νικηφόρο στον Παρνασσό. σας ανήκει η θέσις του στρατιωτι­ κού διοικητού όλων των δυνάμεων της Στερεάς και εγώ θα τεθώ υπό τας διαταγάς σας.

Ή δη πρόκειται ν ’ αρχίσει η δίωξις των ανταρτών. Μια ημέρα ακούγεται στη φυλακή πω ς σκοτώσανε τον Λοκρό. μα οι ακραίοι της άλλης όχθης δεν ικανοποιήθηκαν* κόψανε το κεφάλι του πολεμιστή και το μετέτρεψαν σε μπάλα οι παρακρατικές ύαινες. Εγώ είμαι πλέον ελεύθερος κα^ ασφαλής. που βρίσκεται στη Χωμίριανη. Σαράφη και . Η πλούσια λεία σε όπλα. θα ματώσει τα χέρια του ΕΛΑΣ. Πιο κάτω καθορίζει σαφέστατα την περαιτέρω αρνητική στάση του: «Εγώ προσωπικώς. για να ξεριζωθεί οριστικά. Ο Λοκρός συνελήφθη αργότερα από τον στρατό και εκτελέστηκε. Αλλά ο συνταγματάρχης πρέπει να έδωσε κάποιες υποσχέσεις συ­ νεργασίας στον ΕΛΑΣ. πολεμοφόδια.260 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τσιπή είναι κρατούμενη στις φυλακές Λαμίας για την πολεμική δρά­ ση το3ν γιων της. υλικά και τρόφιμα μεταφ έρεται από τη Στρώμη στο Μαυρολιθάρι.) Όλοι οι συλληφθέντες άνδρες του 5/42 αφήνονται ελεύθεροι την ίδια ημέρα αφού παραδώσουν τον οπλισμό τους. στο πατρικό του τελευταίου. αν καταλήξετε να συνεννοηθείτε με το ΕΑΜ. θα αρνηθώ». Το παλιό σχέδιο εγκλωβισμού του ΕΛΑΣ με Ζέρβα. αφού συνομίλη­ σα με τους Άγγλους». ένα χωριό σε μικρή σχετικά απόσταση. Σε λίγες ώρες καταφθάνει στη Στρούμη κάθιδρος και πνέουν μένεα εναντίον του αρχηγού ο Μάγερς περιστοιχισμένος από αξιωματικούς του. Όμως το «αγκάθι Ψαρρός». Η μάνα πάει κοντά. τις οποίες δεν είχε σκοπό να τηρήσει: «Η αόριστος υπόσχεσή μου να προσχωρήσω στο ΕΑΜ μας απήλλαξε από πολλούς κινδύνους μέχρις επεμβάσεω ς των Άγγλων. (Πετιμεζάς) Το 5/42 Σύνταγμα διαλύθηκε αναίμακτα. τα ξεδιαλέγει και τα εξετάζει προσεκτικά· με­ τά γυρνάει περιφρονητικά στους χωροφύλακες: . Τουρισμός Ο Άγγλος σύνδεσμος του 5/42 Τζεφ παρακολούθησε αμέτοχος και απαθής τα διαδραματιζόμενα· το μόνο που έκανε ήταν να ενημερώσει με τον ασύρματό του τον Μάγερς. και οι χωροφύλακες κουβαλάνε και αδειάζουν μπροστά στους φυλακισμένους ένα τσουβάλι γεμάτο κομμένα κεφάλια ανταρ­ τών. Ο Ψαρρός αναχώρησε με τον υποδιοικητή του αντισυνταγματάρχη Κώστα Λαγγουράνη για την Ταράτσα της Γκιώνας.Άντε που ’στε σεις ικανοί να πιάσετε το Σωτήρο μου. όπως φαίνεται από επιστολή του στην Αθήνα.

έφτασε κιόλας.Τι σε νοιάζει τι κάνουμε εμείς μεταξύ μας. αλλά η πρότασή του για την ορι­ στική διακοπή κάθε σχέσης με την «άτιμη αυτή οργάνωση» απορρί­ πτεται.Κι αφού θα φύγουν οι Γερμανοί. ο αρχηγός καθισμένος στρίβει ήρεμα ένα τσι­ γάρο. Η στάση του παρερμηνεύεται από τον Άγγλο. Ειδοποιείται ο Άρης. Άλλωστε η παρουσία του Μάγερς με το επιτελείο του στην περιοχή . 0 Μάγερς φοράει το διακριτικό μπλε-κόκκινο δίκοχο του ταξιάρ­ χου μετά την πρόσφατη προαγωγή του· και ένας Άγγλος ταξίαρχος στα ελληνικά βουνά δεν είναι αμελητέα υπόθεση. Μου ζήτησες να σου γκρεμίσω κάνα γεφύρι και δεν το ?κανα. (Φλάισερ) Είναι πασιφανές ότι για τις πολεμικές ανάγκες ο ΕΔΕΣ δεν υπολογί­ ζεται σοβαρά· διατηρείται και ενισχύεται μόνο για πολιτικούς λόγους. Η συνάντηση των δύο ανδροον είναι επεισοδιακή. Ο Άγγλος μπερδεύεται και περνάει. Καθώς ο Μάγερς μιλάει σαν πολυβόλο και ο διερμηνέας του αγω ­ νίζεται να τον προλάβει. του επιτίθεται ο αρχηγός. αλλά. Γιατί δεν έρχεστε τώρα να τους διώξετε. Για του­ ρισμό. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 261 Ψαρρό καταστρέφεται καθώς τα αγγλικά χαρτιά καίγονται το ένα με­ τά το άλλο. Έτσι μ ’ άρεσε και τους διάλυσα. όταν φύγουν οι Γερμανοί και οι Ιταλοί.Αυτή η ενέργεια είναι αντισυμμαχική. γιατί θα ’ρθετε εσείς.ΑΡΗΣ. 0 Άρης δεν εντυπωσιάζεται. σε ανοιχτή απειλή: .Κι εμείς δεν είμαστε σύμμαχοι.Τι φωνάζεις.Μπα. που κάνει το λά­ θος να ορθωθεί αποπάνω του κουνώντας απειλητικά το δάχτυλό του. Η αρνητική απάντηση του Κάιρου περιέχει ένα πειστικότατο επιχείρημα που τον επαναφέρει στην πραγματικότητα: «Μόνον οι ομάδες του ΕΛΑΣ θα προβάλουν αντίσταση στον Άξονα». λέει ατάραχος.. Επικοινωνεί αμέσως με το ΣΜΑ. ρε! 0 διερμηνέας δεν προλαβαίνει πια αυτόν: . 0 αρχηγός πετάγεται συνθλίβοντας το τσιγάρο στη χούφτα του: . οπισθοχωρεί ο Μάγερς. Το σύνταγμα Ψαρρού συγκροτήθηκε κ α τ5 εντολήν του ΣΜΑ. Γιατί δε μας δίνετε όπλα να τους πολεμήσουμε εμείς. Ο Μάγερς δεν περιορίζεται σε απειλές. . τώρα δεν διαθέτω καμιά δύναμη επιβολής. θα έρθουν τόσες βρετανικές δυνά­ μεις που δεν το φαντάζεστε! Ο Άρης αρπάζεται από την γκάφ α του: . . . για πρώτη φορά. Μην ανακατεύεσαι στα δικά μας.Να ξέρετε.

0 αρχηγός δεν έχει αρχικά αντίρρηση· άλλωστε για α υ­ τόν τον σκοπό έχει καλέσει τους Μπελή και Μπεγνή. Πρέπει να διατεθεί μεγάλη αντάρτικη δύναμη. στων οποίων την περιοχή βρίσκεται η γέφυρα. πάνω από 1. Η ανάγκη του Μάγερς για την ανατίναξη της γέφυρας είναι τόσο πιεστική <ύστε αναγκάζεται να σταματήσει τις απειλές για το θέμα του Ψαρρού και προσπαθεί να εκμαιεύσει υποσχέσεις συνεργασίας από τον Άρη. Όμως οι πρώτες αναγνωρίσεις του στό­ χου από τους στρατιωτικούς Βερμαίο και Αίαντα (Αλέκο Ραχούτη) εί­ ναι αποθαρρυντικές. με μεγάλη μύτη και μακριά ίσια γενειάδα.262 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ οφείλεται σε εντολή του ΣΜΑ. Τη φρούρηση των γεφυρών την έχουν τώρα οι Γερμανοί.000 άνδρες. . Ο Άρης τα στυλώνει. σαν φιγούρα της Βίβλου. «Εβραίο» αποκαλεί τον Μάγερς τόσο για την εμφάνισή του -μακρύ οστεώδες πρόσο^πο.όσο και για την εξαιρετικά φειδωλή βοήθεια στον ΕΑΑΣ. προβολείς και κινητές περιπόλους σε μεγάλη ακτίνα από τον στόχο για να αποτρέψουν την περίπτωση αιφνιδιασμού. Ούτε δέκα άντρες δε χαλαλίζω για τα σχέδια του ΣΜΑ και τις φ ι­ λοδοξίες του Εβραίου. Αμέσως μετά τη σκόπιμα φασαριόζικη και επιδεικτική διέλευσή τους από τα γύρω χωριά. που έχει ζητήσει την ανατίναξη της γέ­ φυρας του Ασωπού για την εκ νέου διακοπή της σιδηροδρομικής γραμ­ μής. Ωστόσο στον ταξίαρχο ο Άρης δεν φανερώνει τις αντιρρήσεις του· δέχεται να συμμετάσχει σε μια νέα αναγνώριση με τον ίδιο και τους επιτελείς του για άλλους λόγους. Είναι μάλλον απίθανο να γνωρίζει ότι ο Μάγερς είναι όντως εβραϊκής κα­ ταγωγής. συρματοπλέγματα. ένα απροσδόκητο νέο θα αναβάλει την ανα­ γνώριση του στόχου γλιτώνοντας τον αρχηγό από τον μπελά: Ο ΕΛΑΣ απόκτησε Γενικό Στρατηγείο. . σε σχέση με αυτήν που παρέχει στον ΕΔΕΣ και στο 5/42. και με τη μεθοδικότητα που τους χαρακτηρίζει έχουν λάβει όλα τα απαιτούμενα μέτρα ασφαλείας: οχυρώσεις. Οι συνθήκες όμως έχουν αλλάξει. λέει στους ελασίτες στρατιωτικούς. Ο διαβολεμένος ηγέτης του ΕΛΑΣ έχει κατά νου να τον δουν πρώ τα οι κάτοικοι της περιοχής περιοδεύοντα σε σύμπνοια με τους Άγγλους την επαύριον της διάλυσης του 5/42 και να συμπεράνουν ότι οι Σύμμαχοι δεν υπολόγιζαν τον συ­ νταγματάρχη* μετά θα το ξεκόψει επιτόπου του «Εβραίου».και οι αναμενόμενες απώλειες είναι επίσης μεγάλες. ναρκοπέδια. π ο ­ λυβολεία. Ο ταξίαρχος Μάγερς έχει φιλοδοξίες για έναν νέο «Γοργοπόταμο». Αλλά είναι και τυχερός.

] Ο πόλεμος όμως εναντίον του δεν σταμάτησε ποτέ». οι δύο Γραμματείς κάμπτονται· «αναγκάστηκαν να δεχτούν τη δημιουργημένη π ια κατάσταση. Η καθοδήγηση του ΚΚΕ δεν συμφωνούσε με τίπ ο τα στον Άρη. όσο μεγάλωνε η λα ­ τρεία χωρικών και ανταρτών για τον αρχηγό και η φήμη του α π λ ω ­ νόταν σε όλη την Ελλάδα. Από τα τρία πρόσωπα που τελικά επιλέγονται για το ΓΣ μόνο ο Τζή­ μας είναι κομματικά ανεκτός στη θέση του πολιτικού λόγω της γνώσης που απόκτησε στο Βουνό. Και. έχει πλήρη επίγνωση πω ς Άρης και αντάρ­ τικο πάνε μαζί. χάνουμε το αντάρτικο! Στην πρότασή του έχει τη συμπαράσταση του Σαράφη. οφείλεται στη δυσχέρεια εκείνων που είχε επιλέξει το Κόμμα να ανταποκριθούν τη δεδομένη στιγμή.Α ΡΗ Σ. Εξηγεί στους ανίδεους Σιάντο και Ιωαννίδη πω ς π α ­ ραμερισμός του Άρη σημαίνει αυτομάτους απώ λεια κάθε ελέγχου του ένοπλου αγώνα· δεν δίνει καμία πιθανότητα να δεχτούν οι αντάρτες άλλον για αρχηγό τους. Ε π ι­ σημαίνει το σπάνιο στρατιωτικό και πολιτικό του αισθητήριο και τους μιλάει για έναν π ρ α γ μ α τικ ά λαογέννητο αρχηγό. 0 Σαράφης προοριζό­ ταν αρχικά για στρατιωτικός διοικητής Θεσσαλίας ή το πολύ επιτελάρ­ χης του στρατηγείου. Υπό την ευ­ θύνη του ΓΣ θα τεθούν όλα τα τοπικά αρχηγεία και τα διάσπαρτα στη χώρα ένοπλα τμήματα πλην των τμημάτων της Πελοποννήσου. με την εμπειρία που έζησε στο Βουνό και ιδίως μετά τη Σ υ ­ νέλευση της Κολοκυθιάς. Αλλά ο Τζήμας. (Χατζής. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 263 Μίσος Στις συνεχείς εαμικές συσκέψεις Απριλίου και Μαΐου στην Αθήνα κρίθηκε αναγκαία η ίδρυση Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ. Η μεγάλη ανατροπή έγινε με τον καπετάνιο. που θα αναλάβει τη διοίκηση και τον συντονισμό του αντάρτικου. (Πατατζής) . Σιάντος και Ιωαννίδης ακούνε τον συνταγματάρχη να τους μιλάει για τον Άρη με απεριόριστη εκτίμηση και θαυμασμό. Ε π α νά ­ σταση) Αφού εκφράζεται έτσι και αυτός που θα συνεργαστεί άμεσα μαζί του. Αν κατέλαβε τη θέση του στρατιωτικού.κυριολεκτικά ξένο σώμα. [.. που θα υπαχθούν απευθείας στην ΚΕ του ΕΛΑΣ. αλλά και για να παραμείνει μακριά από το ΠΓ του ΚΚΕ. Έκπληκτοι.. όπως ο στρατηγός Εμμανουήλ Μάντακας.Χωρίς τον Άρη. το σύνολο σχεδόν της ηγεσίας εξακολουθεί να τον θεωρεί παρείσακτο και ανεπιθύμητο. Αν και τον αποκατέστησαν κομματικά. Για πρώτη φορά είναι απόλυτος ενώπιον του ηγετικού διδύμου: . όπου δεν έχει πολλές συμπάθειες. τόσο φούντωνε το κομματικό μίσος. τον οποίο προτείνει ο Τζήμας.

Αυτό που προσδοκά το δίδυμο του ΚΚΕ είναι. που ψάχνουν τρόπο να την κλείσουν. ότι ο ΕΛΑΣ απόκτησε Γενικό Στρατηγείο με καπετάνιο τον Άρη. .Ώ σ τ ε αντιμετο^πίζεις και μεραρχίες τώρα. εγκλωβίζοντας τον Άρη σε ένα καθαρά επιτελικό όργανο.Μα θα ρίξουν μεγάλες δυνάμεις! . που επιστρέφει από την Αθήνα με τον Σαράφη. αυτό θα σημαίνει πω ς έχουν συνταχθεί υπό καθεστώς βίας. Μόνο αν χρησιμοποιήσουν μεραρχία και δ ε­ χτούμε ισχυρή πίεση. θα υποχωρήσουμε δυτικά. . τρέμει κυριολεκτικά τον Άρη. επειδή φοβάται ότι μπορεί να εξαναγκαστεί από τον «δαίμονα» σε ακούσιες ενέργειες. όπως ο Γούντχαουζ και οι άλλοι Βρε­ τανοί. στρατιωτικό διοικητή τον Σαράφη και πολιτι­ κό τον ίδιο.Εμείς θα πολεμήσουμε. Δεν αισθάνεται και πολύ ευχάριστα ο υπεροπτικός Άγγλος στον τό­ πο που βρέθηκε και με τον άνθρωπο που είναι αναγκασμένος να συ­ ζητάει και να πίνει. . οπότε θα είναι πιο εύκολο να παραμεριστεί. έχει συνεννοηθεί με το Κάιρο πως. Κάποια στιγμή ο Βερμαίος. ανάμεσα σε έναν δημοφιλή στρατιωτικό και τον εκπρόσωπο του Κόμματος. της διά λακτίσματος προς τα άνω απαλλαγής.Θα πολεμήσουμε. αν στα τηλεγραφήματά του δεν υπάρχει μια συγκεκριμένη κωδική ένδειξη. Μάλιστα. Μακριά από τους αντάρτες θα αποδυναμωθεί και θα ξεχαστεί γρήγορα. Εκεί ψηλά στο Καστέλλι. ειδο­ ποιείται να πάει στο τηλέφο^νο του χωριού* τον ζητάνε επειγόντως από τις Κολοβάτες του Παρνασσού. που παρακολουθεί τη συζήτηση. σε απόσταση πολλών χιλιομέτρων από . 0 ταξίαρχος. Όμως αυτή η μέθοδος.Και θα κρατήσετε. θα π ε ­ ριπλέξει και άλλο τα πράγματα. Στην άλλη άκρη της γραμμής εί­ ναι ο Τζήμας.Θα το δούμε.264 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ 0 Άρης είναι μια ανοιχτή πληγή. (Φλάισερ) Ωστόσο δεν μπορεί να κρύψει τον θαυμασμό του για την απόφαση του αρχηγού του ΕΛΑΣ να αντιμετωπίσει δυναμικά τις επικείμενες εκ­ καθαριστικές επιχειρήσεις τοον κατακτητών. η δική του εικόνα να ξεθωριάσει. Αυτός ο γενειοφόρος δεί­ χνει μεγάλη αυτοπεποίθηση· χαράζει με ένα κλαδάκι στο χώμα τα σχέ­ διά του και ο Μάγερς συνεχώς απορεί: . 0 Άρης δεν δείχνει την παραμικρή συγκίνηση για την προαγωγή του. . και του ανακοινώνει το μεγάλο νέο. Το βράδυ της 18ης Μαΐου στο καφενείο του χωριού Καστέλλι ο Άρης και ο Μάγερς πίνουν τσίπουρο με στραγάλια ώσπου να νυχτώ­ σει καλά για την προγραμματισμένη αναγνώριση.

άπειρος καθώς είναι από τις κομματικές ίντριγκες. προκειμένου να σπιλώσει τον Άρη. Για αυτό δεν κερνάει τον λοχαγό «ούτε τρία στραγάλια» για τα συ­ χαρίκια. . όπως αποδείχτηκε. στην οποία στηρίζεται το αντάρτικο κίνημα. Η συνάντηση είναι «θερμή». φισεκλίκια και ιδέα». Όσα του ε. Ευθύνες Το πρωί της 19ης Μαΐου έξω από την Κουκουβίστα ο Άρης με τον Βερμαίο και μια ομάδα μαυροσκούφηδων σπεύδουν έφιπποι να προ­ ϋπαντήσουν τιμητικά τα άλλα δύο μέλη του Γενικού Στρατηγείου Τζήμα και Σαράφη.Φώτη. Τον Καραγιο^ργη. πριν κάνει οτιδήποτε. κάνει νυσταγμένος ο λοχαγός. μα.Ναι.Δεν ξέροο. Μάλιστα σε έκθεσή του προς το ΠΓ του ΚΚΕ. Για δείξε μου έναν. Ανάλογη κατσάδα από τον πολιτικό του ΓΣ θα δεχτεί σε λίγο και ο Ορέστης. . Το ένστικτο του Άρη τον οδήγησε κατευθείαν σε αυτόν που όχι μό­ νο τον μισεί. ψείρα. . Αδύνατον να πειστεί ότι υπήρξε διαταγή του Σιάντου. .. αλλά και διεκδικεί μα­ νιασμένα την ηγεσία του ΕΛΑΣ.ΑΡΗΣ. διαγράφει συλλήβδην όλους τους Ρουμελιώτες αντάρτες με το μνημειώδες: «Οι αντάρτες της Ρούμελης είναι όλο γένια. να διασταυρώσει σχολαστικά τη διαταγή. Έχουμε άλλον.Και ποιον θα βάζανε. λέει στον Βερμαίο. 0 Άρης δέχεται οξύτατη φραστική επίθεση από τον Τζήμα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 265 την πρωτεύουσα. Και εκείνος που έδο^σε αιμα- .. ο καπετάνιος είχε μεταφέρει επ α ­ κριβώς αυτά που άκουσε από τον Γραμματέα του Κόμματος.ττε ο Σιάντος ελέχθησαν ενώπιον και άλλων δύο κομματικών στελε­ χών και αυτοί ουδέποτε τα διέψευσαν. Τη νύχτα δεν μπορεί να κοιμηθεί. περιφρονεί την ελληνική παράδοση. Ό πως τα π ε ­ ρισσότερα ηγετικά στελέχη του Κόμματος. που τη διαβίβασε ο Ορέστης. και φαντασιώνεται τους χωρικούς μεταλλαγμένους σε κομματικούς στρατιώτες.Η προαγωγή μου είναι σε ένδειξη αναγνώρισης ή θέλουν να με ξε­ κόψουν α π ’ τη Ρούμελη.. . που όφειλε. το ένστικτο του αρχηγού διαβάζει το σκεπτικό της προαγωγής του αμέσως μόλις την πληροφορείται από τον Βερμαίο. απορεί εκείνος. Θεωρεί την ενέργεια παρεκτροπή του Άρη.. που έχει πληροφορηθεί καθ’ οδόν τη διάλυση του 5/42. όπως οι περισσότεροι κομματικοί.

Ασωπός.266 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τηρή συνέχεια στις διενέξεις με τον Ψαρρό δεν ήταν ο Άρης ούτε ο Ορέστης. 0 δράστης εντοπίζεται αμέσωςείναι ένας σαστισμένος αντάρτης. πολύ κοντά στον Σαράφη. Τινά­ ζονται όλοι αιφνιδιασμένοι και ο Άρης αγριεμένος βρίσκεται ως διά μαγείας με μια χειροβομβίδα στο χέρι. 0 Τζήμας και ο Σαράφης του δηλώνουν ότι η διάλυση του Ψαρρού οφείλεται σε «παρεξήγηση» και το ΓΣ είναι πρόθυμο να επιστρέφει τον οπλισμό και τα κατασχεθέντα εφόδια για την εκ νέου συγκρότη­ ση του 5/42. ο Τζήμας. Σειρά να συναντηθεί με τα δύο μέλη του Γενικού Στρατηγείου που ήρθαν από την Αθήνα έχει ο ταξίαρχος Μάγερς· τα ανοιχτά θέματα εί­ ναι σοβαρά: Ψαρρός. αφού είχε ενημερωθεί εν τω μεταξύ για τις ανυπέρβλητες δυσκολίες του εγχειρήματος από τους αξιωματικούς Αίαντα και Βερμαίο. το Κούρνοβο. που σφύζει από τμήματα ανταρ­ τών και χωρικούς. ο Άρης. επειδή «όλα τα στραβά κουλούρια η νύφη τα ’π?νασε». Η ίδρυση του Γενικού Στρατηγείου είναι φανερό πω ς δίνει στον ΕΛΑΣ μια νέα δυναμική. 0 Μάγερς δεν έχει σοβαρές παρατηρήσεις να κάνει. που πριν από μερικά δευτερόλεπτα σκάλιζε γονατιστός το όπλο του. για λόγους που εκείνη τη στιγμή δεν μπορεί να αποκαλύψει στους Έλληνες. Αντ’ αυτού ο Σαράφης προτείνει στον ταξίαρχο τη διακοπή της σιδηροδρομικής γραμμής σε ένα άλλο σημείο. Επίσης παρουσιάζουν στον ταξίαρχο το αντισχέδιο του συμφωνητικού που συντάχθηκε στην πρωτεύουσα με βάση το δικό του. ο Διαμαντής και άλλοι έχουν σχηματίσει ένα πηγαδάκι και συ­ ζητούν για αυτήν την εξέλιξη. ο Σιάντος θα απαλλαγεί της ευ­ θύνης και η προύτη διάλυση του 5/42 θα προστεθεί στον φάκελο των παραπτω μάτω ν του Άρη. μα. Η εαμική πρόταση ενοποίησης του αντάρτικου είναι κατά τον Άγ­ γλο πρόωρη· στην πραγματικότητα δεν τη θέλει επειδή αφαιρεί τον έλεγχο του αγώνα από τους Άγγλους αναθέτοντας αυτόν τον ρόλο σε ένα κεντρικό ελληνικό όργανο. 0 Μάγερς συμφωνεί. Όμως. όπως θα αποδειχτεί. πλην μιας· στο σημείο του αντισχεδίου που προβλέπεται να συσταθεί Κοινό Γενικό Στρατηγείο όλων των οργανώσεων προκειμένου να τεθεί τέλος στις έριδες και τις συγκρούσεις μεταξύ τους. . ο Σαράφης. δεν παραιτείται από την ιδέα σαμποτάζ και στον Ασωπό. και μια σφαίρα περνάει δίπλα τους. Ξαφνικά ακούγεται ένας πυροβολισμός. ο Βερμαίος. Στην πλατεία του Μαυρολιθαριού. Αυτό που θα τον εξοργίσει είναι η άρνηση του Σαράφη για συμμε­ τοχή του ΕΛΑΣ στην επιχείρηση «Ασωπός». συμφωνητικό. ο Νικηφόρος. αλλά ο Γραμματέας του Κόμματος.

περνώντας σχεδόν ξυστά από τον Σαράφη. είχε ανανεώσει την εντολή να εκτελούνται όσοι προκαλούν θάνατο συναγωνιστή τους.Αν σκοτωνόταν ο Σαράφης. ποιος θα μας πίστευε.1. όπως και ο Ψαρρός δεν είναι γεννημένοι για πρώτοι. παρηγορεί πιο ψύ­ χραιμος τώρα αυτός τους άνδρες του αποσπάσματος. «Το μέτρο του Άρη απεδείχθη αποτελεσματικότατο. που τον σκο­ πεύουν δακρυσμένοι. Απογευματινή . 0 Σαράφης. συναγωνιστές. κατά παράβαση των ισχυόντων στον ΕΛΑΣ. Ο Σαράφης είναι ένας ήπιος και δίκαιος άνθρο^πος με καλή στρατιωτική μόρφω­ ση και μεγάλη προσήλωση στους τύπους. λέει σε κά­ ποιους πονόψυχους.Πάρτε τον! Να εκτελεστεί αμέσως! Δύο ημέρες νωρίτερα. παρά τη βοήθεια που είχαν. με αφορμή τον θάνατο ενός αντάρτη από απροσεξία άλλου αντάρτη. . 0 Άρης είναι ανένδοτος.1958.. Στρατηγός Ο συνταγματάρχης Σαράφης μετά την ανάληψη της στρατιωτικής ηγεσίας του ΕΛΑΣ αναβαθμίζεται σε στρατηγό και έτσι θα αποκαλείται στο εξής από όλους. Τα δυστυχή­ ματα αυτού του είδους κόπηκαν με το μαχαίρι». Παίρνει άτυπα τον βαθμό που του έχει στε­ ρήσει η ταλαιπωρούμενη από τα κινήματα στρατιωτική επετηρίδα* ό. διέγραψε μια περίεργη τροχιά και προκάλεσε μεγάλη ζημιά* ένας αντάρτης νεκρός. Το απόγευμα ο αντάρτης στήνεται μπροστά στο εκτελεστικό από­ σπασμα.Δεν το 'θελα. . . θα επιτραπεί σε κάποιον αντάρτη να παντρευτεί την αδερφή του εκτελεσθέντος ώστε να μπει ένας άνδρας στο σπίτι.τι έκανε και ο Ζέρβας. Μ ούντριχας (Ορέστης).ΑΡΗΣ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 267 Η σφαίρα. Ούτε αντάρτες εί­ ναι ούτε από τους ιδιοφυείς στρατιωτικούς της εποχής. αιμορραγεί στο κεφάλι.3 Μετά από έναν χρόνο. ένας τραυματισμένος στο πόδι και ο ακόλουθος του Νικηφόρου. . είναι δίκαιη η τιμωρία μου. Απέτυχαν και οι δύο. σπαράζει ο ένοχος.Σκοτώστε με. Αντρ. Ο Άρης αφρίζει με τον αίτιο: . στις προσπάθειές τους να συγκροτήσουν δική τους βιώσιμη δύναμη. Όταν ήταν υποδιοικητής στη 3. 30. ο Βαρδουσάκος.

Η συγκρότηση του ΓΣ και η τυπολατρία του Σαράφη επιφέρουν μια αθρόα έκδοση διαταγών. Υπήρξαν αντιδράσεις από το σύνολο σχεδόν των ανδρών και πέρασε καιρός για να κατασιγάσουν.6. Ό πω ς διηγείται ο Μπουκουβάλας. Μια τέτοια φήμη μάλιστα γίνεται γνωστή στον Ζέρβα μέσω Κάιρου και εκείνος στις 19. Μια δια ­ ταγή του στρατηγού προς τα τμήματα να αποστείλουν επειγόντως κα­ τάσταση δυνάμεως και οπλισμού πήρε αρειμάνια απάντηση από τον πλήρως ανταρτοποιηθέντα Βερμαίο: «Εμείς κάνουμε πόλεμο και όχι χαρτοπόλεμο. Το πρώτο διάστημα της διοίκησης Σαράφη αλλεπάλληλες φήμες. Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μη θυμάται με πόσο σεβασμό και διακριτικότητα μιλούσε ο Άρης για το στρατηγό». Από τους αντάρτες άργησε να γίνει αποδεκτός.1943 την αναμεταδίδει στην Αθήνα: «Ταύτην την στιγμήν. Όμως θα φέρει στον ΕΛΑΣ και την εμπάθεια προς τους βασιλόφρονες* στο βιβλίο του στρατηγού είναι εμφανές με πόση δυσκολία συμφω­ νούσε στην ένταξη τέτοιων αξιωματικών. Το καλό όνομα του στρατηγού θα προσφέρει πολλά στην εικόνα του ΕΛΑΣ και θα αποτελέσει πόλο έλξης δημοκρατικών αξιωματικών. όταν εκείνος παίρνει τον λόγο να τους μιλήσει. Τον πρώτο καιρό ο Άρης με τον Σ α ρ ά ­ φη και τους μαυροσκούφηδες συναντάνε στο Μαυρίλο ένα αντάρτικο τμήμα. ήθελαν τον στρατηγό να έχει εκτελεστεί από τον ΕΛΑΣ. που ξαφνιάζει αρχικά τους άμαθους στη στρατιωτική γραφειοκρατία αντάρτες και τους επικεφαλής τους. ο πανούργος αρχηγός τραβιέται λίγο πίσω του και κάνει κρυφά νοήματα στους αντάρτες πότε πρέπει να τον χει­ ροκροτούν. Δεν έχουμε καιρό για χαρτιά και σεντόνια». 0 Άρης παρουσιάζει τον στρατηγό και.268 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Σχολή Ευελπίδων. εκπορευόμενες από διάφορους κύκλους. μα ευθυγραμμισμένες στο πνεύμα των κομματικών επικρίσεων. Χρειάστηκε η προσωπική παρέμ βα­ ση του Άρη και ορισμένων καπετάνιων για να σταματήσουν κάποτε οι μπηχτές και τα μουρμουρητά. (Γιαννακόπουλος) 0 αρχηγός ξέρει καλά τι σημαίνει για τον ΕΛΑΣ ένας στρατηγός και τον προσέχει σαν τα μάτια του. οι μαθητές τον είχαν βαφτίσει «Κ αλαμαριά» γιατί τους ρωτούσε μονίμως αν είναι καθαρή και γεμάτη μελάνι η «καλα­ μαριά» τους. Στη συνέχεια η τύχη του χαρτιού των διαταγών δεν θα είναι πάντοτε η πρέπουσα* στην καλύτερη περίπτωση γίνεται τσιγαρόχαρτο. ώραν 17 Κάιρου μας τηλεγραφεί . «η συνεργασία του με το στρατηγό Σαράφη αποτελούσε το υπ όδειγ­ μα για όλα τα κλιμάκια του ΕΛΑΣ. (Σεβαστάκης) Εκείνος θα του το ανταποδώσει αργότερα με κάποιες δήθεν «μετριοπαθείς» δηλώσεις.

Θεωρούσε την ηγεσία του ΕΛΑΣ σαν ένα ενδιάμεσο σκαλοπάτι για την αναρρίχησή του στην ηγεσία του Εθνικού Στρατού. Αυτή η παθητική στάση του εξόργιζε τον επιτελικό Μακρίδη: . όπως: «Με την ηγεσία του Στ. τον τοποθετούν αυτομάτω ς στη χορεία των εχθρών. Δεκέμβρης) Ο Άρης δεν υπήρξε ποτέ. «Οι φήμες οργιάζουν με τις απειλές των Ιταλών στη Λαμία. Όταν οι αντίπαλοι του ΕΑΜ πειστούν τελικά ότι ο Σαράφης δεν κινδυνεύει.ΑΡΗΣ. γράφονταν από κομματικούς επιτελείς διάφορα π ερ ι­ σπούδαστα. (Πετιμεζάς) 0 Σαράφης δεν απέδιδε μεγάλη σημασία στη νέα θέση του. .. τον λοιδορούν και τον καθυβρίζουν. Αν παραιτηθο^.λπ. αλλά πολύ γρήγορα ζήτησε και έγινε μέλος του ΚΚΕ. ο Ψαρρός τον αποκαλεί «ρουφιάνο» κ. (Μπαρτζιώτας. έγραψε ένα ελεγχόμενο από το Κόμμα βιβλίο και ήταν το αντίβαρο του Άρη στον ΕΛΑΣ. Σαράφη και τη βοήθεια του Κόμματος. Ανήσυχος.] Οι λό­ γοι εκτελέσεως του Σαράφη μας είναι άγνωστοι». Ίσως αυτή η προοπτική σε συνδυασμό με τον ήπιο χαρα­ κτήρα του να τον έκανε εξαιρετικά υποχωρητικό έναντι του «υπερστρατηγού» Σιάντου. Η αγιοποίηση του Σαράφη από το ΚΚΕ ξεκινάει κυρίως μετά την απελευθέρωση· δεν αποσκίρτησε. απαντούσε ο στρατηγός. (Πετιμεζάς) Όλοι όσοι με αυτόν τον τρόπο εύχονται κατά βάθος τον θάνατο του στρα­ τηγού αγνοούν ότι ο Σαράφης δεν προσχώρησε μόνο στο ΕΑΜ και στον ΕΑΑΣ. με δυσάρεστες συνέπειες στον ένοπλο αγώνα. κά­ νω μεγαλύτερο κακό..Τι θέλεις να κάνω. στην Άμφισσα.. δεν έκανε αποκαλύψεις. ο ΕΛΑΣ έγινε ένας μεγάλος εθνικός λαϊκός απελευθε­ ρωτικός στρατός». στην οποία απέβλεπε.Πώς τον ανέχεσαι. [. Έτσι. 0 Ζέρβας γράφει πως έγινε « κα τα ­ γέλαστος μ" αυτό που έκανε για να σώσει το κεφάλι του». Στις 20 Μαΐου λήγει η προθεσμία παράδοσης των ανταρτών και οι Ιταλοί έχουν ολοκληρώσει τις προετοιμασίες για εκτεταμένες εκκα­ θαριστικές επιχειρήσεις εναντίον τους. ο Μ παρμπανίκος παίρνει τον γιο του Νικηφόρο στο τηλέφωνο από την Αγόριανη για να του μεταδώσει τις τελευταίες πληροφορίες: . Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 269 ότι ο Σαράφης εξετελέσθη την 16ην τρέχοντος υπό εαμιτών. κάτι που θα κρατηθεί τότε μυστικό για ευνόητους λόγους. στο Δαδί.

Γρηγοριάδης. ένοπλοι και άοπλοι.Εγώ λέω να μαζέψουμε τις λυκοπαγίδες που ’χουν οι παλιοί τσοπαναραίοι. (ΓΕΣ.Γιατρέ. λέει ο αρχηγός και το σκεπτικό του επ ι­ κρατεί στο Γενικό Στρατηγείο. » . όπου ο καθένας. πίστη. ο γιατρός κατευχαριστημένος έλεγε μέσα στο καφενείο «Παλλάδιον»: .270 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ » .Νικηφόρε. Ο Άρης είναι κλέφτης του παλιού καιρού για να συμμορφωθεί με στρατιοοτικές οδηγίες εξ αποστάσεως. Ράφτης. Ένας Αγρινιώτης. για λαγούς μας πέρασες. Αυτή η μετοικεσία δημιούργησε πολλά προβλήματα· επιπλέον δημιούργησε προσδοκίες σε ορισμένους κακεντρεχείς από τις εκκενούμενες περιοχές ότι «πάει.Τ<ύρα θα ιδείτε τι έχει να γίνει. Επιπλέον. «Το εθνικό πνεύμα του στρα­ τού (ενθουσιασμός. Οι εντολές της Αθήνας για σύμπτυξη στην Πίνδο ακολουθούνται επακριβώς στη Θεσσαλία και τη Δυτική Μακεδονία από τον Καραγιώργη. » . Και μήπως λένε τι ράτσας θα ’ναι τα ζαγάρια τους. δεν άντεξε: . ευφυΐας και αυτοσχεδιασμού των αντιπάλου διοικήσεων». Πίσω από τα συμπτυσσόμενα αντάρτικα τμήματα ακολουθούν οι εφεδρικοί. »—Τι μου λες. Ανταρτοπόλεμος) . ένα α π ' αυτά τα σκυλιά να το κρατήσεις για τη γυναίκα σου. γνώμες) ξεδιπλώνεται ουσια­ στικά στον πόλεμο στο Βουνό. συμπεριλαμβανομένου και του απλού στρατιώτη. προτίμησε -α ντί για την Πίνδο.τους ορεινούς όγκους της Ρούμελης και να ελιχθεί εκεί με τα τμήματά του. Σισκου διατηρεί ερωτικές σχέσεις με τον Ιταλό επικεφαλής της Καραμπινιερίας. «Ο ανταρτοπόλεμος είναι αγών φαντασίας. Οι Γερ­ μανοί φέρνουν και σκυλιά γυμνασμένα επιτούτου.Λέω να βάλουμε τους γύφτους να φτιάξουν κι άλλες». ο Θ. να μας κυνηγάνε τα ζαγάρια. Όταν ακούστηκε πως οι Γερμανοί θα έρχονταν στην π ό ­ λη. » . Πάνε οι κατσαπλιάδες. Αφού εξαίρεσε εξαρχής από τη σύμπτυξη τους άοπλους εφεδρικούς και τα μέλη των οργανώσεων. λένε πως θα 'χουνε οι Ιταλοί και ειδικά σκυλιά για την ανακάλυψή μας.Βλέποντας και κάνοντας.Σώπα. διαλύθηκε τ ? Αντάρτικο». Αντάρτικο) Στο Αγρίνιο είναι κοινό μυστικό ότι η γυναίκα του γιατρού Γ. Στη Ρούμε/σ] δεν συμβαίνει το ίδιο. φανατισμός. (Φ. οι ορει- . στέλνοντάς τους πίσω στα χωριά τους. ωρέ πατέρα. του λέει κατάμουτρα. και τα μέλη των εαμικών οργανώ­ σεων. έχει ελευθερία δράσης.

μερικές ομάδες είχαν οπλοπολυβόλα ιτα­ λικά. χωρίς γεμιστήρα όμως. κάμποσα ιταλικά τουφέκια.Α ΡΗ Σ . μου λάκισαν δύο. [.. (Clausewitz) Στις 21 Μαΐου. Και οι εφεδρικοί των Κομποτάδων [. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 271 νές περιοχές είναι οι προσφορότερες για τον εξοπλισμό του λαού αρέ­ νες». Υπάρχει πιο ακριβής περιγραφή: «Έβλεπε κανείς ανακατεμένους φανταχτερούς αρειμάνιους οπλο­ φόρους με σεμνούς και αφανείς ανθρώπους.. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944 . Φουστανελάδες με ντουλαμάδες. »Από τη μικρή εκείνη λαϊκή στρατιά.. συντζίρια και τζοβαϊρι­ κά. θα γίνει η μεγάλη αποχαιρετιστήρια στρατιωτική π α ­ ράταξη στο Μαυρολιθάρι. ορισθείσα ημερομηνία έναρξης των εκκαθαριστικών επιχειρήσεο:>ν. Τέλος οι εφεδρικές ομάδες Λοκρίδος ήσαν εξοπλι­ σμένες και με τρία αντιαρματικά τουφέκια. «η εν γένει εντύπωσή μου από την εμφάνιση και το παράστημα των τμημάτων πολύ καλή»... αμφιβόλου χρησιμότητος». η ίδια ανομοιομορφία χτυπούσε στο μάτι! Αρκετά μάνλιχερ. τα φ έ­ σια και τα σελάχια των παππούδω ν τους φρόντιζαν να συμπληροονουν τον οπλισμό τους με μια πάλα της ηρωικής εποχής. ένα τούρκικο γ ια ­ ταγάνι.4 Οι βροντώδεις αναφορές των επικεφαλής από τμήμα σε τμήμα για την καταμέτρηση των ανδρών ποικίλλουν από αυστηρώς στρατιωτικές έως του τύπου: —Όλοι παρόντες. λίγα αυτόματα.] που με διάφορα μαστορέματα μπορούσε να κάνει βολή όταν. μια σπαθάρα του παλαιού οθωνικού Ιππικού! »Από βαρύτερο οπλισμό.] Αξιωματικούς και χωροφύλακες που προσχώρησαν στο αντάρτικο. π άρ α πολλοί γκράδες. οι περισσότερες όμως όχι. απλούς χωριάτες με τα τα γά ρ ια τους. μερικά γερμανικά μάουζερ και πολλοί. Αυτή είναι η αντάρτικη στρατιά η οποία θα αντιμετωπίσει τις σι4. άλλους με μπότες.. ο Σαμουήλ.. .. πρέπει να είναι αποτέλεσμα ή μεγάλης συγκίνησης ή μεγάλης ψυχραιμίας.. Οι εφεδρικοί του Δαδιού είχαν ένα π ο ­ λυβόλο αεροπλάνου [. ήθελε. που άφησε το μονα­ στήρι. Αυτό που έγραψε ο τυπικός Σαράφης.. αλλά. »Όσο από οπλισμό. που άφησαν προσωρινά την τσάπα.] είχαν περί πολλού ένα αυτόματο Τόμσον. Από κοντά εκεί­ νοι που ξαναζωντάνευαν το αρματολίκι με τους ντουλαμάδες. πολλούς με τσαρούχια από λάστιχο και όχι λίγους ξυπόλυτους. δε λείπανε και δυο αρμ ατω ­ μένοι π α π ά δ ε ς κι ένας καλόγερος. αντικρίζοντας το θέαμα των υπερχιλίων παρατεταγμένων ανταρτο^ν. που έκανε βολή κατά βολή.

όπου το τοποθετεί η γερμανική κατασκοπεία. 0 ταξίαρχος συναντάει τα τρία μέλη του . Ο Ψαρρός καλείται από τον Σαράφη στη νέα έδρα του ΓΣ και μέ­ νει μαζί τους τρεις ημέρες.Ελικώνος προς Δυσμάς. σε μικρή απόσταση από το Καρ­ πενήσι. μ· ένα κοψίδι γίδα παραμάσχαλα ο καθένας. Το Γενικόν Στρατηγείον του Άρη λέγεται ότι ευρίσκεται εις το σχολείον του Καρπενησιού». 0 Άρης έφ ιππος παρουσιάζει στους άνδρες τον Σαράφη και τον Τζήμα με τις νέες τους ιδιότητες και μετά τις σχετικές ομιλίες πολιτικού και στρα­ τιωτικού «εκλαϊκεύει» ο ίδιος τις επίσημες οδηγίες καταλήγοντας: Κι όπως είπαμε. Το ΓΣ του ΕΛΑΣ στέλνει γραπτή διαταγή προς το Αρχηγείο Ρούμελης να επι­ στρέφει στον Ψαρρό όλο τον υλικό εξοπλισμό που είχε κατασχεθεί· επίσης να επιτρέψει στους αντάρτες που είχαν προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ.272 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ δερόφρακτες μονάδες της 11ης Ιταλικής Στρατιάς του Τζελόζο. (Ενεπεκίδης) Πράγματι ο Άρης διέταξε μερική εκκένωση της ανατολικής Στερεάς. Το Κάιρο του έχει απαγορεύσει ρητώς την υπογραφή του συμφωνητικού όπως αυτό τροποποιήθηκε στην Αθή­ να· επιμένει στον έλεγχο του ελληνικού αντάρτικου μέσω των Βρετα­ νών αξιωματικών-συνδέσμων. και μετακίνησε τον κύριο όγκο των ανταρτών δυτικά του Καρπενησιού. Το Γενικό Στρατηγείο μεταφέρθηκε γ ια λόγους ασφαλείας στο χωριό Αγία Τριάδα. αν πάνε να σας κυκλώσουν. να ξαναγυρίσουν στο 5/42. Αυτού Μ εγαλειότης Οι κινήσεις των ανταρτών στη Ρούμελη δεν έχουν διαφύγει της γερ­ μανικής κατασκοπείας· όπως καταγράφονται σε έκθεση της 19ης Ιου­ νίου 1943: «Αι καλούμεναι κομουνιστικαί συμμορίαι υπό τον Άρην Βέ­ λο υχιώτην απεσύρθησαν από την οροσειράν Παρνασσού . εμφανώς αλλαγμένος από την τελευταία τους συνάντηση. πίσω από το Βελούχι.Άμφισσας σαν προφυλακή ορισμένα τμήματα με αρχηγό τον Βερμαίο. Στην Αγία Τριάδα έρχεται και ο Μάγερς. Αυτός δεν π εί­ θεται· παραμένει προσκολλημένος στο άρμα της ΒΣΑ και ακολουθεί την προτροπή του Μάγερς να ανασυγκροτήσει το 5/42. αν το θέλουν. έχουσαι σήμερον την κυριαρχίαν εις τον χώρον από της οροσειράς της Γκιώνας μέχρι του Αχελώου. αφήνοντας στον άξονα Καρπενησιού . προς τα Άγραφα. μόνο τότε θα υπο­ χωρήσετε. Ο στρατηγός προσπαθεί να πείσει τον π α ­ λιό του φίλο να προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ ως επιτελάρχης του Γενικού Στρατηγείου ή ως στρατιωτικός αρχηγός της Ρούμελης.

σύμφω­ να με το οποίο προσπαθεί να επιβάλει στη χώρα κυβέρνηση της αρεσκείας του. συνόψιζε πικρά: Υποδιαίρεση. Επιστολή Ανδρ. εγκατέλειψα αμέσως το δωμάτιο». (Myers) Δεν έγινε έτσι. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 273 στρατηγείου στο σπίτι που χρησιμοποιούν σαν αρχηγείο και με πολύ σοβαρό ύφος τούς ζητάει να σηκωθούν για να τους διαβάσει μια επ ί­ σημη νότα της αγγλικής κυβέρνησης. Εκείνη τη στιγμή δεν είναι ο «σύμμαχος» αξιωματικός. πρόσθεση Βρετανο^ν. και τονίζει με έμφαση ότι «η βρετανική κυβέρνηση δεν θα επιτρέψει ποτέ καμιά αλλαγή των προπολεμικών σχέσεων με την Ελλάδα». Ο Άρης έβγαλε την ταμπακιέρα του και άρχισε να στρίβει τσιγάρο. Έτσι κι αλλιώς απεχθάνεται κάθε είδους συμφωνία με τους Βρετανούς. από το βιβλίο του Κ. Τζήμα (Σαμαρινιώτη). Αντιθέτους. . για να μη διαρρηχθούν οι σχέσεις του ΕΑΜ με τη Βρετανική Αποστολή. Ο Τζήμας αναπαριστά τη σκηνή: «Σηκώθηκα εγώ και ο Σαράφης.] Οι τρεις Έλληνες.ΑΡΗ Σ. Παπακόγκου Γράμματα για τον Άρη. εμφύλιος πόλεμος. που την ανα­ φέρει στο βιβλίο του: 5. Αφού τους διαβάζει ένα κατηγορητήριο εναντίον του ΕΑΜ. μα ο εντε­ ταλμένος της Κυβέρνησης Της Αυτού Μεγαλειότητος για να επιδώσει την απειλή της στους Έλληνες.. αφαίρεση Γερμανών. εντυπωσιασμένοι. με μιμήθηκαν». Για την επιμονή τους να είναι το αντάρτικο της Ελλάδας υποδιαιρεμένο κατά περιφέρειες με επικεφαλής Βρετανούς αξιωματικούς. Αυτή η κυβερνητική νότα που διάβασε στα μέλη του ΓΣ ο ταξίαρχος Μάγερς θα απορριφθεί από το ΕΑΜ ως απαράδεκτη επέμβαση ξέ­ νων στα εσωτερικά ζητήματα της χώρας. διαίρεση. αφού συνεννοηθεί με την Αθήνα. [. Ό πω ς γράφει αυτάρεσκα: «Στάθηκα προσοχή. ο διαλ­ λακτικός Τζήμας. προτείνει μια μέση λύση και την ανακοινώνει ο ίδιος στον Άγγλο ταξίαρχο. έχοντας το ένα πόδι πάνω στο άλλο». Μα η εαμική ηγεσία δεν προσμέτρησε στις εν συνεχεία επιλογές της τη σοβαρότητα της φράσης «η βρετανική κυβέρνηση δεν θα επιτρέψει ποτέ»..5 0 αρχηγός μένει απαθής και για το απειλητικό διάβημα της «Κ υ­ βέρνησης Της Αυτού Μεγαλειότητος» και για την απόρριψη του εαμικού αντισχεδίου. καταλήγει σε ένα εξίσου εντυπωσιακό φινάλε: «Μόλις τελείωσα το λόγο μου.

. το ΓΣ του ΕΛΑΣ.] Του λοιπού η συμπεριφορά υμούν απέναντι των ομάδων άλλων οργανώσεων θέλει διέπεται από το αποστελλόμενον αντισχέδιον συμφωνητικού. [. ακολουθεί και μια ση­ μαντικότατη συμπληρωματική παράγραφος από το ΓΣ προκειμένου να τεθεί τέλος στις αδερφοκτόνες συγκρούσεις: «Οι Έλληνες υπήρξαν και είναι ελεύθεροι να κατατάσσονται ως αντάρται εις ομάδας της απολύτου προσωπικής εκλογής των».1943. και ένας από τους πρώτους αντάρτες επισκέπτεται τον Άρη αφού πρώτα τον έχει ει­ δοποιήσει. [. Δύο ημέρες μετά.. Η δήλωση αυτή με ευχαρίστησε ιδιαίτερα. θα έδινε διαταγή στις ομάδες ολόκληρης της Ελλάδας να τηρούν το τροποποιημένο κείμενο του συμφωνητικού. και αυτός το εκλαμβάνει σαν πείραγμα του αρχηγού. (Myers) Η διαταγή που εκδίδεται στις 28. Δε φτάνει αυτό.Ποιος έπρεπε να 'σαι. του απαντάει.5. Είσαι από τους πρώτους εί­ κοσι αντάρτες του ΕΛΑΣ.. Ο αντάρτης σκοπός στην είσοδο του στρατηγείου τού π α ­ ρουσιάζει όπλα.5.. Ο Άρης παραξενεύεται. γ ια ­ τί το λιγότερο που σήμαινε ήταν ότι ο ΕΛΑΣ δεν θα ξαναχτυπούσε τις άλλες εθνικές ομάδες. . Μία από τις πρώτες διαταγές που εξέδωσε το ΓΣ στην Αγία Τριά­ δα έχει μόνο την υπογραφή του Άρη και το συγκινητικό περιεχόμενό της διαβάστηκε σε όλα τα αντάρτικα τμήματα... Μετά την απελευθέρωση το ΓΣ εδρεύει στη Λαμία.. .1943 προς όλα τα τμήματα του ΕΛΑΣ επισημοποιεί αυτήν την αυτοδέσμευση του Γενικού Στρατηγεί­ ου: «Του λοιπού ουδεμία ενέργεια εχθρική εναντίον ομάδων άλλων οργανώσεων λαμβάνει χώραν. [. .. του λέει μάλλον ενοχλημένος. ανεξάρτητα από το αν ήμουν εξουσιοδοτη­ μένος ή όχι να το υπογράψω εγώ.Ποιος είμαι εγώ και μου κάνει «παρουσιάστε».] Διά πάσαν παράβασιν ή αντίθεσιν προς το πνεύμα του συμφωνητικού θέλουσι ληφθή αυ­ στηρά μέτρα».274 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ «Με πληροφόρησε ότι. σαν να είχε υπογράφει κι από τις δυο πλευρές.] Και εν περιπτώσει μη υπογραφής του συμφωνητικού τούτου θέλομεν εξακολουθήση ενερ­ γού ντε ς συμφώνους προς το πνεύμα αυτού. από τη μεριά του. Έκτοτε καθιερώθηκε ως τίτλος τιμής να ανήκεις στους πρωτοπόρους. Είναι ένας αποχαιρε­ τισμός στους παλιούς του συντρόφους αφού ανέλαβε νέα καθήκοντα στο Γενικό Στρατηγείο.αναφέρει ονομαστικά έναν έναν όλους τους παλιούς του αντάρτικου και τους ευχαριστεί. με ημερομηνία 30. που θα μπορούσαν έτσι να σχηματισθούν οπου­ δήποτε και οποτεδήποτε θα ήθελαν αυτές ή εμείς».

.000 άν­ δρες. Είχαν έρθει στη Ρούμελη δυο τρεις φορές έως τότε σύνδεσμοι από τον Μόριά ζητώντας ενίσχυση. ηγούμενος της Μονής Αγάθωνος. βλέποντας τον αρχηγό να εξαιρεί από την κατάταξη τους άο­ πλους. Τη νύχτα της 19ης Ιουνίου οι αντάρτες περνάνε με εφτά βάρκες από το μικρό λιμανάκι του Μαραθιά στην παραλία Λαμπίρι δυτικά του Αίγιου. Είναι το πρόσοοπο -τ ο τελευταίο. τον Παπούα (Νίκο Διένη) και τον Ωρίωνα (Γιάννη Μιχαλόπουλο). Ο αρχιμανδρίτης Γερμανός όμως προσχώρησε στον μόνιμο ΕΛΑΣ και πιο συγκεκριμένα κατευθεί­ αν στον Άρη. λέει στον Λευτέρη Χρυσιώτη. Δεν είναι λίγοι οι αντάρτες που δεν χάθηκαν από σφαίρα. και ταυτόχρονα επόπτης της Μονής Δαδιού και πρόεδρος της ίδιας κοινότητας. . Είναι ο αρχιμανδρίτης Γερμανός. κοντά στην Υπάτη. οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ ξεπερνούν τους 1. αλλά από τις κακουχίες. που κάνει χρέη στρατολόγου. μα εκείνος εί­ ναι ανένδοτος.Ε. μην του δώσει και την εντύπωση πως θα του γίνει βάρος. με πιο γνωστούς τους μητροπο­ λίτες Κοζάνης Ιωακείμ και Ηλείας Αντώνιο. Η μόνη περιοχή που χρειάζεται ενίσχυση είναι η Πελοπόννησος. . που αργότερα η καρδιά του δεν θα αντέξει σε έναν κοπιαστικό ανήφορο.ΑΡΗΣ.που έρχεται να συμπληρο^σει τον κύκλο το^ν στενών συντρόφων του αρχηγού και θα γ ί­ νει γνωστός ως «ο π α π ά ς του Άρη». 0 ΕΛΑΣ είναι παντού και παντοδύναμος· ακόμη και στην Ήπειρο. Και άλλοι ιεράρχες προσχώρησαν στην εαμική αντίσταση. Ο Άρης ήταν μάλλον διστακτικός με τον αρχιμανδρίτη που θέλει να κρατήσει τουφέκι· του προτείνει διάφορες άλλες θέσεις. φοβάται ότι δεν θα τον κρατήσει· πάει κατευθείαν στη γραμ­ μή που κάποιοι ένοπλοι εφεδρικοί γράφονται στον μόνιμο ΕΛΑΣ. τον ρωτάει. κατά κόσμον Γερμανός Δημάκος. περιοχή του Ζέρβα. . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 275 Το τοπίο στην Ελεύθερη Ελλάδα είναι ξεκάθαρο. Από την αρχή του ένοπλου αγώνα είχε προσφέρει μεγάλη στήριξη στους αντάρτες της περιοχής του· για αυτό τον Απρίλιο είναι πια καταζη­ τούμενος και αναγκάζεται να φύγει στο Βουνό. Εκείνες τις ημέρες εμφανίζεται και ένας ασυνήθιστος ιερωμένος. όσο αντέξω.Θα αντέξεις να μας ακολουθήσεις. Μαζί τους και ο μόνιμος λοχαγός Ησάίας. Αλλά. Την 1η Ιουνίου ο Άρης συγκροτεί ένα τμήμα 80 επιλεγμένων ανταρ­ τών της Ρούμελης με επικεφαλής τον έμπιστο Πελοπίδα. λέει ο καπάτσος ιερωμένος.Γράψε με κι εμένα..

Συχνά θα τον πειράζει για τις ικανότητές του: .Τι σ’ έκανε εσένα να π α ς να γίνεις καλόγερος. Ο ανθρωπάκος. Ενδεικτικά κάποιες από αυτές: Στις 26 Μαΐου ένα ιταλικό τάγμα που κατευθύνεται προς την Άμ­ φισσα δέχεται αιφνιδιαστική επίθεση στο σημαδιακό 51ο χιλιόμετρο.276 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ . παππούλη. . θα τρυπώσει κάτω α π ’ τη βελέντζα και θα κάνει το σταυρό του. να τρέχεις έτσι με το άλογο και να μην πέφτεις. ρώ­ τησε τον αρχηγό τη γνώμη του ενοί>πιον και άλλων.. Ο πάτερ Ανυπόμονος θα ακολουθήσει τον αρχηγό παντού όπου π ά ­ ει* στη Θεσσαλία. του λέει ο Άρης. Αυτός ο απίστευτης ζωντάνιας. Όταν μπαίνουν σε χωριό. αλλά στις μάχες βρίσκεται με το όπλο στο χέρι και σταυρωτά φισεκλίκια.. που έχει πλησιάσει και παρακολουθεί τη σκηνή.Πολύ ανυπόμονος είσαι..Τώρα!. . στην Πελοπόννησο. Να π α ς να αδι­ κηθείς μέσα στα ράσα. . .. Κάποια στιγμή ο πάτερ Ανυπόμονος.Τι χαζά είν’ αυτά. στενοχωρημένος από κάποιους ανερμάτιστους κομματικούς που έλεγαν διάφορα για τη θρησκεία. . (Συνέντευξη αρχιμανδρίτη Γερμανού) Είναι η αρχή μιας μεγάλης φιλίας. έχουν παραιτηθεί των μεγαλεπήβολων σχεδίων τους σε λιγότερο από έναν μήνα εκκαθαριστικών επιχειρήσεο^ν. φοράει το καλημαύχι του και ανοίγει την εκ­ κλησία να λειτουργήσει. Νικημένοι παντού. Προμαχούντες Η τύχη των Ιταλών δεν αλλάζει από τα βουνά της Αλβανίας στα βουνά της Ρούμελης. στην Ήπειρο. Και άλλοτε θα αναρωτιέται σκεπτικός: .Θα σε γράψω. Δεν π α να απαγορέψεις εσύ.Παπάς είσαι εσύ ή κατσικοκλέφτης. το βράδυ που θα πέσει στο κρε­ βάτι. ξεζώνεται τα άρματα. . επιμένει εκείνος. Ο Άρης διαολίζεται με αυτές τις αριστερίστικες πομφόλυγες: . Η επίσημη θέση του είναι στρατιωτικός ιερέας του ΓΣ. Κ αταργείται με διαταγές η θρησκεία.Γράψε με που σου λέω. κάνει ο Λευτέρης.Τι έχεις και βιάζεσαι.Γράψ’ τον «Ανυπόμονο». ωριμότητας και πατριωτικής φλόγας ιερωμένος πολύ γρήγορα θα κερδίσει την εκτίμηση και τον θαυμασμό του αρχηγού.

Το ένα τάγμα. Αντωνόπουλο) και οπισθοχωρεί με τεράστιες απόκλειες. τη σφηνώνει κ α ­ λά στη θαλάμη του όπλου. .Μπελή. που θερίζουν στα τυφλά δάση και ρεματιές.με το αιτιολογικό ότι τραυματίστηκε «ιδία υπαιτιότητι». Το πλήγμα για τους Ιταλούς είναι μεγάλο· οι νεκροί στα ερείπια είναι εκατοντάδες και η σιδηρο­ δρομική γραμμή αχρηστεύεται επί πολλές ημέρες. και με την κάλυψη αντάρτι­ κης δύναμης υπό τους Περικλή . αν και είχε αποχωρήσει από το Κόμμα προ πολλών ετών. Οι αντάρτες έχουν μόνο πέντε τραυματίες. Κ α­ ραγκούνη. (Το άθλιο μετακατοχικό κράτος δεν του αναγνώρισε δικαίωμα σύ­ νταξης -α ν και η μάχη ήταν μεταξύ Ελλήνων και Ιταλώ ν. «τουφ εκάει» και μετά τυλίγει και σφηνώ­ νει την επόμενη. που έως τότε τύλιγε το τυρί. πρώην Γραμματέα του ΚΚΕ.) Στις Ί Ιουνίου με μια καλοστημένη επιχείρηση ανατινάζεται η σή­ ρ αγγα στο Κούρνοβο. που προσέτρεξε για βοήθεια.Α ΡΗ Σ. αποκλί­ νει προς την Παύλιανη* εκεί αναμένουν τους Ιταλούς 80 αντάρτες και όσοι χωρικοί έχουν όπλο. την ώρα που τη διασχίζει μια ιταλική αμαξο­ στοιχία γεμάτη στρατό. τον ατρόμητο Δήμο Μαλούκο και τον Παναγιώτη Τζιβάρα. Έ να ς από τους χωρικούς. μία από τις ευγενέστερες μορφές της Αριστεράς· διανοούμενο. Το σ αμποτάζ που υποσχέθηκε το ΓΣ του ΕΛΑΣ στον Μάγερς σχεδιάστηκε και πραγματοποιήθηκε από τον Λά­ μπρο. που έμεινε ανάπηρος διά βίου. με πολύ μικρότερου διαμετρήματος σφαίρες απ ό αυτές που δέχεται το απαρχαιω μένο τουφέκι του. πυροβόλοον και αεροπλάνων. «ένα μελαχρινό ηλιοκαμένο Άδωνη του Παρνασσού μέσα σε ντουλαμάδες». δεν κα­ ταδέχτηκε να το δηλώσει στους κατακτητές γ ια να σωθεί. 6. μεταξύ των οποίων και τον Παντελή Πουλιόπουλο. Κουκουβίστα. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 277 όπου συναντάται ο Παρνασσός με την Γκιώνα. από αντάρτικη δύναμη λόχου υπό τον Κρόνο (μόνιμο ανθυπασ πιστή Κ.6 Η μάχη είναι άγρια και πολύωρη π α ρ ά τη συντριπτική αριθμητική διαφ ορά δυνάμεων και την τερά στια ανισότητα πυρός και μέσων. Μαυρολιθάρι υπό την κάλυψη όλ­ μων. ο οποί­ ος. τυλίγει κάθε σφαίρα με τουλουπάνι. μεταξύ των οποίων και ο μόνιμος υπαξιωματικός Παύλος Γυπαράκης από την Κρήτη. ενισχυμένο με τμήμα Πυροβολικού. Σε αντίποινα θα εκτελέσουν 118 κρατούμενους κομουνιστές. με τη βοήθεια του μόνιμου υπολοχαγού του Μηχανικού Ν. γλωσσομαθή. με επικεφαλής τον αρχαγγελικό Καλλία (μό­ νιμο ανθυπολοχαγό Χ αράλαμπο Μώκο). Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. Στις 3 Ιουνίου τέσσερα ιταλικά τά γμ α τα κατευθύνονται στα ανταρτοχοορια Παύλιανη.

η γερμανική φρουρά των σιδηροδρόμων τους υποδέχεται με πυρά* για να γλιτώσουν. (Φ.] στριφογυρίζοντας δαιμονι­ σμένα μια θεόρατη χαντζάρα πάνω από το κεφάλι του. (Φ. σκόρπιοι. ο Κομνάς. πέφτουν όπου βρούνε να καλυ­ φθούν. Δίνοντας την εντύπω ­ ση ότι κατευθύνεται προς το Καρπενήσι. «Μ προστά βαδίζει μ ’ ανοιχτές δρασκελιές ένας πελώριος Αγοριανίτης.. [. Στα άγρια μετακατοχικά χρό­ νια οι τάφοι των ηρώων επανειλημμένως ανασκάφηκαν και μολύνθηκαν από την παρακρατική μανία... σύνολο 32 άνδρες. Τζιβάρας. (Οι ήρωες της Παύλιανης Καλλίας. του Νικηφόρου και του Διαμαντή ρίχνονται αμέσως στη μάχη: «Ο Νικηταράς από τη Σουβάλα. σύμφωνα με τον επικεφαλής Βερμαίο. ρεζίληδες. φρενήρη φυγή».. Το “Αέρα. για να σωθούν. όπου τους ανακαλύπτουν εξουθενωμένους το άλ­ λο πρωί οι εργάτες. σ' ό. αλαφιασμέ­ νοι.τι σκεπάζει και τον πάταγο της μάχης». κοντοστέκονται. αά . με μια πελώρια πατρογονική πάλα του 1821 στο χέρι». αέρα” και το “νικηφοραίικο” πολεμικό σύνθημα “Αά. τρυπώ ­ νουν στις γαλαρίες. ακατάσχετη. και καμιά πενηνταριά έχουν την έμπνευση να πετάνε τα χιτώνιά τους με την ελπίδα να καθυστερήσουν τους ρακένδυτους αντάρτες. παραπλανά τους αντάρτες. προερχόμενο από τη Λαμία.”. Αντίστασίς) Οι ασυγκράτητοι αντάρτες του Βερμαίου. Έντρομοι οι προ^τοι ακροβολιστές του εχθρού. λαχανιασμένοι. θα φονευθούν στην Κουκουβίστα στις 5 Ιανουαρίου 1944 σε γερμανική ενέδρα. [. Γρηγοριάδης. πισωπατούν.278 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Όμως οι αμυνόμενοι δεν έχουν εγκαταλειφθεί στην τύχη τους. Όμως δεν τους βγαί­ νει σε καλό· φορώντας μόνο τα πουκάμισα. Γρηγοριάδης.. σαστίζουν. μπροστά από τη ράχη. είναι έξι νεκροί και 23 τραυματίες. Αντίστασίς) Είναι οι ενισχύσεις που οδηγεί ο ικανό­ τατος Βερμαίος και καταφθάνουν αλαλάζοντας. ακούγονται άγριες ιαχές. που από το πρωί τώρα μόνο πλησίασαν τις θέσεις των αμυνομένων.] Οι πρώτοι πανικόβλητοι το βάζουν στα πόδια. γ ια να τους ακολουθήσουν όλοι.) Στις 26 Ιουνίου ένα μηχανοκίνητο ιταλικό τάγμα.. πραγματοποιεί έναν επιδέξιο ελιγμό. «Αποκάτω. αχά από κοντά” σμίγουν σ’ ένα. . σε άτακτη. με τον ντουλαμά του στολισμένο όλο καδένες και χαϊμαλιά. Αντί­ στασις) Τρέχουν έντρομοι οι κατακτητές. Κι άλλοι ατρόμητοι αναπηδούν στα ταμπούρια τους δαιμονικά. Γρηγοριάδης. Οι απώλειες των Ιταλών σε άνδρες και υλικά είναι μεγάλες· των ανταρτών. (Φ. αναπηδάει π ά ­ νω από το ταμπούρι του με φοβερά ουρλιαχτά και ομηρικές πολεμι­ κές βλαστήμιες “Αά. Μαλούκος και ένα τμήμα τους.

μάταια. βοηθητικούς. 0 ιαθείς Καραλίβανος ξεκινάει με μια μικρή δύναμη να βοηθήσει τον ανιψιό του. Σε αυτήν την περιοχή βρίσκεται μόνο το μετακινηθέν υπαρχηγείο Αττικής υπό τον Θεοχάρη. Επειδή εκείνη την ώρα κατέφθασε και ο Άρης με τους έφιππους μαυροσκούφηδες στο Γαρδίκι.Μας βομβάρδισαν τις πετρελαιοπηγές της Άνω Μουσουνίτσας. Η ιταλική σύμπτυξη εξελίσσεται σε πανι­ κόβλητη οπισθοχώρηση και ο Θεοχάρης την αποδίδει γελώντας στις ενισχύσεις που ήρθαν: . Μαζί του τρέχει και ο δικηγόρος Σεφεριάδης. σχεδόν 40 άνδρες. Οι Γαρδικιώτες δεν δέχονται άλλη εξήγηση· ο θρύλος του πανταχού παρό­ ντος και ανίκητου αρχηγού έχει αποτυπω θεί ανεξίτηλα στις ψυχές τους. μετά την προαγωγή του Αρη. έγι­ ναν λαγοί. Δεν μπορεί πλέον να γίνεται λόγος για ιταλική απειλή· κανείς δεν τους παίρνει στα σοβαρά. αλ­ λά απέχει πολύ. Σείεται και μουγκρίζει ο τόπος από τις απανωτές εκρήξεις και. Οι χωρικοί έχουν άλλη ερμηνεία. που είχε ορ­ γανώσει τις πρώτες αγγλικές αεροπορικές ρίψεις στη Ρούμελη. . σε κάποιες ενισχύσεις. για να χλευάζουν οι χωρικοί: . Έ να σμήνος της αγγλικής αεροπορίας εμφανίζεται ξαφνικά .ΑΡΗΣ. συμπε­ ραίνουν ότι αυτόν είδαν οι Ιταλοί και «το ’βαλαν στα πόδια». 0 κίνδυνος καταστροφής το^ν χωριών είναι άμεσος. α π ’ το πρωί πολεμάμε εμείς κι οι Ιταλοί δε μας φοβήθηκαν. ασθενείς. Εκείνο στρί­ βει αιφνιδίως αριστερά πάνω από τη Μακρακώμη προς τα αφύλαχτα χωριά της Οίτης. Εναντίον των Ιταλών συμπράττουν και οι συμπτο^σεις. Μόλις είδαν το Λευτεριά με τους καλαμαράδες και το δικηγόρο. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 279 που οργανώνουν την άμυνά τους στις Ράχες Τυμφρηστού. ο διοικητής τους διατάσσει σύμπτυξη μη γνω ­ ρίζοντας τι αντιμετωπίζει. και σπεύδει να τους συνδράμει.γ ια πρώτη φορά στη Ρούμελη. σηκώνοντας φοβερό αχολογητό.Αχά. εκεί που οι Ιταλοί έχουν πλησιάσει στα πρώ ­ τα σπίτια του Δίλοφου. Μόνο τα αεροπλάνα τους θα συνεχίσουν να πολυβολούν τα βουνά και να ρίχνουν βόμβες στα φ αράγ­ για με την ελπίδα κάποιας επιτυχίας. καπετάνιος πλέον του Αρχηγείου Στερεάς. 0 Θεοχάρης και οι λιγοστοί άνδρες του υπερασπίζονται επί ώρες το Δίλοφο ελπίζοντας. Μα­ ζεύει όσους βρίσκει μπροστά του στο αρχηγείο. αλλά χωρίς κάποια μάχιμη δύναμη· είναι όμως σκληρός και δεν παραιτείται εύκολα. Πιο κοντά είναι ο Λευτεριάς. γραφιάδες. Στο εξής οι Ιταλοί θα απειλούνται και θα καταδιώκονται από τους αντάρτες.και αρχίζει να βομβαρδίζει εχθρικές εγκα­ ταστάσεις στο Λειανοκλάδι. περαστι­ κούς.

(Χα­ τζής. ο υπαίτιος Καραγιο^ργης ονομάζει τη σύμπτυξη «άθλο» και. Καβαλάρη. εκείνος στέλνει έκθεση στο ΠΓ για τους «κατάπληκτους» με τη δεινότητά του Άγγλους και αναφέρει ότι ήδη έχει περάσει «σε ανώτατη μορφή δράσης. Μετά από τρεις ημέρες ο Λαοκράτης έκανε την πιο θαρραλέα π ρ ά ­ ξη που μπορεί να αποφασίσει άνθρωπος· στερέωσε το τουφέκι στο σαγόνι του και πάτησε τη σκανδάλη. Με πρωτοβουλία των τοπικών καπετάνιων Μπουκουβάλα. αισθάνθηκε πως υστερούσε σε ανδρεία έναντι των άλλων ανταρτών. φοβάμαι. τους εξομολογείται με συντριβή. Επανάσταση) Αυτήν τη μοναδική επιτυχία τους στη Θεσσαλία οι Ιταλοί θα την πληρώσουν πανάκριβα στις 8 Ιουνίου. είναι η αλήθεια. Φρούραρχος Οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Ιταλο5ν δεν αποτυγχάνουν μό­ νο στη Στερεά. αλλά καθαυτό προδοτική». Αυτοί προσπάθησαν να τον εμψυχώσουν. Όταν είναι να π ά ­ με για μάχη. όπου είχε επιτευχθεί μάλιστα και συμπαράταξη των δυ­ νάμεων ΕΛΑΣ . Πηλιορεέτη.ΕΔΕΣ. λόγω Καραγιώργη· ο κομματικός άρχων της Θεσσαλίας παραλίγο να συμπαρασύρει και τις μακεδονικές δυνάμεις. κόβονται τα πόδια μου. Είμαι δειλός. Φασούλα. ο Λαοκράτης.280 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Ήταν τέτοιο το κλίμα πολεμικής μέθης που συμπαρέσυρε τους πάντες σε άμιλλα παράτολμων εγχειρημάτων. ότι «η ενέργεια ήταν όχι μόνο εσφαλμένη.τι θέλετε. (Χατζής. Μία επιτυχία έχουν αρχικά οι Ιταλοί στην ανατολική Θεσσαλία. παρόλο που το ΓΣ του ΕΛΑΣ τον κρίνει ανεπαρκή και ζητάει την απομάκρυνσή του από τη Θεσσαλία. Κάντε με ό. Ο γραμματέας Μακεδο­ νίας Λεωνίδας Στρίγγος αναγνωρίζει με υπερβολικό. γίνεται προσπάθεια να πειστεί ο Καραγιώργης. αλλά και στη Θεσσαλία και στη Δυτική Μακεδονία και στην Ήπειρο. Επανάσταση) Αντίθετα. τρόπο το λάθος του γράφοντας στο ΠΓ. Ένας νεαρός δάσκαλος του Αρχηγείου Παρνασσίδας. που αποσύρεται με το επιτε­ . Ο Διαμαντής του είπε ότι θα ήταν παράλογο να μη φοβάται· και εκείνου ιδρώνουν τα χέρια του πριν από τη μάχη. που ζητάει εξηγήσεις. εντελώς στρατιωτι­ κή». Ανάλογα του μίλη­ σε και ο Νικηφόρος και αποφάσισαν από κοινού να μετατεθεί για ένα διάστημα στην επιμελητεία του αρχηγείου ώσπου να συνηθίσει. Ζήτησε να μιλήσει στον Διαμα­ ντή και τον Νικηφόρο ιδιαιτέρως.

φεύγουν πηλάλα μέσα στον κάμπο. οι τραυματίες σέρνονται μέσα στα στάρια. Ό πω ς φαίνεται. παρεμβαίνει υπέρ τους: Εμείς φεύγουμε. Τα οπλο­ πολυβόλα μας βάζουν συνέχεια. . Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 2S1 λείο του στην Πίνδο. .Όχι. τα πυκνά αντάρτικα πυρά ξεσπούν. λένε οι άνδρες στα τ α ­ μπούρια ανήσυχοι. στρέφουν.με διαρκή αεροπορική υποστήριξη. (Clausewitz) Την επίθεση αρχίζει το ιταλικό ιππικό με μια επιλαρχία που επελαύνει ανεπτυγμένη· και μόνο οι ιπ πείς είναι τέσσερις φορές περισ ­ σότεροι από τους αντάρτες. ας τους αφήσουμε να κά­ μουν όπως τους κόβει. Μπαλής. μετα­ βάλλοντας την ιταλική επέλαση σε κόλαση: «Άλογα. Το δύσκολο είναι να κατανοηθούν οι ηθικές δυνάμεις που εμπλέκονται». και ο ταγματάρχης Δ. » . ιππείς ανατρέπονται. Σε απόσταση αναπνοής.. αυτούς τους αφήνουμε εδώ να πολεμήσουν. ρίχνονται πίσα). Ούτε ο πιο ευφάνταστος άνθρωπος δεν μπορεί να προσδοκά κάτι π ε ­ ρισσότερο από μια θυσία. Οι Έλληνες ούτε στο παρελθόν ούτε τώ ρα υπόκεινται στους νόμους της φύσης». Θα ’χουν ύστερα και τις ευθύνες. μια παρενόχληση. (Clogg) Όσο και αν ηχεί υπερβολικό ή και κάποτε κωμικό να παρουσιάζο­ νται σχεδόν μονίμως οι Έλληνες νικητές πο λλα πλά σ ιο ν δυνάμεων.Μουζακίου. Όλη η νευρικότητα κι η αγωνία των ανταρτών ξεσπάει. Στην αμυντική διάταξη το^ν μόλις 250 ανταρτών επιτίθενται ένα σύ­ νταγμα Πεζικού.Αυτοί θα μας πατήσουν με τ ’ άλογα. καθώς έχουν αυστηρή διαταγή να τους αφήσουν να πλησιάσουν. . οι υλικές σχέσεις είναι πολύ απλές.000 άνδρες. Όσοι γλιτώνουν.] Το αφηνια­ σμένο ιππικό πέφ τει πάνω στο πεζικό που ακολουθούσε. υπάρχει ερμηνεία ανάλογων φαινομένων: «Στην πραγματικότητα.Αέραα! Αέραα! » . μια μοίρα Πυροβολικού και το Σύνταγμα Ιππικού της Αόστης -συνολικά 4. να τους επιτρέψει να αμυνθούν στα στενά Πόρ­ τας .Α ΡΗ Σ.. «η φύση έχει θέσει όρια στις προσδοκίες των άλλων ανθρώπο:>ν. (Σεβαστάκης) Τα χαράματα της 8ης Ιουνίου η άνιση μάχη αρχίζει. .Μ5 αυτές τις τιποτένιες δυνάμεις.Μ’ αυτές. [. Οι καπετάνιοι επιμένουν. που συ­ νοδεύει τον Καραγιούργη. Μπροστά μας άλο­ γ α σφαδάζουν. όχι όμως και των Ελλήνων.Ούαα! Χέστες! . Θα ρίξετε λίγες ντουφεκιές. Αντί να καθόμαστε και να τους δίνουμε εντολές. το π α ρ α ­ σέρνει κι αυτό.

Παπουτσής. 0 διοικητής της ιταλικής μεραρχίας στρατηγός Αλφόνσο Ινφάντε επιθεώρησε ο ίδιος τις θέσεις μάχης των αμυνομένων για να εκτιμή­ σει τον αριθμό τους· το συμπέρασμά του: . Αφού «ήρθε». τον κρατάνε· αλλά δεν ξέρουν τι να τον κάνουν.Καλώς ήρθατε. Οι αντάρτες θα αποσυρθούν σε πιο ορεινές θέσεις μόνο όταν κινδυνεύ­ σουν από έλλειψη πυρομαχικών. Πετρουλάκης* στη συνέχεια θα προσχο^ρήσει στον ΕΛΑΣ και θα αναλάβει επιτελάρχης στο Γενικό Στρατηγείο. Χαμαμτζής. με επιτόπου παρουσία και πολύτιμες οδηγίες.Από τη δική σας φ άλαγγα δεν έμεινε ούτε ένας! Η οπτική και των πιο δύσπιστων Ελλήνων για τον ΕΛΑΣ αρχίζει να διαφοροποιείται. . (Σεβαστάκης) Δύο ημέρες οι Ιταλοί προσπαθούν να διασπάσουν την αντάρτικη άμυνα. Υφαντής. ο ακραιφνής βασιλόφρων επιτελικός αξιωματικός και πρώην πρώτος υπασπιστής του βα­ σιλέα Γεωργίου Β' συνταγματάρχης Β. Σ. του λένε αμήχανα. Γαρδέλης. χωρίς να το κατορθώσουν. στη Γουρίτσα. . κοντά στο Αγρίνιο. Συμπαραστάτης των ανταρτών στη μάχη της Πόρτας έχει σπεύσει. Οι στρατιωτικές επιτυχίες και το ήθος των πολεμι­ στών αλλάζουν τις διαθέσεις και παραμερίζουν τους δισταγμούς. Σ. Ούτε ένας Γερμανός από τους 120 δεν παραδόθηκε· ούτε ένας Γερμανός δεν επέζησε. Ο Μπουκουβάλας έχει μια ιδέα: .Ουστ! Κρεμανταλάδες! »ΓΙετάγονται από τα χαρακώματα. Μετά από λίγες ημέρες εμφανίζεται στην Πόρτα ένας σοβαρός κύ­ ριος προχωρημένης ηλικίας. Μια φ άλαγγα αυτοκινήτων με 120 καθαρόαιμους Τεύτονες πέφ τει σε ενέδρα που τους έχει στήσει τμήμα του Αρχηγείου δυτικής Στερεάς του ΕΑΑΣ υπό τον άφοβο Επαμεινώντα (έφεδρο υπίλαρχο Β.282 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ » . Οι Ιταλοί της φρουράς Αγρίνιου πανηγύριζαν επί ημέρες και κο­ ροΐδευαν τους συμμάχους τους: . δηλώνει.».Ή ρ θ α να καταταγώ. . Τέσσερις αντάρτες έδωσαν τη ζωή τους για τη νίκη: X. Δύο π αραδείγμ ατα ενδεικτικά της μεταβολής. Σκιαδά). ποιος τους βαστάει.Ανδροβιτσανέας. Οι κατακτητές δεν τόλμησαν να τους ακολουθήσουν και επιδόθηκαν σε εμπρησμούς και βανδαλισμούς των κοντινών χωριών προτού επιστρέψουν νικημένοι στις βάσεις τους. φέρνοντας και άλλες ενισχύσεις. συνταγματάρχης της Χωροφυλακής. Μ.Ή ταν ήρωες! Μόνη παρηγοριά των Ιταλών είναι ένα ανάλογο πάθημα των Γερ­ μανών στις 8 Ιουλίου στη δυτική Στερεά.

Καθίσα­ με να φάμε φρέσκο τυρί.Κύριε συνταγματάρχου επειδή δεν έχουμε θέση ανάλογη του βαθ­ μού σας ακόμα.Μετά χαράς. Γνωρίζω ότι είσαι παλαιός και πιστός κομουνιστής. Τον δεχτήκαμε με χαρά και συγκίνηση. Σε παρακαλώ να δοάσεις διαταγή να συστήσω μια σχολή Χω­ ροφυλακής. Σ ’ αυτά ο Άρης ήταν σχολαστικός. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ .. 0 αναπόφευκτος συγκερασμός τοον απόψεων οδηγεί τους Συμμάχους στην απόφαση απόβασης στη . όπως λέει ο Μπουκουβάλας. 0 Ρούζβελτ προσανατολίζεται στο άνοιγμα του Δεύτερου Μετώπου στη Δυτική Ευρώπη. Άλλωστε. Αλλά το Απελευθερωτικό Μέτω­ πο δε σκέφτεται να οργανο^σει τα σώματα ασφαλείας κατά το πρό­ τυπο που τα οργανο^νατε τότε».ΑΡΗΣ. έχω χρηματίσει υποδιοικητής της Σχολής Χωροφυ­ λακής. τα βρετανικά συμφέροντα στρέφουν τον Τσόρτσιλ προς την Ανατολική Μεσόγειο και τα Βαλκάνια. ήταν δεινός ρήτορας.Αρχηγέ Άρη. έτσι. Μπορούσε να μιλάει ώρες. 0 Ανδροβιτσανέας ακούει. Κι α π ’ τον ενθουσιασμό του. [. είχε αίσθημα.] Έρχεται ο Άρης. Τίποτα δεν γίνεται αν δεν περάσει από τον Ανδροβιτσανέα. . που ζητάει επίμονα ο Στάλιν για να ανασάνει· αντίθετα. Γείτονες Η συμμαχική ηγεσία μετά τις καθοριστικές για την εξέλιξη του Πο­ λέμου νίκες στη Βόρεια Αφρική θεωρεί πως ήρθε η α>ρα της Ευρώπης. θέλετε να αναλάβετε προσωρινά φρούραρχος Τύρνης. [.τι τραβήξατε εσείς οι κομουνισταί θα το υποστούν τώρα οι διώκτες σας. (Σεβαστάκης) Τότε δεν μπορούσε να φανταστεί τα έκτροπα που θα ακολουθού­ σαν. απαντάει αυτός και πραγματικά χαίρεται..] 0 Άρης μίλαγε καλά. Φοβόμουν πως ο Άρης θα με κατσάδιαζε βλέποντας ολόκληρο συνταγματάρχη φρού­ ραρχο Τύρνης. όλοι το ξέρουν πως. Συστήνω στον Άρη τον φρούραρχο. Όταν όμως ο Μπουκουβάλας πληροφο­ ρείται πως θα τους επισκεφθεί ο Άρης... ενθουσιάζεται. γενι­ κά. »0 Άρης του απαντάει με εκείνο το θυμόσοφο ρουμελίίότικο ύφος: » . και ας είναι η Τύρνα ένα μικρό χωριουδάκι. Οργανώνει και κινητοποιεί τους πάντες. ανησυχεί: «Περιμέναμε τον Άρη.. Δεν τ ’ άφηνε έτσι.Με συγκινεί η προσφορά σας. Σε λίγο διάστημα ο Ανδροβιτσανέας γίνεται απαραίτητος σε όλα.. γιατί λά­ μπει ολόκληρος. λέει: » . Κι όχι κοτσάνες και τέτοια του καφενείου. «Η φυσιογνωμία της περιοχής». Σου υπόσχομαι πως ό. Καλώ κοντά μου τον φρούραρχο α π ’ την Τύρνα. χωρίς χει­ ρόγραφο.

Δηλαδή. που αρχίζει από τα ελληνικά βουνά και τελειώ­ νει στα παράλια της Ισπανίας. Οι απώτερες βλέψεις του αποσκοπούν στη μονο­ .ε το ΣΜΑ. που δεν έχει αντιληφθεί ότι ο αρχηγός περνάει σι­ γ ά σιγά σε δεύτερο πλάνο σε ό. Ο στρατηγός δεν είναι Ψαρρός· φτάνει στο Λιάσκοβο με 200 αντάρτες και παίρνει δρακόντεια μέτρα ασφαλείας.τι αφορά τις πολιτικές αποφάσεις. Η απουσία του Άρη δυσαρέστησε τον Μάγερς. Στις 5 Ιουνίου προετοιμάζει κοινή σύσκεψη μεταξύ ΕΛΑΣ. ο οποίος το «συ­ ζητάει». Αυτήν την εποχή στο Βουνό πρωταγωνιστεί ο Τζήμας. που το πρότεινε. Ζέρβας και Γούντχαουζ. Για την παραπλάνηση τοον Γερμανών ως προς το σημείο της π ρώ ­ της συμμαχικής απόβασης στην κατεχόμενη Ευρώπη έχει εκπονηθεί ένα περίτεχνο σχέδιο. Κάιρο. την ολοκληρωτική βρετανική κηδεμονία του αντάρ­ τικου. όπως είπε ο Τζήμας σχολιάζοντας το νέο σχέδιο. Οι ηγέτες του ΕΛΑΣ αντιπροτείνουν το αυτοκέφαλο του Κοινού Γενι­ κού Στρατηγείου και συνεργασία μ. από άλλο δρόμο. σαν γενική πρόβα της απόβασης στη Νορμανδία.ΕΔΕΣ υπό την εποπτεία του.284 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Σικελία. Στη Σύσκεψη του Λιάσκοβου ο ταξίαρχος υποτιμά τη νοημοσύνη των εαμικών: «Υπέδειξα την ίδρυση ενός “Ενωμένου Γενικού Σ τρα­ τηγείου” πάνω στη γραμμή που είχε προτείνει το ΕΑΜ. και του Μάγερς. όλοι οι άλλοι εμπλεκόμενοι. λίγο έξω από τα σύνορα της επικράτειας του Ζέρβα. Το τμήμα του σχεδίου που αφορά την Ελλάδα έχει την κωδική ονομασία «Animals» και απαιτεί από τους Έλληνες αντάρτες μια σειρά εκτεταμένων σαμποτάζ αντιπερισπασμού σε όλο τον κορμό της ηπειρωτικής χώρας. Οι συμμαχικές ανάγκες του σχεδίου «Animals» θα ωθήσουν τον Μά­ γερς να επιχειρήσει προσέγγιση των ΕΛΑΣ . η οποία θα γίνει τον επόμενο χρόνο. Τον ΕΛΑΣ τον αντιπροσωπεύουν ο Τζήμας και ο Σαράφης· ο Άρης παρέμεινε στην έδρα του στρατη­ γείου για να επιβλέπει την πορεία των επιχειρήσεων αφού οι ιταλικές εκκαθαριστικές βρίσκονται σε εξέλιξη. Εκτός του ΕΑΜ. «Διώχνεις τον κλέφτη από την πόρτα κι αυτός πάει να ξαναμπεί απ'1 το παράθυρο». Ο Ζέρβας δεν δέχεται τί­ π ο τα από όλα αυτά. αλλά με ανά­ θεση του τελικού ελέγχου στο Αρχηγείο Μέσης Ανατολής». Τον ΕΔΕΣ τον εκπροσωπεί ο ίδιος ο Ζέρβας με τον Πυρομάγλου. ΕΔΕΣ και ΒΣΑ στο χοοριό Λιάσκοβο (Πετροοτό) Θεσσαλίας. Στο τραπέζι των συσκέψε­ ων έχει αναγκαστεί να έρθει κάτω από την έντονη πίεση του Μάγερς. αλλά ακολουθεί κατά γράμμα τις μυστικές παραινέσεις του Γούντχα­ ουζ και φέρνει συνεχώς προσκόμματα στην επιδιωκόμενη συνεργασία. ούτε να ακούσουν θέλουν για ενοποίηση των οργανώσεων και Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών.

0 Μάγερς τους ακολουθεί ανήσυχος. Δεν θέ­ λει με κανέναν τρόπο την εξομοίωση των δύο οργανώσεων έναντι των Συμμάχων.ΑΡΗΣ. ο ταξίαρχος έχει κατορθο^σει να κάμψει τις αντιρρήσεις του Κάιρου και να πάρει την άδεια υπογραφής του εαμικού αντισχεδίου. όπου αναγκάζεται επ ι­ τέλους να αποκαλύψει στον Σαράφη την επικείμενη συμμαχική επ ι­ χείρηση «Animals» και επιμένει φορτικά στον στρατηγό να διατάξει τη συμμετοχή του ΕΛΑΣ. Αφού εκδίδουν ένα κοινό ανακοινωθέν περί «πλήρους συμπτώσεως απόψεων». Αποφασιστικό ρόλο σε αυτό έπαιξε ο κίνδυνος συ­ νεργασίας του ΕΛΑΣ με τα γειτονικά βαλκανικά κινήματα Αντίστασης εξαιτίας της αδιαλλαξίας του Κάιρου. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 285 πώληση της αγγλικής εύνοιας και στον εξοβελισμό του ΕΛΑΣ. Η αποτυχία της σύσκεψης είναι δεδομένη. Στη συνέχεια ο Τζήμας αναχωρεί για μια σπουδαία συνάντηση στα σύνορα. Δεν ξέρει ακόμη όσα συμβαίνουν στην Αθήνα και πόση σημασία απόκτησε ξαφνικά για το ΚΚΕ η τυπική βρετανική αναγνουριση του Αντάρτικου. Φτάνει μετά από λίγες ημέρες στην Αβδέλα. Πάση θυσία Τον Μάιο του 1943 αναγγέλλεται ξαφνικά από τον ραδιοφωνικό σταθμό της Μόσχας και αναμεταδίδεται σε όλο τον κόσμο η αυτοδιά­ λυση της Κομουνιστικής Διεθνούς. όπου χρειάζεται. για να καθησυχάσουν τον κόσμο της υπαίθρου. Ο Σαράφης μετά από τηλεφωνική επικοινω­ νία με τον Τζήμα υπογράφει μια δήλωση ότι ο ΕΛΑΣ αποτελεί στρα­ τιωτικό τμήμα του ΣΜΑ και διαβεβαιώνει τον Άγγλο ταξίαρχο ότι οι ελασίτες θα συμμετάσχουν στην εκτέλεση του σχεδίου κατά μόνας ή. κατά τον αγανακτισμένο Μά­ γερς. . σε συνεργασία με τους Βρετανούς σαμποτέρ. 0 στρατηγός απέρριπτε το ένα μετά το άλλο κάθε άρθρο του συζητούμενου συμφωνητικού και. 0 Τζήμας έχει τον Μάγερς στο χέρι και δεν βιάζεται. το οποίο έως τότε εθεωρείτο απαράδεκτο. Εκεί θα τοποθετήσουν τον στρατηγό Δημήτριο Φλούλη στρατιωτικό αρχηγό Θεσσαλίας και τον στρα­ τηγό Βασίλειο Τζιότζιο στρατιωτικό αρχηγό Μακεδονίας. δηλαδή η υπογραφή του περίφημου συμφωνητικού. «κωλυσιεργούσε θορυβωδώς». Ώσπου να επιστρέψει ο Τζήμας στην Αβδέλα. ο Ζέρβας επι­ στρέφει στην Ήπειρο και ο Τζήμας με τον Σαράφη κατευθύνονται στο θεσσαλικό στρατηγείο του ΕΛΑΣ στην Αβδέλα. όπου έχουν εμφανιστεί αντιπρόσωποι Γιουγκοσλάβο^ν και Αλβανοον ανταρτών.

Αυτή η πιθανότητα α π ο ­ μακρύνθηκε οριστικά στη Διάσκεψη των Ρουζβελτ . (Μ παρτζιώτας. εκλαμβάνει το μήνυμα περί­ που σαν σύνθημα ενδοτικότητας έναντι των Βρετανών. Δεκέμβρης) γ ρ ά ­ φει ικανοποιημένος ο γραμμ ατέας της Κομματικής Οργάνωσης Αθή­ νας.Στάλιν . Επανάσταση) Πριν από τον Πόλεμο τα μέ­ λη του Κ όμματος ήσαν μερικές χιλιάδες.286 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Είναι μια ευφυέστατη διπλωματική κίνηση του Στάλιν προκειμένου να διασκεδάσει τις υποψίες των Δυτικών συμμάχοον του για τις επεκτατικές βλέψεις της Σοβιετικής Ένωσης και παράλληλα να αφαιρέσει κάθε πρόσχημα από μια πιθανή εναντίον του συσπείρωση των έως τότε εμπόλεμων Αμερικανο-Βρετανών και Γερμανών. όπου επικράτησε η ιδέα της παγκόσμιας συγκυριαρ­ χίας. ως «ειδικός» στην ερμηνεία των διεθνών συσχετισμών και των ελιγμών της σοβιετικής πολιτικής. Ούτε θα επιτραπεί πλέον στο ΕΑΜ και στον ΕΛΑΣ να αντιλέγουν στους συμμάχους της Σοβιετικής Ένωσης. Ανίδεοι αντάρτες και χωρικοί χρίονται άνωθεν μέλη του Κόμματος με μεγάλη ευκολία· με την ίδια που θα φύγουν σε χαλεπούς καιρούς. Στην ουσία το ΚΚΕ παραιτείται από κάθε επαναστατική προ ο π τι­ κή. εξετάστηκε επανειλημμένως από βρετανικής πλευρ ά ς και παράλληλα υπήρξε άσβεστη ελπίδα του Χίτλερ έως το τέλος του. σε ολονύχτια συνεδρίαση στις 2 Ιουνίου. το Κόμμα της ελληνι­ κής λαοκρατίας». Το ελληνικό Κο­ μουνιστικό Κόμμα δεν πρέπει ε π ’ ουδενί να διαταράξει την Αμερικανο-Βρετανο-Σοβιετική συμμαχία. (Hobsbawm)] Στην Αθήνα.Τσόρτσιλ στην Τεχεράνη. Τα π α λιά μέλη του Κ όμματος ειρωνεύονται την ξαφνική πλημμυρίδα νέων «κομουνιστών»: . Ο Ιωαννίδης. «Μ έσα σε λίγους μήνες η απόφαση πραγματοποιήθηκε και ο αριθμός το^ν μελών του ΚΚΕ έφτασε μερικές εκατοντάδες χιλιάδες». (Χατζής. Το μέλος της ΚΕ Παντελής Καραγκίτσης εξουσιοδοτείται να φύγει αμέσως για το Βουνό με εντολή προς τον Τζήμα να σπεύσει να υπογράψει «πάση θυσία» το περίφημο συμφωνητικό με τους Βρετανούς. κόμμα μυριάδων μελών. τα εντός Αττι­ κής μέλη της ΚΕ του ΚΚΕ εξετάζουν τις νέες συνθήκες που διαμορ­ φώνονται μετά την αυτοδιάλυση της Κομιντέρν. και για μετά την απελευθέρωση της χώρας επιλέγει τον δρόμο της πολιτικής πάλης. Με αυτήν την προοπτική η καθοδήγηση ανοίγει τις πύλες του ΚΚΕ σε μαζική στρατολογία ώστε «να μετατραπεί σε πλατύ μαζικό κόμμα του εργαζόμενου λαού. [Όσο απίθανη και αν φαντάζει τώ ρα αυτή η εκδοχή. Τα αποτελέσματα της περίφημης μαζικοποίησης ήσαν πιο ανά­ γλυφ α στην ύπαιθρο. Και για την ΕΣΣΔ σήμαινε ότι «η παγκόσμια επανάσταση δεν αποτελεί πλέον μέρος του προγράμματος της».

. .Τώρα σωθήκαμε. ειδοποιεί τους πιστούς του αξιωματικούς να τον συ­ ναντήσουν και οι Άγγλοι αναλαμβάνουν τα υπόλοιπα. Πες μου τι είσαι συ. μου 'λαχε τ ’ Κόμμα. 0 Άρης τους παρακολουθεί για λίγο σκε­ πτικός.Τους γράφουμε στο Κόμμα με την καμπάνα. 0 Ψο:ρρός κατανοεί τη δυσκολία και δεν επιμένει* αρκείται στην ανοχή ανασυ­ γκρότησης που έχει εξασφαλίσει. κι άρχισε πάλι ένας εκνευρισμός στα χο^ριά και στα τμήματά μας. Οι άν­ θρωποι από την άλλη μεριά του 5/42 τη διατυμπάνιζαν αυτή την προ­ τίμηση. που πάνε κι έρχονται χωρίς λόγο. Μετά τη συμφωνία του με το ΓΣ του ΕΛΑΣ απαιτεί από τον στρατιωτικό διοικητή Στερεάς λοχαγό Βερμαίο την επιστροφή των όπλων και των εφοδίων που του κατασχέθηκαν στη Στρώμη.. γράφει ο Φ. Εκείνες τις ημέρες οι κομματικοί υπεύθυνοι τους είχαν «κατανείμει» σε οργανώσεις: ΚΚΕ. Αντάρτης ) . πατριώτη. κ α π ’τάνιο μ ’.. «Άρχισαν αμέσως οι ρίψεις στην Ταράτσα. τον πιο δυ­ στυχή και ταλαίπωρο από όλους: . Οι περισσότεροι ήσαν γεροί νοικοκυραίοι κι άρχισαν να πιάνουν φτωχούς εαμίτες και τους υπόσχονταν το ένα και τ ’ άλλο να φύγουν τα παιδιά τους από μας. Με τα εφόδια κάτι γίνεται.Ιμένα. Ορίζει Σταθμό Διοίκησης την Ταρά­ τσα της Γκιώνας. μονολόγησε ο αρχηγός.] Οι δικοί μας τσιτώθηκαν μ Λαυτή την προτίμηση των Άγγλων προς το 5/42. μια ξαφνική π α ­ ράσταση δραστηριότητας από τρεις τέσσερις σαστισμένους χωρικούς.. Και εκείνος αθώα: . και λέει σε έναν.λπ.Για έλα δω. ΕΠΟΝ (Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων). Σε ένα απομονωμένο χωριουδάκι μπαίνουν έφιπποι ο Άρης με τους μαυροσκούφηδες και βλέπουν. Εν βρασμώ Στο μεταξύ ο συνταγματάρχης Ψαρρός έχει επιστρέφει στην Γκιώνα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 287 . [.ΑΡΗΣ. μόλις εμφανίζονται. Τι κάνεις εδώ. πόσο πλούσια ήσαν όλα. Κακό μπλέξιμο έμοιαζαν όλα αυτά». ΕΑ (Εθνική Αλληλεγγύη) κ. «Πρώτο και αγχώδες πρόβλημα για τον ΕΛΑΣ παραμένει ο οπλι­ σμός». κάθε είδους εφόδια. να πάνε στο 5/42. Γρηγοριάδης και δεν είναι δικαιολογία. αλλά είναι αδύνατον να ζητήσεις και να πάρεις πίσω από τους αντάρτες το όπλο που ορισμένοι περίμεναν ακόμη και επί μήνες να αποκτήσουν ακολουθώντας άοπλοι τα τμή­ ματα. Κυ­ κλοφόρησαν μεμιάς τα νέα. (Δημητρίου.

που απαγόρευε ρητώς κάθε εχθρι­ κή ενέργεια εναντίον άλλων ομάδων ή οργανώσεων. χάρη στις δικές τους θυσίες. Ο αναίμακτος αφοπλισμός της Στρώμης δεν μπορεί να επαναληφθεί στην Ταράτσα. αρνείται με κάποιο πρόσχημα να συμμετάσχει σε εμφύλια σύγκρουση. Πιο ώριμος. κερδίζεται. Κάποιοι άλλοι υπερθεματίζουν σε επιθετικότητα και ρι­ ζοσπαστικές λύσεις. έχουν νεκρούς και τραυματίες από τους Ιταλούς και δίπλα τους. Προσοχή από ενέδρες Ιταλών και Ψαρριανών στοπ». Λίγο μετά τη μάχη της Παύλιανης με τους Ιταλούς και αφού τα ελασίτικα τμήματα έχουν επιστρέφει στις θέσεις τους. 0 ήπιος Διαμαντής απουσιάζει. (Φ. δύνασθε να δια ­ λύσετε 5/42 στοπ. Γρηγοριάδης. Αυτά όμως είναι ψιλά γράμματα για τους τοπικούς ηγέτες και τους αντάρτες του ΕΛΑΣ. Ακόμη η ανάσα τους μυρίζει μάχη.288 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Οι Άγγλοι υφαίνουν με υπομονή τον ιστό τους και οι Έλληνες μπερ­ δεύονται πάνω του. Η προκλητική ευμάρεια του 5/42 διογκώνεται από τις διαδόσεις των κατοίκων της περιοχής και την ανέχεια των ανταρτών του ΕΛΑΣ. του ζητάει να παραδοθεί εκ νέου στον ΕΛΑΣ. Ο Ψαρρός δίνει διαταγή σύμπτυξης των . Ε π ι­ πλέον μια καθόλου αμελητέα. Οι «Ψ αρριανοί» υπερτερούν αριθμητικά των ελασιτών και είναι σε πλεονεκτικότερες θέσεις μάχης· όμως οι περισσότεροι είναι νεοσύλλεκτοι και όχι εμπει­ ροπόλεμοι. Τελικά επικρατεί η γνώμη των σκληρών. αν όχι η κύρια αιτία εχθρότητας των ελασιτών για τους «Ψαρριανούς» είναι ότι εκείνοι έχουν τα πάντα και αυτοί τίποτα. 0 Βερμαίος είναι σύμφωνος με το πνεύμα του σήματος. Έ να τελε­ σίγραφο του Βερμαίου. κάποιο «ξένο κατασκεύασμα» συγκροτείται μέσα στη «δική τους» περιοχή με άνεση και ασφάλεια ως αυριανός αντίπαλος. ο Καραλίβανος. Αντίστασις) Πρόκειται για πλήρη ανατροπή της προηγούμενης αυστηρότατης διαταγής του Γενικού Στρατηγείου. που δίνει ξανά τέλος στην ειρηνική συ­ νύπαρξη με το 5/42: «Γνωστής ούσης της θέσεο^ς ημών απέναντι των μη υπογραψασών το συμφωνητικό μας οργανώσεων. που ειδοποιείται. ο Βερμαίος παίρνει ένα απροσδόκητο μήνυμα από τον επιτελάρχη του Αρχηγείου Στερεάς ταγματάρχη Ζούλα. Στις 23 Ιουνίου τα χαράματα ο Ψαρρός δέχεται για άλλη μία φο­ ρά το μάθημα ότι η δύναμη δεν παραχωρείται. γραμμένο πρόχειρα σε ένα χαρτί. Περίπου 10 ώρες μάχης είναι αρκετές για να δει ο συ­ νταγματάρχης τη μονάδα του να διαλύεται για δεύτερη φορά. Οι π ε ­ ρισσότεροι άνδρες του εγκαταλείπουν την αδερφοκτόνα σύρραξη και φεύγουν για τα χωριά τους. 0 Νικηφόρος είναι διστακτικός σε μια νέα πρό­ βα εμφυλίου.

όπου θα αναλάβει υπεύθυνος της περιοχής. Στο Γαρδίκι έχει αφιχθεί από την πρωτεύουσα ο απεσταλμένος του ΠΓ Παντελής Καραγκίτσης. ο Νικηφόρος και ο Διαμαντής καλούνται να παρουσιαστούν στο Γαρδίκι. Έτσι. Έκπληκτος. αγανακτισμένος από τη στάση του Ψαρρού. δεν είναι μπολσεβίκος. Η απρόσμενη διάλυση του 5/42 είναι τερά ­ στια ζημιά* ενισχύει τις αντιεαμικές κατηγορίες.Αυτός είναι σοσιαλδημοκράτης. Θα περάσει στο Αίγιο της Πελοποννήσου αποφασισμένος να α π ο ­ συρθεί οριστικά από το Αντάρτικο. Εκείνος ανοίγει το καπάκι του ρολογιού του. στον οποίο στηρίζεται για τη μεγάλη συμ­ μαχική επιχείρηση αντιπερισπασμού. βγάζει την π ρ ο ­ σεχτικά διπλωμένη διαταγή του Ζούλα και αιφνιδιάζει τους πάντες. Χωρίς να υποψιάζονται τον λόγο. Αυτήν την εποχή δεν θέλει διαταραχή των σχέσεων με τον ΕΑΑΣ. 0 Βερμαίος. τον πιο ενωτικό ίσως της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ. θα πάρουν και αυτοί οι δύο μέρος στη συνεδρίαση μαζί με τον Καραγκίτση. Και οι δύο συμπεριφέρονται σαν να ενήργησε ο Βερμαίος αυτοβούλως. Οι εξηγήσεις που δίνει ο εκδότης της δ ια τα ­ γής ταγματάρχης Ζούλας είναι ότι. Η έντονη αντίθεση στη διάλυση του 5/42 εκδηλώνεται περιέργω ς από την εαμική πλευρά. Έ λεγαν για αυτόν κάποιοι σύντροφοί του: . με τελικό προορισμό την Ήπειρο. στον οποίο μετα­ φέρει την επείγουσα εντολή της Αθήνας για υπογραφή του συμφωνη­ τικού με τους Βρετανούς. ο Βερμαίος ακούει προ^τα τον Καραγκίτση να κα τα δικά ζει δρ ιμ ύ τα τα τη διάλυση του 5/42 και στη συνέχεια τον Αευτεριά να προτείνει αμείλικτος την παραδειγματική τιμωρία του λοχαγού. πρώην συμμαθητή του στη Σχολή Ευελπίδων και φίλου του. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 289 πιστών που του απόμειναν και εγκαταλείπει τελευταίος την Ταράτσα και τη Ρούμελη. Στον Νικηφόρο και στον Διαμαντή γίνεται μια ήπια ανάλυση του «λάθους» τους και επιστρέφουν στο Μαυρολιθάρι· για τον επικεφαλής Βερμαίο συγκροτείται δικαστήριο. Παραμένει στο Αρχηγείο Στερεάς μέχρι να επιστρέψει από τη Μακεδονία ο Τζήμας. όπου εδρεύει το Αρχηγείο Στερεάς. όταν πληροφορείται τη νέα διάλυση του συγκροτήματος που τόσο υποστήριξε και τόσα επένδυσε στην πα ρ ου­ σία του είναι μάλλον χλιαρή. Η συνεδρίαση διακόπτεται.τι έκανε εν βρασμώ ψυχής. τον Μανιάτη και τον Λευτεριά.ΑΡΗΣ. απομακρύνει το εν­ δεχόμενο της υπογραφής και έχει κάνει έξαλλο τον Καραγκίτση. Η αντίδραση του Μάγερς. . έκανε ό. πηγαίνουν. Ταυτόχρονα έχουν φτάσει στο Γαρδίκι ο Σαράφης και ο Άρης με τους μαυροσκούφηδες. τον Ζούλα.

0 ταγματάρχης Ζούλας ενήργει από ιδίαν π ρω ­ τοβουλίαν ή κατόπιν διαταγής. που μπόλιασε στο αντάρτικο ο αρχικαπετάνιος. Την επομένη του δικαστηρίου γ ια τον Βερμαίο ο Καραγκίτσης συγκαλεί τα μέλη του αρχηγείου σε νέα σύσκεψη. Τελικά πάλι ο Άρης θα βρεθεί χρεωμένος. αποδίδει τις π αρεκτροπ ές στη «νοοτροπία καπεταναίω ν». Άλλωστε για τη διάλυση της Φιλικής Εταιρείας στη Θεσσαλία.τι ήθελε. Γρηγοριάδης. σε όλη τη διάρκεια της συνεδρίασης είναι ενισχυτική αυτής της άποψης. τότε ο Ζούλας καλύπτει τον έναν εκ των δύο ηγετών του Κόμματος και συγκεκριμένα τον Σιάντο* ο Ιωαννίδης είναι πάντοτε εξαιρετικά προσεχτικός σε όσα άπτονται των σχέσεων με τους Βρετανούς και τους συνεργάτες τους. πιθανού κομιστή της εντολής.». Η περίεργη σιωπή του Μανιάτη. προερχομένης εκ των άνω. Οι υποψίες είναι πολλές. αδυνατώ ντας να ερμηνεύσει τα όσα π ερίερ γα συμβαίνουν. που πίσω από τις α π ο φ ά ­ σεις του Πολιτικού Γραφείου έκανε ό. Ιστορία) Αν όντως συνέβαινε αυτό.. Το μέλος της ΚΕ.» (Πυρομάγλου. αρκετές φορές μεταπολεμικά θα τον δικαιώνει επαναλαμβάνο­ ντας: «Αν ακούγαμε τον Άρη.» (Σ. και από ποι­ ον. Θέατρο πολέμ ου Μετά την απόκρουση το:>ν ιταλικών εκκαθαριστικών επιχειρήσεων. για τον αφοπλισμό της ομάδας Κωστόπουλου και για την πρώτη διάλυση του Ψαρρού οι ενδείξεις και πάλι στον Σιάντο οδηγούν. Ο Μανιάτης και ο Λευτεριάς έχουν τη σπάνια ευχαρίστηση να ακούσουν από τον Κ αραγκίτση έναν φ ιλ ιπ ­ πικό εναντίον του αρχηγού και εναντίον της «σχολής» που δημιούρ­ γησε. ο ΕΛΑΣ τηρεί τα συμφωνηθέντα με τον Μάγερς για το σχέδιο αντιπε­ ρισπασμού «Animals» και περνάει στην αντεπίθεση. όπως εύστοχα σημειώνει ο Πυρομάγλου. «ιστάμενον υψηλότερα από τον Καραγκίτση στην ιεραρχία του ΚΚΕ». «Υπήρχε “αόρατη αρχή” μέσα στο ΚΚΕ.. στην οποία εντελώς π α ρ ά λ ο γ α ο νέος κατηγορούμενος είναι ο Άρης. Καρτάλης ) Το πιθανότερο είναι ότι ο ταγματάρχης κάποιον καλύπτει* κάποιον. Ο έντιμος αυτός πολιτικός δεν εμφορείται από τα ίδια αισθήματα με τους άλλους εναντίον του αρχηγού* μόνο που θα αργήσει πολύ να εντοπίσει τις αιτίες του κακού.290 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΧΤΟΠΟΥΛΟΣ Πολύ απλοϊκό για να γίνει πιστευτό. Και. . «Τι εμεσολάβησεν. επειδή είναι καλόπιστος άνθρω­ πος.

Περιμένουν τη συμμαχική απόβαση στην Ευρώπη και έχουν σωστά προβλέψει τα πιθανά σημεία. τη διακοπή των τηλεφωνικών επικοινωνιών και πολλών μικροτέρων εγχειρημάτων. οι αντάρτες έπιασαν θέ­ σεις στο πέρασμα..] Χρειάστηκε δύναμη δύο γερμανικών τ α γ μ ά ­ των. για ν ’ ανοίξει πάλι ο δρόμος δυο βδομάδες αργότερα». με όλμους και ελαφρύ πυροβολικό. Αφού μπλοκάρισαν με εμπόδια το δρόμο.. Τα χαρμόσυνα σήματα ακολουθού­ σαν το ένα το άλλο για αρκετές μέρες». (Sekendorf) Και στις 5 Ιουλίου ο αντιστράτηγος Κρίγκερ α π α ι­ τεί από τις γερμανικές δυνάμεις στην Ελλάδα: «Να επανορθωθεί η ζημιά που έχει προκληθεί στο κύρος της γερμανικής Βέρμαχτ. δεκαέξι από τους οποίους ανήκαν στους σιδηροδρόμους». [. που εκτελέστηκαν όλοι. «Μ ια μεγάλη ομάδα του ΕΛΑΣ έστησε ενέδρα σε μια εχθρική μηχανοκίνητη φ ά λα γγα στον δρόμο προς το Σ α ρ αντάπ ο ­ ρο. με 73 νεκρούς και 82 αιχμαλώτους. Μόνο από τις επιτόπιες γερμανικές διοικήσεις εκφράζονται φόβοι γ ια μια π ρα γμ ατική συμμαχική απόβαση στην Ελλάδα. αφού . με­ ταξύ Ελασσόνας και Κοζάνης. πριν να δοθεί το σήμα για το σταμάτημα των σαμποτάζ. Και συμπεραίνει: « 0 Άξονας είχε πιστέψει ότι οι Σύμμαχοι ήταν έτοιμοι να εισβά­ λουν στα Βαλκάνια και οι ενισχύσεις που προορίζονταν για την Ιτα ­ λία είχαν σταλεί στην Ελλάδα». Και πιο κάτω: «Εκτός από τις μεγάλες ενέδρες.] και διέταξε δυο ταξιαρχίες του να κινηθούν προς την Ελλάδα από τη Γιουγκοσλαβία». Κ αταγράφει τις προοτες γερμανικές αντιδράσεις: « 0 εχθρός έστειλε ενισχύσεις από την Αθήνα [. στην ηπειρωτική Ελλάδα είχαν συντελεσθεί σαράντα τέσσερις ανατινάξεις συγκοινωνιακών αγωγών.ΑΡΗ Σ.. 0 φύρερ περιμένει ότι τα μέτρα αυτά θα εφαρμοσθούν με άκρα αυστηρό­ τητα». (Sekendorf) 0 Άγγλος ταξίαρχος γράφει πανευτυχής: «Άρχισαν να φτάνουν απανω τά νέα για μια σειρά πετυχημένα σαμποτάζ σε ολόκληρη την Ελλάδα. (Myers) Οι Γερμανοί δεν είναι αφελείς. Το γερμανικό στρατηγείο ΝΑ Ευρώπης (Σ τρατιά Ε). Χαιρετίζει μια πανωλεθρία των Γερμανών στο Σαραντάπορο.. Αυτή η αιφνίδια ένταση των σαμποτάζ και των επιθέσεων σοοστά ερμηνεύεται από το Βερολίνο ως επιχείρη­ ση αντιπερισπασμού. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩ Ν ΑΤΑΚΤΩ Ν 291 Από το τελευταίο δεκαήμερο του Ιουνίου οι αντάρτες χτυπάνε τους καταχτητές παντού με τέτοια σφοδρότητα που στο Βερολίνο ο στρα­ τάρχης Κάιτελ ανακοινώνει στις 3 Ιουλίου ότι «ο ελληνικός χώρος σή­ μερα π ρ έπ ει να χαρακτηρισθεί σαν θέατρο πολέμου πρώτης γ ρ α μ ­ μής».

Για αυτό. όταν οι Σύμμαχοι αποβιβάστη­ καν στη Σικελία. Μερικά από αυτά ήσαν πετρελαιοφό­ ρα και άλλα φορτωμένα με πυρομαχικά. Αμέσως περικυκλώνονται από αντάρτες και χωρικούς· ο Βρετανός διαβάζει και ο Σεφ ε­ ριάδης μεταφράζει μέσα σε πανηγυρισμούς του ακροατηρίου: . Η τιμωρία των δραστών που θα συλλαμβάνονται π ρέπ ει να γίνεται με τέτοιο τρόπο που να τρομοκρατεί. ανεμίζοντας το χαρτί ενός σήματος. αλλά έφτασαν και νέα τμήματα ορειν(ύν καταδρομών εκ π α ι­ δευμένα στον αντιανταρτικό πόλεμο. και στην ιταλική ζώνη κατοχής». [. Στο Γαρδίκι. Αίαντα. Υπήρξαν όντως μετακινήσεις μονάδων. έμειναν ξάγρυπνοι σχολιάζοντας στην π λ α ­ τεία τη μεγάλη επιτυχία. Στις 25 Ιουλίου ο στρατάρχης Κάιτελ.] Ο φύρερ εξουσιοδοτεί την Ανωτάτη Διοίκηση να π α ­ ρεμβαίνει. και πίσω του ο δικηγόρος Σεφεριάδης. που αγωνιούσαν.. Τη νύχτα προς τα χαράματα της 10ης Ιουλίου ο ουρανός έγινε κατακόκκινος από τις φλόγες και την έκρηξη που κατέστρεψε τη γ έφ υ ­ ρα του Δερελή την ώρα που περνούσε μια αμαξοστοιχία με δύο μη­ χανές και 40 περίπου βαγόνια. Πρόκειται για υπερβολή. αλλά προαποφ ασ ισμένες εξαιτίας του ογκούμενου ένοπλου αγώ να στην Ελλάδα και του διαρ­ κούς φόβου της απόβασης. και τους μιμούνται πρόθυμα και κάποιοι Έλληνες ιστοριογράφοι αναφέροντας μετακινήσεις μεραρχιών από το ένα μέτωπο στο άλλο. μίαν αποβατικήν επιχείρησιν των Συμμάχο3ν εις τας δυτικάς ακτάς της Ελλάδος τη υπο­ στηρίξει των συμμοριών».. οι γερμανικές δυνάμεις δεν αποσύρθηκαν από την Ελλάδα. διατάζει τον διοικητή του Νοτιοανατο­ λικού Τομέα της Βέρμαχτ: «Οι πράξεις σαμποτάζ το)ν τελευταίων ημερών απαιτούν εξαιρετικά αυστηρά αντίποινα. το οποίο είχε αναλάβει το Αρχηγείο Φθιώτιδας με τους Θάνο. (Ενεπεκίδης) Τελικά οι διιστάμενες γερμανικές απόψεις συγκλίνουν ότι είναι π ι­ θανό ένα διπλό συμμαχικό άλμα προς Σικελία και Ελλάδα. αν χρειαστεί. Παρνασσιώτη. περιμένοντας το αποτέλεσμα του σαμποτάζ. Προς το μεσημέρι εμφανίζεται τρεχάτος στην πλατεία ο Βρετανός λοχαγός Τζον Κουκ.292 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ αναλύσει τη δημιουργηθείσα πολεμική έξαρση. Μια πύρινη στήλη υψώθηκε έως τα σύννεφα και ήταν ορατή επί ώρες από πολλά χωριά. συμπεραίνει: «Όλοι οι ανωτέρω λόγοι καθιστούν δυνατήν (ως επικείμενην). (Κέδρος) Και όταν ακόμη εκδηλωθεί η απόβαση στη Σικελία. Οι Βρετανοί ιστορι­ κοί διογκώνουν υπέρμετρα τη γερμανική παραπλάνηση που πέτυχαν. που περιλαμβάνει και την Ελλάδα· για αυτό δεν ανακαλούν τις ενισχύσεις που κατευθύνονται προς τη χώρα. οι Γερμανοί εξακολουθούν να πιστεύουν ότι πρόκειται περί διπλού συμμαχικού άλματος.

Η προσοχή του εστράφη προς την Ελλάδα και μία μεγάλη νηοπομπή επέρασε ανε­ νόχλητη μέσα εις την Μεσόγειον». Γρηγοριάδης. Οι μαρτυ- . Αρχιστράτηγος εξέφρασε ειλικρινείς ευχαριστίας προς όλους τους ελευθέρους Έλληνας». Για αυτό ήταν πάντοτε σημείο αναφοράς των μεταπο­ λεμικών κυβερνήσεων που επιδίωκαν να σπιλώσουν τον αγώνα. Γρηγοριάδης. υποτιμούν συστηματικά τη δράση των Ελλήνων και υπερτιμούν τη δική τους.. [. Ενισχύσεις Άξονος ήσαν υποχρεωμέναι και είναι ακόμη να κινηθούν προς τα Βαλκάνια επιτρεπομένοον ούτω των επιχειρήσεων εν Σικελία να προχωρούν συμφώνως τα σχέ­ δια. Οι Βρετανοί αξιωματικοί στο ελληνικό αντάρτικο. (Σ. Ιστορία) Και δεύτερο τηλεγράφημα του Ουίλσον με την ίδια ημερομηνία και ανάλογο περιεχόμενο: «Επιθυμώ να μεταβιβάσω εις όλους τους βαθμούς του ανταρτικού στρατού της Ελλάδος τα ειλικρινή μου ευχαριστήρια και συγχαρητή­ ρια διά τας προσφάτους μεγάλας επιτυχίας εις ολόκληρον την Ελλά­ δα.ΑΡΗΣ. Οι πατριώτες που ρισκάρουν τη ζωή τους ζητούν την αναγνώριση αυτών που παραμένουν κρυμμένοι στην Αθήνα... απησχολήθησαν εις τα Βαλκάνια. . 0 ΕΛΑΣ δεν έχει ανάγκη βρετανικοί αποδείξεο^ν για την πατριο)τική του δράση..] Ελληνικά πολεμικά συμμετέχουν της συμ­ μαχικής αρμάδας. Ιστορία) Αυτά τα τηλεγραφήματα επισείονται από την ηγεσία του ΕΑΜ προς κάθε κατεύθυνση ως αποδείξεις συμμαχικής «νομιμοποίησης» του αντάρτικου αγώνα. [. Αι ενισχύσεις εις άνδρας και αεροπλάνα. η αξιοπιστία των οποίο^ν έχει καίρια πληγεί ακόμη και από συμπατριώτες τους ιστορι­ κούς. η οποία υποστηρίζει την απόβασιν».Και στα δικά μας!.] 0 Άξων παρασυρθείς υπέθεσεν μίαν επίθεσιν εις τα Βαλκά­ νια. Αλλά τότε κυβερνούσαν οι απόντες και όλα αυτά αποσιωπήθηκαν. τα οποία ήσαν διατε­ θειμένα διά την Ιταλίαν. «Στην Ελλάδα οι μαρτυρίες των Βρετανών αξιωματικοί κατά του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ έγιναν αντικείμενο εκμετάλλευσης για πολιτικούς λόγους. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 293 «Εις τας ακτάς της Σικελίας πανίσχυροι συμμαχικαί δυνάμεις ήρχισαν αποβιβαζόμενοι. (Σ. ενώνονται οι φωνές όλων. Η μόνη πραγματική αξία αυτών των τηλεγραφημάτων θα ήταν να χρησιμοποιηθούν από την ελληνική πολιτική ηγεσία μαζί με άλλα στοιχεία στο τραπέζι της ειρήνης για τις εθνικές διεκδικήσεις. Ο αρχιστράτηγος Μέσης Ανατολής στρατηγός Ουίλσον και ο αρχι­ στράτηγος Μεσογείου στρατάρχης Αλεξάντερ στις 18 Ιουλίου 1943 απο­ νέμουν εύσημα στους αντάρτες: «Χάρις εις τας λαμπράς επιχειρήσεις ανταρτών εν Ελλάδι η προ­ σοχή του Άξονος απεστράφη από μεγάλας νηοπομπάς και συγκε­ ντρώσεις στρατευμάτων Μεσογείου.

0. στις 21 Ιουνίου τινάζουν στον αέρα και καταστρέφουν ολοκληρωτικά τη γέφυρα του Ασωπού.τι αφορά την επιχείρηση «Animals». 0 Χίτλερ εκφράζει τη δυσαρέσκειά του και η γερμανική διοίκηση στην Ελλάδα εκτελεί ολόκληρη τη φρουρά της γέφυρας επειδή προέκυψαν υπόνοιες χρηματισμού τους από τους Βρετανούς αξιωματικούς.294 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ρίες αυτές αποτέλεσαν πολύτιμη βοήθεια στις μετεμφυλιακές κυβερ­ νήσεις. έναν λοχαγό του Μηχανικού και τρεις ακόμη βοηθούς. με σκοινιά: . μεταγενέστερο «άθλο» του) και τον αντισυνταγματάρχη Τζέφρι Γκόρντον-Κριντ ή Τζεφ. (Φλάισερ) Ροκαμβόλ Έχουν και οι Βρετανοί ένα αποκλειστικά δικό τους μεγάλο σα­ μποτάζ. Το κατόρθωμα είναι μεγάλο. στο πλαίσιο της προσπάθειας τους να πλαστογραφήσουν την ελληνική ιστορία.7 Για παράδειγμα. όπως εν συντομία αναφερόταν σε έναν άλλον. Smith. σε ό. Τώρα μπορούμε ευτυχώς να βάλουμε τα π ρά γμ ατα στη θέση τους». ο α π ε ­ σταλμένος του Φόρεΐν Όφις ταγματάρχης Ντέιβιντ Ουάλας γράφει: «Ομολογουμένως το 95% των ανταρτών ήταν δειλοί. Ό πω ς είχε δασκαλέψει τον Μάγερς πριν από λίγες ημέρες ο Νάκος Μπελής ότι πρέπει να γίνει αυτή η «δουλειά». επικουρούμενοι από έναν ταγματάρχη. όπως είδα μια φορά στον κινηματογράφο έναν Ροκαμβόλ. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». Μετά από αρκετές ημέρες προετοιμασίας. Οι δύο παράτολμοι Βρετανοί αξιωματικοί μετά από αναγνώριση του στόχου αποφασίζουν να τον καταστρέψουν με δολιοφθορά. Η αγγλική αεροπορία πετάει πάνω από την κατεστραμμένη γέφ υ ­ ρα.Να. Ο ταξίαρχος Μάγερς δεν έχει ξεχάσει την επιχείρηση «Ασωπός». τον λοχαγό Ντόναλντ Στοτ (ή Ντοτ Στοτ. ως νέοι Ροκαμβόλ οι δύο καταδρομείς. Οι 7. μεταφοράς εκρηκτικοί και συνεχών αναρριχήσεων και καταρριχήσεων στα φ αράγγια εν μέ­ σω μυρίων κινδύνο^ν. . Ανέθεσε το σαμποτάζ σε δύο Βρετανούς αξιωματικούς το:>ν καταδρο­ μών. απρόθυμοι και ατελέσφοροι και “όλη η δουλειά” έγινε από Βρετανούς αξιωματικούς». όπως τον ξέρουν οι αντάρτες ως σύνδεσμο του Ψαρρού. φωτογραφίζει τα ερείπια και ενημερώνεται προσωπικά ο Τσόρτσιλ.

αυτοί θα καταφύγουν στους Γερμανούς. οι φόνοι.Ωρέ.. Κι εμείς θα τους βά­ λουμε εμπόδια. να πολεμήσουν για τη δίκιά μας πατρίδα. αλλά έχουν την προστασία ένο­ πλων τμημάτων και κινούνται ελεύθερα ανάμεσα σε «φίλιο» πληθυ­ σμό* ο φόβος άλλωστε από την παρουσία των ανταρτών είναι αρκετός για να αποτρέψει κάθε διάθεση προδοσίας οποιουδήποτε. δεν συνδέονταν πάντα με κάποια αντιστασιακή ενέργεια που έγινε στην ίδια περιοχή. .. φαίνεται.θέτουν σε κίνδυνο το χωριό τους. Το κόστος της Αντίστασης για τον άμαχο πληθυσμό είναι το α γ α ­ πημένο θέμα των απόντων από την εθνεγερσία πολιτικών και στρα­ τιωτικών.Όχι μόνο θα σας κάψω το χωριό. το ρίξανε! Πρέπει να επισημανθεί όμως ότι οι Βρετανοί δεν δρουν μόνοι και ακάλυπτοι σε μια κατεχόμενη χώρα. από την πατρίδα τους. «Αν και δεν πήραν μέρος δυνάμεις του ΕΛΑΣ στην επίθεση κατά της γέφυρας του Ασωπού. η επιχείρηση δεν θα μπορούσε να γίνει αν δεν υπήρχαν δυ­ νάμεις του ΕΛΑΣ εκεί κοντά». επειδή στα λεγόμενά τους υπέβοσκε η απειλή πως. Πέτρα πάνω στην πέτρα δε θ ’ αφήσω! Δεν χρειαζόταν να επαναλάβει τα λόγια του.se) Απόδειξη ότι πριν από μερικές ημέρες ο Άρης είχε αποπέμψει άγρια μια ομάδα «νοικοκυραίων» οι οποίοι με επικεφαλής έναν σχολάζοντα στο χωριό του υπαξιωματικό της Αεροπορίας τον επισκέφθηκαν παραπονούμενοι πως οι Άγγλοι με τις ύποπτες κινήσεις τους -έκαναν την αναγνώριση στον Α σωπό. για αυτούς λογικό κόστος της ξένης κατοχής. σε τέτοια περίπτωση. οι ληστείες. Και όσοι ανησυχούσαν λούφαξαν και η ανατίναξη έγινε και το χω ­ ριό έμεινε απείραχτο. Τα αντίποινα των κατακτητών. (Woodhou. Οι θάνατοι από πείνα. Η συνηθέστερη μάσκα των υποκριτών είναι η ευαισθησία. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 295 αντάρτες εκδηλώνουν ανυπόκριτο θαυμασμό για τους παράτολμους καταδρομείς: . Και. Μόνο που δεν το υοί- .Αλίμονο σ5 εκείνον που θα τους πειράξει!. τα θηρία. οι βιασμοί και τα άλλα δεινά από τους στρατιώτες του κατακτητή είναι. τους προειδοποιεί.ΑΡΗΣ. αν δεν κά­ νει κάτι ο ίδιος. ο αρχηγός το ξεκαθαρίζει: . Αυ­ τοί ήρθαν από πέντε χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. εκτελέσεις και πυρπολήσεις χωριών. Ο άνθρωπος που εχθρεύεται περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον κάθε ξένο που βρίσκεται στην Ελλάδα εμφορείται από υψηλό αίσθη­ μα δικαιοσύνης.

δεν τους αγγίζει. αν η πελώρια ηθική πλευρά του ζητήματος. ήταν φορές φο­ ρές αδυσώπητος. Να την κάψουν. ενός δηλαδή υποταγμένου και έρποντος έθνους. θα πρέ­ πει να δώσουν μια ικανοποιητική εξήγηση στο ερώτημα πόσα θύματα θα είχε η χώρα αν χιλιάδες Έλληνες οδηγούντο αδιαμαρτύρητα για εργασία στη Γερμανία ή ως συμπολεμιστές των χιτλερικών στο Ανα­ τολικό Μέτωπο. Στο ίδιο θέμα η θέση του Άρη ήταν ξεκάθαρη από την αρχή του αγώνα· για να σπάσει τη φοβία και τους δισταγμούς. . Θα κάψουν τη Μακρακώμη. έλεγε. Και. θα βάλουμε μια ταμπέλα που θα λέει «Εδώ ήταν κάποτε η Μακρακώμη» και θα πάμε να τη φτιάξουμε σε καλύτερο μέρος. όπως σχέδιαζαν ορισμένοι εκ των διαμαρτυρομένων για τα αντίποινα. Όταν ελευ­ θερωθούμε.296 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ σταντο οι ίδιοι.. κα­ λύτερη.

ήταν ο Κρις». Στα σημεία που αποκαλύπτεται η εμπλοκή του.7. αλλά γιατί η διατήρηση του στρατιωτικού ελέγχου με έφερ­ νε συνεχώς αντιμέτωπο με αυτά». θαυμάσιος πράγματι.1 0 αρχηγός της ΒΣΑ ταξίαρχος Έντι Μάγερς είναι τυπικός Άγγλος στρατιωτικός που εργάζεται με συνέπεια για τα συμφέροντα της π α ­ τρίδας του. (Myers) 0 Κρις Μόνταγκιου Γούντχαουζ από τα φοιτητικά του χρόνια ανή­ κει στις μυστικές υπηρεσίες της πατρίδας του και πάντα ο προσανα­ τολισμός της σκέψης του είναι πολιτικός· όπως και η καριέρα του. «όχι γιατί επιθυμούσα να αναμειχθώ στις πολιτικές υποθέσεις. Η Ελλάδα είναι το τελευταίο μέρος του κόσμου που φ α ­ νταζόταν ότι θα βρεθεί. στο βιβλίο με τις αναμνήσεις του. και μάλιστα υπό αυτές τις συνθήκες. Στις επαφές του με τους Έ λ ­ ληνες αντάρτες. Από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο». αυτό συμβαίνει. Δεν 1. όπως ισχυρίζεται. χωρίς καμιά πολιτική ανάμειξη. να προ­ σπαθεί να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα. Με αυτήν την τακτική και τότε και μεταπολεμικά ο Μάγερς μετέθεσε όλο το βάρος των βρετανικών πολι­ τικών μεθοδεύσεων επί ελληνικού εδάφους στον υπαρχηγο του Γού­ ντχαουζ. «Δεν διέθετα καμιά προηγούμενη πολιτική αγωγή και ο μόνος πολιτικός μου σύμβουλος. Ο ΕΓΚΛΩΒΙΣΜΟΣ Σ ύμ μα χοι (1) Η Αγγλίδα ιστορικός Ελίζαμπεθ Μπάρκερ γράφει ότι η βρετανική κυβέρνηση κατά τη διάρκεια του Πολέμου «εξακολούθησε να συμπεριφέρεται σαν να ήταν η Ελλάδα καμιά ειδική βρετανική ευθύνη ή τσι­ φλίκι». . όπως και στις μετέπειτα συνεντεύξεις του επιδιώκει να εμφανίζεται αυστηρά υπηρε­ σιακός.

. ο οποίος είναι συγγενής του και μάλλον συνήργησε στην άφιξή του. (Myers) Η ευγένεια υποχρεοονει. λειτουργεί αρκετές φορές αυτόνομα από τον προϊστάμενό του Μάγερς. παρότι ο ίδιος αρέσκεται να δηλώνει φιλέλληνας. δεν έπαυε και στις χαλεπές στιγμές που διήρχετο η χώρα μας. εί­ ναι αποκαλυπτικός: «Η βρετανική κυβέρνησις. η βρετανική κυβέρνηση. προετοιμάζει και τη μετέπειτα βρετανική επικυριαρχία. «Στις αρχές Ιουνίου [. εν κρυπτώ τούς υπονομεύει. θαρρείς κι εγοί) δεν θα ήμουν διατεθειμένος να δεχτοο έναν τέτοιο αξιωματικό». Για τους Βρετανούς στρα­ τιωτικούς του Κάιρου ο Μάγερς κάνει θαυμάσια δουλειά στην Ελλά­ δα. που συνεργάστηκε μαζί του επί μακρόν. ενώ φανερά συμφωνεί με τους χειρι­ σμούς του. ως διεδήλωνε. και ορισμένες φορές.. για τους πολιτικούς όχι. να αναμειγνύεται στα εσωτερικά μας ζητήματα. παραγνοορίζοντας τις θεμελιώδεις δημοκρατικές αρχές. για την υπεράσπιση και κατοχύρωση των οποί­ ων εκήρυξε. κ α τ? εντολήν της οποίας ενήργει. 0 Ουάλας αποδοκιμάζει τη συμφιλιοοτική προς το ΕΑΜ «γραμμή Μάγερς» και κυρίως τη συγκρότηση Κοινού Γενικού Στρατηγείου των αντάρτικων οργανώσεων. τον πόλεμο εναντίον του φασισμού». για να είναι αποτελεσματικός στη δική του α π ο ­ στολή. 0 απεσταλμένος του Φόρεϊν Όφις είναι ένας τριαντάχρονος κ α τ ’ απονομήν ταγματάρχης. (Πυ­ ρομάγλου. κατά τον πιο σκανδαλώδη και αυταρχικό τρόπο. Δούρειος Ίπ π ο ς ) Ο Γούντχαουζ. Έτσι. για να εκτιμήσει την κατάσταση στην Ελλάδα. Έ χει λάβει κλασική π α ιδεία και. ο οποίος πέφτει με αλε­ ξίπτωτο στις 11 Ιουλίου στο στρατηγείο του Ζέρβα και αμέσως συ­ μπλέει με τον Γούντχαουζ.] Το σήμα ήταν συνταγμένο διστακτικά.] το Κάιρο με ροοτούσε αν θα δεχόμουν στο επιτελείο μου έναν ειδικά εκπαιδευμένο αξιωματικό που θα δρούσε σαν εκπρόσωπος του Φόρεϊν Όφις. Οι ρεαλιστικές αναφορές του για το αντιμοναρχικό πνεύμα ανταρτοον και λαού και οι μετριοπαθείς πολιτικές του προτάσεις δεν τους εμπνέουν εμπιστοσύνη.. η σχέση του με την Ελλάδα έχει π ε ­ ρισσότερο τον χαρακτήρα της ειδίκευσης στο «αντικείμενο» λόγω σπουδών. Για τον Γούντχαουζ καλό για την Ελλάδα είναι το καλό της Αγγλίας. [. ο Ντέιβιντ Ουάλας.. γλώσσας και συχνής παρουσίας στη χώρα. Ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ. «Την ίδρυση και λειτουργία του Κοινού Γενικού Στρατηγείου Ανταρτών [ΚΓΣΑ] ο ταγ/ρχης Ουάλας την έβλεπε σαν βασικό εμπόδιο έναντι της ελευθερίας που ήθελε να κρατήσει το Αονδίνο ως προς τις .298 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΓΙΟΥΛΟΣ σκέφτεται μόνο τον πόλεμο. αποφασίζει να στείλει το καλοκαίρι του 1943 έναν τρίτο π ο ­ λιτικό παρατηρητή.

Τέμπο και ο Κότσι Τζότζι. που γράφει: «Εκεί για πρώτη φορά ανταλλάσσουμε.ΑΡΗΣ.Το Λονδίνο έστειλε έναν διπλωμάτη για να έλθει σε απευθείας επαφή μαζί μου και να έχει τις απόψεις μου επί της καταστάσεως.Επιτέλους. μα και για το σύνολο των Ελ?^ήνων: «Είναι ένας βασικά αδιόρθωτος και άχρηστος λαός χωρίς μέλλον. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 299 βλέψεις και ενέργειές του στην Ελλάδα».. περνάνε στο ελληνικό έδαφος* ειδοποιημένος. μετέπειτα αντιπρόεδρο της κυβέρνησης Τίτο και αρχηγό του γιουγκοσλαβικού στρατού). Οι διάφορες προσπάθειες επικοινωνίας που έγιναν έκτοτε είχαν αποτύχει. λέει στον Πυρομάγλου. . Και στους αξιωματικούς του επιτελείου του ανακοινώνει περιχαρής: . Πο­ λύ σύντομα η πλάστιγγα θα κλίνει υπέρ ημών.. [. την πείρα μας. μετά τη διάλυση της ΚΔ. [. (Πυρομάγλου..2 Οι πολιτικοί ανταγωνιστές των Βρετανών θα εμφανιστούν στα βό­ ρεια σύνορα της Ελλάδας και η παρουσία τους θα άρει αυτομάτως τις αντιρρήσεις του Κάιρου για το συμφωνητικό και το Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών. Αλλά οι μακροσκελείς αναφορές του Ουάλας προς την κυβέρνησή του δεν είναι καθόλου κολακευτικές όχι μόνο για τον ΕΛΑΣ. Smith. 0. Το διαλυμένο από τη μεταξική δικτατορία ΚΚΕ είχε χάσει από το καλοκαίρι του 1939 κάθε επαφή με την Κομιντέρν. όπως και με τη Σο­ βιετική Ένωση. και ο στρα­ τηγός θεωρεί ότι έφτασε η ώρα της ανεπιφύλακτης αναγνώρισής του. .] Αυτή είναι η γνώμη όλούν των Βρετανών συνδέσμου αξιωματικών που έχουν μείνει για καιρό στη χώ ρα». πάει να τους συ­ ναντήσει στο τέλος Ιουνίου ο Τζήμας. Δούρειος Ι π ­ πος ) Ο Ουάλας δηλώνει στον Ζέρβα ότι η βρετανική κυβέρνηση είναι ανήσυχη με την εξάπλωση που έχει στην Ελλάδα το ΕΑΜ.] Δεν είναι σε θέση να σωθούν από τον ίδιο τους τον εαυτό και ού­ τε το αξίζουν. το Λονδίνο αρχίζει να αντι­ λαμβάνεται ότι η πραγματική Εθνική Αντίστασις βρίσκεται εδώ. Μόλις τον Απρίλιο του 1943 ο απεσταλμένος του ΚΚΕ Τηλέμαχος Βερβέρης συναντιέται έξω από τα ελληνικά σύ­ νορα με τον αρχηγό των κομουνιστών Αλβανών ανταρτών Ταράς (αρ­ γότερα πρόεδρο Εμβέρ Χότζα) και τον Γιουγκοσλάβο Τέμπο (Σβέτοζαρ Βουκμάνοβιτς. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». Δια2. ως εκπρόσωπος του Εμβέρ Χότζα. Οι Βερβέρης..

4 Ο Τζήμας κόβει αμέσως κάθε συζήτηση για αυτό το ζήτημα. που υποτί­ θεται ότι ήσαν Σλάβοι. Έ να από αυτά: Αλβανοί και Γιουγκοσλά­ βοι μου κάνουν τρομερή κριτική για τη συμφωνία που ετοιμάζομαι να υπογράψω με τους Άγγλους. Ο Τζήμας είναι άκαμπτος στο θέμα του συμφώνου με τους Βρετανούς· θα υπογράφει οπωσδήποτε.7/1943 η είδηση υπογραφής από τον Ιωαννίδη και κάποιον Βούλγα­ ρο Ντούσαν Δασκάλοφ. μια συμφωνία με το Κομουνιστικό Κόμμα της Γιουγκοσλαβίας για τη δημιουργία μιας ενωμένης Μακεδονίας. Το προσύμφωνο αυτό δεν θα υλοποιηθεί ποτέ. γ ια λογαριασμό του ελληνικού Κομουνιστικού Κόμματος.3 Αντ’ αυτής οι γείτονες αντάρτες προτείνουν στον Τζήμα τη σύστα­ ση Κοινού Βαλκανικού Στρατηγείου. (Woodhouse) 3. (Μετά τον Πόλεμο ο Τίτο θα δημιουργήσει στους κόλπους της ενι­ αίας Γιουγκοσλαβίας τη «Δημοκρατία της Μ ακεδονίας» με πρω τεύ­ ουσα τα Σκόπια και θα κρατήσει το ζήτημα ανοιχτό επί 50 χρόνια έως τη σύγχρονη αναζωπύρωσή του.) Η εθνική στάση του Τζήμα έχει πολύ μικρή σημασία για τους κάθε λογής πατριδαμύντορες. που θα έμπαινε στην ανανεωμένη ομο­ σπονδιακή Γιουγκοσλαβία μετά τον Πόλεμο». Επιστολή Ανδρ. 4.. τον Όμηρο κ. Τη θεωρούν έγκλημα». Δέχεται όμως να συνυπογράψει ένα προσύμφωνο για την παράλληλη ίδρυση και του Βαλκανικού Στρατηγείου υπό τον όρο να εγκριθεί από το ελ­ ληνικό Κομουνιστικό Κόμμα. Η πλαστότητα του εγγράφου είναι ολοφάνερη· ακόμη και οι Άγγλοι το χαρακτηρίζουν «εντελώς πλαστό». θα εξασφάλιζαν και τη μεταπολεμική κυ­ ριαρχία των κομμάτων τους. που ανακαλύπτουν ακόμη μία «προδοσία» του ΚΚΕ. και μάλιστα στο Πετρίτσι. από το βιβλίο του Κ. Τα αρχεία των μυστικών σοβιετικών υπηρεσιών. ενός συμφώνου με στόχο τη «Βαλκανική Ένωση Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας». αλλά και για τον Μάρκο Μπότσαρη. . Φάκελος Ελλάς. Το αντίτιμο που επιδίω καν οι Γιουγκοσλάβοι ήταν απαράδεκτο· άκρως απόρρητο έγγραφο των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιο^ν ανα­ φέρει: «Το 1943 ο Τέμπο ζήτησε από τον Τζήμα να υπογράψει. Βουλ­ γαρ ίας και Αλβανίας* έτσι.ά. Παπακόγκου Γράμματα για τον Άρη. 1931-1944. Τζήμα (Σαμαρινιώτη).300 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ φωνούμε σε πολλά σημεία. Ελλάδας. που θα αναλάμβανε αμέσως την ηγεσία των αντάρτικων κινημάτων Γιουγκοσλαβίας. Ξαφνικά στις εφημερίδες της Αθήνας δημοσιεύεται στις 12. Σ τα Σκόπια θα βρουν γόνιμο έδαφος και θα επωαστούν θεωρίες όχι μόνο για τον Φίλιππο και τον Αλέξαν­ δρο.

Δε χωρίσαμε χθες το βράδυ. Κόκαλο ο Ιο^αννίδης.Δασκάλοφ. . Το φάντασμα της παλιάς αμαρτίας του ΚΚΕ στο Μα­ κεδονικό θα κυνηγάει για πολλά χρόνια ακόμη ολόκληρο το αριστε­ ρό κίνημα. Ο Ιωαννίδης. Οι διαδηλωτές επιτίθενται στη βουλγαρική πρεσβεία και δέχονται επίθεση τανκς το^ν κατακτητών.Φυσικά τις διάβασα. που σχέδιαζαν οι Γερμανοί προκειμένου να εξοικονομήσουν στρατιωτικές δυνάμεις. Ο Σβώλος του υποδείκνυε ξεκάθαρα να μη βασίζεται στη δική του μαρτυρία ότι ήσαν μαζί την ημέρα που παρουσιάστηκε ως ημερομη­ νία υπογραφής. Μια νεαρή επονίτισσα. που φέρεται να υπέγραψε αυτό το σύμφωνο με τους Βουλγάρους.ΑΡΗΣ. σε μια ώρα βρίσκεσαι εκεί.Είδες τι κερατάδες είναι. δεν έχει μετακινηθεί διόλου από την Αθήνα από τότε που δραπέτευσε* είναι εξαιρετικά δυσκίνητος από κατασκευή. Μια άλλη επονίτισσα. αλλά μετά που χωρίσαμε δεν ξέρω τι έκανες. ο ηγέτης του ΚΚΕ έχει προγραμ­ ματισμένη συνάντηση με τον σοσιαλιστή καθηγητή Αλέξανδρο Σβώλο. απαντάει ο Σβώλος. Η δυσπιστία δεν εξαλείφεται ούτε με αποδείξεις αίματος. η Παναγιώτα Σταθοπούλου. . . Χθες δεν ήμασταν μαζί. Αλλά π α ίρ ­ νεις το αεροπλάνο. χθες το βράδυ ήσουν εδώ. σκαρφάλο:»σε σε ένα τανκ και επιτέθηκε στον οδηγό με το παπούτσι της στο χέ­ ρι* ένας πυροβολισμός θα ανακόψει για πάντα την ηρωική της έφοδο.Διάβασες τις εφημερίδες. . τι ψέματα σκαρο^νουν. . Μια λαο­ θάλασσα 300. φαίνεται ότι μπορεί να πιάνουν ακόμα και σ ’ εσέ­ να που χθες ήμασταν μαζί εδώ και με είδες. του λέει ο Ιωαννίδης.Ε. η Κούλα Λίλη. υπογράφεις τη συμ­ φωνία και γυρίζεις αμέσως πίσω. του απαντάει ο Σβώλος. συντρίβεται κάτω .Ψέματα. αλλά δεν υποχωρούν* γίνονται α π α ­ ράμιλλοι ηρωισμοί.000 διαδηλωτών πλημμυρίζει το κέντρο της πρωτεύουσας με κεντρικό σύνθημα: «Έξω οι Βούλγαροι α π ’ τη Μακεδονία». ψέματα. ασθένειες και ψυχολογία. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 301 Όμως τότε τη δουλειά του την έκανε ως έναν βαθμό.Ε. . Σε είδα μεν εγώ. αλλά στον κόσμο μπορεί να πιάσουν. τι να κάνω.. Οι εαμικές κινητοποιήσεις κορυφώνονται στις 22 Ιουλίου 1943 με τη συγκλονιστική μαχητική διαδήλωση στην Αθήνα. Την ημέρα που κυκλοφόρησαν οι εφημερίδες με το Σύμφωνο Ιωαννίδη . το οποίο υποτίθεται ότι είχε υπογρά­ φει την προηγουμένη στο Πετρίτσι. Εκείνες τις ημέρες το ΕΑΜ οργανώνει μια σειρά κινητοποιήσεων σε όλη τη χώρα για τη ματαίωση της επέκτασης της βουλγαρικής ζώνης κατοχής από την Ανατολική σε ολόκληρη την ελληνική Μακεδονία.

«Στη μεγάλη αυτή εθνική επιτυχία οφείλεται άραγε ο χαρακτηρι­ σμός “εαμοβούλγαροι” που φιλοδώρησαν στους εαμίτες οι διώκτες τους μετά τον πόλεμο. Υπαγορεύθηκε και επιβλήθηκε στο ΓΣ του ΕΛΑΣ από την καθοδήγηση του ΚΚΕ. (Ιωαννίδης) Τότε ο «δύστροπος» Άρης θα λάβει ένα γράμμα του Σιάντου. που θα αντιδράσουν σε περίπτωση αν<ύμαλων εξελίξεων. Δεν εξυπηρετούσε σε τίποτα τους στρατιωτικούς σχεδιασμούς του· ούτε τους πολιτικούς στόχους του ΕΑΜ εξυπηρετούσε. είτε υπονομεύοντας τη μεταπολεμική ανεξαρ­ τησία της χώρας είτε παραχωρώντας ολόκληρο τμήμα της. Βέβαια το σύμφωνο δεν υπεγράφη από τον ΕΛΑΣ. Π αρ’ όλα αυτά το απόγευμ α της 5ης Ιουλίου 1943 στο χωριό Κ α­ στανιά Θεσσαλίας επισημοποιείται η επιλογή «συμμάχου». «Έπρεπε να τους δείξουμε ότι είμαστε ειλικρι­ νείς σύμμαχοι. Αλλά οι Έλληνες δεν είναι υποχρεωμένοι να επιλέξουν μεταξύ των δύο.9. λέει στον Θωμά δείχνοντάς του το γράμμα. .1981. στο οποίο ο Γραμματέας του ΚΚΕ προσπαθεί να εξωράίσει τον αγγλικό ρόλο και να τον πείσει ότι οι Άγγλοι δεν είναι μόνο αυτοί που ξέρει* υπάρχουν και τα αγγλικά εργατικά συνδικάτα. όπως είναι η Σοβιετική Ένωση».»5 Επιλογή Είναι προφανές ότι και οι δύο προτεινόμενες «συμμαχίες» στους Έλληνες από τους Άγγλους και από τους Βαλκάνιους γείτονες έχουν βαρύτατο κόστος. Ο Καραγκίτσης σε επιστολή του δύο ημέρες πριν από την υπογρα5. Τα Νέα.302 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ από τις ερπύστριες. Η ριζοσπαστικοποίηση του ελληνικού λαού έπρεπε να διοχετευτεί προς μία και μόνη κατεύθυνση· την άκριτη σύμπλευση με την πολιτική της Σοβιετικής Ένωσης. Η στρα­ τιωτική υπαγω γή του ΕΛΑΣ στο ΣΜΑ θα υπογράφει από τον Μάγερς και το τριμελές ΓΣ του ΕΛΑΣ. Σκοτώνονται συνολικά 30 διαδηλωτές και τραυ­ ματίζονται 200* εκατοντάδες συλλαμβάνονται και θα γνωρίσουν τα γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. 21. Οι Άγγλοι Εργατικοί! Η αντίθεση του Άρη στην υπογραφή είναι έντονη και ανοιχτή. Φυσικά μια τέτοια άποψη μόνο ει­ ρωνικά μπορεί να αντιμετωπιστεί από τον αρχηγό: Ορίστε ποιοι θα μας σώσουν. Όμως η επέκταση τοτν Βουλγάρων περιορίστηκε.

Επιστολή Π. [. . Η καθοδήγηση του ΚΚΕ πιστεύει ότι διαδραματίζει σημαίνοντα ρό­ λο στη διεθνή πολιτική σκηνή και ενισχύει τη σοβιετική πατρίδα. μια από τις μ εγά ­ λες επιτυχίες του Κόμματος». επικεφαλής της ΚΕ του ΕΛΑΣ στην Αθήνα.) π α ρ α μ έ ν ο υ ν σ τ α θ ερ ά α ντίθετοι α π ό τό τε π ο υ ετέ- θη το θέμα της υπαγω γής του ΕΛΑΣ στο ΣΜΑ. [.] Το μίσος αυτό το εκφράζει ανοιχτά στις ομιλίες του προς τον λαό. ο Καραγκίτσης δεν προτείνει μέτρα εναντίον του. Στενοκεφαλιά και μεγαλομανία πάνε μαζί. για αυτό προχωρεί στην υπογραφή του συμφωνητικού χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις αντίθετες εισηγήσεις. Το ΠΓ με καλογερίστικη στρεψοδικία βαφτίζει την υπογραφή «υποχώρηση» των Βρετανών και «επ ιτυχία » του Κόμματος.ΑΡΗΣ.1943. Ότι το γεγονός αυτό αποτελεί βασική αιτία επικίνδυνης παρέκκλισης από τη γραμμή μας». Η υπογραφή δεν αλ­ λάζει σε τίποτα την πολεμική συνεργασία· και χωρίς το συμφωνητικό θα μπορούσε να εξακολουθήσει. κατεβάζουν πειθήνια τη γραμμή στη βάση. Π απασ τ α μ α τ ιά δ η ς κ. 3. .. Τα στελέχη του.. (Μπλάνας) 6. όπως το άκουσα και με τα αυτιά μου στο χωριό Στένωμα.] Ο ίδιος μισεί την Αγγλία και φυσικά τις φιλικές προς α υ­ τήν οργανώσεις. Κ ατά τον στρατηγό Ν. ως συνήθως. όχι στρατός. Καραγκίτση (Ορφέα Βλαχόπουλου) στο ΠΓ του ΚΚΕ..Κι αυτό που είμαστε τώρα στρατός δεν είναι. επειδή «οι μάζες των χωριών τον λατρεύουν». Όμως.. Γρηγοριάδη.. Η βρετανική επιδίωξη υπογραφής του είναι μόνο πολιτική. αλλά να τον βοηθήσουν «να χωνέ­ ψει ολοκληρωτικά τη γραμμή του ΚΚΕ».Αυτό είναι ακόμα κατσαπλιάδικο. Στους ενδοιασμούς του Κίσσαβου αντιτείνει: . Χωρίς όπλα πους θα κάνεις στρατό.. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 303 φή του συμφωνητικού με τους Βρετανούς ενημερώνει το ΠΓ του ΚΚΕ: «Ο Άρης α π ερ ίφ ρ α σ τα μου δήλωσε ότι δεν είναι σύμφωνος με την κομματική γραμμή στο σημείο που αφορά στη θέση μας απέναντι των Άγγλων. πρόκειται γ ια βρετανική « π α γ ίδ α » και κατά τον Μακρίδη για «ευνουχισμό του αντάρτικου».ά. .7. [. Οι Εγγλέζοι θα μας τα δώσουν.] Του είπα ότι είναι απαράδεκτο αυτός σε ιδιωτικές και δημόσιες κουβέντες να μιλάει κατά της Αγγλίας.Γιώργη.. δεν καταλαβαίνεις πως δεν μπορεί να γίνει αλλιώς στρατός. απορεί ο καπετάνιος. Ο Κ αραγιώ ργης καλεί τον καπετάνιο Κίσσαβο (Γιώργη Μπλάνα) για ενημέρωση και χαρακτηρίζει το συμφωνητικό με τους Άγγλους «αναγνώριση μεγάλης σημασίας.6 Δεν είναι μόνο ο Άρης που δεν μπορεί να χωνέψει την υποταγή του εθνικοαπελευθερωτικού αγοονα στις αγγλικές ορέξεις· το σύνολο σχε­ δόν των κορυφαίων στρατιωτικών του Κόμματος (Μακρίδης.

Οι επιθετικές επιχειρήσεις είναι πρόσχημα· οι πάντες γνωρίζουν ότι «ο ανταρτοπόλεμος είναι κατεξοχήν επιθετι­ κός αγών». Η πολιτική καθοδήγηση δεν έζησε και δεν πόνεσε το αντάρτικο· δεν δέθηκε ούτε καν συναισθηματικά μαζί του. οι φυσικοί ηγέτες του και η π ο ­ λιτική ανεξιθρησκία στις τάξεις του απέχουν πολύ του ορθόδοξου κο­ μουνιστικού μοντέλου. που εσφαλμένα το­ ποθετεί εντός του 1943. αλλά το σύνολο σχεδόν το^ν ηγετικών στελεχών. Ο ΕΛΑΣ χάνει την ευελιξία και τον αυθορμητισμό του και δρα κάτω από γενικότερα πολεμικά σχέδια. (Mazower) Έτσι. όσο το δυνατό ταχύτερα και προσφορότερα. (ΓΕΣ. Το βλέπει μόνο σαν ένα ευ­ καιριακό εργαλείο. σε εκείνη του τακτικού στρατού». Η χαλαρή αντάρτικη δομή του. ο Τζον Μάλγκαν. το ΚΚΕ παρεμβαίνει. επικαλούμενη τις επιθετικές επιχειρήσεις τις οποίες προορίζεται να αναλάβει ο ΕΛΑΣ στο προσεχές μέλλον. που υπαγορεύονται από απομακρυσμέ­ να κλιμάκια και απομακρυσμένες διοικήσεις. Δεν είναι μόνο ο Καραγιώργης και ο Ιωαννίδης που αποκαλούν το αντάρτικο περιφρονητικά «κατσαπλιάδικο». Στις 16 Ιουνίου μια διαταγή της Αθήνας προς το Γενικό Στρατηγείο. «Ο ΕΛΑΣ αγωνιζόταν στην ουσία όχι για τον κομουνι­ σμό. είναι φαρμακερός: «Μιλούσαν για μεραρ­ . αλλά γ ι ’ αυτό που αποκαλούσε διπλό απελευθερωτικό πόλεμο για την εθνική απελευθέρωση εναντίον ενός εξωτερικού τυράννου και για μια εσωτερική κοινωνική μεταρρύθμιση». διατάσσει: «Η διοικητική που υπάρχει σήμερα διάρθρωση των ανταρτικών δυνάμεων του ΕΛΑΣ να προσαρμοσθεί. Κυρίως πιστεύει ότι έτσι ο έλεγχος επί των ανταρτών θα είναι αποτελεσματικότερος. Όμως με τη στρατιωτικοποίηση του ΕΛΑΣ οι πρώτοι αυτοσχέδιοι Έλληνες καταδρομείς μεταβάλλονται σε πεζικάριους. Η κομματική ηγεσία θεωρεί αναβάθμιση του κύρους της να διαθέ­ τει έναν οργανωμένο στρατό ενόψει της επίσημης συνεργασίας με τους Βρετανούς και της επικείμενης απελευθέρωσης.304 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Κατσαπλιάδικο Ο ΕΛΑΣ δεν αρέσει στο ΚΚΕ. αλλά χωρίς τον ανάλογο βαρύ οπλισμό για να ανταποκριθούν στον νέο τους ρόλο. Ένας Νεοζηλανδός αξιω­ ματικός. η αγροτική και όχι εργατική προέλευση των ανδρών. που θα το παραμερίσει μετά τη χρησιμοποίησή του. Ο ΕΛΑΣ δεν είναι ταξικός όπως φαντασιώνονται ορισμένοι θερμοκέφαλοι κομματικοί και όπως τον κατηγορούν οι αντίπαλοί του. Ανταρτοπόλεμος) Οι λόγοι της μεταβολής είναι μόνο πολιτικοί.

και λέ­ ει με περίσσιο παράπονο και με αθωότητα: Εμένα. τάγματα. . ίσοος για να διαπιστώσει τι παραπάνω διαθέτουν αυτοί από τον ίδιο.. Στις περισσότερες αντάρτικες συνελεύσεις η διαταγή προκάλεσε αναταραχή και αποκρούστηκε με πείσμα από αντάρτες και καπετάνιους· μόνο κάτω από τις ισχυρές πιέσεις που άσκησαν οι πολιτικοί και αρκετές «αναγκαίες» μετακινήσεις στελεχών κατορθοοθηκε η εφαρμογή της. μωρέ Διαμαντή. άγνωστοι γ ι? αυτούς διοικητές. τους ντουλαμάδες και τις φουστανέλες. γιατί δε με φωνάξατε. δεύτερο και τρίτο γραφείο. Ορισμένοι από τους παλιούς έγιναν καπετάνιοι μικρών ή μεγαλύτερων τμημάτων οι π ε ­ ρισσότεροι παρέμειναν στις μονάδες οος ελεύθεροι σκοπευτές. Ο νέος στρατός τους έδινε ένα αίσθημα αξιοπρεπείας και κύρους· το γεγονός ότι δεν είχε στρατίίοτική αξία δεν έπεφτε στην αντίληψή τους». δεν έγινε καπετάνιος και αυτό του κόστισε. [.). με τις γενειά­ δες. ανοίγει απότομα την πόρτα.] Το μόνο που ένιωθαν για τις μικρές. που δεν είχαν την προσαρμοστικότητα να ενταχθούν στη νέα δομή. Η ιδιοσυγκρασία τους δεν συμβιβαζόταν ούτε με πρωινή γυμναστική ούτε με ασκήσεις «πυκνής τάξης» ούτε με υπακοή στα παραγγέλματα κάποιου λοχία. (Mazower) Εμπνευστής της διαταγής που έρχεται από την Αθήνα είναι ο Σιά­ ντος και συντάκτης της ο Μακρίδης. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 305 χίες. τις κάπες. Μια ημέρα. [. ωρέ. Μει­ ώθηκαν οι δημιουργικές πρωτοβουλίες των τμημάτων και η εφευρετικότητα των λαογέννητων καπετάνιων». εθελοντές επικίνδυνων αποστολών και φυσικά πάντα σκληροί πολεμιστές στις συγκρούσεις.. τους αναμετράει με το βλέμμα. (Χατζής. συντάγματα και. που συνεδρίαζε σε κάποιο σπίτι η διοίκηση του τάγματος Παρνασσίδας (Διαμαντής. Στη θέση τους στέλνονταν νέοι. προσωποπαγείς ομάδες με τις οποίες είχε ξεκινήσει το κίνημα ήταν περιφρόνηση. ο οποίος μεταπολεμικά θα αποποιηθεί κάθε ανάμειξη. «Τα τμήματα έχαναν τους ηγέτες που οι ίδιοι οι αντάρτες ανάδειξαν. τις γκλίτσες. Επανάσταση) Ιδίως εκείνοι οι πρώτοι αντάρτες. οι «αυθόρμητοι». για πρώτο. Νικηφόρος.. Ο Μπάφας. τό­ τε που σ' είχα οπλοπολυβολητή. συνήθως νεόβγαλτοι στο αντάρτικο. ανι­ χνευτές.ά. έμειναν εκτός σχηματισμών.] Ο ΕΛΑΣ με τους μεγάλους σχηματισμούς έχασε τη σβελτάδα του και τον αυθορμητισμό του. με γνώσεις και συνήθειες από τη μεθοδολο­ γία και την τακτική του παλιού στρατού. Ξέχασες. Θησέας κ.ΑΡΗΣ. Η αλήθεια είναι ότι οι νέοι αντάρτες έδειχναν στους παλιούς πάντα βαθύ σεβασμό* ήσαν οι πρωτοπόροι. Ο ΕΛΑΣ μετά τον εγκλωβισμό του στο ΣΜΑ υφίσταται και έναν δεύτερο εγκλωβισμό σε μια απρόσφορη στρατιωτική δομή.. της ομάδας των Καραλιβαναίων.

θεωρεί την αλλαγή εκτός τόπου και χρόνου. όχι οι εκ παρατάξεω ς μάχες. Ο ΕΛΑΣ είναι αντάρτικος στρατός που χτυπάει α ιφ ­ νιδιαστικά σε ποικίλα μέτω πα και απομακρύνεται τάχιστα από τον χώρο που έδρασε* στρατός κομάντο. που προϋποθέτουν μόνιμες αμυντικές οχυρώσεις και υψηλότερου επ ι­ πέδου οπλισμό. Έ τσι κι αλλιώς η λέξη «αντάρτης» δεν αποτελούσε μέρος του μαρ­ ξιστικού λεξιλογίου· υιοθετήθηκε μετά την Επανάσταση της Κούβας το 1959.306 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Εννοούσε τον πρώτο καιρό. Γρηγοριάδης αποδίδει σοβαρές στρατιωτικές ζημιές στη νοο­ τροπία τακτικού στρατού· μεγαλύτερη γραφειοκρατία. Όσοι είχαν γίνει καπετάνιοι μέχρι τότε έγι­ ναν χάρη στην πολεμική τους δράση. Επειδή οι μπολσεβίκοι και τα αριστερά κινήματα έβλεπαν με πολύ σκεπτικισμό την αρχαϊκή ιδεολογία και τους συνειρμούς που προκαλούσε. Άλλη είναι η πολεμική αποστολή του ΕΛΑΣ. την πονηριά και το πείσμα που θα 'δείχνε ο κάθε μα­ χητής πρώτα κατά την ώρα της μάχης κι ύστερα για όλη την άλλη δια­ . (Hobsbawm) Στην Αθήνα σε νεότερη σύσκεψη της ΚΕ του ΕΛΑΣ επανεξετάζεται το θέμα της στρατιωτικοποίησης και εκφράζονται σοβαρές αντιρρή­ σεις. αλλά πολύ κατάλληλα για να επιβάλουν στρατιωτικό νόμο στα βουνά. ανάπτυξη βοη­ θητικών υπηρεσιών. Ο επιτελάρχης της ΚΕ του ΕΛΑΣ στρατηγός Πτολεμαίος Σαρηγιάννης -σ π ο υδα ίο ς αξιοοματικός της εποχής και στρατιωτικός σύμ­ βουλος του Ελευθερίου Βενιζέλου στις διαπραγματεύσεις για τη Συν­ θήκη της Λοζάνης. ο οποίος θεω­ ρήθηκε πιο συνεπής με το στρατιωτικό πνεύμα· φυσικά απέτυχε και οι αντάρτες παρέμειναν αντάρτες. που ήταν άχρηστα για ανταρτοπόλεμο. χρησιμοποιούσαν τη λέξη «παρτιζάνος». την ευφυΐα. δυσκινησία και φυσικά μεγαλύτερα βάρη στα ορεινά χωριά από τις κάθε λογής «υπηρεσίες» που αναπτύχθηκαν. Στο εξής όμως τα κριτήρια ανάδει­ ξης νοθεύονται με πολιτικές σκοπιμότητες· ακόμη και το μέλος του ΚΚΕ Γιάννης Μανούσακας δυσανασχετεί με την εισαχθείσα πρακτική: «Τα στελέχη των μονάδων του ΕΛΑΣ έπρεπε να αναδείχνονται ανάλογα με το θάρρος. Το χείριστο όλων είναι η απροκάλυπτη σχεδόν κομματική επέμβαση στον θεσμό των καπετάνιων. (Woodhouse) Ο Φ. που ο καλότροπος Διαμαντής κουβαλούσε αδιαμαρτύρητα το οπλοπολυβόλο της ομάδας. ο Ζέρβας οργάνωσε τις δυνάμεις του σε μικρές ανταρτοομάδες». Επιτέλους οι Άγγλοι έχουν και μια αληθινή αιτία για να λοιδορή­ σουν τους ελασίτες: «Ενώ οι ερασιτέχνες της στρατηγικής στον ΕΛΑΣ άρχισαν να συγκροτούν στρατιωτικά σώματα και μεραρχίες. Ταυτόχρονα ξεκίνησε μια ανιστόρητη κομματική προσπάθεια να αντικατασταθεί ο όρος «αντάρτης» με τον όρο «μαχητής». στη μάχη της Ρεκάς.

αποφεύγει τη μάχη. αλλά ένας παλιός αντάρτης τον σταματάει: Άσ’ τους να φύγουν.) από εκείνους που χρίστηκαν από το Κόμμα. Και εμπιστεύ­ ονταν εκείνους τους καπετάνιους που τους γνώριζαν και ήσαν σίγου­ ροι ότι δεν θα τους εγκατέλειπαν ποτέ. μα και σαν πιανότανε λέγανε τη λέξη “σύμπτυξη'’ έπρεπε να τους στέλνουν στα καζάνια. Και παραθέτει ένα παράδειγμα: Σε μια μάχη ένας Γερμανός τραυματίζεται και ο σύντροφός του επι­ στρέφει να τον σώσει.ΑΡΗΣ. κωδωνοκρουσίες. αρ­ χίζει στο δάσος του χωριού Καστανιά η πανηγυρική συνδιάσκεψη των ανταρτών της Θεσσαλίας. Ο νεοφερμένος στο Βουνό Μανούσακας τον σκοπεύει και ετοιμάζε­ ται να τον πυροβολήσει. «Την αδιάψευστη ύπαρξη “Ελεύθερης Ελλάδας” του Βουνού μαρ­ τυρεί αυτή η εκδήλωση.. Κι ο σύ­ ντροφός του γύρισε να τον πάρει ξέροντας πο^ς θα σκοτωθεί μαζί του. προσφέρει ιδανικό στό­ χο..ά... με σημαιοστολισμό..] Το να λέγεται: ναι. στις 6 Ιουλίου.] Για κείνους πάλι που αποφεύγανε τη σύ­ γκρουση. Ο Μανούσακας έχει αντιληφθεί από τη σύντομη θητεία του στο Βουνό ότι οι δεσμοί του εθελοντή αντάρτη με τον ηγέτη του πολύ μι­ κρή σχέση έχουν με την αναγκαστική συνύπαρξη στρατιώτη και αξιω­ ματικού στον τακτικό στρατό. [. Διαμαντή.. Είναι κάτω από τις κάννες των ανταρτών και. Άσ' τους. [.. δυ­ σκίνητος.. Πελοπίδα. όπως κουβαλάει τον τραυματισμένο. Νικηφόρου. όπου συναντήθηκαν για αρκετές ημέρες εκα­ τοντάδες απεσταλμένοι. Αυτή ήταν μια κοινή ευαισθησία των ανταρτών το μόνο που φοβό­ ντουσαν ήταν να μην εγκαταλειφθούν τραυματισμένοι. Οι πρώτοι είχαν αποδείξει το θάρρος και τα ηγετικά τους προσόντα στο πεδίο της μάχης. . τελετές. έχει κομματικότητα. μα είναι κατά τ' άλλα καλός. είναι πιστός [. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 307 γωγή και συμπεριφορά του. (Μανούσακας. Μ’ άλλα λόγια έπρεπε να βγαίνουνε μέσα από τη φο^τιά της μάχης.] σφίγ­ γοντας τα δε θα πέσει σταγόνα ζουμί». Και τους άφησαν. ενώ η δεύ­ τερη κατηγορία ήσαν στην πλειονότητα πειθήνιοι στις πολιτικές απο­ φάσεις και αμφίβολοί στρατιωτικών δυνατοτήτων. Αυτός Την επομένη της υπογραφής του συμφωνητικού. Ο τραυματίας είναι πράγμα ιερό. Χρυσιώτη κ. Αντίσταση) Είναι μεγάλη η ποιοτική διαφορά των καπετάνιων που ανέδειξε ο Άρης (Περικλή.

τότε θα τα πούμε για τα καλά. Άλλος παραλίγο να τινάξει τη συνδιάσκεψη στον αέρα* ο ίδιος ο οργανωτής της. Καταλάβατε. Όσα ακολούθησαν δεν ήσαν απλούς «μικροπροστριβές ανάμεσα στον Άρη και τον Καραγιώργη». Ο μόνος ανεπιθύμητος για τον Καραγιώργη είναι ο δημιουργός και αρχηγός του ΕΛΑΣ. Οι κομματικοί Γιώργης Μπλάνας και Ρίζος Μπόκοτας σιωπούν· κά­ τι σοβαρό συμβαίνει. Και. Συμμετέ­ χουν εκατοντάδες Θεσσαλοί αντάρτες. που έχουν προσκληθεί για αυτόν τον λόγο. καπετάνιοι και μι­ κρό κ απετάνιοι. όπως προσπάθησαν διάφοροι κομματικοί να υποβαθμίσουν τη σημασία των συμβάντων. μα ο Καραγιώργης επαναλαμβά­ νει το παράλογο: .308 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ ομιλίες. ο Γιουγκοσλάβος Τέμπο και ο Αλβανός Τζότζι. . πολιτικά στελέχη.Θα έχουμε πρόβλημα. που. Μπαλής και ο λοχαγός Γ.Κι αν αντιδράσει κατά τα συνηθισμένα του. ο Καραγιώργης. προσθέτει απειλητι­ κά. αλλά δεν έχουν την αρμοδιότητα να το διερευνήσουν. διατυπώνουν αντιρρήσεις: . ανί­ δεοι στα κομματικά. λέει στους επιτελείς του. μεταξύ των οποίων η ΒΣΑ με επικεφαλής τον Μάγερς.. Είναι η πρώτη επίσημη παρουσίαση του αντάρτικου στον λαό και σε Έλληνες και ξένους στρατιωτικούς και πολιτικούς.ά. (Φ. δε θα μιλήσει. Είναι το ίνδαλμα των ανδρών. το ΓΣ του ΕΛΑΣ και πολλοί καλε­ σμένοι. Ψιάρης κ. . Τζιότζιος. σχεδιάζει μεθοδικά τη δημόσια μείωσή του. ο μη­ τροπολίτης Κοζάνης Ιωακείμ.Δεν πρέπει να μιλήσει. 150 αντιπρόσωποι ανταρτών από άλλες περιοχές της χώρας. Γρηγοριάδης.Αυτός . θα μπορούσαν να επέμβουν δυναμικά». . Αντίστασίς) «Ζηλεύει τη δόξα και τη θέση του Άρη. Εκείνοι τον κοιτάζουν έκπληκτοι. α ρ π ά ­ ζεται κυριολεκτικά από τα μαλλιά με τον τελευταίο». (Φλάισερ) «Αυτός» του είχε πάρει τη θέση. . παρελάσεις. διαφορετικά. Ο Κ αραγιώργης π ι­ στεύει ότι «ο Άρης του υπέκλεψε μια θέση που του ανήκε». Ο Καραγιώργης είναι ανένδοτος· τους υποδεικνύει να σκορπίσουν ανάμεσα στους αντάρτες δικούς τους «μιλημένους» άνδρες που θα προλάβουν τυχόν εκδηλώσεις υπέρ του μισητού αρχηγού. αμέτρητοι χωρικοί. χωρίς να την αντιληφθούν οι δυνάμεις κατοχής. αφού είναι παντελώς αδύνατον να τον α π ο­ κλείσει από την εκδήλωση. Σαμαρίδης.Δεν είναι δυνατόν! Είναι ο καπετάνιος του Γενικού Στρατηγείου. (Φλάισερ) Τίποτα τέτοιο δεν έγινε. ακόμη και ομοβροντίες. που ετοιμάζουν τη συνδιάσκεψη. Ο ταγματάρχης Δ. οι στρατηγοί Φλούλης. Νάσης.

όπως στην αιχμαλωσία Σαράφη. Δούρειος Ίπ π ο ς ) Για αυτό η ηγεσία του ΚΚΕ. Ούτως ή άλλως ο Άρης δεν εί­ χε ποτέ την παραμικρή υποστήριξη ή προβολή. βασικός συνεργάτης του Καραγιώργη στη συνωμοσία και έπειτα βασικός μάρτυς κατηγορίας του. Το αδιαφιλονίκητο γόητρό του στις τάξεις του ΕΑΜ . την επιβεβαιώνει ενυπογράφως και το στέλεχος του ΚΚΕ Αντρ. Πρέπει. μια τόσο ανοιχτή επίθεση στον αρχηγό. πάντα στα πλαίσια της κομματικής γραμμής. Ενεργεί και σε αυτήν την περίπτωση. Μπόκοτας. Σγουρός (Γιάννης Λαϊνάς). Μα το φτιάχνουμε μόλο που ντρεπόμαστε τον εαυτό μας! Το περίεργο σύμπλεγμα των καιρών! Να είσαι δικός του και να τον πολεμάς άθελά σου». Και. συνοδεύεται με μισόλογα και υποτιμητικούς ψιθύρους. κινούμενος μόνο από τα προσω πικά του αισθήματα.αντιθέτως. όπως φάνηκε και στην προσεχτική ομιλία του Καραγιώργη. όποτε γ ί­ νεται αυτό. οργανωτικός γρα μμ α ­ τέας Θεσσαλίας. Μια παγίδα για τον Άρη. Τζήμας) ήταν ο Άρης Βελουχιώτης. 7.M. από τούτο που γίνεται. (Πυρομάγλου.ΑΡΗΣ. ει δυνατόν.7 Ο Καραγιώργης δεν θα διακινδύνευε ποτέ. Ρ. Δεν βρέθηκε ποτέ ούτε μια καλή κουβέντα. του οποίου δεν ήταν μέλος. ακόμη και από τους εξωεαμικούς: «Η πιο ισχυρά και η πιο δυναμική προσωπικότης μεταξύ της τριανδρίας του ΕΛΑΣ (Βελουχιώτης. να ταπεινωθεί δημοσίως και βέβαια σε καμία περίπτωση να μην προβληθεί ως αρχη­ γός του ΕΛΑΣ ενώπιον τόσων επισήμων. αμέσως μετά τον Καραγιώργη στη θεσσαλική κομματική ιεραρχία. δεν συμβαίνει το ίδιο με τον Άρη. Σ α ρ ά ­ φης. βρίσκεται ολόκληρο το Γε­ νικό Στρατηγείο. Το κύρος του εί­ ναι τόσο υψηλό που θεωρείται επικίνδυνος αντίπαλος για την ηγεσία. . Εξηρτάτο από αυτόν να αγνοήσει τις αποφάσεις του τελευταίου ή και να το ανατρέψει». Πρέπει οι πάντες να γνωρίζουν ότι η πραγματική εξουσία ανήκει αλλού. Σε ολόκληρη την κατοχική περίοδο δεν υπάρχει ούτε μία κομ­ ματική έκθεση ή απόφαση προς τα τμήματα τιμητική γ ια τον Άρη· αποφεύγουν ακόμη και την αναφορά του ονόματος του και. Τη μαρτυρία του P. αν ο Τζήμας είναι ελεγχόμενος και ο Σ α ­ ράφης αμελητέος.ΕΛΑΣ τον έφερεν ως τον ενδεχόμενο αντίπαλο του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ. π ρ ο σ π α ­ θούν με κάθε τρόπο να περιορίσουν τον ρόλο του ή να τον υποβαθμί­ σουν. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 309 «Πονούμε για τον Άρη. θέλει να καταστήσει σαφές σε όλους ότι ο αρχηγός δεν έχει καμία δύναμη. γράφει ο Μπόκοτας. Άλλωστε εντολή του ΠΓ του ΚΚΕ επικαλέστηκε στους επιτελείς του για να δικαιολογήσει τον αποκλεισμό του αρχηγού. Στο στόχαστρο του ΚΚΕ. μέχρι να βρεθεί η κατάλληλη ευκαιρία για να εξοστρακίσει τον Άρη.

την αγάπη και την προστασία του πληθυσμού. Όλοι μαζί ψάλλουμε τον εθνικό ύμνο. (Σεβαστάκης) Τις εκδηλώσεις άνοιξε ο Καραγιώργης μετά την καθιερωμένη θρη­ σκευτική τελετή στην οποία ο μητροπολίτης Κοζάνης Ιωακείμ ευλόγη­ σε τα όπλα. πασίγνωστος για την παράτολμη πολεμική δράση του. γλυκό τρόπο.] Πιο πέρα χορεύουν γέροι ασπρομάλληδες. αντάρτες.Κηρύττω το λόγο του Θεού και της Επαναστάσεως! Με αφετηρία τα δικά του παθήματα από τους κατακτητές. από γύρω. δημιουργείται το πρώτο σκάνδαλο.310 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Μαχαιρώματα «Πρωί. έχουμε και. μιλάει και ο αρειμάνιος Καραντάου. Εάν και εφόσον δε μας καταλάβουν. [. Οι χιλιάδες αντάρτες. τσοπάνηδες. σηκώνεται όρθιο. . σηκώνουν τέτοιο γέλιο. Ο λόγος του εντυπωσιάζει τους πάντες καθώς ξεχειλίζει από χριστιανική καρ­ τερία και πραότητα. (Σεβαστάκης) Απηύθυναν χαιρετισμούς οι επίσημοι προσκεκλημένοι και. Ανταρτόπουλα. »Το δάσος σειέται από τις φωνές.. για τις « υ π ερ ­ βολές σχετικά με τη δράση του θεσσαλικού αντάρτικου. αυτά μέχρις εκεί που δύνανται να μας καταλάβουν. κιχ! »Με το δάχτυλο κάνει τη γνωστή κίνηση κοπής λαιμού. τραγουδούν τραγούδια του αγώνα. τρέμουν οι καστανιές!». »Και ξαφνικά καταλήγει: » . τη δικαιοσύνη. Κλαίνε». αλ­ λά και για την ιδιόρρυθμη και δεσποτική συμπεριφορά του. Η καλοδιατυπωμένη εισήγηση του Καραγιώργη από τη μια προκάλεσε ενθουσιασμό και από την άλλη ξένισε. την υποτίμη­ ση του αντάρτικου των άλλο^ν περιοχών και του ρόλου του Γενικού Στρατηγείου». τη διαφ ύ­ λαξη της περιουσίας του. όταν ήρ­ θε η σειρά της Εκκλησίας. βράζει ο τόπος ζωή και κίνηση. Νικηταράς. Επανάσταση) Μιλήσανε οι Θεσσαλοί καπετάνιοι Μπουκουβάλας. ανασταίνει τον Μαρμαρωμένο Βασιλιά και τη Βυζαντινή Αυτοκρα­ τορία και ονειρεύεται με στεντόρεια φωνή ενσωματώνοντας στη μελλο­ ντική ελεύθερη χώρα οτιδήποτε του θυμίζει Ελλάδα έστω και αμυδρά. Κό~ ζιακας. Η σάλπιγγα χτυπάει προσοχή! Σαν από μαχαίρι. συμπε­ ραίνει τις ομοιότητες του Χριστού με το κίνημα. (Χατζής.Φυσικά. ώρα 9. όλο τούτο το πλήθος σωπαίνει. διεκδικεί την Αγιά Σό­ φιά. αμούστακα αγόρια με χνούδι.. τον καλό. «Εκθειάζει την πειθώ. Κίσσαβος.. »Μα όλ\ αυτά τού είναι κάπως δυσκολοχώνευτα. Καβαλάρης. Ο ανοικονόμητος Ιωακείμ αρχίζει: .. Καρτσιώτης. χωριάτες. τείχος.

έγινε το επίκεντρο του θαυμασμού και του ενδιαφέροντος αξιωματικών και ανταρτών.. Διερμηνέας της αλβανικής δεν υπάρχει. Φορτωμένος φισεκλίκια. . 0 Αλβανός εκπρόσωπος Τζότζι είναι προσεχτικός· γνωρίζει ελ­ ληνικά. αφού έχει γεννηθεί στην Κορυτσά..Αγαπητικοί Έλληνα. Μιλάνε πολλοί. . αλλά θέλει να τιμήσει τους συμπατριώτες του Αλβανούς μιλώντας στη γλώσσα του. για να ερεθιστεί ο Καραγιώργης.Και το αλάνι η Αλβανία να έλθει και αυτή εις τους κόλπους μας! Όλοι δαγκοόνονται. . αλλά αυτοί έχουν πλέον το συμφωνητικό και δεν ιδρώνει το αυτί τους. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 311 Για να καταλήξει μη δίνοντας σημασία στον Αλβανό φιλοξενούμενο: . αλλά όχι ο αναμενόμενος με αδημονία από το σύνολο σχεδόν των παρευρισκόμενων αρχηγός του ΕΛΑΣ. κάμποσα μαχαίρια. Οι Βρετανοί είναι από τους πρώτους που το αντιλαμβάνονται* οι νοήμονες στα κομματικά επίσης. Το μεσημέρι γίνεται διακοπή για το επίσημο γεύμα και ο Άρης δεν έχει ακόμη κληθεί στο βήμα το^ν ομιλητούν. Η ομιλία του Τέμπο π αρ ά τις συστάσεις του Τζήμα είναι ένα ανοι­ χτό κατηγορώ εναντίον των Βρετανών και του ρόλου τους στη χώρα του. Μετά οι Βρετανοί θα ζη­ τήσουν εξηγήσεις για τα λεχθέντα από τον Ιωακείμ· αν δηλαδή το ΕΑΜ τα υιοθετεί ο^ς μεταπολεμικές εδαφικές διεκδικήσεις.Δηλαδή. Όλοι θέλουν να γνωρίσουν από κοντά τον αρχηγό-θρύλο και φυσικά όλοι περιμένουν να τον ακούσουν. αλλά υποφ έ­ ρουν τα ελληνικά του. ο Γιοβάνης. 0 Τζότζι αρχίζει με μια προσφώνηση και ο Γιοβάνης από δίπλα με­ ταφράζει: .ΑΡΗΣ. που ξέρει μεν κάποια αλβανικά. Πολλά διαδραματίζονται στη μεσημβρινή διακοπή. Κ άπου ανακα λύπτετα ι ένας ημιάγριος αντάρτης. πιστό­ λες.Από λόγια δεσποτάδων ας μην προσπαθούμε να βγάλουμε πολι­ τικά συμπεράσματα. αλλά και τι να πουν. Άμα τη εμφανίσει του ακούγονται τα πρώ τα χά ­ χανα από όσους τον ξέρουν* φύση και εμφάνιση ληστή με λυμένο για καβγά το ζωνάρι. Λες και γινόταν επίτηδες. Είναι φανερό στους π ε ­ ρισσότερους ότι κάτι αφύσικο συμβαίνει.Λόγος δεσπότη. Σεισμός από τα γέλια. κοίταζε τους πάντες αγριωπός. Όμως τον μονοποΛούν σχεδόν οι Τέμπο και Τζότζι εξαγριώνο­ ντας ακόμη περισσότερο τον φιλόδοξο Καραγιώργη* «αυτός» του κλέ­ βει την παράσταση. από τη στιγμή που έφτασε ο Άρης. . ο διερμηνέας παύεται π ά ρ α υ τα και ο Τζό­ τζι συνεχίζει τον λόγο του στα ελληνικά. τους λένε.

λέει μετά τα τυπικά. αλλά ο Άρης δεν καλείται. «Στην απογευματινή συνεδρίαση έδειξαν τα πράγματα. Τζήμα (Σαμαρινιώτη).. Και φισεκλίκια θα ’χουμε γιατί βολεύουν τον πολεμιστή. Και αγριόφατσες θα έχουμε. τελειώνει με κατευθείαν πόντο στην πολυσυζητημένη φιλαρέσκεια του κομματικού. Είναι γνωστή η εμμονή του Καραγιώργη για στρατιωτική εμφάνιση των ανδρών* πίστευε ότι έτσι «θα ανέβαινε» ο αγώνας σε «ανώτερο επίπεδο». .8 Οι προοτες αιχμές ανταλλάσσονται στο τραπέζι των επισήμων. ο Πυρομάγλου και πάμπολλοι αξιω­ ματικοί του ΕΔΕΣ.312 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ 0 Μάγερς δίνει ένα μήνυμα του αρχιστρατήγου Μέσης Ανατολής. όπως και ο Ζέρβας. με πρώτα παραδείγματα τους Μάγερς και Γούντχαουζ. (Σαράφης. Ζαρογιάννης. Εν μέσω των προπόσεων αυτή που ξεχωρίζει δυσάρεστα είναι του Καραγιώργη. Επιστολή Ανδρ. Παπακόγκου Γράμματα για τον Άρη...λπ. που δηλοονει την επίσημη αναγνώριση του ΕΛΑΣ ως συμμαχικού στρα­ τού: «Αρχιστράτηγος Μέσης Ανατολής παρακολουθεί Ελλάδα με μεγίστην προσοχήν και θεοορεί Έλληνας αντάρτας ως μέρος δυνάμεως υπό διαταγάς του». Ο Άρης γ ι­ νόταν αντικείμενο μιας βουβής επίθεσης». Τα γέλια των παρισταμένων δεν αποφορτίζουν καθόλου την ατμό­ σφαιρα. Κι όσο για ψείρες. Μεσολαβούν προπόσεις άλλων που προσπαθούν να σκεπάσουν τον σαφέστατο υπαινιγμό του κομματικού. αυτός σηκώνεται χαμογελαστός με το πο­ τήρι στο χέρι· η αρχική υποψία του έχει γίνει βεβαιότητα: δεν τον θέλουν. αν κοίταζε λίγο τους Ευρωπαίους συμμάχους. ότι κάνω απαράδεκτες παραχωρήσεις» κ. .λπ. ΕΛΑΣ) Πιο κει οι Βαλκάνιοι γείτονες λού­ ζουν τον Τζήμα για τη στάση του: «Ότι πολύ λυγώ τη μέση μου στους Άγγλους. θα πάψει να έχει άγριόφάτσες και γένια και μουστάκες και φισεκλίκια και δεν ξέρω τι. και γ έ­ νια θα ’χουμε και μουστάκια. δεν θα ήταν τόσο κατηγορηματικός.οι περισσότεροι λόγω των συνθηκών έτρε­ φαν γενειάδα και μαλλιά. Αρχίζουν πάλι να εναλλάσσονται στο βήμα οι ομιλητές. κ.Δε θα συμφωνήσω. γιατί μας τις δημιουργούν οι συνθήκες της ζωής που κάνουμε στα βουνά.Και τώρα που ο ΕΛΑΣ γίνεται στρατός. Όταν ήρθε η σειρά του Άρη. Με αφορμή τη διαταγή της Αθήνας για τη μετατροπή του «κατσαπλιάδικου» σε τακτικό στρατό καταλήγει με νόημα ως προς την εμφάνιση του Άρη: .η συνδιάσκεψη κοντεύει να τε­ 8. από το βιβλίο του Κ.. με τον συναγοονιστή Κα­ ραγιώργη σε αυτό που είπε.δε μας απασχολεί εδώ πάνω η μόστρα. με το σωρό. Τα μαχαίρια έχουν βγει. Όμως.. θυμάται ο παρευρισκόμενος ίλαρχος Γ.. Αρώματα και κρέμες δε θα ’χουμε.

Ενώνού κι εγώ τη φωνή μου μαζί σας. Οι αντάρτες επιμένουν μαζί τους και οι «μιλημένοι» του Καραγιώργη. για να μιλήσει ο καπετάνιος. Σύσσωμοι και οι υπόλοιποι σύνεδροι τους μιμούνται μηδέ των Βρετανών εξαιρουμένων: . από εμένα προσωπικά ζήτησε την άδεια ο καπετάνιος να μη μιλήσει. Όμως οι αντάρτες δεν είναι διατεθει­ μένοι να το δεχτούν. οι προηγούμενοι ομιλητές τον έχουν καλύψει πλήρως και δεν έχει τί­ π οτα να προσθέσει. Μα κανείς δεν τα προσέχει αυτά εκείνη την ώρα. χειροκροτούν και φωνάζουν υπέρ του αρχηγού... Μια αναταραχή αρχίζει να δημιουργείται στο ακροατήριο. λέει αρχίζοντας να χειροκροτάει.. Μέσα στον δικό του χώρο.ΑΡΗΣ. Δεν προλαβαίνει να μιλήσει και η φωνή του σκεπάζεται από τις φωνές των συνέδρων: .Ά-ρης!.. Επιμένουν μαζί του και όλοι οι σύνεδροι.. που μόνο ακουστά έχουν τον αρχηγό.Συναγωνιστές.. Και μόνο αυτή η φράση είναι προσβολή για τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. όπως λέει. φωνάζει. Ο Καραγιώργης από το βήμα εκπίπτει σε μικροπαγαποντάκο: . Ά-ρης!. Οι αντάρτες σηκώνονται όρθιοι. αντάρτες δικοί του και στελέχη από τη Μακεδονία και την Ήπειρο. σκύβει και κάτι του λέει σιγά στο αυτί χωρίς να ακούγεται από τους άλλους.. που δεν λένε να ησυχάσουν. Παρουσιάζεται να ζητάει την άδεια από τον κατώτερό του στην αντάρ­ τικη ιεραρχία.. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 313 λειώσει χωρίς να έχει μιλήσει.. φω ­ νάζουν υπέρ του. 0 Καραγιώργης χάνει το χρώμα και τη φωνή του.. Τότε. Ο Άρης σηκώνεται στη θέση του και παρακαλεί τους παρευρισκόμενους να μην επιμείνουν γιατί ο ίδιος ζήτησε από τους οργανωτές να μη μιλήσει· δεν αισθάνεται καλά. 0 Καραγιώργης αντιλαμβάνεται την επερχόμενη θύελλα και ανε­ βαίνει βιαστικός στο βήμα να επισπεύσει το κλείσιμο της συνδιάσκε­ ψης. Ά-ρης!. 0 Άρης δεν μπορεί να αρνείται άλλο.Ά-ρης!. που αψηφούν τις εντολές: . Και. η φ ω ­ νή του Καραγιώργη σκεπάζεται από τις φωνές των άλλων. Άλλωστε. Αυτός δείχνει ανένδοτος· ο Καραγιώργης επιμένει. επειδή εκείνος συνεχίζει να αρνείται. πάει εκεί που κάθε­ ται ο αρχηγός. τα βλέμματα στρέφονται συνεχώς προς τη θέση που κ ά ­ θεται ο αρχηγός και το κλίμα φορτίζεται.Ά-ρης!... εντελώς αναίσχυντα κάνει ολοκληρωτική στροφή και πλειοδοτεί: . κατεβαίνει εν μέσω π ρ α γ ­ ματικού ορυμαγδού φωνών και χειροκροτημάτων. . Ά-ρης!.

Οι Έλληνες θέλουν τη συμμαχία. να τραγουδάει ξένοιαστα σαν να μην είχε συμβεί τίποτα πριν από λίγες ώρες. αν δεν βρισκόταν κά­ τω α π ’ το τραπέζι ο Καραγιώργης. Εμφανίζεται έξαλλος ο Καραγιώργης. περιστοιχισμένο από τους δικούς του αξιωματικούς και καπετάνιους. το συμβάν έγινε αμέσως γνωστό. Το συνέδριο τελειώνει· το μίσος όχι* Οι περισσότεροι σύνεδροι έχουν αποχωρήσει. Αντίστασις) Παρά την προσπάθεια συγκάλυψης. Οι δύο Βαλκάνιοι λένε τα τραγούδια της πατρίδας τους· οι Έλληνες τα δι­ κά τους. . οι οποίοι δεν τον αφήνουν ούτε λεπτό μόνο. ο καθένας στη γλώσσα του. σπρώχνοντας άλλα δύο. (Myers) Ο αρχηγός δηλώνει ότι το ΕΑΜ επιδιώκει να πείσει τον κόσμο με το πρόγραμμά του. είναι καθαρός σαν κρύσταλλο· απαιτεί ισότιμη συνεργασία: . Κοντεύουν μεσάνυχτα όταν αρχίζουν όλοι μαζί το τραγούδι. φωνάζει θο­ λωμένος. γιατί μπορεί να είμαστε μικρός και φτωχός λαός. αλλά σε αυτόν τον αγώ ­ να προσφέρουμε το αίμα μας.Μιζέριας ήσουνα και Μιζέριας θα μείνεις για πάντα. «Μ ’ ένα σάλτο πήδηξε δυο τραπέζια. Είναι περισσότερο από πολύ» Το ξιφίδιο που έχει στη ζώνη του ο Άρης περνάει αυτόματα στο χέ­ ρι του τη στιγμή ακριβώς που ρίχνεται τρέμοντας από θυμό στον υβρι­ στή. «Υπογράμμι­ σε την επιθυμία του ελληνικού λαού -κ α ι την απόφασή το υ.να μεί­ νει μόνος του στο τέλος του Πολέμου και να μην εξαρτάται πλέον από καμιά Μεγάλη Δύναμη». τρώνε σε ένα μαγαζί του χωριού και συζη­ τάνε. όταν αναφέρεται στην πρόσφατη υπογραφή του συμφωνητικού με τους Άγ­ γλους. αμέσως επικρατεί νεκρική σιγή και οι άνδρες ρουφάνε κάθε του λέξη. απορρίπτει τη βία ως μέσο καταναγκασμού και. και ο Άρης με αξιω­ ματικούς. και τα σε­ κοντάρουν όλοι μαζί. «Την επομένη έμαθα και το επεισόδιο που έγινε στο κέντρο το . ιδιαίτερα τα επαναστατικά. (Φ. Το συσσωρευμένο μίσος του ξεσπάει ενώπιον όλων με πρόσχημα πως με τα τραγούδια του ο Άρης «εκθέτει τον αγώνα». Κάποια είναι κοινά. και αντικρίζει «αυτόν». συνοδευόμενος από πέντε έξι οπλισμένους αντάρτες. Αν με το σπρώξιμο δεν έριχνε κάτω τον “στόχο” του. δεν θα προλάβαινε με το δικό του σάλτο ο Τέμπο να κρατήσει το υψωμένο χέρι του». καπετάνιους και τους Τέμπο και Τζότζι. από τους Τέμπο και Τζότζι. Ξαφνικά η πόρτα του μαγαζιού ανοίγει με πάταγο. Ο λόγος του πάει κατευθείαν στις ψυχές τους· μέχρι και ο Μάγερς τον βρίσκει «πολύ ενδιαφέροντα».314 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Ανεβαίνει στο βήμα. αλλά σαν ίσοι προς ίσους. Γρηγοριάδης.

το στρατηγείο της ΒΣΑ. που τους διαβεβαιώνουν ότι είναι πρόθυμοι για συνεργα­ σία στα πλαίσια του Κοινού Στρατηγείου. Του παρέχουν κάθε εγγύηση για να επιστρέψει στη Ρούμελη και να ανασυγκροτήσει το τμήμα του· ασφαλώς οι Βρετανοί δεν μπορούσαν να φανταστούν την αξιοδάκρυτη εγγύηση που ζήτησε κατευθείαν από το Κάιρο ο Γεώργιος Καρτάλης. Συναντιούνται με τους Άρη και Τζήμα. Δούρειος Ιππος) Οι Βρετανοί έχουν ήδη ενημερώσει για το σύμφωνο και τον Ψαρρό στο Αίγιο. θα γράψει με θλίψη ο ίλαρχος Ζαρογιάννης. Ενότητα Το Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών εγκαθίσταται στο Περτούλι Θεσσαλίας. Μάλιστα ο Ψαρρός ανα­ γνωρίζεται από όλες τις οργανώσεις α)ς στρατιωτικός αρχηγός της Στερεάς Ελλάδας.000 άνδρες* δύναμη που δεν είχε π ο ­ τέ. (Πυρομάγλου. (Στρογγύλης. Και θα ζήσει για να το δει. όπου είχε καταφύγει μετά τη δεύτερη διάλυση του 5/42. « 0 στρατηγός Ζέρβας δεν ήταν καθόλου ευχαριστημένος με το σχηματισμό του Γε­ νικού Στρατηγείου Ανταρτών.ΑΡΗΣ. Φυσικά τίποτα τέτοιο δεν έγινε. Στο Περτούλι φτάνουν πρώτοι ο Άρης. ο Πυρομάγλου και τε­ λευταίος στις 28 Ιουλίου ο Ζέρβας θέλοντας και μη. Ο διοικητής του 5/42 απαιτεί από τους Βρετανούς και επιτυγχάνει άμεση χορήγηση οπλισμού για 1. Μορφές) Αυτό που δεν διευκρίνιζε είναι ποιος θα φύλαγε τους 50 Βρετανούς αλεξιπτωτιστές από τους Γερ­ μανούς· μάλλον στους αντάρτες του ΕΛΑΣ θα υπολόγιζε. Οι ηγέτες της ΕΚΚΑ αρκέστηκαν στις προφορικές εγγυήσεις της ΒΣΑ και αφίχθησαν στην έδρα του ΚΓΣΑ. που προβλέπεται να λειτουργήσει από την 1η Αυγούστου. που ο Καραγιώργης ξεστόμισε εκείνα τα τρομε­ ρά λόγια. πολιτικός αρχηγός της ΕΚΚΑ: «Να στείλουν 50 αλεξιπτωτιστάς πέριξ των οποίων η ομάς μας θα ανεσυγκροτείτο». Δεν ήθελε όμως και να βρεθεί αντιμέ­ τωπος στις διαταγές του ΣΜΑ». ο Τζήμας και ο Σαράφης με τους μαυροσκούφηδες· στη συνέχεια ο Μάγερς. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 315 προηγούμενο βράδυ. μπροστά στον Τέμπο και τον Τζότζι και την αντίδραση του Άρη με το ξιφάκι. Τότε πια μου έγινε πεποίθηση πω ς κάτι κακό προ­ οιωνιζόταν». καθώς και η Σχολή Εφέδρων Αξιωματι­ κών του ΕΛΑΣ. Στο ίδιο χωριό με το πυκνό ελατόδασος και τις εξαίρετες βί­ λες των προπολεμικοί παραθεριστούν μεταφέρεται η έδρα του ΓΣ του ΕΛΑΣ. αλλά υποθετικά θα μπορούσε να έχει αποκτήσει εάν δεν μεσολα­ .

Ποιος δεν θα ήθελε να τον βρει η επικείμενη α π ε ­ λευθέρωση δαφνοστεφανωμένο αντάρτη. γράφει ο στρατηγός. Ανατολής». αλλά και πάλι υποκύπτει στον «βρομο-Έντι». (Πετιμεζάς) Η υπογραφή του συμφωνητικού με τους Άγγλους. Κ αραβάνια ολό­ κληρα ξεκινούν για το Περτούλι. Έτσι. Ο Ζέρβας δεν βλέπει με καλό μάτι τη συμμετοχή του Ψαρρού στο ΚΓΣΑ· φοβάται ότι πατρονάρεται από τους Βρετανούς ως δική του εναλλακτική λύση. Αθρόα είναι τώρα και η έξοδος το^ν αξιωματικών. (Myers) Ό πω ς είναι αναμενόμενο. 0 έμπειρος παρατηρητής των διεργασιών στην πρωτεύουσα Πετιμεζάς γράφει σκωπτικά: «Στην Αθήνα οι "‘παράγοντες’' -πολιτικοί και σ τρατιω τικοί. . με το όπλο στο χέρι. όπου η έδρα του Κοινού Γενικού Στρατηγείου. να τους μιλήσει για το πολιτειακό . προς το Βουνό. «Αντέστην με όλες μου τις δυνάμεις». Μήπως σου είπαν ότι και οι εγχειρήσεις γίνονται με πολι­ τικά κριτήρια. η σύσταση του Κοινού Γενικού Στρατηγείου και η συμμαχική απόβαση στη γειτονική Ιταλία δημιουργούν την εντύπωση ότι και η απελευθέρωση της Ελλά­ δας πλησιάζει. εσύ τι φοβάσαι τους πολιτικούς και τους καπεταναίους. ακριβώς ότζως εγκαταλείπουν οι ποντικοί ένα καράβι που βυθίζεται». 0 αρχηγός της ΒΣΑ σαστίζει: «Έβλεπα με αμηχανία να καταφθάνουν ο ένας μετά τον άλλο στο στρατηγείο μου ένας σημαντικός αριθμός από ανώτερους Έλληνες αξιωματικούς και πολιτικούς με ύποπτο ή σαφώς “δωσιλογικό’’ π α ­ ρελθόν.και να πάρει κάποιο χρί­ σμα.βρίσκονται σε κατάσταση πυρετού. οι οποίοι εγκατέλειπαν την Αθήνα και έρχονταν στο Βουνό να μου προσφέρουν τις υπηρεσίες τους. να τους εξηγήσει το ελληνικό πρό­ βλημα. Τον υποψιάζεται ότι «έχει δική του κλίκα μέσα στο ΓΣ Μ. σύμφωνα με τις οδηγίες των Βρετανών και των συντηρητικών κύκλων της Αθήνας.316 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ X Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ βούσαν οι δύο βίαιες διαλύσεις. Ο στρατηγός Φλούλης δεν μπορεί να χωνέψει αυτήν τη συντεταγμένη αγνόηση του ΕΛΑΣ και λέει στον επίατρο Καραποστόλη: Καλά οι άλ?^οι. όλων των βαθ­ μών. όπου εκτός από τα τμήματα του ΕΛΑΣ υπάρχει και τμήμα του ΕΔΕΣ υπό τον Χούτα στη δυτική περιο­ χή. οι περισσότεροι αξιω ματι­ κοί κατευθύνονται προς τον ΕΔΕΣ. Ο καθένας βιάζεται ν ’ αναπτύξει στους Άγγλους συντο­ νιστές τις προσωπικές του απόψεις. (Πετιμεζάς) Ακόμη πιο καχύποπτο τον κάνει η προαγωγή του Ψαρρού σε γενικό αρχηγό όλων των δυνάμεων της Στερεάς.». αξιωματικοί και πολιτικοί εγκαταλείπουν κατά δεκάδες τις πόλεις και ανεβαίνουν στο Βουνό για να καταταγούν στα αντάρτικα σώματα.

χωρίς να του αποκαλύπτει τις ενδόμυχες σκέψεις του.ΑΡΗ Σ. Θα μπορούσε να είναι πολύτιμος για τον Ζέρβα καθώς πέρα από την πολεμική του δεινότητα διαθέτει ευρύτατη πολιτική κουλτούρα. Οι οδηγίες του ταξιάρχου Έντι είναι να π ά μ ε όλοι στον ΕΔΕΣ. Πρόκειται για έναν μυθιστορηματικό άνδρα 44 ετών. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 317 . Εθελοντής από 17 ετών στους ελληνικούς αγώνες στη Μικρά Ασία. σπάνιο συνδυασμό διανοουμένου και πολεμιστή. Ό μως ο στρατηγός τις περισσότερες φορές ενεργεί ερήμην του. να πάτε στον ΕΛΑΣ που έχει δύναμη και θα διοικήσετε πραγματικές μονάδες. σε αντίθεση με κάποια στελέχη του ΕΔΕΣ.όνος Βρετανός που δίνει διαφορετική ντιρεκτίβα είναι ο συ­ νταγματάρχης Χιλς στη Θεσσαλία· σε κάποιους αξιωματικούς των Τρι­ κάλων λέει ξεκάθαρα: .νέους συσχετισμούς δυνάμεων. πήρε ενεργό μέρος στους δημοκρατικούς αγώνες κατά τη μεταξική δι­ κτατορία και για τη δράση του υπέστη συλλήψεις και εξορίες. μην αχούς τις δικαιολογίες που λένε. καθώς συχνά υποκύ­ πτει στη βρετανική θέληση και στις κολακείες του περιβάλλοντος του. πηγαίνετε στον ΕΔΕΣ. που τελικά έβλα­ ψαν και τον στρατηγό προσωπικά. Ιστορία ) Δύο όροι 0 υπαρχηγός και συνιδρυτής του ΕΔΕΣ Πυρομάγλου είναι φ ανατι­ κός υποστηρικτής της ενότητας των αντάρτικων οργανώσεων εναντίον των κατακτητών. Για αυτό η σχέση τους θα έχει αρκετές διακυμάνσεις. δεν φο­ βάται τους κομουνιστές* έχει τον δικό του πολιτικό λόγο να αντιπαραθέσει στον δικό τους. (Σ. Σπούδασε στο Παρίσι. Πιστεύει ότι οι ιδέες αντιμετοοπίζονται μόνο με ιδέες. έκανε φιλολογική καριέρα στην Ελλάδα. 0 μ. πολέμησε κατόπιν επί τέσσερα χρόνια στο Ελληνοτουρκικό Μέ­ τωπο. Γρηγοριάδης. Μια μ εγά­ λη ελπίδα του για την πραγματική ενότητα μεταξύ των δύο οργανώ­ . Αν ήρθατε για ν ’ αλλάξετε καφενείο. αλλά και γενικότερα τον ΕΔΕΣ και την Αντίσταση.Στρατηγέ μου. για την ενόψει αναμέτρηση». 0 Πυρομάγλου. Όμως ούτε η απελευθέρωση πλησιάζει ούτε οι σχέσεις μεταξύ των οργανώσεων έγιναν ξαφνικά τόσο ειδυλλιακές όσο δείχνουν. «Κ άτω από εκείνον τον επίπλαστο πέπλο της εθνικής ενότητος ο καθένας βέ­ βαια αναζητούσε -ή καραδοκούσε.Αν ήρθατε να πολεμήσετε. του α π α ­ ντάει εκείνος. όπου και τρα υμ α τί­ στηκε. όχι με τη βία και τους πολιτικούς αποκλεισμούς.

Αν συμφωνήσουμε πάνω σε ορισμένες αρχές. Οι μαυροσκούφηδες. το απόγευμα της 16ης Ιουλίου. . Είστε αποφασισμένοι να συνεχίσετε την επίδειξη δύναμης εναντίον των άλλων οργανώσεων. προσωπική φρουρά του Βελουχιώτη. Ο Πυρομάγλου προχωρεί περισσότερο: . ότι οι Έλληνες δεν ανέχονται δι­ κτατορία ούτε της Δεξιάς ούτε της Αριστεράς. να είσαι βέβαιος ότι ο Ζέρβας θα τις τηρήσει. Πρέπει όμως να αποφύγουμε μετά την απελευθέρωση την επιβολή νέας δικτατορίας από τον βασι­ λιά και την ολιγαρχία της Δεξιάς. αλλά και η έδρα του Άρη Βελουχιώτη». . Άρη. . Δούρειος Ίππος) 0 ευφυής Πυρομάγλου στις λιγοστές συναντήσεις του με τον Άρη έχει σωστά διαγνώσει ότι «ο μαρξισμός δεν είχε γίνει δόγμα στενό γι' αυτόν. Και δηλώνει αυτό που πιστεύει και υποστηρίζει πάντα: . κι εγώ. Ο Πυρομάγλου τον πιστεύει και προχωρεί κι άλλο. Ο Άρης θέτει μόνο δύο όρους: . Συγκεντρώσεις ανταρτών δεξιά κι αριστερά. ανακατεμένοι με αντάρτες.318 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ σεων είναι ο Άρης και.Κοινός εθνικός αγώνας μέχρι τέλους και να συμφωνήσουμε από τώρα ότι ο ελληνικός λαός θα αφεθεί ελεύθερος.Εσύ και οι σύντροφοί σου είστε υπέρ μιας δικτατορίας του προ­ λεταριάτου. Άλλοι μπορεί ν ’ ανέχονται δικτατορίες. άνδρες.Πάλι το ίδιο βιολί. έδειχναν ότι εκεί δεν ήταν μόνο η έδρα του στρατηγείου του ΕΛΑΣ. Δεν είμαι ούτε με τη μια ούτε με την άλλη. απαντάει ο αρχηγός. μόλις ο Πυρομάγλου φτάνει στην έδρα του ΚΓΣΑ. δεν είναι έτσι. «Στο Περτούλι έφτασα με τη συνοδεία μου. να αποφασίσει το πολίτευμα που θέλει. του λέει.Μετά την απελευθέρωση. (Πυρομάγ?νου. Πόσες φορές θα σ' το πω. γυναίκες και παιδιά. μετά την απελευθέ­ ρωση. ο ίδιος ο λαός θα εκλέξει το πολίτευμά του. . Τον βοηθούσε απεναντίας να βλέπει καθαρότερα τα πρά γμα­ τα». . Δ ούρειος Ίππος) Ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ ξέρει πως ο μόνος δρόμος για μια ειλικρινή συνομιλία με τον Άρη είναι ο ευθύς και αυτόν ακολουθεί στη συνομιλία που έχει μαζί του στο Περτούλι. Εδώ χωρικοί. αλ­ λά ξέρεις πολύ καλά κι εσύ. Στη μέση του χωριού ένα μεγάλο δίπατο σπίτι εστέγαζε το στρατηγείο του ΕΛΑΣ. ειλικρινά.Πες μου. Θα έλεγε κανείς πως στο χωριό ήταν “παζάρι” εκείνη την ημέ­ ρα.Βεβαίως όχι. (Πυρομάγλου. αυτόν επιδιώκει να συναντήσει. τον βεβαιώνει. εγκα­ τεστημένοι στα γύρω του στρατηγείου οικήματα. Πιο πέρα διάφορα υποζύγια δεμένα γύρω από τα μεγάλα δένδρα του χωριού.

Τι θέλεις από μένα. [.. για την ειλικρίνεια των προθέσεων του Ζέρβα. . αποφασίζει να γίνει μια κοινή περιοδεία Άρη και Ζέρβα στην Ή πειρο για να λύσουν επιτόπου τα προβλήματα μεταξύ των δύο οργανώσεων. Να κάνω τον γενικό αρχηγό και τα τοιαύτα. Το ίδιο νομίζω πιστεύει και το Γενικόν Στρατηγείον Μέσης Ανατολής.Τώρα συμφωνούμε.] Θα τον έχοο κοντά μου ως τες 20 του Αυγούστου». τον Άρη. όπως σου είπα. (Πετιμεζάς) Η αιτία της μεταστροφής του είναι πως ο Άρης χειρίζεται περίφη­ μα τον Ζέρβα και έχει δημιουργήσει πολύ θερμή ατμόσφαιρα· μάλιστα δεν έχει πάει με άδεια χέρια όπως διηγείται ο στρατηγός: «Μου έφε­ ρε κι ένα πολύτιμο δώρο: μια υπέροχη φοράδα. Εκείνες ακριβώς τις ημέρες προβλέπει σε επιστολή του με μ εγά­ λη διορατικότητα ακόμη και την τύχη του ταξιάρχου Μάγερς. να τραβήξωμε μαζί. απαντάει ο Πυρομάγλου και αναλαμβά­ νει να μιλήσει στον στρατηγό για μια ε φ ’ όλης της ύλης συμφωνία με­ ταξύ των δύο ανδρών. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 319 0 υπαρχηγός του ΕΔΕΣ δεν μπορεί να έχει αντίρρηση: .. ο οποί­ ος είναι ο πρώτος που θα πληρώσει το αντίτιμο της ενότητας και της ίδρυσης του Κοινού Στρατηγείου: «Έχω την γνώμην πως ο Έντι έχει επηρεασθεί κάπω ς από τους εαμίτες. (Πετιμεζάς) Ιντερμέδιο Το ΚΓΣΑ. Κομνηνέ. (Πετιμεζάς) Στις 10 Αυγούστου η νέα επιστολή του στρατηγού δεν περιέχει τό­ ση καχυποψία: «Με τον Άρη καταλήξαμε σε συμφωνία πλήρη επί όλων των ζητημάτων.. όπως και η βρετανική κυβέρ­ νησις. Στις 6 Αυγούστου οι δύο πολέμαρχοι συναντιούνται στο Βουργαρέλι και ο Ζέρβας γράφει την επομένη στην Αθήνα: «Από ψες φιλο­ ξενώ..Να με πείσεις. . Ξέρω καλά τι κρύβεται πίσω α π ' αυτά».ΑΡΗΣ.] Μου δείχνουν μεγάλη διάθεση για φιλίες και ζητάνε να αφομοιώσωμε τις δύο οργανώσεις. 0 ρεαλιστής και παμπόνηρος Ζέρβας οσμίζεται το μάταιο οποιωνδήποτε συμφωνιών έρχονται σε αντίθεση με τα απώ τερα αγγλικά σχέ­ δια. διότι κακώς εχειρίσθη το όλον ζήτημα του κομουνισμού». Είναι συζήτηση δύο ρομαντικών. προκειμένου να σταματήσουν οι τριβές μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ.Τίποτα το ευκολότερο. τη “Νίνα”. [. Και γ ι ? αυτό έχει πέσει σε κάποια δυσμένεια. που την ti- .

Εγώ ήρθα να σε βρω.Εμείς θα μονοιάζαμε α π 7 την αρχή. με την οξύνοια που τον διέκρινε. . Ο Άρης. είναι ακόμη πιο λάβρος στις πολιτικές τοποθετήσεις του: . Εγώ και ο αδερφός Άρης. Πάντως η ατμόσφαιρα μεταξύ των δύο αρχηγών είναι εξαι­ ρετική. Δούρειος Ίπ π ο ς » . λέει. Δεν είναι. Τι να την κάνουμε τη δημοκρατία.Τίποτα δε μας χωρίζει. του υπενθυμίζει ο Άρης. . 9. συναδέλφωση και κοινό αγώνα. αλλά δεν άφη­ ναν τα ζιζάνια. Θ’ ανοίξουμε τη μαύρη γης να θάψουμε τα μαύρα μας μίση. Εγώ είμαι πιο γέρος και ξέρω καλύτερα τον κοσμάκη. Μόλις την είδα. Στα Άγνα­ ντα ο Ζέρβας ξεπερνάει τον εαυτό του και εντυπωσιάζει τους πάντες· εμφανίζεται ως ανυποχώρητος σοσιαλιστής.Για τον ίδιο σκοπό πάμε κι ο Άρης κι εγώ. Πρέπει να τον πάμε λάου λάου. Όταν βρίσκονται μόνοι μεταξύ των στελεχών τους. είπε: » .1982... γράφει για τη συγκεκριμένη περιοδεία στο ημερολόγιό του: «Τρέμω μην πάθω κακό. ν’ ανασάνει ο λαουτζίκος. Όμως ο Άρης εί­ ναι νέος κι αψύς. (Πετιμεζάς) Στα Άγναντα πραγματοποιείται η μεγαλύτερη συγκέντρωση της π ε ­ ριοδείας* πλήθος ανταρτών. έμει­ να έκθαμβος· άθελά μου όμως θυμήθηκα την πανάρχαιη συμβουλή: “Φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας”.Μη φοβάσαι.9 Όμως ο Άρης ποτέ δεν θα κατορθώσει να κατασιγάσει τον πα θο ­ λογικό φόβο του στρατηγού για αυτόν. κατακεραυνώνει τους πλουτοκράτες εκμεταλλευτές του λαού και τους ανίκανους πολιτικούς και αποκαλεί δημοσίως τον Άρη «αδερφό» του. Σοσιαλισμό. Αύριο αναχωρούμε μαζί δ ι’ Άγναντα. 5.320 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ χε διαλέξει ο ίδιος. παρατηρώντας την έκφρασή μου. Μιλάνε μαζί στα χωριά και συνεργάζονται στη διευθέτηση των τοπικών προβλημάτων μεταξύ των δύο οργανώσεων· ο Ζέρβας το επ ι­ βεβαιώνει στις 20 Αυγούστου: «Ο Άρης βρίσκεται ακόμα εδώ. Φτάνουν οι δυο τους να αστειεύονται με οικειότητα για τις παλιές αντιθέσεις: . Ακρόπολις . Τον τρέμω αυτόν τον άν­ θρωπο». με όλη την αρματωσιά της. οι παρεξηγήσεις. Κρατάει σπαθί και θέλει να κόψει μεμιάς τα δεσμά. . αδέρφια. χωρικοί από όλες τις γύρω περιοχές και Βρετανοί αξιωματικοί παρακολουθούν τους δύο πρώην αντιπάλους να τους μιλάνε για ομόνοια.5. Παρότι ο Ζέρβας βρίσκεται στην επικράτειά του και η προσωπική του φρουρά είναι υπερδιπλά­ σια των μαυροσκούφηδων. Έχουμε καλέσει τους ηγήτορας όλης της Ηπείρου σε κοινή σύσκεψη». λέει ο Ζέρβας.

. ας έπεφτα στα χέρια σου τότε. την πείνα μας και τις ψείρες μας. Όμως τα προβλήματα μεταξύ των δύο οργανώσεων δεν λύθηκαν. . (Πετιμεζάς) 0 αρχηγός τον έχει κερδίσει. εσείς που ήλθατε να μοιραστείτε τους κινδύ­ νους μας.Μωρέ. που έλεγε: “Το γερο-κατεργάρη” και συνέχιζε: “Πω. για αυτό και δεν ανησυχούν από την αιφνίδια σοσιαλμανία του στρατηγού. Άκουγα και κοίταζα τον Ζέρβα από κοντά.Αμφιβάλλεις. που αφήσατε πρόθυμα με τη θέλησή σας τις εστίες σας και τα σπίτια σας και τους αγαπημένους σας για να μας βοηθήσετε στην ανάγκη μας. οι πιο δυνατοί των αντρών.Ω εσείς. . όπου στο τέλος η ιστορία κατέληξε στο ότι μια χούφτα από μας κατατρόπο^σε ένα σύ­ νταγμα Ιταλούς σε είκοσι λεπτά. γύριζε με μια σαρωτική χειρονομία στο μέρος που εμείς οι Βρετανοί αξιωματικοί στεκόμαστε νευρικοί και μας απηύθυνε το λόγο με θαυμασμό για χάρη των χωρικών: » . τις κακουχίες μας. Έ να παράδειγμα της ακα­ τάσχετης ρητορικής Ζέρβα στην πορεία επιστροφής μετά την επιχεί­ ρηση του Γοργοπόταμου. »Στο τέλος.. Στις 21 Αυγούστου το ιντερμέδιο των δύο αρχηγών τελειώνει. (Hamson) Οι Βρετανοί τον έχουν δεχτεί όπως είναι και αδιαφορούν για τους σοσιαλιστικούς μύδρους που εξαπολύει· ο Άρης διατηρεί τις επιφ υ­ λάξεις του χωρίς να το δείχνει.Ναι. όταν στις 31 Αυγούστου εμφανίζονται ξανά σύννεφα στις σχέ­ σεις τους. ω ήρωες αντάξιοι των ονο­ μαστών προγόνων σας. την παντοδύναμη. Και ιδίο^ς αυτό το περιμένω από τον Άρη».Πότε. Πόση αξία έχουν όμως οι πολιτικές κορόνες του Ζέρβα το γνωρίζουν καλύτερα από όλους οι Βρετανοί.Ερχόσουν με καλούς σκοπούς. [. 0 Ζέρβας χαμογελάει με νόημα: . γενναιόδωρη Αγγλία που σας έστειλε να υπηρετήσετε μαζί μας. . στρατηγέ. πω.] Πάντως ελπίζω να πρυτανεύση η σύνεσις. ο Ζέρβας εναποθέτει τις ελπίδες του στον αρχηγό του ΕΛΑΣ: «Τα πράγματα με το ΕΑΜ πάλιν οξύνονται. κι εσύ έφευγες.ΑΡΗΣ. από Βρετανό αξιωματικό: « 0 κάθε διαδοχικός λόγος με την εξιστόρηση των κατορθωμάτων μας στο Γοργοπόταμο ήταν όλο και λιγότερο αληθινός. σας χαιρετούμε στο όνομα της Ελλάδας. Έτσι. ποτέ όμως δεν έδειξε αμηχανία κάνοντας αυτή την εξιστόρηση. χαιρετούμε τη χώρα σας. έτσι λέει. »Μετέφραζα σιγανά για τον Τομ.. πέρσι το χειμώνα.”». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 321 .

αμοιβής ή τιμωρίας για τους εν Αθήναις περισσότερο από ό. 0 στρατηγός είναι μασόνος. εξού και το πλήθος και το εύρος των γνο^ριμιών του σε όλα τα κοινωνικά στρώματα. το άστατο παρελθόν τους. δηλαδή των ΗΠΑ και της Μεγάλης Βρετανίας. 0 Ζέρβας προσπαθεί μέσα από την προσωπική του δράση να αποτινάξει την ετικέτα του κινηματία και πολιτικά αφερέγγυου. Για αυτό. (Πετιμεζάς) 0 Άρης θέλει να σβήσει το στίγμα του δηλωσία. ποιες οικογένειες αξιωματικών να ενισχύσει κ. παρά τις κατηγορίες των αντιπάλων του.». Η θάλασσα και ο παράς. Η ογκώ­ δης αλληλογραφία του με τον Πετιμεζά κυριαρχείται από τις εντολές του στρατηγού σε ποιους να δώσει τα χρήματα που του στέλνει. ακόμη και στις πιο δύσκολες ώρες. γ ι’ αυτούς δεν έχει αξία. αλλά και το τελε­ τουργικό των μυήσεων στον ΕΔΕΣ και κάποια τυπολατρία κατά τον . για να λησμονηθεί το παρελθόν και να εξι­ λεωθεί ο ίδιος για τις παλαιές αταξίες». ό. δεν επωφελεί­ ται για προσωπικό πλουτισμό από τις αγγλικές λίρες που διαχειρί­ ζεται. είμαι και Ζέρβας!. «Είδε ποτέ κανείς πολεμιστή στερημένο από φιλοδοξία. μα και μεγάλες διαφορές. πίεσης.τι στο Βουνό. γιατί το έφτιαξε ένας δηλωσίας. 0 Άρης οραματίζεται τη νίκη του καλού επί του κακού. Στο Βου­ νό κάνει συνεχώς ταμείο.τι καλό κι αν κάνω κι όσο μεγάλο κι αν είναι. αλλά τις χρησιμοποιεί εντέχνως ως δύναμη επιβολής. «Ήθελε να κάνει κάτι το μεγάλο. (Αβέρωφ-Τοσίτσας) 0 Ζέρβας ποντάρει στη νίκη των μεγάλων ναυτικών και οικονομι­ κά ισχυρών δυνάμεων. μα. Είναι έστω κατανοητό ένα τέτοιο φαινόμενο. έλεγε στον Περικλή: . . Ακόμη και αδιάλλακτοι πολιτικοί του αντίπαλοι αναγνωρίζουν πως ήταν «ένας αγνός ιδεολόγος».322 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Οι δύο πρωτοπόροι του ένοπλου αγώνα έχουν αρκετές ομοιότητες. λέει. Πρώτο και κυρίαρχο κοινό τους γνώρισμα οι διάπυρες φιλοδοξίες τους. Το χρήμα είναι ένα ισχυρό μέσο πειθούς.Τι τα θέλεις. υπαινισσόμενος το πολυσή­ μαντο της συνωνυμίας με τον μεγάλο στρατηλάτη και τη σουλιώτικη προέλευση των Ζερβαίων. (Clausewitz) Κοινό τους «τραύμα». Του αρέσει να τονίζει στους συνομιλητές του μεταξύ σοβαρού και αστείου: . της επι­ κράτησης του δικαίου στο άδικο και της μεγάλης αναγέννησης του έθνους των Ελλήνων. 0 Άρης πιστεύει στην επανάσταση· ο Ζέρβας στον εαυτό του. από ποιους να τα κόψει. επειδή γνώριζε καλά το κομματι­ κό ιερατείο.Η θάλασσα θα νικήσει τη στεριά.Είμαι Ναπολέων.λπ.

όπως ο Ζέρ­ βας. τον Σκλάβαινα και τον Τσίτουρα. Στις φυλακές και τις εξορίες ποτέ δεν σταμάτησε να δια­ βάζει· οι συγκρατούμενοί του τον θυμούνται πάντα σκυμμένο πάνω από κάποιο βιβλίο. διαβάσει καλά τους ανθρώπους. 0 Ζέρβας. έδειχνε τη σέλα του αλόγου του. Και αν. αμέσως μόλις αυτό έγινε εφικτό. κλασική μουσική και όπερα. ως επαγγελματίας στρατιωτικός. καλούσε συχνά στη συντροφιά τον λοχαγό Κουταλίδη. Και. έκα­ νε κροταλίζοντας τα δάχτυλά του. όπως ομολογού­ σε ο ίδιος. να παρακολουθήσουν μια παράσταση του Κουρέα της Σεβίλης του Ροσίνι και έγινε πανδαιμό­ νιο. προερχόμενη από συστη­ ματικό διάβασμα και τη νεανική συναναστροφή του με κύκλους δια­ νοουμένων. Οι δύο πολέμαρχοι επαληθεύουν τη θεωρία ότι «οι μεγάλοι στρα­ τηγοί δεν προέρχονται ποτέ από την κάστα των μορφωμένων ή των σο­ φών αξιωματικών». βάλε κι εσύ την τζίφρα σου. Το μεγάλο πάθος του Άρη είναι η μουσική* όλα τα είδη. για τις τρεις τελίτσες που συνό­ δευαν την υπογραφή του Ζέρβα. ρεμπέτικα. τυπογράφος ο ένας και εργά­ της ο άλλος. αλλά δεν είναι απόφοιτος στρατιωτικής σχολής· δύο φορές οι σχετικές σπουδές του είχαν ναυα­ γήσει λόγω χαρακτήρα και ταμπεραμέντου. είχε. 0 Άρης. «δεν έχει διαβάσει βιβλία στη ζωή του». δεν μπορούσαν να συγκρατήσουν τα δυνατά γέλια τους από τα «κακαρίσματα» της Ροζίνας όπως είπαν. Οι δύο κομματικοί. στρατηγέ. για να ακούει τα κλασικά κομμάτια που αγαπούσε. έναν σταθερό Σταθμό Διοίκησης· το ίδιο και ο συνταγματάρχης Ψαρρός για το 5/42. εντελώς άμαθοι. που το ξέρει. Διάβαζε τα πάντα· από κείμενα της αρχαίας ελ­ ληνικής γραμματείας έως ρομαντικά μυθιστορήματα. όπως φαίνε­ ται στον πολυκύμαντο βίο του. Στην Αθήνα είχε πάρει κάποτε μαζί του και δύο στελέχη του Κόμματος. Ο Άρης δεν αισθάνθηκε την ανάγκη για κάτι ανάλογο· όταν τον ρωτούσαν πού είναι ο δικός του Σταθμός Διοίκησης. όπου υπήρχαν τα λιγοστά αναγκαία για έναν αρχηγό ανταρτών. έτσι και αυτός σπούδασε τη ζωή μέσα από τις πολλές προσωπι­ κές του περιπέτειες. Μόνο με­ . τσακ-τσακ-τσακ. Ελαφρά τραγούδια της εποχής. δημιούργησε στο Βου­ νό. τον πειράζει κατά τη διάρκεια της κοινής περιοδείας όταν πρόκειται να συνυπογράψουν κάποιο έγ­ γραφο: Έλα. (Clausewitz) Ο Ζέρβας είναι αξιωματικός καριέρας. που έπαιζε βιολί. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 323 προσηλυτισμό. Και του Άρη οι εγκύκλιες σπουδές είχαν αλλάξει κατεύθυνση λόγω χαρακτήρα. Στο Βουνό ο αρχηγός εκτός από τις ομαδικές επιδόσεις στο τραγούδι με άλλους φιλόμουσους αντάρτες. όμως έχει ευρύτερη μόρφωση.ΑΡΗΣ.

(Πετιμεζάς) Ο Άρης δεν δέχτηκε ποτέ κανένα προνόμιο σε σχέση με τους άνδρες του· τελευταίος τρώει. απο­ λαμβάνει με την ψυχή του το καλό φαγητό. να μου πάρεις εσώρουχα σαν αυ­ τά που φορούσα. Δεν δέχεται ούτε να του κρατάει κάποιος το παγούρι για να πλυθεί. (Τριανταφυλλίδης) Ο στρατηγός είναι κοκέτης. 0 Στρογγυλός ξέρει. τόσο η δική του δραστηριότητα μεγάλωνε». Η κοκεταρία του δεν τον εγκαταλείπει ούτε στις δύ­ σκολες συνθήκες του Βουνού. τον ύπνο και τις ανέσεις και τα επιδιώκει. το ποτό. στα μέτρα μου. Φροντίζει να ανανεώνει την γκαρνταρόμπα του στέλνοντας χρήματα στην Αθήνα με λεπτομερείς οδηγίες: «Από τον Στρογγυλό. (Hamson) 0 Άρης «μπορούσε να περπατάει χωρίς διακοπή δεκαοχτώ ώρες το εικοσιτετράωρο. να τρέφεται με τον αέρα και με λίγο κρασί ή τσίπουρο». «δεν του άρεσε να περπατάει -ήταν κοντός και π α χ ύ ςκαι πάντα του έφερναν το καλύτερο άλογο που μπορούσε να προ ­ σφέρει το χωριό. του αρέσει να είναι καλοντυμένος. 0 ίδιος ο Στρογγυλός να μου φκιάξει τρία πουκάμισα χακί. όπως έκανε τα πουκά­ μισά μου». με πρωινό ένα κομμάτι παγωμένο κατσίκι. Μεγάλη διαφορά έχουν οι δύο αρχηγοί στη φυσική κατάσταση. κοιμάται σε μια κα­ λύβα. Σε ένα χωριό της Ευρυτανίας τις ημέρες της μεγάλης πείνας τού προσφέρουν ιδιαιτέρως ένα ψητό κοτόπουλο· φωνάζει τον Θάνο μπροστά στον άναυδο χωρικό και του δίνει εντολή να το μοι­ ράσει στους άνδρες. Του Ζέρβα. μα και στις σωματικές κακουχίες. και τελευταίος κοιμάται. Όταν χρειάζεται όμως. Σε ένα άλλο χωριό της ίδιας περιοχής ο γιατρός του δωρίζει προσωπικά δυο καινούργια λευκά πουκάμισα εξαιρετικής ποιότητας και αυτός την ίδια στιγμή φωνάζει τον υπεύθυνο της « επ ι­ μελητείας» του μπροστά στον γιατρό μην υπολογίζοντας την π ρ ο ­ σβολή. Κι όσο η εξάντλησις διέλυε ψυχικά και σο^ματικά τους άλλους. όχι από αλλού. αν υπάρχει κάτι. Ούτε η αϋπνία τον λύγιζε. χωρίς να αποκλειόταν και μουλάρι ή και γάιδαρος ακόμα». περίσσευμα της π ε ­ ρασμένης νύχτας. . Αδια­ φορεί για τις ανέσεις και το ντύσιμο και αντιδρά σχεδόν με χοντροκοπιά σε κάθε περίπτωση που κάποιοι του επιφυλάσσουν ξεχωριστή μεταχείριση. να κοιμάται ελάχιστα. Ποτέ δεν είχε δείξει κούραση στις ατέλειωτες νυχτερινές πορείες της πρώτης περιόδου του αντάρτικου. (Πατατζής) Ακόμη και οι εχθροί του επισημαίνουν την τερατώδη κράση του: «Η αντοχή του ήταν αφάνταστη όχι μονάχα στο πιοτό.324 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τά την προσχώρηση του στρατιωτικού Σαράφη απόκτησε και ο ΕΛΑΣ σταθερό στρατηγείο.

όταν αναφέρονται στον Άρη και στις ικανότητές του. Αι αποφάσεις του ορθαί και σταθεραί και προπαντός ταχείαι. έλεγε. «Τον φίλησε λέγοντας: » -Έ λ α να σε φιλήσω για τον πατριωτισμό σου. συνεκίνη. που αμαυρο^νουν και τη δική του εικόνα. και ο ίδιος ασχολείτο περισσότερο με τη χάραξη της μεταπολεμικής τροχιάς του. του λέει. 0 επιτελικός αντισυνταγματάρχης Ν. Καστανάς γράφει: «Το οργανωτικόν του ταλέντον απαράμιλλον. 0 τα­ ξί αρχος Μάγερς ζητάει από τον Πυρομάγλου βελτίωση «της οργανώσεως του ΕΔΕΣ και των εθνικών ομάδων διότι. η Ελλάδα είναι περήφανη που έχει ένα τέτοιο τέκνο σαν εσένα. Ηδύνατο τα πάντα να δημι­ ουργήσει εκ του μηδενός. Οι Βρετανοί σύνδεσμοι επισημαίνουν την αδιαφορία του Ζέρβα «για έστω και στοιχειώδη ορ­ γάνωση». ο στρατηγός αγκάλιασε μεγαλόπρεπα τον σαστισμένο γέ­ ρο χωρικό. κα­ λέ άνθρωπε. αφή­ νοντας αυτές τις φροντίδες στους αξιωματικούς του. (Πυρομάγλου. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 325 Πάρε αυτά τα πουκάμισα. Δούρειος Ίππος) Η οργάνωση είναι το φόρτε του Άρη. εγοήτευε. χρησιμοποιούν τον γαλλικό όρο «général». . συγκινημένος απ' αυτή τη μεγάλη τιμή. δεν παρακολουθεί από κοντά τη διαβίωσή τους. (Hamson) Τον έκανε ερείπιο.ΕΛΑΣ». «δεν θα μπορεί να βρει ούτε έναν άνδρα να του κουβαλήσει τις βαλίτσες». υπέτασσε και παρεκίνη προς αυτοθυσίαν».ΑΡΗΣ. Όταν στη σπηλιά της Στρώμης του συστήνει ο Γούντχαουζ τον μπαρμπα-Νίκο Μπέη με επαινετικά σχόλια για τη βοήθεια που τους πρόσφερε. και δώσ’ τα σ' όποιον τα χρειάζεται. μόλις τελεκύσει ο Πόλεμος. με αποτέλεσμα να ανθούν στον ΕΔΕΣ διάφοροι ενδιάμεσοι τυ­ ραννίσκοι και ιδιοτελείς. όπως ο συνταγματάρχης Προκάκης. (Μπέικος) 0 Ζέρβας είναι γεννημένος θεατρίνος. επικοινω­ νεί μαζί τους με διαταγές. Επίσης ο στρατηγός δεν είναι φιλόπονος. υστερούσαμε κα­ τά πολύ απέναντι του ΕΑΜ . (Λαγδάς) Πολλοί ανώτεροι αξιωματικοί. Πιστέ Έλληνα. έκλαψε λίγο και αποσύρθηκε ρουφώντας τη μύτη του διακριτικά». »0 Μπέης. Για τον Ζέρβα και την επιρροή του στους άνδρες του. (Ανδρικόπουλος) Κρατάει τη στρατιωτική απόσταση του ανωτέρου από τους κατωτέρους. (Mazower) Μάλλον απέφευγε τα οργανωτικά θέματα. Αντίθετα από τον ευθύ και σκωπτικό λόγο του Αρη ο στρατηγός συχνά υπεκφεύγει ή ξεστομίζει με τη μεγαλύτερη ευκολία μεγάλα λό­ για. Η συμπεριφορά του προς τους κατωτέρους κατεξοχήν λαϊκοδημοκρατική. οι Άγγλοι εκτι­ μούν ότι.

Περπατάνε μαζί έως τον πρώτο σκοπό που φυλάει και ο αρχηγός του παίρνει το όπλο: . Γ κ α τζή μ α ς. να δυναμώσει. Με κοιτούσαν λοξά και με συμβούλευαν βιαστικά να μιλάω πιο σιγά ή καλύτερα να μη μιλάω ποτέ εδώ πάνω για τέτοια πράματα». 12. αν πήγαινα ή αν είχα πάει απ' την αρχή στον ΕΛΑΣ. . Αλλά δεν βολεύεται για πολύ στη θαλπωρή του σπιτιού· αλλού είναι ο νους του. «ήταν ο άνθροοπος που σου ’δινε εμπιστοσύνη. Στο σπίτι του εαμίτη δασκάλου Αριστείδη Γιουρνά ανακατεύει στο κρασί του. «Ο αντάρτης λες και κρέμονταν α π ’ τα χείλη του να πάρει δια τα­ γή να την εκτελέσει. θα ’πεφτε. Έναν έναν αντικατέστησε όλη τη νύχτα όλους τους αντάρτες που ήσαν σκοπιά γύρω από το χωριό και το πρωί έφυγε ζωηρός και κε­ φάτος σαν να κοιμήθηκε ώρες. να τους πειράζει».1 0 Μια νύχτα ο Άρης διανυκτερεύει με τους άντρες του στο χιονισμένο Μικρό Χωριό Ευρυτανίας. το ίδιο. Στη φωτιά να του ’λεγε να πέσει. Ό πως λένε όχι ένας και δύο. και πίνει κουβεντιάζοντας.Έ λ α να πούμε τα υπόλοιπα έξω. αλλά όσοι τον έζησαν έστω για λίγο. το «σταφυλόζουμο».] Ένιωθα γύρω μου τόσα ιδιοτελή κίνητρα που ήταν ικανά να μαράνουν και την πιο αγνή φλόγα.] Άρχισα να το σκέφτουμαι κι ύστερα κάπου κάπου να το λέω σε κάτι πολύ γνωστούς μου: πως.. Τους γνωρίζει όλους όχι μόνο με τα μικρά τους ονόματα.1975.. 0 Άρης είναι ένα με τους αντάρτες. (Μπέκιος. [. Ό πω ς έλεγε σε έναν έκπληκτο κομματικό: . . αλλά και από που κρατάνε και ποιο είναι το ιστορικό της προηγούμενης ζωής τους. έχει απογοητευτεί: «Άρχιζα να μην αισθάνομαι κα­ μιά ψυχική επαφή μ ? όλους αυτούς τους ανθρώπους . Όταν ήσουν κοντά του ένιωθες εξασφαλισμένος». στην Αλβανία. που υπηρετεί στο γραφείο δια­ φώτισης του ΕΔΕΣ. του λέει. λίγο τσίπουρο. ακόμη και με τον τε­ λευταίο μουλαρά. λέει στον δάσκαλο. ίσως όλα τα πράματα να ’ταν πολύ αλλιώτικα.. Ε υθ. Και στην ανά­ παυση τον κύκλωναν να καλαμπουρίζει μαζί τους.Πήγαινε μισή ώρα μέσα να πυρωθείς.326 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ 0 συγγραφέας Γιάννης Μπεράτης. Και το θεωρούσε καμάρι του να του δοθεί η ευκαίρια.πράμα που δε μου ? χε συμβεί ποτέ στο Μέτωπο. Τα Ν έα . Αντίσταση) 10. όπως το αποκαλεί.. [. Εκείνοι του αποδίδουν υπερφυσικές ιδιότητες και τον εμπιστεύο­ νται σαν θεότητα. Μετά στον άλλον σκοπό.Ξέρω και πόσα κουμπιά έχουν στο πουκάμισό τους.7.

Αμέσους μετά τον Γοργοπόταμο διεκδικεί αναγνώριση από τη βα­ σιλική κυβέρνηση του Κάιρου: «Στον Τσουδερό πρέπει να βρεθεί τρό­ πος να του λεχθεί ότι πρέπει να δώσει εντολήν όπως πειθαρχήσουν όλοι σε μένα· προσέτι με τρόπο πρέπει να με προαγάγει σε αντι­ στράτηγο. Ο Μάγερς εκφράζει την απορία του για την άρνηση και εκείνος. Αυτό. ενώ ο Άρης. το διακωμωδεί: . (Πετιμεζάς) Στο θέμα της προαγωγής του -τυπικά. να μου δώκουν παράσημο. όπως και τίποτε παράσημα και λοιπά.] Γαλόνια. θα επανέρχεται σε τακτά δια­ στήματα: «Καλό είναι να εκμαιεύσεις με τεχνικό τρόπο την προαγω­ γή μου σε στρατηγό. ο ταξίαρχος ανα­ νεώνει την πρόταση που του είχε κάνει στον Γοργοπόταμο για το αγ­ γλικό παράσημο.. πρέπει να γίνει με πολύ λεπτό τρόπο. . Νικήτα. είναι μόνο αντισυνταγματάρχης-. . Για σοβαρότερες περιπτώσεις σωματικού κολασμού ο στρατιωτικός Ζέρβας διέτασσε κάποιον κατώτερο να αναλάβει. Είναι για το μέλλον». έδινε ο ίδιος το . κυρίως την πρώτη περίοδο του αντάρτικου. Οι δύο αρχηγοί χειροδικούσαν δίχως δεύτερη σκέψη όποτε έκριναν πως χρειάζεται. Αυτά.ΑΡΗΣ. η αναγνώριση. (Πετιμεζάς) Και πάλι: «Πρέπει να εκδώσουν το διάταγμα προαγωγής σε στρα­ τηγό αμέσως. γιατί θέλεις τώρα να με κακοχαρακτη­ ρίσουν οι «ερυθροί».Εσύ δε θέλεις το κακό μου. που του έχει γίνει έμμονη ιδέα. [. Νικήτα. να το χειρισθείς αμέσως. Μας χρειάζεται πολύ το στρατηγιλίκι. Αυτό τάχα θα με έκανε αμέσως ευμενή απέναντι του. Νικήτα και Παύλο. [.. εί­ ναι η απάντηση. Χρειάζονται για τα μάτια. δεδομένου ότι όλοι με φωνάζουν στρατηγό και οι Άγγλοι ακόμα. Σκέφτεσαι τι θα λένε οι ξυπόλυτοι αντάρτες μου. Δεν εννοεί να ησυχάσει: «Θέλω να μου γράψεις τι απέγινε το ζήτημα της προαγωγής».Άσε τα παράσημα και φέρε μας καμιά αγγλική χειροβομβίδα. Χρει­ άζεται αυτό δεδομένου ότι εχθροί με θεωρούν αντιστράτηγο και Άγ­ γλοι με ονομάζουν στρατηγό. τα παράσημα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 327 Στον Ζέρβα αρέσουν οι τίτλοι... Η προαγίογή να ανακοινωθεί ραδιοφωνικώς τρεις φορές. Πρέπει αυτό. Όταν συναντιέται με τον Μάγερς στην Κολοκύθια. του λέει. Και ο Άρης και ο Ζέρβας είχαν το χέρι έτοιμο. (Πετιμεζάς) 0 Άρης δεν έχει τέτοιον καημό. Οι Άγγλοι μού έδωκαν π α ­ ράσημο.Δώσε μου το ονοματεπο5νυμό σου.] Καταλαβαίνεις πως λίγη έντεχνη προσπάθεια ε π ’ αυτού και όλα τελειο^νουν». να τα χειρισθείς καταλλήλους». ως συνήθως. Η ανακοίνωση της προαγο^γής να γίνει από το Ραδιό­ φωνο και κατ' επανάληψιν.

την τιμωρία ή την εκτέλεση προδοτών ή ληστών.. εκεί που ευχόμουνα κάποτε να έλθει ένας Άγγλος κοντά μου. όπως όλοι οι Βρετα­ νοί. έχω σήμερα το σύνολον των εις Ελλάδα ευρισκομένων Άγγλων. αν μη πολιτικώς.. μέσα στην πιο φιλική ατμόσφαι­ ρα. οι οποίοι διαπνέονται από πλήρη προς εμένα εμπιστοσύνην και ειλικρινή θαυμασμόν». 29. Παπαδάκη-. ένας θαυμάσιος ψυ­ χολόγος.. Κάντε ένα εκτελεστικό συνεργείο». Τίποτα δεν θέλησε περισσότερο στη ζωή του από την ηγεσία ενός πολιτικού κόμματος. Ένας Βρετανός λοχαγός των καταδρομών που έζησε τον Άρη από κοντά γράφει πως ο Άρης «ήταν ο πιο αδίστακτος άντρας που γνώ­ ρισα ποτέ. Κωτσάκη. που τον συνοδεύουν από την πρώτη στιγμή στο Βουνό. έχει π ά ­ ντα μαζί του τους τρεις πιστούς Κρητικούς σωματοφύλακες -Μυριδάκη. (Hamson) 0 στρατηγός είναι εξίσου σκληρό καρύδι με τον Άρη. αλλά δεν διστάζει να διατάξει τη σύλλη­ ψη.] Μην τους αφήσετε τους προδότες. Και. 0 στρατηγός δεν αφήνει κανέναν να ξεφύγει· διατάσσει γραπτώς στην Αθήνα: «Αυτός όπως σου ξανάγραψα ήλθε μια στιγμή και ελιποτάκτησεν εν ώρα μάχης.. [. (Πετιμεζάς) 0 Ζέρβας είναι από τη φύση του μες στη χαρά της ζωής· από εκεί­ νους τους τυχερούς που πιστεύουν ότι θα ζήσουν χίλια χρόνια. Ακρόπολις . ότι έχω μαζί μου όλους τους Άγγλους που υπάρχουν την ούρα αυτή στην Ελλάδα.] ένας έξυπνος. όταν χρειά­ ζεται να επιβληθεί σε παρεκτραπέντες αντάρτες ή χωρικούς. Από το Βουνό σχεδιάζει το μέλλον του στην ελευθερωμένη χώρα. Μπορεί να μην αυτοδικεί. Η προσωπική του συμμετοχή στην τιμωρία έρχεται φυσιολογική σχεδόν για έναν άνθρωπο που έχει μάθει να λύνει τα προβλήματα μόνος του και όχι με διαταγές σε άλλους. Και φυσικά. αλλά η ρετσινιά είχε μείνει και ο ίδιος είχε χαράξει έναν προσωπικό δρόμο αίματος. που δεν μπο­ ρεί παρά να είναι ο πολιτικός στίβος. 11.] Εις τον απολογισμόν του μηνός πρέπει να αναφερθεί και το άλλο μεγάλο γεγονός. ικανός άντρας χωρίς καρδιά. .. [. θα με είχε κυριολεκτικά γδάρει ζωντανό αν νόμιζε πως αυτό τον συνέφερε». ο πιο σκληρός.. Αμέσως μετά τον Γοργοπόταμο βλέπει τον δρόμο να ανοίγει· σημειώνει στο προσω­ πικό του ημερολόγιο: «Τελικώς θα επιβληθώ.328 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ «παράδειγμα».1950.1 1 0 Άρης είναι το ακριβώς αντίθετο του στρατηγού. Αργότερα αυ­ τή η τάση του εξαλείφθηκε σχεδόν. τουλά­ χιστον στρατιοττικούς. τον φοβάται: «Δεν είχα καμιά αμφιβολία πως μετά από οινοπο­ σία μαζί μου μιας ολόκληρης μέρας. ο πιο ψύχραιμος. ένας φανατικός αρχηγός». χωρίς ανθρώπινη συμπόνια.1. [. Και έτσι.

Συνεντεύξεις Μ. όταν εμάς μας κρεμάσουνε. απάντησε εκείνος κάπως χαμένα. Είναι ο κατοπινός Γραμματέας του ΚΚΕ Χαρίλαος Φλωράκης. . πολιτικό στέλεχος σε όλη τη διάρκεια του αντάρτικου. (Πατατζής) Είχε περιγράψει επακριβώς το τέλος του. κάποιος του πρόσφερε ένα πιστόλι κατακαίνουριο. όταν άρχισαν οι πρώτες συγκρούσεις με τους Ιταλούς και πήραν οι αντάρτες τα πρώ­ τα λάφυρα.. . . έχει επίγνοαση πόσο ανώφελοι είναι οι πολεμιστές σε καιρό ειρήνης.Για τον πόλεμο είναι τα τουφέκια και τα πολυβόλα. κι έδειξε τον κρόταφό του. Ακόμη και αν επιζήσει.Είναι από κείνους που.Για να πολεμάμε. » . . ρωτάει. του είπε. » . »0 Άρης χαμογέλασε και στο βλέμμα του φάνηκε πάλι η ίδια απροσ­ διόριστη θλίψη. Μουχρίτσα (Κατσαντώνη). »-Έ χω. θα ?μαστέ άχρηστοι για τον κόσμο. ίντριγκες και συμ­ βιβασμούς* για αυτό δεν υπολήπτεται τους περισσότερους πολιτικούς. »Και του ’δείξε ένα παλιό γκολτς. αρχιμανδρίτη Γερμανού (πάτερ Ανυπό­ μονου). Κι όταν θα ’ρθει εκείνη η ώρα. » .. [. λέει μελαγχολικά. που δεν το πιστεύ­ ει. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 329 Θεωρεί την πολιτική συνυφασμένη με διγλωσσία. Δώσ5το σε κανέναν άλλο. 12. που έσερνε πάντοτε επάνω του. αρχηγέ. » . αυτοί θα κοι­ τάνε. μια μπερέτα ιταλική.Συναγωνιστή.] Από τις αρχές ακόμα. Σε μια μεγάλη συγκέντρωση των οργανώσεων ο μαυροσκούφης Κατσαντώνης βλέπει έναν άγνωστο με επιβλητικό παράστημα στο μέσον μιας ομήγυρης.Εμείς είμαστε άνθρωποι του ντουφεκιού* αν ζήσουμε. γιατί δεν παίρνεις τούτο που είναι αυτόματο. . ξέρεις γιατί κρατάμε το περίστροφο. Κάνεις τη δουλειά σου και με ένα παλιογκόλτς».Μα αυτό είναι παλιό. Δεν είναι ούτε 40 χρονών και είναι πρόωρα γερασμένος.1 2 0 άνθρωπος με τα λυπημένα μάτια σκύλου και τη μόνιμη θλίψη στο βλέμμα δεν κάνει σχέδια για το μέλλον. του είπε. «Το ’νιώθε βαθιά πως δεν θα ζήσει. απάντησε. »0 Άρης δεν το δέχτηκε.0 Άρης μισόκλεισε τα μάτια του όπως το συνήθιζε όταν ήθελε να βγάλει κάτι από μέσα του.. Και το 5 χε εξομολογηθεί πολ­ λές φορές σε φίλους του. Αυτός ο αποφασιστικός και ριψοκίνδυνος άνθρωπος με το ασεβέ­ στατο χιούμορ είναι έως το κύτταρο πένθιμος και βαθιά πεισιθάνατος.Ποιος είν5 αυτός.ΑΡΗΣ. Εμένα μου φτάνει αυτό. Το πιστό­ λι είναι για δω. δεν είναι απαραίτητο να έχεις μπερέτα.

Το καλοκαίρι του 1943 «μόνο κατά ένα μικρό μέρος» είναι π ρ α γ ­ ματικά στα χέρια των κατακτητών.1. Η όποια επιρροή των Βρεταν<ύν περιορίζεται μόνο στο εδεσίτικο τμήμα της Ηπείρου. γκρεμίζει δομές παγιωμένες από χρόνια. Ο αντιστασιακός άνεμος που πνέει στην ελληνική ύπαιθρο σαρώνει φόβους και προκαταλήψεις. Ο κατοχικός ριζοσπαστισμός των Ελλήνων εξακολουθεί να είναι αντικείμενο μελέτης αρκετών Ευρο^παίων ιστορικών που εγκύπτουν στην ελληνική περίπτωση. που η χώρα ανακηρύχθηκε επισήμως ανεξάρτητο κράτος. . To E a m i k o Κ ρ ά τ ο ς Ρήξη Η Ελλάδα ζει την εποχή της ελπίδας.8. Σπάιντελ. Για πρώτη φορά από το 1830.1943.10. Τη διοίκηση στην Ελεύθερη Ελλάδα την ασκούν μόνο Έλληνες. Έκθεση του Γερμανού στρατηγού Β. η ανεξαρτησία της δεν περιορίζεται στα χαρτιά. Αυτό το ελεύθερο τμήμα είναι επίσης το πλέον ευνομούμενον τμήμα της Ελλάδος από καταβολής Ελληνικού Κράτους». Η ζωή οργανώνεται σε εντελούς νέα βάση· οι προπολεμικές σχέσεις του πολίτη με την εξουσία αλλάζουν ριζικά. χω­ ρίς την παραμικρή παρέμβαση ξένων. (Sekendorf) 2. Στρατιωτικού Διοικητή Ελλάδας 5.1973.1 Στις ελευθερωμένες περιοχές ού­ τε οι ξένες δυνάμεις κατοχής ούτε η γερμανόδουλη κυβέρνηση της Αθή­ νας ούτε η αγγλόδουλη του Κάιρου έχουν λόγο. Ακρόπολις . «Η Ελευθέρα Ελλάς όχι μόνον δεν ξενοκρατείται. 28. αλλά ζει υπό τους πλέον ελεύθερους δημοκρατικούς θεσμούς που εγνώρισε μέχρι τούδε ο ελληνικός λαός. Ηλ. 1. Τσιριμώκος.2 Για πρώτη φορά το κράτος δεν πνίγει το έθνος.

21. (Mazower) Πρωτοπόροι είναι οι νέοι της χώρας. Π ανστρατιά «Στην εσωτερική πραγματικότητα του εθνικού αγώνα το ΕΑΜ ήταν εκείνο που έδινε την κατεύθυνση και τον τόνο. (Πυρομάγλου.. Κατά τον δικαστή Έμιλ Σάνστρομ. Το φαινόμενο καταγράφεται από τον Τσουδερό. τον πρωθυπουργό της βασιλικής κυβέρνησης του Κάιρου: «Η νεολαία της χώρας μας. αστικά ή σο­ σιαλιστικά. [. Εί­ ναι ακριβώς η πτυχή που τράβηξε το ενδιαφέρον μου κατά τη γνωρι­ μία μου με τη νεοελληνική ιστορία». έχει ταχθεί με τους αριστερούς και η εχθρική κατοχή συνήθισε τους νέ­ ους να εκφράζουν αφόβως τας ιδέας των και να τας υποστηρίζουν με κάθε τρόπο».3 Η υποστήριξη και η ένταξη τα)ν Ελλήνων στο ΕΑΜ σηματοδοτούν καθολική ρήξη με το παρελθόν. «μια “αληθινή κοινωνική επανάσταση’" έστρεψε προς τα Αριστερά ομάδες πληθυ­ σμού που ανήκαν στα πιο συντηρητικά στρώματα». σχεδόν εν τω συνόλω της. Θα επιζητήσει να συνεργασθεί με τα δημοκρατικά κόμματα. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Εθνική Αντίσταση στην Ευ­ ρυτανία».. ανωτέρους και κατωτέρους δημοσίους λειτουργούς και πάσης φύσεως υπαλλήλους». εις την διαμόρφωσιν της πολιτικής ζωής της χώρας εν συνεργασία με άλλους δημοκρατικούς παράγοντας της χώρας.] »Εις τας επαρχιακάς πόλεις και την ύπαιθρον θα περιλάβει εις την οργάνωσιν. χωρίς ιδεολογικούς δισταγμούς και διακρίσεις. van Boeschoten. 4. R. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 331 «Πουθενά αλλού στην Ευρώπη η αντίσταση κατά των καταχτητών δεν συνοδεύτηκε από μια κοινωνική επανάσταση τέτοιας εμβέλειας. ιδίως εις τας πόλεις. αμφοτέρων των φύλων.1981. αξιωματικούς. . Αντίστασις) 3.4 Το ΕΑΜ δεν είναι αριστερός μονόλιθος. μεγαλοκτηματίας.ΑΡΗΣ. Το ρήγμα με το παρελθόν βαθαίνει. επικεφαλής της Επιτροπής Βοήθειας προς την Ελλάδα. τόσο στο επίπεδο των δομών όσο και σε εκείνο των νοοτροπιών.9. Οι αντιστασιακές ορ­ γανώσεις που έδρασαν παράλληλα ή σε σύγκρουση μαζί του δεν έφτα­ σαν ποτέ το δικό του ανάστημα». «Φιλοδοξεί να παίξει έναν θετικόν και δημιουργικόν ρόλον εις την εθνικήν αντίστασιν. Τα Νέα . μεγαλοαστούς.

εί­ ναι μια αποστομωτική απάντηση σε εκείνους που επιχειρούν να σβή­ σουν την πατριωτική προσφορά εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων με έωλες κατηγορίες περί τρομοκρατίας. αν εξαι­ ρέσουμε τους κυριότερους συγκοινωνιακούς κόμβους που χρησιμο­ ποιούσαν οι Γερμανοί. Αντίσταση) Όσες ενστάσεις και εάν υπήρξαν τότε ή αργότερα για τον ρόλο του ΕΑΜ στα βουνά.ο. »Τα δώρα του τεχνικού και του πνευματικού πολιτισμού είχαν βρει το δρόμο τους για τα βουνά για πρώτη φορά. »Εμείς στη Γιουγκοσλαβία οός την απελευθέρωση. τρόφιμα. Ακόμη και αυτοκινητόδρομοι είχαν βελτιωθεί και χρησιμοποιού­ νταν από το ΕΑΜ-ΕΑΑΣ.κ. δημόσιες υπηρεσίες. φέρνοντας πολύτιμες πληροφορίες. με αγγελιαφόρους. είχε δημιουργήσει π ρά γμ α τα που δεν είχε γνω ­ ρίσει ποτέ άλλοτε η Ελλάδα» » 0 ι επικοινωνίες στις ορεινές περιοχές με τον ασύρματο. της Γιουγκοσλαβίας. καταναγκασμών κ. ο οποίος έχει διατρέξει τις ελεύθερες π ε ­ ριοχές Μακεδονίας και Θεσσαλίας. υπαρχηγός του Τίτο. Οι τηλεπικοινωνίες τους.τι έβλεπαν και άκουγαν. που περιλάμβαναν και ασυρμάτους. μένει έκθαμβος από τη μαζικότητα της ελληνικής προσφοράς στην Αντίσταση. αρκεί ο ακόλουθος ύμνος του μεγαλύτερου Άγγλου εχθρού του για να καταφανεί πόσο δευτερεύουσας σημασίας είναι αυτές: «Έχοντας αποκτήσει τον έλεγχο όλης σχεδόν της χώρας. που είχαν κλείσει με τον Πόλεμο. μεταφέροντας μηνύματα. δικαστήρια. ποτέ δεν μπορέσαμε να έχουμε στις δικές μας ανταρτοκρατούμενες περιοχές τόση εμπιστοσύνη στους χωρικούς της υπαίθρου». φάρμακα και κρα­ τώντας μια σιωπή τάφου για ό.στους ελληνικούς πληθυσμούς. στους χωρικούς των ορεινών περιοχών . 0 Τέμπο. Απερίγραπτη εί­ ναι η συνείδηση χρέους που είχαν και από πόση διάθεση θυσίας κατέχονταν. λει- . (Μαθιόπουλος. αυτοδιοίκηση. τον Νοέμβριο του 1944. όπου δρούσαν κιόλας αντάρτες. εκτείνονταν ως την Κρήτη και ως τη Σάμο. Η μαρτυρία του για το σπάνιο εθνικό φρόνημα των Ελλήνων της υπαίθρου -το υ ς οποίους το μετακατοχικό κράτος φρόντισε να τιμωρήσει ανελέητα για α υ τό . »Βοηθούσαν αποτελεσματικά τους αντάρτες. Γράφει ο Τέμπο: «Εκείνο που μου φάνηκε μοναδικό γ ια έναν πόλεμο ήταν η εμ π ι­ στοσύνη που μπορούσε κανείς να έχει -α π ό λ υ τ η . με τηλέφωνα ποτέ δεν ήταν τόσο άρτιες είτε πριν είτε με­ τά. Σχολεία. έτσι που ο κατακτητής και τα όργανά του να μην μπορούν να δράσουν.332 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Αυτή η πανστρατιά είναι η υπεροχή του ελληνικού αγώνα έναντι του άλλου μεγάλου ευρωπαϊκού αντάρτικου.

κρυψίνοες και με περιορισμένους ορίζοντες. Τιρς για τις συνθήκες ζωής στην ελληνική ύπαιθρο: «Καθώς δεν υπήρχε κε­ ντρική εξουσία ικανή να περιλάβει κάτω από την προστασία της τον πληθυσμό της.. τον πιο απομονωμένο νομό της χώ­ ρας. με τη συγκεκριμένη έκφραση και την ποικιλία της. το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ κρατούσε το προβάδισμα σε κάτι που οι κυβερνήσεις της Ελλάδας είχαν παραμελήσει: στη δημιουργία οργανωμένου κρά­ τους στα βουνά».] »Ακολουθούμενο από απόσταση από τις μικρότερες οργανώσεις. στην ιστορική σύσκεψη της 14ης Μαΐου 1942 στη Ααμία -μ ία εβδομάδα προτού βγει στο Βουνό-. προτρέπει τους χοορικούς στην αυτοδιαχείριση της κοινοτικής ζωής τους. Επανάσταση) Πρώτος ο Άρης. (Woodhouse) Οι πολιτικοί του ΕΑΜ μόνο εκ των υστέρων κατάλαβαν τη σημασία των λαογέννητων θεσμών. εκδήλωση λαογέννητη». επιπλέον η ΕΑ οργάνωσε 679 ιατρεία.αυτούς τους θεωρούμενους ατομιστές. . Θέατρα. τοπικά κοινοβούλια λει­ τουργούσαν για πρώτη φορά. και στη συνέχεια. Εκατοντάδες παιδικοί σταθμοί και σχολεία (και για ενήλικες αναλ­ φάβητους) ιδρύθηκαν ή επαναλειτούργησαν. «Η δημιουργία της νέας εξουσίας του λαού δεν προβλέπονταν από το πρόγραμμα του ΕΑΜ και δεν προέκυψε από κάποια θεωρητική προπαρασκευή. Υπήρξε. καχύποπτους. μα από τους ίδιους τους χωρικούς. Σε αυτήν την περιοχή ίσχυε στο ακέραιο η ανάλυση του Φ. καθένας ήταν υποχρεωμένος να αναζητάει αλλού την 5. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 333 τουργούσαν και πάλι. ορισμένα στοιχεία: «Θεατρικοί θίασοι της ΕΠΟΝ περιόδευαν για πρώτη φορά τα χωριά. [. (Χατζής. εργοστάσια. (Woodhouse) Εντελώς ενδεικτικά. 73 νοσοκομεία και 1. Αυτονομία Το έναυσμα αυτής της κοσμογονίας στα βουνά δεν δόθηκε από το ΕΑΜ ή από κάποιον άλλον αντιστασιακό ή πολιτικό σχηματισμό.. «Ένας λαός που κανένας ποτέ δεν τον βοήθησε αρχίζει να βοηθά τον εαυτό του».253 φαρμακεία». είχε θέσει το θέμα αυτοδιοίκησης των περιοχών που θα ελευθεροονονταν. με μανική σχεδόν επιμονή. Ιστορία του Ελληνικού Εθνους. Η αρχή έγινε στην Ευρυτανία. 90 αναρρωτήρια.ΑΡΗΣ. σε χρόνο ανύποπτο.5 Η χώρα αφυπνίζεται.

. αμοιβές δικηγόρων και χρονοβόρες δια­ δρομές στα δικαστήρια του Καρπενησιού (15 ώρες δρόμο). Το πιο φυσικό και σίγουρο στήριγμα το βρίσκει μέσα στην οικογένεια. που θα υπερκερούσε την π α ­ ραδοσιακή αφοσίωση στην οικογένεια. Η εμπειρία όμως δεν πήγε χαμένη. 0 θεσμός βρήκε μιμητές και εξαπλώθηκε τάχιστα και στα άλλα χω­ ριά της περιοχής. με αποτέλεσμα να επισύρουν τη μήνιν των δικηγόρων. επί δικτατορίας Μεταξά. τα χωριά Καροπλέσι. τα προ­ βλήματα λύνονταν επιτόπου. που στην Ελλάδα τα μέλη της. με δοθείσα αφορμή στο χωριό Μαυρομμάτα. για να επιβιώσουν. και παρέμειναν στα χωριά τους προσπάθησαν να αυτοοργανωθούν για να αναπληρώ­ σουν την παντελή κρατική απουσία. ο οποίος με επικεφαλής τον φιλόλογο Γ. Η επιτυχία ήταν τεράστια. ακόμα και μέχρι δευτέρου βαθμού συγγενείς. επιδιώκοντας πρωτίστως τον συμβιβασμό τοον αντιδίκων. δωρεάν και με τον δικαιότερο τρόπο. Το 1933 στο μικρό χωριό Καροπλέσι6 οι κάτοικοι σύστησαν έναν Φιλοπρόοδο Όμιλο.334 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ ΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ υποστήριξη και προστασία. Εξέλεξαν μια Συμβιβαστική Επιτροπή (το όνομα δεν είναι τυχαίο). Με την έναρξη της Κατοχής. Κοσπεντάρη ανέλαβε τη μελέτη των τοπικών προβλημάτων. η οποία συ­ νεδρίαζε δημοσίως μία φορά την εβδομάδα στην αίθουσα του σχολεί­ ου και απένεμε δικαιοσύνη επί αγροτικών αντιδικιών. (Clogg). οπότε διαλύθηκαν και τα υποτυπώδη 6.λπ. Πολύ σύντομα οι κάτοικοι της Ευρυτανίας σέβονταν και εμπιστεύονταν τη Συμβιβαστική Επιτροπή του χωριού τους π ε ­ ρισσότερο από οποιοδήποτε δημόσιο πταισματοδικείο. ανήκουν στα θεσσαλικά Άγραφα. Ώσπου το 1937. στο χωριό και στον τόπο κα­ ταγωγής». Μπελοκομίτη κ. Με τη νεότερη διοικητική διαίρεση της χο^ρας. Προπολεμικά όσοι από τους Ευρυτάνες δεν ακολούθησαν τον οδυ­ νηρό δρόμο της μετανάστευσης. που είδαν τις υποθέσεις τους να μειώνονται δραστικά. επιτυγχάνουν την κατάργη­ ση των απανταχού συμβιβαστικών επιτροπο5ν ως παράνομων* οι χω­ ρικοί ήσαν πάλι στα χέρια του κράτους. Αντί για δικαστικά έξοδα. Μαυρομμάτα. Το πρώτο θέμα που απασχόλησε τον Φιλοπρόοδο Όμιλο Καροπλεσίου ήταν η ρύθμιση της αγροτικής ασφάλειας και των κανόνων χρήσης της γης. είναι τόσο συνδεδεμένα και τόσο έτοιμα για αλληλοβοήθεια όσο πουθενά αλλού». (Σταυριανός) Καμία προπολεμική κυβέρνηση δεν κατόρθωσε να κερδίσει την εμπιστοσύνη των ανθρ<ύπων της υπαίθρου ώστε να τους δημιουργήσει «αίσθηση νομιμότητας προς το κράτος.

που συντάσσουν με δική τους πρω­ τοβουλία πέντε Ευρυτάνες στις 4. ματαιώνει την προσπάθεια του ντόπιου καπετάνιου Νικηταρά (δικηγόρου Κώ­ στα Καφαντάρη) να εφαρμόσει τον Κώδικα Ποσειδώνα και στη Θεσ­ σαλία* για τον Καραγιώργη όλη η αυτοδιοικούμενη Ρούμελη αποτελεί «παρέκκλιση» από το εαμικό κίνημα. (Μπέικος) Κανείς δεν μπορεί να πει εάν θα πραγματοποιούσε τα υπεσχημέ­ να* γεγονός είναι πως όλες οι μεταπολεμικές κυβερνήσεις φρόντισαν να κάνουν τη ζωή αυτών των υπερήφανων av0p(vmcov τόσο αφόρητη ώστε έως το 1975 η αλπική Ευρυτανία ήταν ο συνήθης τόπος εκτόπισης για κλέφτες. Μία θα φυτεύουμε και στην Ευρυτανία.1942. σωματέμπορους. Σήμερα εξακολουθεί να είναι από τους πιο φτωχούς και αραιοκα­ τοικημένους νομούς της χώρας. ζωοκλέφτες και επί απριλιανής δικτατορίας τόπος εξορίας των αντιφρονούντων. στα ίδια αυτά χωριά των Αγράφων η μνήμη tojv συμβιβαστικών επιτροπών επανήλθε πιο συστημα­ τοποιημένη. Τον Μάρτιο του 1944.ΑΡΗΣ. .12. γίνεται αμέσως δεκτός από τον Αρη* με την προτροπή και τη συμπαράσταση t o j v ανταρτών εφαρ­ μόζεται σε όλη τη Ρούμελη. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 335 ίχνη της κεντρικής κρατικής εξουσίας. «Η δυναμική το^ν εξελίξεων αυτών πήγαι­ νε πολύ πιο πέρα από τα πλαίσια που προέβλεπε η ανώτερη ηγεσία του κινήματος». Ο ρηξικέλευθος χάρτης τοπικής αυτοδιοίκησης με την επωνυμία «Κώδικας Ποσειδώνας». κινούμενος και από αντιπαλότητα προς τον Άρη και από κομματικό καθήκον. van Boeschoten. Αυτό απαιτεί η δικαιοσύνη». από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Εθνική Αντίσταση στην Ευ­ ρυτανία».7 Ο φόβος του ΚΚΕ μην κατηγορηθεί από τους πολιτικούς αντιπά­ λους του ότι επιβάλλει δική του εξουσία προκαλεί την αντίδραση των τοπικών κομματικών στελεχών. αναφερόμενος στην προσφορά των κατοίκων της περιοχής. όταν το ΚΚΕ θα ερχόταν στην εξουσία. εμπόρους ναρκωτικών. R. 0 Καραγιώργης. έλεγε πως. 7. «μία πιπεριά θα φυτεύουμε στην Αθήνα. Τον μεγαλύτερο σκεπτικισμό για τις αλλαγές διατηρούσε και εκ­ δήλωνε η ηγεσία του ΚΚΕ. Μόλις στις 10 Αυγούστου 1943 και μόνο στα -μη παρεξηγήσιμαπλαίσια του Κοινού Γενικού Στρατηγείου Ανταρτών επισημοποιήθηκε ο νέος χάρτης αυτοδιοίκησης ως Κώδικας Στερεάς και εγκρίθηκε η εφαρμογή του σε όλη την Ελεύθερη Ελλάδα. που ανέβηκε από την Αθήνα στο Βουνό ο άτυ­ πος αρχηγός του Κόμματος Ιωαννίδης και εγκαταστάθηκε στην Ευρυ­ τανία -επίκεντρο του ένοπλου αγώνα-.

μπαίνει με μια ομάδα ανταρτο^ν στην Αγία Τριάδα Ευρυτανίας και μεταξύ άλλο^ν καλεί τους συγκεντρωμένους κατοίκους να εκλέξουν μόνοι τους τον πιο έξυπνο και ικανό συγχωριανό τους για νέο πρόεδρο της κοινότη­ τας.. πήρε διαστάσεις πλημμυρίδας. Είναι οι πρώτοι μήνες του ΕΛΑΣ -πριν ακόμη και από την επι­ χείρηση του Γοργοπόταμου. . μα οι χωρικοί κοιτάζονται μεταξύ τους επιφυλακτικοί χωρίς να μι­ λάνε. προορισμένες να υπηρετούνται από εξαιρετικά -και προνομιούχα. 0 Περικλής επαναλαμβάνει την προτροπή να εκλέξουν τον πιο ικα­ νό.8 Ας μη θεωρηθεί ότι όλα αυτά έγιναν εύκολα αποδεκτά και από τη μία ημέρα στην άλλη. 8. [. Ένας από τους «αποστόλους» του αρχηγού.] Οι κρατικοί θεσμοί άρχισαν να απογυμνώνονται από την προαιούνια μυθική αίγλη τους.Τότε πέστε ποιος είναι ο πιο κουτός. υπερκόσμιες σχεδόν.όντα».9. Αυτό που ιερόσυλα άρχισε πριν από έναν χρόνο. Η λειτουργία των πρώτων Ααΐκών Επιτροπών και τα θετικά αποτελέ­ σματα που προέκυψαν βοήθησαν στη γρήγορη διάδοσή τους και επι­ πλέον στη συνειδητοποίηση της δύναμης αυτενέργειας των ανθροοπων. Τα Νέα .. να μην είναι πια δυνάμεις εξωκοινωνικές. Έδωσε τρόπο δημόσιας ζωής που ενθουσίασε τις λαϊκές μάζες και δη­ μιούργησε ακόμη μεγαλύτερη συσπείρωση στο άμεσο καθήκον του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. «Το γεγονός ότι μέσα στα πλαίσια του ΕΑΜ οι άνθροοποι είδαν ότι και η δικαστική και η στρατιωτική και η διοικητική εξουσία μπορούν σ’ έναν σημαντικό βαθμό να αποκεντρωθούν στο επίπεδο του τελευ­ ταίου πολίτη ήταν ασφαλούς μια επαναστατική πολιτειακή εξέλιξη. Σε ανοιχτή συνέλευση οι κάτοικοι κάθε χοοριού εκλέγουν ελεύθερα μια επιτροπή που αναλαμβάνει τη διαχείριση όλων των υποθέσεων της κοινότητας.336 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Αυτοδιοίκηση Το καλοκαίρι του 1943 η αυτοδιοίκηση των ελεύθερων περιοχών που οραματίστηκε ο Άρης δεν φαντάζει πια ουτοπική.και οι άνθρωποι είναι κουμπωμένοι. Έτσι. με την επιτόπου κατάργηση του δικαστηρίου στην Ντρέμισσα Φθιώτιδας. 26. την άμεση ψηφοφορία για ανάδειξη νέου κοινοτικού συμβουλίου στη Βράχα και στον Κλειτσό Ευρυτανίας. Ο οξυδερκής καπετάνιος διαισθάνεται τη γενική δυσπιστία για το δικαίωμα που τους παρέχει και λέει σοβαρά: . η προσωπική ζωή του χωρικού και οι κοινές υποθέσεις συνδέονται· η καθημερινότητα αρχίζει να αποκτά άλλο νόημα και αξία. να γίνει αυτός πρόεδρος. ο Περικλής.1981.

βοσκές. Απλοί άνθρο^ποι του λαού. δρόμους. Έ πρεπε με κάθε μέσο να αποκατασταθεί η προπολεμική τάξη και η ιεραρχία. όπου ήταν επιλήψιμο έστω να περάσει μια γυναίκα μόνη από την πλατεία του χωριού της. διανοούμενοι. λιβάδια.. λες και επρόκειτο για ζώα. ακόμα και διαιτησίες σε διαφορές. Έπαιρναν στα χέρια τους όλα τα κοινοτικά προβλήματα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 337 Οι κάτοικοι γέλασαν. εργάτες. στις επαρχιακές και νομαρχιακές συνελεύσεις. . ο οποίος αποδείχτη­ κε όντως πολύτιμος για το χωριό. 9. (Mazower) Αργότερα κάποιος παλιός πολιτικός.. που είχαν διασαλευτεί...ΑΡΗΣ.9 Αυτή η κοινωνική ομοθυμία αντιμετωπίστηκε από τους παλιούς πο­ λιτικούς της Αθήνας σαν μέγιστος κίνδυνος· «ήταν κάτι χωρίς προη­ γούμενο στη νέα ελληνική ιστορία. Η Αύρα Παρτσαλίδη ανεβαίνει από την πρωτεύουσα στο Βουνό και μαγεύεται: «Δεν υπάρχει ούτε το πιο μικρό και ορεινό μικροχώρι της Ρούμελης που να μην έχει την αυτοδιοίκησή του και το Λαϊκό Δικα­ στήριο . βιοπαλαιστές. «Έτσι ξεπήδησε ο θεσμός των Λαϊκών Επιτροπών. απόστρατο αξιωματικό.χ.] ΓΙοιοι είναι στην αυτοδιοίκηση. όπου κάθονταν αποκλειστικά οι άνδρες· ή αρκούσε να κοιτάξει ένας νεαρός μια κοπέλα για να ξεσπάσει αιματηρή βεντέτα. Η απόσταση που διανυθηκε για να δεχτούν οι χωρικοί μια γυναίκα με παντελόνι και όπλο ή κορίτσια και αγόρια να δουλεύουν πλάι πλάι στην Αντίσταση ήταν μεγάλη. [. αγροτική ασφάλεια.] Μία αποστροφή για το π α ­ ρελθόν όσο κι ένα όνειρο για το μέλλον. Πα­ ρακολουθήστε μια επαρχιακή συνέλευση. Και αυ­ τό σε ορεινές περιοχές με θανατηφόρα ήθη. κτηνοτρόφοι. λ. διαπιστώνοντας τη σημαντική διαφορά του χωρικού του 1941 από τον χωρικό του 1945. »Εκλέγονταν από τη γενική συνέλευση του χωριού. της Ευρυτανίας. Είναι αγρό­ τες. και θα νιώσετε την ωριμότητα του λαού μας και την ικανότητά του να κυ­ βερνήσει». απρόσμενες πολλές φορές· άλλαζαν οι ίδιες οι σχέσεις των ανθρώποον. Εθνική Αντίσταση. νερά.αυτό γίνεται και στην υπόλοιπη Ελλάδα.] Η ιλιγγιώδης άνοδος του ΕΑΜ υπογράμμιζε τη χρεοκοπία της παραδοσιακής πολιτικής στην Ελ­ λάδα του Πολέμου». δάσκαλοι.. θα πει. (Σεβαστάκης) Και τα πράγματα δεν έμεναν στατικά· εξελίσσονταν συνεχώς σε διάφορες πτυχές της κοινής ζωής. [. Το έπος του λαού.. »Μια καινούρια ζωή φούσκωνε στον τόπο μας». κατάλαβαν το νόημα και υπέδειξαν έναν εξαι­ ρετικό συγχωριανό τους. ποιοι εί­ ναι οι δικαστές. [. πως «τους έμαθαν να σκέφτονται». εργαζόμενοι.

Όλες οι αντι­ θέσεις με το ανάλγητο προπολεμικό κράτος εξατομικεύτηκαν στο πρό­ σωπο του κληρονομικού άρχοντα· εξού και το τραγούδι: Το ’χουμε γράψει βαθιά μες στην καρδιά μας. (Σεβαστάκης) Δικαιοσύνη Στα πλαίσια του ΕΑΜ «για πρώτη φορά ο μέσος Έλληνας απόκτη­ σε την αίσθηση πως κάπου ανήκει. «Οι λέξεις “Λαϊκό Δικαστήριο’' αντηχούν κάπως φοβερές. Η έννοια της «Λαοκρατίας» πουθενά ίσως δεν υλοποιήθηκε με τό­ ση επιτυχία όση στον ευαίσθητο τομέα της Δικαιοσύνης.338 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Και αυτό έγινε. Χάθηκε άνθος». Άλλος φυλακή. όπου όλοι θα μπο­ ρούν να συμμετέχουν στις αποφάσεις για τη ζωή τους. άλλος έφτυσε και τον βάλαν να γλείψει. για αγροζημίες και άλλες . »Τέτοια πράματα. «Όλ’ αυτά κομματιάστηκαν. »Στην πραγματικότητα τα Λαϊκά Δικαστήρια είχαν τις αθωότατες αρμοδιότητες ειρηνοδικείου ή το πολύ πρωτοδικείου. Για πρώτη φορά αισθάνθηκε πως η φτώχεια και η σκο­ τεινιά της ζωής του δεν ήταν η “μαύρη μοίρα” του. άλ­ λος ντουφέκι. άλλος εξορία.. Ήταν επιφορτι­ σμένα να λύνουν διαφορές για τα κτήματα. Εκ­ φράζει απλώς την ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον. »Μετά την απελευθέρωση ο κόσμος αυτός που δούλεψε να ξαναγίνει το έθνος μας πλήρωσε ακριβά. όπου έγιναν πρωτόγνωρα πράγματα* τον «νόμο του Άρη» τον διαδέχτηκαν στο Βουνό οι νόμοι που οι ίδιοι οι χοορικοί θέσπισαν και εφάρμοζαν. Για πρώτη φορά υπήρχε προσδοκία και αισιοδοξία στη θέση του παλιού σκεπτικισμού και της μοιρολατρίας». (Σταυριανός) Το νέο όραμα και οι νέοι ορίζοντες που ανοίγονταν συνοψίστηκαν σε μία λέξη: «Λαοκρατία». αφανίστηκαν. Το νόημα της εαμικής Λαοκρατίας είναι περίπου αθώο σε σχέση με τις σκληρές σοσιαλιστικές επαγγελίες του ΕΔΕΣ και της ΕΚΚΑ. Λαοκρατία και όχι βασιλιά.. Φέρνουν στο μυαλό την εικόνα χωρικών Ροβεσπιέρων να παίρνουν τα κεφάλια των εχθρών της Επανάστασης. την αίσθηση πως δουλεύει για έναν κοινό σκοπό.

(Γιαννακόπουλος) — ----. της ζωοκλοπής. αλλά η βελτίωση του υπαιτίου». 26.ανήκε στη δικαιοδοσία του ΕΛΑΣ. αλλά έντιμοι και συνετοί άνθρωποι.1 1 Τα μέλη κάθε τοπικού δικαστηρίου γνωρίζουν καλά πρόσωπα και πράγματα στο χωριό τους* γνωρίζουν νοοτροπίες και συνήθειες και έτσι οι αποφάσεις τους είναι πλησιέστερα παρά ποτέ στην αλήθεια και στη δικαιοσύνη. αρκεί ο υποψήφιος Λαϊκός Δικαστής ή ο πρόεδρος της Λαϊκής Επιτροπής να συγκεντρώνουν τα απαιτούμενα εχέγγυα αμεροληψίας και εντιμότητας. van Boeschoten. φίλους και συγχωριανούς.1 2 0 κατηγορούμενος.1 0 Η λαϊκή δικαιοσύνη απονέμεται δωρεάν. Στο Λαϊκό Δικαστήριο της Αιδηψού πρόεδρος είναι ο δικηγόρος Γ. 12. δεν έχει άλλο έξοδο από την ποινή του. R. Κύρκος και δημόσιος κατήγορος ο ενο^μοτάρχης Σ. Τα Νέα. Η μήνυση συντάσσεται σε ένα απλό χαρτί και ο κατηγορούμενος. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Εθνική Αντίσταση στην Ευ­ ρυτανία». μια χούφτα καλαμπόκι την εποχή εκείνη ήταν υπόθεση ζωής». όπως το αναφερόμενο χωριό. Παπασταμάτης· και οι δύο άσχετοι με το ΕΑΜ.9. 11.] »Τα Λαϊκά Δικαστήρια απομυθοποίησαν έναν τομέα της κρατικής εξουσίας που είχε και έχει ιδιαίτερο επιβάλλον στον λαό. στέκεται στην αίθουσα του δικαστηρίου χαμογελαστός και άνετος καθώς βλέπει γ ύ ­ ρω του μόνο συγγενείς. Στις περιο­ χές που λειτούργησαν. απόδειξαν στην πράξη το περιττό του δικαστή για το μεγαλύτερο μέρος των διαφορών που απασχολούν τον κοινό άνθρωπο». Μόλις όμως ακού­ ει την ποινή που του επιβλήθηκε. ένας τσοπάνος. να δώσει δηλαδή στον ιδιοκτήτη του χωραφιού οχτώ οκάδες καλαμπόκι. έγιναν και πράξεις μεγαλειώδεις. 10. Οι μάρτυρες ορκίζονται στο ευαγγέλιο. . αλλά. η συνεδρίαση είναι δημόσια και «σκοπός είναι όχι η εκδίκηση... ο κατηγορούμενος είναι γνωστός ρέμπελος της περιοχής.ΑΡΗΣ._ Έγιναν τέτοια ευτράπελα. εάν καταδικαστεί. Αυτή η συνάφεια και η οικειότητα μεταξύ δικα­ στών και διαδίκων στην αρχή ευνοούσε την παρεξήγηση» Στο Μικρό Χωριό Ευρυτανίας εκλεγμένος πρόεδρος του Λαϊκού Δικαστηρίου είναι ο συντηρητικός δικηγόρος Πάνος Παναγιωτόπουλος. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 339 παρόμοιες διαφορές. η οποία εί­ ναι συνήθως κάποια αποζημίο^ση εις είδος εκείνου που έβλαψε. [.1981. Κάτι απολυτως συνηθισμένο και στις πιο ακραιφνείς εαμικές περιοχές. Αντιθέτως. Η δίωξη των αληθινά σοβαρών παραβάσεων στην ύπαιθρο -τη ς ληστείας. ο οποίος είχε αφήσει τα γ ί­ δια του να βοσκήσουν σε ξένο χωράφι με καλαμπόκια. που τις πάτασσε με αμείλικτη αυστηρότητα. «πέφτει κάτω λιπόθυμος· βλέπεις.

Οι λύσεις που βρίσκουν οι γέροντες μπορεί να μην ικανοποιούν τους νομομαθείς. 13..1997. ο μάγειρος Α.. που η γυναίκα θα είναι ισότιμη με τον άνδρα και θα είναι σεβαστά τα δι­ καιώματα και η προσωπικότητά της. Ερωτώ όμως: μήποος ο κατηγο­ ρούμενος δεν πρόλαβε να προσαρμοστεί σ ’ αυτόν τον κόσμο που εμείς οικοδομούμε. δικηγόρους και τις τόσες και τόσες άλλες επιβαρύνσεις. Αντίστασίς) Αργότερα η έκφραση «θα περάσεις Λαϊκό Δικαστήριο».5. και πρέπει να του δώσουμε την ευκαιρία να προσαρμοστεί στον νέο κόσμο μας και στην ηθική του. συνεπαίρνει το ακροα­ τήριο. Ο δικός μας κόσμος είναι μιας ανώτερης ηθικής. Ευθυμίου. με όλο τον ρομαντισμό και την ελπίδα για τον νέο κόσμο που ξημερώνει.] Που δικάζουν π ά ­ ντα με προσπάθεια συμβιβασμού των αντιδίκων. Πανευβοϊκόν Βήμα .340 r / ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ που έχει καταταγεί προσφάτως στον ΕΛΑΣ με το ψευδώνυμο Οδυσσέας και τώρα κατηγορείται για ερωτική επίθεση σε συναγωνίστριά του· η κατηγορία είναι από εκείνες για τις οποίες η δίκη είναι σχεδόν τυπική και ο παρεκτραπείς θεωρείται ξεγραμμένος. 1. Όμως ανταποκρίνονται στις ανάγκες της ζωής. μα οι εκδηλώσεις του ακροατηρίου πιέζουν για την επιβολή της εσχάτης των ποινών. συκοφαντήθηκε όσο τίποτα άλλο* σήμαινε παρωδία δίκης. που έδυσε. λόγω του Εμφυλίου.1 3 «Δεν υπάρχει κατοχικός θεσμός που ν' αγαπήθηκε τόσο από το σύ­ νολο του πληθυσμού όσο τα δικαστήρια εκείνα. Ο πρόεδρός κάνει ό. Χωρίς χαρτόσημα. ο κόσμος του ΕΑΜ και της Εθνικής Αντίστα­ σης. σε δεδομένο χρόνο και χώρο». που του δίδαξε μια διεφθαρμένη κοινωνία. Περίπου κανιβαλισμό. Στα Λαϊκά Δικαστήρια το ακροατήριο δεν είναι παθητικός θεατής της δικονομικής διαδικασίας* όσοι το επιθυμούν έχουν το δικαίωμα παρέμβασης. Σταραντζής. Γ. Μήπως δεν πρόλαβε να αποβάλει την παλαιά ηθική. (Φ. η οποία ορισμένες φορές είναι άκρως εποικοδομητική.να βρεθεί ο συμβιβασμός και όταν ο ένας από τους δύο αντιδίκους είναι δικομανής. Σηκώνεται τότε από το ακροατήριο ένας ηλικιωμένος εαμίτης. έξοδα. . [. που προοιωνιζόταν το χειρότερο για τον προσαγόμενο. που μεσολάβησε. δεν έχει καμιά ιδεολογική ή ηθική συγγένεια με τον κόσμο τον π α ­ λαιό. Γρηγοριάδης. που ξεσπάει σε χειροκροτήματα* ο ερωτύλος Οδυσσέας έχει γλι­ τώσει το απόσ πασμ α. Η συλλογιστική του εαμίτη μάγειρου. με διαφορετική άποψη: Ο δικός μας κόσμος. Πάντα με προσπάθεια -α π ό μυαλωμένους πολύπειρους γέροντες νοικοκυραίους.τι μπορεί για να σώσει τη ζωή του κατηγορου­ μένου.

Πρόκειται για ομάδες που θεωρούνται υποδειγματικές. Τα νεαρά αρματω μένα κορίτσια της Αντίστασης είναι ο πίνακας που ακόμη δεν αναρτήθηκε στην π ατρίδα τους: Καπετάνισσες. Αυτό δε ματάγινε!». αλλά και από τις ίδιες τις γυναίκες* «θα το πάρουν για συντέλεια του κόσμου».ΑΡΗ Σ. PITA ΜΠΟΥΜΗ-ΠΑΠΑ Η γερμανική κ α τα σ κοπεία δεν αργεί να εντοπίσει τους γυναικείους μαχητικούς σχηματισμούς του ΕΛΑΣ: «Η συγκρότηση γυναικείων ενόπλων τμημάτων επιβεβαιώνεται γ ε ­ νικά. Οι κοπέλες που προσχώρησαν στην ένοπλη Αντίσταση πολεμάνε αρ­ χικά πλάι πλάι με τους άνδρες* στη συνέχεια. βρέθηκαν σε δύσκολη θέση* το ζήτημα ήταν εξαιρετικά λεπτό. όταν πλήθυναν. «Οι χωρικοί δε θα δεχθούνε μήτε ν “ ακούσουνε για παρουσία το^ν “θηλυκών" σε σύναξη αρσενικών.. Ορισμένες ξεπέρασαν κάθε προσδοκία σε θάρρος και ικανότητες* ονομαστές είναι η Κούλα Ντάνου από τη Ρούμελη. η Κ α­ τίνα Πολύζου από τη Μακεδονία. λέγανε μεταξύ τους. έφ τια­ ξαν δικές τους. καβαλάρισσες του νέου μας θρύλου . (Μπέικος) Τ ίποτα από αυτά δεν έγινε. αλλά και χρηστικό. όταν έφτασαν να αντιμετωπίσουν τη γυναικεία συμμετοχή στις συνελεύσεις. Και είχαν τον φόβο πω ς η αντίδραση δεν θα προερχόταν μόνο από τους άνδρες. «υποδειγματικές διμοιρίες» στα πλαίσια των μ εγά­ λων μονάδων. (Mazower) Πιο δύσκολο αποδείχτηκε να αποχωριστούν οι γυναίκες το π α ρ α ­ δοσιακό. τουλάχιστον σε βαθμό αναστολής της γυναικείας συμμετοχής στα κοινά* αγκυλο^σεις χρόνων ξεπεράστηκαν μέσα σε λίγους μήνες. οι οποί­ .και ανέλαβαν πολιτική δρ ά ­ ση». η Μελπομένη Ξυνού από τη Θεσσα­ λία. «Χιλιάδες κορίτσια προσχώρησαν στην Αντί­ σταση -αψ ηφ ώ ντας για πρώτη φορά τις επαρχιώτικες συμβάσεις και αγνοώντας ή πείθοντας τους γονείς τ ο υ ς.. η Μελπομένη Παπαηλιού (Θύελλα) από τον Πειραιά και πολλές άλλες σε διάφορες περιοχές της χώρας. μαντίλι στο κεφάλι π α ρ ά να φορέσουν παντελόνι -κ ά τι που ούτε στην Αθήνα το αποτολμούσαν.και να κρα­ τήσουν όπλο. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 341 Οι Ευρυτάνες συντάκτες του Κώδικα Ποσειδώνα. εζήσαμε μονάχα για να σας δούμε.

τεύχ. Εκπαιδεύονται κανονικά τόσο στα ελαφρά όσο και στα βαριά όπλα». 36.τι άπτεται των ερωτικών σχέσεων μεταξύ των δύο φύ­ λων η γυναίκα ευνοείται εξόφθαλμα· ο ορεσίβιος ιπποτισμός την προ­ στατεύει.1 5 Και δεν ήταν καθόλου μακρινή η εποχή που σε κάποιο ορεινό χω­ ριό της Ρούμελης μια ηλικιωμένη μάνα εξηγούσε με αφέλεια στη συγχωριανή της τον λόγο που παντρεύτηκε τόσο νέος ο γιος της: . μη εξαιρουμένης και της ποινής του θανάτου». Ο αψίκορος Θάνος καλεί τον δάσκαλο και τον αναγκάζει να παντρευτεί την ίδια κιόλα ημέρα την κοπέλα παρά τις απεγνωσμένες διαμαρτυρίες εκείνου ότι η κοπέλα ψεύδεται.. 15. Μόνο σε ό. (Μαθιόπουλος. μαζί με τις γυναίκες χειραφετούνται και οι άνδρες· οι νέοι του αντάρτικου βλέπουν πλέον τις κοπέλες με άλλο μάτι: «Τη γυναίκα μάς έμαθαν στο Βουνό να τη σεβόμαστε.Φορτιάτικο [υποζύγιο] δεν είχαμι. Αντίσταση) Στο εαμικό κράτος δεν γίνονται διακρίσεις φύλου. τι να κάμ’ το πιδάκι μ ’. 14. R. το Βου­ νό ήταν το μεγαλύτερο και καλύτερο σχολείο». Εθνική Αντίσταση. Όλοι ενθαρρύνουν τις γυναίκες στον νέο τους ρόλο.. Σε κάθε περίπτωση οι αποφάσεις για τις ερωτικές σχέσεις είναι πάντοτε υπέρ των γυναικών. Μπουζούκας. van Boeschoten. σε βαθμό αδικίας για τους άνδρες.1 4 Ό πως είναι αναμενόμενο. Δ. να τη βλέ­ πουμε σαν αδελφή μας. Με δυο λόγια. Έχει τα ίδια δικαιώματα με τους άντρες και αντίστοιχες υποχρεώσεις». τουλάχιστον για μένα. μάνα μας. όχι αντικείμενο. . Ήταν κι αυτή Ελληνίδα και άν­ θρωπος. Μια Γυφτοπούλα σε ένα χωριό της Φθιώτιδας πλησίασε τον Θάνο και του παραπονέθηκε ότι ο νεαρός δάσκαλος του χωριού την «ξεγέ­ λασε» και τώρα αρνείται να την παντρευτεί· είναι ακόμη η αρχή του ένοπλου Αγώνα και οι καπετάνιοι αναγκάζονται να επιλύουν οι ίδιοι κάποιες διαφορές ανάμεσα στους κατοίκους των χωριών από όπου περνάνε.342 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡ1ΤΟΠΟΥΛΟΣ ες αποτελούνται από 20 μέχρι 25 γυναίκες. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Εθνική Αντίσταση στην Ευ­ ρυτανία». Ο μητροπολίτης Ιωακείμ στην Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του ΕΑΜ στο Καρπενήσι ευλογεί δημοσίως με τον δικό του ιδιόρρυθμο τρόπο τη γυναικεία παρουσία στον αγώνα καταλήγοντας ότι οι γυναίκες δεν εί­ ναι μόνο για να τσιγαρίζουν κρεμμύδια· φυσικά αυτές τον αποθεώνουν. Και επιβεβαιώνει το παγκοίνως γνωστό: «Οποιοδήποτε παράπτωμα σε βάρος αυτών των γ υ ­ ναικών από μέρους των ανδρών τιμωρείται αυστηρότατα. Προβάλλεται και επικρατεί «η εικόνα μιας γυναίκας που δεν ζει “στο περιθώριο της κοινοτικής ζωής”.

κάτι που εκείνος αρνούνταν πεισματικά από την πρώτη ημέρα του γάμου. στρατιωτικό τρόπο: » .Δεν είν’ αυτό (δείχνει τα σκέλια του). δεν βά­ σταξε και της απάντησε με χοντρό. ακόμα κι όταν αυτές συγκατανεύανε. νέο κο­ ρίτσι. Μυρίζει ο τόπος. παρουσιάστηκε σε αυτόν με νέο αίτημα· να πείσει τον άντρα της να κάνουν επιτέλους έρωτα. ο οποίος μόλις είχε βγει στο Βουνό. «Άνοιξη. Οι μαχητές και τα στε­ λέχη σέβονταν τις συναγωνίστριές τους και τα κορίτσια των χωρικών. Πάινε τώρα με το μάνλιχερ να τη ση­ κώσεις του δασκάλου. Οπότε η δασκάλα. μας πετάει πόντο: » .] Χαιρετούμε. παπαρούνες.. ει δ ’ αλλιώς δε θα σας προλάβαιναν ούτε όλες οι μαμές της Αγγλίας! »Χάχανα οι κοπέλες κι η δασκάλα».Τέλος πάντων. Μαζί με άλλες κοπέλες. »Χάχανα οι κοπέλες. (Γκαλιμπέρτι) Ο Μπουκουβάλας με το έφιππο επιτελείο της Ταξιαρχίας Ιππικού περνάνε από το Λεοντάρι της Θεσσαλίας. »0 ίλαρχος Καραστάθης.ΑΡΗΣ. η τιμωρία ήταν τόσο αυ­ στηρή που με τα σημερινά κριτήρια θα την καταλογίσουμε λάθος». και για πρώτη φορά στην ελληνική ιστορία ψηφίζουν οι γυναίκες. επί ποινή εκτελέσεως».. [. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 345 Μετά από κάποιο διάστημα περασε από το ίδιο χωριό ο Λευτε­ ριάς. [. όλο με τ ’ άλο­ γα! Υπάρχουν κι άλλα πράγματα στον κόσμο! Δεν είστε άνδρες εσείς. όταν συναντάει τον κουμπουροφόρο «κουμπάρο». είναι τούτο (δείχνει το σήμα του ΕΛΑΣ). κουζουλέ. έκανες. μπορούμε να πούμε.] Και αν εκδηλώνονταν κάποιο κρούσμα. . του λέει με την κρητική προφορά του: Είντα. “πουριτανισμός”. (Χατζής. Η δασκάλα. συναγωνιστές! Όλο με τ ’ άλογα. Η νεαρή.. «Στα προβλήματα της ηθικής και σεξουαλικής ελευθερίας επικρα­ τούσε. Τα έχασε ο Λευτεριάς με την επιπολαιότητα του Θάνου και. έχει βγάλει τα παιδιά στο λιβάδι.. στέ­ κεται κοντά στο δρόμο. Επανάσταση) Το διαπιστώνει και ένας προφανώς ενδιαφερόμενος Ιταλός στρα­ τιώτης από αυτούς που είχαν προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ και έμεινε δυο χρόνια στο Βουνό: «Μια πολύ μεγάλη αυστηρότητα στα ήθη α π α γό ­ ρευε εντελούς στους αντάρτες να έρχονται σε οποιαδήποτε σαρκική επαφή με γυναίκες. μισοσο­ βαρά μισοαστεία. (Σεβαστάκης) Μετά τη δημιουργία του Κρινού Στρατηγείου αποφασίστηκε να προκηρυχθούν ελεύθερες εκλογές τοπικής αυτοδιοίκησης* δικαίωμα ψήφου έχουν όσοι συμπλήρωσαν το 17ο έτος. «σύζυγος» πλέον του δασκάλου. Ο κάμπος φου­ ντωμένος στάρια. άνθρωπος μεγάλος και με παιδί.

Απόχτησε την ισοτιμία της. «Η γυναίκα είχε μια ιστορική κατάχτηση με την αυτοδιοίκηση. . Δυστυχώς.. Λίγοι άνδρες προέρχονται από τις μεγά16. Σε πολλά χωριά της ελεύθερης Ρούμελης υπάρ­ χουν γυναίκες στην αυτοδιοίκηση και γυναίκες δικαστίνες. και μάλιστα στρατός χωρικών. έως το 1952. Περισσότερη αξία και από τις ίδιες τις εκλογές έχει το πρωτόγνωρο δικαίωμα συμμετοχής των γυναικών και η εκλογή αρκετών από τις υποψήφιες στις διάφορες επιτροπές. Είναι ο μεγαλύτερος εθελοντικός στρατός που δημιουργήθηκε ποτέ.] Στο Μικρό Χωριό. «πολλές σουφραζέτες θα μπορούσαν να πάρουν μαθήματα από τις Καραγκούνες». Φουρνά και στο δημοτικό συμβούλιο Καρπενησιού εκλέχτηκαν γυναίκες». μετά την απελευθέρωση οι γυναικείες κατακτήσεις εξα­ νεμίστηκαν· οι μεταπολεμικές κυβερνήσεις υποβίβασαν και πάλι τις γυναίκες σε ρόλο κομπάρσων της κοινωνικής ζωής.344 \ I ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Τα αποτελέσματα εμφανίζονται διαφορετικά από κάθε οργάνωση· μόνο που όλοι παραλείπουν να πουν ότι οι εκλογές λόγω γερμανικών επιχειρήσεων δεν ολοκληρώθηκαν. Κορυσχάδες. Εθνική Αντίσταση. Στρατός (1) Προϋπόθεση και στήριγμα του εαμικού κράτους των βουν(ύν είναι ο αντάρτικος στρατός. Χρειάστηκε να αγωνιστούν ακόμη μία δεκαετία.1 6 0 συγγραφέας Βασίλης Ρώτας ανεβαίνει το 1944 στο Βουνό και σα­ στίζει με τη γυναικεία παρουσία σε όλο το φάσμα του αγώνα· όπως λέει. Μεγάλο Χωριό. Από την άλλη ούτε ο ΕΛΑΣ δίχως την υποστήριξη των εαμικών οργανώσεων θα είχε αυτήν την ανάπτυ­ ξη και την ελευθερία δράσης στις εαμοκρατούμενες περιοχές. Λάσπη. (Φλάισερ) Ο ΕΛΑΣ δεν έχει το όμοιό του στην ελληνική ιστορία. Το έπος του λαού. Δίχως την πολεμική δράση του ΕΛΑΣ ποτέ το ΕΑΜ δεν θα έφτανε σε αυτήν τη μαζικότητα· ούτε θα απολάμβανε αυτής της καθολικής σχεδόν παραδοχής και του κύρους. Το δικαίωμα ψήφου. για να αποκτήσουν έστω το αυτονόητο δικαίωμα και του εσχάτου των ανδρών. Οι δύο οργανώσεις λειτουργούν σαν συγκοινωνούντα δοχεία· κάτι που δεν φαίνεται να έχει αντιληφθεί από την αρχή ο ταξίαρχος Μάγερς όταν προτείνει στο Κάιρο ένα ανεφάρμοστο σχέδιο: «Ως προς το ΕΑΜ ο πρώτος μας στόχος είναι να του αποσπάσουμε τον ΕΛΑΣ».. [.

τον ρωτούσαν γεμάτοι περιέργεια οι συγχωριανοί του. κι π* δεν πήγα!. .. ο οποίος με γνώση και αντικειμενικότητα και μάλιστα εν μέσω Εμφυλίου δηλώνει στις 22. Σαράφης .Σα πού πήγες. Η άκρια του κόσμου! Από κει κι πέρα. (Mazower) Πόση αντίθεση με τον Άγγλο πολιτικό Ουίλιαμ Σίρερ. “Εγκληματίες” και “γκάνγκστερ” ενθάρρυναν τα “αντικοινωνικά στοιχεία” σε κάθε χωριό. Έλλην ή ξένος. δεν είχαν περάσει τα στενά όρια της περιφέρει­ ας που ζούσαν όπως ο Μήλιος από το Μικρό Χωριό Ευρυτανίας. “ληστρικές συμμορίες” έσπερ­ ναν τον όλεθρο στην ύπαιθρο. καμάρωνε ο ταξιδεμένος ανταρτάκος.] Τα μυστικά έγγραφα της Ανωτάτης Γερμανικής Διοίκησης που είδα στη Νιρεμβέργη δεν άφηναν αμφιβολία ότι ο γερμανικός στρατός θε­ ωρούσε τον ΕΛΑΣ ως τον μόνο σοβαρό στρατό Αντιστάσεο^ς που είχε να αντιμετωπίσει». πριν βγουν στο Βουνό..Βελουχιώτης». που αφηγείται τους λόγους για τους οποίους επέλεξαν τον ΕΛΑΣ: . Οι περισσότεροι.1947 στη Herald Tribune: «Το τιμιότερο κίνημα Αντίστασης στην Ελλάδα ήταν ο ΕΛΑΣ. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Μια ομάδα νεαρών προσκόπων από την Κεφαλονιά περνάνε με βάρ­ κα στην ακτή της δυτικής Στερεάς για να καταταγούν στο Αντάρτικο. που χάρη στο αντάρτικο αντίκρισε για πρώτη φορά στη ζωή του θάλασσα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 345 λες πόλεις και ακόμη λιγότεροι από την πρωτεύουσα· οι αντάρτες είναι στη μεγάλη τους πλειονότητα κάτοικοι της υπαίθρου. ωρέ Μήλιο. Μεταξύ τους είναι και ο μετέπειτα δημοσιογράφος Γιάννης Βούλτεψης.Πήηηγα. έργον της ΚΕ του ΕΛΑΣ. (Πυρομάγλου. Οι συντηρητι­ κοί χαλούσαν σε βοήθεια για να “καθαρίσουν την ύπαιθρον από τα κακοποιά και αναρχικά στοιχεία” ». α π ' του λέν' Στυλίδα. [..3. δεν επεβλήθη εισέτι.ΑΡΗΣ. . θα διαμφισβητήσει την εθνικήν δράσιν του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ προσάπτει μομφήν εις ολόκληρον τον ελληνικόν λαόν και συκοφαντεί τον πατριωτισμόν του και τας θυσίας του». Είν’ ένα μέρος. Νερό! Χάααος! Αυτοί οι ορεσίβιοι μαχητές γεμίζουν τρόμο τους πολιτικούς και οι­ κονομικούς παράγοντες της πρωτεύουσας· οι περιγραφές για τον ΕΛΑΣ από τον δωσιλογικό Τύπο της Κατοχής είναι τερατώδεις: «Κ υ­ ριαρχούμενες από “σατανικό πνεύμα”. 0 δε υπαρχηγός του ΕΔΕΣ είναι αποστομωτικός: «Εκείνος ο οποίος.... όποτε χρειάστηκε. Αντίστασίς) Παρά τις περί του αντιθέτου μυθολογίες ο ΕΛΑΣ δημιουργήθηκε και έμεινε έως το τέλος εθελοντικός στρατός· και. η ηγε­ σία του απέκρουσε δραστικά κάθε εισήγηση υποχρεωτικής στράτευσης: «Η υποχρεωτική στρατολογία..

14 τη αιτήσει των και οι άλλοι για δειλία ενώπιον των Γερμανών». Αυτές οι λίρες θυμίζουν μισθοφόρους. γυμνοί και ξυπόλυτοι. Ο Πυρομάγλου γράφει πω ς «στις τάξεις του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ δεν ήταν δυνατόν να υπάρχουν περισσότεροι του 10% κο­ μουνιστές. Ακέλας) Επίσης. «Στην Πελοπόννησο ένας ελασίτης ανώτερος αξιω ματικός του στρατού εξέτασε προσεκτικά μια ομάδα από 220 αντάρτες. Πρέπει ν ’ αποφασίσουμε. πολλοί από τους οποίους ήταν ντόπιοι νέοι που τους γνώριζε προσωπικά: υπολόγισε πω ς δεν ήταν περισσότεροι από δεκαπέντε εκείνοι που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν κομουνιστές και έγραψε: “Και για με­ ρικούς α π ' αυτούς είχα πολλές αμφιβολίες αν ήξεραν τι θα πει κο­ μουνισμός” ». Πεινάνε. » .346 \ \w \ ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ «Ήρθε ο βαρκάρης με κάποιον άλλο. Αυτός άρχισε να μας δίνει πληροφορίες για το αντάρτικο: » . Οι άλλοι τίποτα. αλλά η πλειονότητα των ανδρών δηλώνουν ανοιχτά διαφ ο­ ρετικές πολιτικές τοποθετήσεις· από οπαδοί τοον προπολεμικών κομ­ μάτων έως βασιλόφρονες. ο ΕΑΑΣ δεν κρατάει στις τάξεις του αντάρτες με το ζόρι* ούτε άχρηστους για λόγους αριθμητικού εντυ­ πωσιασμού: «Απόλυση με διαταγή του ΓΣ της 10. (ΔίΣ/ΓΕΣ) Πάνω από όλα ο ΕΛΑΣ δεν είναι «κόκκινος στρατός».44 91 ανταρτών της Ιης Μεραρχίας. Ο ΕΛΑΣ είναι εθνικός λαϊκός στρατός. Θα π ά ­ με στους ξυπόλυτους». Στου Ζέρβα ο κά ­ θε αντάρτης παίρνει μια λίρα το μήνα. «Ούτε ποτέ η ηγεσία του ΚΚΕ πίστεψε ότι η μεγάλη πλειονότητα των ο π α ­ δών του ΕΑΜ και των μαχητών του ΕΛΑΣ ήταν κομουνιστές». (Mazower) Οι αναφορές των Αμερικανών πρακτόρων στην Ελλάδα είναι ριζι­ κά αντίθετες από των Βρετανών· όπως αυτή στις 3 Ιουλίου 1944: «Διαβεβαιώνουμε και πάλι ότι ο ΕΛΑΣ είναι ένας δημοκρατικός στρατός . (Γασπαρινάτος) Άλλοι πάνε να χρωματίσουν τους ελασίτες «κόκκινους» με το ζόρι για να δικαιολογήσουν τη δική τους προδοσία ή αδράνεια. Δημιουργήθηκε και έμεινε έως το τέλος της Κατοχής «καθαρό όργανο αντίστασης». (Πυρομάγλου.Είναι δυο αντάρτικα.2. Εί­ ναι κατσαπλιάδες. ο Ζέρβας και το ΕΑΑΣ.Θα πουλήσουμε τη ζωή μας για μια λίρα το μήνα ή θα πολεμή­ σουμε για την πατρίδα. »Έφυγε. π α ρ ά τα λεγόμενα. Μόνο εκ του πονηρού μπορεί να υποστηριχτεί κάτι τέτοιο. Δούρειος Ίππος) Και δεν είναι ο μόνος. από τους οποίους ελάχιστο ποσοστό ήταν των άκρων». (Βούλτεψης. (Richter) Στις τάξεις του ΕΛΑΣ υπάρχουν παλιοί ή νεοπροσηλυτισμένοι κο­ μουνιστές.

Κάθε άλλη αντίληψη της κατάστασης είναι εξω πραγματική». Ο συνταγματάρχης Ξανθάκης με τον γιο του Κίμωνα.ΑΡΗΣ. συγγενείς ή φίλοι μεταξύ τους· σε αρκετές περιπτ<ύσεις πολεμούν οικογενειακούς. εί­ ναι να μην επιστρέψουν πάλι σαν παρίες στο κοινωνικό περιθο^ριο. εξηγεί απλά η ανήλι­ κη ανθυπολοχαγός του ΕΛΑΣ Ευαγγελία Μονσάν από την Καστοριά. Χαρίκλεια) από το Μαυρομμάτι της Θήβας. (Γληνός. ενώνει και καθορίζει τη δράση των ανταρτών του ΕΛΑΣ. Σταθάκη. 0 στρατηγός Ευ­ άγγελος Καλαμπαλίκης με τον δικό του γιο. Οι αντάρτες δεν είναι μόνο συγχωριανοί. 0 δάσκαλος της Αγόριανης Νίκος Δημητρίου. Ο στρατηγός Δημήτριος Φλούλης και ο ταγματάρχης αδερφός του Βασίλης Φλούλης. Οι αδερφοί Κανελλόπουλοι. ως απλός αντάρτης. με τους δυο γιους του· τον μό­ νιμο ανθυπίλαρχο Δημήτριο Δημητρίου (Νικηφόρο) και τον ανθυπολοχαγό της Σχολής του ΕΛΑΣ Γιάννη Δημητρίου (Σόλωνα).Λα αδέρφια Λά­ μπρου (Γιώργος. Και. (Τσουκαλάς) Δεν είναι κάποιο πολιτικό κόμμα που εμπνέει τους άν­ δρες του ΕΛΑΣ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 347 οργανωμένος για να δώσει μάχη εναντίον των φασιστικών επιδρομών. «Κ άθε λαός κληρονομά από τους προγόνους του μερικές κεντρικές ιδέες. οι περισσότεροι δεν ενδιαφέρονται για θεωρίες ή μακρόπνοα π ο­ λιτικά σχέδια· μοναδικό τους αίτημα. αλλά η κατά πολύ ισχυρότερη αγωνιστική παράδοση της χώρας.τι και για το ΕΑΜ.ά. Άλλο ποιος τον δημιούργησε και άλλο τι ήταν στο σύνολό του· οι κομουνιστές «επέβαλον την ηγεσία τους. Ο Σπόρος Π απασταφίδας και ο γιος του στο Πήλιο· οι Παππούδες στον Όλυμπο. το φωτεινό σύμβολο του νέου αγώνα. αλλά όχι την ιδεολογία τους». είναι η Εθνε­ γερσία του 1821. Ο στρατηγός Νεόκοσμος Γρηγοριάδης στην ΚΕ του ΕΛΑΣ με τους δύο πολεμιστές γιους του· τον λοχαγό Φοίβο Γρηγοριάδη (Φώτη Βερμαίο) και τον πλωτάρχη Σόλωνα Γρηγοριάδη. Λίγο πριν από μια φονική σύγκρουση με τους κατακτητές στον Κο17. Με αυτές τις καταβολές είναι σε τέτοιον βαθμό εμποτισμένοι με την έν­ νοια του χρέους προς την πατρίδα ώστε «η συμμετοχή τους στην Αντί­ σταση είναι επιβεβλημένη ηθική πράξη». «Οι Τούρκοι είχαν φύγει γιατί αγωνίστηκε ο κόσμος για τη λευτεριά του. όταν με το καλό ελευθερωθούν. Σωτήρης. Άπαντα) Η κεντρική ιδέα που διαπερνά. Ο ΕΛΑΣ διαθέτει έναν εκπληκτικό ψυχικό ιστό. Παναγιού. Μπασακίδη κ. Α πό τ α Π ρ α κ τικ ά του Σ υ νεδ ρ ίο υ «Η Εθνική Α ντίσταση στην Ε υ ρ υ τα ν ία » . που κανονίζουν τη διαγωγή του στις πιο σημαντικές περιστάσεις του δημόσιου βίου».1 7 Για τον ΕΛΑΣ ισχύει ό. επειδή είναι άνθρωποι απλοί. Είχαμε συνειδητοποιήσει ότι έπρεπε κι εμείς να αγοονιστούμε για να διώξουμε τους κατακτητές». .

έχει για τους άνδρες του ΕΛΑΣ μεγάλο ψυχικό κόστος· «αντάρτες που τιμωρήθηκαν με τριήμερο ή πενθήμερο αφοπλισμό δεν το άντεξαν και αυτοκτόνησαν».ένας τέτοιος στρατός εμψυχοονεται από το πο­ λεμικό πνεύμα». Σουν Τσου. τους ρωτάει έκπληκτος από την παρουσία του παιδιού στο πεδίο της μάχης. πριν βάλει το μά­ τι. χάλασε τον κόσμο. πού θα πιάσει καινούρια θέση. (Clausewitz) Εμπνευστής αυτού του μοναδικού πνεύματος είναι πέραν πάσης αμφιβολίας ο δημιουργός και αρχηγός του ΕΛΑΣ. να μιμείται τις κινήσεις τουνείναι ο γιος του Βασιλάκης. απολογείται ο πατέρας.Χ. εκείνη της δόξας των όπλων του.Δεν τον έκανα ζάφτι. Βάζω τη μάνα του να τον κρατήσει. «Η αξία ενός ολό­ κληρου στρατεύματος εξαρτιέται από έναν και μόνο άνδρα· τέτοια εί­ ναι η επίδραση του φρονήματος». αρκεί να θυμίσει σε όλους τα καθήκοντά τους και τις αρετές τους . να μη σηκώνεται. (Βούλτεψης. σχεδόν παιδί. Μου λέει κι αυτή.Τι κάνετε εκεί. Το εκπληκτικό αυτό εγχειρίδιο γράφτηκε το 500 π. ένας στρατός που εκλαμβάνει όλες τις προσπάθειές του σαν μέσο νίκης κι όχι σαν κατάρα συνδεδεμένη με τις σημαίες του και που μια απλή πρόταση συγκεφαλαιωμένη σε μια μόνη ιδέα. π ά ρ ’ το.^ i 348 \ / Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ σμά Κυνουρίας (Πελοπόννησο) ο έφεδρος υπολοχαγός Κ. Η τέχνη του πολέμου.. πού αυ­ τός! Έβαλε τα κλάματα. μην του κόβεις τον αέρα! Γι’ αυτό κάθομαι και του δείχνω δω χάμω πώς να φτιάνει ένα ταμπουράκι. και επηρέασε όλους τους μεγάλους ηγέτες και θεωρητικούς του πολέμου. Ήθελε να ’ρθει κο­ ντά· δεν ακούει κανέναν. ενώ σήμερα αποτελεί βασικό βιβλιογραφικό βοήθημα στρατηγικής των συγχρόνων στρατο^ν της Ευρώπης και των ΗΠΑ. Ξάφνου αντικρίζει μια συγκλονιστική σκηνή: τον πενηντάχρονο αντάρτη Σπόρο Σταυριανό να σέρνεται προσεκτικά στο έδαφος xgti πλάι του έναν νεαρούλη. . . Πρόκληση ) Το «πολεμικό πνεύμα» στον ΕΛΑΣ ανταποκρίνεται στην πιο α πα ι­ τητική περιγραφή: «Ένας στρατός οι φυσικές δυνάμεις του οποίου διαποτίζονται από τις στερήσεις και την προσπάθεια. «ο ΕΛΑΣ είναι ο μόνος στρατός στην παγκόσμια ιστορία στον οποίο δεν υπάρχουν ούτε αμοι­ βές ούτε ποινές». Απαλοδήμας κάνει μια τελευταία επιθεώρηση των θέσεων μάχης που έχουν κα­ ταλάβει οι άνδρες του. από τον Κλαουζεβιτς έως τον Μάο Τσε-τουνγκ.1 8 18. . Σύμφωνα με τον επιτελάρχη του Μακρίδη. Και όμως η ποινή του πρόσκαιρου αφοπλισμού. όπως οι μυώνες ενός αθλητή. πώς να πηγαίνει. η οποία επιβάλλε­ ται μόνο από την αντάρτικη συνέλευση και μόνο σε σοβαρά π α ρ α ­ πτώματα.

Οι αντίπαλοί του το αναγνωρίζουν. με ηγετικάς και οργανωτικάς ικανότητας αλη­ θινά υπερφυσικάς». Αχρόπολις . (Συνέντευξη Δημητρίου) Παρά τα όσα μικρόψυχα λέγονται από κάποιους. [. τους δίδαξε όλα τα είδη πολέμου* από τη Αοξή Φάλαγγα έως τις αρχές του ανταρτοπολέμου.] Χωρίς τον Άρη.ΑΡΗΣ. 21.. Στα χέρια άλλο^ν ηγετών η εντύπωση αυτή ήταν αλλιώτικη: για το λαό μας πρέπει να πεθάνουμε. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 349 Ό πως λέει ο Νικηφόρος. αν δεν έπαιρνε την πρωτοβουλία. και τις δικές του. 0 ΕΛΑΣ θα γινόταν κάτι άλλο. υπό τις ίδιες συνθήκες. 24. [.1949.] Ήταν πανταχού παρών. καπετάνιων και αξιωματικούν. .1993. αυτοί που έζησαν στο Βουνό ξέρουν πως το πρότυπο όλων -ανταρτών. Δούρειος Ιππος) Ζέρβας: «Ένα τέρας.10. Για αυτό. με χί~ λιους». εμπνέων τον θαυμασμό και τον φόβο. πιο περιορισμένο. Συνήγειρε αρχικά τους εύψυχους ορεσίβιους. μόνο η δική του στέφθηκε από επιτυχία* ο προ^τόκλητος Περικλής του αναγνωρί­ ζει ευθέως αυτό που το3ρα προσπερνάνε κάποιοι όψιμοι «πολέμαρ­ χοι» ή δυσκοίλιοι ιστορικοί: «Από όλους εδώ εμάς κι από όσους βγήκανε μετά στο Βουνό κανείς δεν μπορούσε να παίξει τον δικό του ρόλο. και με περισσή φρόνηση και π α ­ νουργία τους προφύλαξε από πρόωρες θυσίες και καταστροφικούς ηρωισμούς ώσπου να σταθούν στο Βουνό. Πυρομάγλου: «Ο Βελουχιώτης ήταν ο κατεξοχήν ανεγνωρισμένος και ο δυναμικός αρχηγός του ΕΛΑΣ. (Πυρομάγλου. Μπορεί μερικές μικρές . Ο Άρης μπορούσε με πενήντα ανθρώπους να επιτύχει όσα θα επετύγχανε άλλος.12. Ούτε εγώ ούτε άλλος κανείς είχαμε τα δικά του προσόντα. Αυτός επέβαλε τη σιδηρά π ει­ θαρχία στα τμήματα του ΕΛΑΣ. 19. σε αντίθεση με όλες τις προηγούμενες προσπάθειες δη­ μιουργίας αντάρτικου από το ΚΚΕ ή άλλες οργανώσεις.όμαδοΰλες και πάλι όχι».1 9 0 Άρης ήταν πρωτίστους «ένας πεπαιδευμένος άνθρωπος». Χωρίς κανέναν ενδοιασμό έπαιρνε τις πιο τολμηρές και τις πιο επικίνδυνες α π ο φ ά ­ σεις». ρητές ή άρρητες.. 20.2 0 Η μοναδικότητα του αρχηγού είναι πασίδηλη.ήταν ο Άρης· σε αυτόν προσέβλεπαν. Ελευθεροτυπία . επιταγές ακολουθούσαν. μεταδίδων εμπιστοσύνη και αισιοδοξία στους αντάρτες του και απογοήτευση στους άλλους.. τους μίλησε για το χρέος στην πατρίδα. που ποτίστηκε με το πνεύμα του αρχηγού: «Με τον Άρη οι ελασίτες ένιωθαν ότι αγο^νίζονταν για να νικήσουν. δε θα γινόταν αντάρτικο..

Ά ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Στρατός (2) Ο διαδεδομένος μύθος πως οι Άγγλοι εξόπλισαν και συντηρούσαν τον ΕΛΑΣ έχει πλέον εγκαταλειφθεί. και την εξολοθρεύει· από θήραμα μεταβλήθηκε σε κυνηγό. είναι εντελώς ασήμαντη.αντί να περιμένει την ιτα­ λική μονάδα που τον καταδιώκει. Χρειάζονται πάντα και τα τσαρούχια από τα λάστιχα αυτοκινήτων. Κλασικό παράδειγμα της πολεμικής «σχολής Άρη» είναι η πρώτη μάχη του ΕΛΑΣ με τους Ιταλούς στη Ρεκά. / Ο Άρης δεν έχεί/χάσει ποτέ μάχη. Και πάντα μένουν ξυ­ πόλυτοι πολλοί πολεμιστές.350 S Η— // Όπως προσφυώς είπέ ο πάτερ Ανυπόμονος. (Φ. όπως π. της Αττικοβοιωτίας. (Mazower) Υπήρχαν συγκροτήματα του ΕΛΑΣ. Για τον Γούντχαουζ είναι «η πολεμική μεγαλοφυΐα του ΕΛΑΣ». Η συνολική βοή­ θεια στον ΕΛΑΣ από τους Άγγλους. «Όλα αυτά εξελίχθηκαν χωρίς άλλην βοήθειαν εκ μέρους της Αγγλίας.300 ήσαν τα ριφθέντα από τους Άγγλους. ξυπόλυτοι στ" αγκάθια και τις π έ ­ τρες». «Εκείνος που μπορεί να τροποποιεί την τακτική του σε σχέση με τον αντίπαλό του και έτσι να πετυχαίνει να τον νικήσει μπορεί να αποκαλείται ουρανόσταλτος αρχηγός». σπεύδει ο ίδιος να τη συναντήσει. «Γενικά στον εαμικό στρατό η βρετανική ενίσχυσις δίνεται όπου. Γρηγοριάδης: Αντίστασις) . Από τα 48. «Ήταν ο μόνος που δεν εξαρτιόταν από τη βοήθεια των Συμμάχων κι εκείνος που έκανε τις περισσότερες επιθέσεις ενάντια στις μονάδες της Βέρμαχτ». Οι κοφτερές πέτρες διαλύουν τα άρβυλα. Που μόνο αυτοί οι σκληραγο^γημένοι χω­ ρικοί μπορούν να περπατούν έτσι. «καλούς έχουμε πολ­ λούς· ο Άρης ήταν ο Έ γας που μπορούσε να αξιοποιήσει την προσφο/ ρά των πολλών». που δεν έλαβαν από τους Άγγλους ούτε ένα φυσίγγι.000 που α π έ­ κρυψε (Ιωαννίδης) μόνο 3. όταν και όπως θέλει ο κάθε σύνδεσμος. πλην της ρίψεως ολίγων δεμά­ των εφοδίων δΓ αλεξιπτώτων».χ.653 τουφέκια και περίστροφα που παρέδωσε στο τέλος του πολέμου ο ΕΛΑΣ (ΔΙΣ/ΓΕΣ) και από τα περίπου 30. (Σουν Τσου) \ χ . αιφνιδιάζοντάς την. (Woodhouse) Από τους Σοβιετικούς και από τους Αμερικανούς ούτε ένα. τα πουρνάρια σκίζουν τον ιματισμό. τους φυσικούς του συμμάχους στον κοινό αγο3να. έγραψε ο Τσόρτσιλ απαντώντας εν αγνοία του στα μεταπολεμικά φληναφήματα των απόντων Ελλήνων.

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

351

Οι άνδρες του ΕΛΑΣ οπλίζονται με ό,τι πέφτει στα χέρια τους· μια πραγματική πανσπερμία όπλων, απαλλοτριθυμένων από τρεις διαφο­ ρετικούς καταχτητές, από διαφορετικές μονάδες, διαφορετικής εμπο­ λέμου σύνθεσης και οπλισμού. Το καταπληκτικό είναι ότι οι ελασίτες δεν έχουν ανάγκη να τους υποδείξει κανείς τη λειτουργία τους. «Δεν ήταν στρατώνας το αντάρτικο, όπου οι φαντάροι παιδεύονται μήνες για να μάθουν ονοματολογίες και λύση με αρμολόγηση ενός όπλου. [...] Έ π ρ επ ε να δει κανείς πώς τα μάθαιναν τα νέα όπλα, τα άγνωστα σ' αυτούς όπλα, οι μαχηταί του Απελευθερωτικού Στρατού για να το καταλάβει. Χωρίς βαθμοφόρους, μόνοι τους, πέντε πέντε, πιάνανε το άγνο^στο σιδερικό, το εξέταζαν με εμβρίθεια εντομολόγου, από δω το είχαν, από κει το γύριζαν, τράβαγαν, δίνανε, παίρνανε, σε μια, το πολύ σε δυο ώρες, του βρίσκανε το μυστικό και αυτό ήταν όλο. Και το φύλαγαν ύστερα, το συντηρούσαν, το πονούσαν». Η εφευρετικότητα των ανταρτών είναι ανεξάντλητη: « - Ποιος διάβολος τους είπε, απορούσε ένας μόνιμος λοχαγός, πού το μάθανε, πως το βρασμένο λάδι αντικαθιστά πληρέστατα το ορυ­ κτέλαιο, που δεν έχουμε, για τα οπλοπολυβόλα; Μυστήριο! Εγώ ποτέ μου δεν το είχα ακούσει αυτό στον στρατό! »Και όμως, στον ΕΛΑΣ, από τον Μόριά ως τον Έβρο, όλοι οι σκοπευταί οπλοπολυβόλων είχαν το μπουκαλάκι τους με το βρασμένο λά­ δι» .2 1 Άλλο σπουδαίο κεφάλαιο είναι η επιδιόρθωση και οι μετατροπές των όπλων. Δαιμονική δουλειά. Τις περισσότερες φορές πέφτουν στα χέρια τους ασύμβατα όπλα και σφαίρες. Δεν απογοητεύονται. Ή θα τροποποιήσουν τις σφαίρες ή θα τροποποιήσουν το όπλο. Τα γύφτικα καμίνια παίρνουν φωτιά φτιάχνοντας ελατήρια όπλων, βάσεις όλμων και πολυβόλων, μετατρέποντας διαμετρήματα σε κάννες και σφαίρες ώσπου να ταιριάξουν. «Συνηθισμένοι σιδεράδες γίνονται πολυμήχανοι οπλουργοί και κά­ νουν θαύματα. 0 σιδεράς Θύμιος Μυστάρας στην Καστανιά Κ αλα­ μπάκας κόβει κάννες όπλων, μετατρέπει κινητά ουραία, “σκάβει’' θαλάμες και μηχανεύεται άπειρα τεχνάσματα. [...] Άλλος οπλουργός, ο Κώστας Αλεξάνδρου από την Κερασιά Πηλίρυ,Χ..] χτυπάει χιλιάδες σφαίρες από μπροστά και πιέζει τις βολίδες τους να εισχωρήσουν στον κάλυκα για να γίνονται μικρότερες και να χωρούν έτσι στη θαλάμη π ο­ λυβόλου». (Αρσενίου)
21. Ιστορία της Εθνικής ΑντιστάσεωςJr9'4Ì-1944.

352

I

ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ

0 λοχαγός I. Βρεττάκος^ επικεφαλής του συνεργείου επισκευής οπλισμού της ΧΙΙΙης Μεραρχίας, γράφει σε έκθεσή του: «Ο Απελευθερωτικός Στρατός εις οπλισμόν εστερείτο το^ν πάντων. % , Εις χείρας συναγωνιστών ευρίσκετο οπλισμός διαφόρων τύπων και συστημάτων, ημικατεστραμμένος από απόψεως βεληνεκούς και πολ­ λοί τύποι όπλων εστερούντο πυρομαχι-κών. [...] Κατόπιν μελέτης, προ­ έβην εις την κατασκευήν ειδικού εκγλυφάνου διατρήσεως και επιμηκύνσεως της θαλάμης των όπλων “μάνλιχερ” καΤ εντός_μϊκρου χρονικού διαστήματος άπαντα τα τυφέκια, τα ευρισκόμενα εις χείρας των ανταρτών του ΕΛΑΣ, εδέχοντο φυσίγγια Ιταλίας».2 2 Εκεί όμως που σταματάει ο νους, είναι μπροστά στην εκπληκτική Ανεξάρτητη Πολεμική Βιομηχανία, που λειτουργούσε στη Θεσσαλία- η πομπο^δης ονομασία της είχε κάποια βάση εάν ληφθούν υπόψη η τε­ χνολογία της εποχής και η μυστικότητα παραγωγής. Ιδρυτής και υπεύθυνος για τη λειτουργία της βιομηχανίας είναι ο αντάρτης Αλέξανδρος Παπαγεωργίου. 0 πολυμήχανος αυτός άνδρας στερείται θεο^ρητικών γνώσεων, αλλά είχε εργαστεί ως εμπειρικός τε­ χνίτης στον Βόλο και το μυαλό του παίρνει στροφές. Με χίλιους κιν­ δύνους, κάτω από τη μύτη των κατακτητών, μετέφερε από τον Βόλο κομμάτι κομμάτι ένα ολόκληρο εργοστάσιο (τόρνο, φρέζα, τρυπάνια, ηλεκτροσυγκόλληση, πετρελαιομηχανή, ηλεκτρογεννήτρια κ.λπ.) και το ανασυγκρότησε σε ένα δάσος, στη θέση Τσουρνάτ της βόρειας Όθρυος. Η Ανεξάρτητη Πολεμική Βιομηχανία έφτασε να απασχολεί 130 ερ­ γαζομένους. Εκτός των πολυάριθμων καθημερινών επισκευών σε π α ­ ντός είδους στρατιωτικό υλικό (τουφέκια, αυτόματα, πολυβόλα, όλ­ μους, υλικό διαβιβάσεων) παρήγε ημερησίως 80 έως 100 αμυντικές χει­ ροβομβίδες, 20 με 25 νάρκες (πρώτη ύλη τα άσκαστα βλήματα πυρο­ βολικού των κατακτητο^ν) και περίπου 70 προωθητικά και 100 ενισχυτικά όλμων.23 Δεν ήταν δυνατόν βέβαια να καλύψει όλες τις ανάγκες του ΕΛΑΣ και κυρίως δεν μπορούσε να καλύψει τη μόνιμη έλλειψη πυρομαχικών* οι σφαίρες του αντάρτη είναι πάντοτε λιγοστές και μετρημένες. Υπήρξαν περιπτώσεις που οι ελασίτες εγκατέλειψαν το πεδίο της μά­ χης, ακόμη και όταν η νίκη έγερνε προς το μέρος τους, μόνο για τον λόγο ότι είχαν ξοδέψει και την τελευταία τους σφαίρα. Τόσο τους έτρωγε αυτός ο καημός ώστε ο πολεμοχαρής διοικητής

22. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. 23. Επίσημο έγγραφο της θεσσαλικής Χ νίης Μεραρχίας, 10.3/1945. / Γραπτή κατάθεση του καπετάνιου της ΧΥΙης Μεραρχίας συνταγματάρχη 0. Καλλίνου (Αμάρμπεη).

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

353

τάγματος, μόνιμος υπολοχαγός Γ. Γεωργιάδης, όταν σε μια επιδρομή λαφυραγώγησαν εχθρικά πυρομαχικά, το πρώτο που έταξε στους άν­ δρες του ήταν: Στην επόμενη μάχη θα το ρίξουμε κι εμείς μια φορά στην «ασωτία». Θα πολεμήσουμε σαν τους Εγγλέζους με το σύνθημα: «Μη φείδεσθε πυρομαχικών». Θα κάνουμε κι εμείς μια φορά το γούστο μας. Χάρη στην αθρόα προσέλευση γιατρών ο ΕΛΑΣ κατόρθωσε να δη­ μιουργήσει μια ικανοποιητική Υγειονομική Υπηρεσία, η οποία πρόσφερε περίθαλψη στους τραυματίες ή στους άρρωστους αντάρτες και χωρικούς. Εκτός από τα κατά τόπους αναρρωτήρια, «συνεργεία» κα­ τά τον Άρη, οι γιατροί έχουν οργανώσει τρία κύρια στρατιωτικά νο­ σοκομεία στη Στερεά, τη Θεσσαλία και τη Δυτική Μακεδονία, με πλή­ ρη εξοπλισμό για χειρουργικό και παθολογικό τμήμα. Μάλιστα στο αντάρτικο νοσοκομείο Στερεάς, το οποίο λειτουργού­ σε στο σχολείο του Μεγάλου Χωριού Ευρυτανίας, έγινε στις 14 Ιουνίου~ f943 η., πρώτη μεταμόσχευση οργάνων στην Ελλάδα. Ο αντάρτής,Α.Α. είχε μεταφερθεί εκεί μετά τη μάχη της Παύλιανης με βαρύτατο τραύμα στους όρχεις· η ζωή του διέτρεχε άμεσο κίνδυνο και οι γιατροί του Νοσοκομείου το ρισκάρισαν. Ακούσιος δότης του λεπτότατου μοσχεύματος ήταν, με συνοπτικές διαδικασίες, ένας δυ­ στυχής Γερμανός αιχμάλωτος. Δεν είναι γνωστό κατά πόσο λειτούρ­ γησαν ικανοποιητικά τα μεταμοσχευθέντα όργανα, πάντο^ς ο εν λόγω αντάρτης επέζησε και μακροημέρευσε. Επειδή ο ΕΛΑΣ χρειάζεται χαμηλόβαθμους αξιωματικούς για τη στελέχοοση των μικρών τμημάτων, ίδρυσε τη Σχολή Εφέδρων Αξιωμα­ τικών. ^,Κάθε_στρατηγείο ή γενικό αρχηγείο διατάχτηκε να στείλει από 30 επίλεκτους αντάρτες με κάποιες γραμματικές γνώσεις για να εκπαι­ δευτούν και να ονομαστούν έφεδροι αξιωματικοί με τον βαθμό του ανθυπολοχαγού. Η πρώτη σειρά άρχισε τα μαθήματα την 1η Αυγού­ στου 1943, η δεύτερη την 4η Οκτωβρίου 1943, η τρίτη την 6η Μαρτίου 1944 και η τέταρτη την 1η Ιουλίου 1944. Στη συνεχώς μετακινούμενη λόγω των μαχών σχολή -α π ό το Περ­ τούλι στο Σμόκοβο, μετά στη Ρεντίνα- φοίτησαν συνολικά 1.400 μα­ θητές και μαθήτριες υπό εξαιρετικά σκληρές συνθήκες· λιγοστή τροφή και συνεχείς μάχες, που δεν ήταν δυνατόν να σταματήσουν λόγω των μαθημάτων ή να εξαιρεθεί η σχολή από αυτές. Ονομάστηκαν συνολι­ κά 1.260 έφεδροι ανθυπολοχαγοί· περί τους 140 υπολογίζονται αυτοί που δεν άντεξαν τη σκληρότητα των συνθηκών ή σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια της φοίτησης. (

354

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

Αντίστοιχη σχολή δημιούργησε και ο ΕΔΕΣ στο Τετράκωμο με την προοπτική οι απόφοιτοι των δύο αντάρτικων σχολών να πλαισιώσουν μετά την απελευθέρωση τον Ελληνικό Στρατό. Από τους ανθυπολοχαγούς απόφ οιτους της Σχολής του ΕΔΕΣ απορροφήθηκαν όλοι στον στρατβ~που δημιούργησε το ελεύθερο κράτος. Από τη Σχολή του ΕΛΑΣ ούτε ένας δεν έγινε δεκτός.

Ίσως το πολυτιμότεροΧ κεφάλαιο του ΕΛΑΣ να είναι οι αξιωματικοί του. Η παρουσία τους στονχένοπλο αγώνα βοήθησε όχι μόνο στην ορ­ γάνωση και στο αξιόμαχο των τμημάτων, αλλά και στην αποδοχή του αντάρτικου από τα συντηρητικά στρώματα του πληθυσμού. Παρά τις αντίθετες διαταγές της πολιτικοστρατιωτικής ηγεσίας της χώρας πολλοί μόνιμοι στρατιωτικοί ακολούθησαν τον δρόμο της τιμής. Σε σύνολο 6.000 μόνιμων αξιωματικών κατετάγησαν στον ΕΛΑΣ π ερ ί­ που 800. Επιπλέον προσχώρησαν.._Ε550 έφεδροι ανθυπολοχαγοί και υπολοχαγοί (πλην των 1.260 ανθυπολοχαγών της Σχολής του ΕΛΑΣ). Πρωτοφανής αριθμός για λαϊκό στρατό. Στη Γιουγκοσλαβία, που διαθέτει περισσότερους από 20.000 εν ενεργεία αξιω ματικούς/δεν προσχώρησαν στον αντάρτικο στρατό του Τίτο πάνω από 100. Και δεν τους θέλει και δεν τον θέλουν γιατί, σε αντίθεση με τον ΕΛΑΣ, αυτός δημιουργεί ταξικό στρατό. Η συνηθισμένη πρόφαση όσων μόνιμων αξιωματικών δεν ήθελαν να καταταγούν στον ΕΛΑΣ ήταν η τριμελής διοίκηση, που είχε θεσπίσει από την αρχή ο Άρης και η οποία διατηρήθηκε και μετά τον σχηματι­ σμό των στρατιωτικών μονάδων. Διατείνονταν πω ς δεν ανέχονται άλ­ λους πλάι τους στη διοίκηση του τμήματος. Δικαιολογίες. Στο καθαρά στρατιωτικό έργο του αξιωματικού δεν παρεμβαίνει κανείς· ο στρατιωτικός έχει απόλυτη δικαιοδοσία και ευθύνη τόσο για τον σχεδίασμά όσο και για τη διεξαγωγή των επιχειρήσεων. Ο κανονι­ σμός συγκροτήσεως και λειτουργίας του ΕΛΑΣ δεν επιτρέπει π α ρ α ­ νοήσεις: «Τα καθοδηγητικά όργανα του ΕΛΑΣ-ΕΑΜ αποτελούνται από έναν στρατιοοτικόν αρχηγό που έχει το βέτο για τη στρατιωτική οργά­ νωση, εκπαίδευση και τας πολεμικάς επιχειρήσεις και φροντίζει για τον εφοδιασμό της μονάδος του. Από τον καπετάνιο βοηθό του στρα­ τιωτικού αρχηγού και τον αντιπρόσω πο του ΕΑΜ που συνδέει τον ΕΛΑΣ με τας πολιτικάς οργανώσεις του ΕΑΜ (τον Λαό)». (ΔΙΣ/ΓΕΣ)

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

Τις ελάχιστες φορές που η δικαιοδοσία του στρατιοοτικού αμφισβητήθηκε, η ηγεσία του ΕΛΑΣ επενέβη δραστικά, όπως φαίνεται και από διαταγή του Στρατηγείου Πελοποννήσου προς τις μονάδες του: «Μόνος αρμόδιος και υπεύθυνος απέναντι της ανωτέρας διοικήσεως διά τας επιχειρήσεις είναι ο στρατιωτικός διοικητής ενεργούν συμφώνως προς τας διαταγάς της ανωτέρας του διοικήσεως. Ουδεμία χωρεί αμφισβήτησις ή διαφωνία εις το ζήτημα τούτο κατά το μέλλον». (Σ. Γρηγοριάδης, Ιστορία) Όχι πω ς δεν υπάρχουν κόντρες μεταξύ των μελών της τριαδικής δι­ οίκησης, μα δεν είναι ο κανόνας· τον σημαντικότερο ρόλο στη συνύ­ παρξή τους τον παίζει η προσωπικότητα των συνδιοικητών και όχι τα όρια του ρόλου του καθενός χωριστά. «Το παράδειγμα της στοργικής συμπεριφοράς προς τους αξιωμα­ τικούς το έδινε το ίδιο το ΓΣ με πρώτο τον Άρη. Η συνεργασία του με τον στρατηγό Σαράφη αποτελούσε το υπόδειγμα για όλα τα κλιμάκια του ΕΛΑΣ». (Σεβαστάκης) Συνέβησαν εις βάρος των αξιωματικών και ανοησίες πρώτου με­ γέθους. Έ νας λόχος του ΕΛΑΣ Εύβοιας κατατροπώνει έναν λόχο Ιτα­ λών στη Στενή· πολλοί νεκροί κατακτητές και ακόμη περισσότεροι αιχ­ μάλωτοι. Πάνω στην ώρα της μέθης και των πανηγυρισμών για τη νί­ κη, φτάνει στο πεδίο της συμπλοκής μια ομάδα τριών μόνιμων αξιο^ματικών από τη Χαλκίδα για να διαπραγματευτούν την προσχώρηση άνω των 30 μόνιμων αξιωματικών στον ΕΛΑΣ. Ο καπετάνιος του ελασίτικου λόχου Όθρυς (Γιώργος Δουατζής) δεν καταλαβαίνει και πολλά· «έδειξε τους αιχμαλώτους του και τους α π ά ­ ντησε περιφρονητικά: » - Τι να σας κάνω; Νομίζετε πως σας έχουμε ανάγκη; Και χωρίς τα σχέδιά σας πολεμάμε και νικάμε». Έφριξαν οι εαμίτες και απαίτησαν την εκτέλεση του ανερμάτιστου καπετάνιου, κάτι που δείχνει πω ς τέτοια συμπεριφορά δεν ήταν απλώ ς εξαίρεση, αλλά και εντελώς έξω από το ελασίτικο πνεύμα. Ακόμη και ο Σιάντος παράγγειλε στο μέλος της ΚΕ του Κόμματος Ηρακλή (Ηλ. Καρρά), διορισμένο πολιτικό στη ΙΙη Μεραρχία, που εί­ χε προστριβές με τον στρατιωτικό της μονάδας βασιλόφρονα συ­ νταγματάρχη Γεώργιο Ρήγο: - Ο ΕΛΑΣ δεν είναι μοναστήρι για να είμαστε όλοι καλόγεροι. Και αυτός που απομακρύνθηκε από τη μονάδα δεν ήταν ο βασιλόφρων Ρήγος, αλλά ο κομματικός Ηρακλής. Για τους μόνιμους αξιωματικούς του ΕΛΑΣ, ενός στρατού εθελοντι­ κού, χωρίς τακτικό εφοδιασμό σε τρόφιμα, χωρίς επαρκή ρουχισμό και

356

ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ

ιδίως με ελλιπέστατο οπλισμό και πυρομαχικά, η ύπαρξη του καπετά­ νιου είναι μάλλον ανακουφιστική. Στον καπετάνιο και όχι στον στρα­ τιωτικό πέφτει ο κλήρος να ανακοινώσει στους άνδρες «σήμερα δεν θα έχουμε συσσίτιο» ή να εφεύρει τρόπους να τους ντύσει ή να τους πείσει να πάνε στη μάχη με μια χούφτα σφαίρες και «έχει ο εχθρός». Στις αναμνήσεις του ένας ανθυπολοχαγός του ΕΛΑΣ γράφει: « 0 σαλπιγκτής μας, ο Βαγγελάκης, το είχε καμάρι να φουσκώνει τη σάλπιγγά του στο εγερτήριο τα ξημερώματα και στο σιωπητήριο αρ­ γ ά τη νύχτα. Για πρωινό ρόφημα ή για συσσίτιο δεν άκουσα ποτέ σάλ­ πισμα. Στις περιπτώσεις που υπήρχε κάτι, το μαθαίναμε από στόμα σε στόμα και όχι ορισμένη ο3ρα». (Γιαννακόπουλος) Χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία οι μόνιμοι αξιωματικοί του ΕΛΑΣ υιοθέ­ τησαν την καινοφανή άσκηση διοίκησης «χωρίς αμοιβές και χωρίς π ο ι­ νές»· κατάλαβαν πως άλλο στρατιώτης σε υποχρεωτική θητεία και άλ­ λο εθελοντής αντάρτης. Εξαίρεση, ο ταγματάρχης Ζούλας, διοικητής του 36ου Συντάγματος, που τιμώρησε έναν αντάρτη με 20ήμερη φυ­ λάκιση· αμέσως έλαβε μια απανταχούσα από τον διοικητή της ΧΙΙΙης Μεραρχίας συνταγματάρχη Παπαθανασίου: «Απαγορεύω απολύτως την επιβολήν πειθαρχικών ποινών. [...] Εφιστώ ιδιαιτέρους την προσοχήν των μονάδων επί του ζητήματος τούτου, καθ’ όσον αντίθετος ενέργεια θα απεμάκρυνε τον στρατόν μας από των βασικοί) ν αρχών του ΕΛΑΣ». (Φ. Γρηγοριάδης, Αντάρτικο) Δηλωτικό του πνεύματος που επικρατεί είναι πω ς ο υπερασπιζό­ μενος τις αρχές του ΕΛΑΣ συνταγματάρχης Παπαθανασίου είναι δη­ λωμένος αντικομουνιστής, ενώ ο ταγματάρχης Ζούλας, που επιχειρεί να τις ανατρέψει, είναι παλιό μέλος του ΚΚΕ. Αρκετοί μόνιμοι αξιωματικοί κατατάσσονται στον ΕΛΑΣ με τον όρο της «αποφυγής οιασδήποτε πολιτικής δεσμεύσεως», ο οποίος στο Βου­ νό γίνεται αμέσως δεκτός· και η συμφωνία τηρείται. Ο λοχαγός Βερμαίος θυμάται τη χαρακτηριστική κίνηση του βασιλόφρονος διοικητή της Ιϊης Μεραρχίας συνταγματάρχη Ρήγου: «Όταν του άφηναν στο γραφείο του καμιά εφημερίδα ή προπαγαν­ διστική διακήρυξη, την πετουσε επιδεικτικά, αλλά πώς την πετούσε: με την ανάστροφη κίνηση των δακτύλο^ν, όπως απομακρύνει κανείς κα­ νένα πολύ σιχαμερό έντομο ή σκουλήκι». (Φ. Γρηγοριάδης, Αντάρτικο) Ούτε καν δημοτικιστής έγινε!, λέγανε οι κομματικοί για τον μέ­ ραρχό τους. Ο επίσης βασιλόφρων στρατηγός Κ. Τσαμάκος στη Ρούμελη αποκαλούσε τα μέλη του ΚΚΕ «μυστήριους» και, όποτε χρειαζόταν, διευ­ κρίνιζε ότι ο ίδιος δεν ήταν «μυστήριος».

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

357

Πίστεψαν πολύ στον ΕΛΑΣ οι αξιωματικοί του. Ό ταν διαφ αίνεται η σύγκρουση με τον ΕΔΕΣ. καλείται στη ΧΙΙΙη Μεραρχία της Ρούμελης ο λοχαγός Γιο^ργος Ζέρβας του 2/39 Σ υντάγ­ ματος, ανιψιός του αρχηγού του ΕΔΕΣ, για να ερωτηθεί εάν θα συμμετάσχει σε ενδεχόμενη σύρραξη. Και η απάντηση του λοχαγού: - Οι αξιωματικοί δεν ερωτώνται, διατάσσονται. (Βούλτεψης, Αχέλας) 0 βασιλόφρων ταγματάρχης Ευγένιος Στράτος πολεμάει στη φο­ βερή μάχη της γενέθλιας πόλης του, της Αμφιλοχίας, και ακούει έναν καπετάνιο να εμποδίζει τον ολμιστή να ρίξει προς μια ορισμένη κ α ­ τεύθυνση: - Μη εκεί, είναι το σπίτι του Στράτου. 0 ταγματάρχης παρεμβαίνει άτεγκτος: - Ρίξτε, κάψτε το το ρημάδι μαζί με τον εχθρό. Ο ταγματάρχης Μεσημέρης, διοικητής του 16ου Συντάγματος στη Μακεδονία, συλλαμβάνεται αιχμάλωτος των Γερμανών μετά από φο­ νική μάχη στο Βέρμιο. Ο επικεφαλής αξιωματικός της γερμανικής δύ­ ναμης, μόλις τον αντικρίζει, αρχίζει να ουρλιάζει κουνώντας απειλητι­ κά χέρια και πόδια· σαν κάτι να είχε πάθει. Έ να ς άθλιος γερμανοντυμένος διερμηνέας τού ψιθυρίζει: - Πέταξε από το δίκοχό σου αυτό το διαβολικό σήμα που τον αγριεύει. Και ο διερμηνέας κάνει να το τραβήξει ο ίδιος, μα ο ταγματάρχης Μεσημέρης τον σπρώχνει περιφρονητικά. - Δε βγάζω το έμβλημα του στρατού μου, δηλώνει. Και, απευθυνόμενος στον Γερμανό αξιωματικό, τον προκαλεί δεί­ χνοντας το εθνόσημο του ΕΛΑΣ στο μέτωπό του: - Εδώ να με σημαδέψετε. Και τον σημάδεψαν εκεί. Μετά την απελευθέρωση, όταν οι μπαρουτοκαπνισμένοι ελασίτες αξιωματικοί κατέβηκαν από τα βουνά, όπου τίμησαν τη στολή τους και τον όρκο τους στην πατρίδα, δεν κατηγορήθηκαν μόνο ως «σφαγείς» και «κομουνιστοσυμμορίτες»· είχαν να αντιμετωπίσουν και τους έν­ στολους ποντικούς των κατοχικών γραφείων, των μπακάλικων και των φούρνων, οι οποίοι με αναφορές τους τους είχαν κηρύξει «λιποτάκτες» από τις υπηρεσίες στις οποίες τους είχε διορίσει ο κατακτητής.

358

ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ

Η φαινομενική αντινομία ένα διεθνιστικό κόμμα, όπως το ελληνικό ΚΚ, να παίρνει την πρωτοβουλία και να ηγείται ενός πατριωτικού αγώνα ξενίζει ακόμη πολλούς. Ίσως αγνοούν ότι από τον Οκτώβριο του 1935 με απόφαση της 4ης Ολομέλειας το ΚΚΕ διακήρυξε ως πρω ­ ταρχικό καθήκον του «την υπεράσπιση της εθνικής ελευθερίας». Πρόκειται για «ταξικό συμβιβασμό» σε διεθνές επίπεδο, που α π ο ­ φάσισε η Κομιντέρν (διάβαζε Στάλιν) ενόψει του φασιστικού κινδύνου που απειλούσε τις ευρωπαϊκές χώρες και την ίδια τη Σοβιετική Έ νω ­ ση. Οι εσωτερικές επαναστατικές ζυμώσεις στις αστικές δημοκρατίες ανεστάλησαν ε π ’ αόριστον και οι κομουνιστές επιδίωξαν τη δημιουρ­ γία ευρύτερων αντιφασιστικών «μετώ πω ν» στη χώρα τους. (Hobsbawrn) Όμως στην Ελλάδα τα αστικά κόμματα θεωρούσαν την αντίσταση αδύνατη ή επιζήμια. Και ένας από τους γνωστούς πολιτικούς αρχη­ γούς έδειξε τον σωστό δρόμο στους Έλληνες: - Για τους καλούς πατριώ τες θα ήταν καλύτερα να κοιμηθούν, και να ξυπνήσουν όταν θα μας απελευθερώσουν οι μεγάλοι μας σύμμαχοι. 0 Σοφούλης εξεπλάγη όταν είδε ότι η μεγαλειώδης αθηναϊκή κινη­ τοποίηση του ΕΑΜ στις 5 Μαρτίου 1943 ακύρωσε τη γερμανική δια­ ταγή επιστράτευσης των Ελλήνων: - Μου είναι αδιανόητον. Δεν μπορώ να το συλλάβω. Να αναγκασθεί ο Χίτλερ να ανακαλέσει διαταγήν επιστρατεύσεως! Πολλά δεν μπορούσε να «συλλάβει» η πολιτική ηγεσία του τόπου και πολλά έγιναν ερήμην της· ώσπου κάποια στιγμή διαπίστωσε π α ­ νικόβλητη ότι βρίσκεται στο περιθώριο της εθνικής ζωής, όπου κυ­ ριαρχεί ο συνασπισμός του ΕΑΜ. «Σ τα 1943 το ΕΑΜ είχε πια γίνει το αναμφισβήτητο σύμβολο και ο οδηγός του εθνικού αγώνα. Ήταν ο συνδετικός κρίκος της εθνικής ζω­ ής. [...] Οι δυνάμεις της κοινωνικής αντιδράσεως, βλέποντας πόση ήταν η πραγματική δύναμις του ΕΑΜ, είχαν τρομάξει».2 4 0 κίνδυνος αποδυνάμωσης των παλιών κομμάτων είναι ορατός. «Απέναντι στο όραμα του ΕΑΜ για έναν ριζικό μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας, ο παλιός πολιτικός κόσμος δεν είχε να αντιπαραθέσει καμιά εναλλακτική πρόταση ή όραμα, εκτός από τη λυσ­
24. Ηλ. Τσιριμώκος, «Του βάθους και του ύψους», Ανεξάρτητος Τόπος , Ιούλιος-Αύγου­ στος 1960.

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

359

σαλέα μάχη του για επιβίωση, στην οποία δεν χρειαζόταν πρόγραμμα, π α ρ ά μόνο τη γενναία υποστήριξη των Βρετανών». (Σφήκας) Τότε φουντώνει η αντίδραση. Ο Γούντχαουζ μένει ενεός απέναντι σε αυτήν την ενορχηστρωμένη επίθεση κατά της Αντίστασης: τη συγχορδία ψεύδους και διαβολών που ξεσπάει γ ια τον ένοπλο αγώνα γενικώς: «Όλο το ελληνικό κατεΑπό το αστήρικτο κατηγορητήριο και την κινδυνολογία του αστικού κόσμου ένα μόνο χρειάζεται να απαντηθεί: εάν το ΚΚΕ, όπως ισχυρί­ ζονταν, σκόπευε να καταλάβει την εξουσία με την προσω πίδα του π α ­ τριωτικού ΕΑΜ και να επιβάλει στη χώρα ένα καθεστώς σοβιετικού τύπου. Εάν αυτό αληθεύει, τότε η δική τους ευθύνη είναι ακόμη μεγαλύ­ τερη. Γιατί όχι μόνο δεν πήραν καμιά πρωτοβουλία για να τεθούν επ ι­ κεφαλής της αντίστασης των Ελλήνων, μα περιφρόνησαν και κάθε έκ­ κληση για συμμετοχή στον αγώνα· και του ΕΑΜ και του ΕΔΕΣ, όπως γράφει ο υπαρχηγός του: «Η έκκλησίς μας αύτη μόνον τας ειρωνείας συνήντησε ορισμένων πολιτικών αρχηγών». (Πυρομάγλου, Αντίστασις) Πάντως μέχρι σήμερα δεν υπάρχει κάποιο γραπτό κείμενο ή άλλο σοβαρό αποδεικτικό στοιχείο που να θεμελιώνει πρόθεση του Κομου­ νιστικού Κόμματος να επιβληθεί με τα όπλα. (Γασπαρινάτος) Το επ ι­ βεβαιώνει μεταπολεμικά ο πλέον υπεύθυνος της εποχής Ιωαννίδης, κα­ τά την εσωκομματική ομιλία του στην 11η Ολομέλεια του ΚΚΕ τον Απρίλιο του 1945: «Ποτέ δεν είχαμε σαν αρχή να επιβάλουμε λύσεις με το ντουφέκι. [...] Το Κόμμα μας δεν έδοοκε ποτέ τέτοιες κατευθύνσεις». Μέσα στα όργανα του ΚΚΕ, λόγω του συμμαχικού αγώνα κατά του διεθνούς φασισμού και λόγω της συνεργασίας με τα άλλα κόμματα και τις προσωπικότητες της Αντίστασης, έχει αναπτυχθεί μια ποικιλία πολιτικών τάσεων και απόψεων. Η πλειονότητα των ανώτατων και ανώτερων ηγετικών στελεχών του ΚΚΕ (δηλαδή το ΠΓ και η ΚΕ) είναι προσηλωμένοι στην ιδέα της εθνι­ κής ενότητας με τα αστικά κόμματα κατά τα π ρ ό τυ π α Σοβιετικής Ένωσης - Μεγάλης Βρετανίας· κατά συνέπεια προσβλέπουν σε δημο­ κρατικές μεταπελευθερωτικές εξελίξεις, όπου βεβαίως η θέση του ΚΚΕ στην ελληνική πολιτική σκηνή θα είναι ιδιαιτέρως ενισχυμένη. Το πιστοποιεί με έκδηλη απαρέσκεια ο Χατζής, που είναι εντελούς αντίθετος σε αυτήν τη γραμμή: «Η γραμμή της πλειοψηφίας του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ είχε κάνει την επιλογή της για ομαλό πέρασμα από την κατοχή στην ελευθερία. Θεωρούσε πω ς η πορεία αυτή υπ α γο ρ ευ­ όταν από τη συμμαχική γραμμή, που ήταν δήθεν γραμμή συνεργασίας

360

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

της ΕΣΣΔ με τις Δυτικές Χώρες -την Αγγλία και την Αμερική- και π έ ­ ρα από τον Πόλεμο, για πολλά χρόνια. Θεωρούσε δηλαδή τη συνερ­ γασία ως “συμμαχία του αιώνα”!».2 5 Όταν ο Τέμπο προσπάθησε να υποδείξει στην ηγεσία του ελληνικού ΚΚ τον «γιουγκοσλαβικό δρόμο» προς την εξουσία, οι Έλληνες κο­ μουνιστές ηγέτες αντέδρασαν ακολουθούσαν πιστά τις οδηγίες της Κομουνιστικής Διεθνούς. Γράφει ο Τέμπο: «Ο Τζήμας μου έλεγε ότι οι αντάρτες στην Ελλά­ δα δεν παλεύουν για την εξουσία. Το μόνο που θέλουν είναι να διώ­ ξουν τον κατακτητή και να δώσουν στον λαό τη δυνατότητα να δια­ λέξει τη μορφή διακυβερνήσεως που θέλει. [...] Η συζήτηση μου έφε­ ρε στον νου τις οδηγίες που είχαμε πάρει από την Κομουνιστική Διε­ θνή. [...] Οι Έλληνες σύντροφοι τηρούν κατά γράμμα τις οδηγίες εκεί­ νες». Τα ίδια θα ακούσει και από τον Σιάντο: «Η συζήτηση κράτησε μια νύχτα ολόκληρη. [...] Στο ζήτημα της εξουσίας διαπίστω σα ότι ακολουθούσαμε εντελώς διαφορετικούς δρόμους. »0 Σιάντος μου είπε: » -Ό τα ν η χώρα μας απελευθερωθεί, ο λαός θα αποφανθεί με ελεύ­ θερες εκλογές τι είδους εξουσία θέλει να οικοδομήσει». (Ανδρικόπουλος) Η δεύτερη μεγάλη τάση, αυτή των μεσαίων και κατώτερων στελε­ χών του ΚΚΕ, πρεσβεύουν τα αντίθετα· υποστηρίζουν ότι ήρθε η με­ γάλη ώρα της επανάστασης και πιέζουν την ηγεσία να προετοιμάζε­ ται για την κατάληψη της εξουσίας. Τους θιασώτες αυτής της γραμ­ μής εννοεί ο παλαίμαχος κομουνιστής Μανούσακας όταν γράφει: «χρειαζόταν μεγάλη προσοχή γιατί ο φανατισμός των κάτω έφερνε πολλές φορές ζημιά στην ενότητα του λαού, στην πάλη του για την απελευθέροοση». (Μανούσακας, Αντίσταση) Είναι αυτονόητο ποος οι δύο τάσεις δεν πρέπει να εκληφθούν ως στεγανά. Ο αλληλεπηρεασμός και οι μεμονωμένες διαφοροποιήσεις δεν εκλείπουν για παράδειγμα, ο Γραμματέας του Κόμματος Σιάντος και ο Γραμματέας του ΕΑΜ Χατζής συντάσσονται με τις απόψεις των κατο^τερων μελών. Όμως η επίσημη γραμμή του ΚΚΕ, που τηρήθηκε σε όλη τη διάρκεια του αγώνα, είναι αυτή που χάραζε η ηγετική «σοβιε­ τική» ομάδα, η οποία με επικεφαλής τον Ιωαννίδη επέμενε συνεχώς και αδιαλείπτως: «Ενότητα με όλον τον κόσμο. Πατριωτική ενότητα». Ο Ιωαννίδης έχει πλήρη επίγνοοση ότι ελασίτες και εαμίτες εμπνέονται από άλλα οράματα: «Μη νομίζεις πως όλος αυτός ο κόσμος που
25. Από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο».

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

361

ήρθε μαζί μας είχε γίνει σοσιαλιστής είτε πίστευε στη Λαϊκή Δημο­ κρατία. [...] Γίνεται ένα τερατώδες σφάλμα να νομίζουμε τέτοιο π ρ ά γ ­ μα. [...] Έρχονταν μαζί μας γιατί μας έβλεπαν ότι εμείς παλεύαμε πραγματικά για να διώξουμε τους κατακτητές, για να ελευθερώσου­ με την Ελλάδα, να δώσουμε στον λαό την ελευθερία να εκλέξει όποιο σύστημα διακυβέρνησής του θέλει». Ατυχώς το σώμα του ΚΚΕ είναι στην Ελλάδα και το μυαλό στη Σο­ βιετική Ένωση. Η πολιτική καθοδήγηση ακολουθεί τυφλά τη γραμμή της Κομιντέρν με εντελώς ερασιτεχνικό τρόπο- αδυνατεί να προχωρή­ σει στις αναγκαίες διαφοροποιήσεις όπως αυτές υπαγορεύονται από την ελληνική πραγματικότητα. Επειδή το ΚΚΕ, λόγω Πολέμου, δεν έχει επαφή με τη Μόσχα, προ­ σπαθεί κάθε φορά να προσανατολιστεί περί του πρακτέου είτε όπως προκύπτει από γεγονότα της διεθνούς σκηνής είτε από υποθέσεις βα­ σισμένες στην αναμνησιολογία και σε παλαιότερες ντιρεκτίβες. Κ α τ’ αυτόν τον τρόπο παραβλέπονται και αγνοούνται ιδέες και προτάσεις νέων στελεχών που αναδείχτηκαν κατά τη διάρκεια του αγώνα. Όσο για τον «εξτρεμιστή» Άρη, ξέρει καλύτερα από τον καθένα έως πού μπορεί να φτάσει η πολιτική στροφή του ελληνικού λαού. «Η επαφή του με τη λαϊκή ψυχολογία και τις λαϊκές αντιδράσεις τού επέτρεπε να διαβλέπει όλες τις δυσκολίες που θα αντιμετώπιζε το Κομουνιστικό Κόμμα αν εβάδιζε προς μια Ααϊκή Δημοκρατία». (Πυ­ ρομάγλου, Δούρειος Ιππος) 0 αρχηγός του ΕΛΑΣ δεν μένει σε πολι­ τικές δουλείες, από όπου και εάν προέρχονται* «τοποθετεί πάνω α π ' όλα την εθνική ανεξαρτησία, δηλαδή την απελευθέρωση και ανεξαρ­ τησία της πατρίδας ως αφετηρία της ιδεολογικής του αναφοράς, που τη συνδυάζει στενά με τη λειτουργία της δημοκρατίας».26 Φυσικά θα ήταν παράλογο να ισχυριστεί κανείς ότι τα μέλη του ΚΚΕ δεν ήθελαν την εξουσία* όλα τα πολιτικά κόμματα αυτήν επ ι­ διώ κουν «το πρόβλημα της εξουσίας, όσο κι αν το εξορκίζαμε με τον απήγανο, όσο κι αν το καταλαβαίναμε στραβά και λαθεμένα, υπήρχε και παρά υπήρχε». (Μπαρτζιώτας, Δεκέμβρης) Υπάρχουν οι ρομαντικοί: 0 Θεσσαλός καπετάνιος Νικηταράς, από τις πιο αγαθές ψυχές του αντάρτικου, βλέπει σε ένα καμένο χωριό της Θεσσαλίας έναν νοικο­ κύρη που έχτιζε «ένα ντουβαράκι για να σκεπάσει μια γωνιά με κα­ λάμι και να φυλάξει εκεί μέσα τη γίδα και τα παιδιά του α π ’ τον αγέ­
26. Ηλ. Θερμός, από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βελουχιώτη και η Εθνική Αντίσταση».

362

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

ρα και το χιόνι». 0 Νικηταράς τον φωνάζει και του λέει να σταματή­ σει το χτίσιμο γιατί σε λίγο, που θα ερχόταν η λαϊκή εξουσία, το χω­ ριό ολόκληρο θα ξαναχτιζόταν «βάσει σχεδίου». Υπάρχουν οι φλεγόμενοι νεοφώτιστοι: Στις 29 Αυγούστου 1943 συνήλθε στο Καρπενήσι το Παγκληρικό Συνέδριο των νομών Φθιοότιδας, Φωκίδας και Ευρυτανίας για τα ζη­ τήματα του κλήρου. Διάφοροι θερμόαιμοι κληρικοί, προεξαρχόντων του μητροπολίτη Ιωακείμ και του παπα-Χολέβα, ξέφυγαν των όσιων και ιερών· κήρυξαν την επανάσταση φέρνοντας σε δύσκολη θέση τους εαμίτες της περιοχής, που έτρεχαν να συμμαζέψουν τους αντιπροσώ­ πους του Θεού, οι οποίοι πίστεψαν ότι ήγγικεν η ώρα της ρομφαίας. Κάθε φορά που μιλούσε δημοσίως ο Ιωακείμ, τα πολιτικά στελέχη δεν ήξεραν πού να κρυφτούν. Έμεινε παροιμιώδης η παράκληση του Σιάντου προς τον ευφραδή Τσιριμώκο της ΕΛΔ μετά από τις δεσποτικές ομοβροντίες: - Πάλι μούσκεμα τα 'κανε, σήκω, Ηλία. να τα μπαλώσεις. - Και τι έγινα εγώ, για να «μπαλώνο^» τον δεσπότη, ιεροράπτης; Υπάρχουν και οι ακραίοι. Αυτοί θα προσφέρουν επιχειρήματα στους εχθρούς του αγώνα.

Ακρότητες Η προσπάθεια αμαύρωσης της εικόνας του ΕΛΑΣ άρχισε ταυτό­ χρονα σχεδόν με την εμφάνισή του· και συνεχίζεται ακόμη. Στο Βουνό έγιναν και αδικοπραγίες και ανώφελες βιαιότητες και εκτε?^έσεις. στις οποίες όλες οι οργανώσεις έχουν το μερίδιό τους· «δε­ δομένου ότι ο ανταρτοπόλεμος δεν είναι ένα “σπορ κυρίων'’, όλες οι παρατάξεις ευθύνονται για υπερβολές και βαρβαρότητες». (Ιατρίδης) Όμως οι λουφάζοντες και οι μηδίσαντες στόχο έχουν τον ΕΛΑΣ και επιχειρούν να διαγράψουν τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα των ελασιτών επισείοντας μεμονωμένες αυθαιρεσίες και ακρότητες: «Μακάβριες ιστορίες κυκλοφορούσαν στα τρομοκρατημένα σαλόνια των μεγαλοαστών της Αθήνας. Σύμφωνα με τον βασιλόφρονα πολιτι­ κό Κωνσταντίνο Τσαλδάρη, για παράδειγμα, η Ελλάδα βρισκόταν υπό τον έλεγχο μιας οργάνωσης τόσο βάρβαρης και άγριας που οι τρομο­ κράτες της καταφεύγουν στην πρακτική της δολοφονίας με δαγκοοματα». (Mazower) Η κρυμμένη αλήθεια είναι άλλη: «Τα ανταρτοδικεία του ΕΛΑΣ ου­ δέποτε κατεδίκασαν Έλληνες αντιφρονούντες προς το ΕΑΜ - αι διά­

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

363

φοροι εκτελέσεις και βιαιότητες έγιναν άνευ καταδικαστικής αποφάσεο^ς, από φανατικά όργανα». (Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππος) Άλλο ΕΛΑΣ, άλλο ΚΚΕ. Μάλιστα οι διοικήσεις του ΕΛΑΣ στάθηκαν πολλές φορές κυματο­ θραύστης σε ακραίες κομματικές αποφάσεις, όπως για παράδειγμα στην υπόθεση Μπουραντά. 0 Νίκος Μπουραντάς είναι ο αρχηγός του Μηχανοκίνητου της Αστυνομίας στην Αθήνα, που έχει περάσει ολο­ κληρωτικά στις υπηρεσίες των Γερμανών κατακτητών και έχει αιμα­ τοκυλίσει την πρωτεύουσα. Από αυτόν πήραν το όνομα «Μπουραντάδες» οι επιλήσμονες του χρέους Έλληνες αστυνομικοί. Στο Χλεμποτσάρι της Θήβας, τόπο καταγωγής του Μπουραντά, η κομουνιστική οργάνωση παίρνει εντολή, με ειδικό απεσταλμένο από την προ^τεύουσα, να συλλάβει την οικογένειά του· πατέρα, μητέρα και αδερφή. Η διαταγή είναι να οδηγηθούν στο 34ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ. να περάσουν ανταρτοδικείο και να εκτελεστούν. Διοίκηση και αντάρτες εξεγείρονται και αρνούνται να συμμορφω­ θούν: - Τι είναι αυτό; Πού φτάσαμε; Στον πατέρα, στη μητέρα και στην αδερφή; Η κομματική διαταγή από την Αθήνα επανέρχεται επίμονη· η οικο­ γένεια του εγκληματία Μπουραντά πρέπει να αφανιστεί για να ικα­ νοποιηθεί το λαϊκό αίσθημα των κατοίκων της πρωτεύουσας, που υπο­ φέρουν από τη δράση του. Ποιος ξέρει σε ποιον μονομανή της Αθήνας είχε σφηνωθεί η ιδέα της αντεκδίκησης με τον πιο επαίσχυντο τρόπο. Και πάλι η διοίκηση του τοπικού ΕΛΑΣ (Ρήγος, Ορέστης, Βερμαί­ ος) αρνείται την εκτέλεση της διαταγής· συμπτωματικά φτάνει στην περιοχή ο Γραμματέας του ΕΑΜ Χατζής, ενημερώνεται για το θέμα και συγχαίρει τους ελασίτες: - Μπράβο σας. Αποτρέψατε μια μεγάλη ζημιά. Όπως σε όλους τους στρατούς της ιστορίας, τις ακρότητες δεν τις διαπράττουν οι μαχητές της πρώτης γραμμής· κατά κανόνα αυτοί αρκούνται στη νίκη και την υποταγή του αντιπάλου. Στη συστηματική εξόντωση του εξουθενωμένου πλέον εχθρού, πραγματικού ή υποθετι­ κού, και σε κάθε είδους ακρότητες επιδίδονται οι δευτερεύοντες, οι βαστάζοι, οι άκαπνοι και -στην προκειμένη περίπτωση του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα- κάποια από τα μέλη των πολιτικών οργανώ­ σεων βάσης, που εγκαθίστανται στις ελευθερωμένες περιοχές. Κανένας σχεδόν από τους επικεφαλής των αντάρτικων σχηματι­ σμών δεν έχει καλή κουβέντα για ορισμένα πολιτικά στελέχη που «κρύβονται για να μη στρατολογηθούν» και «προτιμούν από τ.ς

364

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΓΙΟΥΛΟΣ

αντάρτικες ψείρες να κοιμούνται στα σεντόνια τους» δικαιολογώντας την παραμονή τους στις οργανώσεις «με άχρηστη δραστηριότητα». (Φ. Γρηγοριάδης, Αντάρτικο) Άλλο είναι να καθοδηγείς στην παρανομία δυο τρεις ανθρώπους και άλλο να ασκείς «νομίμως» τα ίδια καθήκοντα με δεκάδες ή εκατοντάδες σε καθημερινή βάση. Και μάλιστα να καθοδηγείς χωρικούς ή αντάρτες, οι οποίοι δεν είναι πειθαρχημένα κομματικά μέλη ούτε έτοιμοι να συμ­ μορφωθούν στις υποδείξεις σου. Δεν σου οφείλουν ιεραρχικά τον σεβα­ σμό* πρέπει να τον κερδίσεις. Η θητεία σε φυλακές ή εξορίες είναι επ α ­ ναστατικό εύσημο, αλλά όχι αναγκαστικά πρόκριμα ηγετικής παρουσίας. Ματαίως το ΠΓ του ΚΚΕ από την Αθήνα με συνεχείς οδηγίες προς τα στελέχη του που βρίσκονται στο Βουνό απαιτεί: «Να αποφ εύγου­ με κάθε υπερβασία και αυθαιρεσία, κάθε άδικη πράξη, καταπάτηση δικαιωμάτων προσωπικών ή καταπάτηση θεσμών που πρέπει να π α ­ ραμείνουν σεβαστοί». Υπάρχουν κάποιοι νετσαγεφ ικοί,27 « σ π α θ ιά ξεγυμνω μένα», που δεν λογαριάζουν τίπ ο τα και κανέναν* «όλα χάριν της ιδέας της ε π α ­ νάστασης». Τέτοιοι είναι ο Μανιάτης (Ηλίας Καρτσώνης), μέλος της ΚΕ και π ο ­ λιτικός υπεύθυνος για όλη τη Στερεά, ο Γ. Λιάσκας στην περιοχή της Υπάτης, ο Ηρακλής (Ηλίας Καρράς) στην Αττικοβοιωτία, ο Οδυσσέας στον Έβρο, ο Φίλος (Θ. Ιωαννίδης) στα Γρεβενά, ο Ροβεσπιέρος (Ανδρέας Φιλίππου) στη Δυτική Στερεά, ο Γούσιας (Γιώργος Βοντίτσος) στην Ήπειρο, ο Στάθης ή Τριαντάφυλλος (Θ. Ζέγκος) στην Κορινθία και, δυστυχώς, αρκετοί ακόμη. Όσο και εάν οι εξτρεμισμοί πατάσσονται από την ίδια την κομμα­ τική ηγεσία και μάλιστα μερικές φορές άγρια, όπο^ς στην περίπτωση των ανεγκέφαλων που κήρυξαν «κόκκινη δικτα τορία » στην Κ αλα­ μπάκα, μερικοί δεν συμμορφώνονται* λειτουργούν ανεξάρτητα από την επίσημη γραμμή και έχουν προεξοφλήσει πω ς βαδίζουν για την ανα­ τροπή του κοινωνικού καθεστώτος. Οι περισσότεροι είναι παλιά μέλη του Κόμματος που έχουν μεταφέρει στο Βουνό όλη την προπολεμική καχυποψία και αναζητούν παντού προδότες και «εχθρούς του λαού». «Η ακλόνητη πεποίθηση ότι εφάρμοζαν μια τέλεια θεο^ρία, που είχε π ρα κτικά δικαιωθεί στη μεγαλύτερη χώ ρα του κόσμου, μετέτρεψε πολλά στελέχη του ΚΚΕ σε τυραννίσκους, που νόμιζαν ότι όποιος δεν έμπαινε στον ορθό δρόμο έπρεπε να εξοντώνεται». (Μούτουλας)
27. Σεργκέι Νετσάγεφ· ακραίος αναρχικός στην τσαρική Ρωσία. Έ γραψ ε την Κατήχηση

του επαναστάτη.

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

365

Η ζημιά που κάνουν είναι συχνά ανεπανόρθωτη. Και τι να προλάβουν να περισο^σουν οι νουνεχείς του ΚΚΕ και του ΕΑΜ· και πόσοι έχουν το σθένος να σταματήσουν βασανιστήρια ή εκτε­ λέσεις από υψηλότερα ισταμένους, σαν τον Μανιάτη, τον αποκαλούμενο για τον βίο του από τα ίδια τα μέλη του Κόμματος «Μπέη της Στερεάς». Πρόκειται για την ειδεχθέστερη περίπτωση πολιτικού στην περιο­ χή· ντυμένος αντάρτης, χωρίς να είναι, κρατάει τουφέκι μόνο για τις φωτογραφίες και διαβιώνει εκ του ασφαλούς στο ξενοδοχείο του Καρ­ πενησιού «Τυμφρηστός», το οποίο έχει μετατρέψει σε «εστία μόλυν­ σης» του αγο3να. «Είχανε ξεσηκωθεί εναντίον του και τα λιθάρια της Ρούμελης και μαζί με τα στελέχη της περιοχής αξιώσανε τον τουφεκι­ σμό του για τα εγκλήματά του». (Μπέικος) Για τον Μανιάτη όποιος είναι εκτός ΚΚΕ είναι εχθρός· όποιος είναι εντός είναι ύποπτος. Οι πολύχρονες φυλακίσεις έχουν καταστρέψει τους πνεύμονές του και φτύνει συνεχώς αίμα· ίσως αισθάνεται ότι εκμετρά τις ημέρες του και συν τοις άλλοις η αφροδισιακή λύσσα του φουντο^νει εγκληματικά. Η περίπτωση Μανιάτη έφτασε στα ανώτατα κλιμάκια του Κόμμα­ τος, αλλά σώθηκε με παρέμβαση του Σιάντου, που δήλωσε κοφτά: - 0 Ηλίας είναι αναντικατάστατος. Στον Μανιάτη και στους ομοίους του ταιριάζει η παράφραση κά­ ποιων στίχων για τον Μαρξ από τον Πάμπλο: «Σωρός από δύσμορφους νάνους φτιάχνουν τα ρουχαλάκια τους από το ύφασμα της βασιλικής σου Πορφύρας». (Ράπτης)

Ξένοι Η νέα κατάσταση που δημιουργεί το ΕΑΜ στις ελευθερο^μένες π ε ­ ριοχές της Ελλάδας έχει «εξασφαλισμένη» την εχθρότητα των Βρετα­ νών αξιοοματικών-συνδέσμων. Οι λόγοι είναι προφανείς: «Την ελληνική κυβέρνηση του εξωτερικού την ελέγχουν απόλυτα και με τον τελευταίο υπάλληλό τους. Ελέγχουν, σχεδόν απόλυτα, και όλες τις αντιστασιακές οργανώσεις του εσωτερικού. Εκτός από το ΕΑΜ, που μ ’ αυτό είναι υποχρεωμένοι να συζητούν και να δια π ρ α γ­ ματεύονται». (Φ. Γρηγοριάδης, Αντίστασις) Οι Βρετανοί διατηρούν συ­ νεχώς στα ελληνικά βουνά περισσότερους από 150 αξιωματικούς- αριθ­ μός δυσανάλογος σε σχέση με τις πολεμικές τους ανάγκες, μα απολύτως απαραίτητος για τις απώτερες βλέψεις τους.

366

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΪΤΟΠΟΥΛΟΣ

0 δυτικόφιλος ηγέτης της ΕΛΔ και συναρχηγός του ΕΑΜ Τσιριμώκος περιγράφει τους Άγγλους που γέμισαν τα ελληνικά βουνά με πρό­ τυπο μάλλον τον Γούντχαουζ, τον οποίο γνώρισε καλύτερα από όλους: «Οι πιο πολλοί α π ' αυτούς παρουσίαζαν κοινά χαρακτηριστικά. Νεότατοι, γενναίοι, υγιείς, σπόρτσμαν, τετραπέρατοι, με ειλικρινή π ε­ ριφρόνηση προς τον λαό και αγνό μίσος προς την ιδέα της κοινωνικής μεταβολής. “Αλεξίπεσαν" στα βουνά μας με τη θέληση να υπηρετή­ σουν την πατρίδα τους και με το γούστο της περιπέτειας. Αφημένοι λίγο στην πρωτοβουλία τους, είχαν όλη την όρεξη να κάνουν κάτι, όχι μόνο γενναίες ενέργειες, αλλά και τα πρώτα τους βήματα στην αυτοκρατορική πολιτική ή δοκιμές της εξυπνάδας τους. [...] »Και εδώ που βρέθηκαν, σ' έναν μικρό, καθυστερημένο τόπο, εκ­ πρόσωποι μιας Μεγάλης Δυνάμεως, [...] μάλλον απέκτησαν τη νοο­ τροπία των παιδιών πολύ πλουσίων ή πολύ ισχυρών γονέων που αφή­ νονται και κάνουν οτιδήποτε τους περάσει από το κεφάλι, ξέροντας πως έχουν “πλάτες”. [...] »Δεν μπόρεσαν να πλησιάσουν, να νιώσουν και ν ? αγαπήσουν τους περήφανους ανθρώπους που αγωνίζονταν για την πατρίδα τους, αλλά δεν είχαν μάθει ούτε ήθελαν να μάθουν να κολακεύουν τους ξένους. Αντίθετα κάθε τέτοιον άνθρωπο ήταν πολύ πρόθυμοι να τον θεωρούν “εχθρό της Αγγλίας” κι αυτή η ροπή τους έφθασε ως τα όρια της μα­ νίας καταδιώξεως».28 Οι απλοί Έλληνες της υπαίθρου είδαν τους Άγγλους ως σωτήρες· τους άνοιξαν τα σπίτια και την ψυχή τους. Ο Μάγερς περιγράφει τις περιοδείες του στην ύπαιθρο και τη ζεστασιά των Ελλήνο^ν: «Μπορούσε να κατέληγα στο σπιτάκι ενός από τους πιο φτωχούς Έλληνες, ο οποίος ωστόσο, όσο φτωχός κι αν ήταν, συμπεριφερόταν πάντα με τη μεγαλύτερη γενναιοδωρία και το πιο υψηλό πνεύμα φι­ λοξενίας. [...] Μας έδιναν πάντα όχι μονάχα ό,τι καλύτερο είχαν, αλ­ λά και το ίδιο το υστέρημά τους. Το φέρσιμο αυτό θα μπορούσε να φανεί άσκοπο σ' έναν Εγγλέζο, αλλά έδειχνε την ποιότητα των ορεσι­ βίων αυτών Ελλήνων». Ο Μάγερς, παρά τις φιλοφρονήσεις για τους Έλληνες στο βιβλίο του και αργότερα σε συνεντεύξεις και τηλεοπτικές εκπομπές, κατά την περίοδο της Κατοχής τουλάχιστον τους σιχαινόταν. «Δεν εμπι­ στεύομαι κανέναν Έλληνα», δήλωνε θεωρώντας όλους τους κατοίκους αυτής της χώρας «Ασιάτες» και πιο «Ασιάτη» όλων τον Άρη. Τα ίδια αισθήματα έτρεφαν και οι περισσότεροι αξιωματικοί του· ένας από
28. Αχρόπολις, 21.1.1973.

Εν ολίγοις ακούνε και μεταδίδουν προς τα έξω ό. Αυτό που πρέπει να υπογραμμιστεί είναι ότι οι Βρετανοί αξιω μα­ τικοί τόσο κατά την περίοδο της δράσης τους στα ελληνικά βουνά όσο και μεταπελευθερωτικά. Clogg. οι Βρε­ τανοί είναι κάπο^ς πιο ανεκτικοί. «διαπιστώ νεται σχετικώς εύκολα ότι οι πληροφορίες από δεύ­ τερο χέρι μεταδίδονται χωρίς κριτικό έλεγχο». Ό. Τους Άγγλους δεν τους αντιπαθούν μόνο οι πολιτικά αντίθετοι Έ λ ­ 29. ακόμη και το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ είναι για αυτούς «μια σπείρα παλιανθρώπων».ΑΡΗΣ. 31. . Το 1978 ο Μάγερς λέει δημοσίως σε επίση­ μο ιστορικό συνέδριο για τον στενότερο συνεργάτη του στα ελληνικά βουνά στρατηγό Ζέρβα: «Αν του ζητούσαμε “να κάνει τούμπες”. θα τις έκανε π ρόθυμα». κανένα γεγονός δεν π α ­ ρουσιάζεται θετικά εάν δεν ταυτίζεται με την πολιτική τους· για π α ­ ράδειγμα. Από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο».32 Ό μως στις γερμανικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις οι Βρετανοί πράκτορες που είναι προσκολλημένοι στον ΕΔΕΣ. (Χάμοντ) Ό πω ς γράφουν οι σύγχρονοι ιστορικοί γ ια τους Βρετανούς π ρ ά ­ κτορες. 32. καταφεύγουν γ ια ασφάλεια στις περιοχές του ΕΑΑΣ. 30. Smith. (Κέδρος) Τα ίδια γίνονται και στο 5/42.π. 0 .29 Έ να δείγμα συμπεριφοράς των Βρετανών προς τους πάμπτω χους χωρικούς είναι η επιγραφή στην πόρτα του σπιτιού που έμενε ο Γού­ ντχαουζ και η αγγλική αποστολή: «Ύφασμα από αλεξίπτω τα θα δίνε­ ται μόνο σε όσους από τους κατοίκους φέρουν κότες». από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Έ να παρ ά δειγμ α του χάσματος ο:ντιλήψεων μεταξύ Βρετα­ νών και Αντίστασης είναι αυτά που υποστηρίζει ο ταγματάρχης Μπάθγκεϊτ για τον Άρη: «Έχει βάλει πιθανώς στην άκρη πολλές χρυσές λί­ ρες για την ημέρα που δεν θα μπορεί να μείνει πια στην Ε λλάδα». χωρίς να παύουν να τους υποτιμούν και να τους ειρωνεύονται.τι τους συμφέρει ή ταιριάζει με τις αντιλή­ ψεις τους. του Γούντχαουζ συ­ μπεριλαμβανομένου.3 1 Προς εκείνους που υπακούνε πρόθυμα στις εντολές τους. στα βιβλία και στις συνεντεύξεις τους. καμιά οργάνωση. Τον ΕΛΑΣ εμπιστεύονταν. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 367 αυτούς αποκαλεί τους Έλληνες συλλήβδην «οι μαλλιαροί πίθηκοι που μολύνουν αυτή τη χώ ρα ». από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». Ένα έθνος σε κρίση».30 Κανένα πρόσωπο. R. «έκρι­ ναν τους Έλληνες σύμφωνα με τους στόχους της βρετανικής πολιτι­ κής».

Σε λίγο ο Αμερικανός ενθουσιασμένος πετάει το καπέλο του στον αέ­ ρα κατά τις διαδοχικές φάσεις της μάχης και επαναλαμβάνει συνεχώς: . Ούτε το ΣΜΑ εκπλήρωσε τις υποχρεώσεις που ανέλαβε έναντι του ΕΑΑΣ για ενίσχυση σε εξοπλισμό και πολεμικό υλικό ούτε η επιβολή σιγής για την πολεμική δράση του ΕΛΑΣ διεκόπη. Στο κλίμα σύμπνοιας που επ ι­ κρατεί εκατέρο^θεν. 0 Έλληνας συνταγματάρχης τον ξανακόβει: .368 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ ληνες* η συμπεριφορά τους ενοχλούσε και τους συντηρητικούς ελασίτες αξιωματικούς. . Η πιο καλή στιγμή μεταξύ ΕΑΜ και Βρετανών είναι όταν υπογρά­ φεται η υπαγωγή του ΕΛΑΣ στο ΣΜΑ. Ο ταξίαρχος δέχτη­ κε τις αιτιάσεις· δήλωσε ότι θα αναδιατάξει τους αξιωματικούς του και ότι ο Γούντχαουζ είναι έτοιμος να ζητήσει συγνώμη.Τίποτα δεν θα πει.Αύριο θ’ ακούσεις πόσα θα μεταδούσει το Κάιρο για τη μάχη.Κανένας δεν θα γλιτώσει. οι οποίοι εκδη­ λώνουν σοβαρούς ενδοιασμούς για το εάν οι αντάρτες θα μπορέσουν να σταματήσουν τους σιδερόφραχτους χιτλερικούς. Συμπτω ματικά την ίδια ακριβούς ημέρα στην Πελοπόννησο ο μόνιμος υπολοχαγός Εμμανουήλ Σταθάκης με αντάρτες του ΕΛΑΣ εκτελούν τον Γερμανό αντιστράτη­ γο Κρεζ και το γεγονός αποσιωπάται· κανείς δεν αναφέρεται στη ση­ μαντική για όλα τα Βαλκάνια επιτυχία. Άλλο: Η μεγάλη μάχη της νης Ταξιαρχίας του ΕΛΑΣ εναντίον υπέρτερων γερμανικών δυνάμεων στις Καρούτες στις 5 Αυγούστου 1944 διευθύ­ νεται από τον συνταγματάρχη Ρήγο· παρακολουθούν ο Αμερικανός αξιωματικός Φορντ και ο Άγγλος αξιωματικός Τζόε. (Σεφέρης. 0 αρειμάνιος.Πες σ' αυτόν τον κοντοβράκη τον Τάρμακ ότι βρίσκεται σε ελλη­ νική επικράτεια και θα τον δέσω. Ημερολόγιο ) Πώς γράφεται η ιστορία: Η απαγω γή του Γερμανού υποστρατήγου Κράιπε στην Κρήτη προ­ βλήθηκε με κάθε τρόπο επειδή έγινε από τον Άγγλο αξιωματικό Πάτρικ Αι Φέρμορ και έτσι κατέστη θρυλική. συνταγματάρχης Κωνσταντίνος Αναργύρου θύμωνε: . Η αναφορά έστω και του ονόματος «ΕΛΑΣ» απαγορεύεται στο Κάιρο από την αγγλική λογοκρισία. 0 Έλληνας συνταγματάρχης τούς κόβει: . το ΓΣ του ΕΛΑΣ ζήτησε από τον Μάγερς την α π ο ­ μάκρυνση από την Ελλάδα των Γούντχαουζ. Μαρίνου και Μίλερ εξαιτίας της εξόφθαλμης αντιεαμικής πολιτικής τους. Τίποτα δεν άλλαξε. μα καλοκάγαθος.

τη μικρή πολιτική και στρατιω­ τική οργάνωση ΕΚΚΑ. που εκτελεσθήκανε. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 569 Και δεν είπε. είναι τίμιος άνθρωπος. το οποίο συνέταξε . [. »Εντούτοις ένα τέτοιο αποτέλεσμα είναι προβληματικό δεδομένου ότι οι βο:σιλόφρονες δεν διαθέτουν πολιτική επιρροή στη χώρα και οι αρχηγοί τους είναι μισητοί από τον ελληνικό λαό..) »Σύμφωνα με τις τελευταίες οδηγίες σας.. . (Μαθιόπουλος... Κ ατά τη γνώμη μου η οργάνωση αυτή θα μας είναι χρήσιμη αφενός σαν αντιστάθμι­ σμα προς τον ΕΛΑΣ κι αφετέρου..S.12 Αυγούστου 1943. 0 συ­ νταγματάρχης Ψαρρός. αρχηγός της ΕΚΚΑ.γ ια πρ<ύτη ενημέρωση των ανωτέρων τ ο υ . όσο είναι δυνατόν. χωρίς να φανερώνω τις διαθέσεις μου. όταν θα έχει ενισχυθεί.] Γεγονός είναι πο^ς εκτός από τον Βελουχιώτη όλοι οι άλλοι άφηναν τους Άγγλους ν ’ ασκούν απάνω τους μια ανεξήγητη επιρροή».. ιδιαίτερα στην Ήπειρο. [.δύο ημέρες μετά την άφιξή του στο Κάιρο: «X . υποστηρίζω. Εννοεί τη γερμανόδουλη κυβέρνηση της Αθήνας.] »Σας αναφέρω ότι σύμφωνα με τις διαταγές σας.] με σκο­ 33. Αντίσταση) Την υπονομευτική δραστηριότητα των Βρετανών αξιωματικών κα ­ τά του εαμικού κινήματος την αποτυπώνει ένα εμπιστευτικό σημείω­ μα του ταξιάρχου Μάγερς. »Μια μέρα θα καταστεί αναγκαίο να διαλυθεί ο ΕΛΑΣ. έδωσα εντολή στους Άγ­ γλους και Έλληνες πράκτορες που εργάζονται κάτω από τη διοίκησή μου να τορπιλίσουν το έργο του ΕΛΑΣ και του ΕΑΜ και να εμποδίσουν ώστε να σταθεροποιήσουν τη θέση τους και να αποκτήσουν δεσ π ό­ ζουσα επιρροή στην Ελλάδα.ΑΡΗΣ. Η ειρωνεία είναι ότι από την αρχή της Κατοχής το ΚΚΕ και το ΕΑΜ έχουν επιβάλει στα μέλη τους επιτακτικά να συνεργαστούν με τους Άγγλους και να επιτύχουν την «αναγνώρισή» τους. Είναι επιβεβλημένο να του χορη­ γηθεί πολεμικό υλικό και να τον ενισχύσουμε ηθικά. που κρατάει τις υποσχέσεις του απέναντι μας.. η π ο ­ λιτική και στρατιωτική οργάνωση του ΕΔΕΣ παρουσιάζει αξιοσημείω­ τη πρόοδο. [.] Αντίθετα.] »Έχω την αντίληψη ότι θα ήταν χρήσιμο στους πράκτορές μας να έρθουν σε επαφή με τους εκπροσώπους της κυβερνήσεως33 [. Η αγωνία της π ο ­ λιτικής ηγεσίας για βρετανική αναγνώριση είναι τόσο εμφανής ώστε την αντιλαμβάνεται και ο Τέμπο στην ολιγοήμερη επίσκεψή του στην Ελλάδα και τη σχολιάζει καυστικά: «Κ ατά τη γνώμη μου η πολιτική ηγεσία του αντάρτικου κινήματος δεν ήταν αντάξια των αγωνιστούν.... Αυστηρώς Εμπιστευτικό (85-4 A. θα μπορεί εν­ δεχομένως να αξιοποιηθεί εναντίον του. [.

34. Είτε είπε την αλήθεια είτε όχι. ερωτηθείς στο προαναφερθέν ιστορι­ κό συνέδριο για το συγκεκριμένο έγγραφο.370 ΔΙΟ Ν Υ Σ Η Σ X Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ πό να τους ενθαρρύνουν στην ιδέα ότι έχουν καθήκον και δικαίωμα να καταδίδουν στις αρχές κατοχής τούς αρχηγούς του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ και να υποβοηθούν στη σύλληψη των πρακτόρων τους σε βαθμό που οι οργανώσεις αυτές. . ήδη κατέδωσε στον συνταγ­ ματάρχη Ντερτιλή και στον υπουργό Ταβουλάρη πολλές προσωπικότητες του ΕΑΜ. [. »Στο πεδίο αυτό ο ΕΔΕΣ μας βοήθησε. όταν θα έρθει η ώρα. δήλο^σε πω ς αγνοούσε την ύπαρξή του και φυσικά απέρριψε τη γνησιότητά του.] »Νομίζω ότι θα ήταν προτιμότερο να καθυστερήσει έξι μήνες ή ένα χρόνο η απελευθέρωση της Ελλάδος από το ν ’ αφεθεί να περιέλθει στην κυριαρχία του ΕΑΜ».34 Το 1978 ο ταξίαρχος Μάγερς... να μην είναι σε θέση να αντιταχθούν στα βρετανικά συμφέροντα. Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Οκτώβριο του 1945 στο Δελτίο του Ελληνοαμεριχανιχού Συνδέσμου των ΗΠΑ και εν συνεχεία το 1967 στο βιβλίο του Γάλλου ιστορικού Ζακ ντε Λονέ Οι μεγάλες αντιθέσεις της εποχής μας. δεν έχει υπάρξει άλλο κείμενο στο οποίο να αποτυπώ νεται τόσο ευανάγνωστα η ασκούμενη βρετανική πολιτική. που βρίσκονται τώρα στα χέρια των Γερμανών.

διαθέτει στρατόν οργανωμένον. Ο ΒΕΣΜΑ τε­ λεί υπό βρετανική διοίκηση. διότι σήμερον η Ελλάς.. δεν υπήρξαν μάταιαι. η όλη τραγωδία. μόνη εξ όλων των υποδού­ λων χωρών. Οι Π ολ ίτικοι Ε ρ χ ο ν τ α ι Πρόσκληση Τον Αύγουστο του 1943 το ΣΜΑ χάνει μια συνολική αναγνώριση της προσφοράς των Ελλήνο^ν στον συμμαχικό αγώνα: «Το 1940. Ο Ελληνικός Λαός και ο Ελληνικός Στρατός έδωσαν το π α ρ ά δ ειγμ α εις τους υπολοίπους λαούς και αντέστησαν ηρωικώς. Αυτό που δεν αναφέρεται στο εγκωμιαστικό 'ανακοινωθέν είναι ότι οι δύο ελληνικοί στρατοί έχουν μεταβληθεί σε βρετανικό πονοκέφαλο. [.. Βόρειας Αφρικής και Σοβιετικής Ένωσης.9. και η . όντας ουσιαστικά παροπλισμένος* οι συνεχείς πολιτικές έριδες. την οποία υπέστη η ηρωική αυτή χώρα. Καθώς η έκβαση του Πολέμου έχει κριθεί υπέρ των Συμμάχων στα δύο κύρια μέτωπα. η Ελλάς την συνέδραμεν αρνηθείσα να καταθέσει τα όπλα. Ο «εκτός των ορίων» της χώρας στρατός με την εύγλωττη ονομα­ σία ΒΕΣΜΑ (Βασιλικός Ελληνικός Στρατός Μέσης Ανατολής) έχει συ­ γκροτηθεί στην Αίγυπτο από εθελοντές της εκεί ακμάζουσας ελληνι­ κής παροικίας και φυγάδες από την κατεχόμενη Ελλάδα. τόσον εντός των ορίων της όσον και εκτός αυτών».] Αι θυσίαι των Ελλήνων. ενώ η Αγγλία εμάχετο μόνη κατά των εχθρών της ελευ­ θερίας. Ακόμη μεγαλύτερος μπελάς για τους Βρετανούς είναι ο αντάρτικος στρατός στην κατεχόμενη χώρα. αλλά χρησιμοποιείται ελάχιστα σε στρα­ τιωτικές επιχειρήσεις (Ελ Αλαμέιν). οι στάσεις και τα διαλυτικά φαινόμενα που εκδηλώνονται στους κόλπους του τον έχουν βυθίσει σε συμμαχι­ κή ανυποληψία.

δικαιολογείται ότι εκφράζει την επιθυμία των Συμμάχοον. Ό. αυτοί θα εύ­ χονταν να μην είχε υπάρξει ποτέ. αφού το μεγαλύτερο και ισχυρότε­ ρο τμήμα του. αντιστασιακές ορ­ γανώσεις ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ. Καφαντάρη. Όσο για τους Βρετανούς πολιτικούς. 2.1 Όταν στο τέλος Αυγούστου το ΕΑΜ κάνει μια ύστατη προσπάθεια συνεννόησης μαζί τους.372 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ πρώτη απόβαση στην Ευρώπη (Σικελία. Δεν πιστεύει στην αναγκαιότη­ τά της. Πρ. ο ΕΛΑΣ. την επόμενη κιόλα ημέρα της υπογραφής του 1. Οι συνομιλητές του Γληνός και Χατζής μένουν άναυδοι* αυτός. είναι να εγκλωβίσουν τον ΕΛΑΣ στο Κοινό Σ τρα­ τηγείο μαζί με τις άλλες δύο. .2 0 άτυπος αρχηγός το^ν αστών πολιτικών Σοφούλης συστήνει ούτε λίγο ούτε πολύ διάλυση του αντάρτικου και επιστροφή των ανδρών «στα χωράφια τους». αισθανόμενος ότι το παράκανε. το αποτέλεσμα εί­ ναι και πάλι αποκαρδιωτικό. Αυτό που πέτυχαν οι Βρετανοί. στις 6 Ιουλίου. υπό αγγλικό έλεγχο.π. Όμως ο Άγγλος αρχιτέκτονας αυτής της ζορισμένης συμμαχίας δεν είναι διόλου σίγουρος πο^ς θα διαρκέσει για πολύ. Έτσι. Σοφιανόπουλο έναν μεγάλου διαμετρήματος εκπρόσωπό του. Εξίσου δυσοίωνο είναι το αντάρτικο για το μέλλον των ελληνικών πολιτικών κομμάτων. στέλνοντας ως συνομιλητή στους Σοφούλη. Παπανδρέου. ορθώνεται τώρα ως σοβαρότατο εμπόδιο για την επαναφορά της βρετανικής επικυριαρχίας στην Ελλάδα. «Η αστική πολιτική ηγεσία τηρεί απέναντι στην Αντίσταση απόλυτα αρνητική στάση. Μέχρι το καλοκαίρι του 1943 όλες οι προσπάθειες Ελλήνων και Βρετανών πολιτικών να αποδυναμώσουν ή να ελέγξουν τον ΕΛΑΣ εί­ χαν αποτύχει. τον διανοούμενο Δημήτρη Γληνό. το ελ­ ληνικό αντάρτικο δεν έχει πλέον την αρχική του αξία για τους Βρετα­ νούς στρατιωτικούς. «Η αστική πολιτική ηγεσία είναι εντελώς ανίκανη να αντιληφθεί τη σημασία της Αντίστασης».) έχει πραγματοποιηθεί. Ο Γληνός απογοητεύεται οριστικά από αυτά τα «ανόητα γερόντια» και λέει στον Ιωαννίδη: Αυτοί μπορεί να συμμαχήσουν και με τον διάβολο. ποτέ όμως με το ΕΑΜ και το ΚΚΕ. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». χάρη στην ακάματη ενεργητικότη­ τα του αρχηγού της ΒΣΑ ταξιάρχου Μάγερς και τη «συμμαχική» ενδοτικότητα του ΚΚΕ. αλλά και δεν θέλει την ύπαρξη του αντιστασιακού κινήμα­ το ς» . Παπαστράτης.

. οι στρεψόδικοι αρχηγοί περισσεύουν.ΑΡΗΣ. επιμένει να συνεχίζει τις συνομι­ λίες με τους παλιούς πολιτικούς. χωρίς ούτε εμπόρευμα ούτε και προσωπικόν». (Πυρομάγλου. εδώ που γίνεται ο αγώνας. Μετά από τόσα χρόνια απουσίας. «Κ α τ’ όνομα μόνον υπήρχαν παλαιά πολιτικά κόμματα. υπό τον Ιωαννίδη. αφού η αγωνιστική ενότητα έχει επιτευχθεί στη βάση.3 Όμως το ΚΚΕ. Ο Άρης ξίνισε: Τι γυρεύουμε εμείς στο Κάιρο. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. Ο ΑΡΧ Η ΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 373 συμφωνητικού. Αεροδρόμιο Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ είναι ριζικά αντίθετος στη βρετανική πρό­ σκληση και στις επαφές με την εξόριστη βασιλική κυβέρνηση. «τους είχε εντελώς ξεχασμένους. οφείλεται κυρίως στην άκριτη μίμηση του σοβιε­ τικού μοντέλου περί όσο το δυνατόν ευρύτερων συμμαχιών· και κατά ένα μέρος σε μια εγγενή μειονεξία των κομουνιστών ηγετών προερχό- 3. Αυτή η τακτική της κομουνιστικής ηγεσίας πέρα από την ανεπάρ­ κεια των προσο^πων. και απορεί γ ια ­ τί το ΕΑΜ κουβεντιάζει ακόμη μαζί τους. τους οποίους αποκαλεί «λείψανα». πολλοί τους νόμιζαν πεθαμένους κιό­ λας». ο λαός στην ύπαιθρο. Όπως εί­ ναι αντίθετος και στις ατέρμονες συνομιλίες με τους παλιούς πολιτι­ κούς της Αθήνας. ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ για να τιμήσουν το ελληνικό αντάρτικο· απώτερος στόχος είναι μια πολιτική συμφωνία υποταγής στην ελληνική βασιλική κυβέρνηση. Στην ουσία από το 1936 δεν υπάρχουν κόμματα. αλλά και στις πόλεις. Αντίστασίς) Δεν απέχει διόλου από την πραγματικότητα η άποψη του Άρη πως ο κύριος όγκος των οπαδών τους έχει προσχωρήσει και συνυπάρχει στις αντιστασιακές οργανώσεις· και. Ήσαν κα­ ταστήματα κενά με τους πολιτικούς αρχηγούς δίκην καταστηματαρ­ χών. 0 Τζήμας ενθουσιάστηκε με την πρόσκληση και ειδοποίησε την Αθήνα. ο Μάγερς ανακοινώνει στον Τζήμα ότι το ΣΜΑ και η βρετανική κυβέρνηση προσκαλούν επισήμως στο Κάιρο μια αντιπρο­ σωπεία των οργανώσεων ΕΑΜ. Όποιος θέλει να συζητήσει μαζί μας ας έρθει εδώ στο Βουνό.

Σε Έλληνες φίλους του λέει εμπιστευτικά πως δεν θέλει να είναι παρών στη χώρα όταν αρχίσει ο Εμφύλιος. Γ. Βλάβος. Βέβαια σε ένα τέτοιο^ν τεχνικών προδιαγραφών αεροδρόμιο δεν λεί­ πουν τα απρόοπτα. Την ευκαιρία: αρπάζει ο λοχαγός Χάμσον. θα ξεσπάσει. Είναι ένα αεροδρόμιο-φάντασμα για τους κατακτητές. τα «φυτεμένα» δέντρα αποσύρονται και επανέρχονται το χάραμα. Μια νύχτα η βροχή έχει μετατρέψει τον διάδρομο σε βούρκο και ένα βαρύ συμμαχικό αεροπλάνο κατά την προσγείωση βουλιάζει βα­ θιά στη λάσπη.η έγκριση από το Κάιρο είχε έρθει δύο μήνες μετά. Σαμουηλίδης) και πάνω από 700 χωρικοί αρχίζουν δουλειά στις 8 Ιουλίου υπό την εποπτεία του Χάμσον. αλλά προ­ σφέρουν πάλι ρόλο και επαναφέρουν στο προσκήνιο εκείνους οι οποί­ οι κατά πάσα πιθανότητα θα συγκροτήσουν το αντίπαλο στρατόπεδο. από το όνομα του κοντινού χωριού .374 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ μενη από τις συνεχείς διώξεις. Είναι ανθρώπινο και συνάμα πολιτικά απίστευτο. αλλά ο Μάγερς καθυστέρησε να τη γνωστοποιήσει στο ΕΑΜ καθώς οι σχέσεις τους παρουσίαζαν διακυμάνσεις. τις μακρόχρονες φυλακίσεις και τις εξο­ ρίες» Επιθυμούσαν διακαώς επίσημη «αναγνώριση» της ύπαρξης και του ρόλου τους στην πολιτική σκηνή. Κατά τη διάρκεια της ημέρας ο χωμάτινος διάδρομος προσγεί­ ωσης είναι διάσπαρτος από μεγάλα έλατα. εφόσον υπάρχει προγραμματισμένη πτή­ ση. για να μην είναι ορατό από τα εχθρικά αεροπλάνα. όπου να ’ναι. Με σχέδια που έστειλε το ΣΜΑ. Το εί­ χε πρωτοθέσει τον Ιανουάριο του 1943 στην επεισοδιακή συνάντηση με τον Γούντχαουζ στην Αθήνα. Λ. τρεις Έλληνες μηχανικοί (Γ. Κουβαρετάκης. Όλες οι προσπάθειες αποκόλλησής του στη διάρκεια της νύχτας αποτυγχάνουν το ξημέρωμα οι αντάρτες το καμουφλάρουν με κλαδιά. Αυ­ τές οι συνομιλίες ίσως ενισχύουν την αυτοεκτίμησή τους. Σε αυτό το πνεύμα «συζήτησης με όλους και για όλα» η μετάβαση στο Κάιρο ήταν ένα επίμονο αίτημα της εαμικής καθοδήγησης. Οι επαναστάτες επιδιώκουν να αναγνωριστούν ως ισότιμοι εκείνων ακριβούς τους οποίους καταστατικά προτίθενται να ανατρέψουν. και σε λιγότερο από έναν μήνα το πρώτο μυστικό αεροδρόμιο των Συμμάχων στην κατεχόμενη Ευρώπη είναι έτοιμο. Το σούρουπο έζεψαν το αεροπλάνο σε μια . που επείγεται να εγκαταλείψει την Ελλάδα. αλλά είναι σίγουρος πως. που διατηρούν τη φυσιο­ γνωμία του χώρου* τη νύχτα. και η λύση δεν άργησε να βρεθεί. στο υψίπεδο της Νευροπόλεως ή οροπέδιο της Νεράιδας.δεν δίνει περισσότερες εξηγήσεις. Η εντολή του ΣΜΑ είναι το ταξίδι στο Κάιρο να γίνει αεροπορικώς για λόγους ασφαλείας.

ανηφόριζαν παραπάνω . κατηφόριζαν και ως την Καρδίτσα και ύστερα φεύγανε πίσω προς την Αίγυπτο». Οι προνοητικοί ελασίτες είχαν κατασκευάσει κά­ πως μακρύτερα από τον πραγματικό διάδρομο έναν δεύτερο. Παράλληλα ο Σιάντος αναζητά στο Βουνό και μια προσο^πική διέ­ ξοδο. και αυτά πολυβολούσαν κατά διαστήματα τα εχθρικά αεροπλάνα. Μηνίων Γέρος Η αναχούρηση της αντιστασιακής αποστολής για το Κάιρο έχει προ­ γραμματιστεί για τις 9 Αυγούστου· τρεις ημέρες νωρίτερα στο Βουνό εμφανίζεται ο ίδιος ο Σιάντος (Γέρος) με την ομάδα των αντιπροσώ­ πων που θα ταξιδέψουν. ο οποίος βρέθηκε πανευτυχής ξανά στον αέρα. Το αντάρτικο αεροδρόμιο γνώρισε «νύχτες δόξας» σε όλη τη διάρ­ κεια της Κατοχής· σήμερα αναπαύεται στον βυθό της τεχνητής λίμνης του Μέγδοβα (Πλαστήρα). εάν το αντάρ­ τικο δεν είναι απολύτως ελεγχόμενο. Από κάποια στιγμή και μετά είχε ζητήσει «να του αφήσουν. [. Αφρι­ κανοί. Ο Α ΡΧ Η ΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 37^ συστοιχία επιστρατευθέντων βουβ αλιών από τα γύρω χωριό: και κα­ τόρθωσαν να το ξεκολλήσουν προς μεγάλη ανακούφιση του Βρετανού πιλότου. Του αντάρτικου αεροδρομίου δεν έγινε απλώς χρήση. Αντάρτικο) Παρόλο που οι Γερμανοί κατακτητές γνούριζαν την ύπαρξη του αε­ ροδρομίου.ά. άργησαν πολύ να το ανακαλύψουν και πάλι δεν μπόρεσαν να το καταστρέψουν. τουλάχι­ στον. 0 Γραμματέας του ΚΚΕ δεν συνοδεύει απλώς την αντιπροσωπεία από την Αθήνα· έρχεται αποφασισμένος να εγκατασταθεί εκεί και να αναλάβει την πολιτική ηγεσία του αντάρτικου για να επιβάλει την κομ­ ματική τάξη. έφθαναν εκεί. όπου πιστεύει ότι υπάρχει για αυτόν πεδίο δράσης καθώς θεωρεί τον εαυτό του αυθεντία στα στρατιωτικά. Νεοζηλανδοί. Διακατέχεται από έναν μόνιμο φόβο πο^ς. τον ΕΛΑΣ».ΑΡΗΣ. «Πήγαιναν κι έρχονταν αεροπλάνα. (Φ.] Άγγλοι. πού και πού και καμιά Αγγλίδα. με άσπρα εμφανή παραπήγματα στο πλάι. Αφηγείται ο Ιωαννίδης ότι ο Σιάντος του έλεγε: . π α ρ α ­ πλανητικό. Γρηγοριάδης. θα περάσει «πάνω από το κεφάλι μας». παίρνανε άφθο­ νες φωτογραφίες.. Μπαρτζιώτα κ. αλλά κα τά­ χρηση· αναπτύχθηκε ένα είδος πολεμικού τουρισμού. επειδή αδυνατεί να ελέγξει τον Ιωαννίδη και τον μηχανισμό του με τους υπόλοιπους σκληρούς «σοβιετικούς» Ρούσο..

“με το σπαθί του" στην κυριολεξία». που τώρα αποδεικνύεται ότι δεν είναι η πρωτεύουσα όπως πίστευαν. ο Στρογγύλης τους παρακολουθεί να επιτίθενται στον Γραμματέα του ΚΚΕ με οργή: «Με ποιο δικαίωμα έκανες τον δηλω­ σία αρχηγό του ΕΛΑΣ. Το ΠΓ δεν του αναγνωρίζει τέτοιες πρωτοβουλίες* για την ακρίβεια τους εξοργίζει. που προέρχονται από την Αθήνα και κατευθύνονται στη Μακεδονία για να αναλάβουν δράση. επειδή δεν είναι αφελής. Έκπληκτος. Στρογγύλης. Τζήμα (Σαμαρινιώτη). ο οποίος απουσ ιά­ ζει στην κοινή περιοδεία με τον Ζέρβα στην Ήπειρο. [. Και θύμωνε κιόλας αν του έμπαινες στα στρατιωτικά». « 0 Σιάντος με μεγάλη δυσκολία έκρυβε την αντιπάθειά του και με μεγάλη του χαρά θα τον γκρέμιζε από το βάθρο όπου είχε σκαρφα­ λώσει μόνος του. θα αναχω ­ ρούσε εκείνος για το Κάιρο προκειμένου να μη χαθεί η ευκαιρία. όπου έλεγε ότι. . για να α π α λ ­ λαγούν. (Πατατζής) Ό. το επ ει­ σόδιο είναι οξύτατο. Επιστολή Ανδρ. όπου ο Τζήμας συναντιέται με τον Σιάντο. και αυτός βρίσκεται στο κέντρο των εξελίξεων. από το βιβλίο του Κ. «Ήταν τρομερά αυτά που άκουσα από το στόμα του Γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ σ. 0 αντιστασιακός δημοσιογράφος Απόστολος Στρογγυλής γράφει πως εκείνες τις ημέρες συναντιέται με τον Σιάντο στη Νεράιδα μια ομάδα ανώτερων στελεχών του Κόμματος. Παπακόγκου Γράμματα για τον Άρη.τι και εάν αντιπροσωπεύει ο αρχηγός για τους αντάρτες και τους απλούς ανθρώπους.. Φυσικά εμείς δεν τον αφήναμε τελείως ήσυχο.] Έ τσι έβλεπαν τον Άρη». αλλά σ ’ αυτά τα ζητήματα αυτός είχε το προβάδισμα. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βε­ λουχιώτη και η Εθνική Αντίσταση».^ 4. Ως αφορμή επικαλείται το γράμμα του Τζήμα προς το ΙΊΓ.. »Και είχε τη δουλειά με την ένοπλη Αντίσταση. Σιάντου»·4 και. Τον έδιωξαν από την Αθήνα στο Βουνό. περιμένει την καθαίρεσή του από τον ΕΛΑΣ. Πρώτο θύμα των κομματικών παρεμβάσεων στο Βουνό είναι ο Τζή­ μας· από αυτόν αρχίζει ο Γραμματέας του ΚΚΕ την κατεδάφιση του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ. εάν δεν προλάβαιναν οι αντι­ πρόσωποι να είναι στο Βουνό την ορισμένη ημερομηνία.376 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ «—Γιάννη. Στην Καστανιά. 5. εγώ δεν ανακατεύομαι με άλλες δουλειές. Απ. η οποία δεν θα αργήσει να του ανακοινωθεί. Επόμενος στόχος του Γραμματέα είναι ο Αρης. στην κομματική ιεραρχία δεν έχει υπερβεί την τάξη του δηλωσία. αφήστε μου αυτά.

ειδοποιείται να γυρίσει στη Θεσσαλία για να συναντηθεί με τον Γραμματέα του ΚΚΕ. Μακρινή Κύπρος Τη νύχτα της 9ης προς τη 10η Αυγούστου 1943 μια βρετανική Ντα­ κότα θα εγκαινιάσει το μυστικό αεροδρόμιο του Βουνού παίρνοντας από την Ελλάδα τους Μάγερς. που ήθελε στο Κ άι­ ρο έναν άνθρωπο που να μπορεί να μιλήσει. Το κάζο για τον Γιουγκοσλάβο υπαρχηγό του Τίτο είναι μεγάλο· ο Σιάντος. Όλα γύρω του έχουν τη σφραγίδα του αρχηγού. Η συμμετοχή του Τζήμα στην αποστολή είχε αποκλειστεί από τον Σιάντο. 0 Τέμπο. ο Ρούσος για το ΚΚΕ.. ακυρώ­ νει οριστικά τα σχέδια του Βαλκανικού Στρατηγείου και με διόλου ευ­ γενικό τρόπο βάζει φρένο στις επεκτατικές φιλοδοξίες των Γιουγκο­ σλάβων παρτιζάνων. Ουάλας. Χάμσον και την αντιστασιακή αντιπροσο^πεία. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 377 Παρότι ο Τζήμας δεν κατορθώνει να σώσει τον εαυτό του.] Η α π ο μ ά ­ κρυνσή του θα είναι χτύπημα για το πνεύμα του ΕΛΑΣ». . που βρίσκεται καθ’ οδόν προς τα ελληνογιουγκοσλαβικά σύνορα. Για τον ΕΔΕΣ ταξιδεύει ο Πυρομάγλου. 6. για την ΕΚΚΑ ο Καρτάλης. (Eudes) 0 Γραμματέας κάνει προσωρινά πίσω· η στιγμή δεν είναι κατάλ­ ληλη. μα τελικως συμπεριελήφθη λόγω της προσωπικής επιμονής του ταξιάρχου Μάγερς. Ο Σιάντος έχει ένα ακόμη θέμα προς τακτοποίηση· να εξαγνίσει το ΚΚΕ από μια παλιά «αμ αρτία» δίνοντας απάντηση στις συκοφαντικές διαδόσεις που οι πολιτικοί του αντίπαλοι ενσπείρουν στην πρω τεύου­ σα.ο Τσιριμώκος για το ΕΑΜ. και -μ ε τ ά από βέτο του Σιάντου.. Τα «άκρως απόρρητα» έγγραφα των μυστικο^ν υπηρεσιών της Σ ο­ βιετικής Ένωσης το επαληθεύουν: «Οι αντιπρόσωποι του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού της Γι­ ουγκοσλαβίας (ΛΑΣΓ) συνάντησαν αποφασιστική αντίσταση από τους αντάρτες του ΕΑΜ στις προσπάθειές τους να οργανώσουν ανταρτικό κίνημα στη Μακεδονία. π α ρ εμ ­ βαίνει για άλλη μία φορά υπέρ του απουσιάζοντος αρχηγού· προειδο­ ποιεί τον Σιάντο: « 0 Άρης είναι εθνική φυσιογνωμία. Το ΕΑΜ επιμένει στα προηγούμενα σύνορα της Ελλάδας και δεν αποδέχεται το δικαίωμα αυτοδιάθεσης για τους Μακεδόνες. ο Τζήμας για τον ΕΛΑΣ6 και ο πρώην παπανδρεϊκός δικη­ γόρος Κώστας Δεσποτόπουλος ως νομικός σύμβουλος της αποστολής. παρόντος και του Καραγκίτση. [.Α ΡΗ Σ.

. Έ ω ς και ο Ιωαννίδης. να μιλούν για την ανεξάρτητη Μακεδονία. Τα αρχεία των μυστικών σοβιετικών υπηρεσιών. δηλώνει για το συγκεκριμένο ζήτημα: «Είχαμε καεί με τη Βαλκανική Ομοσπονδία. 1931-1944.ά. (Ιωαννίδης) 7. έχει ζητήσει επισήμως «στρατηγική διαρρύθμιση t o j v βόρειων συ­ νόρων προς όφελος της Ελλάδας».7 Ο Τέμπο φεύγει έξαλλος μετά τη συνάντηση με τον Σιάντο· στα Ντοκουμέντα της ιστορίας του γιουγκοσλαβικού στροιτού υπάρχει η έκθεσή του για αυτήν τη συνάντηση: «Αυτοί ακύρωσαν όλη τη συμφωνία σε σχέση με τη συνεργασία των Κομμάτων μας και ιδιαίτερα διαφώνησαν στο Μακεδονικό ζήτημα... με ορατό τον κίνδυνο σύγκρουσης με το ΚΚ της Βουλγα­ ρίας. Το ελληνικό Κομουνιστικό Κόμμα από την άνοιξη του 1943 με δη­ μόσιες δεσμεύσεις έχει προσχωρήσει στις θέσεις των άλλων εαμικών κομμάτων και στην ογκούμενη λαϊκή απαίτηση για τις δίκαιες εθνικές διεκδικήσεις (Δωδεκάνησα. που απαγορεύουν οποιαδήπο­ τε έστω σκέψη συζήτησης του Μακεδονικού. »Οι Έλληνες κομουνιστές στη Μακεδονία σταθερά αντιτίθενται στο κίνημα των Μακεδόνων για αυτοδιάθεση». [.] Αρνήθηκαν ν' αναγνωρίσουν το δικαίωμα στα δικά μας τμήματα. » 0 Γραμματέας της ΚΕ του ΚΚ Ελλάδας δήλοοσε στις συνομιλίες του με τον αντιπρόσωπο του Τίτο ότι δεν μπορεί να γίνει λόγος για οποιαδήποτε αυτοδιάθεση τα>ν Μακεδόνων αφού δεν υπάρχει μακε­ δονικό έθνος ο^ς τέτοιο. [. Ζέβγου. το πιο εκ­ πληκτικό. που «όλη του η ζωή ήταν μέσα στα πλαίσια τα διεθνιστικά».. (Χατζής. Γ ληνού. Εσωκομματι­ κά έχει δυναμώσει η φωνή των ελληνοκεντρικοί Σιάντου. Βόρειο Ήπειρο). Κύπρο.. που θα μπαίνανε στο έδαφος της ελληνικής Μακεδονίας.378 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ »0ι κομουνιστές ακολουθούν επίσης αυτή τη θέση. ενώ για τον Άρη είναι π ε ­ ριττό να ειπωθεί ότι «ήταν Έλλην ως το κόκαλο» (Πυρομάγλου. Φάκελος Ελλάς. Τζήμα. Το ΚΚΕ με την πολιτική απόφαση του 6ου Συνεδρίου τον Δεκέμβριο του 1935 έχει διορθώσει τη θέση του στο Μακεδονικό. Και. Δούρειος Ίππος) και σημαιοφόρος στα εθνικά θέματα μέχρι παρεξήγησης. Και στη διάρκεια της Κατοχής έχει αισθητά επηρεαστεί στα εθνικά θέματα από τους εταί­ ρους του στο ΕΑΜ και από τις εκρηκτικές διαθέσεις ανταρτών και λα­ ού· είναι αδύνατον να αγνοήσει αυτούς τους παράγοντες. που μετά τη νίκη θα αποκτήσει πλή­ ρη ελευθερία και δικαιώματα αυτοδιάθεσης». Επανάσταση ) Αυτό δεν είναι καινούργιο. . Χρύσας κ.] Δεν μπορούσαμε πια να κάνουμε τα ίδια πράγματα». Καραγκίτση.

Επανάσταση) Έ ω ς τότε τα κεντρικά πολιτικά όργανα ΕΑΜ και ΚΚΕ στην Αθήνα είχαν αμυδρή μόνο εικόνα της πραγματικότητας στο αντάρτικο· όπως εξομολογείται ο Σιάντος..από αυτή την εθνική διεκδίκηση δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί με μεγαλύτερη επιείκεια απ' ό. Με την άνοδο του Σιάντου στο Βουνό είναι η πρώτη φορά που ένα μέλος του ΠΓ του Κόμματος -τυ π ικ ά το κορυφαίο. αρχί­ ζοντας από τα πρόθυρα της πρωτεύουσας και φτάνοντας στις π α ρ α ­ μεθόριες περιοχές».ΑΡΗΣ. «εσείς δημιουργήσατε ολόκληρη ελεύθερη περιοχή [. Και προτείνουν παραίτηση από τη «μ α­ κρινή Κύπρο». ποτέ δεν μπορούν να δώσουν το πραγματικό νόημα μιας άλλης κατάστασης». οι οποίες τρέφουν μια σχεδόν δου­ λική αγγλοφιλία». Προβάλλουν εδαφικές διεκδικήσεις προς όλες τις κατευθύνσεις.] και μεις εκεί κάτω στην Αθήνα δεν είχαμε αντιληφθεί τί­ ποτα τέτοιο. «η “σώφρων”. παραίτηση -π ο υ αποσιωπάται σήμερα. τη “στρατηγική διαρρύθμιση των βόρειων συνόρων'’ . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ «Στην μπροσούρα “Τίποτα κρυφό α π ’ τον Ελληνικό Λαό” η ΚΕ του ΕΑΜ ζήτησε εκτός από την “εδαφική ολοκλήρωση”. που δεν παρασέρνεται πια από συναισθηματικότατες». όπως η προσκείμενη στον ΕΔΕΣ εφημερίδα Νεοδημοκρατική Πρωτοπορία .τι η παλαιότερη υπο­ χώρηση του ΚΚΕ στις πιέσεις της Κομιντέρν ως προς το Μακεδονι­ κό». τη Σικελία. επιτέλους. για να «δώσουμε στους Άγγλους την εγγύηση ότι έχουμε γίνει.. λαμβανομένου υπόψη ότι ο πληθυσμός της Κύπρου είναι στη συντριπτική του πλειοψηφία Έλληνες. ελλειμματικές στα εθνικά θέματα παρουσιάζονται οι θέσεις που υποστηρίζουν «οι π ε ­ ρισσότερες από τις αστικές ομάδες. (Φλάισερ) Για ορισμένους η Κύπρος εξακολουθεί και σήμερα να «είναι μακριά». Όμως. α γ ­ γίζοντας τα όρια του γελοίου. Βλέπεις. λαός σοβαρός.«αποκτούσε άμε­ ση αντίληψη της κοσμογονίας που συντελούνταν στην Ελλάδα. με ειδική αναφο­ ρά και στη Βόρεια Ήπειρο. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. την Κάτω Ιταλία. . (Χατζής. όταν τις παίρνεις σε περιβάλλον διαφορετικό.8 Παρά τις μεταπολεμικές μεγαλοστομίες τους. (Συνέντευξη Παπαδάκη) 8. οι εκθέσεις.αψηφώντας την ενόχληση “αδελφών κινημάτων’' στις εν λόγω χώρες». ακόμη και στη Λιβύη.

Οι Άγγλοι αξιωματικοίσύνδεσμοι που κινούν τα νήματα στέλνουν τους Έλληνες αξιω ματι­ κούς. που ήταν π άντα αντιεαμικός και στην κρίσιμη στιγμή θα φανεί ολότελα εχθρικός. Έ να σύνηθες παράδειγμα εκμαυλισμού. «Ο Ζέρβας. ειδικότερα στον ρόλο των Άγγλων. (Γασπαρινάτος) Η αντιεαμική π ρο π αγά νδα επισείει στους χωρικούς το φόβητρο του κομουνισμού και αντιπαραθέτει την εύνοια της συμμάχου Μεγάλης Βρετανίας συν το δέλεαρ της οικονομικής ανταμοιβής. στις περιοχές που κυριαρχεί ο ΕΛΑΣ.’45.9) Οι επιπτώ σεις θα φανούν σύντομα.380 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ ΓΙΟ ΥΛΟ Σ Δεν είναι μόνο αυτό.τι θα μας πουν οι σύμμαχοί μας Άγγλοι. που έχουν συρρεύσει κατά εκατοντάδες στον ΕΔΕΣ. Συνέντευξη Π. Αφού οι δημό9. .Εμείς θα κάνουμε ό. Η πλήρης σχεδόν άγνοια για τη δύναμη και το έργο του ΕΛΑΣ έκα­ νε την πολιτική καθοδήγηση της Αθήνας να πανηγυρίζει για το σύμ­ φωνο εγκλωβισμού του στο ΣΜΑ. Αν οι κριτικές παρατηρήσεις και οι προτάσεις του Άρη γίνονταν πολιτική γραμμή και πράξη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ σ ’ όλους τους τομείς έγκα ιρ α» . «Δημιουργήθηκε η αυταπάτη πο^ς οι παρεξηγήσεις με τους Άγγλους παραμερίστηκαν οριστικά». Καραγκίτση (Ορφέα Βλαχόπουλου) από την Ιστορία της Αντίστασης 1940. παρουσία του εδεσίτη συνταγματάρχη Διονυσίου Κόκκι­ νου. ενισχυμένος από τα βρετανικά εφόδια. Προσπαθούν να διαρρήξουν τον ψυχικό δεσμό ελασιτών και χωρικών κατηχώντας τους δεύτερους να μην προσφέρουν τίποτα χωρίς αμοιβή* έως τότε οι πάμπτωχοι άνθρωποι συνεισέφεραν στον αγώνα είτε με την προσωπική τους δουλειά είτε από το υστέρημά τους. Επανάσταση) Αυτήν την κομματική ευφορία είχε μεταφέρει στο Βουνό ο Καραγκίτσης όταν επέπληττε τον Άρη για την αντιαγγλική στάση του και διακήρυσσε στους αντάρτες και τους χο^ρικούς: . αναφέρει ο Λάμπρος στο χωριό του το Μαυρίλο. (Αρκετά χρόνια μετά ο ίδιος άνθρωπος θα αναγνωρίσει πω ς ένας τρόπος υπήρχε για να κερδηθεί ο αγώνας: «Αν ακουγόταν ο Άρης έγκαιρα από την ηγεσία του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. Το συμφωνητικό θα προσφέρει τη δυνατότητα στους Βρετανούς για μια νέα επιχείρηση αποδυνάμωσης του ΕΛΑΣ. (Χατζής. αλλά και από την προσέλευση νέων μαχητών (κυρίως αξιωματικών φιλοβασιλικών φρονημάτων) άρχισε να επιδεικνύει τάσεις επέκτασης σε χώρους ελεγ­ χόμενους από τον ΕΛΑΣ». να δημι­ ουργήσουν εδεσίτικους θυλάκους έξω από την Ήπειρο.

. το ίδιο φτωχοί κι αυτοί». σώριασε πάνω του μπόλικες χρυσές λίρες. αντεθνικό».] νόμισαν ότι η συμφωνία και το Κοινό Γενικό Στρατηγείο έγινε για να διαιρέσουν τους αντάρτες και όχι για να τους ενώσουν και άρχισαν μια συκοφαντική εκστρατεία εναντίον του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ.του­ λάχιστον όχι φανερά* οι Αγγλοι σε κάθε διαμαρτυρία τούς π α ρ α π έ ­ μπουν στα άρθρα του συμφωνητικού. δεν απέδωσαν. Τα σύννεφα που σκοτεινιάζουν τις σχέσεις των αντιστασιακών ορ­ γανώσεων πυκνώνουν επικίνδυνα· ο ΕΛΑΣ δεν είναι διατεθειμένος να τηρήσει τις δεσμεύσεις που του επέβαλλε η ανίδεη πολιτική καθοδή­ γηση της Αθήνας. η οποία δίνει προτεραιότητα στην πάση θυ­ σία διατήρηση των «συμμαχικών σχέσεων». (Σ αρά­ φης. επί διήμερο. αλλά κατάντησε ειρηνοδικείο για να λύνει διαφορές που συνεχώς παρουσιάζονταν». το τρίτο πρωί η τακτική άλλαξε: «Ένας χωριανός μου έστησε ένα τραπέζι κάτω α π ’ τον πλάτανο... Επανάσταση) . πήρε μια κόλλα χαρτί κι άρχισε να φωνάζει: » . αναρχικό. έκανε να φύγει. χαρακτηρίζοντάς το σαν κομουνιστικό. ενώ οι Βρετανοί επιμένουν να εξαντλήσουν όλες τις δυνατότητες του συμφωνητικού.Ελάτε να γραφτείτε στον ΕΔΕΣ. [.Α ΡΗ Σ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 381 σιες ομιλίες του συνταγματάρχη. δεν ασχολήθηκε καθόλου μ ’ αυτό το ζήτημα. ΕΛΑΣ) Η θέση του Σιάντου είναι δύσκολη. στην πλατεία του χωριού. τις λίρες και την κόλλα. Αντίσταση) Ακόμη και ο φύσει πράος Σαράφης αγανακτεί: «Οι αξιωματικοί που στάλθηκαν να δημιουργήσουν τις καινούριες ομάδες [. «Το Κοινό Γενικό Στρατηγείο. Εδώ είναι οι λίρες! Εδ<ύ είναι η Αγγλία! Ελάτε! »Το πρωί δεν πήγε κανείς να γραφτεί. Τον υποχρέωσε να μείνει για να φαίνεται ότι πηγαίνουν και γράφονται και να μην είναι μόνος του μπροστά στο τραπέζι. διολισθαίνει από τη σο­ βιετική γραμμή Ιωαννίδη. (Σαράφης. Τ απόγεμα ξαναβγήκε με το τραπέζι. Ο ίδιος είναι υπέρ των δυναμικών λύσεων στην κατεχόμενη χώρα· το προπολεμικό μίσος για τον αγγλικό ιμπεριαλισμό δεν έχει στο π α ­ ραμικρό υποχωρήσει μέσα του· όποτε μπορεί. "Υστερα από αρκετή ώρα διαλάλημα των λιρών και της σιγουριάς της Αγγλίας. Αλλά ο άλλος τον κράτησε. (Χατζής. (Μπέκιος. ΕΛΑΣ) Οι τοπικοί ηγέτες του ΕΛΑΣ δεν μπορούν να αντιδράσουν . Ως το βράδυ άλλοι τρεις τέσσερις πήγαν και γράφτηκαν. που κυριότερο έργο έπρεπε να έχει τις επιχειρήσεις και την εξέλιξη της στρατιωτικής κατάστασης.] Μόλις γράφτηκε. Ήταν α π ’ τους πιο φτωχούς του χωριού.. πήρε κάποιος την α π ό ­ φαση.

τον προειδοποιεί ο Γουλιμάρης. και ο αρχηγός. Θεωρεί την ενότητα των αντιστασιακών οργανώσεων εντελώς ε π ι­ φανειακή. εάν ήταν στο χέρι του Γραμματέα. Αυτό μην το ξεχνάμε. Οι κομματικοί της Θεσσαλίας. Ούτε τον Ψαρρό εμπιστεύ­ εται ο αρχηγός γιατί π α ρ ά τις περί του αντιθέτου διαβεβαιώσεις του . παρότι δεν έχει την ίδια πλη­ ροφόρηση με αυτόν. 0 Άρης κάνει απολογισμό της π ε ­ ριοδείας του με τον Ζέρβα και οι εκτιμήσεις του συμπίπτουν απολύτως με του Βρετανού λοχαγού Χάμσον. με τη δυνατότητα που του δίνει το συμφωνητικό. με τους οποίους συσκέπτεται.382 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Το πιθανότερο είναι πως. δεν γελιούνται από τις καλοκάγαθες παραινέσεις του Γέρου: «Αισθανόταν κανείς. να δημιουργήσει βάσεις του ΕΔΕΣ στη Ρούμελη και στη Θεσσαλία. . όταν τον άκουγε. Αεροδρόμιο ) Λύκος Στις 21 Αυγούστου η περιοδεία Άρη και Ζέρβα στην Ή πειρο φ τά ­ νει στο τέλος της. Δηλούνει απερίφ ραστα στον Σιάντο πω ς ο εμφύλιος πόλεμος είναι επί θύραις. . ξαναλέει ο Γουλιμάρης και αρχίζει να καταφέρεται με οξύτητα εναντίον των Άγγλων. παλιό σκληρό στέλεχος του ΚΚΕ στον Βόλο. Η συνάντηση του αρχηγού του ΕΛΑΣ με τον Γραμματέα του ΚΚΕ γίνεται σε κλίμα αμοιβαίας αντιπάθειας και καχυποψίας π αρά τη φ α ι­ νομενικά συντροφική ατμόσφαιρα. απαντάει ο Γραμματέας. θα έχουμε πολλές δυσκολίες μαζί τους.Τότε τι τους θέλουμε..Ναι. (Στρογγύλης. δεν θα συναινούσε ποτέ σε μια τέτοια συμφωνία· μα στις συζητήσεις με τα κομματικά στελέχη στο Βουνό αναγκάζεται να υποστηρίξει αυτό που δεν πιστεύει. με τον πάτερ Ανυπόμονο. συμφωνώ. 0 Σιάντος έκανε προσπάθεια να του απαντήσει ήρεμα: Τα ξέρουμε αυτό: όλοι. Η επίδειξη φιλίας και οι διαχύσεις του Ζέρβα προς τον ίδιο είναι παραπειστικές· ο στρατηγός θέλει να κερδίσει χρόνο και. επιστρέφει στην έδρα του Γενικού Στρατηγείου. σύντροφε Σ ιά ­ ντο. .Δεν θα μας αφήσουν οι Άγγλοι ούτε να ζήσουμε. ότι ο λόγος του ήταν σφιγμέ­ νος στον “κορσέ” του συμμαχικού αγούνα». τον Κωστούλα και τους μαυροσκούφηδες. αλλά έχουμε συμμαχικό αγώ να μαζί τους.

με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο. ο Άρης προειδοποιεί τον Γραμματέα του Κόμματος ότι για τη διαρκούς επιδεινούμενη ατμόσφαιρα μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων 10. Καραγκίτση. Για τον Ψαρρό κρατάει μια επιφύλαξη· είχαν σχεδόν συμφωνήσει να μην προχωρήσει ο συνταγ­ ματάρχης σε ανασυγκρότηση του 5/42. 1. γράφει: « 0 Άρης από τότε -κ α ι όχι την τελευταία στιγμή. Τζήμα (Σαμαρινιώτη).).1 1 Τώρα. Μανιάτη κ.1950. Η τόλμη και η σαφήνεια των θέσεο^ν του Άρη καταρρίπτουν αυτό που ισχυρίζονται κάποιοι.Α ΡΗ Σ. 11. προειδοποιήσεις και υποδείξεις στο ΠΓ. 0 Σιάντος συμφωνεί και υπερθεματίζει για τον Ζέρβα. Από κάθε άποψη σαφέστατη προ­ οπτική.ά.τον Μάρτιο του 1943 γράφει στο ΠΓ του Κόμματος: «Τάση του Άρη.1981. θα ’ρθούμε αναπόφευκτα σε σύγκρουση με τους Άγγλους. [. τον οποίο αποκαλεί «πόλο έλξης της αντίδρασης».έκανε σα­ φείς παρεμβάσεις. δεν τον άφηνε να πλησιάσει την ηγεσία και να της εκθέσει τις απόψεις του. . και τις περισσότερες φορές εχρησιμοποιείτο εναντίον του. μα και πρακτικά». αφού πρόκειται να προσχωρή­ σει στον ΕΛΑΣ όπο^ς τον έχει αφήσει να πιστεύει.12. Ο Άρης δεν πείθεται από τις υποσχέσεις του Ψαρρού· τις έχει ακούσει και ο ίδιος στο παρελθόν. Τουναντίον βλέπουμε πως έγκαιρα είχε συλλάβει την πραγματι­ κότητα.1950 και 31. επειδή άλλοτε είχε υπογράψει δήλίοση μετανοίας.12.1 0 Επίσης. Δεν είναι συνεπώς σο^στό αυτό που λέγεται και γράφεται. ότι για τη σύγκρουση αυτή πρέπει από τώρα να προετοιμαστούμε όχι μόνο ιδεολογικό:. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 383 εξακολουθεί να υπακούει στους Βρετανούς και να ακολουθεί τις εντο­ λές τους. Πράγματι σε λίγες ημέρες ο σύνταγματάρχης -σε συνεννόηση με τους Άγγλους. Από τότε που ο Άρης κατέβηκε σαν π α π ά ς στην Αθήνα και μίλησε με το ΠΓ του ΚΚΕ και στη συνέχεια στους εκπροσούπους της ηγεσίας στο Βουνό (Τζήμα. Γρηγοριάδης. ότι το σύμπλεγμα που τον κατείχε. ότι η μειονεξία από την παλιά του δήλωση τον εμπόδιζε να απευθύνεται στην ηγεσία για να επισημαίνει τα κα­ τά την κρίση του κακώς κείμενα. Αδιάψευστη η μαρτυρία του Τζήμα.] Ολοκάθαρα έβλεπε πως. για μία ακόμη φορά.. Ελευθεροτυπία .τον πληροφορεί ότι το 5/42 έχει ήδη αρχίσει να συγκροτείται πάλι ως ανεξάρτητο σύνταγμα. υπερασπίζοντας τις κατακτήσεις μας. Γρηγοριάδη. όπως έγκαιρα και θαρραλέα της εξέφραζε τις απόψεις του και την πίεζε να τις αποδεχθεί». 31.12. Επιστολή Σ. πολύ κοντά τότε στην πολιτική ηγεσία. ο Σ.. Εκθέσεις Ανδρ. πάντα έλεγε αυτό που πίστευε.

Γάμος Η πτώση της Νέας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας που φιλοδόξησε να ιδρύσει ο Μουσολίνι είναι άδοξη και εκκωφαντική. να οργανώσει τη γερμανική άμυνα. Δεν αποδέχεται τον στρου­ θοκαμηλισμό της πολιτικής ηγεσίας που αναλίσκεται σε καταγγελίες εναντίον των αγγλικών «προγεφυρωμάτων» ΕΔΕΣ και 5/42 και όχι των υποκινητών τους. 0 Μουσολίνι δεν κατορθώνει να ανταποκριθεί στις προσδοκίες του Χίτλερ· η συνωμοτική κίνηση του στρατάρχη Μπαντόλιο και του αρ­ χηγού των Ενόπλων Δυνάμεων Αμπρόζι επιφέρει την καθαίρεση του Ιταλού δικτάτορα από το Μεγάλο Φασιστικό Συμβούλιο και τη σύλ­ ληψή του με εντολή του βασιλέα Βίκτωρος Εμμανουήλ. Παράλληλα.η είδηση ανακοινώνεται από τον .τι το Στάλινγκραντ για τους Γερμανούς. ο Χίτλερ έσπευσε να συναντήσει τον Μουσολίνι κοντά στο Ρίμινι και του ζήτη­ σε να γίνει η Σικελία για τους Συμμάχους ό. για να αντιμετωπίσει το πιθανολογού­ μενο άλμα των συμμαχικών δυνάμεων στη γειτονική Ελλάδα. Το λύκο τον βλέπουμε. που καταλή­ γουν σε συνθηκολόγηση άνευ όρο^ν. κι εμείς ψάχνουμε τον ντορό του. Μόλις εκδηλώθηκε η συμμαχική απόβαση στη Σικελία. Για αυτό αποφασίζει. Και του δηλώνει ευθαρσώς την αντίθεσή του στην αποστολή πολι­ τικών εκπροσώπων στη Μέση Ανατολή: . να επιστρέψει για λίγο στην Αθήνα για να ενημερώσει τα ηγετικά στελέχη του Κόμματος.Άκου... Θα μας τυλίξουν σε μια κόλ­ λα χαρτί με την πείρα αιώνων που ? χουν οι Άγγλοι σ’ αυτά.384 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ αποκλειστικά υπεύθυνοι είναι οι Άγγλοι.Τι δουλειά έχουμε εμείς στο Κάιρο. Γέρο. προτού εγκατασταθεί οριστικά στο ΓΣ του ΕΛΑΣ. Η νέα ιταλική κυβέρνηση που σχηματίζεται υπό τον Μπαντόλιο αρ­ χίζει πάραυτα μυστικές συνομιλίες με τους Συμμάχους. Ο Σιάντος με τη συνοδεία του έχουν φτάσει σχεδόν έξω από την πρωτεύουσα όταν μια είδηση συγκλονίζει τη χώρα: Η Ιταλία παραδόθηκε. Δεν χρειάζονται περισσότερα από όσα έχει δει και έχει ακούσει ο Σιάντος για να καταλάβει πού οδηγεί η βρετανική πολιτική τις σχέσεις μεταξύ των Ελλήνων αντιστασιακών. στέλνει στην κατεχόμενη χώρα τον ιδιοφυή στρατηγό Ρόμελ. Το λέει ευθέως στον Γραμματέα: .

ξαναφο^ναξα». ρίξατε πέντε δέκα σφαίρες. Στην κορυφή του Παρνασσού το αντάρτικο ραδιόφωνο πιάνει τη συγκλονιστική είδηση και ο Νικηφόρος αγωνίζεται να συγκεντρώσει τους άνδρες του για να επωφεληθεί αμέσως της νέας κατάστασης. δε θα το γλιτώσω το ρεζίλεμα! »Μ ! έπιασε κρύος ιδρώτας. » 0ι αντάρτες.. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩ Ν 385 συμμαχικό ραδιοφωνικό σταθμό κατά τις οχτώ το βράδυ στις 8 Σ ε­ πτεμβρίου 1943.Εμπρός! Όποιος είναι να ’χει την παλικαριά να το πει! Ποιος ήταν. » . ο κόσμος με τη βία βάσταγαν. έγκλημα ήταν να ρίξω μια.ίες κατορθώνει να επιβάλει κάποια τάξη στους ξε­ τρελαμένους άνδρες. ωρέ! »Έγινε ένα σάστισμα σ ’ όλη την πλατεία.Α ΡΗ Σ. η σπατάλη των πυρομαχικών. Εγώ.Εσείς. ένα κεφωμένο σάστισμα. έτοιμος να χαχανίσει ο κόσμος. Πάει. » . αποκρίθηκε αυτός.Εγώ ήμουν. κοτζιά μ ’ Ιταλία. Οι αντάρτες έχουν γίνει ένα κουβάρι με τους χωρικούς της περιοχής. συναγωνιστή μπαρμπα-Νίκο. συναγωνιστή καπετάνιε. αγκαλιάζονται και πυροβολούν στον αέρα. »Κουνήθηκε α π ' τα χάχανα η πλατεία». κάνει λίγο σα στο κογιόνικο ο πατέρας. Θυμωμένος πραγματικά. Αυτό το τελευταίο.Τι να ειπείς. » . εξοργίζει τον νε­ αρό ανθυπίλαρχο· ανεβαίνει σε ένα πεζούλι της πλατείας και με άγριες φωνές και χειρονομ. χοροπηδάνε σαν τρελοί.Εγα> τ ’ άκουσα. παντρευότανε ο Αίγκος. λέω του πατέρα.Τ' άκουσες τι είπα. Αντάρτης) . Τότε τα βρίσκει ακόμη πιο σκούρα· του απαντάει η φωνή της μόνι­ μης αντιπολίτευσης στο τάγμα: «Μια φωνή αργή. ακούστηκε από τις τελευταίες σειρές του τμήματος: » . να ειπώ όμως τώρα κι εγώ. χτες προχτές. λίγο σαν κοροϊδεύοντας την αυστηρότητά μου. »Σφίγγομαι ωστόσο να κρατηθώ αυστηρός και λέω: » . μα δεν είναι καθόλου εύκολο. λίγο αμέριμνη. (Δημητρίου.απαιτεί επίμονα μέσα στη νύχτα να βρεθεί αυτός που έκανε την αρχή με τους πυροβολισμούς: «Άχνα δεν ακουγόταν. ο Νικηφόρος τούς κα­ τσαδιάζει γ ια το ξόδεμα το^ν πυρομαχικών και -ό π ω ς διηγείται ο ίδιος. » .

ως συνήθως. (Σ. το 5/42 και οι πολιτικές τους οργανώσεις. Και ποιοι Έλληνες.».750 άνδρες που αιχμαλωτίστηκαν στην Κεφαλονιά εκτελέστηκαν από απόσπασμα μόλις τελείωσε η σύγκρουση». Σε ορισμένες περιπτώ σεις Έλληνες. Ποιος θα τα άρπαζε. Από το επόμενο κιόλα πρωινό της συνθηκολόγησης αρχίζει και στην Ελλάδα η εφαρμογή του προϋπάρχοντος σχεδίου «Άξων» για τον αφοπλισμό των ιταλικών μονάδων.386 11η Σ τρατιά Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Τα σημάδια της επικείμενης ιταλικής κατάρρευσης ήσαν από και­ ρό ορατά και απασχολούσαν τους πάντες· αντάρτες. Γερμανοί και Βρετανοί αξιωματικοί στην Ελλάδα βρέθηκαν αντιμέτωποι με το ίδιο πρόβλημα: «Αν η Ιταλία συνθηκολογούσε. Ιστορία) Μόλις γνωστοποιείται η παράδοση της Ιταλίας. Ο Βρετανός στρατάρχης δεν παραλείπει να προειδοποιήσει τους καιροσκόπους της εποχής: « Σ ε εκείνους που επιμένουν να ίδουν την εξέλιξιν το^ν πραγμάτο^ν λέγω: αποφασίσατε τοίίρα ή καταστραφείτε κι εσείς στην πανωλεθρίαν που αναμένει τους Γερμανούς». ο Γερμανός στρα­ τιωτικός διοικητής στην Ελλάδα ειδοποιεί π ά ρ α υ τα τους επικεφαλής των ιταλικών μ. Ιστορία) Οι Γερμανοί κινούνται. ο ΕΔΕΣ. Οι Γερμανοί ή οι Έλληνες. Ειδικά στην Κεφαλονιά σκό­ τωσαν και τους αιχμαλώτους· «η γερμανική τιμωρία ήταν γρήγορη και εκμηδενιστικά ανελέητη· περίπου 155 αξιωματικοί και 4. Έ να ς ολόκληρος στρατός 12 μεραρχιών. .ονάδων στη χώρα πω ς οποιαδήποτε διάθεση συνθηκο­ λόγησης με τους Έλληνες αντάρτες θα αντιμετωπιστεί με τα όπλα. η εξολόθρευση των Ιταλών είναι «ένα από τα πιο απίστευτα εγκλήματα πολέμου».. [. οι Ιταλοί ενικήθησαν και εγονάτισαν. (Σ. γρήγορα και μεθοδικά. αντιμετο^πίστηκαν χωρίς έλεος· σύμ­ φωνα με Γερμανό ιστορικό. Γρη­ γοριάδης. η 11η Στρατιά θα γινόταν λεία τίνος.000 ανδρών! Τα όπλα της αρκούσαν για να ανατραπεί τελείως η ισορροπία δυνάμεων.. Ό που οι Ιταλοί προσπάθησαν να αντισταθούν και έπεσαν στα χέ­ ρια των πρώην συμμάχων τους.] »Η γενναία δράσις το^ν εθνικών ανταρτικών ομάδων της Ελλάδας και των μυστικών οργανώσεών τους συνετέλεσαν στην εξάρθρωση των αξονικών σχεδίων και στη νίκη των Συμμάχων στην Ιταλία». Γρηγοριάδης. (Mazower) Τα συμμαχικά αεροπλάνα πετούν πάνω από την Ελλάδα και ρί­ χνουν προκηρύξεις με την υπογραφή του στρατάρχη Ουίλσον: «Έλληνες. Για τον ίδιο σκοπό τίθενται σε συναγερμό ο ΕΛΑΣ. 140.

αντιδρά αμέσως· το τρίτο μέλος του ΓΣ. [. Ακρόπολις. να αφοπλιστούν. όπως ισχυρίζεται. Αρχικά ο Γούντχαουζ ως αναπληρωτής αρχηγός της ΒΣΑ επιχειρεί να προωθήσει τους Ιταλούς στον ΕΔΕΣ γιατί. που αναπληρώνει προσωρινά τον απουσιάζοντα Σιάντο. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 387 Γερμανοί και Ιταλοί μπλέκονται θανάσιμα· οι Ιταλοί προσπαθούν α π ε­ γνωσμένα να διατηρήσουν τον οπλισμό τους και οι υπόλοιποι να τους τον αφαιρέσουν. μα ανησυχεί κιόλα μήπως ξεφεύγουν από τη «συμ­ μαχική γραμμή» του Κόμματος· γράφει στο ΠΓ του ΚΚΕ στην Αθήνα: «Έχουμε υποχρέωση να οπλίσουμε τον ΕΛΑΣ και π αρ ά τη θέληση των Άγγλων κ. που αντιδρούν στην προοπτική να περάσουν τα ιταλικά όπλα στον ΕΛΑΣ και κάνουν ό. αντιλήφθηκαν αμέσως πού βρισκύταν το κλειδί της υποθέσεως: τα όπλα». που φτάνουν πολύ πιο γρήγορα από τους αντάρτες στα ιταλικά στρατόπεδα. πρέπει οποοσδήποτε «να εξασφαλίσει τον έλεγχο του οπλισμού τω ν» . 16. γιατί ο εξοπλισμός του ΕΛΑΣ είναι το σοβαρότερο πολιτικό και στρατιωτικό μας καθήκον στην Ελεύθερη Ελλάδα. Γρηγοριάδης.1965.] Πιστεύω να ’σαστε σύμφωνοι μ' ο:υτή την απόφαση που π ή ρα μ ε» . είναι βέβαια σύμ­ φωνος μαζί τους. 13. Έχουν όμως τους Άγγλους.9.1943. Η ηγεσία του ΕΛΑΣ.λπ. όπου μπορούν. Επιστολή Π. που με χίλια εφευρήματα κατορθώνουν να κάμψουν τους ταλαντευό­ μενους Ιταλούς και να εξασφαλίσουν οπλισμό και εφόδια.τι μπορούν για να το ματαιώσουν. . Καραγκίτση (Ορφέα Βλαχόπουλου). ο Καραγκίτσης. Η διαταγή που έχει ο Γούντχαουζ από το Κάιρο είναι να πείσει τους Ιταλούς να πολεμήσουν κατά των Γερμανώ ν εάν αυτό δεν είναι εφικτό. 9. Και οι μελανοχίτωνες αξιωματικοί των ιταλικο^ν διοική­ σεων. Μόλις συνήλθαν από τη συγκλονι­ στική εντύπωση της συνθηκολογήσεως. «Λαός όμο^ς και αγωνισταί δεν περίμεναν να εκδώσουν δια γγέλ­ ματα και διαταγές τα στρατηγεία.Α ΡΗ Σ..1 3 Τελικά στο Κοινό Στρατηγείο συμφώνησαν οι ιταλικές μονάδες που θα επιλέξουν τη συμμαχική πλευρά να προσχο^ρήσουν στην οργάνωση της περιοχής τους· οι μονάδες που θα ταχθούν με τους Γερμανούς. Το μεγάλο πλεονέκτημα του ΕΛΑΣ είναι η συμπαράσταση του κόσμου και των οργανωμένων εαμιτών.5.1 2 Δεν έπρεπε επ ' ουδενί τα ιταλικά όπλα να βρεθούν σε αντάρτικα χέρια. «αρνούνται να παραδοθούν στον ΕΛΑΣ». (Σ. Άρης και Σαράφης. Σε ταχύτητα υπερέχουν οι Γερμανοί με τις μηχανοκίνητες μονάδες τους.. επιβάλλουν τη θέλησή τους να προσχοορήσουν σε αυτούς και όχι στις «συμμορίες». ει δυνατόν. καθένας για λογαριασμό του. Ιστορία) 12.

2. συγκέντρωσαν από τις ιταλικές «γνω ριμίες» τους ένα ολόκληρο φορτίο όπλα και πυρομαχικά. Οι Ιταλοί δεν μπορούν να το πιστέψουν: «Δεν ξέραμε τίποτα για τις προθέσεις των Ελλήνων. Αντάρτες. τα φόρτωσαν σε ένα κά­ ρο και τα μετέφεραν οι ίδιες στους αντάρτες έξω από την πόλη. για να τους πείσουν να προσχωρήσουν στους Έλληνες. . γυναίκες και παιδιά κατά ομάδες. Πώς μπορούσαν από τη μια μέρα στην άλ­ λη να τα ’χουν ξεχάσει όλα. Σε όλη τη χώρα έχουν πέσει πάνω στους Ιταλούς. Απογευματινή . χωρικοί. αυθόρμητα. Λέγανε την αλήθεια.Τι έγινε.1958. άτσαλα. δεν το μάθατε. αξιωματικοί. Αντρ. νοικοκυρές και πα ιδιά με ακράτητο εν­ θουσιασμό και μηδαμινό συντονισμό. χωρικοί κάθε ηλικίας. για να είναι ασφαλείς. όπου ήξερε πω ς υπάρχει ένα απομονωμένο φυλάκιο του ΕΛΑΣ. «Για 2-3 νύχτες άλλο “τίμημα” δεν γινόταν δεκτό εκεί π α ρ ά όπλα και π υρομ αχικ ά». βρε παιδιά. με πρώτη την εντυπω ­ σιακή ιδιοκτήτρια. Τρεχαλάτε στο τάχμα σας να τους π ά ρ ε­ τε τα τουφέκια! Στη Θήβα τα «κορίτσια» του οίκου ανοχής. Μια παχουλή νοικοκυρά από τα Κρώρα ανεβαίνει ασθμαίνουσα στο βουνό πάνω από τα Καλύβια Αττικής.388 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Στη διάδοση του χαρμόσυνου νέου και στον συνακόλουθο αγο3να δρόμου για την εξασφάλιση του ιταλικού οπλισμού ηλεκτρίζονται και κινητοποιούνται οι πάντες. Τους λένε ότι για αυτούς τελείωσε ο Πόλε­ μος και να πείσουν και τους συναδέλφους τους να έρθουν στους αντάρτες. μα ο λιγότερο πουριτανός λοχαγός Βερ­ μαίος και οι ενθουσιώδεις αντάρτες δεν του αφήνουν πολλά περιθώ ­ ρια. Μούντριχας (Ορέστης).1 4 Η αναπάντεχη προσφορά προβληματίζει τον καπετάνιο του συ­ ντάγματος Ορέστη· δεν ξέρει εάν πρέπει να δεχτεί ή όχι το προϊόν της «αμαρτω λής» συναλλαγής. .». παπά δες. μα με π ε ­ ρίσσευμα καρδιάς χύνονται προς όλες τις κατευθύνσεις για τον νέο ιε­ ρό σκοπό. πολιτικοί. Λέγανε ψέματα. θεια.Η Ιταλία παραδόθηκε. . (Γκαλιμπέρτι) Πράγματι αυτοί οι απλοί άνθρωποι έχουν ξεχάσει όσα πριν λίγες ημέρες ακόμη υφίσταντο από τους κατακτητές τους. κατανοώντας τη 14.Τι κάθεστε εδώ. αντί να καταλήξουν σε κάποιο γερ ­ μανικό στρατόπεδο εργασίας. 17. Με κομμένη την ανάσα. χωρο­ φύλακες. τους μπήζει τις φωνές από μακριά: .

τρεις Ιτα ­ λούς αιχμαλώτους να κουβαλάνε ξύλα. στα θ ’κά μας τα πιδιά. ΕΛΑΣ ) (Αυτής της «ανωτερότητας» εξαιρείται ο γερο-Τσεκούρας. «Τόσο υπέροχη ήταν η στάση του λαού μας ώστε επανειλημμένα οι Άγγλοι αξιω ματι­ κοί. Μαράζωσε ο γέρος και γύρναγε σαν δαρμένο σκυλί ή σαν «μια ψ υ­ χή που κλαίει» όπως είχε πει ο Άρης· αργότερα με δική του μεσολά­ βηση του ξαναδόθηκε το όπλο. παρενέβη σε ά π τα ισ τα ελληνικά για να καθησυχάσει τον Ιταλό αξιωματικό: Να πάτι. ποτέ δεν γύρισε στην Ιταλία! Έ μεινε εδθ3 στην Ελλάδα! Εδώ αιχμαλωτίσθηκε.. που είδε στο Περτούλι. γιε μ ’. καθώς είδε ότι παρατραβούσε η συζήτη­ ση. ο « ψ υ­ χοπα τέρ α ς» του Άρη.] Αυτό το εκδικη- . [. αλλά ήταν πάντα υπό επιτήρηση μήπως αστράψει ξανά αυτό το κάτι μέσα του. ο οποίος είναι ήδη αφοπλισμένος γ ια σοβαρό παράπτω μα..Α ΡΗ Σ. εδώ διαλύθηκε. ως υποθήκη προς τους μεταγενέστερους Έλληνες: «Η 11η Ιταλική Στρατιά του Τζελόζο. Έμειναν στα ελληνικά χώματα για πάντα. μια ημέρα. (Σαράφης. την έδρα του ΓΣ.γλίτωσε τη θανατική ποινή. ο λοχαγός Βερμαίος. Τον επιτάφιο της 11ης Ιταλικής Στρατιάς τον γράφει ένας σκληρός πολεμιστής του Μετώπου και του αντάρτικου. στις κατά τόπους διαπραγματεύσεις με τις ιταλικές φρουρές εννοούν να λάβουν όλοι μέρος. Κι συ να π α ς κι τ σ ’ άλλοι να ειπείς να ’ρθ’νι. εδώ κονιορτοποιήθηκε. άσχετα εάν δεν μιλάνε την ξένη γλώσσα. Μην μπορώντας να λησμονήσει τα δικά του δεινά από τους Ιτα­ λούς. έκφρασαν τον θαυ­ μασμό τους για την ανωτερότητα του ελληνικού λαού». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 389 σημασία που έχει να τους πάρουν με το μέρος τους. που φοβούνταν αντίποινα εκ μέρους του λαού. κάτι άστραψε μέσα του· ίσως οι δύο γαμπροί που του εκτέλεσαν και εκείνη η «θράκα αγγόνια που τ' αρφάνεψαν». Μια για γιά σε ένα χωριό. Όπλισε το τουφέκι του και τους άφησε στον τόπο. αλλού το συζητούν και κάποιοι πιο ευαίσθητοι βγάζουν και δεί­ χνουν τις φωτογραφίες των προσφιλούν τους δακρύζοντας. Αλλού οι Ιταλοί αγριεύουν και τους διώ ­ χνουν. μα διεγράφη από τη δύναμη του ΕΛΑΣ και το όπλο τού αφαιρέθηκε. που 5 νι καλά κι δε θα σας π ’ρ ά ξ’νι.) Κ ατά τα ελληνικά κρατούντα. που ακολούθησε σαν κατακτήτρια τους Γερμανούς. Η γενική συνέλευση της φρουράς του ΓΣ καταδίκασε την πράξη του και τον έστειλε στο ανταρτοδικείο· λόγω προχωρημένης ηλικίας και τραυματικών βιωμάτων -μ ε την υπεράσπιση του ίλαρχου Αλέκου Μυ­ λω νά.

15. Ένας εκπληκτικής ευγένειας ιερο^μένος της Αράχοβας. Ο Ιταλός διοικητής τα μασάει· ζητάει 24ωρη προ­ θεσμία ελπίζοντας σε αυτό το διάστημα να προλάβουν να έρθουν Γερμανοί από την Άμφισσα. βαρύ οπλισμό. που μπαίνουν στητοί και υπερήφανοι στην κατεχόμενη πόλη. .τι πρόλαβαν πρόλαβαν. ο ΕΛΑΣ! Και αυτόν τον άθλο θα τον γράφει μια μέρα και η επίσημη ιστορία».390 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Δ Ο Σ τικό χτύπημα το έδωσε στους εισβολείς. εν ονόματι του Ελληνικού Έθνους και της ιστορίας του. «Μόλις φτάσαμε κοντά. ο πάτερ Συνέσιος. αναλαμβάνει με δική του πρωτοβουλία τις διαπραγματεύσεις* μιλάει με τον αντισυνταγματάρχη διοικητή του τάγματος. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. (Δημητρίου. να τραβήξουν τις φωτογραφίες. Στις 9 Σεπτεμβρίου μπαίνει έφιππος στην Αράχοβα με μια μικρή συνοδεία επιλεγμένων ιππέων· το επιβλητικό θέαμα των Ελλήνων ανταρτών με τις γενειάδες και τα σταυρω τά φισεκλίκια πάνω στα άλογα. άλλους Ιταλούς τούς φοβίζει και πιάνουν θέσεις άμυνας και άλλους τους θαμπώνει. κάμαμε να κατεβούμε α π ' τ ’ άλογα. Αντάρτης) Η συνάντηση με τον Ιταλό αντισυνταγματάρχη έχει οριστεί να γ ί­ νει μέσα στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. ένα λεπτό. θα ’ταν λίγο αστείο τέτοια ώρα να καθόμα­ στε εκεί δα να φωτογραφιζόμαστε». αλλά ο ανθυ­ πίλαρχος του δίνει πολύ μικρή διορία* μόνο πέντε ώρες. δύο αυτοκίνητα και πολλά μετα­ γω γικά ζώα. ό. Προσπαθεί να κερδίσει χρόνο. όσες υπολο­ γίζει ότι χρειάζονται τα αντάρτικα τμήματα να πιάσουν τα περά σ μα­ τα προς την πόλη. Ο νεαρός ανθυπίλαρχος το αποτολμάει. μα ο Ιταλός επιμένει να μιλήσει με τον Νι­ κηφόρο. παίρνει κάποιες πρώτες υποσχέσεις. Πετάχτηκαν όμως οι αξιωματικοί με τις μηχανές και μας παρακάλεσαν.1 5 Ψ είρ ισ μ α Σημαντική επιτυχία είναι η απαλλοτρίωση του οπλισμού της μεγά­ λης ιταλικής δύναμης που εδρεύει στην Αράχοβα· ολόκληρο τάγμ α με ενισχυμένη σύνθεση. που του έχει ρημάξει τους άνδρες. το αντάρτικο. Ο Νικηφόρος απαιτεί άμεση παράδοση των όπλων και δηλώνει επ ί­ σημα ότι αναλαμβάνει την ασφάλεια των αξιοοματικών και των ανδρών της μονάδας. Δεν τους κάμαμε τη χάρη.

που παραδόθηκαν στους Γερμανούς και οδηγήθηκαν στη Λαμία. πέφτει σε προνοητική αντάρτικη ενέδρα στις στροφές των Δελ­ φών. »Όπως ανεβαίνει τις κορδέλες το κοπάδι. Σεγδιτσιώτες. και 12 γερμανικά αυτοκίνητα έμφορτα οπλι­ σμού περνάνε στα αντάρτικα χέρια. Τότε ξεπετάγονται από τις πατουλιές οι ενεδρευταί και “ξεκόβουν” πέντε έξι σαστισμένους και ζαβλακωμένους κατακτητάς. αφού τους αφόπλισαν και τους ψείρισαν κανονικά από κάθε χρήσιμο είδος. οι αραιοί Γερμανοί τσομπαναραίοι του αραιώνουν ακόμα περισσότερο και πολλές φορές χά ­ νουν την οπτική επαφή ο ένας με τον άλλον. »Όπως ακριβώς “ξεκόβουν'’ τα πρόβατα! »Τους τραβάν παραπέρα. γλίτο^σαν το ψείρισμα από τους χωρικούς: «Στα “καγκέλια“! του δρόμου.ΑΡΗΣ. τους γδύνουν από τις στολές τους. Και η αυθόρμητη απάντηση εκείνου: . Κολοβατιανοί. αλλά τους πρόλαβαν οι αντάρτες και. Στις συμπλοκές. συν τα δύο ιταλικά αυτοκίνητα* μα τα ογκώ­ δη οχήματα κινούνται δύσκολα στα στενά δρομάκια της Αράχοβας προσπαθώντας να βγουν στη δημοσιά* σε κάποιο σοκάκι φρακάρουν. τους εφεδρικούς ελασίτες της περιοχής και την αυθόρμητη συνδρομή μιας διμοιρίας του 5/42 υπό τον ταγματάρχη Μαναίο απώθησαν τους χιτλερικούς σε όσες προσπάθειες έκαναν να περάσουν. όπου εκείνοι πίστευαν πο^ς θα έρθουν ιταλικά πλοία να τους παραλάβουν. που κράτησαν τρεις ημέρες. σκοτώνονται περισσότε­ ροι από 100 Γερμανοί. ενεδρεύουν κρυμμένοι στις “πατουλιές” ’ Βαριανίτες. εμπειρογνώμονες της ζωοκλοπής. αδύνατον να προχωρήσουν. Ο καπετάνιος Λεβεντογιάννης παρακαλεί έναν κάτοικο της πόλης να τους επιτρέψει να γκρεμίσουν λίγο τη γωνία του σπιτιού του με την υπόσχεση να του την ξαναχτίσουν αμέσους. γύρω στο 51ο χιλιόμετρο. Το τάγμα του Νικηφόρου με άνδρες του ΙΙΙ/34 τάγματος υπό τον Καλλία. Οι Ιταλοί της Αράχοβας περίμεναν αμέτοχοι το αποτέλεσμα της μάχης· κάποια στιγμή θέλησαν να το σκάσουν. μπο­ ρεί να φθάσει η μεγαλοψυχία τους καμιά φορά στο να τους δώσουν . Τα λάφυρα των ανταρτών είναι πολλά και πρέπει να μεταφερθούν πάνω στα 12 γερμανικά. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 391 Οι ελπίδες που έχει εναποθέσει ο Ιταλός αντισυνταγματάρχης στους πρώην συμμάχους του σύντομα θα διαλυθούν. να τον λυ­ τρώσει. Η γερμανική δύναμη που ξεκίνησε από την Άμφισσα.Γκρεμίστε όλο το σπίτι μου. τους επέτρεψαν να φύγουν προς την Ιτέα. Ούτε οι Ιταλοί της Ιτέας.

Μπόνο! Μπόνο!. Εκατοντάδες οκάδες λουκούμια. κατά τους παρευρεθέντες. . χωρατεύουν. Οι Ιταλοί όμως θέλουν να διαπραγματευτούν την παράδοσή τους με αξιωματικό. Π απασταφίδας αγκαζάρει τον προχωρημένης ηλικίας ταγματάρχη γερο-Όλυμπο. να δημιουργήσουμε κλίμα συ­ νεργασίας και συμμαχίας. αν σ' έβρισκα μπρουστά μ ’. Ο ταγματάρχης δεν διαθέτει στολή και του φοράνε πάνω από τα πολιτικά μια χλαίνη με αστέρια. μουρέ Τζουβάνου. πείθει τους Ιταλούς για την ιδιότητά του. καταναλώθηκαν εκείνη την πρώτη ημέρα. » .1 6 Στην Αγιά Θεσσαλίας αντάρτες και χωρικοί πείθουν ένα ιταλικό τάγμα της Μεραρχίας Φόρλι να τους ακολουθήσει και κρύβουν τους Ιταλούς σε ένα δάσος νότια της Λάρισας. στήσαμε καζάνια. «Σφάξαμε βόδια. και τα καταφέρνει περίφημα. θα ’σ’να τώρα μακαρίτες! » . για να μη φαίνονται τα πολιτικά παντελόνια και παπούτσια. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. και ύστερα τους ξαναρίχνουν στο κοπάδι. Αλλά οι διαπραγματεύσεις τραβάνε σε μάκρος και ο ταγματάρχης σκύβει στο αυτί του «υπασπιστή» του: . γελούσαν κι οι Ιταλοί φαντάροι». να τελειώσουμε. ο ελασίτης ανθυπομοίραρχος Σπ. και τους χτυπούν στις πλάτες. » . »Θέλουμε να σπάσουμε τον πάγο. ενώ ο ίδιος αναλαμβάνει να υποδυθεί τον υπασπιστή του. που βοηθούσε στον εφεδρικό ΕΛΑΣ.Κάνε τι θα κάνεις. γιατί δεν αντέχω άλλο. Οι αντάρτες πηγαινοέρχονται. (Σεβαστάκης) Με το καλό Κάποιοι ατσίδες στον Βόλο έχουν την έμπνευση να γλυκάνουν τους Ιταλούς της φρουράς για να αποδείξουν την καλή τους διάθεση στους νέους «συμμάχους».Μπόνο! Μπόνο!. Με εντολή της εαμικής οργάνωσης όλα τα μαγαζιά κερνάνε λου­ κούμια σε «χρέωση» του ΕΑΜ.392 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ κανένα κουρέλι. τους ταΐσαμε. και στο κεφάλι ένα δίκοχο· κάθεται πίσω από ένα γραφείο. Καθώς μάλιστα είχε λά­ βει μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους και θυμόταν Ιταλούς αξιω­ ματικούς από το Μακεδονικό Μέτωπο.Άντι. 16. τη γλίτωσες πάλι. με τα σώ­ βρακα τις περισσότερες φορές». Αφού αξιωματικός εκείνη την ώρα δεν υπάρχει μέσα στην πόλη.

Στη μέση τοποθετούν ένα τραπέζι με καρέκλες για τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. Κάτι τα όπλα. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 393 . βοηθούν να παραμεριστούν τα αυστη­ ρά ρουμελιώτικα ήθη. Χαλάλι τού ματζόρε. Κουκούλας περιγράφει την ει­ κόνα: «Η εμφάνισή τους ήταν επιβλητική. του μπήκαν οι αντάρτες. όχι επειδή σας έβαλε τα γυαλιά. Μόνο ο στρατιωτικός διοικητής του τμήματος ήταν κάπω ς δίβουλος· επρόκειτο για σύζυγο συναδέλφου του. » 0 κόσμος που παρευρέθηκε εκεί αισθάνθηκε ρίγη ενθουσιασμού.νέα. Την ασφάλεια των συσκεπτόμενων αναλαμβάνουν οι μαυροσκού­ φηδες· ο αυτόπτης αντιστασιακός Κ. απορεί εκείνος. σφαίρες και χειροβομβίδες. κάτι η εντυποοσιακή κοπέλα. σύζυγο ενός αδρανούντος εκεί Έλληνα ταγματάρχη. εμφανίζεται πρόθυμος να συνεχίσει τον πόλεμο εναντίον των Γερμανών. τον Ιταλό στρατηγό Ινφάντε. Με τρόπο ο Π απασταφίδας πήρε τους Ιταλούς αξιωματικούς να δουν και τα αντάρτικα τμήματα και ο τ α γ ­ ματάρχης έτρεξε να ανακουφιστεί. Α σφαλώς η μεγαλύτερη ελληνική επ ιτυ χ ία είναι η προσχούρηση στον ΕΛΑΣ της 24ης ιταλικής Μ εραρχίας «Π ινερόλο» και του Σ υ ­ ντάγμ ατος Ιππικού της Αόστης με έδρα τη Λάρισα. πάει όλη η σκηνοθεσία.Τι έπαθες. Επευφημίες ξέσπασαν όταν τέσσερα από τα παλικάρια αυτά πήραν ο καθένας θέσεις στις τέσσερις γωνίες σε απόσταση οκτ'„ . αλλά ζητάει α γ ­ γλικές εγγυήσεις. τον Άγγλο συνταγματάρχη Χιλς και τους υπόλοιπους. 0 αγγλόφιλος διοικητής της μεραρχίας. το ντύσιμό τους. Στο χοοριό Σωτήρα έξω από τα Τρίκαλα οι εαμίτες στήνουν το σκη­ νικό των διαπραγματεύσεο^ν σε ένα τετράγωνο χωράφι περίκλειστο από δέντρα. πανέμορφη. . στρατηγός Ινφάντε.ΑΡΗ Σ.Δεν μπορείς να τους διώξεις. εάν σηκωνόταν και φαινόντουσαν τα παντελό­ νια του. Η ηλικία του ταγματάρχη του επέβαλλε συχνότατες επισκέψεις «στην τουαλέτα» και.. Υπάρχει και μια άκρως ρομαντική προσχώρηση. Στο Μαυρολιθάρι εμφανίζεται ένας Ιταλός λοχίας με μια Ελληνίδα καλλονή από τη Ναύπακτο. την οποία αμέσως οι αντάρτες ονομάζουν «Λευκή». Μαζί τους φέρνουν ένα γαϊδουράκι φορτωμένο με δύο αυτόματα. Περισσότερο εντυπωσιάζει η «Μ αντόνα» του Ιταλού αυτόμολου. 0 Άρης αναλαμβάνει δράση. τη λε­ βεντιά τους. Έ βλεπε και καμάρωνε την κορμοστασιά τους. με γαλανά μάτια και ολόλευκη επιδερμίδα.

Το 5/42 κινητοποιήθηκε και αυτό. .τι αντικείμενα αξίας βρίσκανε πάνω τους. (Φλάισερ) Έ να ς Ιταλός διηγείται: «Με ανήκουστα θαυματουργό τρόπο. φώναζαν την ώρα που γδύνανε τους φαντά­ ρους παίρνοντάς τους ό. ντυμένες με τις ντόπιες γραφικές στολές. Πάντως «στον ουδέτερο παρατηρητή προκαλεί κατάπληξη το πόσοι Έλληνες συμπαραστάθηκαν στους ταπεινωμένους πρώην καταπιεστές τους.1 7 Οι εφεδρικοί ελασίτες στη Θεσσαλία θυμήθηκαν τα κολοκοτρωναίικα. όμως η κύρια προσπάθειά του να αιχμαλωτίσει τους Ιταλούς της φρουράς Λιδορικίου δεν πέτυχε* στη μάχη που δόθηκε έξω από την πόλη σκοτώθηκε ο επικεφαλής ενός μι­ κρού τμήματος μόνιμος υπολοχαγός X. όπως και ένα ολόκληρο τάγμα που έδρευε στην Ήπειρο. Κάτι πονηροί δεν αντέχουν να περιμένουν και έχουν αρχίσει να ξε­ μοναχιάζουν τους Ιταλούς στρατιώτες: Ενθύμιο! Ενθύμιο!. Ιστορία της Αντίστασης 1940-’45. που ξέραμε ότι βρισκόταν στο έσχατο όριο της φυσικής αντοχής ύστερα από τις λεηλασίες και καταστροφές που είχε υποστεί. (Γκαλιμπέρτι) Και ο ΕΔΕΣ έχει κέρδη από την ιταλική συνθηκολόγηση. Για να εντυπωσιάσουν τους Ιταλούς. ακόμη και χωρίς ανταλλάγματα». έστησαν σε κάθε ύψωμα από μία ελληνική σημαία και έκαναν έπαρση και υποστολή καθημερινά με τη σάλπιγγα δίνοντας την εντύπωση ότι όλα τα γύρω βουνά ήσαν γεμάτα αντάρτες. που ήταν αρ­ κετά την εποχή αυτή. Ή ταν ένα παραλήρημα χαράς.. κατάφερνε να μαζεύει λογιών λογιών τρόφιμα για να χορτάσει την πείνα μας. πρόσφεραν στους αντιπροσοοπους σταφύλια και άλλα φρούτα. διαρκούντων των διαπραγ­ ματεύσεων. τους κερνούσαν κρύο νερό για να δροσιστούν από το λιοπύρι της ημέρας».. Η τελική συμφωνία κλείνεται λίγο αργότερα αφού εγγυηθεί προ­ σωπικά για την τύχη των Ιταλών και ο αναπληρωτής αρχηγός της ΒΣΑ Γούντχαουζ. 17.394 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ με δέκα μέτρα από το τραπέζι των επισήμων. κρύ­ βοντας μας τη μέρα στα σπίτια τους όταν ήσαν κοντά οι Γερμανοί». αλλά πιο περιορισμένα* προσχώρησαν σε αυτόν αρκετοί σκόρπιοι Ιταλοί με τον οπλισμό τους. ο κόσμος των χωριο^ν. βιασμούς και δολοφονίες αμάχων.] »Επονίτισσες. Ααινάς. Αυτό κρίθηκε απαραίτητο από τους Ιταλούς γιατί μετα­ ξύ των αξιωματικών τους υπήρχαν κάποιοι επισημασμένοι από τους Έλληνες για εγκλήματα πολέμου* πυρπόληση χωριών. [.

σκοτώ­ θηκες. από όπου εκείνη τη στιγμή βγαίνουν οι Άγγλοι αξιωματικοί... Στη Θεσσαλία κυριαρχεί ο ΕΛΑΣ. Οι ελασίτες δεν ξέρουν πώς να αντιδράσουν· στέκονται αναποφ ά­ σιστοι έξω από το σπίτι όπου βρίσκεται η ιταλική διοίκηση με τους Άγγλους και γίνονται οι συνεννοήσεις. τους πείθουν να πουλάνε τον οπλισμό τους. ρωτάει. Κύριε ελέησον Οι αγγλικές παρασπονδίες δεν λείπουν.ΑΡΙΙΣ. 0 αντάρτης τού δείχνει το ωραιότατο σπίτι. μα εσύ θα ζούσες. Λαϊνά. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 395 Μεταξύ αυτών που τον κλάψανε ήταν και ο Μπελής.πάνω από τον τάφο του σκοτωμένου ο αδιόρθο )τος καπετάνιος έβγαλε ασεβέστατα και το δικό του μαράζι που δεν είχε ακόμη κάποιον αξιωματικό στο τάγμα του: .Έ ρ μ ε . Η τύχη σου ήταν να σκοτωθείς στο 5/42 σαν ομα­ δάρχης. Αν ερχόσουν στον ΕΛΑΣ. που βρέθηκε συμπτωματικά στην περιοχή. Ό πως αφηγείται ο Ασπροπόταμος. αλλά παραδόξω ς οι άνδρες που στρατολογεί με ιταλικά όπλα εφοδιάζονται. Ο Άρης σπιρουνίζει το άλογό . Αυτό δεν περνάει έτσι. Μια έφιππη ομάδα εφτά ανδρο^ν του ΕΛΑΣ με αρχηγό τον Ασπροπόταμο (Βασίλη Μπακάλη) βρίσκεται στο χωριό Λαζαρίνα και αντι­ λαμβάνεται το παζάρεμα μεγάλης ποσότητας όπλων.000 λίρες για να π α ρ α δώ ­ σουν όλο τον οπλισμό τους στον ΕΔΕΣ αντί στον ΕΛΑΣ.Πού είναι οι ρουφιάνοι. Η συμφωνία είναι κάθε ιταλική μονάδα να παραδοθεί στην οργά­ νωση της περιοχής της. ίσως ειδοποιημένος από άλλους. Μπορεί ο εδεσίτης συνταγμα­ τάρχης να μη δικαιούται ιταλικά όπλα.. . Ο αρχηγός ακούει τα καθέκαστα και η όψη του γίνεται. θα σου δίναμε ένα τάγμα. κατά τον Ασπροπόταμο. Και μπο­ ρεί όλο το τάγμα να σκοτωνόταν. Το γεγονός πέφτει στην αντίληψη των εαμιτών και διαπιστώνουν ότι τρεις Αγγλοι σύνδεσμοι με επικεφαλής τον κοκκινομάλλη λοχαγό Πατ πλευρίζουν τους Ιταλούς και. προσφέροντας χρυσές λίρες. μπήκες στη μάχη μπροστά. «σαν μαύρο σύννεφο που πετάει αστραπές». οι τρεις Αγγλοι έχουν πάει στη διοίκηση ενός ιταλι­ κού συντάγματος και τους προσφέρουν 20. Σου δώσανε μια ομάδα. Από τον ΕΔΕΣ υπάρχει μόνο ο συνταγματάρχης Χορδάκης. Ξαφνικά εμφανίζεται στον τό­ πο της συναλλαγής ο Άρης με μια έφιππη ομάδα μαυροσκούφηδων. ο οποίος έχει α π ο ­ στολή να φτιάξει εκεί ένοπλο τμήμα.

και τη νύχτα κατέβαιναν οι ελασίτες από το Βουνό να τα παραλάβουν. Εκείνος συμφω­ νεί. μα ζητάει να συνεννοηθεί πρώτα με αξιωματικό· ο Άρης δεν έχει αντίρρηση.396 ΔΙΟ Ν Υ Σ Η Σ ΧΑΡΙΤΟΓΙΟΥΛΟΣ του και τους πλησιάζει. όπου θα έχουν την προστασία του ΕΛΑΣ. οργάνωσε περισσότερες από 35 κηδείες· εν­ νοείται πω ς κάθε φορά αντί της σορού μέσα στο φέρετρο ήσαν ιτα­ λικά όπλα. όπου ήταν η μυστική αποθήκη του ΕΛΑΣ. «Εκεί. Ο Άρης μπαίνει φουριόζος στο ιταλικό Διοικητήριο. ωρέ κέρατά. Οι ντόπιοι αντάρτες σε αυτήν την αποκάλυψη του δίνουν ένα δίκαιο μερίδιο ξύλου. από γύρω οι μαυ­ ροσκούφηδες τον έσπρωχναν προς τον Άρη: » . στους Εγγλέζους και στους αντάρτες. όπου κρύβονταν τα όπλα.Τα γαλόνια με τα γαλόνια και τα γένια με τους παπάδες. ξεπέρασε με την τόλμη και τις επινοήσεις του και αυτόν τον κινηματογραφικό Ροκαμβόλ του Μπελή. 0 αρχηγός συ­ στήνει ήρεμα στον Ιταλό διοικητή να μεταφερθεί η μονάδα του προς την Πόρτα. 0 τρίτος ήταν Έλληνας που τόσο και­ ρό υποδυόταν τον Άγγλο. . μα τώρα αρχίζει να φωνάζει στα ελληνικά πω ς θα δώσουν λόγο στη βρετανική κυβέρνηση για αυτό που κάνουν. Έ κανε να φύγει ο Εγγλέζος.ξεπεζεύει σβέλτα και χύνεται με το μαστίγιο πάνω στον λοχαγό Πατ. συμφωνία ή δεν έχουμε. Για να βγάλει από το γερμανοκρατούμενο Αγρίνιο τα όπλα των παραδοθέντων Ιταλών.. μπροστά στους Ιταλούς αξιωματικούς. .Έχουμε. Στο νεκροτα­ φείο η πομπή κατέληγε πάντα στον μεγάλο οικογενειακό τάφο της οι­ κογένειας Σπ. 0 Άρης ανέβηκε και τον πά τα γε με τις μπότες». Τζωρτζόπουλου. Οι Ιταλοί στρατιώτες τσακίζονται να ανοίξουν δρόμο στον γενάτο που έδειρε μπροστά τους ολόκληρη αγγλική αποστολή. φωνάζει καθώς τον αρχίζει. ο Κωνσταντίνος Παπαβαλής. άρχισε να δέρνει με το μαστίγιο τον λοχαγό Πατ. Πέρναγε μέσα από την π ό ­ λη με τις ανάλογες ψαλμωδίες και οι Γερμανοί στρατιώτες των μπλό­ κων στέκονταν προσοχή και χαιρέταγαν στρατιωτικά. (Σεβαστάκης) Πάει να επέμβει ένας Άγγλος της παρέας του και μια κλοτσιά του Άρη τον πείθει να μη συνεχίσει. άσπλαχνο ξύλο. Έ νας π α π ά ς στο Αγρίνιο. στέλνει να ειδοποιήσουν τον στρατηγό Φλούλη και φεύγο­ ντας λέει στους αντάρτες κοροϊδευτικά: . άγριο.Μπρρρ. έπεσε. βρε! » 0 Πατ από το στειλιάρι λύγισε. Η νεκρική πομπή ξεκινούσε συνήθως από το Δημοτικό Νοσοκομείο.

μέσα στο γιαούρτι ένα πριόνι. απέξω να σας ελευθερώσουν . τα παιδιά θα περιμένουν. Κοντοπάνο· αυτό το όνομα του είχαν δώσει. οι οποίοι τους ακολούθησαν. η μόλις αποβιώσασα για γιά του Χρ. να έχετε σινιάλο . οι οποίοι επρόκειτο να εκτελεστούν. Φλωρόπουλο· πήρε τη σύνοψη. Κύριε ελέησον. ανάψτε τρία τσιγάρα. Παρουσιάστηκε στον Γερμανό διοικητή και ζήτησε την άδεια να εξομολογήσει τον «ανιψιό» του Σπ. Του Κυρίου δεηθώμεν . Ο Παπαβαλής ζήτησε απλούς ένα όνομα κρατουμένου από τον υπεύθυνο του ΕΑΜ Αρ. τη νύχτα . Συγχωρούνται οι αμαρτήσαντες. Μετά την ιταλική κατάρρευση και τη γέννα::·: . Μπάνιά. Κύριε ελέησον. Δακρυσμένοι οι μελλοθάνατοι από τον ανέλπιστο «ψαλμό». έναν κεσέ γιαούρτι και ξεκίνησε για τις φυλακές. κινηθείτε αποφασιστικά. τέκνα μου. Αλησμόνητο έχει μείνει και το τελευταίο «διάβασμα» που έκανε ο Παπαβαλής σε έναν μελλοθάνατο κρατούμενο. Τέκνα μου. Ανοίγουν το καπάκι του φέρετρου και το θαύμα γίνεται· στη συγκεκριμένη κηδεία υπήρχε πράγματι σορός. Εκείνος το επέτρεψε και σε μια αίθουσα συγκεντρώθηκαν και όσοι από τους άλλους μελλοθάνατους ήθελαν να εξομολογηθούν· ο Π α π α ­ βαλής άρχισε να ψέλνει παρόντος και του Γερμανού διοικητή: Κύριε ελέησον. τέκνα μου. Συγχωρούνται οι αμαρτήσαντες. Είχαν συλληφθεί ως όμηροι για κάποιο σαμποτάζ 30 κάτοικοι της Ηπείρου. Κύριε ελέησον. να κόψετε τα σίδερα. Την ίδια νύχτα οι 30 μελλοθάνατοι φτερούγισαν για το Βουνό μαζί με άλλους τόσους κρατουμένους. (Γελαδόπουλος) Η παράδοση της Ιταλίας γιγάντωσε τον ΕΛΑΣ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 397 Οι Γερμανοί σαν κάτι να υποψιάστηκαν με τις τρεις και τέσσερις κηδείες την ημέρα· κάποια φορά σταματάνε κ α θ ’ οδόν την πομπή για να κάνουν έρευνα στη νεκροφόρα. Κύριε ελέησον.ΑΡΗΣ. Τέκνα μου. Του Κυρίου δεηθώμεν. του φι­ λούσαν το χέρι· συγκινήθηκε και ο Γερμανός και επέτρεψε στον ιερω­ μένο να προσφέρει τον κεσέ με το γιαούρτι στον «ανιψιό» του. Έ ω ς τότε η έλλειψη όπλων ανάγκαζε την ηγεσία του να μη δέχεται όλους τους εθελοντές που παρουσιάζονταν για κατάταξη· πότε με ια­ τρικές γνωματεύσεις και πότε με άλλες προφάσεις τούς έστελναν π ί­ σω στα χω ριά τους. τον σταυρό.

Οι γκράδες.000 μελο^ν. διευθυντή Τύπου της κυβέρνησης του Κάιρου. τα κομμένα μάνλιχερ και τα μετρημένα σαν λίρες φυσίγγια ανήκουν πλέον εις το παρελθόν. οι οποίοι σε μια ενδεχόμενη κρίση θα υπάκουαν ασφαλώς στις αγγλικές εντολές. που γράφει έμπλεος αηδίας: 18.. Εκεί όπου οι μεγαλόσχημοι φ υγάδες από την κατεχόμενη χώρα είχαν όλες τις προϋποθέσεις να λάμψουν με τις πολεμικές περγαμηνές της π ατρίδας τους και μάλιστα με τη στήριξη μιας ακμάζουσας και υ π ε ­ ρήφανης γ ια την καταγωγή της ελληνικής παροικίας 120.1958.000 νέοι αντάρτες και σχηματίστηκε μια τοπική μεραρχία. τα διαλυτικά στρατιωτικά κινήματα και ο αδιάντροπος καθη­ μερινός διαγκωνισμός για τη βρετανική εύνοια αρρωσταίνουν κυριο­ λεκτικά τον Σεφέρη. Μούντριχας (Ορέστης). εις το μακρινό όσο και ρομαντικό παρελθόν του ΕΛΑΣ».1 8 Από το φθινόπωρο του 1943 και μετά ο ΕΛΑΣ θα αυξηθεί κατά 15.2. .000 άνδρες· ο συσχετισμός δυνάμεων των Tpróv αντιστασιακών ορ­ γανώσεων είναι πλέον συντριπτικά υπέρ του. Ποτέ άλλοτε και σε κανένα σημείο του πλανήτη η Ελλάδα και ό. που θα κρατούν στα χέρια τους». οι συνω­ μοσίες. «Ελύθη οριστικώς. το πρόβλημα-άγχος του ΕΛΑΣ. τουλάχιστον για την φάσιν του ανταρτοπολέ­ μου.000 καλά οπλισμένων Ιταλών (Μεραρχία «Πινερόλο» και Σύνταγμα Ιππικού της Αόστης).398 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ απαλλοτρίωση οπλισμού η κατάσταση άλλαξε· μόνο από τα όπλα της φρουράς Βόλου εξοπλίστηκαν 3. Αυτά που συμβαίνουν στους κόλπους της βασιλικής κυβέρνησης μό­ νο θλίψη και αποστροφή μπορούν να προκαλέσουν. 15.] Να είναι αυτοί οι πρώτοι που θ? αποβιβαστούν στην απελευθερωμένη Ελλάδα επιβάλλοντας τη θέλησή τους με τις Ένοπλες Δυνάμεις. (Σταυριανός) Το εκρηκτικό βασιλικό ζήτημα. Απογευματινή .. «Οι άνθρωποι αυτοί ξεχνούν τον πόλεμο και τη φρικτή κατάσταση όπου βρίσκεται η πατρίδα· ένα μόνο νοιάζονται: π<ύς να παραμείνουν στην εξουσία. Η μόνη ανησυχία του ΓΣ του ΕΛΑΣ είναι η διατήρηση στην περιοχή του άνω των 7. οι ανταγωνισμοί φατριών.τι αυτή αντιπροσωπεύει δεν διασύρθηκε τόσο όσο στη Μέση Ανατολή. [. Αλλά το πιο ανησυχητικό είναι η ψυχρολουσία που δέχτηκε στο Κάιρο η αντιστασιακή αποστολή. Αντρ.

για τον Ζέρβα «ηλίθιος Γλιξβούργος Ο Βρετανός υπουργός Μέσης Ανατολής Μ. Μάλιστα περιφρονεί την ελληνική νοοτροπία.Α. συνεπώς. Κάποιοι Αμερικανοί. . όπως σκιαγραφείται από τις μυστικές υπηρεσίες τους.Υπάρχουν λοιπόν Έλληνες και στη Δαμασκό. τον έχει αναδείξει σε «απόλυτο όπλο» για την εκ νέου αποικιοποίηση της χώρας: «Ο “Βασιλεύς των Ελλήνων'’ δεν είναι Έλληνας και ούτε θέλει να αισθάνεται Έλληνας. έχει καλώς. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 399 «Συλλογίζομαι κάθε μέρα και περισσότερο πως είμαστε ένα κου­ βάρι από σκουλήκια». ως κύριο συντελεστή της ελληνικής νίκης στο Ιταλικό Μέτωπο και ανδραγαθήσαντα. ενοχλημένοι από τον αδιάκοπο βρετανικό λι­ βανωτό για τον Γεώργιο. Ιδιαίτερα απέναντι σε Άγγλους και Αμερικανούς συνομιλητές δεν διστάζει να εκφρασθεί σκληρά για “αυτούς τους Έλληνες”. Κέιζι γράφει στο Ημε­ ρολόγιό του: «Έλεγα χθες του βασιλιά της Ελλάδας ότι έχουμε μεγάλες φασα­ ρίες στη Δαμασκό. ανίκανη για ένα γνή­ σιο δημοκρατικό σύστημα». και τούτο δεν φροντίζει να το κρύβει από τον στενό του κύκλο. σοφό και γεν­ ναίο. Σεις θα ηγηθείτε των μεικτών συμμαχικών δυνάμεων ως αρχιστράτηγος αυτών. (Φλάισερ) Η υποστήριξη που παρέχουν οι Βρετανοί στον Γεώργιο είναι εξορ­ γιστική· δεν διστάζουν να τον υμνούν ως δημοκράτη. (Μέρες) Στη μέση του κουβαριού βρίσκονται ο επίορκος Γεώργιος ΕΓ και οι Βρετανοί προστάτες του· το πορτρέτο του βασιλικού ανδρός. Δεν επιτρέ­ πεται όμως μια ξένη δύναμη να συμπεριφέρεται σαν κράχτης».ΑΡΗΣ. »Αμέσως με ρώτησε ανήσυχα: » . που του είναι ξένη. στη Μάχη της Κρήτης. χωρίς εποικοδομητικό πνεύμα και. (Φλάισερ) Αυτό βέβαια δεν θα εμποδίσει τον Αμερικανό πρόεδρο Ρούζβελτ να διαβεβαιώσει επισήμως τον «κουφιοκέφαλο» Γεώργιο όταν ζήτησε και την αμερικανική υποστήριξη: Πολύ σύντομα θα γίνει απόβασις στην Ελλάδα. Βλάχο της Κ α ­ θημερινής είναι «εστεμμένος φελλός». περίπου. ενώ συχνά επαναλαμβάνει ότι όχι μόνον η “ανάξια” τάξη των πολιτικών. αλλά και η πλειοψηφία του ελληνικού λαού ήταν από φύση απείθαρ­ χη. εκρήγνυνται: «Εάν ο βασιλιάς είναι σε θέση -π α ρ ά την ελεεινή συμπεριφορά του στο παρελθόν.να διαφημίσει τον εαυτό του. Η «οξύνοια» και η «ελληνικότητα» του Γεωργίου είναι κοινό μυ­ στικό μεταξύ των συντηρητικών Ελλήνων· για τον Γ.

Έ να δουλόφρον ομοίωμα της προδοτικής κυβέρνησης της Αθήνας. φρόντιζε με κάθε τρόπο για τη συκοφάντηση ή τη διάλυση του ένοπλου αγώνα στα ελληνικά βουνά* με εντολές προς τους βασιλόφρονες αξιωματικούς στην κατεχόμενη Ελ­ λάδα να υποδαυλίσουν την αντιπαλότητα μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ. παίρνει από τους Βρετανούς μια μειωτική εντολή: «Ο στρατη­ γός Simons μας δήλωσε ότι δεν θέλουν αξιωματικούς της ξηράς γιατί έχει γεμίσει η Αίγυπτος α π ’ αυτούς κι η μόνη απασχόλησή τους είναι το καφενείο».ο..] Παρέμεινε μέχρι τέλους άβουλη. Οι Βρετανοί επιτελικοί δεν εμπιστεύονται τον στρατό ξηράς για επιχει­ ρήσεις. χωρίς ανεξαρτησία σκέψης και δράσης* με τη διαφορά ότι αυτή είναι στο πλευρό των Συμμάχων.κ.τι είναι ο Γεώργιος είναι και η κυβέρνησή του.] αποξενωμένη από την ελληνική πραγματικότητα. όπως αυτή δια­ μορφωνόταν με ταχύτατους ρυθμούς στην κατεχόμενη χώρα». ει μη μόνον για οχυρωματικά έργα* δηλαδή κασμά και φ τυά­ ρι. (Παπαστρατής) . που εκτός της βασιλικής εύνοιας υποστηρίζει σοβαρά πως έχει εξασφαλίσει μέσα από πνευματιστικές τελετές και την υποστήρι­ ξη του Ελευθερίου Βενιζέλου.400 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ »Του εξήγησα ότι δεν υπάρχει ούτε ένας και ότι δεν είναι απαραίτη­ το να υπάρχουν Έλληνες για να δημιουργούνται φασαρίες».. αυτή της Ε ύ­ βοιας. Αυτό το κλίμα σήψης επόμενο είναι να έχει μολύνει και τις ελληνι­ κές ένοπλες δυνάμεις που συγκροτήθηκαν στη Μέση Ανατολή. (Φλάισερ) Ό.. σε ρόλο «ύπατου αρμοστή» για την Ελλάδα. σαν να μην έφταναν αυτά. [. ο οποίος μάλιστα τον έχει χρίσει από το υπερπέραν διάδοχο και συνεχιστή του έργου του. Η κυβέρνηση Τσουδερού «παρέμεινε καθ' όλη τη διάρκεια της θη­ τείας της μια καθαρά βασιλική κυβέρνηση προσαρμοσμένη στις επ ι­ θυμίες της βρετανικής πολιτικής. χωρίς καμία εξουσία. Στην ουσία δεν έχει την παραμικρή δύναμη* τα ελληνικά θέματα τα χειρίζονται ο Γε­ ώργιος και ο Βρετανός πρεσβευτής σερ Ρέτζιναλντ Λίπερ. Η κυριότερη ομάδα αποδράσεο^ν από την Ελλάδα. σε κλοπές όπλων και πολεμοφοδίων προς πώληση.. στο λαθρεμπόριο κ. (Γασπαρινάτος) Και. [. Στις συμμαχικές επιχειρήσεις η Ελλάδα συμμετέχει κυρίους με τα καράβια του στόλου που διασώθηκαν και τους αεροπόρους της. στο αλκοόλ και στα πορνεία Αλεξάνδρειας και Κάιρου· αρκε­ τοί αναμειγνύονται στα κυκλώματα εμπορίας ναρκωτικών. Το ενδιαφέρον των Ελλήνων αξιωματικών στρέφεται στη χαρτο­ παιξία. Πρόεδρος της κυβέρνησης-βιτρίνας είναι ο πρώην τραπεζίτης και πρώην αντιμοναρχικός Εμμανουήλ Τσουδερός* ένας πολιτικός σαλτι­ μπάγκος.

Καφαντάρη κ. καθώς φαντάζομαι. είναι να πιέσει τον Τσουδερό να μη δεχτεί καν τα μέλη της Αντίστασης. Παπανδρέου. Απαραίτητες προϋποθέσεις για αυτό είναι: 1. για να τους τιμήσουν. (Μέρες) Η κάθαρση όμως δεν έρχεται πάντα* και στην πολιτική ζωή της Ελ­ λάδας σχεδόν ποτέ. για να μην εκτεθούν. Ο στόχος των αντιστασιακών οργανώσεων συμπίπτει απολύτως με την απαίτηση των πολιτικών αρχηγών Σοφούλη. 2. σαν φτάσουμε στο τέλος της μεγά­ λης περιπέτειας. Ελπίδες Η αποστολή των έξι εκπροσώπων του ελληνικού αντάρτικου στο Κάιρο έχει έναν και μόνο στόχο. όλοι ετούτοι θα έχουν σαρωθεί από εκείνους που ζούνε το σημερινό δράμα της σκλαβιάς. Εκείνους που. εναποθέτει τις ελ­ πίδες του σε μια μεταπολεμική κάθαρση: «Η μόνη παρηγοριά είναι ότι. Για να βρίσκονται όμως εντός των εξελίξεων. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 401 0 Σεφέρης. και δεν εμφανίζονται στο Κάιρο εάν δεν προηγηθεί η βασιλική δήλωση. Οι έξι εκπρόσωποι γίνονται δεκτοί παντού σαν ήρωες. Να σχηματιστεί κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας στο Κάιρο με τη συμμετοχή όλο^ν των πολιτικών κομμάτων και των οργανώσεων της Αντίστασης. Εξη­ ντάρη* εκείνος το πρώτο που κάνει. Έχουν αλλεπάλληλες συναντήσεις με Έλληνες πολι­ τικούς και αξιωματικούς του Κάιρου. καθημερινός αποδέκτης της σήψης. φροντίζουν να στείλουν έναν εκπρόσωπό τους. Να δηλο5σει ο βασιλέας Γεώργιος ότι δεν θα επανέλθει στην Ελ­ λάδα προτού ο λαός αποφασίσει με ελεύθερο δημοψήφισμα για το π ο­ λίτευμα. την επίτευξη εθνικής ενότητας για ομαλές πολιτικές εξελίξεις μετά την απελευθέρωση της χώρας. τον πρώην βενιζελικό υπουργό Γ. θα είναι σε θέση να μιλήσουν τη λαλιά της Ελλάδας». που ακούνε έκθαμβοι τις διηγή­ σεις τους* δέχονται συγχαρητήρια από Έλληνες και Βρετανούς επισή­ μους και συνεχείς διαβεβαιώσεις για ενίσχυση του ένοπλου αγώνα. παραθέτουν επίσημο γεϋ- . επει­ δή τα κόμματα δεν τους αναγνωρίζουν λόγο στα πολιτικά θέματα. Όλοι θέλουν να τους γνωρίσουν και να μάθουν λεπτομέρειες για το έπος των βουνών. Μόνο που οι πολιτικοί ως πιο έμπειροι και πιο επιφυλα­ κτικοί από τους αντιστασιακούς αρνούνται τη σχετική πρόσκληση. μόλις φτάνει στο Κάιρο.ΑΡΗΣ. Ειδικά οι Βρετανοί.ά.

άγνοια της γλώσσας ή υπονοούμε­ νο. Περισσότερο από όλους έχει εντυπωσιαστεί με όσα συμβαίνουν ο άμαθος σε επισημότητες Ρούσος* τα έχει λίγο σαστίσει με τους πολ­ λούς τιτλούχους. ο Εξηντάρης εκ μέρους των πολιτικών αρχηγών της Αθήνας (πλην του μόνου δηλωμένου βασιλόφρονος Κ. . Λίπερ ορ­ γανώνει εντέχνους στο σπίτι του μια πρώτη συνάντηση των τεσσάρο^ν εα~ μογενών (Τσιριμώκου. όπου παρευρίσκονται ο Αίπερ. Στο κοχλάζον πολιτικό καζάνι του Κάιρου η αντιστασιακή α π ο ­ στολή θα δοκιμαστεί πολλαπλούς.Χαίρω. κύριοι.ά.. Εδθ3 θα αναφερθούν.Με κάτι πρά γμ ατα που ασχολούνται κι αυτοί οι βασιλιάδες!. Ο Πυρομάγλου συμπεραίνει αργότερα πως οι Άγγλοι πίστευαν ότι «λίγες φιλοφρονήσεις και κολακείες θα αρκούσαν να μας αλλάξουν τα μυαλά» στο θέμα του βασιλέα. Δεν ήξεραν πώς να το πάρουν. συνεδριάζει με τη σειρά του το ελληνικό υπουργικό συμβούλιο και αποφασίζει να υιοθετήσει την κοινή δήλωση κομμάτων . ο ταξίαρχος Μάγερς κ. Δύο ημέρες μετά. Τζήμα. αφού έτεινε καταδεχτικά το χέρι σε όλους. τα κυριότερα σημεία της πρ<ύτης επαφής της Αντίστασης του Βουνού με τους μανδαρίνους της Μέσης Ανατολής: Στις 17 Αυγούστου έπειτα από αλλεπάλληλες διαβουλεύσεις οι έξι εκπρόσωποι το:>ν αντιστασιακών οργανώσεων. το πρωτόκολλο και την επιδεικτική σπουδαιοφάνεια. για τα καμώματά σας. Ρούσου. Και μάλλον με αυτό το σκεπτικό ο έμπειρος Βρετανός πρεσβευτής σερ Ρ.. άκουσε πληροφορίες για το αντάρτικο. εν τάχει. ο λόρδος Γκλένκονερ (αρχηγός της SOE). «θαύμασε» τη γραβάτα του εκπροσώπου του ΚΚΕ Ρούσου και αποσύρθηκε λέγοντας σε παιδαριώδη ελληνικά: . Κάποιες ελπίδες αρχίζουν να γεννιούνται. Ο βασιλέας εμφανίστηκε φορώντας κοντά παντελόνια και. στις 19 Αυγούστου. Τσαλδάρη) και ο Κανελλόπουλος υπογράφουν για χά ­ ρη της εθνικής ενότητας μια κοινή δήλωση επί του πολιτειακού προς τον πρόεδρο της βασιλικής κυβέρνησης Τσουδερό: «Παρίσταται ανάγκη να δηλωθεί υπευθύνως ότι ο βασιλεύς δεν θέ­ λει επανέλθει εις την Ελλάδα πριν ή ο λαός αποφανθεί επί της μορ­ φής του πολιτεύματος».402 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Α Ο Σ μα. Δεσποτόπουλου) με τον Γεώργιο.αντιστασιακών και να την υποστηρίξει προς τον βασιλέα επειδή: «Αποτελεί θέλησιν της μεγίστης πλειοψηφίας του Ελληνικού Λαού ότι η μη επάνοδος του βασιλέως προ του δημοψηφί­ σματος είναι απολύτου χρησιμότητος προς αποφυγήν ταραχών και εν­ δεχομένως αιματοχυσίας». Η δε προσοχή του βασιλέα στη γραβάτα του του γίνεται κάτι σαν έμ­ μονη ιδέα και το αναφέρει έκτοτε συνεχώς: .

(Γασπαρινάτος) Ο Γεώργιος καταφεύγει στους δύο προστάτες του Τσόρτσιλ και Ρούζβελτ. άλλοι τα κανόνισαν όλα αυτά. είναι σαφής* μετά τους Έλληνες ίσως και άλλοι λαοί των Βαλκανίων θελήσουν να αποτινάξουν τα ανεπιθύμητα καθεστώτα που εκείνοι στηρίζουν. οι οποίοι συσκέπτονται από τις 17 Αυγούστου στο Κεμπέκ· ελλείψει πραγματικώ ν επιχειρημάτο^ν δεν αναφέρεται στο ελληνικό πρόβλημα καθεαυτό. Ο στρατιωτικός Μάγερς προσπαθεί εναγωνίως να πείσει όλους τους . Καλού κακού όμως προσθέτει μια παράγραφο στο κείμενο. Ψ υχρολουσία Στην ελληνική υπόθεση μεγάλο ειδικό βάρος έχουν οι παρασκηνιακές προσπάθειες των δύο Βρετανών που συνταξιδέυσαν στο Κάιρο με την αντιστασιακή αποστολή· του Μάγερς και του πολιτικού του συμ­ βούλου Ουάλας. Η καλοδιατυπωμένη προειδοποίηση. αλλά στην πολιτική τους στα Βα?νκάνια και τους επισημαίνει τον κίνδυνο ότι «το φαινομενικώς τοπικόν αυτό ζήτημα ίσως λάβει ευρύτερον χαρακτήρα».ΑΡΗΣ. Για τον οχυρωμένο πίσω από το βρετανικό τείχος Γεώργιο όλες οι κινήσεις και οι γραπτές δηλώσεις το^ν Ελλήνων έχουν τόση αξία όση έχουν σήμερα για την κυβέρνηση τα αντιεξουσιαστικά συνθήματα που γράφονται στους τοίχους. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 403 Οι ελπίδες φουντώνουν. Απαξιοί να απαντήσει και κάνει το μόνο που ξέρει* αυτό που έκα­ ναν πάντοτε οι προκάτοχοί του στον ελληνικό θρόνο και αυτό που συ­ νέχισαν να κάνουν αυτοί που τον διαδέχτηκαν: «Ο κατά το Σύνταγμα ανώτατος άρχουν ζητεί την ξένη επέμβαση για να απορρίψει ένα πολι­ τικό αίτημα που το προβάλλει το σύνολο σχεδόν του πολιτικού κό­ σμου. στην οποία αναφέρει ότι οι αντιπρόσωποι αφίχθησαν στο Κάιρο εν αγνοία του και χωρίς να ερωτηθεί· σαν να λέει προς τον βα­ σιλέα. μάλλον διά χειρός Παναγιώτη Πιπινέλη. Οι δύο Βρετανοί έχουν εξαπολυθεί προς δύο διαφορετικές κατευ­ θύνσεις. το σύνολο των αντιστασιακών οργανώσεων και αυτή η ίδια η κυβέρνησή του». Είναι τόσο έντονη η αυταπάτη πω ς ήρθε η ώρα να θυσιάσουν οι Βρετανοί τον Γεώργιο για χάρη της ομαλότητας στην Ελλάδα ώστε το κυβερνητικό διάβημα προς τον βασιλέα το συνυπογράφει με μισή καρ­ διά και ο Τσουδερός.

γηραιός στρατάρχης Γιαν Σματς· ο μόνος που υπολόγιζε πραγματικά ο Τσόρτσιλ. τον αποδοκιμάσει ο λαός. Έλληνες και Άγγλους. πως.τι είναι το χρωστάνε στον βασιλέα. Δεν διστάζει ακόμη και τον ίδιο τον Γεοί>ργιο να προειδοποιήσει σε κ α τ’ ιδίαν συνάντησή τους πως το 90% των Ελλήνων δεν τον θέλει (Μαθιόπουλος. εάν ο βασιλέας δεν κάνει την αιτουμενη δήλωση. διαβάλλει ως πολιτικά ανίκανο τον Μάγερς. Γκλένκονερ και με σκαιότατο τρόπο προσγειώνει τους Έλληνες υπουργούς* ό. Οι Βρετανοί του Κάιρου εγκαταλείπουν τις ευγένειες και επεμβαί­ νουν δραστικά. Ο ερωτοχτυπημένος στρατάρχης στέλνει στον Τσόρ­ τσιλ μια μακροσκελή επιστολή με θερμά επιχειρήματα υπέρ της βα­ σιλικής υπόθεσης. Αυτοί δουλικά το καταπίνουν* μόλις που αποτολμά κάποιος να ρωτήσει: . Αντίσταση) και πολύ σύντομα θα πληρώσει το θράσος του. Την επόμενη ημέρα ο Κέιζι παραλαμβάνει τους έξι εκπροσώπους . Ουίλσον. Ο αρχιστράτηγος Ουίλσον χωρίς κανέναν ενδοιασμό αποκαλύπτει τις μεταπολεμικές βρετανικές προθέσεις: . Το καταπίνουν και αυτό. πρωθυπουργός της Νοτιοαφρικανικής Ένωσης. Τον θρόνο τον στηρίζει και ο έρως. μηδενίζει την αξία του ελληνικού αντάρτικου και των Ελλήνων γενικά και πιέζει να υποστηριχτεί ο Γεώργιος για το καλό της Αυτοκρατορίας. Στις 20 Αυγούστου ο υπουργός Κέιζι συγκαλεί το «παραστρατημένο» ελληνικό υπουργικό συμβούλιο σε σύσκεψη παρουσία των Λί­ περ. Ο πολιτικός Ουάλας αποδύεται σε άλλον αγώνα * συσκεπτόμενος με τον Λίπερ. Η ατμόσφαιρα αλλάζει.Θα επιβάλω την τάξη. το ελληνικό αντάρτικο θα αχρηστευτεί από την εμφύλια διαμάχη που θα ξεσπάσει στα βουνά.404 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ εμπλεκόμενους. Προς ενίσχυση του Γεωργίου σπεύδει -κατάλληλα υποκινημένοςκαι ο No 2 της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Ο γέρων Γιαν Σματς είναι πολύ «στενός» φίλος της νεαράς Φρει­ δερίκης από τότε που έμεινε μόνη στην Αίγυπτο* λόγω της γερμανι­ κής καταγωγής της και των δεσμών της με το Ναζιστικό Κόμμα δεν της επετράπη να πάει στο Λονδίνο με τα υπόλοιπα μέλη της βασιλι­ κής οικογενείας. γυρίζοντας ο βασιλιάς στην Ελλάδα.Και τι θα γίνει αν. τους λόρδους και τα στελέχη του βρετανικού υπουργείου Εξωτερικο5ν. δεν διαθέ­ τουν καμιά δύναμη και επομένως δεν μπορούν να έχουν και λόγο.

«Διεμαρτυρήθημεν διά τον ανήκουστον τρόπον με τον οποίον βιαίως αποπεμ πόμ εθα . κατά το συμφωνητικό που υπέγραψαν στην Ελλάδα. Αντίστασίς) Στο αεροδρόμιο συνεχίζουν να αρνούνται να επιβιβαστούν στο αε­ ροπλάνο περιμένοντας τις ενέργειες της ελληνικής κυβέρνησης. Ο Κέιζι έρχεται σε δύσκολη θέση. Προτείνει τη σύσταση κυβερν*- . τους συστήνει να εγκαταλείψουν το Κάιρο και να περιμένουν στο Βουνό την απάντηση του βασιλέα. αλ­ λά οι Άγγλοι δεν σηκώνουν πολλά* τους μεταφέρουν ομαδικούς στο αε­ ροδρόμιο. Οι αντιστασιακοί και πάλι αρνούνται να υπακούσουν. Όμως η βρετανική επέμβαση έχει διαλύσει τις αυταπάτες* οι Έλλη­ νες πολιτικοί της Μέσης Ανατολής έχουν λάβει το μήνυμα και οι προ­ σπάθειες των αντιστασιακών να περισώσουν κάτι με νέο γύρο συνο­ μιλιών δεν βρίσκουν πια καμιά ανταπόκριση. μα επιμένει με τη δικαιολογία: . στην οποία έχουν προσφύγει* οι πληροφορίες τους λένε πως την αποπομπή τους απαίτησαν ο Τσουδερός και ο Γεώργιος. Τελικώς μόνο ο φόβος μπροστά στις αντιδράσεις του Ελληνικού Στρατού και της παροικίας αναγκάζει τον Τσουδερό να ζητήσει από τους Βρετανούς ακύρωση της απέλασης και η αντιστασιακή αποστολή επιστρέφει στην πόλη.ΑΡΗΣ. Οι αντιστασιακοί δεν είναι διορισμένοι υπουργοί για να δε­ χτούν αδιαμαρτύρητα τη βρετανική επέμβαση· δηλώνουν ότι είναι Έ λ ­ ληνες πολίτες και αρνούνται να υπακούσουν στις εντολές αντιπροσώ­ πων μιας ξένης κυβέρνησης. και τους δείχνει με τη σειρά του την έξοδο γιατί «η παρουσία τους προκαλεί αναταραχή στις ένοπλες δυνάμεις». δεν τους θέλει κανείς. αλλά με την ίδια ωμότητα. Οι έξι εκπρόσωποι της Αντίστασης εμμένουν στην άρνησή τους. Η νομότυπη φόρμουλα αποπομπής τους δεν αργεί να βρεθεί. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 405 του αγώνα παρουσία των Τσουδερού. Αίπερ. Μετεφέρθημεν ως κατάδικοι στο αεροδρό­ μιο». Μάγερς και σε πολύ ηπιότερους τόνους. όπου ένα αεροπλάνο περιμένει ήδη με τους έλικες να γυ ρ ­ νάνε. (Πυρομάγλου. Μαριονέτα Σε μια ύστατη προσπάθεια συνεννόησης με τους πολιτικούς ο εκ­ πρόσωπος του Κομουνιστικού Κόμματος Ρούσος αιφνιδιάζει ακόμη και τους υπόλοιπους αντιστασιακούς. Την άλλη ημέρα τους παραλαμβάνει ο Ουίλσον ως στρατιωτικός διοικητής τους.Αυτές οι διαταγές ήλθαν από πολύ πολύ ψηλά και μακριά. Αφού δεν τους θέλουν οι Άγγλοι.

Τα ψεύ­ δη. Οι Ρούζβελτ και Τσόρτσιλ με προσωπικά τους τηλεγραφήμα­ τα καθησυχάζουν τον Γεώργιο και του συστήνουν να μην κάνει την αιτούμενη δήλωση. Όταν στην Αθήνα είχε συζητηθεί από την ηγεσία του ΚΚΕ το εν­ δεχόμενο άρνησης του βασιλέα να κάνει δήλωση για δημοψήφισμα. απογοητευμένος. (Χατζής. η πρόταση πέφτει στο κενό. Ο Τσουδερός σε πρωταγωνιστικό ρόλο κατασυκοφάντησης των αντιστασιακών διαστρέφει τις προτάσεις για εθνική ενότητα διαδίδο­ ντας παντού πως το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι να μπουν στην κυ­ βέρνηση. Έτσι. μετα­ θέτουν την ευθύνη της αποτυχίας και κατηγορούν αυτούς με τους οποί­ ους πριν από λίγες ημέρες βρίσκονταν στο ίδιο αντιμοναρχικό στρατό­ πεδο ότι τάχα ενδιαφέρονται μόνο για υπουργικούς θώκους. αν σχηματιζόταν τότε. άσχετα από το βασιλικό ζήτημα. Ο Σιάντος υποστήριξε ότι σε τέτοια περίπτωση η αποστολή έπρεπε «να πάρει τα μπαουλάκια της και να γυρίσει»· αντιθέτως. προφανώς ακολουθώντας κάποιες ιδιαίτερες οδηγίες του Ιωαννίδη. Τα μέλη της ελληνικής κυβέρνησης και ο Εξηντάρης έχουν εμπεδώσει πως το πραγματικό κώλυμα για την ενότητα δεν είναι ο αχυρένιος βασιλέας. ταπεινωμένοι οι ίδιοι. Οι Έλληνες υπουργοί της κυβέρνησης. ο Ιωαννίδης επέμεινε σε μια κυβέρνηση εθνικής ενότητας με κάθε θυσία. Επανάσταση) Παρά την απροσδόκητη υποχώρηση του Ρούσου. είχε σημειωθεί πλήρης διάσταση απόψεων Σιάντου .Ιωαννίδη ενώ­ πιον των Τσιριμώκου και Χατζή. αναφέρουν υπέρογκες απαιτήσεις των αντιστασιακών σε υπουργεία. θα πει για τους συμμάχους της χώρας ότι «εκάλυψαν τον βασιλέα και εματαίο^σαν έτσι τον σχηματι­ σμό κυβέρνησης εθνικής ενότητος.406 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ σης εθνικής ενότητας άσχετα με την απάντηση του βασιλέα στο υπό­ μνημά τους. που θα μπορούσε να προλάβει. μα οι βρετανικοί μυώνες που τον στηρίζουν. οι υπουργοί και ο Εξηντάρης αρνούνται οποιαδήποτε συζήτηση για κυβέρνηση εθνικής ενότητας και η πρόταση Ρούσου γίνεται αφορμή για να αρχίσει η συκοφάντηση των εκπροσ(ύπων της Αντίστασης. Ο Κανελλόπουλος. (Μαθιόπουλος. πολλά δεινά». που αναπαράγονται έως σήμερα. ενώ είναι πασίγνωστη η οδηγία προς τον αρχηγό της αντιπροσωπείας Τσιριμώκο ότι το ΚΚΕ «θεωρεί το ζή­ τημα της ενότητας τόσο σημαντικό ώστε και μόνον έναν υπουργό σε οποιοδήποτε υπουργείον αν του έδιναν θα δεχόταν τη συμφωνία». Δεκέμβριος) . Σε λίγο ο βασιλικός πρωθυπουργός έχει την πρόσθετη ευχα­ ρίστηση να ανακοινώσει και τυπικά στους εκπροσώπους των ανταρ­ τών την απάντηση των δύο Μεγάλων Συμμάχων στην επιστολή του Γε­ ωργίου.

ο ίλαρχος ΟυίνστονΈργκοτ και ο υπίλαρχος Μ πομπ Φορντ. Με το ίδιο αεροπλάνο επιστρέφουν στην Ελλάδα ο ατρόμητος σαμποτέρ Πελτέκης και ο πολυπράγμο:>ν συνταγματάρχης Μπακιρτζής. το μέλλον της χώρας διαγράφεται ζοφε­ ρό. . (Πυρομάγλου. που θα συνεργαστεί με την ΕΚΚΑ. στο αεροπλάνο είναι και δύο Αμερικανοί αξιωματικοί του Ιππικού. Η Ελλάδα είναι βρετανικό τιμάριο.] και συνέβα­ λε στη διχόνοια των ανταρτών του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ».. θα έκαμνε το παν να διασπάσει την Αντίσταση για να τη φέρει στη γραμμή της ή και να προκαλέσει τη διάλυσή της με οποιοδήποτε μέσον».ΑΡΗΣ. (Πυρομάγλου. η οποία για μεγαλύτερο κύρος θα μετονομαστεί σε ΣΣΑ (Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή). η σκέψη που τυραννάει τον Πυρομάγλου είναι ότι οι εαμικοί «Ρούσος και Τζήμας επέστρεφαν στην Ελλάδα με απόλυτη την πεποίθησιν ότι η βρετανική κυβέρνησις είχεν αποφασίσει την διά?νυσιν του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και την εξαφάνισι του ΚΚΕ». Καρτάλης) Ο ανεξάρτητος Τύπος της Μεγάλης Βρετανίας ξεσκεπάζει δημο­ σίως την απαράδεκτη ανάμειξη στα εσωτερικά μιας σύμμαχης χώρας. Όταν το αεροπλάνο της αποστολής προσγειώνεται στις 17 Σ επτεμ­ βρίου στο αντάρτικο αεροδρόμιο της Νεράιδας. (Μαθιόπουλος. Ο ίδιος. Δεκέμβριος) Η επιστροφή της αποστολής στην Ελλάδα είναι καταθλιπτική· εκτός από το βάρος της αποτυχίας. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 407 0 εκπρόσωπος του ΕΔΕΣ Πυρομάγλου συλλαμβάνει επακριβώς τα επόμενα βήματα της βρετανικής κυβέρνησης: «Εφόσον είχε ταχθεί υπέρ της επιστροφής του βασιλέως. Η New Statesman and Nation στηλιτεύει τις μεθοδεύσεις γράφοντας ωμά «Τους επιβάλλουμε τη μαριονέτα μας» και ο Manchester Guardian προ­ λέγει αυτό που θα επακολουθήσει στην Ελλάδα: «Κανένα έθνος που σέβεται τον εαυτό του δεν θα ανεχθεί καθεστώς που επιβάλλεται από ξένους». (Αθανασιάδης) Ο Μάγερς γράφει ότι «πρόκειται για τραγω δία». Επίσης. όταν εισηγήθηκε δημοψήφισμα για τον βασιλέα. «απολύ­ θηκε χωρίς άλλη διαδικασία και στη θέση του μπήκε ο Γούντχαουζ. Δούρειος Ίππος) Και φυσικά δεν τους αδικεί. αλλά η πολιτική της δεν θα αλλάξει στο π α ­ ραμικρό. που θα ενσωματωθούν στη ΒΣΑ. που εφάρμοσε τους στόχους της αγγλικής πολιτικής [..

αλλά δίχασαν εκ νέ­ ου τους Έλληνες και βύθισαν τη χώρα σε εμφύλια διαμάχη· οι νεκροί και τα ερείπια. Θα ήσαν περισσότερο πειστικοί εάν δεν είχαν επιλέξει τόσο απρο­ κάλυπτα στο Κάιρο την πρόταση για σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας. θα ισχυρίζονται ότι κα τ’ αυτόν τον τρόπο την έσωσαν από την υποδούλωση σε μια ένοπλη κομουνιστική μειονότητα. δεν λογαριάζονται. και όχι τη στα­ νική επαναφορά της μοναρχίας. Επιθυμούν δε να ίδουν αποκαθιστάμενα τα κυριαρχικά δικαιώματα και την αυτοδιοίκησιν των λαών εκείνων. στην οποία δεσμεύτηκαν ότι: «Σέβονται τα δικαιώματα όλων των λαο^ν να εκλέξουν τη μορφή της κυβερνήσεως υπό την οποίαν επιθυμούν να διάγουν. Ενώ το διαρκές αίτημα του Στάλιν και συνάμα το στρατιωτικώς ορθόν είναι το άνοιγμα ενός Δεύ­ τερου Μετώπου από τους Αγγλο-Αμερικανούς στη Δυτική Ευρώπη. Επί σειρά ετών οι Βρετανοί. για να καλύψουν τις αυθαιρεσίες τους εις βάρος της μικρής χώρας. Η Ε κ τ ρ ο π η του Α γ ο ν α Σωτήρες Με τη γενίκευση του Πολέμου ο Ρούζβελτ. για να κινητοποιήσουν εναντίον του φασιστικού Άξονα τους λαούς που έως τότε δυνάστευαν εκείνοι.10. Η Ελλάδα είναι ζωτικής σημασίας για τους Βρετανούς προκειμένου να επανέλθουν στην ηγεσία της Ευρώπης. Οι Βρετανοί γνώριζαν καλά πως το 95% του ελληνικού λαού είναι κατά του βασιλέα. Κατά πόσο επρόκειτο να τηρηθούν μεταπολεμικά αυτές οι δε­ σμεύσεις το δοκίμασε πρώτος ο ελληνικός λαός· και μάλιστα προτού καν τελειο^σει ο Πόλεμος. ο . οι οποίοι έχουν στερηθεί βιαίως τούτο^ν». που εξέφραζε το σύνολο του ελληνικού λαού. ο Τσόρτσιλ και ο Σ τά­ λιν. για να ανοίξει ο βασιλικός δρόμος. συνυπέγραψαν τη διαβόητη Χάρτα του Ατλαντικού.

ενώ ειλικρινούς προσπάθησαν να βρουν τρόπο συ­ νεννόησης με τους Άγγλους και στο Βουνό και στο Κάιρο. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 409 Τσόρτσιλ ελπίζει να πείσει τον Ρούζβελτ για το άνοιγμα ενός μικρό­ τερου μετώπου στα Βαλκάνια. Στη Γιουγκοσλαβία και την Ιταλία οι ανάλογες βρετανικές προ ­ σπάθειες απέτυχαν παταγωδώς. Με τις δεδομένες βρετανικές βλέψεις χάνουν κάθε νόημα οι απολογι­ σμοί του ΚΚΕ πως. που έδινε τις δι­ κές του εξετάσεις στους Αγγλοαμερικανούς. Τελικώς ο Τίτο οδήγησε τη Γιουγκοσλαβία εκεί όπου αυτός ήθελε· οι Ρούζβελτ. Και επικεφαλής του ΚΚ Ιταλίας δεν ήταν ο Σιάντος και ο Ιωαννίδης. τακτική και συμμαχίες. ο Καοα- . Κ ατεφ υγμ ένος Η επιστροφή της αντιστασιακής αποστολής από το Κάιρο γίνεται σε κλίμα σκεπτικισμού και ανησυχίας. οι οποίες αναπτύχθηκαν στη χώρα μετά τη συμμαχική απόβαση. Στο αντάρτικο αεροδρόμιο της Νεράιδας τους έξι εκπροσώπους τούς περιμένουν ο Άρης. Η ιταλική κυβέρνηση και οι αντιστα­ σιακές δυνάμεις. Στην Ιταλία ο Τσόρτσιλ έσπασε τα μούτρα του πάνω στους Ιταλούς πολιτικούς όταν τους ζήτησε να υποστηρίξουν τον Οίκο της Σαβοΐας και τον βασιλέα Βίκτορα Εμμανουήλ. δεν διασπάστηκαν ώστε να ανοίξει ξανά ο δρόμος στον έκ­ πτωτο Ιταλό μονάρχη· σχημάτισαν ένα συμπαγές αντιμοναρχικό μέτωπο. Στην Ιταλία όμως υπήρχαν πολιτικοί σαν τον Κάρλο Σφόρτσα και όχι οι Σοφούλης και Παπανδρέου. Ο ηγέτης της γιουγκοσλαβικής Αντίστασης Τίτο με εύσχημο τρόπο ξεπερνούσε ως πρόωρο το πολιτειακό ζήτημα όσο διαρκούσε ο Πόλε­ μος· αρνήθηκε έστω και να συζητήσει με τον εξόριστο Γιουγκοσλάβο βασιλέα Πέτρο παρά την αφόρητη πίεση του Στάλιν. χάρη και στη ρεαλιστική γραμμή του ιταλικού Κομουνιστικού Κόμματος. αλλά ο Παλμίρο Τολιάτι· εντελώς άλ­ λο μέγεθος από τους δύο Έλληνες συντρόφους του. Η προχειρότητα με την οποία αποφασίστηκε το ταξίδι στο Κάιρο μόνο αυ­ τά τα αποτελέσματα μπορούσε να έχει. απέτυχαν.τι αυτό συνεπάγεται.ΑΡΗΣ. Οι αυτοσχεδιασμοί δεν συνιστούν σοβαρή διπλωματία* απαιτούνται σχέδιο. Έτσι οι Αγγλο-Αμερικανοί θα φτάσουν πρώτοι στα ρουμανικά πετρέλαια και κυρίως θα κόψουν την προς Δυσμάς προέλαση του σοβιετικού στρατού. Ταυτοχρόνως η παρουσία ισχυρο^ν βρετανικών δυνάμεο^ν στην Ελ­ λάδα θα θεμελίωνε τη μεταπολεμική παρουσία της μοναρχίας στη χώ­ ρα και το βρετανικό μέλλον στην Ανατολική Λεκάνη της Μεσογείου. με ό. Τσόρτσιλ και Στάλιν αναγκάστηκαν να αποδεχτούν τα τετελεσμένα.

αν δηλαδή φοβό­ ταν ένα πραξικόπημα ή τις αυριανές εκλογές.] Ο Άρης ήξερε ότι οι πολιτικοί μας αντίπαλοι πρόβαλλαν πάντοτε την ανησυχία τους μην τυχόν “η κομουνιστική μειοψηφία” προσπαθήσει να επιβληθεί διά της βίας. Ιστορία) Μετά από μια γενική ενημέρωση των ανταρτών. ο Γούντχαουζ. «Οι καταφτάνοντες κατείχοντο από ένα ενιαίο συναίσθημα: την κοι­ νή βεβαιότητα ότι επίκειται μέσα στο φθινόπωρο ή το πολύ τον χει­ μώνα μεγάλη συμμαχική απόβασις στην Ελλάδα. αλλά και μια ικανότητα διαλεχτική και συγκροτημένη σκέψη. με την οποία οι Άγ­ γλοι θα επανέφεραν τον βασιλέα τροπαιούχο και απόλυτο ρυθμιστή». αρχηγός της αντιπροσωπείας του ΕΔΕΣ στο Κοινό Στρατηγείο κ. Ο δικηγόρος Δεσποτόπουλος θα παραμείνει στον ΕΛΑΣ ως νομικός σύμβουλος· προσωρινά στον ΕΛΑΣ θα μείνει και ο Τζήμας. (Σ. ο συνταγματάρχης Ραυτόπουλος. [.. τα μέλη της α π ο ­ στολής θα φύγουν προς διαφορετικές κατευθύνσεις.ά. Η πρώτη είναι με τον συναρχηγό του ΕΑΜ Τσιριμώκο· τον οξύνου π ο ­ λιτικό με τον γοητευτικό λόγο. Γρηγοριάδης. Η Ελλάδα μόνο μέ­ σω της Βρετανίας μπορεί να επιβιώσει. »Δε διέθετε μόνο μια γνήσια ευφυΐα. προκειμένου να ενημερώσουν λεπτομερώς τις πολιτικές οργανο5σεις τους. ο Άρης έχει δύο πολύ ενδιαφέ­ ρουσες ιδιαίτερες συζητήσεις.410 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ γιώργης. Ο Τσιριμώκος είναι αμετακίνητα αγγλόφιλος· πιστεύει και διατυ­ πώνει ανοιχτά την «άλλη άποψη» μέσα στο ΕΑΜ. Πριν πάρει καθένας τον δρόμο του. Οι Τσιριμώκος και Ρούσος θα επιστρέφουν στην Αθήνα και μαζί τους θα κατέβει ο Πελτέκης. Αλ­ λά αυτός αναρωτιόταν αν η αντίδραση φοβόταν πράγματι την “κο­ μουνιστική μειοψηφία” ή την “ΕΑΜική πλειοψηφία”.. . ενώ ο Πυρομάγλου θα φύγει γ ια τον ΕΔΕΣ. τις οποίες επιδίωξαν οι συνομιλητές του. Γράφει ο Τσιριμώκος: «Η συζήτηση με τον Άρη δεν ήταν ποτέ δυσάρεστη. Ο Καρτάλης με τον Μπακιρτζή θα κατευθυνθούν στην έδρα της ΕΚΚΑ και ο δεύτερος θα αναλάβει στρατιοοτικός αρχηγός όλης της οργάνωσης* ο συνταγματάρχης Ψαρρός θα είναι ο στρατιω­ τικός διοικητής του 5/42. Μόνο εφόσον πειστούν οι Βρε­ τανοί και μόνο με τη δική τους βοήθεια μπορεί να γίνει η χώρα μια πραγματική κοινοβουλευτική δημοκρατία· χωρίς τη συναίνεσή τους κά­ θε προσπάθεια είναι καταδικασμένη. Ο αγγλόφιλος πολιτικός είναι απογοητευμένος από την ωμή π α ­ ρέμβαση των Άγγλων στο Κάιρο· τον απασχολούν οι πιθανές επ ιπ τώ ­ σεις στο μέλλον της χο^ρας και ε π ’ αυτών θέλει να συζητήσει με τον αρχηγό του ΕΛΑΣ.

»Πόσο διορατικός ήταν!». όπως π ρ α γ­ ματικά αρμόζει στον χαρισματικό ηγέτη». αυτός αντιμετωπίζει με άκρατη καχυποψία τον μετέπειτα «κατεψυγμένο» βασιλικό πρωθυπουργό του 1965.ΑΡΗΣ. Στη δεύτερη π ερ ί­ πτωση. Θερμός.. αλλά από τώρα θα κάνουμε καλά να καταλάβουμε πως πρόθεση των πολιτικών αντιπά­ λων μας και των Άγγλων δεν είναι να συνεννοηθούν μαζί μας.1948. ό. 0 πάτερ Ανυπόμονος θυμάται πως ο χαρισματικός Τσιριμώκος κέρ­ δισε τη δική του εμπιστοσύνη από την πρώτη στιγμή: «Ξαφνιάστηκα όμως όταν άκουσα τον Άρη να λέει: » . όπως ακριβώς διατυπ<ύνεται σήμερα από σύγχρονους αναλυτές: «Τα κόμματα εναντιώνονταν στο ΕΑΜ όχι τόσο από το φόβο μιας κομουνι­ στικής Ελλάδας όσο από την απόγνωση που τους δημιουργούσε ένα μα­ ζικό κίνημα που δεν μπορούσαν να επηρεάσουν καθόλου». Μάχη .τι και να κάναμε. ο: τη και η Εθνική Αντίσταση». (Συνέντευξη αρχιμανδρίτη Γερμανού) Εκ βαθέων Πιο ανήσυχος από όλους έχει επιστρέψει από το Κάιρο ο Πυρομάγλου· γ ια αυτό επιδιώκει να μιλήσει αμέσως με αυτόν που εμ π ι­ 1.12. η αντίδραση και οι Άγγλοι θα προκαλούσαν τη σύγκρουση γιατί ήξεραν ότι η ήρεμη πορεία προς τις ελεύθε­ ρες εκλογές θα κατέληγε στη νίκη του ΕΑΜ. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βέλου*/.Αυτό το φίδι κάποτε θα μας φάει. παρά την εκτίμηση που δείχνει ο Τσιριμώκος για τον αρχηγό. .. Ηλ..1 Αυτή η συζήτηση. 2. οι οποίοι προτιμούν τις δυναμικές λύσεις.2 Η σκέψη του έχει φτάσει αβίαστα στην ουσία του προβλήματος. την οποία έδωσε στη δημοσιότητα μεταπολεμικά ο Τσιριμώκος. (Σφήκας) Ας σημειωθεί ότι. επιβεβαιώνει τη διάθεση συνεννόησης του Άρη με την άλλη πλευρά· κάτι που συνήθως επιδεικνύουν οι πολιτικοί και όχι οι στρατιωτικοί. [. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 411 »Στην πρώτη περίπτωση μπορούσαμε και έπρεπε να κάνουμε κά­ θε παραχώρηση και να δώσουμε κάθε εγγύηση. 12. αλλά να μας χτυπήσουν όποια πολιτική και να ακολουθήσουμε». «Η κατανόηση του μεταβαλλόμενου διεθνούς συστήματος από τον Άρη Βελουχιώτη είναι πρωτοποριακή και απόλυτα σωστή.] Έτσι. ο Άρης κατέ­ ληγε στο ότι η πολιτική ηγεσία του ΕΑΜ είχε βέβαια και δικαίωμα και καθήκον να εξακολουθήσει την ενωτική πολιτική.

που βαραίνει επικίνδυνα. Δεν πρέπει. Είναι π ια φανερό ότι θα προσπαθήσουν να μας διαλύσουν όλους.. σε κάποια κυβερνη­ τική θέση. μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ. . Κομνηνέ. Και οι δύο συνομιλητές είναι νευρικοί και κάπως αμήχανοι· κάποια π ρ ά γμ α τα δεν είναι εύκολο να ειπωθούν ανοιχτά. 0 Πυρομάγλου αρνήθηκε. . Γ ι’ αυτό θες να μου μιλήσεις.. θα πέσουμε στην π α γίδ α που μας στήνει το Κάιρο και οι Άγγλοι να πετσοκοφτούμε μεταξύ μας. Από την εποχή του Γοργοπόταμου έχει αναπτυχθεί ανάμεσα στους δύο άνδρες μια φιλία. Δεν εξαρτάται μόνο από μένα. απαντάει εκείνος. σε μια ειλικρινή και εκ βαθέων συζήτηση με τον Άρη. μίλα.Τι λες. .Ναι. Άρη. ώστε να τον απομακρύνουν από τον ΕΔΕΣ και να α π α λ λα ­ γεί ο Ζέρβας από έναν «φανατικό δημοκράτη». . αλλά τι θα κάνετε εσείς.Ναι. 0 υπαρχηγός του ΕΔΕΣ είχε ακούσει στο Κάιρο αρκετά μισόλογα Ελλήνων και Βρε­ τανών που είχαν σχέση με τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες· ε π ι­ πλέον είχαν προσπαθήσει να τον κρατήσουν εκεί.Δεν ξέρω. αλήθεια δεν ξέρω.. που τους επιτρέπει κάποτε κάποτε να εξωτερικεύουν τις βαθύτερες σκέψεις τους. τον στρέφει προς το μέρος του και του λέει έντονα: . Τι στο διάβολο θες να μου πεις. η κατάσταση για όλους εδώ πάνω είναι κρίσιμη. με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Είστε πιο δυνατοί.Δεν ξέρω. τον ρωτάει ο Πυρομάγλου. Ξαφνικά ο Άρης αρπάζει τον Πυρομάγλου από τους ώμους. 0 Άρης προτιμά να μην απαντήσει σε αυτό· τον κοιτάζει κ α τά μ α ­ τα και του λέει σιγά: . Όχι μόνο εσάς.Φαντάζομαι. αλλά όλες τις οργανώσεις. . . Έλα.Έ λ α .Άρη.Ξέρω τι θέλεις.412 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ στεύεται περισσότερο από το σ τρατόπεδο του ΕΛΑΣ.Τότε από ποιον εξαρτάται αν δεν εξαρτάται από σένα. είπε ο αρχηγός. τον ίδιο τον αρχηγό του. . Θα ήταν καθαρή τρέλα. πω ς ξέρεις τα αποτελέσματα της επίσκεψής μας στο Κάιρο. Και σε πιο ήπιο τόνο απαντάει μόνος του: . Επέστρεψε μαζί με τους υπόλοιπους της αποστολής στην Ελλάδα και την επόμενη ημέρα. λέγε. . τα ξέρω. Τι θα κάνετε τώρα. δια μ α ρ­ τύρεται δύσπιστος ο Πυρομάγλου. αρχίζει ο Πυρομάγλου. στην οποία ο φιλόλογος Πυρομάγλου προσδίδει και τον χαρακτηρισμό «ωμή οικειότητα». οι δύο πρωτοπόροι του αντάρτικου κάνουν μια ύστατη π ρ ο ­ σπάθεια να αποφορτίσουν την ατμόσφαιρα.

Απέφυγε συ­ στηματικά να μιλήσει μαζί μου και για το θέμα του βασιλιά και για το μεταπολεμικό καθεστώς..Πολύ καλά.Πούς. καταλήγει. ..Τότε. «Στην πλατεία της Νεράιδας. Έ χεις την εντύπωση ότι δεν καταλαβαίνω τι γίνεται. . Πεισμωμένος.Όχι. . Εσύ είχες πει κάποτε ότι αυτοί θα είναι η δύναμή μας και στον καιρό της ειρήνης. Σε μια εβδομάδα θα έχεις νέα μου. Κ ατα­ λαβαίνω και μ ’ αρρωσταίνει. το αίμα των νέων της Ελ­ λάδας χωρίς κανέναν λόγο. Και. Δε βλέπεις κι εσύ το παιχνίδι που παίζει ή μου κάνεις τον κουτό. .Έ να θα σου πω μόνο: αγαπώ αυτό τον τόπο πιο πολύ κι α π ’ τη ζωή μου. όποιου θέλει. . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 413 .ΑΡΗΣ. και να δηλώσει δημόσια ότι είναι εναντίον της επιστροφής του βασιλιά χωρίς δημοψήφισμα. αλλά περίμενα να είναι ένας ειλικρινής δημοκράτης και ας είναι και αντικομουνιστής. Σου λέω σταράτα πως δεν μου άρεσε καθόλου η στάση του.Επιτρέπεται να χύσουμε. λέει ξαφνιασμένος ο Πυρομάγλου. καταλήγει ο Πυοο- .Να βγει ο Ζέρβας στο μπαλκόνι και του πιο μικρού χωριού.Δεν πήγα στα Τζουμέρκα για να δω τον Ζέρβα και το Μέτσοβο ούτε για τις μικροανόητες παρεξηγήσεις των τμημάτων μας. εγώ μπορώ να σου υποσχεθώ ότι κάθε π α ­ ρεξήγηση. . . έξω από το σπίτι του Πλαστήρα. απαντάει ανακουφισμένος ο Πυρομάγλου. αν το έβλεπα.. όπως είναι τώρα η δύναμή μας στον πόλεμο. χω­ ρίσαμε. δε μας χωρίζει τίποτα. 0 αρχηγός τού π εριγράφ ει την π εριοδεία του με τον Ζέρβα στην Ή πειρο και την αρνητική στάση του στρατηγού στο θέμα της μοναρχίας: . Δε ζούμε στον καιρό της φεουδαρχίας για να θέλουμε να μοιράσουμε την Ελ­ λάδα μεταξύ μας.Άκουσε. Βέβαια δεν περιμένω από τον Ζέρβα να σκέπτεται σαν κομουνιστής.. Απομακρύνθηκα με την πεποίθηση ότι ο Βελουχιώτης μου μί­ λησε ειλικρινά και η επιτυχία μου ήταν πλήρης». Αυτούς θέλει να διαφυλάξει από ενδεχόμενη άσκοπη θυσία και είναι αποφασισμένος να μείνει μαζί τους έως θανάτου. Αν θες. θα με άφηνε αδιάφορο. Πήγα για να δω τι έχει ο άνθρωπος μέσα του. Αν το κάνει αυτό.Έχεις δίκιο. κάθε καχυποψία μεταξύ μας μπορεί να διαλυθεί. . Αυτό είναι δυνατόν να εξουδετερωθεί. ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ του δηλώνει ότι αδιαφορεί για τα πιστεύω του Ζέρβα και ενδιαφέρεται πρωτίστως για τους εδεσίτες αντάρτες. Αυτό μπο­ ρώ να σου το υποσχεθώ εκατό τοις εκατό.

. που έχει καταγράψει τη στιχομυθία. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου. θα πρέπει να εί­ μαστε εις θέσιν να στείλουμε 5. ανήσυχος ενόψει πιθανής γερ­ μανικής αποχώρησης από τη χώρα. Δούρειος Ίππος) Δυστυχώς η αισιοδοξία του δεν δικαιολογείται από τα γεγονότα. Οι μεγάλες πιθανότητες μιας συμμαχικής απόβασης και στην Ελλάδα. (Τσόρτσιλ) .000 βρετανικά στρατεύματα με θωρα­ κισμένα αυτοκίνητα και μηχανοκίνητα πυροβόλα Μπρεν στας Αθήνας» [. ο Πυρομάγλου. 0 προόην αντιμοναρχικός στρατηγός έχει ήδη περάσει οριστικά στο βρετανικό στρατόπεδο· και κατά συνέπεια στο βασιλικό. και στόχος της κάθε πλευράς είναι να βρεθεί σε όσο το δυνατόν πλεονεκτικότερη θέση την επαύριον της απελευθέρωσης. Η απόβαση των Συμμάχων στη Σικελία το καλοκαίρι του 1943 δεν έχει αλλάξει μόνο τα δεδομένα του Πολέμου καθώς οι μάχες μεταφέρονται στην Ευρώπη· έχει ξεσηκοοσει και τους Έλληνες.] Τα ελληνικά στρατεύματα της Α ιγύπτου θα ακολουθήσουν». ενώ εκείνος ήταν ακό­ μη στο Κάιρο. Εθνικόφρονες Αυτό που προσπαθούν να εξορκίσουν ο Άρης και ο Πυρομάγλου έχει ήδη δρομολογηθεί. Εν αρχή. Ο εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας των Ελλήνων εκτρέπεται σε αγώ­ να δρόμου για την εξουσία. οι Βρετανοί. Για την πορεία του αγώνα δεν αποφασίζουν πια ο Άρης. Τον πρώτο λόγο τον έχουν τώρα οι Έλλη­ νες και οι Βρετανοί πολιτικοί της Αθήνας. Ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ δεν γνωρίζει ακόμη το τηλεγράφημα που του είχε στείλει ο Ζέρβας την 1η Σεπτεμβρίου. ο Ζέρβας. ο Σαράφης και ο Ψαρρός· οι ηγέτες του αντάρτικου περνάνε σε δεύτερο πλάνο. επειδή συνέπραξε στο αντιμοναρχικό μέτωπο: «Εκ ποι­ ων λόγων ορμήθητε υπογράψαντες κοινήν δήλωσιν περί βασιλέως. ή μιας προληπτικής αποχώρησης των Γερμανών από ολόκληρη τη νοτιοανατολική Ευρώπη έχουν αναστατώσει τους πάντες. Ο Τσόρτσιλ από τον Αύγουστο του 1943 αποφάσισε πω ς οι βρετα­ νικές δυνάμεις θα πρέπει σε κάθε περίπτωση να επέμβουν στην Ελ­ λάδα..». σύμφωνα με τα σχέδια του Τσόρτσιλ.414 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ μάγλου. του Κάιρου και του Λονδί­ νου. (Πυρομάγλου. δίνει εντολή στο Βρετανικό Ε π ιτε­ λείο: «Εφόσον οι Γερμανοί εκκενώσουν την Ελλάδα.

μα το τι δεν πρέπει να γίνει: Να επικρατήσει το ΕΑΜ. συνεργάτες των Γερμανούν και γενικούς πρόσο^πα που έχουν κάθε λόγο να ανατριχιάζουν στο άκουσμα της λέξης «ΕΑΜ» αρχίζουν μυστικές επαφές με τους Γερμανούς: «Μέλη σοβαροί) ν εθνικιστικών κύκλων πλησίασαν πρόσφατα γ ερ ­ μανικές δυνάμεις και ζητούν συνεργασία μαζί τους». (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Η Αθήνα βράζει. (Μαθιόπουλος. Καλού κακού Το ΚΚΕ εξυφαίνει τα δικά του σχέδια. Εκεί­ νο που ενώνει τους πάσης φύσεως εθνικόφρονες δεν είναι το τι π ρ έ­ πει να γίνει μετά την απελευθέρωση. καραδοκούντες πολιτικοί. περιδεείς μπροστά σε κάθε κοινωνική αλλαγή. Οι ίδιοι αυτοαποκαλούνται «εθνικόφρονες».ΑΡΗΣ. Αντίσταση) Συγκροτείται το μέτωπο που εύστοχα ο Τσιριμώκος θα ονομάσει «ζεύξη της Προδοσίας και της Απουσίας». Οι διαθέσεις τους εί­ ναι άκρως εαμοφαγικές και «οι οικονομικοί πόροι τους προέρχονται κυρίως από εισφοράς κεφαλαιούχων». Με μια στρατιωτική ανάλυση του συσχετισμού δυνάμε­ ων στην Ιταλία αγωνίζεται να πείσει τους πολιτικούς ότι οι Γερμανοί δεν σκοπεύουν να εγκαταλείψουν το ιταλικό έδαφος· κατά συνέπεια . Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 415 Το ερώτημα που αυτομάτως προκύπτει είναι πώ ς νομιμοποιείται η απόβαση ξένων στρατιωτικών δυνάμεων σε μια ελεύθερη χώρα και μάλιστα συμμαχική· η πολλά υποσχόμενη Χάρτα του Ατλαντικού είναι ήδη μια ξεθωριασμένη ανάμνηση. Η προοπτική μιας γρήγορης αποχώρησης των Γερμανών τρομάζει εκείνους που την απελευθέρωση της χώρας την εννοούν σαν μια « α λ­ λαγή φρουράς». Σειρά έχουν οι Έλληνες εθναμύντορες. Οικονομικοί παράγοντες. από τα γερμανικά στα αγγλικά στρατεύματα. και τους αναγκάζει να βγουν από το καβούκι τους. Είναι ο νεότευκτος όρος που εισβάλλει στην πολιτική ζωή της χώ­ ρας και περικλείει από άνομους και προδότες έως απλούς συντηρητι­ κούς ανθρώπους. Ο Μακρίδης αντιδρά στην ομαδική ψύχωση της επικείμενης α π ε ­ λευθέρωσης. Στο ΠΓ καλείται ο στρατιωτικός νους του Κόμματος Μακρίδης να εκθέσει τις απόψεις του για τις αναμενόμενες πολεμικές εξελίξεις. Οι ακροδεξιές και βασιλικές οργανώσεις συνεχώς πυκνώνουν για να υποδεχτούν τους «ελευθερωτές» Βρετανούς.

1946. οι ηγετικοί παντογνώστες του ΚΚΕ δεν πείθονται· ανί­ κανοι να κατανοήσουν τα «ποσοτικά και ποιοτικά στρατιωτικά δεδο­ μένα».Φ ιλοπάππου Ακρόπολης). με τα νέα δεδομένα. Το καταπληκτικό είναι πω ς στο σχέδιο Μακρίδη δεν υπολογίζεται καθόλου ενδεχόμενη βρετανική ανά3. Μ ακρίδη π ρ ο ς το Π Γ του ΚΚΕ. 16. 0 ίδιος μεταφέρει στον Μακρίδη άκρως απόρρητη εντολή του ΠΓ να καταστρώσει -κα λο ύ κ α κ ο ύ . που όλοι συμφωνούν ότι π ρ έπ ει να καταληφθεί για να εξασφαλιστεί ο έλεγχος της πόλης. 0 ισχυρογνώμων στρατιωτικός αρνείται με πείσμα να το κάνει· πιστεύει ότι η κατοχή της Ελλάδας θα π αραταθεί ακόμη επί μακρόν και. για να κρατηθούν στην Ιταλία. χωρίς να παρεκκλίνει. επιμένουν ότι η απελευθέρωση της Ελλάδας είναι θέμα ελάχι­ στου χρόνου. τότε. Από τις λεκτικές επιθέσεις δεν εξαιρού­ νται ούτε οι σύμμαχοι του ΕΑΜ στο Κοινό Γενικό Στρατηγείο. 0 Ζέβγος θέτει με την αρθρογραφία του νέα κριτήρια στον π α ­ τριωτισμό και στη δημοκρατικότητα· πέραν του ΕΑΜ δεν βλέπει π α ­ ρά μόνο συνεργάτες των κατακτητών και την «ντόπια αντίδραση». της «συμμαχικής γραμμής» έναντι των Άγγλων.3 Ο Ζέβγος επιμένει και τελικώς τον πείθει με τη μεστή νοημάτων φράση: . Μπολόνια και Ρώμη· η άμυνα των Γερμανών. για λόγους σκοπι­ μότητας. 0 Μακρίδης γράφει στην έκθεσή του πω ς η καθοδήγηση του ΚΚΕ στην Αθήνα εκτιμά λάθος ότι επίκειται απόβαση το^ν βρετα­ νικών στρατευμάτων στην Ελλάδα και υπό την πίεση της λανθασμέ­ νης εκτίμησης παρασύρεται σε λανθασμένες ενέργειες.416 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ούτε την Ελλάδα. θα είναι «ή άχρηστον ή επιζήμιον».Έ τσι σαμποτέρνεις τον αγώνα. Ήδη 25 γερμανικές μεραρχίες έχουν διεισδύσει από Βορρά και έχουν καταλάβει Μιλάνο.8. Έ κ θ εσ η Θ. Ως συνήθως. Το σχέδιο που θα προτείνει τον Σεπτέμβριο ο Μακρίδης ο^ς ε π ι­ κεφαλής μιας πολιτικοστρατιωτικής επιτροπής βασίζεται στη λογική των προπολεμικών κινημάτων· θέτει ως κύρια αποστολή την κατάλη­ ψη του κέντρου της Αθήνας (τρίγωνο Μακρυγιάννη . θα εί­ ναι ιδιαιτέρως σκληρή και μακρόχρονη· όπω ς και συνέβη. λούζει τον βασιλέα και την κυβέρνηση του Κάιρου και τους καταγγέλλει ότι προ­ ετοιμάζουν νέα δικτατορία. Γένοβα. Ο Τύπος του Κόμματος. ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ. Τορίνο. . εάν το σχέδιο εφαρμοστεί.σχέδιο κατάληψης της Αθήνας από τον ΕΛΑΣ. Το ΚΚΕ εγκαταλείπει την ενωτική γραμμή που είχε ακολουθήσει από την αρχή της Κατοχής και προσπαθεί να προλάβει τα γεγονότα.

αυτομάτως αυ­ τός δεν υπάρχει. Όσο η Σοβιετική Ένωση είναι σύμμαχος της Μεγάλης Βρετανίας. που απασχολεί αρκετούς στο Κόμμα. εκατοντάδες βασιλικοί και ακροδεξιοί αξιωματικοί. θα μπορούσε να διαταράξει τη νέα Ιερά Συμμαχία.] Κατά συνέπειαν επιβάλλεται εκ των πραγμάτων όπως γίνωμεν κύριοι της καταστάσεως από της πρώτης στιγμής. το ελληνικό Κομουνιστικό Κόμμα δεν θα πράξει το παραμικρό που. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 417 μείξη· στρέφεται αποκλειστικά κατά των αντιεαμικών οργανώσεων της Αθήνας και των βασιλικών στρατευμάτων που θα αφιχθούν από το Κάιρο. «Τι θα γίνει στην περίπτωση που επέμβουν οι Άγγλοι.8.. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 194Ì-1944. Κατά την επιεικέστερη των εκδοχοόν. για να εξαγνιστούν σαν αντιστασιακοί. Η σύμπλευση με την ιδεολογική πατρίδα προέχει. λαμβάνοντες εν εσχάτη ανάγκη και σκληρά μέτρα προς επικράτησίν μας».ΑΡΗΣ. Το εύλογο ερώτημα. . Με απόρρητη διαταγή του στις 31. Ούτε ο Ζέρβας υστερεί σε σχέδια. (Ρούσος) Το ψεύδος βοά. [.. αρκετοί εκ το^ν οποίων βαρύνονται για τις σχέσεις τους με τον κατακτητή. Κάθε περαιτέρω συζήτηση κόβεται· αφού η καθοδήγηση δεν βλέπει τον κίνδυνο. όπως υποθέτει. Με τον όγκο και την εξαλλοσύνη τους βάζουν στο περιθώριο τις δημοκρατικές δυνάμεις του ΕΔΕΣ.1943 προτίθεται να καταλάβει το τμήμα της εξουσίας που του αναλογεί: «Κ ατά την ενδεχόμενην περίπτωσιν απροόπτου εκκενο3σεως της περιοχής παρά των στρατευμά­ των του Άξονος θα προκόψει το πρόβλημα της εξασφαλίσεως της τάξεως. οι περισσότεροι νεοαφιχθέντες «δεν αξί­ ζουν κανέναν σεβασμό». Η εκ των υστέρων κομματική δικαιολογία για την ολέθρια παράλειψη είναι ότι «εμείς δεν εκτιμήσαμε όσο έπρεπε την εντελούς ξεχωριστή σημασία που έδινε ο Τσόρτσιλ στην Ελλάδα.4 Ενόψει της υποτιθέμενης απελευθέρωσης στον ΕΔΕΣ έχουν συρρεύσει.» αιφνιδιάζει τον Μακρίδη· δηλώνει κοφτά πως δεν έχει εντολή από την κομματική καθο­ δήγηση να μελετήσει αυτό το ενδεχόμενο. το σχέδιο επέμβασής του για πολιτικούς λόγους». (Woodhouse) Όμως η παραμόρφωση του αντιστασιακού πνεύματος στον ΕΔΕΣ οφείλεται κυρίως στους Βρετανούς αξιωματικούς που περιστοιχίζουν 4.

(Χάμοντ) 0 Έλληνας στρατηγός δεν δείχνει να ενοχλείται από την κηδεμονία.418 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ τον στρατηγό. Έχει εκτραπεί σε προπύργιο του αντιεαμικού αγώνα. (Πυρομάγλου.ά.τι του λέμε. κατά τα γραφόμενα άλλου Βρετανού συνταγματάρχη. οπότε η εξουσία μεταπολεμικά δικαίως θα ανήκει στον πατριώτη στρατηγό. Επομένως δεν είναι μόνο δημιούργημά μας. Ιστορία) Τώρα παίρνει τη ρεβάνς· γνωρίζει πως είναι το μόνο σοβαρό ένοπλο στήριγμα των Άγγλων στην Ελλάδα και με τη σειρά του εκμεταλλεύεται την παρουσία τους.. Η φιλοδοξία του είναι να αναδειχτεί σε μοναδικό ηγέτη της αντιεαμικής παράταξης. (Φλάισερ) Και. (Σ. (Κλάιβ) Οι προσκείμενες στον ΕΔΕΣ εφημερίδες κατακεραυνώνουν το «προ­ δοτικό» ΕΑΜ. τους αξιωματικούς Χάμι Τόρανς. Ουσιαστικά η οργάνωση διευθύνεται πλέον από το Κάι­ ρο διά του βρετανικού κλιμακίου Ηπείρου με αρχηγό τον συνταγμα­ τάρχη Τομ Μπαρνς. το οποίο χαρακτηρίζε­ ται “πιο άσπλαχνο από τη Σφίγγα της μυθολογίας”». Μάλιστα επιχειρεί δύο ανορθόδοξες κινήσεις στρατιωτικής ενίσχυσης του ΕΔΕΣ: η πρώτη αφορά το κατακερματι­ . Σπάικ Μοράν κ. αλλά συγχρόνως παραμένει ένα εργαλείο στα χέρια μας». Όπως καταθέτει επιφανής διοικητής του ΕΔΕΣ. Ο Μπαρνς είναι μαζί με τον στρατηγό από την εποχή του Γοργοπόταμου και υπαγορεύει πότε συγκαλυμμένα. 0 ΕΔΕΣ δεν είναι πια αυτός που ήταν. αφού η πολιτική του Κάιρου «ως μόνην επιδίωξιν είχε την εξαπόλυσιν και ανάπτυξιν του εμφυλίου πολέμου εις την Ελλάδα».] Πάντα υπήρ­ ξε ένας απόλυτα πιστός σύμμαχος και πάντα θα κάνει ακριβώς ό. Ήταν με τον Ζέρβα από το 1942 και μισούσε τον ΕΛΑΣ». Καρτάλης) ο Ζέρβας προετοιμάζεται κανονικά για π ό ­ λεμο κατά του ΕΑΜ. [. ο στρατηγός δέχεται κανονικά διαταγές από τον Βρετανό συ­ νταγματάρχη. πότε εντελώς ανοιχτά τις κρίσιμες αποφάσεις του. ο οποίος εκτός από αντιστασιακός θα είναι και ο άνθρωπος που «έσωσε» τη χώρα από τον κομουνισμό. (Κλάιβ) 0 Μπαρνς. στενός συνεργάτης του Ζέρβα: «Για τον Ζέρβα η “υπ* αριθμόν ένα” προτεραιότητα του ήταν το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ». πολλοί στρατιωτικοί και πολιτικοί τον περιφρονούσαν». Το π αραδέ­ χεται ένας Βρετανός συνταγματάρχης. Γρηγοριάδης. υποδαυλίζουν το μίσος εναντίον των «εαμοβουλγάρων» και «στα μέσα Σεπτεμβρίου το επίσημο όργανο του Ζέρβα προτρέπει πλέον ανοιχτά στον αγώνα ενάντια στο ΕΑΜ.. «πίστευε ότι είχε εκ­ παιδεύσει τον Ζέρβα να φέρεται σαν Άγγλος. (Παπαδόπουλος) Η λογική των Βρετανών είναι απλή: «Ο Ζέρβας είναι ένα δημιούργημα των Βρετανουν. «Όταν πρωτοβγήκε στο Βουνό.

αποκαλύπτει ο ίδιος. Γρηγοριάδης. που έχουν φτάσει έως τα παπούτσια τους. Επιστολή Π. στις 28 Σ επτεμ­ βρίου στέλνει στη Θεσσαλία τον αντισυνταγματάρχη Πέτρο Νικολόπουλο με αποστολή να πείσει τον Ινφάντε να περάσει με τους άνδρες του στην Ή πειρο. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 419 σμένο πολιτικά και ψυχικά 5/42 Σύνταγμα του Ψαρρού· ο στρατηγός προσδοκά να το ενσωματώσει καλλιεργώντας το κλίμα «για την έκρη­ ξη κινήματος στη μονάδα εκείνην ώστε να απομακρυνθεί ο συνταγ­ ματάρχης Ψαρρός και να ενταχθεί στον ΕΔΕΣ».000 καλά εξοπλι­ σμένους Ιταλούς που βρίσκονται στην περιοχή του ΕΛΑΣ για να τους στρέψει εναντίον του. «Επέτυχα κάτι το πρωτοφανές και δεν αποκρύπτω ότι αυτό κυ­ ρίως επεδίωκα. . Αφού με επιστολή του στον Ιταλό στρατηγό Ινφάντε τον αναγορεύει σε «φίλο και συμπολεμιστή». παρά τον ολοφάνερο κίνδυνο οι ενέργειές του να προκαλέσουν άμεση σύγκρουση με τον ΕΛΑΣ. όπως υπερηφάνως παραδέχεται ο διοικητής του ισχυρού εδεσίτικου συγκροτήματος Ξηροβουνίου: «Έ γραψ α μό­ νος μου εις γραφομηχανή κομουνιστικάς προκηρύξεις». την οποία ευχαρίστως του είχε παραχω ­ ρήσει ο ΕΛΑΣ. να παιανίζει δίνοντας έναν τόνο ιλαρότητας στην απο­ γευματινή βόλτα το^ν χωρικών. (Παπαδόπουλος) 5. (Π απαδόπουλος) Ένας από τους τρόπους χρήσης το^ν χαλκευμένων προκηρύξεων. Αντάρτικο) Η δεύτερη και με απείρως υψηλότερο βαθμό επικινδυνότητας κί­ νηση του στρατηγού είναι να προσεταιριστεί τους 7. Ταυτοχρόνως οι συνεργάτες του στρατηγού οξύνουν στο έπακρο την αντιεαμική υστερία· ακόμη και με προβοκάτσιες ανά­ μεσα στους άνδρες τους. με τους λίγους Ιταλούς της Ηπείρου που προσχώρησαν στον ΕΔΕΣ έχει σχηματίσει το ανεξάρτητο Τάγμα «Σαντόρε ντι Σανταρόζα».1974).5 Για να δείξει τις αγαθές του προθέσεις. Νικολόπουλου (Αχρόπολις. Η τρομοκράτηση των ανίδεων νεαρών χωρικών για τους φοβερούς και δόλιους κομου­ νιστές. 6/2. Οι άνδρες ημιλλώντο εις αντικομουνιστικόν φανατι­ σμόν και πολεμικάς εκδηλώσεις».ΑΡΗΣ. από το βιβλίο του Σ. Επίσης βάζει την ιταλική μπάντα της Μεραρχίας «Πινερόλο». Ενδεικτικό των επιθετικών διαθέσεων που επικρατούν στο επ ιτε­ λείο του ΕΔΕΣ είναι ότι. Γρηγοριάδη Ιστορία της σύγχρονης Ε?^λάδας. (Φ. είναι να τις βάζουν τη νύχτα μέσα στις αρβύλες των ανταρτών για να ελέγξουν τις αντιδράσεις τους. ο Ζέρβας για πρώτη φορά αδιαφορεί. αποδίδει τα ανα­ μενόμενα.

Εγώ θα έλθω στο ΕΑΜ. Δέχεσαι να βγουν στο δρόμο. Επιστροφή του βα­ σιλέα σημαίνει νέα δικτατορία στη χώρα. αλλά θέλω να μου πεις πόσες γυναίκες θα μου δώσετε! [. Αντίσταση) Το φιάσκο που τελικά υπέστησαν οι Βρετανοί στο Αιγαίο από τη λυσσώδη γερμανική αντίδραση ματαίωσε τα σχέδια του Βρε­ τανού πρωθυπουργού. Ευτυχώς. (Σ. τον ηρώτησεν: » . ο ΕΔΕΣ έχει προ πολλου εγκαταλείψει τους πατριω τικούς τόνους ή τα πολιτι­ κά επιχειρήματα.». (Μαθιόπουλος.420 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Όσο για την πολιτική «διαφώ τιση» στα χωριά της Ηπείρου.. η οποία θα έφερνε την ελευθερία. Γκουλιάδες αν ενθυμούμαι. Όσο τα γεγονότα και οι εκτιμήσεις φέρνουν εγγύτερα την ημέρα της απελευθέρωσης.] Εις άλλον χωρίον. τα Βαλκάνια.Σεις πληροφορούμεθα ότι κηρύσσετε το σύνθημα κάτω η π α ρ ­ θενιά. Γρηγοριάδης. Αυτό πίστεψε ο μέσος άνθρωπος». οπότε οι συνέπειες για την Ελλά­ δα στο'Α ιγαίο και στη Θράκη θα ήσαν απρόβλεπτες. Οι οργανωμένοι εαμίτες της Ηπείρου καλούνται πλέ­ ον να απολογηθούν ενώπιον αφιονισμένων εδεσιτών για θέματα ηθι­ κής τάξης: «Απαντών μάλιστα εθνικόφρων χωρικός εις Σερβιανά εις έναν ομι­ λητήν του ΕΑΜ. (Παπαδόπουλος) Τέτοια πληροφόρηση. Οι βρετανικές επιχειρήσεις σκοπεύουν στην απελευθέρωση ορισμένων νη­ σιών. Εσύ προσωπικούς έχεις τρεις αδελφές. Χρέωση Τον Σεπτέμβριο του 1943 οι Βρετανοί αρχίζουν αποβατικές επιχει­ ρήσεις στα νησιά του Αιγαίου. ηρώτησαν κάποιον ομιλητήν του ΕΑΜ: » . Ιστορία) Τις εμμονές του Τσόρτσιλ για εισβολή στην Ευρώπη από το « μ α ­ λακό υπογάσ τριό» της.. θα τις πληρώσουν οι Έλληνες κάτοικοι των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου με εκατόμβες νεκρών. γιατί αποθάρρυνε οριστικά την Τουρ­ κία να ταχθεί με τους Συμμάχους. «Ήταν η έναρξη της αποβάσεως. Το βασιλικό καθεστώς δεν εμπνέει την παραμικρή εμπιστο­ σύνη· και μόνο το γεγονός ότι παρέδωσε αλυσοδεμένους τους Έλληνες . που δύο χρόνια τώρα περίμενε ο λαός. και για τα μέλη του Κόμ­ ματος επιστροφή στα μπουντρούμια των φυλακών και στους τόπους εξορίας. τα οποία προορίζονται με τη συγκατάθεση του Στάλιν για δώ ­ ρο στην Τουρκία προκειμένου να βγει στον Πόλεμο. τόσο πιο δραματικά η πολιτική καθοδήγηση του ΚΚΕ αρχίζει να αισθάνεται ξανά «εκτός νόμου».

Σε άλλο σημείο της επιστολής του υπογραμμίζει. Διάλυση άμεση.ΑΡΗΣ. με την επίσημη αποδοχή από τις άλλες δύο αντιστασιακές οργανώσεις του αντιμοναρχικού συμφώνου που υπέγραψαν οι εκπρόσωποί τους στο Κάιρο.. είναι προφανείς: «Ελέγχει ένα προγεφύρωμα και μια περιοχή στην οποία οι συμμαχικές δυνάμεις ή ακόμη και η ελ­ ληνική κυβέρνηση μπορούν να αποβιβαστούν ανά πάσα στιγμή. είναι η διάλυση του ΕΔΕΣ. (Κλάιβ) Από τις ίδιες ανησυχίες διακατέχεται και ο αρχηγός του ΕΛΑΣ.. έστω και αιματηρά. Δηλαδή: σύγκληση σύ­ σκεψης από ΕΑΜ . Το ΚΚΕ αντιδρά με το ένστικτο της αυτοσυντήρησης.. Είναι η ώρα των μεγάλων αποφάσεων· και η προ^τη απόφαση. (ΑΣΚΙ) Αυτό που προτείνει ο αρχηγός του ΕΛΑΣ είναι ακριβώς αυτό που πρότεινε και πριν από λίγες ημέρες στον Πυρομάγλου: πανεθνική συ­ σπείρωση κατά της μοναρχίας και των βρετανικών σχεδίο^ν.. στις φυλακές της Κέρκυρας. [.] Είναι σε θέση να καταστεί ένας ουσιαστικός παράγοντας οποιασδήποτε πολιτικής θα θέλαμε να ακολουθήσουμε στην Ελλάδα».] »Αφοπλισμός των Ιταλών άμεσος.κυβέρνησης προ δημοψηφίσματος και ότι θ? αντισταθούν και βιαίως εναντίον πάσης τυχόν απόπειρας. Το λέει ξεκάθαρα ο Σιάντος (Γέρος). ακόμη και των φανατικών ενωτικών Τζήμα και Καραγκίτση. όταν ξαναβγαίνει από την πρωτεύουσα στο Βουνό: Λογαριάζουν να ξαναστείλουν τον Γέρο εκεί που τον βρήκε η εχθρική εισβολή. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 421 κομουνιστές στους Γερμανούς ήταν αρκετό για να ξέρουν ποια τύχη τους περίμενε. αυ­ τή που συγκεντρώνει την ομοφωνία των πολιτικών στελεχών. υπογραφή και ευρεία δημο­ σιότητα δήλωσης ότι οι ένοπλες εθνικές δυνάμεις εν ουδεμία περιπτώσει θα δεχθούν επάνοδο βασιλιά . Στις 22 Σεπτεμβρίου στέλνει από το Βουνό στην Αθήνα τη γνωστή πολυδημοσιευμένη επιστολή του προς το ΚΚΕ. αυτό ακριβούς που αποφεύγει να θίξει η πολιτική ηγεσία: «Χειοό- . μιλώντας σε συγκέντρωση εαμιτών της Αττικοβοιωτίας. Και μόνο σε περίπτωση άρνησης προκρίνει την ένοπλη διάλυ­ ση ΕΚΚΑ και ΕΔΕΣ. έστω κι αν στενοχωρεθούν οι Άγ­ γλοι.ΕΚΚΑ. κάπως υπερβολι­ κά. Οι λόγοι της παμψηφεί καταδίκης του. Στην πέμπτη παράγραφο ο Άρης επισημαίνει: «Επιβάλλεται δική μας αντίδραση σοβαρή. των οργανώσεων ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ αν αρνηθούν να υπογράψουν την ανωτέρω αναφερόμενη δήλω­ ση».ΕΛΑΣ . πέρα από τις ορατές προε­ τοιμασίες του Ζέρβα. [.ΕΔΕΣ .

.. Π αντοκράτω ρ Τα γεγονότα τα οποία μεσολαβούν από την 1η Οκτο^βρίου που ξε­ κίνησε ο Σιάντος για το Βουνό έως την έναρξη του αντάρτικου εμφυ­ λίου είναι τα ακόλουθα: Στις 5 Οκτωβρίου ο Μπουκουβάλας. [. ο Ιω ­ αννίδης απάντησε: » .] Αν θα κάνουν απόβαση εδώ. στην οποία μία εκ των αποφάσεων που πάρθηκαν είναι να ξε­ καθαρίσει ο ΕΑΑΣ τα πλευρά και τα μετόπισθέν του. 0 Άρης δεν είναι ο μόνος που το καταλαβαίνει· είναι ο μόνος που τολμάει να μιλήσει ανοιχτά για τον αγγλικό κίνδυνο στο κομματικό ιερατείο. Στο ΠΓ η ένθερμη υποστήριξη των απόψεων του αρχηγού από τους Σιάντο και Χατζή προκάλεσε έκρηξη. ο ΕΑΑΣ να έχει απομείνει η μόνη αντάρτικη δύναμη· έτσι..Όποιος έχει μάτια βλέπει!» (Χατζής. διαλύει τη χειρότερη εστία μόλυνσης του αγώνα.422 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο ΙΙΟ Υ Λ Ο Σ τεροι α π ' τους Άγγλους -μ η βαυκαλιζόμεθα. όταν εμφανιστούν οι Βρετανοί στην Ελλάδα. »Για πρώτη φορά μέσα στο στενό ανώτατο κομματικό όργανο ει­ πώθηκε πω ς η Ελλάδα βρίσκεται στη σφαίρα της αγγλικής επιρροής και πως ο Τσόρτσιλ είναι “χρεωμένος’’ από τους Στάλιν και Ρούζβελτ να φροντίζει για τα κινήματα των Βαλκανικών Χωρών.] Αιτία της διάσπασης του κινήματος στην Ελλάδα εί­ ναι αυτοί. «Η αντίδραση του Ιωαννίδη ήταν βίαιη. [. (Ρούσος) Που σημαίνει. ο οποίος έχει προσφάτως προσχωρήσει στον ΕΔΕΣ . ΕΔΕΣ τέλος. Αφοπλίζει το ολιγάριθμο μπουλούκι υποδίκων του παλιού λήσταρχου Γρηγόρη Σούρλα. επικεφαλής έφιππης ίλης του θεσσαλικού ΕΛΑΣ. θα την κάνουν εναντίον μας». Απλώς ο Ιωαννίδης και οι συν αυτώ «σοβιετικοί» ελπίζουν. 0 Σιάντος φεύγει ξανά για το Βουνό.δεν είναι ούτε οι ίδιοι οι Γερμανοί. μετά από ευρεία συνεδρίαση του ΠΓ. θα μπορούσαν να διαπραγματευτούν για μια ομαλή δημοκρατική εξέλιξη από πλεονεκτικότερη θέση. »Σε ερώτηση του Ζέβγου από πού έχει τέτοιες πληροφορίες.. Επανάσταση) Στην ουσία ο ιδεολογικός γκουρού του ΚΚΕ αποδέχεται τη «χρέωση» της Ελλάδας και απορρίπτει κάθε ιδέα αντίστασης σε ενδεχόμε­ νη αγγλική απόβαση· ο αυτοχειριασμός του οράματος για π ρ α γμ α τι­ κή ανεξαρτησία της χώρας αρχίζει από το κόμμα που πρωτοστατεί στο ΕΑΜ και στον εθνικοαπελευθερο^τικό αγούνα.

άλλως τα κεφάλια των εδεσιτών που βρίσκονται στις περιοχές του ΕΛΑΣ δεν στέκουν καλά στους ώμους τους. απειλεί τους πάντες. 0 ακραίος συνταγματάρχης Ν. τώρα που καλλιεργείται πνεύμα σύγκρουσης από τους Βρετανούς και τη βασιλική κυβέρνηση. 0 Άρης δεν ησυχάζει. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 423 χοορίς να διακόψει στιγμή την παλιά του τέχνη. που έχει προσφάτους τοποθετηθεί επικεφαλής της εαμικής οργά­ νωσης Ηπείρου με το ψευδώνυμο Ορφέας Βλαχόπουλος. Είναι μάλλον ο πιο δι­ καιολογημένος αφοπλισμός Ελλήνων από άλλους Έλληνες στην Κατοχή. Νταούλης απαιτεί από τα εκεί τμήμα­ τα του ΕΛΑΣ να εκκενώσουν την περιοχή. Απαιτεί με τελεσί­ γραφο από τον Ζέρβα την απελευθέρωση του Καραγκίτση. το Κοινό Στρατηγείο είναι εμπόδιο. αλλά χάρη και στην κατευναστική παρουσία του Τζήμα δεν προχωρεί πέραν αυτο^ν. Περίδης συλλαμβάνει τα τοπικά εαμικά στελέχη* μεταξύ τους είναι και ένα αλίευμα πολύ βαρύ για τα δίχτυα του: ο Καραγκίτσης. Με εντολή του στρατηγού ο επικεφαλής της εδεσίτικης αντιπροσω­ πείας στο Κοινό Στρατηγείο συνταγματάρχης Ραυτόπουλος εγκατα­ λείπει μυστικά το Περτούλι στις 7 Οκτωβρίου* η απόφαση του Ζέρβα είναι σαν να ανακαλεί τη διπλωματική του αντιπροσωπεία από ένα κράτος με το οποίο οι σχέσεις έφτασαν στο μη περαιτέρω. παίρνει το ζήτημα προσωπικά. Η αυτοσυγκράτηση που δείχνει ο Άρης είναι . Με άνωθεν εντολή ο υπολοχαγός Γ. Είναι μια ενέργεια του ΕΔΕΣ που δίνει άλλη διάσταση στα έως τό­ τε «συνοριακά» επεισόδια μεταξύ των δύο οργανώσεων θα μπορού­ σε κάλλιστα να θεωρηθεί casus belli από τον ΕΛΑΣ. Άλλωστε. αρχίζει να εκπονεί σχέδια επ ί­ θεσης. Τις διαπραγματεύσεις αναλαμβάνει ο επιτελάρχης του ΓΣ του ΕΛΑΣ βασιλόφρων συνταγματάρχης Πετρουλάκης* ο Ζέρβας ενώπιον της ωμής απειλής αντιποίνων από τον Άρη υποχωρεί και διατάζει να αφεθεί ελεύθερος ο Καραγκίτσης και οι άλλοι εαμίτες. Ώσπου να φτάσει στο ΓΣ η είδηση της απελευθέρωσης του Κεντρι­ κού Επιτρόπου. Λυγεράκης αφοπλίζει αιφνιδιαστικά μια τοπική μονάδα του ΕΛΑΣ. 0 Άρης φρυάζει. Το επόμενο βήμα είναι ο πόλεμος. Στις 7 και 8 Οκτωβρίου τμήματα των δύο οργανώσεων συμπλέκο­ νται στη διεκδικούμενη περιοχή Τσεπέλοβο του Μετσόβου* ο λοχαγός Γ. Καθώς θεωρεί τον εαυτό του υπεύθυνο για την ασφάλεια των πο­ λιτικο ί στελεχών.ΑΡΗΣ. Δεν πρόκειται για μια εν θερμώ απόφαση του στρατηγού* απλώς περίμενε την κατάλληλη ευκαιρία για να την υλοποιήσει. Η αντίδραση του Ζέρβα έρχεται απρόσμενα οξεία.

δεν θα έπρεπε αυτήν την εποχή να διαταχθεί στρατιωτική ενέρ­ γεια κατά του ΕΔΕΣ. που συνεχώς κατα­ λογίζει στον αρχηγό εξτρεμισμούς. Όμως αυτός. ο Άρης απουσιάζει εκείνη τη στιγμή και ο Σιάντος μι­ λάει στο τηλέφωνο με τον Τζήμα· ενημερώνεται για την έκρυθμη κα­ τάσταση και δίνει μία και μόνη εντολή: «Διαλύστε τον ΕΔΕΣ». 0 Σιάντος φτάνει στο Καρπενήσι στις 9 Οκτωβρίου6 και από τα γραφεία της ΧΙΙΙης Μεραρχίας επικοινωνεί τηλεφωνικά με το ΓΣ του ΕΛΑΣ στο Περτούλι.ά. δεν είχαν όμως το θάρρος να πραγματοποιήσουν την απόφασή τους». λόγω των ανα­ μενόμενων γερμανικών εκκαθαριστικών επιχειρήσεων μεγάλης κλίμα­ κας. Ανδρ. Είναι η πρώτη διαταγή που δίνει ανεβαίνοντας στο Βουνό. έπεσε ακριβώς στη λαίλαπα των γερμανικών εκκαθαριστικών μπροστά στα μάτια του η ύπαιθρος έχει πλημμυρίσει από χιλιάδες πάνοπλους Γερμανούς που σκοτώνουν και καίνε στο πέρασμά τους. Φλάισερ. Δεύτερον. αμυδρή έστω. 9 Οκτωβρίου. ελπίδα συνεννόησης των δύο οργανώσεων. Ο Σαράφης βρίσκεται σε επιθεώρηση μονάδων στη Μακεδονία. Επανάσταση) Την κρίσιμη στιγμή εμφανίζεται ο Σιάντος. Ο περινούστατος Γραμματέας του ΚΚΕ δεν θα μπορούσε να κάνει τίποτα χειρότερο. Γρηγοριάδης. Φ. σαν να μην είδε και σαν να μην άκουσε τίποτα. τώρα τον μέμφεται επειδή δεν κη­ ρύσσουν με τον Τζήμα εμφύλιο πόλεμο. Τζήμας κ. Τους εσωκομματικούς κατηγόρους του αρ­ χηγού όμως δεν τους πιάνεις πουθενά· ο Χατζής. Πρώτον. X. «Είχαν τη “σοφία'’ να αποφασίσουν.424 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ πραγματικά εντυπωσιακή. συμφωνούν οι Σ. ο Σιάντος. η οποία επιχειρήθηκε να αλλάξει για κομ­ ματικές σκοπιμότητες. Στη συγκεκριμένη ημερομηνία. εξα­ πολύει τον δικό του πόλεμο. 6. Γρηγοριάδης. . Σε αυτήν τη δεύτερη και οριστική έξοδό του στο Βουνό ο Γραμμα­ τέας του ΚΚΕ είναι ντυμένος στρατιωτικά. σβήνει και την τελευταία. βγαίνοντας από την Αθήνα. να απομακρύνει εντέχνως τον Άρη και να υποβιβάσει τον Σαράφη σε απλό εκτελεστικό όργανο. Από τις πρώτες ενέργειες του νέου παντοκράτορα θα είναι να καθαιρέσει τον Τζήμα από το ΓΣ. (Χατζής. και με την εξουσιοδότηση του ΠΓ στην τσέπη έρχεται να αναλάβει εν λευκώ την καθοδήγηση του ένοπλου αγώνα. Τρίτον. με την έπαρση του ειδι­ κού περί τα στρατιωτικά περιφρονεί τη σοβαρότατη προειδοποίηση των στρατιωτικών της ΚΕ του ΕΛΑΣ στην Αθήνα ότι.

για να δοθεί γρήγορα ένα τέλος στις εκατέρωθεν διενέξεις. Απο­ στολή του ΕΣΗ είναι. Αυτό που υπολογίζει να επιτύχει ο Άρης. (Μαλτέζος) Μα ο Τζουμερκιώτης θα αποτύχει στην αποστολή του. σχεδόν τέσσερις μήνες. «ζωντανόν». οι οποίοι θα ανακατευτούν . Μαλτέζο).θα συλληφθεί εκείνος από τους εδεσίτες και θα ξυλοκοπηθεί άγρια. Τα στρατεύματα του ΕΔΕΣ είχαν λιγότερη πειθαρχία α π ’ τον ΕΛΑΣ». Με διαταγή του αρχηγού από δύο συντάγματα της ΧΙΙΙης Μεραρχίας Ρούμελης συγκροτείται το ΕΣΗ (Εκστρατευτικό Σώμα Ηπείρου). με κάποια διαλείμματα. να εισβάλει από τον Νότο στην Ή πειρο προς ενίσχυση της τοπικής νΐΐίης Μεραρχίας. 0 λόγος είναι πως οι δύο αντιμαχόμενοι αντάρτικοι στρατοί δεν είναι οι μόνοι στη χώρα· υπάρχουν και οι Γερμανοί. καπετάνιο του 3/40 Συντάγματος της ηπειρώτικης με­ ραρχίας. με ανάλογη αποστολή για τις θεσσαλικές δυνάμεις του ΕΔΕΣ και τελικό στόχο την ένωσή τους με το ΕΣΗ στην Ήπειρο. είναι η σύλληψη του στρατηγού. Υπό κανονικές συνθήκες η ένοπλη διάλυση του ΕΔΕΣ δεν π α ρ ο υ ­ σιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες. Ώσπου να επιστρέφει ο Σαράφης από τη Μακεδονία. καταστρώνει το σχέδιο επίθεσης και διατάσσει την εφαρμογή του. τον διατάζει να επιτεθεί αιφνιδιαστικά στους Σκιαδάδες και να συλλάβει τον Ζέρβα «ζωντανόν»· το τονίζει. Η νΐΐΐη Μεραρχία Ηπείρου του ΕΛΑΣ είναι ακόμη μειωμένης σύν­ θεσης για να αντιμετωπίσει μόνη τον ΕΔΕΣ. τη διοίκηση του οποίου αναθέ­ τει στον συνταγματάρχη Π απασ ταμ ατιάδη και τον Λευτεριά. ενώ η μο­ νάδα του θα διαλυθεί. Η αριθμητική υπεροχή του ΕΛΑΣ είναι συ­ ντριπτική και η ποιοτική διαφ ορά των δύο αντάρτικω ν στρατών με­ γάλη: «Αυτά που είχα δει ως τώρα δεν ήταν πολύ ενθαρρυντικά.ΑΡΗΣ. αφού εκκαθαρίσει τη Ρούμελη και τη δυτική Στε­ ρεά από τις σκόρπιες δυνάμεις του ΕΔΕΣ. (Χάμοντ) Παρά ταύτα αυτή η παράλογη και θλιβερή σύρραξη μεταξύ Ελλή­ νων θα διαρκέσει. Με μυστικό προσωπικό του μήνυμα προς τον Τζουμερκιώτη (υπολοχαγό Γ. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 425 Σύγκρουση Η βρόμικη δουλειά πέφτει στον Άρη. π α ­ ρατηρεί ένας Βρετανός συνταγματάρχης. Και στις αναφορές του κα­ ταγράφει «την αντίθεση ανάμεσα στη διάλυση που υπήρχε στην π ε ­ ριοχή του ΕΔΕΣ και την αποτελεσματικότητα και την πειθαρχία που εί­ χαν οι μονάδες του ΕΛΑΣ». Παράλληλα ο αρχηγός του ΕΛΑΣ κινητοποιεί ένα τάγμα της Ιης Με­ ραρχίας Θεσσαλίας και τη Σχολή Αξιωματικών.

Δούρειος Ίππος) Στο Κάιρο τρίβουν τα χέρια τους. κατεχόμενοι από το αποπνικτικόν αί­ σθημα της υποψίας». Πρόκειται για ένα προπαγανδιστικό κατασκεύασμα που διαστρε­ βλώνει την ιστορία. Όποιος επικαλείται την εμφύλια σύγκρουση του 1943 μεταξύ των αντιστα­ σιακών οργαν<ύσεων. Η πλειονότητα του ελληνικού λαού παρακολουθεί με οδύνη τη σύ­ γκρουση* το ελληνικό παρελθόν των αιματηρών διχασμών ξαναζωντά­ νευε. από του Οκτωβρίου του 1943 αντηχεί το αδελφοκτόνον τουφέκι. (Πυρομάγλου. Χαμόγελα Το μεγαλύτερο τέχνασμα διαβολής της Αντίστασης από το βασιλι­ κό μετεμφυλιακό κράτος είναι η εφευρεθείσα θεωρία των «τριών γ ύ ­ ρων». το Κίνημα τον Δεκέμβριο του 1944 στην Αθήνα μετά την απελευθέρωση και τρίτος ο γενικευμένος Εμφύλιος 1946-1949.426 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ ενεργά στις συγκρούσεις προκαλώντο:ς τεράστιες καταστροφές και στα δύο στρατόπεδα. Οι Έλληνες και σε αυτόν τον δεύτερο μεγάλο αγώνα για την ελευ­ θερία τους λησμονούν τη δεινή θέση που βρίσκονται και αντιγράφουν με θλιβερό τρόπο τις πιο μελανές σελίδες του 1821. «Εις την ελευθέρα ορεινήν Ελλάδα. για να διαγράψει το μεγαλείο της Αντίστασης. Πρώτος «γύρος» θεωρείται η σύγκρουση ΕΛΑΣ . 0 Γούντχαουζ το λέει. «Όταν ο εμφύλιος είχε λήξει. Οι Έλληνες αγωνισταί αλληλοσκοτώνονται. Υποτίθεται πως κάθε «γύρος» αντιστοιχεί και σε μία ένοπλη α π ό­ πειρα του ΚΚΕ να καταλάβει την εξουσία. θα πρέπει για τους ίδιους ακριβώς λόγους -τ ις πολύ αγριότερες και φο­ νικότερες εμφύλιες συγκρούσεις. άρχισε και ο αλληλοσκοτωμός και η ζωή έγινε βόγκος. .να διαγράψει και το 1821. Το αποτέλεσμα είναι αποκαρδιωτικό. αποσιωπά τις πραγματικές αιτίες του ελληνικού δράματος και ρίχνει λάσπη στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα. ο ιδιαίτερος γραμματεύς ενός Έλλη­ να υπουργού με ρώτησε αν υπήρχε τρόπος να τον ξαναρχίσουμε». ήρθαν οι κατακτητές. Ιδιαίτερα στην Ήπειρο ο κόσμος υποφέρει* ήταν που ήταν κα­ θημερινή περιπέτεια σε αυτήν την άγονη γη η εξεύρεση τροφής. και ο ενθουσιασμός διά την τελικήν νίκην εφούσκωνε τα στήθη των πατριωτών όλων ανεξαιρέτως. δεύτερος. εκεί όπου μέχρι πρότινος αντήχουν πατριωτικά τραγούδια.ΕΔΕΣ στη διάρκεια της Κατοχής.

Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 427 Οι στρατιωτικοί ηγέτες των μονάδων του ΕΛΑΣ που πολέμησαν ενα­ ντίον του ΕΔΕΣ ήσαν μόνιμοι αξιωματικοί οι οποίοι δεν είχαν ιδεολογι­ κή σχέση με το ΚΚΕ: στρατηγός Δημήτριος Φλούλης. Μόλις άρχισαν οι συγκρούσεις. Στις 12 Δε­ κεμβρίου 1943 όμως ο συνταγματάρχης υπογράφει μια προκήρυξη-καταπέλτη: «Η οργάνωση ΕΚΚΑ εστιγμάτισε την προδοτική στάση του . Ουδείς θα μπορού­ σε να υποχρεώσει αυτούς τους ελευθερόφρονες άνδρες να κάνουν κά­ τι που δεν πίστευαν* άλλωστε οι ελάχιστοι αξιωματικοί ή αντάρτες του ΕΛΑΣ που ζήτησαν την εξαίρεσή τους από την εμφύλια σύγκρου­ ση μετατέθηκαν στις μονάδες των περιοχών που αντιμετώπιζαν τις με­ γάλες γερμανικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις. ο συνιδρυτής και πολιτικός αρχηγός της ΕΚΚΑ Καρτάλης ανακοινώνει με υπερεπείγον τηλεγράφημα στον ΕΛΑΣ: «ΕΚΚΑ απεφάσισε διά δυνάμεών της επιχειρήσει εναντίον ΕΔΕΣ. Οι λόγοι που Έλληνες πολέμησαν εναντίον Ελλήνων αλλού πρέπει να αναζητηθούν. πιστοί στον όρκο τους για την υπεράσπιση της ελευθερίας των Ελλήνων* δεν κρύφτηκαν σαν κά­ ποιους «νουνεχείς» συναδέλφους τους. Ο «πρώτος γύρος» είναι η αντίδραση της πλειονότη­ τας των Ελλήνων πατριωτών σε μια μειονότητα η οποία έχει εκχωρή­ σει το μέλλον της χώρας στις βρετανικές ορέξεις* ο συνταγματάρχης Μπαρνς το γράφει πεντακάθαρα σε έκθεσή του για τον Ζέρβα: «Πιστεύει ότι η καλύτερη λύση είναι να γίνει η Ελλάδα βρετανικό προτεκτοράτο για δέκα ως είκοσι χρόνια μετά τον Πόλεμο». συνταγματάρχης Θεοχάρης Σπάθής. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Επίσης ο στρατιωτικός αρχηγός της ίδιας οργάνωσης συνταγματάρχης Μπακιρ­ τζής προτείνει να ενσωματωθεί η ΕΚΚΑ στο ΕΑΜ αφού το πολιτικό τους πρόγραμμα δεν διαφέρει. λοχαγοί Κώ­ στας Παπαγεωργίου. Κακογιάννης και τόσοι άλλοι. Γιώργος Γεωργιάδης. Γ. υπολοχαγοί Ντίνος Γιαννακουλόπουλος. (Πετιμεζάς) Μόνο ο Ψαρρός είναι στην αρχή επιφυλακτικός* ίσως λόγω των Άγ­ γλων. ο ΕΛΑΣ τον Οκτώβριο του 1943 έχει την ηθική υποστή­ ριξη όλων σχεδόν των Ελλήνων και την εχθρότητα όλων των Βρετανούν αξιωματικών. Ήσαν Έλληνες αξιωματικοί που βγήκαν στο Βουνό και πήραν τα όπλα για λόγους πατριωτικούς και μόνο. ίσως γιατί ο πληγωμένος εγωισμός του επαναστατεί. δικτάτορες και ξένους προστάτες. χωρίς βασιλείς. αντισυνταγματάρχης Στάθης Αρέθας. Στέλιος Βαμβέτσος. Αγωνιούσαν για την τύχη της χώρας και ήθελαν να ζήσουν ελεύθεροι σε μια δημοκρατική κοινωνία. Παρακαλώ ειδοποιήσατέ με επειγόντως ανάγκην αποστολής τμήματος προς συμμετοχήν εις επιχειρήσεις». (Γασπαρινάτος) Αντιθέτως.ΑΡΗΣ.

.λπ. Ακρόπολίς. στους αντάρτες του ΕΛΑΣ.. όπου εκλέγεται ο Τσιριμώκος και διαθέτει τη μεγαλύτερη επιρροή. Καφαντάρης κ. Εκείνοι που καιροσκοπούν και πάλι είναι οι πολιτικοί της Αθήνας.7 Πιο ανοιχτά είναι δύσκολο να μιλήσει· δέχεται τουλάχιστον ότι οι πολιτικές ίντριγκες του Κάιρου έκαναν την ενδοελληνική σύγκρουση αναπόφευκτη. Αντί να προστρέξουν από μόνοι τους πυροσβεστικά. (Πιπινέλης. Δεν μπορσ> να ισχυριστώ ωστόσο ότι ο εμφύλιος πόλεμος δεν θα γινόταν έτσι κι αλλιώς». (Φλάισερ) 7. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Ούτε η αγγλόφιλη εαμική πτέρυγα του Τσιριμώκου προβάλλει την παραμικρή αντίρρηση για την επίθεση εναντίον του Ζέρβα. και ορισμένοι ρίχνουν λάδι στη φωτιά. ενώ θεωρεί ότι «αι ευθύναι του ΕΑΜ διά τον εμφύλιον πόλεμον είναι δευτερεύουσαι.8. το Κάιρο: «Δεν νομίζω ότι μπορεί να αμφισβητηθεί το γεγονός ότι το “επεισόδιο” της αντιπροσω πείας έκανε τον εμφύλιο πόλεμο α να π ό ­ φευκτο. γνωστότερος ο^ς Γιάννης Μαρής. διότι ούτως ηυδόκησε το Κάιρον τον Αύγουστο 1943». Παπανδρέου. Πιπινέλης. Στη Ρούμε­ λη. έστω την τελευταία στιγμή. όταν λόγω των ενδοελληνικών συγκρούσεο^ν ζήτησε επειγόντως οδηγίες: «Μην ανακατεύεστε και χαμογελάστε». 31. Κάθε άλλη στάση πραγματικού οπαδού της ΕΚΚΑ δεν στέκεται και δεν είναι τίποτα άλλο π αρ ά δ ιά ­ σπαση του αγώνα».] Η με­ γαλειώδης Αντίστασις του ελληνικού λαού θα μεταβληθεί εις σπαρακτικόν θέαμα αλληλοεξοντώσεως. που μνημονεύει ρητώς την «αγγλική ανοιχτή προσπάθεια γ ια τον εμφύλιο πόλεμο κατά τη διάρκεια της Κατοχής». (Πυρομάγλου. Αυτός που ξεσκεπάζει τη φύση και τα αίτια του κατοχικού εμφυ­ λίου είναι ο παλατιανός σύμβουλος και μετέπειτα υπουργός της α π ρ ι­ λιανής δικτατορίας Π. παρακολουθούν απαθείς. με αξιοσημείωτη πολιτική ιδιοτέλεια. Σοφούλης. Δικαίως ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ καταλογίζει την κύρια ευθύνη στο Κάιρο και στους πολιτικούς της Αθήνας.1975. Γεώργιος Β') Και για όσους αμφιβάλλουν ακόμη υπάρχει το κυνικό τηλεγράφη­ μα του Κάιρου της 13ης Οκτωβρίου 1943 προς τον Γούντχαουζ. [. Αντίστασις) Και ο Γούντχαουζ αφήνει να εισχωρήσει μια αχτίδα αλήθειας για την αφετηρία του κακού.428 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ΕΔΕΣ και τάχθηκε ανεπιφύλακτα στις φ άλαγγες των αγωνιζομένων Ελλήνων.. το κόμμα του πρωτοστατεί. Και ο επικεφαλής της ΕΛΔ στη Ρούμελη δεν είναι κάποιος τυχαίος που σύρεται από τα γεγονότα ή μπορεί να χειραγο^γηθεί· είναι ο μορφωμένος και θαρραλέος εξάδερφος του αρχηγού της συγγραφέας Ιωάννης Τσιριμώκος.

που μπαίνουν οι ελασίτες. τους Χαλκιόπουλους. όπως μαρτυράει το καταπληγωμένο σώμα του. το εδεσίτικο Αρχηγείο Τριχωνίδας εκ 400 ανδρο^ν. στο Περτούλι Θεσ­ σαλίας. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) 8. Ο αρχη­ γός του γιατρός Παπαϊωάννου με τους επιτελείς του ταγματάρχες Παπαθανασιάδη και Παυλόπουλο εγκαταλείπουν το Βουνό και κ α τα ­ φεύγουν στην Αθήνα. 13. και από το ραδιόφωνο του BBC καταγγέλλεται σαν «εγκληματίας πολέμου». Γούντχαουζ. Στην αγγλική Βουλή ο Τσόρτσιλ ξεσπαθοονει υποκριτικά εναντίον του· κατηγορεί τον αρχηγό του ΕΛΑΣ ότι εκείνος δολοφόνησε τον Βρε­ τανό αξιωματικό. Με τους αντάρτες 1943-'44 . σε μικρή απόσταση από το Τρίκλινο.ΑΡΗΣ. Ακρόπολις . που φέρει «εν­ νέα τραύματα διά μαχαίρας και εν τραύμα διά πυροβόλου όπλου». Αμέσους μετά μεγεθύνθηκε για πολιτικούς λόγους και τελικώς χρεώθηκε στον «συνήθη ύποπτο» Αρη.1965. ο εαμίτης παπάς Κώστας Τζεβελέκης (Παπακουμπούρας). όπου καταλύουν στις 13 Οκτωβρίου οι άνδρες του ΕΛΑΣ.000 ανδρών του επίσης γιατρού Χούτα. Μετά από σύντομη ανταλλαγή π υ ­ ρών στη γέφυρα του Τρίκλινου οι αντάρτες του ΕΛΑΣ απωθούν τις εμπροσθοφυλακές του Χούτα. / Ν. υπάρχει ένα ακόμη θύμα. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 429 Σε πρώτη φάση ο ΕΛΑΣ μοιάζει να έχει μεταβάλει τη σύγκρουση με τον ΕΔΕΣ σε στρατιωτικό περίπατο. Στο χωριό Μπριάντζα. ο οποίος τη νύχτα του συμβά­ ντος βρισκόταν σε απόσταση πολλών χιλιομέτρων. (Μαρκεζίνης) Η κατηγορία εναντίον του Άρη θα παραμείνει ισχύουσα και το όνομα του αρχηγού θα μπει στη βρε­ τανική «μαύρη λίστα». τον Βάλτο. Χάμπαρτ. περνάνε τον Αχελώο και εισχωρούν στο βασίλειό του. Το ατυχές επεισό­ διο αντιμετωπίστηκε εκείνη τη στιγμή στις πραγματικές του δια σ τά­ σεις από τους άλλους δύο Βρετανούς αξιωματικούς που ήσαν παρόντες. Χάμοντ (Εγκς). Το ίδιο περίπου θα γίνει και με το ισχυρότατο συγκρότημα εκ 1.8 Στο επόμενο χωριό. Ασχέτως αν η επίσημη έρευνα και οι ανακρί­ σεις που διεξήχθησαν από μεικτή ελληνοβρετανική επιτροπή κατέδειξαν ότι «ο φόνος έγινε από ατύχημα και δεν ήταν σκόπιμος».5. σχεδόν άμα τη εμφανίσει. Όμως ο δικός του θάνατος δεν οφείλεται σε ατύ­ χημα. θα σκοτωθεί στις 9 το βράδυ εξαιτίας της ανεξέλεγκτης συμπεριφοράς του ο «εν ευ­ θυμία τελών» Βρετανός υπολοχαγός Α. Στις 11 Οκτωβρίου οι δυνάμεις του ΕΣΗ διαλύουν.

Ακρόπολις.τι έγινε στη Στερεά επαναλαμβάνεται στη Θεσσαλία* ο συνταγ­ ματάρχης Θ.5. Ο Χούτας διασώζεται με 200 άνδρες του* πολύ σύντομα όμως θα αυτοδιαλυθεί καθώς λόγω συνέχουν λιποταξιών δεν του απομένουν π ε ­ ρισσότεροι από 30 πιστοί. . Εξοργισμένος. αλλά συ απόλλυσο. Λυπήθηκα όταν οι αντάρτες οι δικοί μου τον σκότωσαν». Το όνομα του κοσμαγάπητου π α π ά γίνεται «σημαία» του αγοί>να εναντίον των δολοφόνων του. Στις 8 Οκτωβρίου συνελήφθη στους Χαλκιόπουλους και. λέει ο Ζέρβας9 αποδοκιμάζοντας το έγκλημα* όμως ο δολοφόνος έκανε καριέρα στον Ελληνικό Στρατό και επαιρόταν για το «ανδραγάθημά» του. ενώ εκρατείτο στο κατώι ενός σπιτιού. «Ήταν καλός άνθρωπος ο ρασοφόρος εαμίτης.430 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΌ Π Ο Υ Λ Ο Σ 0 Παπακουμπούρας περιόδευε άοπλος στα χωριά ως εκπρόσωπος της Εθνικής Αλληλεγγύης βάσει σχετικής συμφωνίας μεταξύ των δύο οργανώσεων. Ο συνταγματάρχης Παντελίδης συλλαμβάνεται. Η είδηση του φόνου του συνταράζει τη Ρούμελη και φορτίζει π ε ­ ρισσότερο την ενδοελληνική σύγκρουση. Προηγουμένως έχει επιχειρήσει βίαιες επ ι­ στρατεύσεις χωρικών και οι μη πειθαρχούντες τιμωρούνται αγρίως* αντάρτης όμως με το ζόρι δεν γίνεσαι. σφαγιάστηκε από τον έφεδρο ανθυπολοχαγό Μάρκο Χατζάρα του ΕΔΕΣ. Για λίγο απειλείται η ζωή των αιχμάλο^των εδεσιτο^ν· αλλά το ΓΣ του ΕΛΑΣ με αυστηρότατη διαταγή προς τις κατά τόπους μονάδες απαγορεύει τις πράξεις αντεκδίκησης και καθιστά υπεύθυνους τους διοικητές τους. Χούτας». περίπου 700 άνδρες. Ζέρβας». Τον Δε­ κέμβριο του επόμενου χρόνου θα πάρει την προσωπική του εκδίκηση πολεμώντας εναντίον του ΕΛΑΣ στο πλευρό των Βρετανών. με επ ι­ κεφαλής τον ίδιο και τον συνταγματάρχη Παντελίδη. χωρίς να δεχθεί καμιά πίεσι από τους Γερμανούς ή τον ΕΛΑΣ. Ό. αφή­ νεται ελεύθερος λίγο αργότερα και αναχωρεί για την Αθήνα. έκρινεν ως κα9. Ως φινάλε τηλεγραφεί στον αρχηγό του: «Το παν απώλετο. σκορπίζονται σχε­ δόν χωρίς μάχη. (Παπαδόπουλος) Υποψίες Ο ΕΔΕΣ καταρρέει παντού. εκείνος του απαντά: «Το παν δεν απώλετο. 5. Οι εναπομείνασες δυνάμεις του Χούτα.1982. Πετζόπουλος «με δύναμιν 500 περίπου ανδρών.

ΑΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

431

λύτερη λύσι να διατάξει τη διάλυσι των τμημάτων του και να ε π ι­ στρέφει στας Αθήνας». (Πυρομάγλου, Αούρειος Ίππος) Προηγουμένως, τη νύχτα της 9ης Οκτωβρίου, έχουν συλληφθεί τα μέλη της αντιπροσωπείας του ΕΔΕΣ στο Κοινό Γενικό Στρατηγείο· ο υπαρχηγός της αντιπροσωπείας αντισυνταγματάρχης Κ.Β. Γκικόπουλος θα προσχωρήσει μετά τη λήξη των συγκρούσεων στον ΕΛΑΣ, στον οποίο έκτοτε και θα παραμείνει. Στη Θεσσαλία όμως το κύριο μέλημα του Άρη είναι η εξουδετέρωση της ζωντανής βόμβας ανάμεσα στα τμήματα του ΕΛΑΣ: των 7.000 πάνοπλων Ιταλών. Δικαιολογία δεν χρειάζεται να εφεύρει* η α π ροθυ­ μία των Ιταλών να πολεμήσουν, ως «συμμαχικής» δύναμης, εναντίον των Γερμανών είναι αποδεδειγμένη. Στη μία και μόνη αποστολή που τους ανατέθηκε, από τον Γούντχαουζ, εναντίον του αεροδρομίου της Λάρισας, εγκατέλειψαν τον στόχο τους και «τράπηκαν σε φυγή με την πρώτη αντίδραση της φρουράς». Στις 14 Οκτο^βρίου τα θεσσαλικά τμήματα του ΕΛΑΣ που έχει κι­ νητοποιήσει ο αρχηγός κυκλώνουν αιφνιδιαστικά και αφοπλίζουν χω ­ ρίς ιδιαίτερη δυσκολία τις ιταλικές μονάδες. Τα λάφυρα είναι π λο ύ­ σια* μόνο τα άλογα υπερβαίνουν τα 700 και θα διατεθούν αμέσως για τη συγκρότηση της θεσσαλικής Ταξιαρχίας Ιππικού. «Η κεραυνοβόλα επίθεση του Άρη κατά της ιταλικής μεραρχίας και ιδιαίτερα το γεγ ο ­ νός ότι όλη αυτή η υπόθεση τελείωσε ουσιαστικά μέσα σε ένα α π ό ­ γευμα και χωρίς να χυθεί αίμα ήταν μια μεγάλη επιτυχία του ΕΛΑΣ».1 0 Με προσωπική παρέμβαση του Γούντχαουζ, ο Ινφάντε και ορισμέ­ νοι επιτελείς του αφήνονται ελεύθεροι. Σε λίγο φεύγουν με βρετανικό αεροπλάνο για την Ιταλία, όπου ο στρατηγός θα αναλάβει κυβερνητι­ κή θέση. Μεταπολεμικά, για λόγους που μόνο οι Άγγλοι γνωρίζουν, θα τον τιμήσουν με το ανώτερο αγγλικό παράσημο DSO. Μ εταπολεμικά επίσης, σε μια συνομιλία του Ινφάντε με τον πολιτικό Ευ. Αβέρωφ, ο στρατηγός θα θυμηθεί τον Έλληνα που αφόπλισε τη μεραρχία του και τον συνέλαβε: «Από όλους τους αρχηγούς του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ που γνώρισα, και γνώ­ ρισα πολλούς, μόνον ο Άρης μου έκαμε εντύπωση. Ήταν δυνατός, στο­ χαστικός, είχε λεπτότητα». (Αβέρωφ-Τοσίτσας) Στην Ή πειρο ο Ζέρβας περιμένει τη σειρά του. Για να αποκρούσει τον ΕΛΑΣ, επιδιώκει από την πρώτη ημέρα να δημιουργήσει κατάσταση εκτάκτου ανάγκης. Με προκήρυξή του προ­
10. Ν. Καρκάνης, Εθνική Αντίσταση . Φεβρ. 1988. / Στ. Βαμβέτσος, Εθνική Αντίστασή. Α­ γουστος 1978.

432

ΔΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

σπαθεί να συνεγείρει τους αντάρτες και τον λαό της Ηπείρου. Ε π ι­ σείει για πολλοστή φορά το γνωστό φόβητρο γράφοντας ότι το ΕΑΜ από της 9ης Οκτωβρίου κήρυξε τη «δικτατορία του προλεταριάτου». Το έχει χρησιμοποιήσει όμως τόσες φορές και άλλες τόσες η π ρ α γ μ α ­ τικότητα τον έχει διαψεύσει που τώρα πια δεν πείθει. Η αλήθεια είναι πως ο στρατηγός δεν έχει κατορθώσει να αποκτή­ σει ουσιαστική σχέση με τους άνδρες του· πόσο μάλλον με τους χωρι­ κούς της περιοχής. Το σταθερά επαναλαμβανόμενο αξίωμα «πίστις εις τον αρχηγόν» δεν αρκεί για να δημιουργήσει γύρω του την απαιτούμενη ψυχική συσπείρωση. Οι συνέπειες είναι σοβαρές. «Αι προκηρύξεις και αι διαταγαί μας δεν εύρισκον την δέουσαν απήχησιν εις τον λαόν και τα ένοπλα τμήματα. [...] Δι ο και από της πρώτης στιγμής ήρχισαν να σημειούνται λιποταξίαι ανταρτών και αξιωματικών, διά να καταστούν εντός ολίγου αθρόαι». (Χούτας) Ούτε καν στους Σκιαδάδες, όπου εδρεύει το στρατηγείο του, βρί­ σκει ο Ζέρβας την ανταπόκριση που περιμένει από τον κόσμο* τη δ ια ­ πίστωση κάνει έκπληκτος ο συγγρα φ έας Γιάννης Μπεράτης, π ο λιτι­ κός διαφωτιστής στο εδεσίτικο επιτελείο: «Οι Σ κιαδάδες αδειάζανε. Αδειάζανε κι α π ' τους ίδιους τους κατοίκους τους, γιατί το περίεργο είναι πω ς κι εδώ ακόμη, στην ίδια την έδρα του στρατηγείου, οι π ε ­ ρισσότεροι ντόπιοι, και γενικά οι πιο μορφωμένοι, ήταν όλοι τους εαμίτες». Οι πάντες σήμερα γνο^ρίζουν ότι ο Ζέρβας δεν είναι «αθώος του αίματος» όπως επιχειρήθηκε να παρουσιαστεί. 0 στρατηγός έχει πολ­ λά να κρύψει τόσο από τους Έλληνες όσο και από τους Βρετανούς συ­ νεργάτες του. Για παράδειγμα, όταν βρίσκεται σε δύσκολη θέση με τον ΕΛΑΣ και ζητάει απεγνωσμένα ενισχύσεις από το ισχυρότατο συγκρότημα του ΕΔΕΣ της περιοχής Λάκκα-Σούλι εκ 3.000 ανδρών, οι εκκλήσεις του πέφτουν στο κενό. Οι Έλληνες αξιωματικοί που ηγούνται της μονάδας, με τη συμπαράσταση και του Άγγλου ταγματάρχη Πολ Μπάθγκεϊτ, αρνούνται να υπακούσουν στις διαταγές του. Οι μεν Έλληνες αξιω­ ματικοί «επειδή τον θεωρούν προσωπικά υπεύθυνο για τον εμφύλιο», ο δε Άγγλος ταγματάρχης «επειδή τρέφει συγκεκριμένες υποψίες για συνεργασία του Ζέρβα με τους καταχτητές». (Φλάισερ) Πόσο άδικη, απρόκλητη και αναπάντεχη είναι η ενδοελληνική σύ­ γκρουση για τον στρατηγό αποδεικνύεται πάλι από τα γρ α π τά του συγγραφέα Μπεράτη: «Μας τη διαβάσανε την προκήρυξη μέσα σ' ένα γραφείο του επ ι­

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

433

τελείου. Πάγωσα ολόκληρος όταν είδα το φανατισμό που ξέσπασε με­ τά κι όταν άκουσα τις κραυγές και τα ουρλιαχτά του μίσους που γ ε ­ μίσανε όλο το δωμάτιο - και ιδίως τη χαρά, το κέφι, τ 5 αλληλοαγκαλιάσματα και τα φιλιά που επακολουθήσανε, σα να ? χε αναγγελθεί τούτη τη στιγμή το πιο ευφρόσυνο γεγονός για τη δύστυχη σκλαβω­ μένη πατρίδα μας. [...] »Όλοι μ ’ ένα παράξενο ξέσπασμα ανακούφισης φωνάζαν: » - Επιτέλους! »Καταράστηκα την ώρα και τη στιγμή που βρέθηκα εδώ πάνω - κι όχι επειδή ήμανε στη μια ή στην άλλη μερίδα». (Μπεράτης) Μεταξύ αυτών που πανηγυρίζουν, υπάρχουν αρκετοί του στενού περιβάλλοντος του στρατηγού, οι οποίοι επιζητούσαν μανιασμένα να εξωθήσουν τις σχέσεις των δύο οργανώσεων έως τη σύγκρουση. Αυτοί είναι οι πρώτοι που θα τον εγκαταλείψουν.

Κ αψόνι

Προτού ακόμη κοπάσουν οι πολεμόχαρες κραυγές στο επιτελείο του Ζέρβα, η αποσύνθεση του στρατού του έχει αρχίσει. Αποτελεί κοινή διαπίστωση των Βρετανών αξιωματικών «η αδια­ φορία του Ζέρβα για έστω στοιχειώδη οργάνωση, στην οποία απο­ τυγχάνει πλήρως», καθώς και ότι «χρησιμοποιεί ένα πλήθος άχρη­ στους αξιωματικούς». (Ανδρικόπουλος) Τώρα ο στρατηγός θα υποστεί τις συνέπειες. «Το μεγαλύτερον μέρος των αξιωματικών οι οποίοι παρουσιάσθησαν εις το Γενικόν Αρχηγείον των Εθνικών Ομάδων Ελλήνων Ανταρτών (ΕΔΕΣ) από του Ιουνίου μέχρι τέλους Σεπτεμβρίου 1943 εγκατέλειψαν τον αγώνα μόλις εξεδηλώθησαν αι επιθέσεις του ΕΛΑΣ εναντίον μας». (Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππος) Τον Ζέρβα τον εγκατέλειψαν ακριβώς αυτοί στους οποίους βασιζό­ ταν για να χτυπήσει τον ΕΛΑΣ και για τους οποίους στις 4 Οκτωβρί­ ου έγραφε υπερήφανος: «Έχω πλέον φανατισμένα, συντεταγμένα και πειθαρχημένα στρατιωτικά τμήματα, που είναι ικανά να τους τσακί­ σουν σε οποιαδήποτε στιγμή». (Πετιμεζάς) Ασφαλώς είναι το μεγαλύτερο καψόνι που έχει υποστεί ο Ζέρβας στην πολυκύμαντη στρατιωτική του καριέρα. Η καταστροφή αποτυπώνεται στην αλληλογραφία με δύο πιστούς συνεργάτες του. Ανακοινώνει ήττες: «Άπαντα τα τμήματα βορείου συγκροτήματος [...] διελύθησαν. διε-

434

ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ

σκορπίσθησαν ή αιχμαλωτίσθησαν. Τα τμήματα Ζαγορίου υπό Αυγεράκην, Τσουμάνην, Πανταζήν αφοπλίσθησαν». Καταγγέλλει προδοσίες: «Το Αρχηγείον Νταούλη εις Περιστέρι διελύθη. Ούτος, παραλαβών τον κορβανάν με όσα χρήματα είχε διά την διατροφήν των ανδρών και εγκαταλείψας τους άνδρας του, ανεχώρησε δ ι9 Αθήνας. 0 Ζέρβας εξέδωσεν διαταγήν συλλήψεως και εκτελέσεώς του». Στιγματίζει δειλούς: «Το τμήμα εμπέδων και Χωρ/κής Τετρακώμου υπό Αντ/ρχην Χωρ/κής Πετρούλιαν εις το πρώτο βλήμα: όλμου [...] εσκόρπισεν εγκαταλειφθέν υπό του Δ/τού του. Ούτος κατεδικάσθη ερήμην εις θάνατον υπό Ζέρβα». Τον εν λόγω αξιωματικό τον ανακάλυψαν άνδρες του ΕΔΕΣ να κρύ­ βεται μεταξύ των καλογήρων σε ένα μοναστήρι πάνω από το Βουργαρέλι. «Μ ετ’ ολίγον τον έφερον συνοδεία και τον παρουσίασαν εις τον Ζέρβα, όστις, άμα τη θέα του, εξετράπη εις ύβρεις και απειλάς ενα­ ντίον του. Ο Κομνηνός δε τον έδειρε ανηλεώς με το μαστίγιον. »Αντελήφθην όμως αμέσως ότι πρόκειται περί του Αντ/ρχου Χωρ/κής Πετρούλια, του εγκαταλείψαντος το τμήμα του εις Συρράκον-Καλαρύτες. Διέταξε τότε ο Ζέρβας την αφαίρεσιν της στρατιωτι­ κής του στολής και την φυλάκισίν του. Καθ' ον χρόνον απεγυμνούτο ούτος της στολής, ευρέθησαν στις μπότες του εις δύο μασούρια 350 λίραι περίπου». Ανακοινώνει λιποταξίες: «Οι λοχαγοί Μεσσήνης, Ντενίσης, υπολ. Αντωνόπουλος και Δέτσικας [...] ελιποτάκτησαν σαν οι έσχατοι αλήτες, συμπαραλαβόντες ένα μου­ λάρι με τρία μεγάλα τσουβάλια ιματισμού αξίας πλέον του σημερινού δισεκατομμυρίου. [...] Διέταξα την σύλληψιν κλεπτών - λιποτακτών και την στηλίτευσίν των και γενικώς παραπομπήν τους εις δίκην ίνα δικασθούν ερήμην». Εξευτελισμούς: « Κ αθ’ οδόν ο Πυρομάγλου έδειρε με το μαστίγιον του έναν αξιω­ ματικό Μπριασούλην δ ι’ ηττοπαθή εκδήλωσιν». Τηλεγραφικός σαρκασμός προς κρυπτομένους: «Συντ/ρχην Καρατζένην - Αντ/ρχην Πολίτην. Όπου. Εξέλθετε των σπηλαίων και γίνετε άνθρωποι. Ζέρβας». (Παπαδόπουλος) Φυγάδες στην Αθήνα: «Όλοι οι καταφθάσαντες αυτού είναι κοινοί φυγάδες και δειλοί». (Πετιμεζάς)

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

435

Αποκήρυξη των 2/3 του ΕΔΕΣ: . «Ουδείς εκ των καταφυγόντων αυτού [...] ή οπωσδήποτε κατελθόντων εις Αθήνας από την Ελευθέραν Ορεινήν Ελλάδα είναι δικαιολο­ γημένος. [...] Δυστυχώς εκατοντάδες έδειξαν πως είναι ταπεινοί και ευτελείς τομαρόφιλοι. Δειλία, προστυχιά, κλεψιά και γενικώς μια απο­ καρδιωτική μικρότης διέκρινε τα 2/3». (Πετιμεζάς) Το μέγεθος της διάλυσης δύσκολα γίνεται πιστευτό. Οι αριθμοί όμως δεν αφήνουν περιθώρια. Από 1.200 αξιωματικούς που διαθέτει ο ΕΔΕΣ στις 7 Οκτωβρίου, στις 30 του ίδιου μήνα του έχουν απομείνει μόνο 250 πιστοί. (Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππο ς ) Οι περισσότεροι των φυγάδων θα επανεμφανιστούν μετά την α π ε­ λευθέρωση σαν αντιστασιακοί, και στον πυρετό του Εμφυλίου 19461949 θα ανέλθουν στους ανο5τατους βαθμούς του Ελληνικού Στρατού καθώς ποτέ δεν κλήθηκαν σε απολογία για εγκατάλειψη θέσης. Πιστοί στον ΕΔΕΣ παραμένουν εκείνοι οι αξιωματικοί που βγήκαν στο Βουνό όχι ελπίζοντας σε πρόσκαιρα οφέλη, αλλά με μοναδικό σκο­ πό να πολεμήσουν τους κατακτητές· όπως οι μετέπειτα στρατηγοί του Ελληνικού Στρατού Β. Καμάρας. Γ. Αγόρος, Χρ. Παπαδάτος, Π. Νικολόπουλος, Γ. Περίδης κ.ά. Την ολοσχερή διάλυση του ΕΔΕΣ θα την αποτρέψουν οι Γερμανοί.

I L Η Ε ρημ η Χ ωρα

Μ εσαίω νας Μετά την ιταλική συνθηκολόγηση οι Έλληνες αντάρτες έχουν να αντιμετωπίσουν τους Γερμανούς· τον τρομερότερο στρατό που γνώρι­ σε μέχρι τότε ο κόσμος. Το ελληνοϊταλικό ειδύλλιο έχει λήξει. Οι Έλληνες είχαν πάρει κυριολεκτικά τον « α έρ α » των Ιταλών και τους είχαν φέρει σε κατάσταση αδυναμίας. Ό πω ς παραδέχτηκε σε με­ ταπολεμική συνέντευξή του ο διοικητής των εν Ελλάδι ιταλικο^ν δυ­ νάμεων στρατηγός Κάρλο Τζελόζο, «ήταν αδύνατον να καταστείλουμε την ένοπλον αντίστασιν των βουνών». Αναντίρρητα οι Ιταλοί αντιμετώπιζαν με κάποια μετριοπάθεια τους αμάχους της υπαίθρου. Οι διαταγές του Τζελόζο επέμεναν σε αντί­ ποινα με «άκρα σύνεση και προσοχή», άλλο εάν δεν ετηρούντο από κάποιους μελανοχίτωνες φασίστες αξιωματικούς. Η διαρκής πίεση των Γερμανών στις ιταλικές διοικήσεις, για να δείξουν στους Έλληνες με «σιδερένιο τρόπο» ποιος είναι ο κυρίαρχος της χώρας, δεν έστρεψαν τους Ιταλούς σε ειδεχθείς μεθόδους γερμανικού τύπου. Τώρα αναλαμβάνουν οι ίδιοι να συνετίσουν τους Έλληνες. Οι Γερμανοί, με προσωπική διαταγή του Χίτλερ, έχουν κηρύξει ολο­ κληρωτικό πόλεμο στους ατάκτους: «Αν ο αγώ νας αυτός κατά των συμμοριών δεν διεξαχθεί με τα πιο ωμά μέσα, τότε σε σύντομο δ ιά ­ στημα δεν θα επαρκούν πια οι διαθέσιμες δυνάμεις για να αντιμετω­ πίσουμε αυτή την πανούκλα. Γ ι’ αυτό ο στρατός έχει το δικαίωμα και την υποχρέωση σ ’ αυτόν τον αγώνα να χρησιμοποιεί χωρίς περιορι­ σμό, επίσης και κατά γυναικών και παιδιών, κάθε μέσο, αρκεί μόνο αυτό να οδηγεί σε επιτυχία». (Sekendorf)

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧ Η ΓΌ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

Η γερμανική αντιανταρτική εκστρατεία στην Ελλάδα τα έτη 19431944 εκτός των μεμονωμένων τοπικών επιχειρήσεων περιελάμβανε τις ακόλουθες οργανωμένες επιτελικές επιχειρήσεις εγκλωβισμού και κα­ ταστροφής των αντάρτικων δυνάμεων: 1. Επιχείρηση Augustus (Αύγουστος 1943). 2. Επιχειρήσεις Panther - Tiger - Puma - Huberts (Οκτώβριος - Νο­ έμβριος 1943). 3. Επιχείρηση Maigewitter (Απρίλιος 1944). 4. Επιχείρηση Steinadler (Ιούλιος 1944). 5. Επιχείρηση Kreuzotter (Αύγουστος 1944). Τον Οκτώβριο του 1943 μεγάλες γερμανικές δυνάμεις εξορμούν αποφασισμένες να τελειώνουν με τους ατάκτους. Στις επιχειρήσεις παίρνουν μέρος δύο μεραρχίες της Βέρμαχτ, μο­ νάδες SS, άρματα, πυροβολικό και αεροπορία. Μεταξύ των γερμανικών μονάδοον που συμμετέχουν στην αντιανταρτική εκστρατεία είναι και ειδικά τμήματα που έχουν μεταφερθεί στην Ελλάδα από τη Σοβιετι­ κή Ένωση και τη Γιουγκοσλαβία. Έμπειροι στον ανταρτοπόλεμο και εξαγριωμένοι από τη φρίκη των μετώπων όπου πολέμησαν, οι Γερμα­ νοί μεταφέρουν το ίδιο μένος στην Ελλάδα. «Για πρώτη φορά η Ελλάδα έγινε θέατρο μιας συστηματικής αντιανταρτικής εκστρατείας και υπέφερε το είδος των καταστροφών που εί­ χαν ήδη ρημάξει κομμάτια της Βοσνίας, της Σερβίας και της Ουκρα­ νίας». (Mazower) 0 πόλεμος ανέβηκε «σε επ ίπεδα εντάσεως, εκτάσεως και βιαιότητος άγνωστα έως τότε. Η θυελλώδης γερμανική εξόρμησις αιφνιδίασε τις αντάρτικες δυνάμεις με τη διάρκεια και τη σκληρότητά της». (Σ. Γρηγοριάδης, Ιστορία) Οι Γερμανοί είναι τρομεροί, αλύγιστοι πολεμιστές, φανατισμένοι* καμία σχέση με τους πρώην συμμάχους τους. Στις ενέδρες των ανταρτών, την πιο επικίνδυνη εμπλοκή για ένα τμή­ μα, ποτέ δεν χάνουν την ψυχραιμία τους. Πηδάνε σαν αυτοματισμένοι από τα αυτοκίνητα, μπαίνουν κάτω από τις καρότσες και οχυρώνονται πίσω από τους τροχούς· τα χοντρά λάστιχα και η καρότσα αποπάνω είναι η ιδεώδης κάλυψη για έναν πολεμιστή. Μάλλον έκαναν συχνά σχε­ τικά μαθήματα γιατί σε κάθε ενέδρα εκδηλώνεται η ίδια αυτόματη αντί­ δραση και μάχη έως την τελευταία σφαίρα τους· συχνά έως τον θάνα­ το. Σπανίως οι Γερμανοί παραδίδονται, όσο δυσχερής και αν είναι η θέ­ ση τους· καθώς η προπαγάνδα τους μιλάει για αγριότητες των ανταρ­ τών, προτιμούν να πεθάνουν παρά να συλληφθούν αιχμάλωτοι. Η πραγματικότητα τους διαψεύδει: «Οι αντάρτες συνδέονται περισσότερο με την παράδοση της χώρας.

438

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ

δηλαδή με την κλεφτουριά της Τουρκοκρατίας. [...] Ο τυφλός φανατι­ σμός με κάποιες ακραίες παραφυάδες (ακρωτηριασμούς κ.λπ.) α π ο­ τελεί φαινόμενο ξένο προς το ποιόν του αντάρτικου». (Φλάισερ) Ωστόσο η χιτλερική προπαγάνδα τρομάζει τους Γερμανούς στρα­ τιώτες και τους κάνει να εξαγριώνονται· μερικά από τα συνθήματα είναι: «Απαγορεύεται οποιαδήποτε επαφή με τους Έλληνες», «Όλοι οι πολίτες πρέπει να θεωρούνται εχθροί», «Καλύτερα να πυροβολήσεις έναν παραπάνω παρά έναν λιγότερο» κ.ο.κ. Όλες οι αναφορές των γερμανικών μονάδων σε όλα τα μέτωπα χτε­ νίζονται από ειδικό τμήμα προπαγάνδας· για το ελληνικό τμήμα αρ­ μόδιος είναι ο Αυστριακός υπολοχαγός Κουρτ Βάλντχαϊμ.1Έ ργο του είναι να εξωραΐζει την κτηνωδία και να μεγιστοποιεί την επιτυχία των αντιανταρτικών επιχειρήσεων- π.χ. οι 10 εκτελεσθέντες «ύποπτοι χω­ ρικοί» της αναφοράς μετατρέπονται σε «10 ένοπλους συμμορίτες». Για τους Γερμανούς δεν υπάρχουν άμαχοι. Εφαρμόζουν τα χιτλερικά μέτρα συλλογικής ευθύνης. Από τον Αύ­ γουστο του 1943 οι διαταγές είναι: «Όλοι οι οπλισμένοι άνδρες π ρέ­ πει κατά βάση να εκτελούνται επιτόπου. Χωριά α π ' όπου έχουν π έ ­ σει πυροβολισμοί ή όπου έχουν απαντηθεί ένοπλοι άνδρες πρέπει να καταστρέφονται και ο αρσενικός πληθυσμός αυτών των χο^ριών να τουφεκίζεται». (Κέδρος) (Εκτέλεσαν περί τους 50.000 αμάχους και ομήρους.) «Χρησιμοποιώντας φλογοβόλα, εμπρηστικές χειροβομβίδες ή μερι­ κές φορές μόνο πετρέλαιο, οι γερμανικές δυνάμεις κατάκαιγαν μεθο­ δικά ολόκληρα χωριά. Τον Ιούλιο του 1944 είχαν ήδη καταστραφεί 879 χωριά ολοκληρωτικά και 460 μερικώς». (Mazower) (Δηλαδή επί 10 μήνες κατέστρεφαν 9-10 χωριά την ημέρα.) Η γερμανική αγριότητα δεν έχει όρια· σαδίζουν με τους χωρικούς, που βρίσκονται στο έλεός τους. Δεν ξεχωρίζουν γέρους, γυναίκες και παιδιά* βιάζουν τις κοπέλες και μετά τις σκοτώνουν, βάζουν βαμβάκι ποτισμένο βενζίνη στο στόμα βρεφών και το ανάβουν, καίνε τα σπίτια ρίχνοντας στο πάτωμα μια λευκή σκόνη που ανάβει με έναν πυροβολισμό. 0 ειδικός πολιτικός απεσταλμένος του Χίτλερ στην Ελλάδα Χέρμαν Νόιμπαχερ με τηλεγράφημα προς το γερμανικό Γενικό Στρατηγείο στο Βερολίνο διαμαρτύρεται για όσα διαπράττονται στη χώρα: «Είναι καθαρή τρέλα να κατασφάζουν νεογέννητα, παιδιά, γυναί­ κες και γέρους. [...] Το λαμπρό αποτέλεσμα α π ’ αυτή την ανδρεία πράξη είναι πως πεθαίνουν νεογέννητα, αλλά οι αντάρτες μένουν ζω­
1. 0 γνωστός πρώην Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ.

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

439

ντανοί. [...] Προκύπτει έτσι πως είναι πιο εύκολο να τουφεκίζει κανείς ανυπεράσπιστες γυναίκες, παιδιά και γέρους παρά να καταδιώκει με πνεύμα ανδρείας εκδικητικότητας μια ένοπλη συμμορία». (Κέδρος) Αιώνες είχαν να συμβούν τέτοιες θηριωδίες. «Η λεηλασία κι η ερήμωση της εχθρικής χώρας, που έπαιζε τόσο με­ γάλο ρόλο στους Τατάρους, στους ασιατικούς λαούς κι ακόμη στον Μεσαίωνα, δε συμφωνούσε πλέον με το πνεύμα της εποχής· τις θεω­ ρούσαν δίκαια σαν μια άχρηστη βαρβαρότητα. [...] Όλη η Ευροοπη απολάμβανε αυτή την εξέλιξη και τη θεωρούσε σαν τη συνέπεια του πνεύματος της προόδου». (Clausewitz) Οι χιτλερικοί γύρισαν την Ευρώπη αιώνες πίσω.

Βιετνάμ Το κόστος πληρώνει σκληρότερα από κάθε άλλη φορά ο πληθυσμός της υπαίθρου. Οι χωρικοί, όταν βλέπουν Γερμανούς, δεν ξέρουν εάν πρέπει να μείνουν ή να φύγουν. Εάν κάποιοι έφευγαν, αυτό εκλαμβάνετο ως απόδειξη ενοχής και οι Γερμανοί τουφέκιζαν τους υπόλοι­ πους· εάν έμεναν, κινδύνευαν να συλληφθούν ως ύποπτοι και μόνο από την εμφάνισή τους ή να εκτελεστούν επιτόπου. «Οι κατακτητές δεν δίσταζαν να δίνουν ακόμα και απατηλές “εγ­ γυήσεις” για να τις αθετήσουν στη δεδομένη στιγμή. Στα Καλάβρυτα οι περισσότεροι κάτοικοι πίστεψαν τις διαβεβαιώσεις τοον υπεύθυνων αξιωματικό) ν της 117ης Μεραρχίας ότι δεν διέτρεχαν κανέναν κίνδυνο. [...] Έτσι, λίγοι μόνο Καλαβρυτινοί έφυγαν, ορισμένοι μάλιστα από αυτούς γύρισαν πάλι στα σπίτια τους. Τότε οι Γερμανοί έκλεισαν την πα γίδα και εξόντωσαν στις 13 Δεκεμβρίου 1943 όλο τον αντρικό πλη­ θυσμό της πόλης - το νεότερο θύμα ήταν μόλις δώδεκα ετοον».2 Οι Γερμανοί, όταν μπαίνουν σε χωριό από το οποίο οι κάτοικοι έχουν φύγει, δεν καίνε απλώς σαν τους Ιταλούς τα σπίτια και ό,τι άλλο έχουν εγκαταλείψει οι χωρικοί. Επειδή ξέρουν ότι είναι αδύνατον οι φυγάδες να μεταφέρουν όλο τους το βιος μαζί τους, αρχίζουν να αναζητούν τις κρύπτες. Οι στρατιώτες είναι εφοδιασμένοι με κάτι μεγάλα σιδερένια κοντάρια και αρχίζουν με υπομονή και μεθοδικότητα να τα βυθίζουν στο χώμα των κήπων και των αυλών γύρω από τα σπίτια. Βαθομετρούν μεθοδικά: το έδαφος, αφιερ<ύνοντας πολλές ώρες, αλλά έχουν την ικα­ νοποίηση ότι στο τέλος ανακαλύπτουν τα θαμμένα υπάρχοντα των χω­
2. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους.

440

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΪΙΟΥΛΟΣ

ρικών. Η κρύπτη σχεδόν ποτέ δεν τους αντιστέκεται. Στην επιφάνεια έρχονται συνήθως τρόφιμα: καλαμπόκι, στάρι, πιθάρια και ντενεκέδες με λάδι ή βούτυρο, νταμιτζάνες με κρασί, τσίπουρο κ.λπ. Παίρνουν ό,τι τους αρέσει και τα άλλα τα πετάνε κοντά στο σπίτι ώστε να μη διασο^θεί τίποτα από τη φωτιά που θα ανάψουν στη συνέχεια. (Μπεράτης) Ορισμένα αποσπάσματα από το ημερολόγιο που κρατούσε ο Γερ­ μανός στρατιώτης Χανς Μπούρκχαρντ της 104ης Ελαφράς Μεραρχίας Κυνηγών. Βανδαλισμοί σε εκκλησίες: «Στήνουμε τις σκηνές μας στο προαύλιο. [...] Τα περίφημα σκαλι­ στά στο χέρι ξύλινα τέμπλα και στασίδια χρησιμοποιούνται για προ­ σάναμμα. [...] Οι εικόνες καταστρέφονται, τεμαχίζονται, σελίδες από τα ιερά βιβλία τοποθετούνται στην τουαλέτα για χαρτί». Ομαδικοί βιασμοί: «Έδεσσα: η ομορφιά του τοπίου μάς κόβει την ανάσα, όμως πρώ ­ τος σκοπός είναι η διαμόρφωση ενός πορνείου. [...] Σε λίγο οι δρόμοι είναι γεμάτοι από μεθυσμένους φαντάρους, που βρυχώνται και τρ α ­ βούν μέσα από τα σπίτια γυναίκες και κορίτσια που παλεύουν να ξεφύγουν. [...] Όλα αυτά επαναλαμβάνονται στη Φλώρινα». Εκτελέσεις αμάχων: «Στην πλατεία έχουν συγκεντρωθεί 30 άνθρωποι, άνδρες και γ υ ­ ναίκες, είναι ηλικιωμένοι μέχρι 70 χρόνων, έφηβοι και μερικά παιδιά. [...] Οδηγήθηκαν σε έναν απότομο βράχο και υποχρεώθηκαν να στα­ θούν κοντά στον γκρεμό - εκεί τους θέρισαν τα πολυβόλα. Όποιον δεν είχε ξεψυχήσει τον αποτελείωναν με μία ριπή και στο τέλος έριξαν όλες τις σορούς στον γκρεμό. [...] Μια εικόνα που δεν θα την ξεχάσω ποτέ: ένα κορίτσι με μαύρες κοτσίδες και πολύχρωμο στηθόδεσμο κειτόταν ανάσκελα, με απλωμένα χέρια και τα μάτια ορθάνοιχτα. Η έκ­ φρασή της δεν έδειχνε τρόμο, αλλά υπερηφάνεια και περιφρόνηση».3 Από εκείνους που κάνουν κριτική εκ του ασφαλούς υποστηρίχτη­ κε ότι τα γερμανικά αντίποινα έστρεψαν τον κόσμο εναντίον του Αντάρτικου. Ο φόβος του θανάτου, η καταστροφή του σπιτιού, η αρπαγή της σο­ δειάς δεν είναι εύκολο να αγνοηθούν από κανέναν άνθρωπο. Όμως ήταν τέτοια η αγωνιστική φόρτιση, το μαχητικό πνεύμα ώστε αυτά γρήγορα παραμερίζονταν μπροστά στον μεγάλο σκοπό* το φρόνημα των χωρικών δεν κάμφθηκε. «Ζούσαν όλοι τότε με ελπίδες.
3. Ε λευθεροτυπία , 27.10.1997.

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

441

»Όλοι πίστευαν πως με την απελευθέρωσι ο τόπος θα έβλεπε κα­ λύτερες μέρες, θα άρχιζε μια νέα ζωή. Και μέσα στην αναδημιουργία του τόπου, γρήγορα, αμέσως, θα γινόταν και η επανόρθωσις εκείνης της καταστροφής των χωριών».4 Έγκυροι μάρτυρες για το φρόνημα το^ν Ελλήνων χωρικών είναι οι Βρετανοί αξιωματικοί, που πέρασαν πολύ καιρό μαζί τους- έζησαν και τις καταστροφές και τις αντιδράσεις τους. Οι άμεσα εκτεθειμένοι στην οργή των κατακτητών χωρικοί έχουν στην πλειονότητά τους υιοθετή­ σει το αντάρτικο τοον παιδιών τους και «είτε έφεραν όπλα είτε όχι, και ανεξάρτητα από τις πολιτικές τους απόψεις, ψυχικά ανήκαν όλοι στο αντιστασιακό κίνημα». (Myers) «Στη διάρκεια των Νοέμβρη και Δεκέμβρη 1943 όλα τα χωριά της Ελλάδας καίονταν. [...] Οι αληθινοί ήρωες της ελληνικής Αντίστασης εί­ ναι οι χωρικοί το)ν βουνών. Δεν βγάλανε προδότες. Κινούμαστε ελεύ­ θερα ανάμεσά τους κι αφηνόμαστε να μας οδηγούν τη νύχτα σε χω­ ριά κατεχόμενα από Γερμανούς, χωρίς να νιώθουμε τον παραμικρό φόβο. Δεν συνθηκολόγησαν ποτέ ούτε δέχτηκαν συμβιβασμούς».5 Το μεγαλείο των Ελλήνων της υπαίθρου είναι πως οι περισσότεροι συμμερίστηκαν το γεγονός ότι έπρεπε να πληρώσουν και οι ίδιοι οδυ­ νηρό τίμημα για την Αντίσταση. Η Κάίτσα (Μακρυρράχη), ένα χωριό της Καρδίτσας, έχει πυρποληθεί δύο φορές από τους Ιταλούς και οι χωρικοί με τις οικογένειές τους ζουν υπό άθλιες συνθήκες σε κάτι προχειροφτιαγμένες καλύβες έξω από το χωριό. Όταν ξαναεμφανίζονται οι Βρετανοί για κάποιο νέο σα­ μποτάζ στην περιοχή, οι χωρικοί στέλνουν μια μικρή επιτροπή με επ ι­ κεφαλής τον π α π ά τους· δεν ζητάνε από τον Βρετανό υπεύθυνο να ματαιωθεί το σαμποτάζ, «αλλά να έχει σπουδαιότητα που να ανταποκρίνεται στα βέβαια αντίποινα που θα επέφερε».6 Σε μια από τις αιφνιδιαστικές επιδρομές τους στη Ρούμελη οι Γερ­ μανοί θα πυρπολήσουν χωριά ολόκληρα. Στην άκρη ενός από αυτά, που καπνίζει α π ’ άκρη σ’ άκρη, τη Χωμίριανη, μια κοπελίτσα προ­ σπαθεί να πλύνει στη βρύση της πλατείας κάτι κουρέλια που μάζεψε ανάμεσα στις λάσπες και στα αποκαΐδια του σπιτιού της. Μερικοί αντάρτες περνάνε βιαστικοί με σκυμμένο κεφάλι, μα αυτή δεν βαρυγκομάει:

4. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. 5. J. Mulgan, Report-Experience, από το βιβλίο του Αντρ. Κέδρου Η ελληνική Αντίσταση

1940-’44.
6. Ό.π.

442

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

- Έ ρ μ ο ι κι εσείς!, λέει. Ποιος θα σας πλένει τώρα; Ποιος θα σας ζυ­ μώνει; Αυτή ήταν η στάση της μεγάλης πλειοψηφίας των χωρικών- όπως εί­ πε μια αγράμματη γυναίκα της Ευρυτανίας στον φωτογράφο του α γώ ­ να Σπόρο Μελετζή: Αγώνας είναι αυτός, συναγωνιστή, αγώνας. Άμα τον κερδίσουμε, τα κερδίζουμε όλα, κι αν τον χάσουμε, τα χάνουμε όλα. Το αποκαρδιωτικό είναι ότι οι κατακτητές έχουν ελληνική πολιτι­ κή κάλυψη για τις θηριωδίες τους. Το συγκροτημένο μέτω πο των «εθνικοφρόνων» στην Αθήνα αμέσως μετά τη συνθηκολόγηση των Ιτα­ λών πιέζει τις γερμανικές αρχές να λάβουν μέτρα κατά «των συμμο­ ριτών που λυμαίνονται την ύπαιθρο». Ο πρω θυπουργός Ράλλης, μέλη της κυβέρνησης και οικονομικοί παράγοντες συστήνουν συνεχώς στους Γερμανούς σκληρά αντίποινα. 0 Γερμανός επικεφαλής του Γενικού Επιτελείου της Στρατιωτικής Διοίκησης Ελλάδας δεν αφήνει περιθώ ­ ρια αμφιβολιών* σε έκθεσή του στις 4.10.1943 αναφέρει: «Χαρακτηρι­ στικό σχετικά είναι το γεγονός ότι οι λεγόμενοι “αγγλόφιλοι” φωνά­ ζουν πιο δυνατά για μια γερμανική δράση εναντίον των κομουνιστών». (Sekendorf) Οι αντάρτες υφίστανται καταστροφές, έχουν περισσότερα θύματα από ποτέ, μα οι γερμανικοί στόχοι μένουν ανεκπλήρωτοι* το ελληνικό αντάρτικο επιβιώνει. «Στην Ελλάδα τα αποτελέσματα δεν μπορούν π α ρ ά να θεωρηθούν παταγώ δης αποτυχία». (Mazower) Όταν οι Γερμανοί εκκένωσαν τη χώρα, η Αντίσταση δεν είχε εξαλειφθεί. Ο επιζήσας χιτλερικός υπουργός Άλ. Σπέερ ομολογεί σε συ­ νέντευξή του: «Η απελπισία στην ανώτατη ηγεσία των ενόπλων δυνάμεων οφειλόταν στο γεγονός ότι, ενώ είχε λάβει όλα τα μέτρα που νόμιζε ότι ήταν ικανά να εξουδετερώσουν τους αντάρτες και χρησιμοποίησε τα πιο σκληρά αντίποινα εναντίον τους, το αντάρτικο κίνημα φούντωνε κι απλωνόταν σε σημείο που δεν μπορούσε π ια στρατιωτικά να αντιμε­ τωπιστεί. Η γερμανική στρατιωτική ηγεσία στην Ελλάδα βρέθηκε στην ίδια στρατιωτική κατάσταση κατά την Κατοχή με εκείνη που βρέθη­ καν οι Αμερικανοί στο Βιετνάμ». (Μαθιόπουλος, Αντίσταση) Ανάλογη είναι και η δήλωση του αρχηγού του Γερμανικού Ε π ιτε­ λείου στο Βερολίνο στρατάρχη Γιοντλ: «Δυστυχώς δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα. Το αντάρτικο κίνη­ μα δεν εξουδετερώνεται». (Μαθιόπουλος, Αντίσταση)

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

443

Ακαταμάχητον
Τις μεγαλύτερες αντιανταρτικές επιτυχίες τις έχουν οι Γερμανοί τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο του 1943 κατά τη διάρκεια του ελλη­ νικού εμφυλίου στην Ήπειρο· τότε η ελληνική Αντίσταση κινδύνεψε με ολοκληρωτική καταστροφή. Τα πλήγματα που δέχεται ο ΕΛΑΣ είναι τρομακτικά. Στις 24 Οκτο^βρίου οι Γερμανοί μπαίνουν στο Περτούλι, έδρα του ΓΣ, και το καίνε- ευτυχώς με μια παράτολμη κίνηση από τα πεδινά το ΓΣ και η Συμμαχική Αποστολή έχουν προλάβει να απομακρυνθούν. Επιστρέφουν στα απρόσιτα βουνά της Ευρυτανίας, σταθμεύουν αρχι­ κά στις Κορυσχάδες και στη συνέχεια το ΓΣ εγκαθίσταται στο Κεράσοβο, ενώ η Συμμαχική Αποστολή στην κοντινή Βίνιανη. Το ΓΣ απαρτίζεται μόνο από τον Σαράφη και τον Σιάντο· ο γεννη­ μένος αντάρτης αρχηγός του ΕΛΑΣ μάχεται στην Ή πειρο εναντίον ΕΔΕΣ και Γερμανών μαζί. 0 Σαράφης δεν είναι αντάρτης· είναι ένας στρατιατακός μέσου βεληνεκούς, γαλουχημένος με τα κλασικά στρατιωτικά δόγματα. 0 Σ ιά ­ ντος δεν είναι ούτε καν αυτό* μπορεί ο ίδιος να θεωρεί τον εαυτό του στρατιωτική μεγαλοφυΐα και το περιβάλλον του να τον κολακεύει, αλ­ λά οι στρατιωτικές αρετές του δεν ξεπερνάνε τον βαθμό του λοχία, με τον οποίο και είχε θητεύσει. Μοιραία η ανεπάρκεια και ο συντηρητισμός του ΓΣ στερούν από τα αντάρτικα τμήματα το πλεονέκτημα του τακτικού ελιγμού στον χ<ύρο· οι αντάρτες βαρυγκόμαγαν εγκλωβισμένοι σε ανεφάρμοστα στρατη­ γικά σχέδια. «Ρεύαμε μέσα στα χιόνια, στην πείνα, στην ψείρα, στους Γερμανούς και στις περιπολίες στις νυχτερινές εφόδους σα να 'μασταν σε γρ α μ ­ μή χαρακωμάτων σε μέτωπο κανονικού πολέμου. Τι διάολο μας π α ί­ δευαν έτσι; [...] Πιάσαμε και κάναμε αναφορά στο 36ο Σύνταγμα, όπου υπαγόμαστε. [...] Να δώσει το σύνταγμα έγκριση να α π α γγιστρωθεί το τάγμα, να κατεβεί σ’ όλη την περιοχή, στα μετόπισθεν των Γερμανών, ν ’ αρχίσει δράση καθημερινή, ενεργητική. [...] Ας μην ξε­ χνάμε ότι είμαστε αντάρτες και αντάρτικα ακόμα θα πρέπει να π ο ­ λεμάμε». (Δημητρίου. Αντάρτης) Το πανούργο αντάρτικο πνεύμα του Άρη δεν διατρέχει π ια ως δόγ­ μα τον κορμό του ΕΛΑΣ. Οι νέες διοικήσεις από κομματικούς καπετάνιους και κλασικούς στρατιωτικούς υπολογίζουν αλλιώς τα πράγματα· κάτι περίεργες θεω­ ρίες αρχίζουν να αναπτύσσονται περί δημιουργίας «κενού ενώπιον του

444

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

εχθρού», που δεν είναι τίπ ο τα άλλο από απ ο φ υγή της σύγκρουσης. Την επιθετική γραμμή του αρχηγού τη συνεχίζουν μόνο ορισμένοι προοτοπόροι του αντάρτικου και λίγοι ψυχωμένοι καινούργιοι. Ό πω ς ο διοικητής των μεγάλων μεραρχιών ΙΧης και Χης στη Μακεδονία στρα­ τηγός Καλαμπαλίκης, του οποίου το στρατιωτικό δόγμα συνοψίζεται σε μία και μόνη λέξη: Επίθεση, επίθεση, συναγωνισταί!, έλεγε με πάθος. Πάντα επ ίθε­ ση και μόνο επίθεση, μόνο αυτή δίνει τη νίκη. Ή συνέβαινε το εντελώς αντίθετο από τους θιασώτες της στρατιωτικοποίησης: «Εκδίδονται δια τα γές με το πνεύμ α της αμύνης πάση θυσία, σχεδόν με το πνεύμα της αμύνης μέχρις εσχάτων. [...] Οι ψ ευ­ δαισθήσεις για τακτικό στρατό πληρώνονται ακριβά». (Φ. Γρηγοριάδης, Αντίστασίς) 0 εξαίρετος διοικητής της ΧΥΙης Μεραρχίας Στερεάς βασιλόφρων στρατηγός Τσαμάκος με διαταγή του στις 9.11.1943 δίνει στις μονάδες του τις πρέπουσες οδηγίες: «α) Ν' αποφευχθεί συγκέντρωσις μεγάλων δυνάμεων προς ωρισμένους άξονας, β) Να κατανεμηθούν αι δυνάμεις εις μικρά τμήματα περίπου 70 ανδρών εντός των περιοχών των, ακόμη και αν αι περιοχαί αύται κατέχονται υπό των Γερμανών, γ) Η αποστολή των μικρών αυτών τμημάτων θα είναι να αναπτύξουν την μεγαλυτέραν δυνατήν δραστηριότητα προσβάλλοντα τους Γερμανούς επιθετικώς και συμφώνως προς τας αρχάς και μεθόδους του ανταρτοπολέμου». (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Κ άπω ς αρ γά και οι υπεύθυνοι Σιάντος και Σαράφης θα αντιληφθούν το απρόσφορο της αλλαγής του αντάρτικου σε μεγάλους στρα­ τιωτικούς σχηματισμούς με στατική αποστολή. Με διαταγή του ΓΣ στις 10.11.1943 επιχειρείται κάποια επανόρθωση: « 0 στρατός μας δεν έχει ούτε την οργάνωσιν ούτε την δύναμιν ούτε τον απαιτούμενον οπλισμόν διά να διεξαγάγει επιτυχή αμυντικόν αγώνα επί σταθερών μετώπων κατά των Γερμανών διαθετόντων όλα τα μέσα». (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Μα η ζημιά έχει γίνει. Με τις σιδερόφραχτες φάλαγγες της Βέρμαχτ επαναλαμβάνεται και στην Ελλάδα αυτό που έγινε σε όλη την Ευρώπη· οι Γερμανοί υφίστανται φθορές, έχουν απώλειες, μα πάντα προχωρούν. Θα φτάσουν οπωσ­ δήποτε στον αντικειμενικό τους σκοπό σαν να μην υπάρχει τίποτα ικα­ νό να τους σταματήσει. «Δεν μπορούν να φράξουν τον δρόμο τους οι αντάρτες. Μα μήπως το μπορούν και πολλοί άλλοι μεγάλοι στρατοί; Τέτοια πολεμική μηχανή δεν έχει φανεί άλλη στους αιώνες. Μα ακρι­ βώς γ ι 1 αυτό, για το “ακαταμάχητον”, ο ελληνικός ανταρτοπόλεμος έχει τη σημασία και αξία του». (Φ. Γρηγοριάδης, Αντίστασίς)

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

445

0 συγγραφέας Μπεράτης, που σύρεται για λίγο αιχμάλωτος σε μια γερμανική φάλαγγα, περιεργάζεται τους καταχτητές και μαυρίζει η ψυ­ χή του: «Πώς μπορούμε εμείς, να τα βγάλουμε πέρα εμείς μαζί τους; Μόνο τα πελώρια κατάγερα μουλάρια τους αν έβλεπες και έκανες τη σύγκρισι με τα μικρόσωμα τα δικά μας, των χωριών, σε έπιανε απογοή­ τευσές. Και τα κανόνια και τα πολυβόλα τους! Πλημμύριζαν τον τόπο οι άνδρες της βαριάς εκείνης φάλαγγος όπου σταματούσε. Σταματούσε ή πορευόταν, σου έδινε την εντύπωσι του ακαταμάχητου στρατού». Καμιά σύγκριση με την ελληνική πραγματικότητα. Οι αντάρτες παγώνουν στα βουνά «χωρίς ζεστές στολές, χωρίς κου­ βέρτες, χωρίς αντίσκηνα, καταψειριασμένοι, με λίγα δράμια καλαμποκόψωμο, ικανοποιημένοι όταν το συσσίτιό τους από “κατσαμάκι” άλλαζε και γινόταν φακές, χωρίς λάδι φακές».7 Ειδικά ο χειμώνας 1943-1944 είναι αβάσταχτος επισιτιστικά για τον ΕΛΑΣ. Τα στόματα δεν είναι λίγα* οι αντάρτες ξεπερνάνε πλέον τις 35.000 και συνεχώς αυξάνονται. Αρκεί να λεχθεί ότι στο Καρπενήσι οι ελασίτες αξιωματικοί παρακαλούν τον αρχικτηνίατρο Μυρισιώτη να βγάλει κανένα μουλάρι άχρηστο για δουλειά ώστε να γευτούν έστω λί­ γη «μουλαρόσουπα». 0 μόνος που αρνείται έως το τέλος να συμμετάσχει στη «μουλαροευωχία» είναι ο διοικητής της ΧΙΙΙης Μεραρχίας συ­ νταγματάρχης Παπαθανασίου* προτιμάει το «αηδές κατσαμάκι», όπως το έλεγε ο μητροπολίτης Κοζάνης Ιωακείμ, παρά να «μαγαρισθεί»· π ά ­ ντως με την ανοχή του τα μουλάρια εξολοθρεύτηκαν μέχρις ενός. Τα ίδια και στον Παρνασσό. «Η επιμελητεία μας είχε μείνει με σκέτο καλαμπόκι μοναχά. Το βράζανε, το αλάτιζαν και το μοίραζαν σε ανθρο^πους και ζωντανά. Στα μουλάρια διπλή μερίδα. Τι να τους έκανε όμως και τόσο; Είχαν γίνει τα καψερά πετσί και κόκαλο πάλι. Έ να είχε πέσει α π ’ τον πάγο κι έσπασε το πόδι του. Το σκότωσαν, έκοψαν τα πισινά του και τα ?χα)σαν στο χιόνι. Στην αρχή μόνο ένας δυο αντάρτες έτρωγαν. Έκοβαν κάτι ξεγυρισμένες φέτες ψαχνό, τις έψηναν και κοροΐδευαν τους άλ­ λους, που αήδιαζαν. Λίγο λίγο τ' αποφάσιζαν κι άλλοι να φάνε, κι άλ­ λοι». (Δημητρίου, Αντάρτης) (Είναι η εποχή που ο απίστευτος Άρης μένει εντελώς νηστικός για να δώσει στο άλογό του το μερίδιο της κουραμάνας που του αναλο­ γεί, ενώ ο παραλογιζόμενος Σοφούλης γράφει στον Τσουδερό ότι μό­ νο οι μαυραγορίτες και οι αντάρτες καλοτρώνε.) Παρ’ όλα αυτά οι ελασίτες χτυπάνε τους Γερμανούς παντού.
7. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944.

446

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

Τους επιτίθενται από όλες τις μεριές και ματώνουν κάθε εξόρμησή τους. Δεν κάνουν περίπατο οι Γερμανοί στις εκστρατείες τους* ούτε τους αφήνουν οι Έλληνες να ησυχάσουν όταν επιστρέφουν στις βάσεις τους. Οι γερμανικές απώλειες σε νεκρούς και αιχμαλώτους από τις επιθέσεις των ανταρτών ανέρχονται σε αρκετές χιλιάδες. Σε αυτήν την τιτάνια ελληνική προσπάθεια οι υπέρ πατρίδος πεσόντες ελασίτες εί­ ναι περισσότεροι από ποτέ. «Ουδεμία άλλη οργάνωσις έδωσεν εν αναλογία τόσα θύματα διά την εθνικήν αντίστασιν όσα έδοοσε το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ». (Πυρομάγλου, Αντί-

στάσις)
Οι αριθμοί του Γερμανικού Επιτελείου για τους πεσόντες Έλληνες αντάρτες από 1.6.1943 έως 30.9.1944 είναι υπερβολικοί καθώς αθροί­ ζουν και τους άοπλους εαμίτες και χωρικούς που δολοφονούσαν οι Γερμανοί αδιακρίτως: 20.650 νεκροί, 25.728 αιχμάλωτοι, 3.971 τραυματίες και 4.785 εκτελεσθέντες για αντίποινα. (Μαθιόπουλος, Αντίσταση) Σε κανένα άλλο πολεμικό μέτωπο δεν πλήρωσε η Ελλάδα τόσο βα­ ρύ φόρο αίματος. Σε ολόκληρο τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, σύμφωνα με το ΓΕΣ, οι νεκροί δεν ξεπέρασαν τους 12.000, ενώ ο πολυδιαφημι­ σμένος Βασιλικός Στρατός Μέσης Ανατολής, ο ΒΕΣΜΑ, είχε 344 θανόντες από διάφορες αιτίες και όχι μόνο πολεμικές. Μα τους πεσόντες ελασίτες δεν τους τίμησε κανείς. Αυτή η περιφρόνηση των νεκρών είναι η μελανή σελίδα του Ελλη­ νικού Κράτους. Διέγραψε όλο αυτό το έπος και δεν έλαβε την π α ρ α ­ μικρή μέριμνα έστω για τους ανάπηρους των ελληνογερμανικών συ­ γκρούσεων. Σε μια μάχη του θεσσαλικού Ιππικού με πολλούς νεκρούς και τραυματίες, Γερμανούς και αντάρτες, τραυματίστηκε και ο ιπ π έ ­ ας Φάνης Βακάλης από τον Πλατύκαμπο της Λάρισας. «Μια νοσοκόμα τού έδεσε το χέρι. Την άλλη μέρα το είδε ο γ ια ­ τρός Βαγγέλης Κατσάνος. Είχε σαπίσει το αίμα. Και εκεί, επιτόπου, τον έβαλε κάτω και του ’κοψε το χέρι με ξυλοπρίονο. Τώρα ο Φάνης Βακάλης ζει στο χωριό του. Δουλεύει φορτοεκφορτωτής. Θεριό, με το ένα χέρι σηκώνει τσουβάλια ογδοντάρια. Όταν μεθάει, θυμάται τις μά­ χες, εκείνα τα χρόνια. Τραγουδάει τραγούδια του αγώνα και κλαίει». (Σεβαστάκης)

Ήρωες, άπαρτα βουνά , ήρωες με δώδεκα ζωές, κάστρα του Ολυμπου και του Παρνασσού φαντάσματα. Ήροιες μες στα χαλάσματα...

. Και π ράγμ ατι η αναφορά του στρατηγού Χόουλις είναι εντυπωσιακή: «Η σταθερή αντιγερμανική δράση συνεχίστηκε από εκείνες τις μονά­ δες του ΕΛΑΣ [τη συντριπτική πλειοψηφία] που δεν είχαν εμπλακεί στον εμφύλιο πόλεμο». Οι Έλληνες της υπαίθρου συμπαραστέκονται όπως μπο­ ρούν στους αντάρτες· είτε οργανωμένοι είτε όχι. που «προκάλεσαν σοβαρά στρατιω τικά προβλήματα» στη Γερμανία και την Ιταλία.] Εξηνάγκαζον τους Γερμανούς να διατηρούν μεραρχίας εις την περιοχήν αυτήν». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 447 0 Τσόρτσιλ. ενοχλημένος από τους Βρετανούς στρατηγούς που εκ­ θειάζουν τη δράση των ελασιτών. (Σ. τις δεκάδες μάχες και τα πολυάριθμα θύμα­ τα που έχουν οι καταχτητές* σε μια μάχη 957 νεκροί Γερμανοί. Ιστορία) Οι Ευρωπαίοι ιστορικοί είναι κατηγορηματικοί για τη «συμμαχική αξία» του ελληνικού αντάρτικου. αποκαλώντας τους «απαράμιλλους εξολοθρευτές των Ούνων» και τον ΕΛΑΣ τη «μοναδική οργάνωση στην Ελλάδα που είναι σε θέση να μας δώσει μια αποτελεσματική βοήθεια στην εξόντωση Γερμανών» (Φλάισερ). Επειδή όμως το σωστό είναι να α π ο μ α ­ κρυνθούν από τα αδιάκριτα βλέμματα.πολιτικών στο Λονδίνο ότι στην Ελλάδα «το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ είχε παίξει σημαντικότατον ρόλον. όπου το ειδύλλιο τερματίζεται πρόωρα· ένα ακόμη θύμα του έρο^τα και του πολέμου σημειώνεται και οι αντάρτες είναι όλο ευχα­ ριστίες προς την κοπέλα για το αναπάντεχο δώρο. εν<ύ ο αρχηγός του Γενικού Αυτοκρατορικού Επιτελείου στρα­ τάρχης σερ Άλαν Μπρουκ δηλώνει στις 16 Νοεμβρίου 1943 σε επίση­ μη κοινή συνεδρίαση στρατιωτικών . εντυπωσιάζεται από μια όμορφη νεαρή κοπέλα και την ακολουθεί ρολάροντας πλάι της επί αρκετή ώρα. Παρόμοια στοιχεία δίνονται στον Τσόρτσιλ από τον λόρδο Σέλμπορν. [.. Γρηγοριάδης. η βόλτα καταλήγει στο Κ αρ­ πενήσι. Εκείνη εκτός από όμορφη είναι έξυπνη και θαρραλέα και συμφωνεί να μπει στο αυτο­ κίνητο για μια μικρή βόλτα. (Ανδρικόπουλος) Ο Βρετανός πρω θυπουργός κατατείνει τη γλώσσα του. Κάπου στον δρόμο μπερδεύονται· αντί να συ- . καθώς οδηγεί το αυτοκίνητό του σε δρόμο της Λαμίας.ήταν από τα ελάχιστα. δοθείσης ευκαιρίας. δύο τρία στην Ευρούπη. κάνουν τη ζημιά στον κατακτητή ακόμη και με εμπνεύσεις της στιγμής. ζητάει μια σύντομη έκθεση της δράσης του ΕΛΑΣ κατά των Γερμανών το τελευταίο εξάμηνο. (Hobsbawm) Ο παράγοντας άνθρωπος αποδεικνύεται η σπονδυλική στήλη του ένο­ πλου αγώνα.Α ΡΗ Σ. Μια μοτοσικλέτα με δύο Γερμανούς κατευθύνεται από τη Θεσσα­ λονίκη προς την Αθήνα.κ. Απαριθμεί την καταστροφή 11 τρένων.ο. σε άλλη μάχη 200 Γερμανοί αξιωματικοί και 600 οπλίτες κ. τις ανατινά­ ξεις δρόμων και γεφυρών. Έ να ς Γερμανός αξιωματικός.

Σφυρώντας τώρα κάποιον αμανέ. Σταμάτησαν στην πλατεία μπροστά σε ένα καφενείο. όπου είδαν σταθμευμένα αυτοκί­ νητα* μπήκαν μέσα. δεν έχου κλάψ’ στη ζωή μου και μια μέρα θα κλά­ ψου που θα μάθου οι Γερμανοί κριμάσαν τουν Όθωνα σ’ ένα πεύκο. στρίβουν δεξιά και βρίσκονται στο Λειανοκλάδι...Ατένα. Έ νας σύνδεσμος στην Αττικοβοιωτία με το ψευδώνυμο Όθωνας φροντίζει.Άι. τους αντάρτες κουβαλώντας τρόφιμα και εφό­ δια από τις κατεχόμενες περιοχές. όπου ρωτάνε έναν χωρικό: . Ο Θεοχάρης των Καραλιβαναίων. κάθισαν στο τραπέζι και περίμεναν τον σερβιτόρο για να δώσουν παραγγελία. σ τ ’ αντάρτικα λημέρια. το πασπατεύει όλο χαρά και ξαφνικά γυρνάει στον σύνδεσμο συγκινημένος: . αγγελιαφόροι και ταχυδρόμοι. Γερμανέ. όσο μπορεί. Σε γέλασα κι απόψε. Κατάλαβε αυτός ότι θέλουν να πάνε στην πρωτεύουσα και όλο προ­ θυμία τούς έδειξε προς την αντίθετη κατεύθυνση. Οι δύο Γερμανοί τον ευχαρίστησαν ευγενικά και συνέχισαν τον δρό­ μο τους ώσπου βρέθηκαν και αυτοί στο Καρπενήσι. τραβάω ψηλά. αντίθετα από τον φημι- . Το «Τραγούδι του συνδέσμου» είναι αφιερωμένο στις εκατοντάδες των αφανών ανθρώπων που μπαινόβγαιναν στις κατεχόμενες πόλεις. Όταν τραβάει τον μουσαμά. από χωριό σε χωριό και από φυλάκιο σε φυλάκιο μεταφέροντας πολύτιμες πληροφορίες και είδη προ^της ανάγκης στους αντάρτες. Λεωνίντας Επειδή ο άνισος και επικός αγώνας των Ελλήνων ανταρτών είναι μια σκισμένη σελίδα στην ελληνική ιστορία. ρε σκ’λί. το πιάνει. Όταν αντί για τον σερβιτόρο έσκυψε αποπάνω τους ένας γενάτος με φισεκλίκια. έβγαλαν τα κράνη τους. τότε μόνο κατάλαβαν το μοιραίο λάθος. και τα κρυφά σου έχω διαβεί καρτέρια. καπετάνιος τάγματος πλέον. Ατένα.448 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ νεχίσουν ευθεία. μένουν όλοι με το στόμα ανοιχτό* περιέχει ένα μικρό ιταλικό αντιαεροπορικό πολυβόλο. Μια ημέρα εμφανίζεται σέρνοντας ένα άλογο με ογκώδες φορτίο τυλιγμένο σε μουσαμά. όργο:>ναν τα βουνά ως σύνδεσμοι.

Επιπλέον όμως στην Ελλάδα βρί­ σκονται και καθαρόαιμες γερμανικές δυνάμεις του ναυτικού. Μετά από αιματηρή συμπλοκή ενός γερμανικού τμήματος από τη Λαμία με λίγους εφεδροελασίτες κοντά στα Στενά των Θερμοπυλών. υπολείμματα ανασυγκροτημένων φασιστικών ιταλικών μονάδων και χώρια οι ελλη­ νόφωνοι στρατιώτες της Βέρμαχτ. κάποιες από τις ελληνογερμανικές συ­ γκρούσεις αυτής της περιόδου. ένα βουλγαρικό σώμα στρατού με άλλες δυνάμεις κατοχής. οι οποίοι επαληθεύονται από το σοβιετικό υπουργείο Άμυνας και τον Βρετανό στρατάρχη Αλεξάντερ: «Στη Γιουγκοσλαβία εννέα (9) μεραρχίες. Ως ελάχιστος φόρος τιμής στους ένοπλους αγωνιστές και ενδεικτι­ κά μόνο. Ο διοικητής του 2/36 Τάγματος Λοκρίδας ίλαρχος Αλ. έμεινε άγνωστος και στην υπόλοι­ πη Ευρώπη. με ενίσχυση πολυβόλων και τριούν όλμων υπό τους μόνιμους υπαξιωματικούς Βότση. είχε ήδη παρατάξει από τη νύχτα όλες τις διαθέσιμες δυνάμεις του. Αλεξίου και Κουτσοδόντη. με τους Γερμανούς». Το ιστορικό στενό το έπιασε ο ατρόμητος Λοκρός. που βγήκε μια αργόσυρτη μηχανοκίνητη γερμανική φ ά ­ λαγγα από τη Λαμία προς τις Θερμοπύλες. »Στην Ελλάδα και Νότιο Αλβανία 10 μεραρχίες γερμανικές. Έτσι. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. 22 Σεπτεμβρίου 1943. Θερμοπύλες. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 449 σμένο αγώνα των Γιουγκοσλάβων. τόσο στα άλλα νησιά και στην Κρήτη όσο και σε όλες τις παραλιακές περιοχες»· Όμως «στη μεταπολεμική Ελλάδα άνθρωποι τυφλωμένοι α π ’ τα πολιτικά πάθη εξόγκωσαν υπέρμετρα τον “εμφύλιο πόλεμο'’ και π α ­ ρασιώπησαν τις σκληρές μάχες που έδιναν ταυτόχρονα οι αντάρτες. / Q 8. και ειδικότερα του ΕΛΑΣ. (Κέδρος) Για αυτό ας αναφερθούν. . Οι εφεδρικοί ελασίτες της περιοχής ανέλαβαν να αποκλείσουν το μονο­ πάτι του Εφιάλτη για να μην επαναληφθεί η ιστορία. τα χαράματα της επόμε­ νης ημέρας.ΑΡΗΣ. οι αριθμοί των γερμανικών δυνάμεων που αντιμετώπισαν οι Έλληνες και οι Γιουγκοσλάβοι αντάρτες. επικεφαλής του λόχου Δρακοσπηλιάς. επίσης ενδεικτικά. Μυλωνάς ήταν σίγουρος πως οι Γερμανοί δεν θα άφηναν το επεισόδιο να περάσει χωρίς ανταπόδοση* θεώρησε όμως ότι η ιστορική τοποθεσία δεν μπορούσε να εγκαταλειφθεί αμαχητί. η Γερμανική Διοίκηση Λαμίας εκστρατεύει για να τιμωρήσει τους ενο­ χλητικούς ατάκτους.

ρί­ χτηκαν απάνω στους αντάρτες με απερίγραπτο ενθουσιασμό και συ­ γκίνηση. τόσο ο ενθουσιασμός και οι πολεμόχαρες διαθέσεις φούντωναν. Και. πίτες. Η αλήθεια είναι άλλη. [. την προη­ γούμενη ημέρα κάθε δουλειά είχε σταματήσει και όλοι παρακολου­ θούσαν με κρατημένη αναπνοή τη μάχη που εμαίνετο στην ιστορική το­ ποθεσία. κουλούρες ζεστές». Λεωνίντα! Λεωνίντα!. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944:. άνδρες και γυναίκες. (Φ. Αυτά τα δώρα έφερναν τώρα στους άνδρες που τους γέμισαν υπερηφάνεια. «Οι χωρικοί. όσο έβλεπαν τους Γερμανούς να κάμπτονται. Ο ένας από τους νεκρούς είναι ο Κ. που έβλεπε τη γερμανική πανωλεθρία και δεν μπορούσε να το πιστέψει. φώναζε ενθουσιασμένος ο φιλομαθής Άγ­ γλος αξιωματικός Ντικ.. πολεμιστής των οχυρών το ’41 και μέλος της ομάδας των Καραλιβαναίων. « Σ τα χωριά της Λαμίας. Η έκρηξη ήταν τρομερή· ο όλμος κομματιάστηκε και οι τρεις χειριστές του σκο­ τώθηκαν. Τα γερμανικά αυτοκίνητα «πήγανε κι ήρθανε ως τη Λαμία τέσσερις φορές κουβαλώντας όλο και νέες δυνάμεις για να κάμψουν την απροσ­ δόκητη αντίσταση των θρασύτατων παρτιζάνων». ενώ οι αντάρτες έχουν μό­ 9. Κότες. που έβλεπαν προς το στενό.] Τα δώρα ξεφορτώθηκαν και σωροί από την αδελφική προσφορά σχηματίσθηκαν στα πόδια των ανταρτο^ν.9 Οι γερμανικές απώλειες είναι μεγάλες.. ξενύχτησαν ρίχνοντας ψωμιά και π ί­ τες στις γάστρες και ετοιμάζοντας διάφορα δώρα». κρα­ σιά. όταν αργά τα μεσάνυχτα είδαν τους Γερμανούς να φεύ­ γουν καταντροπιασμένοι προς τη Ααμία και διαπίστωσαν πως ο ιερός τόπος έμεινε πάλι απαραβίαστος. Γρηγοριάδης. .450 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Η θανάσιμη σύγκρουση κράτησε ολόκληρη την ημέρα. Αντίστασις) Όμως οι αντάρτες δεν έκαναν βήμα πίσω* και. Πάνω στο ιερό μένος του ο γεμιστής του ενός από τους τρεις αντάρ­ τικους όλμους που λιάνιζαν έως εκείνη τη στιγμή τους κατακτητές άρ­ παξε ένα βλήμα και το έριξε στον πυροσωλήνα ανάποδα. Το άλλο πρωί τα παρατηρητήρια των ανταρτών αναφέρουν ότι πλησιά­ ζουν καραβάνια χωρικών φορτωμένων τα υπάρχοντά τους· το συμπέ­ ρασμα που βγαίνει είναι ότι οι Γερμανοί εκτοπίζουν τους κατοίκους των γύρω χωριών για να τα κάψουν. Σαράντης από τα Τοπόλια. φρούτα. Οι Γερμανοί πισωγύρισαν τα μεσάνυχτα στη Ααμία νικημένοι. σχηματί­ ζοντας ολόκληρα καραβάνια.

την επόμενη ημέρα 7 Οκτωβρίου στέλνει στη ΧΙίΙη Μεραρχία εκ μέρους της ΣΣΑ το ακόλουθο έγγραφο: «Έχω την τιμήν να συγχαρώ εκ μέρους τής εν Ελλάδι Συμμαχικής Στρατιωτικής Αποστολής εσάς και όλους τους αντάρτες οι οποίοι έλαβον μέρος εις την μάχην εναντίον το:>ν γερμανικών δυνάμεο^ν εις τα περίχωρα της Μακρακώμης». Γρηγοριάδης. . Την άμυνα της περιοχής την έχει αναλάβει το Τάγμα Θανάτου υπό τον εξαίρετο μόνιμο υπολοχαγό Ντίνο Γιαννακουλόπουλο.. Το πρώτο κύμα της γερμανικής επίθεσης διαρκεί έως αργά το με­ σημέρι* το δεύτερο. Οι γερμανικές απώλειες είναι σο­ βαρότατες. ενώ οι αντάρτες έχουν τέσσερις νεκρούς και εφτά βαριά τραυματισμένους.Προυσό.Λαμπίρι . 6 Οκτωβρίου 1943. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. οι άνδρες του «άφησαν το αίμα τους αντί για στεφάνι στον τάφο του Λεωνίδα». Μακρακώμη. Μια γερμανική δύναμη 700 ανδροον με συνοδεία Πυροβολικού ξεκι­ νάει από τη Λαμία προς το Καρπενήσι* «η πρωτεύουσα της Ευρυτα­ νίας είχε αποκτήσει τότε τη φήμη. κρατάει έως τη δύση του ήλιου. Ο Α ΡΧ Η ΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 451 νο εφτά νεκρούς και 15 τραυματίες. επικεφαλής των Βρετανών συνδέσμων στη Ρούμελη. Έ να γερμανικό τά γ μ α βγαίνει από το Αγρίνιο με κατεύθυνση προς τα χωριά Μπροστοβά . Είναι μία από τις πρώτες νίκες το3ν ανταρτών με Γερμανούς αντι­ πάλους. 1 Οκτωβρίου 1943. 10. (Φ. πρωτευούσης κράτους για τους Γερμανούς με τα όσα άκουγαν γ ι ’ αυτήν!».Α ΡΗΣ. μετά την άφιξη γερμανικών ενισχύσεων από τη Λαμία. Ο Βρετανός αξιωματικός Άθως (Άρθουρ Έντμοντς). Αντίστασίς) Αγύμναστος Λαμπίρι.1 0 Ο ΕΛΑΣ διαθέτει το κατασχεθέν πυροβολικό των Ιταλών. Όπως έγραψε ο ίλαρχος Μυλωνάς.. και με άλλον αέρα π ια δυνάμεις της ΧΙΙΙης Μεραρχίας προσβάλλουν τους Γερμανούς στη Μακρακώμη. την πύλη προς τον ελεύθερο ορεινό χώ­ ρο. Στο Λαμπίρι βρί­ σκεται μόνο η ομάδα διοίκησης του 2/39 Συντάγματος του ΕΛΑΣ: ο συνταγματάρχης Αναργύρου. οπότε η γερμανική δύναμη αναγκάστηκε σε πλήρη υποχώρηση. ο καπετάνιος Γεροδήμος και λιγοστοί αντάρτες.

Δεν έχει προλάβει ακόμη να ρίξει πυροβολισμό και βρέ­ θηκε ανάμεσα στους 17 απόκοτους. όπλισα. Είμαστε τόσο κοντά! Να κι άλλα κράνη.. Είναι που είσαι αγύμναστος. ίσως ταγματάρχης.... Άνοιξε. πως οι Γερμανοί είναι μονάχα π ε­ ντακόσιοι. »Χαλασμός στην πράσινη ρεματιά. »Σύγκρυο.. τον πέτυχε “στο σταυρό”.] Ένας χωρικός έτρεξε για να κρυφτεί. ένας Γερμανός γύρισε και τον πυροβόλησε. με τα κιάλια κρεμασμένα στο λαιμό του. Βλέπω κάτω από το κράνος τα χα­ ρακτηριστικά του. τρέμω. πριν πάρω το βάπτισμα του πυρός. »Λίγα μέτρα μπροστά μου ο τρομερός στρατός του Χίτλερ. βγήκε στο Βουνό και τοποθετήθηκε σε γραφείο του συντάγματος. Μια ολιγομελής ομάδα υπό τον ασυγκράτητο μόνιμο υπολοχαγό Κατσίμπα πιάνει θέσεις έξω από τη Μακριά Λογγά* οι χωρικοί φεύγουν έντρομοι στα βουνά με τα υπάρχοντά τους. »Έριξα την πρώτη σφαίρα. 0 Κατσίμπας σηκώθηκε όρθιος στον βράχο του. [. που.Βαράτε τους. το χτυπάω π ά ­ νω στην πέτρα που προστατεύει το κεφάλι μου.. μαμά”! . Σφίγ­ γω την αραβίδα μου και βλέπω την κάννη να πηγαίνει πέρα δώθε. αυτή τη στιγμή. Ναι. Έπεσαν κι άλλοι. κατουρήθηκα. σ’ εμάς τους δεκαεφτά.] »0ι Γερμανοί σκούζουν σαν μικρά παιδιά. μόλις αποφοίτησε από το γυμνάσιο. με επικεφαλής τον αρχιαπόκοτο Κατσίμπα. Τη μάχη την αφηγείται ο ίδιος με υπέροχη αντιηρωική διάθεση: «Δεν αισθάνομαι καλά. Νομίζουμε πως φωνά­ ζουν “μαμά.452 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Η ελασίτικη διοίκηση αποφασίζει να δώσει ένα χτύπημα στους Γερ­ μανούς προτού αποτραβηχτεί στα υψώματα. Και. ο αθεόφοβος. ο ταγματάρχης σταμάτησε κι έβαλε τα κιάλια στα μάτια του. Σφήνωσε ή φταίνε τα χέρια μου. Δεν είναι αυτό. Μήπως φοβάμαι.] »Κάποιος φωνάζει δυνατά από το ύψωμα: » . λέω στον εαυτό μου. Ύστερα ένας αξιωματικός. αλλά τώρα δεν ανοίγει το κινητό ου­ ραίο.. πάνω από γυάλινα μάτια που ψάχνουν... [. να αντιμετωπίζουν ολόκληρο γερμανικό τάγμα. Κι ένιωσα σαν να χωρίζεται η ψυχή από το σώμα μου.. Οι περισσότεροι μαχητές του Κατσίμπα είναι νεαροί και άψητοι* όπως ο μετέπειτα δημοσιογράφος Βούλτεψης. μεσόκοπος και σωματώδης... [. Που δεν έχεις πάει στρατιώ- τγις· »Φάνηκαν στο ξέφωτο δυο ανιχνευτές με μαρσίπ. σημάδεψε. Γεμάτος θυμό. παιδιά! Καμιά πεντακοσαριά είναι! »Φωνάζει ο μυλωνάς που αγναντεύει προς τη ρεματιά και λέει.

(Βούλτεψης. Όσο είχαν την ευθύνη κατοχής οι Ιταλοί. [. Αναφέρθηκε η ανατίναξη νοτίους του Ολύμπου ενός γερμανικού τρένου και ο θά­ νατος από την έκρηξη ενός Γερμανού στρατηγού και πολυάριθμων αξιωματικών ανάμεσα στους 500 νεκρούς και τους 250 τραυματίες· αριθμοί που επιβεβαιώθηκαν από τη γερμανική διοίκηση. Ακέλας) Και τους φάγανε κανονικά. Κρώρα. » . Καβάσιλα) είναι οι θέσεις του 34ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ (αργότερα νη Τα­ ξιαρχία και προς το τέλος ΙΙη Μεραρχία).Θα τους φάμε!». (Ανδρικόπουλος) Μετά ξανάπεσε το πέπλο της σιωπής. 0 Κατσίμπας διηγείται απλά την ανταμοιβή των πολεμιστών: «Το πρωί πάνω από τα Κορακοβούνια αγναντεύαμε.. νερό». Στα σύνορα τοον νομών Αττικής και Βοιωτίας στα πέντε Αρβανιτο­ χώρια ή Δερβενοχώρια (Πύλη. Μας κουβάλησαν ούζο. καρύδια. Εννοείται πως οι αγώνες των ανταρτών του ΕΛΑΣ συνεχίζουν να παραμένουν άγνωστοι πέραν του ελληνικού χώρου· η λογοκρισία που έχουν επιβάλει οι Βρετανοί κρατάει στο σκοτάδι τη δράση τους. ο στρατηγός Τζελόζο είχε αντισταθεί πεισματικά στη γερμανική απαίτηση για «λύση» του εβραϊκού ζητήματος και στην ελληνική προ^τεύουσα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 453 »Κάποιος ουρλιάζει: »~ Γαμώ τη μαμά σας και γαμώ τη Γερμανία σας! »Παροξυσμός. Αμέσως μετά την ιταλική συνθηκολόγηση έχει αρχίσει μαζική έξο­ δος των Εβραίων από την Αθήνα προς την Ελεύθερη Ελλάδα. Μόνο με την παρέμβαση του στρατηγού Πέιτζετ στον Τσόρτσιλ έγι­ νε κάποια μνεία των πολεμικών επιτυχιών των Ελλήνων. Πόλη. 16 Οκτωβρίου 1943. «Στην Αθήνα οι προσπάθειες των Γερμανών να υποθάλψουν ένα αντισημιτικό κίνημα έπεσαν στο κενό.ΑΡΗΣ. Το σούρουπο ο Κατσίμπας υπακούει εντέλει στις διαταγές του συ­ νταγματάρχη Αναργύρου και αποσύρει σώους τους 17 άνδρες του· οι Γερμανοί επιστρέφουν πάλι στο Αγρίνιο με δεκάδες νεκρούς και τραυ­ ματίες. Σκούρτα. Πάνακτο. Μας έμαθαν από τα γύρω χωριά.] Σε μια εποχή γενικού αντι- . Στη Θεσσαλονί­ κη είχε ήδη «λυθεί» με τη συνδρομή του αρχιραβίνου της εβραϊκής κοινότητας Σεβί Κόρετς και ορισμένων εξωνημένων Εβραίων..

Το ίδιο και η Ελληνική Αστυνομία. όταν άρχισαν οι διο^γμοί των αντιστασιακών. ο αρχιραβίνος κατόρθωσε να φτάσει στην έδρα του ΓΣ του ΕΛΑΣ. με τον αρχηγό τηςΈ βερτ. (Μ εταπολεμικά. Έ χει απαχθεί από το ΕΑΜ κατά παράκληση κάποιων δυναμικών στελεχών της εβραϊκής κοι­ νότητας της Αθήνας για να αποτρέψουν ενδεχόμενη επανάληψη του δράματος της Θεσσαλονίκης. Ο μηχανισμός αποδράσεων του ΕΑΜ τίθεται αμέσως στη διάθεσή τους* από τις ακτές της Εύβοιας. Έτσι. «Οι διωκόμενοι Εβραίοι έγιναν δεκτοί από το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ ως αδέλ­ φια σε κατάσταση ανάγκης. ού­ τε ο αρχιραβίνος ούτε κάποιοι άλλοι επιφανείς και ισχυροί Εβραίοι έμποροι και επιχειρηματίες της Αθήνας θυμήθηκαν τους σωτήρες 11. τους αστυνόμους Δ. α π ό το βιβλίο Οι Εβραίοι της Ε?ν?ιάδας στην Κατοχή.500 Εβραίοι.1 1 Από τους πρώτους φτάνει στα Δερβενοχώρια -μ ε ξυρισμένη τη γ ε ­ νειάδα και μεταμφιεσμένος. εκδίδει χιλιάδες πλαστές ταυτότητες και σωτήρια πιστοποιητικά..454 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ σημιτισμού ο θεμελιώδης ανθρωπισμός του ελληνικού πολιτισμού βγή­ κε μπροστά μόλις οι Ναζί άρχισαν το γενοκτόνο έργο τους». . Γλύκα. κρύψτε τους Εβραίους». (Mazower) Στους τοίχους της πρωτεύουσας οι εαμίτες ρίχνουν το σύνθημα: «Έλληνες.] Οι περισσότερες διασώσεις οφείλονται στο ΕΑΜ». Φιλοξενήθηκαν στο σπίτι του παπα-Ν ικόλα των Σκούρτοον ώσπου έφεραν από την ορεινή Ρούμελη δύο θηριώδη ιταλικά μουλάρια.ο αρχιραβίνος της πρωτεύουσας Ηλίας Μπαρτζιλάι με τη γυναίκα του και την κόρη του. (Mazower) Στα Δερβενοχώρια η οικογένεια Μπαρτζιλάι παρέμεινε τρεις ημέ­ ρες γιατί το υπερβολικό πάχος του ζεύγους όχι μόνο απέκλειε κάθε σκέψη για ποδαρόδρομο στα ενδότερα. Η Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αθή­ να με άμεση προτροπή του αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού εκδίδει χ ι­ λιάδες πιστοποιητικά βάφτισης Εβραίων με προκατοχικές ημερομη­ νίες. Βρανόπουλο και Μ. [.. μα και γονάτιζε κάθε υποζύ­ γιο στο οποίο δοκίμαζαν οι αντάρτες να τους ανεβάσουν. τα οποία οι αντάρτες είχαν ονομάσει «Τσιάνο» και «Έντα». Μ π ά ρ μ π α ρ α Σ π έ ν γ χ λ ερ . όπου και παρέμεινε ασφαλής μέχρι το τέλος του Πολέ­ μου τόσο αυτός όσο και οι χιλιάδες Εβραίοι που βρήκαν καταφύγιο στον ΕΛΑΣ. φεύγουν με απόλυτη προτεραιότητα οι Εβραίοι. Από εκεί θα φύγει και ο πρόεδρος του ΚΙΣ (Κεντρικού ϊσραηλιτικού Συμβουλίου) Ιωσήφ Λόβιγγερ με την οικογένειά του και άλλοι 1. λάφυρα από τη μάχη της Παύλιανης. της μεγάλης πύλης προς την ελευ­ θερία.

Ώσπου να φτάσουν στο απειλούμενο χω­ ριό οι αιφνιδιασμένοι αντάρτες.Θηβών και τα αεροπλάνα που πετάνε πάνο^ από την περιοχή.) Στις 17 Ιουλίου ένα τηλεγράφημα του αρχιραβίνου της Αθήνας προς διάφορες κυβερνήσεις του εξωτερικού καταγγέλλει την προδοτική κυ­ βέρνηση Ράλλη και εξαιρεί τη βοήθεια των εαμιτών: «Από τας 100.000 (Εβραίων) μόνο 10-20 χιλιάδες έχουν σωθεί από τη γερμανική κόλαση και αυτοί χρωστούν τη σωτηρία τους στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και την αλλη­ λεγγύην του ελληνικού λαού». Ο Θεοχάρης προσπαθεί να τους συνεφέρει και κακοποιεί την ονο­ μασία της διάσημης αμυντικής γραμμής Ζίγκφριντ. (Ανδρικόπουλος) Κάποιες εκατοντάδες Εβραίων που συνωστίζονται πίσω από τις γραμμές το^ν ανταρτών του 34ου Συντάγματος αισθάνονται ασφαλείς και δεν θέλουν να προωθηθούν στο εσωτερικό της Ελεύθερης Ελλάδας· νομίζουν ότι θα μπορέσουν να μείνουν κοντά στην πρωτεύουσα μέχρι το τέλος του εφιάλτη. Πιστεύουν ότι ο γερμανικός λόχος είναι εμπροσθοφυλακή κάποιας μεγαλύτερης δύναμης. ότι είστε πίσω από τη γραμμή Ζιγκ-Φρινγκ. Ώρε και κατά πού θα κουτρουβαλάτε καμιά μέ­ ρα! / Στέφας Μαλιάτσης Τη νύχτα της 15ης προς τη Ιοη Οκτωβρίου ένας λόχος Γερμανών από το αεροδρόμιο της Ελευσίνας με οδηγό κάποιον σύγχρονο Εφιάλ­ τη περνάει μέσα από δύσβατα μονοπάτια πίσω από τη γραμμή επ ι­ τήρησης των ανταρτών του 34ου Συντάγματος και βαδίζει εναντίον της Πύλης. τι σας πέρασε η ιδέα.Α ΡΗ Σ. (Ανδρικόπουλος) Αυτό δεν αρέσει καθόλου στους Βρετανούς· ο υπουργός Εξωτερι­ κών Ίντεν δίνει εντολή στον πρεσβευτή της Βρετανίας στις ΗΠΑ να παρέμβει προς αλλοίωση της πραγματικότητας: «Οποιαδήποτε δημο­ σιότητα στις ΗΠΑ υπέρ του ΕΑΜ σχετικά με αποδράσεις Ελλήνοον Εβραίων πρέπει να εμποδιστεί ή να υποτιμηθεί». Ούτε μία επιστολή συμπαράστασης ούτε μία κουβέντα συμπά­ θειας από την εβραϊκή κοινότητα για τους φυλακισμένους και διο^κόμενους ελασίτες. από το όνομα του μυθικού ήρωα των Γερμανών: Βρε κακόμοιροι. Οι αντάρτες αιφνιδιάζονται. Ο Α ΡΧ Η ΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 455 τους. αναλαμβάνουν την άμυνα της Πύλης . Την εντύπωση την ενισχύουν τα άρματα που κινούνται στον δρόμο Ελευσίνας .

τρέχοντας πρώτος μπροστά.τι όπλο έχει ο καθένας και εμψυχωτή τον τσο­ πάνο Στέφανο Μαλιάτση ταμπουρώνονται μπροστά από τα πρώτα σπίτια του χωριού. . Προς το ξημέρωμα διακρίνουν τους Γερμανούς να ανηφορίζουν.] Πό­ σοι όμως. ο Καλλίας με τον λόχο του και να βάλουν τους επιδρομείς στη μέση. Και χι­ λιάδες. σ’ όλων των χωρών την ιστορία.] Στιγμές όμως μόνο. Α πογευματινή . ούτε ολόκληρο λεπτό δισταγμός του Στέφα».Πυρ. Με ό. Κανένας Πυλιώτης δεν διανοεί­ ται να κάνει την αρχή· όλοι περιμένουν την αντίδραση του πατέρα. Μουντριχας (Ορέστης). στην έφοδο και στην άμυνα.1958. Στέφα. διέσχισαν όλη την Ευ­ ρώπη. Αντίστασις) ... μέχρι να φανεί. (Φ. βρέθη­ 12. 26. τον ρωτάνε από γύρο. «Πιάνουν οι Γερμανοί θέσεις. α π 9 αυτά τα παιδιά που διήλασαν.. Η άγρια μάχη τερματίστηκε το σούρουπο.. από τη Μάγχη ως τον Καύκασο. και ο λόχος εκείνος πιστεύει πως γρήγορα θα λυγίσουν οι θρασείς χωριάτες που τολμούν να τους αντισταθούν. 0 απολογισμός για τους επιδρομείς είναι βαρύς· πάνω από 80 νε­ κροί ανάμεσα στις πέτρες και στα αγριόχορτα και 43 αιχμάλωτοι· αντάρτης νεκρός ένας. και τα φοβερά τους μυδράλια κατα­ κλύζουν με πύρινο χαλάζι τις θέσεις των Πυλιωτών.. «Τη ζωή του τη διαθέτει και μια και δέκα φορές κανείς. [. .. Είναι πάντα φοβε­ ροί στον πόλεμο οι Γερμανοί. Οι χωρικοί της Πύλης τούς κράτησαν καθηλωμένους τρεις ολόκλη­ ρες ώρες. ορμητικά π α ι­ διά όλοι τους.) οι ταμπουρωμένοι συγχω­ ριανοί του.] Εκατόν είκοσι άνδρες. [. χυμούν να ποδοπατήσουν τους λίγους ένοπλους χωρικούς που βρέθηκαν εμπόδιο στον δρόμο τους». Οι Γερμανοί όλο και πλησιάζουν.Λέγε.2. εκατομμύρια άνθρωποι την έχουν διαθέσει εθελοντικά. πόσοι πατέρες βρέθηκαν σε αυτές τις τραγικές στιγμές. Αντρ.1 '2 Αλλά δεν πέρασαν. βόγκηξε. Ο ιερωμένος του ελασίτικου συντάγματος. αρχιμανδρίτης Χρυσό­ στομος Πέπας κατεβαίνει στο πεδίο της μάχης: «Προχωρώντας μέσα από τους 80 σκοτωμένους Γερμανούς. [. Γρηγοριάδης.456 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ οι κάτοικοι της. Τα τουφέκια πήραν φωτιά γύρω του· μαζί με τους πρώτους Γερ­ μανούς έπεσαν και τα παιδιά. αλ­ λά βλέπουν και κάτι που τους παγώνει: μπροστά τους σαν ασπίδα οι «γενναίοι» στρατιώτες του V Ράιχ κρατάνε τρία μικρά παιδιά· το ένα είναι ο γιος του Στέφανου Μαλιάτση.

[. το 34ο Σύνταγμα θα άφηνε αμέσους ελεύθερους τους τραυματίες και εγγυάτο για τη ζωή των υπόλοιπων. να πολεμήσεις τους Γερμανούς. ξέρετε πόσες τουφεκιές χρει­ άζονται. αφού είχαν στο μεταξύ προωθήσει στο εσωτερικό τους Εβραίους.Α ΡΗΣ.] »0 Στέφας.Κάνε ό.Στέφα. 13. του απαντώ. για την πατρίδα. Εθνική Αντίσταση (της ΠΕΑΕΑ). ανάσκελα καθώς τα κορμιά τους ήταν ζεστά ακό­ μα.Ποιος σου είπε. καίνε και καταστρέφουν. Ο Λύκος της Γκιώνας έχει αντιρρήσεις: « . μόλις φτάνω κοντά του.) Οι 43 Γερμανοί αιχμάλωτοι κλείστηκαν στην εκκλησία των Σκούρτων προηγουμένως συνυπέγραψαν πρόθυμα μια επιστολή προς τον φρού­ ραρχο Ελευσίνας: εάν σεβόταν το Διεθνές Δίκαιο και δεν υπήρχαν αντί­ ποινα κατά των αμάχων.. .] Σκύβω και τα χαϊδεύω λέγοντας συγχρόνως επικήδειες ευχές. Θα ακουστούν στο Κακοσάλεσι [Αυλώ­ να]. για την πατρίδα έγιναν όλα α υ τά » . » . ρε.1 3 (Το μεταπολεμικό ευχαριστώ της πατρίδας στον Στέφανο Μαλιάτση ήταν να βαλθούν τα σαΐνια της εθνικοφροσύνης να αποδείξουν ότι ο απλός τσοπάνος ήταν κομουνιστής· ο άνθρωπος δεν είχε ιδέα από πολιτική.τι καταλαβαίνεις. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 457 κα στην πιο συγκλονιστική σκηνή. Θέλετε να ξεκινήσουν από κει οι Γερμανοί τον ανήφορο. από βόλια γερμανικά σκοτώθηκε ο γιος μου και τ ’ άλλα μας παιδιά ή από δικά μας βόλια. [. Τελικά ένας θρασύτατος αξιοοματικός της Αστυνομίας τον μέμφθηκε αποπάνω για τις πολλαπλές ταλαιπω ρίες που τον υπέβαλαν: . θα χαλάσει ο τόπος. ήρθε η ώρα των Γερμανών αιχμαλώτων· η διοίκηση του συ­ ντάγματος ανέθεσε την εκτέλεση στον Θεοχάρη.. όπου μπαίνουν. Η γερμανική απάντηση ήταν η αναμενόμενη· μεγάλες δυνάμεις περικυκλώνουν τα Δερβενοχώρια και. αντικρίζω λίγο πιο πέρα τον Στέφα να στέκεται με τ ’ όπλο στο χέρι πάνω α π ’ το νεκρό παιδί του. Επί τρεις ολόκληρες ημέρες οι αντάρτες έδωσαν άγριες... ήταν η απάντησή του.ΓΤαπα-Χρυσόστομε. Νοέμβριος 1983. Τη νύχτα της υπο­ χώρησης. »Τα ερωτήματα του Θεοχάρη δεν ήσαν καθόλου παράλογα και η μόνη απάντηση που χωρούσε ήταν: » . Καθώς σηκώνομαι.. Χάμω κείτονταν νεκρά τα Πυλιώτικα τσοπανόπουλα.Σαράντα τρεις άνθρωποι και νύχτα. ανηλεείς μάχες· προκάλεσαν μεγάλες απόκλειες στον εχθρό και υποχώρησαν μό­ νο όταν χάθηκε και η τελευταία ελπίδα αντίστασης. με σπαραγμό ψυχής μου λέει: » .

. «δεν θα κατορθωθεί ποτέ να συντρίβει ολοκληρωτικά και να ειρηνεύσει ο τόπος». μα αυτό που έμεινε είναι η ικανοποίηση των χωρικών για τη γερμανική καταστροφή: Στο Βούντιμα στη ρεματιά είν ? ένα. Έ μ π η ­ γε και ξανάμπηγε το φοβερό του μαχαίρι στους λαιμούς». το λαδολύχναρο τον φώτιζε απαίσια. Ύβρεις Εάν δεν υπήρχε ο ΕΛΑΣ στη Μακεδονία.. Οι κατακτητές μπήκαν γ ια αντίποινα στα Δερβενοχώρια και έκαψαν τέσσερα χωριά. 14.. εσύ και τα παιδιά σου . σφιγμένα δόντια. λένε απλά.. Μ οόντριχας (Ορέστης).. πλατιά σαγόνια.... Αντρ.1958. θα έπρεπε επειγόντως να δημιουργηθεί· έστοο μόνο εκεί. ήταν για έναν «ξανθογένη με καταγάλανα μάτια. στο Βούντιμα.. πηγαδάκι .3. λίγο πριν πεθάνει. Αυτό που κατόρθωσε να αρθρώσει. (Sekendorf) Εννοούσε να υποταχθεί ο τόπος. γράφοντας για τον ΕΑΑΣ. 1. . Γεια σου. γεια σου . Κ άπως αργά το πήρε απόφαση για την Ελλάδα και ο διοικητής της Ομάδας Στρατιών Ε στρατάρχης Αλ. Αέερ.Είπαμε πως θα 'χετε ανάγκη και κάτι σας φέραμε. είναι και οι Βούλγαροι που επιδιώκουν τον εξανδραποδισμό του πληθυσμού. οι αντάρτες πίνουνε νερό κι οι Γερμανοί φαρμάκι.1 4 Οι Γερμανοί αιχμάλωτοι που πέρασαν ένας ένας από το αθόρυβο μαχαίρι του Θεοχάρη θάφτηκαν σε ομαδικό τάφο πάνω από το Κακοσάλεσι..458 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ »Δυο μέρες αργότερα κάτι γυναίκες στο Κακοσάλεσι είδαν έναν ολόγυμνο αιμόφυρτο άνθρωπο να τις πλησιάζει π α ρ α π α τώ ντα ς και μουγγρίζοντας». εμφανίστηκε μια ομάδα χωρικών από τα Κ α­ λύβια με τρόφιμα για τους υποχωρούντες αντάρτες. Ορέστη. . Απογευματινή . είναι και οι «σύμμαχοι» Γιουγκοσλάβοι που υποδαυλίζουν αποσχιστικές τάσεις στους σλαβόφωνους της περιοχής. Και εδώ επαναλήφθηκε η αυθόρμητη υποστήριξη του κόσμου· χω­ ρίς να τους το ζητήσουν. Στη Μακεδονία δεν είναι μόνο οι Γερμανοί κατακτητές.

παλιούς και νέους πολεμιστές των μακεδονικών οχυρών και της Αλ­ βανίας.1 5 Οι εθνικοί κίνδυνοι. Σκοτίδας (έφεδρος ανθυπολοχαγός Νίκος Θεοχαρόπουλος) κ. τις μεγαλύτερες από κάθε άλλο διαμέρισμα της χώρας. Κυρατζόπουλος). όπου διέρ­ χονται οι μεταφορές μας. Πέτρος (δάσκαλος Χριστόδουλος Μόσχος).ά. Οι μακεδονικές μεραρχίες υπήρξαν οι ογκό­ λιθοι του ΕΛΑΣ. Υψηλάντης (φιλόλογος και έφεδρος ανθυπολοχαγός Αλέξανδρος Ρόσσιος). Δεν έγινε εξαίρεσις και με τους αγώνες της Κατοχής. . Παππούς (ταγματάρχης Φώτης Ζησόπουλος). Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 459 Όμως ο ΕΛΑΣ υπάρχει. Οι ελασίτες της Μακεδονίας χτυπάνε τους Γερμανούς αδιάκοπα. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 194. ταγματάρχης Γ. Κικίτσας (έφεδρος αν­ θυπολοχαγός Σαράντης Πρωτόπαπας). καπετάνιους. μα δεν πτοούνται. Μάρκος Βαφειάδης. Οι πολύνεκρες φονικές μάχες του ΕΛΑΣ με τους Γερμανούς διαδέχονται η μία την άλλη: «Στη Βόρεια 15. η παράδοση των Μακεδονικών Αγώνων και το αρματολίκι έβγαλαν στο Βουνό αξιωματικούς. Σπουδαίοι πολέμαρχοι αξιωματικοί και καπετάνιοι οδηγούν τις βαριές μακεδονικές μεραρχίες: Στρατηγός Βασίλειος Τζιότζιος. Κατσαντώνης (υπολοχαγός Γιάννης Στάθης). Οι απώλειες είναι τεράστιες. σ’ όλες τις εκδηλώσεις του. «Από την Αρχαιότητα. στο Βουνό βγήκαν για πόλεμο. οι καλά οργανωμένες στρατιωτικές επιθέσεις εναντίον δικών μας στρατηγικών θέσεων και οι αιφνιδιασμοί των ανταρτών στις περιοχές που κατέχονται από Γερμανούς αποτελούν πια συνηθισμένα καθημερινά γεγονότα».1-1944. Καλαμπαλίκης. 0 Γερμανός στρατηγός Έ ριχ Σμιτ-Ρίχμπεργκ στις εκθέσεις του εκφράζει σεβασμό για την «αντοχή των κατά την διάρκεια των μαχών» και για την περιφρόνηση των κατοίκων της Μακεδονίας στα εφαρμοζόμενα αντίποινα και προβλέπει: «Οι ενισχυμένες ηθικά α π ’ τις επιτυχίες τους αντάρτικες δυνάμεις προβλέπεται πως θα πολλα­ πλασιάσουν τις εναντίον των τμημάτων μας επιθέσεις τους». «Το αντάρτικο κίνημα προσέλαβε τ<ύρα μια άγνωστη μέχρι τώρα έκταση και αυξήθηκε πάρα πολύ σε ποσοτικό όγκο. στρατηγός Ευ. Με μεγάλες δυνάμεις. Λασσάνης (δάσκαλος και έφε­ δρος ανθυπολοχαγός Αθανάσιος Γκένιος).ΑΡΗΣ. Καστανάς. Αντίσταση) Έτσι και έγινε. Οι πράξεις σαμποτάζ εναντίον των οδικών και σιδηροδρομικών κόμβων. κλαρίτες. (Μαθιόπουλος. Φωτεινός (έφεδρος υπολο­ χαγός Δ. οι πιο βαριές μαζικές του μονάδες». ο Βορ­ ράς αντιπροσωπεύει τον ελληνικόν όγκον.

ενώ το αντάρτικο είναι εκ γενετής κυκλωμένο. [.1 6 Σ ίγουρα το πιο άγριο. Οι συντονισμένες με των Γερμανών εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Βουλγάρων αντιμετωπίζονται με ασύλληπτο πείσμα από τον ΕΛΑΣ. δεν γνώρισαν τον ανταρτοπόλεμο σ ’ όλες τις φάσεις του. (Μαθιόπουλος. όπως και στον τακτικό στρα­ τό. είναι συνεχείς. το πιο ανηλεές μέτω πο το έχει ανοίξει ο ΕΛΑΣ με τους Βουλγάρους. για να εξαγριώσουν τους Γερμανούς εναντίον του ελληνικού πληθυσμού.. Αντίστασις) Οι Γερμανοί αποθηριώνονται· πυρπολούν την Κλεισούρα και εξοντώνουν 252 άμαχους κατοίκους της. που χτυπάνε για αντιπερισπασμό χωριά και κωμοπόλεις. Οι ελασίτες δεν είναι οι ξενοκίνητοι «εαμοβούλγαροι» της ελεεινής προπαγάνδας· είναι παντελώς ανήθικο να χρεώνονται οι άνδρες του πατριωτικού ΕΑΜ/ΕΛΑΣ το προπατορικό αμάρτημα του ΚΚΕ.460 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ ΓΙΟ Υ ΛΟΣ Ελλάδα πραγματοποιήθηκαν επανειλημμένες επιθέσεις των ανταρτών . . Και με την ιδέα και το σύνθη­ μα του “τακτικού στρατού’' υπέστησαν τακτικόν αιφνιδιασμόν. (Κέδρος) Οι βουλγαρικές προβοκάτσιες.. Και γ ι ’ αυτό την α π έφ ευ γα ν » . Την κατάτμησι π ά ­ λι την νόμιζαν διάλυσι. Έ νας Αμερικανός αξιωματικός των OSS (Office of Strategic Services) στη Μακεδονία γράφει πα)ς «οι μάχες που έδωσαν τα τμήματα του ΕΛΑΣ στην Ανατολική Μακεδονία και στη Θράκη εναντίον των Γερμανών και Βουλγάρων κατακτητών αξίζουν τις τιμές της ιστορίας». Γρηγοριάδης. Στη Μακεδονία έχουν βγει στο Βουνό και κάποιες ένοπλες ομάδες 16. (Φ. που βρήκαν το αντάρτικο όταν π ια είχε συγκροτήσει πολυπληθείς μονάδες.] Η “κύκλωσις” τους φαινόταν φοβερό κακό. που προσπαθούν να δημιουργήσουν ερεί­ σματα στη Μακεδονία. «τα τε­ μάχισαν και τεμαχισμένα τα επέδειξαν στις εχθρικές φάλαγγες που έφθασαν». [. Μετά από μια σύ­ γκρουση Γερμανών με αντάρτες. κάποιοι Βουλγαροκομιτατζήδες πλη­ σίασαν στο πεδίο της μάχης.. πήραν τα πτώ ματα δύο Γερμανών. Τα αρ­ χεία του Φόρεϊν Ό φις περιέχουν πλήθος εγγράφων στα οποία αναφέρονται τα συνεχή και εξοντωτικά χτυπήματα του ΕΛΑΣ εναντίον των Βουλγάρων στη Μακεδονία και τα οποία αποσιω πούνται επιμελώς.ιδιαίτερα στις οροσειρές Βέρμιου και Πάικου. Έ χουμε ακόμη και καταδρομές τμημάτων του ΕΛΑΣ στο βουλγαρικό έδαφος. Αντίσταση) Το ανθρώπινο κόστος για τον ΕΛΑΣ κατά τις γερμανικές εκκαθα­ ριστικές είναι τεράστιο γιατί και εδώ επικρατεί η ίδια σύγχυση τ α ­ κτικής: «Μ ερικοί ανούτεροι αξιωματικοί. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεοις 1941-1944..] Στην περιοχή Κ α­ στοριάς και Φλώρινας διενεργήθηκαν επιθέσεις των ανταρτών εναντίον στρατηγικών θέσεων».

που απαγορεύουν την προπαγάνδα στην Ελλάδα. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. που διαμαρτύρεται: «Έγινε φανερό ότι υπάρχουν πολύ ανώμαλες σχέσεις ανάμεσα στους Μακεδόνες και τους Έλληνες. Το κακό που κάνουν στην Αντίσταση είναι πολύ μεγαλύτερο από οποιοδήποτε πιθανό όφελος. Αυτοβίογραφικές αναμνήσεις. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 461 Ελλήνων «εθνικοφρόνων». και αντι­ προσώπους του ΚΚ της Βουλγαρίας. Ό μοχ παραβαίνουν τους εαμικούς όρους. Η ευαισθησία των ελασιτών στο Μακεδονικό είναι τεράστια.1 9 Οι γιουγκοσλαβικές παρασπονδίες αναγκάζουν για πολλοστή φορά τον Δεκέμβριο του 1943 τον Τζήμα να τρέξει από την Ήπειρο στη Μα­ κεδονία· εκεί συγκαλεί σύσκεψη με τον τοπικό ηγέτη των Γιουγκο­ σλάβων ανταρτών Τέμπο. όποτε πιέζονται από γερμανικές δυνάμεις.παράδειγμα. που σπανίως μνημονεύεται. με κάποια σέρβικά δάνεια. υποχωρούν στο ελληνικό έδαφος. [. π α ­ ρά τις μεταξύ τους συγκρούσεις.. η μνημειώδης προκήρυξη του νομάρχη και μετακατοχικου υπουργού Γ.1 8 Δεν αναγνωρίζουν ότι υπάρχει ζήτημα εθνικής μειονότητας για τους Μακεδόνες της Ελλάδας». Θέμελη: « 0 εγείρων τα όπλα κατά των Γερμανών δεν είναι Έλλην».ΑΡΗΣ. Δεν προτίθενται να επιτρέψουν στους Γιουγκοσλάβους να αλωνί­ ζουν ασύδοτοι σε ελληνικά εδάφη και ας στενοχωρούν τον σύμμαχο Τί­ το. Αναπόφευκτα αυτές οι ομάδες θα συγκρουστούν και με τον ΕΛΑΣ..1 7 Ένας μεγάλος κίνδυνος. Η γλώσσα που αποκαλείται σήμερα «μακεδονική» είναι βουλγαρική διάλεκτος. Με το πρόσχημα του συμμαχικού αγώνα και την άδεια του ΕΑΜ. Απαιτεί από τους Βουλγάρους και τους Γιουγκοσλάβους να σεβα- 17. τον πολιτικό του καθοδηγητή Λιούμπο ήΌρτσε (Ντομπριβόι Ραντοσάβλεβιτς). που δηλώνουν ότι στρέφονται αποκλειστι­ κά εναντίον των Βουλγάρων· τρέφουν την αυταπάτη ότι με τη συνερ­ γασία των Γερμανών θα πολεμήσουν τα βουλγαρικά σχέδια. και προσπαθούν να προ­ σεταιριστούν τους σλαβόφωνους κατοίκους του Βορρά. 0 Τζήμας είναι Μακεδόνας από τη Σαμαρίνα και είναι απόλυτος. που δεν αναγνωρίζει την επικυριαρχία κανενός κατακτητή· όμως. 19. Ισχυρίζονται ότι απαγόρευσαν ακόμη και τη μακεδονική γλώσσα. . 18. έναντι των Βουλγάρων επικρατούσε πάντα εθνική ομοψυχία. μέλος της ΚΕ του ΚΚΓ. είναι οι Γιου­ γκοσλάβοι αντάρτες.] Οι Μακεδόνες κατηγορούν τους Έλληνες ότι απαγόρευσαν οποιαδήποτε συ­ γκρότηση μακεδονικών παρτιζάνικων συγκροτημάτων στην Ελληνική Μακεδονία. Τίτο.

21. μέλος του ΕΑΜ.ά. για να συγκρατήσει τη ροή Ελλήνων σλαβόφωνων προς τα γιουγκοσλαβικά τμήματα. Απόδειξη. Διαμαρτυρία στις 13. κυνηγη­ μένοι. 1931-1944. W.H. 0 ΕΛΑΣ τούς χτύπησε άγρια και.462 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ στοάν τις συμφωνίες και τη φιλοξενία που τους παρέχεται ή να εγκαταλείψουν πόιραυτα το ελληνικό έδαφος.2 1 Το μόνο λάθος της εαμικής καθοδήγησης είναι πως. Γραμματέα της Κομιντέρν: «Υποχρεώνουν τους Μακεδόνες να εκτελούν το ελληνικό θρησκευ­ τικό τυπικό και καταδιώκουν όσους επιδίδονται στη λατρεία σε μυ­ στικές εκκλησίες σύμφωνα με τα σλαβονικά ιερά βιβλία». Τα αρχεία των μυστικών σοβιετικών υπηρεσιοόν. 0 Γασπαρινάτος στο μεγάλο αναλυτικό του έργο για την Κατοχή έχει εξαντλήσει κάθε γραπτό και κάθε μαρ­ τυρία προτού καταλήξει ότι «το ΚΚΕ πράγματι. Βούλγαροι και Γιουγκοσλά­ βοι αναγκάζονται να υποχωρήσουν. Μα δεν θα την τηρήσουν και το ΕΑΜ θα αντιδράσει σε λίγο με τον μόνο τρόπο που γίνεται αντιλη­ πτός σε αυτές τις περιπτώσεις: τα όπλα. Τα αρχεία των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών βρίθουν τέτοιων εγγράφουν.1944 προς τον Δημητρόφ.20 Εννοείται πως την ίδια εθνική στάση τηρεί και το ΚΚΕ ως ανεξάρ­ τητο κόμμα» μόνο η πολιτική τύφλωση κάποιων επιμένει να το εμπλέ­ κει σε ύποπτες δοσοληψίες. . 20. τόσο στα επίσημα κείμενά του όσο και στη συνολική αντιμετώπιση του "μακεδονικού’5 ζητήματος. ανέχτηκε τον Ιούνιο του 1944 τη σύσταση ενός ξεχωριστού τάγματος σλαβόφωνων του Βορρά εντός του 30ού Συντάγματος του ΕΛΑΣ. Eudes. ίσα που πρόλαβαν να περάσουν στη Γιουγκοσλαβία. τήρησε κατά την κατοχική περίοδο καθαρά εθνική θέση και υπερασπίσθηκε την ακεραιότητα της χώρας». τα συνεχή παράπονα Γιουγκοσλάβων και Βουλγάρων κο­ μουνιστών προς την Κομιντέρν για τις εναντίον τους ενέργειες όχι μό­ νο του ΕΛΑΣ. Τον Κάλτσεςο τον συνέλαβε ζο^ντανό και τον παρέδωσε μεταπολεμικά στην ελληνική κυβέρνηση να δικαστεί. αλλά και του ΚΚΕ. εκτελέστηκε από τους κομουνι­ στές αντάρτες για τις σχέσεις του με τον ΑΑΣΓ». και στις 21 Δεκεμβρίου 1943 ανα­ νεώνουν γραπτώς την τριμερή συμφωνία.7. Η ΙΧη Μεραρχία του ΕΛΑΣ επιτίθεται και εξοντώνει τις αυτονομιστικές ομάδες των Βουλγάρων Κάλτσεφ και Ντίμτσεφ που σχέδιαζαν στην Έδεσσα τη «Μεγάλη Βουλγαρία». Αλλού: «Ένας Μακεδόνας. Ανάλογη τύχη έχουν και οι αυτονομιστές σλαβόφωνοι υπό τον διαβόητο Ηλία Δημάκη (Γκότσεφ) που στασίασαν με υποκίνηση των ανθρώπων του Τέμπο. Φάκελος Ελλάς. McNeil. Οι καπετάνιοι κ. The Greek Dilemma. / D.

Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 463 Σε τρεις μήνες θα επανορθώσει. Μόλις εγκαθίσταται στην Ήπειρο. Σαν μια πρώτη ένδειξη καλής θέλησης αφήνει ελεύθερους κάποιους αξιωματικούς του ΕΔΕΣ που είχαν συλληφθεί από τους προκατόχους του. [. Όμως η ελληνική πολιτεία και τα όργανά της αγκάλιασαν τους «εθνικόφρονες» συνεργάτες των Γερμανών. 0 Λαντς δεν πιστεύει ότι όλα μπορούν να λυθούν με τα όπλα. Φλερτ Στην Ήπειρο οι γερμανικές εκκαθαριστικές μπλέκονται αξεδιάλυ­ τα με τον τοπικό ελληνικό εμφύλιο. μα. Το 22ο Γερμανικό Σώμα Στρατού έχει εγκατασταθεί πρόσφατα στα Ιωάννινα· ο διοικητής του στρατηγός Χούμπερτ Λαντς είναι αξιωμα­ τικός καριέρας.θα χρειαζόταν ένα άλλο. έργο για τους Μακεδόνες ελασίτες που υπερασπίστηκαν «Θερμοπύλες» στα βόρεια σύνορα. .τι και να λέγεται εκ των υστέρων και εκ του ασφαλούς. τον στέλνουν με μειωτική μετάθεση στην Ελλάδα να επιτηρεί τις δυτικές ακτές για ενδεχόμενη συμμαχική απόβαση από τα ιταλικά π α ­ ράλια. ελευθερώνει κάποιους Γερμανούς αιχμαλοοτους και επ ι­ πλέον σαν στοργικός θείος τούς προσφέρει ένα «χαρτζιλίκι» για τον δρόμο. Από τα Π ρακτικά του Συνεδρίου «Μ ελέτες γ ια τον εμφύλιο πόλεμο 1945-’49». αντί να προαχθεί. 0 παμπόνηρος Ζέρβας πιάνει το μήνυμα και ανταποδίδει την αβρότητα* κρυφά από τους Βρετανούς αξιωματικούς. να διαλύσει και να πετάξει έξω από τα σύνο­ ρα της πατρίδας το σλαβομακεδονικό τάγμα.22 Ό. την τιμή και την ευθύνη για την ακεραιότητα της χ(ύρας σε όλη τη διάρκεια της Κα­ τοχής είχε ο ΕΛΑΣ. Στα απομνημονεύματά του περιγράφει τη βραχώδη και άγονη Ήπειρο σαν ένα είδος Φαρ Ουέστ ιδανικού για ανταρτοπόλεμο. (Φλάισερ) Το φλερτ των δύο αντίπαλων στρατηγών γίνεται θερμότερο με τη 22.ΑΡΗΣ. θρησκευόμενος και δεν ανήκει στο Ναζιστικό Κόμμα..] Στην επιχείρηση αυ­ τή το σύνταγμα είχε 50 νεκρούς». Έ χει πολεμήσει γενναία στο Ανατολικό Μέτωπο. και στους ελασίτες που πολέμησαν για την ακεραιότητα της Ελλάδας επιφύλαξαν μόνο διώ ­ ξεις και ύβρεις.. Με διαταγή των Μπακιρτζή και Βαφειάδη ο ΕΛΑΣ Μακεδονίας ανέλαβε «να χτυπήσει. πολύτομο. επιδιώκει να αποκτήσει επαφή με τους «εθνικιστές» αντάρτες. Οι υπηρεσίες που πρόσφερε στο έθνος είναι ανυπο­ λόγιστες.

0 στρατιωτικός διοικητής στρατηγός Π.464 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ μεσολάβηση της τοπικής Εκκλησίας και της «καλής κοινωνίας» των Ιωαννίνων. συμφωνούν κατ' αρχάς σε δεκαήμερη αναστολή των εχθροπραξιών* για τα επόμενα βήματα δηλώνουν ότι αρμόδιο είναι το ΓΣ του ΕΛΑΣ. Νάσης και ο καπετάνιος ταγματάρχης Λ. . Το ΓΣ του ΕΛΑΣ παίρνει φωτιά. γέροντες. Πίσπερης. γυναίκες και παιδιά. ο οποίος παρα­ κολουθεί όλη τη συζήτηση. Το προξενιό το αναλαμβάνουν με υποκίνηση του γερμανόφιλου μητροπο­ λίτη Ιωαννίνων Σπυρίδωνος κάποιοι εξέχοντες πολίτες της περιοχής και ο δραστήριος Ελβετός εκπρόσωπος του Ερυθρού Σταυρού X. 0 Ζέρβας δεν μένει ασυγκίνητος. Κατ’ ιδίαν φροντίζει να διαβεβαιώσει τον Μπίγκελ πως ανεξάρτητα από τις εντολές του Καΐρου αυτός εί­ ναι ανοιχτός στο θέμα και του προτείνει να του κανονίσει μια απευ­ θείας συνάντηση με εξουσιοδοτημένο Γερμανό αξιωματικό. μετά τον Πόλεμο σκοπεύει να πολιτευτεί στη γενέθλια γη και επιπλέον εξα­ σφαλίζει τα νώτα του από τους Γερμανούς σε μια εποχή ανοιχτής εχθρότητας με τον ΕΛΑΣ. Ηπειρώτες και αυτοί. το οποίο θα ενημερώσουν. Παρουσία ενός ελληνομαθούς Βρετανού αξιωματικού. Άλλωστε αυτή η πρόταση του δίνει μια καλή δικαιολογία για να εξυπηρετήσει τις απώτερες επιδιώξεις του. Σχηματίζουν μια επιτροπή η οποία επιχειρεί να επιτύχει ένα εί­ δος τοπικής ειρήνευσης των Γερμανών με τους αντάρτες της Ηπείρου. Έ να πειστικό επιχείρημα είναι η τελευταία γερμανική κτηνωδία στο χωριό Κομμένο. όπου εδρεύει το στρατηγείο του ΕΔΕΣ. (Φλάισερ) Η επιτροπή επισκέπτεται στη συνέχεια το στρατηγείο της νΐΐίης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. το οποίο οι κατακτητές κατέστρεψαν ολοσχερώς στις 16 Αυγούστου και σκότωσαν 317 κατοίκους του. Εκθέτουν στον Ζέρβα τον λόγο της επίσκεψής τους και του διεκτρα­ γωδούν τις τεράστιες καταστροφές που έχει υποστεί ο τόπος* την οικτρή κατάσταση των χωρικών της Ηπείρου και τα νέα δεινά που τους απειλούν. Ακόμη και όταν σκοτώνεται ένας σημαίνων Γερμανός αξιωματικός. ο στρατηγός «ενδίδει» και δέχεται μια πρώ­ τη δεκαήμερη ανακωχή έως τις 14 Οκτωβρίου* δηλώνει όμως ότι τα υπό­ λοιπα θα εξαρτηθούν από την απάντηση του Κάιρου επειδή σκοπεύει να ζητήσει τις οδηγίες των Συμμάχων. Μπίγκελ. Στις 4 Οκτωβρίου η επιτροπή με επικεφαλής τον Μπίγκελ επισκέ­ πτεται πρώτα τους Σκιαδάδες. η καλή θέληση του Λαντς δεν τον εγκαταλείπει* γίνεται αφορμή να εκφραστούν πιο καθαρά οι εκατέρωθεν συμβιβαστικές προθέσεις. Είναι Ηπειρώτης.

«Ο Άρης ήταν από τους λίγους που δεν τον χώνεψε η καρέκλα.. Τον Άρη τον ακολουθεί με διαφορά μιας ημέρας και ο Τζήμας. προς μεγάλη ανακούφιση του Σιάντου.. Και το ΣΜΑ αντιδρά αρνητικά σε οποιεσδήποτε επα φ ές του Ζέρβα με τους Γερμανούς και α παιτεί την άμεση διακοπή τους. ο Άρης ξεκινάει από το Περτούλι για την Ή πειρο με τους μαυροσκούφηδες και δύναμη 400 ανδρών. Είχε πάντα την τάση να αντι­ μετωπίζει ο ίδιος κάθε φορά τον κίνδυνο. Οι Γερμανοί εκλαμβάνουν τη μη εμφάνιση του στρατηγού ως υ π α ­ ναχώρηση και ο Λαντς υποχρεώνεται να διατάξει την έναρξη των εκ­ καθαριστικών επιχειρήσεων και στην Ή πειρο στις 18 Οκτωβρίου. Δεν είναι το ίδιο. φοβούμενος μην εκτεθεί στους Συμ­ μάχους· στέλνει μυστικά στο σημείο συνάντησης. δύο έμπιστους αξιωματικούς του ΕΔΕΣ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 465 0 Άρης γίνεται θηρίο με την ηγεσία της ηπειρώτικης μεραρχίας· α παγορεύει κάθε περαιτέρω επαφή με τους Γερμανούς και δεν θα αργήσει να αντικαταστήσει τον στρατηγό και τον ταγμα τά ρχη που ανέλαβαν αυτήν την πρωτοβουλία. το μόνο που εισέπραξε ήταν ένα αόριστο και απειλητικό: . το είχε και ο ίδιος στο αίμα του να ρισκάρει.ΑΡΗΣ. Παρόλο που και αυτή η αποστολή ανατέθηκε εκ του πονηρού στον αρχηγό.Θα τα πούμε! Αυτό που συμβαίνει είναι πως ο Σιάντος δεν αντέχει τη φήμη και τη δόξα των δύο ανδρών* εξοργίζεται ακόμη και στο άκουσμα του αντάρτικου τραγουδιού: . με τους αντάρτες. Μέσω του Μπίγκελ ορίζει συνάντηση με τους Γερμανούς στις 16 Οκτωβρίου· ήδη έχουν αρ­ χίσει οι συμπλοκές με τον ΕΛΑΣ. να είναι στη βάση. 0 στρατηγός δηλ(ώνει υπακοή και άλλα κάνει. Δεν μπορούσε να προσαρμοστεί σε α φ ’ υψηλού διοίκηση. Την καθορισμένη ημερομηνία όμως ο Ζέρβας διστάζει να πάει ο ίδιος. διωγμένος από τον Γραμματέα χωρίς την παραμικρή εξήγηση· όταν ζήτησε να μάθει τον λόγο της απομάκρυνσής του. όπου τον αναμένουν ο συνταγματάρχης Ντιτλ και ο αντισυνταγματάρχης Ρότφουξ. Ιπποτισ μοί Στις 17 Οκτωβρίου. (Σεβαστάκης) Ο Σιάντος συνεχίζει το ξήλωμα του ΓΣ.] Έλεγε πως ο χειρότερος θάνατος είναι να πεθάνεις στο κρεβάτι». [.

ευχόμουνα να βρω το θάνατο και τον επεζήτησα». . Τζήμα (Σαμαρινιώτη). Και δεν έπεσα έξω». Από τον ΕΛΑΣ έχει συλληφθεί ο διοικητής του Αρχηγείου Ηπείρου του ΕΔΕΣ αντισυνταγματάρχης Απ. λέει. όμως το κυριότερο. Εκθέσεις Ανδρ. Πολύ περισσότερο στενάζουν οι πάμπτω χοι χωρικοί της Ηπείρου.466 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Με αρχηγούς Σαμαρινιώτη. Τώρα δεν πιάνεται. «ρίγη με διέτρεξαν. «ανάμεσα στον σ.'2 3 Η κατάσταση στην Ή πειρο είναι χαώδης. Ο Τζήμας το ξέρει. δεν έχει επιτευχθεί. πότε με τον ΕΔΕΣ. τον Σαράφη και τον Άρη . Ο Ζέρβας βλέπει τα σχέδιά του να ματαιώνονται και επιπλέον κιν­ δυνεύει προσω πικά καθώς βρίσκεται κυνηγημένος μέσα στην περιοχή του από τον κακό του δαίμονα. Η συμπεριφορά του Σιάντου έχει κάνει τον ευγενικό Τζή­ μα ψυχικό ερείπιο: « Κ α τ ’ εντολή του Γέρου πηγαίνω στην 8η Μεραρ­ χία. Συνολικά έχουν καταφέρει κά π ο ια π λήγμ α τα κατά του ΕΔΕΣ και έχουν δεχτεί αρκετά. με όσα συμβαίνουν γ ύ ­ ρω τους. Σιάντο και μένα δεν υπάρχει καμιά ψυχική επαφή. ασυντόνιστα και χωρίς επαρκή σύνδεση με­ ταξύ τους. σπασμωδικά.. γράφει. [. Το μεγαλύτερο ψυχικό σθένος 23. ιδίως από τους Γερμανούς. κυρίως στον ΕΔΕΣ. μα το τραγού­ δι ακούγεται ξανά στο ΓΣ από αντάρτες και τότε. Κατάλαβα τι με περιμένει σαν γυρίσει ο Γέρος. Η εμφύλια σύγκρουση είναι συμφορά για όλους. Πέταξε το πουλί.. προσπαθεί να μη δίνει αφορμές. Ό πω ς γράφει. 0 Άρης αντιλαμβάνεται ότι οι επιχει­ ρήσεις στην Ή πειρο δεν θα έχουν τη γρήγορη κατάληξη που προσδο­ κούσε* με την ανάμειξη των Γερμανών σίγουρα θα τραβήξουν σε μά­ κρος.. Πηγαίνοντας. όπου και εάν ανήκουν πολιτικά* νιώθουν πως.] Έ χει φοβερή δυσπιστία απέναντι μου». μόνο οι κατακτητές έχουν να κερδίσουν. Τα τμήματα του ΕΛΑΣ μάχονται πότε με τους Γερμανούς. Κάτι που δεν δικαι­ ολογείται από την πολεμική ιστορία τοον ανδρών του στις έως τότε συγκρούσεις με τον ξένο κατακτητή. εκτός από κάποια «παλαβή» σύμπτωση. 0 ρεαλιστής Άρης ξέρει πο)ς αντάρτης να πιάσει αντάρτη δεν είναι και τόσο απλό.. Κωνσταντινίδης με το επιτελείο του. Ούτε τα ένοπλα τμήματα είναι πολύ ενθουσιώδη με την αδερφοκτονία* το φαινόμενο του εύκολου αφοπλισμού του ενός από το άλλο έχει πάρει διαστάσεις μόδας. η σύλληψη του Ζέρβα από τον Τζουμερκιώτη.

τοποθε­ τημένοι με διαταγή του κατά μήκος της φάλαγγας. αντιμετωπιζόταν με περιφρόνηση ακόμα και από αντάρτες που δεν ενδιαφέρονταν για ευρύτερα ιδεολογικά ζητήματα. επαναφέρουν με το καλό ή το άγριο στον δρόμο τους αλλόφρονες άνδρες και τους οδηγούν προς τα εμπρός όπως επέβαλλαν οι περιστάσεις. 0 Άρης βρίσκεται στο μέσο περίπου της φάλαγγας· με το πιστόλι στο χέρι φωνάζει. Μελισσουργούς) προσπαθώντας να αναδιοργανώσει τα ελασίτικα τμήματα. Διότι κατ' αυτούς είχε “πουληθεί” στους Βρετανούς». μα οι γερμανι­ κές προκηρύξεις του Λαντς. Στις 24 Οκτωβρίου παραλίγο να χαθεί και ο ίδιος. βρίζει. . που καλούν τους «εθνικιστές» αντάρτες να εμφανιστούν άφοβα και να οδηγήσουν τους Γερμανούς στα κρησφύγετα των «κόκκινων». Τις πρώτες ημέρες ο αρχηγός με τους άνδρες του στριφογυρίζει ακατάπαυτα στον χώρο των Τζουμέρκων (Καλαρρύτες. Η κατάσταση γίνεται ανεξέλεγκτη· άνθρωποι και ζώα ανοίγονται προς όλες τις κατευθύνσεις και γίνονται ιδανικός στόχος των Γερμα­ ν ο ί πιλότων. Εφιαλτικές σκηνές Αποκάλυψης εκτυλίσσονται μέσα στο φαράγγι.ΑΡΗΣ. Οι υπόλοιποι μαυροσκούφηδες. Την ίδια στιγμή το τηλέφωνο στο αρχηγείο του ΕΔΕΣ χτυπάει επίμονα* το σηκώνει ένας αξιωματικός από τους ακραίους.200 ανταρτών και χωρικών με 400 περίπου μεταγωγικά ζώα. Η συνοχή και η πειθαρχία της εγκλωβισμένης φάλαγγας θρυμματίζονται από τα φονι­ κά πυρά τοον γερμανικών πολυβόλων και τις κραυγές των χτυπημένων. Συρράκο. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 467 των τμημάτων του ΕΛΑΣ οφείλεται στο ότι ο Ζέρβας με τόσους Άγ­ γλους πράκτορες γύρω του και με τόσο ομιχλώδη πολιτική έχει χάσει προ πολλού την έξωθεν καλή μαρτυρία. τους νεοπροσελθόντες στο αντάρτικο. (Mazower) Εκτός αυτού τώρα έχει προστεθεί κάτι πολύ πιο σοβαρό εναντίον του στρατηγού: το ΕΑΜ τον κατηγορεί ευθέως για συνεργασία με τους Γερ­ μανούς. « 0 Ζέρβας. χύνεται μπροστά και τίθεται επικεφαλής για να συγκρατήσει την άτακτη φυγή. απειλεί. Πράμαντα. Η ελασίτικη φάλαγγα κατορθώνει τελικώς να διαφύγει προς Μελισσουργούς σε κακή κατάσταση. που τροφοδοτούνταν αφειδώς με λίρες από τους Βρε­ τανούς. Ο αρχηγός παίρνει τους μισούς μαυροσκούφηδες και. Ακόμη δεν έχει παρουσιάσει σοβαρές αποδείξεις. Οδηγώντας μια αργόσυρτη φάλαγγα 1. μπαίνει στο φαράγγι της Μουτσάρας* εκεί τους εντοπίζουν τα γερμανικά αεροπλάνα. δείχνουν ποιους θεωρούν οι κατακτητές εχθρούς τους. με κίνδυνο να ποδοπατηθεί. μα ο πανικός από τα π ο ­ λυβόλα των αεροπλάνων που σκορπούν τον θάνατο δεν τιθασεύεται. Η εμφάνιση του Άρη στην Ήπειρο εμψυχώνει τους ελασίτες.

(Φ.Δίνετε τέτοια διαταγή. . Παπαδάτος. αναλαμβά­ νει ο ίδιος την ηγεσία του Κλιμακίου με άμεσο συνεργάτη τον συνταγ­ ματάρχη Παπασταματιάδη.Διαλυμένα τμήματα του Άρη από τα γερμανικά χτυπήματα π ερ ­ νάνε μπροστά από τα πολυβόλα μου. . Είναι κι ο ίδιος ο Άρης νομίζω.468 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Στην άλλη άκρη της γραμμής είναι ο βετεράνος του Βουνού λοχα­ γός Χρ. έτσι πρέπει.Τι είναι. «Ήξερε πως η οργάνωσή του μπορούσε να υπάρξει μόνο με την ανο­ χή των Γερμανών». Τι να κάνω. του λέει αδίστακτα ο αξιωματικός από το αρχηγείο. Εδώ Κομνηνός.Καλά κάνεις. που έχει καταφύγει στο Βουργαρέλι· είναι ώρα να τελειώνουν μαζί του. που ζητάει οδηγίες: . τον Άρη. εκείνη η ανοχή». Να χτυπήσω τους χτυπημένους από τον Γερμανό. . Ευτυχώς ο Πυρομάγλου βρίσκεται δίπλα του και παίρνει το ακου­ στικό. Αντάρτικο) Σύντομα θα την ξεπληρώσει. Γρηγοριάδης. ρωτάει τον Παπαδάτο.Χτύπα τους. Χρήστο. Δεν το μπορώ. Του Άρη δεν του ξεφεύγει τίποτα. μου είναι αδύνατον να την εκτελέσοο.. (Richter) Εν τω μεταξύ ο Άρης έως τις 27-28 Οκτωβρίου έχει αποκαταστήσει τον επιχειρησιακό έλεγχο και τη συνεργασία μεταξύ των τμημάτω ν η τυφλή εμπιστοσύνη που του έχουν οι αντάρτες και η παρουσία του ανάμεσά τους λειτουργούν ευεργετικά. πού είναι ο υπαρχηγός. Αφού στείλει πίσω στη Ρούμελη τον εριστικό Λευτεριά. συμφωνεί ο Πυρομάγλου. Τη μία ημέρα διαβεβαιώνει τον Βρετανό συνταγματάρχη Μπαρνς για την πίστη του στους Συμμάχους και την άλλη στέλνει ανθρώπους του στον Γερμανό στρατηγό Ααντς για να ζητήσει εκ νέου ανακωχή. Στις 30 Οκτωβρίου σε σύσκεψη του αρχη­ γού με τον Τζήμα και τον Παπασταματιάδη στη Μεσοχώρα αποφασί­ ζει να δώσει το τελειωτικό χτύπημα στον παραπαίοντα Ζέρβα. 0 Ζέρβας ακροβατεί επικίνδυνα. . «Δεν έμεινε απαρατήρητη από τον άνθρωπο με την καταπληκτική διορατικότητα και αντίληψη. Στη συνέχεια καταργεί την ανεξαρτησία κινήσεων των τμημάτων του ΕΣΗ και της τοπικής ΥΙΙΙης Μεραρχίας και εντάσσει όλες τις δυνάμεις σε ένα νέο όργανο διοίκη­ σης που συστήνει: το Κλιμάκιο του ΓΣ στην Ήπειρο. .

ΑΡΗΣ.. (Φλάισερ) Εδώ τελειώνει η προσφορά του στρατηγού Ναπολέοντα Ζέρβα στην ελληνική Αντίσταση. (Φλάισερ) 0 στρατηγός κατορθώνει να διαφύγει από το Βουργαρέλι προς Θεοδώριανα με μια μικρή δύναμη πιστών του· ακριβώς 79 τους μετράει ο υπασπιστής του Μυριδάκης. 0 Αρης επιβάλλει σιγή των όπλων και δεν του δίνει τη χαριστική βολή. Όποιο και εάν είναι το ποσοστό ευθύνης του ΕΑΜ για την εμφύλια σύγκρουση. Αλλά τώρα είναι η σειρά του Ζέρβα να περάσει εξουθενωμένος μπροστά από τα πολυβόλα του ΕΛΑΣ. 24. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 469 Καθώς τα τμήματα του ΕΛΑΣ υπό τους Χρυσιώτη και Τζαβέλα κα­ ταλαμβάνουν τα πρώ τα υψ ώ ματα της Ν εράιδας προς Βουργαρέλι. Γρηγο­ ριάδης.2. Ό πω ς αναφέρει η γερ μ α ­ νική ηγεσία στις 7 Νοεμβρίου: «Οι εθνικιστικές συμμορίες .] τήρησαν σε γενικές γραμμές ουδέτερη στάση κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων των στρατευμάτων μας με τις κομουνιστικές συμ­ μορίες».t o j v οποί­ ων ο αρχηγός Ζέρβας επιδιώκει να παίξει στο μέλλον πολιτικό ρόλο [. Αντίστασίς) Αργότερα ο Άρης θα πει στον Πυρομάγλου για να το μεταφέρει στον στρατηγό: Για τους Μελισσουργούς πατσίσαμε στη Νεράιδα. . Οι ελάχιστες εμπλοκές του ΕΔΕΣ με τους Γερμανούς παίρνουν ορι­ στικό τέλος στις 10 Νοεμβρίου. The Struggle for Greece. αν και με τη νέα διαταγή του Λαντς οι γερ ­ μανικές επιχειρήσεις στην Ήπειρο «είχαν στραφεί κατά του ΕΛΑΣ γ ια ­ τί ο Ζέρβας προτίμησε να κάμει προσωρινή ανακωχή με τον εχθρό». Οι κομματικοί δεν θα συγ­ χωρήσουν ποτέ στον αρχηγό του ΕΛΑΣ τον ιπποτισμό του· στις διά­ φορες κατηγορίες εναντίον του προστίθεται ακόμη μία: «Άφησε τον Ζέρβα στη Νεράιδα να ξεφύγει μέσα από τα χέρια του». 25. η συναλλαγή του Έλληνα στρατηγού με τον εξωτερικό εχθρό θα παραμείνει εσαεί πράξη επονείδιστη. μα ο ΕΔΕΣ οφείλει τη σωτηρία του στην «πανωλεθρία που του προκαλούν μάλλον άθελά τους οι Γερμανοί». (Φ. Το Βήμα . Η ειρηνική συνύπαρξη του Ζέρβα με τους κατακτητές δεν θα διαταραχτεί ξανά.. όπου θα συγκρουστούν πλέον οι Γερμανοί και οι ελασίτες.1975. Τα τμήματα του ΕΔΕΣ δέχονται κατά λάθος επίθεση των Γερμανών.M.24 Ηχεί παράδοξο. W oodhouse. συμβαίνει το αναπάντεχο. / C. Από εκεί με συνεχείς ελιγμούς απομα­ κρύνεται εντελώς από το θέατρο των επιχειρήσεων. Δεν του χρο3στάω τίποτα.

(Woodhouse) «Οι παλαιότερες υπο­ ψίες μου ότι υπήρχε κάποια μορφή συνεργασίας επιβεβαιώνονταν τώ ­ ρα εγγράφως. Μ’ αυτό τον δρόμο κλείστηκε αργά το 1943 μια σιωπηρή συμφωνία να μη γίνονται αμοιβαία εχθρο­ πραξίες στην περιοχή των εθνικών ανταρτών. (Κλάιβ) Οι μαρτυρίες είναι πάμπολλες. (Sekendorf) Δεν υπάρχει σοβαρός ιστορικός που να αμφιβάλλει. ο στρατηγός Ζέρβας την άνοιξη του 1944 παρακάλεσε επανει­ λημμένα να τον βοηθήσει ο στρατός μας και να συμπράξει μαζί του. (Sekendorf) Ένορκη κατάθεση του Άουγκουστ Βίντερ.. «Θεωρώ ως αλήθεια που είναι π ια αποδειγμένη και αποδεκτή από τους επαγγελματίες ιστορικούς ότι ο Ναπολέων Ζέρβας είχε π ρ ά γ μ α ­ τι έρθει σε συνεννόηση με τους Γερμανούς στα Γιάννενα»..1947 στο Στρατοδικείο της Νιρεμβέργης: «Μετά από επανειλημμένες προσπάθειες πέτυχα να πάρω επαφή με τους εθνικιστές αντάρτες. Η συμφωνία περιελάμβανε εκτός της ανακωχής και όρους για κοινό αγώνα κατά του ΕΛΑΣ.Άρτας χο^ρίς συνοδεία.470 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΪΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Σ υ νερ γία Δυστυχώς τα πολυάριθμα στοιχεία που υπάρχουν σήμερα δεν π ε ­ ριορίζουν τη σχέση του Ζέρβα με τους Γερμανούς σε μια απλή μετα­ ξύ τους ανακωχή.9. του επιτελείου του Λαντς. στις 27.. ανταποκρίθηκε σε κάθε τέτοια παράκληση και υποστήριξε τους εθνικιστές σ ’ α υ ­ τόν τον αγώνα. και στις αρχές Οκτώβρη 1943 να α π οκα τα ­ στήσω σύνδεση με τον στρατηγό Ζέρβα.] Ο Λαντς είχε συγκεκριμένους λόγους να θεωρεί τον Ζέρβα “άνθρωπο εμπιστοσύνης” [. (Mazower) Μέχρι και οι συνεργάτες του Βρετανοί αναγκάζονται να το π α ρ α ­ δεχτούν.. στις 22. επιτελάρχη της Ομάδας Στρατιών Ε.] για μια συνεργασία εναντίον των κομουνιστικών ομάδων.. ο στρατηγός Λαντς. Ο Ζέρβας τους κρατάει συνεχώς ενήμερους γ ια τα διάφορα σχέδιά του».] Μια και οι εθνικοί αντάρτες βρίσκονταν σε συνεχή αγώνα με τους κομουνιστές (ΕΑΜΕΛΑΣ).9. Μια και ο Λαντς ήταν ειλικρινά υπέρ της συνεργασίας. «Είναι φανερό επίσης από τα γερμανικά έγγραφ α ότι έκανε μυ­ στική ανακωχή με τις δυνάμεις κατοχής ανάμεσα στον Νοέμβριο του 1943 και τον Αύγουστο του 1944».1947 στο Στρατοδικείο της Νιρεμβέργης: «Όταν τον Μάη του 1944 επισκέφθηκα υπηρεσιακά τον στρατηγό Λαντς στα Γιάννενα και πήγαμε με το αυτοκίνητο στο δρόμο Ιωαννίνων . [.. [. Ένορκη κατάθεση του φον Λέντε. Υπενθυμίζω εδώ προπαντός τον κοινό αγώνα κατά των κομουνιστών το Μάη 1944 στο μέτωπο του Αράχθου». σε ερώτησή μου για .

Οι Βρετανοί κρατάνε ακόμη κλειστά τα δικά τους. (Sekendorf) Επίσης από τα γερμανικά αρχεία προκύπτει ότι η συνεργασία Ζέρ­ βα . Δεν μπορούσαμε. (Μαθιόπουλος. Θυμάμαι ότι γΓ αυτό μονάδες της 104ης Μεραρχίας Κυνηγών ανάλαβαν στον χώρο βο­ ρειοανατολικά της Άρτας την κάλυψη μιας επιθετικής επιχείρησης που θα έκανε ο Ζέρβας κατά των κομουνιστών». Τα γερ­ μανικά αρχεία της Κατοχής άλλα λένε. «Με την επίθεση του Ζέρ­ βα μας επιβάλλονταν /νοιπόν η εμφύλια σύγκρουση. μια και ο στρατηγός Ζέρβας έχει αναλάβει την ασφάλεια του δρόμου.ΑΡΗΣ.Γερμανών έγινε πάνω στην ακόλουθη βάση: «1. [. Αντίσταση) Δυστυχώς τα ίδια υποστηρίζει και σήμερα η αριστερή ιστοριογρα­ . [. τις θέσεις που βρίσκεται και για τις εχθρικές δυνάμεις». που έλαβε μέρος στις συγκρούσεις. γράφει ο Λά­ μπρος. 0 Ζέρβας μας κήρυξε τον πόλεμο». Αντίσταση) Όμως.έτσι τους παρουσιάστηκε τότε. οι οποίοι είχαν πλήρη άγνοια των συμφωνιών του αρχηγού τους αυτές παρέμειναν μεταξύ ενός κύκλου στενών συνεργατών του. Στρεβλώσεις Επί χρόνια οι πολιτικές σκοπιμότητες θα σκεπάζουν την αλήθεια. κι από πολύ καιρό δεν έχει συμβεί καμιά επίθεση. έτσι συνέχισαν να πιστεύουν. Κατάπαυση των εχθροπραξιών. Οι περισσότεροι αγωνιστές της εαμικής πλευράς θεωρούν πως την εμφύλια σύγκρουση την άρχισε ο Ζέρβας. Αυτό που είναι εξαιρετικά δύσκολο να δεχτεί κανείς σήμερα είναι ότι όλα αυτά έγιναν εν αγνοία του Μπαρνς.] 0 στρατηγός Λαντς έκφρασε την ικανοποίησή του ότι πέτυχε μια σιω­ πηρή συμφωνία..] »Η συμφωνία αυτή προχωρούσε τόσο πολύ που την άνοιξη του 1944 πραγματοποιήθηκε ένας κοινός επιχειρησιακός συνδυασμός μεταξύ του 22ου Ορεινού Σώματος Στρατού και του Ζέρβα. δεν ισχύει το ίδιο για το σύνολο των αξιωματικών και ανταρτών του ΕΔΕΣ. άλ­ λως ο κίνδυνος ανταρσίας ήταν κάτι παραπάνω από βέβαιος. δεν είχαμε δικαίωμα. του Γούντχαουζ και των υπόλοιπων αξιωματικών της ΣΣΑ όπως οι ίδιοι ισχυρίζονται. παρατήρησε ότι αυτή δεν είναι πια εδώ αναγκαία. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 471 την ασφάλεια των Γερμανών... (Μπέκιος. πράγμα που εδώ ήταν φανερό. Συνεργασία στον αγώνα κατά του ΕΛΑΣ με συνεχή ενημέρωσή μας για τις προθέσεις του. εάν ο Ζέρβας συνεργάστηκε με τον κατακτητή της χώρας. 2. θα ’ταν προδοσία απέναντι στον λαό και στην πατρίδα να σηκώσουμε τα χέρια».. «Στις 10 του Οχτώβρη μας ήρθαν τα θλιβερά μαντάτα.

τη διάλυση του ΕΔΕΣ δεν τη διέταξε ο Σιάντος. Στο Βουνό οι «συνοριακές» προστριβές μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ δεν έλειψαν ποτέ· ανασύροντας κάποιος το κατάλληλο επεισόδιο. Στρατηγείο δίνει την εντολή της έναρ­ ξης δικών μας επιχειρήσεων ενάντια στον Ζέρβα. [..25 Μόνο έτσι δεν είναι. ΕΛΑΣ) Εν ολίγοις. όπως στο λογοκριμένο βιβλίο του Σαράφη: «Το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ (Άρης. Αυτή η εκδοχή αρχίζει να καλλιεργείται συστηματικά και υποστηρίζεται σε ορισμένα γραπτά. Από την πλευρά του ΕΔΕΣ υπάρχουν ακόμη απλοί μαχητές που υποστηρίζουν σοβαρά ότι η οργάνωσή τους δεν μπόρεσε να αντέξει επειδή εκτός των Γερμανών τους χτύπησε και ο προδοτικός ΕΛΑΣ. παραποιούν την ημερομηνία άφιξης του Σιάντου στο Καρπενήσι· ο Γραμματέας έφτασε δήθεν στις 10 Οκτωβρίου και. 25. Σαμαρινιώτης) κατά την απουσία μου στη Μακεδονία διέταξε τα τμήματα του ΕΛΑΣ να κάνουν αντεπίθεση εναντίον των τμημάτοον του ΕΔΕΣ». Τζήμα (Σαμαρινιώτη). εύ­ κολα μπορεί να το αναγορεύσει σε αφορμή που πυροδότησε τη σύ­ γκρουση· όμως άλλο η οποιαδήποτε αφορμή και άλλο η πραγματική αιτία. (Σαράφης. επειδή δεν μπο­ ρούσε να ακυρώσει τη διαταγή που ήδη είχε εκδώσει ο Άρης το βρά­ δυ της 9ης Οκτωβρίου. 26.26 Αυτή η υπόμνηση των προσωπικών ευθυνών του Γραμματέα του ΚΚΕ για τον Εμφύλιο είναι αναγκαία και γ ια έναν ακόμη λόγο· αργό­ τερα η ανέντιμη κομματική τακτική εις βάρος του Άρη θα εμπλουτι­ στεί με μία ακόμη ανυπόστατη κατηγορία: το τραγικό λάθος του Σ ιά ­ ντου να κηρύξει τον πόλεμο στον ΕΔΕΣ εν μέσω γερμανικών εκκαθα­ ριστικών χρεώνεται εντέχνως στον αρχηγό. αναγκάστηκε να συμφωνήσει. Στρατηγείο του ΕΛΑΣ». αλλά ο «εξτρεμιστής» Βελουχιώτης· δυστυχώς ο Γραμματέας έφτασε πολύ αργά και βρέθηκε προ τετελε­ σμένων γεγονότων. . Εκθέσεις Ανδρ.472 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ φία: «Η επίθεση του ΕΔΕΣ τον Οχτώβρη του 1943 κατά των τμημάτων Ηπείρου του ΕΛΑΣ δεν ξέσπασε σαν κεραυνός σε αιθρία.. Προκειμένου να τεκμηριώσουν την ψευδή κατηγο­ ρία. Είχε καλά προετοιμαστεί από καιρό».] Δεν περιμένει ούτε δυο μέρες για να φθάσει στο Γεν. Ιστορία της Αντίστασης 1940-'45. Το μέλος του ΓΣ του ΕΛΑΣ Τζήμας γνωρίζει καλύτερα από όλους ποιος έκανε την αρχή και χαρακτηρίζει «αριστερό λάθος» την α π ό ­ φαση του Σιάντου για σύγκρουση: «Χωρίς προηγούμενη συνεργασία και κατατόπισή του από το Γεν. κατά την ανυπόστατη αυτήν εκδοχή.

Από τας 6. Ο αδέκαστος πολεμιστής του ΕΔΕΣ στρατηγός Β. 25. . Αγώνες) Ό πως είναι φανερό. (Μυριδάκης. ΑχρόποΜς. Αντίστασις) 27. επειδή αργότερα προς χάρη της υστεροφημίας του Ζέρβα το θέμα επανήλθε. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) γράφει ο Ζέρβας λησμονώντας σε ποιον οφείλει τη μακροημέρευσή του. Καμάρας. έστω και προς στιγμήν. Στιγμάς μαύρας. υπερασπιζόμενος τα Πράμαντα. (Σ.1.30 το πρωί τα πυρά των δύο και συγχρόνως βαλλόντων εχθρών των εθνικών ομάδων πίπτουν διασταυρωμένα ε π ’ αυτών. συγκεκριμένα στις 22 Οκτωβρίου. ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ. ήλθον εις επαφήν με τον ΕΛΑΣ. Η άρνησις ήτο κατηγορηματική και ιταμή». ο οποίος πολέμησε σκληρά στη συγκεκριμένη μάχη. γνωστός πρωταθλητής των στρεβλώσεο:>ν: «Τα εξημερο^ματα της 31ης Οκτωβρίου ευρέθησαν αι εθνικαί αυταί δυνάμεις περικυκλωμέναι και βαλλόμεναι πανταχόθεν από Γερμανούς και ελασίτας.ΑΡΗ Σ. και οι δύο περιγράφουν τη μάχη στο Βουργαρέλι· όμο^ς δεν ήσαν οι μόνοι εκεί.1974. Ιστορία) Και. διέψευσε λακωνικά το εφευρεθέν προδοτικό χτύπημα του ΕΛΑΣ: «Το εκ των υστέρων λεχθέν ότι ο ΕΛΑΣ μας χτύπησε είναι ανακρι­ βές». τον οποίον και κατεδίωξαν προς το Περτούλι. Γρηγοριάδης. (Πυρομάγλου. οι αντάρται των δύο οργανώσεων και να αντιμετωπίσουν τον κατακτητήν. Στις αρχές των ενδοελληνικών συγκρούσεων. ο Καμάρας το διαψεύδει εκ νέου με επιστολή του· επίσης απορρίπτει και την εμμέσως υπονοούμενη συνεργασία ΕΛΑΣ και Γερμανών κατά του ΕΔΕΣ θυμίζοντας ότι οι Γερμανοί αμέσως με­ τά τη διαφυγή του Ζέρβα επιτέθηκαν στον ΕΛΑΣ: «Υπενθυμίζω ότι μετά την διολίσθησιν ημών προς Μελισσουργούς. Τη σκυτάλη την παίρνει ο υπασπιστής του. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 473 Είναι ένας τρόπος για να διασκεδαστούν οι εναντίον του στρατη­ γού κατηγορίες και να στιγματιστεί ο ΕΛΑΣ ως εσμός τεράτων και προδοτών: «Την 31η δε Οκτωβρίου του 1943 τα πυρά των ναζιστών και των κομουνιστών (ΕΑΜ-ΕΛΑΣ) διασταυρούνται εις τον χώρον του χωρίου Νεράιδα της Δυτικής Θεσσαλίας». το οποίον και επυρπόλησαν». στιγμάς τραγικάς και φρικώδεις επέρασαν οι κακή τη μοίρα παρευρεθέντες εκεί». αντιλαμβάνεται τους Γερμανούς να πλησιάζουν παίρνει αμέσως στο τηλέφωνο το τμήμα του ΕΛΑΣ που είναι απέναντι του και προτείνει προσωρινή ανακωχή και κοινή δράση κατά του εχθρού: «Εζήτησα από τον Κόζιακαν να ενωθούν.2 7 Η μόνη βάσιμη μομφή του ΕΔΕΣ κατά του ΕΛΑΣ είναι αυτή που έχει εκφράσει ο Πυρομάγλου.

το ΓΣ του ΕΛΑΣ με επείγουσα διαταγή του τοποθετούσε τα πράγ­ ματα στη σωστή τους βάση για να μην υπάρξει ξανά τέτοια άρνηση: «Κύριος εχθρός είναι οι Γερμανοί και εναντίον αυτών πρέπει να στρέφονται αι κύριαι ενέργειαί μας. Αυτό που είπε στον Πυρομάγλου -κ α θ ' όλα α π α ρ ά δ εκτο . «Ο Ζέρβας είχε απωθηθεί σε μια μικρή περιοχή της Ηπείρου. M oratorium Η κύρια δύναμη του ΕΔΕΣ δεν υφίσταται πια.474 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Το ατόπημα του αγριεμένου Κόζιακα όμως περιορίζεται στην άρ­ νησή του και όχι σε αυτά που του έβαλαν εκ των υστέρων στο στόμα οι διάφοροι τερατολόγοι. . Εάν είναι πρόθυμα ενεργήσουν κατά Γερμανών. η κοιτίδα της οργάνωσης. Ο ΕΔΕΣ έχει χάσει όλη την περιοχή μεταξύ των ποταμών Αχελώου και Αράχθου και έχει περιοριστεί στην περιο­ χή Λάκκα-Σούλι* τα Τζουμέρκα. και το ΓΣ του ΕΛΑΣ (Σιάντος. Έ να αναγκαστικό εκ των πραγμάτω ν moratorium έχει επιβληθεί μεταξύ των δύο αντιπάλων. στις 26 Οκτωβρίου 1943. το οποίο θα διαρκέσει περίπου ενάμιση μήνα. κατέχονται τώρα από τον ΕΛΑΣ. (Woodhouse) Ούτε ο Άρης με το Κλιμάκιο Ηπείρου του ΕΑΑΣ είναι σε καλύτερη θέση. Σαράφης) αρνείται να του διαθέσει τις ενισχύσεις που ζητάει για να περάσει το ποτάμι και να διαλύσει τα υπολείμματα του ΕΔΕΣ. Για το Κλιμάκιο του ΕΛΑΣ είναι καταστροφικό* για τον ΕΔΕΣ σωτήριο αφού με τη γερμανική κάλυψη και τη βρετανική βοήθεια αρ­ χίζει να ανασυγκροτείται πυρετωδώς. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Για τον ΕΔΕΣ είναι αργά. Τέσσερις ημέρες μετά το συγκεκριμένο επεισόδιο. αλλά να επιζητηθεί επ α ­ φή και συνεργασία διά από κοινού επιχειρήσεις». όπου οι άνδρες του διατηρούνταν στη ζωή με άφθονες ρί­ ψεις από βρετανικά αεροπλάνα». Τα τμήματά του είναι εξουθενωμένα από τα συνεχή χτυπήματα των Γερμανών. να μην ενοχληθούν εις προσπάθειάν των ταύτην. Μετά τις 10 Νοεμβρίου το νέο σύνορο μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ εί­ ναι ο ποταμός Άραχθος. και με νέες στρατολογίες α υ­ ξάνει ξανά τη δύναμή του. να κτυπηθούν όπως και οι Γερμανοί. Εάν τμήματα ΕΔΕΣ συνεργάζο­ νται με Γερμανούς εις επιχειρήσεις εναντίον μας.είναι να εγκαταλείψει ο ΕΔΕΣ την άμυνα των Πραμάντων και να την αναλάβει το τμήμα του ΕΛΑΣ με το επιχείρημα ότι διαθέτει βαριά όπλα.

. 25. η οποία διεξάγεται με όλα τα μέσα.12. Όλα θα μας τα δώσουν. « π α ρ ά την ολοσχερή διά ­ λυσήν των τμημάτων μας... όπως βλέπομεν και την καταδίκην που έβγαλαν για το ΕΑΜ. «Η διοίκηση της Ομάδας Στρατιών Ε αποφάσισε να εφοδιάσει ιδιαίτερα δοκιμασμένες εθνικές συμμορίτικες ομάδες με ελαφρά όπλα και πολεμοφόδια». (ΔΙΣ/ΓΕΣ) 0 Ζέρβας γίνεται ο χαϊδεμένος όλων.. » . Έχομεν απόλυτον την υποστήριξι των.] Αυτό να το τηρήσεις απόλυτα. Γρηγοριάδης. (Sekendorf) Γερμανοί και Ζέρβας συνεργάζονται αρμονικότατα· η εκτίμηση των κατακτητών για τον ρόλο του ΕΔΕΣ είναι ρεαλιστική: « 0 σκοπός της αντάρτικης αυτής ομάδας είναι αποκλειστικά η καταπολέμηση του κο­ μουνισμού στην Ελλάδα. [. Τώρα ούτε μία σφαίρα δεν πρέ­ πει να πέσει διότι ενδέχεται αυτό και μόνον να τους υποχρεώσει να στραφούν εναντίον μας και τότε καταλαβαίνεις τι ζημιά μπορούμε να πάθωμε. Έντυσα όλο μου το στρατό και τον όπλισα τελείως». Γράφει στον Διοικητή Ξηροβουνίου: «Αγαπητέ Αλέκο »Πήρα το γράμμα σου της χθες και σου απαντώ. ότε έχομε στα νώτα μας τους εαμίτες.1943 κομπάζει: «Έχομεν οφθαλμοφανή την υποστήριξι των συμμάχων μας.11. »Και πράγματι τα αεροπλάνα έφθαναν τρία τρία κάθε βράδυ». Έ ω ς τώρα μόνο τον μήνα Δεκέμβριον μου ήλθον 32 αεροπλάνα. ακολουθώντας τις υποδείξεις των Βρε­ . (Φ. Αντίστασις) Παράλληλα. (Παπαδόπουλος) Τον Δεκέμβριο ο στροίτηγός.τι τους ζη­ τήσουμε. Θα τον κάνωμε όταν λάβωμεν εντολήν το^ν Συμμάχων. ουδέποτε είδον τον Ζέρβαν τόσο αισιόδοξον.Χρήστο. Ζέρβας ». στα πλαίσια της συνεργασίας τους και οι Γερμανοί π α ­ ρέδωσαν στον Ζέρβα έναν αριθμό όπλων. δίχοος να αποκαλύπτει τους πραγματικούς λόγους. με την εκμετάλλευση της υποστήριξης τόσο από τους συμμάχους όσο επίσης και από τα ημέτερα στρατεύματα». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 475 Ό πως αφηγείται ο λοχαγός Παπαδάτος. συστήνει διαρκώς αυτοσυγκράτηση. [. (Πετιμεζάς) Φυσικά για τους Γερμανούς δεν αναφέρει κουβέντα· αυτό που φρο­ ντίζει επιμελώς είναι να μη διαταραχτεί από κάποιον θερμόαιμο εδεσίτη η μυστική συμφωνία μαζί τους και.. Σε επιστολή του στις 20. τώρα οι Άγγλοι θα μας δώσουν ό. [. Ν. μου έλεγε..ΑΡΗΣ.] Μην κάνεις καμιά κουταμάρα και μπλέξεις σε αγώνα με Γερμανούς διότι το ζή­ τημα είναι άκρως επικίνδυνο σήμερα.] »Έχομε καιρό για πόλεμο κατά το^ν κατακτητών. οι οποίοι καραδοκούν μια ευκαιρία για να μας επιτεθούν.43 ώρα 12η.

εάν κατορθώσει να κλονί­ σει την εμπιστοσύνη ανταρτών και χωρικών στο πρόσωπο του Άρη. Ο στρατηγός προμηθεύεται από την Ασφάλεια της Αθήνας μέσω του Πετιμεζά το πλούσιο ποινικό μητρώο του αρχηγού. όλα θα ήσαν ευκολότε­ ρα. Τότε. Για αυτό οι διαθέσεις των Βρετανών αξιω ­ ματικών απέναντι του δεν είναι απλώς εχθρικές. όπως προς τους π ε ­ ρισσότερους ηγέτες του ΕΑΜ-ΕΑΑΣ· είναι καθαρά δολοφονικές. ψευδορκία.29 Αυτά που λέγονται και γράφονται σε επίσημα έγγραφ α γ ια 28.1943 σε γρ α π τό μήνυμα του Φόρεϊν Ό φις σημειώνεται ωμά η πρόθεση εξόντωσής του: «Αν δο­ θεί ευκαιρία να τον εξολοθρεύσουμε. Π ρογραμμένος (1) 0 No 1 εχθρός των Βρετανών στην Ελλάδα είναι ο δημιουργός και αρχηγός του ΕΛΑΣ. . Ελπίζει πως.28 Από την πρ<ύτη ημέρα που εμφανίστηκαν στην Ελλάδα. τα οφέλη θα είναι μεγάλα. Παπαστράτης. κλοπές και πολλά άλλα. που διέπραξε στην προηγούμενη επ α να σ τα τικ ή του δράση* και φυσικά ό. Ροδάκης. Στο ανατυπω μένο ποινικό μητρώο. «Αν και είναι από τη φύση του ένα από τα ζητήματα που σπάνια διατυπώνονται γρ α π τά ». 29. Το γόητρο του Άρη θα παραμείνει αλο^βητο· ο ίδιος δεν έχει την παραμικρή αμφιβολία γ ια τους εμπνευστές της δυσφημιστικής καμπάνιας: ~ Αυτά είναι έργα των Εγγλέζων. εντούτοις στις 24. ο Άρης κατηγορείται γ ια π λ α ­ στογραφία.476 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τανών.12. πρέπ ει οπωσδήποτε να το πράξουμε».τι α ποτελεί επαναστατικό εύσημο διώ κεται από την άρχουσα τάξη ως ποινικώς κολάσιμο. Η προσπάθεια θα πέσει στο κενό. Πρ. εγκαινιάζει νέα πρακτική αντιπαράθεσης· μετατρέπει την εμ­ φύλια σύγκρουση σε προσωπική μονομαχία με τον Άρη. «Οι Άγγλοι έβλεπαν στο πρόσωπο του Άρη έναν εφιάλτη που απειλούσε τους σκοπούς τους. Προσπαθούν να βρουν ευ­ καιρία να τον εξοντώσουν». το τυπώ νει σε χιλιάδες αντίτυ­ π α και το σκορπίζει παντού. Εάν κατόρθωναν να βγάλουν αυτόν από τη μέση. ο Άρης π α ­ ραμένει το σοβαρότερο εμπόδιο της αποστολής τους να ελέγξουν το ένοπλο κίνημα της χώρας. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βελουχιοοτη και η Εθνική Αντίσταση». Περ.

Το πολύ πολύ να παραδεχόταν ότι διέθετε ηγε­ τικά προσόντα. μεταφράζει ένας νεαρός Έλληνας διερμη­ νέας που έχουν μαζί τους. . .. 0 Μπαρνς γίνεται κατακόκκινος και αρχίζει να διαμαρτύρεται. . Για κακή του τύχη εκεί βρίσκεται και ο αρχηγός. . [. Μία εκδο­ χή τον θέλει να έχει σταλεί για εκπαίδευση στη Μόσχα και να εκδιώ­ κεται ως ανεπιθύμητος επειδή δημιούργησε εκεί «ένα αιματηρόν επεισόδιον με έναν Ιάπωνα κομουνιστήν για μια γυναίκα». [. Η α π α ­ γόρευση ισχύει ιδίως για τους Βρετανούς αξιωματικούς. Θα τον φτιάξουμε εμείς. [. τους ρωτάει οργισμένος όταν τους φέρ­ νουν μπροστά του. Αποκλείει σε οποιονδήποτε τρίτο το θέατρο των συ­ γκρούσεων ΕΛΑΣ . οι οποίοι π η ­ γαινοέρχονται με διάφορες προφάσεις από τη μία περιοχή στην άλλη μεταφέροντας ζωτικές πληροφορίες για τα τμήματα του ΕΛΑΣ στον ΕΔΕΣ.Τι γυρεύετε εδώ εσείς. που τσαλακώνει το μεγαλείο της Αυ­ τοκρατορίας. Μια ημέρα οι ελασίτες φρουροί συλλαμβάνουν.. Άλλη να είναι «ένας πρώην δάσκαλος. είναι άχρηστος.Λέει. δεν έχει μπαταρίες.κά­ τι πάει να μεταφράσει από τα λεγόμενά του ο διερμηνέας.Είμαστε σε αποστολή.. τον ασύρματο.ΑΡΗΣ. αλλά ο Άρης τον κόβει: . Smith... Όσοι προσπάθησαν να καταστρατηγήσουν την απαγόρευση «πείστηκαν» να μην ξαναπροσπαθήσουν. τον περιβόητο καθοδηγητή του Ζέρβα συνταγματάρχη Μπαρνς και δύο λοχίες με έναν ασύρματο να παραβιάζουν τη δια τα ­ γή του Κλιμακίου. 30. .ΕΔΕΣ απαγορεύοντας τη διέλευση της διαχωριστικής γραμμής των αντιμαχόμενων χωρίς άδεια του Κλιμακίου. ο οποίος δεν πτοείται από το μεγάλο ψάρι που έπιασε.] Εκπαιδευμένος στη Σχολή Κομουνιστών της Μόσχας» (Hamson) και άλλα. ξέρω. ανάξια ακόμη και διάψευσης. «Είναι γνωστό ότι κανείς Βρετανός σύνδεσμος δεν είχε να πει κά­ τι θετικό για τον Άρη. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 477 τον Άρη από τους Βρετανούς συνδέσμους είναι τερατώδη. ειρωνεύεται εκείνος. χωρίς να ξέρουν ποιος είναι. .. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944».] Το έδαφος ήταν πρόσφορο για την εξάπλωση δια­ φόρων φημών. Δώστε τον ασύρματο..] Δεν είναι ανάγκη να διευκρινίσουμε ότι όλα αυτά ήταν απλώς κουτσομπολιά».30 Το βρετανικό μένος κατά του αρχηγού φουντώνει από μια στρατιωτικώς επιβεβλημένη ενέργεια.Πες του. Η αποστολή σας τελείωσε..Καλά. 0.Δεν πειράζει..

. Όταν οι αντάρτες τού απαγορεύουν τη διέλευση. έχει εμφανιστεί ο αρχηγός* και δεν έχει την ευγένεια του Παπασταματιάδη. 0 Άρης είναι εκτός εαυτού: 31.τι σου είπα. 22. 0 Μαρίνος.Πιο δυνατά και ό. Ο Μπαρνς αρχίζει να διαμαρτύρεται και να απειλεί έξαλλος στη γλώσσα του. πάει διαμαρτυρόμενος με φωνές στη διοίκηση του Κλιμακίου.Τσακίδια τώρα. υψώνει προκλητικά τους τόνους: . Όποιος πρόλαβε πήρε.2. που τον αντιμετωπίζει ψύχραιμα* προσπαθεί υπομονετικά να του εξηγήσει ότι εξαιρέσεις δεν γίνονται. 0 αρχηγός είναι αμετάπειστος και οι Βρετανοί αναγκά­ ζονται να παραδώσουν και τα όπλα τους. .1981. η διαταγή ισχύει για όλους.Ελπίζο^ προσωρινά. Τι το ήθελε. Αυτό είναι ασέβεια. Πίσω του. Κοτσαϊμάνη (Πρίαμου). με την έπαρση του βαθμού του. .32 Εκείνος που πάει γυρεύοντας είναι ο Μαρίνος* πρόσφατα έχει προαχθεί σε ταγματάρχη του βρετανικού στρατού και πολύ το καμαρώ­ νει. Τα χαστούκια και οι ανά­ ποδες αρχίζουν να πέφτουν βροχή* ο Μαρίνος σωριάζεται ημιλιπόθυμος πάνω στο γραφείο του συνταγματάρχη. χωρίς να τον αντιληφθεί. λέει ο συνταγματάρχης. . και την ίδια στιγ­ μή πετάει επιδεικτικά ένα ένα τα όπλα προς τους συγκεντρωμένους αντάρτες. Συνέντευξη ανθυπολοχαγου Ν. . που φεύγουν κατακόκκινοι με τα κεφάλια κάτω. / Συνεντεύξεις μαυροσκουφηδων.] Πέρασε χειρο­ πέδες στον λοχαγό Ουόρεν γιατί τον είχε προσβάλει και αποπειράθηκε να τον πυροβολήσει». διατάζει ο αρχηγός και οι αντάρτες ξεπροβοδί­ ζουν με άγρια πρόγκα τους Βρετανούς. .Δεν μπορείτε να φέρεστε κατ' αυτόν τον τρόπο σ ’ έναν τα γμ α ­ τάρχη του αγγλικού στρατού.. Το Βήμα. αγριεύει ο Άρης.478 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Στη συνέχεια απαιτεί να του παραδώσουν τον οπλισμό τους· ο διερ­ μηνέας διστάζει να το μεταφράσει και κάτι λέει σιγά.Βέβαια. τον καθησυχάζει κοροϊδευτικά ο Άρης. 32. Εκεί είναι μόνο ο συ­ νταγματάρχης Παπασταματιάδης.3 1 Σε επιστολή του από την εξορία το 1947 στη μετέπειτα σύζυγό του Μάριον Πάσκο ο στρατηγός Σαράφης ακόμη το θυμάται: « 0 Άρης κατέσχε τον ασύρματο του αντισυνταγματάρχη Τομ [Μπαρνς] γιατί φο­ βήθηκε πω ς θα μετάδινε πληροφορίες στον Ζέρβα. [.

(ΔΙΣ/ΓΕΣ) Μετά πώ ς να μη θεωρείται από τους Βρετανούς μόνο ο Άρης ο «κακός» της ιστορίας και οι υπόλοιποι απλώς του χεριού τους. που π α ­ ραμένουν ακόμη θαμμένα μαζί με πλήθος άλλων πληροφοριών στα βρετανικά απόρρητα: «Την εποχή αυτή μια μικρή ομάδα από ικανούς αξιωματικούς προσπάθησε ν ’ αποσπάσει την προσοχή στην ανάγκη να 33. όλο το ΓΣ του ΕΛΑΣ να τελειώνουν. . χωρίς όμως να τον κα­ τονομάζει. Αποβλέπουμε ευνοϊκά στο ενδεχόμενο αυτό». Σε αυτή στιγματίζονται «μέτρα τινά απέναντι διαφόρων Άγγλων αξ/κών συνδέσμων ασυμβίβαστα προς τας διαταγάς μας και την μεταξύ συμμάχων επιβαλλόμενη αβρότητα». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 479 Τσακίσου και να μη σε ξαναδώ μπροστά μου. τοσούτον μάλλον καθ’ όσον αι π α ρ ε­ ξηγήσεις μεταξύ φίλων αίρονται διά της αμοιβαίας κατανοήσεως και αι πικρίαι λησμονούνται όταν τα σφάλματα αναγνωρίζονται καλή τη πίστει και αι αδικίαι επανορθώνονται». 0 Άρης θα εξακολουθήσει την ίδια τακτική.. σε περίπτωση που θα συναντήσουμε αντίσταση. Η δολοφονία του αρχηγού γίνεται έμμονη ιδέα στον Γούντχαουζ.ΑΡΗΣ. χωρίς να ακούει το ΕΑΜ και το ΕΛΑΣ και δεν θα δίσταζε να εκδικηθεί κι αυτή ακόμα τη συμμο:χική στρατιωτική αποστολή». Θα μας απειλή­ σεις κιόλας.33 Μια αμερικανική αναφορά κάνει μνεία αυτών των σχεδίων. 0 Γούντχαουζ είναι πιο ρεαλιστής: «Αν ζητήσουμε την τιμωρία του Άρη. Μετά από επίσημη νότα της ΣΣΑ προς τον ΕΛΑΣ επεμβαίνει στις 28. εάν παραστεί ανάγκη. και αν προς στιγμήν εμφιλοχωρούν παρεξηγήσεις και δημιουργούνται πικρίαι. στον Μπαρνς και σε άλλους· εξετάζουν ακόμη και την περίπτωση να στείλει το Κάιρο ισχυρές βρετανικές δυνάμεις για να συλλάβουν τον αρχηγό και.12. Και η διαταγή κλεί­ νει με το κολλώδες ηθικοπλαστικόν: «Δεν πρέπει να λησμονείτε ότι.. Φύγε γρήγορα μη σε μαυρίσω. να καταλάβουμε εμείς το στρατηγείο του ΕΛΑΣ.. το μόνο αποτέλεσμα θα είναι μια ανάκριση που στην πραγματικότητα θα 'ταν φάρσα.1943 το ΓΣ με διαταγή που υπογράφουν οι Σιάντος και Σαράφης. Έ χεις το θράσος να μιλάς για ασέβεια εσύ που πουλήθηκες. Παρακαλώ γνωρίσατε συ­ ντομότατα». Ιστορία της Αντίστασης 1940-'45. Ο μειωμένος προσωπικά Μπαρνς δεν ησυχάζει: «Προτείνω ως α π α ­ ραίτητα αυστηρά μέτρα εναντίον του Άρη. η οποία έχει στην ουσία παραλήπτη τον Άρη. η συμπεριφορά απέναντι των συμμάχων μας επιβάλλεται ουχ ήττον να είναι πάντοτε άψογος. Και προτείνει: «Να στέλνονται συμμαχικές δυνάμεις coσότου συμπληρωθεί σχεδόν μια ταξιαρχία για να ξεμπερδεύουμε αργά ή γρήγορα με τον Άρη και.. τσογλάνι των Εγγλέζων.

36 Ο Άρης δεν είναι Τζήμας για να τον διώξει ο Σιάντος χωρίς αντί­ κτυπο. δ ια ­ συμμαχικά».Κ. 36. »Τελειώνοντας. Νεφελουδη Στις πηγές της κακοδαιμονίας.Σκατά έχει στο κεφάλι του ο Σιάντος». πέρα από το μένος του Γραμματέα για τον αρχη­ 34.10. Δ. Αυτό που συμβαίνει. Γ. από το βιβλίο του Π. Κέδρου Η Ελληνική Αντί­ σταση 1940-’44. 35. αν χρειαζόταν. Μας κάλεσε ο Άρης.Π. να φυλακισθούν οι κομουνιστές επίτροποι και καπετάνιοι που εξούσιαζαν τη διοίκηση του ΕΛΑΣ».1. Τον μισεί και τον φοβάται.35 Όμως ο αρχηγός του ΕΛΑΣ κινδυνεύει περισσότερο από όσα επ ω ­ άζονται στα νώτα του. ο Σ ιά ­ ντος κωφεύει ή απαντάει με περίεργες εντολές σύμπτυξης. Συμβολή στη μελέτη της Ελληνικής Αντίστασης. ο Άρης περισσεύει. Spenser. War and Postwar Greece. α π ο ­ μόνωνε και παγίδευε συστηματικά τον Άρη. «Κύκλωνε.1984.1974. εμένα και τον Π απασταματιάδη. Στα συνεχή μηνύματα του Άρη για αποστολή ενισχύσεων. 9. Η προσωπική ακτινοβολία και η επιρροή του αρχηγού στους αντάρ­ τες και τους χωρικούς είναι τεράστια. Π ρογραμμένος (2) Με τον Σιάντο στο Βουνό. τευχ. ο Γραμματέας.480 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ περικυκλωθούν και. Έτσι. Γράφει ο υπολοχαγός Μαλτέζος. που ανήκει στο Κλιμάκιο: «Μας έστειλε μια διαταγή να εγκαταλείψουμε τα Τζουμέρκα και να αποσυρθούμε ανατολικά του Αχελώου.. Ο Γραμματέας δεν μπορεί να ανεχτεί τον κομματικά ανεπιθύμητο στην ηγεσία του ΕΛΑΣ.34 Και αλλού τα ίδια: «Οι Άγγλοι συζητούσαν σχέδιο συγκέντρωσης αγγλικής ταξιαρχίας στα βουνά για τη σύλληψη του Γενικού Στρατηγείου και τη βίαιη διά ­ λυση του ΕΛΑΣ. 8. 9. θα τον εγκαταλεί­ ψει σε αυτήν την ιδιότυπη εξορία στην Ή πειρο αποκομμένο από το ΓΣ. εξωτερικά. Είχε την πονηριά να βλέ­ πει ότι ούτε ίσως μπορούσε ούτε προπαντός τον συνέφερε να τον καθαιρέσει ανοιχτά». την ξέσκισε λέγοντας: » . / Διάλογος . από το βιβλίο του Αντρ. και μας διάβασε τη διαταγή. Τα εμπόδια ήταν μόνον πολιτικά. F. Δημητρίου (Νικηφόρος). . ώσπου να επιτύχει την ανώδυνη απομάκρυνση του αρχηγού. Ελεύθερος Τύπος .

Οι φήμες μεγάλων καταστροφο^ν του ΕΛΑΣ από τους Γερμανούς έχουν ανησυχήσει την πολιτική ηγεσία της Αθήνας. Στο ΓΣ θα μείνει πέντε ημέρες· μιλάει με πολλούς και συγκε­ ντρώνει στοιχεία για να εκτιμήσει τη στρατιωτική κατάσταση όπως αυτή έχει διαμορφωθεί. ο Σιάντος τις αντιμετωπίζει με την ψοφοδεή λογική «μπόρα είναι και να περάσει με τη μικρότερη δυνατή ζημιά»· νοοτροπία εντελώς ξένη προς την παράδοση και το πνεύμα των μαχητών του ΕΛΑΣ. Διαφωνεί ριζικά τόσο με τον χρόνο έναρξης των επιχειρήσεο^ν κα ­ τά του Ζέρβα όσο και με την «ακατανόητη». και μόνο η δική του αδιαλλαξία και το δικό του πείσμα εμποδίζουν τον τερματισμό αυτής της «άσκοπης αιματοχυσίας». Τα πρώ τα του συμπεράσματα τα εκθέτει σε σύσκεψη με το ηγετικό δίδυμο Σιάντος . Αντάρτης) Δίκαιο:>ση για τον εξόριστο αρχηγό και τις θέσεις που υποστηρίζει τόσο εναντίον των Γερμανών όσο και εναντίον του ΕΔΕΣ είναι η απροσδόκητη εμφάνιση του Μακρίδη στο Βουνό. Διαφωνεί εντελώς και με τη στρατηγική αντιμετώπιση των εκκαθαριστικών επιχειρήσεων του κατακτητή· πιστεύει ακράδαντα πο:>ς. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 481 γό. Όσο για τον ΕΔΕΣ αφήνει την πληγή της εμφύλιας σύρραξης ανοι­ χτή και οι κομματικοί του παρατρεχάμενοι αρχίζουν να διαδίδουν στον κόσμο ότι υπαίτιος είναι ο Άρης· αυτός το έχει πάρει προσωπικά με τον Ζέρβα. Όλα αυτά ήταν ένα πικρό ξάφνιασμα για μας. η οποία στέλνει από την πρωτεύουσα τον επιτελικό του Κόμματος για να εξετάσει επιτόπου την κατάσταση. τη νέα έδρα του ΓΣ. είναι ότι οι γερμανικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις έχουν κόψει τον αέ­ ρα του στρατηλάτη που είχε ο Σιάντος όταν βγήκε τον Οκτώβριο στο Βου­ νό. 0 Μακρίδης φτάνει στο Κεράσοβο. που δεν τον άφηναν να ξεκαθαρίσει την κατάσταση και που πέφταμε συνέχεια στις π α γίδες των Άγγλων. όπως τη χαρακτηρίζει. ο ιδιόρρυθμος στρατιοχυικός δεν μασάει τα λόγια του.ΑΡΗ Σ. διακοπή τους* οι δικαιολογίες που προβάλλει ο Σιάντος δεν τον π ε ί­ θουν· τις θεο^ρεί κενές περιεχομένου. αρχίσαμε να χάνουμε εκείνη την παλιά μας ωραία αισιοδοξία».Σαράφης· όπω ς πάντα. Χωρίς να το καταλάβουμε. Προπαντός για τον Άρη. Η πολεμική εναντίον του αρχηγού δεν αργεί να γίνει αντιληπτή ακόμη και σε τμήματα του ΕΛΑΣ μακριά από την Ήπειρο: «Άρχισαν να π ερ π α τά ν ε και φήμες ότι υπήρχαν διαφω νίες στην ηγεσία μας. ότι έκανε σα λαβωμένο θηρίο. τόσο ανεβαίνει η μαχητική αξία του ΕΛΑΣ: . στις 30 Νο­ εμβρίου αφού προηγουμένως έχει περάσει από διάφορες μονάδες του ΕΛΑΣ. όσο πιο αιματηρός είναι ο αγο^νας κατά των Γερμανών. Δεν διαθέτει τις απαιτούμενες για τη θέση του ικανότητες· είχε αναλάβει κάτι που τον ξεπερνάει κατά πολύ. Όσο για τις αντιανταρτικές επιχει­ ρήσεις των Γερμανών. (Δημητρίου.

ο Μακρίδης του προτείνει την έκθεση λέγοντας: .τι και να τους πει οποιοσδήποτε άλλος δεν ισχύει εάν δεν το επικυρώσει εκείνος. Α ντάρτης ) Οι πολιτικοί τούς μισούν και κατηγορούν τον Άρη ότι «διατηρεί κα­ θεστώς συμμορίτικης παρανομίας γύρω του. δέχονται συνεχή κομματική κριτι­ κή οι μαυροσκούφηδες. ασύχαστοι.τι και να ακούσουν. Επιστρέφει στην Αθήνα στις 20 Δεκεμβρίου και συντάσσει μια έκ­ θεση 17 σελίδων. Αλλόκοτο τμήμα οι άνθρωποι αυτοί . Π. . θα τον είχε αποπέμψ ει όπως λέει ο ίδιος. . Είναι όλοι ορκισμένοι «Αρειανοί». Βιογραφιχές αναμνήσεις.Πόλεμος σημαίνει μάχες. Ό. όχι στα πλαίσια κομματικών συνελεύσεων». τον ε π ι­ σκέπτεται ο Ιωαννίδης· όταν τον ρωτάει π ο ια είναι τα συμπεράσματά του από το Βουνό.Η κύρια αιτία του κακού είναι ο Σιάντος. « 0 Σιάντος νόμιζε κι αυτός ότι ήταν στρατιωτικός μεγάλης ολκής» και θυμώνει με τον «στρατοκράτη» που του στείλανε· εάν ο Μακρί­ δης δεν είχε προσωπική εντολή του Ιωαννίδη. μαυροσκούφηδες που συ­ νεδρίαζαν ξεχωριστά. Δεν προλαβαίνει να την παραδώ σει στο Κόμμα.Κ ά ψ ’ την κι ετοιμάσου να π άμ ε στο Βουνό να τα διορθώσουμε. τις κοφτές σπαθάτες κινήσεις τους. Ξ ύρισμα Προκειμένου να τρο^θεί ο Άρης. λένε πάντα. ό.482 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ .Σαράφη. το μάτι τους α ε­ τίσιο».Να ιδούμε τι θα ειπεί κι ο αρχηγός. ο θεός τους είναι ο Άρης και μόνο αυτόν προσκυνάνε. Ο Ιωαννίδης ούτε την κοίταξε. Στο σπίτι του. (Δημητρίου. την οποία σκοπεύει να παραδώ σει στο ΠΓ του Κόμ­ ματος. Ο Μακρίδης όμως δεν του χαρίζεται. Οι πολεμιστές τούς θαυμάζουν: «Έβλεπες από μακριά τα μαύρα σκουφιά τους. Αυτό που κυρίους ενοχλεί είναι η ανεξαρτησία που απολαμβάνουν υπό τη σκέπη του αρχηγού.3 7 0 Καραγκίτσης εντελώς αψυχολόγητα νομίζει ποος μπορεί να «συμ­ 37. Απλώς του είπε: . Πολλές μάχες και νεκρούς. Καραγκίτσης (Ορφέας Βλαχόπουλος). όπου παρέμεινε για λίγες ημέρες ασθενής. Έ χει καταγράψ ει τις αλλεπάλληλες γκά φ ες του Σιάντου και των συνεργατών του και κατηγορεί ως ανεπαρκές το ΓΣ του ΕΛΑΣ με Σιάντο . δηλώνει.όλο νεύρο σε όλα τους.

Σ' αυτήν ήμουνα υπόχρεός μένος να κριτικάρω πολλές όχι καλές εκδηλώ­ σεις και αδυναμίες στη ζωή και στην καθημερινή δράση τους. όποτε ανακαλύψουν κάτι. μα και πως ό. Αυτή η πίεση δεν θα βγει σε καλό. κά­ νουν την τρίχα τριχιά να τον πνίξουν. ελέγχει κάθε κίνηση των ανδρών του έφιππου ουλαμού για να πλήξει τον αρχηγό· και. Όντως. Αναπάντεχα. Π. δεν το ’κανα. έλεγαν.Πες μου την αλήθεια. δυο με πολιτικά.Όχι..Δεν κολάζομαι από τέτοια. [. . του λέει ο Άρης. . Φέρεται όχι μόνο να υπέκυψε στα θέλγητρα μιας γυναίκας στο Κλειδί. δεξί χέρι του αρχηγού σε ανταρτοδικεία και νομικά θέματα. στη δικαιοδοσία του οποίου εμπίπτει το Κλιμάκιο.Μίλα ελεύθερα. Σαμαρά για τις νοσοκόμες που διαθέτει το αναρρωτήριο. από τους πρώτους που είχαν βγει αντάρτες στο κάλεσμά του. απόφοιτος της Νομικής. Στην τιμή μου! 38. κατηγορούμενος για παρόμοια περίπτωση βρίσκεται ένας από τους πιο αξιόλογους μαυροσκούφηδες· ο εικοσιπεντάχρονος Οκτωβριανός (Γιάννης Δρέγας. Η κατηγορία που του προσάπτουν είναι βαριά. 0 Οκτωβριανός αρνείται σπαρακτικά την κατηγορία. και τον έστειλε στο Καρπενήσι με εισήγηση να εκ­ διωχτεί από τον ΕΛΑΣ. όπως και έγινε.] Τους έκανα υποδείξεις για τη διατήρηση των γενιών τους και για πολλά π ε ­ ρίσσια π ρά γματα που μ 9 αυτά ήταν στολισμένοι. αυτός σοβαρεύει αμέσως: . σου λέω. . .ΑΡΗΣ. από τα Δωδεκάνησα).Σήμερα πάλι τον είχαν δυο ο^ρες μέσα. στο σπίτι της οποίας μένει ο Άρης.. Η αγρότισσα Θωμαή. Καραγκίτσης (Ορφέας Βλαχόπουλος). . Έκλεισαν την πόρτα κι έλεγαν. Τους ανέλυσα τη γραμμή του Κόμματος». Δεν το ’χω σκοπό να με πατάει ο Άρης με τις μπότες του. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 483 μορφώσει» τους δύσκολους αυτούς άνδρες με ξύρισμα και κομματική προσευχή: «Οργανώθηκε συγκέντρωση όλο^ν των μαυροσκούφηδων. απορεί με τις συχνές επισκέψεις των πολιτι­ κών: . για ένα τέτοιο θέμα ο Άρης ξυλοκόπησε τον πολιτικό ενός τάγματος στην Ήπειρο. Η αυστηρότητα του Άρη σε θέματα ηθικής είναι γνωστή σε όλους· όταν κάποιοι πειράζουν με υπονοούμενα τον επικεφαλής του Υγειο­ νομικού γιατρό Γ. αρχηγέ.38 Το Πολιτικό Γραφείο της Ηπείρου.τι έγινε έγινε χωρίς τη θέλησή της.Όχι. Βιογραφικές αναμνήσεις.

Τα Ν έα .7. (Συ­ νέντευξη αρχιμανδρίτη Γερμανού) 0 Οκτωβριανός εκλιπαρεί τους συντρόφους του να τον αφήσουν να αυτοκτονήσει· ζητάει ένα όπλο να σκοτωθεί. » . που συνεδριάζει δημοσίους. (Ζαρογιάννης) 39. Κ άποια στιγμή. Συνέντευξη Νίκου Σακκά (Μοράβα).Τι γίνεται εδώ. Χτυπήστε την καμπάνα να μαζευτεί το χωριό για δίκη. Ο ίλαρχος Καβαλάρης. »— Ήθελε κεχρί ο Οκτωβριανός. . μου λέει σκύβοντας το κεφάλι. βρίσκο^ τον Άρη και τον ρωτάω: » .. μ' απαντάει στενοχωρημένος». δια τά ­ ζει. Πριόβολος (Ερμής). / Β. τον ρώτησα. Ειδοποιεί αμέσως τον Άρη και εκείνος αποφασίζει να δώσει ένα τέλος στην υπόθεση. Λένε πως τον έκλαψε πολύ.Άσ’ τα. παππούλη. Πιέζουν κακιωμένα και από την τοπική ΥΙΙΙη Μεραρχία του ΕΛΑΣ επειδή ένας δικός τους αντάρτης είχε εκτελεστεί πριν λίγο καιρό με την ίδια κατηγορία. που ήταν στην Ή πειρο με το Κλιμάκιο.Γιατί έγινε αυτό. Στο κάτω μέρος της σκάλας. σ’ ένα μικρό δωμάτιο. στην οποία επ ανα­ λάμβανε όλες τις κατηγορίες. βλέπω τον Οκτωβριανό αφ οπλι­ σμένο και να τον φυλάει ένας σκοπός. η γυναίκα δεν παρου­ σιάστηκε· διαβάστηκε μια γραπτή κατάθεσή της. » . αρχηγέ. χω­ ρίς να πολυσκοτίζονται για την αλήθεια. δεν αντέχει τον εξευτελισμό. 0 Αρης αφοπλίζει τον Οκτωβριανό και τον κλείνει σε ένα μικρό πρόχειρο κρατητήριο με φρουρά μαυροσκουφηδων· όμως δεν έχει καταλήξει ακόμη για την ενοχή ή την αθωότητά του. Τρεις ημέρες μετά ο Οκτωβριανός εκτελέστηκε στο Χορίγγοβο* ο Άρης είχε ήδη φύγει αφού πρώ τα αρνήθηκε να δο5σει χάρη στον μαυροσκούφη του. »Γύρισα τ 1 απόγευμα και θυμάμαι ότι ψιλόβρεχε. »Ανεβαίνω πάνω. εί­ ναι κατηγορηματικός: «Η εκτέλεση αυτή ήταν άδικη και σκληρή (έτσι τη χαρακτήρισα και τότε) γιατί δεν έγινε βιασμός». αντιλαμβάνεται τον Οκτωβριανό να σπάει το τζάμι του μικρού παράθυρου στο κρα­ τητήριο και να καταπίνει τα γυαλιά. πιέζουν να τιμωρηθεί π α ρ α ­ δειγματικά ο υπαίτιος. Διηγείται ο πάτερ Ανυπόμονος: «Εγώ έλειπα τότε.484 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Τα κομματικά στελέχη της περιοχής αρπάζουν την ευκαιρία και. που φρουρός είναι ο Μοράβας.1975. 11.39 Στο δικαστήριο.

Είναι οι ηγέ­ τες των επαναστατημένων χο^ρικών και δρουν πέραν των πολιτικών σκοπιμοτήτων και των συμβιβασμών που φρενάρουν τον αγώνα. Θεωρεί ότι από τον αντάρτικο στρατό απουσιάζει το Κόμμα. (Μπλάνας) Η εξήγηση είναι κοινό μυστικό. και διαβλέπει «κίν­ δυνο από την έλλειψη κομματικών οργανώσεων μέσα στα τμήματα του ΕΛΑΣ». της οποίας δυναμική έκφραση είναι ο ΕΛΑΣ. που τόσες ζημιές έκαναν οι στρατηγικές του «ικανότητες». ήταν το ίδιο τροπάριο που έψελ­ ναν πολλοί γραμματείς κομματικών οργανώσεων. δεν συνεργάζονται μαζί τους. «Τις κατηγορίες αυτές τις ήξερα. ενάντια στον ΕΛΑΣ». βρισκότανε σε πολλά σημεία πέρα από τις επιδιώξεις των πολιτικών δυνάμεων». Η δεύτερη. «Εκδήλωναν ένα είδος περιφρόνησης για να δείξουν την κα­ τωτερότητα των ενόπλο^ν ελασιτών μπροστά στα άλλα στελέχη του ΚΚΕ. που εκ­ φράζει τη μεγαλειώδη ανάταση της ελληνικής ψυχής.ΑΡΗΣ. Οι κατηγορίες που εκτοξεύουν εναντίον του ΕΛΑΣ είναι συνεχείς και επίμονες: οι αντάρτες δεν τους υπολογίζουν. Οι κομματικοί με τις πλάτες του Γραμματέα προσπαθούν να πάρουν το πάνω χέρι. δηλαδή πρόθυμοι να προσαρ­ μόσουν τη δράση τους σε οποιαδήποτε πολιτική εντολή. (Πατατζής) Επιπλέον. (Συνέντευξη Χου­ λιάρα) Οι ελασίτες μπαίνουν για τα καλά στο στόχαστρο των κομματικών· αντιμετωπίζονται ως υποδεέστεροι ακόμη και εάν είναι μέλη του Κόμ­ ματος. Από το στρατηγικό μικρόβιο δεν γλίτωσε ούτε ο . Τα ελασίτικα κομματικά στελέχη τα θεωρούσαν δεύτερης ποιό­ τητας». δεν τους συμβουλεύονται και υπεύθυνος για αυτήν την κατάσταση είναι ο Άρης με τη «νοοτροπία καπεταναίων» που έχει εμφυσήσει στους ελασίτες θέτοντας τις κομματικές οργανώσεις στο περιθώριο. «Υπήρχαν δύο Αντιστάσεις. οι καπετάνιοι και οι στρατιωτικοί του ΕΛΑΣ δεν θεωρούνται αρκετά «συνειδητοποιημένοι». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 485 Το χόριο μέλημα του Σιάντου είναι να ελέγξει τον ΕΛΑΣ. «παραμελήθηκε η ιδεολογική και πολιτική δουλειά». Μία ανακατωμένη μοιραία με τη μι­ κρόψυχη και στενοκέφαλη πολλές φορές πολιτική και η άλλη. τα πολιτικά στελέχη με το τουπέ του παντογνώστη εν­ νοούσαν να παρεμβαίνουν στα στρατιωτικά θέματα* το πιο ολέθριο παράδειγμα είναι ο Σιάντος. (Χατζής. Οι αντάρτες. μέχρι και ο ίδιος ο Γραμματέας του Κόμματος. ο βουβός πόλεμος των πολιτικών οργανώσεων εναντίον των ανταρτών προσλαμβάνει άλλη ένταση. Επανάσταση) Έτσι.

Ο δικηγόρος του Σιάντου και.τι είναι καλό για το Κόμ­ μα είναι καλό και για τον λαό» και δεν διστάζει να διακηρύσσει ανοι­ χτά πως. (Φλάισερ) όμως ο προστατευόμενος του Σιάντου άλλα αποφαίνεται: «Έγινε κακός χειρισμός στην όλη επιχείρηση και η ευθύνη βαραί­ νει ολοκληρωτικά τη διοίκηση του Κλιμακίου Ηπείρου. επικαλούνται την κρίση του λαού ως υπέρτατη γνωμοδότηση. αντιθέτους. 0 καθένας ό. ό. τον καλεί να μιλήσουν ιδιαιτέρως: Αν επιμένεις και αναλαμβάνεις την ευθύνη. Τουλάχιστον μια φορά. (Συνέντευξη Π απαδάκη) Παλιές «αμ αρτίες» του αρχηγού ανασύρονται και νέες εφευρίσκο­ νται* το συκοφαντικό παραλήρημα ξεπερνάει κάθε όριο. τότε εγώ -αναγνω ρίζοντάς σε ως μέλος της ΚΕ. Αλήθεια) Για τον αρχηγό προτεραιότητα και υπεράνω όλων είναι ο λαός* εν ονόματι του λαού ενεργεί και στον λαό δίνει λόγο των πράξεών του. (Μπέκιος. «ο λαός γνώρισε από κοντά τον πρω ­ τοκαπετάνιο. ως φ α ί­ .τι κάνει ο Άρης είναι λάθος και πίσω από κάθε λάθος βρίσκεται ο Άρης. ο Ζέρβας σίγουρα θα υπέκυπτε στη σαφώς ανώτε­ ρη δύναμη του αντιπάλου του». Μόλις πληροφορήθηκε τις αλ­ λαγές. Χωρίς τα συνεχή γερμανικά χτυπή­ ματα στον ΕΛΑΣ. και εν αγνοία του Άρη άλλαξε τα σχέδια επιχειρήσεων. 0 Άρης έως το τέλος της ζωής του «θα δειχτεί περισσότερο πιστός στις βαθύτερες πεποιθήσεις του π α ρ ά στη ρητή πειθαρχία του Κόμ­ ματος». Γ ια αυτό αντιμετωπίζεται σαν εχθρός.υποχωρώ. (Κέδρος) Απορρίπτει το δόγμα «ό. όπω ς ο Λευτεριάς· για αυτόν. παρενέβη στη διάρκεια των γερμανικών εκκαθαριστικών στην Ήπειρο.τι είναι καλό για τον λαό είναι καλό και για το Κ όμμα» εξαγριώνοντας τους ζηλωτές. «ό. Α_παραίτητο όμως θεωρώ να μείνεις εσύ εδώ γ ια την εφαρμογή του σχεδίου σου κι εγώ να ε π ι­ στρέφω στο Γενικό Στρατηγείο μας. από όσα είναι γνωστά. Στο επίκεντρο του κομματικού πολέμου εναντίον του ΕΛΑΣ είναι ο αρχηγός του. Ενώ κατά γενική ομολογία «μόνον οι γερμανικές επιχειρήσεις καθιστούν δυνατή την επιβίωση του ΕΔΕΣ.486 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Τζήμας. τον Π απασταματιάδη και τον Άρη». όπως γράφει ο Λάμπρος για όσους. Οι εμπαθέστεροι εχθροί του βρίσκονται στο στενό π ερ ι­ βάλλον του Γραμματέα. τον έζησε* όπως γνώρισε και έζησε από κοντά τόσους και τόσους. 0 Τζήμας παραδέχτηκε χωρίς δυσκολία το λάθος του και παρακάλεσε τον Άρη να μείνει και να εφαρμόσει το αρχικό του σχέδιο. Εκείνος όμως δεν ήταν δ ια ­ τεθειμένος να το ανεχτεί όπως άλλοι. Κι όμως τον Άρη ξεχώρισε ο λαός».τι θέλει λέει* από ανοησίες έως αισχρότητες. Δεν μπορούν να χωνέψουν τη λατρεία ανταρτών και χωρικών* μα. όποτε τους συμφέρει.

Το μέλος του Κόμματος και καπετάνιος Μπλάνας δεν συμπαθεί τον αρχηγό. αποδυναμώνοντας έτσι την αντάρτικη δύναμη* το πρόσχημα είναι ότι προορίζονται για αξιωματι­ κοί και όχι για να σκοτωθούν στις μάχες. . Δεν μπορεί αυτός να 'χει τα χέρια του δεμένα. 40. Τι τραβήξαμε! Εσείς όμως θα έχετε να λέτε ότι πολεμή­ σατε για την Ελλάδα* εσείς θα μιλάτε για μάχες. καλεί όσους μαθητές θέλουν να φύγουν να το δηλώσουν εκείνη τη στιγμή.. Συνεντεύξεις των ανθυπολοχαγών της Σχολής του ΕΛΑΣ Ν. μας έπιασε λάστιχο και. που εποφθαλμιά πάντα την ηγεσία του ΕΛΑΣ.. Να. να κάμει πέρα. σιρίτια και χοροεσπερίδες. το μόνο που θα έχουν να πούνε είναι για τις ανοησίες της καθημερινότητας. αλλά διχα­ σμένη προσωπικότητα. Σε αυτό το κλίμα διαρκούς υποτίμησης και αμφισβήτησης αρχίζουν κάποιοι έντεχνοι ψίθυροι για να αποσυρθεί η Σχολή Αξιωματικών του ΕΛΑΣ από το Κλιμάκιο της Ηπείρου. αφού τονίζει ότι αξιωματικός δεν σημαίνει λευκά γάντια. 0 Κα­ ραγιώργης. Όσοι θέλουν ας τον ακολουθήσουν. αλλά πολεμι­ στής. μα δεν εγκρίνει και όσα γίνονται εις βάρος του: «Στην π ρ ά ­ ξη η ίδια η καθοδήγηση (όλα τα μέλη της ΚΕ) τον σαμποτάριζε και διαρκώς του έριχνε το κύρος». που υπέφερε από ψυχικά τραύματα». Τρεις κομματικοί δυσφορούντες βγαίνουν από τη γραμμή* χο^ρίς δεύτερη κουβέντα τούς στέλνει για απολυτήριο και σχολιάζει με τον δικό του καυστικό τρόπο: Τους βλέπετε αυτούς. όπως εμ π ι­ στεύτηκε ο ιερωμένος στον Κοτζιούλα: « .Του αρχηγού του ’ρχονται κάτι ιδέες. Αυτοί. όταν τελειώσει ο Πόλεμος. για ηρωισμούς και αυτοί για σκασμένα λάστιχα. Πήγαμε εκδρομή με ένα αυτοκίνητο... λέει να τα πετάξει. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 487 νεται. Καλεί συγκέντρωση της σχολής και. Πάνε να τρυπώσουν πίσω στη μικρή ζω­ ούλα τους. εμπειρικός ψυχολόγος Δεσποτόπουλος αποφαίνεται πως ο Άρης έχει έντονα ψυχολογικά προβλήματα· είναι «μια δυνατή. μιλάει τό­ σο πρόστυχα για τον Άρη που ο αυτήκοος μάρτυρας Καραγκίτσης εξοργίζεται και τσακώνεται μαζί του· «δεν ήθελα να πιστέψω στ" αυ­ τιά μου». Κοτσαϊμάνη (Πρίαμου) και Χρ.40 Όμως ήσαν και ώρες που ο αρχηγός ασφυκτιούσε από τον εχθρικό κλοιό γύρω του· τότε βγαίνανε στην επιφάνεια βαθύτερες σκέψεις του. γράφει για αυτά που άκουσε. 0 Άρης αντιδρά.ΑΡΗΣ.. που καμιά φορά μοιραζόταν με τον πάτερ Ανυπόμονο. Γιαννακόπουλου (Γαβριά). γ ί­ ναμε χάλια. μέχρι να το αλλάξουμε..

Η ανυπακοή θα παρεξηγηθεί.488 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ »Εγώ του είπα: » . Ας τα κανονίσουν οι άλλοι χωρίς ν ’ ανακατευτεί ο ίδιος. π α ίρ ­ νει τα βουνά. Θέλει να γίνεται το δικό του. αλλά δεν είναι σωστό. Θα πούνε τέτοιος είναι ο Άρης. Τότε είναι που θα δώ ­ σουμε όπλα σ ’ εχθρούς και φίλους. όπου πας. Ακόμη δεν δικαιώθηκε. Στο τέλος.] Τον συμβούλεψα να μην κάνει τίποτα στην έξαψή του. [.. . Το καλύτερο είναι να πιάσει μια άκρη και να περιμένει. θα δικαιωθεί».. Ας βγά­ λει το σκούφο του. άμα έχει δίκιο. κι άμα δε γίνεται. Κ απετάν Ένας.Θα σ ’ ακολουθήσω. ας αλλάξει κι όνομα άμα θέλει. Πρέπει να πειθαρχήσουμε.

12. Υ π ο Δ ι ω γ μ ό ν

Α ντιπαροχή Εάν υπήρξε μια ευκαιρία από το 1830 για να επαναπροσδιορίσει η Ελλάδα τις σχέσεις της με τη Μεγάλη Βρετανία, αυτή παρουσιάστηκε κατά την περίοδο της Κατοχής* τότε που η επιτήρηση της προστάτιδας δύναμης είχε ατονήσει και το αντιστασιακό ρεύμα έφερε στην επ ι­ φάνεια τις ριζοσπαστικές δυνάμεις της χώρας. «Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος σήμαινε πλήρη αποσύνθεση των παραδοσιακών κοινωνιών και του καθεστο^τος της ξένης εξάρτησης και προστασίας». (Ψυρούκης, Ελλάδα ) Όμως ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ αλώθηκαν από τους Βρετανούς, οι οποί­ οι διέγνωσαν τον κίνδυνο, και μόνος αντίπαλος της νέας βρετανικής δε­ σποτείας απέμεινε το ΕΑΜ. Δυστυχώς από το καλοκαίρι του 1943 και μετά αρχίζει από το ΚΚΕ και η συστηματική υποβάθμιση του εαμικού μετώπου, για τη δημιουργία του οποίου πρωτοστάτησε. Η τακτική αυ­ τή γίνεται περισσότερο αισθητή με την άνοδο του Σιάντου στο Βουνό τον Οκτώβριο του 1943 και κορυφώνεται με την άφιξη του Ιωαννίδη τον Μάρτιο του 1944. Στο εξής, όπου ΕΑΜ, διάβαζε ΚΚΕ. Η ΚΕ του ΕΑΜ αδρανοποιείται και το ΠΓ του ΚΚΕ κατευθύνει τον εθνικοαπελευθεροπτικό αγώνα διαστρέφοντας τον χαρακτήρα του* όχι για να τον μετατρέψει σε κοινωνική επανάσταση, όποος κατηγορείται από τους αντιπάλους του, μα για να τιθασεύσει το λαϊκό κίνημα και να συντονίσει τον ελληνικό αγώνα με τη «συμμαχική» πολιτική της ΕΣΣΔ. Τα πολιτικά σχέδια του ΚΚΕ δείχνουν να εξαντλούνται στη συμπόρευση με την ιδεολογική πατρίδα, στην οποία έχει εναποθέσει όλες τις

490

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

ελπίδες του. Αλλά η σχέση δεν έχε!, αμοιβαιότητα- ακριβώς τότε, στις 3 Νοεμβρίου 1943, η σοβιετική ηγεσία -κ α ι προσωπικά ο Σ τάλιν- διαβεβαιώνει για άλλη μία φορά με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο τους Βρετανούς πως η Σοβιετική Ένωση «δεν ενδιαφέρεται για την Ελλά­ δα και δεν έχει επαφές με το ΕΑΜ». (Οικονομίδης) Ο Στάλιν είναι καθ' όλα ειλικρινής. Για πολλά μπορεί να κατηγορήσει κανείς τον ηγέτη της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά όχι για έλλειψη πολιτικής ευφυΐας. «Η σοβιετική ηγε­ σία δεν είχε περιθώρια ελιγμών. Γ ι’ αυτή πρωταρχικό ήταν να αποκρουσθεί η επιδρομή στα εδάφη της, να συντρίβει η χιτλεροφασιστική επιδρομή. Για να το πετύχει, υποχρεώθηκε να κάνει αρκετές και σο­ βαρές παραχωρήσεις». (Μαθιόπουλος, Δεκέμβριος ) Η Ελλάδα δεν περιλαμβάνεται στα σοβιετικά σχέδια. Ο Στάλιν δεν είναι διατεθειμένος να διακινδυνεύσει τη συμμαχία με τους Δυτικούς- η Ελλάδα είναι για τη ΣΕ (όπως και για την προκάτοχό της Ρωσία) «απαγορευμένος καρπός» από συστάσεως του Ελληνι­ κού Κράτους. Έτσι, θα χρησιμοποιήσει την επιρροή που διαθέτει στην Ελλάδα για να εξασφαλίσει την επικυριαρχία του στις χώρες-αναχώματα της Ανατολικής Ευρώπης, οι οποίες περιβάλλουν τη Σοβιετική Ένωση. «Ο Στάλιν αποχαιρετούσε για πάντα την παγκόσμια επ α νά ­ σταση. Ο σοσιαλισμός θα περιοριζόταν στην ΕΣΣΔ και σ* εκείνη την περιοχή που θα προσδιοριζόταν κατόπιν διπλωματικών δ ια π ρ α γμ α ­ τεύσεων ως ζώνη επιρροής της ΕΣΣΔ». (Hobsbawm) Αλλά το ΚΚ της ΣΕ δεν θεώρησε σκόπιμο να γνωστοποιήσει τις διε­ θνείς διπλωματικές του κινήσεις στο «αδερφ ό» ελληνικό Κόμμα- εξού και η απορία το:>ν στελεχών του ΚΚΕ: «Γιατί παντού αποκαθιστούν τις επαφ ές τους και μόνο με την αντιστασιακή Ελλάδα δεν τις αποκαθιστούν; Γιατί παντού στέλνονται όπλα με τον ένα ή με τον άλλον τρόπο και μόνο στην Ελλάδα δεν στέλνονται ό π λα ;» .1 Αν και τα σημάδια των σοβιετικών δεσμεύσεων πληθαίνουν, η ηγε­ σία του ελληνικού Κόμματος δεν παύει να ελπίζει- ούτε τολμά να χ α ­ ράξει άλλον δρόμο. Τα πατριω τικά οράματα του ΕΑΜ απεμπολούνται προς χάριν τρί­ τοι ν.

1. Αντί, 8.5.1981.

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

491

Το φινάλε του αντάρτικου εμφυλίου θα υπαγορευθεί από τους εκτός Ελλάδας ενδιαφερομένους. Με την ανατολή του 1944, τη νύχτα της 3ης Ιανουαρίου, το ανα­ γκαστικό moratorium ΕΛΑΣ - ΕΔΕΣ παίρνει τέλος· τα τμήματα τού ΕΔΕΣ, άριστα επανεξοπλισμένα από τους Άγγλους και με εξασφαλι­ σμένη την ανοχή των Γερμανών, περνάνε αιφνιδιαστικά τον Άραχθο. Την αντεπίθεση του ΕΔΕΣ δεν την αποφάσισε ο Ζέρβας, υπαγορεύθηκε από τη φο^νή του Κάιρου: «Το Στρατηγείον Μ. Ανατολής υπέδειξε και επέμεινε διά την επίθεσιν του Ιανουαρίου 1944 εναντίον του ΕΛΑΣ». (Πυρομάγλου, Αούρειος Ιππος) Το επιβεβαιώνει και ο διοι­ κητής του ΕΔΕΣ Ξηροβουνίου: «0 Τομ Μπαρνς διέταξε τον Ζέρβαν να ανακαταλάβει τα Τζουμέρκα». (Παπαδόπουλος) 0 Ζέρβας υπό την εποπτεία των Βρετανών έχει πλέον τόση ευχέ­ ρεια αποφάσεων όση και ο Άρης με τον Σιάντο αποπάνω του. «Η αντεπίθεσις εξαπελύθη την νύκταν της 3/4 Ιανουαρίου 1944 με αιφνιδιαστικήν διάβασιν του Αράχθου εις τρία σημεία. [...]Ήτο τόσον ορμητική και επιτυχής ώστε εντός 2-3 ημερών κατέρρευσε το μέτωπον του ΕΛΑΣ και κατελήφθη το Βουργαρέλιον». (Σ. Γρηγοριάδης, Ιστο­

ρία)
0 ΕΛΑΣ αιφνιδιάζεται σε όλο το μέτωπο. «Στις 10 Ιανουαρίου του ’44 ο ΕΛΑΣ είχε απωθηθεί και πέραν του Αχελώου και μόνο ο Άρης, μ’ ένα τμήμα σκληρά μαχόμενο, κρατάει απεγνωσμένα ένα προγεφύρωμα γύρω από τη γέφυρα του Μυρόφυλλου. [...] Η κατάσταση θα είχε ανατραπεί σε βάρος του ΕΛΑΣ αν δεν υπήρχε ο Άρης». (Ζαούσης) Βρετανοί και εδεσίτες πανηγυρίζουν. 0 συνταγματάρχης Μπαρνς ξανακάνει όνειρα και τηλεγραφεί στο Κάιρο κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων: «Ο Ζέρβας καταλαβαίνει ότι πρέπει να συντρίψει τον ΕΛΑΣ γρήγορα, για να μας είναι χρήσιμος, και αυτός, όπως του τονίζω, είναι ο λόγος που τον υποστηρίζουμε».2 0 Άρης σκυλιάζει. Εξορκίζει τους άνδρες του να κρατήσουν πάση θυσία το προγεφύ­ ρωμα και φεύγει σφαίρα με λίγους μαυροσκούφηδες για το Κεράσοβο Ευρυτανίας να απαιτήσει προσωπικά πλέον από τον Σιάντο την αποστολή πολεμοφοδίων και ενισχύσεων. Πίσω του οι μάχες μαίνονται.
2. Πρ. Παπαστράτης, από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο».

492

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

Οι εξουθενωμένοι άνδρες του ΕΛΑΣ κρατάνε με τα δόντια την εδεσίτικη υπεροπλία: - Μας το ζήτησε ο Άρης. Όπου να ’ναι, θα γυρίσει... Στο Κεράσοβο βρίσκεται μόνο ο νομικός σύμβουλος του Γραμμα­ τέα Δεσποτόπουλος· ο Σιάντος έχει κληθεί εκτάκτως στην Αθήνα από το ΠΓ για να πάρει μέρος στη 10η Ολομέλεια του Κόμματος. Ο Δε­ σποτόπουλος διστάζει να αποφασίσει. Μόνο υπό την αφόρητη πίεση του αγριεμένου Άρη και μόνο αφού επικοινωνήσει μέσο.) ασυρμάτου με τον Τζήμα, που είναι στη Μακεδονία, και πάρει και τη δική του σύμ­ φωνη γνώμη, πείθεται να εκδώσει τις αναγκαίες διαταγές μετακίνησης ορισμένων μονάδων. Αυτό που συμβαίνει είναι εξωφρενικό. Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ βρίσκεται στη θέση να παζαρεύει με έναν άσχετο δικηγόρο τις δυνάμεις που απαιτούνται για να συνεχίσει τον πόλεμο. Σε λίγες ημέρες, με την άφιξη των πρώτων ενισχύσεων στην Ήπειρο, το Κλιμάκιο του ΕΛΑΣ αντεπιτίθεται και απωθεί τον ΕΔΕΣ έως το Βουργαρέλι. Αλλά εις μάτην θα περιμένει ο Άρης τα υπόλοιπα τμήματα που συμφώνησε με τον Δεσποτόπουλο για να αποτελειώσει τον αντίπαλο. Τώρα η φωνή του Κάιρου διά στόματος Γούντχαουζ ζητάει επισήμως ειρήνευση μεταξύ των δύο οργανώσεων· έχει μεσολαβήσει η Διά­ σκεψη των τριών Μεγάλων Συμμάχων στην Τεχεράνη (28.11-1.12.1943), η οποία αναγκάζει τους Βρετανούς σε αναθεώρηση των σχεδίων τους για την Ελλάδα. Ο Στάλιν και ο Ρούζβελτ έχουν απορρίψει τελεσίδικα τις τυχοδιω­ κτικές προτάσεις του Τσόρτσιλ για απόβαση στα Βαλκάνια. Η ορι­ στική απόφαση της Τεχεράνης είναι να ανοίξουν οι αγγλοαμερικανικές δυνάμεις ένα κύριο, μεγάλο Δεύτερο Μέτωπο δυτικά (Νορμανδία), προς την καρδιά της Βέρμαχτ, τη Γερμανία. Αναγκαστικά ακυρώνο­ νται και τα βρετανικά σχέδια για την Ανατολική Μεσόγειο και την Ελ­ λάδα. «Με βάση τα ισχύοντα πολιτικά και στρατιωτικά δεδομένα, οι Άγγλοι κατανοούν ότι δεν είναι σε θέση να προχοορήσουν σε ανοιχτή ρήξη με το ΕΑΜ και το ΚΚΕ».3 Η ώρα της βρετανικής απόβασης αναβάλλεται* αυτό που προέχει τώρα είναι να σωθεί το πιο αξιόλογο στήριγμά τους στη χώρα, ο ΕΔΕΣ. Έ να εναλλακτικό σχέδιο ξεκινάει.

3. Πρ. Παπαστράτης, από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βελουχιώτη και η Εθνική Αντίσταση».

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

493

Φωνή Κ υρίων (2) Οι Βρετανοί, για να σταματήσουν τον εμφύλιο, προκειμένου να διασώσουν τον ΕΔΕΣ, κινητοποιούν τους Αμερικανούς, τους Σοβιετικούς και την ελληνική κυβέρνηση του Κάιρου. Έχουν επιδείξει τόση αναξιοπιστία οι ίδιοι με τις συνεχείς δολο­ πλοκίες τους στην Ελλάδα που καταλαβαίνουν ότι αυτήν τη φορά πρέ­ πει να κάνουν τέτοια πρόταση ειρήνευσης την οποία το ΕΑΜ «να μην μπορεί να απορρίψει». Παρόλο που θεωρούν την Ελλάδα δικό τους φέουδο, θα ρίξουν τα μούτρα τους και θα ζητήσουν δύο φορές σοβιε­ τική σύσταση προς τους Έλληνες· θα εισπράξουν δύο αρνήσεις έως ότου ο Στάλιν συγκατατεθεί τελικώς στο βρετανικό αίτημα. Την Πρωτοχρονιά του 1944 ο ραδιοφωνικός σταθμός της Μόσχας μεταδίδει μια εκπομπή για την Ελλάδα μέσο^ της οποίας καλεί «τους αντάρτες και τους πολίτες να ενωθούν για την τελική πάλη εναντίον των Γερμανών». Και με επίσημη νότα προς τον Έλληνα πρέσβη στη Μόσχα στις 3 Ιανουαρίου 1944 ο Μολότοφ υποστηρίζει την «ίδρυσιν ηνωμένου μετώπου απασών των εν Ελλάδι ομάδων ανταρτών». (Οικονομίδης) Η φωνή της Μόσχας ακούγεται την κατάλληλη στιγμή. Η κομματική ηγεσία στην Αθήνα έχει πελαγώσει· καθώς οι Γερμανοί δεν έχουν αποχωρήσει από τη χώρα, όπως πίστευε, η επίθεση κατά του ΕΔΕΣ αποδεικνύεται λάθος με σοβαρό κόστος στην ελληνική κοινωνία. Δεν είναι μόνο η συγχορδία ελληνικών και βρετανικών αντιδράσεων που χρεώνουν τον εμφύλιο στον ΕΛΑΣ, έντονη είναι και η δυσφορία των απλών ανθρώπων για τη συνεχιζόμενη αδερφοκτονία. Η επίθεση του ΕΛΑΣ εναντίον του ΕΔΕΣ επιβεβαίωνε στα μάτια του κόσμου την προ­ παγάνδα για τον κομουνιστικό κίνδυνο που απειλούσε τη χώρα. Παράλληλα με τους Σοβιετικούς και ο Τσουδερός από το Κάιρο με βρετανική παρότρυνση ρίχνει στο ΕΑΜ το κατάλληλο δόλωμα· υπό­ σχεται τώρα αυτό που αρνήθηκε τον Αύγουστο του 1943, δηλαδή τη συμμετοχή των αντιστασιακών στην κυβέρνηση υπό τον όρο να στα­ ματήσει ο εμφύλιος. Η διακαής επιθυμία του ΚΚΕ για επίσημη ανα­ γνώριση και συμμετοχή σε μια κυβέρνηση εθνικής ενότητας αναζωπυ­ ρώνεται διά στόματος βασιλικού πρωθυπουργού. Δεν είναι λίγο. «Μέσα στη Γραμματεία του ΠΓ του ΚΚΕ άρχισαν διαφωνίες πάνο3 στη νέα τακτική που θα έπρεπε να ακολουθήσει το κίνημα στις νέες συνθήκες. [...] Για να βγουν από το αδιέξοδο, αποφάσισαν να συγκαλέσουν τη 10η Ολομέλεια του ΚΚΕ. Κάλεσαν τον Σιάντο να γυρίσει

494

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

στην Αθήνα και έστειλαν προσκλήσεις σ' όλα τα μέλη της ΚΕ, που βρί­ σκονταν σε διάφορα μέρη της Ελλάδας». (Χατζής, Επανάσταση) Στη 10η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ η πολιτική καθοδήγηση κάνει μια αναπάντεχη στροφή· επανέρχεται στο σημείο που βρισκόταν πριν από τον Οκτώβριο του 1943 για την «πάση θυσία» ενότητα αντιστα­ σιακών οργανώσεων και κομμάτων. 0 Ιωαννίδης και ο Ζέβγος κεραυ­ νοβολούν τα στελέχη που τολμούν να διατυπώσουν αντιρρήσεις: - Κάτι τέτοιοι υ π ερ επ α ν α σ τά τες σαν μερικούς από σας χ α ν τα ­ κώνουν τη γραμμή μας και εκθέτουν το ΚΚΕ σαν αντιαγγλική δόναμη! Αυτό που προσδοκούσαν οι Βρετανοί έγινε με το παραπάνω . «Η ορθόδοξη π τέρ υγα του ΚΚΕ ήταν πρόθυμη για συνεργασία», την οποία μπορούσε να επιβάλει και στον υπόλοιπο κορμό του ΕΑΜ. Στις 5 Ιανουαρίου 1944 ο Τσόρτσιλ στέλνει ανακουφισμένος ένα προσωπικό μήνυμα στον Στάλιν: « Σ α ς ευχαριστώ πολύ για τη βοήθειά σας σχετικώς με τους Έλλη­ νες». (Οικονο μίδης)

Τούμπα Ο Σιάντος επιστρέφει αμέσως στο Βουνό να εφαρμόσει τη νέα π ο ­ λιτική γραμμή. Ε παναπαυμένος στην «εντολή» της Μόσχας και στις υποσχέσεις Τσουδερού, πιστεύει ότι η συμμετοχή του ΕΑΜ στην κυ­ βέρνηση του Κάιρου είναι ήδη γεγονός αναπότρεπτο. Στα Δερβενοχώρια κουβεντιάζει με τους αντάρτες και περιγράφει τις μεγάλες ημέρες που έρχονται: - Θα γίνει κυβέρνηση μαζί μ ’ εμάς. Θα δείτε σε λίγες μέρες πολλά πράματα. Θα γίνει και ένας αντάρτικος στρατός, ενωμένος, ενιαίος. - Και ο Ζέρβας, τον ρωτούν, μαζί κι αυτός; - Κι αυτός μαζί, τι θα κάνει! Να, θα του δώσουμε ένα αρματολίκι στην Ή πειρο και θα ενταχθεί στον ενιαίο στρατό. Θα υπαχθεί στον αρχιστράτηγο όλων των ανταρτών. - Ο Σαράφης θα είναι ο αρχιστράτηγος; - Ε, θα το δούμε κι αυτό. - Ο Σαράφης; - Θα δούμε, σας είπα. Μπορεί να βρεθεί και κανένας άλλος καλός αρχιστράτηγος. Στην ώρα τους θα τα μάθετε. - Καλά, συναγωνιστή, επεμβαίνει κάποιος. Αυτά που λες είναι προ­ οπτική του Κόμματος ή κάτι παραπάνω ;

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

495

- Τι θέλεις να πεις; - Είναι σίγουρο, θα το πετύχουμε; - Α, κατάλαβα. Δεν είναι απλή προοπτική. Είναι σίγουρο, αυτό μό­ νο σου λέω. Παρά τα αισιόδοξα μηνύματα που σκορπάει ο Γραμματέας στο π έ ­ ρασμά του από τα αντάρτικα τμήματα, οι άνδρες διαισθάνονται πως κάτι αποκρύπτει· τα πραγματικά αίτια της απροσδόκητης τούμπας. Οι πιο οξυδερκείς μουδιάζουν καθώς οσμίζονται τη νέα υποχώρηση του ΕΑΜ: «Ακούγοντάς τον, αισθανόμουν πάλι με τον ίδιο περίεργο τρό­ πο ότι τάχα οι αγωνιστικές μας επιθυμίες και το συμφέρον του λαού ήσαν δυο πράγματα εντελώς διαφορετικά μεταξύ τους, ότι τάχα, για να φανούμε καλοί αγωνιστές, έπρεπε να καταπνίξουμε πολλές από τις “ιδιοτέλειές1 ’ μας και να θυσιαστούμε. [...] Πόσο διαφορετικά ήταν με τον Άρη... Με τι πάθος αγωνιούσε για την τύχη των αγωνιστών. Μαζί του αγωνιστής και λαϊκό συμφέρον ήσαν ένα και το αυτό π ρ ά γ ­ μα». (Δημητρίου, Αντάρτης) Στη Ρούμελη ο υπεραισιόδοξος Σιάντος πέφτει πάνω στην κινητο­ ποίηση των μονάδων που προορίζονται να ενισχύσουν τον Άρη ενα­ ντίον του νεκραναστημένου ΕΔΕΣ. Καλεί θυμωμένος τον διοικητή του 36ου Συντάγματος ταγματάρχη Ζούλα και ζητάει εξηγήσεις. - Διαταγή της μεραρχίας, απαντάει σαστισμένος εκείνος. Ο Σιάντος. αφού δίνει εντολή να σταματήσουν τα πάντα, φεύγει για το Καρπενήσι, όπου ζητάει ευθύνες από τη διοίκηση της ΧΙΙΙης Μεραρχίας. - Εμείς πάμε για συμφωνία με τον Ζέρβα κι εσείς ετοιμάζετε επίθε­ ση;, λέει και τους αφήνει όλους εμβρόντητους. (Συνέντευξη Παπαδάκη) Όταν προεξοφλεί δημοσίως ότι θα επιτευχθεί συμφωνία με τον ΕΔΕΣ, χωρίς να έχουν αρχίσει καν οι διαπραγματεύσεις, είναι σαν να λέει ότι προτίθεται να υποκύψει στα βρετανικά σχέδια άνευ όρων. Στις 23 προς 24 Ιανουαρίου, που φτάνει ο Σιάντος στο Κεράσοβο, την έδρα του ΓΣ, δέχεται τη δεύτερη επίσκεψη του Άρη, που έχει φρε­ νιάσει επειδή σταμάτησε η αποστολή ενισχύσεων στο Κλιμάκιο Η πεί­ ρου. Για πρώτη φορά ο αρχηγός απευθύνεται με τόσο σκληρό τρόπο στους Σιάντο - Σαράφη· απαιτεί να του δοθούν τα εφόδια και οι ενι­ σχύσεις που έχει συμφωνήσει με τον Δεσποτόπουλο. Το ύφος και τα λόγια του δεν σηκο^νουν αντίρρηση. Ο Σιάντος μαζεύεται ανήσυχος και παίρνει τον αρχηγό στο γραφείο του να τα μιλήσουν ιδιαιτέρως και να τον καλμάρει. - Καλά, μην κάνεις έτσι, του λέει μαλακά, όλα θα γίνουν όπως θες. θα σιάξουν τα πράγματα.

496

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ

0 Άρης δεν ησυχάζει με τίποτα- μετά από λίγο βγαίνει εξοργισμέ­ νος από το γραφείο του Γραμματέα χτυπώ ντας την πόρτα. Την ίδια στιγμή μπαίνουν, για να δουν για κάποιο άλλο ζήτημα τον Σιάντο, ο πάτερ Ανυπόμονος και ένας αξιωματικός* τον αντικρίζουν κατακόκκινο και ντροπιασμένο να μουρμουρίζει απειλητικά πίσω από την π λ ά ­ τη του αρχηγού, που μόλις έχει βγει: - Πού θα μου πας... Θα σε στριμώξω και τότε θα τα πούμε! (Σ υ­ νέντευξη αρχιμανδρίτη Γερμανού) 0 Άρης φεύγει ξανά για την Ήπειρο. Παρόλο που έχουν ήδη προχωρήσει οι διαπραγματεύσεις για την επίτευξη προσωρινής ανακωχής, μια νέα επίθεση του ΕΔΕΣ στις 25 Ια­ νουάριου στο Τετράκωμο παρέχει μια πρώ της τάξεω ς δικαιολογία στον αρχηγό, που αντεπιτίθεται, και στις 31 Ιανουαρίου απωθεί τον Ζέρβα πέρα από τον Άραχθο. « 0 Άρης, με προσωπικό τηλεγράφημα προς τον Σιάντο, ζητούσε να περάσει με όλο τον όγκο του εκστρατευτικού τμήματος τον Άραχθο και να επεκτείνει την επίθεσή του μέ­ χρι το Σούλι για να διαλύσει οριστικά τον Ζέρβα. Το ΓΣ απαγόρευσε τη διείσδυση σε τέτοιο βάθος». (Χατζής, Επανάσταση) 0 αρχηγός υπακούει μετά πολλών ύβρεων για τον Γραμματέα: - Μ? αυτή την κοπριά, πόλεμος δε γίνεται! Οι Βρετανοί έχουν κερδίσει. « 0 Ζέρβας είχε ανθέξει, είχε επιζήσει. Και έτσι δεν βρισκόμαστε ολότελα στο έλεος του ΕΛΑΣ».4

Δ ιπ ρ ο σ ω π ία Οι συνομιλίες ειρήνευσης αρχίζουν στο Μυρόφυλλο στις 12 Φεβρου­ άριου 1944 και παίρνουν μέρος ως εκπρόσωποι του ΕΑΜ ο Σαράφης και ο Ρούσος (σαν Νικόλας), του ΕΔΕΣ ο Πυρομάγλου και ο αντισυνταγματάρχης Νικολόπουλος, της ΕΚΚΑ ο Καρτάλης και ο Ψαρρός. Απαραίτητος και ο Γούντχαουζ, με διπλή ιδιότητα, ως αρχηγός της ΣΣΑ και ως εξουσιοδοτημένος εκπρόσωπος της Ελληνικής Σ τρατιω τι­ κής Διοίκησης Μέσης Ανατολής· κανένας Έλληνας δεν κρίθηκε κατάλ­ ληλος να την εκπροσωπήσει. Επίσης είναι παρών και ο άρτι αφιχθείς στην Ελλάδα Αμερικανός ταγματάρχης Τζέρι Ουάινς. 0 Άρης κρατιέται από τη καθοδήγηση εκτός, μα δεν αντέχει αυτά που γίνονται· μόλις φτάνουν οι Σαράφης - Ρούσος στο Μυρόφυλλο,
4. Γούντχαουζ. Ακρόπολις, 21.5.1965.

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

497

πάει να τους συναντήσει. «Για άλλη μία φορά ο Άρης αντιστέκεται. Επιμένει στην πλήρη διάλυση του ΕΔΕΣ. [...] Μετά τις συγκρούσεις δε μένει άλλη λύση».5 Οι Σαράφης - Ρούσος προσπαθούν να τον ησυχάσουν* δεν πρόκει­ ται να συμβιβαστούν εάν οι οργανώσεις δεν ενωθούν στρατιωτικά και πολιτικά υπό έναν αρχιστράτηγο και μια πολιτική επιτροπή. Σε π ερί­ πτωση που δεν επιτευχθεί συμφωνία και στους δύο όρους, τότε το μό­ νο που μένει είναι η επανάληψη των συγκρούσεων και η διάλυση του ΕΔΕΣ. 0 Άρης δεν ξεγελιέται με ρητορείες· ούτε ενοποίηση της Αντίστα­ σης θα γίνει ούτε ο ΕΔΕΣ θα διαλυθεί· τους αφήνει και επιστρέφει ορ­ γισμένος στην έδρα του Κλιμακίου στο Βουργαρέλι. Προδοθήκαμε!, ανακοινώνει ανοιχτά στους δικούς του. Αυτοί ήρ­ θαν να υπογράψουν συμφωνία. Ας σημειωθεί ότι είναι η πρώτη φορά που ο αρχηγός χρησιμοποιεί ανοιχτά τη λέξη «προδοσία», την οποία στο εξής θα επαναλαμβάνει συχνά· δεν μπορεί να εξηγήσει αλλιώς τις καταστροφικές παλινδρο­ μήσεις της πολιτικής ηγεσίας. Με τη φωνή του Άρη συντονίζεται στην Αθήνα και ο Μακρίδης, που τονίζει συνεχώς στο ΠΓ του ΚΚΕ: «Θα ήταν θανάσιμο λάθος αν και αυτή τη φορά οι επεμβάσεις των Άγγλων και οι “πολιτικές σκοπιμότητες” της ηγεσίας σταθούν εμπόδιο στην οριστική διάλυση του Ζέρβα». (Χατζής, Επανάσταση) Αυτό ακριβώς θα γίνει. Από τις πρώτες ημέρες των συνομιλιών στο Μυρόφυλλο είναι φ α ­ νερό σε όλους ότι δύσκολα θα συνεννοηθούν* είτε για την ενοποίηση των αντάρτικων μονάδων είτε για την πολιτική επιτροπή. Οι εκπρό­ σωποι του ΕΔΕΣ και της ΕΚΚΑ, πλήρως συντονισμένοι με τον Γού­ ντχαουζ, συζητάνε για να συζητάνε προκειμένου να κερδίσουν χρόνο. Το ομολογεί ο εκπρόσωπος του ΕΔΕΣ: «Θα προσπαθήσω να παρατείνο^ τις συζητήσεις εις όσον το δυνα­ τόν περισσότερον χρόνον, ώστε ο Ζέρβας να έχει καιρόν να αναδιορ­ γανώσει και να αναδιαρθρώσει τα ένοπλα τμήματα του ΕΔΕΣ». (Πυ­ ρομάγλου, Αούρειος Ίππος) Ανάλογη είναι και η συμπεριφορά των Καρτάλη - Ψαρρού παρότι και οι δύο, περνώντας από το Κεράσοβο, είχαν δεσμευτεί στον Σιάντο ότι η ΕΚΚΑ θα υποστηρίξει τις προτάσεις του ΕΑΜ. Στο Μυρόφυλλο με την επιρροή του Γούντχαουζ αλλάζουν στρατόπεδο· μάλιστα ο προεδρεύων της σύσκεψης Καρτάλης αναδεικνύεται σε αρνητικό πρωταγωνιστή με τα
5. Περ. Ροδάκης, Τότε.

498

ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

πολιτικάντικα τερτίπια και την πλειοδοσία του στην υποστήριξη των βρετανικών απόψεων. Μόνο ο Ψαρρός δεν αντέχει για πολύ τη διπρο­ σωπία στην οποία εξαναγκάζεται· ομιλεί ελάχιστα έως καθόλου και, μό­ λις μπορέσει, με κάποια αφορμή, εγκαταλείπει τη σύσκεψη. Η ύστατη ελπίδα συνένωσης των αντιστασιακών οργανώσεων, η οποία θα απέτρεπε τον Εμφύλιο και θα άφηνε διά παντός εκτός συ­ νόρων τον Γεο3ργιο και την κυβέρνησή του, χάνεται μεταξύ των χωριών Μυρόφυλλου και Πλάκας. Τα χαρτιά είναι σημαδεμένα. «Στην πραγματικότητα στη διάσκεψη οι Βρετανοί ήταν εκείνοι που διαπραγματεύονταν με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και όχι ο Ζέρβας ή η ΕΚΚΑ».6 Και γίνεται φανερό πω ς ο Γούντχαουζ «είχε αυστηρή διαταγή να εμποδίσει την ένωση της Αντίστασης καθώς και κάθε πολιτική συζή­ τηση. [...] Ολόκληρη η βρετανική πολιτική έμπαινε σε κίνδυνο. [...] Έ π ρ επ ε οπωσδήποτε να εμποδιστεί και να τορπιλιστεί η σύσκεψη στο Μυρόφυλλο. Το Κάιρο τότε κατέφυγε στο ήδη δοκιμασμένο μέσο: να “τηλεκατευθύνει τον Ζέρβα” ». (Richter) Οι συζητήσεις των αντιστασιακών στο Μυρόφυλλο μοιραία φτάνουν σε αδιέξοδο και διακόπτονται· πουθενά δεν κατορθώνουν να συμφω­ νήσουν. Το μόνο θετικό των συνομιλιών είναι μια ανακοίνωση που εξέδω­ σαν από κοινού οι αντιστασιακές οργανώσεις στις 19 Φεβρουάριου, με την οποία αποκηρύσσουν την κυβέρνηση Ράλλη και «όλους όσοι κατετάγησαν εις τα εξοπλισθέντα και καθοδηγούμενα υπό τα)ν κατακτητών Σώ ματα Ειδικής Ασφαλείας, Τάγματα Ευζώνων και Χο^ροφυλακήν ως εχθρούς του έθνους, εγκληματίες πολέμου, υπολόγους εις αυτό διά πράξεις προδοσίας». (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Στις 20 Φεβρουάριου ο απογοητευμένος Ρούσος στέλνει ένα σημεί­ ωμα στον Σιάντο και προτείνει να τον αντικαταστήσει στις συνομι­ λίες ο Άρης, μήπως εκείνος πετύχει κάτι περισσότερο· ο Γραμματέας δεν δέχεται ούτε συζήτηση: - Ο Άρης δεν έχει καμιά δουλειά. Την ίδια σκέψη με τον Ρούσο κάνει, για άλλους λόγους, και η αντι­ προσω πεία του ΕΔΕΣ. Ο Νικολόπουλος γράφει: «Υστερα από την ασυμφωνία σε όλα τα ζητήματα και το δημιουργηθέν αδιέξοδο [...] σκεφθήκαμε να δοο τον Άρη. Τον ευρίσκω να κάθεται σε μια πεζούλα έξω από ένα σπιτάκι, του λέγω ότι αι συζητήσεις διεκόπησαν και δεν
6. Πρ. Παπαστράτης, από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Από την Αντίσταση στον Εμ­ φύλιο».

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩ Ν

499

νομίζω ότι είναι σωστό εγώ και ο Πυρομάγλου να έχωμε μία τόσο με­ γάλη ευθύνη. Οι αρχηγοί των ανταρτών από τη μία μεριά είναι ο Ζέρ­ βας και από την άλλη εσύ και όμως δεν ελάβατε μέρος στη σύσκεψι. Του πρότεινα να επαναληφθούν οι συζητήσεις μεταξύ Άρη και Ζέρβα. [...] Η απάντησι του Άρη ήτο ότι ο ίδιος δέχεται να υπηρετήση στον ενιαίο στρατό σαν νεροκουβαλητής σε μία διμοιρία, αλλά ξεύρει ότι ο Ζέρβας τα θέλει όλα δικά του».7 0 Νικολόπουλος προσφέρεται να γράψει ο ίδιος μια επιστολή στον Ζέρβα γ ια συνάντηση των δύο, αρκεί ο Άρης να του διοίθέσει έναν έφ ιππο αντάρτη του για αγγελιαφόρο. 0 αρχηγός του ΕΛΑΣ συμφω­ νεί, μα ζητάει να δει το γράμμα του Νικολόπουλου. «Μου είπε να δια­ γράψω μερικές λέξεις που του φάνηκαν συνθηματικές, είχε δίκαιο, και οι σύνδεσμοι έφυγαν». 0 Ζέρβας δέχεται την πρόταση και ορίζεται νέος τόπος συνομιλιών η Πλάκα· η σύσκεψη μεταφέρεται εκεί και οι συνομιλίες ξαναρχίζουν στις 27 Φεβρουάριου. 0 Ζέρβας είναι παρών, ο Άρης όχι· ο Σιάντος το έχει απαγορεύσει. «Θα τον καλούν να εκτελεί τις διαταγές της ηγεσίας του ΚΚΕ, αλ­ λά ο ίδιος δεν θα έχει δικαίωμα να αναφέρει τη γνώμη του και π ρο ­ πάντων να χειρίζεται τα λεπτά θέματα. [...] » 0 Άρης καλείται μόνο για να εκτελει δ ια τα γές» .8

Α υ τα π ά τη Στην Πλάκα προκύπτει νέο αδιέξοδο. Μετά από δύο ημέρες συζητήσεων στο μόνο που συμφωνούν είναι να διακοπούν οι συνομιλίες· οι συνεννοήσεις έχουν αποτύχει οριστικά. Η εμφανής υποχωρητικότητα του ΕΑΜ δεν βρήκε ανταπόκριση· « χ ά ­ θηκε μια ανέλπιστη ευκαιρία για ομαλή εξέλιξη».9 Το ΚΚΕ σχεδόν εκλιπαρεί για ενότητα, πλην ματαίως. Η άλλη πλευ­ ρά είναι αδιάλλακτη: «Για λόγους ιστορικής δικαιοσύνης θα πρέπει να λεχθεί ότι, όπως προκύπτει από την ανάγνωση των πρακτικών, η αντιπροσωπεία της Αριστεράς επέδειξε ασυνήθη διαλλακτικότητα». (Ζαούσης)

7. Π. Νικολόπουλος, Αχρόπολις, 15.3.1974. 8. Περ. Ροδάκης, Τότε. 9. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους.

500

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

Οι πάντες περιμένουν τη δικαιολογημένη έκρηξη του ΕΑΜ και την επανάληψη των συγκρούσεων* μα οι εκπρόσωποί του, παρόλο που τί­ ποτα δεν λύθηκε, τίποτα δεν έγινε δεκτό από όσα πρότειναν, κάνουν μια αναπάντεχη κίνηση. Με εντολή του ΚΚΕ δηλώνουν επισήμους ότι το ΕΑΜ για χάρη του αγώνα κατά των κατακτητών επιθυμεί την οριστι­ κή κατάπαυση των εχθροπραξιών ΕΛΑΣ - ΕΔΕΣ και την υπογραφή συμφωνίας ειρήνης. Ο Γούντχαουζ εισπράττει τα εύσημα του Κάιρου για την επιτυχία του. Η άρνηση του ΕΔΕΣ να δεχτεί στη Διάσκεψη της Πλάκας την ενο­ ποίηση των ανταρτών αποδίδεται «στον αξιοθαύμαστο χειρισμό της διάσκεψης από τον συνταγματάρχη Γούντχαουζ και την πλήρη συμ­ μόρφωση του Ζέρβα στις οδηγίες του». (Οικονομίδης) Ο αδιόρθωτος Ζέρβας δεν παραλείπει να ενημερώσει και τους Γερμανούς φίλους του: «Ο φον Λέντε ελάμβανε απο τον απεσταλμένο τού Ζέρβα ένα αντί­ γραφο της Συμφωνίας της Πλάκας». (Κλάιβ) Το μόνο που φαίνεται να ανησυχεί την πολιτική ηγεσία του ΚΚΕ είναι οι τυχόν αντιδράσεις του Αρη. Ο Γραμματέας του Κόμματος, για να προλάβει κά ποια απρόβλεπτη κίνηση του αρχηγού, δίνει εντολή στον Σαράφη να επιβλέψει π ροσ ω πικά τη διάλυση του Κλιμακίου Ηπείρου και την επιστροφή των ελασίτικων μονάδων στις βάσεις τους. Οι Σαράφης και Ρούσος αναλαμβάνουν να καθησυχάσουν τον μαινόμενο Αρη* τον επισκέπτονται στην έδρα του Κλιμακίου, και ο Ρούσος προσπαθεί να μειώσει τη σημασία της πολιτικής ήττας με το επιχεί­ ρημα πως τελικώς τα χιλιάδες μέλη του ΕΑΜ θα επιβάλουν τη θέλησή τους. Η άλλη όχθη δικαιολογημένα καταγράφει: «Η Συμφωνία Μυρόφυλλου - Πλάκας θα πρέπει να καταλογιστεί σαν μια ‘‘στρατηγική ήττα” της Apiστεράς ή σωστότερα ένα μεγάλο κέρδος των Βρετανών, που προετοίμαζε το έδαφος». (Ζαούσης) Θα χρειαστεί να περάσουν αρκετά χρόνια και να μεσολαβήσουν πολλά δεινά για να αναγνωρίσουν το σφάλμα τους όλοι εκείνοι που έπνιγαν τη φο:>νή του αρχηγού: «Αυτό είναι το σφάλμα το δικό μας. [...] Πήγαμε να κάνουμε μια συμφωνία, το αρνί με το λύκο. [...] Αυ­ ταπάτη. Κάναμε κάτι που δεν επρόκειτο να πραγματοποιηθεί γιατί ήταν αυταπάτη». (Ιωαννίδης) Ο Ζέβγος ομολογεί στο ημερολόγιό του: «Αφήσαμε ανόητα τον Ζέρβα, φωλιά αντίδρασης και συνεργασίας με τον εχθρό. Η πολιτική της εθνικής ενότητας παρατραβήχτηκε και στο όνομά της υποσκελίστηκαν τα ιστορικά συμφέροντα του έθνους και του λαού». (Παρτσαλίδης)

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

501

Και ο Καραγκίτσης κατόπιν εορτής συμφωνεί με τον Άρη και επ ι­ τίθεται στο δίδυμο του ΓΣ: «Σήμερα η π είρ α η ακριβοπληρωμένη μάς διδάσκει ότι έπρεπε να συνεχίσουμε τις μάχες με τον ΕΔΕΣ. [...] Έ π ρ ε ­ πε να οργανώναμε ένα αποφασιστικό κτύπημα και μέσα στο ορμητή­ ριό του στη Αάκκα-Σούλι. Η στρατιωτική άποψη (Σιάντος, Σαράφης) ότι το εγχείρημα αυτό δεν ήταν κατορθωτό, γιατί οι Γερμανοί θα μας εγκλωβίζανε, απεδείχθη ότι δεν ήταν ορθή».1 0 Ο Άρης επιστρέφει περίλυπος στο Βουργαρέλι. Ο ίλαρχος Ζαρογιάννης πά ει ανήσυχος να τον συναντήσει για να ενημερωθεί. Ο αρχηγός δεν μασάει τα λόγια του: Μετά την απελευθέρωση οι Άγγλοι θα φέρουν το βασιλιά και η Εθνική Αντίσταση θα τεθεί υπό διωγμό. Εγώ, εσύ, ο Καρτσιώτης κι οι άλλοι είμαστε καταδικασμένοι να σκοτωθούμε σαν ληστές με την κάπ α στον ώμο. Και πάλι η ίδια προφητεία· και πάλι αναφερόταν μόνο στους αντάρτες του ΕΛΑΣ αφήνοντας έξω την πολιτική ηγεσία. Θυμάται ο ίλαρχος: «Εκ των υστέρων κρίνοντας τα προφητικά λόγια του, πολλές φορές τον κατηγόρησα γιατί δεν έκανε ένα πραξικόπημα ενάντια στην κα­ θοδήγηση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ώστε να αλλάξει η όλη ερμαφρόδιτη κ α τά ­ σταση που επικρατούσε τότε. Αλλά και πάλι τον δικαιολόγησα γιατί με το δογματισμό που είχαμε τότε, “το είπε το Κ όμμα5 ’, και βλέπαμε την καθοδήγηση σα Θεό, είναι ζήτημα αν θα δεχόμαστε μια τέτοια ενέργεια».

Κ εραυνός Η Ελεύθερη Ελλάδα εκτείνεται στα 3/4 της χώρας και τα έχει όλα: στρατό, τοπική αυτοδιοίκηση, κώδικα Δικαιοσύνης. Το μόνο που λεί­ πει είναι η κεντρική πολιτική εξουσία που θα διοικεί τις ελευθερωμέ­ νες περιοχές. Αλλά ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ αρνήθηκαν να συνεργαστούν με το ΕΑΜ για τη σύσταση μιας πολιτικής επιτροπής που θα συντονί­ ζει τον ένοπλο αγώνα. Την Κυριακή 10 Μαρτίου 1944 μια είδηση πέφτει σαν κεραυνός από το Βουνό και πανικοβάλλει το αντιεαμικό στρατόπεδο σε Αθήνα και Κάιρο:
10. Π. Καραγκίτσης (Ορφέας Βλαχόπουλος), Βιογραφικές αναμνήσεις.

502

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Α Ο Σ

Σχηματίστηκε Κυβέρνηση του Βουνού. Όπως όλοι υποθέτουν, μετά από τόσες αρνήσεις και διαψεύσεις το ΕΑΜ αποφάσισε να δείξει την πυγμή του. Σχημάτισε μια επαναστα­ τική κυβέρνηση που αναλαμβάνει την εξουσία στη χώρα βάζοντας στο περιθώριο τον παλαιοκομματισμό της Αθήνας και τη βασιλική κυβέρ­ νηση των εμιγκρέδων. Την επόμενη ημέρα η Βίνιανη περνάει στην ιστορία. Ο ιερέας του ευρυτανικού χωριού, παρουσία του μητροπολίτη Κο­ ζάνης Ιωακείμ, ορκίζει τα μέλη της νεοσύστατης ΠΕΕΑ (Πολιτικής Επι­ τροπής Εθνικής Απελευθέρωσης). Πρόεδρος ο Μπακιρτζής της ΕΚΚΑ και γραμματείς (όπως ονομάζονταν οι υπουργοί το 1821) ο Σιάντος του ΚΚΕ, ο στρατηγός Μάντακας, που ήρθε επιτέλους από την Κρήτη, ο Τσιριμώκος της ΕΑΔ και ο Κώστας Γαβριηλίδης του Αγροτικού Κόμ­ ματος. Η ΣΣΑ αρνείται να παραστεί στην ορκωμοσία της ΠΕΕΑ δείχνοντας πως δεν την αναγνωρίζει. Μικρό το κακό. Δυστυχώς την ίδια α πό ­ σταση τηρούν ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ μιμούμενοι τους Άγγλους. Όμως ο αντίκτυπος από τη σύσταση της ΠΕΕΑ είναι τεράστιος στην Αθήνα, σε όλη την Ελλάδα και στη Μέση Ανατολή. Από το περιθώριο της πολιτικής ζωής οι αρχηγοί της Αθήνας με τη­ λεγράφημα στο Κάιρο απαιτούν να καταδικαστεί η σύσταση της ΠΕΕΑ. Οι θώκοι τους κινδυνεύουν. Περισσότερο ακραία και ιδιοτελής ακούγεται η φωνή του Σοφούλη, που δεν αναγνωρίζει δικαιώματα στους αγωνιζόμενους Έλληνες: «Η αυθαίρετος και παράνομος αύτη ενέργεια [...] αποβλέπει αποκλειστικώς και μόνον εις την πραγματοποίησιν αναρχικών επιδιώξεων. [...] Η μονομερής και άνομος κυβέρνησις του ΕΑΜ θα αποβή ολέθρια και καταστρεπτική διά τα πράγματα της πα~ τρίδος [...] μετατρέπεται εις γενικωτέραν κίνησιν, την οποίαν δεν δι­ στάζω να ονομάσω αντεθνικήν». (Σ. Γρηγοριάδης, Ιστορία) Αυτό που κανένας από όσους διαμαρτύρονται δεν αρθρώνει είναι πως ο κεραυνός της ΠΕΕΑ δεν έπεσε εν αιθρία· οι συνεχείς υποχωρή­ σεις του ΕΑΜ στο Μυρόφυλλο και στην Πλάκα και όλες οι εκκλήσεις που είχαν προηγηθεί προς τα κόμματα στόχο είχαν να είναι η ΠΕΕΑ όσο το δυνατόν πιο αντιπροσωπευτική του πολιτικού φάσματος. Πρώτος ο Γληνός είχε επισημάνει από το καλοκαίρι του 1943 την ανάγκη σχηματισμού μιας κεντρικής εξουσίας στο Βουνό, που θα δι­ οικούσε την Ελεύθερη Ελλάδα· οραματιζόταν μια κανονική Βουλή των Ελλήνων, πανεθνική, με συμμετοχή όλων των κομμάτων και των αντι­ στασιακών οργανώσεων. Οι ζυμώσεις προς την κατεύθυνση αυτήν εί­ χαν αρχίσει στην Αθήνα από τις αρχές Δεκεμβρίου του 1943, πριν από

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

503

τον απροσδόκητο θάνατο του μεγάλου διανοητή στις 26.12.1943. Και πάλι η πολιτική ηγεσία του αγώνα απευθύνθηκε διαδοχικά στους π ο ­ λιτικούς αρχηγούς για συνεργασία· μάλιστα στους Παπανδρέου και Σοφιανόπουλο πρόσφερε την ηγεσία του πολιτικού οργάνου που θα σχηματιζόταν, αλλά αυτοί αρνήθηκαν. «Ήταν φανερό ότι οι πολιτικοί της Αθήνας ζούσαν ακόμα σ ’ έναν κόσμο δικό τους. Ωστόσο η εντύπωσή τους, ότι αυτοί ακόμα εκπρο­ σωπούσαν τον ελληνικό λαό, είχε ενισχυθεί από παρασκηνιακές ενέρ­ γειες προς το μέρος τους από την ηγεσία της Αριστεράς». (Ζαούσης) Το ΕΑΜ στράφηκε τότε σε μια προσωπικότητα γενικής αποδοχής, τον κορυφαίο Έλληνα συνταγματολόγο Αλέξανδρο Σβώλο· είναι σο­ σιαλιστής, συνεργάζεται με την ΕΛΔ του Τσιριμώκου και συγκεντρώνει γύρω του αξιόλογους διανοουμένους και πολιτευτές. Η ομάδα Σβώλου ανταποκρίνεται θετικά στην εαμική πρόταση- είναι της γνώμης πως αυ­ τό που χρειάζεται η χώρα είναι «η ύπαρξη μιας υπέρτατης αρχής, που θα κατηύθυνε τους πάντες στο εσωτερικό». (Αγγελόπουλος) Μόνο που ο Σβώλος διστάζει. Το ίδιο διάστημα δέχεται πιέσεις από παράγοντες της πρωτεύου­ σας να συμμετάσχει στην εξόριστη κυβέρνηση του Κάιρου για να της προοδώσουν ένα πιο ελκυστικό πρόσωπο. 0 καθηγητής έχει γίνει ξαφ­ νικά μήλον της Έριδος· μετεωρίζεται μεταξύ Κάιρου, στο οποίο τον σπρώχνει ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, και Βουνού, το οποίο προτι­ μά η σύζυγός του Μαρία. Το ΕΑΜ αφήνει την πόρτα ανοιχτή, μα δεν καθυστερεί άλλο.

θεοί
Ενόψει του σχηματισμού αντιστασιακής κυβέρνησης, από το τέλος Ιανουαρίου του 1944 με εντολή της πολιτικής ηγεσίας του αγώνα είχαν αρχίσει με μύριους κινδύνους και ταλαιπωρίες να βγαίνουν στο Βου­ νό τα στελέχη της πρωτεύουσας. Κάτω από τα μάτια των Γερμανών και των Ελλήνων συνεργατών τους που φρουρούν τις εξόδους της Αθήνας, περνάνε εκατοντάδες άν­ θρωποι χωρίς να συμβεί το παραμικρό* μια πραγματική μετοικεσία πολιτικών , στρατιωτικών, καλλιτεχνών, δημοσιογράφων, καθηγητών, δημοσίων υπάλληλων. Από τα μυστικά μονοπάτια της Πάρνηθας και τους εαμικούς δρό­ μους του Βουνού οδεύουν προς την Ευρυτανία η ΚΕ του ΕΑΜ, οι ΚΕ των κομμάτων που το απαρτίζουν, η ΚΕ του ΕΛΑΣ, οι ΚΕ της ΕΠΟΝ,

504

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

του ΕΕΑΜ, το ΠΓ του ΚΚΕ και πλήθος προσωπικότητες . Στην Ευρυ­
τανία και οι συγγραφείς Βασίλης Ρώτας, Γεράσιμος Σταύρου, Δημήτρης Χατζής, Νικόλαος Καρβούνης, ο ποιητής Γιώργος Κοτζιούλας, οι ζωγράφοι Ηλίας Φερτής, Βάλιας Σεμερτζίδης, Μίνως Αργυράκης, Δημήτρης Γιολδάσης, Δημήτρης Μεγαλίδης, οι φωτογράφοι Σπόρος Μελετζής, Γ. Νισυρίου, ο μουσικός Αλέξανδρος Ξένος κ.ά. Τελευταίος και πλέον απαιτητικός και δυσκίνητος, εγκαταλείπει την Αθήνα ο Ιωαννίδης μαζί με τον Μακρίδη στις αρχές Μαρτίου. Επι­ τέλους η ηγεσία του ΚΚΕ καταλαβαίνει ότι το κέντρο του αγώνα δεν είναι η Αθήνα. Το Βουνό και η πρωτεύουσα συναντιούνται. Οι αντάρτες με τα γένια, τα φισεκλίκια και τις ανάριχτες κάπες, με τους κουστουμαρισμένους πολιτικούς και τους μποέμ καλλιτέχνες. Οι μεν περιεργάζονται τους δε σαν κάτι αξιοπερίεργο. Ο ζωγράφος Αργυ­ ράκης περνάει νύχτα από τον Παρνασσό και συναντιέται με μια αντάρ­ τικη φάλαγγα* ρωτάει ποιος είναι ο επικεφαλής και, όταν του λένε ο Νι­ κηφόρος, θαμπώνεται. Αρχίζει να διατρέχει πάνω κάτω τη φάλαγγα μέ­ σα στη νύχτα για να γνωρίσει τον θρυλικό ανθυπίλαρχο. «Πόσο ταρα­ ζόμασταν μέσα μας όταν ακούγαμε τα ονόματα: Άρης, Νικηφόρος, Ορέστης... Ήταν οι θεοί μας, ήταν οι μύθοι στους οποίους πιστεύαμε».1 1 Στη Βίνιανη, ο Μπελής, με τις μουστάκες όρθιες σαν αντένες, τρι­ γυρίζει ανάμεσα στους νεοφερμένους* αυτός που του χτυπάει στο μά­ τι είναι ο ασκητικός και καλοσυνάτος ζωγράφος Φέρτης με το μπλοκ και τα μολύβια του. Τι ’σαι συ, δε σ’ έχω ξαναδεί εδώ, του λέει. - Είμαι καλλιτέχνης. - Δηλαδή, τι κάν’ς; Κ αμ’σάρ’ς [πουκαμισάς] είσαι; - Όχι, ζωγράφος. - Δηλαδή; - Φτιάχνω πορτρέτα, πρόσωπα. - Πού το ’χεις το μηχάν'μα; - Δεν είμαι φωτογράφος. Με το μολύβι δουλεύω. - Γίνετ5 αυτό; - Κάτσε να σε φτιάξω, θα δεις. Ο Μπελής ποζάρισε πρόθυμα στον Φέρτη με ύφος στρατάρχη και το ένα χέρι χωμένο στο αμπέχονο όπως φαίνεται στο διασωθέν σκίτσοποιος ξέρει από πού είχε ξεσηκώσει ο τετραπέρατος ορεσίβιος τη να­ πολεόντεια πόζα.
11. Μ. Αργυράκης, Α πογευματινή , 13.11.1976.

Πρώτα επισκέπτονται τα Σελά. . Μας υποδέχτηκαν με ύφος δήθεν στενοχωρημέ­ νο και περίλυπο. Εκδίωξη Με την ίδρυση της ΠΕΕΑ η πολιτική καθοδήγηση επιδιώκει να π α ­ ρουσιάσει προς τα έξω ένα άλλο πρόσωπο· ενωτικό.. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 505 Πάντως το έργο του ζωγράφου το εκτίμησε: .ΑΡΗΣ. Μηλιά και Γόλιανη. μαθαίνοντας. πήρανε αυτό το ύφος της απελπισίας και της μετάνοιας περισσότερο για να σπάσουνε πλάκα με τα λεγόμενά μας παρά να πεισθούν από αυτά. συνοδευόμενος από τον ντόπιο καπετάνιο του εφεδρικού ΕΛΑΣ της περιοχής Δημήτρη Δέρ­ ματά κάνουν περιοδεία στα ορεινά «Βαλκάνια». τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. βυθισμένοι στην απόλυτη ένδεια. όχι αφελείς· δεν χαμπαρίζουν εύκολα από λόγια όταν στην πράξη έχουν δει άλλα. να τον ακούσουν και όλοι οι καλλι­ τέχνες να τον σκιτσάρουν ή να τον φωτογραφίσουν. γίνο­ νται τα σκίτσα αγωνιστών του Μεγαλίδη και οι «Αθηναίοι» γνωρίζουν από κοντά τον μεγαλύτερο μύθο της Αντίστασης. συμφιλιωτικό. φαίνεται. Εδώ ζουν οι πιο φτωχοί των φτωχών της χώρας. αμύνονται με τον τρόπο τους. Ο φλογερός Αργύρης δεν συνειδητοποιεί πού βρίσκεται· οι κά­ τοικοι.Θα μου το υπογράψεις. Στην Ευρυτανία ο διαφωτιστής Αργύρης. ότι που­ θενά δεν έγινε κανένα κακό σε όσους είχανε φύγει από το ΕΑΜ και πή­ γανε στον ΕΔΕΣ και όντες πάντοτε πονηροί και χιουμορίστες. Όλοι θέλουν να του μιλήσουν. ο οποίος μόλις έχει επιστρέψει από την Ήπειρο. Ένας γενικός εξωραϊσμός αρχίζει και οι πολιτικοί διαφωτιστές εξα­ πολύονται σε πόλεις και χωριά να επουλώσουν την τραυματισμένη από τον εμφύλιο εικόνα του ΕΑΜ. . Άμαν ήξερα γράμματα. πρωτεύ’σα τα Φιδάκια» κατά το τοπικό χωρατό. Στη Βίνιανη βγαίνουν οι πρώτες φωτογραφίες του Μελετζή..Ωρέ. Όπως αφηγείται ο Δερματάς: «Βρήκαμε όλους τους Σελιώτες συγκεντρωμένους στο μαγαζί του χωριού στην πλατεία. Οι πονηροί Σελιώτες. καλά θα ’τανε. φτυστόνε μ ? έκανες. όπου οι φτωχοδιάβολοι για μία λίρα ο καθένας είχαν εγκαταλείψει το ΕΑΜ και είχαν «γραφτεί» όλοι στον ΕΔΕΣ.Α. όπως αποκαλούν σκωπτικά οι Ευρυτάνες τα τέσσερα πιο φτωχά χωριά του νομού τους: «Σελά. Οι χωρικοί είναι αγράμματοι. Αυτές οι εκδηλώσεις λατρείας μόνο για καλό του δεν είναι. .

αλλά σε ένα κοντινό χωριουδάκι.506 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΙΊΟΥΛΟΣ »Άρχισε λοιπόν ο Αργυρής να αναπτύσσει τους σκοπούς του ΕΑΜ. κατά τον Ιωαννίδη. Για χάρη της νέας συμφιλιωτικής εικόνας ο Ιωαννίδης με το ΠΓ του ΚΚΕ και τις κομματικές οργανουσεις δεν εγκαταστάθηκαν στη Βίνιανη. »0 Αργύρης. το Στένωμα. (Συνέντευξη Δέρματά) Τον μάζεψε με τρόπο ο ντόπιος καπετάνιος και άφησαν τα «Βαλ­ κάνια» στη φτώχεια τους. Ο δεύτερος λόγος. Έτσι βρήκαν τη λύ­ ση της αποστολής του Άρη στην Πελοπόννησο». βλέποντάς τους έτσι και μη φανταζόμενος ότι αυτοί μας δουλεύουν. Ροδάκης. »Η ηγεσία του ΚΚΕ τον φοβάται* φοβάται ότι κάποια στιγμή μπο­ ρεί να πάψει να πειθαρχεί.Γλέπετ’ ουρέ τι πάθαμι. »Αυτά λέγανε και όσο που δεν έκλαιγαν. Ο λόγος που επικαλούνται είναι για να μην «τρομάζει» δήθεν τους εξωεαμικούς με την παρουσία του μια και του έχουν σκοπίμως φορτωθεί όλες οι ευθύνες του εμφυλίου και όλα τα στραβά του ΕΛΑΣ. Γιατί να μην έρθουν. Ιμείς δεν ηξίραμι τίπουτις α π 5 αυτά. Πώς θα ξεντρουπιαστούμε τώρα. (Ιωαννίδης) Το μεγάλο αγκάθι είναι η παρουσία του Άρη στην έδρα του στρα­ τηγείου. Γι' αυτό πρέπει ουσιαστικά ν ’ απ ο μ α­ κρυνθεί από την ηγεσία. Κούναγαν το κεφάλι δήθεν ντροπιασμένοι και έλεγαν μεταξύ τους: » . ψάχνουν τρόπο να απαλλαγούν το συντομότερο από αυτόν. «Ο Άρης είναι η ψυχή του ΕΛΑΣ. Περ. Τότε . . Στη Βίνιανη ήμασταν όλοι». ο κρυμμένος. ότι δεν έπρεπε να δίνεται η εντύ­ πωση πως η κυβέρνηση κηδεμονεύεται. άρχισε να φανατίζεται περισσότερο και να μιλάει ακατάπαυστα χωρίς τελειωμό». ήταν ο φόβος των Άγγλων: «Εμείς πάντα είχαμε το νου μας πως μπορεί να ’ρθει καμιά μέρα ένα αεροπλάνο και να μας κάνει στάχτη. Μιλούσε για την προδοσία και τη στάση του Ζέρβα. που συνεργάζεται ακόμα και με τον εχθρό να χτυπήσει το ΕΑΜ και πολλά τέτοια. Ο πραγματικός λόγος είναι τα αισθήματα φθόνου και φόβου που εμπνέει ο αρχηγός στους ίδιους* πρέπει να φύγει όσο πιο μακριά γ ί­ νεται. Οι Σελιώτες κοίταζαν ο ένας τον άλλον.1 2 12. τις επιτυχίες του στον αγώνα του λαού για τη λευτεριά του. Ο λόγος ήταν. Ο Σιάντος και ο Ιωαννίδης δεν τον θέλουν στα πόδια τους. την έδρα της ΠΕΕΑ. Δεν τολμούν όμως να τον καθαιρέσουν γιατί φοβούνται την αντίδραση του στρατού του ΕΛΑΣ.

επαναλαμβάνουν. τα πράγματα θ' αλλάξουν. μαζί με τα υπόλοιπα μέλη της ηγεσίας που συμμετείχαν στις αποφάσεις ή συγκάλυπταν με τη σιωπή τους τις αγριότητες θα δι­ κάζονταν ως εγκληματίες του Κοινού Ποινικού Δικαίου. Εσύ που τα κατάφερες τόσο καλά στην Ήπειρο. 13. Πού να φανταστεί ότι του έδιναν παράταση ζωής. Ο αρχηγός τούς διαβάζει και τους δύο προτού μιλήσουν δεν τον θέ­ λουν και τον διώχνουν όσο πιο μακριά γίνεται. και φυσικά δεν εδικαιούντο να αναπνέουν οι κάθε είδους «αντιδραστικοί». η «διαγραφή» για πρώην συ­ ντρόφους δεν αφορά μόνο την ιδιότητα του μέλους του Κόμματος. Η Πελοπόννησος χάνεται.Ιωαννίδης. αρχειομαρξιστών και άλλων διαφωνούντων: «Η θέ­ ση μας σ' αυτά τα καθάρματα είναι θέση που αρμόζει σε προβοκάτο­ ρες και σεσημασμένους εχθρούς του ελληνικού λαού».Ιωαννίδης προσωπικά και του παρουσιάζουν την κατάσταση στην Πελο­ πόννησο δραματική. δεν ενέπνεαν εμπιστοσύνη ούτε αυτοί έπρεπε να μείνουν ζωντανοί. επειδή είναι η εποχή των όπλων. σοσιαλιστική ή μη. ακόμη και ελασίτες. η αντίδραση και οι συ­ νεργάτες των Γερμανών έχουν πάρει το πάνω χέρι. Όσοι μαρξιστές δεν ανήκαν στο Κόμμα δεν είχαν δικαίωμα να ζήσουν επίσης όσοι εαμίτες. . ο Σιάντος είχε δώσει το σύνθημα για τις φονικές διώξεις ενα­ ντίον τροτσκιστών. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 507 Τέλος Μαρτίου τον αρχηγό τον παραλαμβάνουν οι Σιάντος . Η πρόσκληση στο Καρπενήσι ισοδυναμεί με πρόσκληση για τον άλλον κόσμο.ΑΡΗΣ. Το ΕΑΜ βρίσκεται παντού σε υποχώρηση. Κομουνιστική Επιθεώρηση (1941-1944). π ρ ά ­ κτορες έχουν παρεισφρήσει στις οργανώσεις. αλλά και τη ζοοή τους. Επανά­ σταση ).1 3 Το3ρα. Μα δεν έχει περιθώ­ ρια άρνησης και δέχεται χολωμένος τη «δυσμενή μετάθεση». Από τον Δεκέμβριο του 1942. Σιάντος και Ιο^αννίδης ξεκινούν το θύσαι και απολέσαι κατά το σταλινικό πρότυπο. Εκκαθαρίσεις Ο Άρης φεύγει και πίσω του ανοίγουν οι πύλες της κόλασης. με τη δύναμη που έχουν αποκτήσει από το λαϊκό κίνημα. ανοίγουν τα κομματικά τους κιτάπια για να εξοφλήσουν παλιούς και νέους λογαριασμούς. Οι Σιάντος . Μόνο να εμφανιστείς εκεί. στη Β' Πανελλαδική Συνδιάσκεψη της Αθήνας που είχε κληθεί και ο Άρης. το αδίστακτο ηγε­ τικό δίδυμο. μόνο εσύ μπορείς να τα βγάλεις πέρα εκεί. Σε μια ευνομούμενη πολιτεία. «όχι για καλό» (Χατζής.

προοην στέ­ λεχος του ΚΚΕ.508 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟΠ ΟΥ Λ Ο Σ Δεκάδες άνθρωποι που έδιναν τη ζωή τους στον αγώνα ή υπήρξαν κά­ ποτε μέλη του ΚΚΕ. για να τιμήσει τον αδικοχαμένο Γάκη. καλούνται στην πρωτεύουσα της Ευρυτανίας και εξοντώνονται. Νεφελούδης) Το αιματηρό πογκρόμ εναντίον καθενός που έχει προηγούμενα με την καθοδήγηση ή απλώς δεν εμπνέει εμπιστοσύνη γίνεται αδυσώπη­ το και θα κορυφωθεί τον Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου. Αλλά. το Κόμμα θα τους ανακαλύψει όπου και αν κρύβονται. Θα σώσει τον Αγρινιώτη τροτσκιστή Πάνο Αναστασίου. έχουν περάσει από τους πρώτους στην Αντίσταση· εαμίτης στο Αγρίνιο ο πρώτος και αντάρτης στο Πήλιο ο δεύτερος. θα πάρει κοντά του στους μαυροσκούφηδες τον μικρότερο αδερφό του Σπύρο Γάκη. (Ρά­ πτης) Υπάρχουν καταγραμμένα τα ονόματα δεκάδων μαρξιστών αγω ­ νιστών που δολοφονήθηκαν «για τον απλό λόγο ότι είχαν διαφορετι­ κές ιδεολογικές και πολιτικές τοποθετήσεις». αν αρνηθούν την πρόσκληση ή προσπαθήσουν να δια­ φύγουν. Ο Σκαφίδας είναι πρώην μέλος του ΠΓ του ΚΚΕ. που έκανε δήλωση επί δι­ κτατορίας Μεταξά· έκτοτε ζούσε στο χωριό του στη Μεσσηνία. καμαρώνει ένα ηγετικό στέλε­ χος του ΚΚΕ στην Υπάτη. . (Β. τους οποίους στρα­ τολόγησε και προστάτευσε ως την τελευταία του στιγμή ο Άρης». αλλά θα εκτελεστεί σαν προδότης. που είχε κληθεί στο Καρπενήσι. Ο Δαμασκόπουλος. (Συνέντευξη Χουλιάρα) Ακόμη και από την έδρα του Γενικού Στρατηγείου και του ΠΓ του Κόμματος αρχίζουν να εξαφανίζονται άνθρωποι που πρόσφεραν τις υπη­ ρεσίες τους. Και. «Σκοτώσανε ανθρώπους γιατί πριν από πολλά χρόνια είχαν διαφωνήσει με το ΚΚΕ». (Στίνας) Εκατοντάδες αγωνιστές του λαϊκού κινήματος θα θυ­ σιαστούν στον βωμό της «ιδεολογικής καθαρότητας» και οι ακραίοι που έχουν αναλάβει το φρικιαστικό έργο αμιλλώνται μεταξύ τους: «Έπνιξα έξι με την τριχιά στο ρέμα». επειδή βρί­ σκονται στο στόχαστρο του Ιωαννίδη από τις φυλακές της Ακροναυπλίας. (Ο Άρης. καλείται στο Καρπενήσι και βρίσκει εφιαλτικό θάνατο. αλλά. που ζει αποτραβηγμένος με την οικογένεια του στα Κουνινά Αχαΐας. Η επίσημη δικαιολογία σε αυτούς που ρωτάνε για την τύ­ χη τους είναι ότι έχουν σταλεί σε αποστολές· αλλά δεν γυρίζουν ποτέ. παλιά στελέχη με προσφορά στο ΚΚΕ. Ο Καπένης και ο Γάκης. μόλις φύγει. αφού πέρασε ένα μαρτυρικό διάστημα απομόνωσης. δολοφονείται με μια σφαίρα στο πίσω μέρος του κεφαλιού λίγο έξω από το Καρπενήσι. ο Αναστασίου θα συλληφθεί ξανά και θα εκτελεστεί. Ο δάσκαλος Τζινιέρης ή Σκυτάλης.) Από τη δολοφονική μανία της κομματικής καθοδήγησης «δεν γλί­ τωσαν ούτε και αντιστασιακοί αντιπολιτευόμενοι. εκτελούνται εν ψυχρώ από τους μπράβους της ηγεσίας.

Όποιος ρωτάει είναι ύποπτος. Κόκκαλης και οι σβωλικοί Χατζήμπεης. γράφει σχε­ τικά με τους «αγγλοαριστερούς» που ενέσκηψαν: . εκτός από τις προσωπι­ κότητες που συμμετείχαν στην ΠΕΕΑ. Τον Σβώλο τον ακολούθησαν στο Βουνό.ΑΡΗΣ. γραμματείς οι Σιάντος. Το έναυσμα της αιφνίδιας «εαμοφιλίας» τούς έδωσε άθελά του ο Άγγλος υπουργός Εξωτερικών Ίντεν. Σε μια εντονότατη συζήτηση για το Ελληνι­ κό Ζήτημα στη Βουλή των Κοινοτήτων ο Ιντεν παραδέχτηκε για πρώ­ τη και τελευταία φορά ότι το ΕΑΜ. Τσιριμώκος. δεν μπορεί να το εξηγήσει* έχουν χαθεί ξαφνικά εφτά οχτώ άνθρωποι που δούλευαν μαζί. που ως έμπιστο κομματικό στέ­ λεχος ασκεί χρέη γραμματέα του Σιάντου. Αγγλοαριστεροί Η ΠΕΕΑ ανασχηματίζεται. «αποτελεί έναν σημαντικό πολιτικό παράγοντα. γιατί ελέγχει τα 3/4 της Ελλά­ δας». και ένας ολόκληρος συρφετός φιλόδοξων και καιροσκόπων. αντιπρόεδρος ο Μπακιρτζής. Σιάντος και Ιωαννίδης δεν τολμάνε να τον αγγίξουν. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 509 Ο δημοσιογράφος Βάσος Γεωργίου. (Κέδρος) άρα η Μεγάλη Βρετανία οφείλει να διαπραγματευτεί μαζί του. Αγγελόπουλος. κατά τον γκουρού του Κόμματος. Αυτό ήταν. οι οποίοι επιζητούν να εξασφαλίσουν κά­ ποιο ψιχίο από τη νέα εξουσία που εδραιώνεται ερήμην τους. εξού και ονομάστηκαν σκωπτικά «οι αριστεροί του Ίντεν». για αυτό τον έδιωξαν* ελπίζουν όμως ότι η κοχλάζουσα Πελοπόννησος θα γίνει ο τάφος του. αντίθετα με τον ΕΔΕΣ. που είναι ανίκανη να διαχειριστεί τη δύναμή της και μοιρά­ ζει καρέκλες για να καρπωθεί τα φώτα και το όποιο κύρος τους. Και κά­ νει το λάθος να ρωτήσει τον Ιωαννίδη τι συμβαίνει. Ο καθηγητής Σβώλος εγκατέλειψε τους δισταγμούς του και στις 18 Απριλίου η Κυβέρνηση του Βουνού παίρνει την οριστική της μορφή. για αυτό ο Γεωργίου δέχεται απειλές και κατά της δικής του ζωής αν δεν σταματήσει τις ερωτήσεις. Ένας στενός συνεργάτης του Σβώλου. ο διαπρεπής οικονομολόγος και πρώ­ ην διοικητής της Αγροτικής Τράπεζας Σταύρος Μακράκης. Ασκούτσης. Νέος πρόεδρος ορκίζεται ο Σβώλος. Γαβριηλίδης. πού χάνονται όλοι αυτοί οι σύντροφοί τους. (Γεωργίου) Ένας μόνο γλίτωσε από το κομματικό σφαγείο. Στην πρόσκληση του ΕΑΜ τα κοράκια μυρίστηκαν ψοφίμι* μια νέα εξουσία. Μάντακας. ο πρώτος στον κα­ τάλογο για εξόντωση αρχηγός του ΕΛΑΣ.

Ποια δεν έχει τις κηλίδες της. Ο Ιωαννίδης τον αποκαλεί πράκτορα των Άγ­ γλων. καθηγητής δυνάμει της βασιλικής οικογένειας. αλλά ήταν πιο τίμιος άνθρωπος α π ’ όλους».τι θέλουμε. ο Γούντχαουζ τον θεωρεί έναν από τους τρεις καλύτερους π ρ ά ­ κτορες της Βρετανίας στην Ελλάδα και ο Σιάντος στις 25 Απριλίου 1944 στέλνει το ακόλουθο τηλεγράφημα στον Τίτο: «Αντιπρόεδρος: στρατηγός Μπακιρτζής. Στο Εθνικό Συμ­ βούλιο ο αδιαλλακτότερος των αδιαλλάκτων. 1931-1944. (Ιωαννίδης) Μετά από κάποιο διάστημα συνεργασίας το ΠΓ του ΚΚΕ ανακήρυξε τον καθηγητή της Ιατρικής αριστίνδην μέλος του Κόμματος. Γεν. Μετά την ορκωμοσία της ΠΕΕΑ με την οριστική της σύνθεση διενεργείται στις 23 Απριλίου ένα είδος μυστικών εκλογοιν για την ανά­ δειξη το:>ν μελών του Εθνικού Συμβουλίου σε όλη την Ελλάδα. τε­ λευταία μέλος του Κομουνιστικού Κόμματος». να μην κάνουμε εμείς ό. ελεύ­ θερη και κατεχόμενη. Και αυτοί θέλουν να είναι κοντά μας. Έχει εκτιμήσει τα προσό­ ντα του από τη συνεργασία τους στην Επιτροπή Μακεδόνων . Ο πάντα καχύποπτος Ιωαννίδης περιφρονεί ή φοβάται τους περισ­ σότερους και μουρμουρίζει στον Σιάντο: Γιώργη.] Αλλά ποιος αγώνας και ποια επανάσταση δεν έχει τους αριβίστες.1 4 Έ νας μόνο έχει κερδίσει τους πάντες με το ήθος και την ανιδιοτε­ λή προσφορά του: «Ο Κόκκαλης δεν ήταν μέλος του Κόμματος. παλιός φίλος του αριστερού κινήματος. τους χαμαιλέοντες. Όπως ανακοινώθηκε από τον Γραμματέα Εσωτερικών 14. Γραμματέας του Δήμου Αθηναίων επί Κοτζιά . τους αδιάλλαχτούς της. »Άλλος αυτός στο Καρπενήσι ή μάλλον στις Κορυσχάδες: ο Σημί­ της. έχουν συχνές πολιτικές συζητήσεις και συμφωνούν σε πολλά.. . Κάποιος τον οποίο υπολόγιζε ο Σβώλος να έχει μαζί του είναι ο νέος πολιτικός Κωνσταντίνος Καραμανλής.Θρακών. [.Μεταξά. αυτοί είναι άνθρωποι της Ιντέλιτζενς Σέρβις οι περισσό­ τεροι ή παίρνουν οδηγίες μέσω ανθρώπων της Ιντέλιτζενς Σέρβις.. Δυστυχώς βρίσκομαι πολύ κοντά και τις βλέπω και τους βλέπω». με δικαίωμα ψήφου σε γυναίκες και άνδρες άνω των 18 ετών. ο Καραμανλής τον ενη­ μέρωσε πως φεύγει στη Μέση Ανατολή και οι δρόμοι τους χώρισαν. Φωτιά και τσεκούρι. Τι ήταν ως χτες. Τα αρχεία των μυστικών σοβιετικών υπηρεσιοιν. Φάκελοζ Ε λλάς . Το μυστήριο της συμμετοχής του στρατηγού Μπακιρτζή και στην πρώτη και στη δεύτερη σύνθεση της ΠΕΕΑ θα παραμείνει ένα από τα «αινίγματα» του αγώνα.510 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ Π ΟΥΛ ΟΣ «Άλλος μέγας σοσιαλιστής εδώ: ο Ααμπρινόπουλος. μαζί μας. Προτού όμως ο Σβώλος αποφασίσει να βγει στο Βουνό.

Στις Κορυσχάδες της Ευρυτανίας συνέρχεται για πρώτη φορά το Εθνικό Συμβούλιο της μαχόμενης χώρας.000 εκλογείς και εξελέγησαν 180 εθνοσύμβουλοι. αντάρτικο τμήμα παρουσιάζει όπλα και γίνεται δοξολογία. Σο­ βιετικής Ένωσης και Γιουγκοσλαβίας. στην ψηφοφορία πήραν μέρος πάνω από 1. αγρότες με τις βράκες της δουλειάς. μόλις πέντε χιλιόμετρα από το Καρ­ πενήσι και με ευρεία εποπτεία της περιοχής. «Οι βουλευτές του συμβουλίου που πήγαν στη σύνοδό του στο χω­ ριό Κορυσχάδες τον Μάιο αποτελούσαν ένα πολύ ευρύτερο δείγμα της ελληνικής κοινωνίας από εκείνο που έβρισκε κανείς στα προπολε­ μικά κοινοβούλια. Ανακρούεται ο ελληνικός Εθνικός Ύμνος κατά την προσέ­ λευση των επισήμων. μαστόρους. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 511 Σίάντο. «Το σύνολο σχεδόν της ηγεσίας του προπολεμικού αστικού κόσμου είδε με φόβο τις νέες πολιτικές δυνάμεις που αναδείχνονταν μέσα στον αντιστασιακό αγώνα και τις καταπολέμησε. Οι εργασίες αρχίζουν στις 14 Μαΐου και διαρκούν έως τις 28 του ίδιου μήνα. Ό.000. . π απά δες και δημοσιογράφους».ΚΟΡΥΣΧΑΔΕΣ 1944». βιοτέχνες.τι ευγενέστερο διαθέτει η χώρα είναι εδώ. φιγούρες ανταρτών. Ο πατροπαράδοτος ασφυκτικός κλοιός των δικηγό­ ρων και των γιατρών είχε σπάσει: οι ομιλητές στις εντελώς ασυνήθι­ στες και αναμφίβολα συγκινητικές συνεδριάσεις του συμβουλίου π ε ­ ριλάμβαναν γυναίκες. (Mazower) Αυτό που κραυγάζει δυσάρεστα είναι η απουσία των άλλων δύο αντιστασιακών οργανώσεων και φυσικά των πολιτικών κομμάτων. παρόντων των μητροπολιτών Κοζάνης Ιωακείμ και Ηλείας Αντωνίου. οι οποίοι έχουν εκλεγεί εθνοσύμβουλοι. Οι τοίχοι της αίθουσας διακοσμήθηκαν από τους καλλιτέχνες με μορφές ηρώων του ’21. στους οποίους προστέθηκαν αυ­ τοδικαίως και 22 βουλευτές της Βουλής του 1936. Μεγάλης Βρετανίας. Έ δρα του Εθνικού Συμβουλίου ορίζονται οι Κορυσχάδες. Στην είσοδο του σχολείου τοποθετήθηκε μια επιγραφή με πολύ καί­ ρια σύνδεση: «ΕΠΙΔΑΥΡΟΣ 1821 . Έ να χωριουδάκι-αϊτοφωλιά. Στο άνετο πέτρινο σχο­ λείο του χο:>ριού εγκαταστάθηκε η Βουλή της Κατοχής. το φόβο για την απομόνωσή του από το λαό. Η στάση του εξέφραζε όχι μόνο τη δυσπιστία. ένα δάσος από γαλανόλευκες και αναρτήθηκαν οι σημαίες όλων των συμμάχων: ΗΠΑ.ΑΡΗΣ.

(Woodhouse) Ουδείς ήταν δυνατόν να ανέβει στο Βουνό παρά τη θέλησή του. έγιναν υπουργοί και πρωθυπουργοί. όπως είναι φυσικό. Πρέπει να τονιστεί ότι ο Σβώλος δεν προσφέρθηκε ως αχυράνθρω­ πος του ΕΑΜ· η φιλοδοξία του είναι να γίνει η γέφυρα όπου θα συνα- . χάριν μιας πολιτικής σκοπιμότητος. Μόνο 22 πρώην βουλευτές δήλωσαν παρόντες. δήλωσε: . οι οποίοι κα­ τά καιρούς τιμήθηκαν με την ψήφο του ελληνικού λαού και εξελέγησαν βουλευτές. «η συνεργασία μας με τις άλλες τάσεις στην ΠΕΕΑ ήταν αρμονική. Ας αναγραφούν κάποτε στην ελληνική Βουλή τιμητικά τα ονόματα των 22 αυτών βουλευτών που αποδείχτηκαν άξιοι της εμπιστοσύνης του ελληνικού λαού* η παρου­ σία τους αποτελεί για τον πολιτικό κόσμο της χώρας το μόνο εύσημο της Κατοχής. δέχθηκαν να περάσουν τη γραμ­ μή. Αλλά δεν χρειάστηκε γιατί. μέλη της ΠΕΕΑ.512 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ αλλά επιπλέον τον καιροσκοπισμό του. με υπαινιγμούς για τους κινδύνους όπου ήταν εκτε­ θειμένες οι οικογένειές τους στην Αθήνα».Αληθώς. συμπαρατάχθηκαν στον ένοπλο αγώνα των Ελλήνων και πήραν δικαιωματικά θέση ανάμεσα στους εκλεγέντες εθνοσυμβούλους των Κορυσχάδο^ν. Για παράδειγμα. που. Καμία αποδοκιμασία. Η πολιτική του μείωνε. μερικές φορές είχαμε». (Ανδρικόπουλος) Στη χώρα υπάρχουν εν ζοοή άνω των 800 πολιτικών. οπούς εξηγεί ο αμέσως με­ τά τον Σβώλο καθηγητής Άγγελος Aγγελόπουλος. κανένας χλευασμός· μετά την πρώτη αμηχα­ νία των συνέδρων χειροκροτήθηκε για την παρρησία του από όλους τους εθνοσυμβούλους. εδώ υπάρχει ελευθερία λόγου. όργανα μιας προαποφασισμένης πολιτικής· θα επαναληφθεί το ίδιο τροπάριο του εξαναγκασμού που χρησιμοποιείται και για τον ΕΛΑΣ: «Μερικοί από τους πολιτικούς. ο πρώην δήμαρχος Πατρών και βασιλόφρων πολιτευτής Π. παρά τις διαφορές από­ ψεων και εκτιμήσεων. Τα εξωεαμικά μέλη του Εθνικού Συμβουλίου έχουν δικό τους πολι­ τικό λόγο και ένα άκρως αποτελεσματικό μέσο πίεσης: την ομαδική τους παραίτηση. Από κάποιους λουφάζοντες επιχειρήθηκε να παρουσιαστούν οι εξωεαμικοί που συμμετείχαν στην ΠΕΕΑ σαν απλοί κομπάρσοι. Κά­ θε εθνοσύμβουλος είναι απολύτως ελεύθερος να προτείνει ή να ζητή­ σει αυτά που η ιδεολογία του υπαγορεύει. Κατεβαίνοντας από το βήμα. στα βουνά. Ρούφος ζήτησε από το βήμα του συνεδρίου κάτι ανήκουστο για όλους τους υπόλοιπους: την επιστροφή του βασιλέα χωρίς δημοψήφισμα. τις θυσίες που πρόσφεραν κατά χιλιά­ δες οι νέοι της Ελλάδας και υπονόμευε την αποτελεσματικότητα του μεγάλου λαϊκού αγώνα».

που 15. δεν λείπουν τα στελέχη του αγώνα. Το πολιτικό έργο το αναλαμβάνει η ΕΔΑ (Επιτροπή Διαφώτισης Ανταρτών). Για αυτό.ΑΡΗΣ. Ενισχύονται τα μέτρα για την Παιδεία. Απαλλάσσεται από κάθε φορο­ λογία το απαραίτητο εισόδημα διαβίωσης των πολιτών κ. όπως ο Νικηφόρος. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 513 ντηθούν οι αντιστασιακοί με τα παλαιά πολιτικά κόμματα. Καταργείται ο πολιτικός από την τριαν­ δρία διοίκησης των ένοπλων τμημάτων και διατηρούνται μόνο στρα­ τιωτικός και καπετάνιος. Απόδειξη της επιρροής των νέων συμμάχων του ΕΑΜ είναι ότι η ΠΕΕΑ έθιξε ακόμη και λαϊκές κατακτήσεις που είχαν δικαιωθεί στην πράξη. μια υπηρεσία που δημιουργείται μόνο στις μεγάλες μονάδες του ΕΛΑΣ. . Η ΚΕ του ΕΛΑΣ στην Αθήνα διαλύεται και ο επικεφαλής στρατηγός Νεόκοσμος Γρηγοριάδης εκλέγεται εθνοσύμβουλος και πρόεδρος της Βουλής του Βουνού. Στις 14 ημέρες των εργασιών του Εθνικού Συμβουλίου οι αλλαγές που αποφασίζονται είναι πολλές. είχε θέσει απροσδόκητα σκληρούς όρους και πήρε όσες εγγυήσεις είχε απαιτήσει. Μπλόφα Η ΠΕΕΑ όμως δεν είναι αυτό που δείχνει. Εκτός από τους ενθουσιώδεις που πανηγυρίζουν για την κυβέρνη­ σή τους. Στο χωριό Κορυσχάδες της Ευ­ ρυτανίας». Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Μεταξύ άλλων: 0 ΕΛΑΣ περνάει υπό τον έλεγχο της ΠΕΕΑ.ο. 0 ΕΛΑΣ απαλλάσσεται από διάφορες ευθύνες και περιορίζεται στο αυστηρούς πολεμικό του έργο. Η διεφθαρμένη Χω­ ροφυλακή αντικαθίσταται με τη σύσταση Εθνικής Πολιτοφυλακής.1 5 Η ιστορία γράφεται παντού. Καθιερώνεται ως επίσημη γλώσσα η δημοτική. Σημασία έχει πως «για πρώτη φορά από την ίδρυση του νεοελλη­ νικού κράτους το κέντρο αποφάσεων της χώρας είχε μετατοπιστεί στις πιο απομακρυσμένες ορεινές περιοχές. όπως τον ρόλο των Λαϊκών Συνελεύσεων και τον κώδικα Δι­ καιοσύνης· η νομοθεσία επέστρεψε σχεδόν στα προπολεμικά ισχύοντα. Αυτό δεν διαφεύγει από τους ευφυείς χωρικούς· οι πρώτες αλ­ λαγές αντιμετωπίζονται κάπως ειρωνικά: «Λαοκρατία και λίγο Βασι­ λιά» λένε με νόημα. πριν ορκιστεί πρόεδρος.κ.

Πολύ σύντομα η ΠΕΕΑ θα αποδειχτεί μια ανεπίτρεπτη φάρσα της πολιτικής ηγεσίας στους επαναστατημένους χωρικούς και αντάρτες που πίστεψαν και αγκάλιασαν μια κυβέρνηση βγαλμένη επιτέλους από τα σπλάχνα τους. (Mazower) Στις 15 Μαρτίου. εμείς προχωρούμε κι ελάτε σεις κοντά τώρα. μέχρι να μας φωνάξετε στο Κάιρο. πίσω από την πλάτη των αγωνιστών. (Γασπαρινάτος) Που σήμαινε. Στις συνελεύσεις ωστόσο επαναλάβαινα κι εγώ τους πανηγυ­ ρισμούς». Εί­ χε κάτι. Η ηγεσία του ΚΚΕ αποφάσισε την ίδρυση της ΠΕΕΑ με την «άκρη των χειλέων». ας φκιάσαμε αυτή την κυβέρνηση. δεν είχαμε σκο­ πό και να το παρατραβήξουμε. (Δημητρίου. γυρεύοντας!”. Αντάρτης) Δεν λαθεύει ο ανθυπίλαρχος.αυτή ακριβώς την εντύπωση διατηρώ από την ίδρυση της ΠΕΕΑ. πέντε ημέρες μετά την ορκωμοσία της πρώτης ΠΕΕΑ. που καθιστούσε την Κυβέρνηση του Βουνού ένα προσωρινό δ ια π ρ α γμ α ­ τευτικό σχήμα. Μια αποδυναμωμένη προκαταβολικά ενέργεια . αλλά να γίνει αποδεκτή α π ’ αυτήν». αποδείχτηκε τε­ λικά ότι ήταν ένα εργαλείο στα χέρια των ηγετών του ΕΑΜ στις παρατεταμένες διαπραγματεύσεις τους με τους πολιτικούς στην Αίγυ­ πτο». ότι “κύριοι. ότι τέλος πάντων. προσωρινή είναι η ΠΕΕΑ.514 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ προβληματίζονται: «Δεν είχε η ενέργεια μας εκείνον τον αέρα που έπρεπε να μας δίνει η δύναμή μας και το δίκιο μας. αντί να είναι το θεμέλιο ενός μόνιμου νέου πολιτικού συστήματος. δίχως τη σιγουριά που έπρεπε να της δίνει η θέληση και η δύναμη του εξεγερμένου εαμικού κόσμου· η de facto εξουσία που κα­ . την κυβέρνηση του Κάιρου. αν δε θέλετε. σα να τρομάξαμε και οι ίδιοι με το τόλμημά μας κι έβλεπες τους πανηγυρισμούς μας τους ανακατεύαμε με περίεργες εξηγήσεις. Παρά τις μεγαλόστομες δια­ κηρύξεις και τις δημόσιες δεσμεύσεις χρησιμοποιούν την ΠΕΕΑ απλώς σαν προθάλαμο για να εισέλθουν στο άντρο της πολιτικής καμαρίλας και της συναλλαγής. (Κέδρος) Αυτό το τηλεγράφημα. ο προοθυπουργός της κυβέρνησης του Κάιρου λάμβανε ένα καθησυχαστικό τηλεγράφημα από το Βουνό: «Η επιτροπή αποβλέπει πρωτίστως εις τον σχηματισμόν Κυβερνήσεως Γενικής Εθνικής Ενότη­ τας». όπως σίγουρα είχαν ελπίσει με­ ρικοί από τους πιο ριζοσπάστες αγωνιστές του ΕΑΜ. μην ανησυχείτε. πρέπει να χρεωθεί εξ ολοκλήρου στην ηγεσία του ΚΚΕ.«σκοπός δεν ήταν να έρ­ θει σε ρήξη με την εξόριστη κυβέρνηση. «Το Εθνικό Συμβούλιο. Δημιούργησε την ΠΕΕΑ όχι για να απαλλάξει τη χώρα από τον παλαιοκομματισμό και την ξενοκρατία* οι μικρόνοες του Κόμματος δεν έχουν αυτό το σθένος. μια πολιτική μπλόφα.

[. Αντιθέτως.. να μου το πεις.. Το ηγετικό δίδυμο του ΚΚΕ παραλύει και αποφασίζουν να α π ο ­ σιωπήσουν το γεγονός γιατί φοβούνται τις αντιδράσεις του Άρη και τοον κ α π ετά ν ιω ν «τσιμουδιά σε κανέναν. μόλις έρχεται η πρόσκληση από τη βασιλική κυβέρνηση. Αλέκο. που ανήγ­ γειλε στους Συμμάχους την ίδρυσή της.. 15 ημέρες μετά τον σχηματισμό της ΠΕΕΑ. ο Στάλιν αγνόησε επιδεικτικά την Κυβέρνηση του Βου­ νού και έστειλε ευχετήριο τηλεγράφημα για την εθνική εορτή στον βα­ σιλέα Γεώργιο. (Ιωαννίδης) Και. αλλά μια τρομακτική είδηση απειλεί να τινάξει στον αέρα κάθε σχέδιο συνεννόησης: Σκοτοόθηκε ο Ψαρρός.κάτι που δεν είχε κάνει τα δύο προηγούμενα χρόνια. όχι. Αλλά αυτός όχι». δεν μπορεί. ξέρο) γω». Οι αντιπρόσωποι ξεκινάνε.. η αντι­ στασιακή αντιπροσω πεία με επικεφαλής τον Σβώλο ξεκινάει αμέσως για το Κάιρο* όμως ο καθηγητής έχει ακόμη τους ενδοιασμούς του. Το χειρότερο.. . δείγμα καθαρότατο ότι δεν επ ι­ δοκίμαζε τη δική μας. όταν δεν υπήρχε η ΠΕΕΑ. Πήγαινε και έχε εμπιστοσύνη στο Κόμμα. (Π. Θα δεις. [. [.. Του Ιωαννίδη δεν του ξεφεύγουν αυτά: «Αναγνώριζε εκείνη την κυβέρνηση. Δημητρίου) Η Σοβιετική Ένωση δεν αναγνώρισε την ΠΕΕΑ ούτε καν απάντησε στο τηλεγράφημα του πρώτου προέδρου της Μπακιρτζή. την ΠΕΕΑ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩ Ν 515 τείχε. η ΣΕ είχε χαιρετί­ σει θερμά την αντίστοιχη Επιτροπή Απελευθέρωσης της Γιουγκοσλα­ βίας και ακόμη θερμότερα την Επιτροπή της Πολωνίας. Μη με αναγκάσεις την τελευταία στιγμή να διαχω ρί­ σω τις ευθύνες μου.] Αν το μάθαιναν οι άλ­ λοι κατσαπλιάδες. Η δική της σιγουριά βρίσκεται στη Μόσχα.. Θα είναι μεγάλη ζημιά για σας. θα ’κανε μόκο προς εκείνη την κατεύθυνση. Άρα του δίνει να κα­ ταλάβει ότι εγο) δεν έχω καμιά απολύτως ανάμειξη με την υπόθεση αυτής της ΠΕΕΑ. από όπου τα «σήμα­ τα καπνού» δείχνουν αποδοκιμασία: «Οι επίμονες προσπάθειες του ΚΚΕ και της ΠΕΕΑ να αποχτήσουν απευθείας σχέσεις με το ΚΚΣΕ και τη σοβιετική κυβέρνηση δεν είχαν κανένα αποτέλεσμα». στην εθνική επέτειο της 25ης Μαρτίου. Ούτε στην καλή εποχή δεν του έστειλε τηλεγραφήματα και του στέλ­ νει αμέσως μόλις κάνουμε εμείς την κυβέρνηση.. Πού μυαλό για τέτοιες σκέψεις: -Ό χ ι.] Αν μας αναγνώριζε εμάς ή αν ήθελε να υ π ά ρ ­ χουμε εμείς. φαίνεται. να χωνέψει τόση διαλλακτικότητα και επ α να ­ λαμβάνει στον Σιάντο: Γιώργη.Α ΡΗ Σ. αν σκοπεύετε να καταλάβετε την Αθήνα και την εξουσία.] Ούτε καν το φανταζόμασταν.

Την προ^τη φορά με προσωπική εντολή του Σιάντου -π ο υ τη μετέδωσε ο Ορέστης. πάλι με μυστική εντολή του Σιάντου -μέσω Ζούλατο διέλυσαν με λιγοστά θύματα ο Βερμαίος και ο Νικηφόρος· ξανά ο «εξτρεμιστής» Άρης βρέθηκε κατηγορούμενος. (Κούτρας) Τρεις είναι οι δαίμονες που καθόρισαν την τύχη του συνταγματάρ­ χη και του 5/42: Πρώτος ο Σιάντος. Μετά τις έντονες αντιδράσεις.το διέλυσε αναίμακτα ο πανούργος Άρης. Και το χειρότερο.. οι πολιτικοί της Αθήνας έτσι κι αλλιώς θε­ ωρούν το αντάρτικο καταστροφικό και οι βασιλόφρονες μισούν το 5/42 αφού στο καταστατικό του διακηρύσσει: «Πρώτος σκοπός όλων των δημοκρατικών είναι να αποτρέψουν την παλιννόστηση του Γεο^ργίου. όπως εί­ ναι πια φανερό. Κατέλυσε τις ελευθερίες μας. μας εξανδραπό­ δισε». Κανείς δεν το θέλει. Ο Γραμματέας του ΚΚΕ δεν διανοείται ένα «ξένο» αντάρτικο τμή­ μα μέσα στις απελευθερωμένες από τον ΕΛΑΣ περιοχές· πρέπει να εν­ σωματωθεί ή να διαλυθεί. επιμένει και «μ' ευελιξία κι υποχωρητικότητα πολλές φορές διέσωσε την εθνι­ κή ενότητα και θα τη διέσωζε ίσως μέχρι τέλους αν δεν την υπονό­ μευαν σκοτεινές δυνάμεις ψηλά ιστάμενες κι έξωθι κατευθυνόμενες». άλλη λύση δεν συζητάει. το 5/42 Σύνταγμα του Ψαρρού ανασυγκροτήθηκε και τα «άκουσε» ο αρχηγός. για τη νοοτροπία που είχε εμφυσήσει στους καπετάνιους. Προτού το 5/42 ανασυγκροτηθεί για τρίτη φορά.] 0 Γεώργιος δεν έχει πια θέση στην Ελλάδα μας..516 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ Ο συνταγματάρχης Δημήτριος Ψαρρός είναι ο πρώτος ανώτερος αξιωματικός που στράφηκε στην ένοπλη Αντίσταση. τον υπέρτατο μας νόμο δηλαδή. στην ίδια περιοχή κυριαρχούσε ήδη ο ΕΛΑΣ. παρά τη γενική εχθρότητα που αντιμετωπίζει. Το αργοπορημένο και αγγλοδίαιτο αντάρτικο τμήμα του Ψαρρού θα αντιμετωπιστεί στο Βουνό σαν παρείσακτο. Οι εγκατεστημένοι ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ θα προσπαθούν με διάφορους τρό­ πους να το απορροφήσουν. [. υπερτίμησε την ανάγκη της ξένης βοήθειας. Όμως η πρώτη αποτυχημένη του προσπάθεια στη Μακεδονία του ψαλίδισε τα φτερά με συνέπεια να καθυστερήσει πολύ τη δεύτερη· όταν το αποφάσισε. 0 Ψαρρός. στηρίχτηκε ολοκληρωτικά στους Βρετανούς και κατέληξε υποχείριό τους. ακόμη και εσωκομματικές. αν και ήταν χιλιόμετρα μακριά. έχει αφιχθεί στο Βουνό ο Σιάντος και άσκησε προσωπική πίεση στον Ψαρρό να προ- . Τη δεύτερη φορά.

. εμπεριέχουν και προσωπικά στοιχεία. Παρά τη συμ­ φωνία μαζί του να κρατήσει η ΕΚΚΑ με το ΕΑΜ κοινή γραμμή αντάρ­ τικης και πολιτικής ενότητας. Μοιραία. πιο μακρινή. Ο Ζούλας δεν ακούει κανέναν* ούτε διανοείται κανείς να τον μεταθέσει σε άλλη. είτε γιατί το σκεπτόταν εί­ τε για άλλους λόγους. Τα αίτια δεν είναι μόνο πολιτικά. κάνει συστάσεις στον ταγματάρχη για τη συμπεριφορά του. Πίσω από τη δική του «τρέλα» βρίσκεται ο Γραμ­ ματέας του Κόμματος· όπως γράφει ο ταγματάρχης σε κομματική έκ­ 16. Μετά και από αυτό ο Ψαρρός δεν είχε αμφι­ βολία για την εξέλιξη· μόλις επέστρεψε στην έδρα του Συντάγματος. 0 συνταγματάρχης. δεν του το ξέκοψε· άφησε στον Γραμματέα μια εντύπωση κατάφασης.ΑΡΗΣ. στην οποία υπάγεται το 36ο Σύνταγμα. είπε στους αξιωματικούς του 5/42 να προετοιμαστούν για σύγκρουση με τον ΕΛΑΣ.Πλάκας. ο Σιάντος εξέλαβε αυτήν την απόφαση ως προδοσία και η προσάρτηση του 5/42 του έγινε « πά­ θος». μονάδα. τα οποία απορρέουν μάλλον από τον προβληματικό ψυχικό κόσμο του Ζούλα (θα τελειώσει τη ζωή του σε ψυχιατρείο). Στον χο^ρο που κινείται το 5/42 είναι ανεπτυγμένο το 36ο Σύνταγ­ μα του ΕΛΑΣ με δύναμη τριών ταγμάτων και διοικητή τον παλιό συμ­ μαθητή και φίλο του Ψαρρού ταγματάρχη Ζούλα. Ο Ζούλας θα μεταβληθεί σε εφιάλτη του Ψαρρού. υπό την καθοδήγηση του Γούντχαουζ μεταστράφηκαν πλήρως. Ιστορία του Ελ?\ηνικού Έθνους. που θα του κάνει τον βίο αβίωτο. Ματαίο^ς η ΧΙΙΙη Μεραρχία του ΕΛΑΣ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 517 σχωρήσει στον ΕΛΑΣ.1 6 Πλάι στον Ψαρρό εδρεύει ο δεύτερος δαίμονας του συνταγματάρ­ χη. Νέα προδοσία θα θεωρήσει ο Γραμματέας του ΚΚΕ τη στάση Ψαρρού .Καρτάλη στη Σύσκεψη Μυρόφυλλου . Δημιουργεί συνεχώς προστριβές και προβλήματα και σε μια περί­ πτωση απείλησε να του κόψει ακόμη και το νερό. Η προσωπική βεντέτα μεταξύ Σιάντου και Ψαρρού (τον είχε γελάσει δύο φορές) και η απροσδόκητη στάση του Καρτάλη στη σύσκεψη εξόργιζε την εαμική ηγεσία σε βαθμό να μην παρέμβει στη ραγδαία όξυνση των σχέσεων του ΕΛΑΣ Φωκίδας και του 5/42». Η παλιά φιλία τους όμως είχε μεταβληθεί σε θανάσιμη έχθρα και ο Ζούλας δεν εννοεί να δεχτεί τη συνύπαρξη με τον Ψαρρό. «Οι προστριβές είχαν ξαναρχίσει όσο διαρκούσαν οι συσκέψεις σε Μυρόφυλλο και Πλάκα. όταν με βρετανική εντολή άρχι­ σε ξανά την ανασυγκρότηση του 5/42.

Δαίμονες (2) 0 τρίτος και χειρότερος δαίμονας του Ψαρρού είναι ο βασιλόφρων λοχαγός Ευθύμιος Δεδούσης. που καθοδηγείται και αυτός από φιλοβασιλικούς πολιτικούς και στρα­ τιωτικούς της Αθήνας* η παρουσία του στο αντάρτικο έχει μοναδικό σκοπό την άλωση του 5/42 εν ονόματι του βασιλέα Γεωργίου. [.ΕΔΕΣ.Ψαρρό . ο Ψαρρός.1 7 Η «κατευθείαν» καθοδήγηση που αποκαλύπτει ο Ζούλας δεν είναι κάτι απλό· σημαίνει μια ορισμένη «μυστική γραμμή» ερήμην της στρα­ τιωτικής και πολιτικής ιεραρχίας για κάποιον σοβαρό λόγο. Τον Οκτώβριο του 1943.] Τις εντολές που πήρε ο Δεδούσης α π ' τη Στρατιωτική Ιεραρχία μπορεί να τις μαντεύσει κανείς α π ’ την όλη μετέπειτα διαγωγή και δράση του μέσα στο 5/42 Σύνταγμα». ο υποδιοικητής του Λαγγουράνης. Ο έντι­ μος συνεργάτης του Ψαρρού. ο Μπακιρτζής. ο ταγματάρχης Βλάχος και αρκετοί άλλοι.τ. αλλά και τον Ψαρρό. «Ηγέρθη με το αυτόματο σε θέση βολής και το δάκτυλο στη σκανδάλη και εξύβρισε όχι μόνον τον Καρτάλη. Θ. Ζούλας.3. 2.1951. και τους υπολοίπους. Επισύρει -τ ο λιγότερο.. Παρόντες ήσαν ο Καρτάλης.λ. άξεστος και λιγόμυαλος αξιωματικός. αποκαλύπτει το όλο εγχείρημα: «Τότε μόλις.. Βλάχο. λοχαγός τότε και μετέπειτα ταξίαρχος Αθανάσιος Κούτρας. είχαν ξυπνήσει τα παλαιά πολιτικά κόμματα και οι ανωτέρω αρμόδιοι στρα­ τιωτικοί ηγέτες για να πολεμήσουν δήθεν τους κατακτητές. «με καθοδηγούσε κατευθείαν αυτός στις σχέ­ σεις μου με την ΕΚΚΑ . Ο παρευρισκόμενος Δεδού­ σης διαφώνησε με την προτεινόμενη φιλοεαμική πολιτική του Σ υ ­ ντάγματος και απαίτησε με εντελώς απαράδεκτο τρόπο άμεση επίθε­ ση εναντίον του ΕΛΑΣ.άμεσο αφοπλισμό και αποπομπή από τις 17. ως προδότας του βασιλέως κ.Καρτάλη».518 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ θεσή του για τον Σιάντο. ύστερα από δύο ολόκληρα χρόνια χειμερίας και εαρινής νάρκης. όταν ξέσπασε ο αντάρτικος εμφύλιος ΕΛΑΣ . Μπακιρ­ τζή. που ήρθε τον Αύγουστο του 1943 από την Αθήνα και κατετάγη στο 5/42 μαζί με άλλους 20 ομοϊδεάτες του μόνι­ μους αξιωματικούς. είχε συγκληθεί πολιτικοστρατιωτική σύσκεψη της ΕΚΚΑ στο Κάστρο Σαλώνων για να καθορίσει τη στάση της. Ο Δεδούσης είναι γενναίος. συμπληρωματική έκθεση προς το ΚΚΕ. (ΑΣΚΙ) . (Κούτρας) Το παράπτω μα στο οποίο υπέπεσε είναι βαρύτατο.».

«αποκηρύσσουν την λεγομένην οργάνωσιν ΕΚΚΑ» και δηλοί>νουν . τα αιματηρά γεγονότα και η διάλυση του 5/42». (Κούτρας) 0 Δεδούσης δεν είναι ο μόνος υποκινούμενος από την Αθήνα. Γαλαξίδι κ. την οργάνωσι του στρατηγού Παπάγου». στο 5/42 συνέβησαν πρωτοφανή γεγονότα. Δεσφίνα. με την υπερφίαλη.] Αν δεν δίνονταν στον ΕΛΑΣ οι ανω­ τέρω σοβαρές αφορμές. τουλάχιστο την άνοιξη του 1944. Διέπεται από δικούς του κανονισμούς.] Όποιος δεν ήταν τότε εκεί. Το επάγγελμα των όπλων απαιτεί έναν συνδυασμό σκλη­ ρότητας και τρυφερότητας».. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 519 τάξεις του Συντάγματος. Ιτέα. η ανοχή αποχαλινώνει. δυναμική εμφάνιση του λόχου του. το ερώτημα έχει απαντηθεί εμπράκτως και από τους δύο σε ανάλογες περιπτώσεις* το Βουνό δεν σηκώνει αβρότητες. όποιος δεν τα έζησε δεν μπορεί να καταλάβει πόσο δύσκολο πράγμα ήταν να σταθείς αρχηγός ανταρτών. Δική του ατμόσφαιρα. 0 ήπιος χαρακτήρας του έδωσε το δικαίωμα στους Βρετανούς αξιωματικούς να λένε ότι ήταν καλός για παρέα και είχε θάρρος. Κ ατ’ αυτό.Πλάκας. (Σουν Τσου) Όπως πάντα συμβαίνει... αγέρωχη. ήταν προκλητικότατος έναντι των οπαδών του ΕΑΜ. νομίζω. Ιστορία) Όσο απούσιαζε ο Ψαρρός στη Διάσκεψη Μυρόφυλλου . Έ χει άγραφους νόμους. το οποίο υπέγραψαν 68 αξιωματικοί του Συντάγματος. [.α. 0 λοχαγός οργάνωσε κίνη­ μα εντός του 5/42 για να το μετατρέψει σε φιλοβασιλική μονάδα. περιοδεύοντας στα χωριά Χρυσό. (Πετιμεζάς) Ακόμη και στα στρατιωτικά εγχειρίδια γίνεται σαφές ότι «ο ιδανι­ κός διοικητής συνδυάζει ταυτόχρονα την καλλιέργεια με το φιλοπόλε­ μο πνεύμα. 0 βασιλόφρων λοχαγός γίνεται γρήγορα κράτος εν κράτει στο 5/42 και φυσικά κόκκινο πανί για τον ΕΛΑΣ. Έ χει δική του δεοντολογία. Γρηγοριάδης. μπορεί να πει κανείς ότι δε θα συνέβαιναν.. (Mazower) Για όσους διερωτώνται τι θα έκαναν οι αδίστακτοι Άρης και Ζέρ­ βας με έναν Δεδούση στα πόδια τους. « 0 Δεδούσης. Πε­ ριέφερε προς υπογραφή ένα υπόμνημα που στρεφόταν κατά της διοί­ κησης. να επιβληθείς σε ένο­ πλους εθελοντές». [. «Μεταξύ των αξιωματικών του 5/42 Συντάγματος υπήρχαν πολλοί που παίρναν ιδιαίτερες εντολές από την “Στρατιωτική Ιεραρχία”. αλλά «δεν μπορούσε να διοικήσει ούτε μία ομάδα από δέκα αντάρτες.. Δεν είναι τυχαίο αυτό που έγραψε ο αυτόπτης μάρτυς κάποιου παρόμοιου επεισοδίου με τον Ζέρβα: «Να βγεις να φτιάξεις αντάρτικο! Μεγάλη υπόθεση. Δυστυχώς για τον Ψαρρό. αυτό δεν έγινε* ο συνταγματάρχης είναι άνθρωπος μετριοπαθής και υπέρ των συμβιβα­ σ τικ ο ί λύσεων. (Σ.ΑΡΗΣ. όχι ένα ολόκληρο σύνταγμα». όποιος δεν είδε από κο­ ντά.

Τον επόμενο μήνα ο Μπακιρτζής εγκαταλείπει το 5/42 και ορκίζε­ ται πρόεδρος της ΠΕΕΑ. «Εκήρυξε την περιοχή Β. Παξινός. Φαρμάκης.2. Ούτε να επιβληθεί μπορεί ούτε να προσχωρήσει στο ΕΑΜ αποφασίζει. Αυτό το υπόμνημα με ημερομηνία 28. αφόπλισε το αρχηγείον του εφεδρικού ΕΛΑΣ Δωρίδος. Δωρίδος εις κατάστασιν πολιορκίας.ά. Δέσμιος Η κατάσταση στο Σύνταγμα γίνεται ανεξέλεγκτη. Αρνούνται να το υπογράψουν οι πρω­ τοπόροι του 5/42 λοχαγός Κούτρας και υπολοχαγός Μήταλας. Δούκας. και δείχνει τα αδιέξοδα του συνταγματάρχη· σε παρότρυνση του Μ πα­ κιρτζή «ν’ αφήσει τις επιφυλάξεις και να προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ.ά. Το πραξικόπημα το υποστηρίζουν ενυπογράφως οι αξιωματικοί Γ. Γ. Κροκυλίου και των άλλων γειτονικών χωρίων. στην οποία είναι παρών. αρχίζει τον πόλεμο εναντίον του ΕΛΑΣ. έκοψε τας τηλεφο^νικάς γραμμάς και. όπου αφαίρεσε στρατιωτικά είδη αδειούχων ανταρτών του 5/42 (ο ίδιος ισχυρίζεται πως ήσαν πολίτες που κατείχαν παρανόμως στρατιωτικά είδη). Ο Ψαρρός είναι σχεδόν θεατής. Καπετζώνης.». τον βασιλέα και την κυβέρνησίν του». Ντούρος. ο Ψαρρός. Δίνει την εντύπωση ότι έχει καταληφθεί από αμόκ. συνέλαβε τα μέλη της πολιτικής επιτροπής του ΕΑΜ Φωκίδος. απάντησε: » . Στις 4 Μαρτίου μια αυθαιρεσία του Νικηφόρου στο Σερνικάκι. τας μαχητικάς ομάδας Πενταγιο^ν. Καϊμάρας. τον οποίο θε­ ωρεί και αποκαλεί ανοιχτά «ανίκανο». Κάποιοι λένε ότι είναι δέσμιος των συμφωνιών του με τους Βρετανούς και κά­ ποιοι ότι φοβάται πως θα χάσει το Σύνταγμα. χωρίς προηγουμένως να συνεννοηθεί με τον Ψαρρό.Και ποιοι θα μ ’ ακολουθήσουν. θα ανοίξει την αυλαία της τραγωδίας.520 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ την αφοσίωσή τους «εις το Στρατηγείον Μέσης Ανατολής. οι τα γ­ ματάρχες Βλάχος. παραλαβών τους συλληφθέντας ομήρους . με σκυμμένο το κεφάλι.1944 ουσιαστικώς καταρ­ γούσε τον συνταγματάρχη Ψαρρό. Π.τι θέλει κάνει. Οι τελευταίες 40 ημέρες ζωής του Ψαρρού είναι μαρτυρικές· από τις 4 Μαρτίου έως τις 17 Απριλίου θα βαδίσει προς τον θάνατο αμφισβητούμενος και λοιδορούμενος από φίλους και αντιπάλους. Μαναίος. Καθένας ό. Ο Κούτρας αφηγείται μια σκηνή τον Φεβρουάριο στο Κροκύλιο. Παπαϊωάννου κ. Γ. Β. Σε ανταπόδοση ο Δεδούσης. Παπαδημητρίου κ.

παρά την επερχόμενη καταστροφή.ΑΡΗΣ. (Κούτρας) Τα επεισόδια εξακολουθούν να διαδέχονται το ένα το άλλο ακόμη πιο άγρια* στο Ευπάλιο γίνεται κανονική μάχη. «Εις την περίπτωσιν αυτήν. ο ασθενέστερος και εις δυνάμεις ενόπλους και εις οργάνωσιν και εις “στηρίγματα” είναι και ο προκλητικότερος». (Καϊμάρας) Το αίμα ζητάει αίμα. ένθα ευρίσκετο το τάγμα Καπετζώνη». «Την εποχήν εκείνην ο Δεδούσης είχε τη δύναμη κι ήταν ενδεχόμε­ νο να συλλάβει τον Ψαρρό κι όχι ο Ψαρρός να συλλάβει τον Δεδούση». εφόνευσαν τον υπεύθυνον του ΕΛΑΣ του χωρίου τούτου. Ο Ζούλας και ο Ψαρρός συσκέπτονται με την κατευναστική παρουσία του Βρετανού ταγματάρχη Τζεφ. κάνει το χάσμα αγεφύρο)το. Ακολουθούν συνεχή επεισόδια και από τις δύο πλευρές· τα τηλε­ γραφήματα μεταξύ ΕΛΑΣ και Ψαρρού πάνε και έρχονται. Καρτάλης) Σε μια ύστατη προσπάθεια συνεννόησης οι παλιοί φίλοι του Ψαρ- . προσπαθούντες να αφοπλίσουν την μαχητικήν ομάδα Κροκυλίου (του ΕΛΑΣ). Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 521 (περί τους 100). [. Είναι μια απαίτηση πέραν των δυνάμεων του συνταγματάρχη. ο Θύμιος Κομκο)τός. την συγκεκριμένην αυτήν περίπτωσιν. (Πυρομάγλου. Μόρνου. Στα γύρω χωριά οι εφεδροελασίτες αφοπλίζονται και ένας ακόμη νεκρός του εφεδρικού ΕΛΑΣ. καταλήγουν σε συμφωνία και υπογρά­ φουν ένα πρωτόκολλο. Τίποτα από αυτά δεν θα γίνει... δεν εννοούν να συνδιαλλαγούν στο παραμικρό. ονόματι Βάρσον. που δεν ασκεί πλέον πραγματική διοίκηση στη μονά­ δα του. εκινήθη διά νυκτός προς την περιοχήν Ν. Ο Ψαρρός δεσμεύεται να αφαιρέσει τη διοίκη­ ση από τον ταγματάρχη Καπετζώνη και τον λοχαγό Δεδούση και να παραπέμψει τον δεύτερο στο στρατοδικείο του Συντάγματος για τον φόνο του Βάρσου. τον οπλισμόν και τους εφοδιασμούς του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. που απαιτούν από τον Ψαρρό τη σύλληψη του λοχαγού και την παραπομπή του σε δίκη. Ο φόνος του Βάρσου και η ομηρία των εαμιτών ξεσηκώνει τους ελα­ σίτες. Σαν να γίνε­ ται επί τη βάσει κάποιου συγκεκριμένου σχεδίου.] Ο φόνος ούτος ήναψε τα μίση και τα πάθη μεταξύ των οργανώσεων και εβάρυνε σημαντικούς εις την τραγικήν ζωήν του 5/42». Τότε π α ­ ρεμβαίνει το ΓΣ του ΕΛΑΣ και με αίτημά του προς τη Συμμαχική Απο­ στολή επιτυγχάνει τη σύγκληση μιας συνάντησης μεταξύ των δύο πλευρών στο Μαυρολιθάρι για να αποφευχθούν τα χειρότερα. [..] Κατά κακήν μοίραν αντάρται του Δεδούση. ο Δεδούσης και οι δικοί του..

Μάντακας) στις 7 Απριλίου «διέταξε το Γενι­ κό Στρατηγείο να στείλει στον Ψαρρό ένα τελεσίγραφο και να ζητεί την άμεση εκτέλεση εκείνων που συμφωνήθηκαν στο προ^τόκολλο. Δεν τολμάει να απομακρυνθεί από την έδρα του. Καταβάλλει μεγάλες προσ πά­ θειες να πείσει τον συνταγματάρχη να ανταποκριθούν στην επίσημη πρόσκληση του Μπακιρτζή και να προσχωρήσουν στην ΠΕΕΑ. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Οι συνωμότες αξιωματικοί τον κατηγορούν για προδοσία και εξανα­ γκασμό από τους ελασίτες· οι πάντες όμως ξέρουν ότι «ο Λαγγουράνης οικειοθελοός προσχώρησε στον ΕΛΑΣ». Ο σύνδεσμος ταγματάρχης Τζεφ φτάνει να π α ­ ροτρύνει τους ελασίτες: . τη σύλληψη του ταγματάρχη Καπετζώνη και των λοχαγών Δεδούση και Ψιλογιάννη. 0 πολυπράγμων Γούντχαουζ κρατιέται επιμελώς μακριά από τη διένεξη ενισχύοντας τις μεταγενέστερες υ π ο ­ ψίες για αγγλική σκοπιμότητα· το 5/42 με τους 500 μόνο άνδρες τούς είναι πλέον άχρηστο.] Πήρα την αμετάτρεπτη απόφαση να προσχω­ ρήσω στην Εθνική αυτή κυβέρνηση και να ενταχθώ στον Εθνικό Λαϊ­ κό Στρατό». . Μπακιρτζής. Ο στρατηγός Σαράφης καταγράφει τη διαδικασία: πρώ τα η ΠΕΕΑ (Σιάντος.. και τους καλεί να τον ακολουθήσουν: «Απείλησαν να πιάσουν και να δέσουν τον Ψαρρό και Λαγγουράνη για να μην είναι πρόσκομ­ μα στο κίνημά των.. Τον Λαγγουράνη τον ακολουθεί και ο ταγματάρχης I. παραείναι αναιμικές για να αποσοβήσουν τη σύγκρουση που διαγράφεται. στην οποία εξηγεί τους λό­ γους.] Σε περίπτωση που ο Ψαρρός δε δέχονταν τους όρους. [. Συγκάλοψη 0 υποδιοικητής του 5/42 και προσωπικός φίλος του Ψαρρού αντισυνταγματάρχης Λαγγουράνης διαπιστώνει ότι κινδυνεύουν πλέον και οι δύο από τους έξαλλους βασιλόφρονες. Στις 4 Απριλίου ο Λαγγουράνης αποχωρεί στέλνοντας μια επιστο­ λή προς τους άνδρες του Συντάγματος. που γράφει ότι «προ της αθλίας αυτής καταστάσεως» αποφάσισε να τεθεί στη διάθεση της ΠΕΕΑ. Παπαϊωάννου. μα προ­ σκρούει σε αυτήν την περίεργη αναβλητικότητα.. Οι προσπάθειες διευθέτησης της κρίσης από τους Βρετανούς συν­ δέσμους. μα αυτός δηλο^νει αδυναμία να προσέλθει.522 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ ΓΙΟ Υ Λ Ο Σ ρού Μπακιρτζής και Σαράφης τον καλούν στο Καρπενήσι για να ανιχνεύσουν κάποια λύση. Αυτό θα γίνει με όλους τους τύπους από την ΠΕΕΑ.Διαλύστε το επιτέλους να ησυχάσουμε κι εμείς κι εσείς. που τον καθηλώνει. σκόπιμα ή όχι. [..

Σε περίπτωση που η ΕΚΚΑ δε δέχονταν τους όρους του τελεσίγραφου. Και συνεχίζει ο Σαράφης: «Στάλθηκε το τελεσίγραφο στο συνταγ­ ματάρχη Ψαρρό και. Καρτάλης) Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ δεν είχε γν<ύση των προστριβών μεταξύ τοπι­ κού ΕΛΑΣ και 5/42. καθώς και του ΕΛΑΣ». (Σαράφης. Δεν είναι τυχαίο. Ακόμη και σήμερα η εντύπωση που επικρατεί είναι ότι υπεύθυνος για τον φόνο του Ψαρρού ή έστω για τη διάλυση του 5/42 Συντάγμα­ τος είναι ο αρχηγός του ΕΛΑΣ. η ταξιαρχία εξουσιοδοτούνταν να προβεί στη διάλυση της ΕΚΚΑ διά της βίας». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 523 το Γενικό στρατηγείο του ΕΛΑΣ διατάσσονταν να χτυπήσει και δια­ λύσει τα τμήματα της ΕΚΚΑ». Με τη σειρά του το ΓΣ του ΕΛΑΣ: «Ύστερα από τη διαταγή αυτή της ΠΕΕΑ διέταξε την νη Ταξιαρχία να στείλει το τελεσίγραφο με τους όρους που αναφέρονται παραπάνω και να ενεργήσει ανάλογα με τη στάση της ΕΚΚΑ. ότι η τυχαία παρουσία του Άρη στην περιοχή χρησι­ μέυσε «σαν ασπίδα σε άλλους πιο “αδιάλλακτους’’». ύστερα από την πάροδο της προθεσμίας που θα έβαζε. που εκδιώχθηκε από την έδρα της ΠΕΕΑ. ΕΑΑΣ) Όλα έγιναν σύμφωνα με τις διαταγές. τα τμήματα του ΕΛΑΣ επι­ τέθηκαν κατά των τμημάτων της ΕΚΚΑ για να επιτύχουν τη διάλυσή της. Και το παράδοξο είναι πως το μόνο που βρίσκει να κα­ ταδικάσει στην εξέλιξη του δράματος είναι η πρωτοβουλία του Άρη. Η συνοδεία του δεν φτάνει τους 40 άνδρες· έχει μαζί του τον πά- . ο οποίος βρέθηκε εντελώς συμπτωματικά στον τόπο των γεγονότων. «να κινητοποιήσει αυτοβούλως ένα απόσπασμα 100 ανδρών».ΑΡΗΣ. Στη σύγκρουση αυτή (17 Απριλίου 1944) σκοτώθηκε ο συνταγμα­ τάρχης Ψαρρός και άλλοι αξιωματικοί και οπλίτες της ΕΚΚΑ. που πρωταγωνίστησε στη σύγκρουση. περιοδεύει στα χωριά της Φθιώτιδας και της Παρνασσίδας με τον Γραμματέα του ΕΑΜ Στερεάς και παλιό του φίλο Φίτσιο. Η στρατιωτική γλώσσα που χρησιμοποιεί ο στρατηγός συγκα?νύπτει την αλήθεια. αφού απορρίφθηκε. Από την 1η Απριλίου. Το σίγουρο είναι. όπως λέ­ ει ο μόνιμος υπολοχαγός Γιαννακουλόπουλος. (Πυρομάγλου. Είναι μια εκδοχή που εξυπηρετεί τους πάντες και καλλιεργήθηκε σχεδόν από την επαύριον των γεγονότων.

. που προορίζει να επανδρώσουν τα τμήματα της Πελοποννήσου. Ο Γιαννακουλόπουλος βεβαιώνει ότι ο Άρης δεν είπε τίποτα εναντίον του Ψαρρού προσο^πικά: «Εκείνο που θυμάμαι πολύ καλά εί­ ναι ότι σ’ όλη τη συζήτησή μας αυτή [. και ξανακλείνεται στον εαυτό του. 0 Άρης του εξηγεί την κατάσταση με τον Ψαρρό και του δίνει εντολή να κατευθυνθεί προς το Παλαιοαξάρι. Τον Άρη άλλα τον καίνε.ήταν αριστούχος και αρχηγός της Σχολής Ευελπίδων. . να έρ­ θει προς συνάντησή του στο Γαρδίκι. στις 8 Απριλίου.Το ένα πόδι μας είναι τώρα στον τάφο!. σκέψις δική του». (Πυρομά­ γλου. Είναι εντελώς αντίθετος στην απόφαση να σταλούν για δεύτερη φορά εκπρόσωποι για συζητήσεις στη Μέση Ανατολή. Αποφεύγει τις υποδοχές και τις δημόσιες ομιλίες παρότι ο κόσμος μαζεύεται. όπως τον Ερμή. Δεν είναι δυνατόν να παραμείνει αδιάφο­ ρος. και στο αντάρτικο έχει αναδειχθεί σε σπουδαίο πολεμιστή. Καρτάλιης) Πλησιάζει το Πάσχα.524 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τερ Ανυπόμονο. Εκφράζει πια εντελώς ανοιχτά την απόλυτη περιφρόνησή του για το ηγετικό δίδυμο του Κόμματος. τους μαυροσχούφηδες και ορισμένα στελέχη του ΕΛΑΣ.. για να δει από κοντά το πρόσωπο της λα­ τρείας του* αρθρώνει λίγα λόγια. να σκεφθεί πως η τραγική μοίρα του συν/ρχη Ψαρρού ήταν έργο δικό του. καταλήγει. Η ψυχολογική του κατάσταση δεν είναι καλή. όπου είναι αναγκασμένος. Μιλάει διαρκώς για τον στραβό δρόμο της πολιτικής ηγεσίας και βέβαια για τη δική του αποπομπή στην Πελοπόννησο. τον δικηγόρο Περι­ κλή Κλάρα. καταλύουν στο γνώριμο Μαυρολιθάρι. Τη Μεγάλη Δευτέρα 10 Απριλίου ο Άρης φτάνει στη Χωμίριανη. έστω και εκ των υστέρων. όπου συναντιέται με τον μεγαλύτερο αδερφό του.μαζί περνάνε στη Δάφνη. που έχει επιστρέψει από την Ήπειρο με το αποδεκατισμένο Τάγμα Θανάτου (ΙΙΙ/36). Του εί­ ναι αδύνατον να κατανοήσει τους λόγους που επιβάλλουν στο ΕΑΜ να μοιραστεί την εξουσία της χώρας με τους δηλωμένους εχθρούς του: . Στη Φθιώτιδα στις 7 Απριλίου θα πληροφορηθεί την άσχημη τροπή των γεγονότων με το 5/42 και την εντολή της ΠΕΕΑ για τη διάλυσή του. και την επόμενη ημέρα. τον Κωστούλα. 0 Άρης εμπιστεύεται τον νεαρό υπολοχαγό όσο λίγους. όπου περνάει. Μεγά­ λη Τρίτη 11 Απριλίου. ο Γιαννακουλόπουλος είναι στο Γαρδίκι με όλη τη δύναμη που διαθέτει· όχι περισσότερους από 120 άνδρες. τον Χρυσιώτη.] ούτε μια φορά δε μίλησε ενα­ ντίον του με τον τόνο εκείνον του μίσους που θα μπορούσε να κάνει κανέναν. όπου θα πάει και αυτός. Την επόμενη ημέρα. Αυθημερόν ειδοποιεί τον Γιαννακουλόπουλο.

(Σ.ΑΡΗΣ.4. μία προς τον Σιάντο και μία προς τον Ιωαννίδη. Η τε­ λευταία πρόταση του Ψαρρού το Μεγάλο Σάββατο είναι να προσχωρήσει το 5/42 στην ΠΕΕΑ ως ανεξάρτητο σύνταγμα. υβριστικές επιστολές. Απέναντι τους. λες και ήθελε να ρίξει λάδι στη φωτιά. Στο Μαυρολιθάρι θα συντάξει δύο σκληρές. 27. «περιβαλλό­ μενος από αξιωματικούς που οι περισσότεροι τον αγνοούσαν επιδεικτι­ κούς». για να αντιμετωπίσουν την αναμενόμενη επίθεση του ΕΛΑΣ. μα δεν συμφωνεί και τις στέλ­ νει ως έχουν. Κλάρα. Γρηγοριάδης. συγκεντρώνεται η Υη Ταξιαρχία του ΕΛΑΣ υπό τον συνταγματάρχη Ρήγο και τον πολιτικό Ηρακλή (ο καπετάνιος Ορέστης και ο επιτελάρχης λοχαγός Βερμαίος βρίσκονται στην Αττικοβοιωτία).1 8 Συνοδευόμενος από τον αδερφό του. φτάνει και ο Άρης με τους μαυροσκούφηδες. Ο Σαράφης με μια εντελώς αψυχολόγητη διατα­ γή έχει ενισχύσει τη μειωμένης σύνθεσης νη Ταξιαρχία με ένα τάγμα του 36ου Συντάγματος υπό τον αδιάλλακτο Ζούλα. για τον κατήφορο που οδηγούν τον αγώνα. Ελευθερία . Η ανταλλαγή τηλεγραφημάτων μεταξύ των δύο πλευρών συνεχίζεται. διαβάζει το περιεχόμενό τους στον αδερφό του Περικλή και τον Φίτσιο* και οι δύο του συστήνουν να απαλείψει κάποιες οξύτατες εκφράσεις. Στο μεταξύ από την αρχή της Μεγάλης Εβδομάδας τα τμήματα του 5/42 συρρέουν στην τοποθεσία Κλήμα Λωρίδας. θέση «φύσει οχυρά». Μώκου) να αποτίσει φόρο τι­ μής στην οικογένεια του αξέχαστου ήρωα. στο Παλαιοαξάρι. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 525 0 Άρης βράζει. Πριν τις στείλει. Η ατμόσφαιρα είναι βαριά. 18. που σκοτο^θηκε από τους Γερμανούς. Ιστορία ) Τπό αυτές τις συνθήκες είναι αδύνατον να αναληφθούν σοβαρές πρωτοβουλίες για άρση του αδιεξόδου.1964. Για τον Ψαρρό ούτε λέξη. θα επισκεφτεί το σπίτι του Καλλία (μόνιμου ανθυπολοχαγού Χαρ. Επιστολή Περ. Ο Ψαρρός αντιμετωπίζει τις απαιτήσεις του ΕΛΑΣ μόνος. Το βράδυ θα παρακολουθήσει στην εκκλησία του χωριού τη λειτουργία για να ακούσει το Τροπάριο της Κασσιανής. Τη Μεγάλη Παρασκευή 14 Απριλίου στον Σταθμό Διοίκησης της Τα­ ξιαρχίας. . όπου βρίσκονται ο Ρήγος και ο Ζούλας.η πρόταση απορρίπτεται.

δεν δίνει . Επιτελείου. 0 συνταγ­ ματάρχης Ψαρρός. Άρης Βελουχιώτης. Στρατηγείον ότι θεω­ ρεί κρίσιμον την κατάστασιν και ότι επιβάλλεται άμεσος ενέργεια εκ­ καθάρισης». δεν υπερβαίνει τους 650 άνδρες: «Το 11/34 (250).».44 αναφοράς της αναφέρει εις Γεν. έκαμε. Ο Άρης δεν συμφωνεί· πιστεύει ότι το ηθικό των ανταρ­ τών του 5/42 είναι πεσμένο και δεν θα προβάλουν σοβαρή αντίσταση. Ο Νικη­ φόρος.Και τώρα τι θα γίνει. δεν μιλάει στους επικεφαλής τους. που έχει προπορευτεί του τάγματός του (5ου Ανεξάρτητου). παρότι δείχνει αποφασισμένος να πολεμήσει. Αρχηγός Γεν. Αθανασίου. συν τους 30 μαύροσκούφηδες του αρχηγού. ευρεθείς τυχο:ίως εις περιοχήν Παλαιοαξαρίου». »Με είδε που πάλι ξαφνιάστηκα. Στο ίδιο τηλεγράφημα ο Ρήγος αναφέρει ότι «τας επιχειρή­ σεις της Ταξιαρχίας παρακολουθεί και ο συναγ. Η διαφορά υπέρ του επιτιθέμενου δεν είναι ικανοποιητική.Μα στις δυόμισι -παραξενεύτηκα ε γ ώ . τον Λόχο Μηχανημάτων του 36ου (60)» και βέβαια «τη Διμοιρία ακολουθίας Αρχηγού Άρη». σύμφω­ να πάλι με τον Ρήγο. Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ στην ευρύτερη περιοχή είναι περίπου 1.δε θα ’χει προλάβει να ’ναι εδώ το τάγμα.4. (Δημητρίου: Αντάρτης) Αυτή θα είναι η δύναμη κρούσης του ΕΛΑΣ π α ρ ά τα όσα γράφ ο­ νται* οι τρεις διμοιρίες του Γιαννακουλόπουλου. η απόφαση έχει ληφθεί· ο συνταγματάρχης Ρήγος ενημερώνει αυθημερόν με τηλεγράφη­ μα το ΓΣ για την επικείμενη επίθεση: «Η Ταξιαρχία διά της υ π ’ αριθμ.Μα εκατό άντρες σε κακά χάλια είναι εδώ! » . δεν περιέρχεται τα τμήματα. »—Δε χρειάζεται!.400 άνδρες* η εγγύς δύναμη η οποία μπορεί να εμπλακεί άμεσα.Τη νύχτα. Φτάνουν όσοι είναι εδο3. » .. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Απέναντι. » . στο Κλήμα.526 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Την επομένη. » . (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Πάλι ουδείς ενοχλείται από τους μετέπειτα κυπτό­ μενους για την « π α ρ ά τυπ η » παρουσία του αρχηγού. ΑΠ 247/16. σύνολο 90 άνδρες με επικεφαλής τον πρωτοετή εύελπι Γ. ξανάπε. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Καμία αποτρεπτική κίνηση· ούτε από την ΠΕΕΑ ούτε από τον Σ ιά ­ ντο και τον Σαράφη.Και τριάντα δικοί μου. προτείνει να περιμένουν και τη δι­ κή του δύναμη. που στη συνέχεια θα διαμαρτύρονται για όσα έγιναν. το ΙΙΙ/36 (120). Κυριακή του Πάσχα 16 Απριλίου. στις δυόμισι!. » . απόρησα. για να ενήμεροιθεί επί της κατάστασης. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Οι οχυρωμένες δυνάμεις του 5/42 είναι 450-500 άνδρες.Σε μισή ώρα θα έχουμε τελειώσει. 0 ανθυπίλαρχος αιφνιδιάζεται: « . έκαμε απλά.

(Δημητρίου: Αντάρτης) Παράξενη μάχη. Όσο ζύγο^νε η ώρα. Σαν κηδεία.. έδωσε εντολή να υψωθεί ένα λευκό μαντίλι. « 0 Αρης έμεινε σταθερός στη γνώμη του. Νυχτώνει. χωρίς ενθουσιασμό και μένος. σκοτεινή και σιωπηλή.. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 527 οδηγίες για άμυνα μέχρις εσχάτων· έχει την ελπίδα πω ς κάτι θα γίνει και η αδερφοκτονία θα αποτραπεί. . ότι δε χρειαζόταν να ρίξουμε άλλη δύναμη στην επίθεση. (Δημητρίου. το είχα πάρει για σχήμα υπερβολής. «Τώρα αντηχούσε μόνο η μάχη μπροστά. Με τον υπασπιστή του Κώστα Τσαμαντάνη και μερικούς ακόμη κατέβηκε προς τη θάλασσα προσπαθο5ντας να περισώσει ό. (Κούτρας) 0 συνταγματάρχης Ψαρρός δεν έκανε καμία τακτική κίνηση για να ανατρέψει τη διαγραφόμενη ήττα. Σε λίγο θα είναι νεκρός. »Πέρασε ένα τέταρτο. Αυτό ήταν. τόσο μας κυρίευε η ανυπομονησία.Όπου να "ναι. μα δεν πρόκειται να χρησιμοποιηθούν. Αντάρτης) Οι Δεδούσης και Καπετζώνης δεν κατορθώνουν να συγκρατήσουν τους άνδρες τους· όπως το πρόβλεψε ο Άρης. Ανεβήκαμε στο λόφο μπροστά μας. Έ κανε ψύ­ χρα. Ύστερα η φω ­ νή του διοικητή στο πρώτο στοιχείο: » . Αρχίζουν να καταφθάνουν και οι άνδρες του Νικηφόρου. τελειώνουν. τους οποίους ακολούθησε μοιραίως και ο Δεδούσης.Α ΡΗ Σ. »Ακούστηκε η διαταγή προς το διοικητή των όλμων. »Ξάφνου λέει απλά ο Άρης: » . Τώρα κάποιοι κοιτάξανε τα ρο­ λόγια τους. Όταν το άκουσα. Μόλις είδε τους ελασίτες να πλη­ σιάζουν. Κύριος στόχος του ΕΛΑΣ είναι τα τμήματα των υπαιτίων της σύ­ γκρουσης Δεδούση και Καπετζώνη. Μόνο να είναι έτοιμοι. είκοσι λεπτά.Πυρ! ». Αμέσους κινηθήκαμε όλη η δύναμη μπροστά». Απέναντι μας απλώ ­ θηκε η κορυφογραμμή στο Κλήμα.τι ήταν δυνατόν. [. »Δεν πρόλαβε να το πει και πατ! πατ! πατ! βλέπουμε τη μια κοντά στην άλλη τις τρεις πράσινες φωτοβολίδες κατάκορφα στον Αϊ-Αια. «άρχισε η διαρροή των ανταρτών.Αρχίστε! »Ριγήσαμε. Θέλαμε 10 λεπτά ακόμα ως το όριο που είχε τάξει ο Άρης να κυριευτεί ο Αϊ-Λιας. » 0 Άρης είπε: » .] Το δε τμήμα Καπετζο^νη μάλλον αυτοδιαλύθηκε».

ακούγονται ανατριχιαστικές περιγραφές: «Τον Ψαρρό τον έγδαραν για να μαρτυρή­ σει πού έχει κρυμμένες τις λίρες· τους ανθρώπους που έπιασαν μαζί του τους ξέκαμαν σιγά σιγά βιδώνοντάς τους βίδες στους κροτάφους.. γράφει ότι οι «δεκαπλάσιες» δυνάμεις του ΕΛΑΣ «εξόρμησαν με αλαλαγμούς και σλαβόφο^να εμβατήρια». [.. με διαταγή του Άρη.] Παρέλαβον τους αξιωματικούς και αντάρτας ως και τον συντ/ρχην Ψαρρόν και τους οδήγησαν περί τα 15' εις τοποθεσίαν ΡΕΘ και εκεί τους έσφαξαν οι κανίβαλοι κατά τον φρικτότερον τρόπον». Σλαβομακεδόνες ως αντάρται του ΕΛΑΣ. πιάστηκαν. όλα τα δάχτυλα δείχνουν τον Αρη. Ο μοναδικός στα θρίλερ στρατηγός Ζέρβας στέλνει το ακόλουθο τη­ λεγράφημα στο ΣΜΑ: «ΑΡΙΘ. πολε­ μάει με τον ΕΛΑΣ όλης της επικράτειας: «Ο ΕΛΑΣ εκινητοποίησεν εξ όλης της Ελλάδος μεγάλας δυνάμεις και εξαπέστειλεν ταύτας εις την περιοχήν Δωρίδος. Η τερατώδης εκδοχή του νέου αρχηγού της ΣΣΑ Βρετανού συνταγ­ ματάρχη Χάμοντ (Εγκς): «400 άντρες της ΕΚΚΑ. Γερμανοί.1972 ο στρατηγός Καϊμάρας.] Ξεκοιλιάσματα και τύλιγμα των άντερων στα κεφάλια των θυμάτων».1951 προς το ΓΕΣ έχει την πρωτοτυπία να ανακατεύει όλες τις φυλές του κόσμου: «Συνεκεντρώθησαν περί τας (3. Μετά.12.] μεταξύ των οποίων ήσαν η σωματοφυλακή του Άρη Βελουχιώτη... Αλβανοί. πυροβολήθηκαν και σκοτώθηκαν όλοι». αφοπλίστηκαν και παρατάχθηκαν στη σειρά. Το Κάιρο καταγράφει: «Τον Ψαρρό τον έσφαξε ο Βελουχιώτης ως αιχμάλωτο στο πεδίο της μάχης». όπου συνεδριάζουν κόμματα και αντιστασιακές οργανώσεις με τη βασιλική κυβέρνηση για εθνική ενότητα.000 ανδρών. Η έκθεση του ταγματάρχη Καπετζώνη στις 18. [. (Καϊμάρας) Σε υπόμνημα προς το ΓΕΣ στις 22. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Στη Μέση Ανατολή.7.. ανάμεσα στους οποί­ ους και ο Ψαρρός. αποτελουμένη από τους ανθρωποσφαγείς μαυρο­ σκούφηδες. ακόμη πιο παραστατικός.500) τρεις χιλιάδας πεντακοσίας ελασίται μετά των καπεταναίων και αρχηγών των και μαζί μ' αυτούς συνέπραττον εναντίον μας Ιταλοί. που ανήκε στους 68 συνωμότες του 5/42 εναντίον του Ψαρρού. [. οι ενοχές και οι εξτρεμισμοί ένθεν και ένθεν. 5334 »Στρατηγείον Μέσης Ανατολής . Ρώσοι. Για να καλυφθούν οι προδοσίες. άριστα εξωπλισμένων και εφωδιασμένων με οπλισμόν και πυρομαχικά γερμανικής κατασκευής». και η Διεθνής Ταξιαρχία συνολικής δυνάμεως 6.528 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Μ υθεύματα Από εδώ και πέρα αρχίζει το ψεύδος. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Στο βιβλίο του ο Καϊμάρας..

επικρατεί μια σχεδόν πανομοιότυπη εικόνα για τον θάνατο του Ψαρρού.. Δεν ξέραμε από ποιον. σκο­ τώθηκε από κάποιον. Καθ? οδόν όμως ο αιχμάλωτος Ψαρρός με τη συνοδεία του συναντήθηκαν με τον Ζούλα. Όταν έρχεται η αναπάντεχη είδηση. . βρίζοντας συνέχεια. [. Θέαμα μακάβριο». (Παπαδόπουλος) Στην άλλη πλευρά.. ο οποίος διέταξε έναν αντάρτη με αυτόματο να εκτελέσει τον συνταγματάρχη. / Συνέντευξη αρχιμανδρίτη Γερμανού. Κάπνιζε συνέχεια και μονολογούσε». »Ένας αντάρτης α π ’ τη συνοδεία πήρε τα λόγια του διοικητή του στα σοβαρά και τράβηξε μια ριπή με το αυτόματό του πάνω στον ατυ­ χή συνταγματάρχη».] Λόγω σήψεως. που πιάστηκε αιχμάλωτος. Πτώματα παρέμειναν άταφα και μέχρις 26ης Απριλίου. της αριστερής ιστοριογραφίας.. [. αναζή­ τησε τον Νικηφόρο· αυτός. για να τον προφυλάξει από τη «μανία» του Άρη. τι τον φυλάτε και δεν τον σκοτώνετε.1 9 Την πληροφορία για τον θάνατο του Ψαρρού την είχε φέρει στον αρ­ 19. Δεν τολμούσαμε καν να του μιλήσουμε. Δεν δέχονταν κουβέντα από κανένα μας. κοντά του είναι ο πάτερ Ανυ­ πόμονος: «Μαθαίνουμε ότι ο Ψαρρός. Μαρτυρία αρχιμανδρίτη Γερμανού (πάτερ Ανυπόμονου). Ο Χατζής προσπαθεί να αποδώσει το έγκλημα σε παρανόηση κά­ ποιου αντάρτη: «Σε μια οξύτατη διαλογική συζήτηση ο Ζούλας εξαγριωμένος λέει: » . ο Άρης έγινε θηρίο. 160-200 στρατιώται εσφάγησαν αφού απεγυμνώθησαν ΣΤΟΠ.Μωρέ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 529 »Γεγονότα διαλύσεως ΕΚΚΑ. Μόλις μάθαμε το σκο­ τωμό του.] Επετέθησαν αιφνιδιαστικώς ενώ ειχον έλθει συνεννόησιν ΣΤΟΠ. Επανάσταση) Η πραγματικότητα είναι διαφορετική.ΑΡΗ Σ. (Χατζής. Αυτό που υποστηρίζουν είναι ότι. από το βιβλίο του Σπ. Ομολογία Το ξημέρωμα της δεύτερης ημέρας του Πάσχα και ενώ η μάχη έχει τελειώσει. άγνωστον αν ετάφησαν έκτοτε.. αδύνατον πλησιάσει περιοχήν εις απόστασιν χιλιομέτρων ΣΤΟΠ. που ήταν στον Σταθμό Διοίκησης. Συνταγματάρχης Ψαρρός και 6 αξιω­ ματικοί. Μπέκιου (Λάμπρου) Η πικρή γεύση της αλήθειας. ο Άρης φεύγει από τον Σταθμό Διοίκησης της ταξιαρχίας για το σπίτι που θα καταλύσει με τους μαυροσκούφηδες. τον έστειλε με συνοδεία ελασιτών στον συνταγματάρχη Ρήγο. πηγαινοέρχονταν α π ’ τη μια άκρη στην άλλη σαν λιοντάρι στο κλουβί. Κλείστηκε σε μία κάμαρη και. μόλις παραδόθηκε ο συνταγματάρχης.

Την ομολογία του Ζούλα την επιβεβαιώνει και ο υπασπιστής του Ψαρρού και αυτόπτης μόίρτυρας στον φόνο Κώστας Τσαμαντάνης.Χάσαμε τον μισό αγώνα. Σε α π ό­ σταση 5-6 μέτρων. Αντρ. μου είπε: » . ρε Θύμιο! Έ γινε το κέφι σου. το σκαιό: .2 0 Είναι ο ταγματάρχης Ζούλας που ομολογεί το έγκλημα και θα εισπράξει από τον Αρη. 2.530 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ χηγό ο επικεφαλής της επίθεσης κατά του 5/42 εύελπις Αθανασίου· ο Αρης παρά την ταραχή του συνέλαβε αμέσως το μέγεθος της καταστροφής: . επαναλαμβάνει. (ΑΣΚΙ) .1951. ενώ οι γνο^στες των κομματικών δαιδάλων είναι σίγουροι πως ήταν αδύνατον ο Ζούλας να ενήργησε με δική του π ρω ­ τοβουλία: «Θα ήταν αφέλεια να ισχυρισθεί κανείς πως η μοιραία κατάληξις προήλθε από συμπτωματικά γεγονότα». 22. άλλοι πάνε ακόμη να τον καλύψουν: «Τον Ψαρρό τον σκότωσα εγώ όταν τον έπιασα αιχμάλωτο στη μάχη της διάλυσης του 5/42 στο Κλήμα τον Απρίλη του 1944». »Μόνο κείνη η στιγμή και τα αισθήματα που κυριάρχησαν εξηγούν πώ ς τράβηξα το πιστόλι μου και τον πυροβόλησα καταπρόσω πο». Απογευματινή. ο ταγματάρχης θα περιγράψει στον Αευτεριά τη σκηνή του εγκλήματος: «Τον φέρναν συνοδεία.Άντε βγάλε τα μάτια σου τώρα. Αν θέλεις. (ΑΣΚΙ) 21. και μου 5δειξε το στήθος του. χτύπα!.3. 2. μόλις με αντίκρισε.6. Οι εκτιμήσεις ποικίλλουν· οι υπερασπιστές του Σ ιά ­ ντου το αρνούνται. (Κουτρούκης) Σε λίγο γίνεται γνωστός ο δράστης του εγκλήματος· ο ίδιος δεν αποπειράθηκε να κρυφτεί.Αυτό θα το πληρώσουμε και θα το πληρ<ύνουμε στον αιώνα τον άπαντα. Ζούλας. Θ. Ζούλας.Να ’μαι. Θ.22 20. Μούντριχας (Ορέστης).1951. 5.2 1 Ο Ζούλας αθωώνει τον Σιάντο στην έκθεσή του και εξηγεί γιατί αποφάσισε τον φόνο του Ψαρρού: «Φοβόμουν μήπως ο Μπακιρτζής τον γλίτωνε και θα μου δημιουργούσαν με μια ανασύσταση του 5/42 σοβαρά ζητήματα στην περίπτωση που το 36 Σ/γμά μου κατέβαινε κα­ τόπιν για την Αθήνα». (Συνέντευξη Παπαδάκη) Ο Άρης νιώθει τις επιπτώσεις του εγκλήματος: . Επίσης. σε ένα ύψωμα του Κόζιακα. μετά από τέσσερα χρόνια. συμπληρωματική έκθεση προς το ΚΚΕ. μια νύχτα του 1948 εν μέσω Εμφυ­ λίου. συμπληρωματική έκθεση προς το ΚΚΕ.1958. μόλις συναντηθούν.3. Ασφαλώς το ερώτημα που προκύπτει είναι εάν μόνος του πήρε ο Ζούλας τέτοια απόφαση ή εκτέλεσε πάλι κάποια «κατευθείαν» εντο­ λή του Σιάντου.

Έκθεση Θ. Γιατί δεν υπήρξε καμία αντίδραση από την ΠΕΕΑ ούτε μία παραίτηση ούτε μία δίκη έστω για τα μάτια. από τη θέση που κατείχε. εκτός των επίσημων διαταγών της ΠΕΕΑ και του ΓΣ που προαναφέρθηκαν. Έδωσε στους συνεργάτες των Γερμανών και τους κρυπτόμενους το άλλοθι που αναζητούσαν.Α ΡΗ Σ. Αυτό που αποφεύγουν οι πάντες να εξηγήσουν είναι γιατί ο Ζού­ λας δεν υπέστη καμία δημόσια ή εσωκομματική κύρωση. Η υπόθεση του τραγικού συνταγματάρχη και του διαλυθέντος 5/42 θα επηρεάσει καταστροφικά όλη τη μετέπειτα πορεία του αγώνα. Το επιχείρημα των συνηγόρων του Σιάντου είναι πως. εντολή από τον πολιτικό δρόμο. Ο ΑΡΧ Η ΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 531 Υπαινίσσεται δηλαδή πως.8.1946. εάν δεν με­ σολαβούσε ο «εξτρεμιστής» Βελουχιώτης (παραβλέποντας την κατα­ λυτική παρουσία του Ζούλα. Αλλά ο διευθυντής του ΙΙΙου Γραφείου Επιχειρήσεων του ΕΛΑΣ Μακρίδης τον διαψεύδει αφού είχε λάβει άνωθεν εντολή από τις 7 Απριλίου «να συντάξει τας αναγκαίας διαταγάς προς διάλυσιν της ΕΚΚΑ». αν κάποτε η πολιτική ηγεσία του κινή­ ματος διέτασσε κατάληψη της πρωτεύουσας. Έκτοτε το κατηγορητήριο είναι ανά πάσα στιγμή έτοιμο· οι ελασίτες φορτώθηκαν συλλογικά την αδερφοκτονία και από αγωνιστές της ελευθερίας μετατράπηκαν σε «δολοφόνους του Ψ’αρρού». Μακρίδη προς το ΠΓ του ΚΚΕ. που α π ο ­ σιωπά πολλά). μπορούσε να την έχει και να δια­ τάξει προληπτικά μέτρα. Μάλιστα ο Χατζής γράφει ότι η «πρωτοβουλία για τη σύγκρουση ήταν του Άρη». υπάρχει και μία άλλη. Είναι η στιγμή της αμαύρωσης του ΕΛΑΣ. Αυτήν την πρόνοια όμως μόνο ο Σιάντος. δεν έπρεπε να υπάρχει στα μετόπισθεν άλλη ένοπλη δύναμη.23 Επίσης αποσιθ)πούν ή αγνοούν ότι. ανεπίσημη. . Άλλοθι Τίποτα δεν θα κοστίσει περισσότερο στο ΕΑΜ και στο αντάρτικο γενικώς από τον φόνο του συνταγματάρχη Ψαρρού. 16. κάποια λύση θα μπορούσε να βρεθεί· όμως αυτός «βιά­ στηκε» να διατάξει την επίθεση. Το τηλεγράφημα του Σ ιά­ ντου «κατευθείαν» προς το ΓΣ στις 14 Απριλίου με την ένδειξη "ΕΠΕΙΓΟΝ” και υπογραφή «Γέρος»: «Αγαπητέ Κώστα »Διά τον Ψαρρόν τα είπαμε πολλές φορές και δεν ξέρω γιατί ζη­ 23. τον οποίο έστειλε ο Σαράφης.

εκφράζει τη λύπη του: «Ο θάνατος του Ψαρρού λύπησε όχι μονάχα τους συνταγματάρχες Μπακιρτζή και Σαράφη. τι έπαθες. που συνδέονταν μαζί του με φιλία από 25 χρόνια.. Γρηγοριάδης.Σκοτώσαν τον Ψαρρό!.532 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ τάτε να σας δώσουμε διαταγή διαλύσεως. στον ΕΛΑΣ. Αντίστασις)] Άλλωστε μετά από δύο ημέρες η διαταγή του εξετελέσθη. στο ΕΑΜ ή στο ΚΚΕ επιθυμούσαν τη φυσική εξό­ ντωση του Ψαρρού.Τι συμβαίνει. αποφαίνεται «ότι το κείμενο δεν ήταν κατασκευασμένο» και δέχεται πω ς ο Σιάντος «έδωσε πραγματικά διαταγή για κεραυνοβόλα μέτρα». . . Αρκετοί δυσπιστούν για την ειλικρίνεια του Γραμματέα. Αν δεν δεχθεί τους όρους μας. είσαι άρρωστος. νομικός σύμβουλος του Γενικού Στρατηγείου. όπο^ς όλοι. τότε είμαστε υποχρεωμένοι να ξεκαθαρίσουμε την κατάσταση δυναμικά και κεραυνοβόλα. δεν σημαί­ νει ότι μπορείς και να ελέγξεις τις διαστάσεις που θα προσλάβει. ο οποίος μεταπολεμικά αρνήθηκε ότι έλαβε τέ­ τοιο σήμα. . Φυσικά.24 Εκτός του δολοφονηθέντος Ψαρρού. 0 Σαράφης προσπαθεί και πάλι να αποσείσει τις προσωπικές του ευθύνες και αφήνει αιχμές κατά του Άρη: «Τη σύγκρουση και το θάνατο του Ψαρρού το I"ενικό Στρατηγείο πληροφορήθηκε από τηλε­ γράφημα του Άρη και τότε εξήγησε γιατί αυτός έδινε διαταγές για μετακινήσεις τμημάτων χωρίς να ξέρει το Γενικό Στρατηγείο». (Κόκκινος) [Κώστας είναι ο δικηγόρος Δεσποτόπουλος.Τι έχεις. αλλά και όλα τα μέλη της ΠΕΕΑ κι ιδιαίτερα τους συναγωνι­ στές Σβώλο. (Φ. (Σαράφης. Του­ λάχιστον τα τελευταία χρόνια η ιστοριογραφία του ΚΚΕ αποκαθιστά την αλήθεια και αναγνωρίζει ότι «δεν μπορεί να ευθύνεται ο Άρης Βελουχι<ύτης ούτε για τη σύγκρουση ούτε για τη διάλυση του 5/42». ΕΛΑΣ) Στην ΠΕΕΑ έφερε την είδηση ο Σιάντος. στη μάχη σκοτώθηκαν ελάχι­ στοι αντάρτες* οι περισσότεροι άνδρες του 5/42 σκόρπισαν στα γύρω χο^ριά. που εξέτασε το σήμα. Ιστορία της Αντίστασης 1940-’45. Όμως ο λοχαγός Βερμαίος. χωρίς χρονοτριβές». όταν διατάζεις μια σύγκρουση. ο οποίος εμφανίστηκε ανα­ στατωμένος στο δωμάτιο που έμενε ο Τσιριμώκος: . 0 Δεδούσης και οι υπόλοιποι συνωμότες αξιω μα­ 24. καταστροφή! . Αλλά..Καταστροφή. Γιώργη. ενώ αρκετοί εκτελέστηκαν για λόγους αντεκδίκησης τις προί>τες ώρες μετά τη μάχη. Τσιριμώκο και Σιάντο». Δύσκολα όμως μπορεί να γίνει δεκτό ότι ο Σιάντος ή άλλος στην ΠΕΕΑ.

1966.25 Άλλωστε το 1966 με εντολή του ΓΕΣ συνετάγη. Άνω των 100 ανδρών με επικε­ φαλής τον ταγματάρχη Καπετζώνη πέρασαν στην Πάτρα και κατετάγησαν στο τοπικό Τάγμα Ασφαλείας. Αυτός είναι και ο πραγματικός αριθμός και αυτόν δέχονται οι νηφάλιοι ιστορικοί. με ημε­ ρομηνία 19. 25. μετά από ενδελεχή έρευνα. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους.9. είναι 66. των αρχών της περιοχής και πλήθος κόσμου. ονομαστική κατάστα­ ση των φονευθέντων ένοπλων αγωνιστών του 5/42 για να δοθούν συ­ ντάξεις στις οικογένειές τους.ΑΡΗΣ. Στην επίσημη αυτήν κατάσταση. το σύνολο πεσόντο^ν του Συντάγματος από την αρ­ χή της συγκρότησής του μέχρι τη διάλυση είναι 109 άνδρες. έκα­ ναν το σύντομο ταξίδι και κατετάγησαν στο Τάγμα». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ τικοί του Συντάγματος διασώθηκαν. (Mazower) Τα θύματα του 5/42. . Κάθε χρόνο τον Μάιο τελείται μνημόσυνο με την παρουσία παλιών αγωνιστών του 5/42. (Κούτρας) Στο Κλήμα Λωρίδας ένα επιβλητικό μαυσωλείο συντηρεί τη μνήμη του Ψαρρού και των πεσόντων ανδρο^ν του. «Οι επιζώντες της ΕΚΚΑ. όσοι σκοτώθηκαν στη μάχη ή όσοι εκτελέστηκαν αμέσως μετά. φορώ­ ντας ακόμα βρετανικές στολές και κουβαλώντας βρετανικά όπλα. Παρίστανται και αυτοί που τον πρόδωσαν.

οφείλεται στο ότι η Ελ­ λάδα είναι «επάκτιο μέτωπο». τους οποίους θα χρησιμοποιήσουν εναντίον της Αντίστασης και του πληθυσμού. μέχρι την ιταλική κα­ τάρρευση αντιστοιχούσε ένας στρατιώτης του εχθρού σε 24 κατοίκους. Τα ελεεινά Τάγματα Ασφαλείας. που προωθήθηκαν οι συμμα­ χικές δυνάμεις στον κορμό της Ιταλίας. Από τον Σεπτέμβριο του 1943 η ιταλική ήττα αραίωσε την πυκνότητα κατοχής στην Ελλάδα και η αναλογία μετατράπηκε σε έναν στρατιώτη του εχθρού ανά 40 κατοίκους. Αυτή η διαφορά «προσοχής» του εχθρού. Δ ι α Π τ ρ ο ς Σ κιά Η Κατοχή στην Ελλάδα είναι ασφυκτική. Μόνο μετά το 1944. οι Γερμανοί θα κατορθώσουν να ανα­ πτύξουν γρήγορα ημιστρατιωτικούς σχηματισμούς Ελλήνων εθελόδου­ λων. Σύμφωνα με στρατιωτικούς υπολογισμούς. απόκτησε και η Γιουγκοσλαβία την ίδια επικινδυνότητα για τους Γερμανούς* τότε όμως είχε εμ­ φανιστεί στην περιοχή ο σοβιετικός στρατός με ευεργετικό αντίκτυ­ πο για τους Γιουγκοσλάβους παρτιζάνους. ενώ η γειτονική χώρα έως το 1944 εί­ ναι «μετόπισθεν». Πυκνότητα μεγαλύτερη από της Γιουγκοσλαβίας. Η προπαγάνδα της κυβέρνησης για τη δημιουργία των Ταγμάτων . Τα «κενά» που δημιουργήθηκαν στην επιτήρηση του ελ­ ληνικού χώρου και ιδίως στον πόλεμο κατά της Αντίστασης έπρεπε να καλυφθούν* Το χέρι της οργανωμένης προδοσίας χτυπάει τη χώρα.18 . η οποία δυσχεραίνει ακό­ μη περισσότερο τον ελληνικό ένοπλο αγώνα. Με τη σύμπραξη της εξ6-)νημένης κυβέρνησης Ράλλη και με πρόσχημα τον κομουνιστικό κίνδυνο.

Τα μισθοφόρα αυτά όργανα .] Η Κυβέρνησις των “Κουισλιγκ” Ράλλη σχηματίζει “Τάγματα Ασφαλείας” κατά το υπόδειγμα των ταγμάτων εφόδου του χιτλεροφασισμού. καταστάντες ανάξιοι της πατρίδος».] Όπως ήταν αναπόφευκτο. «Απο­ στολή τους... που τους αποκαλούσε «Ταγματαλήτες». σκοπός των οποίων είναι να βοηθήσουν τον κατακτητή στην κατάπνιξιν της ελληνικής Αντιστάσεο^ς. «Γερμανοτσολιάδες». Αντί­ σταση) Σε πέντε ημέρες ανακοινώνεται από τον ραδιοφωνικό σταθμό του Κάιρου η κυβερνητική δήλοοση αποκήρυξης των Ταγμάτων Ασφαλείας «επειδή τελούν σε άμεση υπηρεσία του εχθρού».1943 αφαιρείται η ελληνική ιθαγένεια. (Ιατρίδης) Η απάντηση της κυβέρνησης του Κάιρου στις δικαιολογίες του Ράλλη είναι κόλαφος για όλους τούς με κάθε πρόσχημα συνεργάτες του κατακτητή. που θα παρέδιδαν τη Μακεδονία στους μισητούς Βουλγάρους.κ.12.ο. στα Τάγματα Ασφαλείας συγκεντρώθηκαν όλα τα εγκληματικά και τυχοδιωκτικά στοιχεία». μιλώντας στις 3. ο στρατιωτικός βαθμός και κάθε θέση σε δημό­ σια υπηρεσία των «πρωθυπουργών» Τσολάκογλου.ΑΡΗΣ. Με τον Αναγκαστικό Νόμο 3231 της 31. Τα μέλη των Ταγμάτων εξασφάλισαν πάραυτα την απέχθεια και τη χλεύη του κόσμου.1. Λογοθετόπουλου και Ράλλη· και επιπλέον.. «Ράλληδες ». «από πάντας τους παρά το Σύνταγμα και τους νόμους του κράτους οικειοποιηθέντας το υπουργικόν αξίωμα κα­ τά την διάρκειαν της εχθρικής κατοχής της χώρας καθ' όσον ευρέθησαν εις οξείαν αντίθεσιν προς την θέλησιν και το αίσθημα του ελληνι­ κού λαού. ήταν να σο^σουν τη χώρα από τους σλαβοκομουνιστάς. η οποία με το Αλβανικό Έπος και την Αντίσταση έχει ανεβάσει την Ελλάδα στον ουρανό.1944 στη ρα­ διοφωνική εκπομπή «Η φωνή της Αμερικής». στιγμάτισε το επαίσχυντο φαινόμενο: «ΚάθεΈλλην που συνεχίζει τον αγώνα κατά των κατακτητών είναι αντάξιος των παραδόσεων που μας εκληροδότησεν ο πολιτισμός των προγόνων του. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 535 Ασφαλείας ματαίως προσπαθεί να συγκαλύψει την προδοσία. τα Τάγματα αυτά ήσαν πρόθυμα όρ­ γανα το^ν Γερμανών. Ο αρχιστράτηγος των συμμαχικών δυνάμεων και εν συνεχεία πρό­ εδρος των ΗΠΑ Ντουάιτ Άιζενχαουερ. Όμως η αηδής εμ­ φάνιση οπλισμένων Ελλήνων στο πλευρό των Γερμανών δεν είναι μό­ νο εσο^τερικό ζήτημα· ρίχνει βαριά σκιά στη χοόρα και απογοητεύει τη διεθνή κοινότητα.. [. (Μαθιόπουλος. όπως διεκήρυσσε το καθεστο^ς. η οποία αναμεταδίδεται και στην Ευρο^πη. [. Ελλάδος και μελετούσαν την δη­ μιουργία ενός “ανεξαρτήτου” Μακεδονικού κράτους. «Γερμανικούς» κ. οι οποίοι είχαν παραδώσει στον έλεγχο των Βουλγάρων μεγάλες περιοχές της Β. Κι όμως.

1944 από το BBC: «Όσοι υπηρετούν εις τα Τάγματα Ασφαλείας είναι ένοχοι έσχατης προδοσίας». οι ομαδικές εκτελέσεις και τα βασανιστήρια στους συνοικισμούς και στα κρατητήρια αποτελούν μελανό σημείο. Μ εταπο­ λεμικά οι περισσότεροι ταγμ α τα σ φ αλίτες και ιδίως οι αξιωματικοί φρόντισαν να εξαφανίσουν τα ενοχοποιητικά στοιχεία* κάποιοι κ α ­ τόρθωσαν προς το τέλος της Κατοχής να διαφύγουν στη Μέση Ανατο­ λή και επέστρεψαν στην απελευθέρωση με «στολή ερήμου». (Ανδρικόπουλος) Εξίσου απόλυτη είναι η καταδίκη των Ταγμάτων και από τη βρε­ τανική κυβέρνηση στις 17.1. (Μαθιόπουλος. οι “κουκουλοφόροι”. (Γασπαρινάτος) Σε έναν τοίχο της Θεσσαλονίκης εμφανίζεται μια ειρωνική επιγραφή: «Ζητούνται αλήτες γ ια τα Τάγματα Ασφαλείας». [. . Πρώτος διοικητής των Ταγμάτων ανέλαβε στις 15 Οκτωβρίου 1943 ο στρατηγός των SS Γιούργκεν Στρόοπ. εξοπλίζονται αρχικά με τα κατασχεθέντα ιταλικά όπλα και δίνουν τον απαραίτητο όρκο πριν αναλάβουν υπηρεσία: «Ορκίζομαι εις τον Θεόν τον άγιον τούτον όρκον.] Τα “μ πλόκα”. Τα Τάγματα Ασφαλείας στελεχώ­ νονται από Γερμανούς αξιωματικούς μέχρι το επίπεδο λόχου. «Η δράση των Ταγμάτων Ασφαλείας κατά την κατοχική περίοδο εί­ ναι και παραμένει πράξη αποκρουστέα και αποδοκιμαστέα. ο εγκληματίας που κατέστρε­ ψε το γκέτο της Βαρσοβίας* πολύ σύντομα. Δεκέμβριος ) Οι θλιβεροί γερμανόδουλοί ενδύονται στολές ευζώνων. τον διαδέχτηκε ένας άλλος εγκληματικός αστέρας.. με τραγικές διαστάσεις». οποιεσδήποτε σκοπιμότητες και αν αποδοθούν στην ίδρυση και τις δραστηριότητές τους. λόγω μετάθεσής του στη Γερμανία. ο επίσης στρατηγός των SS Βάλτερ Σιμάνα. Όμως δεν έχουν σε καμία εκτίμηση τους τ α γ μ α τ α ­ σφαλίτες: «Η στάση των Γερμανών απέναντι στα μέλη των Ταγμάτων είναι συμπεριφορά κυρίων προς τους υπηρέτες τους».536 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ της Γκεστάπο είναι ανάξια να φέρουν το όνομα του Έλληνος». ότι θα υπακούω απολύτως εις τας δια τα γάς του Ανωτάτου Αρχηγού του Γερμανικού Στρατού Αδόλφου Χίτλερ». (Γασπαρινάτος) Η ύπαρξη των Ταγμάτων διαφημίζεται από τους Γερμανούς στο εξωτερικό με πλήθος φωτογραφιών στον Τύπο και προπαγανδιστικές ταινίες που κινηματογραφούν σε στημένες παρελάσεις για να π ρ ο ­ βάλλονται στα κράτη του Άξονα και στις ουδέτερες χώρες.. Οι κ α ­ τακτητές τα προστατεύουν όπως τα δικά τους τμήματα και κάθε ενέρ­ γεια εναντίον τους εξομοιώνεται με ενέργεια εναντίον των στρατευ­ μάτων κατοχής.

(Φ. αντί να πάνε να δουλέψουν στο Ράιχ. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 537 Κάποιους φαίνεται πως έθιξε γιατί μετά από λίγες ημέρες δίνεται αποκάτω η απάντηση: «Οι αλήτες έχουν φιλότιμο και δεν πάνε στα Τάγματα Ασφαλείας». τευ χ. καθώς και ισχυροί οικονομικοί κύκλοι χρησιμοποιούν όλα τα μέσα για να στείλουν οπλίτες και αξιωματικούς στα Τάγματα: ατομι­ κές προσκλήσεις επιστράτευσης. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Εκτός της βίαιης στρατολόγησης συντρέχουν και άλλοι λόγοι που πυκνώνουν τα Τάγματα: «Πολλοί από τους πρώτους στρατολογηθέντες ήταν είτε πολύ φτωχοί. απειλές. Μια ιδέα για τον τρόπο στρατολόγησης αξιωματικών και οπλιτών δίνει η μεταπολεμική έκθεση προς το ΓΕΣ ενός από τους γνωστότερους τ α γ ­ ματασφαλίτες. «Ένας χώρος στρατολογίας τους γίνονται και οι φυλακές.. .1 Εμπνευστές των Ταγμάτων Ασφαλείας είναι δυστυχώς οι δύο Έ λ ­ ληνες στρατηγοί Θεόδωρος Πάγκαλος και Στυλιανός Γονατάς. Ό πως αναφέρει. 69. χρήματα. του ταγματάρχη Παναγιώτη Καζάκου.ΑΡΗΣ. συγκέντρωσε τους αξιωματικούς της Μεσσηνίας και απαίτησε να καταταγούν στα Τάγματα.. (Mazower) Όλοι οι καλοί χωράνε. εκβιασμούς. όσοι αρνήθηκαν «επροφυλακίσθησαν υπό συντ/ρχου Παπαδόγκωνα εις Λόχον Καλαμών και εφυλάσσοντο υπό στρ/τών. Εθνική Αντίσταση . στην Καλαμάτα εμφανίστηκε ο βασιλόφρων συνταγματάρχης Διονύ­ σιος Παπαδόγκωνας. Αντίστασίς) «Τα υπο­ κείμενα αυτά στρατολογούνται από τους πασίγνωστους αντικομουνιστές και τους τραμπούκους του λιμανιού». οπότε η προσχώρησή τους ήταν μια εναλλακτι­ κή λύση γ ι’ αυτούς.] Εις την κατάστασιν της προφυλακίσεως παρέμειναν επί αρκετόν χρόνον». [. (Ζαούσης) Ακολούθως η σχολάζουσα στην Αθήνα πολιτική και στρατιωτική ηγεσία. είτε εγκλη­ ματίες που καταζητούνταν από την ελληνική Αστυνομία». 0 π υ ­ ρήνας τους προέρχεται από τον προδοτικό ΕΔΕΣ Αθήνας. Ορισμένοι προσχώρησαν. (Κέδρος) Το ποιόν των εγ­ χώριων SS το περιγράφει ο Σουηδός πρέσβης και εκπρόσωπος του Διε­ θνούς Ερυθρού Σταυρού στην Ελλάδα: «Στην πραγματικότητα πρό1. ενώ οι π ε ­ ρισσότεροι οπλίτες βρέθηκαν στα Τάγματα «κατόπιν επιστρατεύσεως». Όποιος κατάδικος το θέλει βγαίνει για να φορέσει την στολή του ένοπλου υπη­ ρέτη των Αρίων της Βέρμαχτ». Γρηγοριάδης.

(Κέδρος) Το αίμα που χύνεται και από τις δύο πλευρές θα χωρίσει βαθιά τη χώρα σε δύο αλληλομισούμενες παρατάξεις για πολλά χρόνια. η αρ­ παγή και η καταστροφή. X.ά. Λιάκος. Παπαγεωργίου. Η χωρίς όρια καταστροφή». Οι στρατηγοί Δ. Η πολιτική των Γερμανών Διοικητών στην Ελ­ λάδα στρατηγών Σπάιντελ και Φέλμι σε αυτό ακριβώς συντείνει* γ ρ ά ­ φει ο πρώτος σε αναφορά του: «Η διάσπαση και ο διαχωρισμός του εθνικού από το κομουνιστικό στοιχείο.538 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ κειται για πρόσο^πα που δεν έχουν καμιά ιδεολογία. που θα λήξει πραγματικά μόνο το 1974. EvoS τον Μάιο του 1969 η Monde Diplomatique δημοσίευσε αποκαλυπτικά στοιχεία για τον κορυφαίο της στρατιωτικής δικτατορίας: « 0 πρόεδρος της κυβερνήσεως Παπαδόπου?νος κατά τη διάρκεια της Κατοχής υπηρέτησε υπό τας διαταγάς του συνταγματάρχη Κουρκουλάκου (ο οποίος μετά το πραξικόπημα αμείφθηκε με τη διεύθυνση της Αγροτικής Τράπεζας της Ελλάδος). απειλώντας να τιμοορήσει όποιον αξιωμα­ τικό εν ενεργεία αρνούνταν να δηλώσει “εθελοντής”. [. Πλυντζανόπουλος. Π. Παπαθανασόπουλος. αλλά σκοτεινό παρελθόν. I. Διον. Ενδει­ κτικό είναι ότι στα κατοχικά Τάγματα βρίσκεται ο πυρήνας των στρα­ τοκρατών της απριλιανής δικτατορίας του 1967* αρκετοί επιφανείς αστέρες της ήσαν οι ίδιοι μέλη των Ταγμάτων ή ακολούθησαν την οι­ κογενειακή παράδοση: Ντερτιλής. Η αιματοβαμμένη δράση τους στη διάρκεια της Κατοχής προετοιμάζει τον Εμφύλιο που θα αι­ ματοκυλίσει τη χώρα. Ζερβέας. έφερε σημαντικά αποτελέσματα. (Μαθιόπουλος. (Σταυριανός) Οι συνεργάτες των Γερμανών εξωθούνται και εξωθούν συστηματι­ κά σε έναν εμφύλιο πόλεμο. (Mazower) Όμως οι προσκυνημένοι είναι αρκετοί. Εκείνο που ενδιαφέρει τα μέλη των Ταγμάτων Ασφαλείας είναι η λεηλασία.όπως όλα τα Τάγματα Ασφαλείας». Ν.] Το μίσος που γεννήθηκε ανάμεσα σ ’ αυτά (Τάγματα) και στους κομουνιστές πρέπει να ενισχύεται αδιάκοπα». Γ. Ντερτιλής. Πηλιχός κ. . Α. Ο κομουνισμός αποτελεί γ ι’ αυτούς πρόσχημα. Πατίλης. Ντάκος. Δεκέμβριος) Η απροθυμία των Ελλήνων αξιωματικών να συνεργαστούν με τον κατακτητή της χο5ρας αναγκάζει την κατοχική κυβέρνηση να πάρει μέ­ τρα: «Τον Ιανουάριο του 1944 ο Ράλλης αύξησε τις πιέσεις προς τους αξιωματικούς του στρατού. μπλοκάροντας το μισθό και τα δελτία τροφίμων του». οι συνταγματάρ­ χες Β... που σχέδιαζα εδώ και πολύ καιρό. Κουρκουλάκος είναι ορισμέ­ νοι μόνο από τους ανώτατους αξιωματικούς οι οποίοι πρωτοστατούν στη συγκρότηση των π ρ ο δο τικ ο ί τμημάτων. Παπαδόγκωνας. διοικητή Τάγματος εξοπλισμένου και εφοδιασμένου από τους Γερμανούς .

Για αυτό καλό είναι να υπάρχουν ως αντίβαρο στον ΕΛΑΣ. είναι απολύτως σίγουρος ότι ακολουθεί αγγλικές εντολές εναντίον του ΕΛΑΣ. Ράλλης.1944 το BBC απευθύνεται προς τους σκλαβωμένους Έλληνες: «0 I.Και πού βρήκαν αυτοί αγγλικές κονσέρβες. μαστροπός των ευγενεστέρων εθνικών παραδόσεων. οι Άγγλοι! Και πώς το ξέρεις εσύ.Τους τις έδωσαν οι Άγγλοι. . Καλούμε τον Ελ­ ληνικό Λαό να κρατήσει σημείωσιν των ονομάτων εκείνων που τυχόν θα παραμείνουν εις τα Τάγματα. νομίζω ότι θα πρέπει ν’ αποφύγουμε να τους καταγγεί­ λουμε δημόσια». . 0 κατάλογος θα είναι χρήσιμος». .Μα κάθε τόσο μαζί τους γυρνάνε. . Σε αυτό το πνεύμα ο συνταγματάρχης Μπαρνς του Ζέρβα θεωρεί τα Τάγ­ ματα μια χρυσή εφεδρεία: «Αν και δέχονται να κάνουν τη δουλειά των Γερμανών. γέρο. θα τα χρησιμοποιήσουν. είμαι βέβαιος ότι πολύ ολίγοι Έλληνες θα κατετάσσοντο εις αυτά». δεν τα ξέρουν. όπως είναι επόμενο. Στο παρασκήνιο όμως οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες δεν βλέ­ πουν με κακό μάτι τους ένοπλους προδότες· είναι τα σκύβαλα ενός μι­ κρού λαού που μπορούν την κατάλληλη στιγμή να χρησιμοποιηθούν εναντίον του. αν όχι. .7.ΑΡΗΣ. Η ώρα της τιμωρίας πλησιάζει. Κο­ ντά σε ένα αντάρτικο λημέρι όμως ανακαλύπτει μερικά άδεια κον­ σερβοκούτια· όπο^ς τον πληροφορούν. Στην Εύβοια ο μόνιμος λοχαγός Παλαιοδημητρόπουλος. προέρχονται από το συσσίτιο των ανταρτών. ρώτησε έκπληκτος έναν τσοπάνο. (Γασπαρινάτος) Είναι πλέον κοινός τόπος αυτό που επισήμανε ο ταγματάρχης Εμ­ μανουήλ Βαζαίος: «Εάν οι Άγγλοι δεν επροπαγάνδιζαν κρυφίως την συγκρότησιν το^ν Ταγμάτων Ασφαλείας.Δεν μπορεί! Άγγλοι μαζί μ" αυτούς. στρατολογεί τους γενιτσάρους του και τους οπλίζει με τα όπλα που του δίνει ο πλέον θανάσιμος εχθρός του ελληνισμού. Τη βρετανική τακτική τη μιμεί­ ται. .Είδα ένα καΐκι που τις ξεφόρτωσε. που ανήκει στα Τάγματα Ασφαλείας. και η ελληνική κυβέρνηση του Κάιρου· επισήμως καταγγέλλει. υπογείως ενθαρρύνει. 0 Ράλλης θα πληρώσει με το αίμα του. Δεν το ξέρεις. ήταν και δύο Άγγλοι μαζί.Οι Άγγλοι. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 539 Οι Σύμμαχοι καταδικάζουν σκληρά τις προδοτικές ενέργειες του εγκάθετου πρωθυπουργού· στις 16. Πού είχαν μπλέξει οι Έλληνες θα κάνουν πολλά χρόνια να το κα­ ταλάβουν οι περισσότεροι.. . Αν χρειαστεί.

που ωθούν τον κόσμο προς αυτά· άλλα λένε μπροστά και άλλα πίσω. ομολογεί πως «τον άνθρωπο τον βλέπαμε με ποιον είναι. (Πυρομάγλου. να τον πονάμε. η προπαγάν­ δα ότι ο κίνδυνος είναι τώρα οι κομουνιστές και όχι οι Γερμανοί. . Αντίστασις) Κ άποια στιγμή βρέθηκαν καταταγμένοι στους προδοτικούς σχη­ ματισμούς οι μισοί κάτοικοι της Χασιάς (Φυλής)· ο πρόεδρος του χω ­ ριού Θ.Οι Άγγλοι με τους ελασίτες μαζί! Μας γέλασαν. βρήκε απήχηση. «Η ισοπεδωτική πολεμική των κομουνιστικών εντύπων λειτουρ­ γούσε ολέθρια». Μέντορες των Ταγμάτων αναλαμβάνουν και επιφανείς πολιτικοί αρχηγοί της Αθήνας.3 Μα το μεγάλο ολίσθημα της ηγεσίας είναι ότι με πρόσχημα την 2. να σεβόμαστε τα δικαιώματά του και τις ορθές γνώμες του». Σοβαρές ευθύνες για την αριθμητική ανάπτυξη το^ν Ταγμάτων έχει και η καθοδήγηση του ΚΚΕ. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους.. έναντι των οποίων είναι ηθικώς ανώτεροι». Και. και όχι να τον αγαπάμε. Βερούτης.] είναι ένα είδος εφιάλτου που πιέζει τα στήθη των. Ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ αγανακτεί με τη στά­ ση τους: «Φθάνομεν μέχρι του σημείου να πιστεύσωμεν ότι η εθνική δράσις των διαφόρων αγωνιστών [. 3. Βιογραφικές αναμνήσεις. μας πρόδωσαν. Αισθάνονται μειωμένοι απέναντι των και προτι­ μούν τους δωσίλογους. που έζησε τη ζημιά που έγινε από την αδιαλλαξία των συντρόφο^ν του. οι οποίοι κάποια στιγμή θα φύγουν. Καραγκίτσης (Ορφέας Βλαχόπουλος). Π.. Ο Καραγκίτσης. δεν το κρύβει: . όταν κάποιες άλλες αντιστασιακές ομάδες διαλύθηκαν από τον ΕΛΑΣ.2 Το δόγμα «όποιος δεν είναι μαζί μας είναι εναντίον μας» ήταν ένας στείρος μανιχαϊσμός που δημιούργησε αντιδράσεις. να τον ακούμε. παλιός κομματάρχης των Φιλελευθέρων και προ­ σωπικός γνώριμος του Σοφούλη.Ο Σοφούλης μου είπε να στείλω τους συγχωριανούς μου στα Τάγ­ ματα.540 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Χτύπησε μ ’ απελπισία την παλάμη στο κούτελο ο Παλαιοδημητρόπουλος και απομακρύνθηκε αγανακτισμένος με φωνές: . Η παράλογη εμμονή από την αρχή του αγώνα ότι το ΕΑΜ είναι η μόνη γνήσια αντιστασιακή δύναμη τίποτα καλό δεν προοιωνιζόταν.

Παρασκευάς.ΑΡΗΣ. όπου τα πρωτοπαλίκαρα Πεχτασίδης.Έ μ α θ α πως σ ’ έχουν γραμμένο για εκτέλεση. Ορέστης. Νεφελούδης) Οι εκτελεστές της ΟΠΛΑ δεν είναι πολεμιστές· φοράνε πολιτικά.Ό π ο υ να ’ναι. Φύγε στα Τάγματα να γλιτώσεις. (Μπαρτζιώτας. στο Γαλάτσι. . (Π. Με τέτοια τεχνάσματα. η οποία εξελίχθηκε σε μια ελληνική Γκεπεού. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 541 εγκληματική δράση των ταγματασφαλιτών ιδρύει στην Αθήνα. Βασιλόπουλος κ. Ιδίως στην Αθήνα. Κάλφας. Παναγόπουλος. Μπάρμπας. (Ράπτης) Ακόμη και ο σκληρός κομματικός επικεφαλής της Αθήνας αισθάνεται άβολα με αυ­ τήν την οργάνωση: «Και η ονομασία της οργάνωσης αυτής. στη Θεσ­ σαλονίκη και στις μεγάλες πόλεις της περιφέρειας ομάδες κόκκινων εκ­ δικητών τη διαβόητη ΟΠΛΑ (Ομάδες Προστασίας Λαϊκών Αγωνιστών).ά. που γίνονται πιστευτά εξαιτίας των εγκλη­ μάτων της ΟΠΛΑ και της ασυδοσίας των τοπικών κομματικών.η οργάνουση της ΟΠΛΑ». Ο τρόμος που σκορπάει ακόμη και η αναφορά της ΟΠΛΑ στέλνει στα Τάγματα Ασφαλείας ανθρώπους που δεν έχουν καμία σχέση με τους προδοτικούς μηχανισμούς. δε γυρίζεις. Είναι μια σκοτεινή οργάνωση έμπνευσης Ιωαννίδη. έχουν εδραιωθεί σε όλες τις μεγάλες συ­ νοικίες. ακραία μέλη του Κόμματος με εξουσιοδότηση ζωής και θανάτου επί των αντιπάλου τους· «τα πιο πολλά στελέχη της ΟΠΛΑ -στην Αθήνα τουλάχιστον. καθοδηγείται κατευθείαν από το ΠΓ και στελε­ χώνεται από φανατικά. δικάζουν και καταδικάζουν όσους συλλαμβάνονται σε μία και μόνη ποινή: θάνατο. Μια συνηθισμένη μέθοδος των ακρο­ δεξιών είναι να πλησιάζονται γνωστοί αντιεαμίτες χωρικοί και να τρο­ μοκρατούνται ως προγραμμένοι για εκτέλεση· αυτή η τακτική έχει αποτελέσματα και πυκνώνει τις τάξεις των Ταγμάτων: .ήταν Ακροναυπλιώτες». στο Άσυλο της Κοκκινιάς. βρέθη­ καν στα Τάγματα και άνθρωποι που κανονικά η θέση τους ήταν στο . Κατά τη γνώμη μας δεν έπρεπε να γίνει -και δε μας χρειαζόταν. που ανήκει απο­ κλειστικά στο ΚΚΕ. στην Καισαριανή. Καλοδίκης. και ο τρόπος που συγκροτήθηκε απόδειξαν ότι μας έφερε περισσότερη ζη­ μιά παρά όφελος. Δεκέμβρης) Η ΟΠΛΑ δεν έχει την παραμικρή σχέση με το ΕΑΜ και τους π α ­ τριωτικούς σκοπούς του. στο Περιστέρι. ο οπλισμός τους δεν είναι εμφανής και έχουν δικά τους ξεχωριστά αρ­ χηγεία. φύγε όσο είναι καιρός. άμα πας εκεί. Φαρμάκης. Όχι μόνο εκτελούν «προ­ δότες» υπόπτους. αλλά «εκκαθαρίζουν» και το ΚΚΕ από εκείνους που δεν εμπνέουν εμπιστοσύνη στην ηγεσία. θα σε καλέσουν στην ΟΠΛΑ για ανάκριση. στην Ούλεν. ΟΠΛΑ.

Τα Τάγματα Ασφαλείας απέκλειαν και ερευνούσαν τις “κόκκινες συ­ νοικίες”. χωρίς πολλές ιδεολογικές διακρίσεις». Λάμπου. συλλαμβάνοντας εκατοντάδες ανθρο^πους και εκτελώντας άλ­ λους επιτόπου». Όποιοι κρύβουν στα σπίτια τους εαμίτες να τους παραδοόοουν αμέσως.542 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ αντάρτικο.τι ευτελέστερο διαθέτει το Σώμα. «έκανε θραύση συλλαμβάνοντας και βασανίζοντας αγωνιστές. (Φλάισερ) Την τρομερή Ειδική Ασφάλεια της Χωρο­ φυλακής την έχει οργανώσει ο στρατηγός των SS Βάλτερ Σιμάνα· δι­ οικητής της ανέλαβε ο απόστρατος μοίραρχος Αλ. Η ζωή και ο θάνατος υπέκειντο σε καθαρή τύχη. μέλη της X. 0 καπετάνιος των ανταρτών Ορέστης δεν μπορεί να χαρεί τη νίκη· κλαίει ειλικρινά για αυτά τα «χαμένα παιδιά». Κου Κλοοξ Κλαν Από το τέλος του 1943 στη ματο>μένη αρένα της Αθήνας έχουν σχη­ ματιστεί δύο αντίπαλα στρατόπεδα ενόπλων. στα καπρίτσια το3ν απειθάρχητων Τσολιάδων και των φοβερών μασκοφόρων καταδοτών τους. Λίγα χρόνια μετά στη Μακρόνησο οι πρώτοι που σήκωσαν τα ξύ­ λα και τα κλομπς εναντίον των εξόριστων παλιών τους συντρόφων προέρχονταν από την ΟΠΛΑ. Ποινή θανάτου αναμένει τους αποκρύπτοντες εαμοκομουνιστό^ς». Η Αθήνα γίνεται κόλαση. εδεσίτες και άλλους. (Ζαούσης) . Ακολουθώντας τους Γερμανούς ή τα Τάγματα. (Mazower) Το προδοτικό τμήμα του ΕΔΕΣ στην Αθήνα αλο^νίζει τις γειτονιές «σε συνεργασία με τις γερμανικές υπηρεσίες» και τα μεγάφο^νά του δηλητηριάζουν την όποια προσπάθεια ομαλότητας: «Εδώ ο ΕΔΕΣ. που ονο­ μάζεται για τις περιστάσεις υποστράτηγος. που οι περισσότεροι ήσαν φτωχοί ερ­ γάτες και αγρότες. Τάγματα Ασφαλείας. Τον Φεβρουάριο του 1944 στη Λιάτανη σε μια οδυνηρή ήτ­ τα από τον ΕΛΑΣ οι ταγματασφαλίτες έχουν 67 νεκρούς. Μηχανοκίνητο Τμήμα της Αστυνομίας Πόλεων. Στο ένα ο αντιστασια­ κός ΕΛΑΣ και η μισητή ΟΠΛΑ και στο άλλο οι Γερμανοί με τις ετερό­ κλητες εγκληματικές ομάδες τους: Ειδική Ασφάλεια της Χωροφυλακής. σας μιλάει ο ΕΔΕΣ. «Κανείς Έλλην δεν εγνώριζε εάν το βράδυ θα επέστρεφε εκ της ερ­ γασίας του στο σπίτι του και κανείς δεν εγνώριζε αν την επομένη θα εξήρχετο από αυτό ζωντανός να μεταβεί εις την εργασίαν του. με άμεσο βοηθό τον μοί­ ραρχο Ευσέβιο Παρθενίου και εκτελεστικά όργανα ό.

Η μισή δύναμη της Αστυνομίας. .πόσο μάλλον του ΕΑΜ..] έχει ισχυρισθεί ότι ήταν αντιστασιακό κίνημα κατά την Κατοχή. πάνοο από 2.ΑΡΗΣ. θα μπο­ ρούσε να θεωρηθεί σαν η μοναδική οργάνωση της Δεξιάς που δρούσε τότε στην Αθήνα* στην πραγματικότητα όμως το όνομά της ήταν άγνο> στο. η Χωροφυλο:κή στην πλειοψηφία της υπηρετεί τον κατακτητή και στιγματίζεται για αυτό από την εξόριστη κυβέρνηση.Κύριε Κώστα. μέρα παρά μέρα κάποτε. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 543 Εξαίρεση στον προδοτικό κρατικό μηχανισμό αποτελεί η Αστυνο­ μία Πόλεων με την εκπληκτική της συμμετοχή στην Αντίσταση* ίσως τη μεγαλύτερη από κάθε άλλη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. Τις δυναμικές ενέργειες των «εθνικοφρόνων» τις χρηματοδοτούν από το παρασκήνιο οικονομικοί κύκλοι που δεν είχαν διαθέσει ποτέ δραχμή για το αντάρτικο του ΕΔΕΣ ή της ΕΚΚΑ . Έκτοτε κάθε ασύδοτος εγκληματίας αποκαλείτο «Χίτης». την οποία έχει ιδρύσει ο σκληρός βασιλόφρων συνταγματάρχης Γεώργιος Γρίβας.Πάρε τον κυρ αστυνόμο να σ’ το βεβαιώσει. Όμως η αθλιότερη όλων οργάνωση της προοτεύουσας είναι η X. Πλήρως συνεργαζόμενο με τους κατακτητές είναι μόνο το διαβόητο Μηχανοκίνητο του αστυνόμου Μπουραντά. προκειμένου να εξασφαλίσουν την κυριαρχία τους στην Ελ­ λάδα. έφθανε στο γραφείο ένα απόβρασμα της κοινωνίας. Τρία “κομμάτια” δι­ καιούμαι σήμερα. Βέ­ βαια δεν λείπουν οι άνδρες που ακολούθησαν τον δρόμο της τιμής* εκατοντάδες άνδρες της Χωροφυλακής πολεμάνε στο Βουνό σε κάποια από τις τρεις αντάρτικες οργανώσεις ή βρίσκονται εθελοντές στον στρατό της Μέσης Ανατολής.. Έ παιρνε έναν αριθμό στο τηλέφωνο και άρχιζε ο διάλογος: » .Έ φαγες τρεις. (Woodhouse) Προς το τέλος της Κατοχής οι δολοφόνοι της X επιδίδονται στο κυ­ νήγι και στην εξόντωση κάθε αντιστασιακού στην περιοχή της προοτεύουσας. κάθε μέρα καμιά φορά. ακόμα και λίγο πριν φύγουν οι Γερμανοί.) φιλοεαμικής υποψίας αποκαλύπτει: «Κάθε τόσο.. βρε θηρίο. Αυτήν την εποχή η ανθροοπινη ζωή δεν αξίζει και πολλά* ένας αστυνόμος της πρωτεύου­ σας υπεράνο. [. «Αυτή η οργάνωση [. » . Μα. είναι οργανωμένοι στο ΕΑΜ και αρκετοί αστυνομικοί σε άλλες αντιστασιακές οργανώσεις. » . είναι ικανοί να χρυσώσουν και τον διάβολο.. θα έρθω για την πληρωμή.] Μόνο στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια απόκτησε μια ορισμένη σημασία: την απαίσια σημασία μιας Κου Κλουξ Κλαν».000 αξιωματικοί και απλοί αστυφύλακες. Αν ο ισχυρισμός αυτός αλήθευε. Αντιθέτως.

. Βέβαια σε τέτοιους καιρούς είναι πολυτέλεια να γίνει διάκριση με­ ταξύ κομουνιστών. Τα Τάγματα Ασφαλείας πρωτοεμφανίζονται στην Αθήνα. Αρχικά περιορίζονται στις καταδόσεις και συλλήψεις αντιστασια­ κών. » . τους προστατεύει όταν καίνε χωριά. αρχίζουν δειλά δειλά μικρές επιδρομές στην ύπαιθρο ή ακολουθούν σαν ύαινες τους χιτλερικούς λύκους.Και είναι κομούνες όπως λέει το κάθαρμα.. Όσα χωριά άφησαν άθικτα οι Γερ­ μανοί. Το αίμα του αλληλοσκοτωμού σχηματίζει τα πρώ τα ρυάκια στην πρωτεύουσα. 0 Σουηδός πρέσβης δίνει μια εικόνα της δράσης τους: «Η συνηθισμένη τους τακτική είναι να κρύβονται πίσω από τους κατακτητές. Οι γυναίκες που είχαν συγγε­ νείς στον ΕΛΑΣ ξυλοκοπούνταν και μερικές φορές βιάζονταν από τους . έο^ς τον Δεκέμβριο του 1944. σύμφωνα πάντα με τον αστυνόμο. η Βέρμαχτ. ενώ συχνά συμμετέχουν στους τουφεκισμούς πατριωτών και ομήpojv. όταν εξοντώνουν.] 0 γερμανικός στρατός. εαμιτών και γενικώς αντιστασιακών· όλοι θεωρού­ νται το ίδιο. Πρώτα χτυπάνε οι Γερμανοί τις εστίες της αντίστασης των Ελλήνων. (Φ. Γρηγοριάδης. οι Ιταλοί και οι Βούλγαροι τα καίνε τα Τάγματα Ασφαλείας».Φέρονται αριστερών φρονημάτων». «Σ τα περισσότερα χωριά γρήγορα γινόταν γνωστό ποιες οικογέ­ νειες είχαν δεσμούς με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. [. με τραγικές συνέπειες.] τότε εμ­ φανίζονται τα Τάγματα Α σφαλείας/Ε ρχεται η δική τους σειρά. που θα γίνει ποτάμι. Οι Έλληνες κομματιάζονται μεταξύ τους.. Αντίστασις) 0 αθλοθέτης κεφαλών..Εξηκριβώθη ο φόνος τριών πράγματι. Ό πω ς και στην αντίπαλη πλευρά δεν γίνεται διαχωρισμός μεταξύ αγωνιστικού ΕΔΕΣ του Βουνού και προδοτικού ΕΔΕΣ της Αθή­ νας. είναι γνω­ στός Έλληνας επιχειρηματίας· γ ια κάθε δολοφονούμενο κομουνιστή προσφέρει ένα «κομμάτι» (μία λίρα) αρκεί να έχει την επίσημη δ ια ­ βεβαίωση της Αστυνομίας ότι όντως ο δολοφονηθείς ήταν κομουνιστής. [.544 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ »Η ερώτηση απευθύνεται τώρα στον αστυνόμο: »—Καθάρισε τρεις αυτό το κάθαρμα απόψε. (Μαθιόπουλος. Όταν ο κατακτητής κορέσει τη μανία του. όταν δολοφονούν. » . » . Όταν ενισχυθούν και εφοδιαστούν με καλύτερο οπλισμό από τους Γερμανούς. Δεκέμβριος) Ως γηγενείς είναι πιο αποτελεσματικοί.

Αποτελούσαν αντικεί­ μενο “ανυπόκριτου μίσους” και συμπεριφέρονταν σαν να βρίσκονταν σε “εχθρική χώρα”». Ενέκλεισα εις φυλακάς Χαλκίδος 430 άνδρας και 135 γυναίκας». (Mazower) Εκτός της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης δύο είναι οι περιοχές της υπαίθρου που δεινοπάθησαν κυριολεκτικά από τη δράση των Ταγμά­ των· η Εύβοια και η Πελοπόννησος. και τα πρώτα σπίτια που καίγονταν ήταν τα δικά τους».1944 ο στρατηγός των Ταγμάτων Δ. Με προκήρυξη προς τον τοπικό πληθυσμό στις 24. παίρνοντας μαζί τους 1. εφόσον δε ενέχεται διά βαρείας τοιαύτας θα εκτελείται επιτόπου.ΑΡΗΣ. 24 στις 2 Αυγούστου. 200 οκάδες τυρί και 30 σειρές προικιά. Σε μια τοπική σύγκρουση με ελασίτες διασώζεται χάρη σε γερμανική επέμβαση· αυτός. οι ταγματασφ α­ λίτες πλιατσικολόγησαν τα σπίτια του χωριού. [.] Στο τέλος της Κατοχής το όνομά τους είχε γίνει συνώνυμο της αυθαίρετης βίας και της φρικαλέας ωμότητας. 5 ραπτομηχανές. η απόλυτη σχεδόν έλλειψη πειθαρχίας.. (Παπαστρατής) Δεν πρόκειται για απειλές. «αν και οι χωρικοί βρίσκονταν μέσα σε διασταυρωμένα πυρά. Χρειάστηκαν εξήντα μουλάρια για να κουβαλήσουν το φορ­ τίο. μετά από μια μάχη στο χωριουδάκι Αττάλη (της Εύβοιας). εξ ων 8 αντάρτας.2. Οι εκτελέσεις αρχίζουν μαζικές. εκείνο που τους έκανε να αντιπαθούν τα Τάγματα ήταν. Στην ίδια περιοχή ο συνταγματάρχης X.000 οκάδες λάδι. . Για παράδειγμα. Απέστειλα εις φυλακάς Αθηνών και Χαϊδαρίου 350 άνδρας και 20 γυναίκας. ακόμη περισσότερο κι από την επαίσχυντη συνεργασία τους με τους Γερμα­ νούς. Στην Εύβοια από οργανωτικές αστοχίες του ΕΑΜ βρίσκουν χώρο και κατορθώνουν να δημιουργήσουν γερές βάσεις. Αιάκος εξαπολύει ολοκληρωτικό πόλεμο εναντίον του ΕΑΜ: «Πας εις το εξής συλλαμβανόμενος εαμίτης εφόσον μεν δεν ενέχεται διά βαρεί­ ας πράξεις θα εγκλείεται εις τας φυλακάς ε π 5 αόριστον. Επίσης ετυφέκισα εις Γούβες 18 και εις Χαλκίδα 24. (Mazower) Χάνεται κάθε όριο. 48 στις 5 Μαΐου. «συγκινημένος». σπέρνει τον θάνα­ το στους Έλληνες: «Η συγκίνησίς μου ήταν απερίγραπτος διά την προ­ θυμίαν των Γερμανών συναδέλφων οίτινες έσπευσαν μετά πραγματικής ταχύτητος εις ενίσχυσίν μου. Οι κάτοικοι της Εύ­ βοιας θερίζονται από τους γερμανόδουλους συντοπίτες τους. Παπαθανασόπουλος συναγωνίζεται τον στρατηγό σε ωμότητα. Ετυφέκισα εις Ιστιαίαν 22. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 545 ταγματασφαλίτες.. όπως των κατακτητών: 24 εαμίτες στις 23 Μαρτίου. Κινητή και ακίνητη περιουσία ανήκουσα εις εκτελουμένους εαμίτας θα κατάσχε­ ται». (Παπαστρατής) Ωστόσο.

από εδώ βγαίνουν οι περισσότερες κρατικές κεφαλές. συστήνουν διαρκώς αυτοσυγκράτηση και αποδοκιμάζουν κάθε κίνηση αντίστασης. Εδώ είναι «ο Μοριάς του Κώτσου». εις Γερμανός στρατιώτης βαρέως τραυματίας». Μεταπολεμικά ο εν λόγω «ημέτερος» των Γερμανών συνέχισε την ένδοξη καριέρα του και έγινε στρατηγός του Ελληνικού Στρατού· προ­ φανώς από τον ίδιο τύπο φιλοπατρίας εμφορούντο και αυτοί που υπέ­ γραφαν τις προαγωγές του.απόβαση των Συμ­ μάχων· για αυτό η πυκνότητα των ξένων στρατευμάτων είναι η μεγα­ λύτερη στην Ελλάδα.την ίδια τύ ­ χη είχαν και οι προσπάθειες της ΕΚΚΑ. Γερακίνης σε αναφορά του προς τη γερμα­ νική Ανώτερα Στρατιωτική Διοίκηση Χαλκίδας μετά από μάχη ενα­ ντίον του ΕΛΑΣ στις 4.1944 γράφει το κατάπτυστο: «Εκ των ημετέρων. Εδώ δημιουργήθηκαν τα πρώτα «τζάκια» μετά την Επανάστα­ ση του 1821 -η μετάλλαξη του κοτζαμπασισμού-. με εξαίρεση την Κρήτη. Η Πελοπόννησος δεν προσφέρεται για αντάρτικο καθο^ς δεν έχει τους συνεχόμενους ορεινούς όγκους της ηπει­ ρωτικής Ελλάδας και διαθέτει πολύ πυκνότερο συγκοινωνιακό δίκτυο. αξιοοματικοί του στρατού και των Σο^μάτων Ασφαλείας. Οι προσπάθειες του ΕΔΕΣ να δημιουργήσει ανταρτοομάδες στην Πελοπόννησο. Εδώ η κατάσταση είναι ιδιάζουσα· ο ΕΛΑΣ αγωνίζεται να υπάρξει στις πλέον αντίξοες συνθήκες. που τους κάνει επιφυλακτικούς σε κάθε επαναστατική πρωτοβουλία.6. πρωθυπουργοί.000 περίπου μόνιμοι αξιωματικοί του στρατού. Επίσης η προσοχή των Γερμανών στην περιοχή είναι ιδιαιτέρως αυξη­ μένη καθώς εδώ αναμένεται -α νά πάσα στιγμή. Ενδεικτικό είναι ότι στην Πελοπόννησο αδρανούν 1. Οι κεφαλές δεν ξεκινάνε. με τον συνταγμα­ τάρχη Κ. . στελέχη της Δημόσιας Διοίκησης.546 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟΠ ΟΥ Λ Ο Σ 0 συνταγματάρχης X. απέτυχαν. Η περιοχή με το μεγαλύτερο ποσοστό βασιλοφρόνων σε όλη την Ελ­ λάδα. Οι ντόπιοι πολιτικοί και στρατιωτικοί παρακολουθούν τις εξελίξεις στα μέτωπα του Πολέμου. Όμως η πιο σοβαρή ανάσχεση για ένοπλο αγώνα είναι ότι παρά την τοπική αγωνιστική παράδοση του 1821 υπάρχει ένας βαθύτατος συ­ ντηρητισμός των κατοίκων. το «πλωτό φρούριο». Γεωργίου και τις αγγλικές ευλογίες. Τζάκια 0 μεγάλος λειμώνας των Ταγμάτο^ν είναι η Πελοπόννησος. υπουργοί.

για να σωθεί το χωριό. χτυπάνε το απόσπα­ σμα. που κα­ τέδιδε τους καταζητούμενους Άγγλους. με αρχηγό τον έφεδρο ανθυπολοχαγό Ηλία Νοέα. Το αίμα σας αχνίζει ακόμη στα αλβανικά βουνά. σκοτώνουν έναν Ιταλό και τρέπουν σε φυγή τους υπόλοιπους.στη Μά­ νη. Το πρώτο χτύπημα στους κατακτητές δόθηκε -π ο ύ αλλού.και επέρχεται συμβιβασμός. για να προλάβουν ανάλογα επεισόδια. μα οι Ιταλοί αθετούν τη συμφωνία· εκτελούν τον Ηλία Νοέα και φυλακίζουν τους υπόλοιπους. η οποία βγαίνει πλέον στο κλαρί. 18 πρώτα ξαδέρφια. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 547 Φυσικά η ζωή δεν περιμένει. Σε δύο ημέρες ένα ιταλικό απόσπασμα από την Καλαμάτα επέδραμε στο χωριό για να τιμωρή­ σει τους εκδικητές. Η αίθουσα ανάσανε· οι απειλές το^ν Ιταλών δεν φαίνονταν πια τόσο τρομερές. Τότε σηκώνεται όρθιος και ζητάει τον λόγο ο μητροπολίτης Πολύ­ καρπος· ένας μικροσκοπικός αποστεωμένος ιερωμένος 80 χρονών.ΑΡΗΣ. αλλιώς θα σας είχαμε πετάξει στη θάλασσα. Στις 24 Μαρτίου 1942 κάποιοι Μανιάτες σκότωσαν στη Σαΐδόνα της μεσσηνιακής Μάνης τον Έλληνα προδότη Στρουμπούλη. υποχρεώνουν τους εξέχοντες πολίτες της περιοχής να συγκεντρωθούν στον κινηματο­ γράφο «Τριανόν» της Καλαμάτας. Οι αντάρ­ τες παραδίδονται. Στη βαριά ατμόσφαιρα που επικρα­ τεί. Σας σώσανε οι Γερμα­ νοί. Αν π α ­ ραδοθούν οι επαναστάτες. Κι έρχεστε εδώ τώ ­ ρα να μας απειλήσετε. (Σχινάς) Είπε και άλλα στους αποσβολωμένους Ιταλούς· μετά πήρε την ποιμαντορική του ράβδο και αποχώρησε χωρίς να τολμήσουν να τον πει­ ράξουν. οι Ιταλοί καταλαβαί­ νουν ότι δεν προσφέρεται να ανοίξουν μέτωπο -εδώ βρίσκονται οι γεν­ νήτορες των δικών τους Σικελο5ν. υβριστικός και εκτοξεύει σωρεία απειλούν σε οποιαδήποτε νέα απείθεια στις δυνάμεις κατοχής· οι παριστάμενοι έχουν μουδιάσει. Απαιτεί από τον διερμηνέα να μεταφράζει ακριβώς τα λόγια του και απευθύνεται προς τον Ιταλό διοικητή: Και ποιοι είσαστε εσείς που μας βρίζετε και μας απειλείτε. Η πάτριά το^ν Ξυδέηδων. . Η ιταλική διοίκηση της Καλαμάτας απειλεί να κάψει το χωριό. Είναι υπε­ ρόπτης. 0 Νοέας είναι ο πρώτος νεκρός αντάρτης του Μόριά. ο διοικητής των ιταλικών δυνάμεων μιλάει σκληρά στους 600 περί­ που συγκεντρωμένους και προσπαθεί να τους τρομοκρατήσει. Πα­ ρεμβαίνουν κατευναστικά οι «τοπικές αρχές». ο Ιταλός διοικητής υπόσχεται να τους δώ­ σει αμνηστία και όλα θα επανέλθουν στον παλιό τους ρυθμό. Οι κατακτητές. Σε μια δεύτερη σύγκρουση οι Ιταλοί πάλι το βάζουν στα πόδια εγκαταλείποντας οπλοπολυβόλα και ατομικό οπλισμό στην ομάδα.

διατρέχουν από την αρχή της Κατοχής τις πόλεις και την ύπαιθρο ως απόστολοι του ΕΑΜ και προετοιμάζουν τον ξεσηκωμό.ο αέρας μυρίζει μπαρούτι. καπετάνιο τον Πελοπίδα και πολιτικό τον Αχιλλέα (Κώστα Ζησιάδη). πλείστοι δε έφερον θερινήν στολήν χωρίς χλαίνην». Ωρίωνα. η ένοπλη αντίσταση αρχίζει πλέον να αναπτύσσε­ ται. Τον Σεπτέμβριο του 1943 οι διάφορες ομάδες και τα αρχηγεία του ΕΛΑΣ σχηματίζουν την ΙΙΙη Μεραρχία με στρατιωτικό τον σμήναρχο Μίχου. . Το έργο τους δύσκολο. Χρίστος Μπρούσαλης. Με ελλείψεις τεράστιες όχι μόνο σε οπλισμό και πολεμικό υλικό.οι ελασίτες εξοπλίζονται με τον ίδιο τρόπο όπο^ς στην υπόλοιπη Ελλάδα. Θανάσης Κούτρης. Η πρώτη επίσημη ανταρτοομάδα του ΕΛΑΣ Πελοποννήσου βγαίνει στον Πάρνωνα στις 18 Δεκεμβρίου 1942. Μίχου. Νίκος Δεληβοριάς. οι οποίοι βοηθούν σημαντικά. Ανάμεσα στους πρώτους. Τέλος Ιουλίου κα­ ταφθάνουν και οι 80 εμπειροπόλεμοι Ρουμελιώτες που στέλνει ο Άρης από το ΓΣ με επικεφαλής τους Πελοπίδα. ολοένα και πληθαίνουν.στρατιωτικός ανέλαβε ο συ­ νταγματάρχης Ιππικού Αλέξανδρος Κασσάνδρας. Στις 25 Μαρτίου 1943. φωτισμένοι πατριώ τες όπως οι Κώστας Γαμβέτας. ο έφεδρος ανθυπίλαρχος Θεόδωρος Πρεκεζές και ο θρυλικός αντάρτης Νον Πάουρα (Νίκος Πανούσης) με φοβερή φυσική δύναμη και φωνή τηλεβόα. Γιάννης Φράγκος κ. Τότε εμφανίζονται και οι Βρετανοί με πρώτο τον λοχαγό Ρινταποκτούν επαφή με τον Μίχου. αλλά ακόμη και στα στοι­ χειώδη. αφού χτύπησε στην Αράχωβα (Καρυές) Λακωνίας τους Γερμανούς που άρπαζαν τη σοδειά των χωρι­ κών. Η βρετανική βοήθεια σε όπλα και πυρομαχικά είναι ασήμαντη. με την εμφάνιση στο Βουνό και του σμή­ ναρχου Δ. Αργότερα η διοίκηση άλλαξε. και προς το καλοκαίρι εξασφαλίζουν στο τμήμα του κάποιες ρίψεις πολεμικού υλικού. όπως αποκαλούν περιφρονητικά οι Πελοποννήσιοι προεστοί τους ρα­ κένδυτους ελασίτες. Οι «Ξυπολήδες». μα θα αποδώσει. Πολύβιος Ισαριώτης. καπετάνιος ο Μίχου και πολιτικός ο Πολύδωρος Δανιηλίδης. Σιγά σιγά τοπικές ανταρτοομάδες του ΕΛΑΣ αρχίζουν να δημιουργούνται σε κάθε περιοχή. 0 ταγματάρχης Βαζαίος γράφει πως «καθ' όλον τον χειμώνα του 1943-1944 το 50% των ανταρτών ήσαν τελείως ανυπόδητοι.ά. Επικεφαλής είναι ο Λάκωνας μόνιμος ανθυπολοχαγός Γιώργος Κονταλώνης και ο παρασημοφορημένος στην Αλβανία έφεδρος ανθυπολο­ χαγός Παρασκευάς Λεβεντάκης. Παπούα.548 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Ξυπολήδες Παρά τις δυσμενέστατες συνθήκες στην Πελοπόννησο.

Ούτε μία σφαίρα δεν θα ρίξουν έως το τέλος της Κατοχής εναντίον των κατακτητών. Μετά από είκοσι ημέρες. Αρχο. Δεν πτοήθηκε. Στην Πελοπόννησο αναβιώνει η διαμάχη του 1821 μεταξύ κοτζα­ μπάσηδων και Κλεφτών. περνάει ένας αντάρτης του ΕΛΑΣ! Τ αξικά Όπου αντάρτικο και αντίδραση. ΠΑΟΚ (Πατριωτική Απελευθερωτική Οργάνωσις Κο­ ρινθίας) και πλήθος άλλες. . καθώς θα αναπτυχθούν οι πολυπληθέστερες αντιεαμικές οργανώσεις . (Βαζαίος) Μέσα από άπειρες στερήσεις και διαρκή αγώνα οι «Ξυπολήδες» συγκροτούν τη δική τους ηθική υπεροχή έναντι των αμέτοχων και των συνεργατών του κατακτητή. οι οποίες θα συγκλίνουν τελικώς στα Τάγ­ ματα Ασφαλείας.Προδότες.Μόνον οι Γερμανοί έχουν όπλα. ακροδεξιές: ΕΟΒ (Εθνική Οργάνοοσις Βασιλοφρόνων). Ούτε μία. σκύφτε. Ένας από τους προοτοπόρους ελασίτες στην Πελοπόννησο. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 549 «Κατά τα τέλη Μαΐου 1944 αποφασίζομεν να συγκροτήσωμεν τον 7ον λόχον του συν/τος με 120 άνδρας οι οποίοι απετέλουν το άνθος της νεότητος των δήμων Φενεού και Στυμφαλίας». (Μπρούσαλης) Εχθρός είναι μόνο ο ΕΛΑΣ. Εθνική Φάλαγξ. ο Γιανναράς. βασιλικές. δέκα γκράδες. ΒΑΜ (Βασιλι­ κό Απελευθερωτικό Μέτωπο). Εθνική Κίνηση.ΑΡΗΣ. «Μέχρι τέλους Ιουνίου 1944 ο λόχος ούτος εις τας σκληράς συ­ γκρούσεις του με τους Γερμανούς κατόρθωσε να εξοπλισθεί πλήρως και να αποκτήσει τον καλύτερον οπλισμόν του συν/τος». δύο Μάουζερ. ΕΑΜΕ (Εθνικόν Αντικομουνιστικόν Μέτωπον Ελλάδος). έλαβε τη γνωστή στερεότυπη απάντηση: . συλλαμβάνεται με προδοσία· καθώς οι Γερμανοί τον περνάνε δεμένο από τους δρόμους. Η διοίκηση του λόχου ανατίθεται από τον διοικητή του Συντάγματος στον μόνιμο ανθυπολοχαγό Στ. λέει έμπλεος αη­ δίας και περιφρόνησης στους συνεργάτες των κατακτητών: . Ο νεαρός ανθυπολοχαγός «παρέλαβε τους άνδρας. Τα κίνητρα όλων αυτών των οργανώσεων είναι καθαρώς ταξικά· όπως ακριβώς διατυπώνονται στις διακηρύξεις τους: «Μην ακολουθείτε τους ανυπόδητους αλήτας! Σκοπός των είναι ν ’ αρπάξωσι τας περιουσίας». μίαν σάλπιγγα» και έφυγε να εκπαιδεύσει τον λόχο του. όταν ο ανθυπολοχαγός ζήτησε συμπλή­ ρωση οπλισμού. ελάχιστα φυσίγγια.

550 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Ο αντικομουνιστής συγγραφέας Κ. Απαιτεί όλες οι ένοπλες δυνάμεις της περιοχής (μόνο ο ΕΛΑΣ υπάρχει) να τεθούν υπό τις διαταγές του. . αλλά στις 20 Ιουλίου. τον συνταγματάρχη Αθ. που. (Φ. με το ίδιο θάρρος. Καλαντζής στιγματίζει με π α ρ ­ ρησία το φαινόμενο: «Έχω πει κι αλλού την γνώμην μου για την ολι­ γω ρία που έδειξε η Δεξιά κατά τους χρόνους της Κατοχής. Εκείνος ανταποκρίνεται κολακευμένος· μαζί του προσχωρεί στον ΕΣ και ο καθοδη­ γούμενος από τους Βρετανούς ίλαρχος Τηλέμαχος Βρεττάκος με την ομάδα του. που κατοικεί στην Κ αλαμάτα. Γρηγοριάδης. Παπαδόγκωνας. Ατυχώς τον Ιούλιο στέλνονται από την Αθήνα 48 επιλεγμένοι βασιλόφρονες αξιωματικοί για να ενταχθούν στον ΕΣ και να τον ποδηγετήσουν. Οι αξιωματικοί του ΕΣ διατηρούν επαφή με το ΕΑΜ. Ο στόχος του ΕΣ αλλάζει. μόλις τρεις ημέρες μετά την προκήρυξη. «Ο μοιραίος άνθρωπος για τον ΕΣ ήταν κορυφαίο στέλεχος του. Γιαννακόπουλο. προσέγγισε τους κατακτη­ τές με στόχο την αντικομουνιστική συνεργασία. Στις 17 Ιουλίου 1943 ο Γιαννακόπουλος υπό την καθοδήγηση του Π απαδόγκω να κηρύσσει με προκήρυξή του τον πόλεμο όχι εναντίον των κατακτητών. άλλως «θα κτυπηθούν και θα διαλυθούν διά της βίας». Η πιο ελπιδοφόρα εξωεαμική οργάνωση της Πελοποννήσου είναι ο Ελληνικός Στρατός (ΕΣ). η οργάνωσή του πρώ τα διέψευσε την εγκυρότητα των σχετι­ κών πληροφοριών και έπειτα αποκήρυξε τον Π απαδόγκω να». Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Οι συγκρούσεις αρχίζουν.4 Το περιβόητο σύμφωνο του συνταγματάρχη Π απαδόγκω να με τον Ιταλό συνταγματάρχη Ντόρια Ντομένικο υπογράφηκε στην Κ αλαμά­ τα στις 20 Ιουλίου 1943. αλλά τα συμφέροντα της ολιγαρχίας». μα εναντίον του ΕΛΑΣ. Προήλθε από μια κίνηση κατώτερων αξιω ­ ματικών στη νότια περιοχή. Θα πω λοιπόν ξανά πω ς η Δεξιά ξύπνησε αργά. Και ξύπνησε όχι για να σώσει το έθνος. και με πυκνές βρετανικές ρίψεις δημιουργούν τον Μάιο του 1943 ένα δι­ κό τους ένοπλο τμήμα περίπου 300 ανδρών. Όταν ξέσπασε σάλος γ ι ’ αυτό. Από το Βουνό προσφ έ­ ρουν την αρχηγία σε έναν ανώτερο αξιωματικό. Βάσει αυτού οι Ιταλοί δεσμεύονται για «την 4. για τους οποίους δεν κάνει την παραμικρή νύξη. Αντίστασίς) Όλα τα άλλα περιττεύουν. ο συνταγματάρχης Δ. με πρωτεργάτη τον λοχαγό Σταύρο Νικολόπουλο. Θα την πω κι εδώ. μετά τις προοτες εντάσεις με το ΕΑΜ. ένα άλλο γεγονός θα τινάξει εκ θεμελίων την αντιστασιακή υπόσταση του ΕΣ.

Τραγική είναι η τύχη του μπλεγμένου στις αγγλικές δολοπ?νοκίες ίλαρχου Βρεττάκου· όταν τραυματίζεται θανάσιμα σε συμπλοκή με τον ΕΛΑΣ.ΑΡΗΣ. και στη Νό­ τια Πελοπόννησο.. με αρχηγό τον συνταγματάρχη Παπαδόγκωνα και μονάδες σε Τρίπολη. βασανισμοί. πυρπολήσεις χωριών και κάθε λογής βαρβαρότητες και ατιμίες.Άτιμη Αγγλία. Αποκηρύσσει τον Παπαδόγκωνα και μετά από κάποιες π α ­ λινδρομήσεις εγκαταλείπει άδοξα το αντάρτικο και επιστρέφει στο σπίτι του. όποιος σας δώσει πίστη χάνεται. συνεργαζόμενος μετά πλήρους συναδελφοσύνης μετά των στρατευμάτων κατοχής».λπ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 551 παροχή οιασδήποτε βοήθειας εις τον συνταγματάρχην Παπαδόγκωνα Διονύσιον. δεν καταριέται τους ελασίτες· αυτό που επαναλαμβάνει στο επιθανάτιο αγκομαχητό του είναι: . Η Πελοπόννησος παίρνει φωτιά. τους οποίους παρέδιδαν στους Γερμανούς ή τους εκτε- . με τον αποκλειστικόν σκοπόν να διαλύσει τας κομουνιστικάς οργανώσεις ΕΑΜ. λεηλασίες. έκαναν συλλή­ ψεις εαμιτών. (Σχινάς) Η αποκάλυψη της προδοσίας συγκ?νονίζει τον Γιαννακόπουλο* δεν μπορεί να πιστέψει ότι τέθηκε εν αγνοία του στην υπηρεσία των κα~ τακτητών. με αρχηγό τον συνταγματάρχη Κουρκουλάκο και μονάδες σε Πάτρα. ήτις κατά την αντίληψίν του θα ήτο αναγκαία υ π ? αυτού». Φονικό Όταν το 1944 τα Τάγματα Ασφαλείας πληθύνουν στην Πελοπόννη­ σο. Καλαμάτα. Σπάρτη. 0 Παπαδόγκωνας αναλαμβάνει να «οργανώσει αποσπάσματα εθνικι­ στικά. Μελιγαλά. ΕΛΑΣ κ.. βιασμοί. Τρο­ μοκρατούσαν τις πόλεις και τα χωριά που κατείχαν. γιος του διευθυντή της εφημερίδας Σημαία της Καλαμάτας. υπό την διοίκησιν του συνταγματάρχου Γιαννακόπουλου Αθα­ νασίου. «Η δράση όλων αυτών των προδοτικών συγκροτημάτων ήταν εγκλη­ ματική στην κυριολεξία: δολοφονίες. Το αντίγραφο της προδοτικής συμφωνίας το υπεξαίρεσε από το ιταλικό γραφείο αντικατασκοπείας στη Μεσσηνία ο δικηγόρος Γάιος Μαράκας. Πύργο και Κόρινθο. Ο Παπαδόγκωνας καταφεύγει στην Αθήνα. Γύθειο. Γαργαλιάνους. με διαταγή του στρατηγού των SS Σιμάνα δημιουργούνται δύο αρ­ χηγεία: στη Βόρεια Πελοπόννησο. μα θα εμφανι­ στεί ξανά τον Απρίλιο του επόμενου χρόνου στο πλευρό των Γερμα­ νών για να βάλει φωτιά στην Πελοπόννησο. Άτιμοι Άγγλοι.

Η αντιπαλότητα μεταξύ δύο προσώπων ποτέ δεν μένει «προσωπική»· αφορά οικογένειες. Όλοι σκοτώνουν και σκο­ τώνονται χωρίς διακρίσεις· ένα φονικό χωρίς όρια. Η αυτο­ δικία. βίαιος. Με το αντάρτικο δίνεται η ευκαι­ ρία επίλυσης διαφορών που χρονίζουν· αρκεί να καταταγεί κάποιος στον ΕΛΑΣ για να πάει ο εχθρός του στα Τάγματα ή αντιστρόφους. (Μαχαίρας) 0 Κανελλόπουλος αποτιμά το ποιόν των ταγματασφαλιτώ ν και της ηγεσίας τους: « 0 Π απαδόγκωνας εσκότωσεν. Υπάρχουν ταξικές και προσωπικές διαφορές. 0 τόπος είναι σκληρός.. εδήωσεν. είναι νόμος. Τα μίση κοχλάζουν. συμ­ φέροντα που χωρίζουν.552 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ λούσαν με δική τους πρωτοβουλία. άρπαζαν ό.. . πατριές εχθρικές. για να συμμετάσχουν και να οργιάσουν σε βάρος των χω ­ ριών της υπαίθρου». πράξη εθιμικά επιβεβλημένη. Έ ν α μανιάτικο μοιρολόι της αδερφής του ελασίτη Κυριακούλη Μπαξιβάνη (Μπούφου) πάνο:> από το νεκρό σώμα του δίνει τις δια ­ στάσεις του ανθρωποκυνηγητού: Άλλες τους κλαίτε φανερά χι άλλες τους χλαίμε στα κ ρ υ φ ά . η «βεντέτα».] 0 Κουρκουλάκος και ο Π απαδόγκω νας είχον επιστρατεύσει μερικούς αλήτας. εντόνως φιλογερμανική». [.. 0 πόλεμος προσλαμβάνει διαστάσεις που δεν μοιάζουν με καμιάς άλλης περιοχής· τέτοιας αγριότητας εμφύλια σύγκρουση δεν παρατηρήθηκε πουθενά αλλού. σκιάζομαι να το μ α ρ τυ ρ ο ύ .. Εαμίτες σύνδεσμοι τεμαχίζονται με τσεκούρια από χωρικούς· οι αντάρτες δέ­ χονται πυροβολισμούς από τα παράθυρα των σπιτιών· τα καμπαναριά των εκκλησιών γίνονται φωλιές πολυβόλων. όμως εγώ θε να το π ο υ . [.] Η στάσις του Π απαδόγκω να υπήρξεν σκληρά. Σκύβει ανύποπτος κάποιος ελασίτης να πιει νερό και η κα ­ λοσυνάτη νοικοκυρά τού παίρνει με το δρεπάνι το κεφάλι. σόγια και ορισμένες φο­ ρές περιοχές ολόκληρες. εκρέμασεν.. Αυτό που γίνεται δεν έχει όμοιο του σε ολόκληρη την ελληνική ε π ι­ κράτεια. Τα μίση διατηρούνται άσβεστα και η αντεκ­ δίκηση.. ιδίως στις νότιες περιοχές.τι ήθελαν και περίμεναν με ανυπομονησία να γίνουν από τους Γερμανούς εκκαθαριστικές επ ι­ χειρήσεις. το ’χου για δόξα και τιμή τ ? είχ’ αδερφό κομουνιστή.

Από τις 12 έως τις 20 Απριλίου μια νέα και πολύ καλά οργανωμένη επίθεση των Γερμανών και των Ταγμάτων Ασφαλείας κατά του ΕΛΑΣ άρχισε στην Αχάία και επεκτάθηκε στην Ηλεία... Ακροδεξιοί. για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος της σφαγής: «Στις 26 Φεβρουάριου του ’44 διεξήχθη από τους Γερμανούς στην Αχάία επιδρομή μεγάλης κλίμακας με την υποστήριξη το^ν στρατευ­ μάτων του Ράλλη. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 553 Οι εκθέσεις της αγγλικής υπηρεσίας πληροφοριών αναφέρουν φρικιαστική δράση των Ταγμάτων· αρκεί μία από αυτές.] Την επιδρομή αυτή ακολούθησε τον Μάρτιο μια απόπειρα επαναφοράς της τάξης στη Λακωνία και στη Μεσσηνία. κα­ τά την οποία τα Τάγματα συμπεριφέρθηκαν χωρίς οίκτο προς τον ντό­ πιο πληθυσμό. υπό τον συνταγματάρχη Κουρκουλάκο. Το ΕΑΜ προσπαθεί να κρατηθεί στην περιοχή με νύ­ χια και με δόντια. το Τάγμα της Καλαμάτας εκτέλεσε 40 Έλληνες. Ό πω ς σωστά έχουν υπολογίσει. βασιλόφρονες και Άγγλοι έχουν ριχτεί να το ξεριζώσουν από την Πελοπόννησο ενισχύοντας διαρκώς τα το ­ πικά Τάγματα. όπου τα βρουν. [..] »Στις 15 Μαρτίου του ’44 οι Γερμανοί ανακοίνωσαν στον πατρινό Τύπο ότι το Τάγμα Εθελοντών "Λεωνίδας” επρόκειτο να εκτελέσει 200 κομουνιστές υπό γερμανική επιτήρηση. γυναικών συμπεριλαμβανομένων». [. Δεν υπολόγισαν τον Άρη.. Οι αντάρτες χτυπάνε τα Τάγματα αλύπητα.1944.. . στις 18. Ομά­ δες μπαίνουν κρυφά στις πόλεις και εκτελούν στελέχη τους· τα σπίτια των προδοτών στα χωριά τους καίγονται και οι ύποπτοι προδοσίας συλλαμβάνονται. «Όταν ένας νέος Βρετανός αξιωματικός σύνδεσμος προσγειώθηκε στην Ελλάδα τον Αύγουστο του 1944. (Mazower) Ο ΕΛΑΣ αντιδρά ανάλογα. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Αυτά επισήμους. φέρθηκαν με μεγάλη βαρβαρότη­ τα. [.] Την 1η Μάίου και υπό γερμανική επιτήρηση. Στις 25 Απριλίου του 1944 ανα­ φέρθηκε ότι 110 Έλληνες είχαν τουφεκιστεί από τον ανώτατο διοικη­ τή των Ταγμάτων Ασφαλείας και την Ελληνική Αστυνομία σε αντί­ ποινα για το φόνο δύο Γερμανών αξιωματικών.. η Πελοπόννησος είναι το ιδανικό προγεφύρωμα για τις βασιλικές και βρετανικές δυνάμεις που θα έρ­ θουν από τη Μέση Ανατολή.ΑΡΗΣ. Και σε αυτή την περίπτωση τα Τάγματα.7. το πρώτο π ρ ά γ ­ μα που του είπε ο άνθρωπος με τον οποίο συναντήθηκε ήταν ότι "τα καλύτερα φιλαράκια μας είναι στα Τ άγματα”». Γιατί οι Αγγλοι είναι Άγγλοι· έχουν διασυνδέσεις με όλους και ιδίως με τα Τάγματα.

4.». . λέει. Άδικος κόπος. Η απόβαση έγινε νύχτα σε έναν ερημότοπο της Αιγιαλείας στις 22. «Πριν ακόμα λήξουν οι εκκαθαριστικές επιχει­ ρήσεις. ως κλιμάκιο του ΓΣ. »0 Άρης Βελουχιώτης πέρασε στην Πελοπόννησο!. ο Άρης έφερε την πνοή του σίφουνα.Καπετάν Γιάννης. τα ­ ξιαρχιών Ιππικού και τανκς! Και τι δεν ειπώθηκε τις πρώτες μέρες από το λαό μας και τους αντάρτες για τον ερχομό του Άρη. το ’χε μάθει.. Δημιουργήθηκε η εντύπωσις και την καλλιεργήσαμε σκόπιμα και εμείς ότι περάσαμε με 3. αποβιβάζονται σε μια έρημη ακτή της Αιγιαλείας. που υλο­ ποιούσε το ιδανικό. μια συγκλονιστική και χαρμόσυνη είδηση διαδόθηκε σαν αστραπή σ’ ολόκληρο το Μωριά. επιμένουν και οι δασκαλεμένοι μαυροσκούφηδες. έχουν αναστατώσει τον τόπο.554 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Πέρασμα Σε αυτήν τη στήθος με στήθος αιματηρή παλαίστρα τη διαφορά υπέρ του ΕΛΑΣ θα την χάνει η άφιξη του Άρη.Καπετάν Γιάννης. που άρχι­ σαν στις 12 Απριλίου και συνεχίζονται. »Η φήμη τον πέρασε στο Μωριά επικεφαλής χιλιάδων στρατού. Ό πως γράφει ο ντόπιος ελασίτης καπετάνιος Ηρακλής Τζάθας. Η ορμητικότητά του μεταδίδονταν σαν αστραπή στα τμήματα του ΕΛΑΣ και τους καθόριζε μια μόνιμη τακτική. (ΑΣΚΙ) Το πέρασμα του Κορινθιακού από τον αρχηγό του ΕΛΑΣ θα γίνει πέρασμα στον μύθο. πυροβόλα κλπ. «όταν ήλθε στην Πελοπόννησο. . . όπου κι αν βάδιζε.αγδάς) Τη νύχτα της 22ας Απριλίου 1944 ο αρχηγός του ΕΛΑΣ και η συνο­ δεία του. τον ακολουθούσε η σκιά της ακατα­ νίκητης αίγλης. Τον άνθρο3πο-θρύλο. που σ 5 έκανε να ζεις την κάθε μεγάλη στιγμή σαν στιγμή δικής σου δημιουργίας». Βρήκε ανθρώπους να γελάσει· οι Μοράίτες δεν καταπίνουν αμάσητα.44. Είχε το χά­ ρισμα του γεννημένου αρχηγού. που ενέπνεε εμπιστοσύνη. (Παπαστεριόπουλος) Οι πρώτες ημέρες του αρχηγού στην Πελοπόννησο είναι περίπου στα τυφλά· οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Γερμανών. Δεν είναι ο Άρης για τους χωρικούς που συναντάνε. που εξασκούσε πάνω στην ένοπλη μάζα. όπως γράφει και ο ίδιος: «Ο κόσμος α π' την πρώτη βραδιά.. παρόλο που είχαμε αποφασίσει να το κρύψουμε ώσπου να συναντήσουμε την Ταξ/ρχία. Τηρήθηκε μυστική για λίγες μέρες. (Α. Κι ύστερα την πήρε ο θρύλος και την έκανε τραγούδι». το πάντα εμπρός.000 στρατό.

περίμενα δικές μου πληροφορίες.. Μετά την εκτέλεση του εξαίρετου Γαμβέτα από τους Γερμανούς. σαν ξεκίνημα. ενθουσιάζοντας και υποσχόμενος κινούσα ανθρώπους προς όλας τας κατευθύνσεις.] Πειθαρχία εντός του χώρου επισταθμίας της μεραρχίας ίση με το μηδέν. μετά για δύο ημέρες στρατοπεδεύει στο Βουνό και έπειτα έως τις 5 Μάίου στην Αράχωβα. [.IV το βράδυ έστειλα δυο μαυροσκούφηδες συνδέσμους. (ΑΣΚΙ) Καταλύει μία ημέρα στο χωριό Αρραβωνίτσα. Όσο για τις δυνάμεις των Γερ­ μανών και Τσολιάδων. άνευ εξαρτύσεως και οπλισμού κ. και την επ ο ­ μένη το βράδυ στη Στρέζοβα (Δάφνη). έδρα της ΙΙΙης Μεραρχίας.] Τοπικισμός και καπετανάτο». .. έδρα της ταξιαρχίας. Δεν είναι απλώς ο αρχηγός του ΕΛΑΣ. τόσα χρόνια στη φυλακή δεν είχε κατορθώσει να μάθει διψήφια διαίρεση* έμεινε στη μονοψήφια. Αν πιστέψουμε τους συγκρατουμένους του.] Αυτός ο στρατός ήταν δικό του. καταστροφικές κυκλώσεις των ανταρτών και χι­ λιάδες συλλήψεις εαμιτών έχουν πανικοβάλει τον κόσμο. Αλλού με το καλό και αλλού με το ζόρι.. έναν προς την πιθανή κα ­ τεύθυνση του 12ου ΣΠ και άλλον του 6ου ΣΠ»..Α ΡΗ Σ.. [_. Γραμματέας του ΕΑΜ Πελοποννήσου ανέλαβε το ακραίο στέλεχος του ΚΚΕ Αχιλλέας Μπλάνας. δεν είναι οι καλύτερες: «Οι άνδρες και οι αξ/κοί όσοι δεν ήσαν γυμνοί και ξυπόλυτοι περιεφέροντο ασκεπείς..] Στις 23. δεν επίστεψα τίποτα α π ’ αυτά. εμπαθής και μικρόνους. σχεδόν αποκλειστικό δη­ μιούργημα. Παντελώς λανθασμένη επιλογή για μια τόσο κρίσιμη θέση* ένας άνθρο^πος αγράμματος.. Ό πω ς λέει ο σημα­ ντικός Πελοποννήσιος καπετάνιος Ωρίων... «ο Άρης είναι ο ίδιος ο ΕΛΑΣ. Οι άνδρες έτρωγαν επί (4) τέσσερις μήνες μόνο χαρόνια.] Εις πολλάς περιπτώ σεις δεν εξετελούντο διαταγαί ανωτέρων στρατιωτικών διοικήσεων από κατωτέρας περί κινήσε< χ> ς τμημάτων ή άλλαι επειδή οι τοπικοί υπεύθυνοι διεφώνουν και διέτασσον άλλως τα στρατιοτακά τμήματα». [. Στις εαμικές οργανώσεις ακόμη χειρότερα: «Από μέρους των ορ­ γανώσεων παρεμβατισμοί εντελώς άσκοποι και αψυχολόγητοι και ε π ι­ ζήμιοι πολλάκις. (ΑΣΚΙ) Το εαμικό κεφάλι μυρίζει. (Μούτουλας) Οι πρώ τες γρ α π τές εντυπώσεις του αρχηγού από την έδρα του πελοποννησιακού αντάρτικου. Στις 6 Μάίου φτάνει στην Κέρτεζη.. Η θερμή υποδοχή του Άρη και η τυφλή εκτέλεση των εντολών του είναι δεδομένη. Δεν ξεχώριζε το ρήμα από το ουσιαστικό. [. [. σαν έκφραση ουσιαστική». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 555 Η σύνδεση με τις τοπικές μονάδες του ΕΛΑΣ είναι σχεδόν αδύνατη* οι φήμες για μεγάλες. σαν ιδέα και ανάπτυξη στην πορεία. 0 Άρης δεν επηρεάζεται από το φοβικό κλίμα: «Για να ’μαι ειλι­ κρινής.λπ.

Τα φυλάει ο Άρης. Ακραιφνείς εθνικόφρονες της Γορτυνίας καταθέ­ τουν τη μαρτυρία τους για τη διάσωση από τον Άρη πολλών συγγενών και φίλων των οικογενειών Τουρκοβασίλη. όπως διαπιστώνει ο Άρης. Οι συνεργάτες των Γερμανών έχουν εισχωρήσει στον αντάρτικο χώ­ ρο* τα χτυπήματα που καταφέρουν στον ΕΛΑΣ είναι φοβερά. που τον καταδικάζει σε θάνα­ το. (Μπρούσαλης) Η κατάσταση αλλάζει. δίνονται αυστηρές οδηγίες για τις σχέσεις του αντάρτικου με το λαό και τις πολιτικές οργανώσεις». 0 Άρης δεν ανέχεται τυραννίσκους. Θα συγκρουστεί αρκετές φορές με τον Μπλάνα. θα εναντιωθεί στις αλόγιστες διώξεις και συλλήψεις και θα σώσει αρκετούς που προορίζονταν για το εκτε­ λεστικό απόσπασμα. «Με διαταγές του. (Μούτουλας) Σε λίγο καιρό στην Πελοπόννησο οι τσοπάνηδες χαρτοπαίζουν στα καφενεία και τα πρόβατα είναι μόνα στο Βουνό. (Παπαστεριόπουλος) 0 αρχηγός δεν συμμερίζεται τις εξαλλοσύνες του Γραμματέα και των συνεργατών του· ο Άρης παραμένει Άρης παντού. που έχουν αντιληφθεί την αλλαγή που έφερε η παρουσία του στον τόπο τους. είναι «όλο φωνές και άγονη κρι­ τική στους κάτω. χωρίς να βλέπει πως οι ευθύνες βαρύνουν τον ίδιο». Συλλαμβάνει έναν εαμίτη αποθηκάριο της επιμελητείας για κατα­ χρήσεις και τον στέλνει στρατοδικείο. Εξημμένες κεφαλές διαφωτιστών «θέλουν σώνει και καλά να κάνουν κομουνιστική προπαγάνδα στους αξιωματι­ κούς μ ? εντελώς αντίθετα αποτελέσματα». συλλαμβάνει κόσμο και ο εχθρός αλωνίζει. ο πολιτικός τύραννος της Κορινθίας Τριαντάφυλλος ή Στάθης (Θεόδωρος Ζέγκος) και άλλα εγκληματικά στοιχεία που εί­ χαν καταλάβει σημαντικές θέσεις. μα ο Μπλάνας. (ΑΣΚΙ) Αδυνατεί να χαράξει γραμμή και να ελέγξει τη διάλυση. Ζησιάδης). αναζητάει τροτσκιστές. (Βαζαίος) 0 αρχηγός βάζει το νυστέρι βαθιά. τα έκτροπα και αι υπερβασίαι εμειώθησαν κατά πολύ». .556 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ 0 Μπλάνας τα έχει θαλασσώσει. λένε οι Μοράί'τες. « 0 αγρότης παρακολουθούσε προσεκτικά την ατομική συμπεριφορά των διακεκριμένοι στελεχών της Αντίστασης και τη λάμβανε πολύ σοβαρά υπόψη του προκειμένου να καθορίσει τη στάση του απέναντι στο κίνημα». ο οποί­ ος μεταπολεμικά θα αλλάξει στρατόπεδο και θα εξελιχθεί σε κατήγο­ ρο των ανταρτών. Ανάλογη τύχη έχουν ο βαρυνόμενος με εγκλημα­ τικές πράξεις πολιτικός της μεραρχίας Αχιλλέας (Κ. Συλλαμβάνει τρεις άλλους εαμίτες και τους παραπέμπει να δικα­ στούν στη μεραρχία. Αποσκίτη και Βαχλιώτη. Ασχο­ λείται με χαφιεδοφοβίες. « Α φ ? ης έφθασεν ο Άρης εις την Πελοπόννησον.

Τοποθέτησε καπεταναίους έμπειρους και αναδιοργάνωσε στρατιωτικά τις μονά­ δες του ΕΛΑΣ». Με σπάνια διορατικότητα και ορθολογισμό αξιοποίησε με τον επο)φελέστερο τρόπο το καταπληκτικό έμψυχο δυναμικό που διαθέτει η Πελοπόν­ νησος: Συνταγματάρχης Βλάσης Ανδρικόπουλος. Εδώ θα μείνεις.. (Ροδάκης.Βρε. μόνιμος ανθυπολοχαγός Κ. δεν πρέπει να παραμερίσουμε τον άλλον. . λοχαγός Χρήστος Στασινόπουλος. Οι προοτοι που παίρνουν φύσημα είναι ο μαλθακός μέραρχος.Αοχαγός είσαι. Ντελιγιανναίικα και Μαυρομιχαλαίικα τερτίπια και σήμερα. λέει. λοχαγός Τέ- .. Με χάρτες ξε­ κίνησα εγώ στη Ρούμελη. . λοχαγός Βασίλειος Τσεκούρας.Δίκιο έχεις. μόνιμος ανθυπολοχαγός Μ.. τι είσαστε εσείς οι Μοραΐτες. Αλλά εμείς από το χάρτη θα τους πολεμάμε. που ξέρεις κάθε μονοπάτι. . στη συνέχεια ο ανάξιος πολιτικός και ορισμένοι διοικητές συνταγμάτων. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 557 0 αρχηγός του ΕΛΑΣ βάζει νυστέρι και στις διοικήσεις των αντάρ­ τικων μονάδων αδιαφορώντας για την κλασική «μοραΐτικη διπλω μα­ τία».λπ. Εδώ ξέρω κάθε ράχη και ρεματιά στα τυφλά και τη νύχτα. θα έχεις χάρτη. 0 αρχηγός αφιερώνεται με πάθος στην οργάνωση των τμημάτων* είναι π ρ α γμ α τικ ά άξιος θαυμασμού ο αγωνιστικός πυρετός που ενέ­ πνευσε και ο οποίος θα δώσει γρήγορα αποτελέσματα. Στεριόπουλος. να προ­ σέξουμε αυτούς κ.ΑΡΗΣ. . τον ρωτάει εκείνος.δεν πρέπει να στενο­ χωρήσουμε τον έναν. Στη Χώρα της Μεσσηνίας σκοτώνεται σε μάχη με τους Γερμανούς ο ταγματάρχης Ηλίας Σφακιανάκης και τοποθετείται στη θέση του ο λοχαγός Παντελής Σταθάκης.Χάρτες έχουν κι οι Γερμανοί. «Η παρουσία του Άρη Βελουχιώτη στην Πελοπόννησο ανέτρεψε την άσχημη κατάσταση που είχε δημιουργηθεί στην περιοχή. . κοντεύουμε να ξεχάσουμε πως είμαστε αντάρτες. Ίδιοι κι απαράλλαχται. Κ αλάβρυτα ) Στις τοποθετήσεις των στελεχών σε μονάδες είχε πάψ ει να θεωρεί­ ται προσόν η εντοπιότητα στρατιωτικών και καπετάνιων* άλλα κριτή­ ρια επικρατούσαν.Είναι άγνωστος ο τόπος που με στέλνουν. που απευθύνεται αμέσως στον Άρη για να ματαιοοσει τη μετάθεση. Στεριόπουλος... ξέρω το πού θα πάω και ξέρω πού πρέπει να πάω. που απαιτεί να τηρούνται οι ισορροπίες. . Με τις μεγάλες διαταγές και τις στρατιωτικές διατα­ γές.Για ποιο λόγο. Πήγαν να τον πρήξουν με αυτά.

λοχαγός Σταύρος Νικολόπουλος κ. . σμήναρχος Βασταρδής (Μαλεβός). υπίλαρχος Ηλίας Καραμούζης. το αντάρτικο του Μωριά ντύθηκε και ποδέθηκε». Οι άλλοι μισοί ήσαν ντυμένοι και ποδεμένοι με ράκη που συγκρατιόντουσαν με χονδρά σύρματα ή καλώδια τηλεφοόνου. Και στην κατάσταση αυτή έβαλε τέλος ο Άρης. σκληρός πολεμιστής με σταυρω τά φισεκλίκια στη μάχη και κατανυκτικός ιερέας όταν μπαίνουν σε χωριό· η πρώτη του φροντίδα είναι να ανοίξει αμέσως την εκκλησία και να τελέσει λειτουργία. εύελπις Να­ πολέων Παπαγιαννόπουλος.558 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ λης Καπιτσόπουλος.. Στην Πελοπόννησο δεν ήξερες από πού θα σου ’ρθει.ο δισυπόστατος πάτερ Ανυπόμονος. ένας στρατός πεινασμένων “ξυπολήδων”. ταγματάρχης Βασίλης Στρατίκης. Πολύτιμοι συμπαραστάτες του αρχηγού αποδεικνύονται ο αφοσιωμένος και συνετός Πελοπίδας. λοχαγός Παντ. λοχαγός Δ. α π ’ τα π α ρ ά θ υ ρ α » . Γιώργος Καμπουρλώνης. Γιάννης Πετρόπουλος (Μαυρόγιαννης). « 0 ερχομός του Άρη έδωσε ζωή στο αντάρτικο του Μωριά. επίλαρχος Ηλίας Κονδύλης. Μετά ένα μήνα αφότου ήλθε. 0 Άρης κέρδισε πολλούς π ό ­ ντους στα μάτια των χωρικών από την παρουσία του πανέξυπνου και ευφραδή αρχιμανδρίτη στο πλευρό του. συνταγματάρχης Παν. Μας βαράγανε από παντού. Ηλίας Γιαννακούρας (Πέρδικας). Ηρακλής Τζάθας. Μας χτυπάγανε από τα σπίτια. Συνεντεύξεις μαυροσκούφηδων. που ως ντόπιος γνωρίζει πρόσωπα και νοοτροπίες. μας φοβό­ ντουσαν όλοι. που την εποχή εκείνη περνούσε δύσκολες μέρες. έτσι τους κόλλησε τελικά το π α ­ ρατσούκλι. (Παπαστεριόπουλος) 0 φειδωλός στους επαίνους του Μακρίδης εκτιμά για την παρου5. μόνιμος υπολοχαγός Κο^στας Κανελλόπουλος. Πολύτιμοι και οι μαυροσκούφηδες σε διττό ρόλο· να εμπνέουν φό­ βο στους αντίθετους και να σπάνε τη φοβία των προσκείμενων καθώς κινούνται αλογάριαστα μόνοι από χωριό σε χωριό. Το θεωρούσαν ευ­ τύχημα να εξοικονομήσουν ένα τομάρι αρνιού ή κατσικιού για να δι­ πλώσουν μέσα σ ’ αυτό τα ματωμένα πόδια τους στις δύσκολες π ο ­ ρείες. σταλμένοι επίτη­ δες από τον πανούργο αρχηγό. λοχαγός Μανόλης Σταθάκης. αντισυνταγματάρχης Χρήστος Ρουμπέας. Σταθάκης. Οι μισοί άντρες πορεύο­ νταν και μάχονταν εντελώς ξυπόλυτοι και γδυτοί. «Φοβόμοίσταν α π ’ όλους.ά. Παπαδόπουλος. Π απαδάκος (Βοριάς).5 0 αρχηγός δεν αφήνει τίποτα στην τύχη. Τσικλητήρας. αντισυνταγματάρχης Σπ. επειδή έτσι το βρήκε ή έτσι συνηθίζεται..

(Μαθιόπουλος. έκαναν αυθαίρετες συ­ γκεντρώσεις στα χωριά και γενικώς συμπεριφέρονταν.6 Η μόνη διάκριση που αξιώθηκε ο αρχηγός για τη συνολική προ­ σφορά του στον αγώνα ήταν να ονομαστεί από την ΠΕΕΑ στις 20 Ιου­ λίου 1944 υποστράτηγος στην ιεραρχία των καπετάνιω ν ο Άρης δεν φόρεσε ποτέ τα διακριτικά του βαθμού του και απαγόρευσε ρητώς κάθε σχετική προσφώνηση· ήθελε να είναι ο Άρης και τίποτα άλλο. Προκειμένου διά πράκτοράς σας κινουμένους κατά μεγαλυτέρας περιοχάς θα παρουσιάζονται ημίν οι ίδιοι δ ι’ εγγράφου σας καθορίζοντος συγκεκριμένως πού θα κινηθώσιν ίνα τοις χορηγούμεν αναλόγους αδείας δ ι’ ορισμένον χρονικόν διάστημα». 16. όπως γράφει ο αγγλόφιλος σμήναρχος Μίχου. «σαν η Ελλάδα να ήταν προορισμένη από πάντα να γίνει αγγλική αποικία». (Sekendorf) Και άλλη γερμανική έκθεση: «Κάτω α π ’ την καθοδήγηση του αρ­ χηγού των ανταρτών Άρη Βελουχιώτη σαν “ηγέτη του γενικού επιτε­ λείου Πελοποννήσου” παρατηρήθηκε πως έγινε σ' όλη την περιοχή της Πελοποννήσου μια ουσιαστική βελτίωση της εσωτερικής οργανώσεως και της όλης εκπαιδεύσεως των αντάρτικων μονάδων». οι Βρετανοί αξιωματικοί δεν συμμορφώθηκαν 6. .8. ανέπτυσσαν ύποπτες δοσοληψίες. Όπως ακριβώς ανέμενε. συνεχείς ανατινάξεις πάνω στην κύρια σιδηροδρομική γραμμή κι αιματηρές συμπλοκές με δικούς μας καταδιωκτικούς κο­ μάντο και τάγματα ασφαλείας». Έκθεση Θ. Η γερμανική αντικατασκοπεία δεν αργεί να τον εντοπίσει: «Στην Πελοπόννησο η παρουσία του κομουνιστή αρχηγού Άρη Βελουχιώτη οδηγεί σε παραπέρα ένταση της δραστηριότητας των ανταρτών.1946. Κά­ τω α π ’ την καθοδήγησή του διεξήχθησαν πολλές επιθέσεις -π ο υ στοί­ χισαν σοβαρές απώλειες στους αντάρτες. Με το No 24 έγγραφο προς τη ΣΣΑ Πελοποννήσου ο Άρης απαγο­ ρεύει τις έως τότε ανεξέλεγκτες μετακινήσεις των Βρετανών αξιωμα­ τικών γράφοντας διπλωματικά: «Αναμένομεν τον κατάλογον των πρακτόρο^ν σας με τα στοιχεία των και τας μικράς περιοχάς εις ας θα κινηθώσι ίνα τοις χορηγήσωμεν αδείας ελευθέρας κυκλοφορίας κατά μι­ κρούς τομείς. Μακρίδη προς το ΠΓ του ΚΚΕ. Αντίσταση) Ξεχο^ριστή μεταχείριση επιφύλαξε ο αρχηγός στους ασύδοτους Βρε­ τανούς αξιωματικούς οι οποίοι κυκλοφορούσαν ανάμεσα στα ελασίτικα τμήματα.ΑΡΗΣ.εναντίον δικών μας εμπρο­ σθοφυλακών. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 559 αία του Άρη στην Πελοπόννησο ότι «επετελέσθη υ π ’ αυτού προσωπι­ κός τεράστιον οργανωτικόν και πολεμικόν έργον».

Πες του ότι τελευταία δεν ακούγεται. έστω από το ένα χωριό στο άλλο. (Μαχαίρας) Ο Άρης δεν αφήνει κανέναν ηγέτη ελασίτικου τμήματος να ησυχά­ σει · για να υπενθυμίσει την ανάγκη συνεχούς δράσης. που βρίσκεται στη Μέση Ανατο­ λή (Λίβανο) για το Εθνικό Συνέδριο. υποταγή. υπογράφει ουσιαστικά την κα­ ταδίκη του αγώνα. η αντι­ στασιακή αποστολή υπό τον Σβώλο. . Ο Άρης αποκαλεί ανοιχτά προδοτική τη συμφωνία. Χάθηκε. τους π α ρ α γγέλλει συνήθως με κάποιον: . Ο ΕΛΑΣ της Πελοποννήσου εξισώνεται από άποψη επικινδυνότητας για το Γ' Ράιχ με τους πάνοπλους συμμαχικούς στρατούς των με­ τώπων. Α φεντικά Στα ιστορικά λήμματα της ελληνικής Αντίστασης «Λίβανος» ση­ μαίνει ήττα. Να φτύσεις κά­ τω. για να αντι­ μετωπίσει τους Έλληνες αντάρτες. Δηλαδή περιοχή που συνεχίζονται οι μάχες. «Από τον Απρίλιο του 1944 μέχρι την απελευθέρωση. φτύνεις τα μούτρα σου. το εχθρικό μέτωπο. Ο Άρης δεν εκδίδει διαταγές για να μην εφαρμο­ στούν. Η ειρωνεία είναι πω ς την επόμενη ακριβώς ημέρα της γερ μ α ­ νικής «διάκρισης» για τον αντάρτικο στρατό. προδοσία. Από τη Λακωνία μέχρι την Αχάία και από τη Μεσσηνία μέχρι την Κο­ ρινθία. ο τακτικός πόλεμος. Η τιμή είναι μεγάλη. μα αδυνατεί να αντιδράσει* ξέρει πω ς η ευθύνη βαρύνει αποκλειστικά την πολιτική ηγεσία και τους αντιπροσώπους που έστειλε εκεί. φτύνεις τα γένια σου.Να φτύσεις πάνω. οι συγκρού­ σεις μεταξύ ΕΛΑΣ και ταγματασφαλιτώ ν ήταν σχεδόν καθημερινές.. Όχι όμως για πολύ. Κάθε Βρετανός που συλλαμβάνεται να «τριγυρνάει» χωρίς άδεια τρώει στα μουγγά και χωρίς μάρτυρες τέτοιο ξύλο ώστε σε λίγο οι Βρε­ τανοί αξιωματικοί άρχισαν να συρρέουν επιμένοντας μόνοι τους να εφο­ διαστούν με άδειες μετακίνησης.560 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ αγνόησαν τη διαταγή και συνέχισαν να μετακινούνται κατά βούληση. Στις 19 Μαΐου 1944 η γερμανική στρατιωτική διοίκηση. στις 20 Μαΐου. αναγκάζεται να κηρύξει την Πελο­ πόννησο «πεδίο επιχειρήσεων». λέει. .. Οι ελασίτες πολεμάνε τώρα με άλλον αέρα και πείσμα. κάθε μέρα κάποιο τμήμα του ΕΛΑΣ θα έκανε επίθεση κατά βάσης ταγματασφαλιτών ή οι ταγματασφαλίτες θα έκαναν επιδρομές σε εαμίτικα χωριά για να πλιατσικολογήσουν». καταστροφή.

Τα μέλη της κατηγορούνται ότι. την αποχώρησή τους». δοκιμασμένο στέλεχος της ΚΔ και ο εκλεκτός του σοβιετικού Κόμματος στην Ελλάδα. (Κέδρος) Τίόρα η προσοχή του Τσόρτσιλ επικεντρώνεται πλέον στη μεταπο­ λεμική κατάσταση της Ευρο^πης και ιδίως στην Ελλάδα. (Ανδρικόπουλος) . Αυ­ τή η σοβαρή υποχώρηση θα μπορούσε ως έναν βαθμό να γίνει κατα­ νοητή για τους νεοανελθόντες στο Βουνό (Σβώλο. ο αθόρυβος Ρούσος δεν είναι μόνο ανώτατο στέ­ λεχος του ελληνικού Κόμματος· όπως έχει ήδη αναφερθεί. τα γεγονότα που οδήγησαν τον ελληνικό αγώνα σε ναυάγιο: Το δεύτερο ταξίδι των εκπροσώπων της Αντίστασης στη Μέση Ανα­ τολή για διαπραγματεύσεις με τη βασιλική κυβέρνηση του Κάί'ρου δεν μοιάζει με το προηγούμενο. τον «ακρο­ γωνιαίο λίθο της βρετανικής επιρροής στα Βαλκάνια». Επομένους κάτι άλ­ λο συνέβη στον Λίβανο. 0 Τσόρτσιλ απέρριψε κάθε ιδέα διαπραγμάτευσης με τους κινηματίες ή μεσολάβησης τρίτων και έδωσε εντολή να καταπνίγει το Κίνημα διά της βίας «ώστε να μην αμφιβάλλει κανένας για το ποιος είναι το αφ ε­ ντικό». προετοιμάζουν κιόλας. Οι Γερμανοί. με πολύπλευρη εκπαίδευση στη Μόσχα και σιδηρά πειθαρχία στο Κόμμα. Ασκούτση. « 0 σοβιετικός στρατός πλη­ σιάζει με μεγάλα βήματα στα Βαλκάνια. να αγνοήσει τις εντολές που πήρε και να έρθει σε ανοιχτή σύγκρουση με την ηγεσία του. είναι π α ­ λαιό. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 561 Στην αντιστασιακή αποστολή που έλαβε μέρος στο Εθνικό Συνέδριο του Λιβάνου καταλογίζονται βαρύτατες ευθύνες. Πολύ σύντομα. Ρούσο (μέλος του ΠΓ του ΚΚΕ). Είναι έως και απίθανο ένας κομουνιστής του δικού του διαμετρήματος. κάτι για το οποίο ακόμη και σήμερα οι υπο­ θέσεις συνεχίζονται. διακριτικά. Στρατή). αγνόη­ σαν τις εντολές και κατέληξαν να «υπογράφουν ό. επίσημο εκπρόσωπο του Κόμματος στον Λίβανο. για να μην π α ­ γιδευτούν πάνω σ' αυτό το ακρωτήρι της Ευρώπης. Πιο συγκεκριμένα. αν και είχαν σαφείς οδηγίες από την πολιτική ηγεσία του αγώνα για τα όρια των υποχωρήσεων στις διαπραγματεύσεις. Το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ είναι το τελευταίο εμπόδιο που απομένει για να επανακάμψουν οι Βρετανοί στη χώρα. Αγγελόπουλο. Η κατάσταση στα πολεμικά μέτωπα έχει ξεκαθαρίσει· η τελική ήττα των Γερμανών είναι βέβαιη και η απελευ­ θέρωση της Ελλάδας απλώς θέμα χρόνου. Πορφυρογέννη (μέ­ λος της ΚΕ του ΚΚΕ) και τελείως παράλογη για τον Π.ΑΡΗ Σ. Είναι όμως ακατανόητη για τον Μ. Έ να αναπάντεχο δώρο στα βρετανικά σχέδια εί­ ναι το Κίνημα των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων της Μέσης Ανατολής στις 31 Μαρτίου 1944. οι οποίες απαιτούσαν αναγνώριση της ΠΕΕΑ.τι τους έδιναν».

Αμέσως μετά οι Βρετανοί τον αποπέμπουν και διορίζουν πρωθυπουργό στις 24 Απριλίου έναν νέο εκλεκτό τους. Richter. αλλά η ελληνική κυβέρνηση του Κάιρου».] Ο βασιλεύς δεν ήτο βασιλεύς και η κυ­ βέρνηση δεν ήταν κυβέρνηση.000 ά νδρες. (Ιατρίδης) Ενώ ο σύμβουλος της σοβιετικής πρεσβεί­ ας Σόλοντ δηλώνει για τους Έλληνες κινηματίες ότι «δεν πρέπει αυτοί να συλληφθούν.κλείνονται σε στρατόπεδα συγκέντρωσης της Λιβύης και της Ερυθραίας. (Οικονομίδης) Όμως τα αφεντικά είναι οι Βρετανοί. (Μαρκεζίνης) Ο Σ. Τον άρτι αφιχθέντα από την Ελλάδα πρώην αριστερό Φιλελεύθερο και πρώην αντιμοναρχικό Παπανδρέου. [. Όσο και αν προσπαθούν οι προσκείμενοι να απαλλάξουν τον μετέπειτα «Γέρο της Δημοκρατίας» από την ετικέτα του βασιλικού ευνοουμένου. που γνωρίζει τον παρασκηνιακό ρόλο των Βρετανών και κάποιων Ελλήνων υπουργών στην εξώθηση του Κινή­ ματος. είναι γεγονός αναμφισβήτητο πω ς αποτελεί κοινή επιλογή Γε­ ωργίου και Βρετανών. αλλά κυβέρνηση του δεξιού συνασπισμού ενάντια στην Αντίσταση». από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο». ο οποίος θα αποδειχτεί άνθρωπος για όλες τις δουλειές. «Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Παπανδρέου είχε συμφωνήσει εκ των προτέρων να επαναφέρει το βασιλιά». «Πρέπει να καταγράψει κανείς την σκληρή όσο και αηδή π ρ α γ μ α ­ τικότητα της ώρας εκείνης. που έχει διοριστεί νέος πρω θυπουρ­ γός της βασιλικής κυβέρνησης στη θέση του εξαναγκασθέντος σε π α ­ ραίτηση Τσουδερού.562 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Η εκκαθάριση των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων από κάθε δημο­ κρατικό στοιχείο ήταν μια επιβεβλημένη κίνηση για να καταστούν ο βραχίων επαναφοράς του βασιλέα στην Ελλάδα.. η Ελλάς είχε καταστεί προτεκτοράτο».7 Στο πρώτο του μήνυμα στις 15 Απριλίου ο νέος πρωθυπουργός δηλώνει μεγαλοπρεπούς ότι ήρ­ θε στο Κάιρο ως σταυροφόρος της ενότητας των Ελλήνων. Ο Αμερικανός πρέσβης Μακβί. Η. παρεμβαίνει με έντονες συστάσεις προς τους Βρετανούς να μην εκτελεστεί κανένας. οπλίτες και ναύτες δεν εμπνέουν εμπιστοσύνη στους Βρετανούς -π ε ρ ί τους 20. Το Κίνημα καταστέλλεται εν τη γενέσει του. (Richter) 7.. με 11 νεκρούς και 30 τραυματίες* όσοι Έλληνες αξιωματικοί. Το αντίτιμο της πρω θυπουργίας είναι η δ έ­ σμευση του Παπανδρέου να επαναφέρει τον Γεώργιο στον ελληνικό θρόνο. . Το πρώτο χονδροειδές ψέμα* «δεν επιδίωκε κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Οι πρωταίτιοι προσάγονται στο στρατοδικείο με κατηγο­ ρίες που επισύρουν ποινές θανάτου. Βενιζέλος θα μείνει πρω θυπουργός για 12 μόλις ημέρες* όσο χρειάζεται για να εξουδετερωθούν οι στασιαστές. Την αποστολή ανα­ λαμβάνει ο Σοφοκλής Βενιζέλος.

ο οποίος ελέγ­ χει ακόμη και την ανάσα του Έλληνα πρωθυπουργού: «Προειδοποίη­ σα τον κ. Αυτός δια­ θέτει το τάλαντο να εκστομίζει ανενδοίαστα με το πιο περίτεχνο και στομφώδες ύφος τα μεγαλύτερα ψεύδη και συκοφαντίες. αναγκάζοντας τον Τσόρτσιλ στις 5 Μάίου να τον χειροκροτή­ σει ξανά: «Αυτή είναι μια πραγματικά περίφημη δήλωση». βρομερά κτήνη». Παπαστράτης. (Ανδρικόπουλος) Το επικείμενο Εθνικό Συνέδριο που θα βάλει το ΕΑΜ στη γωνία προετοιμάζεται από τους Βρετανούς με σοβαρότητα ανάλογη του εγ­ χειρήματος. είναι αμφίβολο αν αντιπροσο^πεύει οποιονδήποτε άλλον εκτός από τον εαυτό του. στις 17 Απριλίου. Παρότι ο ίδιος δεν εκπροσωπεί κανέναν (είχε εκλεγεί βουλευτής πριν από οχτώ χρόνια). Την ευθύνη οργάνωσής του έχει αναλάβει ο έμπειρος Βρε­ τανός πρέσβης Λίπερ. Ένα έθνος σε κρίση».000. προ^ην πολιτικός αρχηγός της SIS. (Γ ασπαρινάτος) Ο νέος πρωθυπουργός περιφέρεται «ματαιόδοξος σαν πριμαντό­ να» και καταφέρεται με σκληρά λόγια εναντίον της «βρομάς του ΕΑΜ». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 563 Και αμέσως μετά.000 μέλη σαν «μίαν μικράν ωργανωμένην και ένοπλον μειοψηφίαν».τι 8. Αναπόφευκτος ο σαρκασμός του βρετανικού Observer στις 30 Απριλίου μετά τις δηλώσεις του: «Σε ό. (Ανδρικόπουλος) Το χειροκρότημα είναι αγγλικό.τι αφορά τον Παπανδρέου. Πρ. Πριμαντόνα Μπροστά στον νέο «δοτό» πρωθυπουργό Παπανδρέου οι δύο προκάτοχοί του Τσουδερός και Βενιζέλος φαντάζουν μειράκια. ακούει ό. γράφει και συμπληρώνει ο ίδιος για τους Έλληνες αντιστασιακούς πως «είναι τα πιο προδοτικά. δίνει δείγμα γραφής προς τους Άγγλους. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα στη δεκαετία 19401950.8 Η εικόνα που σχηματίζει ο Σεφέρης για τον νέο Έλληνα πρωθυ­ πουργό είναι ελάχιστα τιμητική: «Δεν καταλαβαίνει τίποτε.ΑΡΗΣ. η οποία στο επικείμενο συνέδριο εθνικής ενότητας πρέπει «να αντιληφθεί ότι είναι υπό κατηγορίαν». . Παπανδρέου ότι αναμένω να συνεννοείται μαζί μου εκ των προτέρων δ ι’ οιανδήποτε ενέργειαν του». με το οποίο γοητεύει και κερδίζει τον Τσόρτσιλ· ξεκαθαρίζει ωμά πως μετά την απελευθέρωση «η Ελλάς θα καταληφθεί υπό συμ­ μαχικών στρατευμάτων». Αλλά δείχνει ότι είναι βασιλικός άνδρας». καταγγέλλει το ΕΑΜ με τα 2.

Σαράντα χρόνια γεγονότα . το σκηνικό έχει στηθεί σαν ένα μεγάλο δόκανο που τους περιμένει να βάλουν το κεφάλι τους.1977.9 «Οι βάσεις για τη δημιουργία “ζωνών επιρροής'5 στη Βαλκανική χερσόνησο συμφωνήθηκαν μεταξύ το3ν κυβερνήσεων της Βρετανίας και της Σοβιετικής Ενώσεο^ς. Ό πως τον Ιανουάριο. σύμφωνα με τις οποίες η Μόσχα αναγνα>ρίζει ότι η Ελλάδα βρίσκεται στη βρετανική στρατιωτική σφαίρα επιρ­ ροής και το Λονδίνο αναγνοορισε ότι η Ρουμανία βρίσκεται στη σοβιε­ τική στρατιωτική σφαίρα επιρροής». Σούλτσμπεργκερ. Σ. 12. 0 βιογράφος του Παπανδρέου εξαιρεί την περίτεχνη προετοιμασία αποδυνάμωσης των αντιστασιακών: «Η προπαρασκευή -ψυχολογική και άλλη. έτσι και τώρα.9.1 0 Το Ελληνικό Ζήτημα έχει διευθετηθεί. σα να ήταν η Αγια Γραφή. από τον πρωθυπουργό Γ. που καταστρώ­ θηκε και εφαρμόσθηκε.564 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ του πει ο Λίπερ.ληνικού Έθνους. 9. αφού προότα τους λαχταρίσει με ευφυείς κινήσεις μέσω του πρακτορείου TASS. το οποίο θα επισημοποιηθεί λί­ γο αργότερα. αφετέρου δε για τη χαλιναγώγηση και το “ξεδόντιασμα” του ΕΑΜ». Ιστορία του Ε?\. 10. αφενός για τη δημιουργία γενικοτέρου κλίματος υφέσεως και συνδιαλλαγής. (Σεφέρης. από κοινού. που ακολούθησαν έκτοτε η μοναρχία και η Άκρα Δεξιά επί δεκαετίες στην Ελλάδα για να διατηρούν το ανελεύθερο καθεστώς τους. (Κομνηνός) Τίποτα από αυτά δεν θα είχε την παραμικρή αξία αν δεν είχε προηγηθεί ένα εργώδες παρασκήνιο Τσόρτσιλ και Στάλιν με την επίνευση Ρούζβελτ. Π απαν­ δρέου και τους Άγγλους. (Ανδρικόπουλος) 0 ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης.του Συνεδρίου του Λιβάνου απετέλεσε το αντικείμενο ολό­ κληρου (και άριστα μελετημένου) επιτελικού σχεδίου. . Ώσπου να φτάσουν στον Αίβανο οι εκπρόσωποι των αντιστασια­ κών οργανώσεων. οι Βρετανοί ζητάνε επίμονα από τη Μόσχα να πιέσει το ΕΑΜ να συμμετάσχει στην κυβέρνηση Πα­ πανδρέου με τους δικούς τους όρους. θα συγκατατεθεί τελικώς σε ένα gentlemen’s agree­ ment για την Ελλάδα και τη Ρουμανία. από Τα Νέα . 1937-1977. Ημερολόγιο ) Δυστυχώς η π α ­ ρουσία του δημοκρατικού Παπανδρέου στο πλευρό βασιλικών και ακροδεξιών εγκαινιάζει την τακτική του «φιλελεύθερου άλλοθι». που έθεσαν σε εφαρμογή και ολόκληρον ψυ­ χοτεχνικό μηχανισμό. Το βασικό επιχείρημα του Τσόρ­ τσιλ προς τον Στάλιν είναι ότι «εμείς αφήνουμε τους Ρώσους να προη­ γούνται στη Ρουμανία». ρητορεύει και κάνει μα­ λαγανιές βλαχοδήμαρχου».

Την ΠΕΕΑ εκπροσωπούν οι Σβώλος. απέραντα. το ΕΑΜ οι Πορφυρογέννης. Σταθάτος. Φ. Δραγούμης. Μυλωνάς. ενώ τους συ­ νοδεύει ο Σαράφης ως τεχνικός σύμβουλος. Ρέντης. Το ΕΑΜ ειδικά θα βρεθεί στο εδώλιο σαν ηθικός αυτουργός για το Κίνημα των Ενόπλων Δυνάμεων της Μέσης Ανατολής (για το οποίο δεν έχει ευθύνη και μάλιστα οι εαμικοί αντιπρόσωποι το έχουν αποκηρύξει με ασυγχώρητο τρόπο) και θα πληρώσει πανάκριβα τον φόνο του Ψαρρού. Τον ΕΔΕΣ τον εκπροσωπεί ο Πυρομάγλου με δύο αξιωματικούς-συμβούλους και τη διαλυθείσα ΕΚΚΑ ο Καρτάλης. Κ. συνταγματάρχης Α. Θεοτόκης. Λόντος. Σ. Γ. Βασιλειάδης. Βεντήρης. Στο στόχαστρο όλων αυτών είναι η Αντίσταση. Ασκούτσης. Την πρώτη ημέρα ο βιρτουόζος Παπανδρέου δίνει το σύνθημα της γενικευμένης επίθεσης εναντίον των ανταρτών με το πομπο3δες και άκρως συκοφαντικό: Κόλασις είναι σήμερον η κατάστασις της πατρίδος μας. Π. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 565 Το λεγόμενο «Εθνικό Συνέδριο» θα διεξαχθεί από τις 17 έως τις 20 Μαΐου στο ξενοδοχείο «Bois de Boulogne» του Λιβάνου. στρατηγός Κ. Αγγελόπουλος. Κανελλόπουλος. δεν είναι διόλου υπερβολική η εντύπω­ ση του Πυρομάγλου ότι «συνεκλήθημεν διά να ελληνοποιήσωμεν τις αποφάσεις των Άγγλων διά την Ελλάδα». Στρατής και το ΚΚΕ ο Ρούσος. Σακαλής. Σφάζουν οι Γερμανοί.ΑΡΗΣ. Εκτός του Παπανδρέου έχει κληθεί και συμμετέχει στο συνέδριο ένα συνονθύλευμα ανθρώπων που δεν εκπροσωπούν κανέναν ούτε έχουν να παρουσιάσουν τίποτα πλην της ηχηρής απουσίας τους από τους αντιστασιακούς αγώνες: Σ. Δ. Σοφιανόπουλος. Οι αντιστασιακοί βρίσκονται τεχνηέντως μειοψηφία. σφάζουν τα Τάγματα Ασφαλείας. «Στη διάρκεια της διάσκεψης το πτώμα του Ψαρρού όλο και μεγάλωνε. Βενιζέλος. είχε την εντιμότητα να παραδεχτεί στον λόγο του την ανεπάρ­ κεια της ελληνικής ηγεσίας: « 0 πολιτικός κόσμος ή μάλλον οι περισ­ σότεροι από τους πολιτικούς και στρατιοοτικούς ηγέτες έδειξαν μιαν . πριν αρχίσει την επιθετική κριτική του στο ΕΑΜ. όπως σ' ένα θεατρικό έργο του Ιονέσκο». Α. (Κέδρος) Μόνο ο Κανελλόπουλος. σφάζουν και οι αντάρται. Η προκλητική εξίσο:>ση των ανταρτών με τους κατακτητές και τους ταγματασφαλίτες παγώνει τις αποστολές του Βουνού* και είναι μόνο η αρχή. Εξηντάρης. Υπό τις συν­ θήκες που πραγματοποιείται. Γ. Γ. Σφάζουν και καίνε. I.

και του Γ. που ήταν εμπόδιο στους σκοπούς τους. οι οποίοι είναι ικανοί να εξουδε­ τερώσουν και τον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ. προσβλητι­ κά· εκείνος απαντά ως στρατιωτικός με ξερή γλώσσα και κλείνει τον λόγο του με την υπόμνηση: «Τώρα που μιλάμε εμείς εδώ. (Πυρομάγλου. Αυτό που πρα γματικά συμβαίνει είναι ότι οι αγγλικές μεθοδεύσεις και τα σφάλματα των αντιστασιακών οργανώσεων έδωσαν φωνή και ρόλο στους επιλήσμονες του καθήκοντος. ο οποίος αυτοσυστήνεται σαν εκπρόσωπος κάποιων «Εθνικών Δυναμικών Οργανώσεων» της Αθήνας.] Ήμην πλέον πεπεισμένος ότι βαίνωμεν προς νέον εμφύλιον».. το μίσος τούς τυφλώνει· «δεν έβλεπαν τίποτε άλλο μπροστά τους π αρ ά τον ΕΛΑΣ. η Χη με­ ραρχία του ΕΛΑΣ στο Βέρμιο αγωνίζεται κατά των Γερμανών. ενώ εσείς δεν κάνατε το καθήκον σας”. που επιτίθενται εναντίον της από επτά σημεία. του συνταγμα­ τάρχου Σταθόπουλου Σ. που τον μισούσαν. ΕΛΑΣ) Ορισμένοι χάνουν κάθε ίχνος σοβαρότητας. με εκάλεσεν ο κ. Το ζέον θέμα στον Λίβανο αποδεικνύεται ο άμεσος αφοπλισμός και η διάλυση του ΕΛΑΣ. Βεντήρης. Δηλώνει σο­ βαρά ότι διαθέτει 150. Σε τέσσερις ημέρες όλα έχουν τελειώσει. Αντίστασις) Οι σύνεδροι της αντιεαμικής πτέρυγας αφρίζουν. Ό πω ς ομολογεί ο Πυρομάγλου. Τα απολιθωμένα σκέλεθρα του παρελθόντος βγήκαν από τις κρυψώνες τους και μεταβλήθηκαν σε κήνσορες των αγωνιστών της χώρας. όπω ς ο ακροδεξιός στρατηγός Κ. όπως αναγγέλλει και το ράδιο». εν συνεργασία μετά του στρατηγού Βεντήρη.. Ουδείς εκ των συνέδρων δείχνει να συγκινείται. Παπανδρέου και μου εζήτησεν. χωρίς να λένε πού ήσαν κρυμμέ­ νοι οι ίδιοι και άφησαν το πεδίο ελεύθερο.000 ενόπλους. Κατηγορούν το ΕΑΜ ότι π ρ ο ­ σπαθεί να μονοπωλήσει τον αγώνα. χτυπιούνται ενα­ ντίον των ανταρτοον· θέλουν. Όλοι το ίδιο τον ρωτάνε: «Δεκάκις της ημέρας ηρωτώμην εάν ο ΕΔΕΣ είναι εις θέσιν να δ ιά ­ λυση τον ΕΛΑΣ. Καρτάλη. να εξετάσωμεν κατά ποιον τρόπον θα διαλυθεί ο ΕΛΑΣ». Η ενδοτικότητα του προέδρου της ΠΕΕΑ Σβώλου και του εκπρο­ . «ολίγας ημέρας πριν αρχίσει το συνέδριον. να τους εξαφανίσουν από προσώπου γης. [. Πού κρύβεται όλος αυτός ο στρατός και γιατί δεν μάχεται κατά των Γερμανών αδυνατεί να εξη­ γήσει. (Σαράφης. που τους φώναζε “εμείς π ο ­ λεμήσαμε. ήθελαν να τον διαλύσουν».566 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ απόλυτη παθητικότητα και απούσιασαν από το προσκήνιο της επικίν­ δυνης ευθύνης». ει δυνατόν. 0 Σαράφης αντιμετωπίζεται λυσσασμένα.

[. Και ενδέχεται να είναι αφορ­ μή διεθνών περιπλοκών. τα μισά σε αριθμό υπουργεία. κύριε Πυρομάγλου. κύριε Πρόεδρε. Πρωθυπουργώ. Ο Πυρομάγλου προσπαθεί να του εξηγήσει. θέλω να σας ρωτήσω και σας παρακαλώ να μου απαντήσετε απεριφράστως και ειλικρινώς εί­ ναι τούτο: είσθε εις θέσιν να διαλύσετε τον ΕΛΑΣ.) κ. » . για τους Πορφυρογέννη και Ρούσο δεν υπάρχει καμία. Γράφει ο Πυρομάγλου: «Την τελευταίαν. προ της αναχωρήσεώς μου διά το βουνό.ο. » .Μετά την απελευθέρωσιν.] » . Το μόνο που κατορθώνουν είναι να αποτρέψουν την άμεση διάλυση του ΕΛΑΣ.Α ΡΗ Σ. είπεν απο­ φασιστικά ο κ. δηλαδή του βασιλέα και των Άγγλων. Κυριακήν. .Μα τότε.Προ ή μετά την απελευθέρωσιν. κύριε Πρόεδρε. Οι εκπρόσωποι της Αντίστασης αρκούνται στα λιγοστά και ασή­ μαντα υπουργεία που τους εκχωρεί ο πρωθυπουργός και βάζουν την υπογραφή τους στο παπανδρεϊκό σχέδιο. όχι.ο πρώτος συντάσσεται σχεδόν με τον Παπανδρέου και ο δεύτερος είναι σαν να μην υπάρχει. Μ ηχανισμοί Είναι γνωστός ο σάλος που ξέσπασε στα ελληνικά βουνά μόλις έγι­ ναν γνωστοί οι όροι της συμφωνίας στον Λίβανο.Εκείνο το οποίον.. »-Ό χι. ενίσχυση το^ν ανταρτών κ.. αλλά συμμαχικόν. Πρόεδρος. Επιδιώκει τη διάλυσή του έστω και με νέο εμφύλιο στα ελληνικά βουνά. έχετε εμπιστοσύνην εις εμέ». το οποίο τιτλοφόρησε ο ίδιος «Σύμφο^νο του Λιβάνου». εκλήθην εις γεύμα παρά το. Όμως στο σύμφωνο που υπογράφεται στις 20 Μαΐου η διά­ λυση του αντάρτικου στρατού αφήνεται στην ευχέρεια της κυβέρνησης Παπανδρέου. κλιμάκιο της Κυβέρνησης στο Βουνό.) δεν έγινε δε­ κτή. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 567 σώπου του ΚΚΕ Ρούσου είναι απερίγραπτη. μα η ύπαρξη του ΕΛΑΣ εξακο­ λουθεί να τον βασανίζει. τον ΕΛΑΣ θα τον διαλύσω με τους Άγγλους. Αν υπάρχουν κάποιες ερμηνείες για τις υπογραφές του Σβο^λου και των περί αυτόν. Αντίστασίς) Στον Λίβανο καμία από τις εύλογες απαιτήσεις του ΕΑΜ (δημοψή­ φισμα για τον βασιλέα. » . Πρόκειται για βρετανικό θρίαμβο. (Πυρομάγλου. Ο Παπανδρέου είναι πανευτυχής. μα αυτός δεν καταλα­ βαίνει: «—Τότε.». δεν θα είναι ζήτημα πλέον Στρατηγεί­ ου Μέσης Ανατολής.κ.

Είναι δύο άνθρωποι χωρίς πνευματικά εφόδια και ευφυΐα· «συνδικαλιστής» ο πρώτος και «ορ­ γανωτικός» ο δεύτερος. . που τρο^ει όλη την μπόρα. Θερμός. Στις θυελλώδεις συνεδριάσεις του ΠΓ του ΚΚΕ δημιουργούνται άγρια φραστικά επεισόδια. η οποία δεν γίνεται δεκτή* το αιτιολογικό είναι πως δεν ευθύνεται αφού συμμετείχε στην αποστολή μόνο ως τεχνικός σύμβουλος. γυρίζει ο Ρούσος* το μένος εναντίον του έχει κάπως κοπάσει και στο πρόσωπο του Ιωαννίδη θα βρει έναν σθεναρό υπερασπιστή.568 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Τα στελέχη του ΠΓ του ΚΚΕ κοντεύουν να πάθουν παράκρουση. 0 Σιάντος και ο Ζέβγος μιλάνε για «εθνική προδοσία» και απειλούν με εκτέλεση τα δύο μέλη του Κόμματος Πορφυρογέννη και Ρούσο· μόνο ο Ιωαννίδης κρατάει αξιοπρόσεκτη α π ό ­ σταση από τη γενική κατακραυγή. μόνο ξύλο δεν παίζουν μεταξύ τους. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βελουχιώτη και η Εθνική Αντίσταση». Το δίδυμο Σιάντος . μαζί με τον Σβώλο και τους υπόλοι­ πους. Ηλ.1 1 Προ^τος επιστρέφει στο Βουνό ο Σαράφης και υποβάλλει αμέσους την παραίτησή του από τη διοίκηση του ΕΛΑΣ.Ιωαννίδης έχει αγγίξει τα όριά του· από εδώ και μπρος μόνο ζημιά μπορούν να κάνουν. Η αντιστασιακή αντιπροσωπεία ανακαλείται στην Ελλάδα και επί 90 ολόκληρες ημέρες η πολιτική ηγεσία του αγώνα ανθίσταται· αρνείται να στείλει υπουργούς στην κυβέρνηση Παπανδρέου. στις 17 Ιουλίου. Ε π ι­ καλέστηκε το εχθρικό κλίμα που αντιμετώπισαν στον Λίβανο. Οι εξηγήσεις που δίνει στο ΠΓ είναι και αυτές λίγο πολύ γνωστές. χωρίς να ακούει ο ένας τον άλλον. Τελευταίος. τους οποίους η ιστορική συγκυρία έβγαλε στα βαθιά. μα προβάλλει ένα επιχείρημα που προβληματίζει τους κατηγόρους του: η σοβιετική πρεσβεία του Κάιρου. Δεύτερος επιστρέφει ο Πορφυρογέννης. Είναι φανερό πως η πολιτική ηγε­ σία του Κόμματος δεν έχει το ανάστημα που απαιτούν οι περιστά­ σεις. τη θέληση και τη νοημοσύνη της ηγε­ τικής ομάδας. ωρύονται όλοι μαζί. αποδίδονται βαρύτατοι χαρακτηρισμοί. «Από τη στιγμή που οι απαιτήσεις της επαναστατικής διαδι­ κασίας ξεπερνούν τις ικανότητες. στην οποία απευθύνθηκαν με τον Ρούσο μετά το συνέδριο. Στο σπίτι που χρησιμοποιούν για γραφείο διαδραματίζονται σκηνές χωρίς ειρμό και νόημα· χειρονομούν. όπως προβλέπεται από τη συμφωνία. επιδοκίμασε πλήρους τη στάση τους και σύστησε τη συμμετοχή τους στην κυβέρνηση Παπανδρέου. οι ηγέτες γίνονται άχρηστοι». τον κίν­ δυνο διάσπασης από τη σύμπλευση του Σβώλου με τον Παπανδρέου 11.

χαφιές. αλλά πριν από αυτή. αλλά προ­ σωπικά στον Ρούσο. Είναι τόσο μπερδεμένα τα π ρ ά γ­ ματα. Και ο Ρούσος. Αν έτσι συνέβη. οδηγήθηκε στην αυτοδιάλυση της Κομιντέρν. για να αποδείξει τη μη ανάμειξή της. κά­ θε ακριτομυθία θα ήταν καταστροφική. αν ο Ρούσος ήταν βοηθός του Ιωαννίδη ή το αντίθετο. τον Ιανουάριο του 1944. Αυτό που δεν έγινε γνωστό είναι τι είπαν κα τ’ ιδίαν ο Ρούσος με τον Ιωαννίδη για να προκόψει τέτοια σύμπνοια μεταξύ των δύο μελα>ν της Κομιντέρν στο ελληνικό ΚΚ. είναι αυτονόητο πως η σοβιετική υπόδειξη δεν θα έπρεπε επ' ουδενί να κοινοποιηθεί στα υπόλοιπα μέλη της ηγεσίας ΕΑΜ και ΚΚΕ* η πάγια θέση της ΣΕ είναι ότι δεν επεμβαίνει στα εσω­ τερικά των άλλων κρατών. που γράφει με νόημα: «Δεν είμαι καθόλου σίγουρος. Επανάσταση) Πρόβα Ανυπολόγιστη ζημιά στο κίνημα είχε προκαλέσει μια απόφαση του Σιάντου. παρά τις κατηγορίες. Η κομματική εντολή αποκρούστηκε από εαμίτες και ελασίτες. Όχι βέβαια σε οποιονδήποτε Έλληνα κομουνιστή. Εκθέσεις Ανδρ. Δεδομένου μάλιστα ότι. Ίσως το απλούστερο είναι ότι εξαρ­ χής ο Ρούσος «είχε ευρεία εξουσιοδότηση υπογραφής συμφωνίας. Τζήμα (Σαμαρινιώτη). φρα­ ξιονιστής. προβοκάτορας. Όλα αυτά τα περίεργα αδυνατεί να τα εξηγήσει ακόμη και ο γνώ­ στης των υπόγειων κομματικών μηχανισμών Χατζής. οι κατηγορίες ήσαν έτοιμες: λούμπεν στοιχείο. με κίνδυνο της δικής τους ζωής· για όποιον αντιστεκόταν στις αποφάσεις της καθοδήγησης.1 2 Μια βάσιμη εκδοχή είναι ότι η «γνώμη» της Σοβιετικής Ένωσης μέ­ σω της πρεσβείας στο Κάιρο δόθηκε όχι μετά τη διάσκεψη. ύποπτος. το έμπιστο στέλεχος της Κομιντέρν. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 569 και κυρίως ότι ο «χρησμός» που πήρε από τη σοβιετική πρεσβεία στο Κάιρο είναι απολύτως θετικός για τη συμφωνία που υπέγραψε. κράτησε ως συνεπής διεθνιστής το στόμα του κλειστό. να οργανωθούν στρατόπεδα συγκέ­ ντρωσης «αντιδραστικών» κατά τα πρότυπα της άλλης πλευράς. παρά τις επι­ θέσεις που δέχτηκε τότε και αργότερα. (Χατζής. και σήμερα ακόμα. και τέτοιες σχέσεις και επιρροές επικρατούσαν στον στενό εκεί­ νο ηγετικό κύκλο». Έτσι κι αλλιώς.ΑΡΗΣ. οι σχέσεις του ΕΛΑΣ με τις πολιτικές οργανώσεις δεν ήσαν οι καλύτερες δυνα12. ακό­ μη και σαν κι αυτήν». .

Δεν ήσαν μόνο γονείς και συγγενείς ταγματασφαλιτών. Από τη μία η καθοδήγηση του ΚΚΕ επιλέγει επισήμως την οδό των συνομιλιών και της ομαλότητας και από την άλλη ο Γραμματέας του Κόμματος εξαπολύει υπογείω ς ομάδες δολοφόνων εναντίον άοπλων «αντιφρονούντων». (Πυρομάγλου. Τον Ιούνιο του 1944. Μα το κακό δεν σταμάτησε εδώ. τους έβγα­ λε ένα λογύδριο. Ορισμέ­ να από αυτά τα στρατόπεδα τα βρήκε ο Άρης και τα διέλυσε. Σε ένα στρατόπεδο που στήθηκε στον Προυσό Ευρυτανίας. Η εντολή Σιάντου στη Μακεδονία σχεδόν δεν εφαρμόστηκε. καταζητούμενος πάλι από τους πρώην συντρόφους του. καθώς του φαινόταν ακατανόητο το μέτρο κράτησης «υπόπτω ν».τους άκα­ πνους πολιτικούς με το τουπέ και το ύφος του παντογνώστη. Μάλλον συνέβη γ ια μια ακόμη φορά αυτό που υποστηρίζεται επίμονα από κάποιους ιστοριογράφους: «Ο Σιάντος επεδίωκεν την επικράτησιν μιας γραμμής αδιαλλαξίας. υπεστηρίζετο από ορισμένα μέλη του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ και η οποία διωχετεύετο απευθείας.π ο υ δεν πρόκειται. που κανένας δεν κατάλαβε τι ήθελε να πει. και την ηγεσίαν του ΕΛΑΣ». Εκείνος δεν φάνηκε να εκτίμησε τα προνόμια της νέας του θέσης· μάλ­ λον έπληξε. αφήνο­ ντας ελεύθερους εκατοντάδες χωρικούς που εκρατούντο με θολές κ α ­ τηγορίες. που. στην Ή πειρο και στη Θεσσαλία περιορισμένα. είχαν πρόχειρη τη φούσκα της Πολιτικής Σκοπιμότητας. απεχθάνονταν -κυριολεκτικά. Αυτός ξαναπήρε πάλι τα βουνά σαν μοναχόλυκος. Καρτάλης ) Η δολοφονική διαταγή ξεσηκώνει θύελλες. όταν δεν μπορούσαν να εξηγήσουν τα ανεξήγητα. βρήκαν να το ­ ποθετήσουν διοικητή τον Αγησίλαο. Όμως δεν είχαν όλοι οι κρατούμενοι την ίδια τύχη. χωρίς να π ερ ­ νά από το ΕΑΜ. Ειδικά στην Πελοπόννησο. Ιδίως οι απλοί αντάρτες.570 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τές. μια ημέρα συγκέντρωσε τους κρατουμένους. και τους άφησε όλους ελεύθερους. . που μπαινόβγαινε στον ΕΛΑΣ. Αν για τις κομματικές εκκαθαρίσεις μπορούσε να επικαλεστεί κ ά ­ ποιος ότι επρόκειτο γ ια «εσωτερική» υπόθεση . αλλά και εκατοντάδες αμέ­ τοχοι άνθρωποι. όπως και στη Ρούμελη. και ενώ οι αντιπρόσωποι της Αντίστασης μό­ λις έχουν υπογράψ ει το Σύμφωνο του Λιβάνου και η απελευθέρωση πλησιάζει. όπου είχαν γίνει τα περισσότερα στρα­ τόπεδα και συγκεντρώθηκαν σε αυτά χιλιάδες ψυχές. στις τοπικές οργανώσεις του ΚΚΕ φτάνει μία απόρρητη δια­ ταγή του Σιάντου για «εκκαθάριση των μετόπισθεν». Και. που οι ανεξέλεγκτοι τοπικοί κομματικοί τούς θεω­ ρούσαν για κάποιους απροσδιόριστους λόγους «υπόπτους». η οποία. κατά πάσαν πιθανότητα.

Σε όποια όμο^ς στρατόπεδα συγκέντρωσης και χωριά φτάνει το δο­ λοφονικό χέρι της ΟΠΛΑ. Στην ουσία το ΚΚΕ πίσω από την πλάτη των αγωνιστών του ΕΛΑΣ υποθήκευε τη ζωή τους. Απέδιδαν το έγκλημα συλλήβδην στους «αντάρτες». δηλαδή σε αυτούς που έφεραν όπλα* άσχετα αν «αυτοί» ήσαν μπράβοι του ΚΚΕ ή δολοφόνοι της ΟΠΛΑ. Αυτήν τη φορά αντιδρούν όχι μόνο εαμίτες και ελασίτες. Οι οικογένειες και οι φίλοι των εκτελεσμένων δεν μπορούσαν να ξέρουν τι συνέβαινε στα ενδότερα του κινήματος και ποιοι ήσαν οι δο­ λοφόνοι των ανθρώπων τους. Οι ιδε­ ολογικές αντιθέσεις έγιναν τοπικό ζήτημα μίσους* οι συγγενείς εκτελεσμένων προσδοκούσαν την ευκαιρία για να εκδικηθούν τους αδικο­ χαμένους δικούς τους. . η ίδια αποστροφή στο μέτρο* οι οργανωμένοι στο Κόμμα ειδοποιούν τους προγραμμένους συγχωριανούς τους να κρυ­ φτούν. έτρεχε όλο το χωριό να τους υπο­ δεχτεί και να τους περιποιηθεί. Αν πήγαινε σε άλ­ λον. όπου σκοτώθηκε. Μόνο στην Κορινθία και την Αιγιαλεία -ό π ω ς καταθέτει το το­ πικό στέλεχος του Κόμματος Περικλής Ροδάκης. Έτσι. Είναι πρόβα γενικευμένου εμφυλίου. αλλά και τα μετριοπαθή μέλη του Κόμματος. δεν μπορεί να σταθεί καμία δικαιολογία και Πολιτική Σκοπιμότητα. η κατάταξη στα Τάγ­ ματα Ασφαλείας φαινόταν σωτήρια.ΑΡΗΣ. η δυσφήμηση του ΕΛΑΣ έπιασε τόπο. Παντού. σχεδόν.η διαταγή της Με­ γάλης Σφαγής είχε πολλές εκατοντάδες θύματα. στους «ελασίτες». Και από εκεί που. αυτοί οι προληπτικοί φόνοι «νοικοκύρηδων» απορρίπτονται* στη Θήβα σηκώνεται θύελλα από τον ίδιο τον γραμματέα της περιο­ χής. Στη Μα­ κεδονία. όταν εμφανιζόταν αντάρτικο τμήμα. τώρα δεν υπάρχει. Στα χωριά απλώθηκε τρόμος. η τύχη των «αντιφρονούντων» θα είναι τρα­ γική. και μετά την απελευθέρωση άρ­ χισαν οι άγριες πράξεις αντεκδίκησης εναντίον των απλών αγωνιστών. ίσως δεν επιζούσε μέχρι τον Εμφύλιο. Τα παρατάει και βγαίνει αντάρτης στο Βουνό ο^ς Διογένης. 0 Εμφύλιος ρίζωνε στις ψυχές. τώρα οι άνθρωποι κρύβονταν. Κανείς δεν ήξερε πότε θα έρθει η σειρά του.και για τα στρατόπεδα ότι ήταν ένα μέτρο άμυνας. ευτυχώς κοντά στον Διαμαντή. Στη Δαύλεια ο τοπικός γραμμα­ τέας Γιώργος Πανάγου εντέλλεται να εκτελέσει εφτά «αντίθετους» νοικοκυραίους και φρίττει. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 571 αφορά ανθρώπινες ζω ές.

ως έχομεν συμφωνήσει. ο πρωθυπουργός εξακολουθεί να κρατάει κενές τις έξι θέσεις υπουργοόν που έχει υποσχεθεί στο ΕΑΜ. «Η αλήθεια είναι πω ς βρίσκεται σε μια κατάσταση μέθης ή υπνοβασίας. Στις 7 Ιουνίου παρουσία Βρετανών επισήμων καλεί σαν τουριστικό φυλλάδιο τα βρετανικά στρατεύματα να αποβιβαστούν στην Ελλάδα: «Οι στρατιώτες σας. Και λέει. 0 σκη­ νοθέτης των μεγάλων του επιτυχιών. Ημερολόγιο ) 0 Τσόρτσιλ. « 0 Παπανδρέου μένει ακλόνητος στις θέσεις του. Για αυτό τον έχει θέσει υπό την προστα­ σία του και δίνει συνεχείς μάχες στην αγγλική Βουλή υπέρ αυτού και του Γεωργίου εισπράττοντας λοιδορίες και επιθέσεις από τους Άγ­ γλους βουλευτές. Τον κατηγορούν ότι με την πολιτική του πάει ενα­ ντίον του «95% του λαού» και κοντεύει να βγάλει με τους πανηγυρι­ κούς του έναν ξένο προς την Ελλάδα βασιλέα «σαν κατευθείαν α π ό ­ γονο του Λεωνίδα». [.572 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο ΥΛΟΣ Σχίσμα Στο μεταξύ ο Παπανδρέου συνεχίζει το σόου στο Κάιρο. (Κομνηνός) Επιζητεί να εκθέσει διεθνώς την ελληνική Αντίσταση με ραδιοφω ­ νικές συνεντεύξεις και μηνύματα: «Δεν έχουν δικαίωμα να παραβούν τον λόγον των και να αθετήσουν τας υπογραφ άς των». Όχι από μ εγα ­ λοψυχία.. πιστεύει ότι ο Παπανδρέου είναι ο συ­ νομιλητής που χρειαζόταν. ή παύομεν να ενδιαφερόμεθα εξ ολο­ κλήρου διά την Ελλάδα». Οι ξένοι ρα­ διοφωνικοί σταθμοί τον σιγοντάρουν αναφερόμενοι στους « αναρ χι­ κούς» του Βουνού.. Και η αύρα του Φαλήρου πνέει εις την Ακρόπολιν. φρονίμως ποιών. μα από επίγνωση πω ς χωρίς τους αντιστασιακούς στην κυ­ βέρνηση δεν μπορεί να επιστρέψει στην Ελλάδα. διά να αδελφώσει τας δύο σημαίας μας». Εκείνος είναι αμετάπειστος: «Ή υποστηρίζομεν τον Παπανδρέου. συνε­ χώς ξεφουρνίζει δεξιά και αριστερά καινούργια λεκτικά σχήματα. πρέσβης Λίπερ. όταν έφευγαν. που περιφρονεί βαθύτατα τους μετριότατους Έλληνες πολιτικούς Αθήνας και Κάιρου. τον καμαρώνει και λέει πω ς συμπεριφέρεται «όπως ένας διάσημος ηθοποιός». (Τσόρτσιλ) Η στάση του Βουνού παραείναι ανεκτική. Το παπανδρεϊκό ρεπερτόριο είναι ανεξάντλητο σε εμπνεύσεις* αλ­ λά. Τους αναμένουν αι καρδίαι παλλόμεναι. ραπίζει συνεχώς . (Σεφέρης. που θέλουν να υποδουλοόσουν την Ελλάδα. χρησιμοποιούντες εν ανάγκη και βίαν. λέει. έδωκαν εις τον λαόν μας τον λό­ γον των ότι θα επανέλθουν ελευθερωταί. Αερολογεί συνεχώς.] 0 Θεός να βάλει το χέρι του».

αν εισέλθουν στην κυβέρνηση και «κερδίσουν την εμπιστοσύνη των Άγγλων». Αντί. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 573 το ΕΑΜ.1.ΑΡΗΣ. ακόμα και το αίτημα για άμεση αποκήρυξη των Ταγμάτων Ασφαλείας. 0 Σιάντος είναι αντίθετος σε κάθε μορφής συμβιβασμό· υποστηρί­ ζει πως πρέπει να απορρίψουν τη συγκεκριμένη συμφοονία και να πιέ­ σουν για νέες συνομιλίες. θεωρεί την είσοδο στην κυβέρνηση Παπανδρέου μονόδρο­ μο· υποστηρίζει πως δεν μπορούν να τα βάλουν με τους Άγγλους χω­ ρίς εξωτερική βοήθεια· μόνο μέσα από την κυβέρνηση θα έχουν τη δυ­ νατότητα να προωθήσουν συμφέρουσες μεταπολεμικές λύσεις για τον ελληνικό λαό. σύντομα εκείνοι θα αντικαταστήσουν την κυβέρνηση Πα­ πανδρέου με μια «κυβέρνηση Σβώλου».»1 3 Εκτός της ασφυκτικής πίεσης Άγγλων και Παπανδρέου. με το μυαλό στον Σβώλο και στη Μόσχα. Και συμβαίνει πάλι το περίεργο. . κυνισμό και θρασύτητα όχι πια Έλληνα πολιτικού. Όσοι επιμένουν να τον υπο­ στηρίζουν αναγκάζονται να σιωπήσουν ή καρατομούνται αθόρυβα. μολονότι η αποκή­ ρυξή τους είχε συμφωνηθεί και σ' αυτόν ακόμα τον Αίβανο. γ ε ­ γονός είναι πως οι προσωπικές σχέσεις μεταξύ των δύο ηγετοον είναι 13.. Παρτσαλίδης και φυσικά ο Ρούσος στοιχίζονται πλάι του· ο Γραμματέας του Κόμματος μένει μόνος. Γιατί. για να μην αντιδράσει.1976. 0 Δημήτρης Παρτσαλίδης είναι ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ. 0 Ιωαννίδης. Όλα αυ­ τά το ΠΓ του ΚΚΕ τα καταπίνει και συνεχίζει να συζητά. ο Ιωαννίδης.] απορρίπτει με αναίδεια. που μόλις είχε δραπε­ τεύσει από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου και μπήκε αμέσως στο ΠΓ. 24. Ανεξάρτητα όμως από τις φήμες. [. Τρέφει την ψευδαίσθη­ ση ότι. όπως ο Χατζής. κατορθώνει να επιβάλει την άποψή του. Παράλληλα πρέπει να ετοιμάζονται να κα­ ταλάβουν την Αθήνα. αλλά ανθρώπου των Άγγλων. Οι Ζέβγος.. μόλις φύγουν οι Γερμανοί.1 4 0 Σιάντος ουσιαστικά παροπλίζεται· κάποιες φήμες τον θέλουν πό­ τε να απειλείται με πιστόλι. 14. Οι γνώμες στην κορυφή του Κόμματος διχάζονται. Ενώ η συντριπτική πλειοψηφία των μελών του ΠΓ συντάσσεται ολό­ ψυχα με τη θέση του Σιάντου. περιβεβλημένος το κύρος του εκπροσώπου της ΚΔ. Ο πρόεδρος της ΠΕΕΑ επέστρεψε χολωμένος από τη Μέση Ανατολή και μένει άκαμπτος στο σύμφωνο που υπέγραψε. πότε να είναι υπό περιορισμό στο σπίτι που μένει. το ΠΓ του ΚΚΕ αντιμετωπίζει και εσωτερική πίεση από την ομάδα Σβώλου. που καθαιρείται από Γραμματέας του ΕΑΜ και τη θέ­ ση του αναλαμβάνει ο Μήτσος Παρτσαλίδης. ώστε να φέρουν τους Άγγλους προ τετελεσμένων.

έρχεται να βάλει τέλος ένα απροσδόκητο γεγονός. Οι ένστολοι που κατεβαίνουν δεν είναι κάποιοι Βρετανοί ή Αμερι­ κανοί στρατιωτικοί από αυτούς που πηγαινοέρχονται συνήθως. δεν τολμούν να ανακοινώσουν στον κόσμο την αποδοχή τους. Επανάσταση) Ωστόσο. όπως ο μητρο­ πολίτης Ιωακείμ. καθώς οι Γερμανοί ετοιμάζονται να εγκαταλείψουν την Ελλάδα. με καβγάδες». Θα σήμαινε ότι οι διακηρύξεις του ΕΑΜ. Οι Σοβιετικοί γίνονται παντού δεκτοί σαν ήρωες. (Hobsbawm) Η παρουσία των Σοβιετικών στην Ελλάδα εκλαμβάνεται σαν έν­ δειξη τιμής και υποστήριξης των αγωνιστών* κάποιοι. Είναι αντι­ πρόσωποι της Μεγάλης Δύναμης του Βορρά και μέλη του θρυλικού Κόκκινου Στρατού* της αρκούδας που τσακίζει κυριολεκτικά τους χι­ τλερικούς λύκους. βιάζονται να συμπεράνουν ότι η μονοκρατορία των Βρετανών παίρνει τέλος.574 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ εξαιρετικά τεταμένες. Στα ελληνικά βουνά φτάνει για πρώτη φορά μια σοβιετική στρατιωτική αποστολή. Οι όροι είναι πολύ δυσμενείς για το λαϊκό κίνημα. είναι ιστορικά αποδεδειγμένο ότι «μόνο ο Κόκκινος Στρατός μ π ο ­ ρούσε στην πραγματικότητα να νικήσει τη Γερμανία». τη νέα έδρα της ΠΕΕΑ. σαν να μην ονειρεύ­ τηκε ποτέ. σαν να μη μάτωσε. Η εμφάνισή τους ενθουσιάζει πολιτικούς και αντάρτες. ακυ­ ρώνονται και ο ελληνικός λαός σύρεται στην προγενέστερη κα τά σ τα­ σή του σαν να μην πολέμησε. . που ενέπνευσαν και κινητοποίησαν εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους. σχεδόν πάντα. αν και η γραμμή Ιωαννίδη έχει επιβληθεί και τα χρονικά όρια έχουν στενέψει απελπιστικά. Αποτελείται από 12 αξιωματικούς και στρατιώτες του Κόκ­ κινου Στρατού με επικεφαλής τον αντισυνταγματάρχη Γκριγκόρι Ποπόφ. Τους υψηλούς επισκέπτες υποδέχεται στο αεροδρόμιο ο στρατηγός Τσαμάκος και τους συνο­ δεύει στα Πετρίλια. Πέρα από τις προπαγανδιστικές διαστρεβλώσεις. (Χατζής. όταν δεν μπορούσαν να αποφύγουν κάποια συνάντηση. Κλοτσιά Τη νύχτα της 25ης προς την 26η Ιουλίου ένα συμμαχικό αεροπλά­ νο προσγειώνεται στο αντάρτικο αεροδρόμιο.«είχαν φτάσει σε σημείο να μη συναντιώνται καν και. ο οποίος μιλάει άπταιστα αγγλικά. Στο αδιέξοδο που έχουν περιέλθει. χώ ­ ριζαν. τα μέλη του ΠΓ δεν τολμούν να κάνουν το τελευταίο βήμα προς την κυβέρνηση Παπανδρέου.

Οπότε πετάχτηκε αλλόφρων και ένας ηλικιωμένος θεριακλής και. Στάλιν. . καβαλώντας πάνοο σε δυο άλλους. η πολιτική κλάκα έριχνε το σύνθημα: . Επιτέλους δεν είναι μόνοι εναντίον όλω ν η ιδεολογική πατρίδα δεν τους έχει ξεχάσει. ρι πιδιά. γίνονται ομιλίες και φυσικά έχουν προβλεφθεί τα απαραίτητα όργανα για τους χορούς.Τώρα τα π ρά γμ ατα είναι διαφορετικά. Η κλάκα φοί)ναζε: . τους ψιθύριζαν εμπιστευτικά ότι έτσι θα πετύχουν μεγαλύτερες ποσότητες τροφίμων για τα χωριά. Στους λόγους που εκφωνούνται είχε προβλεφθεί. Όταν μιλούσε ο Ποπόφ. όπως θυμούνται οι πα~ ρευρεθέντες. Στην κεντρική π λ α ­ τεία της πόλης παρελαύνουν τμήματα της ΧΙΙΙης Μεραρχίας.Στάλιν. η απαραίτητη κλάκα που έδινε τα συνθήμα­ τα. πρόσθεσε τον δικό του καημό στα αιτήματα: .Κι λίγου καπνό. Ορισμένες φορές αυτά δεν πέρναγαν σωστά στους άμαθους από τέτοιες πρακτικές ορεσίβιους. Τώρα όλα θα τακτοποιηθούν. Και οι μερακλωμένοι χωρικοί από γύρω: . όπως στις προε­ κλογικές συγκεντρώσεις. για να εξασφαλίσουν μεγάλη προσέλευση χωρικών στην εορταστική εκδήλωση. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 575 .Όπλα. Ο Σαράφης με δια ­ ταγή της πολιτικής ηγεσίας συντάσσει πυρετωδώς καταστάσεις οπλι­ σμού και εφοδίων. Το κόλπο πιάνει και η συγκέντρωση είναι η μεγαλύτερη που έχει γ ί­ νει ποτέ στην πόλη. αποφαίνεται. να γίνουν και πολλά ευτράπελα. Η ηγεσία παρουσιάζει δημοσίως τους Σοβιετικούς στις 6 Αυγού­ στου στο Καρπενήσι με την ευκαιρία μιας γιορτής της ΧΙΙΙης Μεραρ­ χίας. με χιλιάδες κόσμου να γιορτάζει γ ια την παρουσία των Σοβιετικών και την απελευθέρωση που πλησιάζει.Όπα. Και οι πεινασμένοι χωρικοί: .Α ΡΗ Σ. με αποτέλεσμα. Οι πονηροί πολιτικοί της περιοχής. όπλα. στάρι.Στάρι. Δε θα μας κάνουν τον κό­ κορα οι Τζόνηδες. Στο ΚΚΕ ξανακάνουν όνειρα. Το γλέντι κρατάει έως το άλλο πρωί. όπα. που θα ζητήσουν από τους Σοβιετικούς γ ια ενίσχυση του ΕΛΑΣ. Κατέβηκαν όλα τα ορεινά χωριά της Ευρυτανίας στο Καρπενήσι· «εννιά χιλιάδες κόσμος από 42 χω ριά» γράφει ένα σήμα της αμερικανικής υπηρεσίας πληροφοριο3ν.

576 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Είχε κατακάψει τη γλώσσα του με τη φούντα του καλαμποκιού και τα κληματόφυλλα. Η ΣΕ στο μανιχα’ ι στικό δίπολο του κόσμου έχει τον ρόλο του καλού· του υπερασπιστή των λαών και των ελευθεριών τους. π απά . οφείλουμε να εξηγήσουμε ότι προβαίνουμε σ? αυτό ύστερα από εξαναγκασμό». μόνη παραφ ω νία είναι ο αρχηγός του ΕΛΑΣ στην Πελοπόννη­ σο. έτρεξε λαχανιασμένος να τον ενημερώσει. ΕΛΑΣ) 15. Το πολιτικό αισθητήριο του αρχηγού αποδεικνύεται για άλλη μία φορά αλάθητο. ΚΚΕ. βέβαιος πω ς θα χαρεί. Όλα τα γουρούνια την ίδια μύτη έχουνε. Στις 17 Αυγούστου μια σπαρακτική εγκύκλιος του ΠΓ του ΚΚΕ προς όλες τις οργανώσεις του Κόμματος ανακοινώνει τον συμβιβασμό και προσπαθεί να προλάβει τις τυχόν αντιδράσεις των μελών του: « Μ π α ί­ νοντας σήμερα στην κυβέρνηση υπό τον Παπανδρέου. (Συνέντευξη Δέρματά) Οι ψευδαισθήσεις που καλλιεργεί η παρουσία των Σοβιετικών δ ια ­ τρέχουν όλη την κλίμακα. Στη γενική ευφορία που επικρατεί σε πολι­ τικές οργανώσεις και αντάρτικα τμήματα για τη σοβιετική σ υμ πα ρά­ σταση. . Καλοί Η διατεταγμένη κομματική συσκότιση γ ια τα αίτια της παρουσίας των Σοβιετικών στην Ελλάδα και τις δραστηριότητες που ανέπτυξαν έχει τις ρίζες της στο θεμελιώδες δόγμα της ΣΕ ότι δεν αναμειγνύεται στις υποθέσεις t g j v άλλων χωρούν. αλλά στον ΕΛΑΣ». Μη χαίρεσαι. Δεν πέρασαν πολλές ημέρες από τα πανηγύρια και τις χαρές και οι υπουργοί του ΕΑΜ βρέθηκαν εκόντες άκοντες στην α γκ α ­ λιά της κυβέρνησης Παπανδρέου. Ο Άρης τον κοίταξε ασυγκίνητος. Επίσημα Κείμενα. Όταν ο Σαράφης ζήτησε τις πρώτες ημέρες από τον Ποπόφ να πληροφορηθεί την αποστολή τους. εκείνος «χωρίς περιστροφές δήλωσε ότι είναι στρατιωτική αποστολή ανεξάρτητου συμμαχικού κράτους στον ΕΛΑΣ απο­ κλειστικά και θα εργάζεται με τις οδηγίες του Γενικού Στρο:τηγείου του ΕΛΑΣ. Μόλις ο πάτερ Ανυπόμονος άκουσε στον ασύρματο την είδηση για την άφιξη των Σοβιετικών. του λέει κυνικά. σαν να τους έστειλε εκεί μια μεγα­ λειώδης κλοτσιά στα πισινά. ότι δε στάλθηκε στην ΠΕΕΑ. (Σαράφης.1 5 Μόνο που δεν εξηγεί ποιοι τους εξανάγκασαν.

οι οποίοι θα μπορούσαν να προβάλουν απαιτήσεις στη Ρουμανία. άλλο τό­ σο είδαν όπλα και οι ελασίτες. Άλλωστε και ο Τσόρτσιλ.Α ΡΗ Σ. Η καθοδήγηση του ΚΚΕ συμμορφώθηκε. (Ανδρικόπουλος) Φυσικά ούτε λόγος να γίνεται γ ια οπο ια δή πο τε ενίσχυση του ΕΛΑΣ. αφού είχε σπρώξει την αντιστασιακή αντιπρο­ σωπεία να υπογράψει με τον Παπανδρέου το Σύμφωνο του Λιβάνου. στρατιωτικούς). Τον Απρίλιο του 1975 το σοβιετικό π ε ­ ριοδικό Κομουνίστ . υπαινίχθηκε σαφώς την αγγλοσοβιετική σύμπραξη. το οποίο χειραγωγούν με τέτοιον τρόπο ώστε ο Πορφυρογέννης θα ομο­ λογήσει αργότερα ότι «όλη η ασχολία του Ποπόφ και του Τσερνίτσεφ ήταν να συγκρατεί την ηγεσία του ΚΚΕ και να την υποχρεώνει να δ έ­ χεται τους όρους των Άγγλων». (Ρούσος) Η Ελλάδα δεν περιλαμβάνεται στον κατάλογο γιατί η Ελλάδα ανή­ κε στην επικυριαρχία των Βρετανών. Βουλγαρίας. «ο Στάλιν έστειλε μια στρατιωτική αποστολή να πείσει το ΚΚΕ» (Mazower) να θάψει τις ελπίδες των Ελλήνων αγωνιστών γ ια το καλό της ΕΣΣΔ.. η θυμωμένη. Αντί να συνεργάζονται με την ηγεσία του ΕΛΑΣ (Σαράφη. όργανο της ΚΕ του ΚΚΣΕ. . Τσεχοσλοβακίας. θα βρίσκονται διαρκώς κοντά στο ΠΓ του ΚΚΕ. Έτσι. μιλώντας στην αγγλική Βουλή για το συ­ γκεκριμένο ζήτημα λίγες ημέρες μετά την άφιξη των Σοβιετικών. διακυβευόταν η δική της συμ­ φωνία με τους Βρετανούς. Διαφορετικά. ανέλαβε να πείσει και τους δύστροπους του Βουνού να το εφαρμόσουν στέλνοντας υπουργούς. την Πολωνία ή οπουδήποτε αλλού. Άρη. Όσο είδε εκείνος ο θεριακλής χωρικός καπνό από τη ΣΕ. «Σαν να είχε κινηθεί μια μαγική ράβδος. Γιουγκοσλα­ βίας και κατά την τελική φάση του Πολέμου στα στρατεύματα της Ρουμανίας.] επίσης στις αλβανικές δυνά­ μεις». ανήσυχη και συγχυσμένη ισχυρογνωμοσύνη που επικρατούσε στις αρχές του καλο­ καιριού μεταμορφώθηκε σε καλή θέληση». (Βοντίτσος) Η Σοβιετική Ένωση. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 577 Μόνο που ο στρατηγός δεν τους ξαναείδε. καθώς και οι ξένες εφημερίδες αποδίδουν την ξαφνική απόφαση της ΠΕΕΑ να συμμετάσχει στην κυβέρνηση Πα­ πανδρέου στην επέμβαση της ΕΣΣΔ και της Σοβιετικής Στρατιωτικής Αποστολής. Ουγγαρίας. [.. δημοσίευσε με στοιχεία και αριθμούς τη βοήθεια σε όπλα και εφόδια που έδωσε η ΣΕ στα αντιστασιακά κινήματα της Ευρώπης κατά τη διάρκεια του Πολέμου: «Στις ένοπλες δυνάμεις της Πολωνίας. Οι ραδιοφωνικοί σταθ­ μοί Αονδίνου και Κάιρου.

Επίσης θα διαφυλαχτεί η ανωνυμία κάποιων υψηλά ιστάμενων Ελλήνων για τις σχέσεις τους με τις γ ε ρ ­ μανικές αρχές. σιδηρο­ δρομικές αρτηρίες. Από το Γενικό Επιτελείο της Βέρμαχτ στο Βερολίνο έχει εκδοθεί στις 26 Αυγούστου διαταγή προς τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής να εγκαταλείψουν την Ελλάδα. Πουθενά δεν αντιδρούν όταν οι αποχω ρούντες κατακτητές ανατινάζουν λιμάνια. κοιτά την κρί­ . κτίρια και δημόσια έργα ζωτικής σημασίας. Στην Πελοπόννησο αποβιβάζονται διαρκώ ς γερμ ανικά τμήματα από τα νησιά και προωθούνται προς τα πάνω. Είναι πια καιρός. Στην Αθήνα τη νύχτα της 11ης Σεπτεμβρίου στο άντρο της γερμανικής Ασφάλειας. ένα βρετανικό αεροπλάνο θα πάρει στο Κάιρο τους Σβώλο. στην οδό Μέρλιν. «Οι συγκρού­ σεις απέβησαν εις βάρος t g j v Ελλήνων και διευκόλυναν. (Rampe) Αυτή η προνοητικότητα των Γερ­ μανών α ξ ιω μ α τικ ο ί που υπηρέτησαν στην Ελλάδα θα τους εξασφα­ λίσει την ατιμωρησία στις Δίκες της Νιρεμβέργης ελλείψει α π ο δ ει­ κτικών στοιχείων και μαρτύρων. Στα γραφ εία των διοικήσεοον σε όλη τη χώρα οι Γερμανοί καίνε και καταστρέφουν επιμελώς όλα τα ενοχοποιητι­ κά έγγραφα. Γερμανικοί Από τις αρχές Σεπτεμβρίου του 1944 οι προετοιμασίες της γερ μ α ­ νικής αποχώρησης γίνονται αντιληπτές σε όλους. αδειάζουν Λέσβος. Αγγελόπουλο για να ορκιστούν υπουργοί στην Εθνική Κυβέρνηση. Χίος και Λήμνος. θα τους συνέτριβαν. καθο^ς εμπλέκονται σε μάχες με τον ΕΛΑΣ για να δι­ ευκολυνθεί η αναίμακτη αποχώρηση το^ν κυρίων τους. Ασκούτση. Πουθενά δεν κα τα γρά φ ετα ι ούτε μια τουφέκια . γέφυρες. Τσιριμώκο. Αντιθέτως. τα Τ άγματα παίζουν με επιτυχία τον ρόλο των αφοσιωμένων οπισθοφύλακαν. Το πρόβλημα της ασφαλούς απαγκίστρωσης των γερμανικών στρα­ τευμάτων από τον ελληνικό χώρο θα κληθούν να το λύσουν οι εθελό­ δουλοι των Ταγμάτων Ασφαλείας.578 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Ενώ η Σοβιετική Αποστολή θα παραμείνει στην Ελλάδα για να δ α ­ σκαλεύει τους αντιστασιακούς. Φεύγουν οι περισσό­ τερες δυνάμεις από την Κρήτη και τη Ρόδο. Σ ά ­ μος. εκτελούν όλους τους Έλληνες διερμηνείς τους. Η δικαιολογία που πρόβαλαν όσοι είχαν εξοπλιστεί από τους Γερ­ μανούς ήταν πω ς κατά την αποχώρησή τους θα έστρεφαν τα όπλα εναντίον τους* θα τους χτυπούσαν. Πορφυρογέννη. Ζέβγο.

ως επίσημος εκπρόσωπος της Συμμαχικής Αποστο?. όπου οι ένοπλοι των Ταγμάτων υπάκουσαν και παραδόθηκαν στον ΕΛΑΣ. «ο ΕΛΑΣ εγγυά τα ι εις όλους ανεξαιρέτως ασφάλειαν ζωής.ής στην Ελλάδα.α. (Μαρκεζίνης) Ο ΕΛΑΣ και αρχικά η ΣΣΑ προσπαθούν έστω και την ύστατη στιγ­ μή να μεταπείσουν τους ταγματασφαλίτες να μη βοηθήσουν τους κατακτητές.Αα. Τα Τάγματα Ασφαλείας εί­ χαν κηρυχθεί α π ό τους Συμμάχους σχηματισμοί εχθρικοί». Ο ΕΛΑΣ τήρησε απολύτως τις συμφο^νίες. Ο Κανελλόπουλος εξηγεί τι ακριβοός έγινε: «Τα Τάγματα Ασφαλεί­ ας Καλαμών και Πύργου έκαμαν την αφροσύνη να προβάλουν αντί­ σταση στους αντάρτες του ΕΛΑΣ. στις 26 Αυγούστου στέλνει γ ρ α ­ πτό μήνυμα προς τους συνεργάτες του καταχτητή: «Σ α ς δηλώνω εξ ονόματος της ΣΣΑ. η οποία συνεργάζεται με τους αντάρτες του ΕΛΑΣ.δεν σημειώθηκαν αυτοδικίες και τα μέλη των Ταγμάτων πέρασαν στη δικαιοδοσία της Εθνικής Κυβέρνησης. είναι πασίγνο^στο ότι δεν εθίγησαν στο παραμικρό· όποος στο Αγρίνιο (1. «Μύτη δεν άνοιξε! Και ο υποδιοικητής των τσολιάδων του Αγρίνι­ ου. Αντίστασις) Διαφορετικές είναι οι εξελίξεις στην Πελοπόννησο. 0 ταγματάρχης Τζον Μάλγκαν. αλλά εκείνοι που θα εξακολουθήσουν να μό:χονται κατά της Ελλάδος και τοον συμμάχοον της δεν έχουν καμιά ελπίδα σωτηρίας». ότι καμιά προστασία δεν θα δοθεί σε εκείνους που εξακολουθούν να βοηθούν τους Γερμανούς. την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα». ούτε θο: με βλέπατε ούτε θα με ακούγατε από τό ­ τε».] Ο στρατός του ΕΛΑΣ είχε χαρακτηρισθεί τμήμα του συμμαχικού στρατού και ο Άρης Βελουχιώτης ως διοικητής της Μεραρχίας του ΕΛΑΣ στην Πελοπόννησον δεχόταν εντολές από τον αρχιστράτηγον Ουίλσον. στη Ναύπακτο (650 ένο­ πλοι) κ. Η μόνη σωτηρία σας είναι να εγκαταλείψετε τους Γερμανούς τώ ρα και να καταθέσετε τα όπλα με τους εξής όρους: δυνάμεθα να σας υποσχεθούμε ότι θα ζήσετε. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩ Ν ΑΤΑ ΚΤΩ Ν 579 σιμη ώρα. είχε να το λέει χρόνια: » .. την έκκληση επαναλαμβάνει και ο Σαράφης στις 3 Σεπτεμβρίου· δεσμεύεται δημοσίως έναντι των Ταγμάτων ότι. [.000 ένοπλοι). Αν δεν τον κρατούσαν. Γρηγοριάδης.Α ΡΗ Σ. (ΑΣΚΙ) Πράγματι. ο ταγματάρχης Αριστείδης Αρσένης. (Φ. (ΑΣΚΙ) Για να αποτρα πεί το εμφύλιο φονικό.. δεν μπορο3 να πω! Οι ελασίτες κρατούσαν το λόγο τους. ελευθερίαν επανόδου εστίας». (Π απαστεριόπουλος) Στην Πελοπόννησο οι Γερμανικοί είναι πολυπληθείς και συγκριτικά με τους ελασίτες άριστα εξοπλισμένοι· οι αρχηγοί τους περιφρονούν . εφόσον παραδοθούν χωρίς αντίσταση.

οι ένοπλοι δωσίλογοι εξωθούνταν σε μια πορεία μη αναστρέψιμη.580 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τις ειρηνευτικές προτάσεις του ΕΛΑΣ και συνεχίζουν το προδοτικό έρ­ γο τους. είχαν σκοτώσει το παιδί τους. φονικές μάχες και αλόγιστες πράξεις αντεκδίκησης. Κ αλαμάτα και Κυπαρισσία και στις πόλεις στην ενδοχώρα Σπάρτη και Μελιγαλά. συντοπίτες των χωρικών. ξεπερνούσαν σε σκληρότητα συχνά και αυτούς τους κα­ τακτητές. που είχαν κά­ ψει το σπίτι τους. ήταν βέβαιο πως θα ερχόταν η σειρά τους μό­ λις η κατάσταση άλλαζε εις βάρος τους. αντάρτες του ΕΛΑΣ.. Οι γερμανικές αρχές διαπίστωναν με ευχαρίστηση. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. 0 αστυνομικός αρχηγός [εννοεί τον στρα­ τηγό των SS Σιμάνα] είναι θετικά εντυπωσιασμένος από την πίστη τους και την αγωνιστική τους θέληση. [. Η εξέλιξη ήταν αναμενόμενη. «Σύμφωνα με το γερμανικό σχέδιο. με τμήματα στις παράκτιες πόλεις Γύθειο. σύμφωνα ακόμη και με ουδέ­ τερες πηγές.1 6 Για λόγους δικαιοσύνης πρέπει να σημειωθεί ότι οι αντάρτες του ΕΛΑΣ μικρή μόνο σχέση έχουν με τις ανεξέλεγκτες εκτελέσεις* τον π ε ­ ρισσότερο καιρό βρίσκονταν στα βουνά και λίγοι είχαν ζήσει από πρώ ­ το χέρι τις ωμότητες των ταγματασφαλιτών. ενώ. το οποίο απαιτούσε να εκτελεστούν επιτόπου οι δωσίλογοι που συλλαμβάνο16. Μάλιστα κάποιοι αξιω­ ματικοί και καπετάνιοι ήρθαν σε σύγκρουση με το πλήθος.] Εκπληρώνουν τα καθήκοντά τους για την προστασία της γερμανικής Βέρμαχτ». καθώς και χωρι­ κοί που βρέθηκαν στο πεδίο των συγκρούσεων θα χάσουν τη ζωή τους σε άγριες. Όλο και περισσότερο αναλάμ­ βαναν την εκτέλεση “αντιποίνων5 ’. Αφού τα Τάγματα με τις πλάτες των Γερμανών είχαν αναγορευτεί σε δικαστές και δημίους.. στο οποίο παραμένει ακόμα Γερμανός αξιωματι­ κός σύνδεσμος με το 68ο Σο^μα Στρατού. Οι ταγματασφαλίτες δεν ήσαν οι ανώνυμοι Γερμανοί στρατιώτες που γύρισαν στην πατρίδα τους* ήσαν συγκεκριμένα πρόσωπα. (Sekendorf) Αυτή η ελεεινή συμπεριφορά: των προδοτικών σχηματισμών στην Πελοπόννησο θα οδηγήσει σε ένα χωρίς προηγούμενο αιματοκύλισμα* εκατοντάδες ταγματασφαλίτες. δηλαδή Τάγματα Ευζοονων στον Πύρ­ γο και το Ναύπλιο. . Έ ν α τηλεγράφημα του φον Γκρέβενιτς στις 9 Σεπτεμβρίου π ε ­ ριγράφει επακριβώς τη στάση τους: «Για την ασφάλεια των γερμανι­ κών κινήσεων απαγκίστρωσης από τις κομουνιστικές συμμορίες χρησι­ μοποιούνται ελληνικοί σύνδεσμοι. είχαν βιάσει την κό­ ρη ή την αδερφή τους. ότι το μίσος του πληθυσμού κατευθυνόταν κυρίως κατά των εκτελεστικών οργάνων».

μι­ σούσαν θανάσιμα τους δημίους τους. Την ευθύνη γ ια το μακελειό στην Πελοπόννησο την έχουν οι Βρετανοί και ο πρωθυπουργός της «αναίμακτης απελευθέρωσης» Παπανδρέου. Και οι δημόσιες καταγγελίες της Εθνικής Κυβέρνησης εναντίον των Ταγμάτων τούς εξαγρίωναν ακόμη περισσότερο. Τις αυτοδικίες τις διέπραξαν. για να συντηρήσουν το εμφύλιο μίσος. να διατηρήσουν συ­ ντεταγμένα τα μισθοφόρα όργανα των Γερμανών. είχαν υποστεί τις φρικαλεότητες. εξαπατούν συστη­ ματικά τους οικείους των νεκροον. μα δεν την είπαν. Αυτοί είχαν παραμείνει όλο αυτό το διάστημα στα σπίτια τους. Οι ταγματασφαλίτες δεν έπεσαν θύ­ ματα του ΕΛΑΣ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 581 νταν. χωρίς να λερωθούν και να εκτεθούν οι ίδιοι. (Χάμοντ) Το Κάιρο επιλέγει πιο πρόσφορη λύση. στην ίδια ανατριχιαστική λογική· δίνει εντολή στους Βρετανούς αξιωματικούς της Πελοποννή­ σου. κράτησαν τον λογαριασμό ανοιχτό και τον ξεπλήρωσαν με τον τρόπο τους. «Όμως μέλη της κυβέρνησης εθνικής ενότητας. οι εφεδρικοί και οι παθόντες χωρικοί. Κυρίως οι κάτοικοι της Λακωνίας και της Μεσσηνίας. . αφού τους παρείχαν τη διαβεβαίωση ότι και ο νόμος εί­ ναι με το μέρος τους.Α ΡΗ Σ. έχουν διαφορετική άποψη. Στο Σύμφωνο του Λιβάνου προβλέπονται αυστηρές κυρώσεις για τους προδότες της π α ­ τρίδας. μια εντολή για να α π οτρα πεί το κακό και στην Πελοπόννησο. με προεξάρχοντα τον Γ. που είχε και αυτός τεράστιες αποολειες στις συ­ γκρούσεις. 0 αρχηγός της ΣΣΑ συνταγματάρχης Χάμοντ (ο Γούντχαουζ έχει εγκαταλείψει την Ελλάδα από τον Ιούνιο) προτείνει στο Κάιρο για λόγους αντιπερισπασμού στον ΕΛΑΣ να αιματοκυλίσει πάλι τη χώρα· «ένας πόλεμος μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ την παραμονή της απελευθέ­ ρωσης θα ήταν μακροπρόθεσμα λιγότερο καταστρεπτικός από το να μείνει ο ΕΛΑΣ με τα χέρια ελεύθερα μετά την αποχώρηση των Γερ­ μανών». τόσο μεγαλοονει η ανησυχία αυτών που πρόκειται να έρθουν απέξω για την ισχύ και τις προθέσεις του ΕΛΑΣ. που σχηματί­ ζεται αμέσως μετά. όπου έγιναν οι περισσότερες πράξεις αυτοδικίας. Αρκούσε μια λέξη. συχνά με την υποκίνηση πολιτικών από τις τοπικές οργανώσεις. Αυτοί που επί χρόνια τελούν μνημόσυνα των «σφαγιασθέντων από τον ΕΛΑΣ». Υ ποκρισία Όσο η απελευθέρωση πλησιάζει.

Ο Άρης έχει α π ό καιρό διαβλέψει τις διαφοροποιήσεις που ε π ι­ βάλλει στην οργάνωση των αντάρτικων τμημάτων το νέο είδος πολέ­ μου σε κατοικημένες περιοχές.1 7 0 Παπανδρέου παίζει με ανθρώπινες ζωές. Ύστερα από δικές του ενέργειες οι Σύμμαχοι σταμάτησαν να ρίχνουν φυλλάδια στην Ελλάδα εναντίον τους. Baerentzen. για να μην περάσει ο οπλι­ σμός των ταγματασφαλιτών στα χέρια του ΕΛΑΣ. . «Η Απελευθέρωσις της Πελοποννήσου». Βρετανοί και Έλλη­ νες πράκτορες παροτρύνουν εν κρυπτώ τους αρχηγούς τους να μην π α ­ ραδοθούν μέχρι να αφιχθούν δυνάμεις από τη Μέση Ανατολή. λογόκρινε μάλι­ στα και ορισμένες εκπομπές του ελληνικού υπουργείου Πληροφοριών για τον ίδιο λόγο. Παρά τις πατριωτικές μεγαλοστομίες του σκοπεύει να αντιπαρατάξει στον ΕΛΑΣ τα «συμμαχικώς απαράδεκτα» Τάγματα. Επίσης το Φόρεϊν Όφις έδωσε εντολή στο BBC να σταματήσει τις απευθείας επιθέσεις στα Τάγματα. Πρ. 18. 0 αγώνας των πόλεων με τα οχυρά τους δημιουργεί άλλες συνθήκες μάχης* η τακτική του αντάρτη της 17. από τα Πρακτικά του Συνε­ δρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». Όλη η προσοχή του Παπανδρέου και αυτών που πρόκειται να έρ­ θουν απέξω επικεντρώνεται στην Πελοπόννησο* εδώ που τα Τάγματα φαίνονται ικανά να νικήσουν τον ΕΛΑΣ και να κρατήσουν το πεδίο ελεύθερο. και όχι στην πρω τεύου­ σα. 1945-'49». Παπανδρέου και βασιλόφρονες συμπίπτουν με τους Γερμανούς και οδηγούν στην πρό­ κληση εμφυλίου σκοτωμού κατά την απελευθέρωση. (Mazower) Συγχρόνως. την κρίσιμη στιγμή Βρετανοί. L.582 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟΓΙΟ ΥΛΟ Σ Παπανδρέου. Παπαστράτης. όπου θα έχει την κάλυψη των Ταγμάτων. Μάλιστα γίνονται σκέψεις η Εθνική Κυβέρνηση να αποβι­ βαστεί αρχικά για λόγους ασφαλείας σε κάποια πελοποννησιακή π ό ­ λη. Έτσι. για τη χρησιμότητα αυτών των εξοπλισμένων από τους καταχτητές στρατιωτικών τμημάτω ν». 0 Βρετανός αξιωματικός Λάιλ Ουίλκς εξηγεί τις προσδοκίες του Κάιρου: «Αν κατέληγαν σε σύγκρουση. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Μ ελέτες για τον εμφύλιο πό­ λεμο. και έτσι θα αποτελούσαν τις μόνες δυνάμεις που θα υπήρχαν στην Ελλά­ δα όταν θα φτάναμε εμείς». θα νικούσαν τον ΕΛΑΣ.1 8 Πολύ λίγο ενδιαφέρονται όλοι αυτοί για την αιματοχυσία που θα προκαλέσουν με την τακτική τους* το μόνο που τους απασχολεί είναι να μεταβληθούν τα Τ άγματα από οπισθοφυλακή των γερμανικών στρατευμάτων σε εμπροσθοφυλακή των βρετανικών που θα αποβιβα­ στούν στη χ<ύρα. Μα ο ΕΛΑΣ έχει προετοιμαστεί αναλόγως.

βαριά πολυβόλα και όλμοι. Για αυτό ο αρχηγός έχει εγκαίρως οργανώσει το Συγκρότημα Μηχανημάτων υπό τον δοκιμασμένο έφεδρο ανθυπολοχαγό Ευ. Στο Συγκρότη­ μα έχουν συγκεντρωθεί όσα βαριά όπλα διέθεταν οι ε?νασίτες· αντιαρ­ ματικά. που χρειάστηκαν 150 ζώα για να τα μεταφέρουν. Ο ΕΛΑΣ απευθύνεται στον Βρετανό ταγματάρχη Άντονι Άντριους. το οποίο ελπίζει ότι τα Τάγματα θα συντρίψουν τους ελασίτες. το οποίο χρησιμοποιούσαν οι Γερμανοί σαν απο­ θήκη πυρομαχικών. Δεν . μα δεν κατορθώνει να συνετίσει τους ταγματα­ σφαλίτες. Μαντούκος προσπαθεί να τους συνετίσει: Είστε στρατός του εχθρού. δεν μπορεί να γίνει διαφορετικά. Αρκετά από αυτά τα είχε κυριεύσει μονάδα του ΕΛΑΣ με επικεφα­ λής τον Άρη στις 10 Αυγούστου από το γερμανικό φρούριο του Βουρλιά κοντά στη Σπάρτη. αντιαεροπορικά. Το τοπικό τάγμα του ΕΛΑΣ κυκλώνει τον Πύργο και καλεί τον Κοκώνη να παραδοθεί. Πύργος. Θα παραδοθείτε με τον οπλισμό σας και η κυβέρνησις θα αποφασίσει για την τύχη σας. Καμάρης καταλαβαίνει ότι αυτή είναι η πραγματικότητα. 7 Σεπτεμβρίου (ο Άρης δεν είναι παρών). Οι Άγγλοι και η κυβέρνησις σας έχουν αποκηρύξει και στιγματίσει εκατό φορές. Ο μετριοπαθής διοικητής του ΕΛΑΣ Ηλείας ταγματάρχης Ν. Η πόλη μένει ελεύθερη στις 4 Σεπτεμβρίου και ο διοικητής των 700 ταγματασφαλιτών ταγματάρχης Γ.ΑΡΗΣ. 50 αιχμάλωτοι και άφθονα λάφυρα σε πολεμικό υλικό. Κοκώνης κηρύσσει τον στρατιωτι­ κό νόμο «εν ονόματι της AM του βασιλέως και της κυβέρνησής του». Στις 7 Σεπτεμβρίου ο ΕΛΑΣ επιτίθεται· η μάχη είναι άγρια και εν πολλοίς αμφίρροπη. Χωρίς την ενεργό συμμετοχή των κατοίκων αυτό θα ήταν αδύ­ . Ο διοικητής της Χωροφυλακής Πύργου αντισυνταγματάρχης Δ. 86 νεκροί Γερμανοί. μα σε δύο ημέρες οι ελασίτες καταλαμβάνουν την πόλη. αλλά εκείνος αρνείται κά­ θε μεσολάβηση. όπλων και υλικών που τα είχαν κρύψει στις σπηλιές. Μαχαίρα.αυτές τις εντολές έχει από το Κάιρο. Ο απολογισμός της επιχείρησης ήταν εφτά νεκροί και 16 τραυματίες για τον ΕΛΑΣ.μένει άλλος τρόπος. μα αυτός δεν δέχεται τις εγγυήσεις που του παρέ­ χονται* απαιτεί να μείνει κύριος της πόλης και ο ΕΛΑΣ έξω. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 583 υπαίθρου με τον ελαφρύ οπλισμό δεν έχει καμία ελπίδα. Σειρά έχουν τα Τάγματα. που έχει επαφή με τον Κοκώνη.

οπωσδήποτε όμως αρκετά άσχημα». φωνάζει. μέσω ασυρμάτου από την Τρίπολη. . αρνείται να παρέμβει. αλλά δεν υπέστησαν καμία κύρωση πλην του αφοπλισμού τους. Με προκηρύξεις και τηλεβόες οι διοικητές των δύο ελασίτικων συνταγμάτων αντισυνταγματάρχες Γ. οι οποίοι συνελήφθησαν από τους ελα­ σίτες. 19. μα τις περιόρισε κατά πολύ. αρνουνται και ετοιμάζονται να αμυνθούν. από τα Πρακτικά του Συνε­ δρίου «Η Ελλάδα 1936-1944».20 Καλαμάτα. Οι απώλειες και για τις δύο πλευρές είναι μεγάλες. Πίσω!. Ο ΕΛΑΣ έχει 42 νεκρούς και 100 τρα υμ α ­ τίες· οι νεκροί ταγματασφ αλίτες και χο^ροφύλακες πλησιάζουν τους 200.584 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ νατον λόγω της υπεροπλίας των αμυνόμενων. ο Άγγλος ταγματάρχης Άντριους τηλε­ γραφεί στο Κάιρο πω ς «τα γεγονότα του Πύργου είναι λιγότερο α π ο ­ τρόπαια α π ’ ό. σύμφωνα με τις διαταγές που έχει. Ό . Δύο Αμερικανοί αξιωματικοί. Οι ταγματασφαλίτες με δια τα ­ γή του Παπαδόγκο^να. Σε αντίθεση με τις απαίσιες διαδόσεις που εξαπλώνονται τα χύ τα ­ τα στην Πελοπόννησο. ο ΕΛΑΣ δεν έκανε ομαδικές εκτελέσεις στον Πύργο». Η αποφασιστική στάση του ταγματάρχη και άλλων ηγετών του ΕΛΑΣ μπορεί να μην απέτρεφ ε εντελώς τις πράξεις αντεκδίκησης. Ρουμπέας εγγυώ νται τη ζωή και την ασφάλεια όσων καταθέσουν τα όπλα. 9 Σεπτεμβρίου (ο Άρης δεν είναι παρών). ο οποίος είναι σε συνεχή επαφή με τους Γερμανι­ κούς. Το πρόσωπο-κλειδί στην περιοχή είναι ο Βρετανός αξιωματικός Ντάνιελ Γκίμπσον. Baerentzen. εξοργισμένοι από τη στάση των Άγγλων. «Η Απελευθέρωσις της Πελοποννήσου». Το 8ο και 9ο Σ ύνταγμα του ΕΛΑΣ κύκλωσαν την Κ αλαμάτα και κάλεσαν τους ταγματασφαλίτες να παραδοθούν.1 9 Ο ταγματάρχης Μαντούκος αγωνίζεται με κάθε μέσο να σώσει τη ζωή των 150 αιχμάλω τον ταγματασφαλιτών από το μαινόμενο πλήθος που ζητάει εκδίκηση. L. Σέρβος και Χρ. ο αντισυνταγματάρχης Καμάρης και άλλοι 20 χωροφύλακες. 20. Μακριά όλοι! Δεν είμαστε ζούγκλα. «Αντίθετα με τις διαδόσεις που κυκλοφορούσαν τότε.π. Σκοτώθηκε πάνω σε μοτοσικλέτα και ο διοικητής τους ταγμ α τάρχης Κοκώνης. για να αποτραπούν τυχόν παραδόσεις τα γ μ α ­ τασφαλιτών σε άλλες πόλεις. Περίπου 250 ταγματασφαλίτες κατορθώνουν να δια­ φύγουν στην Πάτρα και εντάσσονται στις δυνάμεις του Κουρκουλάκου. Θα παραδο­ θούν στην κυβέρνηση για να τους δικάσει. αλλά.τι φημολογείται. Παράδειγμα.

Την αδιαλλαξία τους την επιτείνουν οι διαταγές του Π απαδόγκω να και η πεποίθηση πως οι ελασίτες αδυνατούν να κα­ ταλάβουν την οχυρωμένη πόλη με τον οπλισμό που διαθέτουν. Όσους έχουν λόγο να φοβούνται μπορείτε να τους συγκεντρώσετε κά­ που υπό την προστασία της Συμμαχικής Αποστολής. ο οποίος έχει πάρει κόσμο στον λαιμό του. Μεγάλη βοήθεια στον ΕΛΑΣ προσφέρουν οι κάτοικοι της Κ αλα­ μάτας. κατορθώνουν να διαφύγουν προς την ισχυρή βάση που διαθέτουν στον Μελιγαλά· κ α θ’ οδόν εκτελούν όποιον συναντάνε μπροστά τους. 0 Φατσέας. θεωρεί βέ­ βαιο ότι το ζήτημα θα διευθετηθεί· μπαίνει στην Καλαμάτα. (Μαχαίρας) Στις 10 Σεπτεμβρίου η Κ αλαμάτα είναι ελεύθερη. Φράγκος) είναι πολύ ήπιος: Να καταθέσουν τα όπλα και είναι ελεύθεροι να επιστρέφουν στα σπίτια τους. και το Συγκρότημα Μηχανημάτων. 0 επικεφαλής κ α π ετά ­ νιος Ακρίτας (δικηγόρος Γ. τους αγκάλιαζαν. αλλά δεν τον ακούνε.ά. Οι απώλειες των Ταγμάτων είναι μεγάλες* 150 ταγματασφ αλίτες με τους αρχιδωσίλογους Περρωτή. τους περνούσαν μέσα από τα σπίτια και τις αυλές τους για να επιτεθούν ασφαλέστερα. μα εκεί έρχεται αντιμέτωπος με μια έξαλλη κατάσταση. για να μι­ λήσει με την ηγεσία των Ταγμάτων. Ο ΕΛΑΣ έχει 37 νε­ κρούς. που δημιούργησε ο Άρης. Κανείς δεν θα τους πειράξει. 0 ΕΛΑΣ εξαπολύει επίθεση. σφυροκοπάει αδιάκοπα τις οχυρώσεις της π ό ­ λης. εντυπωσιασμένος από τη στάση του ΕΛΑΣ. Θα δοκιμάσουν μια οδυνηρή έκπληξη. μεταξύ των οποίων και τον πρωτοπόρο του πελοποννησιακού αγώ να Κερκυραίο αντισυνταγματάρχη Γιάννη Σέρβο. « 0 πληθυσμός είχε ξεχυθεί στους δρόμους αδιαφορώντας για τις σφαί­ ρες. Οι υπεύθυνοι του ΕΛΑΣ αγο^νίζονται να προλάβουν τις αυτοδικίες.Α ΡΗ Σ. οι έντονα πιεζόμενοι ιθύνοντες του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ σε πόλεις σαν την . έκλαιγαν». Μόνο ο διοικητής της Χωροφυλακής Ιωάννης Φραγκουδάκης ανταποκρίνεται θετικά· επιμένει «να μη χαθεί η ευκαιρία». Στην αδιαλλαξία πρωτοστατεί ο διορισμένος από τους Γερμανούς νομάρχης Μεσσηνίας γιατρός Δ. (Μούτουλας) 0 ελληνικής καταγωγής λοχαγός Τζον Φατσέας ζητάει να ακούσει από την ελασιτικη ηγεσία τους όρους της. Θεοφάνους κ. Εγγυώμεθα για τη ζωή τους. οι οποίοι έχουν υποστεί τα πάνδεινα από τους προδότες. τους βοηθούσαν. Έ δειχνε στους αντάρτες από πού να πάνε. Περρωτής. «Αντιμέτωποι με τη συναισθηματικά φορτισμένη δημόσια απαίτηση γ ια άμεση εκδίκη­ ση. Οι δωσίλογοι απαιτούν ο ΕΛΑΣ να παραδοθεί σε αυτούς και δηλώνουν επισήμως στον Φατσέα ότι «έχουν εντολές να μην παραδοθούν». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩ Ν ΑΤΑΚΤΩΝ 585 αναλαμβάνουν να διαπραγματευτούν αυτοί την παράδοση.

(ΔΙΣ/ΓΕΣ) Ύποπτοι γιατί επέζησαν. αλαλαγμοί κι άγριες κραυ­ γές που επαναλάμβαναν την ανατριχιαστική λέξη: θάνατος! Αυτή η λέ­ ξη λεγόταν ανεξέλεγκτα και με τη μεγαλύτερη ευκολία. Παραθέτει κ α ­ τάλογο ονομάτων αξιωματικών και καταλήγει: «Το διατί αφήνω εις την κρίσιν της υπηρεσίας». Μια φρικιαστική θανατοφιλία είχε απλωθεί σ' όλη την πόλη». θα ήσαν πιο χρήσιμοι. υπό- . Μ. 13 Σεπτεμβρίου (ο Άρης δεν είναι παρών). τσεκούρια. (Κριμπάς) Μέσα σε αυτό το πανδαιμόνιο οι ηγέτες του ΕΛΑΣ προσπαθούν να σώσουν κατ' αρχήν όσους αποτελούν στόχο. Πόλεις (2) Μελιγαλάς.. Όλη η Μεσσηνία στο πόδι. Η κωμόπολη της Μεσσηνίας θεωρείται το απόρθητο οχυρό των Ταγ­ μάτων και όχι άδικα. Φωνές. Παπαδόπουλο. που τελικά τους άρπαξε. Οι αντάρτες δεν μ πό­ ρεσαν να συγκρατήσουν το μανιασμένο όχλο. Σε αναφορά του προς το ΓΕΣ για τη μάχη της Κα­ λαμάτας ο υποδιοικητής των ταγματασφαλιτών ταγματάρχης Καζάκος. (Mazower) Το έργο τους όμως είναι αφάνταστα δύσκολο· ένας ελασίτης αυτόπτης μάρτυρας περιγράφει την κατάσταση που επικράτησε: « 0 δρόμος από τη Μεσσήνη ως την Κ αλαμάτα είχε ξεχειλίσει από κόσμο. κασάρια. που ζητούσε να εκδικη­ θεί τους δολοφόνους των συγγενών του. Κρατούσαν μαχαίρια. «Η οχύρωση της κωμόπολης αρχικά α π ' τους Ιταλούς και μετά από Γερμανούς και ταγματασ φ αλίτες την έχει καταστήσει απάτητο κά­ στρο».ε συρματοπλέγματα από αγκάθινο σύρμα. Αν είχαν φονευθεί. χαρακοόματα. όπως είναι οι αξιωματικοί.] Δεν μπορώ να ξεχόισω τη φουρτουνιασμένη λαοθάλασσα που είχε πλημμυρίσει την πόλη. τραγούδια..586 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Κ αλαμάτα αγωνίστηκαν να επιβάλουν την τάξη και ένα στοιχειώδες κράτος νόμου». [. θεω­ ρεί υπόπτους όσους αξιωματικούς σοόθηκαν από την ελασίτικη ηγεσία: «Άξιον ιδιαιτέρας μνείας και προσοχής είναι το ενώ εξετέλεσαν στρατιώτας και πολίτας ουδέ καν έθιξαν τους κάτωθι αξ/κούς διαμένοντας τότε μονίμως εν Καλάμαις ή ευρεθέντες εκεί». κόσες. Τον Μελιγαλά τον υπερασπίζονται περίπου 1. παλούκια. κλαδευτήρια.200 ταγματασφαλίτες με γερμανικό οπλισμό και διοικητή τον ικανό τ α γ ­ ματάρχη Δ. αφού αναφέρει ο:πίστευτους αριθμούς ανώνυμων εκτελεσθέντων. Ούτε αυτό εκτιμήθηκε. Κυκλώσανε το σπίτι με τους κρατούμενους και απαιτούσαν να τους πάρουν.

αν και το επιθυμεί.. Baerentzenu «Η Απελευθέρωσές της Πελοποννήσου». αν μη τι άλλο. από τα Πρακτικά του Συνε­ δρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». Με έχει ήδη πλησιάσει αξιωματικός του 9ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ ζητώντας μου να μεσολαβήσω ανάμεσα σε εκείνους και στα Τάγματα Ασφαλεί­ ας που είναι παγιδευμένα στο Κοπανάκι. Εκείνος. Όταν κατάλαβε ποιοι είμαστε. «φωλιές» για πολυβολεία σε συγκροτήματα σπιτιών. Μπένο έχει αποκλειστεί στο Κοπανάκι και οι ελασίτες ζητούν την παρέμβαση ενός Βρετο:νού αξιωματικού. οι Βρετανοί αξιωματικοί αρνούνται κάθε πρότα­ ση μεσολάβησης. τηλεγραφεί στις 10 Σε­ πτεμβρίου στο Κάιρο: «Για λόγους ανθρωπιστικούς. Στις 13 Σεπτεμβρίου η επίθεση του ΕΛΑΣ αρχίζει· η μάχη είναι σκληρή. Σύμφωνα με τις οδηγίες σας αδυνατώ να το κάνω. για να αποφευχθεί η μάχη. (Κριμπάς) Στις 15 Σεπτεμβρίου ο Μελιγαλάς πέφτει. «Εκείνο που είναι βέβαιο είναι ότι επικράτησε αμέσως μετά τη μάχη μια αναρχία που τίποτε μα τίποτε δεν μπορούσε να τη σταματήσει». Μια γριά μας έδινε νερό γιατί μας νόμιζε ταγματασφαλί­ τες. «Η εικόνα ήταν διαμετρικά αντίθετη από την Καλαμάτα. (Σχινάς) 21. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 587 γειες στοές. αδυνατεί να παρέμβει· συναισθανόμενος όμως τις ευθύνες του. Ένα άγριο κύμα βίας ξεσπάει από εφεδρικούς και κατοίκους των γύρω χωριών που εισβάλλουν πίσω από τους αντάρτες· η συσσωρευμένη μήνις πίπτει επί δικαίους και αδίκους. Ένας λόχος ταγματασφαλιτών υπό τον Χρ. (Μπρούσαλης) Το δράμα επαναλαμβάνεται. κατορθώνει να διαφύγει και να μπει στον Μελιγαλά στις 12 Σεπτεμβρίου. Μόλις που προλαβαίνει. η στάση των κατοικούν είναι εχθρική. Οι πολιορκημένοι δοοσίλογοι με επικεφαλής τον διασωθέντα από την Καλαμάτα νομάρχη Περρωτή και εντολή Παπαδόγκωνα αρνούνται να παραδοθούν· ομοίως. 0 κόσμος ψυ­ χρός είχε κρυφτεί στα σπίτια του χωρίς να μας προσφέρει καμιά εξυ­ πηρέτηση. αδυσώπητη και θα διαρκέσει τρεις ημέρες χωρίς ανάπαυλα. [. πέτρινη μάντρα ύψους δύο μέτρων και βαρύ γερμανικό οπλισμό. τη χάσαμε». δίνοντας όλες τις απαιτούμενες εγγυήσεις.ΑΡΗΣ.2 1 Τελικώς ο παγιδευμένος λόχος ταγματασφαλιτών στο Κοπανάκι. ενώ έχει σχεδόν συμφωνήσει να παραδοθεί.] Καταλογίζεται μεγάλη ευθύνη στη Συμμαχι­ κή Στρατιωτική Αποστολή και η θέση μας είναι πολύ δυσάρεστη». Στον Μελιγαλά δεν υπάρχει βοήθεια από τον κόσμο προς τους ελασί­ τες· με όσα έχουν διαδοθεί. . κά­ ντε κάτι ή εξουσιοδοτήστε με να ενεργήσω σαν μεσολαβητής. στρωμένα ναρκοπέδια. L..

Δεν χαρίζονται ού­ τε στους αντάρτες φρουρούς. να εκδικη­ θούν προσα)πικά τους δολοφόνους των δικών τους. του απαντάει σαρκαστικά εκείνος.τι πάθαμε! . Θα πας στην Καλαμάτα να σε δικάσουν οι πατριώτες σου για τα καλά που έκανες.Τιμωρία! Το μίσος κοχλάζει. ορμούσαν να εκ­ δικηθούν τα θύματά τους. έναν μα­ ντρωμένο χώρο πανήγυρης με αρκετά υπόστεγα μέσα· στη θέση τους οδηγούνται οι αιχμάλωτοι ταγματασφαλίτες. οπλισμένοι με τσεκούρια. (Κριμπάς) Το πλήθος δεν δαμάζεται· η μανία του μεγαλώνει και οι συγκε­ ντρωμένοι αποατούν να πάρουν τον νόμο στα χέρια τους. «Κατά το δειλινό κατέφθασε και ο Άρης με τους μαυροσκούφηδές του και το 11ο Σύνταγμα της Τρίπολης». είναι η αναρχία και οι αυθαιρεσίες. Ο ελασίτης καπετάνιος Αρίστος Καμαρινός αφηγείται: «Είχα την ευθύνη της συγκέντρουσης όλων των αιχμαλώτων στο μπεζεστένι. Η μανία εκδηλώ­ νεται αρχικά στα σπίτια των προδοτουν. Το έργο μας ήταν δύσκολο. Τότε εμφανίζεται ο Άρης. (Σχινάς) Αν κάτι απεχθάνεται ο αρχηγός του ΕΛΑΣ. και οι ηγέτες των ανταρτών επεμβαίνουν για να σταματήσουν το κακό. οι οποίοι. όσοι είναι κάτω των 20 ετ<ύν κι όλες οι γυναίκες».Να πάθουν ό. Γύρο3 από το μπεζεστένι μαζεύεται κόσμος που ζητάει να πάρει τους αιχμαλώτους: . που τους βάζουν φωτιά. . Μα το μίσος είναι απέραντο. Για να περιφρουρήσουμε τους αιχμαλώτους . οι οποίοι αποτε­ λούν τον στόχο του πλήθους. (Μπρούσαλης) Με εντολή του συγκεντρώνονται οι αρχηγοί των ταγματασφαλιτών. ελευθέρωσαν τους 200 περίπου εαμίτες που κρατούνταν αιχμάλωτοι στο μπεζεστένι.Εμείς δεν σε πειράξαμε. Έ πρεπε να συγκρατήσουμε ομάδες εξοργι­ σμένων πολιτών. Αμέσως «δίνει διαταγή ν ’ απολυθούν οι γέροι. βάλαμε ισχυρή φρουρά στο μπεζεστένι και γράψαμε με μεγάλα γράμ­ ματα: Προσοχή Νάρκες». Ο Περρωτής διαμαρτύρεται για τη «σύλληψη» στον αρχηγό και ισχυρίζεται θρασύτατα ότι έχει ευεργετήσει τους κα­ τοίκους από τη θέση του νομάρχη. Από τα γύρω χωριά αρ­ χίζει να μαζεύεται κόσμος που ζητάει εκδίκηση· έρχονται στον Μελιγαλά αυθόρμητα ή υποκινημένοι για να εκδικηθούν.Δικαιοσύνη! . για να φυγαδευτούν μυστικά στις φυλα­ κές της Καλαμάτας. .588 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Όταν οι ελασίτες μπήκαν στην κωμόπολη. τους οποίους προπηλακίζουν.

. οι εφεδρικοί που έχουν μπει και αλωνίζουν. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 589 Όσο είναι στην πόλη ο αρχηγός του ΕΛΑΣ. Δυστυχώς ο Άρης δεν μένει στον Μελιγαλά. Κ..ΑΡΗΣ.τι θέλει ο καθένας εδώ! Δε θα γίνουν εκτελέσεις χο^ρίς δίκη. Ζυγούρη (Κόρακα). Συνεντεύξεις μαυροσκούφηδων Ν. οι Σκαλιώτες. οπλισμένοι με τσεκούρια. 0 μόνιμος υπολοχαγός Γ. σιδηροκρίανα.. Για τους ελασίτες οι νεκροί εί­ 22. στη διαβόητη «Πηγάδα». Όταν μετά τη μάχη με συνοδεία λόχου ελασιτοόν οι αιχμάλωτοι οδηγούνταν προς την έδρα της Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Ασούρας σε έκθεσή του για τα γεγονότα του Μελιγαλά αναφέρει ως παράδειγμα του συσσωρευμένου μίσους την εκστρατεία ενός ολόκληρου χο^ριού που γύρευε εκδίκηση: «Τον εχθρό αποτέλειωσε ολότελα ο πληθυσμός του χωριού Σκάλα που είχαν κάψει νωρίτερα οι Γερμανοί με τα Τάγματα Ασφαλείας του Μελιγαλά. ελλείψει χώρου στο νεκροταφείο. Αφήσαμε τα άλογα στη χαράδρα. μόλις άκουσαν ότι χτυπιέται ο Μελιγαλάς. τα πήραμε και φύγαμε στους Γαργαλιάνους. Οι Σκαλιώτες. Ζυγούρη (Παπαφλέσσα). την άλλη ισχυρή βάση των Ταγμάτων. Η ολέθρια εντολή Σιάντου περί «εκκαθά­ ρισης των μετόπισθεν» ήταν εν ισχύ· μαζί με τους «αντιδραστικούς» χάθηκαν και άνθρωποι που ουδείς κατάλαβε γιατί είχαν τέτοιο τέλος. Η προσπάθεια του λοχαγού και του καπετάνιου του λόχου που συνό­ δευε τη φάλαγγα να εμποδίσει τους Σκαλιώτες ήταν άκαρπη». Δεν πειράξαμε κανέναν. δεν ξέρουμε. πήγαν κι αυτοί να πάρουν μέρος και να εκδικηθούν το κάψιμο του χωριού τους και το σκοτωμό το^ν δικών τους. Δε θα πληρώσουν οι αθώοι. Σακκά (Μοράβα). η παρουσία του συγχρατεί τους μαινόμενους. Οι μαυροσκούφηδες που συνοδεύ­ ουν τον αρχηγό είναι κατηγορηματικοί για όσα αναληθή λέγονται ακό­ μη εναντίον του: «Οι σφαγές δεν ήταν έργο του Άρη.2'2 Με την αποχώρηση του Άρη εξαπλώνεται το χάος. Δίνει εντολή και απομακρύνονται από την κωμόπολη. μα ορισμένοι τους καθοδηγούσαν κιόλα.λπ. Εμείς φύγαμε». Με την κύρια δύναμη των ανταρτών θα φύγει σχεδόν αμέσως για τους Γαργαλιάνους. Το τι κάνανε μέσα τα τμήματα. Μ. Δεν έχει καμιά σχέση με τα πτώματα. παρά τις διαμαρτυρίες τους. (ΑΣΚΙ) Η «πτωματολογία» που κυριάρχησε τα επόμενα χρόνια ανεβάζει γεωμετρικά το σύνολο των νεκρών που ρίχτηκαν. Δε θα κάνει ό. Η ευθύνη κάποιων τοπικών πολιτικών είναι μεγάλη* όχι μόνο ενέ­ δωσαν στην απαίτηση των κατοικούν της περιοχής να λύσουν μόνοι τους λογαριασμούς που είχαν ανοίξει με τους προδότες. Χρ.. γυρίσαμε. Και για τα έκτροπα είναι απόλυτος: Θα τους κόψω τα χέρια. κόσες κ. επέπεσαν στη φάλαγγα των αιχμαλώτων. Μουχρίτσα (Κατσαντο^νη).

ο ταγματάρχης της Χωροφυλακής Ιο3. π έ­ τρες και οτιδήποτε μπορούσε ο καθένας να έχει για να χτυπήσει χρησιμοποιήθηκαν εναντίον της ομάδας. Οι ανατριχιαστικές κραυγές των συγκεντρωμένων βαραίνουν την ατμόσφαιρα: . Την Κυριακή 17 Σεπτεμβρίου οι δωσίλογοι μεταφέρονται από τις φυλακές με ένα λεωφορείο για να δικαστούν στον κινηματογράφο «Τριανόν». το κρατάνε όσο να έρθει η (ώρα της εκδίκη­ σης. Μπαστούνια. το πάθος ήταν γνήσιο. Ήταν η πρώτη τους ευκαιρία να εκδικηθούν. Περρωτής. Χριστόφιλος.Θάνατος στους προδότες! . και δεν θα την άφηναν” ». μαχαίρια.590 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ ναι 120 και οι τραυματίες 200. αναφέρει ότι ανα­ σύρθηκαν περί τα 600 πτοόματα. Σε αυτά τα μέρη οι άν­ θρωποι δεν ξεχνάνε ποτέ. Η επίσημη έκθεση του Βρετανού σερ Ουόλτερ Σίτριν. Στην πλατεία τούς περιμένει ένα αγριεμένο πλήθος από την πόλη και τα γύρω χωριά που έχουν χάσει δικούς τους ή έχουν υποστεί οι ίδιοι τη δράση τους.Θάνατος! «Μόλις τους οδήγησαν στην κεντρική πλατεία. παπούτσια. Οι φυγαδευθέντες στην Καλαμάτα αρχηγοί των δωσιλόγο^ν και των ταγματασφαλιτών δεν είχαν καλύτερη τύχη.Θάνατος! . ενώ για τα Τάγματα και τους συμπα­ ραστάτες τους οι νεκροί είναι συνολικά 600 στη μάχη και στις πράξεις αντεκδίκησης που ακολούθησαν. Φραγκουδάκης. πολλοί παρευρισκόμενοι διέσπασαν ξέφρενοι την πολιτοφυλακή του ΕΛΑΣ και μέσα σε δέκα λεπτά ξυλοκόπησαν μέχρι θανάτου μερικούς από τους αιχμαλώ­ τους. στην περιοχή της Καλα­ μάτας είχαν εκτελεστεί στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής 1. ο εισαγγελέας Αλ. ρόπαλα. που ευθύνονται οι περισσότεροι για κακοποιή­ σεις και εκτελέσεις εκατοντάδων πολιτών.500 άτο­ μα και χιλιά. Ένας Αμερι­ κανός ασυρματιστής είχε καλή θέα προς το πλήθος: ‘Όλοι ήθελαν να δώσουν ένα χτύπημα. (Mazower) Αν το έργο ήταν στημένο. που έχει διαμορφωθεί σε δικαστήριο. . Μπούτος. ο οποίος επισκέφθηκε αργότερα τον τόπο της τραγω ­ δίας για καταμέτρηση των νεκρών της «Πηγάδας». Τον ίδιο αριθμό δηλώνουν και οι ερ­ γάτες των συνεργείων που έκαναν την εκταφή.. ενώ τους άλλους τους κρέμασαν από τα φανάρια.ά. Οι ταγματασφαλίτες είχαν πραγμα­ τοποιήσει έναν τελευταίο γύρο αντιποίνων λίγες εβδομάδες νωρίτερα και τώρα τα θύματά τους ζητούσαν εκδίκηση». ο πρώην βουλευτής Περ.δες σπίτια είχαν καεί. ο ταγματάρχης Ιω. Δύσκολα θα μπορούσε να αποφύγει κανείς τη σκέψη ότι το λιντσάρισμα ήταν μια δίκαιη ανταπό­ δοση όσων είχαν διαπράξει: «Στο κάτω κάτω. (Mazower) Περίπου 20 θανατο3θηκαν άγρια· μεταξύ τους ο νομάρχης Δ. Γαλλόπουλος κ.

» .'2 3 Η Συμμαχική Αποστολή δραστηριοποιείται αμέσως και ο επ ι­ κεφαλής της Ντάνιελ Γκίμπσον έρχεται σε επαφή με τον Άρη για να διαπιστοόσει τις προθέσεις του. L. Του ζητήσα­ με να παραδοθεί.Πώς θα το αποδείξεις. Φάνηκε τότε κάποιος Στούπας.. » . ένας πολιτικός. 22 Σεπτεμβρίου. 2) Η ανωτέρω εγγύησις ισχύει εφόσον τα ΤΑ εκάστης περιοχής θα παραδίδονται μετά του οπλισμού των και των πυρομαχικών των εις τα έναντι αυτών τμήματα του ΕΛΑΣ άνευ μάχης και εντός της τασσομένης υπό των τμημάτων μας προθεσμίας». Baerentzen.24 Με το σωτήριο έγγραφο του αρχηγού του ΕΛΑΣ ανά χείρας. με ρωτάει. Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ δεσμεύεται γραπτώς: «Εις απάντησιν προ­ φορικού ερωτήματος σας σχετικούς με την στάσιν των τμημάτων μας έναντι των παραδοθησομένων τυχόν αξ/κών και οπλιτών των Ταγμά­ των Ασφαλείας κατά τμήματα ή μεμονωμένως δηλώ: »1) Ότι εγγυώμεθα απολύτως την ασφάλειαν της ζωής και περιου­ σίας των.Είσαι ιερεύς ή κάνεις τον παπά. που έχει οργανώσει υποδειγματικά την άμυνα. »Τότε ο Στούπας γυρίζει και λέει σ' εμένα: » . » . «Η Απελευθέρωσές της Πελοποννήσου».Παπάς. » . 23. » . με ξαναρωτάει εκείνος. ο ταγματάρχης Παν. από τα Πρακτικά του Συνε­ δρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». εγώ και κάποιος άλλος. 24. Πήρα μια λευκή ση­ μαία και προχωρήσαμε.. Ό. το Κάιρο αναθεώρησε τη στάση του και οι νέες οδηγίες προς τους Βρετανούς αξιωματικούς είναι να μεσολαβήσουν για τη σωτηρία τους.π. .Α ΡΗΣ. όπως ήταν η εντολή. Αφού έγινε φανερό ότι τα Τάγματα ηττώνται παντού από τον ΕΛΑΣ. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 591 Πόλεις (3) Γαργαλιάνοι. του λέο3. μια αγγλοελληνική επιτροπή συναντιέται έξω από τους Γαργαλιάνους με τον ταγματάρχη Στούπα και τον υπασπιστή του. έναν μόνιμο υπολοχαγό· παροόν και ο πάτερ Ανυπόμονος: «Πήγαμε μια επιτροπή: ένας Άγγλος. του απαντάω.Είμαι ιερεύς. Στούπας. Αρχηγός των 800 ταγματασφαλιτών που υπερασπίζονται την κω­ μόπολη είναι ένας σκληρός πολεμιστής. Προς στιγμήν φαίνεται ότι η μάχη θα αποφευχθεί.Βάλε με να λειτουργήσω.Εσύ τι είσαι. του ξαναλέω.

δηλώνει εννοώντας το εθνικιστικό φρούριο του ισπανικού Εμφυλίου. μ 1 αποκρίνεται κατσου­ φιασμένος και σηκώνεται και φεύγει».Γ ι’ αυτό σε σπούδασε η πατρίδα. μα σκοτώνεται ο νε­ αρός σαλπιγκτής των μαυροσκούφηδοον Γιο^ργος Φυσέκης.592 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ » . για να υπηρετήσεις τους κ α ­ τακτητές της. ο Στούπας με το ε π ι­ τελείο του και αρκετούς ταγμα τα σφ αλίτες έχουν ήδη διαφ ύγει με καΐκια στην Πύλο. Είμαστε απελευθερωτικός στρατός. . οι απώλειες του ΕΛΑΣ είναι μεγάλες· σκοτοονεται και ο διοικητής λόχου μόνιμος ανθυπολοχαγός Γ. ούτε στους Άγγλους. ο Στούπας υποπτεύεται τους πάντες με όσα γίνονται. Ο Άρης του αστράφτει ένα χαστούκι: . του φωνάζω κι εγώ.. Το αποτέλεσμα τον δικαιο^νει. από την Γκιώνα· μια σφαίρα στο μέτωπο έκοψε βίαια το «Προχωρείτε» που σάλπιζε. Αλλά μέχρι εκεί· τα έκτροπα συμβαίνουν αλλού. ρίχνει μπροστά τους μαυροσκούφηδες. παρουσιάζεται στον Άρη. Κερκεμέζος. Δεύτερη απόκλεια είναι ο μαυροσκούφης Ξάνθος (Γιώργος Γκίκας)· ένα βλήμα τον αφήνει τυφλό και από τα δύο μάτια.Δεν παραδίδομαι σε κανέναν. Όταν ο ΕΛΑΣ μπαίνει στους Γαργαλιάνους. που θέλουν να τους σκοτώσουν. Οι εντο­ λές του αρχηγού στον ιερωμένο είναι κατηγορηματικές: . » . χαιρετάει στρα­ τιωτικά και τίθεται στις διαταγές του. (Συνέντευξη αρχιμανδρίτη Γερ­ μανού) Παρά την παρουσία και τις διαβεβαιώσεις του Άγγλου αξιω ματι­ κού. Κοίταξε καλά! Μετά τους Γαργαλιάνους ο Άρης επιτίθεται και κυριεύει το Κ ά­ στρο της Πύλου. Σε μια δύσκολη καμπή της μάχης τα ελασίτικα τμήματα κόλ­ λησαν· ο Άρης. 0 Άρης κλείνει τους αιχμαλώτους σε μια εκκλησία και στη φρουρά τοποθετεί επικεφαλής τον πάτερ Ανυπόμονο. Οι Γαργαλιάνοι θα γίνουν Αλκαζάρ!.Το 'χεις μάθει καλά το μάθημα κι εσύ. ανιψιός του Καραλίβανου. Στη σύγκρουση που ξεσπάει.Δεν είναι μονάχα κουκουέδες. όπου είναι οχυρωμένος ο Στούπας με όσους πιστούς του δεν έχουν λιποτακτήσει. φωνάζει οργισμένος. αλλά και πολλοί άλλοι. . Σ' τους εμπιστεύο­ μαι μέχρι το πρωί να μου τους παραδώσεις χωρίς να πειραχτεί ούτε μία τρίχα από το κεφάλι τους.Τότε πώς είσαι με τους κουκουέδες. για να ανατρέψει την κατάσταση. προκειμένου να σωθεί.Θα φρουρήσεις πόρτες και παράθυρα γιατί κινδυνεύουν α π ' τους χωριανούς τους. 0 ταγματάρχης θα επιλέξει από την π α ­ ράδοση την αυτοκτονία με το πιστόλι του· ο υπολοχαγός υπασπιστής του. » .

φωνάζει. Εκεί είναι. το οποίο εστάλη χωρίς την έγκριση της κυ­ βέρνησης. Τσάτσου και Σγουρίτσα. Μόνο η άμεσος παρουσία επιβλητικών βρετανικών δυνάμεων εις την Ελλάδα και μέχρι των τουρκικών ακτών ημπορεί να μεταβάλει την κατάστασιν». παρουσία του υπουργού Μακμίλαν. Ο πρωθυπουργός εκλιπαρεί να του διατεθούν ξένες δυνάμεις για να τις χρησιμοποιήσει εναντίον μιας π α ­ ράταξης την οποία ο ίδιος κάλεσε να συμμετάσχει στην κυβέρνησή του και αντιπροσωπεύεται με έξι υπουργούς. είναι εντελώς παράλογο. Ζέβγου. Ακόμη και οι Βρετανοί ομολογούν ότι οι εδεσίτικες ωμότητες είναι αντίστοιχες με αυτές της Πελοποννήσου. έσπασε τις πόρ­ τες και 25 κρατούμενοι λιντσαρίστηκαν και πετάχτηκαν από τα π α ­ ράθυρα στην πλατεία. αλλά τους άμαχους και άοπλους οπα­ δούς του ΕΑΜ.ΑΡΗΣ. όπου περιμένει το άλμα προς την Ελλάδα. 0 ταγματάρχης του ΕΔΕΣ Δ. «Οι σφαγές του Άρη» στην Πελοπόννησο είναι το προσφιλές θέμα της κυβέρνησης και των Άγγλων για τις σφα­ γές του ΕΔΕΣ την ίδια εποχή στη Λευκάδα και την Πρέβεζα ούτε κου­ βέντα. 0 Παπανδρέου ενημερώνεται διαρκώς για όσα συμβαίνουν στην Ελ­ λάδα* οι αλλεπάλληλες ήττες των Ταγμάτων και η είσοδος του ΕΛΑΣ στις πόλεις τον απελπίζουν. του πρέσβη Αίπερ. Γαλάνης περνάει διά μαχαίρας όχι κάποιους ένοπλους προδότες. Το πλήθος όρμησε φρενιασμένο μέσα στο κτίριο. (Woodhouse). του στρατηγού Ρόναλντ Σκόμπι και των υπουργούν Σβώλου. με το οποίο του παραδίδει τη χώρα: «Ενο5πιον διαμορφωθείσης κρίσιμου καταστάσεως τα πολιτικά μέσα προς αντιμετώπισίν της δεν είναι πλέον επαρκή. Στις 20 Σεπτεμβρίου ο πανικόβλητος πρωθυπουργός της Ελλάδας στέλνει το γνωστό τηλεγράφημα στον Τσόρτσιλ. στην κωμόπολη Κάβα ντέι Τιρένι. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 593 Στην πλατεία της Πύλου ένας πολιτικός της περιοχής μιλάει εμπρη­ στικά στον συγκεντρωμένο κόσμο· προκαλεί το θυμικό τους. δείχνοντας το σπίτι που κρατούνται κάποιοι ταγματασφαλίτες. οι αφιχθέντες αε­ . Εν συνεχεία ο Παπανδρέου σε συνεννόηση με τους Άγγλους προσκαλεί επισήμως στην Ιταλία τους Σαράφη και Ζέρβα ως διοικητές των αντάρτικων στρατών. Στις 26 Σεπτεμβρίου στην Καζέρτα. Αφοπλισμός Από τη νύχτα της 6ης Σεπτεμβρίου 1944 η Εθνική Κυβέρνηση έχει μεταφερθεί αεροπορικώς στην Ιταλία. (Ανδρικόπουλος) Αυτό το τηλεγράφημα.

»2. που συνοδεύει τον Σαράφη ως νομικός σύμβου­ λος. ο στρατηγός Σκόμπι θα είναι υπό τας δια­ ταγάς της ελληνικής κυβερνήσεως. Όλαι αι ανταρτικαί δυνάμεις αι δρώσαι εν Ελλάδι τίθενται υπό τας δια τα γάς της ελληνικής κυβερνήσεως εθνικής ενότητος. σήκωσε το αυτόματο και του έριξε. Ό πω ς για τον Λίβανο οι απλοί άνθρωποι πίστευαν ότι ο Άρης αντέδρασε τόσο σκληρά που. που παρευρίσκεται στη συνάντη­ ση. έτσι και για την Καζέρτα σε αυτόν πάλι τρέχει ο νους τους. που χωρίς πολεμικό λόγο θέτει τις ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις υπό τις διαταγές ξένου αρχιστρατήγου. όταν έφευγε το αεροπλάνο με την αντιπρο­ σωπεία.594 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ροπορικώς Σαράφης και Ζέρβας καλούνται να βάλουν την υπογραφή τους σε ένα απίστευτο κείμενο: «1. της κυβέρνησης Παπανδρέου και εκπροσώπων των ανταρτικών μονάδων που δρουν στην Ελλάδα.μόνο στο προσοοπικό του ημερολόγιο αυτοοικτίρεται: «Θα μας καταδικάσει η ιστορία ότι αφοπλίσαμε το λαό και επιβάλαμε την αντίδραση». (Αβέρωφ-Τοσίτσας) Με το Σύμφωνο του Λιβάνου το ΚΚΕ στραγγάλισε το ΕΑΜ. Από το Ημερολόγιο του υπολοχαγού Δημήτρη Κρέμου: «Παρασκευή 29.9. προσπαθεί να αφυπνίσει το ελληνικό φιλότιμο του Παπανδρέου. Με τη Συμφωνία της Καζέρτας αφόπλισε και τον ΕΛΑΣ. Ο Δεσποτόπουλος. [. ο οποίος λίγο καιρό πριν ήθελε να εκτελέσει τον Ρούσο για τον Λίβανο. Και η αμίμητη απάντηση εκείνου: Κύριε Δεσποτόπουλε. θα θέσει την υπογραφή του στη χειρότερη συμφωνία που έγινε έως τότε γιο: το αντιστασιακό κίνημα και τη χώρα. Στην Καζέρτα της Ιταλίας υπογράφτηκε την περασμένη Τρίτη σύμφωνο μεταξύ της βρετανικής στρατιωτικής διοί­ κησης..1944. Η ελληνική κυβέρνησις θέτει τας δυνάμεις ταύτας υπό τας δια ­ ταγάς του στρατηγού Σκόμπι. (Παρτσαλίδης) Ακόμη και οι αντίπαλοι του ΕΑΜ δεν κατανοούν αυτήν την α π ί­ στευτη νέα υποχώρηση: «Δοθέντος ότι ο ΕΛΑΣ ήταν στην κυριολεξία ο κύριος όλης της χώρας.. Για πρώτη φορά από το 1827 (επί Τζορτζ και Κόχραν) η Ελλάδα δέχεται ξένο αρχιστράτηγο των ελληνικών δυνάμεοον. όστις ωνομάσθη υπό του Ανωτάτου Συμ­ μάχου Αρχιστρατήγου ως στρατηγός διοικών τας δυνάμεις εν Ελλάδι». επρόκειτο περί τεραστίας επιτυχίας».] Σε απόρρητο σήμα του ΓΣ ανα- . Ο Σαράφης με εντολή του Ζέβγου. Αλλά με τη σοβιετική παρέμβαση έχει χάσει πολύ από το κουράγιο του. 0 κυρίως υπαίτιος της απαράδεκτης υ π α ­ γωγής του ΕΛΑΣ σε Άγγλο διοικητή είναι ο «σκληρός» του ΚΚΕ και υπουργός του Παπανδρέου πλέον Ζέβγος.

[. διαφύλασσε τον φύρερ».7.] Μόνον ο Άρης θα μπορούσε να βρει τον σωστό τρόπο αντίδρασης στις ενέρ­ γειες των εχθρών μας».. Δεν του διαφεύγει ο σοβιετικός καταναγκασμός που μετέβαλε άρδην το καθεστα>ς στην άλλοτε χιτλερική σύμμαχο Βουλγαρία. . Μα ο Άρης είναι μακριά και ανίσχυρος.25 Οι ομοϊδεάτες του δεν τον ξέχασαν όταν εγκατέλειψαν την Ελλά­ δα· όπο^ς κατέθεσε αργότερα στη δίκη των δωσίλογων ο υπουργός Θ.. [. Όταν τον Ιούλιο του 1944 έγινε στη Γερμανία η αποτυχημένη από­ πειρα δολοφονίας του Χίτλερ από κάποιους στρατηγούς του..] Προσο^πικώς φοβάμαι ότι κάποιος προτίθεται να μας προδώσει. (Mazower) Τον Άρη δεν τον απασχολεί τόσο η αντίσταση που μπορεί να προ­ βάλει ο Παπαδόγκωνας· αν δεν παραδοθεί. 27. Οι ταγματασφαλίτες έκαναν εκτελέσεις στους δρόμους και έβαζαν π α ­ ντού νάρκες». ειρωνεύεται. ο Παπαδόγκωνας δεν έμεινε ασυγκίνητος. Τσάτσος: «Οι Γερμανοί όπλισαν τα τάγματα του Παπαδόγκωνα εις την Τρίπολιν με πυροβόλα και λοιπόν οπλισμόν». Η Καθημερινή ..ΑΡΗΣ. αν δεν μας έχει ήδη προδώσει. το οποίο κατέληγε με τη χριστιανικότατη επίκληση: «Κύριε. Οι εαμίτες τον αποκαλούν «φον Παπαδόγκωνα». Απορρίπτει τις εαμικές προτάσεις παράδοσης και ασκεί στην πόλη «πραγματική τρομοκρατία. Η δύναμη πυρός που διαθέτει ο συνταγματάρχης και ο φόβος της τιμωρίας τον ωθούν στην αδιαλλαξία. «Εξ ονόματος 5. Οι Βούλγαροι φασίστες με το μαγικό ραβδάκι μεταμορφώθηκαν εν μια νυκτί σε κομουνιστές. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 595 υέρεται ότι αποφασίστηκε όλες οι ανταρτικές μονάδες να ενταχθούν υπό βρετανική διοίκηση. Οι πολιτικές εξελίξεις τον καίνε και για αυτές μιλάει συνεχούς.1944.000 ταγματασφαλίτες. 25. που βρίσκεται οχυρωμένος στην Τρίπολη με 2. Μη ανεκτός Μετά τη διάλυση των Ταγμάτο)ν στη νότια Πελοπόννησο ο Άρης στρέφεται εναντίον του Παπαδόγκωνα.000 ταγμα τα­ σφαλίτου της Πελοποννήσου» έστειλε συγχαρητήριο τηλεγράφημα στον Χίτλερ για τη διάσωσή του. θα έχει την τύχη των υπό­ λοιπων. Όσοι ήταν ύποπτοι για οποιονδήποτε δεσμό με τους αντάρτες φυλακίζονταν και ο Παπαδόγκωνας απείλησε ότι θα τους ανατίναζε αν του έκαναν επίθεση.

τον Απολογισμό . τα ξημερώματα. ζητώντας μάλλον άφεση από την π α ­ ράταξή του για τη συνύπαρξή του με τον Βελουχιώτη: «Μ ετά την ομιλία μου το πρώτο μου μέλημα ήταν. Τον υποδέχεται ο ταξίαρχος του ΕΛΑΣ Πιέρος Πετροπουλάκης και τον καθησυχάζει. Αφήνει πίσω τον διοικητή της ταξιαρχίας αντισυνταγματάρχη Σπ. έφτασε κοντά μου. αφού μου δήλωσε ότι υπακούει στην Εθνική Κυβέρνηση. έδωσε μόνος του την εντολή για το σταμάτημα. Την άλλη ημέρα το πρωί ο Άρης τον αιφνιδιάζει με μια επίθεση υπακοής στην κυβέρνηση. μαθαίνοντας ότι είχα φτάσει στην Καλαμάτα. να ειδοποιήσω τον Άρη Βελουχιοί>τη να κατεβεί αμέσως στην Καλαμάτα για να αναστείλω έτσι με την απουσία του την άμεση επιθετική ενέργεια που θα ’καίγε την Τρίπολη. Πριν φτάσει η ειδοποίησή μου.596 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Και φυσικά τον συσχετίζει με τον αντίστοιχο βρετανικό κατανα­ γκασμό στην Καζέρτα. ότι το καλύ­ τερο είναι να πάω αμέσως μαζί του έξω από την Τρίπολη για να ιδώ μόνος μου αν μπορεί να αποφευχθεί η μάχη. το Στρατηγείο του ΕΛΑΣ έξω από την Τρί­ πολη. Στις 28 Σεπτεμβρίου. »Του είπα ότι οι εκτελέσεις εκείνων που τα στρατοδικεία του εί­ χαν καταδικάσει σε θάνατο πρέπει να σταματήσουν. 0 Κ α­ νελλόπουλος είναι πολύ ανήσυχος· δεν ξέρει τι πρόκειται να συναντή­ σει ούτε πώς θα τον αντιμετωπίσουν οι ελασίτες. Μά­ λιστα τον καλούν να μιλήσει στη συγκέντρωση που έχει οργανωθεί στην πόλη για τον εορτασμό της τρίτης επετείου από την ίδρυση του ΕΑΜ. Μου απάντησε ότι. ο Άρης Βελουχιώτης με π ρω ­ τοβουλία δική του. Μου απάντησε. ο αρχηγός ειδοποιείται ξαφνικά ότι έφτασε στην Καλαμάτα ένας εκπρόσωπος της Εθνικής Κυβέρνησης. Στην Μπολέτα (Μάκρη). συμπεραίνει. »Του είπα ότι η μάχη στην Τρίπολη δε θα γίνει. Εμείς εδώ ούτε αστική δημοκρατία δεν θα μπορέσουμε να ζήσουμε. »Του είπα ότι τα στρατοδικεία του και τα Λαϊκά Δικαστήρια θα . ξε­ κίνησε για να με βρει. Τσικλητήρα και φεύγει αμέσως με λίγους μαυροσκούφηδες για την Καλαμάτα. 0 Κανελλόπουλος το 1945 θα γράψει ένα μικρό βιβλίο. Ο εκπρόσωπος της κυβέρνησης είναι ο υπουργός Κανελλόπουλος· έφτασε στα Κύθηρα με αγγλικό αντιτορπιλικό στις 26 Σεπτεμβρίου. μόλις άκουσε ότι φτάνω στην Πελοπόννησο. συνοδευόμενος από αξιωματούχους του ΕΑΜ Πελοποννήσου και από κάμποσους μαυροσκούφηδες σωματοφύλακες. έμεινε μία νύχτα εκεί και την επομένη ήταν στην Καλαμάτα. αφού δεν είχα τα μέσα να φύγω νύχτα για την Τρίπολη.

(Θ. Στο Κατάκολο αποβιβάζονται περί τους 600 Βρετανούς καταδρο­ μείς υπό τον ταγματάρχη Τζέλικο· μαζί τους επιστρέφει στην Ελλάδα και ο Γούντχαουζ. Τι άλλο μπορούσα να κάνω. Την ίδια νύχτα παραδίδεται στην Πάτρα σε Άγ­ γλους και αντάρτες ο ομόλογος του Παπαδόγκωνα συνταγματάρχης Κουρκουλάκος. Το μεσημέρι της ίδιας ημέρας Άρης και Κανελλόπουλος με τη συ­ νοδεία τους φεύγουν μαζί για την Τρίπολη και το ίδιο βράδυ είναι στην Μπολέτα. μα ο Κανελλόπουλος με την ενθάρρυν­ ση του Άρη και του αντισυνταγματάρχη Τσικλητήρα αρνείται και κά­ νει σκληρές διαπραγματεύσεις. Κανένα επεισόδιο δεν έγινε και ο πλη­ θυσμός ανάσανε». όταν ησυ­ χάσουμε. 0 Παπαδόγκωνας παραδίδεται. όπως έχει συμφωνηθεί* οι υπόλοιποι είναι ελεύθεροι να γυρίσουν στα σπίτια τους.2 6 Σε λίγο ολόκληρη η Πελοπόννησος είναι ελεύθερη. Σ τ' άρματα. Στις 30 Σεπτεμβρίου στις 11 το πρωί τα τμήματα του ΕΛΑΣ μπαί­ νουν στην Τρίπολη.». η πρώτη φροντίς θα είναι η αναστήλωσις των ερειπίων και η δ ι’ ηθικών αμοιβών αναγνώρισις των θυσιών και του αγώνος του α π ε ­ λευθερωτικού τούτου στρατού. (Κανελλόπουλος) Από τους 2. Την 1η Οκτωβρίου στην πλατεία της ελεύθερης Τρίπολης ενώπιον των κατοίκων της πόλης ο υπουργός της Εθνικής Κυβέρνησης αποδί­ δει δικαιοσύνη: «Καταρώμαι τόσον εγοό όσον και η κυβέρνησις του εξωτερικού κάθε έναν ο οποίος πρόσφερε τας δυνάμεις του εις τας χιτλερικάς ομάδας αι οποίαι τόσας καταστροφάς επεσώρευσαν εις τον δύστυχον τούτον τόπον.ΑΡΗΣ.000 ταγματασφαλίτες. Ο Βρετανός στρατηγός Σκόμπι δηλοονει στον Σαράφη 26. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 597 πάψουν να δικάζουν πολίτες για πολιτικά αδικήματα. Η παρουσία του αρχηγού του ΕΛΑΣ στον Μόριά θα πάρει τέλος με αγγλική εντολή.. ο οποίος αναμφισβητήτως θα αποτελέσει τον πυρήνα του ιδρυθησομένου Ελληνικού Στρατού». «Η είσοδος των τμημάτων του ΕΛΑΣ στην Τρίπο­ λη έγινε με τάξη και πειθαρχία.. οι 500 ακολουθούν τον Παπαδόγκωνα και περιορίζονται στις Σπέτσες. Τσάτσος) «Ούτε μύτη δε λύθηκε. 0 Κανελλόπουλος στέλνει μια επιστολή στον Παπαδόγκωνα με εντολή να έχει παραδοθεί μέχρι το άλλο πρωί. σ τ ’ άρματα. Εκείνος του ζητάει προσωπική συνάντηση. οι οποίες τελικώς αποδίδουν. κανένας δεν έπαθε τίποτα». . Μου είπε ότι θα συμμορφωθεί στην επιθυμία μου.] ΔΓ αυτό. Αι οργανώσεις Αντιστάσεως και η πολυπληθεστέρα τούτων ο ΕΛΑΣ αποτέλεσαν τους απηνείς τιμωρούς τόσον των κατακτητοον όσον και των συνεργατών των. [.

.2 7 Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ αποχαιρέτησε συγκινημένος τους Μοράίτες αξιωματικούς. 16. για τις θυσίες όλου του λαού.598 ΔΙΟΝΥΣΗΣ Χ ΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ ότι ο Άρης δεν είναι ανεκτός από τη βρετανική κυβέρνηση και δίνει εντολή να απομακρυνθεί το ταχύτερο από την Πελοπόννησο. για τους αγώνες που έγι­ ναν. 0 Άρης πρέπει να φύγει όπως ήρθε· από τον Κορινθιακό. Αυτός δεν βιάζεται να συμμορφοοθεί.9. Προτού εγκαταλείψει την Πελοπόννη­ σο. Και σε κά­ θε ομιλία του άφηνε αρκετά καθαρά να καταλάβουν οι ακροατές του ότι ο αγώνας δεν τέλειωσε. .Ο Άρης ήταν ένας αγνός ιδεολόγος. Π. σταράτα. καπετάνιους και συνεργάτες του. Ξέρουν ότι. που τον υποδέχονται με έξαλλο ενθουσιασμό. «Μυριάδες συγκεντρώνονται στην πλατεία της κάθε πόλης οι άν­ θρωποι για να δουν και να ακούσουν από το στόμα του την υπόσχε­ ση για μια καλύτερη ζωή. [. απλά. για το αίμα που χύθηκε. δε μπορεί παρά θα γίνει.. 27. Του απαγορεύεται ακόμη και το πέρασμα από την Αθήνα. Κι αυτός είναι βαθιά συγκινημένος. Κ ανελλόπουλος.1986.είπε δυο λόγια με τον καθένα ξεχωριστά και έφυγε με το σημαδιακό: . Η εαμική ηγεσία υπακούει και στις 5 Οκτωβρίου στέλνει τον συνταγματάρ­ χη Παπασταματιάδη στην Πελοπόννησο για να αντικαταστήσει τον αρχηγό. κάνει μια θεαματική περιοδεία στις μεγάλες πόλεις και μιλάει στους κατοίκους. ο οποίος μετά από 40 χρόνια διατηρεί την ακριβή εικόνα του αρχηγού: . ότι θα χρειάζονταν κι άλλες θυσίες».] Μιλούσε.Καλή αντάμωση στα γουναράδικα. Πρώτη . όπως εκείνος συνήθιζε να μιλάει. όταν το πει αυτός. (Λαγδάς) Σε ορισμένες πόλεις τον συνοδεύει και ο Κανελλόπουλος.

Όπως αναφέρει η Μπάρκερ στην επίσημη βρετανική ιστορία του Β' Παγκοσμίου Πολέμου για το Ελληνικό Ζήτημα. «Οι Σοβιετικοί όχι μόνο δεν πρόβαλαν αντίρρη­ ση. Η ελληνική κυβέρνηση δεν ξέρει τίποτα γ ι9 αυτό το σχέδιο και δεν πρέπει σε καμιά περίπτωση να μάθει τίποτα». Είχε κυριολεκτικά καταληφθεί από «μονομανία». Οι οδηγίες που τη­ λεγραφεί ο Βρετανός πρωθυπουργός στις 29 Αυγούστου στον Ίντεν και τον στρατηγό Ισμέι αποτελούν μνημείο κυνισμού: «Είναι εξαιρε­ τικά σημαντικό να κτυπήσουμε απροειδοποίητα. αλλά επιπλέον επικύρωσαν την άτυπη συμφωνία του Μαΐου του . Δεν χρειάζεται να δώσει περισσότερες εξη­ γήσεις· αυτοί ξέρουν. «ο σερ 0 υίνστον Τσόρ­ τσιλ κατά την μακρά σταδιοδρομία του ήσκησεν ισχυράν επιρροήν επί πολλών ιστορικών γεγονότων. (Clogg) Αν και στον Λίβανο επικράτησαν πλήρως οι αγγλικές επιδιώξεις. Αφού προϊδεάσει τους Αμερικανούς για τις προθέσεις του. Τ α Π α ι δ ι α τ η ς Γ α λ α ρ ί α ς Κοράκι 0 Τσόρτσιλ είναι αποφασισμένος να διαλύσει την ελληνική Αντί­ σταση προκειμένου να θέσει ξανά τη χώρα υπό βρετανική κυριαρχία. χωρίς να προηγηθεί καμιά φανερή κρίση. ο Τσόρτσιλ δεν ικανοποιείται· δίνει εντολή στο Βρετανικό Επιτελείο να ετοιμάσει σχέδιο απόβασης στρατιωτικών δυνάμεων στην Ελλάδα. στο οποίο θα δοθεί η συνθηματική ονομασία «Manna». Αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος για να προκαταλάβουμε το ΕΑΜ. αποφασιστικόν και προσωπικόν τρόπον». αλλά εις ολίγα ίσως με τόσον άμεσον. προς το τέλος Σεπτεμβρίου ενημερώνει και τους Σοβιετικούς ότι θα στείλει στρατεύματα στη χώρα. (Ανδρικόπουλος) 0 ίδιος μεθοδεύει το πολιτικό σκέλος.14.

] Κ ατά τις αγγλοσοβιετικές συνομι­ λίες στις 9-11 Οκτωβρίου 1944 η διμερής άτυπη συνεννόηση του π ε ­ ρασμένου Μαΐου διευρύνθηκε και συγκεκριμενοποιήθηκε ακόμη π ε ­ ρισσότερο». Ί. (Ανδρικόπουλος) Το συμπέρασμα είναι αναμενόμενο: «Όπως τόσο συχνά είχε συμβεί στην ιστορία της. στις 10 το βράδυ. η κατεύθυνση των εξελίξεων στην Ελλάδα θα καθοριζόταν με γνώμονα περισσότερο τα συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων π α ρ ά αυτό που π ρα γμ ατικά συνέβαινε στη χώρα».600 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ 1944 και δήλωσαν ότι δεν είχαν καμιά πρόθεση να στείλουν δυνάμεις στην Ελλάδα. Ανησυχεί πάντα μήπως τα λόγια μείνουν λόγια και ο ΕΛΑΣ μετά τη γερμανική αποχώρηση καταλάβει την Αθήνα. γράφει ο Σοβιετικός ηγέτης στις 8 Οκτωβρίου στον Ρούζβελτ· την επομένη. στις 9 Οκτωβρίου. . ακόμη μία φορά. Η εξέλιξη αυτή ήταν καταλυτικής σημασίας. Λίγο προτού οι Γερμανοί εγκαταλείψουν την Αθήνα.. ακριβώς όπως ο στρατάρχης Στάλιν στη Ρουμανία. «Δεν μου είναι γνωστό με ποια ζητήματα έρχονται στη Μόσχα ο Τσόρτσιλ και ο Ίντεν». τις συμφωνίες για την Ελ­ λάδα. καθώς τα σοβιετικά στρατεύματα είχαν φθάσει ήδη στη Β ουλγαρία». Ό. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Βουλγαρία 75% ΣΕ. Στις αρχές Οκτωβρίου εγκαταλείπει τα πολεμικά του καθήκοντα στο Λονδίνο και. που θα έχει την πρώτη συνάντη­ ση στο Κρεμλίνο με τον Βρετανό πρωθυπουργό. [. Ελ?^άδα 90% MB. (Clogg) Το ίδιο βράδυ της 9ης Οκτωβρίου έγινε στο Κρεμλίνο και η δ ια ­ βόητη σκηνή που περιγράφ ει ο πρω θυπουργός της Μεγάλης Βρετα­ νίας για την ποσοστιαία κατανομή του ελέγχου στα Βαλκάνια· έγρα­ ψε στο χαρτάκι: Ρουμανία 90% ΣΕ. Γιουγκοσλαβία από 50%. Ουγγαρία από 50%. αιφνιδιάζει τον Σ τά ­ λιν με μια επίσκεψη-αστραπή στη Μόσχα.. ο Τσόρτσιλ θέλει να επαναβεβαιώσει.1 Ο Τσόρτσιλ δεν επαναπαύεται. «Αυτή η ανάγκη ώθησε τους Τσόρτσιλ και Ίντεν στην α π ό φ α ­ ση να επισκεφθούν τη Μόσχα. Ο στρατάρχης [Στάλιν] συμφώνησε με τον πρω θυπουργό ότι η Βρετανία πρέπει να έχει τον πρώτο λόγο στην Ελλάδα». θα μάθει. «Η Σοβιετική Ένωση θα οριοθετήσει το εθνικό της συμφέρον και 1.2 Α πόσπασμα των επίσημων πρακτικών της συνεδρίασης στο Κρεμ­ λίνο: «Ο πρω θυπουργός [Τσόρτσιλ] ελπίζει ότι ο στρατάρχης Στάλιν θα τον αφήσει να έχει τον πρώ το λόγο στην Ελλάδα. συνοδευόμενος από τον Ίντεν.π.

Παραμένει στη Μόσχα για να παρακολουθήσει από εκεί σαν κο­ ράκι την εφαρμογή του σχεδίου «M anna» στην Ελλάδα. αν κάτι πήγαινε στραβά. Τα σχέδια κατάληψης της Αθήνας από τις ελασίτικες μεραρχίες της Στερεάς έχουν ως διά μαγείας ακυρωθεί· το Κόμμα σε μια επίδειξη 3. Θερμός. αρνούνται τη ληστρική διανομή της πολεμικής λείας και γράφουν ότι η ΣΕ «εφάρμοζε απαρέγκλιτα την πολιτική της μη ανάμειξης στα εσωτερικά των άλλων λαών και του σεβασμού της εθνι­ κής τους κυριαρχίας». που θα παραχωρηθεί στη Δύση ασυζητητί». υπερασπιζόμενοι το άμωμο του σο­ σιαλισμού τους. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βελουχιώτη και η Εθνική Αντίσταση». (Ρούσος) Παρά την τριπλοεπικυρωμένη συμφωνία με τον Στάλιν. Όσο και αν γνωρίζει την πειθαρχία τα)ν π εριφ ερ εια κ ο ί κομουνιστικών κομμά­ των στο σοβιετικό κέντρο. δεν είναι καθόλου σίγουρος ότι οι Έλληνες κομουνιστές θα φτάσουν στο σημείο να του παραδώσουν τη χώρα τους. Και στις αρχές Οκτωβρίου ούτε οι τελευταίες γερμανικές δυνάμεις που έχουν απομείνει στην Αθήνα θα ήσαν σε θέση να του προβάλουν σοβαρή αντίσταση. το χέρι του Στάλιν θα μπορούσε να το διορθώσει. Εντός ολίγων ωρών ο ΕΛΑΣ θα μπορούσε να κα­ ταλάβει την πρωτεύουσα και να αλλάξει την πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας.3 Βέβαια οι Σοβιετικοί ιστορικοί. Τ ετέλεσται Αυτό που παρακολούθησε ο Τσόρτσιλ από τη Μόσχα δεν πρέπει να έχει ιστορικό προηγούμενο ούτε και επόμενο. ο Βρετανός πρωθυπουργός δεν εγκαταλείπει τη σοβιετική πρωτεύουσα. Το μόνο που αποδέχεται η επίσημη σοβιετική ιστορία είναι ότι «κατά την παραμονή του στη Μόσχα ο Τσόρτσιλ μπό­ ρεσε να πεισθεί πο)ς η κυβέρνηση της Σοβιετικής Ένωσης δεν προτίθεται να στείλει στρατεύματά της στην Ελλάδα και στην Αδριατική ακτή». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 601 την ασφάλεια της. Όμως το ΚΚΕ του φράζει τον δρόμο.ΑΡΗ Σ. Ηλ. Το ΕΑΜ κυριαρχεί σε όλη τη χο^ρα* από την Πελοπόννησο έως τη Θράκη δεν υπάρχει δύναμη ικανή να αμφισβητήσει την εξουσία του. . Υπολόγιζε πως. με τον μεταπολεμικό έλεγχο της Ανατολικής Ευρώ­ πης και των Βαλκανίων πλην της Ελλάδας.

Τσάτσου. τα όπλα μας. Ούτε αντάρτες εμφανίζονται ούτε Άγγλοι.15 υποστέλλουν τη σβάστικα από την Ακρόπολη.μετά ας τον εκτελέσουν επειδή παραβίασε τις διαταγές. Λίγο πιο πάνω. θα τα κρατάμε με τις μπούκες προς τα κάτω και θα παίρνουμε μέρος πια τώρα στις εκδηλώσεις που θα κάνει ο λαός για την κατοχύρωση των συμφωνιών. με τον στρατηγό Μάντακα και τον Ρώσο αντισυνταγματάρχη Ποπόφ. (Συνέντευξη Παπαδάκη) Η καθοδήγηση του ΚΚΕ σε προφανή διάσταση με εαμίτες. παραδίδουν πάλι τα κλειδιά της πόλης και φεύγουν. για να μπει στην πρωτεύουσα. που βγαίνουν κατά χιλιάδες στους δρόμους κρατώντας ελληνικές σημαίες για να πανηγυρίσουν την ελευθερία τους. . ελασίτες. Επίσημα Κείμενα. Ο πόλεμος για μας έχει ήδη τελειώσει. τα ίδια λέει και ο Σιάντος κα­ τεβαίνοντας. Μανουηλίδη. Ορέστης) βρίσκεται σε απόστα­ ση αναπνοής από την πρωτεύουσα και ματαίως περιμένει διαταγές. Στις 14 Οκτωβρίου γίνεται δοξολογία στη Μητρόπολη παρουσία των τριών υπουργών Ζέβγου. Παρόμοιες είναι και οι νουθε­ σίες του στον Λευτεριά. ΚΚΕ. μου φαίνεται ότι έχεις παρεξηγήσει ή μάλλον δεν έχεις νιώ­ σει το περιεχόμενο το^ν συμφωνιών που έχουμε κλείσει. προ­ τού ακόμη φύγουν οι Γερμανοί.4 Η Πη Μεραρχία του ΕΛΑΣ (Ρήγος. μαζί με τον ΕΛΑΣ και τους συμμάχους μας. για να τηρήσουν την τάξη.602 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ συμμαχικής νομιμοφροσύνης δημοσιεύει μια προκήρυξη την οποία θα υπέγραφε ευχαρίστως και ο Βρετανός πρωθυπουργός: «Να ολοκλη­ ρώσουμε.Όλα θα γίνουν όπως είπαμε!. δεν έχεις κα­ ταλάβει περί τίνος πρόκειται. οι οποίοι είχαν εισέλθει στην πρωτεύουσα ως κλιμάκιο της Εθνικής Κυβέρνησης. Μακράκης) Ξημερώνει η 12η Οκτωβρίου. Ο πολύς Ιωαννίδης δεν θέλει κουβέντα. Στις 8 το πρωί οι Γερμανοί καταθέτουν στεφάνι στον Άγνωστο Στρατιώτη για να δηλώσουν ότι δεν είχαν έρθει στη χοί>ρα σαν εχθροί. λέει σκληρά. Ο Ορέστης αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει σοβαρή δέσμευση και εκλιπαρεί να του επιτρέψουν να καταλάβει την Αθήνα. Δεν προλαβαίνουν να απο­ μακρυνθούν και το στεφάνι ποδοπατιέται από έξαλλα πλήθη. την απελευθέ­ ρωση της Ελλάδας κάτω από την ενιαία κυβέρνηση». Ο αρχιεπί­ 4. αν τα κρατάμε. στη διοίκηση της ΟΜΣ. (Στ. και με το σύνολο των δικών της οπαδών θυσιάζει τα όνειρά τους «στα άμεσα συμφέροντα της Σοβιετικής Ένωσης στην Ανατολική Ευρώπη». που τον ρωτάει για την κατάληψη της Αθήνας: —Τάσο. Στις 9. .

Επίσημα Κείμενα. Στις 15 Οκτωβρίου εμφανίζονται στην προοτεύουσα οι πρώτοι Αγ­ γλοι* είναι το απόσπασμα κομάντο του ταγματάρχη Τζέλικο.Λαοκρατία.Να πάτε. τους ακούει και μουρμου­ ρίζει θυμόσοφα: . Κι ο Χίτλερ πήγε. συνδικαλιστικές ελευθερίες.5 Στις 18 Οκτοοβρίου η Αθήνα είναι ξανά υπό κατοχή. μερίς του λαού περιεβλήθη σχοινί ω». ΚΚΕ.ΑΡΗΣ.Σόφια . κοινωνική πρόνοια· το κατά το δυνατό κλείσιμο της ψαλίδας μεταξύ των κοινωνικών τάξεων». που απαγόρευσε αντεπίθεση των εαμιτοον. που έρ­ χεται από την Πελοπόννησο. Οι νεκροί δια­ δηλωτές είναι 10 και οι τραυματίες περισσότεροι· χάρη στην πυρο­ σβεστική επέμβαση του Ζέβγου. (Γασπαρινάτος) Μικρές ομάδες εθνικοφρόνων απαντάνε με τα δικά τους ακραία αντικομουνιστικά: . Μια σκηνή που θα επαναληφθεί έκτοτε αρκετές φορές είναι οι ταγματασφαλίτες οχυρωμένοι στα ξενοδο­ χεία της Ομόνοιας να πυροβολούν στο ψαχνό το πλήθος. Όπως και αλλού σημειώνεται. τα επεισόδια σταματάνε εκεί.. Ο ταγματάρχης του ΕΛΑΣ Αθήνας Αθανάσιος Αθηνέλης. Ο Μολότοφ «καλωσόρισε αυτήν τη σημαντική βρετανική επιτυχία». . Μια λαοθάλασσα έξω φωνάζει συνθήματα: . Να πάτε.Μόσχα .. 5. το εαμικό σύνθημα «Λαοκρατία» δεν εξέφραζε κατά κανέναν τρόπο επιθυμία για σοβιετικό καθεστώς. που προ­ σέρχεται στη Μητρόπολη για τη δοξολογία. Την ίδια ημέρα χύνεται το πρώτο αίμα μεταξύ αντίπαλων διαδηλωτών.Κατοχή. συμμετοχικές διαδικασίες. (Ανδρικόπουλος) Ομοίως το ΚΚΕ στην Ελλάδα καλωσορίζει θερμά τους Βρετανούς στρατιώτες: «Τα γενναία τέκνα της φιλελεύθερης και συμμάχου Μεγάλης Βρετανίας θα βρουν την πιο θερμή υποδοχή και υποστήριξη». Στις 16 Οκτωβρίου στο Κρεμλίνο ο Ίντεν πληροφορεί τον Μολότοφ «ότι το μεγαλύτερο μέρος της μεραρχίας αλεξιπτωτιστών έχει προ­ σγειωθεί στην Αθήνα». . παιδιά. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 603 σκοπος Δαμασκηνός ψάλλει βροντερά τον δοξαστικό ύμνο για την π ε ­ ρίσταση: «Ελογίσθημεν πρόβατα σφαγής. «Ήταν η μη επιστροφή του βασιλιά χωρίς δημοψήφισμα· ήταν η κα­ τοχύρωση των λαϊκοον ελευθεριών και των ατομικών δικαιωμάτων· ήταν ελεύθερες εκλογές· ήταν κοινωνική δικαιοσύνη.ΕΑΜ.

τι επί Γερμανών». Μαζί τους η υπόλοιπη αγγλική κουστωδία. Σαν ειρωνεία. που μπαίνουν σαν φίλοι στην πρωτεύουσα* μα τα τανκς δεν είναι ποτέ φιλικά. Πί­ σω ακολουθούν σε άλλο αυτοκίνητο οι Μακμίλαν . πολιτικών και στρατιωτικών. πείστηκε να περιμένει στο Λονδίνο ενόψει «δημιουργίας των καταλλήλων συνθηκών». . πίσω από τα χα­ μόγελα και τους φιλόφρονες λόγους. οι ταγματασφαλίτες.604 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Τη θέση των γερμανικοον στρατευμάτων την παίρνουν τα βρετανι­ κά. σύμφοονα με τις οδηγίες του Τσόρτσιλ. «ήνοιγε τας πύλας της Ελλάδος». με τον στρατηγό Σκόμπι διαρκώς πλάι του σαν δεσμοφύλακα. Μετάφραση του Β. Ο Τσόρτσιλ από τη Μόσχα. ως προπομπή του βασιλέα. Ο Μπρεχτ σαρκάζει τους απο^τερους λόγους της βρετανικής π α ­ ρουσίας: Κρατήστε τους γιους σας στο σπίτι . 5. διαπιστώνοντας την τάξη που επικρατεί στην πρωτεύουσα. 7. καλά τα κατάφερες. όπως θα κομπάσει αργότερα. Μαθιόπουλου.Λίπερ.Μπράβο. που. (Σταυριανός) Ο Γούντχαουζ. τα αμαρτωλά Σώματα Ασφαλείας και οι παλιοί πολιτικοί έχουν κάθε λόγο να είναι ευχαριστημένοι. Ο Παπαν­ δρέου αποβιβάζεται στον Πειραιά από το θωρηκτό «Αβέρωφ» ως πρωθυπουργός της Εθνικής Κυβέρνησης. αγκαλιάζει και συγχαίρει τον σκληρό Ζέβγο: . Στο ανοιχτό αυτοκίνητο ο πρωθυπουργός μπαίνει με τον Σκόμπι. Για «κατοχή με πολιτικοστρατιωτικούς σκοπούς» γρ ά ­ φουν οι New York Times. διακρίνει τη νέα πραγματικότη­ τα: «Η κατάσταση στην Αθήνα όχι και πολύ καλύτερη υπό βρετανική κατοχή α π ’ ό. οι δωσί­ λογοι. Ακρόπολις . Στη διαδρο­ μή ο συγκεντρωμένος κόσμος τους αποθεώνει* ο έμπειρος Μακμίλαν διακρίνει το πνεύμα του πλήθους και κάνει πρώτος τη διαπίστωση: 6.1965. μανάδες της Αθήνας . ο Γεώργιος και οι οπαδοί του.6. Ή ανάψτε γ ι9 αυτούς τις λαμπάδες απόψε τη νύχτα: ο γέρος της Ντάουνινγκ Στριτ φέρνει πίσω το βασιλιά σας? Ο Παπανδρέου.6 Η αλλαγή φρουράς έχει γίνει ομαλά. από το βιβλίο του Ο Δεκέμβριος του 1944. Στο άρμα του προσωπικού του θριάμβου σέρνει και τους υπουρ­ γούς του ΕΑΜ. Γιάννη.

. ΕΛΑΣ. Το πλήθος φωνάζει: . Έχουν αποκλειστεί. Η ηγέτις τάξις..Κατά την σκοτεινήν περίοδον της δουλείας του έθνους. οι αντιστασιακές ορ­ γανώσεις δεν παρίστανται. Πήγαινε γυρεύοντας για το προσωνύμιο «παπατζής». στις 19 Οκτω­ βρίου.Λαοκρατία. Και σήμε­ ρον τηρούν τον λόγον των. δεν απεδείχθη αξία του λαού.. Έχει ειπωθεί και έχει γραφτεί άπειρες φορές: «Αν το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ήταν αποφασισμένο να καταλάβει την εξουσία με τη βία αμέσως με την απελευθέρωση της Ελλάδας. Αν το αποφάσιζε.Όταν οι στρατιώται της Μεγάλης Βρετανίας εγκατέλειπαν την Ελλάδα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 605 . οι οποίες φτάνουν έως το αλησμόνητο: .Πιστεύομεν και εις την Λαοκρατίαν. Αλλά υπήρξε κρίσις ηγεσίας. .ΑΡΗΣ. που θα τον ακολουθεί στην υπόλοιπη ζωή του.ΕΑΜ. ακολουθεί δοξολο­ γία στη Μητρόπολη και στη συνέχεια ο Παπανδρέου εκφωνεί λόγο στην πλατεία Συντάγματος. μόνο με μια εισβολή που θα στοίχιζε ακριβά θα .Λαοκρατία και όχι Βασιλιά. κατά μέγα μέρος. Στη συνέχεια ο πρωθυπουργός πλαστογραφεί ανενδοίαστα την ιστο­ ρία. Αρχίζει με το πασιφανές: . Δεν υπάρχουν. ο Τσόρτσιλ εγκαταλείπει ικανοποιημένος τη Μόσχα* ο στρατός του μπήκε στην Αθήνα. Η ελ­ ληνική σημαία υψώνεται και πάλι στην Ακρόπολη.Το ΕΑΜ θα κερδίσει τις εκλογές.. η πρωτεύουσα ήταν απόλυτα στη διάθεσή του την ίδια μέρα που έφυγαν οι Γερμα­ νοί.Εθνική Νέμεση. παραβλέποντας ότι ο ΕΛΑΣ είχε ελευθερώσει τα 3/4 της χώρας: . Το πλήθος τον διακόπτει: . Στο μπαλκόνι ο Παπανδρέου ελίσσεται με εξεζητημένες ρητορικές αποστροφές. Έδωκεν απαράμιλλα δείγματα ιδεαλι­ σμού και αυτοθυσίας. μας υπεσχέθησαν ότι θα επανέλθουν ελευθερωταί.. Την επόμενη ημέρα. ο λαός μας υπήρξεν αξιοθαύμαστος. Τους εκφράζομεν την βαθυτάτην ευγνωμο­ σύνη του έθνους. Τετέλεσται. Στην επίσημη τελετή για την απελευθέρωση.

η θέση της Ελλάδας δεν θα άλλαζε* θα παρέμενε ούτως ή άλλως στο συμμαχικό μπλοκ.ε τίποτα στη διάθεσή μας! Εγώ. φτάνοντας από την Ιτα­ λία.606 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΪΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ήταν δυνατό να εκδιωχθεί . μπορεί βάσιμα να αντιταχθεί ότι -α ν τιθ έτω ς. Η υπόθεση που έχει αποκτήσει σχεδόν χαρακτήρα βεβαιό­ τητας είναι πω ς ο ΕΛΑΣ θα εγκαθιστούσε κομουνιστική κυβέρνηση και η Ελλάδα θα γινόταν ένα ακόμη σ τρατόπεδο του ανατολικού μπλοκ· ένα φτωχό.όνο. Οι διάφορες υποθέσεις που έγιναν γ ια την τύχη της Ελλάδας εύ­ λογα στηρίχτηκαν σε όσα συνέβησαν στα γειτονικά κράτη της Βαλ­ κανικής.η Ρουμανία. αντικομουνιστικές δυνάμεις* παρότι το Κομουνιστικό Κόμμα ήταν σχεδόν ανύπαρκτο. (Mazower). επειδή η Ρουμανία ήταν πολύτιμη για τη ΣΕ. Αν γινόταν αυτό.. (Γασπαρινάτος) Ο στενός συνεργάτης του Παπανδρέου στρατηγός Παυσανίας Κα~ τσώτας είναι αφοπλιστικός: — Δεν είχαμ. στην οποία επικρατούσαν οι συντηρητικές. ήρθα μόνο με τη. . και αν ακόμη έδιδα δια ­ ταγήν αντιστάσεως εις την εισβολήν. που προεξοφλεί τη σοβιετοποίηση της χώ­ ρας. αλλά στο ανατολικό μπλοκ. η απόκρουσίς της θα ήτο αδύνα­ τος»..ήταν μέγα πλήγμα για την Ελλάδα η αγγλοσοβιετική συμπαιγνία που εμπόδισε τον ΕΛΑΣ να καταλάβει την Αθήνα. δεν πέρασε στο δυτικό. Το εροοτημα που επιχειρήθηκε να απαντηθεί εκ των υστέρων είναι τι θα γινόταν αν ο ΕΛΑΣ καταλάμβανε την Αθήνα.την οποία η συμμαχική πίεση και η κοινή γνώμη θα την έκαναν αδύνατη». καθυστερημένο κράτος με καταπιεστικό καθεστώς σαν του Χότζα και του Τσαουσέσκου. Ακόμη και άνθρωποι που υ π έ ­ φεραν από τα ανελεύθερα κυβερνητικά σχήματα μέχρι το 1974 συμ­ φωνούν πω ς η ελληνική κατάσταση ήταν καλύτερη από των Ανατολι­ κών Χωρών. λεβεντιά μου! Δεν υπάρχει Έλληνας ή ξένος ιστορικός που να αμφιβάλλει ότι το ΕΑΜ «είχε αποφασίσει να μην καταλάβει την εξουσία. (Woodhouse) Παρά τις καυχησιολογίες και τους παλικαρισμούς διαφόρων δυνα­ μικών ακροδεξιών ο καθ' ύλην αρμόδιος Στρατιωτικός Διοικητής της Αθήνας στρατηγός Σπηλιωτόπουλος δεν είχε αυταπάτες: «Εάν ε π ι­ χειρούσε ο ΕΑΑΣ να καταλάβει την εξουσίαν. Χαρακτηριστικό π αράδειγμ α -κ α ι όχι το μ. Στον καθορισμό των μεταπολε­ μικών ζωνών επιρροής οι Μεγάλες Δυνάμεις υπολόγισαν μόνο τα δικά τους συμφέροντα και αδιαφόρησαν σκανδαλώδους γ ια τον κυρίαρχο ιδεολογικό προσανατολισμό των μικρότερων κρατών. Σε αυτήν την υπόθεση. σε μια στιγμή που θα μπορούσε εύκολα να το κάνει».

Ο Βρετανός πρωθυπουργός δεν έχει αγκυλώσεις. Ο Στάλιν με τη Συμφωνία της Μόσχας παραχώρησε ευχαρίστως κά­ τι που δεν είχε και ούτε ποτέ διανοήθηκε να αποκτήσει. Το σημειώνει ο Ίντεν προς τον Τσόρτσιλ στις 10 Οκτωβρίου: «Μου φαίνεται ότι είτε με μοναρχία είτε με δημοκρατία εμείς πρέ­ πει να διατηρήσουμε και να ενισχύσουμε τις σχέσεις μας με την Ελ­ λάδα». Η πολιτική μας δεν πρέπει να κρέμεται σε μια κλωστή». Αν λοιπόν ο ΕΛΑΣ καταλάμβανε την εξουσία. θα δρομολογούσε μια εντελώς διαφορετική εξέλιξη της χώρας. Ήδη τις λίγες ημέρες ηρεμίας μετά την απελευθέρωση είχαν αρχί­ σει ελπιδοφόρες πολιτικές ζυμώσεις. Γρηγοριάδης. όταν οι Βρετανοί βεβαιώνονται στη Μόσχα ότι οι Σοβιετικοί δεν πρό­ κειται να τους δημιουργήσουν προβλήματα στην Ελλάδα. «Με την ευλυγισία αίλουρου που διέκρινε τον Τσόρτσιλ στην πολι­ τική του. Το ΕΑΜ θα ερχόταν οπωσδήποτε σε συμβιβασμό με τους Βρετανούς.Α ΡΗΣ. Με δημοκρατική κυβέρ­ νηση και αδιάβλητο δημοψήφισμα επί του πολιτειακού. (Τσουδερός) Η βρετανική ηγεσία ήταν προετοιμασμένη για ένα τέτοιο ενδεχόμενο. θα την αναγνωρί­ σουν και θα συνεργασθούν μαζί της». και νέες πολιτικές συμμαχίες . Ιστορία) Άλλωστε.ακόμη και στην απίθανη περίπτωση που θα το επιδίο^κε. το θέμα της μοναρχίας γίνεται από την επόμενη κιόλα ημέρα συζητήσιμο. η οποία συναγο^νιζόταν την ορμητικότητά του. η μοναρχία θα ήταν καταδικασμένη· δεν θα υπήρχε λόγος για το αιματοκύλισμα στα Δεκεμβριανά και στον Εμφύλιο που ακολούθησε ούτε θα πρωταγωνι­ στούσαν μεταπολεμικά οι ακραίες δυνάμεις που οδήγησαν στη δικτα­ τορία του 1967 και την προδοσία της Κύπρου το 1974. Στην ανάγκη μπορεί να θυσιαστεί ένας βασιλέας που δεν τον θέλει το «95% του λαού». ήταν αδύνατον να εγκαταστήσει κυ­ βέρνηση σοβιετικού τύπου . οι οποίοι ο^ς έμπειροι παίχτες είχαν έτοιμα εναλλα­ κτικά σενάρια για την Ελλάδα. η Ελλάδα από το 1830 ήταν για τους Δυτικούς κυριο­ λεκτικά αδιαπραγμάτευτη· δεν επρόκειτο σε καμία περίπτωση να της επιτρέψουν να περάσει στον ανατολικό συνασπισμό. το μυαλό του τρέ­ χει: «Ναι. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 607 Αντιστοίχως. Ήδη από το 1943 ο Ίντεν είχε δηλώσει στον Τσουδερό πως. (Σ. «εάν στην Ελλάδα κατά την ώρα της απελευθερώσεως θα είναι στην εξουσία εαμική κυβέρνηση. (Ανδρικόπουλος) Μια ένδειξη της πολιτικής ευελι­ ξίας του Τσόρτσιλ ήταν η άρση της εμμονής του να επιστρέφει αμέ­ σως ο Γεώργιος στην Ελλάδα με την κυβέρνηση Παπανδρέου. δεν θα δυσκο­ λευόταν να εγκαταλείψει τον βασιλέα αν η υποστήριξίς του δημιουρ­ γούσε επικίνδυνες αντιδράσεις». Αν ο ΕΛΑΣ είχε μπει τον Οκτώβριο στην Αθήνα.

δεν θα ήταν δυνατόν να μην μπει ο ΕΛΑΣ στην Αθήνα. και οι αριστεροί δεν θα κατέλη­ γαν οι νέγροι της πολιτικής ζωής. εξίσου βάσιμη με την επικρα­ τούσα.Τσιριμώκου και προσωπικότητες της Αντίστασης* οι έντιμοι δεξιοί δεν θέλουν τη συνύπαρξη με τους προδότες και τους νεόπλουτους εκμεταλλευτές της κατοχικής δυστυχίας. καταλογίζει στη ΣΕ τις ευθύνες που της αναλογούν: «Αν οι Σο­ βιετικοί δεν επεμβαίναν και μας αφήναν ήσυχους. Ο Τσόρτσιλ δεν ήθελε ανεξέλεγκτες εμπλοκές· αν άρχιζαν μάχες. Παράγοντες της Δεξιάς. Την ανεξαρτησία της Ελλάδας και τις ομα­ λές μεταπολεμικές εξελίξεις τις υπέσκαψαν οι Βρετανοί. Μ αχαιριά Οι Γερμανοί αποχώρησαν από την ελληνική πρωτεύουσα ανενόχλη­ τοι. σε αγαστή συνεργασία με τους Σοβιετικούς. Θα εξασφαλίζαμε τις δημοκρατικές ελευθερίες. συνομι­ λούν με το δυτικόφιλο εαμικό κόμμα της ΕΛΔ των Σβώλου . η Ελλάδα θα απολάμβανε από τό­ τε μια κοινοβουλευτική δημοκρατία δυτικού τύπου. δεν θα έχανε π ο­ λύτιμα χρόνια αυτοκαταστρεφόμενη. που επί τόσα χρόνια άκουγαν για τους αντάρτες του Βουνού χωρίς να τους έχουν αντικρίσει. δεν θα εί­ χαμε το Δεκέμβρη κι όλο το κακό που έγινε». Δέχεται και τη μικρόψυχη απαγόρευση παρέλασης ενός τάγματος ή λόχου ενώπιον των Αθηναίων. Ο ΕΛΑΣ υπακούει. Οι Βρετανοί δεν έχουν σκοπό να καταδιώξουν τους συμπτυσσόμε­ νους Γερμανούς. εθνικούς αδιάβλητοι. Υποθέσεις. εμείς μπορούσαμε να εξασφαλίσουμε μια κατάσταση εσωτερικά το λιγότερο σαν της Γαλλίας. Αν έμπαινε ο ΕΛΑΣ στην Αθήνα. Ο Πορφυρογέννης. θα αναγνω­ ριζόταν η Εθνική Αντίσταση. Για αυτό το μή­ νυμα Παπανδρέου προς τους αντάρτες απαγόρευε κάθε «επιθετική πρωτοβουλία» εναντίον των αποχωρούντων Γερμανών. που έζησε τις σοβιετικές παρεμβάσεις εκ των έσω. . Μόνο σε ένα άγημα 25 ελασιτών υπό τον λοχαγό Απόστολο Κοκμάδη επέτρεψαν να εισέλθει στην Αθήνα για να αποδώσει τιμές κατά την υποδοχή της Εθνικής Κυβέρνησης. δεν θα είχαμε αγγλική κατοχή.608 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ κυοφορούνταν. (Βοντίτσος) Υπάρχει λοιπόν και αυτή η εκδοχή.

Η μόνη παραβίαση αυτής της αρχής έγινε στην Ελλάδα μεταξύ των αγγλικών και των γερμανικοί στρατευμάτων.τι η ήδη ξεγραμμένη Βέρμαχτ». Σύμφωνα με τον χιτλερικό υπουργό Σπέερ. Ο αρχηγός του V Ράιχ είχε αρχή να αρνείται οποία δήποτε συμφωνία με τον εχθρό. σε επίπεδο πολύ υψη­ λότερο από το διπλωματικό για να μην υπάρξουν ακριτομυθίες. η οποία ανησυ­ χούσε τον Τσόρτσιλ πολύ περισσότερο α π 5 ό. Η συμφωνία κλείστηκε μάλλον στη Λισαβόνα. όπως περισυλλογή τραυματιών. όμως υπάρχει η μαρτυρία του Γκέμπελς. νε­ κρών κ. Τα βρετανικά αεροπλά­ να που κυριαρχούν στο Αιγαίο αφήνουν ανενόχλητα τα γερμανικά πλοία να μεταφέρουν τους Γερμανούς στρατιώτες από τα νησιά στην ηπειρωτική χώρα. Το είχε αποσαφηνίσει ο Τσόρ­ τσιλ: «Δεν πάμε για να πολεμήσουμε τους Γερμανούς. την αναφέρει σε σχετικό βιβλίο του. αρχηγού του Γερμανικού Επιτελείου. για ευνόητους λόγους. Οι Γερμανοί που εγκαταλείπουν τη χώρα μόνο σε όνειρο θα μπο­ ρούσαν να φανταστούν αυτό που συμβαίνει. ειδικά για την Ελλάδα έγινε μια συμ­ φωνία μη επίθεσης «μοναδική σ? όλο το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο». ιστορία του Ελληνικού Έθνους. «Στρατιώτες που συμμετείχαν σε κάποια θαλάσσια μεταφορά ανέ­ φεραν ότι βρετανικά καταδιωκτικά πετούσαν δίπλα τους.Α ΡΗ Σ.8 Κάποιοι ιστορικοί δεν δέχονται την εκδοχή της ρητής συμφοονίας και εκτιμούν ότι τα αίτια της βρετανικής αδράνειας «βρίσκονται π ι­ θανότατα στην πρόσκαιρη σιωπηρή σύμπτωση βρετανικών και γερμα­ νικών συμφερόντίον ενόψει της σοβιετικής προέλασης. διευθυντής του υπουργείου Τύπου και Προπαγάνδας του V Ράιχ. Το Βήμα. και του στρατηγού Γιοντλ. 16.ο. Ο φον Όβεν. Οι Άγγλοι ουδέποτε τη δημοσιο­ ποίησαν. πρόκειται για μια ύπουλη μαχαιριά στους Σοβιετικούς συμ­ μάχους τους. / Μ. ακόμη και τοπική. Sekendorf. οι οποίοι θα βρουν μπροστά τους άθικτες τις γερμανικές μεραρχίες από την Ελλάδα. ακόμη και για ανθρωπιστικούς λόγους. που μετείχε ο ίδιος στις διαπραγματεύσεις.1977. χωρίς όμως 8. αλλά μόνο για να βοηθήσουμε να διατηρηθεί η τάξη». . 9. Η Ελλάδα κάτω από τον αγκυλ^ωτό σταυρό.9.κ.9 Είτε υπήρξε διμερής συμφωνία είτε μονομερής βρετανική σκο­ πιμότητα. (Ανδρικόπουλος) Πίσω από αυτήν την απόφαση κρύβεται η βρετανική δολιότητα· ο αδίστακτος Τσόρτσιλ συνεργάστηκε με τον Χίτλερ προκειμένου να ελέγξει τον ελληνικό χώρο. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 609 Το σχέδιο «M anna» δεν είναι πολεμική επιχείρηση εναντίον των Γερμανών· είναι αστυνομικής φύσης επιχείρηση των Βρετανών ενα­ ντίον των επαναστατημένων Ελλήνο^ν.

προστατευμένα ανεπαρκώς μόνο από ένα έως δύο υδροπλάνα τύπου Αράντο. ει δυνατόν. Παρουσιάστε Το πρώτο δεκαπενθήμερο του Οκτωβρίου μετά τις τελευταίες σκλη­ ρές μάχες στην περιοχή η Ρούμελη είναι ελεύθερη. Εξαφανίζονταν όμως. Τους προσφέρουν λουλούδια.. Το ίδιο επαναλαμ βάνεται και κατά τη χερσ αία αποχώρησή τους. πολεμώντας τους Γερμανούς. Αγγλοι. «Πολλές φορές πέρασαν βρετανικά αεροπλάνα πάνω από τη φ ά ­ λαγγα. οι τελευταίοι νεκροί του Πολέμ. όλοι να τους αγγίξουν. αξίζει σε ελευθερωτές. οι μάχες και οι νεκροί του. Σχεδόν πάντα ένα δύο εικοσιτετράωρα μετά την είσοδο των ανταρτών επαναλαμβά­ νεται η ίδια κωμ. έπεσαν σε κλοιό από Βρετανούς Beaufighters. “σπαρμένη” με κατεστραμμένα αυτοκίνητα. Στη Λαμία μ π α ί­ νουν τα ρουμελιώτικα τμήματα. εμφανίζεται το Απόσπασμα «Τζέλικο». Αντάρτικο) Οι αντάρτες. Καλυφθήκαμε. [. μπαίνουν στις πόλεις και ο κόσμος τούς υποδέχεται όπως. και το BBC ανακοινώνει πανηγυρικά το όνομα της ελληνι­ κής πόλης που «ελευθέρωσαν» τα αγγλικά στρατεύματα. αποτελούμενα από Ju52. χωρίς να δεχθούν ε π ί­ θεση».] Έ να και μόνο αεροπλάνο των Συμμάχων θα μπορούσε να φέρει την καταστροφή». Πάντοος έξω από την Αθήνα οι κατακτητές πλήρωσαν βαρύ τίμημα στον ΕΛΑΣ: «Δεν απεχώρησαν αμαχητί οι Γερμανοί από την Ελλάδα. Ό ποιος είδε την κεντρική αρτηρία της Ελλάδος στην υποχώρησή τους. Εκατοντάδες εί­ ναι οι συγκρούσεις και οι μάχες του ΕΛΑΣ ολόκληρον τον Οκτώβριο. Είναι γνωστός στους περισσότερους κατοίκους της πόλης και τον . (Rampe) Μόνο οι σοβιετικές διαμαρτυρίες για τη βρετανική αδράνεια προκάλεσαν κάποιες αεροπορικές επιδρομές στα ελληνικά αεροδρόμια της ενδοχώρας. αγωνίζονται όλοι να τους δουν από κοντά και. να τους ευχαριστήσουν για τον αγώνα τους. τραγουδάνε. όπλα παντός είδους. κράνη και κουφάρια δεν θα ξεχάσει το θέαμα. Αεροπορικά σμήνη.. Την παράσταση κλέβει η είσοδος του Περικλή πάνω στο άλογο. χωρίς να επιτεθούν.ου». Γρηγοριάδης.610 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ X Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ να επιτίθενται.ωδία· για να εγγράψουν οι Βρετανοί υποθήκη ελευθε­ ρωτοον στα μάτια της διεθνούς κοινότητας. και χιλιάδες κάτοικοι της πόλης βγαί­ νουν στους δρόμους να υποδεχτούν τους αντάρτες. πυροβόλα. (Φ. φοονάζουν συνθήματα.

θεωρεί το κίνη­ μα της Αντίστασης οριστικά καταδικασμένο.Παραδώσαμε την Ελλάδα δεμένη στους Άγγλους. ο Μπελής. Θες δεν το περίμενε.Να μιλήσει ο Άρης!.Με τα λάθη που έγιναν και με το στραβό δρόμο που πήραμε.Κάντε πίσω! Δεν τον έφαγαν οι Γερμανοί θα τον φάτε εσείς. 0 Άρης με τη συνοδεία του σταματάνε για λίγο στην Άμφισσα* τον υποδέχεται πλήθος κόσμου. » . φωνάζουν έξαλλοι από χαρά που είναι πάλι κοντά τους. 0 αρχηγός αναφέρεται στις δύο συμφωνίες.Α ΡΗ Σ. αφού οι Άγγλοι αποβιβάστηκαν στην Ελλάδα. που απαιτεί πιεστικά να τον ακούσει. καμπάνα η φωνή τους με τη γύφτικη προφορά τους. λέει. . Αντάρτης ) Οι παλιοί του σύντροφοι δεν κρατιούνται. Θα καθυστερήσει στην Ιτέα δύο ημέρες περιμένοντας να περάσουν τον Κορινθιακό και τα άλογα. . θες δεν ήταν κι ο τύπος του για τέτοια. που υπέγραψε η πολιτική ηγεσία όσο αυτός ήταν στην Πε­ λοπόννησο. μετά από απουσία έξι μηνών. Στην Ιτέα θα σμίξει με τον Περικλή και τον Βερμαίο* οι στιγμές είναι συ­ γκινητικές. . Το μεγαλύτερο γού­ στο είχαν μαζί του οι Γύφτοι από τα γύφτικα. »Αυτός γελούσε ταραγμένος κι όλο σφούγγιζε τα μάτια του». Άλ­ λοι πάλι σπρώχναν το πλήθος ν’ ανοίξουν δρόμο. ο Καραλίβανος και οι άλ­ λοι μένουν στη Λαμία να προετοιμάσουν την υποδοχή του Άρη στη γ ε­ νέτειρά του. Ξεκίνησαν τα πλήθη. Αντάρτης) Η συνέχεια των αντάρτικων αφίξεων στη Λαμία είναι ακόμη πιο συ­ γκλονιστική. . (Δημητρίου. Διαδόθηκε και σ ’ όλη την επαρχία το νέο και ξεσηκώθηκαν φάλαγγες ολόκληρες από κάθε χω­ ριό με όλα τα μέσα και έσπευδαν στη Λαμία». (Δημητρίου. αμέτρητος λαός. φώνα­ ζαν μερικοί. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 611 υποδέχονται με απίστευτες εκδηλώσεις αγάπης. «Πέφτει σαν βόμβα η είδηση “έρχεται ο Άρης”. μια το ’ρίχνε στο καλαμπούρι. «Απλώθηκε μεγάλος ενθουσιασμός μόλις μαθεύτηκε ποιος μπαίνει καπετάνιος στη Λαμία με το σύνταγμά του. “ΑφεντικόοοΓ. μια γελούσε αμήχανος με τα φουντωτά μαλλιά του και τα άτσαλα γένια του. Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ έχει διαπεραιωθεί στη Ρούμελη στις 16 Οκτω­ βρίου. και κατέβαιναν ώρες νωρί­ τερα στο κέντρο και στην είσοδο της πόλης. Από τη στιγμή αυτή όλα τ ? άλλα μείνανε για ύστε­ ρα. ο Λοκρός. 0 Περικλής και ο Βερμαίος φεύγουν καλπάζοντας να τον π ροϋπα­ ντήσουν* ο Νικηφόρος. με μια κουραμάνα και μια κονσέρβα θα μας σκοτώσουν. Κουνήθηκε η πόλη όλη. του Λιβάνου και της Καζέρτας. Και.

Πως σε καμία περίπτωση δεν θα παραδώσουμε τα όπλα αν δεν πραγματοποιηθούν πέρα για πέρα οι σκοποί του ΕΑΜ. όχι όμως με τα δι­ κά μου πόδια. επιστρέφει ελευ­ θερωτής. πέφτουν πάνω στην έφιππη ομά­ δα και τρομάζουν τα άλογα. Κ άποιος από τους παρισταμένους κάνει την πρόβλεψη πω ς του χρόνου τέτοιον καιρό ο Άρης θα μπαίνει στη Βουλή με τα φισεκλίκια και τη γενειάδα του. Αδύνατον να συνεχίσουν έτσι· α φ ιπ π εύ ­ ουν όλοι και από το Ελασσώνειο και πάνω συνεχίζουν με τα πόδια. Προπορεύεται ο Άρης ανάμεσα στον πάτερ Ανυπόμονο και τον Περι­ κλή. Αυτό που πρέπει να τονίσει ιδιαίτερα εί­ ναι αυτό που λέγαμε α π ’ την αρχή και το έχεις πει κι εσύ εκατοντά­ δες φορές. στις 20 Οκτωβρίου. Θα τα κρα­ τήσουμε και θα πολεμήσουμε μέχρι να κληθεί ο λαός μπροστά στις κάλπες. το χω ­ ριό του πιστού Τζαβέλα* ο Άρης είχε ζητήσει του Περικλή να τον αναλάβει: . (Τριανταφυλλίδης) 0 κόσμος έχει ξεχυθεί έξω από την πόλη να π ρ ο ϋ π α ­ ντήσει τον αρχηγό· ζητωκραυγάζουν. θα σταματήσουν για λίγο στα Τοπόλια.612 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ 0 αρχηγός μιλάει στους συγκεντρωμένους στην κεντρική πλατεία της πόλης· το πλήθος τον αποθεώνει. μα η απαισιοδοξία του δεν με­ τριάζεται: . να αποφανθεί ο ίδιος πώς και ποιοι θέλει να τον κυβερνή­ σουν. . Στην είσοδο της Λαμίας η συγκίνηση κορυφώνεται. ένα ομαδικό παραλήρημα». για να βγει στο Βουνό.Θα τον προετοιμάσεις. πίσω έρχονται οι μαυροσκούφηδες και παραπίσω ανακατεμένοι αντάρτες και λαός ολόκληρος που τους ακολουθεί καταπόδας. το κεφάλι μου μπορεί να πάει στη Βουλή.Αυτός ο κόσμος που μας χειροκροτεί. Ο ατσάλινος άνδρας που έφυγε κλεφτά μια νύχτα πριν τρία χρόνια από τη σκλαβωμένη πόλη του. λέει. Κι αν θέλουν ας τα σπάσουν ή αν θέλουν ας τα βάλουν στο μουσείο για την ιστορία. Όσο για τα βουλευ­ τιλίκια. Μετά την Άμφισσα. Χιλιάδες συμπατριώτες . τον κόβει ο αρχηγός. κατευθύνονται προς τη Λαμία. «Η υποδοχή του εκεί ήταν ένα ασυγκράτητο ξέσπασμα ενθουσια­ σμού και πρωτόγονης λατρείας. Τότε μόνο κι εμείς στους εκλεκτούς του λαού θα καταθέσουμε τα όπλα μας.Όνειρα θερινής νύχτας. Τη νύχτα ο Άρης με τη συνοδεία του θα καταλύσουν στη Γραβιά και την άλλη ημέρα το προ^ί. αρχηγός ενός ολόκληρου στρατού. Θα κάνουμε μια στάση στα Τοπόλια να μι­ λήσει στους χωριανούς του. του χρόνου τέτοιον καιρό θα ψηφίζει μονοκούκι Τσαλδάρη [βασιλόφρονες].

Οι κάτοικοι τον ραίνουν διαρκώς με λουλούδια. Τα παραγγέλματα και οι ήχοι από τις σάλπιγγες σκορπίζουν ρίγη και ξεσηκώνουν τον κόσμο. ΕΛΑΣ. που πλησιάζει. Καθώς πλησιάζει. όπου οι τοπικές αρχές περιμένουν τον αρχηγό για να του παραδώσουν το κλειδί της πόλης.Μ’ έφαγες. Τεντωνόταν ο κόσμος να δει. Καθώς η πομπή περνάει ανάμεσα στους παρατεταγμένους αντάρ­ τες. Άρχισαν τό­ τε να αλαλάζουν ξέφρενα όλα τα πλήθη γύρω μας και γινόταν ένα άγριο μεγαλείο. 0 Άρης κι η συνοδεία . οι σάλ­ πιγγες σκίζουν τον αέρα.ακούσαμε και τον Λοκρό -κραύγαζε π α ρ αγγέλμ ατα.ετοιμάστηκαν ταραγμένοι. 0 κόσμος αρχίζει με μια φο^νή να τραγουδάει το «Εμπρός. οι επικεφαλής τούς δίνουν «παρουσιάστε» και αναφέρονται με στεντόρεια φωνή. Τελευ­ ταίος. είδαμε στην κάτω πλατεία. »Μια στιγμή. άγρια στρατιωτικά παραγγέλματα ακούγονται. Ο Άρης μπαίνει στη Λαμία. Έβαλα όλη τη δύναμή μου και κραύγασα κι εγώ “προ­ σοχή’'.και κατό­ πιν οι σάλπιγγες άρχισαν το σάλπισμα του στρατηγού. Και ο κεντρικός δρόμος πλαισιωμένος από τους αντάρτες που παρουσίαζαν όπλα. Είδαμε και τους δικούς μας σαλπιγκτές . ας ήταν πρόθ3ρα ακόμα. έχεις περισσότερα. στην πλατεία Ελευθερίας. 0 αρχηγός. περιμένει τον Άρη. για να σπάσει τον κόμπο που τον πνίγει. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 613 του περιμένουν να τον καλωσορίσουν και τμήματα ανταρτών είναι παρατεταγμένα για να του αποδοόσουν τιμές. Τμήματα ανταρτοόν είναι ακροβολισμένα σε όλο το μήκος της δια­ δρομής και αγωνίζονται να κρατήσουν τον κόσμο έως την πλατεία Ελευθερίας. γυναίκες έχουν στρώσει τον δρόμο με τα χαλιά του σ πι­ τιού τους για να πατήσει. ξεμπουκάρισε πυκνό πλή­ θος άνθρωποι και στη μέση τους ο Άρης. ο Νικηφόρος με το τμήμα του. για την Ελλάδα»· ο επιστήθιος φίλος του Φίτσιος τον καμαρώνει μην μποροόντας να συγκρατήσει τους λυγ­ μούς που τον τραντάζουν. βαδίζοντας ζωηρά. κορίτσια και μικρά παιδιά του περνάνε στεφάνια στον λαιμό. τα όπλα των ανταρτοόν σε θέση «παρουσιάστε» και ο συνταγ­ ματάρχης Σπάθής με τον ταγματάρχη Ζούλα στέκονται μπροστά του «προσοχή» και του δίνουν αναφορά. Περιγράφει ο ίδιος τις αξέχαστες στιγμές: «Ακούστηκαν οι σάλπιγγες στα δικαστήρια -αναταράχτηκε το πλή­ θος.ΑΡΗ Σ. Μαύριζε η πλούσια γενειάδα του. που παραληρεί. πειράζει τον Περικλή δίπλα του για τα στεφάνια που έχει πάνω του: . με κινή­ σεις κοφτές αριστερά και δεξιά να χαιρετάει τον κόσμο που παραλη­ ρούσε. Σάλπισαν και οι σάλπιγγες “προσοχή".

Εισήλθαμε στην πόλη καταδιώκοντας τον εχθρό. Ααρμ! »Οι σάλπιγγες σάλπιζαν το σάλπισμα του στρατηγού και ο Αρης έμπαινε σβέλτος στην πλατεία. Στάθηκα προσοχή και λέω δυνατά: » .614 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ του πλησίαζαν. «Η πόλη ντυμένη σ τ 5 ασπρογάλαζα α π ' τις χιλιάδες σημαίες ετοι­ μάζονταν για τη μεγάλη στιγμή της γιορτής της.] δονιόταν ο τόπος από τις στεντόρειες ζητωκραυ­ γές. να αναφέρω: 2ο Σ ύ ­ νταγμα του ΕΛΑΣ! Παρόντες δύναμη ενός τάγματος. Με είδε και γέλασε το πρόσωπό του.. Γέμισαν τα μάτια του δάκρυα. Δίπλα του κατάχλομος από τη συγκί­ νηση ο απλός Τάκης Φίτσιος.) Με α γκ ά ­ λιασε κατόπιν δυνατά και με φίλησε». Έ τσι και έγινε. του λέει ο Περικλής.. Υπόσχεση Ξημέρωσε η Κυριακή στη Λαμία. χαιρέτησέ τους και πες τους να κάνουν υπομονή μέχρι την Κυριακή.. »Πήγα τρέχοντας μπροστά στον καπετάνιο. εγώ θα τους μιλήσω μια και καλή μεθαύριο. Ομάδες ανταρτών και φουστανελοφόρων είχαν π α ρ α τ α ­ χθεί α π ’ τη Μητρόπολη ως το κτίριο που από τον εξ<ύστη του θα μι­ λούσε ο Άρης». από όπου είχε προγραμματιστεί . Αντάρτης) Ο αρχηγός κατέθεσε στεφάνι στον ανδριάντα του παιδικού του ήρωα Αθανασίου Διάκου και μετά κατέλυσε στο σπίτι του Μακρόπουλου. Οι άντρες σάς εύχονται καλώς ήρθα­ τε στην ελεύθερη π α τρ ίδα σας! Στις διαταγές σας! » 0 Άρης είχε σταθεί προσοχή κι αυτός και χαιρετούσε. Οι καμπάνες της Μη­ τρόπολης χτυπούσαν χαρμόσυνα και ο λαός συγκεντρώνονταν να π α ­ ρακολουθήσει τη δοξολογία.Δε βγαίνεις να πεις δυο λόγια. (Δημητρίου. (Μελετζής) Ο Άρης βγήκε από τη Μητρόπολη και π ερ ­ πάτησε έως το ξενοδοχείο Βούλγαρη. (Δίπλα του ο Φίτσιος έκλαιγε για καλά. . Τα πλήθη ωρύονταν μ ’ έξαλλο ενθου­ σιασμό.Λαμβάνω την τιμή.Συναγωνιστές! Προς τον καπετάνιο του Ελληνικού Λαϊκού Α πε­ λευθερωτικού Στρατού! Παρουσιάστεεε. . [.Όχι. »Κατά τις δέκα η ώρα η πλατεία και οι γύρω δρόμοι είχαν γεμίσει από κόσμο. Ο κόσμος που είχε συγκεντρωθεί αποκάτω αδύνατον να τον αφήσει σε ησυχία· άλλοι σκαρφάλωσαν σε ταράτσες και μπαλκόνια και φώναζαν να τον δουν και να τους μιλήσει. βγες εσύ τώρα. φώναξα ξανά με όλη μου τη δύναμη: » . συναγωνιστή καπετάνιε.

. αντί η απήχησή του στον κόσμο να έχει εξασθενήσει. «Ό. (Μελετζής) Ο λόγος του Άρη έχει δημοσιευτεί αρκετές φορές. σημαιούλες συμμαχικές και ελληνικές ανακατεύονταν σε μια πολυχρο^μία και λαμποκοπούσαν στο λιοφώτιστο πρωινό εκείνης της μέρας.. Λες και η φύση ένιωθε και συμμερίζονταν τη χαρά της λευτεριάς του λαού της Λαμίας. Σημίτη. 0 Άρης δεν κάνει τίποτα τυχαία* δίνει στον κόσμο την εικόνα που θέλει πορευόμενος εν μέσω αντιπροσώπων Θεού και κυβέρνησης. (Τριανταφυλλίδης) . «Ο εξώστης ήταν στολισμένος με όλες τις συμμαχικές σημαίες και με τεράστιες ελληνικές που έγραφαν “Λαοκρατία9 ’. αυτόν ανα­ γνώριζαν για αρχηγό». μια απέραντη ζητωκραυγή σκέπασε τα πάντα και δεν εννοούσε να σταματήσει.. Σημαίες. Αν αυτά δεν εκτελεστούν. Όσα έγιναν στη Λαμία κατά την υποδοχή και την ομιλία του Άρη δεν έμειναν απαρατήρητα από τους τοπικούς κομματικούς* παρότι ο ανεπιθύμητος αρχηγός απούσιαζε από τη Ρούμελη έξι ολόκληρους μή­ νες. »Όταν ο Άρης πρόβαλε στον εξώστη. Η μακρά ομιλία του ενώπιον των κατοίκων της Ρούμελης και εις επήκοον όλων των Ελλήνων περιλαμβάνει μια συνοπτική ιστορική και πολιτική αναδρομή της χώρας από το 1821.την τωρινή απαίτηση για ελεύθερες εκλογές και πολιτική ομαλότητα.ΑΡΗΣ. είχε δυνα­ μώσει ακόμη περισσότερο. Πρώτη φορά έβλεπα τέτοια συγκίνηση και ομολογώ πως ποτέ μου δεν μπορούσα να φανταστώ πως υπάρχουν τέτοιες στιγμές στον άνθρωπο Τιτάνα». [. τότε σας υποσχόμαστε ότι πάλι θα ξαναβγούμε στο Βουνό. [. επανα­ λαμβάνοντας τη βαρυσήμαντη υπόσχεση: Θα σεβαστούμε την ετυμηγορία σας. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 615 να μιλήσει* στο ένα του πλευρό έχει τον πάτερ Ανυπόμονο και στο άλ­ λο τον διορισμένο από τον Παπανδρέου διοικητή Στερεάς καθηγητή Γ. τόσο ο λαός της Λα­ μίας κουνούσε τα πανό και τις σημαίες και ζητωκραύγαζε.τι κι αν έκανε το Κόμμα. όποια κι αν είναι αυτή. Μα έχουμε αυτές τις απαιτήσεις: να ψηφίσει ο λαός ανεπηρέαστα και να σεβαστούν το λαό. Πέρασε αρκετή ώρα ωσότου μπορέσει ν’ αρχίσει την ομιλία του. Την απαίτηση αυτήν την υπογράμμισε ξανά προς το τέλος.] Η πλατεία εί­ χε γίνει μια ανθρωποθάλασσα.. έκλαιγε και δεν μπορούσε ν' αρθρώσει λέξη. την προσωπική του λογο­ δοσία για την πορεία και τα έργα του επί τρία χρόνια στο Βουνό και -κυρ ίω ς. Ανέβηκαν στο ξενοδοχείο.] Ήρθαν στιγμές κατά την ομιλία του που ο Άρης είχε συγκινηθεί τόσο πολύ που βούρκωναν τα μάτια του. πανό. Κι όσο ο Άρης τούς έκανε νόημα με χειρονομίες να ησυχάσουν.

(Mazower) Τα προβλήματα είναι τεράστια. αυτός που «του έδωσε το όνομα». Κομουνιστική Επιθεώρηση .1 0 Άρης στη θέση του Άρη. Η Ελλάδα είναι ολόκληρη μια πληγή. «Αποφασίστηκε οριστικά και αμετάκλητα πια από την κομματική ηγεσία να μην επιτραπεί με κανέναν τρόπο η εμφάνισις του Αρη στην Αθήνα. του πληθωρισμού και της φυσικής καταστροφής εδώ σ π ά ­ νια έχει το αντίστοιχό της στην Ευρώπη». (Τριανταφυλλίδης) Τις πολεμικές δάφνες του ΕΛΑΣ όμως τις διεκδικεί και ο Σιάντος. τεύχ.είναι και ο «εμπνευστής της αυτοδιοίκησης». . που διαθέτει «φυσική κλίση» στα στρατιωτικά. Σε αυτόν τον πόλεμο πλήρω­ σε μάλλον το ακριβότερο τίμημα από τις άλλες χώρες. . Η χαρά δεν τρώγεται. τα πλακάτ.Να σε κάνουμε. τις προκηρύξεις. απαντάει ο Ζέβγος. Κι όχι μονάχα αυτό: στο Ριζοσπάστη και σ" όλες τις εφημερί­ δες του ΕΛΑΣ δόθηκε αυστηρή εντολή να μην προβάλλεται σε καμιά περίπτωση το όνομά του. Κι όπου ακόμα ήταν αδύ­ νατο να αγνοηθεί ολότελα -ό π ω ς επί παραδείγματι στα λευκώματα των στρατιωτικών μονάδων. ο ορ­ γανωτής. .Τώρα πέταξε το πουλί. τ ’ όνομα του Άρη δεν έπρεπε να αναγράφεται. Είναι ο «ιδρυτής» του ΕΛΑΣ..616 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ Κάποιες εκθέσεις προς την Αθήνα προκάλεσαν νέα μέτρα* η καθο­ δήγηση του ΚΚΕ έκρινε πως πρέπει το ταχύτερο να του μειώσει το μπόι.η παρουσίασίς του έπρεπε να γίνεται χω­ ρίς πολλά εγκώμια και σε δεύτερη ή τρίτη θέση. Κανένας άλλος». παραπονέθηκε στους Ζέβγο και Παρτσαλίδη.Γιατί δε με κάνατε αρχιστράτηγο αφού εγώ καθοδηγούσα το στρατό. Οι Γερμανοί δεν άφησαν τίποτα όρθιο* οι ανατινάξεις και μόνο που 10. Την ίδια εντολή πήραν οι κομματικές οργα­ νώσεις* στις αφίσες. Γιώργη. (Ρούσος) Σε λίγο ο κομματικός δημοσιογράφος Β. ο αρχηγός του ΕΛΑΣ ήταν ο ηρωικός συναγωνιστής Σ τέφ α­ νος Σαράφης. . σύμφωνα με το οποίο ο Σιάντος τα πάντα εποίησε. που «πήρε προσωπικά μέρος στις περισσότερες από τις μεγάλες επιχειρήσεις» και -σ αν να μην έφταναν όλα α υ τά . 0 δημιουργός.12. 33. «Η κλίμακα του λιμού. 1.1944. Γεωργίου θα αποζημιώσει τον Γραμματέα του ΚΚΕ δημοσιεύοντας ένα αφόρητα δουλοπρεπές κείμενο. τα συνθήματα.

κ. Η χώρα έχει κυριολεκτικά ερη­ μωθεί. ήρθαν να μας προ­ ϋπαντήσουν με προσφορές». Οι πρώτοι ξένοι που έρχονται στη ρημαγμένη χο^ρα μένουν έκθαμ­ βοι από τη συμπεριφορά των φτωχών ανθρώπων. (Σεφέρης.Α ΡΗ Σ. Η ξένη βοήθεια α π α ­ λύνει κάπως την τραγική ανέχεια. Γρηγοριάδης. «Έλιωσε και η μπαλωμένη φανέλα. με πιο πλούσιο εφο­ διασμό σε τρόφιμα.700 περίπου χωριά είχαν καταστραφεί. τους τελευταί­ ους πια μήνες από τους 40 μαρτυρικούς της Κατοχής. Πλήθυναν τα σπασμένα τζά­ μια. «Κατά τη διάρκεια του Πολέμου και πέρα από τους 500. πρώτες ύλες κ. Οι Βρετανοί στρατιώτες αφηγούνται έκπληκτοι πως «οι Έλληνες. τραπεζομάντιλο ή κουρτίνα για να φορεθεί. καύσιμα.ο. δρόμοι. έχουν φτάσει στην έσχατη ένδεια. Μέρες) Έ να ς Αμερικανός αξιωματικός της UNRRA στην Τζια γοητεύεται από το ήθος των κα­ τοίκων. στους οποίους γίνεται διανομή κουβερτοί>ν: «Ο κόσμος έφερνε συμβολικά δώρα. Αλβανία. στο λιμάνι. για να δείξει την εκτίμησή του για τα εφόδια που . η κτηνοτροφία είχε αποδεκατισθεί και το ένα τρίτο περίπου των δασικών εκτάσεων είχαν καεί». (Ιατρίδης) Πάνω από 100.ο. χρήματα και εφόδια για την ενίσχυση των ομοεθνών και πιέζει τις συμ­ μαχικές κυβερνήσεις να βοηθήσουν τη χειμαζόμενη πατρίδα. Έ σπασε και το τελευταίο ποτήρι. μα και τα αβούλωτα δόντια». μοναδική σε όλες τις γλώσσες του κόσμου: Φιλότιμο. (Φ. αντί να μας δεχτούν γυρεύοντας. όπως στην Ιταλία. έπρεπε η Ελλάδα πολύ σύντομα να αποκτήσει δική της παραγωγή. Πολωνία. Αντίστασις) Η ελληνική κοινότητα των ΗΠΑ προσφέρει. χρήματα δεν υπάρχουν.000 τα καμένα σπίτια και πολλαπλάσια τα μισοκαμένα και ρημαγμένα. για να λυθούν τα μεγάλα προ­ βλήματα επισιτισμού. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 617 προκάλεσαν. όπως και επί Κατοχής. μα. Πράγμα­ τι οι διεθνείς οργανώσεις κινητοποιούνται και παρέχουν στην Ελλάδα αναλογικά μεγαλύτερη βοήθεια από όση είχαν προσφέρει σε άλλες χώ­ ρες που απελευθερώνονταν: Ιταλία. εγκαταλείποντας τη Θεσσαλονίκη. στις εγκα­ ταστάσεις. σιδηρόδρομοι.στη συνέχεια η αμερικανική UNRRA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration).και τα νοικοκυριά που σώθηκαν.κ. πάνω από τα δύο τρίτα του εμπορικού στόλου είχαν χαθεί. Τρύπησε το μπρίκι. υπολογίζεται ότι θα χρεια­ στούν χρόνια για να αποκατασταθούν.000 και περισσότερους νεκρούς. στους σιδηροδρόμους κ. Γιουγκοσλαβία. 1. κυρίως με τρόφιμα και καύσιμα. η οποία ορίζεται από μία λέξη. μέσα συγκοινωνιών και επικοινωνίας είχαν ανατιναχθεί. Πρώτη έφτασε στην Ελλάδα η αγγλική ML (Military Liaison). γέφ υ­ ρες. ο κόσμος πεινάει. Δεν έμεινε πια σεντόνι.

Αλλά. 0 μετέπειτα στρατηγός Κυριάκος Π απαγεωργόπουλος αποβιβάζε­ ται με τμήμα του Ιερού Λόχου σε κάποιο νησί του Αιγαίου. στις πόρτες της αποθήκης.. Με νέο αίμα και καταστροφές. Με δυνατή φωνή. Οι παλιοί πολιτικοί δείχνουν να αδιαφορούν γ ια ό. ο δήμαρχος του . ο Έλληνας αξιω ματικός οδήγησε τους στρατιώτες στο νεκροταφείο όπως του είχαν ορίσει.νησιού τον παρακάλεσε να παραστεί με ένα άγημα σε μια τελετή. Μετά την ενθουσιώδη υποδοχή και τα καλωσορίσματα από τους κατοίκους. Πλήρωσε την απουσία της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας του κατά τη διάρκεια της Κατοχής. η συγκίνηση του έπνιξε τη φωνή. Δεν κατόρθωσε να συνεχίσει. μπαίνει στο νεκροταφείο και γονατίζει ανάμεσα στα μνήματα. θα μεταβλη- . (Mazower) Στη χαρά έχουν και οι νεκροί θέση. και ποσότητες από αμύγδαλα. Για να επιστρέψουν τα παλιά κόμματα στην εξουσία.τι συνέβη στη χώρα κατά τα τέσσερα χρόνια της Κατοχής. 0 παραλογισμός που διατυπώ νεται ποικιλοτρόπως είναι να αποσυρθούν οι πολιτικοί σχηματισμοί που διεξήγαγαν τον εθνικό αγώ ­ να για να αναλάβουν οι ίδιοι. άρχισε να μι­ λάει απευθυνόμενος στους νεκρούς: Σας αναγγέλλω ότι το νησί μας ελευθερώθηκε! Αυτή τη στιγμή που σας μιλάω. που ακουγόταν από όλους. Ανυποψίαστος.. πορτοκάλια και αυγά αποθέτονταν. επειδή λόγω της πολυετούς α π ο υ­ σίας τους δεν διαθέτουν ερείσματα στον λαό. θα πληρώσει και μετά την απελευθέ­ ρωση για να επανέλθουν οι απόντες στους θώκους τους. (Πα­ παγεωργόπουλος) ΐΐόλωστι (1) Ο ελληνικός λαός είναι διπλά άτυχος. Σαν να θεωρούν την Αντί­ σταση και τις θυσίες ενός ολόκληρου λαού μια απλή παρένθεση. μετά την οποία όλα πρέπει να επανέλθουν εκεί που ήσαν την προπολεμική περίοδο. αλλά φανερά παλλόμενη από συγκίνηση. λίγα κάθε φορά.] Ούτε και οι στερήσεις των τελευταίων ετών δεν είχαν σβήσει τις λαϊκές π α ρ α δ ό ­ σεις της τιμής και της αμοιβαιότητας».618 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ Ρ1ΤΟ ΠΟ Υ Λ ΟΣ έπαιρνε. Εκεί γίνεται μάρ­ τυρας και μέτοχος μιας αρχαϊκής σκηνής: 0 δήμαρχος του νησιού αποκαλύπτεται. [. τμήμα του Ελληνικού Στρατού είναι παρατεταγμένο κοντά μας και σας αποδίδει τις τιμές που σας πρέπουν. αφήνουν την υπ ερ ά σ π ι­ ση του αστικού καθεστώτος στην Άκρα Δεξιά και στους δωσίλογους.

1981. Στις στρατιωτικές υπηρεσίες επικρατεί εκδικητικό πνεύμα για όσους πολέμησαν τους κατακτητές από οποιαδήποτε οργάνωση.1 1 Γύρω από την κυβέρνηση και τους Άγγλους συσπειρώνονται σε μια ιδιότυπη συμμαχία αγγλόφιλοι. ακροδεξιοί. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 619 θούν σε υποχείρια των Άγγλων και θα υποθηκεύσουν τη δημοκρατία και την ανεξαρτησία της χώρας.. ξεπέρασε τους παραταξιακούς φραγμούς και ορ­ θώθηκε για να οδηγήσει ολόκληρο τον ελληνικό λαό στον αγώνα ζωής και θανάτου που πάλευε η Ελλάδα και ο κόσμος ολόκληρος. (Πυρομάγλου. «Στα τέσσερα εκείνα χρόνια το ΕΑΜ. Στις 11. Τα Νέα . Είναι μια κυβέρνηση που λειτουργεί χωρίς Βουλή και μηχανι­ σμούς ελέγχου.ΑΡΗΣ. Αντίστασις) Εννοείται πως στο ΕΑΜ καταλογίζονται τα χειρότερα. γερμανόφιλοι. τα οποία σε λίγο θα γίνουν η ιδεολογική λεοντή της εθνικοφροσύνης. με αγγλική επιταγή και τη συναίνεση των αντιστασιακών αναλαμβάνει όλες τις εξουσίες στην Ελ­ λάδα. π ρ έ­ πει οι εαμίτες να στιγματιστούν σαν σφαγείς και σαν προδότες. 21. η εξουσία της περιορίζεται στα λίγα τετρα­ γωνικά χιλιόμετρα του κέντρου της Αθήνας· στις συνοικίες της πρωτεύουσας και σε όλη την ύπαιθρο χώρα το Κράτος του ΕΑΜ ορθώνε­ ται συμπαγές και ακλόνητο όσο ποτέ. Οι προδότες θα ισχυρίζονται ότι συνεργάστηκαν ακόμη και με τον κατακτητή. που ξεκίνησε από μια ακραία πολιτική παράταξη. Πολ­ λοί μάλιστα είχαν κηρυχθεί λιποτάκται διότι εγκατέλειψαν τους σχη­ ματισμούς των Τσολάκογλου και Ράλλη! Έλληνες που εθυσίασαν την περιουσία των. προκειμένου να σώ­ σουν την Ελλάδα από τον κομουνισμό. μοναρχικοί. Η κυβέρνηση που έχει σχηματίσει ο Παπανδρέου. Ακούγονται τα πρώτα ψελλίσματα. Για να σταθεί η λεοντή. [..] Ξε­ κίνησε από το μηδέν για να φτάσει το 1944 να έχει σχεδόν δύο εκα­ τομμύρια μέλη». συντηρητικοί. ταγματασφαλίτες και δωσίλογοι για να σωθούν. αντιμοναρχικοί. Η διαμαρτυ­ ρία του υπαρχηγού του ΕΔΕΣ είναι χαρακτηριστική της κρατούσας αντί­ ληψης: «Αξιωματικοί κατελθόντες από τα βουνά εχλευάζοντο και προεπηλακίζοντο από τους παραμείναντας εις τα διάφορα γραφεία. . τας οικογενείας των και την ζωήν των ακόμη εχαρακτηρίζοντο ως καταστροφείς της χώρας». Βέβαια. Στο κρίσιμο υπουργείο Στρατιωτικών εγκαθίσταται και καθο­ δηγεί τα πάντα ο κατοχικός συνεργάτης της X στρατηγός Βεντήρης. αν και δεν προ­ έρχεται από την ψήφο του ελληνικού λαού.9. Από την επαύριο της κυβερνητικής άφιξης στην Ελλάδα οι αντι­ στασιακοί αντιμετωπίζονται σαν μαύρα πρόβατα.

[. Ούτε το κοινό μήνυμα ΕΑΜ και ΚΚΕ προς τον Παπανδρέου από τις 9 Οκτωβρίου: « Σ α ς ζητάμε να πάρετε όλα τα μέτρα για να φύγει και ο τελευταίος Βούλγαρος από την ελληνική επικράτεια της Θράκης και Μ ακεδονίας». Έ χει δηλώσει πω ς θα συνεργαστεί με την κυβέρνηση Παπανδρέου και είναι αποφασισμένο να το κάνει. Φόντορ του Σικάγο Σαν ταξίδεψαν προς το Βορρά. Ας πρόσφεραν ανεκτίμητη εθνική υπηρεσία οι εαμίτες διατηρώντας ψηλά το εθνικό φρόνημα των κατοίκων της Μακεδονίας εναντίον Βουλγάρων και Γιουγκοσλάβων. Σε απόρρητη έκθεση μέλους της Σοβιετικής Στρατιωτικής Αποστολής την επομένη της απελευθέρωσης επιβεβαιώνεται και η θέληση του ΚΚΕ « για ομαλή δημοκρατική εξέ­ λιξη. Ας έχουν δώσει τη ζωή τους εκατοντάδες ελα­ σίτες στις μάχες εναντίον των Βουλγάρων στη Μακεδονία. . Τζερβάζι του Κολίερ και ο Μ.] Δεν συνάντησαν ούτε λεηλασίες ούτε σφαγές στη Θήβα. (Σταυριανός) Η απροθυμία των Βουλγάρων να εγκαταλείψουν τη Μακεδονία (θα φύγουν τελικώς στις 28 Οκτωβρίου) χρεοόνεται στο ΕΑΜ και σε δήθεν συμφωνίες της Κατοχής. 1931-1944. Λάρισα και στις άλλες πόλεις..1 2 Το ψεύδος και η διαστροφή των γεγονότων κυριαρχούν. Δύο έμπειροι Αμερικανοί δημοσιογράφοι αναλαμβάνουν να ερευ­ νήσουν τις διαδόσεις: «Ο Φ. κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους. Ας έχει δηλοοσει το ΕΑΜ από τον Σεπτέμβριο του 1944 «επίσημα και κατηγορηματικά» ότι «σε καμιά περίπτωση δεν θα καταθέσει τα όπλα αν και ο τελευταίος Βούλγαρος δεν εγκαταλείψει το ιερό έδαφος της πατρίδας μας».. προβαίνει σε φόνους. Τα αργ^εία των μυστικών σοβιετικών υπηρεσιοόν. Ταξίδεψαν με σκοπό να επιβεβαιο^σουν φήμες βαρβαρότητας και δε συνάντησαν ούτε μία περίπτοοση». από την Αθήνα στη Θεσσαλο­ νίκη.το ΕΑΜ κατηγορείται ότι ασκεί τρομοκρατία. Λ α­ μία. (Ανδρικόπουλος) Τίποτα δεν μετράει. Πόλωση (2) Το ΕΑΜ δείχνει εντυπωσιακή πολιτική συνέπεια. Φάκε?^ος Ελλάς. αντεκδικήσεις και αρπαγές. Και δεν έχουν περάσει παρά ελάχιστες ημέ­ ρες από τις 14 Οκτωβρίου που οι Times του Λονδίνου έγραφαν: «Το ΕΑΜ ασκεί τη διοίκηση με αξιοσημείωτη ικανότητα και αυταπάρνηση». εξέφραζε όμως φόβους για τελική σύγκρουση καθώς θεωρούσε 12.620 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ δεξιές εφημερίδες δημοσιεύονται φανταστικά ρεπορτάζ από την ύπ α ι­ θρο.

με τον τίτλο ΕΝΑ (Ένωσις Νέων Αξιωματικών).1967. Από τον Αύγουστο του 1943 είχαν συστήσει στην Αίγυπτο την πρώτη παραστρατιωτική οργάνωση. . Αυτός διαφο^νεί και τους στέλνει πίσο:> στους στρατώνες χοορίς να τιμωρήσει κανέναν από τους κινηματίες αξιωματικούς.5. Γρηγο­ ριάδης. Την πρώτη απόπειρα επιβολής δικτατορίας θα κάνει ο ΙΔΕΑ στις 31.1 4 Ο κίνδυνος μιας νέας στρατιωτικής δικτατορίας και βίαιης επ ανα­ φοράς του βασιλέα είναι υπαρκτός· δεν είναι αποκύημα της φαντασίας των εαμιτών.Α ΡΗΣ. και μικρότερο παρακλάδι τον ΣΑΝ (Σύνδεσμο Αξιωματικών Νέων). 14. Στις 25 Οκτωβρίου 1944 οι δύο παραστρατιωτικές οργανώσεις θα ενωθούν με τους εν Ελλάδι ακροδεξιούς αξιωματικούς και θα σχηματίσουν τη γάγγραινα που επί χρό­ νια κατέτρωγε τον Ελληνικό Στρατό με την επωνυμία ΙΔΕΑ (Ιερός Δε­ σμός Ελλήνων Αξιωματικών).Λαοκρατία και όχι Βασιλιά. (Φ.1 3 Οι φόβοι των Σοβιετικών είναι βάσιμοι καθώς μαζί με την κυβέρ­ νηση επέστρεφαν από τη Μέση Ανατολή και κάποιοι νοσταλγοί της βασιλομεταξικής δικτατορίας. τα συλλαλητήρια και οι π ο ­ ρείες· τα χωνιά δονούν την πρωτεύουσα: . οι οποίοι φέρονται αποφασισμένοι να επιβάλουν δυναμικές λύσεις. οι αντάρτικες μονάδες αραίωσαν από τον αθηναϊκό π ερί­ γυρο και αραιωμένες παρέμειναν ως τις 2 Δεκεμβρίου». μεταξύ των οποίων βρίσκονται οι προ^τεργάτες της 21. Μάλιστα.Εμείς δε θα δώσουμε για κανένα λόγο αφορμή παρεξηγήσεων.1951. Οι κινήσεις των δικτατορίσκων γίνονται αντιληπτές και ο Αμερικανός πρέσβης Μακβί προειδοποιεί τον Παπανδρέου να μην ευνοήσει καμία τέτοια εξέλιξη. Οι συνοψότες αξιωματικοί κινητοποιούν στρατιωτικές μονάδες.4. 13. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 621 δεδομένη τη συνέχιση της αντιεαμικής πολιτικής εκ μέρους της βρε­ τανικής κυβέρνησης και του ελληνικού αστικού πολιτικού κόσμου». Κ α­ θημερινές σχεδόν είναι οι συγκεντρώσεις. καταλαμβάνουν τον Ραδιοφωνι­ κό Σταθμό της Αθήνας. Η πολιτική ηγεσία τα απορρίπτει: . για «να μην ανησυχεί η κυβέρνησις και ο πρωθυπουργός ιδιαίτερα. Παπάγο. Οι ακροδεξιοί που ήρθαν από τη Μέση Ανατολή ανέλαβαν αμέσους θέσεις στον κρατικό μηχανισμό και συμπεριφέρονται σαν να κατέχουν τίτλους ιδιοκτησίας επί της χώρας. συλλαμβάνουν δύο στρατηγούς και προσφέρουν την εξουσία στον αρ­ χιστράτηγο Αλ. με αθόρυβη μετακίνηση αντάρτικων μονάδων ή ενίσχυση των πλησιέστερο^ν στην Αθήνα. Αντάρτικό) Η ηγεσία του ΕΑΜ είναι αποφασισμένη να ασκή­ σει μόνο πολιτική πίεση· και σε αυτήν επιμένει μέχρι υπερβολής. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Οι αξιωματικοί του ΕΛΑΣ ανησυχούν· προτείνουν προληπτικά μέτρα αποτροπής.

Απανωτές είναι οι διαδηλώσεις για την υπόμνηση των λαϊκών αι­ τημάτων τα συνθήματα έχουν σκεπάσει τους τοίχους των κτιρίων και . τότε θα εξουδετερωνόταν η αποτελεσματικότης των Σωμάτων Ασφαλείας».622 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ . δεν τολμά να το κάνει· στηρίζεται σε αυτά τα κοινωνικά αποβράσματα. 0 Παπανδρέου. όπως ο φαιδρός «πρωθυπουργός» Ράλλης. (Ιατρίδης) Και μόνο ο διορισμός του στρατη­ γού Σπηλιωτόπουλου ως Στρατιωτικού Διοικητή της Αθήνας αποτελεί σκάνδαλο* ούτε ο Ζέρβας δεν το άντεξε και διαμαρτυρήθηκε με επι­ στολή του στον πρωθυπουργό. αλλά και γιατί θα ερχόταν σε σύγκρουση με τις μάζες που το ακολουθούν. (Mazower) Αλλά το ΕΑΜ δεν τους χαρίζεται. Στη Γαλλία και στο Βέλγιο κατά χι­ λιάδες συλλαμβάνονται. Η ατιμωρησία των συ­ νεργατών του κατακτητή ακύρωνε ηθικά και νομικά τη δράση των αντιστασιακών. δικάζονται και εκτελούνται οι συνεργάτες των κατακτητών. αλλού απλώς συλλαμβάνονται και παραδίδονται στις αρχές. οι χώρες που γνώρισαν κατοχή αμύνονται και αποκόπτουν τα καρκινώματα. ταγματασφαλίτες.Εθνική Νέμεση. Ο λόγος είναι πως «οι κυρίαρχες μεταπολεμικές ελίτ της Αθήνας είχαν προσωπικούς και επαγγελματικούς δεσμούς με τους ανθρώπους που είχαν υπηρετήσει τους Γερμανούς». δωσίλο­ γοι. 0 κόσμος αναγνωρίζει στον δρόμο τούς βασανιστές του και τους καταδιώκει· αλλού γίνονται αυτοδικίες. Το ελάχιστο που ζητάει από την ελληνική πολιτεία είναι η παραδειγματική τιμωρία των δω­ σίλογων· όχι μόνο για λόγους δικαιοσύνης. Ελάχιστοι προδότες έχουν συλληφθεί. για να γλιτώσουν την οργή t g j v θυμάτων τους. βασανιστές και καταδότες της Γκεστάπο κυκλοφορούν ασύδοτοι και προκλητικοί καθώς έχουν περάσει στην υπηρεσία το)ν Άγγλων και της κυβέρνησης. Το ΕΑΜ έχει αποδεχτεί τη συνοίκηση με τα αστικά κόμματα και προσβλέπει σταθερά σε ελεύθερες εκλογές. Δεν μπορούσαν να έχουν δίκιο και αυτοί που πολέ­ μησαν και αυτοί που συνεργάστηκαν. Αυτό όμως που συμβαίνει είναι εξοργιστικό. «Αν ικανοποιόταν το λαϊκό αίτημα για άμεση εκκαθά­ ριση και τιμωρία. Στην υπόλοιπη Ευρώπη. έτρεξαν και μπήκαν αυτοβούλους στις φυλακές. παρότι έχει δεσμευτεί ότι «οι δωσίλογοι θα λογο­ δοτήσουν» και αναγνωρίζει την αδήριτη ανάγκη «να γίνουν κάποιες εκτελέσεις». Ενεχόμενοι πολιτικοί και οικονομικοί π α ­ ράγοντες προσπαθούν να αθωώσουν ηθικά τους συνεργάτες των κα­ τακτητών ή να τους προσφέρουν δικαιολογίες. Στην Ελλάδα χτεσινοί Χίτες. Οι πιο αναγνωρίσιμοι.

Και ήταν το όνειρο για μιαν ελεύθερη ζωή σχηματισμένη μακριά από α π ά ν ­ θρωπους νόμους. χωρίς προοπτική ανταλλάγματος. την επαλήθευση ενός επίμονου ονείρου. με αυταπάρνηση. Δεν μπορούν οι επήλυδες να εννοήσουν ότι συνεχίζονται κάποιες μορφές διαμαρτυρίας. με το αίμα τους.ΑΡΗΣ. Μ. οι οποίες είχαν εγκαινιαστεί στην Κατοχή με βαρύτατο φόρο αίματος. με τη ζωή τους. [. Το εξηγεί με θαυμαστή απλότητα ο Μάνος Χατζιδάκις: «Στον και­ ρό της Κατοχής.. έστω και τον πιο μικρό. το πρόβλημα μετα­ τίθεται από το προφανές δίκαιο των διαδηλωτών στην όχληση που προκαλούν στον αστικό καθωσπρεπισμό. Μ’ έναν μονάχα στόχο. από το βιβλίο 0 καθρέφτης και το μαχαίρι. »Μετά τον Πόλεμο κυβέρνησαν τον τόπο ξανά φθαρμένοι άνθρωποι. ανίκανοι να συλλάβουν έστω και στο ελάχιστο α π ' ό. τον όποιο ρόλο τους.. Για τον Λίπερ το φαινόμενο των συχνών διαδηλώσεων είναι ακα­ τανόητο· ερμηνεύει τις διαμαρτυρίες του κόσμου με πνεύμα αργυρα­ μοιβού: «Οι νέοι κυριαρχούσαν.. 15. [. από ανάλγητους κρατικούς μηχανισμούς. 0 Τσάτσος με αρκούντως πανεπιστημιακό ήθος χλευάζει τους φτωχοντυμέ­ νους ανθρώπους των συνοικιών καθώς στις εαμικές συγκεντρώσεις βλέπει μόνο «Αρμένηδες και Τσιγγάνες».] μερικές φορές ντυμένες χήρες για να δείχνουν πόσο είχε υποφέρει το ΕΑΜ κατά την Αντίστασι.] »Τίποτα δεν έγινε αλήθεια. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 623 κάθε πρωί εμφανίζονται καινούργια. από εξορίες και φυλακές κι εκτελέσεις. Το ΕΑΜ φαινόταν να νοικιάζει χήρες για τις πολλές εκδηλώσεις του». Ως συνήθως. .1 5 Τι να καταλάβουν οι βολεμένοι. Πολλές από τις κοπέλες ασφαλώς πλη­ ρώνονταν για να διαδηλώσουν. τα μετέπειτα παιδιά της γαλαρίας ζούσαν πάνω στη σκηνή και παίζανε τον ρόλο τους.. Αυτό που δεν μπορούν ή δεν θέλουν να καταλάβουν οι νέοι ανα­ βάτες της εξουσίας είναι το ριζοσπαστικό πνεύμα που είχε ξεπηδήσει μέσα από τις φλόγες της Κατοχής και της Αντίστασης και ότι οι δια­ δηλωτές έχουν κατακτήσει με το αίμα τους και με την προσωπική τους θυσία το δικαίωμα συμμετοχής στα κοινά· δύσκολα θα απωθηθούν ξα­ νά στο περιθώριο ως απόμακροι θεατές.τι γεννιόταν κεί­ νο τον καιρό κι αναριγούσε ολόκληρο τον κόσμο». Χατζιδάκις. «Τα παιδιά της γαλαρίας» (ο τίτλος από την ομότιτλη ταινία του Καρνέ). χωρίς καιροσκοπισμό και ιδιοτέλεια.

παιδιά. «Πρέπει ευθύς εξαρχής να γίνει δεκτό ότι η πολιτική ηγεσία της Αριστεράς δεν αρνήθηκε τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ και της Εθνικής Πολιτοφυλακής». Ήδη οι διοικήσεις των ελασίτικων μονάδων παρέχουν αφειδώς άδει­ ες στους άνδρες τους. Μετά τις έξι εβδομάδες. Το ΕΑΜ δεν θέλει όξυνση. Αυτό ακριβώς φοβούνται οι πιο οξυδερκείς αντίπαλοί του· όχι τα όπλα του ΕΛΑΣ. έχει μειο^θεί από τους 4. Στις 21 Οκτωβρίου ο σοβιετικός υπουργός Εξωτερικών Μολότοφ είχε ενημερώσει -μέσω Δημητρόφ. και αφού όλα έχουν ειπωθεί από την κάθε πλευρά. ένα μήνυμα από τη Μόσχα δεν τους αφήνει περιθώρια. εκλογές θέλει. δουλειές. γυναίκες. η απευθείας βοήθεια από τη Σοβιετική Ένωση στο ελληνικό εθνι- . το ΕΑΜ θα τις κερδίσει με περίπατο* ή εν πάση περιπτώσει θα είναι ο καθοριστικός πολιτικός παράγων. Έχουν οικογένειες. τον λό­ γο τον έχουν τα όπλα. Οι αξιο^ματικοί του ΕΛΑΣ μόνο ένα όνειρο έχουν πλέον όπως ήρθαν τα πράγματα· να γίνει μια μεγάλη παρέλαση του ΕΛΑΣ στην Αθήνα και στη συνέχεια συμβολική κατά­ θεση των όπλων τους στο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη· να μην μπορεί εκ των υστέρων κανείς να καυχηθεί ότι τους αφόπλισε. δείγμα του ειρηνικού τους προσανατολισμού.το ελληνικό ΚΚ ότι δεν μπορεί να υπολογίζει στη βοήθεια της Σοβιετικής Ένωσης: «Λαμβάνοντας υπόψη την περίπλοκη διεθνή θέση της Ελλά­ δας. εάν η χώρα πάει σε ελεύθερες εκλογές. Και να ήθελαν κάποιοι σκληροί του ΚΚΕ να παρεκκλίνουν. αφού δεν έχουμε τώρα καταχτητή. δεν είναι κάποιοι ληστές των ορέων. όχι την κομουνιστική μειοψηφία.500 στους 3.624 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Τίμημα Μόλις έξι εβδομάδες θα διαρκέσουν οι λεκτικές αναμετρήσεις με­ ταξύ των δύο πόλων εξουσίας μετά την απελευθέρωση. μα την κοσμοπλημμύρα του ΕΑΜ.500 άνδρες καθώς πολλοί ελασίτες έχουν επιδοθεί στις γεωργικές εργασίες.η δύναμη της ΙΙης Μεραρχίας. Η θρυαλλίδα είναι ο αφοπλισμός του ΕΛΑΣ. Όπως μπορεί να προβλέψει και ο πλέον αδαής. που τρομάζει τους κυβερνητικούς. όλοι μαζί . χωράφια που εγκατέλειψαν για τον αγώνα· εξού και το νέο τραγούδι που λένε: Στα σπίτια μας να πάμε μαζί. (Γασπαρινάτος) Οι αντάρτες του ΕΛΑΣ κουράστη­ καν τρία χρόνια στα βουνά· θέλουν να γυρίσουν στο σπίτι τους· είναι αγωνιστές της ελευθερίας.

1931-1944. Η πρόκληση είναι μεγάλη. Η απαίτηση είναι δίκαιη και ο Παπανδρέου δεν έχει λόγους να προβάλει αντιρρήσεις.1 6 0 Στάλιν εννοούσε πολύ σοβαρά τις συμφωνίες που έκανε με τους Δυτικούς και τη μακρόχρονη συνύπαρξη της αντιφασιστικής συμμαχίας. Σε σύσκεψη με τον Σιάντο στις 25 Οκτοοβρίου συμφωνούν για την κατάληξη που πρέπει να έχει ο ένοπλος εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας: γενικό αφοπλισμό και δημιουργία εθνικού στρατού με την πρόσκληση κάποιων κλάσεοον εφέδρων. να αφοπλιστούν και τα άλλα εθελοντικά σώ­ ματα. οι οποίες αναφέρονται μόνο στον ΕΛΑΣ και στον ΕΔΕΣ. υπέπεσε στο βαρύτατο σφάλμα να μην αρκεσθεί μόνο στην επιδίωξη του αφοπλισμού του ΕΛΑΣ. τη μη ουσιαστική διάλυση τοον τα γ μ α τα ­ σφαλιτών και την ειδική διαμόρφωση της ηγεσίας της Εθνοφυλακής. Τα εθελοντικά σώματα της Μέσης Ανατολής εξαιρούνται. για λόγους ισονομίας και ασφαλείας των αγωνιστών που θα επιστρέ­ φουν στα σπίτια τους. και συγκεκριμένα η ΙΙίη Ορεινή Ταξιαρχία στις 9 Νοεμ­ βρίου θα μεταφερθεί συγκροτημένη στην Ελλάδα. Παράλ­ ληλα προσπάθησε να εξασφαλίσει τη διατήρηση της Ορεινής Ταξιαρ­ χίας και του Ιερού Λόχου. Το απέδειξε με τη διάλυση της Κομιντέρν το 1943 και του Κο­ μουνιστικού Κόμματος των ΗΠΑ το 1944. «Η άφιξη της Τρίτης Ορεινής Ταξιαρχίας αποτελούσε ασφαλώς προκλητική πράξη έναντι της Αριστεράς και δυναμίτιζε τις όποιες άλ­ λες προσπάθειες για τη μείωση της καχυποψίας που τη διακατείχε». (Hobsbawm) Ο μόνος όρος που θέτει το ΕΑΜ για να αφοπλιστεί ο ΕΛΑΣ είναι. . Φάκελος Ελλάς. Τα αρχεία tojv μυστικών σοβιετικών υπηρεσιών. δηλαδή το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ. υπακούοντας κυρίως στις αγγλικές πιέσεις. (Γασπαρινάτος) 16. ενώ «αρνήθηκε να βοηθήσει τους Έλληνες κομουνιστές και τις φιλοκομουνιστικές δυνάμεις εναντίον των Βρετανών που υποστήριξαν τους αντιπάλους τους». Το ΕΑΜ αντιδρά και δηλοονει πως ο ΕΛΑΣ θα παραδώσει τα όπλα μό­ νο μαζί με τα άλλα εθελοντικά σώματα. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 625 κοαπελευθερωτικό κίνημα. Αγγλοι και ακροδεξιοί αναγκάζουν τον πρωθυπουργό σε νέες δηλώσεις περί αφοπλισμού στις 31 Οκτωβρίου. είναι μάλ­ λον ανέφικτη». (Γασπαρινάτος) Δεν είναι όμως στο χέρι του. Και τότε η κατάσταση άλλαξε». « 0 Παπανδρέου. Την επομένη ο Παπανδρέου δηλώνει επισήμως ότι τα «εθελοντικά σώματα» του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ όσο και «η εκστρατευτική δύναμις που είχε σχηματισθεί εις την Μέσην Ανατολή θα διαλύονταν». Όποιος πληροονει τον τραγουδιστή διαλέγει και το τραγούδι.ΑΡΗ Σ.

κ. μολονότι ονομαστικά αποτελούσε ένα ανεξάρτητο κράτος. (Ανδρικόπουλος) Όσο και αν διαπραγματεύτηκε το ΕΑΜ με την κυβέρνηση Π απαν­ δρέου. όσες υποχωρήσεις και αν έγιναν αμοιβαία. ο Τσόρτσιλ δεν δια ­ π ρα γμ ατεύετα ι με μια «μειοψηφία τραμπούκω ν» και «αναρχικών». Γι’ α υ ­ τό έκαναν ό. ουσιαστικά εκείνη τη στιγμή ήταν ένα είδος π ρ ο ­ τεκτοράτου των Βρετανών».ο. οι Βρετανοί θα επεμβαίνουν καταστροφικά και θα ακυρώνουν τα συμφωνηθέντα. 0 Έλληνας πρωθυπουργός θα επιπλήττεται σαν νήπιο από τον Λίπερ: «Παραδέχτηκε ότι είχε σφάλει και υποσχέθηκε να κάνει αυτό που του ζήτησα». «Η Ελλάδα. και θα εκτελεί κατά γράμμα τις βρετανι­ κές εντολές. τα οποία επείγεται να αφοπλίσει για να σχηματίσει ένα συμπαγές αντισοβιετικό μπλοκ. Δεν μπορού­ σαν να κάνουν τίποτα εναντίον του ΕΑΜ χωρίς ξένη βοήθεια. «πανικόβλητος» κ. Ιτα­ λίας. θα υφίσταται χλευασμούς του τύπου «Κερένσκι». (Ανδρι­ κόπουλος) Η ελληνική κυβέρνηση δεν είναι κυβέρνηση· ο πρωθυπουργός δεν εί­ ναι προ30υπουργός. Κάθε φορά που το ΕΑΜ και ο Παπανδρέου θα συμφωνούν μεταξύ τους για τον αφοπλισμό και θα διαφαίνεται η ελπίδα ομαλής εξέλιξης. Ήξεραν πως. 0 Βρετανός πρωθυπουργός θέλει σκληρή. ακραία πολιτική στην Ελλάδα για να δώσει ένα μάθη­ μα και προς τα άλλα αντιστασιακά κινήματα της Δύσης (Βελγίου. (Σταυριανός) . Αφού πέτυχε να αποβιβάσει στρατό στην Ελλάδα. Ε ί­ χαν υποστηρίξει τη δικτατορία Μεταξά και πολλοί από αυτούς είχαν συνεργαστεί ενεργά με τους Γερμανούς.626 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Αυτό είναι και το κύριο γνώρισμα όσων προηγήθηκαν των δεκεμ­ βριανών συγκρούσεων. το μέλλον γ ι ’ α υ ­ τούς θα ήταν βραχύ.έστω και με ένα «ελεγχόμενο δημοψήφι­ σμα».τι μπορούσαν για να δημιουργήσουν μια κατάσταση που θα προκαλούσε αγγλική επέμβαση». Γαλλίας). (Κλάιβ) Τις πολιτικές εξελίξεις τις π α ­ ρακολουθεί άγρυπνα και τις καθοδηγεί από το Λονδίνο ο Τσόρτσιλ με εντολοδόχους τον Λίπερ και τον Σκόμπι. «Οι ακραίοι δεξιοί και οι δωσίλογοι ήθελαν εμφύλιο πόλεμο. εάν το ΕΑΜ εί­ χε οιανδήποτε επιρροή στη μεταπολεμική Ελλάδα. Αλλά δεν είχαν λαϊκή υποστήριξη. Τη στυγνή βρετανική συμπεριφορά υπερακοντίζουν οι απόντες και οι αμαρτωλοί της Κατοχής. απαιτεί πλέον την άνευ όρων παράδοση των αντιστασιακών ή τη βίαιη διάλυσή τους και επαναφ ορά του βασιλέα . Μ αταίως ο Σβώλος εκλιπαρούσε τον Αμερικανό πρεσβευτή να μεσολαβήσει: «Οι Βρετανοί πρέπει να δημιουργήσουν τουλάχιστον την εντύπωσιν εις τους Έλληνας ότι είναι λαός ελεύθερος».

ΑΡΗ Σ. Ακόμη και ελάχιστες ημέρες πριν τη σύγκρουση. Σηκωτό τον κουβαλήσανε στο Στρατηγείο τον νεαρό κατά διαταγήν του αρχηγού. πιάστηκε στα χέρια με τρεις μεθυσμένους Άγγλους στρατιώ­ τες και πάνω στη συμπλοκή αυτοί του πήραν το όπλο. με τις υποχω­ ρήσεις που κάνει. σκοπός σε μια αποθήκη οπλισμού της Λαμίας. Έ χει πρόσφατο το παράδειγμα. (Τσόρτσιλ) Και στις 16 του ίδιου μήνα με εντολή του Τσόρτσιλ ο Σκόμπι κη­ ρύσσει την Αθήνα στρατιωτική ζώνη και αποκλείει την πρωτεύουσα από την υπόλοιπη χώρα με μπλόκα που στήνονται στις εισόδους της. Στις 7 Νοεμβρίου με τηλεγράφημα στον Ίντεν υπογραμμίζει ξανά τη σταθερή γραμμή πλεύσης: «Αφού έχουμε πληρώσει στη Ρωσία το τί­ μημα για να επιτύχουμε ελευθερία δράσεως στην Ελλάδα. στις 26 Νο­ εμβρίου.οι Άγγλοι ως σύμμαχοι των Σοβιετικών μένουν στο α π υ ­ ρόβλητο. καμία ψυχολογική προετοιμασία πολιτοον και ανταρτών δεν γίνεται. Μάλλον για ευχολόγιο πρόκειται. από την ιδιότυπη καραντίνα που τον έχουν θέσει στη Ααμία. που δεν είναι οι ασήμαντες κυβερνητικές δυνάμεις. ο οποίος του έμπηξε αμέσους τις φωνές: . αναγκάζει και την άλλη πλευρά να βαδίσει στον δρόμο της ομαλότητας. Στο στόχαστρο της καθοδήγησης είναι μόνο οι ακροδεξιοί.πιστεύει πως με αυτήν την τακτική αποπρο­ σανατολίζεται ο κόσμος από τον πραγματικό κίνδυνο. παρά την απίθανη π ερίπτω ­ ση να μείνουν οι Άγγλοι ουδέτεροι στην επερχόμενη σύγκρουση με τις κυβερνητικές δυνάμεις. Ό πως επί Γερμανών. δεν πρέπει να διστάσουμε να χρησιμοποιήσουμε βρετανικές δυνάμεις για να υπο­ στηρίξουμε τη βασιλική ελληνική κυβέρνηση υπό τον Παπανδρέου». Ο αέρας ήδη μυρίζει μπαρούτι. Κάποιος νεαρός αντάρτης. Κ απετάνιοι Η καθοδήγηση του ΚΚΕ έχει παραμερίσει τελείως το ΕΑΜ και συ­ νεχίζει να καλλιεργεί στα μέλη του την αισιοδοξία ότι. Ο Άρης. Αλλά. διαφωνεί και πάλι. αλλά τα αγγλικά στρατεύματα που αποβιβάστηκαν στη χώρα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 627 0 Βρετανός προ^θυπουργός δεν θα χάσει την ευκαιρία. ο Ριζοσπάστης εξακολουθεί να βάλλει εναντίον όσων προ­ σπαθούν «με συνέπεια και σύστημα να παρασύρουν το λαό σε αντιαγγλικό δρόμο».

Γυναίκα είσαι. . Παπαδάκης) της ΟΜΣ. Αυτοί με την πολιτική τους μας έχουν κιόλα αφοπλίσει. Μ ακρίδη π ρ ο ς το ΠΓ του ΚΚΕ. Η πρόσκληση των καπετάνιω ν είναι μια κίνηση του αρχηγού να προλάβει τα γεγονότα. 0 αφοπλισμός έγινε πια! Έτσι. Κοίτα άνθρωπος που πήρε τουφέκι να πολεμήσει τους Γερμανούς! . Γράφει ο επιτελάρχης του ΓΣ ταγματάρχης Μακρίδης: «Την 17. 0 Ορέστης συμφο^νεί με την κίνηση του Άρη.. Κικίτσας (Σαράντης Προ^τόπα πας) της Χης. Όμως είναι πολύ προσεχτικός* οι περισσότεροι καπετάνιοι των μεγάλων μονάδων είναι διορισμένα μέλη του Κ όμμα­ τος. Λευτεριάς (Βαγγ.8. Καρατζάς (υπολοχαγός Ιερώνυμος Τρωιάνος) της ΙΧης. Ακρίτας (Ιωάννης Φράγκος) της ΪΪΙης. Τι συζητάνε με τον Παπανδρέου και τον Σκόμπι. προσκληθέντων πρωτοβουλία του Άρη. Ορέστης (Αντρέας Μούντριχας) της ΙΙης.1 7 Στην προσωπική πρόσκληση του αρχηγού (ο Σαράφης απουσιάζει από τις 11 του μήνα στην Αθήνα και θα επιστρέψει στις 17 αργά το βράδυ) δίνουν το παρών όλοι οι καπετάνιοι των μεραρχιών του ΕΛΑΣ εκτός του Πέτρου (Χριστόδουλου Μόσχου) της νίης.. λίαν ενδεχομένως.Δεν μπορείς να φανταστείς τι χτύπημα ήταν για μένα αυτή η κου­ βέντα. με αφορμή ένα μάλλον μήνυμα ρουτίνας από την Αθήνα προς το ΓΣ για την ανάγκη επαγρύπνησης του ΕΛΑΣ. Ηρακλής (Ηλίας Καρράς) της νΐΐίης. αρχηγέ.628 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ . Οι αντάρτες και οι χωρικοί είχαν συνηθίσει από την Κατοχή να θε­ ωρούν τους Βρετανούς συμμάχους και συμπολεμιστές* και έτσι εξα­ κολουθούσαν να τους βλέπουν. Χτύπημα και αποκάλυψη.1946.Το ίδιο είναι. ψέλλισε εκείνος. Για πρώτη φορά βρίσκονται μαζί Κίσσαβος (Γιώργης Μπλάνας) της Ιης.. που σημαίνει ότι έχουν μηδαμινά περιθώρια πρωτοβουλιοόν. Αμάρμπεης (υπολοχαγός Θεόδωρος Καλλίνος) της ΧΙΙΙης.11. Μπουκουβάλας (Δημήτρης Τάσος) της Ταξιαρχίας Ιππικού. Πού σε είχανε τόσον καιρό.. Έ κ θ εσ η Θ.. Ό πω ς έλεγε αργότερα ο Άρης καταφερόμενος εναντίον της πολιτικής γραμμής του Κόμματος: . επικουρουμένων. ποιος σε κατέταξε.44 εγένετο εν Λαμία σύσκεψις των καπεταναίων των Με­ γάλων Μονάδων του ΕΛΑΣ. υπό των εν Ελλάδι βρετανικών στρατευμάτω ν». κα­ τά την οποίαν ο τελευταίος συνέστησεν την λήψιν των αναγκαίων μέ­ τρων επί τη προόψει ενόπλου αγώνος κατά των ελληνικών αντιδρα­ στικών δυνάμεων. ο Άρης αποτολμά μία ακόμη παρέκκλιση από την κομματική γραμμή. Λασσάνης (Θανάσης Γκένιος) της ΧΙης. 16. Γερμανοί και Άγγλοι. αλλά τη θεωρεί κ α τα ­ 17. που απουσιάζει δικαιολογημένα. Μάρκος (Μάρκος Βαφειάδης) της ΟΜΜ.

Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 629 δικασμένη: «Από τους 12 που παρευρεθήκαμε σ' εκείνην τη “σύναξη καπεταναίων”. 21. Λευτεριάς. Αντί τεύχ. X Μεραρχία του ΕΑΑΣ. Καρράς (Ηρακλής) και Αρ. με την τρομερή διαίσθηση που είχε. που φθάσανε στο πόστο της μεραρχίας ανεβάζοντας λίγο λίγο τη δύναμη του πρώτου μικρού τμήματός τους: Λασσάνης. 20. Απογευματινή. να καταστραφούν τα οχυρά που έχουν κατασκευάσει οι Γερμανοί για να μην μπορούν να τα χρησιμοποιήσουν οι Άγγλοι».. 19. Η αγγλική παρουσία εξελίσσεται σε μια νέα κατοχή. είπε. Οι άλλοι: Μάρκος Βαφειάδης. Τον ακούσαμε όλοι με μεγάλη προσοχή. Κίσσαβος. Δ.2 0 Πιθανότατα ο Άρης εκτός από την επισήμανση του αγγλικού κιν­ δύνου έχει σκοπό και την πρόκληση κάποιων δυναμικών αντιδράσεων με τα λόγια του· το ίδιο πιστεύει και ο Κίσσαβος: « 0 Άρης έκανε κα­ τά τη γνοόμη μου “κρούση” για να δει πώς σκέφτονται οι καπετάνιοι και τι συσχετισμός υπήρχε». δηλαδή αυτοδημιούργητοι παλιοί αντάρτες. να εξασφα­ λιστούν στα ορεινά σημεία αποθήκες υλικών. ο Μπουκουβάλας και ίσως και ο Αμάρμπεης. Αντρ. Τάσος (Μπουκουβάλας).2 1 18. [. [. Καρατζάς.ΑΡΗΣ. ότι “θα τους αντιμετωπίσουμε σαν στρατό κατοχής” ». «Ο Άρης. ήταν δεινός ρήτορας. Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία . [. Μείναμε σε περισυλλογή μετά το λόγο του γιατί μας είχε αγγίξει βαθιά. ενώ ήμασταν στην παραμονή σοβαρών γεγονότων.. Ηρακλής είχανε σαν κύριο γνώρισμα την ιδιό­ τητα του κομματικού στελέχους και σαν τέτοιοι δεν μπορούσαν να ξεχάσουν το κομματικό ασανσέρ που τους ανέβασε στα ύψη»..1982. με επιχειρήμα­ τα. Κικίτσας..1. Σ. . η εγκα­ τάσταση και το άπλωμά τους δεν δικαιολογούνται ούτε από τις ανά­ γκες του συμμαχικού πολέμου ούτε καλύπτονται με το πρόσχημα της βοήθειας προς το λαό μας..] Ο Άρης μίλησε κοντά δύο οόρες. έπιασε το πρόβλημα.] Είπε ότι η έντονη παρουσία το^ν αγγλικών στρατεύματος ν στον ελληνικό χώρο. Μούντριχας (Ορέστης). να τραβηχτούν έξω από τις δημοσιές. Βασιλειάδης από την Ιστορία της Αντίστασης 1940-'45.1 8 Τη σύσκεψη την άνοιξε ο αρχηγός. πολύ πειστικός.1 9 Ο αρχηγός δεν περιορίστηκε στα θεωρητικά. Οι διοικήσεις των μονάδων. 47. Η απάντησή μας θα πρέπει να είναι μία. Πρωτόπαπας (Κικίτσας).] 0 Άρης είπε ότι επιβάλλεται να δώσουμε από τώρα μια ξεκάθαρη και κατηγορηματική απάντηση στο ερώτημα: “Τι θα κά­ νουμε αν μας χτυπήσουν οι Εγγλέζοι. μόνο 4-5 είμαστε “φυσικοί καπεταναίοι” όπως τους λέγανε. / Ηλ. εγώ.'’. 10. «Έδωσε οδηγίες για τα μέτρα που έπρεπε να πάρουν οι διοικήσεις προς αποφυγήν αιφνιδιασμού από τα αγγλικά τμήματα..

Στον Ορέστη κ α τ’ ιδίαν παρουσιάζεται υπέρ του Άρη. Περιέγραψε με τα μελανότερα χρώ ­ ματα την «καινούργια προβοκάτσια του Άρη Βελουχιώτη» και τις « π εριπέτειες που πάει να ρίξει το Κόμμα μας και το λαό». Απογευματινή.. ειδοποιημένος από τον Μάρκο. Αμέσους η σύσκεψη μούδιασε. για να συνεχίσουν. με τη σύσκεψη να ματαιώσει την προδοσία». 24. στη σύσκεψη λαμβάνει μέρος. [. Π ρωτόπαπας (Κικίτσας). από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βελουχιώτη και η Εθνική Αντίσταση». για να μάθει και ν ’ αναφέρει στους προϊσταμένους του». Τις βραδινές ώρες επέστρεψε από την Αθήνα ο στρατηγός Σαράφ ης».24 Την επόμενη ημέρα όλοι οι καπετάνιοι γυρίζουν στις μονάδες τους πλην ενός· ο Μάρκος πάει στην Αθήνα « για να καταγγείλει τις π α ρ ά ­ νομες ενέργειες του Άρη στο ΠΓ». Και θέτει με πολλά υπονοούμενα το ερώτημα αν αυτή η σύσκεψη γίνεται με την έγκριση του ΠΓ του Κόμματος.] Δεν είχα καμιά αμφιβολία πω ς προσπαθούσε να με ψαρέψει.23 Όταν ξαναμπήκαν στην αίθουσα. κομματικός υπεύθυνος της περιοχής.22 Ο Άρης συλλαμβάνει την αλλαγή των διαθέσεων και προτείνει ολιγόλεπτο διάλειμμα. Μ παρτζιώτας (ΦάνηςΧ Εθνική Αντίσταση και Δεκέμβρης 1944. ότι θα έπαιρναν συγκε­ κριμένες οδηγίες από το Γενικό Στρατηγείο. Αναμνήσεις. Διακόψανε. 25. Καλλίνος (Αμάρμπεης). X Μεραρχία του ΕΑΑΣ. ο Μάρκος αντιτίθεται ανοιχτά.630 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Την κρίσιμη στιγμή όμως παρεμβαίνει ο Μάρκος με τον αέρα του μέλους της ΚΕ του ΚΚΕ: . Ό πω ς λέει ο Αμάρμπεης. Ο Άρης περιορίστηκε πλέον να πει.. μα εκείνος ξέρει καλά τον Αευτεριά και δεν πείθεται: «Σίγουρα θα του είχε κοπεί ο ύπνος και θα μελετούσε χίλια δυο σχέδια και δο­ λοπλοκίες. «δυστυχώ ς η π α ­ ρέμβαση του Μάρκου Βαφειάδη επέδρασε αρνητικά σ’ αυτήν την πρό­ θεση του Άρη.25 22. βγήκαν από την αίθουσα και ο αρχη­ γός ζήτησε να βγάλουν μια αναμνηστική φωτογραφία. και ο Αρίστος Βασιλειάδης. θ . σε σχέση με τα προηγούμενα. Β. Ο αρχηγός τού απάντησε πως δεν χρειάζεται έγκριση. / Γ.Δεν ξέρο3 αν θα ξανανταμώσουμε έτσι. Μούντριχας (Ορέστης). . . Σ. Ο Ηρακλής συντάσσεται με τον Άρη. Αντρ. 23.Οι οδηγίες του ΠΓ δεν μιλάνε για τους Άγγλους. Ιωαννίδης. μα η ζη­ μιά είχε γίνει· ουδείς είναι διατεθειμένος να πράξει κάτι ερήμην της πολιτικής καθοδήγησης. δηλώνει. ο Ορέστης παρακολουθεί όσα λέγονται. Στα πηγαδάκια που σχηματίστηκαν κατά το διάλειμμα. ο Λευτεριάς ψαρεύει ποιοι είναι με τον αρχηγό και ποιοι όχι. «Η σύσκεψη τελείωσε ώρα 4 τ ’ απόγεμα. είπε σοβαρά.

που ο Άρης λαμβάνει από τον Σιάντο μια δριμύτατη γραπτή επίπληξη για την πρωτοβουλία του.ΑΡΗΣ. Δεν την έκανε ο Σαράφης. αλ­ λά οι ελασίτικες μονάδες παραμένουν μακριά από την πρωτεύουσα· ματαίως μερικοί νουνεχείς αξιωματικοί ζητάνε από τον Σιάντο να μπουν κρυφά όπλα στην πρωτεύουσα για κάθε ενδεχόμενο. παρά το σο­ βαρό ενδεχόμενο να εξαναγκαστεί σε σύγκρουση. Αλλά παρά τη δραματική απόφαση να μην παραδώσει τα όπλα. (Hobsbawm) Πιο πιθανό είναι ότι στην απόφαση του ΚΚΕ να μην αφοπλιστεί ο ΕΛΑΣ συνήργησαν η πίεση των εαμικών μαζών και το δέος που διακα­ τείχε την καθοδήγηση για την επόμενη ημέρα του αφοπλισμού. Η Σοβιετική Ένωση π α ­ ρουσίαζε αταλάντευτη συμμαχική συνέπεια και «αποθάρρυνε σθενα­ ρά τέτοιες μονόπλευρες ενέργειες για την κατάληψη της εξουσίας. Την έκανε ο ίδιος ο Άρης». ο Σαράφης και ο Μάρκος προσπάθησαν να παρουσιαστούν ως συναποφασίσαντες τη σύσκεψη. όπως υποστηρίζουν ορισμένες πλευρές. Σ ύ ­ σκεψη) Άλλος δεν είχε το σθένος. [. Απέβλεπε δηλαδή στη μακρο­ πρόθεσμη συνύπαρξη ή μάλλον συμβίωση του καπιταλιστικού και του κομουνιστικού συστήματος». κάτι που ζήτησε . Διαμαρτυρία Η ειρωνεία είναι ότι στις 20 Νοεμβρίου. (Ιωαννίδης) Αυτή η απόφαση είναι απίθανο να πάρθηκε με σοβιετική υποκίνη­ ση.. εάν δεν κατορθώσουμε να βρούμε άλλες πολιτικές λύσεις στο ζήτημα. γιατί τότε θα το ξέραμε. δεν κάνει καμία στρατιωτική προετοιμασία. Ούτε και κανένα άλλο επιτελικό Γραφείο του Γεν. Μα ο αρμοδιότερος όλων για τις εντολές του Γενικού Στρατηγείου επιτελάρχης Μακρίδης το 1979 θα τους διαψεύσει και πάλι: «Την πρόσκληση προς τους καπεταναίους (τηλεγράφημα) για να μαζευτούν στη Λαμία δεν την έκανε το Γ ραφείο μου. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 631 Χρόνια αργότερα.] Η σοβιετική άποψη ήταν τότε ότι η πολιτική και στο διεθνές επίπεδο και στο εσωτερικό κάθε χώρας θα έπρεπε να συνεχίσει να κινείται στο πλαίσιο της αντιφασιστικής συμμαχίας. (Μοσχάτος. Στρατηγείου ΕΛΑΣ. την ίδια ημέρα η πολιτική καθοδήγηση του ΚΚΕ έχει αποφασίσει να μην παραδώσει τα όπλα.. η πολιτική ηγεσία δεν λαμβάνει κανένα μέτρο. όταν η κίνηση του Άρη δικαιώθηκε από τα γ ε ­ γονότα. σαν αρμό­ δια Επιτελικά Γραφεία. θα συγκρουστούμε». Η ημερομηνία για τον αναγκαστικό αφοπλισμό του ΕΛΑΣ πλησιάζει. «Είπαμε ότι στην ανάγκη.

να προβλέψει την ένοπλον σύρραξιν ως μίαν των εν­ δεχομένων εξελίξεων της εν Ελλάδι εσωτερικής καταστάσεως».8. σύμφοονα με τις ημερομηνίες που έχουν ορίσει οι Παπανδρέου και Σκόμπι. Μακρίδη προς το ΠΓ του ΚΚΕ. «Στοιχειώδης πρόνοια επέβαλε εις την καθοδήγησιν του ΚΚΕ. Α ντί 11. Έκθεση θ. Χωρίς ξένη βοήθεια όμοος δεν έχουν καμιά πιθανότητα να κερ­ δίσουν. Την 1η Δεκεμβρίου.1976. στη Σόλωνος και στο Κολωνάκι. Η ατμόσφαιρα βαραίνει επικίνδυνα. Το ΚΚΕ βρίσκεται στη γωνία. Δεν έχουν πια βοήθεια από τους Γερμανούς και Ιταλούς. και ο Παπαν­ δρέου κατηγορεί το ΚΚΕ ότι υπαναχώρησε από το δικό του σχέδιο.1946.12.2 7 Στις 29 Νοεμβρίου η ρήξη είναι γεγονός. από τις Ηνωμένες Πολιτείες». και στις 10 Δεκεμβρίου να αφοπλι­ στούν ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ.632 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ και ο Άρης στη Σύσκεψη των Καπεταναίων στη Λαμία. θα πάρουν ενθάρρυνση και βοήθεια από την Αγγλία και. π ι­ θανώς.2 6 Στην αντίπαλη όχθη οι κυβερνητικοί προετοιμάζονται πυρετωδώς για σύγκρουση· «η ανοοτατη στρατιωτική διοίκηση πέρασε πλήρως στα χέρια των άκρων βασιλοφρόνοον και φιλοδικτατορικών στοιχείων». Ισχυρή βάση πυρός δημιουργείται στη Σχολή Ευελπίδοον και μεγάλες δυνάμεις χωροφυλάκων συγκεντροόνονται στου Μακρυγιάννη. τουλάχιστον από των αρχών Νοεμβρίου. αλ­ λά επιμένουν να πιστεύουν πως. . χρησιμοποιώντας παραπλανητικές μεθόδους. Η νέα περιπέτεια που οδηγείται η χώρα γίνεται αντιληπτή και π έ­ ραν του Ατλαντικού· στις 25 Νοεμβρίου 1944 δημοσιεύεται στις ΗΠΑ (Overseas Nezvs Agency) ένα συγκλονιστικό άρθρο: «Ακριβώς όπως οι φασίστες της Ισπανίας το 1936. η Πολιτο­ φυλακή του ΕΑΜ πρέπει να παραδοοσει τα όπλα στην κυβερνητική Εθνοφυλακή που συγκροτείται. Το ΚΚΕ κατηγορεί τον πρωθυπουργό ότι παραποίησε το σχέδιο αποστράτευσης που του παρέδωσε στις 27 Νοεμβρίου. Τα περιθώρια στενεύουν επικίνδυνα. Επίσης ένοπλες δυνάμεις δωσί­ λογων διατηρούνται και προστατεύονται σε ξενοδοχεία της Ομόνοιας. αυτοί οι Έλληνες φασίστες μπορεί να προκαλέσουν σοβαρή ζημιά και δυνατόν να αρχίσουν έναν ήσσονα π ό­ λεμο. 16. Από τη μια πρέπει να σεβαστεί τις συμφωνίες που υπέγραψε στον Λί­ βανο και στην Καζέρτα* από την άλλη δεν μπορεί να εγκαταλείψει χω­ 26. (Ανδρικόπουλος) Στο Γουδί συγκεντρώνονται ισχυρές ακροδεξιές δυ­ νάμεις· εκτός της ΙΠης Ορεινής Ταξιαρχίας στρατωνίζονται και εξο­ πλίζονται τα μέλη των Ταγμάτοον Ασφαλείας. 27.

. παραιτούνται οι εαμικοί υπουργοί. που μεταφέρει αυθημερόν διαταγές του Σιάντου στην έδρα της ΙΙης Μεραρχίας. Άλλος δρόμος δεν υπάρχει. θ α πάρετε ειδικές γραπτές οδηγίες γΓ αυτό. «Ανοίγω το φάκελο. Την επομένη. Την 1η Δεκεμβρίου στις 8 το προ^ί ένας σύνδεσμος παραδίδει στον μόνιμο ταγματάρχη του ΕΛΑΣ Αθήνας Γιάννη Κιλισμανή έναν σφραγισμένο φάκελο και του ζητάει να υπογράψει για την παραλαβή του.ΑΡΗΣ. άλλη διέξοδος δεν έμεινε.Και οι Άγγλοι. αντί να σκορπίσουν. ρώτησε απορημένος ο επιτελάρχης Λογοθέτης (μό­ νιμος λοχαγός Γιώργος Σαμαρίδης). που ενεργεί πλέον ως αρχιστράτηγος του ΕΛΑΣ. στις 2 Δεκεμβρίου. 0 Ζέβγος. (Χατζής. Μάντακα και Χατζημιχάλη. Η απάντηση είναι αγγλική. οι οποίοι δεν του φέρνουν αντιρρήσεις. πλησιάζουν άφοβα. Παράλληλα έχει ανασυσταθεί. επαναλαμβάνει την ασάφεια του ένοπλου εγχειρήματος: . «δεν ήθελε η σύγκρουση της Αθήνας να ξεπεράσει τα όρια της διαμαρτυ­ ρίας και της πίεσης για πολιτική λύση». Επανάσταση) Μισές αποφάσεις. (Κιλισμανής) Το ίδιο γίνεται σε όλη τη χώρα. και η κυβέρνηση Παπανδρέου μένει λειψή. και το κίνη­ μα να οδηγηθεί σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις. ενώ τα δάχτυλα ακουμπάνε στη σκανδάλη. επιχειρείται η ύστατη προσπάθεια αποφυγής . τύποις. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 633 ρίς καμία εγγύηση τους αντιστασιακούς στις ορέξεις ακροδεξιών και ταγματασφαλιτών που ντύθηκαν εθνοφύλακες. προτάσεις που είναι ένα μίνιμουμ απαιτήσεο^ν ενός νικηφόρου αντιστασιακού κινήματος. Υπήρχε κίνδυνος ένα μέ­ ρος του κόσμου που ακολουθεί το ΕΑΜ να μην υπακούσει.Δεν έχουμε κανένα λόγο να συγκρουστούμε με τους Άγγλους. αρνούμενοι τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ. Οι άοπλοι πολίτες.. Και. η ΚΕ του ΕΛΑΣ με ουσιαστικό αρχηγό τον Σιάντο και δύο στρατηγούς. Δεν πρέπει όμως να νομίζετε πως πάμε για καμιά προλεταριακή επανάσταση και για κατάληψη της εξουσίας. Πόλεμος με το μαλακό δεν γίνεται.Είμαστε αναγκασμένοι να δεχτούμε την πρόκληση. . Δεί­ χνει να αγνοεί πώς είχαν αντιμετωπίσει οι Έλληνες τα προηγηθέντα γερμανικά τανκς. σχεδιάζουν πάνω τους τον αγκυλωτό σταυρό και οι αγγλομα­ θείς τα σούρνουν στους Άγγλους στρατιώτες. Ο Σιάντος. διστακτικές και επικίνδυνες. 0 Σκόμπι με μια αποικιακού ύφους προκήρυξη αυτοανακηρύσσεται προστάτης της χώρας και βγάζει για εκφοβισμό τα αγγλικά τανκς στους δρόμους της πρωτεύουσας. Μας διέταζαν να προχωρήσουμε στον αφοπλισμό της Εθνοφυλακής». Η σύγκρουση αποβλέπει αποκλειστικά στον εξαναγκασμό του Παπανδρέου να δεχτεί τις προτάσεις μας.

Η προσέλευση του κόσμου είναι πρωτοφανής· πρόκειται για τη μεγαλύτερη διαδήλωση που έγινε π ο ­ τέ στην πρωτεύουσα. Οι εαμίτες αντιδρούν· «την αδούλωτη Αθήνα δεν τη σταμάτησαν να διαδηλώνει οι Γερμανοϊταλοί ». Και η απάντηση στον αφοπλισμό πεισματική: . για να δείξει στους κυβερνώντες την αντίθεσή του στα εμφυλιοπολεμικά τους σχέδια. με τη σύμφωνη γνώμη του αστυνομικού διευθυντή Έβερτ.Τελευταίος ο ΕΛΑΣ. δεν μάτωσαν μαζί τους να τους πουν ότι όλα αυτά πρέπει να τα λησμονήσουν και να συμμορφωθούν με τις νέες εντολές. Για να εμποδίσουν την προσέλευση του κόσμου στον τόπο της συ­ γκέντρωσης. (Κιλισμανής) Και τώρα έρχονταν κάποιοι που δεν πείνασαν. (Κωτσάκης. ομάδες επιλεγμένων αστυνομικών έχουν αποκόψει από το πρωί τους δρόμους προς την πλατεία Συντάγματος· εκείνη την ημέ­ ρα η αστυνομική διεύθυνση έχει δώσει αναγκαστική άδεια σε όσους αξιωματικούς και αστυφύλακες είναι ύποπτοι φιλοεαμισμού. δεν πόνεσαν. Το βασικό σύνθημα είναι: . Εκατοντάδες χιλιάδες άνδρες.Ανεξαρτησία και όχι Κατοχή.634 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ της βίας με μια τελευταία διαμαρτυρία. «Το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ ο λαός τα ακολούθησε σαν αντικειμενική αναγκαιότητα για την ύπαρξή του». 0 Αμε­ ρικανός δημοσιογράφος Φρανκ Τζερβάζι παρακολουθεί και κα τα γρά­ φει: «Ένα κρύο πρωινό στις 3 του Δεκέμβρη Έλληνες αστυνομικοί που επί τέσσερα χρόνια επέβαλλαν “το νόμο και την τάξη” για τους Γερ­ . δεν πάλεψαν. αλλά αργότερα με παρέμβαση του Σκόμπι την απαγορεύει. (Σβορώνος) Για μερικούς θα είναι προσκλητήριο θανάτου. άοπλη. Έ γκλημα 0 Παπανδρέου. επιτρέπει αρχικά την εαμική συγκέντρωση. Δεκέμβρης) Την Κυριακή το πρωί π α ρ ά την απαγόρευση και τις απειλές οι εα ­ μίτες ξαναβγαίνουν στους δρόμους. Η Αθήνα σείεται ολόκληρη από τον όγκο και το πάθος των διαδηλωτών* ποτέ δεν ξανάγινε κάτι ανάλογο. παιδιά από κάθε σημείο της Αθήνας και του Πειραιά παίρνουν μέρος σε μια μεγαλειώδη και πειθαρχημένη επίδειξη λαϊκής δύναμης. «Πίστευαν ότι η λαϊκή κινητοποίηση θα αρκούσε για να υποχρεώ ­ σει τον αντίπαλο σε συμβιβασμό». Το ΕΑΜ καλεί τον αθηναϊκό λαό την Κυριακή 3 Δεκεμβρίου σε μια μεγάλη ειρηνική συ­ γκέντρωση στην πλατεία Συντάγματος. γυναίκες.

28 Οι ομάδες των διαδηλωτών μπαίνουν στην πλατεία από όλες τις κατευθύνσεις και την πλημμυρίζουν. T\ie Times.. 4. Ανδρικόπουλου 1944.». Είχα δει ανθρώπους που εγνώριζα και αγαπούσα πολύ να πεθαίνουν στο πλευρό μου στο πεδίο της μάχης. 11.Α ΡΗΣ. οπλισμένοι με τουφέκια. οι υπόλοιποι προχωρούν. Κάτω από το παράθυρό μου είδα με τα μάτια μου τα γεγονότα. Μερικοί άνδρες κραύγαζαν με φανατι­ σμό προς την κατεύθυνση του αστυνομικού τμήματος και του ξενοδο­ χείου. προχωρούσε προς τον ορισθέντα τόπο της συγκέντρωσης». Καμία δύναμη δεν φαίνεται ικανή να εμπο­ δίσει αυτά τα ανθρώπινα ποτάμια που χύνονται στην πλατεία από παντού. Κρίσιμη χρονιά. αλλά υπήρχε αρκετή ευθυμία.1976.1944. από κάποιο σημείο. Δεν υπήρχε τίποτα σκυθρωπό ή απειλητικό. και μεταξύ των διαδηλωτών και αυτών που ήταν στα πεζοδρόμια ανταλλάσσονταν πολλά αστεία. Ιστορία του Ελληνικού Εθνους. ακούγονται πυροβολισμοί· οι αστυ­ νομικοί χτυπάνε στο ψαχνό και οι πρώτοι διαδηλωτές πέφτουν άψυ­ χοι στον άσφαλτο. 30.] Είναι αφάνταστος ο ηρωισμός του λα­ ού αυτού.. «Το πυρ ήταν άγριο και ωμό και συνεχίστηκε σπο­ ραδικά για μία ώρα περίπου»2 9 με αποτέλεσμα «να σκοτωθούν 30 π ε ­ ρίπου άτομα και να τραυματιστούν άλλα». από το βιβλίο του Γ. Οι αστυνομικές δυνάμεις είναι αδύνατον να σταματήσουν με τα κλομπς την τρομακτική πίεση της μάζας· κάποιους τους σωριάζουν τραυματισμένους και αιμόφυρτους. Αντί. Κατέλαβαν τις θέ­ σεις τους με σκοπό να εμποδίσουν το λαό να φτάσει στην πλατεία Συ­ ντάγματος». [. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 635 μανούς αφέντες τους. . Τις πίστευα και δεν τις πίστευα. γυναίκες και παιδιά..] »Αυτό που επακολούθησε ήταν τόσο φανταστικά εξωπραγματικό που θα έλεγα ότι βλέπω κινηματογραφική ταινία. πολυβόλα και χειρο­ βομβίδες.30 Το ομαδικό έγκλημα έγινε μπροστά στα έκπληκτα μάτια δεκάδων ξένων που βρέθηκαν με διάφορες ιδιότητες στον χώρο της διαδήλωσης. Είχα ακούσει ατε­ λείωτες ιστορίες για μαζικές εκτελέσεις Ελλήνων από Γερμανούς. Ο Αμερικανός ανταποκριτής της Chicago Sun: «Επρόκειτο περί μιας ειρηνικής και άοπλης διαμαρτυρίας του λα­ ού και τούτο είναι τόσον βέβαιον ώστε γυναίκες έφεραν μαζί τους ακόμα και τα μικρά παιδιά τους. Ο Βρετανός αντισυνταγματάρχης Μπάιφορτ-Τζόουν: «Η διαδήλωση πλησίαζε: άνδρες. Το απόσπασμα των αστυνομικών άδειασε τα όπλα του στη διαδήλωση. 29. Τότε. [..12. ξεχύθηκαν στην αναστατωμένη Αθήνα. 28.12. Όρθιος και βαλλόμενος.

σε βάρος ανθρώπο^ν που αστειεύονταν και γελούσαν. Κουβαράς.H. Ήταν η ίδια η προσωποποίηση της οργής». McNeill. Στην Κεντρική του ΕΑΜ. Μου τη γέννησε η συ­ μπεριφορά του πλήθους.3 2 Ακόμη και οι Times του Αονδίνου χρησιμοποιούν μία λέξη για να χαρακτηρίσουν την αστυνομική ενέργεια: «φασιστική». αν υπήρχε πρόθεση για σύρραξη. Η έξα­ ψη ήταν απερίγραπτη και η οργή που αναδινόταν από τα πλήθη ήταν έκδηλη. ενώ εκατοντάδες από τους διαδηλωτές έσκυβαν να βουτήξουν το μαντίλι τους μέσα στο νωπό αίμα που λίμναζε στο κατάστρωμα του δρόμου. σχηματίσθηκαν μικροί όχθοι από λου­ λούδια και κλαδιά.. 32. αδέρφια. εσείς». Μετά το προοτο ξάφ ­ νιασμα ανασυντάσσεται. (Ανδρικόπουλος) 0 Ελληνοαμερικανός αξιωματικός του OSS Κώστας Κουβαράς π α ­ ρακολουθεί τη συγκέντρωση από τον εξώστη του ξενοδοχείου «Μ εγά­ λη Βρεταννία». OSS. »Ήταν η μεγαλύτερη διαδήλωση που γνώρισε ποτέ η Αθήνα. που τις περνούσαν μέσα από τα πλήθη καλώντας όλους τους γύρω τους να αγγίξουν το ματοβαμμένο πανί και να ορκι­ στούν εκδίκηση εναντίον εκείνων που προκάλεσαν τη σφαγή. «Μια σκέψη παρηγοριάς πέρασε από το κεφάλι μου σήμερα καθώς παρακολουθούσα τη δραματική αυτή σκηνή. ηλιόλουστο δρόμο με τις δενδροστοιχίες. Τα πυρά συνεχίζονταν.. W. όπου είχαν σφαγιασθεί οι σύντροφοί τους. ο εμφύ­ λιος πόλεμός θα είχε αρχίσει εκείνη τη στιγμή». Ή ταν τέτοια η οργή του πλήθους ώστε. Αρχικά νομίζει ότι οι αστυνομικοί πυροβολούν εκφο­ βιστικά στον αέρα· μετά βλέπει ένα δεκαπεντάχρονο αγόρι να πέφτει νεκρό. Το πλήθος δεν υποχωρεί. Αλλά αυτά εί­ ναι ψιλά γράμματα για τους απολογητές του εγκλήματος* ένας ιστο­ 31.3 1 Ο στρατιωτικός ακόλουθος της Αμερικανικής Πρεσβείας συνταγ­ ματάρχης Μακνίλ: «Γύρω από το σημείο της ασφάλτου. ραίνει τους νεκρούς με λουλούδια από τα αν­ θοπωλεία του Συντάγματος και γονατιστό ψάλλει τον Εθνικό Ύμνο και το «Ε πέσατε θύματα. Μια μικρόσωμη ξερακιανή γυναίκα ντυμένη στα κατάμαυρα προχώρησε προς τη Διεύθυνση της Αστυνομίας και μ ’ ένα ξύλινο ρα­ βδί στο χέρι στάθηκε επί μισή ώρα μπρος σ ’ αυτήν. «Δεκαοχτώ άτομα σκοτώθηκαν μπρο­ στά στα μάτια μου». . Και τα μαντίλια αυτά όσοι τα κρατούσαν γ ί­ νονταν σημαίες. The Greek Dilemma.] Δεν νομίζω ότι υπήρχε άνθρωπος στη διαδήλωση που ήταν οπλισμένος. Μ* έκανε να νιώθω περήφανος που ήμουν από το ίδιο αίμα μ ’ αυτούς τους ανθρώ πους». [.636 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ αλλά αυτά δεν με είχαν προπαρασκευάσει για τούτο που είδα να γ ί­ νεται σ' αυτόν τον πλατύ. Κ.

Και όσοι αυτόπτες μάρτυρες δεν διαστρέφουν την αλήθεια. Αλλά. όπως και αν το ερμηνεύσει κανείς. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 637 ριογράφος 50 χρόνια μετά ειρωνεύεται τις εκδηλώσεις οδύνης του πλή­ θους: «Έχοντας τώρα φρέσκα θύματα και μάρτυρες από τα “δολοφο­ νικά” πυρά. Αλλά όλοι είδαν τους νεκρούς και κανείς δεν είδε όπλα στα χέρια διαδηλωτή· ούτε τον φανταστικό τραυ­ ματία αστυφύλακα. που παρέμεναν τα ίδια. Ακόμη και η μαρ­ τυρία του Αμερικανού πρέσβη Μακβί. από το οποίο απομονώνουν τις επίμαχες φράσεις: «Τοόρα το λόγο έχει ο ελληνικός λαός. είναι αναξιόπιστοι. είχαν εθιστεί στην αυθαιρεσία και τη βία επί των πολιτών. όταν ο αστυνομικός διευθυ- . είτε Έλληνες είτε ξένοι. Επί χρόνια θα τους κατηγορούν. Κάτι χονδροειδείς δικαιολογίες ότι για το πυρ των αστυνομικών ευθύνονται ανεξέλεγκτοι προβοκάτορες ή «βαλτοί κομουνιστές» δεν γίνονται πιστευτές από κανέναν. είχαν αποκλειστεί από τη διαδήλωση. μετέπεσαν σ' ένα είδος ομαδικής υστερίας». Όλες καταρρίφθηκαν και επισήμως μετά από λίγα χρόνια. το άρθρο αυτό δεν δικαι­ ολογεί τους φόνους. για να προληφθούν κάποιες ανεύθυνες ενέρ­ γειες. μια σχεδόν τετράχρονη ξένη κατοχή (1941-1944) και τα όργανα του κρά­ τους. (Ζαούσης) Επί χρόνια θα ρίχνουν λάσπη στους νεκρούς διαδηλωτές. Οι μπαρουτοκαπνισμένοι μαχητές του ΕΛΑΣ». Αυτοί πυροβόλησαν πρώτοι· αυτοί πέταξαν χειροβομβίδα και τραυμάτισαν έναν αστυφύλακα· αυτοί επι­ χείρησαν να καταλύσουν το κράτος. «είναι και αυτή αμφιλεγόμενη» επειδή δή­ λωσε ότι «δεν είδε ενόπλους διαδηλωτές και δεν αναφέρει χειροβομ­ βίδες ή θύματα». Η Ελλάδα έβγαινε από μια τετράχρονη δικτατορία (1936-1940). Οι μπαρουτοκαπνισμένοι ήσαν στα βουνά και οι ένο­ πλοι μαχητές της Αθήνας. Βαριές κουβέντες σε βαριά ατμόσφαιρα. οι ταμπουρωμένοι πίσω από τους τοίχους των κτιρίων και οι ακροβολι­ σμένοι στις στέγες είχαν «άνωθεν εντολή» να σκοτώσουν· και το έκα­ ναν χο^ρίς πολλούς ενδοιασμούς. που είδε με τα μάτια του τη φρικτή εκτέλεση αόπλων. Η αλήθεια είναι πως οι πάνοπλοι αστυνομικοί στους δρόμους. (Ζαούσης) Το βασικό άλλοθι των κυβερνητικών είναι ότι επιχειρήθηκε από τους διαδηλωτές η κατάλυση του κράτους· ως καθοριστική απόδειξη επικαλούνται ένα οξύ άρθρο του Ζέβγου στον Ριζοσπάστη της 3ης Δε­ κεμβρίου. Μόνο με άμετρη υποκρισία μπορεί να υποστηρι­ χτεί ότι οι αστυνομικοί κινδύνευσαν από τα γυναικόπαιδα και τους άοπλους άνδρες. Το έγκλημα έγινε εκ προμελέτης. Δεν αφέθηκε η τύχη της χώρας στις διαθέσεις των αστυφυλάκων.ΑΡΗΣ.

Στην κηδεία των θυμάτων του συλλαλητηρίου αυτήν τη φορά το πλήθος που συνοδεύει τα φέρετρα έχει ένοπλη φανερή συνοδεία περιφρούρησης. Είτε ο ίδιος διέταξε το πυρ είτε τον είχε υπερκεράσει ο Σκόμπι. έδωσε ο ίδιος τη διαταγή να χτυπήσουν οι αστυνομικοί στο ψαχνό. Τα συνθήματα δονούν την ατμόσφαιρα· γυναίκες στα μαύρα και αξύ­ ριστοι άνδρες με πένθος στο μανίκι καταριούνται τους δολοφόνους. εφαρμόζοντας «άνωθεν εντολές». άρα «πολλά φέρετρα τα είχαν γεμίσει με πέτρες!» (Ζαούσης) Η νεκρώσιμη πομπή θα δεχτεί καταιγισμό πυρών από τη Γενική Ασφάλεια και το ξενοδοχείο «Μητρόπολις» και έξι ακόμη άνθροοποι δολοφονούνται.] Οι υπάλληλοι του δημαρχείου. Το απόγευμα μαχητές του ΕΑΑΣ Αθήνας διαλύουν το αρχηγείο της X στο Θησείο· οι Άγγλοι παρεμβαίνουν με θο^ρακισμένα οχήματα και διασώζουν τον πανικόβλητο αρχηγό της συνταγματάρχη Γρίβα με κάποιους πιστούς του. γκάζι ή ηλεκτρικό. θέατρα ή μέσα συγκοινωνίας.638 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ντής'Εβερτ ομολόγησε ότι. όπως αποκάλυψε ο Κανελλόπουλος. . Οι εθνικόφρονες κάνουν ακόμη αήθεις λογαριασμούς· τα φέρετρα σαν πολλά είναι. Το ΕΑΜ τον έχει επικηρύξει μετά τις μαζικές δολοφονίες: «Από αυτή 33. λιγότερους σκοτώσαμε.. Κράτος που πυροβολεί τους πολίτες του δεν είναι άξιο σεβασμού. 5 Δεκεμβρίου Τη Δευτέρα 4 Δεκεμβρίου το ΕΑΜ κήρυξε γενική απεργία. B yfort-Jone. Αργά τη νύχτα της Κυριακής 3 Δεκεμβρίου ένοπλοι μαχητές της Αθήνας καταλαμβάνουν αστυνομικά τμήματα και αφοπλίζουν αστυ= νομικούς. Μόνο η κυ­ βέρνηση μπορεί να το πράξει και μόνο υπό ορισμένες προϋποθέσεις. ακό­ μα και σήμερα. Η διαταγή του Σκόμπι τοιχοκολλείται και οι Αθηναίοι την ξεσκίζουν. [. Κρίσιμη χρονιά. «Η συντηρητική παράταξη. Τα αιματηρά γεγονότα έχουν εξουθενώσει τον Παπανδρέου. α π ό το βιβλίο το υ Γ. των υπουργείοον και των τραπεζών είχαν φύγει από τις θέσεις τους». Δεν υπήρχαν κινηματογρά­ φοι.. Όλα τα μαγαζιά ήσαν κλειστά. Α νδρ ικ όπουλου 1944 .33 0 Σκόμπι επιβάλλει τον στρατιοοτικό νόμο. ασχολείται με την “προκλητική” αυτή εκδήλωση» και το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε είναι πως τα 24 φέρετρα ήσαν πολ­ λά. που ακινητοποίησε τα πάντα. «Η Αθήνα μετετράπη σε παράλυτη πόλη. Δεν υπήρχε νερό. Παρανόμως. η ευθύνη του παραμένει ακέραια.

Τα χωνιά της κηδείας φώναζαν έξω από το σπίτι του: . να μας φωνάξουν να πάρουμε μέρος στην κυβέρνηση.] Αν παραιτηθεί...45...1986. (Ανδρικόπουλος) Και ένα προς τον Σκόμπι: «Είσθε υπεύθυνος διά την τήρησιν της τάξεως εις τας Αθήνας.] Μη διστάζετε να ενεργείτε ωσάν να είσθε εις 34. 0 Τσόρτσιλ επεμβαίνει αστραπιαία· αφού εξώθησε τα πράγματα εκεί που ήθελε. [. Έ να προς τον Λίπερ: «Πρέπει να υποχρεώσετε τον Παπανδρέου να κάνει το καθήκον του. . Και. τρέφει ψευδαισθήσεις: «Από στιγμή σε στιγμή περιμένουμε. φυλακίστε τον. είναι αποφασισμένος να συντρίψει διά παντός τους αντιρρησίες.34 Τη Δευτέρα 4 Δεκεμβρίου ο Παπανδρέου υποβάλλει εγγράφω ς την παραίτησή του προς τον βασι­ λέα στο Λονδίνο. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩ Ν ΑΤΑΚΤΩΝ 639 τη στιγμή ο Πα7τανδρέου θεωρείται φυγόδικος».9. Π. που απέτυχε στην αποστολή του. (Richter) Το πρωί της Τρίτης 5 Δεκεμβρίου ο Βρετανός πρωθυπουργός στέλ­ νει δύο κτηνώδη τηλεγραφήματα. 24. 0 Σιάντος στο στρατηγείο της ΚΕ του ΕΛΑΣ. [. Προς στιγμήν φαίνεται πω ς το ΚΚΕ πέτυχε τον στό­ χο του· αλλαγή πρωθυπουργού γρήγορη και με λίγες απώλειες.. να σταματήσουν οι συγκρούσεις πριν εξαπλωθούν. Η βία δείχνει να σταματάει εδώ.. κατέρρευσε και «είχε υποστεί έναν ψυχικό κλονισμό». όταν π ια θα έχουν τελειώσει οι μάχες. Ο πρωθυπουργός δεν εί­ ναι άνθρωπος των άκρων· ένας πεφυσιωμένος λογάς είναι. ύστερα από τα γεγονότα που ξετυλίγονται στην Αθήνα. Θα μπορούσε το ίδιο καλά να αρρωστήσει και να μην μπορεί να τον πλησιάσει κανείς».35 Ο αρχηγός των παλιών πολιτικών Σοφούλης υποδεικνύεται από τον Λίπερ ως νέος πρω θυπουργός και με τη σύμφωνη γνώμη του ΕΑΜ αναλαμβάνει τον σχηματισμό οικουμενικής κυβέρνησης. 35. βάλλει κατά της Δημοκρατίας. Θα γίνει οπωσδήποτε ανασχηματι­ σμός και θα πάρουμε μέρος στην κυβέρνηση».Θάνατος στον Παπανδρέου. Μα το πραγματικό αφεντικό είναι άλλος. « 0 Τσόρτσιλ δεν ήταν πρόθυμος ούτε ν’ αντιμετωπίσει καν το ενδεχόμενο μιας πολιτικής λύσης. Θάνατος στον Παπανδρέου. έως ότου συνέλθει. Φοβερές στιγμές· φωνές που τον διέλυαν.Α ΡΗ Σ. όπο^ς έγινε κατά το παρελθόν. με πρόσχημα τον κομουνι­ σμό. Ό. Πρώτη .] 0 Τσόρτσιλ επεδίωκε με κάθε τρόπο την ένοπλη αναμέτρηση». Κανελλόπουλος.τι έγινε έγινε· σημασία έχει να μην εκτραχυνθεί άλλο η κ α τά ­ σταση. αιματοκύλισε την Αθήνα. στη Μονή Κλειστών της Χασιάς. Ιστορία της Αντίστασης 1940-. [.

Έτσι. όπου αναπτύσσεται μία εξέγερσις τοπικώς». Όλες οι εξουσίες συγκεντρώνονται στον Σκόμπι. σαν να επρόκειτο γιο: έθνος υπό βρετανικήν κυριαρχίαν. Υφίστανται τον εξευτελισμό και σιωπούν. Ο Παπανδρέου υποκύπτει ξανά· ανακαλεί την παραίτησή του και παραμένει απομονωμένος στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρεταννία» ώσπου να δεήσει ο Τσόρτσιλ να τον αντικαταστήσει και να δώσει τέ­ λος στην ιδιότυπη ομηρία του. Ουδείς από την αστική ή την κομουνιστική πλευ­ ρά διαθέτει την οξύνοια και το κύρος να πετύχει μια συμφωνία που να τάσσει «πρώ τα την Ελλάδα» και δευτερευόντως τα παραταξιακά οφέλη.τι αντιδραστικότερο υπάρχει στην ελληνική κοινωνία.ενη σύγκρουση με το ΕΑΜ στην . Αυτός αποφασίζει για όλα ως αρχηγός των νέων στρατευμάτων κα­ τοχής. (Ιατρίδης) Όμως το κεντρικό αίτιο που οδήγησε σε ένοπλη σύγκρουση είναι ότι οι Έλληνες πολιτικοί ηγέτες και των δύο παρατάξεων είναι από με­ τριότητες και κάτω. Ο βασιλέας από το Λονδίνο καλύπτει πλήρως την ξένη επ έμ ­ βαση. είναι εκείνο που υπεράνω όλων πταίει». (Τσόρτσιλ) Η 5η Δεκεμβρίου 1944 είναι αποφράς ημέρα για τη χώρα και πρωτίστως για τον πολιτικό της κόσμο. ο οποίος. αλο:>νίζει μόνος του. Στους δρόμ. επέτρεψαν στον προ^θυπουργό της Μεγάλης Βρετανίας να επιβάλει τη σύγκρουση. έτσι για την ιστορία. ο Αμερικανός πρέσβης Μακβί έχει δώσει ένα πλαίσιο ερμηνείας: «Ο χειρισμός του λαού αυτού. Τον διευκολύνουν και με το δημοκρατικό προσωπείο της κυβέρνησης Παπανδρέου: «Ε ί­ ναι σίγουρα ευτύχημα το ότι η επικείμ.ους ξεσπάνε μάχες. Και ουδείς έχει το ανάστημα αυτήν τη συμφο^νία να τη δια­ πραγματευτεί με τον Τσόρτσιλ. όπως επικράτησε να λέ­ γονται οι επί 33 ημέρες μάχες της Αθήνας. προς τη διεθνή κοινότητα. μην έχοντας αξιόπιστο Έ λ ­ ληνα συνομιλητή. Στο ερώτημα γιατί έγιναν τα Δεκεμβριανά. που τόσο φανατικά αγαπάει την ελευθερία (και ο οποίος ποτέ του μέ­ χρι τώρα δεν έχει δεχθεί την υπαγόρευσιν ηρέμως). άβουλοι και ανίσχυροι. σε συνεργασία με ό.640 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ κατακτηθείσαν πόλιν. Κανείς πολιτικός δεν αντιδρά· κανείς από τους εναπομείναντες στην ανάπηρη κυβέρνηση δεν παραιτείται· κανένα κόμμα δεν διαμαρ­ τύρεται.

Και θέλη­ σαν. Και όλα αυτά τα ελληνικά αποβράσματα με την επίσημη στήριξη του νεαρού τότε κράτους είχανε έναν εχθρό: την ψυ­ χή των παιδιών της γαλαρίας. »Εκατομμύρια ελληνικά παιδιά που πίστεψαν στην απελευθέρο^ση. από σφαίρες που ρίξαν δωσίλογοι και φασίστες. που δεν αρέσκεται σε ψευδολογίες και απεχθάνεται προδότες και επαγγελματίες εθνικόφρονες: «Τα Δεκεμβριανά δεν ήταν αντίδραση κο­ μουνιστών. στα ίδια ανάλγητα αρμόδια πρόσωπα που αντιμετώπι­ ζαν πριν λίγο κιόλας χρόνο...] Ήταν η αγανάκτηση το^ν παιδιών της γαλαρίας που βλέπαν τους συντρόφους τους και τα όνειρά τους στα φέρετρα.να πλαστογραφήσουν την ιστορία. Αυτή εδώ ήταν η πιο ήρεμη και πολιτισμένη επ α ­ νάσταση που έχω δει ποτέ. Χατζιδάκις.36 Εκ των υστέρων οι νικητές θα προσπαθήσουν και ως έναν βαθμό θα κατορθώσουν -χάρη στη μονοπώληση του δημόσιου λόγου που διέθε­ ταν επί δεκαετίες. πριν αποκλειστούν στη γαλαρία τους. αυθεντία επί των βαλ­ κανικών θεμάτων. Μ.> 11. παρουσιάζοντας την εκβιαστική σύγκρουση σαν ακόμη μία απόπειρα των κομουνιστών να καταλάβουν την εξουσία: τον «δεύτερο γύρο». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 641 Ελλάδα γίνεται χωρίς να βρίσκεται ο βασιλεύς στη χώρα. Αντί. μέχρι τη στιγμή που η Αστυνομία άρχισε να πυροβολεί και οι Άγγλοι επενέβησαν». παρακολούθησε από κοντά την έναρξη των συ­ γκρούσεων: «Μέσα σε 25 χρόνια έχω δει σχεδόν όλες τις επαναστά­ σεις της Ευρώπης.12. Μπορούμε να παίξουμε πολύ καλύτερα το παιχνίδι μας υπέρ του Παπανδρέου α π ’ ό.ΑΡΗΣ.1976. στον ίδιο δικαστή. (Τσόρτσιλ) Ο Αμερικανός δημοσιογράφος Μ. να διαμαρτυρηθούν κραυ­ γάζοντας για τελευταία φορά. Το Δεκέμβριο του 1944 η εναλλακτική λύση δεν ήταν είτε δικτα- 36. φοροόντας γαλάζιους μαν­ δύες εθνικοφροσύνης. από το βιβλίο 0 καθρέφτης και το μαχαίρι.τι θα το μπορούσαμε αν θα εμφανιζόμασταν να επιβάλλουμε ένα μοναρχικό καθεστώς στην Ελλάδα». . 37. Φόντορ. όταν ακόμη υπήρχαν Γερμανοί. Κι ύστερα να σωπάσουν . «Toc παιδιά της γαλαρίας» (ο τίτλος από την ομότιτλη ταινία του Καρνέ).3 7 Για τους περισσότερους ξένους ιστορικούς η ερμηνεία των συ­ γκρούσεων είναι σχεδόν ταυτόσημη: «Τα Δεκεμβριανά δεν ήταν σε κα­ μιά περίπτωση η προετοιμασμένη από πριν κομουνιστική επανάστα­ ση. [. Υπάρχει όμως και η αξιοπρεπής Δεξιά του Μάνου Χατζιδάκι.σαράντα χρόνια τώρα (σαράντα χρόνια τα περιέχο^ μέσα μου και τα δουλεύω για να τα πω κάποια φορά)». αλλά βρέθηκαν ευθύς αμέσως απέναντι στον ίδιο χωροφύλακα.

καταδικάζει με όντως ιστορικές δηλώ­ σεις του τις αδερφοκτόνες διαθέσεις της ιθύνουσας τάξης: «Διαμαρτυρόμεθα και καταγγέλλομεν εκείνους οι οποίοι με ανεξήγητον ελαφρότητα εξωθούν κάθε ημέρα προς εμφύλιον πόλεμον.642 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τορία του προλεταριάτου είτε η φιλελεύθερη δημοκρατία. Έχοντας επιτύχει στο να εξασφαλίσουν λαϊκή ενότητα και υποστήριξη.σχέδιασαν ποτέ να καταλάβουν την αρχή με στρατιω­ τική επέμβαση. Γρηγοριάδης. Διό­ τι υπάρχουν δυστυχώς και όργανα του Τύπου και μέρος της ιθυνούσης τάξεως η οποία μας επικρίνει διότι βραδύνομεν να τον πραγματοποιήσωμεν. . πριν προσκυνήσει πανικόβλητος τη Δεξιά για να εκλεγεί βουλευτής του Παπάγου.. ποια ελληνική παράταξη ήθελε τη σύγκρουση το ομολογεί ο ίδιος ο Παπανδρέου. (Mazower) Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγουν και οι σοβαροί Έλληνες ιστορικοί που δεν γράφουν την ιστορία για να δικαιώσουν τη μία ή την άλλη πλευ­ ρά: «Η όλη εξέλιξη της πολιτικής του ΕΑΜ και του ΚΚΕ με πείθει ότι ού­ τε το ΕΑΜ ούτε το ΚΚΕ -που λόγω του δυναμικού του αγο^να κυριαρ­ χούσε στο ΕΑΜ.38 Και: «Δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να δείχνει ότι η εξέγερση της Αθήνας ήταν κάτι άλλο από ένα αυθόρμητο λαϊκό κίνημα.τι του επέβαλλαν οι αντίπα38. [. ως υπεύθυ­ νος πρωθυπουργός της χώρας. θα μπορούσε να το είχε κάνει εύκολα δύο μή­ νες νωρίτερα». Μύλος Όπως διηύθυνε το ΚΚΕ τις μάχες των Δεκεμβριανών. Η. ήταν πεπεισμένοι πως θα μπορούσαν να επιβάλουν το πολιτικό και κοινωνικό πρόγραμμα με δημοκρατικά μέσα». τελείους ανα­ πάντεχο για την ηγεσία του Κόμματος. (Σβορώνος) Τέλος.. Αν είχε θελήσει το Κόμμα να καταλάβει την εξουσία. Στις 27 Νοεμβρίου 1944.] Παραμένωμεν αδιάφοροι προς την ομαδικήν παράκρουσιν μιας μερίδος της ιθυνούσης τάξεως και θα εξακολουθήσο^μεν τας προσπάθειάς μας διά να υπηρετήσωμεν τα διαρκή συμφέροντα του έθνους και του λαού μας». Αντίστασις) Είναι μια κραυγή αγο^νίας καθώς σπρώχνεται η χώρα και ο ίδιος κατά κρημνών. (Φ. θα ήταν προ­ τιμότερο να είχε υποκύψει εξαρχής σε ό. αλλά είτε εθνική ανεξαρτησία. α π ό τ α Π ρ α κ τικ ά το υ Σ υ νεδρ ίο υ « Α π ό τ ψ Αντίσταση στον Ε μ φ ύ λ ιο » . είτε ξένη κηδεμονία και ολιγαρχική διακυβέρνηση». Richter. λαϊκή κυριαρχία και κοινωνική δημοκρατία.

ή τουλάχιστον δε θα έπρεπε ν ’ αρ­ χίζει. Η καθοδήγηση του ΚΚΕ είναι αποφασισμένη να χειριστεί το ζήτη­ μα σε κομματικό επίπεδο και ιδίως να κρατήσει τον Άρη μακριά από την Αθήνα* κανείς δεν εγγυάται ότι ο αρχηγός του ΕΛΑΣ θα υπακού- . «Δεν υπήρξε ουσιαστικά από την πλευρά μας προετοιμασία της ένοπλης λαϊκής αντίστασης του Δεκέμβρη .Σιάντος ευνουχίζουν τις εκρηκτικές λαϊκές δια­ θέσεις. χωρίς να έχει βρεθεί μια απάντηση στο ερώτημα: τι επιδιώκουμε να επιτύχουμε μέσω του πολέμου και μέσα σ’ αυτόν. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 643 λοί του. καθώς απορρίπτουν την εισήγηση στελεχών για γενικευμένη εξέγερση του λαού με στόχο να καταλάβει την εξουσία* ούτε εφαρμό­ ζουν το υπάρχον στρατιωτικό σχέδιο Μακρίδη για την κατάληψη της πρωτεύουσας από τον ΕΛΑΣ του Βουνού. η ανικανότητά της είναι αδύνατον να καλυφθεί.αυτό είναι το ιστορικό γ ε ­ γονός». οπότε οι συνέπειες της πολιτικής ήττας θα ήσαν μικρότερες από αυτές της στρατιωτικής. Το πρώτο είναι ο αντικειμενικός στόχος. αν δρα κανείς συνετά. στέλνοντας τον εαμικό κόσμο τροφή στα βρετανικά κανόνια και κατόρθωσε να γ ί­ νει ο νεκροθάφτης του μαζικότερου λαϊκού κινήματος της Ευρώπης. «α π ό στρατιωτική άποψη δεν είχαμε επίγνωση της κα τά στα­ σης ». «Κανένας πόλεμος δεν αρχίζει. Σύρθη­ κε στην ένοπλη σύγκρουση χωρίς προετοιμασία και σχέδιο. Η Χρύσα κυριολεκτούσε απολύτως όταν έλεγε στο ΠΓ: «Το Δεκέμ­ βρη αρχίσαμε τον αγώνα χωρίς να ξέρουμε πώς και πότε θα τον τε­ λειώσουμε». (Clausewitz) Τίποτα από αυτά δεν υπάρχει.ΑΡΗΣ. Η καινοφανής για τα στρατιω­ τικά δεδομένα «ένοπλη διαμαρτυρία» που επελέγη ως απάντηση στην αντίπαλη βία θα έπρεπε να περιοριστεί αυστηρώς εναντίον των κυ­ βερνητικών δυνάμεων και να μη λάβει τον χαρακτήρα καθολικής σύ­ γκρουσης. (Ιωαννίδης) Οι παράμετροι του δράματος: Μετά τους φόνους των αόπλων στο συλλαλητήριο της 3ης Δεκεμ­ βρίου οι Ιωαννίδης . Ή. Ματαίως το ΓΣ του ΕΛΑΣ στέλνει από τη Λαμία τηλεγραφήματα που καταλήγουν στο αγωνιώδες «παρακαλούμεν γνωρίσατε προθέ­ σεις σας». κατά το ανθρωπάκι που βρέθηκε στην ηγεσία του ΚΚΕ. το άλλο είναι ο εν­ διάμεσος στόχος». Ξεκαθαρίζουν στους θερμό­ αιμους πως το ΚΚΕ δεν βαδίζει για την εξουσία* και επιπλέον δεν πρέ­ πει να προκαλέσει αγγλική επέμβαση. (Ρούσος) Σε οποιεσδήποτε σκοπιμότητες και αν αποδοθούν οι αποφάσεις της καθοδήγησης.

Με διαταγή της 5ης Δεκεμβρίου στερεί τον ΕΛΑΣ από τη φυσική του ηγεσία και τον τεμαχίζει* στέλνει το ΓΣ (Άρη. Σαράφη. «Διαθέσαντα κ α τ 9 αυτόν τον τρόπον τας δυνάμεις του ΕΛΑΣ τα υποδυόμενα τον αρχιστράτηγον μέλη της ΚΕ και με την κοινοτέραν ακόμη λογικήν έπρεπε το λιγότερον να αναμένωσι αποτυχίαν». (Χουλιάρας) Οι υπόλοιπες μονάδες του ΕΛΑΣ που θα προλάβουν να μπουν στην πρωτεύουσα. . Οι βασικές αρχές της πολεμικής τέχνης γίνονται θρύψαλα· οι διαταγές αναιρούν η μία την άλλη. «Η ηγεσία άρχισε τη μάχη της Αθήνας με το 34ο Σύνταγμα. Αμπλιανίτης του λέει σαρκαστικά: Δε μας έφερνες και μερικές πινακίδες να γράφουνε «Απαγορεύ­ εται αυστηρώς η απόβαση» να τις βάλουμε σ' όλη την ακτή. Οι ορεσίβιοι αντάρτες καθοδηγούνται από άγνω­ στες ηγεσίες σαν «κολόνες απεργώ ν» σε συλλαλητήριο και αποδεκατίζονται σε ασήμαντους περιφερειακούς στόχους. 0 Σιάντος αυτοσχεδιάζει ανεπίτρεπτα και υπονομεύει τη συνοχή και τη μαχητικότητα του αντάρτικου στρατού. Κ α­ θώς ο Περικλής ορίζει στους άνδρες τις θέσεις τους. Ο Περικλής. 16. κατά τά γμ α και όχι ως συγκεντρωμένη δύναμη. που έχει εισέλθει στην Αθήνα κατά το ήμισυ -τ ο άλλο του τά γμ α είναι ακόμη στην Άμ­ φισσα-.644 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ σει στους περιορισμούς. οι διάσπαρτες αγγλικές μονάδες αρχί­ ζουν να συρρέουν προς την Αθήνα.8. παίρνει εντολή να τοποθετήσει ένα τμήμα κατά μήκος της ακτής Σ κ αρ αμ α γκά γ ια να αποκρούσει τυχόν αγγλική απόβαση. «Το ΓΣ ζήτησε την άδεια να χτυ­ πήσει όλες τις αγγλικές δυνάμεις που ήταν σκορπισμένες σ' ολόκλη39. ένα τάγμ α του 42ου Συντάγματος. Μακρίδη) και τις μεγάλες μεραρχίες να διαλύσουν τον Ζέρβα στην Ή πειρο και τον Τσαούς Αντοόν στη Μακεδονία. ο επικεφαλής του τμήματος Κ. ένα τάγμ α του 7ου της Εύβοιας και ένα τά γμ α του 6ου της Πελοποννήσου».39 Με τους Άγγλους άλλος παραλογισμός. συχνά ακατανόητες. Και αρχίζει τη μάχη της Αθήνας με δυ­ νάμεις απολύτως ανεπαρκείς για τέτοιο εγχείρημα.1946. καπετάνιος του 42ου Συντάγματος. Μόλις εκδηλώθηκε η κρίση. Μακρίδη προς το ΠΓ του ΚΚΕ. Έκθεση 0. Όλοι ευκαιριακά διατάζουν επιχειρήσεις. κα τα­ κερματίζονται εκ νέου κάτω από διαφορετικές διοικήσεις και χρησι­ μοποιούνται πυροσβεστικά πότε στον έναν τομέα και πότε στον άλ­ λον. Η αποστολή είναι επιεικώ ς αστεία* τι θα μπορούσαν να κάνουν τα αντάρτικα τουφέκια αν εμφανίζονταν οι βρετανικές κανονιοφόροι. Το ΚΚΕ τα έχει αναλάβει όλα· οι αντάρτικες διοικήσεις ουσια­ στικά καταργούνται.

ΑΡΗ Σ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ Α ΤΑΚΤΩΝ 645 ρη την Ελλάδα. ότι ο ΕΛΑΣ βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση και με τους Άγγλους. και σε λίγο ο Μ πουκουβάλας με Θεσσα- . Το μεγαλύτερο μέρος των εφοδίων της είναι σε περιοχή που ελέγχεται από τον ΕΛΑΣ της Αθήνας. Ενώ έχουν αρχίσει οι μάχες στην Αθήνα.Αύριο αυτό το σύνταγμα θα μας πολεμάει στην Αθήνα.Να το αφήσετε να περάσει! Σε παρόμοια θέση θα βρεθεί ο Ερμής. Στις 7 Δεκεμβρίου η ΚΕ του ΕΛΑΣ (Σιάντος) απευθύνεται στον λαό της Αθή­ νας με παραλήπτες τους Άγγλους: « 0 αγώνας μας είναι καθαρά εσω­ τερικός. 0 Σιάντος το απαγορεύει: . Έ τσι οι δυνάμεις αυτές θα αφοπλίζονταν και δεν θα χρησιμοποιούνταν στην Αθήνα. ανάλογης σοβαρότητας: . την 23η Ταξιαρχία Τεθωρακισμένων. με τη μεγα?α3τερη βρετανι­ κή μονάδα στην πρωτεύουσα. Ο Αμάρμπεης αγαναχτεί: . Οι σύμμαχοι Άγγλοι π ρέπ ει να μείνουν ουδέτεροι και τους βεβαιούμεν πως δεν διατρέχουν κανένα κίνδυνο». Μα οι ευκαιρίες έχουν χαθεί. στον Μαραθ(ύνα οι άνδρες του ΕΛΑΣ παίζουν ποδόσφαιρο με Βρετανούς στρατιώτες. μετά από πέντε ολόκληρες ημέρες. το απίστευτο. ΕΛΑΣ) Παρότι οι Άγγλοι έχουν αρχίσει δυναμικά τον πόλεμο (στις 3 Δε­ κεμβρίου τη νύχτα αφόπλισαν με προδοσία το 2ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ στην Κηφισιά. Σαν να μην υπάρχουν. στις 4 Δεκεμβρίου τα αγγλικά αεροπλάνα πολυβολούν όποια αντάρτικη μονάδα εντοπίζουν κινούμενη στην ύπαιθρο. 0 Αμάρμπεης που κατέβαινε στην προ^τεύουσα με Ρουμελιώτες αντάρτες βλέπει ένα αγγλικό σύνταγμα να προπορεύεται και ενημε­ ρώνει πο^ς θα το αφοπλίσει. Και άλλες. . Και. στις 6 και 7 Δεκεμβρίου τα αεροπλάνα θερίζουν τους ελασίτες στο Γουδί και τα τανκς τους λιώνουν στου Μακρυγιάννη). (Mazower) Μόνο στις 9 Δεκεμβρίου ο Σιάντος θα παραδεχτεί ανοιχτά.Να το αφήσετε να περάσει. Στην πρόταση αυτή η ΚΕ απάντησε αρνητικά». (Οικονομίδης) Οι διαταγές προς τους ελασίτες είναι σκληρές: . με την ΑΠ 132 διαταγή. (Σαράφης. ο Σιάντος εξακολουθεί να εθελοτυφλεί ότι δεν θα αναμειχθούν στο «εσωτερικό ζήτημα». αλλά οι οπαδοί του ΕΛΑΣ βοήθησαν κιόλα τους Βρετανούς στρατιώτες να φορτώσουν τα εφόδια».Όποιος δημιουργήσει προβλήματα με τους Άγγλους θα αντιμετω­ πιστεί σαν προβοκάτορας και σαν προδότης.Θα τους βλέπετε σαν κούτσουρα. που οδηγεί Πελοποννήσιους αντάρτες στην πρωτεύουσα. «Τα καμιόνια που έστειλαν δεν υπέστησαν επίθεση στο δρόμο.

Ακόμη και ο κομματικά υπάκουος Λ ευτεριάς δυσανασχετεί και π ά ει από τη Θήβα στη Χασιά να διαμαρτυρηθεί προσ ω πικά στον Γραμματέα: . ξανακούει. Η διοίκησή του είναι εξαρχής διμελής: στρατιωτικός και καπετάνιος* όλοι σχεδόν οι καπετάνιοι και οι στρατιωτικοί είναι μέλη του ΚΚΕ. Η μόνη ομοιότητα του αθηναϊκού ΕΛΑΣ με τον ΕΛΑΣ του Βουνού είναι το όνομα. στην Αθήνα. συγκροτήθηκαν σε έναν μυστικό «κόκκι­ νο στρατό». Μ ακελειό Το βάρος των Δεκεμβριανών το σηκώνει αναγκαστικά ο ελεγχόμε­ νος κομματικός στρατός της πρω τεύουσας .Αφήστε τους. ιδίως των συνοικιών. με συνεχείς αυξομειώσεις δύ­ . βγαίνει στο τηλέφωνο ο στρατηγός Μ άντακας που ακολουθεί τις εντολές Σιάντου: . 0 Μπουκουβάλας τα χάνει: . Ο αθηναϊκός ΕΛΑΣ είναι ένας ρευστός στρατός χωρίς τη σιδερένια πειθαρχία των ανταρτών του Βουνού.κ.Να πάνε. Δεν μπορεί να κάνει αλλιώς. Τάσο. Μύλος. Η αποστολή τους ήταν να προστατεύουν αυτούς που τις μαύρες νύχτες της Κατοχής γέμιζαν τους τοίχους με ελπιδοφόρα συνθήματα. να περιφρουρούν τους ομιλητές των διαδηλώσεων. εκείνους που φώναζαν από τα χοονιά για ελευθερία. στρατηγέ. που δεν υπάγεται στο ΓΣ του Βουνού. πιστόλια και χειροβομβίδες. αλλά καθοδηγείται κατευθείαν από την ΚΟΑ (Κομματική Οργάνωση Αθήνας) του ΚΚΕ. να ανοίγουν δρόμο στους διαδηλωτές κ. Όταν οι ομάδες πλήθυνοίν.κ α τ ’ ευφημισμόν ΕΛΑΣ Α θήνας.ο. να σπάνε κλοι­ ούς αστυνομικών. με καμουφλαρισμένο οπλισμό. Ξέρεις τι θα πει μύλος της Αθήνας. να τους αλέσει ο μύλος της Αθήνας.Θα τους βρούμε μπροστά μας στην Αθήνα. και ο Μάντακας του κλείνει το τηλέφωνο. 0 ΕΛΑΣ της Αθήνας άρχισε με μικρές ευέλικτες ομα­ δούλες «εγγύς άμυνας». Όταν ζητάει οδηγίες από την ΚΕ του ΕΛΑΣ.με τη βοήθεια το^ν κατοίκων.646 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ λούς ιππείς· αυτός μάλιστα έχει ήδη αφοπλίσει αναίμακτα μια α γγλι­ κή μονάδα με θωρακισμένα. να απελευθερώνουν όσους συλλαμβάνονταν πριν οδηγηθούν στις φυλακές.Πώς είπατε.Αφήστε τους να τους λιντσάρει ο λαός της Αθήνας. . 0 Σιάντος: .

Η πρωτεύουσα ισοπεδώνεται. στήνει οδοφράγματα στους δρόμους. Ο Αίπερ προειδοποιεί τον Σβώλο.000. Μεγάλες καταστροφές προκαλούν τα αεροπλάνα που ανε­ νόχλητα πετάνε χαμηλά και χτυπάνε ό. Ο πρώτος και κύριος στόχος των Άγγλων. ενώ τα θηριώδη άρ­ ματα Σέρμαν με τα πυροβόλα τους τρυπάνε τοίχους. να διεξάγουν οργανωμένες επιχειρήσεις εναντίον αντιπάλων με υπερσύγχρονο βαρύ οπλισμό. Δεν υπάρχουν στρατόπεδα ούτε ασκήσεις και συσσίτιο* κάθε μαχητής κοιμάται και τρώει στο σπίτι του. Σ π ί­ τια. άλλως θα παραλάβετε την Ελλάδα ερείπια. τα ακινητοποιεί με κουβέρτες στις ερπύστριες και τα καταστρέφει με αυτοσχέδιες βόμβες από μπουκάλια και κονσερβοκούτια γεμά τα βενζίνη. Οι Άγγλοι χτυπάνε ανελέητα. Ο αγώνας είναι εξαρχής άνισος. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 647 ναμης* εγγεγραμμένοι είναι πάνω από 20.500.500 βλήματα την ημέρα. ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα μετατρέπονται σε ερείπια. δίχως βα­ ριά όπλα. Ο ΕΛΑΣ στην Αθήνα πολε­ μούσε με αυτοσχέδια μέσα και τρομακτικό πείσμα. τανκς. πυροβολικό. Για να σταματή­ σει τα τανκς. Η πραγματικότητα θα τον τρομάξει. Αλλά είναι ανθρωπίνως αδύνατον με τα πιστόλια και τα τουφέκια του 1912. όπο^ς ορίζεται από τον ίδιο τον Τσόρτσιλ με απανω τά τηλεγραφήματα στις 8 και 9 Δεκεμ­ βρίου. Δεν δέχεται τίποτα λιγότερο: «Σαφής αντικειμενικός μας στόχος . οι ελασίτες της Αθήνας είναι πλησιέστερα στο μοντέλο του κοινοτικού επαναστάτη. που επιχείρησε να μεσολαβήσει μεταξύ των αντιμαχόμενων πλευρο^ν: Συνεννοηθείτε με το στρατηγό Σκόμπι. με θύματα κυρίως αμάχους. πολυκατοικίες. μα οι οπλισμένοι τις παραμονές των Δεκεμβριανών είναι περί τους 5. εισβάλλουν σε κτίρια και τα σωριάζουν. Μόνο τα κανόνια των π ο λ εμ ικ ο ί πλοίων που έχουν πλημμυρίσει τον Πειραιά και το Φάληρο εξαπολύουν περί τα 2. Ο Σκόμπι με την απόλυτη υπεροχή που διαθέτει θεωρεί πολύ εύ­ κολο να διαλύσει σε μια δυο ημέρες τους «τρα μπούκους» και τα «κοινωνικά αποβράσματα» που τολμούν να δημιουργούν προβλήμα­ τα. Αυτοί οι ιδιότυποι «πελταστές της ασφάλτου» είχαν αποκτήσει με­ γάλη πείρα στις κατοχικές συγκρούσεις με τους Γερμανούς. Και.τι κινείται.ΑΡΗΣ. αεροπλάνα και τα κανόνια του α γ ­ γλικού στόλου. τους τ α γ ­ ματασφαλίτες και τις συμμορίες των δωσίλογων. που επιπλέον διαθέτουν θωρακισμέ­ να οχήματα. είναι η καταστροφή τα)ν εξεγερμένων και η εκμηδένιση του ΕΑΜ. σε αντίθεση με τους αντάρτες του Βουνού.

. Για κάθε νεκρό μαχητή υπάρχουν δύο και τρία χέρια που διεκδικούν το τουφέκι του. (Τσόρτσιλ) Δεν είναι εύκολο. είχαν διεισδύσει παντού. άλλος. τους οποίους οδηγούν για ασφάλεια έξω από την πρωτεύουσα. Το βρετανικό σύνθημα είναι: «Όχι ειρήνη χωρίς νίκη». (Ζαούσης) Οι ελασίτες συλλαμβάνουν αιχμαλώτους εκατοντάδες Άγγλους αξιωματικούς και στρατκύτες.Χάιλ. Ιταλοί και Γερμανοί τους υποδέχονται σαρκαστικά. και σε ορισμένα σημεία βρι­ σκόντουσαν σε απόσταση αναπνοής από την καρδιά της Αθήνας». φωνάζοντας με υψωμένες γροθιές ή σχηματίζοντας με τα δύο δάχτυλα το γνωστό σή­ μα της νίκης: .648 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ είναι η συντριβή του ΕΑΜ. όπου εντοπίζουν φάλαγγες Άγγλων αιχμαλώτων.Κυβέρνα. Χίτλερ. . Στην πλατεία Ελευθερίας της Λαμίας είναι έτοιμο να ξεκινήσει ένα φορτηγό αυτοκίνητο με Ιταλούς αιχμαλώτους που εργάζονταν σε έρ­ γ α οδοποιίας. αλλά ένα τρίτο αυτοκίνη­ το με νέους αιχμαλο^τους. Τα συνεχή «χάιλ» δημιουργούν χαλασμό και παραλίγο να προκαλέσουν δυναμική αντίδραση των Γερμανών. από τις στέγες.Βικτώρια! . Στις περιοχές του ΕΛΑΣ υπάρχουν τώρα «αντιπροσωπείες» και των τριών αυτοκρατοριών που διεκδίκησαν την κηδεμονία της Ελλάδας. Αγγλία! Μέσα στην Αθήνα όμως γίνεται ανθρωποθυσία. Παρά την υπεροχή τους οι Άγγλοι και οι κυβερνητικοί τις πρώτες ημέρες δέχονται σοβαρά πλήγματα: «Μ ετά τη λήξη του πρώτου δ ε­ καήμερου του Δεκεμβρίου τμήματα του ΕΑΑΣ. Οι παράτολμοι ελεύθεροι σκοπευτές γίνονται το π ρ ο ­ σφιλές θέμα των ξένων ειδησεογραφικ<ύν πρακτορείων. στις εαμοκρατούμενες περιοχές. φωνάζει ένας και σκάνε όλοι στα γέλια. Οι ελασίτες από δρόμο σε δρόμο. . Οι Ιταλοί παροτρύνουν εύθυμα ένα αντάρτικο τμήμα που περνάει για την Αθήνα να μη χαριστεί των Άγγλων. αλλάζει το κλίμα. από σπίτι σε σπίτι. είτε οργανωμένα είτε ανοργάνωτα. Τέτοιο μακελειό δεν είχε γνωρίσει η πρωτεύουσα. 0 τερματισμός των εχθροπραξιών είναι δεύ­ τε ρεύω ν εν σχέσει με αυτό το θέμα». τους ρίχνουν τρόφιμα και εφόδια. Έ να δεύτερο φορτηγό φτάνει στην πλατεία με Γερμανούς αιχμαλο5τους που κοιτά­ ζουν γύρο) τους κατηφείς και ανήσυχοι. τα πρόχειρα οδοφράγματα χτυ­ πάνε στα ίσια τις υπέρτερες αγγλικές και κυβερνητικές δυνάμεις. αυτήν τη φορά Άγγλους.Ντόιτσλαντ ίμπερ άλες. Οι Ιταλοί αρπάζουν την ευκαιρία για πρόγκα. τα παράθυρα. Τα αγγλι­ κά αεροπλάνα πετάνε χαμηλά και.

και του Ιερού Λόχου. 0 πολιτικός προσανατολισμός της Ταξιαρχίας θεωρείται ακόμη και από τον Σκόμπι «πολύ δεξιός».000 προδότες άλλαξαν τις γερμανικές στολές με αγγλικές και χτυπάνε για άλλη μια φορά τους αγωνιστές του έθνους. Γερμα­ νών και Βουλγάρων επί τρία ολόκληρα χρόνια ο ΕΛΑΣ είχε χιλιάδες νε­ κρούς. Ο Τσακαλώτος είχε δια­ τάξει «την απελευθέρωσιν απάντων των αξ/κών και ανδρών των Ταγ­ μάτων Ασφαλείας και τη συγκρότηση τούτων εις Τάγματα διά την χρησιμοποίησίν των εις τον αγώνα εναντίον των Κομουνιστών». με μέσο όρο . Ας σημειωθεί ότι αυτοί που θυσιάζουν αλογάριαστα τη ζωή τους στους αθηναϊκούς δρόμους και στα οδοφράγματα εναντίον Άγγλων και ακροδεξιών είναι το άνθος της ελληνικής νεολαίας. (Ζαούσης) Οι ελασίτες πάλι δεν ήσαν παιδιά του λαού. πολέμησε γενναία και είχε 170 νεκρούς· στις εκατοντάδες μάχες εναντίον Ιταλών. και κυρίως τους αποκρουστικούς ταγματασφα­ λίτες με αρχηγό τον επανεμφανισθέντα εντολοδόχο των χιτλερικών στην Πελοπόννησο συνταγματάρχη Παπαδόγκωνα. Ενώ ο ΕΛΑΣ όχι.000 άνδρες του Ελληνικού Στρατού στη Μέση Ανατολή επελέγησαν μόνο 3. Στην Αθήνα η ταξιαρχία πλαισιώνεται με μερικές χιλιάδες χωροφύλαχες. σύμφωνα με τον διοικητή της συνταγματάρχη Τσακαλώτο. εναντίον του ΕΑΜ πολεμάνε με φανατισμό και οι κυβερνητικές δυνάμεις. μια αμιγώς ακροδεξιά βασιλική δύναμη με σύγχρονο αγγλικό οπλι­ σμό. Αιχμή και καμάρι των κυβερνητικών είναι η ΙΙΙη Ορεινή Ταξιαρχία. Για να συγκροτηθεί. Η μισαλλοδοξία τυφλοονει. από τους 16.Α ΡΗ Σ. (Δ1Σ/ΓΕΣ) Περισσότεροι από 12. πλην της Αεροπορίας. Ο Τσακαλώτος ισχυρίζεται ότι οι δικοί του είναι «οι γνήσιοι Έλληνες».ούτε καν Έλληνες. που έμεινε ουδέτερη. αστυνομικούς. εκτός των θυμάτων του ΕΑΜ στην ύπαιθρο και στις πόλεις. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 649 Νεολαία Εκτός των βρετανικών στρατευμάτων.500 «υγιών φρονημάτων»· οι υπόλοιποι βρίσκονται ακόμη στα στρατόπε­ δα συγκέντρωσης της ερήμου. ενώ μαζί με τους ελασίτες πολεμάνε Γερμανοί.στη μία και μοναδική μάχη που έλαβε μέρος η ΙΙΙη Ορεινή Ταξιαρχία στο Ρίμινι της Ιταλίας. Ιταλοί και Βούλγαροι. Η πολεμική δράση αυτής της μονάδας ακόμη και σήμερα θεωρείται από τους συμπαθούντες ιστοριογράφους «ιδιαίτερα ηρωική» και η ίδια η μονάδα «ένδοξη». Τους συνοδεύουν οι ευχές των εθνικοφρόνων που τους αγκά­ λιασαν γιατί τώρα «ήταν και αυτοί παιδιά του λαού στο πλευρό της επίσημης κυβέρνησης». που βρίσκεται στα νησιά.

Η πρώτη του αντίδραση είναι να τον καθαιρέσει. (Χατζής. (Ζαούσης) Στις 11 Δεκεμβρίου ο Σκόμπι αποφασίζει να υπο­ χωρήσει. . Μάνος Χατζιδάκις. War Diaries. Κώστας Αξελός. ενώ στο τέλος Νοεμβρίου ήσαν περίπου 40. διψασμένοι. Αντρέας Φρα­ γκιάς. Μεταξύ εκείνων που επέζησαν της σύγκρουσης οι Νίκος Σβορώνος. «Στην πράξη όμως η διοίκηση των χερσαίων δυνάμεων ανατέθηκε στον υπ ο­ στράτηγο Χόκσουερθ. Την ίδια ημέρα με εντολή του Τσόρτσιλ φτάνουν αεροπορικώς στην ελληνική πρωτεύουσα ο αρχιστράτηγος Μεσογείου Χάρολντ Αλεξάντερ και ο υπουργός Μακμίλαν για να εκτιμήσουν την κατάσταση. τα βάζει με τον Σκόμπι. αντισυνταγματάρχης Λαγγουράνης. Τά­ σος Λειβαδίτης. όταν βλέπει σε πόσο δεινή θέση έχουν περιέλθει οι αγγλικές δυνάμεις. τον οποίο ο Αλεξάντερ κάλεσε αμέσως από την Ιταλία.40 Αντιθέτως. Ο Αλεξάντερ. με τα λιανοντούφεκα και τις μετρημένες σφαί­ ρες. Νέες δυνάμεις έρχονται συνεχώς από το Ιταλικό Μέτωπο· σύμφωνα με τον αρχηγό του Γενικού Αυτοκρατορικού Επιτελείου στρατάρχη σερ Άλαν Μπρουκ. Μίκης Θεοδωράκης. Γιάννης Ξενάκης. χωρίς ελπίδα να ανανεωθούν». Επανάσταση) Κ ατά τις 20 Δεκεμβρίου οι αξιωματικοί του ΕΛΑΣ υποστράτηγος Ματσούκας. Αντρέας Κέδρος. Το πρώτο δεκαήμερο ο ΕΛΑΣ «κατείχε τα 4/5 της Αθήνας και του Πειραιά».000. οι οποίες όδευαν προς μια «συμφορά πρώτου με­ γέθους». Τίτος Πατρίκιος. με ασύγκριτους ανώτερο οπλισμό. στον ΕΛΑΣ τα ανθρο^πινα όρια έχουν ξεπεραστεί· η κα­ τάσταση επιδεινώνεται από ώρα σε ώρα· οι μαχητές έχουν μεταβλη­ θεί σε φαντάσματα.ά. άυπνοι και προ­ παντός σχεδόν άοπλοι. τώρα πλησιάζουν τις 80.000 άνδρες. Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ. Η γνώμη των επιτελών του είναι να αποσυρθούν οι αγγλικές δυνάμεις στο αεροδρόμιο «εν αναμονή ευνοϊκών συνθηκών»* δηλαδή άφιξη ενισχύσεων. Άρης Αλεξάνδρου. αλλά με παρέμβαση του Λίπερ ο στρατηγός διατηρεί­ ται τύποις στη θέση του για να μην τρωθεί το βρετανικό γόητρο. Al. αντισυνταγματάρχης Πυριόχος κ. Brooke. Ο Τζίντζερ Χόκσουερθ έφτασε στις 15 Δεκεμβρίου και ήταν εκείνος ο οποίος νίκησε τον ΕΛΛΣ». Ή δεν κα­ 40. «Μάχονταν νηστικοί. Οι κυβερνητικοί πανικοβάλλονται* μόνοι τους είναι αδύνατον να σταθούν.650 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ό Π Ο Υ Λ Ο Σ ηλικίας τα 17. (Κλάιβ) Τον ΕΛΑΣ τον νίκησε η αυξανόμενη αγγλική υπεροπλία. Νίκος Κούνδουρος. Μανόλης Αναγνωστάκης. αναφέρουν την επικίνδυνη εξάντληση το3ν τμημάτων και την αναπό­ φευκτα δυσμενή τροπή των μαχών* μα ο Σιάντος αρνείται κάθε ιδέα σύμπτυξης* πιέζει για συνέχιση των μαχών «πάση θυσία».

Μπουκουβάλα. Φεβρουάριος 1945.. Έκθεση 0. ντρέπομαι τρομερά για το ρόλο που παίζει εδώ η Βρετανία. με ένα κοντάρι από αντίσκηνο για δεκανίκι.. χ α ­ λάσματα σπιτιών και τρυπημένους τοίχους. Τα αγγλικά εργατικά συνδικάτα καταδικάζουν την π ο ­ λιτική Τσόρτσιλ με τεράστια πλειοψηφία: 2. Ο Βρετανός στρατιωτικός Κόλιν Ράιτ γράφει από το πεδίο των μαχών στους δικούς του: «Ντρέπομαι. που αδίκως περιμένει εντολή δράσης.] Η δημοκρατία μας μπουκώνεται στον ελ­ ληνικό λαό με τις σφαίρες». [. Χουρτα ίν’ς θάνατου! Σταύρω μα Η εξολόθρευση των αντιστασιακών στην Ελλάδα ξεσηκώνει τη διε­ θνή κοινή γνώμη* πρόκειται για «ένα επεισόδιο μοναδικό στον Β' Πα­ γκόσμιο Πόλεμο.000 κατά.200 αιχμάλωτοι. 42.. 3. Κομουνιστική Επιθεώρηση.Τι γίνεται. .000 υπέρ. χ ά ­ νουν το 1/2 ή τα 3/4 των ανδρών τους.000 τραυματίες και 1. καπετάν Μπελή.000 νεκροί. (Mazower) Πύρινα άρθρα στις ΗΠΑ κατηγορούν τον Τσόρτσιλ για ιμπεριαλιστή και αποικιοκράτη. τον ρωτάει. . (Ανδρικόπουλος) Στις 9 Δεκεμβρίου ο Τσόρτσιλ δέχεται σφοδρή επίθεση στη Βουλή 41. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 651 ταλαβαίνει ή αδιαφορεί «εις ποίον εγκληματικόν σημείον είχε ήδη φθάσει η εξάντλησις των ανδρών».455.4 2 Τάγ­ ματα του ορεινού ΕΛΑΣ. Τι να σ' πω. 0 αθηναϊκός ΕΛΑΣ ουσιαστικά παύει να υπάρχει* το 80% έχει αχρη­ στευτεί: 1.4 1 Ο αγώνας αναγκαστικά περιορίζεται στα οδοφράγματα και ο π ε ­ ριορισμός στα οδοφράγματα σημαίνει άμυνα και άμυνα σημαίνει επ ι­ θανάτιος ρόγχος για τους εξεγερμένους..Ήμαν μέσα μ ’ ένα τάγμα. μέσα από οδοφράγματα. 137. Ήταν η μόνη φορά που βρετανικές δυνάμεις πολέ­ μησαν στην κυριολεξία ενάντια στην Αντίσταση». . Στις οργανωμένες στρατιω­ τικές επιχειρήσεις των αντιπάλων τους οι ελασίτες απαντούν πλέον με πράξεις αυτοθυσίας* επικοινωνούν μεταξύ τους και δέχονται λιγο­ στά τρόφιμα και νερό σαν ασπάλακες.Α ΡΗ Σ. Μακρίδη προς το ΠΓ του ΚΚΕ. Οι απώλειες είναι τρομακτικές.. Στη Μεγάλη Βρετανία σηκώνονται και οι πέτρες εναντίον του. Έξω από την Αθή­ να συναντάει τον Μπουκουβάλα. Το τάγμα του Μπελή αποδεκατίζεται και ο καπετάνιος βγαίνει από την πρωτεύουσα κουτσαίνοντας. παρατακτής δύναμης 300-400 ανταρτών.8. 6.1946.

«δύστροπη ράτσα και χ(όρα». Αλλά ο Πόλεμος δεν έχει τελειώσει. Ζέβγου. πλάι πλάι. Σύμφωνα με τους Τάιμς . Ο «Μεγάλος Σιωπηλός» της Κατοχής δεν επιθυμούσε την παρου43. αλλά δεν θα το χαρεί* την ηγεσία της Δύσης στη θέση της εξασθενημένης Μεγάλης Βρετανίας θα την αναλάβουν οι ΗΠΑ. κατά την έκφρασή του. Το ΚΚΕ είχε επιχειρήσει μια ύστατη προσπάθεια επαφής με τους Σοβιετικούς στέλνοντας τον Ρούσο στις 25 Νοεμβρίου για τη Σοβιετι­ κή Ένωση μέσω Βουλγαρίας· η Καίτη Ζέβγου που τον συνόδευσε.43 Αυ­ τό που συνέβη πραγματικά είναι ότι οι Σοβιετικοί συνέλαβαν τον Ρού­ σο και τον πέταξαν έξω από τη χώρα τους. Θα το πετύχει. έχει π ο ­ λεμήσει σκληρά και γενναία εναντίον των Γερμανών». Οι Αμερικανοί συμπλέουν με τους Βρετανούς και τους διαθέτουν πλοία και αεροπλάνα. για τη με­ ταφορά στρατευμάτων και πολεμικού υλικού στην Αθήνα. Στις Αρδένες οι μηχανοκίνητες γερμανικές μεραρχίες έχουν -γ ια τε­ λευταία φ ορά. Βρετανοί στρατιο^τες και Έλληνες πατριώτες. . ο καθένας με μια συμμαχική σφαίρα στην καρδιά. Ο βρετανικός λέων σύντομα θα πάψει να βρυχάται. οι Ρώσοι δεν μας δέχτηκαν». Μπίβαν και Σ.Τι να την κάνω την Μπολόνια αν χάσω την Αθήνα. Είναι αποφασισμένος να υποτάξει αυτήν την. τα περίφημα «ιπτάμενα φρούρια». Με τον Γιάννη Ζέβγο στο επαναστατικό κίνημα. έχει την υποστήριξη του 90% του ελληνικού λαού. γράφει πως φτάσανε έοος τη Σόφια. Και επιθυμώ να το­ νίσω ότι το ΕΑΜ δεν είναι Κομουνιστικό Κόμμα. Επείγεται να αφοπλίσει και να δια­ λύσει κάθε ευρωπαϊκό κίνημα για να σχηματίσει ένα συμπαγές δυτι­ κό μπλοκ εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης. Όσο για το στρατιωτικό του σκέλος.652 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ των Κοινοτήτων από τους Ν. Ζητώ λοιπόν από την κυβέρνηση να θέσει αμέσως τέλος σ ’ αυτόν τον εμφύλιο αγώνα. Κοκς: «Στο ιερό χώμα της Αθήνας κάτω από τον ίσκιο της Ακροπόλεως. Μα ο Βρετανός ηγέτης ξηλώνει το Ιταλικό Μέτωπο από βρετανικές δυνάμεις για να τις στείλει στην Αθήνα κατά του ΕΛΑΣ. Κ. κείνται νεκροί. αλλά « π α ρ ? όλες τις προσπάθειες του Πέτρου. Η Μόσχα παραμένει άβατο για τους Έλληνες κομουνιστές. που είναι γνωστό με τ 5 όνομα ΕΛΑΣ.εξαναγκάσει τους Αγγλο-Αμερικανούς σε υποχώρηση· ο Γερμανός στρατηγός φον Ρούστεντ πιέζει αφόρητα και η κατάσταση είναι εξαιρετικά κρίσιμη. Στις αντιρρήσεις του Άγγλου αρχιστρατήγου Ουίλσον για την αποδυνάμωση του Ιταλικού Μετώπου ο Τσόρτσιλ θυμώνει: . (Κλάιβ) Ο Τσόρτσιλ δεν κλονίζεται με τίποτα. για προσωπικούς λόγους.

14. Για τα μάτια της διεθνούς κοι­ 44.Α ΡΗ Σ..] ο οποίος έφθασε προ ημερών στη Σόφια».. Συγκαλεί αμέσως σύσκεψη των αντιμαχόμενων πλευρών -ενώ οι μάχες συνεχίζονται-. Τα Χριστούγεννα παίρνει τον Ίντεν και έρχεται στην ελληνική π ρω ­ τεύουσα. όπως γράφ ει ο Γραμματέας της Κομιντέρν Γκεόργκι Δημητρόφ. Ο Βρετα­ νός πρωθυπουργός ενδιαφέρεται πρωτίστως γ ια τη διεθνή κοινή γνώ ­ μη· δεν πρόκειται να αφήσει το γόητρο και την εικόνα της Μεγάλης Βρετανίας να τρωθούν. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑ Κ ΤΩ Ν 653 αία τους. Έ καναν κάτι πέραν των δυνάμεών τους. δεν έχετε πουθενά να ελπί­ ζετε. Μας ήταν ακατανόητο τότε να μην πιέσει σθεναρά ο Στάλιν τον Τσόρτσιλ». ο Τσόρτσιλ χρίει αντιβασιλέα-αρχηγό του Ελληνικού Κράτους τον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό και απομακρύνει άκομψα τον πρώην ευνοούμενο του Παπανδρέου. Το μήνυμα είναι σαφές: είστε χαμένοι. θα πει ξεκάθαρα στους Σιάντο και Παρτσαλίδη ότι η παρουσία των βρετανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκε με τη σύμφωνη γνώμη των Ρούζβελτ και Στάλιν· και δηλώνει ότι δεν πρόκειται να φύγουν πριν α π ο κ α τα ­ στήσουν την τάξη. Το Βήμα . Απλώς στις 9 Δεκεμβρίου.] Έ καναν μια ανοησία». 14. (Παρτσαλίδης) Προτού φύγει. όπου ήδη βρίσκονται οι Μακμίλαν και Αλεξάντερ. [. Και. εμφανίζονται περισσότερο αδιάλλακτοι από ποτέ.2003.2003. Τραγικό δείγμα της πολιτικής ανεπάρκειας της ηγεσίας του ΚΚΕ εί­ ναι πω ς καταλαβαίνουν τα ακριβώς αντίθετα· ότι έχουν στριμώξει τον Βρετανό ηγέτη. Παρόντων Μακβί και Ποπόφ. οι οποίοι τον επιβεβαιο^νουν με τη σιωπή τους.. «έστειλα στον Μολότοφ ένα ερώτημα του Πέτρου Ρούσου. [. . αλλιώς τι γυρεύει στην Αθήνα.9. / Το Βήμα . Στην Αθήνα δίνει ρεσιτάλ παίζοντας τους Έ λ ­ ληνες πολιτικούς στα δάχτυλα. ενώ όλα γύρω τους γκρεμίζονται. και η απάντηση του Μολότοφ ήρθε αμέσως: «Εξηγήστε προσω πικά και φιλικά στον Ρούσο ότι στα πλαίσια της σημερινής κατάστασης οι Έλληνες φίλοι δεν μπορούν να βασίζονται σε δραστήρια ανάμειξη και βοήθεια από εδώ ». Ιστορία του Ελληνικού Εθνους. του οποίου το Ημερολόγιο δημοσιεύτηκε πρόσφατα: «Δεν έπ ρεπ ε να παραιτηθούν από την κυβέρνηση Παπανδρέου.9. στην οποία ο ίδιος π αρίσταται μόνο κατά την έναρξη.44 Και προσο^πικά ο Στάλιν θα δηλώσει στον Δημητρόφ..4 5 Ο Τσόρτσιλ δίνει ένα ακόμη δείγμα αποφασιστικότητας. «Τον ερχομό του Τσόρτσιλ ερμηνεύσαμε σαν εξαναγκασμό του σε υποχώ ­ ρηση. 45.

θα τον αποπέμψουν και αυτόν με άγαρμπο τρόπο. Καραβάνια ολόκληρα σχη­ ματίζονται από δεκάδες χιλιάδες άμαχους πολίτες που εγκαταλείπουν την πρωτεύουσα από τον φόβο των αντεκδικήσεων. δεν είναι σε θέση να κατανοήσει τι συνέβη στην Κατο­ χή και τις μεγάλες αλλαγές που προέκυψαν. καθώς απουσιάζει πολλά χρόνια από τη χώρα.Ό π ο υ να 5 ναι. Δεν πάει άλλο. βγαί­ νουν στους δρόμους όπως είναι.Έ ρ χ ε τ α ι ο Άρης με μεγάλες δυνάμεις. με ό.654 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ νής γνώμης. δίχως να ξέρουν πού πάνε. Επιπλέον. Μετά από τρεις ημέρες ο Σιάντος συναινεί στις πιέσεις των στρα­ τιωτικών για σύμπτυξη. άλλοι μισόγυμνοι και ξυπόλυτοι. Οι Σοβιετικοί ανακοινώνουν επισήμως την τοποθέτηση πρεσβευτή στην Ελλάδα. Η υποχώρηση των μαχητών της Αθήνας είναι μάλ­ λον η πιο οργανωμένη επιχείρηση αυτές τις 33 ημέρες. που είχαν στα­ λεί από τα βουνά».τι ακριβώς χρειάζεται εκείνη τη στιγμή. Βέβαια στη χώρα θα αφιχθεί μετά από έναν ολόκληρο χρόνο. Όταν μετά από λίγο οι Άγγλοι δεν θα τον χρειάζονται πια. «Το ότι η εκ­ κένωση έγινε με σχετική τάξη οφειλόταν στο ότι ο υποχωρητικός ελιγ­ μός εκτελέστηκε κυρίως από τις αντάρτικες μονάδες. Στις 30 Δεκεμβρίου νέα κεραμίδα. .τι προλάβουν να πάρουν μαζί τους και ακολουθούν τους ελασίτες που φεύγουν. μια και ο γερασμένος στρατηγός είναι εντελώς ακίνδυνος για τον θρόνο λόγω της πολιτικής απειρίας του. Η επιλογή Πλαστήρα είναι ό. κατεβαίνει ο Άρης και θα δούνε οι Άγγλοι τι θα πει ΕΛΑΣ. μόλις αντιλαμβάνονται τι συμβαίνει. Το όνομα του δημοκράτη στρατηγού στην προεδρία της κυβέρνησης είναι εξαιρετικό άλλοθι για Άγγλους και ακροδεξιούς. που είχε για αυ­ τόν τον λόγο μεταφερθεί από τη Γαλλία στην Ελλάδα.15 της 4ης Ιανουαρίου με οπισθοφυλακή ένα τάγμα του 7ου Συντάγματος Εύβοιας υπό τον πολέμαρχο Λακκιώτη (ταγματάρχη Γιάννη Σταματάκη). νέος πρωθυπουργός θα ορκιστεί ένας θρυλικός αντιμοναρχικός άνδρας· ο στρατηγός Νικόλαος Πλαστήρας. η οποία αρχίζει αθόρυβα και χωρίς απώλειες στις 21. . (Ζαούσης) Οι κάτοικοι της Αθήνας. . αλλά είναι ανάγκη να δηλωθεί εκείνη τη στιγμή πως η Σοβιετι­ κή Ένωση αναγνωρίζει την κυβέρνηση και δεν έχει καμία ανάμειξη στο εαμικό κίνημα. Η μόνη παρηγοριά των ξεσπιτωμένων αυτές τις δύσκολες ώρες εί­ ναι οι φήμες που ακούγονται. με τα ρούχα που φοράνε.

λέει για τους πο­ λιτικούς. 16..1. Ο Σιάντος λέει στον Άρη πως αντέχουν ακόμη στην Κά­ ζα και να πάει εκεί για να ανεβάσει το ηθικό των τμημάτων. Η παρουσία του Άρη και του Μακρίδη δεν είναι διόλου ευχάριστη για την καθοδήγηση· κάνουν σκληρή κριτική και ζητάνε πληροφορίες για τη στρατιωτική κατάσταση.Και ο τελευταίος υποδεκανέας του Ελληνικού Στρατού θα έκανε καλύτερα τη μάχη. χιλιάδες πολίτες φεύγουν έντρομοι από την κόλαση της πρωτεύουσας και χι­ λιάδες όμηροι σέρνονται μαζί τους.. . έτοι­ μο και αυτόν να αποσυρθεί αφού περάσουν και οι τελευταίοι υποχωρούντες. αλλά μόνος. « 0 Άρης. . Έκθεση 0.ΑΡΗΣ.8. Ο Μακρίδης τα βάζει με τους μό­ νιμους αξιωματικούς της ΚΕ του ΕΛΑΣ που δ. έφθασαν [. μετά του γράφοντος και συνοδεία 2 ανδρών της προσωπικής ακολουθίας του πρώτου [. κινδυνεύουν να κυκλθ30ούν από τα αγγλικά θωρακισμένα.Καλά. Στη Γραβιά τους ακολουθούν και ο Άρης 46. Οι μεραρχίες του ΕΛΑΣ που οδήγησε στην Ήπειρο και σε ελάχιστες ημέρες διέλυσαν τον ΕΔΕΣ βρίσκονται ακόμη πίσω από τη χιονισμένη Κατάρα.] αναχωρήσαντες την μεσημβρίαν της 2.46 Στη Θήβα αντικρίζουν την καταστροφή.. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 655 Κομφούζιο 0 Άρης ήρθε.1946. Ο Άρης τα έχει με τον Σιάντο: .Δεν μας άκουγαν. Μακρίδη προς το ΠΓ του ΚΚΕ. Άφησε πίσο3 τον Σαράφη να συγκεντρώσει τις δυνάμεις. Όταν επιστρέφει στη Θήβα.1. Αχρηστευμένα τμήματα του ΕΛΑΣ υποχωρούν ως έτυχε.45 εξ Ιο^αννίνων.45. πήρε τον Μακρίδη και έφυγε αμέσως με ένα αυτοκίνητο για την Αθήνα.ιηύθυναν τις μάχες.] εις Θήβας την εσπέραν της 5. η πολιτική ηγεσία έχει μετακινηθεί για λόγους ασφαλείας στη Γραβιά· επειδή δεν έχει ληφθεί η στοιχειώδης μέριμνα για δεύτερη γραμμή άμυνας. Ο αρ­ χηγός στην Κάζα βρίσκει μόνο τον Αμάρμπεη με 40-50 άνδρες.. Η απάντηση όλων είναι η ίδια: . Με το τέλος των εχθροπραξιών ο αρχηγός δεν κρατιόταν άλ­ λο εκεί· οι ειδήσεις από την πρωτεύουσα δεν ήσαν καθόλου καλές. αυτοί δεν καταλαβαίνουν τι τους γίνεται. τις οποίες κανείς δεν είναι σε θέση να τους δώσει. ουδαμού σταθμεύσαντες πέραν των ολίγων ωρών». εσείς δεν μπορούσατε να τους εμποδίσετε να κάνουν τις αρ­ λούμπες που κάνανε.

Κυνηγημένοι και νηστικοί οι «Αθη­ ναίοι» κοιτάνε να πάρουν περισσότερα από α υ τά που μπορούν να τους προσφέρουν. που δεν σηκώνουν τέτοια. αλλά για πρώτη φορά από την απελευθέρωση ανέτρεπαν άρδην. Αυτό που επείγει είναι να κλειστεί προσωρινή ανακωχή ώστε να κερδίσουν τον απαιτούμενο χρόνο για ανάπαυση. (Ζαούσης) Τα πεινασμένα πλήθη και οι ο:πείθαρχοι μαχητές του αθηναϊκού ΕΛΑΣ. τον έλεγχο του ΕΛΑΣ σε μια τεράστια έκταση της χώρας». Αθηνέλη και τους π ο ­ λιτικούς Ζέβγο. ανασυγκρότηση και αναδιάταξη των μο­ νάδων του ΕΛΑΣ. ρημάζουν καλλιέργειες και κοτέτσια.Δομοκού . Έτσι και γίνεται. πέφτουν σαν ακρίδες στα χωριά και δημιουργούν σοβαρά προβλήματα. Ακούγοντας δε τα χοντροκομμένα στιχουργήματα «Μας ήρθαν οι Εγγλέζοι. τινά των οποίων ήδη είχον τυφεκισθεί υπό των οργανωμένων εις το ΕΑΜ κατοίκων της περιοχής μη εθισμέ­ νων να υφίστανται τα τοιαύτα από τα τμήματα του ΕΛΑΣ υπαίθρου». να εκκενώσει τη Θεσσαλονίκη και την Πάτρα και να ανακαλέσει από την Πελοπόννησο όλους τους μη γηγενείς. Η παύση των εχθροπραξιών συμφωνείται από 00. όσο μπο­ . (Φ. Οι Οπλατζήδες συμπεριφέρονται σαν κατακτητές. που πήραν εντολή να καθυστερήσουν. «Οι όροι αυτοί δεν ήταν μόνο σκληροί γ ια τον ΕΛΑΣ.Ααμίας . «Πολ­ λά αλήτικα στοιχεία προβαίνουν ήδη εις την κοιλάδα του Σπερχειού εις διαρπαγάς και βιαιοπραγίας.Μ’ αυτούς θα έκανε πόλεμο ο Σιάντος. . 0 ΕΛΑΣ υποχρεοί>νεται να αποσυρθεί στη γραμμή Άμφισ­ σας . έστω και στα χαρτιά. για να ζεστα­ θούν. Αντάρτικο) 0 Άρης βλέπει το γόητρο του ΕΛΑΣ να καταρρακο^νεται από τους «Αθηναίους» στα μάτια των χωρικών και αφρίζει: . Οι τελευταίες αντάρτικες σφαίρες ρίχτηκαν από μια ομάδα εφεδρικοον της Υπάτης. Γρηγοριάδης. αμέσως μετά την άφιξή τους. αλλά βρίσκουν τον μάστορά τους από τους χωρικούς. και διαρκεί έως τις πρωινές ώρες.656 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ με τον Μακρίδη και παίρνουν μέρος στην πολιτικοστρατιωτική σύ­ σκεψη που αρχίζει τα μεσάνυχτα της 7ης Ιανουαρίου. εμείς δεν του αρέσαμε. Παρτσαλίδη· η εντολή που έχουν είναι να υπογράφει ανακωχή με οποιουσδήποτε όρους πλην του αφοπλισμού. βγαίνοντας στην ύπαιθρο.Επαναστατικά τραγούδια είν’ αυτά! Η ανακωχή είναι και το τέλος του ΕΛΑΣ. μα ο λαός τους χέζει».01 ώρα της 15ης Ιανουαρίου. γινόταν έξαλλος.καίνε φράχτες και σανίδια καλυβιών.Φαρσάλων. Το πικρό ποτήρι των διαπραγματεύσεω ν με τους Άγγλους θα δοθεί στους ταγματάρχες Μακρίδη.

Το πρώτο είναι η ομηρία.000 ύπο­ πτους συμπαθούντες της Αριστερός. συλλαμβάνοντας όσους κρίνονταν ύποπτοι φιλοεαμισμού. Και τότε. την αγγλική προέλαση προς την ουδέτερη ζοόνη ώστε να υ π ά ρ ­ ξει ο χρόνος να μεταφερθούν στα βουνά τα εφόδια από τις αποθήκες της Λαμίας. (Mazower) Ο Σκόμπι σαρώνει συστηματικά τις συνοικίες. Οι μισοί όμηροι κλείνονται σε στρατόπεδα και οι άλλοι μισοί φορτώνο­ νται σε καράβια για την έρημο Ελ Ντάμπα στα σύνορα της Λιβύης. από τους οποίους οι 8. χωρίς να έχει καμία υποδομή για να φυλάξει. Οι κομματικοί υπεύθυνοι στις γειτονιές και τις συνοικίες συλλαμβά­ νουν όσους κατά την προσωπική τους εκτίμηση θεωρούν αντιδραστι­ . « 0 αγώνας πήρε ιδιαίτερα αποτρόπαιη μορφή όταν οι Βρετανοί έκαναν μπλόκο και φυλάκισαν 15. Έκτοτε τα όπλα του ΕΛΑΣ σίγησαν για πάντα. Τα κρι­ τήρια των συλλήψεων είναι μάλλον ασαφή· αρκεί κάποιος να βρισκό­ ταν κοντά στη ζώνη των μαχών ή να γύριζε το βράδυ στον δρόμο. ο πολύς Ιωαννίδης δίνει εντο­ λή για αντίμετρα. σε στρατόπεδα στη Μέση Ανατολή». σε στρατόπεδα όπου κρατούνται Γερμανοί αιχμάλωτοι.000 εκτο­ πίστηκαν. όπως ταλαιπωρήθηκαν οι όμη­ ροι των Άγγλων. μετά από υποτυπώδεις έρευνες. Η αψυχολόγητη απόφαση παρέβλεπε την κυνική αλήθεια πως οι όμηροι είναι χρήσιμοι μόνο ζω­ ντανοί· αναμφίβολα θα ταλαιπωρηθούν. Δεν χρειάστηκε να γίνει μάχη· με τους πρώτους πυροβολισμούς που δέχτηκαν οι Άγγλοι. Ξημέρωνε η 17η Ιανουαρίου 1945. να θρέψει και να περιθάλψει κάποιες χιλιάδες αιχμαλώτους. όμο^ς θα ζήσουν. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 657 ρούν. Οι εφεδρικοί είχαν πιάσει τη νύχτα θέσεις στην πλαγιά Ντούνο του χιονισμένου Καλλίδρομου για να σταματήσουν με τα του­ φέκια τα αγγλικά θωρακισμένα. κατά στις 13-14 Δεκεμβρίου. για να στερήσει τους μαχητές από εφεδρείες και βοήθεια και να εκφοβίσει τους υπόλοιπους. γ ύ ­ ρισαν προς τα πίσω και έφυγαν. μη γνωρίζοντας τι δυνάμεις αντιμετωπίζουν.Α ΡΗΣ. Οι συλλήψεις αμάχων άρχισαν και από τις δύο πλευρές με την έναρξη των συγκρούσεων. Κ οπετός Το ΕΑΜ έχασε στην Αθήνα μια μάχη την οποία θα μπορούσε να κερδίσει και δέχτηκε δύο ηθικά πλήγματα. Το ΚΚΕ θα κάνει το σφάλμα να μιμηθεί τους Άγ­ γλους.

Υπήρχαν μικρά αγόρια και κορίτσια. προσπαθώντας να ανακαλύψει τους λόγους της ομηρίας. κρατώντας κουβέρτες πάνω α π ’ τα κεφάλια τους. (Mazower) Προς τιμήν τους αρκετά στελέχη του Κόμματος αντιδρούν και στιγ­ ματίζουν το «τερατώδες» μέτρο της ηγεσίας. Σοβαρή αντίδραση προήλθε από τον ΕΛΑΣ του Βουνού. έγινε ένα ξεδιάλεγμα στα καραβάνια των ομήρων και πολλοί επέστρεψαν στο σπίτι τους. ικέτευαν να τους σώσεις. χωρίς τυπικά να ανακληθεί η διαταγή. Έ νας κομματικός γραμμ ατέας της πρωτεύουσας επισκέπτεται το 42ο Σύνταγμα για να πείσει τον Περικλή και τον Βερμαίο για την ορ­ θότητα του μέτρου. Η Καίτη Ζέβγου με τη Χρύσα Χατζηβασιλείου αντικρίζουν μια ομάδα εξαθλιωμένων ομήρων και π α ­ θαίνουν σοκ. τον πήραν από τα μούτρα* είχαν .τι είχε μείνει από διανοούμενους και επιχειρηματίες». και σαστίζει. υπέφεραν ή χάθηκαν. Δύσκολα ξεχνιούνται οι φάλαγγες των ομήρων από όσους τις αντί­ κρισαν: «Παρουσίαζαν ένα φοβερό θέαμα με τον μεγάλο τους αριθμό. ντύνονται. οι δύο ελασίτες μέλη του ΚΚΕ. Οι ςοωνές. έξω από την Αθήνα. σε αυτές τις αντιδρά­ σεις οφείλεται· κατά τις 25-27 Δεκεμβρίου. γέροι και γριές. χωρίς ρούχα και παπούτσια. Αν δεν πήρε ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις η ομηρία. προς άγνωστη κατεύθυνση. χωρίς να έχουν φταίξει σε τίποτα. Μάρτυρες του γόου και κοπετού που σήκωσε η ομηρία γίνονται δύο γυναίκες στελέχη του Κόμματος. επειδή έτσι έκρινε ο κομματικός υπεύθυνος της συνοικίας. έκαναν έξαλλες χειρονομίες ότι π ε ι­ νούσαν. στους χιονισμένους δρόμους και στα βου­ νά. τα βογκητά και τα παρακαλεστικά τους μάτια ήταν μια κατηγορία ενάντια σε κάθε πολιτισμό. τρέφονται και σε λίγο θα επιστρέψουν σώοι στις εστίες τους· αλλά δεν έφτασαν όλοι στα Τρίκαλα. Όταν τους πλησίαζες. Όσοι όμηροι κατορθώ­ νουν να φτάσουν στην έδρα του ΓΣ του ΕΛΑΣ στα Τρίκαλα σώζουν τη ζωή τους. κρύωναν.658 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Α Ο Σ κούς και τους οδηγούν. Δεν μπορούν να πιστέψουν ότι το δράμα αυτών των αν­ θρώπων έχει προκληθεί από το Κόμμα τους. Οι αντάρτες έχουν άλλη ευαισθησία· οι ταλαιπωρημένοι άν­ θρωποι περιθάλπονται. Οι αντάρτες ξενίζονται και δυσφορούν με την απάνθρωπη α π ό φ α ­ ση* διοικητές μονάδων του ΕΛΑΣ υποβάλλουν αναφορές κρίνοντας το μέτρο ασυμβίβαστο με τους αγώνες και το ήθος των ανταρτών. 0 Μανούσακας περιέρ­ χεται μια φάλαγγα ομήρων. μα πασίγνωστοι για την ανεξαρτησία γνώμης που διέθεταν. κι ό. Όταν άρχισε να μιλάει για επικίνδυνους εχθρούς του κινήματος. Η πιο βαριά περίπτωση που συναντάει είναι μιας ντελικάτης κοπέλας που «αρνήθηκε να φτιάξει οδοφράγματα». Χιλιάδες άνθρωποι ταλαιπωρήθηκαν. πότε από την Κηφισιά πότε από τον Ασπρόπυργο.

είναι πολύ πιθανόν να μην αντιστοιχούν σε π ρα γμ α τι­ κά γεγονότα. Τότε όμως μια τέτοια επιχείρηση παραπλάνησης ήταν πρωτόγνωρη.λπ.Οι πλύστρες. πήγε να αφήσει κάποια απειλητικά υπονοούμενα. στάλθηκαν στην Αθήνα Βρετανοί ειδικοί “επί των δημοσίων σχέσεων’’. «Για να ουδετεροποιηθεί η εξαγριωμένη π α ­ γκόσμια κοινή γνώμη.Οι μανάβηδες. «Βγαίνουμε έξω και βλέπουμε εκεί πέρα καταλημμένα όλα τα καφενεία από γυναίκες και άνδρες ξυπόλυτους μέσα στα χιόνια. έστω και σαν μέτρο άμυνας κατά του άγριου διωγμού και της ομηρίας από μέρους των Παπανδρέου . αφού εξάντλησε τα επιχειρή­ ματα του. . ΚΚΕ. Ο εμπνευστής της ομηρίας Ιωαννίδης. (Ιωαννίδης) Αργότερα. .Οι μπακαλόγατοι. το ΚΚΕ παραδέχτηκε ότι «η σύλ­ ληψη αμάχων. Το λάθος του κομματικού ήταν πως. Λέω του Πετρή: » . 0 κομματικός βιάστηκε να απομακρυνθεί γιατί ένας άλλος είχε δεχτεί στο κεφάλι το πιάτο με τα φασόλια που έτρωγε ο αψίθυμος Περικλής. Τρέμανε από το κρύο. Επίσημα Κείμενα. με μικρά παιδιά.4 7 Το στίγμα έμεινε.Πάμε να φύγουμε. Τι το ήθε­ λε* τον λούσανε. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 659 δει με τα μάτια τους μια φάλαγγα δύστυχων πολιτών και δεν πείθο­ νται: .Τα τσουλάκια. οι οποίοι άρχισαν αμέσως να παράγουν ιστο­ ρίες για τη βαρβαρότητα των μαχητών του ΕΑΜ».Σκόμπι. στην 11η Ολομέλεια. μη μας πάρουνε χαμπάρι ποιοι είμαστε και μας λιντσάρουνε εδώ πέρα».Α ΡΗΣ. (Σταυριανός) Στην εποχή μας είναι κοινός τόπος οι μέθοδοι χειραγώγησης της κοινής γνώμης* ακόμη και αν παρουσιάζονται φωτογραφίες ή τηλεο­ πτικές εικόνες. πέφτει σε ομάδες ταλαιπωρημένων ομήρων και πανικοβάλλεται. μυστήρια κ. ήταν σοβαρό πολιτικό λάθος». Στα Δεκεμβριανά εκτός από τους νεκρούς των συγκρούσεων 47. για αυτό έγινε αμέσως πιστευτή και έκανε βαθιά εντύ­ πωση. . καθώς βγαίνει από την Αθήνα με τον Ρούσο. . Γκραν γκινιόλ Το δεύτερο και σοβαρότερο πλήγμα το δέχτηκε το ΕΑΜ από μια ομάδα Άγγλων ειδικών.

αστυνομικοί και Εθνοφυλακή κάνουν μαζικές συλλήψεις και συνοπτικές εκτελέσεις». Σκοτοοθηκαν αθώοι από βόμβες. Και τον τρόμο έσπειραν κυριολεκτικά οι ασύδοτοι εκτελεστές της ΟΠΛΑ. που δεν καταλάβαιναν α π ’ αυτά. «στους τομείς που εκκενώνει.660 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ υπήρξαν και χιλιάδες θύματα των αγριοτήτων που διεπράχθησαν εκα­ τέρωθεν. αλλά οι Άγγλοι. δεν επιδόθηκαν στο πλιάτσικο και δεν πυροβολούσαν οτι­ δήποτε εκινείτο. χωρο­ φύλακες. Στην κυβερνητική πλευρά. τις βόμβες και τις ρουκέτες που έριχναν τα αγγλικά αεροπλά­ να στις λαϊκές συνοικίες της Αθήνας». αλλά τα θύματα των συνεχών βομβαρδισμών από τα αεροπλάνα και τα πλοία τους ήσαν κυρίως άμαχοι των συνοι­ κιών. τους θερίζουν σαν πράσα». ρουκέτες και αδέσποτες σφαίρες. Και δεν υπολείπονται σε βαρβαρότητα· για παράδειγμα. Οι αγαθές ψυχές των ελασιτών του Βουνού σεβάστηκαν αμάχους και αιχ­ μαλώτους. «Ούτε μία λέξη δεν γράφτηκε για τις ακρότητες της Δεξιάς. Εισβάλλουν στα νοσοκομεία και εξολοθρεύουν μέχρις ενός τους τραυματίες ελασίτες. Οι Άγγλοι ειδικοί βρίσκουν γόνιμο έδαφος να δουλέψουν. Μαζικές εκτελέσεις πολιτών και μα­ χητών γίνονται στα Παλιά Ανάκτορα και στον Εθνικό Κήπο. Τις κυβερνητικές δυνάμεις τις συναγωνίστηκαν σε αδικοπραγίες όχι λίγοι μαχητές του ΕΛΑΣ Αθήνας και οι εφεδρικοί που πήραν όπλα. (Χουλιάρας) Βέβαια αυτά καλύφθηκαν από την κυβέρνηση και τους Άγγλους εμπειρογνώμονες· το θέμα τους ήταν οι άλλοι. Από όπου αποσύρεται ο ΕΛΑΣ. για τους χιλιάδες νεκρούς που σκοτώθηκαν α π ’ το βρετανικό πυρο­ βολικό. Βρετανοί. οι αφιονισμένοι χωροφύλακες και τα γ ­ ματασφαλίτες εκτελούν εν ψυχρώ τους ελασίτες που αιχμαλωτίζονται ή τους υπόπτους που συλλαμβάνουν μπροστά στα αδιάφορα μάτια των Άγγλων. έγιναν αντεκδικήσεις και ξεκαθαρίσματα πολιτικών και προσωπικών διαφορών. Μια επιτυχημένη καμπάνια επηρεασμού της κοινής γνώμης ποτέ δεν καταστρώνεται χωρίς ορισμένα πραγματικά στοιχεία· και η δράση της . που πήρε φωτιά: «Οι φυματικοί βγαίνουν ανεμίζοντας τα σεντόνια τους για λευκές σημαίες. συνελήφθησαν. όλοι ξέρουν τι έγινε στο νοσοκομείο «Σωτηρία». (Richter) Στην εαμική πλευρά η δικαιοσύνη απαιτεί μια διάκριση. Οι ορεσί­ βιοι αντάρτες του ΕΛΑΣ που μπήκαν στην πρωτεύουσα δεν ανακα­ τεύτηκαν στις βαρβαρότητες τις οποίες διέπραξε η παράταξή τους. βασανίστηκαν και εκτελέστηκαν άνθρωποι που τους βάραιναν μόνο υποψίες. οι στασιαστές· τα εγκλήματα εκείνων έπρεπε να διογκωθούν και να προ­ βληθούν. (Κέδρος) Οι Άγγλοι δεν υστερούν· μπορεί να μην επιδόθηκαν σε μεμονωμέ­ νες πράξεις αυτοδικίας.

Παρουσιάστηκαν άτομα που δήλωσαν ενόρκως ότι έγινε σύληση των τάφων των συγγενών τους». Δηλώνει πω ς αναγνώρισε το πτώ μα του άντρα της δύο μέρες νωρίτερα και πως ήταν ανέπαφο.500 ελασίτες σκοτώθηκαν στις μάχες και θάφτηκαν πρόχειρα. με τη μαύρη τρύ­ π α από σφαίρα στον κρόταφο· όμως δεν της επιτρέπουν ακόμη να τον πάρει. Την επομένη. όπως και αν σκοτώθηκε. Σε μια γυναίκα δείχνουν τον άντρα της στο νεκροτομείο. Όμως αυτό δεν είναι αρκετό. (Richter) Οι κάτοικοι της Αθήνας τρέχουν παντού για τους δικούς τους. «όπου της ξεσκεπάζουν ένα πτώ μα φριχτά ξεσκισμένο και κομματια­ σμένο. είτε από φ υ­ σικό είτε από βίαιο θάνατο. ενταφιάζονται στον Εθνικό Κήπο. Έ νας κουβάς με βγαλμένα μάτια βγαίνει από τούτο το εφιαλτικό εργαστήριο. Τους έκοψαν μύτες και αυτιά. Τη μεθεπομένη την ειδοποιούν από την Αστυνομία πω ς ο άντρας της βρέθηκε· την οδηγούν σε ένα άλλο πρόχειρο νεκροτομείο. αριστεροί και δεξιοί. φωτογραφίζεται και σχολιάζεται άφθονα από τον διεθνή Τύπο». Αφού υποστεί αυτό το θέαμα. όπου ποτέ δεν πλησίασε ο ΕΛΑΣ. τους ξερίζωσαν τα γεννητικά όργανα. αλλά ούτε ένας τάφος αντάρτη δεν «ανακαλύφθηκε»· λογα­ ριάστηκαν και αυτοί στους «σφαγιασθέντες» από τον ΕΛΑΣ. κάτι που να συγκλονίσει την ελληνική και τη διεθνή κοινή γνώμη. για αυτό περίπου 2.500 νεκροί. (Eudes) Ο Βρετανός στρατιωτικός Κόλιν Ράιτ επιβεβαιώνει το ανοσιούργη­ μα: «Άνθρωποι που πέθαναν από φυσικό θάνατο ξεθάφτηκαν. Κατά τη διάρκεια των μαχών το Α' Νεκρο­ ταφείο ήταν πεδίο μάχης. παρουσιάζεται σαν θύμα του ΕΑΜ. Το πρώτο που κάνουν είναι να αποδώσουν όχι στην ΟΠΛΑ ή στο ΚΚΕ. Τις νύχτες συνεργεία ξεθάβουν από τον Εθνικό Κήπο πτοόματα δεξιών και αριστερών και με φορτηγά τα μεταφέρουν σε επιλεγμένα σημεία· εκεί άλλα φρικιαστικά συνεργεία πιάνουν δουλειά. «Κατεργάζονται τους νεκρούς: τεμαχίζουν τα άψυχα σώματα και “στήνουν” τα θύματα των κόκκινων βασανιστών. διαμαρτύρεται. πλάι σε άλλα πτώ ματα. Κεντρική ιδέα της εκστρατείας θα γίνει η μα­ κάβρια «πτω ματολογία». Ψάχνουν για συγγενείς και φίλους. όπου και αν ανήκε. τους έβγαλαν τα μάτια. μα γενικώς στο ΕΑΜ πολ­ λαπλάσιους φόνους από όσους διεπράχθησαν· κάθε νεκρός. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 661 ΟΠΛΑ προσφέρει στους Άγγλους αυτό που χρειάζονται: ικανοποιητικό αριθμό εκτελεσθέντων και την περιρρέουσα ατμόσφαιρα αγανάκτησης που έχουν δημιουργήσει οι άδικοι φόνοι. αλλά χρειά­ ζεται κάτι πιο εντυπωσιακό. Οι αντεροβγάλτες έχουν τόσο φόρτο εργασίας που δεν τους . Οι μεγάλοι αριθμοί θυμάτων δημιουργούν εντύπωση.Α ΡΗ Σ. Ύστερα τους παρουσίαζαν σαν πτώ μα τα θυμάτων του ΕΛΑΣ. Περισσότεροι από 1.

που έπρεπε να βαθαίνει ολοένα. Έ π ρ ε π ε να πειστούν όλοι ότι το ζήτημα δεν ήταν πολιτικό· δεν πολέμησαν Έλληνες εναντίον Ελλήνων. Οι νικητές χάραζαν μια γραμμή από τους νικημένους. Επί των διαμελισμένων πτω μάτω ν χτίστηκαν πολιτικές καριέρες και τρανταχτές περιουσίες. Οι νικημένοι αντίπαλοι ήσαν τα «τέρα τα » και οι νικητές οι «καλοί»· τα «τέρα τα » έσφαξαν πολλούς και οι «καλοί» έσωσαν τους άλλους. στον Κ αναδά κ.. εί­ ναι πολύ δύσκολο να δεχτεί κάποιος σήμερα ότι κάθονταν να βγάζουν κουβάδες μάτια. (Λεονταρίτης) Στην Ελλάδα ξεκινάει μια τεράστια αντιεαμική καμπάνια που θα συντηρηθεί επί δεκαετίες με όλα τα δυνατά μέσα. . επειδή οι Οπλατζήδες ήσαν εγκληματίες και όχι ηλίθιοι. Μόνο όποιος έχει χειροπιαστό. 0 Άγγλος σερ δεν κουράστηκε πολύ για να ανακαλύψει τους αιμοβόρους δολο­ φόνους.α. όπου είχαν μεταφερθεί π τώ μ α ­ τα από άλλες περιοχές σε ομαδικούς τάφους αφού προηγουμένως εί­ χαν υποστεί τη φρικιαστική επεξεργασία διαμελισμού για να τραβη­ χτούν οι απαραίτητες φωτογραφίες. Ή ταν η μάχη του «καλού» με το «κακό». «Η “καπηλεία των πτω μά τω ν” που έγινε μετά την αποχο5ρηση του ΕΛΑΣ από την Αθήνα προκαλεί την αγανάκτηση κάθε τίμιου ανθρώπου. Η αστυνομι­ κή σκηνοθεσία της εκταφής ακρωτηριασμένων πτωμάτων ανθρώπων που είχαν πεθάνει πολύ φυσιολογικά και είχαν ταφεί απολύτως αρτι­ μελείς αλλού από εκεί όπου έγινε η “εκταφή” τους [.] είναι πράγματα πασίγνω στα κι αποτελούν σήμερα κοινή συνείδηση».. (Eudes) Όταν το γκραν γκινιόλ ετοιμάστηκε. Σε πλήρη εφαρμογή το παλιό βρετανικό π ρ ο π α ­ γανδιστικό δόγμα: «Ο στόχος είναι να εμφανιστεί ο εχθρός όσο πιο τ ε­ ρατώδης γίνεται ώστε να μπορούμε να του στερήσουμε τα δικαιώ μα­ τα ως ανθρώπινης ύπαρξης». Η έκθεση Σίτριν θα κάνει τον γύρο του κόσμου. γλώσ­ σες και γεννητικά όργανα. οι δημοκρατι­ κοί πολίτες σαστίζουν* τα χάνουν μπρος στις φωτογραφίες του ζόφου που τους σερβίρουν και μεταστρέφονται ή σιωπούν. Τον οδήγησαν στο Περιστέρι. να κόβουν και να μαζεύουν μύτες και αυτιά. Στη Μεγάλη Βρετανία.662 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ μένει κα ψ ός να ξεχωρίζουν και να βάζουν στην πάντα τ ’ αναγνωρι­ σμένα πτώ ματα». άμεσα εξαργυρώσιμο όφελος μπορεί να το κάνει· και οι Οπλατζήδες δεν είχαν κανέναν λόγο να αφήσουν πίσω τους τέτοια εγκληματικά πειστήρια ως όπλο στους αντιπάλους τους. ήρθε στις 22 Ιανουαρίου από τη Μεγάλη Βρετανία η κατάλληλη επιτροπή υπό τον σερ Ουόλτερ Σίτριν να ερευνήσει τις καταγγελίες για εγκλήματα του ΕΑΜ. στις ΗΠΑ. Αλλά.

τεόχ.000 δικούς του. που πρόφτασε και τον αγκάλιασε για να τον προστατεύσει. Αδίκως διαμαρτυρόταν εκείνος: . του ΚΚΕ. επίσης αξιωμα­ τικοί.Α ΡΗΣ. ρε παιδιά. το οφείλει στον συμμα­ θητή του από τη Σχολή Ευελπίδων Τ. Στην καρδιά μας και στο αίμα μας είναι χαραγμένος ο Άρης!». θα είχε βγει νικητής. ΕΑΜ-Αντίσταση. Αν ο Γεωργιάδης γλίτωσε το λιντσάρισμα. που είχε συλληφθεί στην Αθήνα. πολύ μελαχρινός και με μούσι. καπετάνιοι. όπως και στο παρελθόν. 0 προ­ σωπικός μύθος του αρχηγού όχι μόνο έχει μείνει αλώβητος από την καταστροφή στην αθηναϊκή άσφαλτο. Οι αντάρ­ τες και οι απλοί άνθρωποι πίστευαν ότι μόνο αυτός μπορούσε να επ α ­ νορθώσει την καταστροφή που έγινε· είχαν την πεποίθηση πως. Όλα είχανε μαζί με τις εικόνες και τον Άρη. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 663 Εντολή Τα Τρίκαλα γίνονται η προσωρινή πρωτεύουσα του συρρικνωμένου εαμικού κράτους. Με την ανταλλαγή αιχμαλώ­ των έφτασε ξυπόλυτος και ψυχικό ερείπιο στο τάγμα του· είχε πάρει πολύ βαριά την αιχμαλωσία. 7. Καθώς είναι γιγαντόσω­ μος. που βρέθηκε με άλλους καλλιτέχνες στα Τρίκαλα.48 Η παρουσία του αρχηγού του ΕΛΑΣ δίνει κουράγιο ακόμη και σε σκληρούς πολεμιστές. που μαζεύτηκε αυθόρμητα για να του εκφράσει τη λατρεία της. Πήγα σε πολλά άλλα σπίτια και πρόσεχα το εικονοστάσι τους. μεταξύ των οποίων και ο μπαρουτοκαπνισμένος διοικητής τάγματος μόνιμος υπολοχαγός Γ. Τον υποδέχεται μια λαοθάλασσα. του ΓΣ. Στα Τρίκαλα πάει και ο Άρης.Στου Ψυρρή γεννήθηκα. φιλοξενήθηκε σε σπίτι ενός κοντινού χωριού: «Εκεί είδα στο εικονοστάσι του μαζί με τις εικόνες και τη φωτογραφία του Άρη Βε­ λουχιώτη. αντάρτες και χιλιάδες πολίτες από την Αθήνα και τον Πειραιά. Εκεί συγκεντρώνονται τα ηγετικά στελέχη του ΕΑΜ. Γεωργιάδης. αλλά έχει γιγαντωθεί.Έ νας Βούλγαρος ταγματάρχης. που μετά την οικτρή αποτυχία του αρχιστρατήγου Σιάντου έχει πάλι τη διοίκηση ολόκληρου του ΕΛΑΣ. . Τζουβελέκη. ο ΕΛΑΣ. τον έσερναν ημίγυμνο οι ταγμ ατα­ σφαλίτες στους δρόμους της πρωτεύουσας φωνάζοντας στον κόσμο: . Κανείς από τους αρ­ χηγούς της Αντίστασης δεν αγαπήθηκε όσο ο Άρης.100 Άγ­ γλους αιχμαλώτους και πήρε 1. 48. Μετά την ανακωχή ο ΕΛΑΣ παρέδωσε 1. αν ήταν ο Άρης στην Αθήνα. Η Ολυμπία Παπαδούκα.

Είναι γνωστή η διαφωνία του Άρη για τις συμφωνίες που υ π έγρ α ­ ψε η πολιτική ηγεσία. Τα μέλη του ΓΣ διαβεβαιο^νουν τους πολιτικούς ότι τίποτα δεν έχει χαθεί. Λίβανος. (Οικονομίδης) Σε μια φορτισμένη συζήτηση στην πλατεία των Τρικάλων με πολύ κόσμο γύρω. Μόνο όταν συνάντησε τον Άρη στα Τρίκαλα. Του το ξανάδωσε εκείνος. Και ποιος ήθελες να συλληφθεί. Μόνο πολεμιστές συλλαμβάνονται αιχμάλωτοι». Εκεί είναι η δύναμη του ΕΛΑΣ. Αντρ. όχι στην πόλη* ο Σιάντος π α ­ ρασύρθηκε σε έδαφος που εξυπηρετούσε τους Άγγλους και στρίμωξε 49. Επειδή συνελήφθης αιχμάλωτος.664 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ «Ήταν απαρηγόρητος και εξουθενωμένος για την αιχμαλωσία του.. γιατί δε μας βόηθησε! Κι αν δε μας είπε. Στις συνεδριάσεις της πολιτικής καθοδήγησης — πότε με τη συμμετοχή της ηγεσίας του ΕΛΑΣ. Ή ταν διαμετρικά αντίθετος στην απόφαση να παραιτηθούν οι υπουργοί του ΕΑΜ από την κυβέρνηση Παπανδρέου και βέβαια στην απόπειρα ένοπλης ανατροπής της που είχε κατάληξη το δεκεμβριανό φιάσκο. μόνο τότε ξαναπόκτησε το ηθικό του. Δεκεμ­ βριανά είναι πολλά για να τα δεχτεί απλώς σαν λάθη.Να έρθουν εδώ να μου πουν: αν η Σοβιετική Ένωση μας είπε να το κάνουμε.τι κι αν συνέβαινε. πότε όχι.Τι κάνεις έτσι. Αχούσες ποτέ σου.. «Νιώθει ότι κάτι έχει “στραβώσει’' στην όλη ιστορία και. διάβασες σε κανένα ανακοινωθέν ότι συνελήφθησαν τόσοι φαρμακοποιοί και τόσοι συμβο­ λαιογράφοι.το δίλημμα που τίθεται είναι αν θα π ρέπ ει να αναζητήσουν πολιτική λύση -π ο υ πρωτίστως σημαίνει αφοπλισμό του ΕΛΑΣ. ο πάντα επιγραμματικός.49 Στις απανωτές συζητήσεις μεταξύ καπετάνιων και αξιωματικών για τα αίτια της ήττας ο Άρης δεν μπορεί να χωνέψει ότι η ΣΕ είναι άμοι­ ρη ευθυνών για όσα συνέβησαν* Πλάκα. έπρεπε να την τιμήσουμε μέχρι τέλους ό. δίχως να γνωρίζει καθόλου τα διπλωματικά π α ­ ρασκήνια που εκτυλίσσονταν για την τύχη της Ελλάδας. Μουντρίχας (Ορέστης). Καζέρτα.ή πρέπει να συνεχίσουν τον πόλεμο με τους Άγγλους.Αφού βάλαμε την υπογραφή μας. γιατί το κάναμε. . και ο αγώ νας μπορεί και πρέπει να συνεχιστεί στα βουνά. ο αρχηγός έβγαλε θυμωμένος τον σκούφο του και τον χτύπησε κάτω: . αλλά όχι τόσο γνωστή η επιμονή του να τηρη­ θούν· όπως έλεγε: . Α πογευματινή . καημένε. Κάτι άλλο π ρ έ ­ πει να υπάρχει πίσω από αυτά. κατευθύνει τις υποψίες του πάνω στην ηγεσία του ΚΚΕ». με δυο απλές κουβέντες του: » .

να καταλάβει εντός λίγων ημερών την Πρωτεύ­ ουσα». όχι τον πόλεμο. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 665 απροετοίμαστους τους ορεσίβιους στους δρόμους της πρωτεύουσας για να τους εξοντώσουν τα αγγλικά άρματα και αεροπλάνα. πιθανότατα.Δύο χρόνια αντάρτικο με μεγάλη επιτυχία.ΑΡΗΣ. Είχε δίχιο όταν αγανακτούσε ο Μπελής: . εμάς κι έτσι. μα οι περισσότεροι. Η Μεγάλη Βρετανία ποτέ στην ιστορία της δεν είχε εξαιρετικό σ τρ α τό ξηράς· β α σ ιζό τα ν π ά ν τ α στη θηριώ δη ν α υ τικ ή της δύνα μη. του καλού καιρού. Ωστόσο η εαμική καθοδήγηση δεν είναι υπέρ της συνέχισης του αγώνα. 0 α γ ­ γλικός στρατός δεν συγκρίνεται με τη φοβερή γερμανική μηχανή· οι αγγλικές μονάδες ήσαν κατά πολύ υποδεέστερες από τις γερμανικές.Ωρέ. βιάζονται να απεμπλακούν. να μας αφήνατε σ’ ένα δρόμο της Αθήνας θα σαστίζαμε με τ αυτοκίνητά σας.είναι αδύνα­ τον να γίνει κάτι τέτοιο σε ευρύτερες επιχειρήσεις στην ύπαιθρο.Χάσαμε μία μάχη. ο αναμφισβή­ τητα ικανότατος όσο και αδίστακτος συναρχηγός του ΕΛΑΣ θα είχε επιτύχει. μωρέ. Μπορεί κάποιοι να επιμένουν ότι δεν πρέπει να διαλυθεί ο ΕΛΑΣ πριν φύγουν από τη χώρα οι Άγγλοι. που από την αρχή υποτιμούσαν το αντάρτικο. εμάς από τις τσακαλότρυπες. Τι μας κατεβάσατε. κα ι σε αυτόν τον τελευταίο πόλεμο στην υπέροχη αεροπορία της. να εξοστρακίσει τις αντίπαλες αγγλοελληνικές δυνάμεις και να καταλάβει την Αθήνα. Τι δου­ λειά έχουν αυτοί στα βουνά. μυαλοφυγόδικοι. Ήδη από τις 21 Δεκεμβρίου ο Αλεξάντερ είχε ζητήσει από τον Τσόρ­ τσιλ να βρει πολιτική λύση γιατί ακόμη και με νίκη στην Αθήνα ο ΕΛΑΣ δεν θα καταβληθεί και -ό π ω ς και επί Γερμανών. Αρκεί να μην αρχίσουμε πάλι τα ίδια. 0 Άρης είναι κατηγορηματικός: . Τι θέλατε να κάνουμε τώρα με τα τανκς και τα όρνια [αεροπλάνα]. . Οι ηγέτες του ΕΛΑΣ δεν υπερβάλλουν. οι πόλεις μετράνε: «Με το να συνεχίσεις. Το αναγνωρίζει και η άλλη πλευρά: «Αν η ηγεσία του ΚΚΕ δεν εφοβείτο τον Βελουχιώτη και τον είχε καλέσει εξαρχής ως υπεύθυνο για τη Μάχη της Αθήνας. 0 Μακρίδης είναι ένθερμος υποστηρικτής του νέου ανταρτοπόλε­ μου: . με σχε­ διασμένη συγκέντρωση δυνάμεων κατάλληλα προετοιμασμένων και υπό τη φυσική του ηγεσία. Τον Δεκέμβριο ήταν θέμα ημερών για τον ΕΛΑΣ του Βουνού. Το εγγυώμαι με το κεφάλι μου. (Μαρκεζίνης) Τον ανταρτοπόλεμο φοβούνται και οι Άγγλοι.

. . παλιά μας τέχνη κόσκινο. Και οι γνώμες αλλωνών ήτανε καθαρές. αριστερίζοντα πολιτικό αρχηγό άνευ κόμματος. Οι Άγγλοι δεν ήρθαν στην Ελλάδα να σκοτωθούν για το συμφέρον του ελληνικού λαού. σε λίγον και­ ρό θα μας καθάριζαν». Άρθρο 3 Οι αντιπρόσωποι των δύο παρατάξεων συναντιούνται στη Βάρκιζα στην έπαυλη Κανελλόπουλου. Ο Άρης εξορκίζει τους αντιπροσώπους να παρατείνουν. Μακρόπουλο. Άρα φροντίστε να βρείτε πολιτικά μέσα για να σταματήσει ο πόλεμος εκεί πέρα». με στρατιωτικό σύμβουλο τον Σαράφη. αλλά τούτους θα ιδρώσουμε να τους ξεφορτωθούμε.Δεν το αποκλείω ολωσδιόλου. Αλλά ας μη γελιόμαστε. Αυτοί ήρθαν και θυσίασαν Εγγλεζάκια για τα δικά τους συμ­ φέροντα. όπου ορίστηκε για λόγους ασφαλείας να γίνουν οι διαπραγματεύσεις. με επικεφαλής τον Ιω.Δηλαδή. Οι Άγγλοι δεν επιτρέπουν στους Έλληνες να προσπαθήσουν να τα βρουν μόνοι μεταξύ τους· οι αντιπρόσωποι της κυβέρνησης παπαγαλίζουν . γιατί δε γίνεται να μην τα σ π ά ­ σουν. Και. καταλαβαίνετε ότι συμφωνία δεν μπορεί να γίνει... Παρτσαλίδη και Τσιριμώκο. όσο μπο­ ρούν. και επιστρέψει η αντιπροσωπεία μας. Ράλλη και Ιω. εμείς. που τελικώς σχηματίζεται για να δια ­ πραγματευτεί την πολιτική λύση και φεύγει στις 2 Φεβρουάριου για την Αθήνα. επειδή η δική μας αντιπροσωπεία θα προτείνει όρους που να κατοχυρώνουν τα συμ­ φέροντα του ελληνικού λαού. τις συνομιλίες για να δώσουν χρόνο στον ΕΛΑΣ να ετοιμαστεί· και στους αντάρτες λέει: . αρχηγέ.666 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ δε γινόταν τίποτα. Καταλάβατε. Ότι η διεθνής κατάσταση δεν είναι υπέρ της δικής μας υπόθεσης. Η κυβερνητική αντιπροσωπεία απαρτίζεται από τους συντηρητι­ κούς πολιτικούς Π.Τους Γερμανούς τους διώξαμε. Η πρόβλεψή του είναι: . . δε βλέπεις πιθανότητα συμφωνίας.Όταν διακοπούν οι συνομιλίες. Κι εκεί θα τα σπάσουν.. (Ιωαννίδης) Αυτή η άποψη στηρίζεται και στις τηλεγραφικές νουθεσίες του Δημητρόφ (Παππού): «Το τηλεγράφημα του Π αππού ήταν καθαρό. Σοφιανόπουλο. Θα γινόμασταν δηλαδή κατσαπλιάδες. (Ιωαννίδης) Η εαμική αντιπροσωπεία. αποτελείται από τους Σιάντο. Για να έχουν την Ελλάδα αποικία τους.

[. «ο μονολιθισμός της κομουνιστικής παράταξης. Ταυτόχρονα του δόθηκε ένα σημείωμα για το ποιες π ρ έ­ πει να είναι οι προτάσεις της κυβερνήσεως. από την αρχή της Κατοχής. έσπασε». Η κυβερνητική αντιπροσωπεία. Μοιραία πρόσωπα της διάσκεψης είναι δύο «φωτισμένοι» αριστε­ ροί. που διατηρεί πάντα ανοιχτούς διαύλους με τους Άγ­ γλους. με την π ε ­ ποίθηση πως με τις διώξεις. και α υ ­ τήν υπό προϋποθέσεις. σε συνεννόηση με τον Ιωάννη Γεωργάκη. Ο πρώτος γίνεται σημαιοφόρος της κυβερνητικής αδιαλλαξίας για περιορισμένη αμνηστία. Καθώς οι ευρισκόμενοι στην κυβερνητική πλευρά έχουν εξασφαλισμένο το ακαταδίωκτο. Φεύγει από τη Βάρκιζα και μέσα στην ημέρα έχει δύο μυ­ στικές συναντήσεις προκειμένου να κανονιστούν οι λεπτομέρειες· τη μία με τον Δαμασκηνό και την άλλη με τον Βρετανό υπουργό Μακμίλαν. (Ζαούσης) Οι διαπραγματεύσεις θα διαρκέσουν σχεδόν 10 ημέρες. Η εαμική πλευρά α παιτεί γενική αμνηστία. σε αυτό το σημείο κρίνεται η τύχη των αγωνιστών του ΕΛΑΣ και του ΕΑΜ.Α ΡΗ Σ. από εκείνο το είδος που την κρίσιμη στιγμή εξυπηρετεί και τις πιο ακροδεξιές επιδιώξεις: ο Σοφιανόπουλος στην κυβερνητική αντιπρο­ σωπεία και ο Τσιριμώκος στην εαμική.Παρτσαλίδη ότι πρέπει να επισκεφθεί την άρρωστη μητέρα του.. με τον αέρα του νικητή και τις α γ ­ γλικές πλάτες. που σίγουρα θα ακολουθήσουν.στην Κατοχή και στα Δεκεμβριανά. Ο Τσιριμώκος. η κυβερνητική αντιπροσωπεία ξεκίνησε για τη Βάρκιζα». Η εαμική συνοχή έχει υπονομευθεί· ή.. Όλα τα προβλήματα μεταξύ κυβέρνησης και ΕΑΜ βρίσκουν τη λύ­ ση τους· και ο αφοπλισμός του ΕΛΑΣ και ο αριθμός των όπλων που θα παραδοθούν. Σε μια διακοπή των διαπραγματεύσεων προφασίζε­ ται στους Σιάντο . δέχεται μόνο περιορισμένη αμνηστία -δηλαδή για τα αδικήματα που έγιναν από τις 3 Δεκεμβρίου 1944 και μετά-.] Μετά την “κατήχησή” της από τους Βρετανούς. θα κα­ τορθώσει ο ίδιος να σχηματίσει επιτέλους ένα υπαρκτό αριστερό κόμ­ μα από τους εαμίτες που θα κατέφευγαν σε αυτόν για να σωθούν. 0 επικεφαλής Σοφιανόπουλος «κάθισε πριν από την έναρξη της Διασκέψεως της Βάρκιζας με τους Βρετα­ νούς και άκουσε ένα σεμινάριο για το τι θα έλεγε στην εναρκτήρια ομιλία του. (Οικονομίδης) . νομικό σύμβουλο του αρχιεπισκόπου-αντιβασιλέα Δαμασκηνού. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 667 απλώς τις αγγλικές εντολές. που μέχρι τότε παρετηρείτο. κατά τον Γεωργάκη. περνάει υπογείως στην κυ­ βερνητική πλευρά. γνωρίζοντας τις εαμοφαγικές διαθέσεις του κρατικού μηχανισμού. εκτός από το θεμελιώδες: τη γενική αμνηστία για τα αδικήματα που έγιναν -κ α ι από τις δύο πλευρ ές.

Τους συνελάβατε οδηγούς και βασανιστάς ομήρων.Παρτσαλίδης. Η Εθνική Αντίσταση έμεινε εντελώς ακάλυπτη. οι ηγέτες του ΚΚΕ έμειναν στο απυρόβλητο. παντού ανεύθυνοι. έκθετη σε διούγμούς με οποιαδήποτε δικαιολογία* οι ελασίτες και οι εαμίτες της Κατοχής εγκαταλείφθηκαν από την πολιτική ηγεσία τους στη διά­ θεση του πρώτου χωροφύλακα ή παρακρατικού. με υπογραφή της ελληνικής κυβέρνησης και βρετανική εγγύηση. Παραδόθηκε στην εαμική αντιπροσωπεία ένα μυστικό έγγραφο-παράρτημα της συμφωνίας. οι μεγάλοι μας ιδεολόγοι . »Εμείς σ' αυτάς τας πράξεις είμαστε ξένοι. υπήρξαν πρόθυμοι εις υποχο^ρήσεις. Αυτός ο φιλοτομαρισμός της κομματικής ηγεσίας «δημιούργησε ένα σοβαρό ηθικό ζήτημα και μια διάσταση ανάμεσα στην ηγεσία και τους αγωνιστές που έμειναν ακάλυπτοι και ανυπεράσπιστοι». Η Συμφωνία της Βάρκιζας είναι η μέγιστη προδοσία των ανθρώπων που εμπιστεύτηκαν τη ζωή τους και το μέλλον της χώρας σε ανίκανη πολιτική καθοδήγηση. τα οποία δεν ήσαν απαραιτήτως αναγκαία διά την επιτυχίαν του πολιτικού αδικήματος». που έτσι κι αλ­ λιώς δεν έχουν το ανάστημα να επιβάλουν όρους. Εμείς είμεθα εις τα σπίτια μας* δεν είχαμε ούτε σουγιά. Φανείτε αμείλικτοι. Να τους σκοτώσετε . Τπεύθυνος η σκανδάλη. Βλάχου στην Καθημερινή ξεσκεπάζει την ανέ­ ντιμη συναλλαγή: «Συνεζήτησαν. στις 12 Φεβρουάρι­ ου σύρονται στην υπογραφή μιας συμφωνίας με το κατάπτυστο άρθρο 3. η οποία δεν συμβιβάστηκε έστω. παντού ασύλληπτοι. όταν οι απλοί αγωνιστές βασανίζονταν. σέρνονταν στις φυλακές και εκτελούνταν από το εκδικητικό κράτος της Άκρας Δεξιάς. όταν μπορού­ σε. Τους ευρήκατε με την δυναμίτιδα να τινάζουν σπίτια εις τον αέρα. Να τους δικάσετε. Έναντι της άθλιας υπογραφής στη Βάρκιζα έγινε κάτι αθλιότερο. Επανάσταση) Ένα κείμενο του Γ. Ανεύθυνος ο νους που ετύφλωσε τους ανθρώπους. παντού ιδεολόγοι. Τους επιάσατε με τα όπλα στα χέρια. υπέκυψαν.668 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Μόνοι και παγιδευμένοι. (Χατζής. Εμείς είμαστε στα βουνά. αλλά σύρθηκε μυωπικά σε μια συνθηκολόγηση που προοιωνιζόταν τα χειρότερα. οι Σιάντος . που καθιστούσε και αυτήν την περιορισμένη αμνηστία περίγελο των χωροφυλάκων: «Αμνηστεύονται τα πολιτικά αδικήματα τα τελεσθέντα από της 3ης Δεκεμβρίου 1944 μέχρι της υπογραφής του παρόντος.Α. Ξένοι παντού. Εξαιρούνται της αμνηστίας τα συναφή κοινά αδικήματα κατά της ζω­ ής και της περιουσίας. ότι για 50 ηγετικά πρόσωπα του ΚΚΕ (τα οποία θα καθόριζε το ίδιο) εξασφαλιζόταν το ακαταδίωκτο* έτσι.αλλά διά τους άλλους. »Ανεύθυνο το χέρι που επήρε το όπλον. Υπεύθυνοι οι τυ­ .

Ανεύθυνοι οι αρχηγοί. οι κατά νόμον ηθικοί αυ­ τουργοί. [. Ψυρούκη Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. «Το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ είχε χάσει μια μάχη. Οι μονάδες του ΕΛΑΣ δεν πολέμησαν στην Αθήνα. 0 Άρης καταγγέλλει τη συμφωνία ως αποδοχή της αγγλικής κατοχής και το τε­ λειωτικό χτύπημα εναντίον των αγωνιστών του ΕΛΑΣ. οι καθοδηγηταί. Οι αντάρτες του ΕΛΑΣ δυσανασχετούν: «Αφού δεν νικηθήκαμε. Τώρα θα πουληθούνε τα κεφάλια σας. Μόλις αφ οπλι­ στεί ο ΕΛΑΣ. Και ΕΛΑΣ είμαστε μό­ νο εμείς. Ακέλας) 0 Μπεγνής εξεγείρεται από τους πρώτους· όπου βρεθεί και όπου σταθεί.] Θα τρίζουν τα κόκαλα των νεκροον μας!». που τους πούλησαν στους Άγγλους. (Βούλτεψης. [. ο στρατός του Βουνού. Κέδρος. 51. Υπεύθυνοι οι αγράμματοι. οι αντάρτες έπεσαν θύματα ενός “ξεκαθαρίσματος λογαριασμών” ».. όχι μόνο παρέδωσαν στους Βρε­ τανούς χοορίς κανένα απολύτω ς αντιστάθμισμα τα όπλα που είχαν κερδίσει ηρωικά οι αντάρτες από τις δυνάμεις κατοχής. Αφοπλισμένοι και χω ­ ρίς να μπορούν να αμυνθούν. Όταν υ π έ­ γραψαν τη Συμφοονία της Βάρκιζας. Θα μας σκοτώνουν σαν τα σκυλιά στους δρόμους κι ο κόσμος ο ίδιος που χτες μας προσκυνούσε αύριο θα βαράει παλαμάκια.. οι ιδεολόγοι.5 1 Ο Άρης προσπαθεί να αφυπνίσει τα μέλη του ΕΑΜ και του ΚΚΕ για να αντιδράσουν: . έπεσε παγω μάρα. Ο Α ΡΧ Η ΓΌ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩ Ν 669 φλοί. θ ’ αρχίσει το κυνηγητό μας. λέει στους μαυροσκούφηδες. βρίζει την «κομματική κλίκα» και τα «τσιράκια» του Σιάντου. οι μικροί.. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο». Ο Μπελής έχει χτυπήσει και κου­ τσαίνει από το ένα πόδι· ο Μπεγνής τον πειράζει: 50. Υ πογραφή 0 εαμικός κόσμος που ήταν συγκεντρωμένος στα Τρίκαλα περίμενε με αγωνία να μάθει νέα για την πορεία των διαπραγματεύσεων. όχι όμως και τον πόλεμο. ο λαός».Μας πούλησε ο Σιάντος. Από το βιβλίο του Ν.] Πού νικήθηκε αυτός ο στρατός. Αλ­ λά για άλλη μία φορά η ηγεσία συνθηκολόγησε αδιάντροπα. Αντρ.50 0 λαός που πλήρωνε. οι αντάρτες του Βουνού. . .Αυτή η συμφωνία είναι η θανατική μας καταδίκη.. Όταν έφτασαν οι πρώ τες πληροφορίες. Λίρα και κεφάλι.Α ΡΗ Σ. Κι εμείς θα παραδώσουμε τα όπλα μας. αλλά εγκατέλειψαν κι αυτούς που τους είχαν ακολουθήσει.

«μεγάλη νίκη του λαού» και τέτοια. αφού οι απόψεις μας ήταν εντελώς αντίθετες προς ό.Αφού υπάρχει συμφωνία.Θα μαζεύουμε κάθε μέρα τους δολοφονημένους αγο^νιστές.Τη συμφωνία την έκαναν για να σας βάλουν στο τσουβάλι.Έτσι. αντιδρούν ένας δυο. Δεν χρειάζονται μ α θ ή μ α τ α . Ο Άρης ρίχνεται να μεταπείσει το ηγετικό δίδυμο. αλλά ουδείς π ε ί­ θεται. Στις 14 Φεβρουάριου ο Γραμματέας του ΚΚΕ επιστρέφει στα Τρί­ καλα με τους άλλους αντιπροσώπους και υπεραμύνεται της συμφο3νίας: «Είναι συμφωνία ίσου προς ίσον». . Ο Γραμματέας του ΚΚΕ οχυρώνεται πίσω από την εντιμότητα που πρέπει να επιδείξει. πάλι στις τσακαλότρυπες θα με ψάχνεις να μου φέρεις ψωμί. αλλά την υπογραφή μου δεν μπορώ να την ατιμάσω. ξέρετε τι είναι να σου πάρει ο εχθρός τα όπλα. Ούτε να το ακούσουν. τους προειδοποιεί. . καημένη Αφροδίτη. . Βρε.670 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ . λέει. Βρε.Τι είναι αυτά που λέτε στον κόσμο. κακόμοψεί Τώρα που θα σε π ά ­ ρουν κυνηγητό οι χωροφύλακες! Εκείνος.Άι. . λέει ξερά αυτό που σκέφτο­ νται οι περισσότεροι: . ακούγοντας τι έγινε και μη πειθόμενη από τα κομματικά φληναφήματα. εγώ θα σας δίνω μαθήματα τι σημαίνει αγγλική πολιτική.Ναι.τι διοχετεύονταν προς τα κάτω. (Γιαννάκος) Μια γριά Πόντια με γιο αντάρτη. αναλογίζεται πάλι τη γυναίκα του: . Ο Άρης προτείνει να παρουσιάσουν τον ΕΛΑΣ ως στασιάσαντα και μη αποδεχόμενο τα συμφωνηθέντα. ως γραμμή της “αλάθητης” ηγεσίας! Για χάρη όμως της κομματικής π ε ι­ θαρχίας αναγκαζόμασταν». που καταλαβαίνει τι τον περιμένει. ό π ω ς γ ρ ά φ ε ι έ ν α ς κ ο μ μ α τ ικ ό ς δ ι α φ ω ­ τιστής της εποχής: «Η αλήθεια ήταν ότι ντρεπόταν ο καθένας μας να λέει π ρά γμ α τα τα οποία καθόλου δεν πίστευε και πάντοτε διερωτιόμασταν αν στεκόμασταν καλά στο μυαλό μας ή όχι. τιμάς την υπογραφή σου και βοηθάς να σωθεί το λαϊκό κί­ νημα. μα ούτε και ο ίδιος το πιστεύει. δηλώνει. Για ποια νίκη του λαού μιλά­ τε. Τη δύναμή σου! . Με εντολή του Ιωαννίδη οι κομματικοί δ ια ­ φωτιστές σε όλη τη χώρα αναλαμβάνουν να παρουσιάσουν την ολο­ φάνερη συνθηκολόγηση σαν επίτευγμα της ηγεσίας: «Το κίνημα βγαί­ νει πιο δυνατό».Το^ρα βρήκες να σακατευτείς. Ο στρατιωτικός διοικητής ενός συντάγματος του ΕΛΑΣ στη Μα­ κεδονία τους κατσαδιάζει: .

Η αποστράτευση του ΕΛΑΣ εξελίσσεται με σπουδή που ξαφνιάζει· βάσει της συμφωνίας. Θα πειθαρχήσει. ένας ξένος δημοσιογράφος είχε υποβο:λει στον Παρτσαλίδη το ερώτημα που α π α ­ σχολούσε τους Άγγλους και την κυβερνητική παράταξη: . εγώ να γυρνάω ασφαλισμένος με μια τσάντα στο χέρι σαν πρόεδρος του σωματείου. τίποτα δεν θα άλλαζε. Στη Βάρκιζα. Με μισή καρδιά βάζει την υπογραφή του στη διαταγή διάλυσης του ΕΛΑΣ. Του ανακοινώνουν πως σκοπεύουν να τον κάνουν πρόεδρο του Συνδέσμου των Πρώην Αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης του ΕΛΑΣ. Όταν όμως ετοιμάστηκε η διαταγή αποστράτευσης του ΕΛΑΣ και ο Σαράφης κάλεσε τον Άρη να τη συνυπογράψουν.Α ΡΗ Σ. .Να τσαχούνταν τα χέρια εκείνων που υπόγραψαν αοίκον χαρτίν.Δεν πρόκειται να υπογράψω εγώ τη διάλυση ενός στρατού που δημιούργησες εσύ. Εκείνος δεν έχει καμία όρεξη για προεδριλίκια. να ησυ­ χάσουν· και οι κομματικοί να επιστρέψουν στην Αθήνα και στον γνω- . εκείνος αρνείται. Ο αρχηγός στάθμισε πιο ψύχραιμα την κατάσταση και την ίδια ημέ­ ρα επανήλθε αλλαγμένος.Με φαντάζεστε εμένα. 0 στρατηγός πήρε αμέσως τις αποστάσεις του: . τα όπλα πρέπει να έχουν παραδοθεί έως τα με­ σάνυχτα της 28ης Φεβρουάριου. όπως ζήτησε. με τρεις τέσσερις δικούς του σε κάποιο απομακρυσμένο χωριό της Ελ­ λάδας. λίγο μετά την υπογραφή της συμφωνίας. λέει θυμωμένος στους δικούς του. Το ΠΓ απορρίπτει την πρόταση του Άρη και του Μακρίδη να περάσουν οι ίδιοι με μια επίλεκτη μεραρχία στη Γιουγκοσλαβία ως εφε­ δρεία για κάθε ενδεχόμενο. Οι νικητές επείγονται να αφοπλιστεί ο αντάρτικος στρατός.Τι θα κάνει ο Άρης Βελουχιού της. Ο ΑΡΧ ΗΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 671 . ενώ γύρο:) μου θα φυλακίζουν και θα σκοτώνουν τους αγωνιστές. Οι Σιάντος και Ιωαννίδης δεν το είχαν σε τίποτα να βάλουν εκείνοι την υπογραφή του και μετά να τον καταγγείλουν ότι υπ ανα­ χώρησε ή να αντιδράσουν δυναμικά· αφορμή έψαχναν για να τον δέ­ σουν. Αν επέμενε στην άρνησή του. Ο Παρτσαλίδης έδειξε παραξενεμένος: . Τον Άρη τον θέλουν μαζί τους στην Αθή­ να· δεν του επιτρέπουν να φύγει έξω ούτε να μείνει.Τι θέλετε να κάνει.

Παπαθεοδώρου γράφει πω ς ένας νοσοκόμος αρνήθηκε να δώσει το όπλο του και αυτοκτόνησε με αυτό· το είχε π ά ­ ρει σκοτώνοντας κάποιον Γερμανό με ένα ξύλο. [.2.. χάνονται αρματωμένοι. »Τώρα σ ’ αυτή την τελετή ο λόχος έχει παραταχθεί για τελευταία φορά. Κάποιοι άλλοι δεν λο­ γαριάζουν τις διαταγές και.. «Μ ετά το διάβασμα της διαταγής ένας ένας οι μαχητές περνούσαν μπροστά από τη διοίκηση με τα δάκρυα στα μάτια. υπακούνε στη διαταγή αποστράτευσης. . συλλαλητήρια. Οι αξιωματικοί και οι καπετάνιοι που έχουν επωμιστεί το άχαρο έργο δεν έχουν μάτια να αντικρίσουν τους άνδρες τους.672 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ στο ορθόδοξο αγώνα των πόλεων: πολιτικές συγκεντρώσεις.. όπως φιλάει ο νέος την αγαπημένη του. Όλοι κλαίνε. Ακέλας) 0 ανταρτογιατρός Θ... ακούστηκαν τ ’ αντάρτικα τρ α ­ γούδια. [. το φιλάει και το αποθέτει με τα δυο του χέρια. που έχει και την υπογραφή του Άρη. (Κρέμος) Οι άλλοι όμως.. »Σχεδόν όλοι παίρνουν μαζί τους τον ατομικό οπλισμό τους. Εκείνη την ημέρα. »Πάνω από εκατό άτομα έχουν ήδη φύγει προς Αλβανία. Αδάκρυτος δεν είναι κανείς. »Μια μια οι ομάδες περνούν μπροστά από το λοχαγό και ο κάθε αντάρτης σταματάει. αντί να παραδώσουν τα όπλα. χωρίς να μπορούν να αντιδράσουν οι διάφοροι στρατιωτικοί και πολιτικοί παράγοντες.. απεργίες. (Βούλτεψης. Πολλοί ελασίτες και πολιτοφύλακες εγκαταλείπουν τις μονάδες τους. Από την αρχή του αντάρτικου η πρόσκαιρη στέρηση του όπλου είχε καθιερωθεί σαν ποινή για τα πιο βαριά π α ρ α π τώ μ α τα και η λέξη “αφοπλισμός” έγινε συνώνυμη με την ατίμωση. ξέρει ότι όλες του π ια οι ελπίδες και προσδοκίες σβήνουν για πάντα. αγκαλιάζει το όπλο του. Ή ταν ο αποχαιρετισμός». Αντάρτες που τιμωρήθηκαν με τριήμερο ή πενθήμερο αφο­ πλισμό δεν το άντεξαν και αυτοκτόνησαν. «Η κατάθεση των όπλων ήταν η πιο σκληρή τελετή από όσες μπο­ ρούσε να ζήσει ποτέ ένας αντάρτης.] Σ υ ­ νεχίζεται και ογκώνεται το κύμα φυγής των αγωνιστών του ΕΑΜ. μέσα σε απόλυτη σιωπή. Από το ημερολόγιο ενός ελασίτη στην Ήπειρο: «Κυριακή 18.] Αφήνοντας το όπλο καταγής. για τελευταία φορά.. φιλούσαν το όπλο.45 »Άρχισε η διάλυση να παίρνει διαστάσεις. Και μάλιστα όταν τίποτα από όσα ονειρεύτηκαν δεν έχει γίνει. και το ακουμπούσανε κ α τα ­ γής γονατίζοντας με ευλάβεια. οι πολλοί. που νιώθουν κυριολεκτικώς προδομένοι από την ηγεσία τους». Αλλά δεν είναι εύκολο να ζητήσεις από εθελοντές να παραδώσουν τα όπλα που πήραν από τους κατακτητές.

. . Τούφες ξανθές. τούφες ψαρές. σύμβολα τρε­ λών ονείρων που είχαν διαψευστεί». Με μια μικρή διαφορά: αντί για το σπιτάκι σου.. που επιστρέφει στη Μονή Αγάθωνος της Υπάτης.. ουρά περίμεναν οι γενειοφόροι καπεταναίοι της Ρούμελης . μην αμφιβάλλεις καθόλου. Πήρα το δρόμο και περπατούσα χωρίς να ξέρω πού πηγαίνω». και λέγαμε ότι σε λίγο θα χωρίσουμε και δεν είπαμε τι είναι ο καθένας μας. τούφες μαύρες. »Δεν μπορούσα να αντέξω αυτές τις ματιές. να βάλουν ξυράφι στο πρόσωπο και να θυσιάσουν το σήμα της πολεμικότητάς τους. σας ακολούθησα και τώρα μ ’ αφήνετε στο έλεος αυτωνών που τους πολέμησα και τους είχα νικήσει’’. ούτε και στα πολύ παιδικά μου χρόνια. η συγκίνηση είναι μεγάλη.αυτοί που δεν είχαν δεχτεί ποτέ. οι κομμένες γενειάδες τους έστρωναν τώρα το π άτω μ α και ξεχύνονταν ως το δρόμο. σάμπως να ’μαστέ αντίπαλοι. Όλοι μας εδώ όμως είπαμε ο καλύτερος είναι ο π α πά ς. (Σεβαστάκης) Και δεν κρατιέται ο αλύγιστος πολεμιστής να μην κλάψει· και στην παράδοση των όπλων δεν πάει. λέει ο αρχηγός στον αρ­ χιμανδρίτη. Θαρρείς πω ς θα σου λείψει η ησυχία. να έτρεμαν τόσο η φωνή μου και τα πόδια μου». «Ποτέ τα κουρεία της Ααμίας δεν είχαν τέτοια κίνηση. »“Σας πίστεψα. δεν το αντέχει. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩ Ν 673 Δεν μπορώ να αντέξω να βλέπω τον καθένα που έρχεται μπροστά μας κι αφήνει το όπλο του να γυρίζει και να μας κοιτάζει με τα δακρυσμένα μάτια του· η ματιά του από ζεστή και στοργική γίνεται μεμιάς σκληρή. »ΓΥ αυτόν εμείς είμαστε οι φταίχτες. Ο σμήναρχος Μίχου βιά­ ζεται να επιστρέψει στο σπίτι του στην Αθήνα να ησυχάσει. Από το πρωί ως το βρά­ δυ. (Αργυρόπουλος) 0 Μπουκουβάλας συγκεντρώνει τους άνδρες της Ταξιαρχίας Ιπ π ι­ κού σε έναν κινηματογράφο στην Καρδίτσα για να τους αποχαιρετήσει. (Κόκκινος) Οι παλιοί σύντροφοι του αρχηγού φεύγουν ένας ένας για τον τόπο τους. σαν μας κοιτάζει. όπως τις τ ε­ λευταίες εκείνες μέρες του Φεβρουάριου 1945. Γύρισα απότομα και έφυγα από το μέρος εκείνο. «Ανέβηκα στο βήμα.Α ΡΗ Σ. Έ χει έρθει η ώρα των αποχαιρετισμών.Παπά. Όχι.. του λέει πικρόχολα ο Αρης. πριν από λίγο μιλάγαμε για σένα. Με τον πάτερ Ανυπόμονο. Αν τη γλιτώσεις. . στη φυλακή. π α ρ ά τις συστάσεις των κομματικών χαρ­ τογιακάδων για “στρατιωτικότερη εμφάνιση”. όταν ένοχος στεκόμουν μπροστά στο θυμωμένο πατέρα μου. που τον επισκέπτεται στο σπίτι που μένει.Τι βιάζεσαι να ησυχάσεις. Δε θυμάμαι ποτέ άλλοτε. θα ησυ­ χάσεις για πολύ καιρό. που ονειρεύεσαι.

αρνείται: . παρόλο που θέλει να του τα δώσει.. 0 στενοκέφαλος κομματικός υπεύθυνος τα θεωρεί στρατιωτικά εί­ δη και. Γρηγοριάδης. «Π αραδίδονται και τα πετρελαιοκίνητα του ΕΛΑΝ και δύο μεγάλα ποταμόπλοια.. πάλι θα τα ζητήσετε! Ο θρυλικός αντάρτης Νον Πάουρα στην Πελοπόννησο δεν χαμπαρίζει από πολιτικές σκοπιμότητες* εξαναγκάζει τη διοίκηση να ανοίξει τις αποθήκες και να μοιράσει τουλάχιστον τον ρουχισμό στους ελασί­ τες που φεύγουν γ ια τα σπίτια τους: . στεί­ λε μήνυμα κι έφτασα. αυτοκίνητα. (Φ. Όποτε με χρειαστείς. έχουμε εντολή να τα παραδώσουμε όλα. αρχηγέ. Κ ατά που τα καταφέρατε. Οι δύο υπεύθυνοι από κάθε μονάδα που πήραν μέρος σε αυτήν τη μυστική επιχείρηση φυγαδεύτηκαν στη Γιουγκοσλαβία «ώστε να μην πιαστούν και πει κανένας ότι κρύψαμε και πού οπλι­ σμό». Αντί­ στασις) 0 ΕΛΑΣ έχει πολύ περισσότερα όπλα από όσα υποχρεούται να παραδώσει· η καθοδήγηση αποφασίζει να κρύψει σε ασφαλή σημεία τον πλεονάζοντα οπλισμό όχι για κάποια νέα δυναμική επανεμφάνιση. τον διαβόητο Κάλτσεφ και οι άλλοι Βούλγαροι της Ανα­ τολικής Μακεδονίας με τις δικογραφίες τους». (Ιωαννίδης) Κατά την παράδοση των όπλων και των στρατιωτικών ειδών.674 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ . όπως κατηγορήθηκε. . Και ο γέρος προφητικά: ..Βρε. Ακόμη και οι κρατούμενοι εγκληματίες πολέμου σαν τον Ιταλό συνταγματάρχη Μπέρτι.000 όπλων από τα καλύτερα που διέθετε ο αντάρτικος στρατός.. πάλι για σας τα ζητάω. Ο Ιωαννίδης οργανώνει προσωπικά το σχέδιο απόκρυψης 30. Η πολιτική ηγεσία έχει εκδώσει αυστηρότατες διαταγές για την π α ­ ράδοση οπλισμού και εφοδίων· θέλει να δείξει στην κυβερνητική πλευ­ ρά πω ς είναι αποφασισμένη να τηρήσει κατά γράμμ α τα συμφωνηθέντα στη Βάρκιζα. .Βρε. τα καζάνια μας.. .Δε γίνεται. Τσοπάνος χοορίς καζά­ νι πώ ς θα κουμανταριστεί.Εγώ γυρνάω στο μοναστήρι. αλλά από στοιχειώδεις λόγους προνοίας για κά­ θε απρόβλεπτη εξέλιξη. μπάρμπα. δώ σ’ μου τα καζάνια! Βρε.Δεν μπορούμε. ένας γέρος τσοπάνος στη Μακεδονία πάει στη μονάδα που είχε επιτάξει τα καζάνια της περιοχής και παρακαλεί να τους επιστραφούν ορι­ σμένα.Δυστυχώς.Θα αφήσετε το χωριό μας χωρίς καζάνια. μουλάρια. άλογα. απορεί ο τσοπάνος. .

πάλι κάποιοι έπαιξαν την εμπι­ στοσύνη τους σε πολιτικά παιχνίδια. άοπλοι και σκυφτοί παίρνουν τον δρόμο για τα χω ­ ριά τους. το πρω­ τόκολλο για τον οπλισμό που παραδόθηκε· «έπαυε να λειτουργεί και ο τελευταίος ασύρματος του ΕΛΑΣ». ρε κοκαλόπουτσοι!. γεμάτος κα­ μάρι για τους συντρόφους του. με την α ί­ σθηση ποος πάλι τους μεταχειρίστηκαν. φωνάζει δακρυσμένος. . με ένα απολυτήριο και μια κονσέρβα στην τσέπη. Οι άνδρες του. Πάλι τους γέλασαν. που επιβλέπει την τήρηση της συμφωνίας. (Βερνάρδος) 0 μεγαλύτερος εθελοντικός στρατός της ελληνικής ιστορίας δεν υπάρχει πια. Στις 28 Φεβρουάριου ο Σαράφης παραδίδει επισήμως στον Άγγλο ταξίαρχο Άικενχεντ.Α ΡΗ Σ. Ο Α ΡΧ ΗΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 675 Πάρτε.

ενώ στην επίσημη σοβιετική ιστο­ ρία. οι προνομιούχοι συνεργάστηκαν. υπό την κυριαρχία το)ν ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ αντίστοιχα. Αμέσους μετά τον Πόλεμο διάφοροι αργυρώνητοι της Δύσης ανέλαβαν να μηδενίσουν τη στρατιωτική και πολιτική σημασία των ευρω­ παϊκών αντιστασιακών κινημάτων. Στην Ελλάδα είχαν έρθει τα πάνω κάτω. Οι πολίτες αντιστάθηκαν. Οι π αρίες επαναστάτησαν. Σε άλλους καρφίτσωσαν ένα παράσημο και τους στείλανε σπίτι τους και σε άλλους φύτεψαν μια σφαίρα. η στρατιωτική ηγεσία όχι.15 . Το ρήγμα που δημιούργησε ο Πόλεμος στα παλιά καθεστώτα κα ­ λύφθηκε άρον άρον· αλλού με υποσχέσεις που μετέθεταν τις κοινωνι­ κές αλλαγές στο μέλλον και αλλού με τα κορμιά των αντιστασιακών. για λόγους προφανείς. (Mazower) Το πνεύμα της Αντίστασης πρέπει να θαφτεί. Οι νέοι που κλήθηκαν μεταπολεμικά . δεν υπάρχει καμία αναφορά στην ελληνι­ κή Αντίσταση. Οι απλοί άνθρωποι είχαν πολεμήσει. Ο Δ ρ ο μ ο ς γ ϊ α τ η Μ ε ς ο τ ν τ α Α νυ πό τα κτο ς Με το τέλος του ΕΓ Παγκοσμίου Πολέμου πήραν τέλος και τα όνει­ ρα των λαών της Ευρώπης. 0 νέος πολιτικός χάρτης που σχηματίστη­ κε την επαύριον της γερμανικής παράδοσης χώριζε την Ευρώπη σε δύο μπλοκ. Το σκληρό δεκεμβριανό μάθημα στους Έλληνες αντιστασιακούς ήταν μια σαφής προειδοποίηση για τα υπόλοιπα ευρω παϊκά αντιστασιακά κινήματα· «μια αποφασιστική στιγμή στον αφανισμό του ριζοσπαστισμού της πολεμικής περιόδου». Ειδικά για την Ελλάδα ειπώθηκαν και γράφτηκαν πλήθος ανυπόστατα. Δυτικό και Ανατολικό. οι πολιτικοί όχι.

που η κυβέρνηση τις είχε αρνηθεί σε Έλληνες αξιωματικούς που είχαν υπηρετήσει στις οργανώσεις Αντιστάσεως προσφέρθηκαν σε όσους είχαν υπηρετήσει στα Τάγματα Ασφαλείας». Από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Μελέτες για τον εμφύλιο πόλεμο 1945-’49».2 Πλημμύρισαν τα στρατιωτικά γραφεία από πιστοποιητικά «εξαιρέτων πράξεων» ελληνικής και αγγλικής προέλευσης για τους πειθήνιους στρατιωτικούς που δεν βγήκαν στο Βουνό.763 δωσίλογους. όσοι συνεργάστηκαν πολιτικά και οικονομικά με τον κατακτητή».Α ΡΗ Σ.. 2.] Ολόκληρα κομμάτια της κατο­ χικής εμπειρίας άρχισαν να παραβλέπονται και να ξεχνιούνται όσο γ ι­ νόταν πιο γρήγορα». Η Αντίσταση ήταν πράξη π οι­ νικά κολάσιμη. αναρριχήθηκαν στα ύπ α τα αξιώματα της με­ ταπολεμικής μονοδιάστατης πολιτείας όσοι απούσιασαν. Έ να έθνος σε κρίση». 1. Δεκέμβριος) Το μέλλον της χώρας έγινε πάλι υπόθεση των λίγο^ν· μιας ομάδας ιδιοτελών πολιτικών που συνδέονταν άρρηκτα με ισχυρούς οικονομι­ κούς παράγοντες.895. το Βέλγιο καταδί­ κασε σε θάνατο 2. (Μαθιόπουλος. όσοι δείλια­ σαν. «Παρασημοφορίες και προ­ αγωγές. Richter. . οι αξιωματικοί ήσαν κρυμμένοι στους φούρνους και στις επιμελητείες. (Woodhouse) Η ολέθρια δεκεμβριανή σύγκρουση στάθηκε η χρυσή ευκαιρία για να θαφτεί το έπος του ελληνικού λαού. [. 0 χρόνος υπηρεσίας των μόνιμων αξιωματικών του ΕΛΑΣ στα βου­ νά θεωρήθηκε «χρόνος άγνοιας» και μπήκαν όλοι στον περιβόητο Πί­ νακα Β' για αποστράτευση. «Ενώ οι φορείς της διώχτηκαν κι έγιναν απόβλητοι π ο ­ λίτες δεύτερης τάξεοος. Στις άλλες ευ­ ρωπαϊκές χώρες οι συνεργάτες των κατακτητών καταδικάζονται και εκτελούνται· η Γαλλία καταδίκασε σε θάνατο 6.1 «Η Ελλάδα ήταν η μόνη χώρα στην Ευροοπη όπου οι δωσίλογοι ου­ σιαστικά απέφυγαν την τιμω ρία». Οι εγχώριοι πλαστογράφοι πιάσανε δουλειά προς χάριν των επιόρκων και το^ν απά­ ντων: «Αμέσως σχεδόν άρχισε μια επίσημη προσπάθεια να ξαναγραφεί η ιστορία εκείνων των χρόνων..167.στον Εθνικό Στρατό παρέμειναν και κυ­ ριάρχησαν οι αξιωματικοί των Ταγμάτων Ασφαλείας. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. (Mazower) Έ π ρ επ ε να αποκατασταθεί η προπολεμική ιεραρχία. Οι χωρικοί επέστρεψαν στην προεαμική εσωστρέ­ φεια και η πλειοψηφία του πληθυσμού τρύπωσε τρομαγμένη στο κ α ­ βούκι της. Η. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 677 στα κέντρα νεοσυλλέκτων ήσαν πρώην αντάρτες. κα­ τόρθωσε να συλλάβει και να εκτελέσει τους 4.

Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ δεν πρόκειται να ζήσει την αισχύνη της προ­ στασίας από τον νέο κατακτητή· η ηγεσία έχει αποδεχτεί την αγγλική κατοχή.678 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Το σπαραχτικό κείμενο του Μάνου Χατζιδάκι περιγράφει το βύθι­ σμα του τόπου: «Εάν μας λέγανε τότε μερικά από τα ονόματα που κυβερνήσανε κατόπιν ότι θα ξαναβγαίναν στην πολιτική σκηνή να δια­ φεντέψουνε τη χώρα μας. 3. Αφού ματαίως χρησιμοποίησε κάθε επιχείρημα για να μεταπείσει τους Σιάντο . θα γελούσαμε δίχως τελειωμό. αυτός όχι. η Σπερχειάδα. Για αυτό την εαμική φ άλαγγα τη συνοδεύει αγγλική δύναμη σε δύο φορτηγά και ένα θωρακισμένο. Και τα παιδιά που πολεμήσαν κι ονειρεύτηκαν γίνανε παιδιά της γαλαρίας. Χατζιδάκις.3 Έ νας μόνο δεν υπέκυψε. και θα τους περιμένει εκεί για να κατέβουν μαζί στην πρωτεύουσα.Ιωαννίδη. »Κι όμως συνέβη αυτό. Γιατί πιστέψαμε βαθιά μέσα μας πως όλα αυτά τα ονόματα ήσαν φαντάσματα του παρελθόντος. όταν α π ο ­ βιβάζονται από τα λεωφορεία στην Ομόνοια. απόντα στα δύσκολα χρόνια που περνούσαμε. τον περιμένει πάλι. »Ξανάρθαν τα φαντάσματα κι άρχισαν να πλαστογραφούν γΓ άλ­ λη μια φορά την ελληνική ιστορία. από το βιβλίο Ο καθρέφτης και το μαχαίρι. Ο Άρης δεν είναι μαζί τους. Ό σοι πιστοί Μια φάλαγγα αυτοκινήτων ετοιμάζεται να ξεκινήσει από τα Τρί­ καλα για να μεταφέρει στην Αθήνα την πολιτική και στρατιωτική ηγε­ σία του κινήματος. . ο τόπος του πρώτου ξεκι­ νήματος. Για να μην κινήσει υποψίες. «Τα πα ιδιά της γαλαρίας» (ο τίτλος από την ομότιτλη ταινία του Καρνέ). με την καρ­ διά μας. όσα δεν διώχτηκαν και δεν εξαφανίστηκαν στις φυλακές και στα ξερά νησιά του Α ιγαίου». Μ. Οι πληροφορίες από την πρωτεύουσα είναι ανη­ συχητικές· τους πολίτες που είχαν φύγει και επιστρέφουν. ο σπουδαιότερος αντάρτης της Ευροοπης. για πάντα απόντα από τον τόπο. κατά τις 20 Φεβρουάριου προ­ φασίστηκε πως θα πάει στη Λαμία. τους περιμένουν ομάδες ροπαλοφόρων και τους κακοποιούν στην ύπαιθρο έχει ήδη αρχίσει το κυνηγητό των εαμιτών και τα πρώτα εγκλήματα. παίρνει μαζί του μια μικρή έφιππη συνο­ δεία και φεύγει. Αφού η Ελλάδα είναι ξανά υπό κατοχή. να αποχαιρετήσει τη μητέρα του.

ΑΡΗ Σ. προκηρύξεις κ. Να 'ρθει εδώ να πάμε να μπούμε στις φυλακές. λίγα όπλα και φωτογραφίες. και επανιδρύει τον αντάρτικο στρατό με την ονομασία «ΕΛΑΣ-Ν» (Νέ­ ος) για να συνεχίσει τον πόλεμο εναντίον των Άγγλων. Περικλή. Ξέσπασε ο αρχηγός: . 0 Άρης στέλνει μηνύματα σε παλιούς δοκιμασμέ­ νους καπετάνιους και αντάρτες να έρθουν να τον συναντήσουν. Στέλνει μήνυμα και σε δύο αγαπημένους του καπετάνιους. ιδρύ­ ει μια νέα πολιτική κίνηση.ο.. Στη συνέχεια ο αρχηγός με τους λιγοστούς άνδρες του εγκαθίστα­ ται στο Πλατύστομο και με πυρετώδεις ρυθμούς ετοιμάζει τις επόμε­ νες κινήσεις του. Εσύ όρκισες τους περισσότερους αντάρτες στη Ρούμελη και ξέρεις καλά τον όρκο που δώσαμε. Τίποτα από αυτά δεν πραγματοποιήσαμε.Αν πάω. Έ να απόγευμα ο Άρης συναντιέται με τον Περικλή πάνω από τη Σπερχειάδα στον δρόμο προς την Μπρούφλιανη (Δίλοφο). έπαψαν να είναι σύμμαχοι και έγιναν κατακτητές. μπορεί να με τουμπάρει. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 679 Ό πως δηλώνει: .Είμαστε επίορκοι.Δε γίνεται αντάρτικο τώρα. Έξω από το χωριό Λευκάδα. Αρνείται όμως να πάει να τον συναντήσει· φοβάται μήπως η α γ ά ­ πη του για τον αρχηγό υπερισχύσει της λογικής του: . Κάλλιο να μην τον δω. τον Μπελή και τον Μπεγνή. Πες του κουμπάρου μου να κάνει αυ­ τό που κάνω κι εγώ. Στη Λαμία θα μείνει πολύ λίγο.Από τη στιγμή που τα αγγλικά στρατεύματα πολέμησαν εναντίον μας και εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα.. 0 αδερφός του Μ πάμπης Κλάρας και ο Φίτσιος ετοιμάζουν το καταστατικό του ΜΕΑ. του αντιμήνυσε απογοητευμένος: .κ.. που θα τον ακολουθήσει αμέσως. ίσα να δει τη μητέρα του και να μι­ λήσει με τον φίλο του Φίτσιο. Θεωρεί πως το ΕΑΜ προδόθηκε από την ηγεσία του και δεν κατόρθωσε να πραγματοποιήσει τους στόχους του· έτσι. την πρώτη σημαία του ΕΛΑΣ. ρούχα και πληροφορίες από τους . του οποίου ο Άρης είχε βαφτίσει ένα π α ι­ δί. Ούτε ανταποκρίνονται όλοι αυτοί που ειδοποίησε ούτε κρατάει όλους α υ­ τούς που έρχονται από μόνοι τους· επιλέγει με πολλή προσοχή τους νέ­ ους πρωτοπόρους. Αίμα ζητήσαμε α π ’ τους νέους· τρόφιμα. 0 πρώτος κουτσαίνει ακόμη και δεν μπορεί να ακολουθήσει· ο δεύτερος. στο κτήμα του θείου του Γάκη Μηνογιάννη. οι άνδρες του Άρη θα θάψουν κρυ­ φά τη νύχτα ένα μεγάλο σιδερένιο κιβώτιο με έγγραφα του Γενικού Στρατηγείου. γνωστού ως «μπάρμπα του ΕΑΜ». Θυμάσαι τι ζητήσαμε από τον ελληνικό λαό και τι μας έδωσε. κι αποπάνω παραδώσαμε τα όπλα.. το ΜΕΑ (Μέτωπο Εθνικής Ανεξαρτησίας).

λέει. [. Όλοι οι δωσίλογοι θα κυνηγάνε τους ελασίτες μέχρι δεκάτου βαθμού συγγενείς. .] Γυρνώντας στο σύνταγμα. δεν έκανε σφάλματα. Κι όλος ο ελληνικός λαός απάντησε μ 5 ενθουσιασμό στο κά­ λεσμά μας. πήρε μέτρα. άλλος δρό­ μος δεν υπάρχει.. Διαλύσαμε το στρατό που δημιούργη­ σε ο λαός με το αίμα των παιδιών του και τον παραδώ σαμε ανυπε­ ράσπιστο στα συμφέροντα των Εγγλέζων.Η Συμφωνία της Βάρκιζας είναι προδοσία. Επίορκος δε γίνομαι. Ντρεπόμουν να τους συναντήσω. Κι εμείς τι κάναμε. Δηλώνει κατηγορηματικά πω ς υπεύθυνη για όλα είναι η ηγεσία του Κόμματος: . Τι θα γίνουν οι ελασίτες. θα είναι αργά. καταλήγει. πολύγραφο και χαρτί κι ελάτε να με βρεί­ τε.. Εγώ πήρα την α π ό ­ φαση. Θα κρατήσω την υπόσχεση που α π ’ την αρχή δώσαμε στον ελληνικό λαό. Μετά ξεκαθάρισε τη δική του στάση: . Θα συνεχίσου τον αγώνα. διέπραξε εγκλή­ ματα και γΓ αυτό πρέπει να εκτελεστεί ολόκληρο το ΠΓ με τον Σιάντο επικεφαλής. Τι θα γίνει τώρα που κρατάμε στα χέρια μας μια συμ­ φωνία. τώρα που διαλύθηκε και ο τελευταίος λόχος του ΕΛΑΣ και με το Κόμμα εχθρικά διακείμενο. Ο Περικλής συμφωνεί σε όλα με τον αρχηγό εκτός από το νέο αντάρτικο. Αντίθετα ο Άρης είναι αισιόδοξος πω ς θα τον ακολουθήσουν όλοι* δίνει εντολή στον καπετάνιο να πάει την άλλη ημέρα στην α π ο ­ χαιρετιστήρια συγκέντρωση που έχει η ΧΙΙΙη Μεραρχία στις Μεξιάτες να μιλήσει και να καλέσει τα στελέχη να τον ακολουθήσουν. τίποτα. . ένιωθα ένοχος απέναντι τους».Η ηγεσία δεν έκανε λάθη. ένα χαρτί. Είχαμε εκατό χιλιάδες όπλα και γίνανε α υ ­ τά που γίνανε.Πάρτε γραφομηχανή.680 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ άλλους. Ξέρεις τι θα γίνει τώρα. (Χουλιάρας) Όταν το μετανιώσει. Ο Περικλής παίρνει τον δρόμο της επιστροφής μπερδεμένος· π α ρ ά την α γά πη του για τον αρχηγό δεν έχει αποφασίσει να τον ακολου­ θήσει: «Έ φ υγα και π ε ρ π ά τ α γ α στο δρόμο χωρίς να ξέρω πού πα τά ω και πού τραβούσα. Πιστεύει πως. οι εαμίτες και οι κομουνιστές. Χώρισαν περασμένα μεσάνυχτα. αντάρτικο δεν ξανα­ γίνεται. Η ηγεσία. είδα στο δρόμο από μακριά μεγάλες ομάδες από αφοπλισμένους αντάρτες κι άλλαξα δρό­ μο. κι όσοι πιστοί προσέλθετε! Η συζήτηση κράτησε ώρες.

] Εγώ αμέσως σηκώθηκα από το θρανίο.λ π . Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 681 Ιστορία Το πρωί της 4ης Μαρτίου 1945 στο σχολείο της Καλλιθέας είναι συ­ γκεντρωμένες οι κομματικές επιτροπές των γύρω περιοχών -Σ π ερ χειάδας. Θα αναλύσουν το περιεχόμενο της Συμφωνίας της Βάρκιζας για να περάσουν τη γραμμή του Κόμματος προς τα μέλη και τους κατοίκους. συναισθανόμενοι το ιστορικό βά­ ρος του γεγονότος. Στην πόρτα της σχολικής αίθουσας εμφανίζονται σε λίγο ο Αρης με τον Φίτσιο. Η ερμηνεία για τη Συμφωνία της Βάρκιζας είναι ότι αποτελεί νίκη του λαού. οι οποίοι. Οι κομματικοί ακρο­ ατές από τα θρανία τον ακούνε. Υπάτης. κράτησαν αμέσως μετά σημειώσεις για όσα ελέχθησαν. οι οποίες συμπίπτουν εντυπωσιακά* είναι ο αχτιδικός Ντίνος Τσόνης και ο δάσκαλος που παραχώρησε το σχολείο Γιώργος Καραγιάννης. ωρολόγιο τσέπης στο επάνω τσεπάκι του με αστραφτερή καδένα. που ήταν αδειανό και κ α ­ θόμουν μόνο εγού.. Μακρακώμης. Οι τοίχοι είναι γεμάτοι συνθήματα και απέναντι από τη διδασκα­ λική έδρα υπάρχει μια μεγάλη φωτογραφία του Σιάντου και αποκάτω το σύνθημα: «Θα νικήσουμε γιατί κρατάμε τον παλμό του Λαού». Όσα ακολούθησαν τα αφηγούνται δύο από τους μετέχοντες στη σύσκεψη. καθώς προσπαθεί να κάνει το ξίδι γλυκάδι. αλλά εκείνος μου είπε να καθίσω. χαιρέτησαν ευγενικά και ο Άρης κάθισε στο μπροστινό θρανίο προς το παράθυρο. στο λαιμό του ένα μεγάλο σταυρό σαν αυτόν που φοράνε οι ανώ­ τατοι αξιωματικοί.. δεν τον ενοχλώ. Αγίου Γεωργίου κ . κατά τις 11 η ώρα. ανοίγει ξα φ ­ νικά η πόρτα της σχολικής αίθουσας και μπαίνει μέσα ο καπετάνιος του ΕΛΑΣ Λευτέρης Χρυσιώτης με έναν μαυροσκούφη* λέει στους συ­ νέδρους να μη διαλυθούν γιατί δύο γνωστοί τους σύντροφοι θα έρθουν να τους μιλήσουν. που μετά τη διάλυση έχει περάσει στο Κόμμα. Προτού ολοκληρωθεί η σύσκεψη. Την εισήγηση στους 60 παρευρισκόμενους κάνει από την έδρα ένας μορφο^μένος και έξυπνος νεαρός της ΕΠΟΝ. [. συνοδευόμενοι από μια ομάδα μαυροσκούφηδων* όλοι οι σύνεδροι σηκώνονται όρθιοι και υποδέχονται τον αρχηγό με χειρο­ κροτήματα. Ο δάσκαλος της Καλλιθέας τον παρατηρεί προσεχτικά σαν να θέλει να συγκρατήσει για πάντα την εικόνα του: «Μ πήκαν στην αίθουσα. νίκη του Κόμματος. φαρδιά ζωστήρα και κρεμασμένη μια χειροβομ- . χωρίς να μιλάνε. »Φορούσε μαύρο σκούφο.σε ένα μεγάλο κομματικό αχτίφ.Α ΡΗ Σ.. στρατιωτική στολή σε χρώμα βαθύ π ρ ά ­ σινο.

αφού έκανε τις επανορθ<ύσεις που θεώ­ ρησε αναγκαίες. 4. μου απάντησε. προχώρα». δίνοντας τη δική του εκδοχή για όλα όσα συνέβησαν. Ο Τάκης ο Φίτσιος χαφιές. Στο χέρι του μαστίγιο και οι μπό­ τες του φρεσκογυαλισμένες με σπιρούνια. Κέρωσε ο παλαίμαχος κομουνιστής: .. Αρχίζει μια αναδρομή από το ξεκίνημα του αγο3να. Φτάνει στον καταστροφικό εμφύλιο ΕΛΑΣ . αλλά μετά μπήκανε στη μέση οι Εγγλέζοι. ζήτησε τον λό­ γο ο Φίτσιος· ανεβαίνει στην έδρα και εμβρόντητοι οι 60 σύνεδροι ακούνε τον παλαίμαχο κομουνιστή να καταγγέλλει την ηγεσία του ΚΚΕ ως προδοτική. ΕΑΜ-Αντίσταση. Αφού είπε με χιούμορ πως πρέπει να έκανε κάμποσες χιλιάδες χι­ λιόμετρα με τα πόδια από χωριό σε χωριό. για να προετοιμάσει το αντάρτικο. πίσω του ένα πιστόλι και στα γόνατά του ακούμπησε ένα ολό­ λαμπρο όπλο χωρίς φυσιγγιοθήκες. Αποκάτω οι σύνεδροι τα είχανε χαμένα. που αφήνει απροστάτευτους τους αγωνιστές. Και τώρα με την Ιστορία συνομιλεί ενώπιον 60 αυτήκοων μαρτύρων. Ο νεαρός επονίτης δεν μπορούσε να αφήσει αναπάντητο ένα τόσο δριμύ κατηγορώ· ση­ κώθηκε από τη θέση του και. αποκάλυψε τις αντιρρήσεις και τους δισταγμούς της κομ­ ματικής ηγεσίας στο θέμα του ένοπλου αγο^να· την τρομακτική προ­ σπάθεια που έκανε ο ίδιος να τους πείσει και τα συνεχή προσκόμμα­ τα που του έβαζαν.4 Όταν ο νεο:ρός επονίτης ολοκλήρωσε την ομιλία του. Πάντα αυτό κάναμε.Έτσι τώρα. Ή ταν πολύ καθαρός και φρεσκοπλυμένος με βλέμμα διαπεραστικό και κάπνιζε συνεχώς». Ξέ­ ρεις τις συνέπειες που θα έχει αυτή η σύγκρουση. Πρώτη φορά ασκείται κριτική εναντίον του Κόμματος. Δεν μπορούσα να κάνο^ διαφορετικά. του υπέδειξε με αναίδεια να μη μιλάει χαφιεδίστικα.ΕΔΕΣ και τους εκπλήσσει όλους μια και δεν μπορούσαν να ξέρουν τα ενδό­ τερα στο ΓΣ του ΕΛΑΣ. Κ αραγιάννης. του είπα. «Ναι. Εγοί> είμαι στρα­ τιωτικός και προχώρησα.682 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ βίδα. Ο αρχηγός από την αρχή του αντάρτικου είχε επίγνωση ότι η Ιστο­ ρία είναι παρούσα. ναι. Γ. μελών του ΚΚΕ.Ξέρεις ότι αυτό είναι απαρχή εμφυλίου πολέμου. τους τουμπάρανε με υποσχέσεις και με τραβήξανε πίσω. Στην έδρα ανεβαίνει ο Άρης. Και τη ζημιά την κάναμε και τίποτα δεν ολοκληρώσαμε. Αναφέρει τη διαταγή του Σιάντου τον Οκτώ­ βριο του 1943 να διαλύσει με τα όπλα τον ΕΔΕΣ και τους δικούς του ενδοιασμούς: . Ο Φίτσιος αναφέρεται κυρίως στη Συμφωνία της Βάρκιζας και στο Άρ­ θρο 3. .

Πώς θα μας εμπιστευτεί ο λαός. λέει: . Αλλά. αποστολή. να μην τηρούμε αυτά που λέμε. Εκεί­ νος συνεχίζει και φτάνει στη Σύσκεψη των Καπεταναίων στη Ααμία: .ΑΡΗΣ. Είδατε τι έκανε. Ό. σίγουρα θα ’ρθούμε σε σύγκρουση με τους Εγγλέζους.. Όταν το πήραμε στο στρατηγείο. Αν ήταν έτσι. το μεγαλύτερο: αποχώρησαν από την κυβέρνηση και άρχισαν να προετοιμάζονται για την ένοπλη ανατροπή της. Εκεί π ε ­ τάγεται το μουσκίδι [μοσχάρι] ο Μάρκος και λέει «το γράμμα του ΠΓ δεν γράφει για τους Εγγλέζους». Είναι ο χασά­ πης του λαϊκού κινήματος. από την ώρα που ήρθε ο Άρης. Όσο για τον κομματικό εγκέφαλο Ιωαννίδη: . Λένε ότι ήταν λοχίας στο στρατό. καλώ σε σύσκεψη τους καπεταναίους των μεραρχιο^ν. Και ο τελευταίος δεκανέας του στρατού ξέρει τέσσερα πράγματα στον πό­ λεμο. μέσα. θα μπορούσα κι εγώ από την Πελοπόννησο να μπω και να καταλάβω την Αθήνα. Και δεν έλαβε τίποτα υπόψη του. θα έρ­ θουμε σε σύγκρουση. έδα­ φος. έχει μαζευτεί όλο το χωριό και παρακολουθεί τον λόγο του αρχηγού. αφού υπέγραψαν αυτές τις συμφωνίες στον Λίβανο και στην Καζέρτα. ως υπεύθυνος για τα στρατιωτι­ κά.. εχθρός δεν είναι η Ορεινή Ταξιαρ­ χία. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 683 0 Άρης μιλάει για τις απαράδεχτες πολιτικές συμφωνίες Λιβάνου και Καζέρτας και την ανικανότητα του ηγετικού διδύμου* δείχνοντας τη φωτογραφία του Σιάντου στον τοίχο με το σύνθημα «Θα νικήσου­ με» αποκάτω. σε περίπτωση που επιμένουνε οι άλλοι στα δικά τους.Κι ανέλαβε ο Σιάντος τη Μάχη της Αθήνας κι έκοψε τον ΕΛΑΣ στη μέση.Αρχές του Νοέμβρη παίρνω ένα γράμμα από το ΠΓ που μου έλε­ γε πως. δε βγήκε ποτέ από τα υπόγεια και δεν είδε ποτέ ήλιο για να μπορεί να έχει καθαρό μυαλό και ορθή κρίση. Στο μεταξύ έξω από το σχολείο.τι κι αν γινόταν.Και όταν ήταν στην παρανομία και όταν ήταν στην ελευθερία.Με αυτόν στην ηγεσία αποκλειόταν να νικήσουμε. έπρεπε να δείξουμε ότι τηρούμε τις συμφωνίες. το κοινοποιή­ σαμε στις μεγάλες μονάδες κι εγώ. . Αυτά είναι. ήταν ανίκα­ νη και ταλαντευόμενη. Αυτά όμως τα τεράστια σφάλμο:τά της η ηγεσία θέλησε να τα διορθώσει με άλλο σφάλμα. και ιδιαίτερα ο Ιωαννίδης. Οι σύνεδροι παρακολουθούσαν αποσβολωμένοι. Τους είπα: εμείς έχουμε υποχρέωση να προετοιμαστούμε για να διεξαγάγουμε επιχειρήσεις. Για τα Δεκεμβριανά: .Η ηγεσία του Κόμματος. . δεν χρειάζεται να έχει διαβάσει Κλαούζεβιτς: εχθρός. έπρεπε να τις τηρήσουν χωρίς δια­ μαρτυρίες ή αθετήσεις της υπογραφής. Όπως καταλαβαίνετε.

Πίσω του μπαίνει στην αίθουσα και ένα πρό­ σωπο που κινητοποιεί αμέσως τα ανακλαστικά του αρχηγού* είναι ο γνωστός πιστολέρο της ηγεσίας Θησέας (Τάκης Σαρρής). τρίτη μέρα στον Πειραιά και μία για τον Καραγκιόζη τέσσερις. Με τη Βάρκιζα αμνηστεύεται η ηγεσία. θα είχαμε και τα όπλα των Εγγλέζων. θα μου πείτε. για το πολιτειακό και έπειτα από έξι μήνες ελεύθερες εκλογές. Είπα θα αναλύσω μετά στον κόσμο και όποιος βούλεται οπίσω μου ελθείν. πρόδωσε το λαό. Το νέο ΕΑΜ.Αν την κάναμε εμείς την επιχείρηση. Γιαννούλη. οι Εγγλέζοι στη θάλασσα. Είχανε το παλούκι του φον Ρούστεντ. 6. Συνέντευξη και γραπτά Ντ. Πρώτον. Μία μέρα στο Γουδί. Γιατί υπέγραψε τη διαταγή αφοπλισμού του ΕΛΑΣ: .. Για τη Συμφο^νία της Βάρκιζας: . Το ΕΑΜ προδόθηκε και σε λίγο θα δια­ λυθεί. Και εν πάση περιπτώσει θα καταλήγαμε σε συμφω­ νία από θέσεως ισχύος κι όχι σαν αυτή στη Βάρκιζα.Να υπογράψω ή να μην υπογράψω. πρόδωσε τον αγώνα.Είναι πέρα για πέρα προδοτική. Και τι θα γ ι­ νότανε. μετά από κομματική ανάκριση στον Γράμμο. Καραγιάννης.5 Τέλος.. ο εαμίτης.. κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου. κηρύσσει τον νέο αγώνα: . Πρέπει να σας ομολογήσω ότι αυτή η σκέψη με βασάνιζε επί μερόνυχτα κι είπα. Ιωαννίδης και όλοι οι άλλοι. Όσο μιλάει ο αρχηγός. Σιάντος. τον συνόδευσε δήθεν στο κρατητήριο και τον πυροβόλησε πισώπλατα. που σας καλώ να ενταχθείτε. Τον δεύτερο.6 Σε ένα νεύ­ 5. θα το πούμε ΜΕΑ για να μην το μπερδεύουμε: Μέτο^πο Εθνικής Ανεξαρτησίας. ο κο­ μουνιστής. έχει φτάσει από τη Λαμία ειδοποιημένος ο παλιός κομουνιστής και γραμματέας της Περιφερειακής με το ψευδο> νυμο Λάμπρος Δάφνης. / Γ. είχαμε τον οπλισμό που πήραμε από τους Γερμανούς. ΕΑΜ-Αντίσταση. Τον προότο τον πλησίασε από πίσω σε μια πορεία στη Μικρολίμνη των Πρεσπών και τον πυροβόλησε εν ψυχρώ στον αυχένα.. Να κάνανε απόβαση οι Εγγλέζοι θα το σκέφτονταν πολύ.Πρέπει να αντισταθούμε. τελείως ελεύθερο. και μένει υπόδικος ο λαός. Τσόνη. ο ελασίτης. που θα φτιάξουμε γρήγορα. ακόμα και ο υπεύθυνος των ζώων. για να έρθει μια κυβέρνηση εθνικής ενότητας που μέσα σε τρεις τέσσερις μή­ νες θα κάνει δημοψήφισμα. . Γεωργιάδη και του ταξίαρχου του ΔΣΕ Γ. τελικά. Δύο πασίγνοοστες δολοφονίες με κομματική εντολή και δράστη τον Θησέα είναι του μό­ νιμου υπολοχαγού Γ.684 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ ΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Για τις πιθανότητες νίκης στα Δεκεμβριανά είναι σίγουρος: . δεύτε­ ρη μέρα στη «Μεγάλη Βρεταννία». δεν έχω δι­ καίωμα να κρατήσω υποχρεωτικά τον κόσμο σε αυτή τη νέα κα τά­ σταση. Και θα αγω ­ νιστούμε μέσα από τον Νέο ΕΛΑΣ.

Με τον Φίτσιο είναι σκληρός. Εγ(ύ με τρεις ξεκίνησα και έφτασε ο ΕΛΑΣ σε χιλιάδες. σε ακολουθώ κι εγώ α π ' αυτή τη στιγμή. Η ηγεσία του ΚΚΕ στα Τρίκαλα ενημερώνεται πως ο Άρης αρνείται να συμμορφωθεί με τη Συμφωνία της Βάρκιζας. δηλώνει: . τους κατηγορεί . όταν σε χρειαστώ.Προσέξτε. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 685 μα του αρχηγού. σίγουρος για την πειθαρχία των συνέδρων.άλλωστε.. όπως τους εξηγεί.ΑΡΗΣ. με το ερώτημα αν θα μιλήσουν ή όχι. στην πόρτα του σχολείου τρέχει και τον προλαβαί­ νει ο νεαρός επονίτης. Τελεσίγραφο Οι κινήσεις του αρχηγού γίνονται αμέσως γνωστές. Ο Δάφνης διαφωνεί γιατί. γιατί τα κεφάλια σας δεν στέκουν καλά! Γρήγορα θα με θυμηθείτε. Όντως γίνεται ψηφοφορία με ανάταση του χεριού. το αχτίφ παράγεται από το γαλλικό ρήμα «aciiver» και ση­ μαίνει «δράση» και όχι «αδράνεια»· δεν έχουν μεν δικαίωμα να π ά ­ ρουν αποφάσεις.Να αποφασίσει το σώμα.μα. αλλά έχουν δικαίωμα να ανταλλάξουν απόψεις. και δύο ακόμη μαυροσκούφηδες τον βάζουν στη μέση. και σηκώνουν το χέρι μόνο 11· η πρόταση του αρ­ χηγού απορρίφθηκε. όχι μόνο δε θα παραιτηθώ. Τώρα. 0 αρ­ χηγός του λέει να μην πνίγεται στους τύπους. παιδί μου. Τότε ο Άρης πρότεινε να μιλήσουν και οι σύνεδροι· να πουν τη γνώ­ μη τους για αυτά που άκουσαν. που έχω 13. πριν αποχωρήσει. προτείνει ο περιφερειακός.. Η αποστολή του Θησέα ματαιώνεται· όπως παραδέχτηκε και ο ίδιος αργότερα. (Συνέντευξη Παπαδάκη) Μόλις τελείωσε τον λόγο του ο Άρης. Καθώς φεύγει. ο περιφερειακός ανέβηκε στην έδρα και προσπάθησε να ανασκευάσει τις κατηγορίες εναντίον της ηγεσίας. Σηκο^νεται ξανά ο Άρης και λάβρος. αλλά τόνιζε πως πάνω από το Κόμ­ μα δεν είναι κανένας. του λέει. σήμερα. . όπως είπε. ο Τζαβέλας. 0 Άρης χαμογέλασε ικανοποιημένος: -Ό χ ι.Αρχηγέ. . αλλά θα συνεχίσω με την πεποίθηση πως ο αγώνας θα φέρει τη νίκη του λαού. που γνωρίζει καλά τον νεοεισελθόντα από τη δράση του στη Ρούμελη. αδυσώπητος* τον Άρη τον αποκαλούσε με σεβασμό «ο αρχηγός». είχε σταλθεί να πυροβολήσει «αγανακτισμένος» τον αρχηγό για την προδοσία του στο Κόμ. Όποιος βού­ λεται οπίσω μου ελθείν. είναι κομματικό αχτίφ και δεν επιτρέπεται να πάρουν τον λόγο.

αποφασίστηκε μια πρώτη απόπειρα να.Να κάτσει καλά γιατί το Κόμμα θα τον τσακίσει.Θα του πείτε. Η νέα θεωρία περί δειλίας του αρχηγού συνεχίστηκε και από άλ­ λους. Το Κόμμα έχει τη δύναμη να τον π ρ ο ­ στατεύσει. Στο ίδιο αυτοκίνητο είναι και ο νομικός του σύμβουλος Δεσποτόπουλος. Από τους κατερχόμενους στην πρωτεύουσα κομματικούς ρίχνεται η πρώτη λάσπη: . οι οποίοι θα τον συ­ νοδεύσουν και θα προσπαθήσουν να του αλλάξουν το μυαλό. ενημερώνεται από τον γρ α μ ­ ματέα της περιοχής Αρίστο Βασιλειάδη και αναλαμβάνει τον χειρισμό του αντάρτη. Την προηγούμενη ημέρα της ομιλίας του αρχηγού στο αχτίφ της Καλλιθέας. Είναι μια φ άλαγγα εξουθενο^μένων ανθρώπων. άχρωμος και καταπονημένος και αυτός. Οι προχτές σκέψεις στα ηγετικά κλιμάκια είναι να καταγγελθεί ο Άρης και να χτυπηθεί στρατιωτικά προτού σχηματίσει σοβαρή δύναμη γύρω του· μα οι μονάδες του ΕΛΑΣ έχουν διαλυθεί και δεν υπάρχει δύναμη ικα­ νή για τέτοια αποστολή· και ειδικά στη Ρούμελη. η φ άλαγγα των αυτοκινήτων με την πολι­ τική ηγεσία και τα στελέχη που κατευθύνονται στην Αθήνα σ τα μ α τά ­ νε γ ια λίγο έξω από τη Λαμία· ο Άγγλος επικεφαλής είχε αρνηθεί να περάσουν από την πόλη. δεν είναι καθόλου βέβαιο πω ς οι αντάρτες θα υπακούσουν. η α π ο ­ χαιρετιστήρια συγκέντρωση που ετοιμαζόταν έχει ματαιωθεί από τον φόβο μήπως εμφανιστεί ο Άρης να μιλήσει στους άνδρες. και συγκροτεί επιτόπου μια ομάδα φ ί­ λων του αρχηγού (Περικλή. όπου βρίσκεται. ίσα που τους ανταποδίδει τον χαιρετισμό. όπως του είχαν ζητήσει.0 Άρης φοβάται. τον μεταπείσουν. Έχουμε τώρα πολιτικούς αγώνες μπροστά μας. τους δασκαλεύει ο Ιωαννίδης. Βερμαίο και Ερμή). Από σκέτη δειλία δεν αποδέχεται τη Συμφωνία της Βάρκιζας. . Έτσι. Δίνει ένα σημείωμα-τελεσίγραφο του Κόμματος στον Βασιλειάδη. . Διάφορε- . στις 3 Μαρτίου. Εκεί κατεβαίνουν πολιτικοί και καπετάνιοι της περιοχής να πάρουν οδηγίες γ ια το ζή­ τημα που προέκυψε με τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. ο Ιωαννίδης κατεβαίνει από το αυτοκίνητο.686 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ για προδοσία. κατακίτρινος. Όταν ο Περικλής πηγαίνει στην έδρα της ΧΙΙΙης Μεραρχίας. Ο Σιάντος κάθεται μέσα σε ένα αυτοκίνητο πλάι στη γυναίκα του Βαγγελιώ με μια κουβέρτα στα πόδια· αδύναμος. να το πάει στον Άρη. απειλεί ο Σιάντος. πω ς είναι αξίωση του Κόμματος να κατέβει στην Αθήνα και να αναλάβει πρόεδρος των παλιών πολεμιστών του ΕΛΑΣ. αλλά φυσικά δεν έπεισε κανέναν» Πιο ψύχραιμος από όλους. ζητάει τιμωρία των υπευθύνων της ήττας και ετοιμάζε­ ται να ξεκινήσει νέο αντάρτικο.

Ανέβηκαν πάνω και πιάσανε την κουβέντα. . Του έχει κοστίσει ότι άνθρωποι που θεοιρούσε δικούς του. τον αγκάλιασε με θέρ­ μη και τον φίλησε. Είναι όλο πίκρα και θυμό. απαντάει ο καπετάνιος. Περνάνε από αλλεπάλληλα μπλόκα Άγγλων και Εθνοφρουράς και φτάνουν με το αυτοκίνητο έως το Πλατύστομο. ο ιπποκόμος του Λέων. σχεδόν τρέμοντας. 0 Βασιλειάδης. Ηλίας Σίβος (Κίτσος) και μερικοί ακόμη. Νίκος Τσιτσίας. Εσένα θα σε σκοτώσει ο Άρης. του είπε πως έρχεται εκ μέρους του ΠΓ και θέλει να του μιλήσει ιδιαιτέρως. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 687 τικά το Κόμμα θα τον πολεμήσει δίχως οίκτο. δεν τάχθηκαν αμέσως στο πλευρό του. Μπήκαν σε μια αποθηκούλα του σπι­ τιού. ο εξάδελφος του Άρη δικηγόρος Δη­ μοσθένης Ζαγκλάρας. όπου είχε μιλήσει στους χωρικούς. Θάνος και Λευτέρης Χρυσιώτης. Σε λίγο ήρθε και ο Άρης από την εκκλησία του χωριού.Δε μου κάνει τίποτα. αλλά ακο­ λουθούν τις εντολές του Κόμματος. Κατσαντώνης. 0 Λευτεριάς. ο Τζαβέλας. βρίσκουν το δίπατο σπίτι που έχει εγκατασταθεί ο αρχηγός με τους πιστούς του. προσω­ πικούς του φίλους. οι μαυροσκούφηδες Έκτορας.Εγώ.Πού πας εσύ. φανερά τα ρ α γ­ μένος. Όλα είναι σκεπασμένα με χιόνι* ρωτώ­ ντας. Στις 5 Μαρτίου το πρωί οι απεσταλμένοι του Κόμματος ξεκινάνε με ένα αυτοκίνητο να βρουν τον Άρη στο Πλατύστομο. ο πρωταντάρτης από την Καισαριανή Μανόλης Τσάφος (Αθηναίος). Είναι κάπως νευρικοί. σταματάει τον Περικλή: . Οι τέσσερις απεσταλμένοι συνεχίζουν με τα πόδια στον χιονισμένο μουλαρόδρομο και φτάνουν στο χωριό προς το μεσημέρι. Δε γλιτώνω όπως είναι τώρα. κατάλαβε ότι πρόκειται για «πρεσβεία» και άλλαξε αμέσως ύφος* ού­ τε καν τους μίλησε. Πρώτοι τους βλέπουν από το χαγιάτι του σπιτιού δύο μαυροσκούφηδες και τους καλούν με φωνές.ΑΡΗΣ. που θέλει σε όλα να ανακατεύεται. που δεν πατιέται από ρόδα. Τον αρχηγό τον έχουν ήδη ακολουθήσει αρκετοί: οι πρωτοπόροι κα­ πετάνιοι Πελοπίδας. Μόλις όμως είδε τον Βασιλειάδη και τους άλλους. δεν ξέρουν πο5ς θα τους αντιμετωπίσει. Τ ίποτ’ άλλο. Τον πρώτο που βλέπει είναι ο Βερμαίος και. Το χιόνι πέφτει πυκνό και ο δρόμος είναι δύσβατος. . Δράκος. . 0 Άρης δεν βρίσκεται στο χωριό* έχει αποτραβηχτεί με τους δικούς του ψηλότερα στην Μπρούφλιανη. Έλα. νομίζοντας πως ήρθε να ενταχθεί στην ομάδα. Κόρακας. Καραϊσκάκης. οι ντόπιοι ελασίτες Παντελής Κοτσιανάς. πάμε μαζί. από αυτές που φυλάνε οι χωρικοί τα αλεύρια και τα τρόφιμα. Εσείς που είστε φίλοι του προσπαθήστε να τον πείσετε.

που φοβάται τυχόν όξυνση των πνευμάτούν. ο Θ.. τον πήρε κατά μέρος: Άκουσε. τους αποχαιρέτησε και έφυ­ γε. . «Το πρόβλημα δεν ήταν αν ο Άρης είχε δίκαιο ή όχι γι' αυτά που έλεγε για την ηγεσία. θέλεις το λες οτιδήποτε άλλο. να περιμένει τα άλλα μέλη της αντιπροσο^π εία ς έξω από το χωριό. πριν ξαναβγεί ο Άρης. Έκαναν ό. όπως και την πρώτη φορά. αλλά αν το καινούργιο Αντάρτικο μέσα στις καινούργιες συνθήκες που διαμορφώθη­ καν. Αν δε με φάνε οι δεξιοί. τον Θάνο. τον συκοφαντούσαν. Ο Φίτσιος παρεμβαίνει οργισμένα: . Πάντως κι εμείς κακό χερόβολο κι εσείς κακό δεμάτι.τι μπορούσαν για να τον εξευτελίσουν στα μάτια των αγωνι­ στών. ιδίως με την παρουσία του Περικλή. σ’ αυτά όλοι ήμασταν σύμφωνοι εκ των προτέρων. Παπαδάκης [Λευτε­ ριάς (συνέντευξη)]. Μακρίδης (έκθεση). τον Χρυσιώτη και τους άλλους. να τα βγάλει πέρα όχι μόνο με τους Άγγλους και την αντίδραση.τι δεν κατάφεραν να κάνουν τρία χρό­ νια στο Βουνό θα τους δώσου τ<ύρα την ευκαιρία να το πετύχουν.688 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Έξω στο χαγιάτι ο Περικλής. ο Βερμαίος και ο Ερμής ανέλυαν τα κα­ θέκαστα με τον Πελοπίδα. αλλά και με το Κόμμα». Ο Περικλής. Περικλή.. 13.Εκατό φορές από το 1942 προσπάθησαν να τον δολοφονήσουν. ο αρχιμανδρίτης Γερμανός [πάτερ Ανυπόμονος (συνέντευξη στα Ν έα . θα βάλουν κάποιον δικό τους να με ξεκάνει και θα πουν μετά ότι με δολοφόνησαν οι φασίστες. δε θα τον αφήσουμε μόνο. Ό. Ο αρχηγός σκοτείνιασε περισσότερο: . Μετά από λίγη ώρα τέλειωσε η κουβέντα που είχαν ο Άρης με τον Βασιλειάδη· ο κομματικός έχει τώρα μια νέα αποστολή: να παραδώ σει στην ηγεσία ένα γράμμα του Άρη. Ο Βερμαίος με τον Ερμή αποπειράθηκαν δειλά να μεταφέρουν στον σκοτεινιασμένο αρχηγό τα λόγια του Ιωαννίδη και ιδιαίτερα πως. (Συνέντευξη Χουλιάρα) Ο βαρύς και λιγομίλητος Πελοπίδας. απάντη­ ση στο τελεσίγραφο που του πήγε.Ξέρω τι αξίζουν αυτές οι εγγυήσεις. Του έδωσε το χέρι και του είπε με νόημα: . ο ελασίτης ανθυπολοχαγός Δαμασκηνός (συνέντευξη) και άλλοι..6. Μεγάλο και ωραίο μνήμα μού ετοιμάζει ο Ιωαννίδης. Παρόμοιες καταγγελίες για δολοφονικές απόπειρες κατά της ζωής του Άρη έχουν κά­ νει ο Ανδρ. θα μπορούσε να ξαναγίνει στρατός να πολεμήσει. ο Β. Εμείς θ ’ ακολουθήσουμε τον Άρη. αν κατέβει στην Αθήνα. Εσύ 0' ακολουθήσεις το Κόμμα.1 Πάνε να καταστρέ­ 7. Τζήμας [Σαμαρινιώτης (επιστολή)]. Θέλεις το λες συναισθη­ ματισμό αυτό. το Κόμμα εγγυάται για την ασφάλειά του. του στήνανε π α γίδ ες .1995)]. μετά την παράδοση των όπλων του ΕΛΑΣ.Φύγε τώρα και καλή αντάμο^ση στα γουναράδικα. που κατάλαβε τι εννοούσε..

είπε ξερά ο Άρης και προχώρησε στα χιόνια χωρίς να κοιτάξει ξανά πίσω του. Καθώς έφευγαν οι απεσταλμένοι του Κόμματος. πείθεται στην έκκληση του Κόμματος να μην αρχίσει ένοπλο αγώ ­ να υπό τον όρο να φύγει στο εξωτερικό όχι ως καταδιωκόμενος..Γεια σας.Μην το πάρεις στραβά. (Φ. και παραδόθηκε αμέσως στα χέρια του Παρτσαλίδη.. να κάνει όποια κριτική της ηγεσίας νο­ μίζει. . Εκεί που θα πάει.. .. πρέπει να είναι αδέσμευτος. Αέω μην π ας άδικα από κανέναν τσο­ πάνη. . . 0 Βερμαίος κάνει μια τελευταία προσπάθεια: . Γρηγοριάδης. Τον φοβούνται γιατί ξέρουν πως αυτός μονάχα είναι η γνήσια φωνή του λαϊκού κινή­ ματος. μη σου κακοφανεί. . ακούστηκε μια φωνή. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 689 ψουν ό. ο Βερμαίος είχε α π ο ­ στηθίσει το περιεχόμενο και το παραθέτει: ο Άρης έγραφε πω ς δέχε­ ται.. Αντί­ σταση) 0 λόγος για τον οποίο ο Άρης ζητάει κομματικό χαρτί σύνδεσης για να περάσει μέσω Αλβανίας στη Γιουγκοσλαβία ή στη Σοβιετική Έ νω ­ ση είναι όχι για να σώσει τη ζωή του.Γεια. Κατέβηκαν όλοι από το σπίτι.Πες το.. . φοβάμαι. και αυτοί που θα πήγαιναν με τον Άρη συντάχθηκαν για πορεία. -Τ ι.. Τη φοβούνται την Εθνική Αντίσταση γιατί ξέρουν πως αργά ή γρήγορα σ’ αυτή θα εμπιστευτεί ο λαός την ηγεσία του Κόμματος.Άρη. Θέλει να έχει την απαραίτητη κομματική εξουσιοδότηση για να απευθυνθεί στις πηγές επηρεασμού.τι έφτιαξε ο Άρης με την Εθνική Αντίσταση. παιδιά. Δόλωμα Το γράμμα του Άρη για το ΠΓ του ΚΚΕ έφτασε σε δυο μέρες στην Αθήνα.Το ίδιο μου κάνει.. μέσα στη στρατιωτική μπότα του Βερμαίου. αυτό μπορούσε να το κάνει και χωρίς τα κομματικά διαπιστευτήρια. ο Βερμαίος γύρι­ σε συγκινημένος και φώναξε: ..ΑΡΗΣ. αλλά με κομματική σύνδεση και ως αρχηγός του ΕΛΑΣ. ακόμη και να καταγγείλει στα αδελφά κόμματα την ελληνική ηγεσία για τη λαθεμένη γραμμή που ακολουθεί. Για την περίπτωση που κάτι πήγαινε στραβά.Να..

που συνεχί­ στηκαν σποραδικά έο^ς την αυγή. Και. αφήνουν και τον ασθενικό Φίτσιο σε ένα χωριό. αποφασίζουν να τον εξουδετερώσουν αλλιώς. δεν θέλει να οριστικοποιήσει το ρήγμα με την ηγεσία. Αγία Τριάδα. Ο Άρης σε κάθε ευκαιρία ρίχνει το σύνθημα του νέου αγώνα στους κατοίκους των χωριών: Πρέπει να συνεχίσουμε τον αγώνα για εθνική ανεξαρτησία. Μολόχα. Από τα πυρά. σκοπεύει να ξεκι­ νήσει τον νέο αγώνα. από εκείνη την περιοχή. από τον φόβο των αντι­ δράσεων του κόσμου. Πρέ­ πει να φύγουν οι Άγγλοι από την πατρίδα μας. αν η απάντηση του Κόμματος δεν είναι καταφατική στο αίτημά του. Η ομάδα περνάει τα χωριά Νικολίτσι. Και. και η ομάδα αρχίζει περιοδείες όπως τον παλιό καιρό. Μαυρίλο. Δομιανούς. τους οποίους σε δεδομένη στιγμή θα προωθήσουν σε αυτόν. Νεοχοορι. με γραπτή εξουσιο­ δότηση από τον ίδιο να καταγράφουν τους υποψήφιους αντάρτες. Η κρατική εξουσία δεν έχει φτάσει ακόμη στα βουνά. Να λύσουμε μόνοι μας με ειρηνικό τρόπο τις εσωτερικές διαφορές μας. αλλά τη νύχτα το τμήμα του δέχεται πυροβολι­ σμούς από κάποια μέλη της συμμορίας. Αλλά δεν ενθαρρύνει κατατάξεις προτην ελασιτών. Οι Σιάντος . να μην καταπονείται μαζί τους. που καταλαβαίνει ότι για την κομματική απάντηση θα απαιτηθούν κάμποσες ημέρες. Ουδείς τους ενοχλεί.σε αναμονή της κομματικής απάντησης. Στην πορεία συλλαμβάνει δύο επίδοξους κυνηγούς εαμικών κεφ α­ λών. τραυματίστηκε σοβαρά στο χέρι ο . Ο αδερφός του Μ πάμπης έχει φύγει. τα ευρυτανικά ανταρτοχώρια.690 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ μήπως μέσω αυτών κατορθώσει να μεταστρέψει τη γραμμή της ελλη­ νικής ηγεσίας. αφού δεν τολμούν να αντιπαρατεθούν ανοιχτά μαζί του. οι π α ρ α κ ρ α ­ τικές συμμορίες δεν θα ρισκάριζαν μια σύγκρουση μαζί του. καθώς οι φήμες τον φέρουν επικεφαλής άνω των 2. Αφήνει κατά τόπους έμπιστους εαμίτες.Ιωαννίδης δεν έχουν σκοπό να συμβιβαστούν με τον αντιρρησία· θα ήταν σαν να σκάβουν τον τάφο τους. Καροπλέσι. Με δόλο και απάτη. πέσανε στη μέση και οι κάτοικοι των χωριοον. Ο αρχηγός.000 ανδρών. να μην αρχίσουν και εδώ οι σκοτωμοί. Νεράιδα (Σπινάσα). κατευθύνθηκε με το τμήμα του προς την Ευρυτανία μακριά από Άγγλους και Εθνοφυλακή. Αυτά δεν γίνονται. Μάλλον δεν είχε πρόθεση να τους σκοτΐόσει. Γαρδίκι. όπως αυτούς που έχουν ήδη εμφανιστεί στα καμποχώρια: τον Ηλία Π απαγεωργίου (Διάκο) στους Δομιανούς και τον σύγαμπρό του Θέο Λώζο στη Μ αυρομμάτα. Άλλωστε.

Η εκτέλεση των δύο θα μπορούσε να θεωρηθεί η πρώτη παραβία­ ση των όρων της Βάρκιζας από εαμικής πλευράς. Θα χρειαστούν τρεις ημέρες συζητήσεων για να καταπιεί ο Άρης το δόλωμα της ηγεσίας.ΑΡΗΣ.Όχι! Μήτσο λένε τον Παρτσαλίδη. Το τμήμα του Άρη πλησιάζει τους 25 άνδρες καθώς από τα χωριά που περνάει κρατάει επιλεκτικά έναν δυο από αυτούς που θέλουν να τον ακολουθήσουν ανάμεσά τους και τον φοιτητή της Νομικής Δημήτρη Καραθάνο από την Αγία Τριάδα Ευρυτανίας. Άρης. Οι Ζο^γράφος και Αρίστος πείθουν τον αρχηγό και τον Φίτσιο ότι το Κόμμα δεν επιμένει π ια να κατέβει στην Αθήνα. μετά από όσα συμ­ βαίνουν εκεί. για να συζητήσουν. Αν εκείνοι συμφωνήσουν μαζί του.Τα βλέπετε. ο Φίτσιος. τις απόψεις του για την ένοπλη αντιμετοόπιση το^ν Άγγλων. με 22 ένο­ . σκοπιά φυλάνε εναλλάξ μόνο ο Τζα­ βέλας και ο Έκτορας. . είναι ελεύθερος να θέσει στην κρίση κο­ μουνιστικών ηγεσιών. μα δεν τον άφησε ο αρχηγός: . Δεν τους το χαρίζω. με κύρος και γνώση r a v διεθνών συσχετισμών. Δε θέλθ3 ν’ ακούω τ ’ όνομά του. Δεν αφήνω φίδια στον κόρφο μου. ένα τρίτης σειράς πολιτικό στέλεχος. λέει θυμωμένος ο αρχηγός στους νοικοκυραίους με­ σολαβητές. Στο σπίτι που κλείνονται. Είναι όμως τέτοια η κρατική και παρακρατική τρομοκρατία που έχει εξαπολυθεί εις βάρος των εαμιτών ώστε θα ήταν τουλάχιστον κωμικό να την επικαλεστεί κάποιος ως αθέτηση της συμφωνίας. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 691 μαυροσκούφης Κατσαντώνης· του έδεσαν πρόχειρα το τραύμα και την άλλη ημέρα αποχώρησε από το τμήμα για νοσηλεία. Στις 16 Μαρτίου ο Άρης από τη Μολόχα Ευρυτανίας κατευθύνεται ειδοποιημένος στο χωριό Πιτσιωτά της δυτικής Φθιώτιδας. Στο χοοριό λαμβάνονται αυστηρά μέτρα ασφα­ λείας· διπλοσκοπιές παντού και κινητές περιπολίες στον περιβάλλοντα χώρο. που θα αναλάβει γραμματικός της ομάδας. Εκεί που θα πάει. ο Βασιλειάδης και ο Ζωγράφος. του δίνουν τρία διαφορετικά χαρτιά σύνδεσης με τις οργανώσεις του εσωτερικού: «Ο σ. που έχει βαριά ευθύνη για τη Βάρκιζα.. Δείξανε τι ετοιμάζουν για παραπέρα. Για να γίνουν πιο πειστικοί. και δέχεται το αίτημά του να του δώσει σύνδεση για το εξωτερικό. ο Άρης. τότε το ελληνικό ΚΚ θα εφαρμόσει τη δική του γραμμή. Ο Καραθάνος θέλησε να πάρει το ψευδώνυμο Μήτσος. Θα σε λέμε Δημητρό. όπου την άλλη ημέρα εμφανίζονται ο Φίτσιος με τον Αρίστο Βασιλειάδη και τον Ζήση Ζωγράφο. ως εκπρόσωπο του ΠΓ από την Αθήνα.

εύκο­ λα θα μπορούσε κάποιος να τους εκλάβει για τμήμα της Εθνοφυλακής. Δεν του δίνουν όμως . αλλά δεν τον ακολουθούσαν. ζήτησε να αποχωρήσουν μερικοί γιατί το τμήμα θα έφευγε βόρεια και έπρεπε να περιοριστεί για να περνάει απαρατήρητο. Του έδιναν δίκιο. φόρεσαν δίκοχα και. Με π ρ ώ ­ το τον Άρη ξύρισαν τα γένια τους. όπως και τις κατατάξεις νέων ανδρών* να κρατήσει μαζί του μό­ νο τους απαραίτητους για την ασφάλειά του. Στις 19 Μαρτίου οι εκπρόσωποι της ηγεσίας φεύγουν. Η απροθυμία να εγκαταλείψουν τον αρχηγό ήταν γενική και αναγκάστηκε να υποδεί­ ξει ο ίδιος τέσσερις πέντε* με το στανιό σχεδόν μπόρεσε να τους απομακρύνει.το πολυπόθητο χαρτί σύνδεσης με το εξωτερικό* αυτό θα το έπαιρνε ο αρχηγός κοντά στα σύνορα και συγκεκριμένα από το Κομματικό Γραφείο Ηπείρου στα Γιάννενα. να σταματήσει τις δημόσιες εμφανίσεις και τις επιθέσεις κατά της ηγε­ σίας. έκρυψαν τους μαύρους σκούφους και τα αντάρτικα στολίδια. Αυτός με τη σειρά του πρέπει να περάσει κατά το δυνατόν στην αφάνεια. στα οποία διέφερε μόνο ο αριθμός των συνοδών του. Η ανταπόκριση του κόσμου αυτές τις πρώ τες ημέρες για τη δημιουργία νέου αντάρτικου δεν ήταν εκείνη που περίμενε. πηγαίνουν για κομματική δουλειά». 20 Μαρτίου. Πίστευε πως είχε επιβάλει τη θέλησή του στο Κόμμα. και ο Άρης με το τμήμα του απομακρύνονται προνοητικά από το χωριό και διανυκτερεύουν σε μια καλύβα στο δ ά ­ σος. καθώς οι στολές τους ήταν ολοκαίνουργιες. Αποκαλύπτει τη συμφωνία του με το Κόμμα και το «φύλλο πορεί­ . Συγκέντρο^σε τους άνδρες και. Ο Άρης δίνει τώρα κάποιες εξηγήσεις. το τμήμα άλλαξε εντελώς εμφάνιση. Του υπόσχονται ότι οι εαμικές οργανώσεις στον δρόμο θα του προ­ σφέρουν κάθε δυνατή βοήθεια για να φτάσει στον προορισμό του* έχουν φύγει κιόλα τα σημειώματα με τις σχετικές εντολές. ο Άρης ξύπνησε στο δ ά ­ σος που διανυκτέρευσαν ευδιάθετος και όλο ενεργητικότητα. Όταν αυτοί έφυγαν. δίχως να δ<ύσει πολλές εξηγήσεις.692 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ πλους συνοδούς του. Δ ιπλ ω μ ά τες Χ αράματα την άλλη ημέρα. Η μόνη εξήγηση για την ευπιστία του τετραπέρατου αρχηγού εί­ ναι πω ς μάλλον δεν είχε καλύτερη εναλλακτική.γ ια λόγους ασφαλείας όπως ισχυρίστηκαν. κατευθείαν από την αγγλική επιμελητεία. παίρνοντας μαζί τους τον Φίτσιο.

αποκάλυψε π ε ­ ρισσότερες λεπτομέρειες στους άνδρες για την αποστολή τους: Μίλησα με τους εκπροσώπους του Πολιτικού Γραφείου και τους τόνισα ότι πρέπει να επανεξετάσουν την πολιτική τους.. και ας κάνουν μερικές ημέρες παραπάνω. Οι άνδρες δεν χρειάζεται να το σκεφτούν. Π ερπα­ τάνε μόνο νύχτα. που θέλει ομαλή πολιτική εξέ­ λιξη. που τον αναζητούν. που θα το παραλάβουν στα Γιάννενα. Η πατρίδα μας τελεί υπό αγγλική κατοχή που καλύπτεται από δήθεν ελληνική κυβέρνηση. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 693 ας» για τις Ανατολικές Χώρες. Κ αθ’ οδόν ενημερώνεται διαρκώς από ένα δίκτυο έμπιστων εαμιτών για τις κινήσεις των παρακρατικών συμμοριών. Σωτήρη. πριν τους δώσουν το χαρτί. της Εθνοφυλακής και των Άγγλων. Δεν πρόκει­ ται να δοθεί στο εαμικό κίνημα η δυνατότητα να κάνει πολιτικό αγώ­ να. πείραζε τον Δράκο. από μονοπάτια και μουλαρόδρομους. Αλλά δεν αφήνει τίποτα στην τύχη. και την ημέρα κοιμούνται στο δάσος ή στο σπίτι κάποιου έμπιστου εαμίτη· ώσπου να νυχτώσει ξανά. Μόνο ο Τ ζαβέ λα ς έχει ένσταση· θεωρεί ότι δεν πρέπει να απομακρυνθούν από τα λημέ­ ρια τους. και έχει επαφή με τα στελέχη των πολιτικοον οργανώσεοον. καθώς ήταν σε μεγάλα κέ­ φια. Ο Άρης δεν βιάζεται να φτάσουν στα Γιάννενα· αυτό που τον ενδιαφέρει είναι να περνάνε απαρατήρητοι. από μέρη που δεν φτάνει τροχός. Άντε. Γι' αυτό κι εμείς θα περάσουμε έξω. Οι άλλοι τον είπαν υπερβολικό και ο Άρης. δεν έδωσε σημασία. Το δρομολόγιο που έχουν χαράξει είναι μόνο από τα ορεινά.ΑΡΗΣ. Ακόμη καλύτερα γιατί θα δοθεί στο Κόμμα ο απαιτούμενος χρόνος να του στείλει το χαρτί. Αλ­ λά το Κόμμα δεν συμφο^νεί και επιμένει στη γραμμή του. . αργή πορεία προς Βορράν. στη Σερβία. συμφωνούν σε όλα με τον αρχηγό· θα τον ακολουθήσουν όπου και αν πάει. Δεν έχουμε να κάνουμε με τη Δεξιά. Όταν απομακρύνθηκαν αρκετά από τη Ρούμελη. μένουν κρυμμένοι χωρίς να εμφανίζονται πουθενά. και μπορεί από κει να πάμε Ρο:>σία μήπως τους αλλάξουμε μυαλά.. Τους ταγματασφαλίτες. Όλα αυτά γίνονται με την προτροπή και την προστασία των Άγγλίον. αλλά με τη δωσιλογική Δεξιά. από ξυλοκόπος έγινες κα πε­ τάνιος και τώρα θα γίνεις διπλωμάτης. όπως είναι η εντολή του Κόμματος. Το καμουφλαρισμένο αντάρτικο τμήμα ξεκίνησε το ίδιο βράδυ μια μεγάλη. Φεύγουμε για έξω κι εσύ με­ τέχεις σε διπλωματική αποστολή. Εκείνους δηλαδή που συνεργά­ στηκαν με τους κατακτητές και είναι υπόλογοι στον ελληνικό λαό. και όχι να τρέχουν να το βρουν. που έχουν τοορα την εξουσία στα χέρια τους και θα τσακίσουν με κάθε τρόπο το κίνημα.

. σε ξερίζωσε από τη δύναμή σου και θα σ' αφήσει να περιμένεις.. φάνηκε να εκνευρίζεται: . αλλά εκείνος αντιδρά απροσδόκητα. Θα μείνεις μόνος σου. ρε Καφαντάρη.Δεν το περίμενα να σε γελάσει ο Σιάντος. Απιδιάς. ο αρχηγός θέλησε να προπορευτεί: .Εσύ έχεις αναλάβει ορισμένες υποχρεώσεις. έρχεται τη νύ­ χτα να τον συναντήσει και ο Θεσσαλός καπετάνιος Νικηταράς (Κώ­ στας Καφαντάρης). Πράγματι οι εαμικές οργανώσεις των χωριών που συναντάνε στον δρόμο τους (Ρεντίνας. Πρέπει να π α ς στις . κανείς δε θα σ ’ ακούσει. Μαστρογιάννη.Οι οργανώσεις είναι υποχρεωμένες να μας βοηθήσουν με κάθε τρόπο να φτάσουμε στα σύνορα. Περπατάει ακούραστος. Ο Πελοπίδας. 0 Άρης κατάλαβε και υποχώρησε· την κριτική όμως που ακολού­ θησε αργότερα από τον Πελοπίδα δεν τη γλίτωσε: .Αυτό. Στο Νεοχώρι. να ασφαλίσουμε το πέρασμα. . Νεοχωρίου. Κερασιάς) είναι ειδοποιημένες και τους προσφέρουν τα απαραίτητα για να συ­ νεχίσου ν. Εκεί που σ ’ έστειλε. του λέει. ξαφνιάζεται ο Άρης.Γιατί. που είχε οριστεί στρατιωτικός διοικητής της ομάδας.694 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Παρουσιάζει στους άνδρες τα τρία χαρτιά εσωτερικής σύνδεσης που του παρέδωσαν: . παίρνει τη μερίδα φ α­ γητού που του αναλογεί αφού πρώτα βεβαιωθεί ότι έχει φαγητό για όλους και μπαίνει μπροστά στα επικίνδυνα σημεία της διαδρομής. Ίσω ς και τις δικές του βαθύτερες ανησυχίες. Έ να βράδυ. που πρέπει το τμήμα να περάσει μια μικρή γέφυρα. . Εκεί που θα πας. θα το ρυθμίσω εγώ. Σ ’ έβγαλε από τη Ρούμελη. ξεθεώνοντας τους υπόλοιπους. αρχηγέ. Σαν κάτι να αγκύλωσε τον Άρη· η πρόβλεψη του Καφαντάρη τού ξανάφερε στον νου τις επιφυλάξεις του Τζαβέλα. διαλέγει το πιο άβολο σημείο των καταλυμάτων που μένουν. ο αρχηγός τού περιγράφει την αποστολή του. παλιός φίλος του. Ανάβαση 0 Άρης στο Βουνό ξαναείναι Άρης.Θα πάω μπροστά με δύο.Άκου με που σου λέω. και θα ει­ δοποιήσουμε να περάσετε οι υπόλοιποι. στο σπίτι που μένει ο αρχηγός. Μιλάνε για πολλά. δε θα σε περιμένει τί­ ποτα.

μπε τ ’ αρνί. φροντίζει όμως να είναι ετοιμοπόλεμο και αξιόμαχο· π α ­ ρά τις προφυλάξεις που παίρνουν. κάπου θα συναντηθούμε μ ’ αυτούς.ΑΡΗ Σ. δεν είχαν κανένα απρόο­ πτο· εκτός από μια νύχτα στις πλαγιές του Κόζιακα. «πού μας αφήσατε. και με το ένα γόνατο ακουμπισμένο στο χορτάρι και κρατώντας το όπλο προτεταμένο και στραμμένο προς τον ουρανό και εμπρός. επαναλαμβάναμε συγκινημένοι βαθιά τις φράσεις που ο Άρης διάβα­ ζε με βαριά φωνή. Μπορεί ο αρχηγός να αποκαλεί σκωπτικά το τμήμα «διπλωματική αποστολή». πώς να φέρονται στους χωρικούς. λέει θυμόσοφα. (Καραθάνος) Διασχίζοντας επί 15 ημέρες τη Θεσσαλία. δίνοντας έναν τόνο επισημότητας και τελετουρ­ γίας». Σε κάθε ευκαιρία κάνει στους άνδρες μαθήματα αντάρτικης ζωής και πολέμου. κάποιες τυχαίες συ­ ναντήσεις δεν μπορούν να τις αποφύγουν ούτε και είναι εύκολο να περάσει εντελώς απαρατήρητο ένα τμήμα 20 ένοπλων ανδρών. θα γίνει η πρώτη ορκωμοσία ανταρτών στον ΕΛΑΣ-Ν. εκείνοι τους «ψ ι­ . Συνήθως τους καλούσε γύρο) του λέγοντας: . έρχονταν στο κατάλυμά του παλιοί αντάρτες και καπεταναίοι και ζητούσαν να τον ιδούν.Καθίστε τώρα να μάθει η αλεπού τ ’ αλεπόπουλα ανατροφή. Εδώ κι εκεί ο Άρης ξεδιάλεγε κανέναν και τον προσκολλούσε στην ομάδα μας». Αυτό μπορεί να ση­ μαίνει αλλαγή τακτικής όλου του κινήματος. . δεν ξέρω πώ ς ο κόσμος καταλάβαινε αμέσως ποιος ήταν. Σε ένα δάσος που διανυκτέρευσαν. Μόλις μπαίναμε σε χωριό. φροντίζοντας π άντα να μη δίνουν στόχο. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩ Ν ΑΤΑΚΤΩΝ 695 γειτονικές χώρες να πεις αυτά που σκέφτεσαι. αλλά δεν υπήρξε συ­ νέχεια. δεν προστατεύεις την αποστολή σου. ίσως να μην αποφύγουν έως το τ έ ­ λος κάποια σύγκρουση είτε με τους Άγγλους είτε με την Εθνοφυλακή.». Εκθέτοντας τον εαυτό σου σε κίνδυνο. τι να κάνουν σε π ερ ί­ πτωση ενέδρας και τι σε περίπτωση που αποκοπούν από το τμήμα. με τον νέο όρκο που έχει συντάξει ο ίδιος και αρχίζει με την καταδίκη της Συμφωνίας της Βάρ­ κιζας. Τώρα προχωράνε κάπω ς πιο ανοιχτά. (Τριανταφυλλίδης) Αυτό που συμβαίνει είναι πως. Πολλοί τον παρακαλούσαν να τους πάρει μαζί του. έξω από τη Νεράιδα. βαδίζουν και την ημέρα. που δέχτηκαν π υρά από κάποιο τμήμα άγνωστης ταυτότητας. επειδή οι εαμίτες ζητάνε ευθύνες από τους τοπικούς πολιτικούς. Βέβαια.Μπε η προβατίνα. Ό πω ς αφηγείται ο Αέων: «Αν και ο Άρης είχε γίνει αγνώριστος χωρίς τα γένια και παρά τη μυστικότητα που κρατούσαν οι οργανώσεις. « Σ ’ ένα ξέφωτο του δάσους συνταχτήκαμε οι ομάδες στη σει­ ρά.

(Βούλτεψης. στο έλεος το^ν συμμοριών που τους κυ­ νηγάνε. δεν δέχεται εθελοντές για κατάταξη: . Good Η Αριστερά άρχισε από πολύ νωρίς να πληρώνει τις πραγματικές ή υποθετικές αμαρτίες της.696 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ θυρίζουν» ότι δεν είναι μόνοι.. Οι Θεσσαλοί χωρικοί προσπέφτουν στον αρχηγό να μείνει λίγο στον τόπο τους για να γλιτώσουν από τις συμμορίες Σούρλα. «Αυτό που είχε προβλέψει συνέβη: όλο το 1945 οι πρώην αντάρτες βρέθηκαν εκτεθειμένοι στην αντίδραση που εξαπέλυσε με όλες της τις δυνάμεις η Δεξιά. Πρόκληση) Όμως ο Άρης δεν καθυστερεί· συνεχίζει την ανάβαση προς Βορράν όσο γίνεται πιο αθόρυβα.. σακά­ τευαν. ο ανίκητος αρχηγός θα ξεκινήσει και θα νικήσει πάλι ακροδεξιούς και Άγγλους. «Άγρια μπουλούκια κουμπουροφόρων και μα­ γκουροφόρων αλώνιζαν την ύπαιθρο και έδερναν. . μαυρίζει η ψυχή του. δεν μιλάει παρά μόνο σε λίγους οργανωμένους. Επιμένει να είναι απολύτους συνεπής σε όσα συμφώνησε στα Πιτσιωτά με τους εκπροσώπους της ηγεσίας. υπάρχει και ο Άρης με τους αντάρτες του. δυσα­ νασχετούσε: . Η ηγεσία δεν τους έχει εγκαταλείψει. «Η Δεξιά [. θα σας καλέσω. τσάκιζαν κόκαλα κι έσπαζαν κεφάλια». (Mazower) Όταν κάποιοι του λέγανε ότι δικαιώνεται από τα γεγονότα. βασάνιζαν. Τσιαντούλα. λέει για να μην τους κακοκαρδίσει.. να. από το Δραμίζι τον καπετάνιο Ηλία Θεοδώρου (Κάβουρα) από τη Θεόπετρα τον έφεδρο αξιωματικό Νέστορα Βώκο. Και. με όσα ακούει ότι συμβαίνουν.ά. Αλλά. Μαϊμάνη κ. που με την ανοχή ή και τη συνενοχή των τοπικών αρχών τρο­ μοκρατούν τα χωριά.Αλήθεια. Δεν εμφανίζεται δημοσίως.] με την απειθάρχητη εκδικητική μανία της νεοσύστα­ της Εθνοφυλακής ήταν ασύδοτη στην εκτέλεση πράξεων προσωπικής βεντέτας εναντίον καθενός που μπορούσε να θεωρηθεί κομουνιστής».Σαν γυρίσω και είναι να το βροντήξουμε. Η Λευκή Τρομοκρατία τούς έκανε το βίο αβίωτο και άρχισαν να ξανασχηματίζουν στα βουνά ομάδες από αντιστασιακούς μαχητές». αν τα πράγματα δεν φτιάξουν. Ελάχιστους και πολύ επι­ λεκτικά θα δεχτεί στην ομάδα: από την Κερασιά τον προ^ην ελασίτη Βασίλη. (Woodhouse) Σε όλη την πορεία βλέπει να επαληθεύεται καθημερινά. Τότε δώστε μου ένα παράσημο να το φάω.

έφτασε σε δικάσιμο στο Καρπενήσι. Ομοίως και ο Γούντχαουζ: «Στη διάρκεια του 1945 η συμμετοχή στην . στρα­ τιώτες. τα Σώματα Ασφαλείας και τις παρακρατικές συμμορίες και επέπεσαν εκδικητικά σε όσους αγωνίστηκαν εναντίον των κατακτητών. Χιλιάδες συλλήψεις.τι δεν μπορούσαν ν ’ αρπάξουν. Οι εισαγγελείς άρχισαν τις διώξεις. ξεχύθηκαν σε πόλεις και χωριά και χτυ­ πούσαν αλύπητα. οι δι­ καστές τις καταδίκες (θάνατοι. κανιβαλική. Καταδικάζεται σε θάνατο παμψηφεί. επειδή εσύ ζεις. Παπαθεοδώρου μετά τη Βάρκιζα συνελήφθη με την κα­ τηγορία ότι «ως διευθυντής του νοσοκομείου Τατάρνας. που έως τό­ τε αγνοούσε την ύπαρξή του. αλλά τα πολιτικά του τέκνα. οι ταγματασφαλίτες.τι τους άρεσε. Ο γιατρός Θ. δύσκολα μπορούσε να ζήσει σε ένα χωριό ή σε μικρή πόλη». ομάδες προδοτών και ταγματασφαλιτών. Η παράδοση των όπλοον του ΕΛΑΣ δεν ήταν αρκετή· από την επόμενη κιόλα ημέρα άρχισε μια βάρ­ βαρη διαδικασία αποεαμοποίησης του πληθυσμού. Λί­ γο πριν την εκτέλεση της απόφασης παρουσιάζεται στον πρόεδρο του στρατοδικείου ο Νικόλαος Ζουμής ολοζώντανος. χιλιάδες φυλακίσεις. Ο πρόεδρος δεν αιφνιδιάστηκε: Και.ΑΡΗ Σ. έκαιγαν ό. που βαφτίστηκαν “οργανώσεις εθνικοφρόνων”. εμπρησμοί. βιασμοί. Το πιστοποιεί ο Ευάγγελος Αβέρωφ: «Τις πρώτες εβδομάδες του 1945. θέλεις να αλλάξουμε την παμψηφεί α π ό φ α ­ ση και να ρεζιλευτεί η στρατιωτική δικαιοσύνη. Ο Απόστολος Σαμιωτάκης συνελήφθη γιατί έδωσε συνδρομή σε κά­ ποιον έρανο του ΚΚΕ και προσήχθη στο στρατοδικείο με εντελώς δια­ φορετική κατηγορία· του φόνου κάποιου Νικολάου Ζουμή. χιλιάδες εκτελέσεις. όπου εμφανίστηκε ζωντανή η «γραία Σβοροόνου» και έτσι γλίτωσε. (Μαχαίρας) Πλήθος οι ανυπόστατες κατηγορίες. άρπαζαν ό. εφόνευσε δ ι’ αμφίστομου μαχαίρας την γραίαν Σβορώνου». Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 697 Το Ελληνικό Κράτος δεν τήρησε ούτε γραμμή από τα συμφο^νηθέντα στις 12 Φεβρουάριου στη Βάρκιζα. κακοποιήσεις. Μπορεί ο γερμανόδουλος πρωθυπουργός και ιδρυτής των Ταγμά­ των Ασφαλείας Ράλλης να βρίσκεται στη φυλακή καταδικασμένος σε ισόβια. αν είχε κανείς συμμετάσχει στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. λεηλασίες. και το αναφέρει κιόλα. «Από τις 13 Φεβρουάριου άρχισε ένας φοβερός διωγμός των αντι­ στασιακών σ’ όλη τη χο^ρα. βασανισμοί. αποτελούν τον σιδερένιο βραχίονα της κρατικής εξουσίας· στελέχωσαν την Εθνο­ φυλακή. ισόβια) κατά χιλιάδες». Ο δολοφόνος τού ζώντος εκτελέστηκε κανονικά. μια κατάσταση άγρια. Αφού γνώρισε τις «δ έ­ ουσες» ταλαιπωρίες της εποχής. Χωροφύλακες. οι ανακριτές τις ανακρίσεις. σκότωναν χωρίς να δίνουν λογαριασμό σε κανέναν.

Γιατί αυ­ τή ήταν η εντολή και η γραμμή της ηγεσίας του Κόμματος!». Συνεντεύξεις Γ. Τσουκαλάς.τι δεν προλαβαίνει η Εθνοφυλακή το αναλαμβάνουν οι συμμορίες «εθνικοφρόνων». την ηλικία. Έ να έθνος σε κρίση».ά. Χουλιάρα (Περικλή). Η παντελώς ανίκανη ηγεσία του δεν μπορεί να χαράξει άλλη πολι­ τική και επιμένει στην τήρηση μιας συμφωνίας που έγινε κουρελόχαρ­ το από την επομένη της υπογραφής της* απαγορεύει στους διώκομε-νους κάθε αντίδραση. Τσόνη κ. ακόμη και για να προστατεύσουν τον εαυτό τους ή τις οικογένειές τους. θα περιμένετε ό. «Κι έτσι παρατηρούσε κανένας ολάκερες εκατοντάδες τέως ελασιτών. στο άκουσμα και μόνο ότι θα επέδραμε στο χωριό τους έστω και μια δεκαπενταμελής ομάδα της Δεξιάς. Κ. ο:λλά ακόμη και η καθημερινή του δράση και πρακτική». Ό. παίρνοντας στην πλάτη τους καμιά κουβέρτα. Με τις διώξεις και τους κανιβαλισμούς η κυβερνητική παράταξη προ­ σπαθούσε να υποτάξει τον ελασίτη που δεν νικήθηκε· να τον πείσει. Εξορία.τι σας τύχει. να τρέχουν σαν τα “γελάδια” μπροστά στο λύκο μέ­ σα στα δάση. Φυλακή.8 Το ΕΑΜ αδυνατεί να υπερασπιστεί τα μέλη του. «Το κυ~ ριότερο πρόβλημα ήταν πώς να δυσφημιστούν όχι μόνο τα πολιτικά σχέ­ δια του ΕΑΜ. Και οι μεν πρώτες έγιναν κατά τη διάρκεια του Πολέμου. αλλά κι αυτήν τη λεηλασία των σπιτιών τους και την αδιαμαρτύρητη ατίμωσι των οικογενειών τους. Η πολιτική γραμμή είναι παλαιοχριστιανική: «Εσείς οι αντάρτες του ΕΛΑΣ δεν θα πάτε πουθενά. ή. Φυλακή. πως είχε άδικο και αυτοί είχαν δίκιο. Όλες οι ακρότητες ΕΑΜ και ΚΚΕ στη διάρκεια της Κατοχής ούτε καν πλησιάζουν το όργιο βίας των κρατικών οργάνων και των συμμο­ ριών που εξαπολύθηκε μετά τη Βάρκιζα. Δημητρίου (Νικηφόρου). αυ­ τόν και τον περίγυρό του. Στους σταυρούς γράφαμε το όνομα του σκοτωμένου. Χρ. Θάνατο». Δ. . να υποφέρουν με καρτερία όχι μόνο τις κακοποιήσεις. ήταν θαμμένοι οι νεκροί μας. Οι συμμορίες έσπασαν τους σταυ- 8. για να κρυφτούν. τα βασανιστή­ ρια και τις διαπομπεύσεις. κι αν δεν προλάβαιναν να φύγουν. «Στα πιο πολλά χωριά του κάμπου. Γιαννακόπουλου (Γαβριά).698 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Αντίσταση είχε καταντήσει να θεωρείται πολιτικό έγκλημα και η συ­ νεργασία με τους Γερμανούς κατά του κομουνισμού πολιτική αρετή». 9. Ντ.9 Γράφει ο κομματικός διαφωτιστής και δικηγόρος Ηλίας Γιαννάκος*. που έχουν αποκτήσει δικαίωμα ζωής και θανάτου επί των αριστερών. ενώ οι άλλες σε καιρό ειρήνης και κα­ τά παράβαση της συμφωνίας για συμφιλίωση. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. την καταγωγή και τη μάχη που έπεσε. Εξορία. Θάνατο.

Εδώ παίρνουν φριχτή έκταση οι βιασμοί. Προυην μέλη του ΕΛΑΣ δέρνονται. [. . Δεν έμεινε ούτε ένας τάφος. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 699 ρους. 0 ελασίτης έπρεπε να νιο^σει πως νικήθηκε». Καμιά φορά. »Φοονάζουν απ' το δρόμο: » . η οποία.] Έτσι η Συμφωνία της Βάρκιζας. Τρομοκρατία Στην πραγματικότητα ο κυβερνητικός μηχανισμός έχει κηρύξει στη χώρα έναν μονομερή εμφύλιο.. «Δεν ήταν αρκετή η παράδοση των όπλων και η αποστράτευση του ΕΛΑΣ αφού έμεινε ανέπαφη η ψυχή του ελασίτη.] »Έμεινε στα χωριά ο γυναικόκοσμος. α π ό τ α Π ρακτικά του Συνεδρίου «Μ ελέτες γ ια τον εμφ ύλιο π ό ­ λεμο 1945-’49»..4. η φαμίλια έχει διαλέξει αυτή που θα θυσιαστεί. αυτή η γνώση του ελασίτη πως αποχα>ρησε απλώς χωρίς να νικηθεί. έχει καταντήσει νεκρό γράμμα». »Γέμισαν πάλι καταδιωκόμενους τα γύρω βουνά. [. [. Το παραδέχονται στις 17. »Στην περιοχή Κοτσερί κάθε νύχτα οι συμμορίες αλωνίζουν. (Σεβαστάκης) Για τους ηττημένους δεν υπάρχει ζωή.. Πρόκληση ) Και μόνο οι επίσημες κατηγορίες για τη σύλληψη και την καταδίκη 10.. Π απασ τρ ά της..] »Άδειασαν τα χωριά από τους άντρες. φαινόταν πως θα έδινε τέλος στην εμφύλια διαμάχη.Κατεβάτε μια! »Την αρπάζουν. Αυτή η ψυχή. αυτό το αίσθημα. (Σταυριανός) Και το Φόρεϊν Όφις κατα­ γράφει στις 2 Ιουνίου 1945: «Η Εθνοφρουρά έχει εμπλακεί σε δρα­ στηριότητες οι οποίες θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν μόνον ως τρο­ μοκρατία». από τη φρί­ κη. χιλιάδες άνθρο^ποι κρύβονται στους λόγγους και στις τρύπες ως κυνηγημένα αγρίμια. Χάνονται μες στη νύχτα.ΑΡΗΣ..1945 οι Times του Λονδίνου: «Το ΕΑΜ και οι οπαδοί του τιμωρούνται κατά πολλούς τρόπους. συλλαμβάνονται και καταδικάζονται με ψεύτικες κατηγορίες. ξέχωσαν και σκόρπισαν τα κόκαλα ή τα μισολιωμένα κορμιά στα σκυλιά. Την κατεβάζουν στο δρόμο για να σωθούν οι άλλες γυναίκες». Πρ. Ουδείς πείθεται.1 0 Η κυβέρνηση επιχειρεί να αποδώσει τους διωγμούς σε προσωπικά ελατήρια εκδίκησης για να μειωθούν οι ευθύνες της. έπρεπε να χτυπηθεί ως το βάθος. (Βούλτεψης. όταν υπο­ γράφτηκε.

κ. άφοβος και ιδιόρρυθμος. Από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Με/^έτες για τον εμφύλιο πόλεμο 1945-’49». που συνέθεσε για την περίσταση: Εγώ είμαι σπέρμα του Διός κι είμαι της Ήρας γόνος και σύνθεση αποσύνθεση του εικοστού αιώνος . καπετάνιων και ανταρτών του ΕΛΑΣ είναι εξωφρενικές. η ιδιότητα. χωρίς να ανήκει σε καμία πολιτική παράταξη. προ^τοπόρος του πελοποννησιακού αντάρτι­ κου. τον καταγγέλλει ως κανονικό ανθρωποφάγο: «Ο καπετάν Βα­ ζαίος επήγε μίαν ημέραν εις τι χωρίον της Κορινθίας και επί παρουσία πολλών. επειδή δεν μπορεί να στοιχειοθετηθεί κάποια πραγματική κατη­ γορία εναντίον του.700 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ αξιωματικών.4.1945 επιχειρεί να επαναφέρει στην τάξη τον πρέσβη Λίπερ. διέταξε να του αφαιρέσουν τα εντόσθια τα οποία ετηγάνισε και έφαγε με τα παλικάρια του». Έ να κυνήγι «κόκκινων τεράτων» έχει εξαπολυθεί σε όλη τη χώρα. δεν πήρε πολύ σοβαρά τις κατηγορίες. η ηλικία. τί­ ποτα δεν σε σώζει. έγραφε συνθήματα στους τοί­ χους. θα καταδικαστεί σε πολυετή φυλάκιση σαν δωσί­ λογος. από ένα χωριό του Βόλου. βοηθούσε τους αντάρτες κ.1 1 11. Μίχου.ο. Άνθρωπος καλότατος. Ο σμήναρχος Δημ. Οι άχαροι στρατοδίκες της έδρας δεν συνέλαβαν τη βαθιά ποιητι­ κή φύση του αγράμματου μπαρμπα-Νικόλα και τον καταδίκασαν σε θάνατο. Για τους διοί>κτες των αντιστασιακών δεν έχει σημασία το φύλο. η ιδεολογία· αν είχες αναμειχθεί στην Αντίσταση. Ο Άγγλος υφυπουργός Εξωτερικών σερ Ορμ Σάρτζεντ στις 19.απολογήθηκε έμ­ μετρα ενώπιον του στρατοδικείου με ένα ποίημα. προκειμένου να θεμελιωθούν οι διώξεις ενα­ ντίον του. Ο ταγματάρχης Βαζαίος έχει τιμηθεί για την πολεμική του δρά­ ση στο Ελληνοϊταλικό Μέτωπο με Αριστείο Ανδρείας και τον Πολεμικό Σταυρό και στην Κατοχή ήταν από τους προ^τους μόνιμους αξιωματι­ κούς στην Πελοπόννησο που βγήκαν στο Βουνό. Ο εκπληκτικός μπαρμπα-Νικόλας. συνελήφθη στα 83 του χρόνια γιατί στην Κατοχή. Όμως η ακροδεξιά εφη­ μερίδα Ελληνικόν Μέλλον . που παρακο­ λουθεί απαθής τα κατορθώματα ακροδεξιών και ταγματασφαλιτών: «Πρέπει να χρησιμοποιήσετε κάθε ευκαιρία για να υπογραμμίσετε την άποψή μας ότι η βοήθεια προς τον εχθρό θεωρείται από την Κυβέρνησιν της Αυτού Μεγαλειότητος ως πολύ χειρότερη πράξη από την ιδιότητα μέλους του ΕΑΜ και ότι πρέπει να αντιμετωπισθεί με την άμεση τιμωρία που της αρμόζει». . αφού εφόνευσεν ένα χο^ρικόν.

«Οι ατομικές ελευθερίες. γρήγορα επεκτάθηκε προς όλους τους δημοκρατικούς πολίτες προκειμένου να καμφθεί οποιαδήποτε πιθανή αντίσταση στην επικείμενη επ ά ­ νοδο του βασιλέα. Γ. ενώ έξω από τη φυλακή. Για λόγους εκδίκησης στρέφονται εναντίον όλων των δημοκρατικ<ύν χωρίς εξαίρεση. Κ. Για πολλούς η άδικη φυλάκιση κατάντησε να αντιπροσωπεύει μιαν αξιοθρήνητη εγγύηση της ζωής τους. . από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα στη δεκαετία 19401950. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Μελέτες για τον εμφύλιο πό­ λεμο 1945-’49». και το άγριο πογκρόμ. απειλούνται αυτοί.1 3 Οι δημοκρατικοί αρχηγοί μόλις τότε είχαν αρχίσει να συνειδητοποι­ ούν το λουτρό αίματος όπου βούλιαζε η χώρα· οι Πλαστήρας. ακόμα και κατά των Φιλελεύθερων και μας χαρακτηρίζουν κομουνιστές για να δικαιολογή­ σουν τα εγκλήματά τους εναντίον μ α ς» . δεν αφοπλίσθησαν ούτε και εδιώχθησαν. 14.. βασιλικό. μετά τα γεγονότα του Δεκεμβρίου. απολυταρχικό (ο Πλαστήρας έχει ήδη εκδιωχθεί από τους Βρετανούς στις αρχές Απριλίου) και δεν ανέχεται καμία άλλη ιδεολογία. αλλά συνεμάχησαν μετά των σωμάτων ασφα­ λείας διά να στραγγαλίσουν εντελώς κάθε δημοκρατικήν σκέψιν». 12.ΑΡΗ Σ. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. 13. όλο και φουντώνει· και. που βρίσκεται στα βουνά.] Αι τρομοκρατικαί οργανώσεις της Άκρας Δεξιάς. η εργασία και η ίδια η σωματική ακεραιότητα εκατοντάδων χιλιάδων ανθρο^πων βρίσκονταν καθημερινά στο έλεος ουσιαστικά απρόβλεπτης επίσημης και ιδίως ανεπίσημης βίας. Richter. Μαυρογορδάτος. αντί να καταλαγιά­ σει.1 2 Το νέο Ελληνικό Κράτος είναι ακροδεξιό. Όσο υπάρχει εκείνος. Τσουκαλάς. ενώ άρχισε σαν αντικομουνιστική υστερία.1 4 Και. ο Σοφούλης διαπιστώνει κάπω ς αργά: «Όλος ο κρατικός μηχανισμός δου­ λεύει για την επάνοδο του βασιλιά. Ένα έθνος σε κρίση». Σοφούλης και Καφαντάρης αναγκάζονται να πάρουν θέση με κοινή δήλωση: «Η τρομοκρατία της Άκρας Δεξιάς εις ολόκληρον την χ<ύραν. οι ε μ π α ­ θείς Σιάντος και Ιωαννίδης έχουν στραμμένη την προσοχή τους στην εξόντωση του Άρη. που είχον εξοπλισθεί υπό των Γερμανών και είχον συνεργασθεί μετ' αυτών. μέλη της οικογένειάς τους ή ακόμη και μακρινοί συγ­ γενείς ταλαιπωρούνταν ή και δολοφονούνταν στη θέση τους». Η άσκησίς της καθιστά την ζωήν όλων των μη βασιλοφρόνων πολιτών αδύνατον. ενώ οι αντιστασιακοί δεν βρίσκουν τόπο να σταθούν. [. Ένα έθνος σε κρίση».. Η. η ιδιοκτησία. επεκτείνεται καθημερινώς. Θορυβημένος. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 701 Όμως ουδείς τιμωρείται.

για να σωθεί. Ό πως ειρωνικά ειπώθηκε. προτίμη­ σαν να «αλληλοσυγχο. την Εθνοφυλακή ή τις συμμορίες παρακρατικών.1975. Ο Άρης τους έδιωχνε λέγοντας: “Θα ξαναγυρίσω. όταν εμφα­ νίστηκε ο Άρης στην περιοχή του. δεν τη δημοσιοποίησαν. είπε με τον πιο κα­ τηγορηματικό τρόπο: «Ούτε νερό ούτε ψωμί στον Άρη». από όπου αναγκαστικά θα περάσει. τα ηγετικά στελέχη. Το θέμα του Άρη δεν ήταν δυνατόν να αγνοηθεί. αλλά η πρόσβαση προς τις ηγεσίες των γειτονικών ΚΚ έχει κλείσει. εξετάστηκε η πολιτική γραμμή του Κόμ­ ματος από την αρχή της Κατοχής μέχρι τη Βάρκιζα και βρέθηκε σω­ στή. επικράτησε αναταραχή: «Πήρα εντο­ λή από τη νομαρχιακή ΕΠΟΝ Κοζάνης να κατέβω από τα Γρεβενά στα Χάσια και να εμποδίσω τις οργανώσεις της ΕΠΟΝ να οργανωθούν στις γραμμές του Άρη. Τα Νέα. θα ξα15. αλλά με τη σκέψη να πάω και να πολεμήσο^ μαζί του. Ο πρώην ελασίτης Ευθύμιος Γκατζήμας θυμάται πως. Το ΠΓ του ΚΚΕ. αλλά.)ρεθούν». Αφού τον τράβηξαν έξω από τα ορεινά λημέρια της Ρούμελης. Με μυστική εντολή προς τις κομματικές οργανώσεις της υπαίθρου διέταξαν την πλήρη απομό­ νωση του αρχηγού· τέρμα οι υποσχέσεις και οι διευκολύνσεις. αντί να πει τη λέξη «θάνατος». να εξοντωθεί από τους Άγγλους. και άοπλοι και με ντουφέκια. με τους λιγοστούς άνδρες που έχει και απομονωμένος από τις π ο ­ λιτικές οργανώσεις. άλλοι όχι. Έ φ υγα με αυτήν την εντολή. Έτσι από τις αρχές του Απρίλη 1945 ήμουν με την ομάδα του Άρη».7. μεταξύ 5 και 10 Απριλίου στην Αθήνα. επειδή έτρεμαν τις αντι­ δράσεις του κόσμου. είναι μια θανάσιμη παγίδα για τον αρχηγό.ουδείς θα δεχόταν να μιλήσει με κάποιον διαγραμμένο από το ΚΚ της χώρας του. θα αναγκαστεί να περάσει τα σύνορα. ρίχνοντας ευθύνες ο ένας στον άλλον για την ήττα. 12. «Έρχονταν πολλοί για να τους πάρουμε μαζί. Άλλοι εφαρμόζουν την κομματική εντολή. Αν π α ρ ' ελπίδα κατορθώσει να επ ι­ βιώσει. Το πιθανότερο εί­ ναι.702 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Λ Ρ ΙΤ 0 1 1 0 Υ Λ 0 Σ Ούτε νερό Στην 11η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ. αντί να αλληλοσφαγούν. ολό­ κληρη η ύπαιθρος σε Θεσσαλία και ΊΙπειρο.1 '5 Δεν είναι λίγοι οι πρώην ελασίτες που θέλουν να ακολουθήσουν τον αρχηγό. Με εισήγηση του Σιάντου αποφασίστηκε η αποκήρυξη και η δια­ γραφή του αντιρρησία από το Κόμμα. Είναι σαν να αποφασίζουν τη φυσική του εξόντωση. .

Λέω ό. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 703 νανταμοοθούμε”. πρώην νοσοκόμα στον ΕΛΑΣ. διαφωτιστής. Στην είσοδο του χωριού Λαγκαδιά βλέπουν καθισμένους γύρω από μια βρύση τέσσερις πέντε άνδρες* ο ένας φοράει ακόμη το χακί του αντάρτη.τι λέει το Κόμμα. . μπορού­ σαμε στα Χάσια. Εκεί στην πλατεία του χωριού ανα­ κοινώνει στους έκπληκτους χωρικούς τη μεταστροφή του: .Είσαι α π ’ αυτούς που λένε «ούτε νερό ούτε ψωμί στον Άρη». . Δεν ήταν ο διαφωτιστής εκείνος ούτε ο πρώτος ούτε ο τελευταίος μαχητής που παρασύρθηκε από την αρχηγική έλξη του Άρη».Είμαι μέλος της εδώ αχτιδικής. Ενώ οι άλλοι υποδέχονται θερμά τον αρχηγό. αυτός τον χαι­ ρετάει δύσθυμα και τραβάει το ενδιαφέρον του. πηγαίνει την άλλη ημέρα με τον Άρη στο μακεδονικό κεφαλοχώρι Κηπουριό και ζητάει από την οργάνωση να μιλήσει στον κόσμο. Και το^ρα. . Αλλά πώς ξαναπήγε. Πίστευα και πιστεύω ότι. ~ Ααα. τον ρωτάει ο αρχηγός. Αντάρτικο) Ο νεαρός αχτιδικός. αν ήθελε ο Άρης. -Ή μ ο υ ν στην Ενατη Μεραρχία. -Ή σ ο υ ν α αντάρτης. Μήπως ήσουν «στελεχάρα». . «Ο αχτιδικός τον ακολούθησε και ύστερα από ολονύκτια συζήτηση μαζί του ξαναπήγε να τον βρει την επομένη. Θα προσθέσει στο τμήμα μόνο τον έφεδρο ανθυπολοχαγό Νίκο Τζένα από το Κηπουριό. απαντάει με νόημα εκείνος. . Γρηγοριάδης. αλλά ο αρχηγός δεν το επιτρέπει.Υπηρετούσα στην ΕΔΑ.Δε σε θυμάμαι. πάμε να τα πού­ με στο χωριό..1 6 Ο Άρης τηρεί ανύποπτος τα συμφωνημένα. (Φ.Αυτά δεν τα συζητάνε εδώ στη βρύση* αν θέλεις. Σε ένα από τα επόμενα χωριά πληροφο­ ρούνται έκπληκτοι την εξοντωτική εντολή του Κόμματος για την ομά­ δα τους* ο Άρης δεν μπορεί να πιστέψει πως του κήρυξαν πόλεμο. να φτιάξουμε ταξιαρχία».ΑΡΗΣ. . τον λοχία Νίκο Στεργίου και τη νεαρή Τούλα Τζόλια. Με το τουφέκι του και μ ’ έναν άλλον εθελοντή από το χωριό τους. που ήταν φοιτητής της Ιατρικής και υπηρέτη­ σε στον ΕΛΑΣ με το ψευδώνυμο Λαχτάρας. Σύντομα Οα το διαπιστώσει. Στον δρόμο προς Σταγιάδες περνάνε πολύ κοντά από έναν αγγλικό καταυλισμό* ο πειρασμός να «ξεβουλώσουν» τα όπλα τους είναι μεγάλος. Τώρα όμως δεν είμαι «αντάρτης» εγώ. μέσα σε δεκαπέντε μέρες. από την Κρανιά.

Κρανιά.704 Δ Ι Ο Ν Υ Σ Η Σ Χ Λ Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Εγώ δεν είμαι που σας έλεγα «ούτε νερό ούτε ψωμί στον Αρη» και στους αντάρτες του. . Το σωστό είναι να βοηθήσουμε τον αρχηγό Άρη. ο Ζήσης Ζωγράφος υπ ο­ στήριξε ότι δεν υποσχέθηκε στον Άρη κομματική σύνδεση «γιατί δεν υπήρχε τότε ΚΔ για να του δοθεί οποιαδήποτε σύνδεση». θα χορεύεις. του είπε ο Άρης. αλλά χωρίς το χαρτί. (Το 1950. Αύριο θέλω να ’σαι πίσω με το χαρτί στο χέρι. Γεωργίτσι. στην 3η Συνδιάσκεψη του ΚΚΚ. Στη Μηλιά ο Τζαβέλας ντύθηκε με τα πολιτικά ρούχα ενός ντόπιου και έφυγε για τα Γιάννενα.) Απογοητευμένος. 'Εχει φτάσει η ο^ρα για να πάρει το χαρτί. όπου την άλλη ημέρα το απόγευμα εμφανίστηκε ο Τζαβέλας με οχτώ πάνοπλους εθελοντές. επειδή ο ασύρματος είναι χαλασμέ­ νος. Κ ατά την αντάρτικη τακτική το τμήμα δεν στάθηκε να τον περιμέ­ νει· έφυγε προς Μικρολίβαδο και Μοναχίτι. . τώ ­ ρα. Γι’ αυτό κι εγώ πήρα το όπλο και τον ακολούθου. μίλησε με τον δεύτερο γραμματέα Γ.Το χαρτί έπρεπε να το πάρεις όταν ήσουν ακόμη στη Ρούμελη. Βοντίτσο (Γούσια). Ο Άρης άρχισε να κατεβάζει θεούς και δαίμονες. είπε του αρχηγού. όπως σου βαράνε. Στα Γιάννενα. θέλοντας και μη. Και μόνο το επιχείρημα προκάλεσε μειδιάματα στα υπόλοιπα στελέχη. Εκείνος ισχυρίστηκε ότι δεν ξέρει τίποτα.Δεν το έχουν. ο αρχηγός ενημέρωσε και τους υπόλοιπους άν­ δρες «χρησιμοποιώ ντας σκληρές εκφράσεις για την ηγεσία του Κόμ­ ματος. . Άφησε όμως ανοιχτό το ενδεχόμενο να υπάρχει κάποιο χαρτί για τον Άρη στην Κόνιτσα. για τί δεν έχουν επικοινωνία με την Αθήνα. Κηπουριό. καταλήγει και π ά /vi στη Μηλιά. Τσάντης απούσιαζε.Μηλιά είναι για να βρίσκεται κοντά στα Γιάννενα. που είχε αρ­ χίσει να ανησυχεί σοβαρά για την αξιοπιστία της κομματικής ηγεσίας. Είπε ότι δεν ήθελε να φανταστεί πω ς η καθοδήγηση του Κόμ­ . έκανε έναν κύκλο περνώ ­ ντας ξανά από το Κηπουριό. Ε. του μπήκε ο Τζαβέλας. Ο λόγος που ο Άρης από τις αρχές Απριλίου κινείται στα χωριά Αγναντιά. . Αφού ξεκίνησες να φύγεις με άδεια χέρια. εγώ σας λέω πως είχα κάνει λάθος. επειδή ο γρα μ μ α τέα ς του Ιίπειρώ τικου Γραφείου Μ ιχ.Θα π α ς και θα ’ρθεις δίχως ανάσα.

να τον εξαπατήσει και να μην του δώσει το φύλλο σύνδεσης που του υποσχέθηκε». για προ3τη φο­ ρά από τότε που ξεκίνησαν από τη Ρούμελη.Θα ’ρθω. ρωτάει τον αρχηγό. στην πολιτική οργάνωση. -Ή σ ο υ ν α στο Βουνό.Δεν είναι εντολή του Κόμματος. Μόνο αν θέλεις εσύ. η δική τους στάση είναι παρελκυστική. Παίρνει τον δρόμο προς Βοβούσα.API ΪΣ. για να διερευνήσει την πιθανότητα που άφησε ανοι­ χτή ο Γούσιας. .διαμαρτύρεται γιατί. Φεύγοντας. . αποφασίζει να κατευθυνθεί προς την Κόνιτσα. αν μείνει στο χωριό της.Ο αγώνας. Το χαρτί έχει γίνει μπαλάκι μεταξύ των κομματικών και ο Άρης παίγνιο στα χέρια τους. (Καραθάνος) Παρά την κομματική παρασπονδία. . έλα. . Παρόλο που η κατάσταση δεν έχει ακόμη αγριέψει σε αυτήν την περιοχή. . την προειδοποιεί. Θα πρέπει να τον συνεχίσουμε και μάλιστα με μεγαλύτερο πείσμα για να βγάλουμε από το λαιμό μας την εγγλέζικη θηλιά που μας έβαλε η ηγεσία και να φέ­ ρουμε την προκοπή στον τόπο μας. Ο Λ Ρ Χ Ϊ ΙΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 705 ματος έπεσε τόσο χαμηλά να τον γελάσει. Στη συνέχεια.Εσείς οι καντηλανάφτες μας φέρατε σ ’ αυτά τα χάλια. η Δέσπω (Δέσποινα Αγόρου-Γκόγκου). που έχει ήδη επικηρύξει τον αρχηγό και τους άνδρες του με μεγάλο χρηματικό ποοόν. ΓΙάδες.Θα με πάρεις. Αβδέλλα.. δεν τελείωσε. η Δέσπω καταλαβαίνει πως.Θα με πάρεις. ενώ ο ίδιος τη­ ρεί τη συμφωνία. Αρματα. Στο Δίστρατο θα συγκεντρα>σει τους χωρικούς και. Και προει­ δοποιεί ότι θα αναγκαστεί για λόγους ασφαλείας να αυξήσει τη δύ­ ναμη του τμήματος που τον συνοδεύει. εδώ που είμαστε σήμερα. Ελεύθερο. Κούνησε το κεφάλι του πικραμένος: . συναγωνιστές. δηλώνει την ταυτότητά του και μιλάει για τον νέο ένοπλο αγο3να που άρχισε: . Από τη Ρούμελη τον στείλανε στα Γιάννενα. Η κυβερ­ νητική μηχανή. τον ακολουθεί μια εικοσάχρονη κοπέλα της οργάνωσης. Παλιοσέλι. Δίστρατο.Όχι. δεν έχει πολλή ζωή. μήπως το χαρτί έχει όντοχ πάει εκεί. εντοπίζει την παρουσία τους στην περιοχή· μια έκθεση της Γενικής Διοικήσεως Ηπείρου αναφέρει ότι «ο Άρης ενεφανίσθη την 16/4 εις το χωρίον Βοβούσα». . Υπαγόρευσε όμως στον ΚαραΟάνο ένα σκληρό γράμμα προς το ΠΓ στην Αθήνα. δεν κράτησε τους εθελοντές που έφερε ο Τζαβέλας.

Εξακολουθεί να μη θέλει να δημιουργήσει και άλλα προβλήματα με την πολιτική ηγε­ σία. Ο κόσμος μαζεύεται να τον δει και να τον ακούσει· αυτός επαναλαμβάνει τις προτροπές για νέο αγο^να και παίρνει στο τμήμα τον καπετάνιο της περιοχής Χαρίση Σδράβο. και τον δάσκαλο Βαγγέλη Γκονέζο.κατευθύνεται προς Νικάνωρα και Μόλιστα. με τον Παντελή Κοτσιανά στην Αλβανία με εντολή να φτάσουν εν ανάγκη έως την Κορυτσά. Λυκόρραχη. ο αχτιδικός της περιοχής κατά περίεργο τρόπο παρουσιάζεται εξαιρετικά πρόθυμος να τους εξυπηρετήσει. Ο Άρης δεν αμφιβάλλει πια* τον εξαπατούν. το σχέδιο καταστρώνεται. Από εκεί στέλνει τον Πελοπίδα. όταν οι άνδρες έχουν ήδη φτάσει στη γραμμή εξόρ­ μησης με τις χειροβομβίδες στα χέρια. με μια μικρή ομάδα γύρω του.706 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Λ Ρ ΙΊΌ Π Ο Υ Λ Ο Σ από τα Γιάννενα στην Κόνιτσα και στη συνέχεια ο γραμμ ατέας της Κόνιτσας τον στέλνει στην Αλβανία. και είναι πολύ πιθανόν να έχει το χαρτί μαζί του. Ο αχτιδικός είναι καθησυχαστικός: Μόνο στην Καστοριά έχουν έρθει. έφεδρο ανθυπολοχαγό και πρώην ελασίτη. που μιλάει αρβανίτικα. Φεύγει και τον χάνουν. που βρίσκεται μια ανάσα από τα ελληνοαλβανικά σύνορα. προερχόμενος από την Αθήνα. Πεύκο και το πρωί της 23ης Απριλίου μπαίνει στο χωριό Καλή Βρύση της Καστο­ ριάς. όπου -ό π ω ς του ε ίπ ε . Ο Σδράβος προτείνει να επιτεθούν στην αγγλική δύναμη. Περνάει τα χωριά Φούρκα. όπου μ π α ί­ νει στις 20 Απριλίου. όπου κατέλυσε το τμήμα. Αισθάνεται υποχρεο^μένος όμως να εξαντλήσει και αυτήν την α π ί­ θανη εκδοχή. Ο Άρης συμφωνεί. προκειμένου να ανακαλύψουν τον Τζήμα για να διαπιστώσουν αν έχει εκείνος το χαρτί. που μό­ λις έφτασε στην Κόνιτσα· θα ήταν μια κίνηση με μεγάλο αντίκτυπο σε όλη την Ελλάδα. το ακυρώνει. . Στην Καλή Βρύση.είχε περάσει ο Τζήμας πριν λίγες ημέρες. που είχε ξαναβγεί στο Βουνό κυνηγημένος. Τελευταία ακούστηκε πω ς Οα έρχονταν εθνοφύλακες και στο Νεστόριο. Ο αρχηγός θέλει πληροφορίες για τους Άγγλους και την Εθνοςο υλακή. Πευκόφυτο. αλλά την ύστατη στιγμή. Θα πάω να δω σήμερα κιό­ λας αν υπάρχει κάτι ύποπτο. με την ελπίδα πω ς ίσως η μη αποστολή του χαρτιού οφείλεται σε δυσκολίες επικοινωνίας. που αισθάνεται ότι τον παρακολουθούν.

αυτόματα και τουφέκια. που το χτυπάνε από παντού με οπλοπολυβόλα. Οι πολύπειροι άνδρες του κινούνται αθόρυβα.ΑΡΗΣ. ο Άρης προνοεί και τοποθετεί δικούς του άνδρες στα καίρια σημεία. που προδίδει τις θέσεις τους. Η στρατιωτική αναφορά για τη μάχη δεν εξηγεί την α π ο τυ­ χία της επιχείρησης: «Εν συνεννοήσει μετά της 10ης Ταξιαρχίας. Το τμήμα βρίσκεται κυκλίομένο από ισχυρές αγγλοελληνικές δ υ ­ νάμεις. σε απόσταση 500 μέτρων. Ψύχραιμος. από τους επ ι­ τιθέμενους λείπει η αυτοπεποίθηση. προθυμοποιήΟηκαν να βγάλουν αυτοί σκοπιές. που έφτασε εκεί ασθμαίνων με εντολή του συνταγματάρχη του για να δει . ο Μανόλης Τσάφος. Το μέρος είναι γυμνό από βλά­ στηση και δεν προσφέρει κάλυψη· κάτι παλιά ορύγματα του στρατού βλέπουν προς την Αλβανία και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Παρόλο που οι κάτοικοι. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Οι απώλειες για τους αντάρτες από τη νυχτερινή συμπλοκή είναι ένας νεκρός. Η θέση τους είναι δύσκολη. Κ ατά τις 4 το χάραμα οι ανησυχίες επαληθεύονται. συμβουλεύει τις δύο κο­ πέλες του τμήματος Τούλα και Δέσπω να μη γδυθούν ούτε να βγάλουν τις αρβύλες. ενισχυμένης υπό βρετανικής δυνάμεως. πέντε τραυματίες και ο Νίκος Τζένας. μα. που παραδόθηκε στην Εθνοφυλακή. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 707 Περηφάνια Το χωριό Καλή Βρύση είναι κοντά σε δρόμο που μπορούν να έρ­ θουν αυτοκίνητα. Ακούγονται αλληλοσυγκρουόμενες και αναρχούμενες δια τα γές μέσοι στο σκοτάδι και σηκώνουν ανε­ π ίτρ επ τη γ ια τέτοια επιχείρηση φασαρία. II πρώτη νύχτα πέρασε χωρίς απρόοπτα* ο αχτιδικός που έφυγε δεν εμφανίστηκε ούτε την άλλη ημέρα. την 25ην Απριλίου και ώραν 4 της πρωίας πλησίον του χωρίου Καλή Βρύ­ ση περιφερείας Καστοριάς έλαβε χώραν μάχη μεταξύ δυνάμεως Εθνο­ φυλακής. Η δύναμη του εχθρού είναι περί τους 300 ενόπλους. που είναι υπηρεσία. και της συμμορίας του Άρη Βελουχιώτη». για να ξεκουράσουν τους αντάρτες. χωρίς να δίνουν στό­ χο. οι ριπές θερίζουν τον τόπο. Οι Αλβανοί στρατιώτες του φυλακίου. μόλις πληροφορούνται το όνομα του αρχηγού. γλιστράνε έξω από τον κλοιό και συγκεντρώνονται στο αλβανικό φυλάκιο. όπως διαισθάνονται οι έμπειροι αντάρτες. Τη δεύτερη νύχτα ο ανθυπολοχαγός Νίκος Τζένας. ο Άρης δίνει χαμηλόφο^νες διαταγές· χωρίζει το τμήμα στα δύο και ορίζει σημείο συνάντησης το φυλάκιο της οροθετικής γραμμής. εκδηλώνουν απεριόριστο σεβασμό· το ίδιο και ένας ασπρομάλλης υπολοχαγός.

τελειώνουν οι κίνδυνοι και η διαμάχη με το Κόμμα. αυτόν και τη συνοδεία του. Προηγουμένως έθαψαν σχεδόν πάνα) στη συνοριακή γραμμή τον αξέχαστο πρωταντάρτη από την Καισαριανή Μανόλη Τσάφο. Τότε μόνο η νοικοκυρά του σπιτιού. που γύριζαν άπρακτοι* είχαν ψάξει παντού. Κατέλυσε στη Βίντοβα. τη Δέσπω και τους τραυματίες περνάει στην Αλβανία σαν καλεσμένος του υπολοχαγού* το κυρίους τμήμα θα περιμένει την επιστροφή του αρχηγού στο κοντινό Γιαννοχώρι. Νίκη (Τούλα Τζόλια) και Τάσο (Αναστ. το χω ­ ριό του Δράκου. . Χριστοφιλόπουλο) στο νοσοκομείο της Κορυτσάς. αλλά κανείς δεν ήξερε για τον Τζήμα. ΙΊεριποιήθηκαν. Ο Άρης με τους άνδρες και τη Δέσπω πέρασαν τη νύχτα όλοι μ α ­ ζί σε ένα δωμάτιο του σπιτιού που τους φιλοξένησε και το πρωί ξε­ κίνησαν να επιστρέψουν στην Κλλάδα. πολιτοφύλακες και κάτοικοι υποδέχτηκαν γ ε ­ μάτοι δέος τον «ξακουστό αρχηγό» του ελληνικού αντάρτικου. όπου στρατι<ύτες.Καλύτερα να με φάνε τα κοράκια της πατρίδας μου. όπως δηλώ­ νει στους αντάρτες με το κολοκοτρωναίικο: .τον προέπεμψαν ο π α π ά ς της Καλής Βρύσης. είχαν επικοινω­ νήσει και με την Κορυτσά. Όμως η περηφάνια του δεν το επιτρέπει. Απλώς. αντιλήφθηκε στο φως της ημέρας ότι η Δέσπω είναι γυναίκα και άρχισε να μαδιέται επειδή κοιμήθηκε στον ίδιο χώρο με άνδρες. με λίγους άνδρες. λίγοι χωρικοί και οι τιμητικές ομοβροντίες των ανταρτών σαν ύστατος αποχαιρετισμός σε έναν αγαπημένο συναγωνιστή τους. Ζυγούρη). Παρά τα όσα γράφτηκαν και ειπώθηκαν. Συμπτω ματικά στη Βίντοβα τους πέτυχαν ο Πελοπίδας με τον Κοτσιανά. Αν ζητήσει πολιτικό άσυλο. Προτιμάει να γυρίσει πίσω και ας χαθεί.708 Δ Ι Ο Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο ΙΙ Ο Υ Λ Ο Σ τι συμβαίνει με τους πυροβολισμούς. Ο αρχηγός του ελ­ ληνικού αντάρτικου δεν μπορεί να εκπέσει σε ικέτη για τη ζωή του σε μια ξένη χώρα. Το τέλος της α υ τα πά τη ς θα έχει βαρύ κόστος για τον Άρη* κάτι τσάκισε μέσα του. τους προμήθευσαν τρόφιμα και καπνό και έστειλαν με αυτοκίνητο τους τρεις πιο σοβαρά τραυματισμένους Κόρακα (Χρ. ο Άρης δεν θα μείνει ού­ τε 15 ώρες στο αλβανικό έδαφος* μπήκε το σούρουπο της 25ης Απρι­ λίου και επέστρεψε το πρωί της επόμενης ημέρας. το πρώ το αλβανικό χωριό μετά τα σύνο­ ρα. όσο μπορούσαν. Αυτός δηλώνει στον Αρη πω ς μπορεί να περάσει με τους άνδρες του στην Αλβανία για όσο θέλει. Εκεί που έφτασε ο Αρης. η λύση είναι μπροστά του. που ήταν μουσουλμάνα.

Οι πεισιθά­ νατες σκέψεις. Εκεί τουλάχιστον θα έρχονται μάνα κι αδερφή να μου ανάβουν το καντήλι. αν κάποιος τον ακούσει και .ΑΡΗΣ.. Τον έστειλαν να σπάει τα πόδια του στα κατσάβραχα. Δεν έλαβαν υπόψη τους ούτε ποιος είναι ούτε τι πρόσφερε· από τη στιγμή που είχε δια­ φωνήσει. μονολογεί. Δε με ξέρουν καλά. Ή να με εξοντώσουν. χάνεται για ώρες.τι κι αν γίνει δεν έχει νόημα.τι έκανα το 1942. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 709 Ξεγραμμένος Ο αρχηγός που δεν νικήΟηκε ποτέ από κανέναν αντίπαλο στο π ε­ δίο της μάχης συνθλίφτηκε στην πρώτη του αναμέτρηση με τους πολι­ τικούς του Κόμματος.Με φέρανε ως εδώ για να με αναγκάσουν να ζητήσω κυνηγημέ­ νος άσυλο. από την αρχή του αντάρτικου. Τώρα ξέρει τι τον περιμένει. Αλλά τα ψέματα τέλειωσαν.. Τη μια στιγμή αναφέρεται απειλητικά σε όσα θα κάνει μόλις γυρί­ σουν στη Ρούμελη: . Δεν το έκανα 03ς τώρα για να μην κάνω μεγαλύτερη ζημιά. θα τους βρίσκει μπροστά του· 0α τον κυνηγούν αλύπητα.. Να είστε σίγουροι πως είμαι ικανός να το ξανακάνω. τη­ ρούσε τις οδηγίες και τους έδωσε τον χρόνο να στρέψουν τους αγωνι­ στές εναντίον του. Ό. Όπου και να πάει. Αρκετές φορές μιλάει μόνος του και. Θα ξεσηκώσω το λαό και τους αγα)νιστές. που δεν τον είχαν εγκαταλείψει ποτέ. Οι Σιάντος και Ιωαννίδης. Αυτοί όμως με αναγκάζουνε.Πάμε προς τα κάτω να με κλάψει η Κλάραινα. . Αρχί­ ζω από δω και μπρος στρατολόγηση και φτιάχνω το Νέο ΕΛΑΣ. Θα ξανακάνω από την αρχή ό. Τον ενέπαιξαν. δεν υπήρχε έλεος. την ίδια copa που ύπουλα του είχαν κηρύξει τον πόλεμο. Η Ρούμελη γίνεται η γενέθλια γη στην οποία θέλει να επιστρέψει για να τον σκεπάσει: .Τίποτα δεν έχει νόημα τώρα. Την άλλη στιγμή παραιτείται και δίνει άλλο νόημα στην επιστροφή.. για ένα «πουκάμισο αδειανό». δεν θα τον αφήνουν να ανασάνει. Και αυτός τους πίστευε. για ένα χαρτί που δεν γράφτηκε ποτέ. τον άφησαν να ελπίζει. Οι μεταπτώσεις που στο εξής θα παρουσιάζει είναι δυσεξήγητες ακόμη και για τους αντάρτες που είναι από την αρχή μαζί του· πότε πετάει αστραπές και πότε αφαιρείται. οι δύο άνθρωποι που περιφρονεί βαθύ­ τατα. τώρα τον κυκλώνουν και κυριαρχούν. Ο ψυχισμός του δεν το αντέχει. τον εξαπάτησαν με τον πιο μειωτικό τρόπο.

καθώς εδώ πάνω οι διώξεις και το κυνηγητό των εα~ μιτών δεν έχουν προσλάβει ακόμη τραγικές διαστάσεις όπως πιο χ α ­ μηλά. ΙΙέταξαν τα δίκοχα. που γνωρίζεται με τους χωρικούς της περιοχής. Και.έχουν ενημερωθεί για τη μυστική απόφαση της 11ης Ολομέλειας του ΚΚΕ. ένα μούδιασμα. ο Άρης ξαφνιάζεται και ρωτάει σαν να συ­ νέρχεται: . οργανωμένους ή μη. «καταλαβαίναμε μια κρυάδα από τη μεριά των υπευθύνων. που είχε μεταδοθεί και στον κόσμο». σύμφωνα με τα λεγόμενα του αρχηγού. Όμο^ς. Σαν τμήμα όχι.«από την πρώτη στιγμή που ξαναπατήσαμε στα μέ­ ρη των Γρεβενών».Τι είπες. και τηρούν σκληρά την εντολή «ούτε νερό ούτε ψωμί στον Άρη». Οι πολιτικές οργανώσεις είναι πλέον εχθρικές. Είχαμε να αντιμετωπίσουμε θεούς και δαίμονες. Τα αντάρτικα τραγούδια βγαίνουν ζορισμένα και οι δημόσιες ομιλίες του αρχηγού. π α ρ ά τις προσπάθειες που κα τα­ βάλλουν με θεαματικές εισόδους στα χωριά. Στο στήθος του Άρη τα φισεκλίκια περάστηκαν χιαστί και στο τσεπάκι της στολής του κρεμάστηκε πάλι σαν παράσημο ο μεγάλος σταυρός που φόραγε πάντα. οι πολιτικοί των οργανώσεων επιβάλλονται στους χωρικούς με το ισχυρό επιχείρημα «να μη δ<ύσουμε αφορμή στην αντίδραση». Από τη μια μεριά στρατό και αντίδραση. . Δε σ ’ άκουσα. που διέγραψε τον αρχηγό από το Κόμμα. Στον γυρισμό οι αντάρτες δεν έχουν λόγο να κρύβονται· άλλωστε. Το επιβεβαιώνει και ο Γκονέζος: «Η διαδρομή μας αυτή ήταν πάρα πολύ δύσκολη.Σαν Δέσπω έλα να φας. λέει ο Δράκος. δεν έχουν την απήχηση που περιμένουν. έχει την ίδια αντιμετώπιση: . ποιος είναι αυτός και με ποιο δικαίωμα τις παραβιάζει. Με προοτο τον Άρη μοιάζουν να προσπαθούν να μιμηθούν τον π α ­ λιό εαυτό τους. (Τριανταφυλλίδης) Ούτε και αυτοί είναι οι ίδιοι. II κατάσταση έχει αλλάξει. και οι μαύροι σκούφοι και τα αντάρτικα στο­ λίδια εμφανίστηκαν ξανά· οι γενειάδες τους έχουν κάπω ς σχηματιστεί αφού. ανεβαίνοντας μετά το Δίστρατο. είχαν σταματήσει να ξυρίζο­ νται. μάλλον επιτείνουν την αγωνία τους για το μέλλον. Ορισμένοι αυθάδεις νεαροί κομματικοί του επ ι­ τίθενται φραστικά· τον ρο^τάνε προκλητικά γιατί δεν υπακούει στις εντολές του Κόμματος.710 ΛΙΟΝΥΣΪΙΣ Χ Α Ρ Π Ό Π Ο Υ Λ Ο Σ θελήσει να του απαντήσει. Ακόμη και η Δέσπω. και από την άλλη την εχθρι­ κή θέση της ηγεσίας στην κίνησή μας αυτή». πρέπει από τώρα να αρχίσει η κανονική στρατολόγηση στον ΕΑΑΣ-Ν. αντί να εξάψουν το φρόνημα των χω ­ ρικών.

Κρεμιέται στον Ζαχαριάδη. Καταφύγι. Είναι ο μόνος ικανός να καθαρίσει το Κόμμα από τους Σιάντο . Μ' αυτόν μπορώ να συνεννοηθώ. γ ι ’ αυτό πρέπει να φτάσουμε το γρηγορότερο στη Ρούμελη. Την 5-5-45 διανυκτέρευσεν εις Μηλέαν και την 6-5-45 ημέραν του Ιίάσχα εις Κηπουρείον». Οι υπόλοιποι αντάρτες δεν τους αδικούν. δεν χάθηκε στο Νταχάου. Και μάλλον δεν έχει άδικο αφού ο Σδράβος. «Ίσως να εί­ χε απογοητευτεί μ ’ αυτά που έβλεπε τις τελευταίες μέρες. Στο μυαλό του αρχηγού ο Ζαχαριάδης γίνεται αυτομάτως ο ανα­ μενόμενος Μεσσίας. «Κ ατά πληροφορίας πλήρως εξηκριβωμένας και διασταυρωμένας ο Άρης μετά 40 ενόπλων ευρίσκετο την 5ην Μάί'ου 1945 εις την π εριφ έ­ ρειαν Σπήλαιον. Μόνο που θα χρειαστεί τη βοήθειά μας. Απεναντίας του υποσχέθηκε να οργανώσει πάνω στη δική του γραμμή το νέο ένοπλο κίνημα στην Ή πειρο». Ο Α Ρ Χ Η Γ Ο Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 711 Η κρατική μηχανή έχει μπει πάλι στα ίχνη τους. πρέπει να μιλήσω προ­ σωπικά μαζί του. είναι ζωντανός και αναμένεται να επιστρέ­ φει σύντομα στην Ελλάδα. λέει.τι θα έλεγα στους έξω θα τα πω σ ’ αυτόν. Δεν του εί­ π ε βέβαια τίποτα τέτοιο. Δεν συμμερίζονται όλοι τα νέα του σχέδια. Κηπουρείον. . μόλις επέστρεφε στα Γρεβενά. Μηλέα συνεργαζόμενος μετά εντοπίων αναρχικών. δηλώνει στον Άρη πω ς αυτός και η ομάδα του θέλουν να παραμείνουν στην περιοχή τους. Μια νέα αυταπάτη παίρνει τη θέση αυτής που χάθηκε. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Μαύρο Πάσχα έκαναν.Ιωαννίδη και την παρέα τους και ν ’ αλλάξει τα π ρ ά γ ­ ματα. Ο καπετάνιος Σδράβος. ο «νόμιμος» ηγέτης του Κόμματος. λίγο προτού μπουν στη Θεσσαλία. Τότε μια αναπάντεχη είδηση ταράζει λίγο τον λήθαργο που έχει βυ­ θιστεί ο αρχηγός: ο Ζαχαριάδης. Ασπροκκλησιά. αυτός που θα δώσει τέλος στην υποτέλεια στους Άγγλους και θα τον δικαιώσει.ΑΡΗΣ. Αγναντιά. πειθάρχησε στις εντολές του Κόμματος και υπέστειλε τη σημαία του αγώνα. (Τριανταφυλλίδης) Μόνο ο Άρης αποδίδει σε άλλα αίτια την αποχώρηση του Σδράβου· είναι βέβαιος πως κάποιοι κομματικοί από αυτούς που συναντάνε στη διαδρομή έχουν αλλάξει τα μυαλά του καπετάνιου. Ό.

από τότε που είχα πρω τοπάει μα­ ζί του. προερχόμενος από Κλείνοβον αφίχθη εις Παλαιοχώρι [.. δεν ανταποκρίνεται όπως πριν. έχουν άλ­ λη υποδοχή. πιθανόν με πολεμικόν υλικόν. πολλοί καταδιωκόμενοι ακολουθούν τον αρχηγό* και όσοι δεν το αποφασίζουν κάνουν ό. Οι κομματικοί είναι και εδο^ ψυχροί και κουμπω μέ­ νοι. τον έβλεπα να λαχανιάζει. Όμως ο Άρης δεν είναι π ια Άρης. ενώ η μορφολογία του εδάφους επέβαλλε π ο ­ ρεία με τα πόδια.. . (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Στο Γοργογύρι ο αρχηγός μιλάει σε αγωνιστές συγκεντρωμένους από τα γύρω χωριά Πρόδρομο.. (Τριανταφυλλίδης) Η Στρατιωτική Διοίκηση Λάρισας είναι καλά ενημερωμένη για τις κινήσεις τους: «Την 16ην τρ* μηνός και περί ώραν 8ην π. μουρμουρίζει ο αρχηγός.τι και να κά­ νουν οι κομματικές οργανώσεις. Πράγματι από τις 15 Μαΐου. αλλά οι πρώην ελασίτες τον υποδέχονται με συγκίνηση και αγάπη.Αυτός δεν το βάζει κάτω! . για προοτη φορά από τότε που βγή­ κε στο Βουνό.Θα δεις που 0 ’ αλλάξουν τα π ρ ά γμ α τα στη Θεσσαλία. που μπαίνουν στη Θεσσαλία.τι περνάει από το χέρι τους για να τον βοηθήσουν. Βαλτινό και προσπαθεί να τους ξεσηκώσει. (Γκονέζος) Στα Χάσια..μ. Τον καμαρώνουν: . Ο Λέων. εξ ων τα δύο φορτω­ μένα. 1 γυναίκα.Ξανάφησε γένια!. διά Περτούλι. παίρνοντας αφορμή τους καθημερινούς διωγμούς των τοπικών αγωνιστών. που οι διώξεις των εαμιτών είναι καθημερινή υπόθεση. Πουλιάνα. 3 αγω γιάτας και 6 ζώα. Οι δικοί του τον καθησυχάζουν: . Τώρα.’ ] Κατευθύνεται προς Πύλην». (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Από τους πληροφοριοδότες της Στρατιωτικής Διοίκησης δεν διαφεύγει το γεγονός ότι κατά την κίνη­ ση από τη Χρυσομηλιά.Όλοι τους είναι δασκαλεμένοι. οι αγο^νιστές εσένα 0’ ακολουθήσουν.712 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ . «μόνον ο Άρης δεν αφίππευσεν. έχει ρίγη και συχνά χρησιμοποιεί ένα μουλάρι για τις μετακινήσεις. Ο κόσμος εκεί εσένα α γα π ά ει και αναγνωρίζει για αρχηγό του. «Οι καταδιωκόμενοι αγωνιστές ήταν π ά ρ α πολλοί. [·. Είχαν γεμίσει τα δάση και τα βουνά για ν ’ αποφύγουν τη μανία των ενόπλων συμμοριών». βυθισμένος σε νάρκη». το βλέπει: «Για προ^τη φορά.. που είναι συνεχώς δίπλα του. ιδρώνει. ο Άρης με 26 άνδρας. Με το ζόρι έβαζε καμιά μπουκιά στο στόμα του κι όλο παραπονιότανε για κρυάδες. πιθανόν λόγω ασθέ­ νειας του». Ακόμη και ο σιδερένιος οργανισμός του. που άντεχε σε όλα. Καβάλα στο μου­ λάρι μπορούσε να πηγαίνει ώρες με τα μάτια κλειστά. Ό.) και ανεχώρησεν την 3 μ. λαχανιάζει.μ.

δηλώνει. .1 7 17. α π ό τα Π ρακτικά του Σ υνεδρίου «Η Ε λ λ ά δ α στη δ ε κ α ε τ ία 1940-1950. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 713 . Ο Αρης προσβλέπει σταθερά στον γνώριμό του από τα παλιά Γενικό Γραμματέα του ΚΚΕ. «αν δεν έβρισκαν κάποιον καταζητούμενο. θα φτάσοχ αν χρειαστεί. να μπορεί να του μιλήσει εξ ονόματος κάποιων εκατοντάδων ανταρτών* και μεγαλύτερο βάρος θα είχαν και θα έβλεπε και ο Γραμματέας ότι υπάρχει ήδη μια έτοιμη δύναμη να στηριχτεί. Οι αφη­ νιασμένες ορδές παρακρατικών επιπίπτουν κανιβαλικά εναντίον κάθε εαμίτη και.Ό. εδώ που βρίσκεται. . οι συνθήκες είναι πιο ώριμες για στρατολόγηση. Η αγο^νία του είναι. Τίποτα δεν επιτρέ­ πεται να αποσπάσει την προσοχή του* τίποτα δεν πρέπει να τον εκτρέ­ φει στο ελάχιστο από την αποστολή που ανέλαβε. Μπορεί ο Άρης να μιλάει διαρκώς για κάθοδο στη Ρούμελη και συ­ νάντηση με τον Ζαχαριάδη. που ορκίζονται στα Περτουλιώτικα Λιβάδια. Ο Άρης ελπίζει πως. ξεσπούσαν στην οικογένειά του: κούρευαν τις γυναίκες. Το τμήμα γίνεται υπολογίσιμο τώρα* ξε­ περνάει τους 90 άνδρες. 'Ενα έθνος σε κρίση». επικεντρώνεται σε αυτήν. όταν έχει αναλάβει μια αποστολή. κατέστρεφαν τα χτήματα. όταν συναντήσει τον Ζαχαριάδη. αλλά στην ουσία την αποφεύγει* έχει κολ­ λήσει στα Οεσσαλικά χωριά για να αυξήσει την αριθμητική δύναμη του τμήματος. Πρέπει να αντισταθούμε με τα ίδια μέσα που μας πολεμάνε. Η. Αυτή η τύχη άξιζε στους τιμημένους καπετάνιους του ΕΛΑΣ.ΑΡΗΣ. μέχρι την Πάρνηθα. Η θετική ανταπόκριση που βρίσκει είναι η τελευταία αναλαμπή στην αποκαρδιωτική ατμόσφαιρα που επικρατεί. Για να μπορέσω να συναντηθώ μαζί του. Η αποστολή τους παραμένει η ίδια* να φτάσουν στη Ρούμελη και να έρθουν σε επαφή με τον Ζαχαριάδη. στην πιο άγρια «ζώνη τρο­ μοκρατίας». Richter. Αυτό που μαθαίνει στο Βουνό και ο τελευταίος αντάρτης είναι πως.Γίού είναι ο Μπουκουβάλας. και όλες του οι ενέργειες αποσκοπούν στην επιτυχία της.τι πει ο Νίκος. Πού είναι ο Κόζιακας. Τον ακολουθούν π ε ­ ρί τους 50 πρώην ελασίτες με τον καπετάνιο Κώστα Γερούκη και τον ελασίτη ανθυπολοχαγό Μακρυγιάννη (Ηλία Αρμάγο). ξε­ ρίζωναν τα δέντρα». Αυτήν τη θεμελιώδη αρχή την παραβιάζει ο πρώτος διδάξας.

« Α π ’ εδώ και πέρα πολλές αποφ άσεις κι ενέργειες του Άρη π α ­ ραμένουν ανεξήγητες ακόμη και γ ια τους “βαθμοφόρους” του τμήμα­ τος. Ή ταν αρκετή μια πληροφορία πίος στους Μελισσουργούς της Η πεί­ ρου υπάρχουν κάποιοι εθελοντές για να ξεσηκώσει το τμήμα και να φύγουν αμέσως για τα Τζουμέρκα. (Φ. και ματαιώνουν κάθε πρόθεση παλιοί>ν ανταρτών να τον ακολουθήσουν.714 Δ Ι Ο Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Π αρ’ όλα αυτά οι διωκόμενοι ελασίτες δεν αποφασίζουν να ξαναπιάσουν όπλο.ορμητήρια της Ρούμελης. δεν ανήκει στο Κόμ­ μα. Επιπλέον η εντολή του Κόμματος δένει τα χέρια των πιο τολμηρών. Του επιτίθενται με μίσος. Γρηγοριάδης. 0 Άρης δεν αντέχει την απόρριψη.νιώθουν γελασμένοι και κουρασμένοι από την κατάληξη του αγώνα. Επιστρέφει τσακισμένος στη Θεσσαλία. προσβλητικά· δεν είναι π ια δικός τους.Ό τ α ν θα χτυπάτε τα κεφάλια σας. όπου μιλάει. θα είναι αργά. Αντάρτικο) . Άλλοτε αφαιρείται και χάνεται στις σκέψεις του και άλλοτε π ε ι­ σμώνει και δηλώνει στους άνδρες του πω ς θα μείνουν μέχρι να « ξε­ καθαρίσει την κατάσταση»· δεν εννοεί να φύγει διωγμένος από αν­ θρώπους που άλλοτε τον προσκυνούσαν. να αμυνθούν. Ματαίως ο αρχηγός προσπαθεί να αποδείξει στους συγκεντρωμένους κατοίκους των Μελισσουργών ότι η γραμμή της πολιτικής ηγεσίας είναι λανθασμένη* ματαίως προσπαθεί να υπ ερ­ νικήσει τους δισταγμούς τους. Δεν κ α ­ ταλαβαίνουν ακόμη γιατί παίρνουν και λοξό δρομολόγιο με κατεύ­ θυνση προς τους Μ ελισσουργούς και Άγναντα». Είναι ανεπιθύμητος. αλ­ λά δεν τον ακολουθούν. Οι συγκεντρωμένοι τον δικαιώνουν. Δεν θα είμαι πια εγώ στο Βουνό για να σας προστατέψω. Αλλού) του το λένε καθαρά και αλλού του το δείχνουν με τον τρόπο τους πως δεν τον θέλουν. Επεμβαίνουν διαρκώς. Σαν να έχει επωμιστεί ρόλο εκδικητή και τιμωρού ή σαν να θέλει επιδεικτικά να υπονρααμίσει o t o u c διωκόμενους την αδυναμία του Κόμματος να τους προστατεύσει. Οι προσπάθειες του αρχηγού να τους συνε­ γείρει όπως παλιά δεν έχουν αποτέλεσμα· τώρα έχουν το πάνω χέρι οι κομματικοί. αφού σκοπός τους είναι να φθάσουν στα γνο^ριμα -κ α ι ασφαλή από τη γνω ρ ιμ ία . Αλλά οι κομματικοί της περιοχής τον έχουν προλάβει. Δεν καταλαβαίνουν για τί βραδυπορούν και εμπλέκονται σε τέ­ τοιες “επιχειρήσεις”. Και τους το λέει: . Αναλώνεται σε ασήμαντα π ε ­ ριστατικά· πότε στο χωριό Στουρναρέικα να συλλάβουν και να εκτελέσουν κάποιον ασύδοτο χωροφύλακα και πότε στα Πράμαντα δύο παρακρατικούς.

Ο Άρης μόνο αφελής δεν είναι. Εκείνος το αντιμετωπίζει με φαινομενική ψυ­ χραιμία· σαν να μην τον αφορά: Αυτά τα λέει για μας ο Νίκος. Αν κάποιος μέσα α π ’ τις γραμμές μας.» (Καραθάνος) Στις 4 Ιουνίου στη Μεσοχώρα. σ ’ αυ­ τά τα χωριά. [.Ιωαννίδη και απειλεί ανοιχτά τον αρχηγό με διαγραφή. .1945.. βρικολακιάζει βηματίζοντας πέρα δώθε με ένα τσιγάρο στο χέρι. Γι’ αυτό πρέπει οπο^σδήποτε να συ­ ναντηθούμε για να του πω τις απόψεις μου.1 8 Το μήνυμα είναι σαφές. δηλαδή ο Νίκος Ζαχαριάδης. Δεν είναι μόνο αυτό. 31.Ζ.. Ριζοσπάστης . έχει συ­ ν ταχθεί πλήρως με τους Σιάντο . εμείς θα τον χτυπήσουμε ανοιχτά και θα τον διοοξουμε». στις πόλεις εί­ τε στα βουνά. ο Άρης θα δεχτεί την πρώτη βολή από τον άνθρωπο στον οποίο έχει εναποθέσει τις ελπίδες του. 18. Έ να σκισμένο κομμάτι από τον Ριζοσπάστη με ολόκληρο το κύριο άρθρο φτάνει στα χέρια του: «Η Συμφωνία της Βάρκιζας να εκτελεστεί γρή­ γορα και 100%.ΑΡΗΣ.. Ο Ν. αντιδρά ακόμα.Γιατί αφήνουμε το σκοπό μας και κλωθογυρίζουμε εδώ. Μέσα του ξέρει το τέλος. Δεν υπάρχει ελπίδα· πίνει συνεχώς. που το υπογράφει. Είναι μονόπλευρα πληροφορημένος από τους Σιάντο . Άλλωστε το λέει καθαρά εκείνος· όποιος διαφωνεί διαγράφεται. « 0 Άρης κάνει κινήσεις που η σκοπιμότητα τους δεν εξηγείται με την απλή υπόθεση ότι προσπαθούσε να έρθει σε επαφή με την κομ­ ματική οργάνωση της περιφέρειας Τρικάλων. Καταλαβαίνει πω ς ουδείς στο Κόμμα ενδιαφέρεται για τις απόψεις του* έχουν απορριφθεί προ πολλού και τώ ρα απορρίπτονται και από τον Ζαχαριάδη. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 715 Έ χει ειπωθεί ότι ο Άρης στριφογυρίζει και καθυστερεί στην περιο­ χή γιατί είναι σε επικοινωνία με τις κομματικές οργανώσεις προκειμένου να κανονιστεί μια συνάντηση με τον Ζαχαριάδη.Ιωαννίδη. αρχηγέ. ενώ ο Πελοπίδας αντέδρασε με έμφαση: » .] Γ ι’ αυτό ο Θάνος και ο Λευτέρης εκδήλωσαν τις επιφυλάξεις τους.5. και τις νύχτες δεν του κολλάει ύπνος.

τον συκοφαντούν.Μετσόβου εκινούντο τρία α γ ­ γλικά άρματα μάχης και απόσπασμα Άγγλων ανιχνευτών βορείως του υ π ’ αριθ.επικηρυγμένος από την κυβέρνηση και από την ηγεσία του ΚΚΕ. και αυτοί με τη σειρά τους εξοπλίζουν μυστικά με οπλοπολυβόλα και πυρομαχικά τις π α ­ ρακρατικές ομάδες που παίρνουν μέρος στην καταδίωξή του. Δ ιάσπαρτες π α ρακρατικές ομάδες πρώην εδεσιτών που μαζί με ακραία στοιχεία της περιοχής επιδίδονταν στο κυνήγι εαμιτών τώρα νιώθουν ότι απειλούνται από την επανεμφάνισή του και συνενώνονται. να παρεμποδίσει τη διαφυγή του Άρη προς τα Άγραφα. «Εχθρός και ηγεσία συμπλέουν σιωπηρά για την εξόντωσή μας». με στόχο: το πρώτο απόσπασμα να αποκόψει τις διαβάσεις διαφ υγής του Άρη προς την Πίνδο* το δεύτερο α π ό σ π α σ μ α να τον εγκλωβίσει και το τρίτο. ματαιοί)νουν κάθε του προσπάθεια στρατολόγησης και κάθε αυθόρμητη κίνηση των εαμιτών να του συμπαρασταθούν. συνολικής δύναμης περίπου 250 ανδρα>ν. Οι παρακρατικοί είναι και οι πλέον επίφοβοι* γνωρίζουν τον τόπο με κλειστά μάτια και έχουν πληροφοριοδότες ανάμεσα στους χω ρι­ κούς που προσδοκούν τις χρυσές λίρες της επικήρυξης. αντιλαμβανόμενοι τη χρησιμότητα αυτών των ομάδων. βρίσκεται στο στόχαστρο όλων. δίνοντας αφ ειδώ ς «αναρρονυικές άδειες» σε πρώην εδεσίτες που υπηρετούν 6)ς εθνοφύλακες. II ΣΔ Λαρίσης συγκροτεί τρία απο σ π ά σ μ α τα καταδίωξης.716 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Τον Άρη δεν τον καταδιώκουν μόνο τα Τ ά γμ ατα Εθνοφυλακής υπό την επ ο πτεία των Άγγλων. 1 αποσπάσματος». Οι εποπτεύοντες Άγγλοι εφοδιάζουν τους εθνοφύλακες με όλα τα απαραίτητα για τις επιχειρήσεις εναντίον του αρχηγού του ΕΑΛΣ. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) «Επίσης επί της οδού Κ αλαμπάκας . υπό τη διοίκηση του υπολοχαγού Λσημάκη λΊουρελάτου. αλλά αυτός είχε ήδη φύγει προς την Ή πειρο. Στην καταδίω ξη του Άρη παίρνουν μέρος άνο> των 120 ένοπλων . τις ενισχύουν. (Γκονέζος) Οι στρατιωτικές διοικήσεις Ηπειρο?) και Θεσσαλίας αναλαμβάνουν συνδυασμένες επιχειρήσεις κατά των «Αρειανών»: η ΣΔ Ηπείρου με το 266 TP] αρχίζει εκκαθαριστικές στα Τζουμέρκα κατεβαίνοντας προς τα Οεσσαλικά σύνορα. Οι αξιω ματι­ κοί των Ταγμάτων Εθνοφυλακής. διείσδυσε έως τα Περτουλιώτικα Λι­ βάδια. αναζητώντας τον Άρη. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Αυτή η ομάδα των Άγγλων ανι­ χνευτών. Από την άλλη οι κατά τόπους πολιτικοί του Κόμματος δεν τον αφή­ νουν σε χλωρό κλαρί* τον υποσκάπτουν. κυρίως από το 1ί8 ΤΕ.

Και. με αρχηγό τον Κώστα Βόιδαρο και επικεφαλής των ομάδων τούς Καραμπίνα (Σπύρο Καλονίκη).είναι η αγάπη και η πίστη στον Άρη. Λάμπρο). τόσο η λαβίδα γύρω του σφίγγει και όλες οι υποχρεωτικές διαβάσεις για τη Ρούμελη πιάνονται από τους παρακρατικούς. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ' ΑΤΑΚΤΩΝ 717 Θεσσαλών. Είναι βέβαιο πο^ς. Ένας απειλητικός κλοιός αρχίζει να σχηματίζεται γύρω από τον αρ­ χηγό και τους άνδρες του. Σιγά σιγά τον κλείνουν από παντού. που κλείνει γύρω του. Σε άλλες εποχές αυτά τα φαινόμενα θα είχαν παταχτεί άγρια· ο λιπο­ τάκτης ή ο χωρικός που θα τολμούσε να γελάσει τον αρχηγό δεν Οα έβρισκε τόπο να σταθεί μέχρι να τον βρει και να τον τιμωρήσει ανά­ λογα.ά. Πέτρο. Γιώργο Τορβά. Χριστόδουλο και Γιοί>ργο). Νίκο Κοντογιάννη κ. αν το αποφάσιζε ο αριστοτέ­ χνης των στρατιωτικών ελιγμών. Όλες του οι προσπάθειες να αναπτύξει αριθμητικά το τμήμα έχουν ναυαγήσει* οι μόνοι που προστέθηκαν όλο αυτό το διάστημα συνεχούς προσπάθειας είναι οι αδερφοί Θωμάς και Θύμιος Αρχιμανδρίτης από το Ανθηρό. Στο ίδιο του το τμήμα συμβαίνουν πράγματα που παλιά θα ήσαν αδιανόητα. όσο καθυστερεί. Εδώ κι εκεί κάποιοι άνδρες εγκαταλείπουν ξαφνικά την ομάδα και χάνο­ νται· κάποιοι ντόπιοι οδηγοί τους παρατάνε και εξαφανίζονται. . Οα κατόρθωνε να διαφύγει από την παγίδα. οι απρόβλεπτες κινήσεις απαγκί­ στρωσης που εκτελούσε μετέτρεπαν τους διώκτες του σε κυνηγούς φαντασμάτων. Εκείνος δεν λέει να απομακρυνθεί. Νίκο Κοιλία. Κο')στα Μόκκα. Αλλά τώρα δείχνει να αδιαφορεί. Κώστα Κομπόγιαννο. Ευάγγελο Μαρέτη.ά. Κάθε κίνηση του Άρη παρακολουθείται βήμα προς βήμα από τους διώκτες του. Οι άνδρες δεν εμφορούνται από το πάθος και την αγωνιστικότητα που έδινε το κοινό όραμα του ΕΛΑΣ* τώρα βαδίζουν στο πουθενά. Σταθαίους (Βενιζέλο. Η εσωτερική σιδερένια πειθαρχία των ελασίτικων τμημάτων και η άμα τη εμφανίσει επιβολή προς τους έξω δεν υφίστανται πλέον. Λάμπρο Κουρκούτα κ. Οι Ιίπειρώτες είναι άνω των 80. Χασιώτες (Αριστείδη. Το μόνο που τους κρατάει ενωμένους -κ α ι ιδίως τον σκληρό πυρήνα των δοκιμασμένων συντρόφων του. Τώρα σαν να μην τον ενδιαφέρει τίποτα. Όποτε χρειάστηκε στο παρελθόν και με αντιπάλους απείρως ισχυρότερους. Ούτε να ζήσει. με επικεφαλής των ετερόκλητων ομάδων τούς Λάμπρο Κωνσταντέλλο.ΑΡΗΣ.

Τιμολέοντα Κλάρα και Κο^νσταντίνο Τσιώνο. θα έχεις ολο­ κληρωμένη γνώμη σχετικά με τις απόψεις του».718 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Ημέρες (1) Οι τελευταίες ημέρες του Άρη είναι ένα ανεξήγητο δρομολόγιο θα­ νάτου.Ό λ ο ς ο τόπος από την ΓΙύλη μέχρι τα Στουρναρέικα γέμισε στρα­ τό και αντίδραση. Ε υ α γ ­ γελία Κλάρα. Κυριακή 10 Ιουνίου. . ακόμη και για αυτούς που ήσαν μαζί του. Ριζοσπάστης. Τον ενημέ­ ρωνε πω ς το γράμμα του για τον Ζαχαριάδη έχει ήδη προωθηθεί και κατέληγε: «Σου στέλνουμε ένα Ρίζο. .1945.6. και.. προερχόμενο από το Ανθηρό. τόνιζε την ανά­ γκη να αναγνωριστούν και τα στρατηγικά συμφέροντα της Μεγάλης Βρετανίας στη χώ ρα. 5. . με τον οποίο είχνε συναντηθεί στις 4 Ιουνίου και τον είχε διαβεβαιώσει ότι «δεν θα προκαλέσει αναταραχές». (Οικονομίδης) Ο Ριζοσπάστης είναι λίγων ημερών και περιέχει το άρθρο του Ζα­ χαριάδη «Ελλάδα και Αγγλία». όπου έχει μετακινηθεί. Το άρθρο δεν επιτρέπει παρερμηνείες* ο Άρης απόμεινε ο μόνος 19. περί τα 25 όπλα και τα πυρομαχικά που είχαν στο χω ­ ριό τους. συμπλέοντας απολύτως με τη γραμμή Στάλιν για την Ελλάδα. στο οποίο ο ηγέτης του ΚΚΕ δίνει δη­ μοσίως τα «διαπιστευτήριά του» στον Βρετανό πρέσβη Λίπερ. φτάνει στην Κ α­ λή Κώμη. Άνοιξε τον φάκελο που του έφερε ο σύνδεσμος και διάβασε το ση­ μείωμα του Αγρότη με ημερομηνία αποστολής 8 Ιουνίου. έχοντας μαζί του τέσσερις ομήρους: Λουκά Κλάρα. Αργά το α π ό γ ευ μ α θα π ρα γμ ατοποιήσ ει την υπόσχεσή του αφού μια επιτροπή Ανθηριωτών έφερε στην Καλή Κώμη. Γι’ αυτό άργησα να περάσο3 προς τα δω. Το τμήμα του Άρη. Στο άρθρο ο Ζαχαριάδης. Τη νύχτα εμφανίζεται αλαφιασμένος ο σύνδεσμος που είχε στείλει ο Άρης στις 4 Ιουνίου από τη Μεσοχώρα στο Γοργογύρι με έναν φ ά ­ κελο για τον τοπικό αχτιδικό Αγρότη.1 9 Ούτε λέξη για αγγλική κατοχή. 'Εψαχναν όλο τον κόσμο. Ο Άρης δεν δείχνει ανησυχία.Τι έχεις κι είσαι έτσι.. τον ρωτάει ο αρχηγός. Έ χει άρθρο του Ν. αν π α ­ ρακολούθησες και τις άλλες προηγούμενες δηλώσεις του. Ο Άρης έχει δηλώσει στους κατοίκους του Ανθηρού πως οι όμηροι θα αφε~ θούν ελεύθεροι μόνο αν του παραδώ σ ουν τα κρυμμένα όπλα που έχουν..

τον πλησίασε ένα ανταρτόπουλο να του προσφέρει δυο αυγά που βρήκε. «S V . σε αυτά τα ορεινά χωριά της Αργιθέας το ΕΑΜ δεν είχε ποτέ πολλές συμπάθειες. να τον περιμένουν.ΛΡΙΙΣ. ο Πελοπίδας και ο Λευτέρης πιέζουν τον Άρη να απομακρυνθούν αμέσως είτε προς τη Ρούμελη είτε προς τα μέρη των Γρεβεν<ύν για να χάσουν τα ίχνη τους: . θα κατέβαιναν στη Ρούμελη να εί­ ναι πιο κοντά στην Αθήνα· ίσως χρειαστεί να τους αφήσει κάπου.. 0 Τζαβέλας.Μπορεί ναι. Όσοι άνδρες βγήκαν αντάρτες κατατάχθηκαν στον ΕΔΕΣ ή σε άλλες μικρό­ τερες αντιεαμικές οργανώσεις· και τώρα ξαναπήραν τα όπλα εναντίον τους στο πλευρό της Εθνοφυλακής. και τα λόγια του εμπεριείχαν ένα είδος αποχαιρετισμού· τόσο επηρε­ άστηκαν οι άνδρες που κάποιος τον ρώτησε σαν να είχε κιόλα φύγει: . Πάντως μπορεί να άρχισε με χιούμορ. Ο Άρης προσπαθεί να το διασκεδάσει λίγο. θα προσπαθή­ σουν να μας κυκλοοσουν. αρχηγέ. δ έ­ σποτα».του είχε στείλει γράμμα και απλώ ς περίμενε να του ορί­ σει τόπο συνάντησης. αλλά σε λίγο σκοτείνιασε. Τους παρουσίασε ως επικείμενη τη συνάντησή του με τον Ζαχαριάδη .. Ο Α ΡΧ ΙΙΓΟ Σ ΤΩΝ Α ΤΑΚΤΩΝ 719 που αντιτίθεται στην παρουσία των αγγλικών στρατευμάτων στη χώ ­ ρα.Θα μας ξανάρθεις. ο Θάνος. ευλογεί ιερατικά τους καθισμένους στο δάπεδο άνδρες και δέχεται ένα δυο πειραχτικά «ευλόγησον. Οι πληροφορίες του συνδέσμου δεν προμηνύουν τίπ ο τα καλό· βρί­ σκονται κυριολεκτικά σε διακεκαυμένη ζώνη. και να πάει αυτός με έναν δυο άνδρες στη συνάντη­ ση με τον Γ ενικό Γραμματέα του Κόμματος ή να π ρέπ ει να π ά ει μό­ νος του. Για κάποιον άγνωστο λόγο ο αρχηγός κράτησε το σημείωμα του Αγρότη επάνο^ του και δεν το έβαλε μαζί με τα άλλα χαρτιά που φ υ­ λάει επιμελώς στη δερμάτινη τσάντα του. Δευτέρα 11 Ιουνίου. Για α υ ­ τό. απάντησε σκεπτικός.Μια και πήραν την απόφαση να μας κυνηγήσουν. ~ Δε μου δίνεις καλύτερα δηλητήριο. επανέλαβε γ ια πολλοστή φορά. μπορεί και όχι. Εκείνος δεν μεταπείθεται. . Τότε θα λυθεί και το δικό τους ζήτημα. Έ ξω από τα Ελληνικά (Μαρτενσικό) μέσα σε μια εκκλησία θα γ ί­ νει η τελευταία συνέλευση το^ν τελευταίων ανταρτών του ΕΑΑΣ. Μόλις βγήκαν από την εκκλησία. ΙΙαρόλο που η Θεσσαλία υπήρξε από τους πυλώνες του Εαμικού Κράτους. Ποιος ξέρει. Άγνωστο πόσο πιστεύει αυτά που λέει. μουρμούρισε εκείνος. Προτού αρχίσει την ομιλία του.

αποσύρονται στο κοντινό ύψωμα Πέντε Αδέλφια. Στη συμπλοκή τρα υμ α ­ τίστηκε ελαφρά στο μεγάλο δάχτυλο του χεριού του ο Θάνος και έχα­ σαν δύο αντάρτες που είχαν πάει γ ια τρόφιμα σε έναν κοντινό μύλο* συνελήφθησαν από τους παρακρατικούς. Αυτός στέλνει μήνυμα σε Μόκκα. Αντίθετα. σχεδόν στο ταψί. αποφάσισε να καταγγείλει ανοιχτά την ύποπτη και τυχοδιωκτι­ κή δράση του Άρη Βελουχιώτη (Θανάση Κλάρα ή Μιζέρια). «Κ ατόπιν των δοθεισών οδηγιών το απόσ πασμ α Μουρελάτου λαμ­ βάνει την 19ην ώραν της 12ης Ιουνίου επαφήν με την συμμορίαν Άρη εις Πετρωτόν (Λιάσκοβον)». που αντάλλαξαν π υ ρ ά με την οπισθοφυλακή του τμήματος. όπου συναντιούνται με τον Λάμπρο Κωνσταντέλλο και τους δικούς του.720 ΔΙ Ο Ν Υ Σ Ι ΙΣ Χ Α ΡΙ Τ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Πάλι μια πληροφορία για μαζική προσέλευση εθελοντών τους ξε­ σηκώνει. στο Μαυροβούνι. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Οι «Αρειανοί» υποχωρούν προς την Καλή Κώμη και τη νύχτα μέ­ νουν έξω από τα Ελληνικά. » 0 σ. που μονάχα την αντί­ δραση μπορούσε να εξυπηρετήσει. κακοποιήθηκαν και τον έναν τον γκρέμισαν σε μια χαράδρα. Τρίτη 12 Ιουνίου. Οι αντάρτες καλύπτονται πρόχειρα πίσω από τη μάντρα του σχο­ λείου και μόνο προς το ηλιοβασίλεμα θα κατορθο^σουν να α π α γ κ ι­ στρωθούν παίρνοντας μαζί τους 17 ομήρους. Εκτός από τις εδεσίτικες ομάδες στη συμπλοκή πρόλαβαν κατά την υποχώρηση των ανταρτών να πάρουν μέρος και οι εθνοφύλακες του Μουρελάτου. Σταθαίους και Χασκύτες να σπεύσουν να εγκλωβίσουν τον Άρη μέσα στο χωριό. και περασμένα μεσάνυχτα το τμήμα 0α κινηθεί προς το Λιάσκοβο. ένα σκληρό εδεσίτικο χο:>ριό. Η δράση αυτή. Κατά το μεσημέρι τους χτυπάνε με καταιγισμό πυρών από τα γύρω υψώματα* τους έχουν ακάλυπτους. » 0 Βελουχιώτης και ύστερα από τη σύναψη της Συμφω νίας της Βάρκιζας συνέχισε τη δράση του. οι κάτοικοι έχουν συγκροτήσει δική τους ομάδα 15 ενό­ πλων με επικεφαλής τον εδεσίτη ανθυπολοχαγό Νίκο Κοντογιάννη. Εθελοντές δεν θα βρουν στο Λιάσκοβο. Την ίδια ημέρα στην Αθήνα ο Ριζοσπάστης με εντολή του Ζ αχα­ ριάδη επιτίθεται σκληρά στον Άρη με αήθεις χαρακτηρισμούς: «Το ΚΚΕ καταγγέλλει ανοιχτά τον Άρη Βελουχιώτη. αφού συζή­ τησε πάνω σε εκθέσεις που ήρθαν από διάφορες κομματικές οργανώ­ σεις. Ζαχαριάδης μάς ανακοίνωσε ότι η ΚΕ του ΚΚΕ. Οι θέσεις μέσα στο χωριό είναι παντελώς απρόσφορες για ά μ υ­ να. Επειδή είναι λίγοι για να αντιμετωπίσουν τους «Αρειανούς». για τί της έδινε όπλα για να κτυπά .

που υπηρετούν τώ ρα τη θητεία τους στην Εθνοφυλακή. όπω ς και κάθε προσπάθεια διαμεσολάβησης από τρί­ τους για να βρεθεί μια λύση. Μετά το άρθρο του Ζαχαριάδη που διάβασε στη Μεσοχώρα. διάβασε π ο ­ τέ ο Άρης αυτόν τον λίβελο εναντίον του· ούτε χρειαζόταν.1945. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 721 το ΚΚΕ. Ό πω ς είναι γνωστό. Ό πω ς και ότι πρώην εαμίτες και ελασίτες.Λ PI ΪΣ. δόθηκε εντολή από τον Ζαχαριάδη να καταγγελθεί ο αρχηγός δημοσίως· και.)ί κατευΟύνεται στο χ(οριό Κοθώνι (ΙΙολυνέρι). . είναι έτοιμοι νο: λιποταχτήσουν ομαδικά για να ενωθούν μαζί του. 12. δεν επιτρέπει πια καμιά καθυστέρηση για την ανοι­ κτή καταγγελία του Άρη Βελουχιώτη. να παραβιάζει τη Συμφωνία της Βάρκιζας και να δικαιολογεί τα εγκλήματά της. επειδή δεν μπορούσε να ανεχτεί την τεράστια ακτινοβολία του αρχηγού του ΕΛΑΣ. αν δεν είχε ήδη πραγματοποιηθεί. ήταν αρκετά ευφυής για να ξέρει πω ς η διαγραφή του.'20 Ο Ζαχαριάδης έχει απορρίψει περιφρονητικά την έκκληση του Άρη να συναντηθούν. Γύρα) τα υψώ ματα έχουν γεμίσει παρατηρητήρια. αφού διανυκτέρευσε στο Μαυροβούνι. Τον Γενικό Γραμματέα του ΚΚΕ τον έχουν ανησυχήσει κάποιες πλη­ ροφορίες από τοπικούς κομματικούς της Θεσσαλίας ότι κρατάνε με μεγάλη δυσκολία τους κρυπτόμενους ελασίτες να μην προσχωρήσουν στο τμήμα του Άρη. Ρ ι ζ ο σ π ά σ τ η ς . προσπάθησε να τον μειώσει χρησιμοποιώντας υποτιμητικά το ψευδώνυμο και την παλιά του δήλο^ση0 Παρά τα όσοι λέγονται. 20. Κάθε τους κίνηση παρακολουθείται και μεταδίδεται· αυτό που εμποδίζει τους δκύκτες τους να τους επιτεθούν είναι οι 17 όμηροι από το Λιάσκοβο. είναι πρακτικώς αδύνατον να. Το τμήμα. Ημέρες (2) Τετάρτη 13 Ιουνίου. Οι διάφορες εκδοχές για τον τρόπο που δήθεν έφτασε η εφημερίδα στα χέρια του ανήκουν μάλλον στη σφαίρα του μύθου. το προ. ο Βελου­ χιώτης (Θανάσης Κλάρας) στον καιρό της δικτατορίας είχε πιαστεί και είχε κάνει δήλο)ση μετανοίας και αποκήρυξης του ΚΚΕ». Χωρίς αυτούς οι «Λ ρειανοί» θα ήταν αδύνατον να κινηθούν. ήταν απλώς θέμα χρόνου.0. Για να ανακοπεί α υ ­ τό το θρυλούμενο ρεύμα εθελοντών προς τον Άρη.

σε απόσταση 200-300 μέτρων. 0 Άρης απομακρύνει μερικούς ακόμη. Το καθορισμένο δρομολόγιο είναι από Κοθώνι προς Μυρόφυλ­ λο. Έ χουν φτάσει ακριβώς στο σημείο που ο δρόμος από το Κοθώνι στρίβει για Μιλογόζι και Μυρόφυλλο. που βγάζει στην κοίτη του Αχελίοου. οπισθοφυλακή. Έ ν α ς αχτιδικός π αρουσ ιάζετα ι πρόθυμος να τους οδηγήσει έξω από τον κλοιό. Λίγο πριν τα μεσάνυχτα ο οδηγός τους ο αχτιδικός εξαφανίζεται. κάθε στροφή του δρόμου. γέφ υρα Κοράκου. Μεσούντα. Πρέπει να φύγουν. Θάνο και Γκονέζο. Πατάνε πλέον σε αναμμένα κάρβουνα. προς Μυρόφυλλο. αλλά σαν αναμενόμενο. Εκείνος το ακούει στενοχωρημένος. είναι ο Άρης με 20 αντάρτες και στο τέλος. γ ια τη διαγραφ ή και την αποκήρυξή του από το ΚΚΕ. για να είναι πιο ευκίνητοι. κάθε αντέρεισμα. κάθε ξερολιθιά. Επικεφαλής της εμπροσθοφυλακής από δύο διμοιρίες είναι ο έμπειρος Λευτέρης Χρυσιώτης* πίσω. ενισχυμένοι με δυνάμεις του Μόκκα και των Σταθαίων. στα δεξιά της αρειανής φάλαγγας. είναι ξαπλωμένοι ανάμεσα στα χορτάρια ενός παλιού χωραφιού ή καλυμμένοι πίσω από παλιές ξερολιθιές οι διώκτες τους· οι εθνοφύλακες του Μουρελάτου. και -ε π ιτ έ λ ο υ ς . η οποία θεριζό­ ταν σε πλάτος και βάθος». κάθε ήχος παράταιρος. «Το μέρος αυτό ήταν κατάλλη­ λο για ενέδρα. Παράλληλα ενημερώνει τον αρχη­ γό. Το μέρος είναι δύσβατο· αριστερά τους πέφτει σχε­ δόν κάθετα ένας γκρεμός. Είχε μόνο μια υποχρεωτική διάβαση. Στο Κοθώνι φτάνουν νωρίς το α πόγευμα και διαπιστώ νεται πω ς κάποιοι άνδρες έχουν εγκαταλείψει το τμήμα. Π ερπατάνε με προσοχή στο σκοτάδι πάνω στο μονοπάτι στο επ ι­ κίνδυνο αντέρεισμα Χοιρόλακκος.722 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ ΧΑΡΓΓΟΠΟΥΛΟΣ 0 τόπος έχει γεμίσει ενόπλους* κάθε σύδεντρο. Κλειδώνουν τους 17 ομήρους στο σχολείο και αργά τη νύχτα ξεκι­ νάνε. Ρούμελη. Πιο πίσω. Άγραφα. κρύβουν τα βαριά αντικείμενα και τα πλεονάζοντα πυρομαχικά. μπροσ τά στους Τζαβέλα. σε μικρή απόσταση. κάθε κίνηση αδικαιολόγητη μπορεί να κρύβει θανάσιμη απειλή. Αμέσως μετά έρχεται ένας χωρικός και τους ενημερώνει ότι στο κοντινό χωριό Βαλκάνο έφτασε μια διλοχία στρα­ τού. ο Μακρυγιάννης με μια διμοιρία. ακολουθεί σαν γενικός δι­ οικητής ο Πελοπίδας με το κυρίως τμήμα 40-45 ανδρών και επικεφ α­ λής τους Νέστορα και Γερούκη. και δε­ ξιά η πλα γιά ανεβαίνει απότομα. (Γκονέζος) Εκεί ακριβούς. τους περιμ έ­ . που χωρίζει τα δυο χωριά Κοθώνι και Μυρόφυλλο.αποφασίζεται να επιχειρήσουν έξοδο από την περιοχή.

λέει ψύχραιμα στην ομάδα του και χύνονται όλοι μες στο σκοτάδι στο επικίνδυνο βάραθρο. Οι 20 αντάρτες που ήσαν μαζί του -Λέων. γιατί δεν δίνουν κάποιο σημείο ζωής. Δρο­ .. Οδηγό δεν είχαμε. κινούνται μέσα στο φαράγγι προς τη Μεσούντα. με αποτέλεσμα την αιχμαλωσίαν δύο συμμοριτών και την κατάληψιν ενός οπλοπολυβό­ λου». Ο Άρης αποφασίζει να πάνε προς τη Μεσούντα· με το φως του φεγγαριού και το μικρό φαναράκι του αρχηγού. Τζαβέλας. καθώς π α ίρ ­ νει να φωτίζει. Ζαγκλάρας. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Πέμπτη 14 Ιουνίου. Θάνος. πιασμένοι ο ένας από τον άλλον. «Ταλαιπωρηθήκαμε όλη τη νύχτα. Ο υπολοχαγός Μουρελάτος θα γράψει στην αναφορά του για τη νυ­ χτερινή ενέδρα με τα φτωχά αποτελέσματα: «Συνάπτεται συμπλοκή 13ην Ιουνίου και ώραν 24 εις θέσιν Χοιρόλακκος. που λειτουργούσε με μανιατό. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 723 νουν βουβοί στο σκοτάδι με τις χειροβομβίδες στα χέρια και το δά ­ χτυλο στη σκανδάλη. γιατί δεν εμφανίζονται. ο Άρης με τους 25 δικούς του θα μείνουν καλυμμένοι ανάμεσα στα έλατα και στους θάμνους του Φάγκου* κάθε τους κίνηση στη χαράδρα θα ήταν καταδικασμένη. Ο μικρόσωμος εκπαιδευ­ τής των μαυροσκούφηδων στην ιππασία Καραϊσκάκης δεν το αποτολμά* ακολουθεί πλάι το ποτάμι για να ανακαλύψει κάποιο γεφυράκι. κρύβονται στη χαράδρα του Φάγκου. Οι υπόλοιποι φτάνουν στην άλλη όχθη του Αχελώου και. Οι «Αρειανοί» μπαίνουν ανυποψίαστοι στην ενέδρα. Έκτορας. Δράκος. Σε λίγο ο Άρης δίνει την εντολή. Δέσπω κ. Από το φώτισμα. Δεν ξέρει αν γλίτωσαν καθώς οι ώρες περνάνε και δεν επιχειρούν να ξανασυνδεθούν μαζί του.κου­ τρουβαλάνε στον γκρεμό και φτάνουν χαμηλά στο ποτάμι. ώσπου να νυχτώσει. Μαθημένοι σε τέ­ τοια απρόοπτα. 0 Λεύτερης με την εμπροσθοφυλακή περνάει χωρίς κανένα κώλυ­ μα και απομακρύνεται* περνάει και το μεγαλύτερο μέρος της κύριας δύναμης όταν ξαφνικά η νύχτα γίνεται κόλαση από τους ήχους των οπλοπολυβόλων και τις λάμψεις των χειροβομβίδων. Γκονέζος. μπαίνουν έως τον λαιμό στο νερό και περνάνε με δυσκολία απέναντι. Ο Άρης αγωνιά για την τύχη του κυρίως τμήματος* πού βρίσκονται ο Πε­ λοπίδας και ο Λευτέρης με τους άνδρες τους. Καραΐσχάκης. Στο ποτάμι. Όταν πέφτει ξανά το σκοτάδι. πέφτουν όλοι κάτω και μένουν κάμποσο ακίνητοι περιμένοντας την αντίδραση της εμπροσθοφυλακής.λπ. Κανένας δεν έχει χτυπηθεί από σφαίρα ούτε έπαθε τίποτα στην απότομη π τώ ­ ση.ΑΡΙΙΣ.

και σκορπίζονται ανάμεσα στα έλατα για να περάσει η ημέρα. να ξαναπεράσουν το ποτάμι προς τη Ρούμελη . περιέργω ς ο Άρης τον εμπιστεύεται και τον στέλνει να ειδοποιήσει κάποιον από τους αδερ­ φούς Τσουμάνη (Απόστολο. Ο Δράκος έχει οπτική επαφή με την ομάδα. Αυτοί φεύγουν πρόθυμα. εαμίτες κτηνοτρόφους της περιοχής.724 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ μολόγιο. έχουν μαζευτεί γύρω του πέντε έξι άν­ δρες του στενού πυρήνα της ομάδας. στη θέση Μούκα ενός αντερείσματος του Φάγκου. ένα παρατηρητήριο και. (Γκονέζος) Τέλος Παρασκευή 15 Ιουνίου. Πιο πάνω. για να τον συνδέσουν με την υπόλοιπη δύναμη. Εκεί είναι και οι δύο νεαροί γιοι του. Έναν άλλο τσοπάνο. Υπεύθυνη στρατοπέδευσης είναι η Δέσπω. τον Χρήστο Τζουβάρα. εφοδιασμένος με τα κιάλια του Τζαβέλα. αλλά για λόγους ασ φ α­ λείας είναι μαζί του ως σύνδεσμος με τους υπόλοιπους ο νεαρός Νί­ κος Κρεμμύδας* πιο ψηλά από τη θέση του Δράκου είχε εγκα τα σ τα ­ θεί ακόμη ένα παρατηρητήριο με δύο ανταρτόπουλα. που φροντίζει να ετοιμαστεί κάτι για να φάνε. Οι «Αρειανοί» τραβιούνται πιο πέρα. που τους κρατάνε μαζί τους για να μην προδώσουν την π α ­ ρουσία τους. Προς το χάραμα οι «Αρειανοί» συναντάνε τους τσοπάνους Γιάννη Καλογιάννη με τον γιο του και τον Σωτήρη Καλογιάννη με τη γυναί­ κα του. Εκεί που κάθεται ο Άρης. παρακολουθεί την κίνη­ ση στον δρόμο που περνάει από τη Μεσούντα και τα γύρω υψώματα. Χρει­ άστηκαν δέκα ώρες για να περάσουμε μια απόσταση τεσσάρων π ερί­ που χιλιομέτρων». που αναγνωρίζουν αμέσως τον Άρη και τον υποδέχονται θερμά. του Πελοπί­ δα και του Λευτέρη* ή να τους βρει ο ίδιος και να τους φέρει εκεί που βρίσκεται. 0 αρχηγός τούς αναθέτει την ίδια αποστολή* να τον συνδέσουν με το τμήμα του ή τους Τσουμάνηδες. Ο Θάνος υποστηρίζει πω ς π ρ έ­ πει να φύγουν αμέσως. π έ ­ φτουν στη στάνη του Μιχάλη Σπύρου από το Τετράκωμο. Κο3στα. στο ύψωμα Γκορτσούλα. που έστησε 300 μέτρα πιο ψηλά. ΓΙλία). αλλά δεν ξαναγυρίζουν. για να περάσουμε από τους πυκνούς θάμνους και τους γκρε­ μούς. που κάποια στιγ­ μή εγκατέλειψαν και χάθηκαν. Την ασφάλεια της ομάδας την έχει αναλάβει ο Δράκος. δεν γνωρίζαμε και πολλές φορές γυρίζαμε στο ίδιο μέρος. στο ύψο^μα Αντές.

0 Λέων δίνει τη δι­ κή του ερμηνεία: «Η γνώμη μ. . και ενώ έχουν σηκωθεί όλοι όρθιοι και κοιτάνε τον Άρη περιμένοντας διαταγές. πολύς κόσμος που έρχεται προς το μέρος τους. και με το π ι­ στόλι στο χέρι ακουμπάει σε κάτι πελώριους επίπεδους βράχους σαν πλάκες. Στο ποτάμι! Οι περισσότεροι κατρακυλάνε στον κατήφορο.Φύγετε!. Δεν ήθελε. τ ί­ ποτα δεν θα αλλάξει. από το παρατηρητήριο του Δράκου ακούγονται πυροβολισμοί. η δική του μάχη. 0 Άρης ακολουθεί όρθιος. σαν κάτι να τον α π α ­ σχολεί ακόμη· κάτι που χρειάζεται να το διευκρινίσει. να γκρινιάζει ότι ήδη έπρεπε να έχουν φύγει. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 725 προτού κυκλωθούν σε αυτήν τη «χούνη».. Κάπνιζε κι έπινε. καπνίζει. Αντάρτικο πια δεν ξαναγίνεται. μα δεν δίνει σημασία· η μάχη που τον ενδιαφέρει. 0 Αρης δεν απαντάει καθόλου. Οι διώκτες τους είναι πολύ πιο κοντά από όσο νό­ μιζαν· δυο τρεις άνδρες με αυτόματα εμφανίζονται ανάμεσα στα έλα­ τα της κορυφής και οι ριπές τους σαρώνουν τον τόπο.ΑΡΗΣ. δεν έχει συνέλθει από το σοκ της ενέδρας. Από την κάτω μεριά του Φάγκου ακούγεται ένα οπλοπολυβόλο που βάλλει και αμ έ­ σως από το πάνω μέρος δύο άλλα. . δεν μπορούσε να φάει». από την προηγούμενη νύχτα. πίνει τσίπουρο από το παγούρι του και παιδεύεται με τις σκέψεις του* λέξη δεν βγαίνει από το στόμα του. φωνάζει ο Άρης. δεν δίνει καμία εντολή ή τουλάχιστον δεν δείχνει να βιά­ ζεται να κάνει κάτι. Εκείνος δεν κινητοποιείται· ο εχθρός πλησιάζει και δεν ξεσηκώ­ νει το τμήμα. Έ χει μισογείρει αμίλητος πάνω σε κάτι κομμένα ελάτινα κλαδιά. Ξαφνικά. Δυο μέρες είχε να βάλει μπουκιά στο στόμα του. Ο Έ κτορας πάντα λιγόλσγος και ο Τζαβέλας σε υπερένταση. (Τριανταφυλλίδης) Λργά το απόγευμα από το παρατηρητήριο του Δράκου έρχεται τρέχοντας ο νεαρός Κρεμμύδας και ειδοποιεί τον αρχηγό πως από το Μυ­ ρόφυλλο βγαίνει κόσμος. Είναι κυκλωμένοι. χωρίς να βιάζεται.ου είναι πως αδιαφορούσε πια για όλα. Ξέρει πω ς είναι μάταιο. Πιο μπροστά ο Τζαβέλας με την πλάτη στο ποτάμι ρίχνει μα­ νιασμένος με το αυτόματο προς τα πάνω και βρίζει. Δεν στρέφεται να ανταποδώσει τα πυρά στους διώκτες του ούτε προσπαθεί να φύγει. « 0 Άρης κάθεται σαν να μη γίνεται μάχη». (Σεβαστάκης) Οι σφαίρες σφυρίζουν γύρω του. Κάνει στους άλ­ λους νοήματα να απομακρυνθούν.. Και να σωθεί και να φτάσει στη Ρούμελη. 0 Λέων τους παρακολουθεί φοβι­ σμένος. έχει οριστικά χαθεί. αλλά αυτός σταματάει.

τον αντίκρισα. 0 άνθρωπος που ξανάδωσε την περηφάνια σε έναν ολό­ κληρο λαό έκανε αυτό που ήξερε από την πρώτη ημέρα που βγήκε στο Βουνό ότι θα κάνει. II Ελεύθερη Ελλάδα δεν υπάρχει πια. Τώρα βλέπει τους Άγγλους σαν συμμάχους και σωτήρες από την πείνα. Η κρατική εξουσία π ρ ο σ π α ­ θεί με κάθε τρόπο να σβήσει το αντάρτικο έπος που δημιούργησε. Δεν υπάρχει τόπος για αυτόν. που πέφτει σαν πουλί στο νερό. Τότε επιβαλλόταν στις ασήμαντες πολιτικές οργανώσεις. ήταν «φίλιο πεδίο». και η κομματική εξουσία να σβήσει τον ίδιο. με την κάννη ακουμπισμένη πίσω από το δεξί του αυτί». να τον παρακαλέσω να μας σώσει. εξακολουθούσα να πιστεύω πω ς έφτανε να τ ’ α π ο ­ φάσιζε εκείνος γ ια να γλιτώσουμε. Πυροβόλησε τον εαυτό του. Το ηλιοβασίλεμα της 15ης Ιουνίου 1945 το άστρο του Άρη εκρήγνυται μόνο του. »Γυρίζοντας.726 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Ο Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Α Ο Σ Τότε ο κόσμος μισούσε τους Γερμανούς. Κρατούσε το περίστροφό του. Το οπλοπολυβόλο από απέναντι χτυπά ει τον γερο-Κόζιακα. Τότε. Όσο κι αν ήξερα πώ ς ήτανε. Πάλι δεν χωράει πουθενά. . Τώρα είναι πολυάριθμες και πανίσχυρες. »Ούτε δέκα βήματα μας χώριζαν. Μια σφαίρα εξοστρακίζεται σε έναν βρά­ χο και κάποια θραύσματα πληγώνουν ελαφρά τον πανικόβλητο Λέο­ ντα πάνω από το φρύδι· αυτός στρέφεται στον αρχηγό: «Γύρισα να ιδώ τι έκανε ο Άρης. Στεκόταν ακίνητος. (Τριανταφυλλίδης) Έ χει πάρει τη μεγάλη απόφαση. Τώρα του επιτίθε­ νται από παντού. Η ιστορία δεν μπορεί να επαναληφθεί. όπου στεκόταν.

όπως είναι δεμένος χέρι χέρι με τον Μπουκουβάλα. Στο ίδιο σημείο που η εαμική ηγεσία πριν λίγους μήνες είχε αναγγείλει στο παγωμένο πλήθος τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Το μυαλό των δέσμιων ελασιτών πάει με ελπίδα στον Άρη. του ψιθυρίζει: . Κάτι συμβαίνει.16. Αμέσως η Διμοιρία Μουρελάτου ετέθη εις καταδίωξιν και ούτω επετεύχθη η κύ- . Στον δρόμο επικρατεί αναστάτωση· ακούγονται φωνές.Αες να ’ναι τος εδώ. φασαρία και νταούλια να χτυπάνε. Η πρώτη έκθεση της Στρατιωτικής Διοικήσεως Λαρίσης που έφ τα­ σε στην Αθήνα έδινε το περίγραμμα: του δράματος: «Την 15-6-45 υπήρχεν η πληροφορία ότι ο Άρης ευρίσκεται εις θέσιν Φάγκο. που ξέρουν πω ς γυρνάει σε εκείνα τα βουνά. οι οποίοι έδωσαν την άδεια για αυτήν την αποκρουστική έκθεση κεφαλών. Είναι εκεί. κρέμονται από έναν στύλο τα κεφάλια του Άρη και του Τζαβέλα. Την κτηνωδία τη χρεώνονται απευθείας η κυβέρνηση και κυρίως ο κα θ’ ύλην αρμόδιος υπουργός Εσωτερικών Κωνσταντίνος Τσάτσος. Στην πλατεία Ρήγα Φεραίου των Τρικάλων οι οπλισμένοι φρουροί κατεβαίνουν από το αυτοκίνητο και σε λίγο καλούν με φωνές τους αλυσοδεμένους ελασίτες να αντικρίσουν το αποτρόπαιο θέαμα. Λνάμεσά τους είναι οι Θεσσαλοί κ α ­ πετάνιοι Κόζιακας και Μπουκουβάλας σακατεμένοι από το ξύλο και τα βασανιστήρια. 0 Κόζιακας σκύβει λίγο και. Ε ι ς Μ ν η μ η ν Κ τηνω δία Στις 18 Ιουνίου ένα κλειστό στρατιωτικό αυτοκίνητο περνάει μέσα από τα Τρίκαλα μεταφέροντας σιδηροδέσμιους αντάρτες του ΕΛΑΣ από τη μία φυλακή στην άλλη.

» 0 Κλάρας. μόλις ληφθείσαι. Το ΚΚΕ του έδωσε τη δυνατότητα: αυτή. Σήμερα όμως. ξαναζήτησε στον καιρό του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. υπό δυνάμεων Εθνοφυλακής. οσοδήποτε ψηλά κι αν στέκει και οσοδήποτε μεγάλος κι αν είναι. ως επίσης και του αιμοσταγούς συντρόφου του Τζαβέλα θα εκτε­ θούν εις κοινήν θέα». »Στο ΚΚΕ δεν έχει κανένας θέση. όταν οι πράξεις του δεν συμβιβάζονται . Επίσης την επαύριον συνελήφθησαν έτεροι δύο. ο Ριζοσπάστης δημοσιεύει την επίσημη διαγραφή του Άρη.)σης. αναφέρουν ότι εφονεύθη κατόπιν συμπλοκής. μεταξύ των οποί(ον ο καπετάνιος Δράκος. να εξαγοράσει με το αίμα του την προδοσία του εκείνη που αναγνώρισε και καταδίκασε. ο αρχισυμμορίτης καπετάνιος του προδοτικού ΕΑΑΣ Άρης Βελουχιο3της. και την αιχμαλο. ΙΙολλοί το ακούνε. αφού μία φορά πρόδωσε και αποκήρυξε το ΚΚΕ. στις 16 Ιουνίου. (Δ1Σ/ΓΕΣ) ÌI Ελλάδα έχει πληροφορηθεί τον θάνατο του Άρη από το πρωί της 16ης Ιουνίου· ο ραδιοφα)νικός σταθμός διέκοψε το πρόγραμμά του για να μεταδώσει πανηγυρικά ανακοίνωση του υπουργείου Ασφαλείας: «Πληροφορίαι εκ Τρικάλων. από δειλία και φόβο. Η κεφαλή του. γ ια ­ τί λύγισε μπροστά στην τρομοκρατία του Μανιαδάκη. παρά τις υποσχέσεις και τη συμφο^νία που στα λόγια έδειξε.)σίαν 8. Ο Άρης δεν πεθαίνει. μεταξύ το3ν οποίων και ο Άρης Βελουχιώτης και Τζαβέλας. όπου εξετέθησαν εις κοινήν θέαν εις την πλατείαν της πόλεως». μεταξύ t c o v οποίΐον και η ερωμέ­ νη του Άρη. σε μια δύσκολη και κρίσιμη στιγμή.728 ΔΙ Ο Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ Π Ό Π Ο Υ Δ Ο Σ κλωσις της συμμορίας. Επίσης εις (1) ερρίφθη εις Αχελώον κι επνίγη. όπου έλαβεν χώραν συμπλοκή διαρκέσασα επί δίωρον με αποτέλεσμα την διάλυσιν της συμμορίας και τον φόνον 6. λίγοι το πιστεύουν. Αι κεφαλαί του Άρη και Τζαβέλα απεκόπησαν και μετεφέρθησαν εις Τρίκαλα. Δ ιαπόμ πευσ η Την ίδια ημέρα της ραδιοφο^νικής ανακοίνο. απειθαρχεί πάλι. ξαναπροδίνει το ΚΚΕ με την τυχοδιωκτική και ύποπτη δράση του που μονάχα τον εχθρό ωφελεί. 0 τίτλος είναι «Η προδοσία του Βελουχιώτη» και το κατάπτυστο κείμενο που ακολουθούσε έγραφε κατά λέξη: «Το ΠΓ ενέκρίνε τη δη­ μοσίευση στον Ριζοσπάστη της απόφασης της 11ης Ολομέλειας της ΚΕ για τον Άρη Βελουχιώτη (Θανάση Κλάρα ή Μιζέρια).

Άκουσα πολλούς να ελπίζουνε ότι ο Άρης δεν πέθανε». οι χυδαίοι χαρακτηρισμοί εναντίον του από τον Ζαχαριάδη.. «Με τον θάνατο του Άρη σημειώνεται η πρώτη σιωπηρά αποδοκι­ μασία του Ζαχαριάδη κι ας είναι πανίσχυρος ο νεοφερμένος αρχηγός του ΚΚΕ. Όταν άρχισαν ν ’ ακούονται οι αποδοκιμασίες και οι βρισιές για τον Άρη Βελουχιώτη. χιλιάδες αναρτημένες φωτογραφίες από εφημερίδες και άλλες πολλές ακόμη δείχνουν τα αισθήματα των συμπολεμιστών του για τον “αποκηρυχθέντα'\ που τίποτα δεν μπορεί να κλονίσει τους θρύλους γΓ αυτόν». ο λαός θρηνεί τον θρυλικό αρχηγό. Να το κατεβάσουν αμέσως.] Σταματήστε το αίσχος». ευ­ νοούμενος τότε του Ζαχαριάδη. Ούτε οι ελασίτες υποτάσσονται σε άνωθεν εντολές. θα κάνει την αυτοκριτική του: «Μόνο η κατάσταση ενός είδους αλλοτρίωσης των στελεχών και μελών του Κόμματος εξηγεί πώς ανέχτηκαν τους χαρακτηρισμούς εκείνους σε βά­ ρος του καπετάνιου του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ». Ουδείς από τα στελέχη του Κόμματος έχει το σθένος να υπ ερ α σ π ι­ στεί τον αυτόχειρα της Μεσούντας. [.ΑΡΗΣ. Το ΚΚΕ έχει εισέλθει στη δεύτερη εποχή παντοδυναμίας Ζαχαριάδη. και έκλαιγαν σαν μι­ κρά παιδιά. όπω ς καταθέτει ο Μάρκος Αυγέρης: «Βρισκόμουν σε μια συνεδρίαση της ΕΠΟΝ. Και να το μεταφέρουν στο Γοργοπόταμο. Πολλά χρόνια αργότερα ο μοιραίος Παρτσαλίδης. ήταν συ­ γκλονιστική η εντύπωση στους νέους. εκεί που ο Άρης δόξασε την Ελλάδα.. Αν η ακροδεξιά κυβέρνηση και η ηγεσία του ΚΚΕ τον εξόντωσαν και τον διαπομπεύουν μετά θάνατον. Αντάρτικο) Τα στελέχη του Κόμματος που βρίσκονται στις φυλακές τα χάνουν οι μπαρουτοκαπνισμένοι ελασίτες αποσύρονταν μόνοι στα απόμερα σημεία των φυλακών. όπου βρίσκονται χιλιάδες και χιλιάδες αγωνι­ στών του ΕΛΑΣ αυτόν τον καιρό. για να μην τους βλέπουν. Είδα φωτογραφίες του βαλμένες στα εικονίσματα. Γρηγοριάδης. Στις φυλακές. Άκουσα γυναίκες και γρι­ ούλες να καταριούνται τους φονείς του και να τον αποκαλούν Άγιο. (Φ. Και. (Λαγδάς) Από τις εφημερίδες της εποχής μόνο η εαμική Ε/ιεύΟερη Ελλάδα εξεγείρεται: «Το κεφάλι του Άρη δεν είναι για να στέκει κρεμασμένο στο φανοστάτη των Τρικάλων σαν κεφάλι ληστή. έμειναν εμβρόντητοι γ ια μια . Οι ανταποκρίσεις των δημοσιογράφων από την ύπαιθρο είναι συνταρακτι­ κές: «Είδα με τα μάτια μου ανθρώπους να κλαίνε για τον Αρη. χέρια ευλαβικά να το ενταφιάσουν με μια σεμνή τελετή.η επιβολή του Γενικού Γραμματέα είναι απόλυτη. Ο Α Ρ Χ ΙΙΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 729 με το κοινό συμφέρον και όταν παραβιάζεται η δημοκρατική εσωκομ­ ματική πειθαρχία». Το ίδιο θα επαναληφθεί και αλλού.

περίπου 40 πρώην εδεσίτες και εθνοφύλακες του 266 ΤΕ. στις ηπειρώτικες ομάδες του Βόιδαρου. Το πρωί της επόμενης ημέρας. Σύμφωνα με πληροφορίες τους. οι περισσότεροι αντάρτες (ομάδες Χρυσιώτη και Πελοπίδα) είχαν διαφύγει από την ενέδρα και πέρασαν προς ΚαταβόΟρα. με επικεφαλής τον επιλοχία της Εθνοφυλακής και προ^ην εδεσίτη Νίκο Κοίλια και τους Ευάγγελο Μα- . Ο Άρης με την ομάδα του δεν ήσαν μαζί τους. όπως υπέθεταν. γιατί ντρέπονταν για τα ίδια τους τα κλάματα». αν τον εντόπιζαν. (Λαγδάς) Όμως εκείνες τις πρώτες ημέρες κανείς δεν ξέρει ακόμη τι ακριβώς συνέβη στη χαράδρα της Μεσούντας.730 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ στιγμή και σε λίγο ξέσπασε ένας θρήνος ανάμεσα τους. που είχε στήσει στην κορυφή του αντερείσματος. η καταδίωξη του αρχηγού είχε φτάσει σε νεκρό σημείο. παρουσιά­ στηκαν ο ένας μετά τον άλλον οι Σταύρος Γαλαζούλας. Βελανιδιά. που ήσαν από την πάνω μεριά του Φάγκου. τα μεσάνυχτα της 13ης προς τη 14η Ιουνίου. Μό­ νο όταν συλληφΟούν κάποιοι τελευταίοι ελασίτες που ήσαν μαζί με τον Άρη. Αντρέας Μπαρκονίκος και Αντώνης Καλόγηρος για να του υποδείξουν την ακριβή θέση στο Μιλογόζι που βρισκόταν ο αρ­ χηγός του ΕΛΑΣ. γοερός και με λυγμούς κι άρχισαν ορμητικά να σηκώνονται και να φεύγουν ο ένας μετά τον άλλο. Αυλάκι. που επισήμως «τελούσαν εν αδεία». Βελισσάρης Μπαλατσούκας. Οι διώκτες του τον είχαν χάσει. δεν θα μπορούσε να διαφύγει. άλλοι 0α τον κα­ ταδίωκαν εκεί. Οι ανταποκρίσεις των εφημερίδων από τον τόπο του δράματος εί­ ναι γεμάτες ανακρίβειες και οι φήμες πολλές και αντικρουόμενες. 15 Ιουνίου. Αν ξέφυγε προς τη Ρούμελη. (Τριανταφυλλίδης) Ο Βόιδαρος δυσκολεύτηκε αρχι­ κά να πιστέψει πως ο έμπειρος αρχιαντάρτης θα κλεινόταν εκεί που. Τα ίχνη του είχαν χαθεί* κανείς δεν ήξερε πού βρί­ σκεται. Όμως οι πληροφο­ ριοδότες του επέμεναν* ήξεραν ακόμη και το καραούλι του Δράκου. Όμως ο τόπος που είχε κρυφτεί ο Άρης ήταν γεμάτος βοσκούς και σκηνίτες· αδύνατον να μην τον εντοπίσουν. Έστειλε στη θέση που του υπέδειξαν οι πληροφοριοδότες το μισό τμήμα του. Ο Βόιδαρος αποφασίζει να δράσει. αρχίζει κάπω ς να ξεκαθαρίζει η αλήθεια. Μετά την ενέδρα στον Χοιρόλακκο.

τι άλλο βαστούσε και ρίχτηκε τυφλά σε ένα νεροφάγωμα προς τη μεριά της Μεσούντας. βγή­ καν πίσω από τον βαρήκοο Δράκο και τον αιφνιδίασαν: . γ ι α να τα έχουν καλά με όλους. Σε δύο μήνες θα έκλεινε τα 40 και έδειχνε ήδη γερασμένος* γύρω από τα λυπημένα μάτια του είχαν εμφανιστεί βαθιές ρυτίδες και τα γένια του είχαν γεμίσει άσπρες τρίχες. όπου είχαν πιάσει θέσεις οι θεσσαλικές ομάδες. Ο Άρης μπορούσε να σωθεί. όπως σώθηκαν οι αντάρτες του. Πρώτοι έφτασαν στον Φάγκο οι ένοπλοι του Βόιδαρου. Ο ΑΡΧ ΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 731 ρέτη και Λάμπρο Κουρκούτα. προτίμησαν να πιάσουν θέ­ σεις στα περάσματα και να θερίζουν στα τυφλά τη χαράδρα με οπλο­ πολυβόλα και αυτόματα.Μη σαλέψεις!. Σταθαίους και Χασιώτες. περί τους 120 ενόπλους. Αυτή η τακτική έδινε αρκετά περιθώρια δια­ φυγής στους εγκλωβισμένους. Έτρεξε σαν παλαβός και κρύφτηκε στο σπίτι του κουμπάρου του Γιαννακούλια Τζουβάρα έξο. αν ήθελε. που έπαιζε στο βιολί κάποια κλασικά κομμάτια. άλλο τόσο στά­ θηκε και ο γερο-κλέφτης* πέταξε όπλα.ΑΡΗΣ. ειδοποίησαν και τους Τσουμάνηδες και τους «Αρειανούς» και τους παρακρατικούς. Τις παλιές καλές ημέρες στο Βουνό έκανε καμιά φορά παρέα με τον μόνιμο λοχαγό Κουταλίδη. Μια ημέρα ο λοχαγός τού είπε με θαυμασμό ότι μοιάζει με . Οι ίδιες πληροφορίες είχαν μόλις φτάσει και σε αυτούς από άλλον δρόμο* από τους ανθρώπους που έστειλε ο Άρης για να τον συνδέσουν με τους εαμίτες αδερφούς Τσουμάνη ή τους Πελοπίδα και Λεύτερη.) από τη Μεσούντα* το ίδιο απόγευμα προδόθηκε και πιάστηκε από ενόπλους του Βόιδαρου. Οι αγγελιαφόροι του αρχη­ γού. Σε λίγο έφτασε το υπόλοιπο τμήμα με τον Βόιδαρο και σχεδόν ταυτόχρονα ακούστηκαν πυρά από την κάτω μεριά. σκαρφαλώνοντας αθόρυβα από έναν απότομο όχθο. περνώντας το ποτάμι* αλλά δεν ήθε­ λε. Η π α γίδ α είχε κλείσει. Παράλληλα ειδοποίησε στο Μυρόφυλλο τις θεσσαλικές ομάδες. Οι σφαίρες τον κυνήγησαν πίσω του. Όσο στέκονται τα αγρίμια ασάλευτα στις διαταγές. Ο Άρης ήξερε από την αρχή το τέλος του. με τους Κωνσταντέλλο. αλλά δεν τον βρήκαν. Οι παρακρατικοί που κατέλαβαν το παρατηρητήριο του Δράκου εί­ δαν πιο χαμηλά τους άνδρες του Άρη και άρχισαν να τους βάλλουν με τα αυτόματα. τον διέταξαν. και οι δύο πιο τολμηροί. Αλλά οι διώκτες του αρχηγού δεν τόλμησαν να προχωρήσουν ενα­ ντίον του* και μόνο η σκέψη ότι απέναντι τους έχουν τον Άρη τούς γ ε ­ μίζει δέος. Μόκκα. αλλά φοβόντουσαν να προχωρήσουν. κιάλια και ό. Αντί να διενεργήσουν επίθεση.

τράβηξε την περόνη μιας χειροβομβίδας και αγκάλιασε τον Άρη. Ο αρχηγός τον ρώτησε με νόημα: . . Τότε ο Τζαβέλας. να αυτοκτονήσουν και αυτοί ομαδικά. που έφτιαξε δικό του στρατό και κυ­ ριάρχησε σε μεγάλο τμήμα της τσαρικής Ρωσίας. «Λυτοπυροβολήθηκε κι έπεσε στα πόδια μας». αφού ο αρχηγός διάλεξε τον θάνατο. πρότεινε στους υπόλοιπους. Ο Θάνος αντέδρασε: .. Ο Τζαβέλας ρίχτηκε πάνω στο άψυχο σώμα του. Σε κάθε κίνηση έπρεπε να τον βοηθάω». εμένα δεν πρόκει­ ται να με πιάσουν. πλην του Ζαγκλάρα. όπως και όλοι οι άλλοι.Ο Άρης δεν ήταν στα καλά του τελευταία. «έπαθε ψυχικό κλονισμό. του φώναξε ο Τζαβέλας.Ναι. Όσο κρατάο^ το όπλο κι έχω σφαίρες. που δεν τα κατάφερε. (Συνέντευξη Γκονέζου) Αμέσως μετά τον μοιραίο πυροβολισμό οι τέσσερις πέντε άνδρες που είδαν τι έγινε έτρεξαν κοντά στον πεσμένο αρχηγό τους.Τι έκανες! Τι έκανες! Οι άλλοι κοίταζαν αμίλητοι. Εκείνος δεν απάντησε* σύμφωνα με τον Γκονέζο. Ο Θάνος με τον Έ κτορα έφυγαν προς το ποτάμι και σώθηκαν. 0 Τζαβέλας έσ π α ­ σε το πιστόλι του. το αγκάλιασε και τον μοι­ ρολογούσε: .Εμένα όμως δε θα με πιάσουν ποτέ αιχμάλωτο.Πού πας. τον αγαπημένο του «Ελβετό» όπως το έλεγε. Κυκλώθηκε από τα τσαρικά στρατεύ­ ματα. Γπάρχει ακόμη τρόπος να φύγουμε. . . Κι αυτό έκανε. απάντησε ο λοχαγός.732 Δ Ι Ο Ν Υ Σ Η Σ Χ Λ Ρ ΪΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τον επαναστάτη Πουγκατσέφ. ρε Λέων. 0 Γκονέζος απομακρύνθηκε μέσα στα έλατα και ο Λέων έτρεξε πίσω του.έμειναν στις θέσεις τους περιμένοντας το ξημέρωμα. Η έκρηξη της χειροβομβίδας ακούστηκε τρομερή στη χαράδρα.Θυμάσαι το τέλος του. . που όλη του η ζωή ήταν ο Άρης. τον π α ­ ρέσυρε το ρεύμα και πνίγηκε. Την άκουσαν οι διώκτες τους και ήταν ακόμη ένας λόγος να μην πλησιάσουν. Δε θέλεις να πεθάνεις σαν άντρας. πιάστηκε αιχμάλο^τος και το κεφάλι του έμεινε κρεμασμένο για ημέρες σε κοινή θέα. Ο Τζαβέλας τον αποπήρε θυμωμένος. έσκι­ σε όσες φωτογραφίες και χαρτιά είχε πάνω του.

διαπίστωσε την ύπαρξι θανάσιμου τραύματος από σφαίρα στο δεξιό αυτί». 0 Αέο^ν παρακολουθεί από την κρυψώνα που τρύπωσε με τον Γκονέζο: «Μείναμε 53 ώρες μέσα εκεί. είπε.Πάλι ξέφυγε το σκυλί. Μπροστά ήταν ο Δρά­ κος ξυπόλυτος.)'. Από μια χαραμάδα έβλεπα. οι διώκτες του Άρη άρχισαν να χτε­ νίζουν τη χαράδρα της Μεσούντας. Έ π ρ ε ­ πε να τον δείξουν σε όλους. Πήραν να ληστεύουν τα υπάρχοντα των νεκρών· τους έβγαλαν τις μπότες. .ΑΡΗΣ. Ο ΑΡΧΗ ΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 733 Το άλλο προ. Κι ο Τζαβέλας. αλλά τον σκότωσαν αμέσως. Ούτε εκείνοι γνώρισαν τον αρχηγό· ο Δράκος τους άνοιξε τα μάτια. λέγανε. να γίνει γνωστό το κατόρθωμά τους. (Τριανταφυλλίδης) Αργότερα ήρθαν και άλλοι να δουν τους σκοτωμένους και διαμέλι­ σαν με μανία τα νεκρά σώματα. και έναν πιο π έ ­ ρα στο νερό με καραγκούνικα ρούχα. ΙΙέρασαν ένα μέτρο από δίπλα μας. στις 16 Ιουνίου. Στα πόδια τους είχαν νεκρό τον τρομερό αρχηγό του ΒΑΛΣ. αλλά δεν γνώρισαν τους νεκρούς* είδαν δύο με στολή. »Το άλλο βράδυ αποφασίσαμε να φύγουμε. . . Αναγνώρισε τα πτώ ματα του Άρη και του Τζαβέλα. Βούιξε η χαράδρα από τις ιαχές θριάμβου. Με διαταγή του Βόιδαρου κόψανε τα κεφάλια του Άρη και του Τζαβέλα και τα πήραν μαζί τους.0 Άρης. Η έκρηξη της χειροβομβίδας του Τζαβέλα δημιούργησε αρχικά κάποια σύγχυση για τα αίτια θανάτου του αρχηγού. Την άλλη μέρα ακούσαμε φωνές κάποια στιγμή. μα «η εξέτασις της κεφαλής του Άρη. άρπαξαν το ρολόι με την αλυσίδα του Άρη και την ασημένια ταμπακιέρα του και ένας ξεκόλλησε με το μαχαίρι μια γέφυρα χρυσά δόντια από το στόμα του. μάζεψαν τους μαύρους σκούφους και τα όπλα τους. Κι ο γέρος α π ’ τον Πρόδρομο. Σε λίγο φάνηκαν να κατεβαίνουν αποπάνω και οι π α ρ α ­ κρατικοί του Βόιδαρου σέρνοντας μαζί τους τον Δράκο αιχμάλωτο και κακοποιημένο· ένα κομμάτι από το αυτί του έλειπε. Στο σημείο της διπλής αυτοκτονίας έφτασαν πρώτοι οι παρακρα­ τικοί Σταθαίοι και Χασιώτες. μα το μυαλό τους δεν πήγε στον Άρη. Πρώτα ανακάλυψαν νεκρό από τα πυρά τους τον Θωμά Αρχιμαν­ δρίτη· το προηγούμενο σούρουπο είχε επιχειρήσει απονενοημένη έξο­ δο πυροβολώντας. που έγινε ύστερα από μερικές μέρες στα Τρίκαλα. Κάποιος φώναξε "‘εδώ έχει αίμ ατα”.

που ουδείς δικαιούται να κρίνει. Τα χέρια του Άρη κομμένα από τους ώ μους». 8. ότι νί­ κησε ή ότι σκότωσε τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. Σαν να είχε συμβεί ένα κακό ανεπανόρθωτο.Δεν είναι! Δεν είναι! Γύρω από τα κρεμασμένα κεφάλια οι παρακρατικοί βάραγαν ντα­ ούλια και κέρναγαν από νταμιζάνες κρασί. Έ να βουβό μουδιασμένο προσκύνημα άρχισε. και στις 18 Ιουνίου το πρωί τα κρέμασαν σε δημόσια θέα από έναν στύλο της πλατείας. Μερικοί δεν ήθελαν να το παραδεχτούν: . είδαμε τα π τώ μ α τα του Άρη και του Τζαβέλα. Με το σκοτωμό του Άρη πίστευαν πω ς κάτι πολύ κακό είχε γίνει γ ια κείνα τα χωριά». να δουν τα κεφάλια.1982. και τα π ερ ιέ­ φεραν στα χωριά συνοδεία οργάνων. του κόψανε το κεφάλι.Μπα! Δεν είν” αυτός.734 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ Π Ό Π Ο Υ Λ Ο Σ »Όταν βγήκαμε. αλλά. Ελευθεροτυπία. Έ να ς φόβος είχε απλωθεί στις ψυχές των ανθρώπων. με κόπο έκρυβαν τα δάκρυά τους και βιάζονταν να τραβηχτούν π α ρ α π έρ α να κλάψουν. Η αυτοκτονία είναι μια πράξη οριστική και τελεσίδικη. να εξάρει ή να καταδικάσει. όχι σε άλλον. Κανείς δεν δικαιούται να υπερηφανευτεί ότι έπιασε ζωντανό.1.1 Τα ίδια αφηγείται και ο Γκονέζος: «Τον Άρη. μόλις τα αντίκριζαν. Είναι απολύτω ς 1. μα στους ίδιους. Από τα γύρω χωριά κατέβαιναν επιφυλακτικοί εκατοντάδες δήθεν περίεργοι. τα χέρια από τους ώμους και τα πόδια από τα γόνατα και κάτοχ Του Τζαβέλα του κόψανε το κε­ φάλι και το δεξί χέρι». Τους είχαν κόψει τα κεφάλια. Ας μην επιχαίρουν οι εχθροί του. «Ήταν μουντή μέρα και ο κόσμος δεν ήξερε τι να κάμει. 0 Άρης αποχώρησε μόνος του. . για να μη μυρίσουν. Κάποιοι που τον γνώριζαν καλύτερα είδαν πω ς λείπουν τα χρυσά δόντια από το στόμα του και βρήκαν αφορμή να ελπίζουν: . τα χέρια και τα πόδια και τους είχαν αφήσει γυμνούς. Στη Μεσούντα οι παρακρατικοί με τους εθνοφύλακες πάστωσαν με ρίγανη και αλάτι τα δυο κεφάλια. αφού τον ξεγύμνωσαν και του πήραν τη στολή του και τον οπλισμό του. (Λαγδάς) Τα κεφάλια μετά την κανιβαλική περιφορά τους μεταφέρθηκαν στα Τρίκαλα. 0 κόσμος βουβάθηκε.

αλλά προσπάθησαν να επιβάλουν στη χώρα το καθεστώς της αρεσκείας τους. (Βαζαίος) Η ακροδεξιά προπαγάνδα κυριαρχούσε. Επί 30 χρόνια (1945-1974) ραδιόφωνα. Βοηθούντος και του Εμ­ φυλίου 1946-1949. Τα τρία χρόνια ελευθερίας στα βουνά δεν ήσαν όνειρο. μνημόσυνα. επέτειοι. . επειδή ποτέ δεν στερείται νοήμα­ τος. έπρεπε να πειστούν οι Έλληνες για τους αιμοχαρείς ελασίτες. τους προδότες της πατρίδας. Η. Και. κρατικά ιδρύματα. 0 πρώην ελασίτης. στα παιδιά του και στα εγγόνια του ακόμη. που μεσολάβησε. σχολικά βιβλία. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΙΏΝ ATAKTQN 735 προσωπική και μυστηριώδης. α π ό τα Π ρακτικά του Σ υ νεδρ ίο υ «Η Ε λ λ ά δ α στη δ ε κ α ε τ ία 1940-1950. Σ τίγμ α Οι δύο μεγάλοι πυλώνες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας είναι η Επανάσταση του 1821 και η Εθνική Αντίσταση. κληροδότησε στην οικογέ­ νεια του. που δεν πολέμησαν τους κατακτητές.ΑΡΗΣ. ιστορικές εκδόσεις. Έ ν α έθνος σε κρίση». 0 Τόινμπι γράφει ότι οι Έλληνες «στον πόλεμο για την ανεξαρτη­ σία τους και στα πρόσφατα κινήματα Αντίστασης κατά το^ν ξένων ει­ σβολέων πραγματοποίησαν πράξεις ηρωισμού τόσο υψηλές όσο τα κα­ τορθώματα των προγόνων τους στον Μαραθώνα και στις Θερμοπύλες».2 0 πατριωτισμός κατάντησε στίγμα. Αστυ­ νομία. ήταν το ύστατο διάβημα του αυτόχειρα προς τους Έλληνες. επιγραφές στα βουνά. αλλά μια υποθήκη για το μέλλον. λόγοι επισήμων. το στίγμα που καταργούσε κάθε ισότιμη αντιμετώπιση του πολίτη από το κράτος. Η πίκρα ενός μόνιμου αξιωματικού του ΕΑΑΣ δεν κρύβεται: «Οι μαχηταί τους οποίους ημείς οδηγήσαμεν εις τας μάχας εναντίον των κατα­ κτητών και νεκροί ακόμη υβρίζονται». μια τερατώδης ενορχήστρωση παραχάραξης t g j v γεγονότων προσπαθεί να αλλάξει την πραγματικότητα. μνημεία πεσόντων. Όμως η επίσημη Ελλάδα προτίμησε επί χρόνια να κρύβει ή να συ­ κοφαντεί το μαζικότερο αντιστασιακό κίνημα της Ευρώπης. τηλεοράσεις. ζωντανός ή νεκρός. Χο^ροφυλακή. Richter. 2. Μετά τον Πόλεμο οι επικυρίαρχοι της χώρας και ο Ψυχρός Πόλεμος μεταξύ H11A και ΕΣΣΔ ευνόησαν «την ανάπτυξη ενός ανεξάρτητου μηχανισμού εξουσίας της Ακρας Δεξιάς που ανταγωνιζόταν με επιτυχία την ίδια την κρατική εξουσία».

είναι εθνικός». Δέσπω μ \ καί τον Τζαβέλα. Αντίσταση) Οι αντάρτες των βουνών έσο^σαν την τιμή της χώρας. (Μαθιόπουλος. και όχι μόνο για Κατοχή της χώρας μας. 'Ενας κουρέας τον ξύρισε* μια γυναίκα του πήγε «ψ ω μί» στο λημέρι του και κάποιοι αλαφρόίσκιοοτοι χοορικοί τον βλέπουν συ­ χνά να περνάει καβαλάρης στις πλαγιές της Ρούμελης. »Και διά την δράσιν του αυτήν δεν υπόκειται εις κριτικήν». κάτι παιδιά τούς είδανε που παν για τη Σερβία. (Σταυριανός) Και ο ένοπλος αγώνας του ΕΛΑΣ ήταν εθνικός. από εθνική και ηθική άποψη. του πνεύ­ ματος της ελευθερίας που κατείχε ολόκληρον το έθνος. «Ο Έ λλην αντάρτης υπό οιονδήποτε σήμα οργανώσεων και αν π ο ­ λέμησε τους Γερμανούς. (Βαζαίος) Όσο για τον θρυλικό δημιουργό και αρχηγό του ΕΛΑΣ. πολλά χρό­ νια μετά την τραγω δία της Μεσούντας οι άνθρωποι που τον λάτρεψαν δεν πιστεύουν ότι σκοτώθηκε* πιστεύουν ότι είναι κυριολεκτικά ζω­ ντανός και θα εμφανιστεί ξανά όποτε το κρίνει ο ίδιος.736 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Αλλά τα γεγονότα δεν αλλάζουν. Το παρηγορητικό τραγούδι της ελασίτισσας Δέσπως ακούγεται χρό­ νια στα βουνά να απαλαίνει τον πόνο της απουσίας του: . α π ό τα Π ρ α κ τικ ά του Σ υ ν ε δ ρ ίο υ «II Ε λ λ ά δ α 1£Κ36~1944». κάτι το αυτονόητο για τον Έλληνα.3 Το αναγνωρίζουν και πολιτικοί ηγέτες της Δεξιάς όπως ο Κανελ­ λόπουλος: «Η Αντίσταση ήταν. Με την δράσιν του αυτήν εισήλθεν εις την Ιστορίαν. . «Σε πείσμα όλης της μεταπολεμικής πλύσης εγκεφάλου. 3. προβάλλεται άξιος των γενναιοτέρων πολε­ μιστών της Ιστορίας μας. π α ρ α μ έ­ νει γεγονός πο^ς το ΕΑΜ είναι το μεγαλύτερο έπος της νεότερης ελλη­ νικής ιστορίας». »Υπήρξεν αυτός ο φορεύς του πνεύματος Αντιστάσεως. 0 ελλη­ νικός λαός δεν υποδουλώθηκε».Μήδε τον Άρη σκότωσαν μήδε και τον Τζαβέλα . . Αν είχε λείψει.Δέσπω μ \ τον Άρη σκότωσαν . θα μιλούσαμε για υποδού­ λωση του λαού μας. «Η αντίσταση των Ελλήνων γίνεται εναντίον ξένων δυνάμεων κατοχής και ο βασικός της χαρακτήρας. Κάθε τόσο π α ­ ρουσιαζόταν κάποιος παλιός ελασίτης που τον είδε μυστικά και μίλη­ σε μαζί του. Ν. Σβορώ νος. κ α θ ’ όλη την περίοδο της Κ ατο­ χής.

Κέσλερ.Δεν ξανακάνει μάνα τέτοιο γιο. 4. Δημιουργούν μόδες που πολύ γρήγορα ξεπερνιούνται»/4 Η ετυμηγορία των ανταρτών και το)ν ανθρώπων που τον έζησαν εί­ ναι λιτή και αμετάκλητη. Οι μετριότητες και οι απατεώνες δεν έχουν μυθογεννητική ισχύ. όπως του αρμόζει: . . ΆρΟ.ΑΡ11Σ. Υπνοβάτες. Τους χρειάζεται όμως ο κατάλληλος π υ ­ ρήνας. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 737 II μυθοποίηση του Άρη είναι η προσπάθεια ενός ολόκληρου λαού να αντιπαλέψει την επίσημη εκδοχή που προσπαθούν να του επιβάλουν. «Οι μύθοι δημιουργούνται σαν τους κρυστάλλους ακολουθώντας το δικό τους παλινδρομικό τύπο.

.

Φ ω το γρα φ ίες Χ άρτες ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ .

Καμπιά -j Πουγκακια > πβ^αιοχώρι Νικολίπ Γαρδίκι Κυριακοχωί Μ| Δα των τμημάτων ΕΛΑΣ . Νικόλαος Βλάχικος Άγ. Χωρίο . Κ.U JS § © ay. Κανάλια Α-ΨίΝεοχωρι Ά. Ρεντίνα Παππ ΠΛ Πιτσιωτά Περίβλεπτο Παλαιόκαστρο Δ(καστρ0 Άγ. Γεώργιος Νεοχωράκι I 1 0 0 Σέλο Χρύσω Κερασοχώρι ma Κρένιης Βίνιανη & Χόχλια Δομι^νοί ετράλωνα Παππαδιά Λ Τ Αγ.Χαράλαμπος Λιτόσελο Νεοχώρι Μερκάδα Τυμφρηστός Άγ. Βλαχέρνα Ν Μικρό χωριό Συγκρέλλος Μικρό Χωριό Μέγ.Κάψη Βίτολη Φτελιά Φτέρη Λευκάδα π.Δερμάτι Κλαυσι Μουζίλο Αγ./η η ίΎ η η \εστια ιρκίνη Χελιδων ΚαΡιτσα Ανιάδα Άγ. .Καμπιά Παλι Πιτσι° ΆΦτε_. ηημηιριος Λογγιές Δάφνη Βράχα Φουρνά η. θεόδωροι Πλάτανος Δερμάτι Βελωτά $ Α ργύριί Κρίκελο σπρόπυργος IL ·α λ 0 ϋ § )χώρια Κούλι jToupvàpa Ψ ιανά \ Προυσός Καστανια Τόρνος Καστανούλα Μαρίνος Στάβλοι 'Αμπλιανη Γραμμένη Οξιά Ροσκά (Σταυροπήγι) ν ^Γσικναίικα Πρόδρομος Σκοπιά Δομνίστα Λεύκα Η πορεία Pnm /nrm Ά -Κ Ο λ εΟ μ έν Ο □ Μ.ΕΔΕΣ γ ια την επιχείρηση «Γοργοπόταμος».Φραγκίστα γκιστα Ν ·Β ίνια νΠ ί ^ α Μαραθώ Μοναστηράκι ργιος Παππαρούσι ^ ··■ ■ Καλεσμένο νμψ(}1ίσ*ο'ε ΚΑΡΠΕΝΗΣΙ T c1 ■ΜΠΜΤ Κορυσχάδες Κεφαλόβρυσο 1 ‘ Φιδάκια Νόστιμο Βούτυρο όβραχος Σέλλα Μηλιά Καλλιθέα Αγαλιανος Ν.Τριαδα ^ακκας Α.

Παυλιανή Ελευθεροχωρι Κ a λ X ( “εν .Μακρυρράχη Περιβόλι Ασβέστι ■νιτσού Αρχανιο Πλατύστομο Μάκρη Λ .'xniYnaTri κ'/ΛΓΓτπΤιόΡηο Υδρόμυλος Καπνοχώρι1 Κωσταλέξης *Α νθήλη Καστανιά Φ ραντζης Μ οσ χοχώ ρι ΔυοΒδυνα Καστριώτισσα Μαυρολιθάρι Αλεπόσπιτα Ηρακ Α. Αμουρι D ΛΑΜΙΑ Αγ.Ξ υ νιά ς (Α π ο ξ η ρ α α μ ένη ) Ά γ. . . Μαρίνα Σωστής Λ.. Λαδικού .Δαμάοτα Α. Στέφανος Τρίλοφο Παναγία Ν.Βαρδατες Λουτρά Δελφίνο Σκαμνός Γραμμένη Κπατοί Καστρί ^ Ρ 0 ερμοπι y l· sfr/ Ν.υνιά(ί · Α γ Γεώργιος Καλαμάκι Μοσχοκαρυά Αγριλιά ρακώ μη Παλιούρι Ζηλευτό Ταράτσα • Μεσοποταμία ροδων(ά «Λειανοκλάδι Αγραδούλα Αυλάκι . Μακριση Καρυές . Υ πάτης Μεξιάτες Συκάς A|ìqàiwtq χ ®ΡοδίτοΌ Εαογώοιχνό νττήτ^ΡΥυΡοχώΡ1 Κομποτάδες Κόμμα X Ρ u'nm/ov/. Μεταλλείο Μακρολίβαδο Φυλιαδώνας Μελιταία Παλαμάς Λογγίτσι Δίβρη Στίρψακα Λυγαριά Παλαιοχώρι Λιμογάρδι Ν Νεοχώρι Κορομηλιά .t/fo. .Σταυρός Βασιλικά ..

.

Η ^ ζ^ Η )· « v a ^ o v q sΤ ίΰ * ν(S a jjtn o c t'p ^ ··^ 'Aarcx i5op. Ή άνατιναχθείσα σιδηρ. Β ά θ ρ ο υ ^ ό μ α 'Λ ί ?βϋ ^ Λ Λ Ζ .Πορεία έφεδρείας κατά τήν έπέμβασίν της: α) τής ήμιομάδος ασφαλείας Σ. 16. @ )b ^ £ Ìi uaAiAvswJ t i j i £rr»xt<p*9«itw/tni'òcSu'MS j'&tupa? «.Ϊ6<χ . 54 άνδρες.Τ Γ α τ τ α χ .<af Zwv Τ^ Η ^ α Τίον TIpof Τουί óToxavJ Των.$ Κ ccg^tr^oi). «.. yòj Ò e^ .To . 3. Πλακιοτό.vAp'1 $> ' Ενεν^ revvrxào^TT\>po^aj'^ou) iViK^^t}p< >j). 4. Ο ικήματα διαμονής ιταλικής φρουράς Νοτ. ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ Το ακριβές σχεδιάγραμμα της επιχείρησης « Γοργοπόταμος ». Λόφος άνο^θεν έργοστασίου άσετυλίνης μέ δυο δίκαννa αντιαεροπορικά.ito *À aj-n'av @*Η(Α«θ|^ά$ àéfcÀltOCS ZcO X r a f y o v ΔιΟ< U ^ 6 f M (^‘àW pfcf @ 3ρ«χω ^ £ς v«fvfic* y aé p ro β . Βάθρου (τρία).avjyoj Κ«6Γ·>νΧο.* }S S(Jnp. Δημητρίου (Νικηφόρου). . 7. 7Topf. βάθρον. Ν.ϋ ο ίΘ ^ ο ν @ £ « fo p a 5 p o p » n ò $ X r a ^ o S © Π^ ώ κβτα^ ον JÌexAeu « ^ 'Éflo craéro v '/iitTuA .οΰ Γορ^οττοτα ^ ου. — Δρομολόγια πορείας τών τμημάτων πρός τούς στόχους των.‘tq5 ^ ο ^ α ν · . 10. ^ t£t*pa ζ. ’Έντυ. 13. Ό μά ς άνατινάξεω ς τής γραμμής πρός βοράν .&ί.J ? { iV < * V * t . Βραχώδες ύψωμα ύπέρ τό β. άπό 12 πρός 4 καί 14· β) τής κυ­ ρίας δυνάμεως. Σταθμός Διοικήσεως (Ζέρβας. Θέσις αναμονής τών σαμποτέρ (34 Βρετανοί. y^vpocS τοΰ TTotcc^oO. J -4Γ ·£ £ Λ ζ > ί). 9. . 11. Ό μά ς άνατινάξεω ς τής γραμμής πρός νότον . 8. Θέσις εις τήν πλαγιάν τής Οϊτης όπου διετυπώθη ή τελική διαταγή διά τήν έπιχείρησιν καί αφε­ τηρία τελικής έκκινήσεως. @)TjA<ij4a Κ ατά *οΰ N or.xic>ià jj'pcxp.OcViy &*j Z*tv fri a / «< *'*' z A i AV«S o n w J it T w ir « d * | $ « A ìu w ‘ e>ie»T«- ’ ‘ Α θ ή ν α ςζΊκ ν ο ν α ρ ^α υi^ T C « c M 'rrp ij© . 5.Δ. 2. 8 άνδρες ΕΛΑΣ. @ 7Ì^ auu.X ftV £-t^ . Αρχηγού της Εφεδρείας κατά τήν έπιχείρησιν. Γουντχάουζ. -C^v 1“ Xoò Y 1 1 0 M N H M A 'À fjtn y o v Τον λ χ ^ . j «ov) Κ Χ 'ιμ α ^ 1 i 0 0 .2 Βρετανοί καί 15 ανδρ. à tió 'c à T |lv J p . Πα­ παχρήστου).^a c 5 ^ ιc c ζ^ιν 7Τ \X ^ i‘ ^ > v t^ ιν/ Tipòs cxvocrivocjiv Ζ .&dOpov(^Oaep. Πυ­ ρομάγλου. ’Άρης.«czcc'^ v éT n fc& 'fH ^ v · Ν . Όμάς καλόψεωςτής έπιχειρήσεως έπί όδικής γέφυρας άπό Λαμίαν. Ήμιομάς ασφαλείας τοΰ Σταθμού Διοικήσεως (5 άνδρες τής έφεδρείας).ν <>]εως ztj* |-p«^pifS @ ‘0 f* à i à v a t i v c c ^ s (ί^0£ΰ·»ί £ < { iJ p t io f Κ α τ ά v ò f< . ©Τ|Λ^^«α òi^ ò v c u o S© tv 9 fjo ? ίιο τ . f^^pc(C*?). Θέσις έφεδρείας κατά τήν έναρξιν τής έπιχειρήσεως (30 τού ΕΛΑΣ. 15.© .2 Βρετανοί καί 15 άνδρες ΕΛΑΣ.‘irro\j a v ^ y teO £Δ€ I o ip ^ p 's ^ ò iv ^ p L Ì£ Λ Λ Ϊ. Τμήμα έπιθέσεως κατά του Νοτ.v -i ζ ρ κ « ν β ί uat'f$£v<t»£4 6 Μ Σ ypo^tyttjj irpòs S o fà v .«πόΝ«κν^©ρον^.000 περίπου V ν\ \\ Γ Ο Ρ Γ Ο Τ Τ Ο Τ Α Μ Ο Ι Σ. Βά­ θρου (40 περίπου άνδρες τοΰ ΕΔΕΣ αρχηγός ό μόνιμος άνθ/γος Σωτ. J (u Z-'-ìv g||‘<Xtt> £«)*i*'’ ua<<Ù ^ tcn f l'e. 6. ae^atatfej Z .'vw s. ύπό λ'ικηφόρον). Σιδηροδρομικός Σταθμός Γοργο­ ποτάμου.c x ro c X ^ s '££>vtu/C<i Ά ν Ζ ί 6 / \Λ £ u c c i' T o v € A é £ . Βάθρου (4 ομάδες τοΰ ΕΛΑΣ.ΥΠΟΜΝΗΜΑ Τοΰ Δημ. * 0éw vrtìV T H S" C o v^Ki^aypa^ATej T fto tW . o.£ cfiio ifa a u v c c àviTi<i£^o7to^iua © ι0^οί^άναε»..ip e J '. l a n J © nPÒ$ © uat © ' Kupt’a s </ova^io>f#ano © π ρ ή ® 1. 12. Νικηφόρος). 0 0 0 Ti&pìvroi» φ H à v a t ινα^. C§) Oiuvlj^arcx Jici^ovqs '/raA»uS$ ^>£ον>ράϊ (ίοΤ· ΰ<ΰθ£*6V ( j p ‘a ) (2)Λο^ο$ àvuiò^v CfjbCza<f»o\j afcttuXiw\S ρ. 14.j? ^ ^ α ν ο ι ' u a i £i/ap£cvx^s ό·π·χ*'Γ^«*·»τ(^°·τ«δ€ΛΛ5. Παλαιόν Έργοστάσιον Ασετυλίνης.IT o p k a '^ t^ t'ie S Ka'ca-C'iv»t^V<e«6Ù/t-H5. αρχηγός ό εφ. Τμήμα έπιθέσεως κατά Bop. 14. γέφυρα τοΰ Γοργοποτάμου. το οποίο συνέταξε ο Νικηφόρος (Δημήτρης Δημητρίου) το 1976 και διδάχτηκε στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων. Κλίμαξ 1:30. άν/γός Κωστούλας Καβρέτζος). @ Στα. 3-4 τοΰ ΕΔΕΣ). arcò 11 πρός 13 καί πρός 4.0^ο$ Atotu*ì$Lu>s^ii£&aS. ΕΛΑΣ.

Κώμη Σπάρτο Καισαρεία Πλ£ Κρανίδια Αγ. Μ .. Καλοχι j Αγαλαίοι Κέντρο Σκούμτσια Παλαιοχώρι Λαζαράδες Λιβαδερό ToQ n AflO111' Βρυσοχώρι ΠεριβοΊ Ηλιοχώρι Λαΐοτα Φελλ1 Σπήλαιο Παρΰρειοβ κοομάτι 3 ! 3 Δεοπόττ-ς Πηγαδίτσα Σαρακήνα Νεοχώρι "%.ι „ ^ . Kaoiavofuro ΣπήλιοΣ ςΚαλ0χώί)Ι Στέρνα ^ ρ υ ο νέρ ι Σιδεράς . Κοτύλη >» Κοτύλη Λάνκα Βράχος . Μεσόλακ<ος “ Δίοτρατο Μ η Πολυνέρι “ 1 Πανόραμα Περιβολάκι ΛΰΡδ° ς Κρύα Βρύση Δοξαράς ^. .„.Η μεγάλη πορεία προς τα σύνορα..» Ι Ι Ο . . Πλατόνια Μολόχα f • Εράτυρα 0 Ν. Π α ρ ο σ κ ε υ τ ^ ^ .κόΜΐ Κοιλάδι Ανθού(?α Τριάδα Ομαλή * Πυλώριο Ανθσχώρι Καλονέρι Πολύλοκκο Αυγερινός Αξιόκοστρο Μικρόκαστρο Σ ιά τισ τα Ν.. Ανάργυροι Διχε' ΐ αρρ^ Απιδέα Απδονοχώρι Βροντή Δάφνη Αγιασμα' Περιστέρα Πεπονιά Αγ. Π:εριά Οινόη Α*· ΚυΡ'®1 Πτεριά .Κ ώ μ η Ανατολή Κοντογούνι Πύργος Κ. . „ Αγ..Σειρήνιο UC Σαμαρίνα ^ □ EXoro<: Μαυρονόρος ΓΡ ΕΒ ΕΝ Α ^ «*1 Μικρόβαλτο Τριγωνικό ορούριο Μεταξ Τρανόβαλτο Αετιά Καλαμίτσ..^ ^ ^ ^ „ E S W iS S ? ! #.κοχ «· ^ Ελευθεροχώρ. Θεόδωρος Γλυκο«ερασιόγσ ο τ^ { οι. Νικόπολη • λ ιβ ά δ ι Πτελέα'0 Κηπάριο. Γεώργιος Γ^λο. 7 Μέγαρο Κάστρο Μηλιά / Ταξιάρχης ° ύ. ΟκοΓοκης Κημί/δολλιΚ* _______ ~ ..^ .Εκκληαίες. Λακκώματα Ν ε σ τ ο ζ ιο ομορφοκκλησιά Αοπρονέρι Αμμουδάρα Αοπρρκκληοιύ Γέρμος Βλάοτη Σισάνι Νάματα ΛοΒεατόπετοα Ααβεατόπετρα Κωσταράζι Ν.. Καρδια Δρέπανο Κοιλάδα κοει Kanvc Ό μαριά Πευκοφυτο Κυψέλη Χρυσή Δαμασκηνια Πλακίδα Ααπρούλα ^ V a o ia Κλειοώρεια Μεοόλοννος Ζώνη Λευκή Λικνάδες Λευκοθέα Πολυκόστονο Ν εάπολη Ν εα η ο λη Γαλατινή Λυκορραχη Οξυύ Κεφαλοχώρι ° Θεοτόκος πλαΥιά Ειτταχίρι ΑΥ. · .Εκκληοιες Οροπέδιο Γ ρη Κυπαρίσσι Σύνδενδρο .Κοσμάς Ν. Λειψιο Ροδι4 Μ ικΣει„ ήν. Τρίκορφο ..Τραπεζούντα Αγ. Λιβερά Ποντοκώμη Χαραυγή * . Μαυροδένδρι Ανθότοπος Αγ. Χριοιόφορος fj * Σέλι ΚΑΣΤΟΡΙΑ0 « Πορειά Μ ανια κο ί Πολυκάοπη » Μ αυροχώ ρι ^ Δισπήλι Αμπελόκηποι Μηλίτσα Λιβιά _« »κ Κοορ ρη ησ σο ός Πτολεμοϊδα Αναρράχη Τ " μΒ“ Ι " "« *» » Καρυοχώρι £» " “ Κόμανος Καο6ιή Εξοχή Νικόλοος Μεσόβραχο Πιε\6α Στενά X ic v ó r oκn iK ^7P ' Χ ιλ . Θεοδωροι ■ ·? Μελίσσι Νηοί Δίπορσ Παναγιά Παλιουριά Δήμητρα Δ εσ κ ά τ η Άκρη Λουτρό Γλ’ Μοναχίτι Μικρολίβαδο Κηπουρείο Γυφτΰκομπος Σκαινέλλι Βοβαύσα 0 tiw y ia tw w l Σταγιάδες Αιμιλιανός Καρπερό Κ ρ α ν έα E X a a c Ανθρακιά •ρ ι Κιρ ο ι Τσεπέλοβο Κουκκούλι Νεγάδες Είχιτοχώρι Μακρινό Διλακκο Πλατάνιατος Άνοιξη Κατάκαλπ Παρασκευή Αγναντιά ΑγιόφυλλΟ Τριφύλλι Τρικοκκιά Ασπροκκλησιά Διηοελλύκι Άγ. Άννα Αυγή . / ν Ιο ν α σ τ η ρ . Δημήτρ Ρυάκι Τετρ ά λο φ ο Λ 7 Α Ζευγοστάοι Νόστιμο Ανθηρό Δ^ ΰ Σ^ αντΡ° υελος . & < > t ν ο Χρυσαυγή ......U Δροσερό Καρδιά Ανατολικό Άγ.ος Δασοχώρι Μαιιρέλλι Φλαμιχουράρι Κασιανώνας Λεπτοκοροή Γ(*β«™ Λι»λι»ινΐ| Πόλε Κ ιι\ιι|ΐκ ι Λνιιλήι|ι Μ ανασσής ° ΪΚ 0 ^ 1μικ|Ν> Λΐ|Ι«ΙΐΙΙ|Ι» (u u ili ΚακοπλεΟρι (IF. Μ εσ ο π ο τ α μ ία ιίαοίλειας Βέργα Βαρικό Κλειαούρα Μηλοχώρι ε™ GAGIt.0 Καλλονή Π. Αετομηλίτσα Πληκάτι Γοργοπόταμσς Ιιιρσόγιαννη Πύργος οΡΟί ιεζα Γαναδιό ^ U U IK t tU il Πηγή D vrra a Ίολυάνεμο Κορομηλιά Λλ0Γ| Φ ω τεινή Κ... Γεώργιος Λ ευκο π η γή · '^ Π ο λύ δενδ ρο Κοκκινιά Ν..Κωσταράζι Βογατο1κύ Δρυόβουνο Πελεκάνος M ióm ovac ° μ ς Μαυροτιηγή ΒοΤΰν.. < Ρ Α Α Μ υημονα •Α ια νή Γ ούλες λ ..< 1 5 ε ν δ ρ 0 ' Τοάχονη Πενιάβρυσο Λαχανόκηποι Μελάνθι Νίκη Πετροπουλάκι Αργος Ορεοτικό Αγ.ι Σ έ ρ β ιο * Αυλές Βατόλακκος Αοπροκαμπος Λαγκαδάκια Μυροίνα Ρύμνιο Προσήλιο Πολύρραχ Νικάνωρ Ελεύθεοο Παλαιοσέλλι ε Μεσολούρι ^ Φιλιππαίοι Μεγ... .Παραοκευή Παλιόκαστρο ■ β' Δαφνερό Έξαρχος Βάρης Χρώμιο Πυλωροί Ποντινή Ροδιανή Κερασιά κτένι Ά .. “Ακρινή Κλειτος Αγ... .» . Γ ω ν ι έ ς Αμυγδαλές __________ Δασύλλιο Άγ.. X „ „ . Μελίσσια Κοκκιναράς νερ£ η 7 Λ Μ Η Οινόη Mm Καλαμιά ^ Λεύκαρα Ηερολίμνη Βατερΰ Ροδίτης Λευκόβρυοη Πετρανό Μεσιανή Άργιλος Βχθός Λαγκάδα Δροσοπηγή Καστανιά ^ Πεντάλοφος Ζσύζουλη Δίλοφο Λούβρη Ρόκαστρο Κλήμα Φυτώκι Αγ Σωΐήρας Βουνωοίνα η μ α τά κι “ Βουχωρίνα Κριμήνι ^ Κ λ» Αηδόνια ^ α ρ α κ ια Άγ.

Κασιανιά Τριφυλιά Κ<Λ0>*..\Αλυκή Δρ οιιιϊο α% .τίτσα Ρ α ψ α ί ο . ·ΤΡ'όδαΕπισκ0Πικό ΧοΛ'υρ®»*....Παραοκευή Ιταμός Μολόχα Μαυρόλογγος ..vm r . Βιτουμάς. Π ετρ ω τό Λ ° φ Διαλεκτά Μεγόρχη Ρόξα Πώσιήιυρ<ος Κεφαλόρρυυο * Απόστολοι KPr1vaoc Χρυοαυγή Π υργετός ρόγ<ια Ζ τ^ υιή Αμπελεια > ί (V Αγ. t Χαλίκι Ανθούσα Κατάφυτο ς Ελόφΐ Στεφάνι Αμάραντο * Καστρ' Κρύα Βρύση Διΰρα Κρο μηλιά •Αγ..ΙΙιιρ Γκικειιή Ν εράιδα Καμάρια .. ~ Κραψη ϊ «S· ' j f Δολιανά Κρανέα Καλλιρρόη Πολυθέα Μηλιά Διάαελί Ρίζω μ α Βασιλική Πλάτανος Αρδάνι Λιόπρααο Λαγκαδιά Σκάλα Σ ικ ιύ Σταυράκι ° Π Ο ά Δροσοχώρι .αρά Πηγάδια Περδικάκι Βέρνικο Καστράκι Βαλαώρα to Μοναστηράκι^ Κ.* I l .Ποταμιά δ Λημέρι § Μ εσοχώρι __ Φουρνά Κεφαλόβρυσο Σέλ0 Χρύσω Κερασοχώρι Δάφνη a v i ·' Χόχλια Αγ οχώρι ριαδα ^ Στα0ας Ποιαμιό Παλαιοκατούνα Αμπάρες Πιτσιωτά Πππτιπδιά Knp.Π α λ ο ιο .-^Παράγκα Μ ακρύκαμπος Μ εγ.. ..Παλαιοκαρυά Ρο«ο-6 * » » « > Περιβόλι » Λαγκάδι .. Κορυνησία Μ α ο λ έσ ι yiiicnfìxn Οεριακήσιο Συκοϋλα Λ α γ κ ί6 α Βαλμόδα Λουτρότοπος ρ .. Αμάραντος φ 4 Μελισοοχωρι Δαφνοοπηλιά Ηλιοβουνι Μ.Βίγλα Καλογερικά Ψα6οτόπι * .. Παλαιοσκαμια Μιίτικας Ν ε ο χ ώ ρ ι / ν .. . .ο ϊ «. Νικόλαος Πύρρα Εακάρι Περτούλι Νεραίδοχώρι -----------------• IM s f f iiliia l Τ α ξ ιά ρ χ ε ς Μιχολίτσι .Φανερωμένη /^Παρασκευή Ροδαυγή Ι δ ^ ^ ^ ^ ο ν έ ρ ί Μ ε σ ε ν ...Π έ ν ι ε Π η » ^ ^ Κουκλέαι Κλεισούρα Παναγία Ανώγειο Σ ύπα I' I Μκροοπηλιά ΝεΡήιδα„ Πλατανάκια Ξηρικό θεοδώριανα Λαφίνα Ορεινιί Λειιιανά Γερόβρσοη Ράμια Ελαροπήδημα . n»w Δροσοπηγή ( * ΛίγγοςΓλίνος.ο δ .άδες Κ ο μ π ό τ ι· £υκ^ς Γολάνι . Νεοχώρι» Βραγκιανύ Κοστονιά Αμπέλια φ ρ β Γί. Κολωνιάτι Κυπαρίσαια Πειροβοϋνι Ποοοήλιο Ματαουκι Μιιστράς ^ . Καλενιίνη -ιιρόκομιιος Στεαανιάς Λεοντίτο φ0υνγωτ6 πλακωτό Μέγλα Με..Q Αρτιασα κρυοπηγη Καταρράκτης Αρματολικό Παχ<0ΰρΐ Αετός Μεοοχώρα Εξοχή Μ. ^ ..ίΤεριστέρα Καλανέί 3 Αχλαδοχώ ρι Κρήνη Ν ε ο χ ώ ρ ι.„r„ Αογγοδες Μ όκας Βασιλική . κόμπος » ΑιιπέΛα mflw Παντάνασσο Κάρυά . Χαράλαμπος Λιιέαι Πλάιανος Δροοάτο Πετρίλο .... ..... - Δίλο. ...Τριάδα Πρ0φΗλ':αςΛάαίνη ιυλιάτσα Βαρλαάμ πλατανούοσα < W a»i Σκλίβανη «ζ.Τριώδο ερ3μ ες πέτα ς "n “£ ‘ι™ n „ in . Ελευθεροχέρι Παραπόταμος Ριζαρειό " u. .. Μπάορας Δαφνουλα Π εδ ιν ή Πλάκνος Σιρακο Νεοκαισαρεια *οι/τσελι Καλαρίτες . Il Ξ ξ ο χ ή ΟΙΚΟ Α ιγκ ιύύκ ς Mi u i A iu U|iu •Π έρ α μ α Αμφιθέα Λ Π α μβώ νία Α να τολή Wp ? Μάζια Κήποι "*sffra“ .. θυαμσς Γλυκόρριζο Ανθότοπος Α ν έ ζ α Χ ο λ ο . Κάμινος ^ % Παλ..Βηαααρίων Λαζαρίνα Πολαιοχώρι Πόρτα .Ελάτη ^ Πατουλιό ««νερωμενή .uunlu .Νικόλαος ΝΖωή Βληι/όκαοπρο AvpeAiq Κοιποούφλιον Αμπέλια Κλεινό Καλοί Οεήτιε rpa N N IN A □ . Κορυφή Σκαρπαρι Κόυαλα Κάμπος Γλίστρα Πετρύλων0 U0VOTT^P' Γελάνθη » Μαγούλα ^ Καλ0'''ριαν0 Μοαχάφυτο Αεπτοκαρυά Πετροχώρι Κ... ...Γεώργιος Παλαιοκάταυι-ο ^ ^ ε ν τ ί ν π Καοιανιές Λ ..άσΡλ?0 ..... >· Μολυβαδιά ΒσΊτχίΓς φράξος Τοόπελα Μανολιασα γοί Αβγό Αετορραχη _ .-Κεροοούντα ά ν η 7"“* ς Κ α λ α μ ια ΑΡΤΑ 1-1 Π Αγ. ' )Ι Κουμο|»ιύ λ.. Tot iota λ Κιιμυοψ υϊά Μ ΐ|λ(ίιιιιιικ.Βλάσιος am Ai Καστράκι Τοπόλιανα Ν.. _________ Κοακινάι · Π ρ ο ά σ τιο Ιαθοχωρ.. Μαροβέα ή ΚΠ Πιγγή Δ ρ ο σ ε ρ ί* ·1 ^ ^ Σ ε Ρ ^ τή ε Καλέτζι Σγάρα Παλαιοχώρι Πλάκα Άγναντα KQTaW .Γεώργιος Ρούααο Αμπελικό Καλλίθηρο Z ‘GI^1 Καταφύγιο ___________ Μαυρονέρι Ρσ> Αμπελος > Καλλιφώνιο · Νεοχώρι u .Πεύ<η Σ τ ο υ ρ ν α ρ α ίικ α ..α ^ ΦλωριΑδα Καθοροβούνι Χρυσοπιιγή Ιτέα Λεπιανά Ανηφόρα Ά-Ποταμιά Γρανίτσα Γαβρολισιάδα Παραμερίτα Κλειστό Μάραθος Γάβρινα Μαυρομμάτα Αγ.Παρησκευή Λγ.Α<άκιος Μ ορφ οβούνι Παλιοχώρι ^Τετράκωμο Ανθηρό -η θερινό Αργιθέα Καλλονή Σκαλούλα ιγ.....ΛνθηΡ0Κουκκ®κα ’Καροπλέοιο φωτεινό Χελώ να Π έφ α Π ειπ άλια Πατιόιιουλο Φράγκου ..Ν«ΡΡ«»ολη Κασιανιά Πηγή Πετρωτό Κάρυά Πεζούλα Φράξο Μοσχάτο Ελάιη Παλαιομύλια Πηγές P°Y KIQ Φυλακιή Ζυγός ΠοΡτ"σα Βλάσι Αετοχώρι Πετροχώρι Ρώοσης ^ε Ρό“ Γαλατάο Δρυόφιπο Πλατάνια παπάδα Αγ.β β Μελάτες Με ' ς Ασφηκερΰ Μεοόπυργος Κουστέσα Καρίτσα Καμπή /7οΥ«νΑΡ/0ΥΜαρκινιάδα Ρώμια Μούχα ΠλακοσισαίοΜ ' " Γ " " " " Κ ατα φ ^ Γ Aoviioio Ζ Ζ Γ Τροβ™ XQV^ U a a Ζιγ6ς Δ.... Παρασκευή Γαρδίκι Αθαμανία Δέση Αγ..... .ο ΤΡΙΚΑΛΑ □ Μ εγ α λ ο χ ώ ρ ι ηηκγιΐΛϋχϋίμι Γείίογανάδες «»KKpW M Κοπανη Πέρδικα Λαγκκότιασπ Ραβένια Λάζαινα Φορτόσιο f Κ.ΒρΟση Κριπαοδήμος Κριτσάρι Πολαιοχωράκι . . Τ ρ ια δ α Μ α κρ υχώ ρ ι * Μ( Αάδες Μελιά όλακκος Μυροδάφνη Πεατΰ ΠΓ1γΰδια ΜοναλιΌιο Λιβαδοχώαι Π ά ρ ω ρ ο Αγ....ΒαθύΓιεδ0 Krarmhrn ΑνΟΤΟλίΚή Κη»ω· · κοστρπσα ρόπΓΧ’λο Κατσικάς πχ^αλπ Γεραχόρι Παχαιοχώοι j .... Δημητριος Αογγιές βράχα Bnotifiiavà b p o t p i a v a ^ T Αγ. Α γ .. Μεγ. " K » P. .. “ “ “ ~ είο .'. ir"»» “a .™Ε" Πλατάνια W a m w u d n ^ 1aìOU ιτοα Ριζοβούνι XÓf|lQ *Λγ AvàOYUDOl " “ ‘ ^κοιανό ·Π ρ ^ειαμόρφίίοη Δρακότρυπα Πευκόιυτο Λί®α Παλαιοκκλήοΐ Καρδιτσομαγούλο ΑγΛιόστολοι ρη φράγκο Κρυοπή\τίακκε(’ Αγ.TΠροσήλια S S C T Βελεντζικό Βουλιαγμένο βουΑιαγμ^ ο για Φ ιλιππ Γάδα ΓραβιάΦανείΧ. ΜενΙδι Κομμένο -_.κ ό λ α ς Ποταμιά ΜεοοβοΟνι Τρίλοφο ·„ « * Ανεμορραχη Παλαιοκάτουνο . Ταυρνηού Παλαιοχώρι Διχομοιρι ·νυ" n've-sΜηλιανό Μ° Ρα8θς οβούνι Μπελο<ομ(τη Ανωγειατά a IS S „ rw /niA κ· Καλεντινη Α. Κερασώνα Ξηράκαμπος “ Τραπεζάκι θανάαια — ...ανα ^ “ Α γ -Χ ρ -α τόφ ο ρ ο ς^ ^ .Αργύρι Ραπτόπουλο Λιθοχώρι ^ Τριδενδρο Βαοιλέσι Αγραφα Κοιιοοπάπ^υλος Χ α λ κ ιά δ ε ς Σπ υ ρίδ ω να ς κιρκιζάτες Κακόβατος )νγυλιί Ράχη ΠΒίγΧαΡ0σ° Κωστσκιοί Καλάβατος Αν Απόπτηλοι Δημάοι Αγ. . ^ νίπιζάνιο Μουζακαίοι Σερβιανά Ελληνικό Καλονριανή Γλυκομηλιά Παλαιοχώρι Χρυσαμηλιά Αηδώνι = Σαρακήνο..!ιιενη Σουμέσι ΚΑΡΔΙΤΣΑ Σταύρος Ά γ Θ : *Γ ίεωργτκό Κρύα Βρύση Μέλισσα Ξινονέρι Ανιοπηγή Καρπό Πτελοπούλα ***** fm um n ™ > mST *®F Αγ. Λρια Apnmó Μεγ.n v M fQ Μεγάρχη Σελί. Αγ. „ . Φιλύρα Λϋναρ.Πέτρα ΑρΤδάνοβο ΓΊ.ά Μ εγ Κ α λ υ Ρ . Wj bi w u Ακροποταμια χκηιιληκαριά Γιαννιώιη ΠερΒικορράχπ Αγ.α Αγν·α ν Γ ε ρ ο Αγ.Γ ό μ φ ο ι καστανκ^πύλη Κ α σ τ ίΗ π ύ λ η .

Η πορεία θανάτου. .

.

.Ο Άρης και ο αδερφός του Μ πάμπης Κλάρας με αντάρτες του Στρατηγείου. Δεξιά: 0 Άρης στην πιο γνωστή φω τογραφία του.

.

Γερο-Τσεκούρας (Γιώργος Καρβέλης). .

ο μικρός ομογενής α π ό τις ΙΙΠΑ.Λ υκουργάκος. που βρήκε κ α τα φ ύγιο στους μαυροσκούφηδες. .

Δεξιά: Νικηφόρος. Στη μέση ο πατέρα ς δάσκαλος Νίκος Δημητρίου. δεξιά του ο γιος του Νικηφόρος (μόνιμος ανθυπίλαρχος Δημήτρης Δημητρίου) και αριστερά του ο άλλος του γιος Σόλων (φοιτητής Γιάννης Δημητρίου).Έ φ ιπ π η οικογένεια ανταρτών. .

.

Καλλίας (μόνιμος ανθυπολοχαγός Χ αράλαμπος Μώκος). .Αγησίλαος (Αντώνης Τσιαπούρας). Δεξιά: Πάτερ Ανυπόμονος (αρχιμανδρίτης Γερμανός).

.

.

.Αριστερά: Νάκος Μπελής Περικλής (Γιώργος Χουλιάρας).

. Δεξιά: Ο Άρης στο Βελούχι.Διαμαντής (Γιάννης Αλεξάνδρου) Π ελοπίδας (Παντελής Λάσκος).

.

.

.

Ο Άρης παρακολουθεί συγκέντρωση. Δεξιά: Άρης και πάτερ Ανυπόμονος στη Λαμία μετά την επίσημη δοξολογία για την απελευθέρωση. .

.

.Ομάδα μαυροσκουφηδων στο Βελούχι.

Μα παρά την αδυσώπητη κρα­ τική τρομοκρατία. το 1946.000 ελασίτες εξο­ μοιώθηκαν με τους δολοφόνους της ΟΠΛΑ. ο αριθμός των πρώην ελασιτών που προσχώρησαν . που άρχισε με τις «ομάδες αυτοάμυνας» των διωκόμενο3ν και συνεχίστηκε με τον ΔΣΕ (Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας). όπου δημιουργήθηκαν ειδικά στρα­ τόπεδα προσφύγων. οι ελληνικές φυλακές ήταν γεμάτες με εκατοντάδες άνδρες και γυναίκες που το μό­ νο τους έγκλημα ήταν ότι είχαν πολεμήσει τους Γερμανούς». κυνηγήθηκαν. όπως ήταν η εντολή της πολιτικής ηγεσίας. Μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Ένας τρίτος δρόμος παρουσιάστηκε για τους διωκόμενους ελασίτες μετά από έναν χρόνο. φυλακίστηκαν και δολοφονήθηκαν οι οικογένειες τους διαλύθη­ καν.Ε πιμ ετρον Εμφύλιος (1) Οι Έλληνες πλήρωσαν ακριβά τη φιλοπατρία τους. ελπίζοντας σε καλύτερες ημέρες. βασανίστη­ καν. όταν ο ηγέτης του ΚΚΕ Ζαχαριάδης αποφάσισε τη δυναμική αναμέτρηση με την κυβέρνηση. Οι χιλιάδες που ακο­ λούθησαν αυτόν τον δρόμο κακοποιήθηκαν άγρια. περί τους 4.000. Οι διωκόμενοι είχαν να διαλέξουν ανάμεσα σε δύο δρόμους: 0 πρώτος ήταν να μην κάνουν τίποτα και «να υπομείνουν τη μοίρα τους». Έ να μικρό τμήμα. οι περιουσίες τους καταστράφηκαν. Πολλοί προσπάθησαν να χαθούν στην ανωνυμία των μεγάλων π ό ­ λεων ή έζησαν τρυπωμένοι σαν αγρίμια στις σπηλιές και στις χαρά­ δρες. δολοφονήθηκαν ή σάπισαν στις φυλακές. (Mazower) Ο δεύτερος δρόμος ήταν να κρυφτούν. φυγαδεύτηκαν σταδιακά στις γειτονικές χώρες Αλβανία και Γιουγκοσλαβία. κυρίως μέλη του ΚΚΕ. πάνω από 100. «Ακόμα και τη δεκαετία του ?60.

Το εαμικό κίνημα της Κατοχής των 2.766 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ εθελοντικά στον ΔΣΕ. Ό πως παραδέχτη­ καν εκ των υστέρων ανώτατα στελέχη του Κόμματος. Έτσι. τους φαινόταν και αναποτελεσματικό.1 Ο Εμφύλιος ήταν το αποκορύφωμα σε μια σειρά λανθασμένων αποφάσεοον της πολιτικής καθοδήγησης του ΚΚΕ· είχε προηγηθεί η κατα­ στροφική αποχή από τις εκλογές και άλλα πολλά. «δειλοί» και «συμβιβασμένοι». μόλις αυτό ήταν δυνατόν. Μ ακρίδη π ρ ο ς το ΠΓ του ΚΚΕ. όπως έλεγαν.000 μα­ χητές· σε αντίθεση με τους 130. Ο ελληνικός λαός δεν ακολούθησε. Όμως πολλοί υποχρεώθηκαν να συμμετάσχουν. τη συνοχή ούτε βέβαια τη λαϊκή αποδοχή του ΕΛΑΣ. Ο Περικλής. «για να ζήσουμε μια ώρα περισσότερο». καθώς οι δύο αντίπαλες παρατάξεις δεν αναγνώριζαν ου­ δέτερους και εφάρμοζαν την υποχρεωτική στρατολόγηση* την «κρατι­ κή» οι μεν. κυριολεκτικά απαχθέντων από τα χωριά τους. δεν ήταν σπάνιο το φ αι­ νόμενο πρώην εαμίτες ή ελασίτες να υπηρετούν στον Εθνικό Στρατό και μέλη δεξιών οικογενειών στον Δημοκρατικό. η οποία. 16. «Η παγκόσμια επανάσταση ανήκε στη ρητορεία του παρελθόντος» (Hobsbawm). Οι βιαίως επιστρατευθέντες. Οι παλιοί καπετάνιοι του ΕΛΑΣ που βρέθηκαν στον ΔΣΕ δεν μπο­ ρούσαν να χωνέψουν το μέτρο της επιστράτευσης· εκτός από απάν­ θρωπο. δεν υπήρχαν οι προϋποθέσεις για μια κοινωνική επανάσταση. με όλα τα μέλη του ΚΚΕ στο Βουνό και με τους χιλιάδες προερχόμενους από υποχρεωτική στρατολόγηση (άνδρες και γυναίκες). θα έπρεπε να ανατρέψει τις διαχωριστικές γραμμές που είχαν χαραχτεί το διάστημα 1943-1945 στις διάφορες διασκέψεις κορυφής μεταξύ Ρούζβελτ. έλεγε με­ λαγχολικά: . 0 ΔΣΕ ούτε καθ' υποψίαν πλη­ σίασε τη μαζικότητα. ήταν εξαιρετικά περιορισμένος.000 μελών διαχώρισε τη θέση του με συνέπεια να χαρακτηριστούν συλλήβδην από την καθο­ δήγηση του ΚΚΕ «προδότες».8. που ήσαν όλοι εθελοντές. Έ κ θεσ η θ . Στον κολοφώνα της ακμής του. με σοβαρές επι­ πτώσεις στο ηθικό των τμημάτων. . την «επαναστατική» οι δε.000.1946.000 μόνιμους και έφεδρους αντάρτες του ΕΛΑΣ. 1. Τσόρτσιλ και Στάλιν. κάθε φορά που έβλεπε μια νέα φουρνιά αγοριών και κοριτσιών. Οι Έ λ ­ ληνες είχαν κουραστεί και το μόνο που ήθελαν ήταν ειρήνη για να επουλώσουν τα τραύματά τους. εκτός των άλ­ λων. το έσκαγαν και χάνονταν οι συνε­ χείς λιποταξίες μαχητών είχαν εξελιχθεί σε μάστιγα.Κι άλλοι αυθορμήτως επιστρατευθέντες. ζήτημα είναι αν έφτασε τους 20.

Για να μάθουν να διαβάζουν στοιχειωδώς έναν στρατιωτικό χάρτη. αν προέρχονταν από το περιβάλλον του Άρη. με νέους ηγή­ τορες της επιλογής του. «οι θαλαμάρχες των φυλακών και οι γραφ ιά δες γίνανε μέλη της ΚΕ και στρατηγοί του ΔΣΕ». Έ να ς παλιός ελασίτης καπετάνιος που βρέθηκε στον ΔΣΕ έλεγε αργότερα σε έναν μόνιμο λοχαγό του ΕΛΑΣ: . Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 767 Ακόμη χαι οι παλιοί ελασίτες που είχαν υποχρεωθεί να καταταγούν έφευγαν μόλις μπορούσαν από τον στρατό του Ζαχαριάδη. όπου ο Γούσιας.. (Κουτρούκης) 0 ΔΣΕ ήταν στρατός εμφορούμενος απ ό το πνεύμα της κομματικής ορθοδοξίας· είχε εντελώς άλλο περιεχόμενο από τον εθνικοαπελευθερωτικό ΕΛΑΣ. «στο ΔΣΕ ούτε για μουλαράδες δε μας θέλανε». Βλαντάς.Αυτό σημαίνει πηγή! Όπως δηκτικά έγραψε στέλεχος του ΚΚΕ και ταγματάρχης του ΔΣΕ. εγώ θα σε περνούσα από ανταρτοδικείο . οι καπεταναίοι με τα γένια και τις χαντζάρες». Και. που είχε ενταχθεί στον ΔΣΕ. μπαίνει στο ανταρτοχώρι Λ ά­ σπη Ευρυτανίας και ανακαλύπτει κρυμμένους 17 πρώην αντάρτες του. Ούτε γένια και φισεκλίκια. (Κουτρούκης) Άλλωστε στον ΔΣΕ επικρατούσε μια απροκάλυπτη εχθρότητα για το δημιούργημα του Άρη.Τι τα θέλεις. τους ορκίζει και σε λίγες ημέρες τους χάνει· λιποτάκτησαν ομαδικώς. μετά την ήττα του ΑΣΕ. αλλά ούτε και μό­ νιμοι αξιωματικοί «καραβανάδες». Φλωράκης (Γιώτης) κ.ά. με τραγικά ε π α ­ κόλουθα. Δ. όπου «είχαν τις διοικήσεις οι καραβανάδες και οι κατσαπλιάδες. Βοντίτσος (Γούσιας). τελευταίος «αρχιστράτηγος» του ΔΣΕ. οι άκαπνοι των πολιτικών οργανώσεων. Η κομματική δοξασία ότι ένας κομουνιστής είναι ικανός για όλα ακόμη μια οορά δεν επαληθεύτηκε. για τη σχετική σήμανση του χάρτη: . Για παράδειγμα. χρίστηκαν «στρατηγοί». ακόμη χειρότερα· όπως λέγανε οι παλιοί. ένας από τους πιο αγαπητούς καπετάνιους του ΕΛΑΣ. οι πρώην ελασίτες εθεωρούντο ύποπτοι και απροσάρμοστοι. αν τα ’κάνες εσύ στον ΕΛΑΣ. μα κατόπιν εορτής. X.Α ΡΗΣ. χωρίς ποτέ «να έχουν κρεμάσει αορτήρα στον ώμο τους» στην περίοδο της Αντίστασης. στον Δημοκρατικό Στρατό γίνονταν π ρά γμ α τα που. που δεν τους ήθελε και δεν τον θέλανε. Για τη γραφειοκρατική ηγετική ομάδα του ΚΚΕ. Ορισμένα έμπιστα κομματικά στελέχη. Τους παίρνει μαζί του. Γ. 0 Ζαχαριάδης αγνόησε την ελληνική παράδοση και φιλοδόξησε να δημιουργήσει μονάδες απολύτως στρατιωτικοποιημένες. χρειάστηκε κάποιοι από αυτούς. ο Διαμαντής. ανα­ φωνούσε ενθουσιασμένος. να φοιτήσουν σε στρατιωτική σχολή του Φρούζε της ΣΕ.

«με την συμπεριφορά των είναι οι κύριοι στρατολόγοι του Δημοκρατικού Στρατού». Ιδιαίτερη μεταχείριση τους επιφύλαξε και η κρατική εξουσία. που ήσαν κυριολεκτικά ασύδοτοι. απόδειξη για την είσπραξη κάποιας χρηματικής αμοι­ βής και απόδειξη ότι η Ελλάδα διένυε τις πιο σκοτεινές σελίδες της ιστορίας της.768 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΪΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ και θα σε τουφέκιζα εκατό φορές. Η ύπαιθρος γέμισε από κρατικοδίαιτους παραστρατιωτικούς σχη­ ματισμούς ΜΑΔ (Μονάδων Ασφαλείας Δημοσυντήρητων) και MAY (Μο­ νάδων Ασφαλείας Υπαίθρου). Και. Συνήθους καταδικάζονταν από τα στρατοδικεία σε πολυετείς φυλακίσεις ή σε θάνατο. Το 90% των εκτελεσθέντων μεταξύ 1945 και 1950 είχαν το στίγμα του ελασίτη. Όταν συλλαμβάνονταν αιχμάλωτοι μαχητές του ΔΣΕ. Ζαφειρόπουλος γράφει για αυτές τις παρακρατικές οργανώσεις ότι «δεν προσέφερον τίποτε εις τον αντισυμμοριακόν αγώνα και μάλλον υπήρξαν οι καλύτεροι τροφοδόται της π ροπ αγά νδας λόγω των ατασθαλιών των». κι αν τα ?κανα εγώ. Όμως ακόμη και οι σοβαρές εφημερίδες της Δεξιάς δημοσίευαν « εκ ­ . δεν γινόταν να τους εκτελέσουν όλους. οι φο^τογραφίες των ένστολων παρακρατικών. διακόσιες φο­ ρές θα με τουφέκιζαν οι προϊστάμενοί μου! Τους ελασίτες δεν τους ήθελε κανείς. Ε μφύλιος (2) Στον Εμφύλιο η κυβερνητική κτηνωδία ξεπέρασε κάθε προηγού­ μενο. χωρίς να εκτελείται η ποινή τους. που ακολουθούσαν σαν ύαινες τα τμήματα του Εθνι­ κού Στρατού. Ή ταν απόδειξη εθνικοφροσύνης. οπότε καταδικάζονταν σε θάνατο και εκτελούνταν αμέσως. αυτή η τρομοκρατική πρακτική υιοθετήθηκε από το ακροδεξιό Ελληνικό Κράτος και γενικεύτηκε. Ο στρατηγός του Εθνικού Στρατού στον Εμφύλιο Δ. Μετά την κοπή και τη δημόσια έκθεση των κεφαλο^ν του Άρη και του Τζαβέλα. όπως παραδέχεται. Εκτός αν ήσαν πρώην αντάρτες του ΕΛΑΣ. ληστές και κυνηγούς κεφαλών. Ε ί­ χαν συγκροτηθεί κατά ένα μέρος από χωρικούς που γύρευαν να εκδι­ κηθούν και βουτήχτηκαν στο αίμα και κατά ένα άλλο από πρώην τ α γ ­ ματασφαλίτες. με κομμένα κεφάλια μαχητών του Δημοκρατικού Σ τρ α ­ τού θα γίνουν ένα κ α θ ’ όλα συνηθισμένο ενσταντανέ. Στα μαύρα χρόνια του Εμφυλίου.

0 Καραϊσκάκης ήταν ο τελευταί­ ος που ανταπέδω σε στους Τούρκους του Κιουταχή τη βαρβαρότητα στο Μεσολόγγι. που εμφανίστηκε υπό συνθή­ κες ξένης κατοχής και επιχείρησε να αλλάξει τη ζωή του τόπου. επανήλθε. στον κεντρικό δρόμο. η οποία γράφ εται και ξαναγράφεται για να υπηρετήσει όχι την επιστημονική έρευνα. που παρουσιάζεται στο ταμείο με πολλά κεφάλια γυναικών κρεμασμένα από τα μαλλιά στη σέλα του αλόγου του. Και από την κρίσιμη δεκαετία 1940-1950 νικητές βγήκαν η Άκρα Δεξιά της χώρας και η γραφειοκρατική ηγετική ομάδα του ΚΚΕ. Η δεξιά παράταξη συγκρότησε τη μεταπολεμική Ελλάδα πάνω στον . Ιστορία Έ νας προνομιακός χοίρος διαμόρφωσης συνειδήσεων είναι η ιστο­ ρία.ΑΡΗ Σ. (Eud. «Σφάχτηκαν εκατοντάδες άνθρωποι. Με τη διεθνή κατακραυγή. Ο υπουργός Ρέντης. (Σεβαστάκης) Η κυβέρνηση το ενθαρρύνει με επικηρύξεις. Ο με­ γάλος ηττημένος ήταν το λαϊκό κίνημα. Το ασιατικό έθιμο. Η κοπή κεφαλών και η δημόσια έκθεσή τους έστελνε την Ελλάδα πίσω.όμως μακριά από τη δημο­ σιότητα η χώρα παρέμενε βυθισμένη στον ζόφο. Απ* τη μια κι α π ' την άλλη. σταμάτησε η δημοσίευση τέτοιων φ ω ­ τογραφιών και εξαφάνισαν όσες υπήρχαν. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ Α ΤΑΚΤΩΝ 769 θέσεις κεφαλιών συμμοριτών». σπιλώνει ανενδοίαστα τον ελληνικό πολιτισμό: Είθισται εις την Ελλάδα η έκθεσις κεφαλο^ν ληστών εις παρομοίας περιπτώσεις.es). Στον 20ό αιώνα επαναλήφθηκε από Έλληνες εναντίον Ελλήνων. προσπαθώντας να διασκεδάσει τη φρίκη της διεθνούς κοινής γνώμης. έστησαν ως εκατό κεφάλια. σε πρωτόγονες εποχές. όπως «περιήχθησαν ανά τα χωρία κεφαλαί επί ακοντίων». Στο Μουζάκι. Μάζε­ ψαν τον κόσμο και τον βάλαν να παρελάσει με το ζόρι». έφ ιπ π ο υ ς π α ρακρατικούς που κρα­ τούσαν από τα μαλλιά κομμένα κεφάλια και μακάβριες σκηνές δολο­ φόνων με παλουκωμένα κεφάλια και πανηγυρικές λεζάντες. αλλά τις εκάστοτε πολιτικές σκοπιμότητες. «Η φ ω τογραφία ενός κυνηγού κεφαλών. την ιστορία τη γράφουν οι νικητές. παίζαν με τα κεφάλια τους στις πλατείες των χωριών. ξεχασμένο απομεινάρι της Τουρκοκρατίας. θα δημοσιευτεί στον αγγλικό Τύπο και θα π α ­ γώσει από φρίκη την παγκόσμια κοινή γνώμη». αργό­ τερα. Ό πω ς πάντα. στήνοντας μια πυραμίδα από τριακόσια κεφάλια με­ τά τη μάχη της Αράχοβας.

όπως εξακριβώθη­ κε πολύ αργότερα. Β. Κ. οι δολοφονημένοι αγωνιστές είναι τουλάχιστον 200. ύψιστο κα­ θήκον. έπρεπε είτε να υποτάξει είτε να εξοντώσει φυσικά ή ηθικά τους διαφωνούντες. γ ια να καταπνίγει κάθε αντίθετη φοονή που απαιτούσε εξη­ γήσεις για όσα συνέβησαν. Βιβλία 0.000 περίπου άνδρες. Οι μάζες χειραφετήθηκαν από τον υποκινητή τους. ανέπτυξαν δική τους δυνα­ μική και όραμα και δεν ήταν δυνατόν να χειραγωγηθούν από κάποιο κλειστό ιερατείο που ήθελε να ελέγχει και την ανάσα τους. Από τους πρόσφυγες που κατέφυγαν στις Ανατολικές Χώρες. και το πιο φοβερό ήταν α π ’ τη δική μας όχθη». Μπλάνα (Κίσσαβου). Παπαδάκη (Λευτεριά) κ. πιο δολοφονικά από παντού. Οι μπράβοι της κομματικής καθοδήγησης επέβαλαν την τρομοκρα­ τία και τον χαφιεδισμό σε φυλακές και εξορίες όπου εκρατούντο οι αγωνιστές και. προκειμένου να επιβιώσει η ίδια και να μην υποκατασταθεί από κάποιον άλλον σχηματισμό στην « εκ­ προσώπηση του λαού». στο πηγάδι είχαν ριχτεί πάνω από 400 αγωνιστές». στο Νησί του Διαβόλου (Δούναβης).770 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ μύθο του «προδοτικού» ΚΚΕ. Σιαπέρα. για μό­ νο τον λόγο ότι δεν ενέπνεαν εμπιστοσύνη στην καθοδήγηση. οι 16. ταύτισε με αυτό τους χωρικούς που τόλ­ μησαν να πάρουν τα όπλα εναντίον των κατακτητών και επιδόθηκε στην εξόντωσή τους. θρησκευτικό ή ιδεολογικό κίνημα. στη «Νέα Ζωή» (Κροστσένκο). 2. . Οι παρακολουθήσεις. Μόνο στο Μπούλκες -τη Μακρόνησο της Αριστεράς-.τι από το λαϊκό κίνημα διασώθηκε ανυπότακτο σε φυλακές και εξορίες δέχτηκε την επίθεση της ηγετικής ομάδας του Κόμματος. Η γ ρ α ­ φειοκρατική ηγετική ομάδα του ΚΚΕ.τι γινόταν ανά τους αιώνες όπου ανα­ πτύχθηκε κάποιο λαϊκό.α. Χουλιάρα (Περικλή). Γ. Γ. Ανάλογα συνέβαιναν στο Ρουμπικ. στη Σιβηρία κ.000 περίπου ήσαν μέλη του ΚΚΕ και δια ­ γράφτηκαν οι μισοί· οι υπόλοιποι 40. Μανούσακα. Είχε γίνει και στην Ελλάδα ό.3 όπου είχε τη διοίκηση η ΟΙΙΛΑ (Πεχτασίδης . Δρίτσιου.ά. στην αναγκαστική υπερο­ ρία στις Ανατολικές Χώρες. τα φακελ(ύματα και οι εκκαθαρίσεις ήσαν συνεχή· η κατάδοση του συναγωνιστή. Βαφειάδη (Μάρκου). στην Τασκένδη. Ό. γυναίκες και παιδιά που δεν ανήκαν στο ΚΚΕ ζούσαν τον δικό τους γολγοθά.Κ αλοδίκης). 3. Μ. μετά την ήττα του ΑΣΕ. Ο αρχηγός του Δημοκρατικού Στρατού Μάρκος Βαφειάδης δίνει άλλον αριθμό: «Στο Μπούλκες άρχισε ένα σωστό μακελειό με τη δολοφονία των αγω ­ νιστών που κάτι το διαφορετικό τολμούσανε να λένε. Γ.2 Στα χομματικά στρατόπεδα προσφύγων ίσχυε απολύτως αυτό που έγραψε ο Ταίρκας στη Χαμένη άνοιξη: «Πέρασα από τρία στρατόπεδα. Τους δολοφονημέ­ νους τους ρίχναν σε κάποιο πηγάδι του Δούναβη και.

0 Βελουχιώτης ανήκει στα πρόσω πα που θέλουν να ξεχάσουμε. με την ουμανιστική ιδεο λ ο γία του και τα ασύλληπτα μαρτύρια το3ν αγωνιστών. Πολύ περισσότερο. καθώς η Αριστερά ει­ δικεύεται στο δηλητήριο.α. Αφού στα ιστορικά «εικονίσματα» του Κομου­ νιστικού Κόμματος Ελλάδας δεν υπάρχουν οι ηγέτες του αντάρτικου κινήματος και λιβανίζονται αυτοί που το κατακρεούργησαν. οι αιρετικοί και οι άτακτοι δεν είναι κα­ τανοητοί και πολύ περισσότερο δεν είναι αρεστοί σε καμία ιδεολογία και στα συντεταγμένα πολιτικά κόμματα και στις κάθε λογής εξουσίες. είχαν και το στίγμα του «Αρειανού» για την κομματική νομενκλατούρα. που ανήκουν είτε στη μία παράταξη είτε στην άλλη. Αγνοήθηκε συστηματικά ή αντιμετωπίστηκε απαξιωτικά από τους επαγγελματίες ιστορικούς. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ Α ΤΑΚΤΩΝ 771 Το ελληνικό Κομουνιστικό Κόμμα προσπάθησε. Μα κανείς δεν πιστεύει π ια τα τρομολαγνικά μυ­ θεύματα· οι Έλληνες ξέρουν πω ς ο Άρης και οι αντάρτες του δεν έχουν σχέση με τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν. και ως έναν βαθμό το πέτυχε με τη βοήθεια της αριστερής διανόησης. Οι επαναστάτες. αλλά πόσοι από τους μάρτυρες που επικαλείται του ανήκουν πραγματικά. οι παλιοί. Εκτός από τη θανάσιμη ρετσινιά του ελασίτη για την κυβέρνηση. οι στενοί σύ­ ντροφοι του Άρη. 0 Έρικ Χ όμπσμπαουμ γράφει ότι είναι «ζωτική η ανάγκη της κοι­ νωνίας για ιστορικούς που κατ' επάγγελμα πρέπει να θυμίζουν στους συμπολίτες τους αυτά που λησμονούν». Η εμβληματική μορφή του μεγάλου λαϊκού κινήματος της Αντίστασης όχι μόνο κυνηγήθηκε από το Κόμμ. αλλά. Το ζήτημα δεν είναι απλώς αν μπορεί να ισχύσει αυτό το ανόσιο ισοζύγιο. Θάνος Μετά τον πυροβολισμό στη χαράδρα της Μεσούντας. δεν υπάρχει ο Άρης. ο Άρης πήρε θέση στα ταμπού της ελληνικής ιστορίας.ΑΡΗ Σ. προκειμένου να τον εξο­ ντώσουν και ηθικά. Έτσι. να ισοσκελίσει τις τεράστιες ευθύνες του για τον ολέθριο Εμφύλιο και για τα εγκλήματά του. ο Θάνος με τον μαυροσκούφη Έ κτορα κατηφόρισαν προς τη Ρούμελη με σκοπό να . ασέλγησαν στη μνήμη του με ανυπόστατες κατηγορίες και φ αρμακερά υπονοούμενα. Α ρ εια ν ο ί (1) Αμέσως μετά την παράδοση των όπλων του ΕΑΑΣ. οι πρωτοπόροι του αντάρτικου. κυνηγήθηκαν από εχθρούς και φίλους.

που το Κόμ­ μα τον έχει διορίσει «στρατηγό» της περιοχής. Δεν πήγαν μακριά· λίγο πιο κει από το σπίτι. ανάμεσα σε χωρικούς που ταξιδεύουν. σε μια χαράδρα. και ο Αϊτός του Βουνού. Και το Κόμμα δεν ξεχνάει ποτέ. Κάθονται αντικριστά στα ξύλινα καθίσματα της εποχής. σαν προπατορικό αμάρτημα. (Συνέντευξη Πα­ παδάκη) Σε όσους ρωτάνε γ ια τον Χρυσιώτη. Σε μια από τις τελευταίες του μεταγω γές συναντιέται στο τρένο για τη Χ αλκίδα με τον ανθυπολοχαγό του ΕΛΑΣ Γαβριά. Παλιός πιστός σύ­ ντροφός του. 0 Θάνος θα βγει το 1961 ημιθανής από τα μπουντρούμια των φ υ­ λακών για να πεθάνει μ. Στις φυλακές ο Θάνος βασανίστηκε απάνθρωπα· ξύλο και τ α π ε ι­ νώσεις από τους δεσμοφύλακες και απομόνωση από τους άλλους κρα­ τουμένους.. ετοιμοθάνα­ τος και αλυσοδεμένος.ετά από έξι ημέρες στο χωριό του. [. Είναι α π ' αυτούς που ακολούθησαν το 1945 τον Άρη. μετά τον θάνατο του Άρη κρύ­ φτηκε έναν χρόνο στα βουνά της Ρούμελης. έμεινε 16 χρόνια στα μπουντρούμια των φυλακο3ν. «Είχε ο μακαρίτης ένα στίγμα. τον ξυπνάνε και τον παίρνουν μαζί τους. ανάμεσα σε δύο χωροφύλακες· ο Γαβριάς. Η κομματική καθοδήγηση τους απαγόρευε να μιλάνε σε έναν «Αρειανό». τη Σπερχειάδα· εκεί που μια νύχτα ξεκίνησαν όλα. πώ ς το βαστάξατε να βρεθείτε από τις αϊτοφωλιές στα λαγούμια. Μόνο που κάπου κάπου ο Γαβριάς σκουπίζει κλεφτά τα δάκρυα που τρέχουν μην τον αντιληφθούν οι χωροφύλακες. παιδιά μου.772 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ φτάσονν στην Αθήνα για να κρυφτούν. 0 Θάνος. που δεν άντεχε να μπει κάτω από κερα­ μίδι. ε ν τ ά χ θ η κ ε στον ΔΣΕ. Σε όλη τη διαδρομή οι δυο παλιοί αντάρτες μιλάνε με τα μάτια. τον εκτέλεσαν. Στο Κ ηφισοχώρι τούς συνέλαβαν. Για τον Θάνο ισχύει περισσότερο από όλους αυτό που έλεγε αργότερα ο μητροπολί­ της Κοζάνης Ιωακείμ σε κάποιους αποφυλακισμένους ελασίτες: Πώς το ανθέξατε. Και τα λένε όλα.. ο Γούσιας δηλώνει ότι τον . έναν φραξιονιστή και προδότη του Κόμματος. Λευτέρης Χρυσιώτης 0 κοκκινογένης καπετάνιος με τα κομμένα δάχτυλα των ποδιών από τα κρυοπαγήματα στην Αλβανία. (Κουτρούκης) Μια νύχτα στη Χωμίριανη ο Χρυσιώτης κοιμάται με τον Λευτεριά σε μια βελέντζα στο π ά τω μ α . αλλά έ π ε σ ε σ τ α νύχια του Γούσια. Όταν άρχισε ο Εμφύλιος. Δύο οπλισμένοι μπαίνουν στο σπίτι. ελεύ­ θερος και αγνώριστος.] Δεν μπορούσε λοιπόν να γλιτώσει».

Ο Θεοχάρης Πολύχρονος. ΚαραλφαναίΟί Οι παλιοί ληστές που άλλαξαν εντυπωσιακά σε εθνικούς αγωνιστές εξοντώθηκαν ένας ένας. Ο Α Ρ Χ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 773 έστειλε με αποστολή στον Γράμμο. Τον Αύγουστο του 1946 οι χωροφύλακες έκλεισαν τον Φτεροδήμο στα Κανάλια της Γκιώνας και τον σκότωσαν. . τον ρώτησα. Ωρέ. Οι τσοπάνηδες τον βλέπουν πού και πού: Ωρέ. ο Δήμος! Ούτε ψωμί!.Α ΡΗ Σ. μου απαντάει.. σέρνοντας ένα άλογο λάφυρο από τους Γερμανούς· η γυναίκα του εί­ ναι φυλακή στη Λαμία. Οι Σαράντης και Κασούτας στις μάχες με τους Γερμανούς στη Ρούμελη. 0 Δήμος Καραλίβανος έφυγε στα βουνά μόνος και κυνηγημένος. ωρέ.. ο Π. Πάρε μαζί σου ψωμί. θα σκοτω­ θεί τον Δεκέμβρη στην αθηναϊκή άσφαλτο από σφαίρες εκείνων που περιέθαλψε και προστάτεψε στην Γκιώνα.... καπετάνιο. Μόνο ο Λουκάς επέζησε και θα γνωρίσει τη φρίκη στην προσφυγιά. του πήρανε και το κεφάλι και το δείχναν στην Ντρέμισσα και στα γ ύ ­ ρω χωριά. Γ οργοπόταμε . ά κο υσ 9 το .Τι καπετάνιο. Όχι. Στη Ρούμελη ο θάνατός του έγινε μοιρολόι: Κι ο Θεοχάρης έπεσε από Ε γγλέζου βόλι. του λέω. 0 Μ πάφας στην υποχώρηση του Δεκέμβρη βρέθηκε μπόσικος και τον σκότωσαν σε μια καλύβα έξω από την Αθήνα. 'Τούμπας από την Κουκουβίστα. Έ να ς αντάρτης του. ο φοβερός Λύκος της Γκιώνας. Ο Φυσέκης. ο Δήμος!. Του πήρανε το πιστόλι. σαλπιγκτής των μαυροσκούφηδων. σκοτώθηκε στην Πελοπόννησο στη μάχη των Γαργαλιάνων. τον συ­ ναντάει σε μια ράχη μόνο και λυπημένο· δεν θυμίζει σε τίποτα τον π α ­ λιό Φτεροδήμο. δεν βλέπεις πώ ς κατάντησα. Μετά την ήττα του ΔΣΕ.Τι κάνεις. « . Κάτσε να φας.. »Τον έβλεπα και ήμουνα έτοιμος να βάλω τα κλάματα». μου λέει. η μάνα και τα αδέρφια του Λευτέρη ματαίως τον αναζητούσαν στις Ανατολι­ κές Χώρες μεταξύ των προσφύγων. Όχι. Δή­ μο. Πέρασε από το μαντρί. » . μου λέει. και στρέψε τα νερά σ ο υ..

Οι καπετάνιοι πρέπει να υποταχθούν ή να εξοντωθούν. φραξιονιστικό σκουλήκι. Περνώντας τα σύνορα από την Αλβανία. . δρα­ πετεύουν από την κομματική αγκαλιά και παίρνουν τον δρόμο της επ ι­ στροφής στην Ελλάδα. 0 Περικλής μετα­ νιώνει που δεν ακολούθησε τον Άρη· το ίδιο και κάποιοι άλλοι κ α π ε­ τάνιοι. 0 Περικλής κλείνεται πάνω από τρεις μήνες στο κρατητήριο του στρα­ τοπέδου· και δεν είναι ο μόνος ούτε ο πιο άτυχος· άλλοι μείνανε για πάντα εκεί. Πρώτα φτάνει στο Μοναστήρι και μετά εγκαθίσταται προσωρινά στο Τέτοβο. με δύο ακόμη από το Κουμάνοβο. που χρειάζεται επιτήρηση. και αναζητούν τρόπο να φύγουν πίσω στην Ελλάδα για να τον ανταμώσουν. Είναι όλοι αποφασισμένοι να πεθάνουν π α ρ ά να ξαναβρεθούν π ρ ό ­ σφυγες στο έλεος το3ν πολιτικών. η ηγεσία του Κόμματος τον συμπεριέλαβε στις πρώτες αποστολές προς τη Γιουγκοσλαβία. Η εξάντληση ενός δεν τους αφήνει να πραγματοποιήσουν τον σκο­ πό τους. επειδή υπήρχε η υπόνοια ότι ανά π ά ­ σα στιγμή θα μπορούσε να ξαναφύγει στο Βουνό με τον αρχηγό. Οι αντάρτες του ΕΛΑΣ αντιμετωπίζονται με έναν απροκάλυπτο κομματικό ρατσι­ σμό ως άνθρωποι Β' κατηγορίας· κουμάντο κάνουν οι προερχόμενοι από την ΟΠΛΑ της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Προτι­ μάνε να χαθούν μαζί του παρά να υποστούν τους κομματικούς εξευτελισμούς. Τελικά ο Περικλής. μα. τον Οκτώβριο του 1946 ο Περικλής με άλλους 26 Ρουμελιώτες στέλνονται στα παλιά λημέρια να ενισχύσουν τον υπό συγκρότηση Δημοκρατικό Στρατό. όπου έχουν καταλήξει οριστικά οι πρόσφυγες. που τους στέλνουν πια στο Μπούλκες. το όνειρο της επιστροφής στην Ελλάδα γίνεται π ρ α γμ α τι­ κότητα. με πέντε καπετάνιους από το Τέτοβο. Όμως δεν έχουν τύχη. και ο μό­ νιμος υπολοχαγός Γεωργιάδης. Πέφτουν στα χέρια των Γιουγκοσλάβων.774 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Αρειανοί (2) Περικλής Δεν ακολούθησε τον Άρη. έστω και αν τον έχουν αναγκάσει να τους παρακαλέσει για να τον συμπεριλάβουν στην αποστολή. Οι σ υ σ τά σ εις που τον συνοδεύουν είναι αντικομματικό στοιχείο. οι 27 Ρουμελιώτες αντάρτες σκύβουν και φιλάνε το χώμα και ρίχνουν πέτρες πίσω τους. Εκεί κυριαρχούν οι πολιτικοί του Κόμματος. Όταν στην Ελλάδα αρχίζει ο Εμφύλιος. για να συναντήσουν τον αρχηγό τους. Έ στω και έτσι.

Η Ρούμελη είναι ένα έρημο και καμένο τοπίο. για να συναντήσει και να ενημερο5σει τον καθένα από αυτούς. όπου ξέρει τι τον περιμένει. Η Ευρυτανία. Είναι από τους πρώτους. πολεμάει για κά­ τι που δεν πιστεύει. και οι παλιοί καπετάνιοι όσοι δεν είναι φυλακή—δεν εξοντώνονται μόνο από τον κυβερνητικό στρατό. που μεσούντος του Εμφυλίου είπε το ήδη εμφανές «καλύτερα που δεν νική­ σαμε» και το επ αν έλαβαν αργότερα πολλοί άλλοι.ΑΡΗ Σ. γέροι και παιδιά. Αποφασίζει να εκτελέσει τη διαταγή ως προς το ένα σκέλος της· να συγκεντρώσει και να στείλει έξο^ μόνο όσους θέλουν και ο ίδιος να παραμείνει στην πατρίδα. πολλοί κρύβονται γιατί δεν ξέρουν ότι τελείωσε ο πόλεμος και φοβούνται πω ς θα τους επιστρατεύσει· άλλοι γιατί δεν θέλουν να τους πάρει μαζί του έξω· άλλοι γιατί σκοπεύουν να παραδοθούν μόλις περάσει η έξαψη του αίματος. 0 Περικλής αρχίζει θανάσιμους κύκλους επαφών. 0 Περικλής δεν αντιδρά* όπως και πολλοί άλλοι. τραυματίες. περνώντας ανάμεσα από τις γραμμές του στρατού. δεν είναι κα­ θόλου εύκολο. Το κε­ φάλι του Περικλή είναι σίγουρη απονομή χάριτος. Το δρο­ μολόγιο που χαράζει. γυναίκες. Την άνοιξη του 1947 έρχεται στη Ρούμελη ο πολιτικός X. Όμως εί­ ναι η μόνη ελπίδα να σωθούν. που χτενίζεται συνε­ χώς από τα κυβερνητικά στρατεύματα. Μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού και την υποχώρηση στις Ανατολικές Χώρες. με τον στρατό να κρατάει όλα τα περάσματα. Φλωράκης (Γιώτης) με κομ­ ματικό σημείωμα προς τον Περικλή να του παραδώ σει το τμήμα που έφτιαξε και να τεθεί υπό τις διαταγές του. 0 Περικλής ανακοινώνει στους συγκε­ . λίκνο του αντάρ­ τικου. Εδοί) κυριαρχούν τα κομματικά στελέχη. Η απελπισία κάνει ορισμένους από αυτούς επικίνδυνους. Αλλά η ευθύνη που νιώθει για τους ανθρώπους που ξεσηκώσανε και βγάλανε στο Βουνό δεν του επιτρέπει να τους εγκαταλείψει. αν όχι ο πρώτος. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 775 Όμως ο Δημοκρατικός Στρατός δεν έχει τίποτα κοινό με τον ΕΛΑΣ της Αντίστασης. εκτελούνται και από τους συντρόφους τους. εκθεμελιώθηκε από τις παρακρατικές ληστρικές οργανώσεις· οι κάτοικοι κυνηγήθηκαν και ο τόπος άδειασε. Να συγκεντρώσει όλους τους σκορπισμένους και καταδιωκόμενους στη Ρούμελη για να τους περάσει στην Αλβανία. από τη Ρούμελη έως την Αλβανία. Το τελευταίο που θέλει εί­ ναι να ξαναφύγει έξω. που αυτοχρίονται συνταγματάρχες και στρατηγοί. Τέλος του 1949 η φ ά λα γγα των φαντασμάτων είναι έτοιμη. 0 μπαρουτοκαπνισμένος υπό τον άκαπνο. Στις τρύπες των βράχων και σε απίθανα δύσβατα σημεία κρύβονται νηστικοί και εξαθλιωμένοι αντάρτες. στον Περικλή ανατίθεται μια τελευταία αποστολή. Όταν τους πλησιάζει.

Άρχισε σαν από ειρωνεία στο κολχόζ «Νέα Ζωή» στο Κροστσένκο. ανάμεσα στα πόδια του στρατού. Ένας από τους εντεταλμένους δολοφόνους του. που ξέρω ότι στα 1941 αυτός δημιούργησε το αντάρτι­ κο στην περιοχή μου». ολιγόλογος και ακριβοδίκαιος. περνάει τα σύνορα.. Φορτο3θηκε για το υπόλοιπο της ζωής του τον αφοπλισμό του 2ου 4. χωρίς να πέσει μια ντουφεκιά. σύντροφε'. Μα ο Περικλής επέζησε χωρίς ποτέ να σωπάσει. [. νηφάλιος. προγραμμένος και έξω. Μόνο αυτόν εμπι­ στεύονται.. Οι ψυχές που κρεμάστηκαν στον λαιμό του τον βγάζουν άλλη μια φορά έξω από τα σύνορα της Ελλάδας. που άρχισε στο Ελληνογερμανικό Μέτωπο και μεσουράνησε στο αντάρτικο. σαν από θαύμα. όπως του σύστηναν όλοι· όπως είπε κάποιος φίλος του από τα παλιά.Ουκρανίας. ο Βασίλης Πάνου από το Δερελή του Δομοκού. Θ. Η αντίδραση είναι ομό­ φωνη· ή θα πάει μαζί τους ή δεν ξεκινάει κανένας. στα παγωμένα σύνορα Πολωνίας . όπως του υπέδειξε το Κόμμα: «Να τραβήξουμε προς τα έξω τον “πράκτορα” Γιώργο Χουλιάρα (Περικλή) και να τον σκοτώσουμε με ξυλοκόπημα χωρίς να κάνουμε χρήση φονικών όπλων. εγκαταστάθηκε στις Εργατι­ κές Κατοικίες έξω από τη Άαμία και έζησε αθόρυβα. χωρίς να κατα­ δεχτεί να ζητήσει ποτέ τίποτα από κανέναν. αποκλεισμούς και δολοφονικές από­ πειρες για 28 ολόκληρα χρόνια. .] Πώς να σκότωνα αυτό τον άνθρωπο. είχε άδο­ ξη συνέχεια. Προγραμμένος στην πατρίδα του. Γιατί με σκοτώνεις . 0 Νέστορας των καπετάνιων. αρνήθηκε να τον εκτελέσει. Η προσωπική του κόλαση τον περιμένει.4 0 Περικλής. Τους περνάει όλη τη διαδρομή. περπατώντας νύχτες μέσα από τα φαράγγια. «τον έφαγε το στόμα του και τον έσωσε η ιστορία του».776 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ ντρωμένους την απόφασή του να παραμείνει στην Ελλάδα και ορίζει δυο αξιωματικούς επικεφαλής της φάλαγγας. επικεφαλής της κομματικής ασφάλειας του στρατοπέδου «Νέα Ζωή».. επέζησε και κατόρθωσε να γυρίσει στην πατρίδα τον Δεκέμβριο του 1977 . Εκεί στάλθηκε να σπά­ ει πέτρες για να αποκτήσει προλεταριακή συνείδηση και η «νέα ζωή» του συνεχίστηκε με ξυλοδαρμούς. Νικηφόρος Η εκτυφλωτική τροχιά του νεαρού ανθυπίλαρχου. Δριτσιος.

Α ΡΗ Σ. πριν το αφοπλίσουν οι Άγγλοι. (ΑΣΚΙ) Αλλά δεν τον αντικατέστησαν.1953.Μην κάνετε καμιά βλακεία. ταγματάρχης Παπαζήσης. Ό πω ς αποδείχτηκε.5 0 Άρης. μήνες πριν. Όταν το σύνταγμα επανεξοπλίζεται με όπλα της Εθνοφυλακής Θήβας. και αυτό δεν ξεχνιέται.Ο Νικηφόρος. . Το σύνταγμα συγκεντρώνεται και. 0 Νικηφό­ ρος απουσιάζει στην έδρα του τοπικού ΕΛΑΣ Αθήνας και ο στρατιω ­ τικός διοικητής του συντάγματος. «Ασφαλώς οι π ε ­ ρισσότεροι θα επέπιπταν σαν ελατήρια κατά των αρμάτων. είχε γνωρίσει τον νεοτοποθετημένο στρατιωτικό διοικητή στο σύνταγμα του Νικηφόρου. θα δημιουργηθεί ζήτημα μεγάλο με τους Άγγλους. Τέθηκε σε διαθεσιμότητα από την ηγεσία και άρχισαν ανακρίσεις. Όμως νέοι διοικητές διορίζονται οι μόνιμοι λοχαγοί Παλά­ σκας και Χατζηχρήστος. Ακρόπολίς. 5.12. δεν του ενέπνευσε την παραμικρή εμπιστοσύνη και είχε ενημερώσει γ ρ α π τώ ς το ΓΣ του ΕΛΑΣ: « 0 ταγμα τά ρχη ς Παπαζήσης π ρ έπ ει να αντικατασταθεί το συντομότερο». Το σύνταγμα κυκλώ­ θηκε εκεί που είχε στρατοπεδεύσει από αγγλικά θωρακισμένα.Ο Νικηφόρος θα μας βοηθήσει κι αυτός. αντιδρά σε κάθε ιδέα αντίστασης. πού είναι ο Νικηφόρος. . ουδείς αμφι­ σβητεί τις ολωσδιόλου διαφορετικές αντιδράσεις τους. Παρ’ όλα αυτά το 2ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ. ο πολιτικός υπεύθυνος του συντάγματος Ανάποδος (Θύμιος Καψής): . ο Παπαζήσης είχε διαλέξει από καιρό την κυ­ βερνητική πλευρά και η παράδοση ήταν προσυμφωνημένη. ακούγονται κάποιες φωνές: . Αν οι τραχείς και εμπει­ ροπόλεμοι αντάρτες του είχαν κυκλωθεί από Γερμανούς.Εγώ θα άρχιζα τον πόλεμο με την Αγγλία. Ο Νικηφόρος μαρτύρησε κυριολεκτικά. Και ένα με­ γάλο μέρος τους θα διέφευγε με τα όπλα του». Γρηγοριάδης. κατεβαίνοντας για την Πελοπόννησο. λέει στους άνδρες. Μόνο οι άνδρες του τον έχουν αθωώσει· αυτοί ξέρουν τι συνέβη και του συμπαραστέκονται παντοιοτρόπως. εξηγεί κατευναστικά ο Χατζηχρήστος. . 29. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ Α ΤΑ Κ ΤΩ Ν 777 Συντάγματος από τους Άγγλους στην Κηφισιά. Ισ το ­ ρία) Μα η γραμμή της πολιτικής ηγεσίας για τους Άγγλους τούς έχει δέ­ σει τα χέρια· όπως απάντησε στον Νικηφόρο. το είχε αφοπλίσει η πολιτική ηγεσία. που του ζήταγε ευθύνες. (Σ. οι Ρουμελιώτες αντάρτες αναζητάνε τον καπετάνιο τους· είναι οι «Νικηφοραίοι». όταν η νέα διοίκηση αρχίζει να μιλάει. στις 2 μετά τα μεσάνυχτα της 3ης προς την 4η Δεκεμβρίου 1944.

ο αφοπλισμός κρεμάστηκε σαν π έ ­ τρα στον λαιμό του για πάντα.Εμείς τον θέλουμε καπετάνιο μας. Μα δεν ήταν πια το ίδιο. απαντάνε εν χορώ οι Ρουμελιώτες.Νικηφόροοος! Με την παρέμβαση του ίδιου του Νικηφόρου τελικώς το σύνταγμα ανασυγκροτήθηκε και μπήκε στις μάχες. εκείνος που­ λάει με ένα βαλιτσάκι τσιγάρα για να ζήσει την οικογένειά του. επιστρέφει κρυμμένος στο πορτμπαγκάζ ενός αυτοκινήτου. στάλθηκε μαζί με τον Περικλή στη Γιουγκοσλαβία. αλλά δεν μπορούσε να σταθεί στον ξένο τόπο. παρά τα δηλητηριώδη σχόλια της Αριστεράς για τον «πουλημένο» έναντι αμύθητων ποσών. νηστικός και παγωμένος. . .Δεν θέλουμε ανακρίσεις. Αν ο «εθνικός μας εύελπις» είχε σκοτωθεί σε κάποια από τις μάχες. Μετά την παράδοση των όπλων. καταδικάζεται σε θάνατο και μένει μελλοθάνατος στο κελί επί 7 χρόνια. θα είχε εξασφαλίσει έναν ανδριά­ ντα· έζησε και γνο^ρισε το μίσος Δεξιάς και Αριστεράς. . δου­ λεύει σε οικοδομές και εργοστάσια. παρόλο που στην Ελλάδα καταζητείται. Πάλι δεν κρατιέται εκεί· μένει από τον Μάρτιο έως τον Οκτώ­ βριο του 1945 και. Με π α ­ ρέμβαση του Τζήμα πέρασε στην Αλβανία. Στον Εμφύλιο δεν πήρε μέρος. στις ρεμα­ τιές και τις λυκότρυπες του Παρνασσού. Η γυναίκα του ξόδεψε όλη την πατρική της περιουσία για να αναβάλει την εκτέλεση της απόφασης και να τον κρατήσει στη ζωή. Όταν αρχίσει ο Εμφύλιος.778 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ . Ού­ τε ο Νικηφόρος ήταν πια ο ίδιος.Είστε παλιάσκερο.Δεν μπορεί να αναλάβει καθήκοντα αν δεν τελειώσουν οι ανα­ κρίσεις. Από το εκτελεστικό απόσπασμα τον Νικηφόρο και τον αδερφό του Σόλωνα θα τους σώσει τελικά με παρέμβασή της η αγγλική πρεσβεία. θα αναδειχτεί στον σπουδαιότερο στρα­ τιωτικό ηγέτη που διέθετε ο Δημοκρατικός Στρατός.Νικηφόρος! .Σκάστε. το Νικηφόρο θέλουμε. χωρίς ποτέ να . . . για να είναι πιο κοντά στην Ελλάδα. Το βράδυ της 18ης Μάίου 1946 συλλαμβάνεται συμπτωματικά στην οδό Αιόλου από αστυ­ φύλακες.Θα πειθαρχήσετε στον ΕΛΑΣ. Διαμαντής Θα κρύβεται για έναν χρόνο. φωνάζει ο Παλάσκας. . Βγήκε από τη φυλακή το 1952 και.Νικηφόρος! .

. Οι εκπληκτικές επινοήσεις του στον ανταρ­ τοπόλεμο και οι απροσδόκητοι ελιγμοί που πραγματοποιούσε έφερναν σε απελπισία τους στρατηγούς της άλλης πλευράς.Τα μάτια σας τετρακόσια με τον Διαμαντή. στη θέση Αδρασκέλα του χωριού Μάρμαρα. Αντιθέτως. Τον εκτέλεσε εν ψυχρώ. Μα ποτέ δεν πρόδωσε τον αρχηγό του. Ή ταν «ο π α π ά ς του Άρη». άρχισε να φωνά­ ζει προς τη μεριά του στρατού. λόγω «της γνωστής από το π αρ ελ­ θόν επιδεξιότητος. μα για πολλά χρόνια δεν κατόρθωσε να ζήσει εν Θεο5. Τον είχε φοβηθεί το μάτι τους. πονηριάς. ο γενικός επιμε­ λητής του Θύμιος Κατσόγιαννος για να πάρει χάρη: . Παρά το σχήμα του. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑ Κ ΤΩ Ν 779 του δοθεί η ανάλογη θέση. οι στρατηγοί και πάλι συνιστούσαν: . πισώπλατα. υπήρχε πάντα η φωτογραφία του Άρη. Οι σ τρ α τη γο ί του Εθνικού Στρατού δεν αποτολμούν να καταδιώ ­ ξουν τη «Μ εραρχία Διαμαντή» αν δεν έχουν δεκαπλάσιες και εικοσαπλάσιες δυνάμεις να παρατάξουν. επ ι­ κίνδυνος και με τους τελευταίους που του έμειναν. κυνηγήθηκε και γνώρισε αφάνταστες τα λα ι­ πωρίες.Α ΡΗ Σ. Ποτέ δεν τον αρνήθηκε.Τον Διαμαντή να βρείτε! Στον Διαμαντή να πάτε! 0 Διαμαντής σκοτώθηκε στα Βαρδούσια στις 21 Ιουνίου 1949. οι χωρικοί συνέχιζαν να εμπιστεύονται τον καλότροπο καπετάνιο και συμβούλευαν πάντα τους συγγενείς αιχμαλώτων του ΔΣ που πάσχιζαν να τους ελευθερώσουν: . δραστηριότητος και ευελιξίας του διοικητού της Διαμαντή». όπο^ς κατέθεσε ο ίδιος στο στρατοδικείο. λοιδορήθηκε.Σκότωσα τον Διαμαντή. Οι αρχές δεν επέτρεψαν να ταφεί ο αλησμόνητος αντάρτης στο νε­ κροταφείο της Λαμίας για να μη διαταράξει «την ησυχίαν των εν τω νεκροταφείω αναπαυομένων αγαθού ν ψυχών». (Ματζώρος) Τον έθαψαν έξω από τη μάντρα. σκότωσα τον Διαμαντή. Στο κελί του. Είναι επίφοβος. πάνω από τις εικόνες των Αγίων. Α ρειανοί (4) Π άτερ Ανυπόμονος 0 ψυχωμένος αρχιμανδρίτης επέστρεψε στη Μονή Αγάθωνος στην Τπάτη. και η Ρού­ μελη είχε πλημμυρίσει από κυβερνητικές δυνάμεις. Ακόμη και όταν πλέον απόμεινε με ελάχιστους μαχητές.

Όταν χάθηκε ο αρχηγός. δωρεάν δότε. που άρχισε ο Εμφύλιος. που οι άλλοι άνδρες ξύπναγαν με το στόμα στεγνό. ωρέ Γούσια. Βασανίστηκε και πήγε κακήν κακώς. Πήγε μπροστά σε μια πορεία. Είχε πάντα την πρόνοια να κρατάει το βράδυ λίγο ψωμί ή καπνό από το μερίδιο που του αναλογούσε. Αγησίλαος Ο πιο ιδιόρρυθμος αντάρτης του ΕΛΑΣ γύρναγε μόνος στα βουνά της Ευρυτανίας. Τον έστειλε δήθεν η «αντίδραση» από το Καρπενήσι να δηλητηριάσει τον μεγάλο στρα­ τηγό. Νάκος Μπελής Ο θυμόσοφος καπετάνιος δεν παρέδωσε ποτέ τα όπλα του. Άτρομος. . Συνεννοήθηκε να ακολουθήσει τον Άρη στο Βουνό. και το πρωί. Μετά τον θάνατο του Άρη κρύφτηκε για έναν χρόνο στα βουνά και το 1946. του είπε μόνο. όπως έλεγε τους πολιτικούς. άφοβος έως το τέλος. και τον βρήκε μια σφαίρα από τους ενεδρευτές του στρατού. Τον έκλεισαν σε ένα καλύβι και την άλλη ημέρα τον εκτέλεσαν.Δωρεάν ελάβετε. αλλά είχε χτυ­ πήσει στο πόδι και καθυστέρησε. Παρουσιάστηκε στο τοπικό αρχηγείο του ΔΣΕ. δεν καταδέχτηκε ούτε καν να διαψεύσει τις εναντίον του κατηγορίες. μακριά από τα βουνά και τα τσουγκάνια του. και κάποια στιγμή στον Εμφύλιο αποφάσισε να π ο ­ λεμήσει. που ήσαν επιστρατευμένα παιδιά και φοβισμένα. λιγομίλητος και συντροφικός. πολέμησε με τον ΔΣΕ. ο Μπελής παρέμεινε κρυμμένος στις τσακαλότρυπες. κυνηγημένος από τους «στρουχτούρες». Ο Αγησίλαος. έκοβε σε μικρά κομματάκια το ψωμί ή τον καπνό που είχε φυλάξει και τα μοί­ ραζε. Μάλλον ευθύνεται η τόλμη του. αντί για τους ανιχνευτές. που έπεσα εγώ στα χέρια σου κι όχι εσύ στην πλώρη της μπιστόλας μου. ο γιγαντόσωμος και πιστός καπετάνιος έμεινε ίδιος και απαράλλαχτος. πολέμησε στον Εμφύλιο και έφυγε μετά στη Ρουμανία.780 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Πελοπίδας Από τις πρώτες ημέρες του ΕΛΑΣ έως το τέλος. Δεν του ανέ­ θεσαν ποτέ μεγάλο τμήμα και ειπώθηκαν πολλά για τον ύποπτο τρό­ πο που σκοτώθηκε τον Οκτώβριο του 1948 στη Δαύλεια. αλλά με εντο­ λή του Γούσια συνελήφθη αμέσως ως ύποπτος. . λέγοντας με ιερατικό τρόπο: .Τι να σου κάνω.

όταν γύρισε ανυποψίαστος στο σπίτι του. «Έ να πρωί ο Κωστούλας δε φάνηκε. Τον έστειλαν πίσω στο κολαστήριο. Μένει σ' ένα δθ3ματιάκι-τρύπα που το 7 χαν οι νοικοκυραίοι για αποθήκη. συνεργάστηκε σε αθλιότητες εναντίον του αρχηγού του. προκειμένου να ξεφύγει. Ο σωματοφύλακας του αρχηγού Ντού?^ας γύρισε στο χωριό του την Μπελοκομίτη. Λίγοι επέζησαν. Σ α να καπνίζει ακόμη». Μήπως είναι άρρωστος. Μ αυροσκούφηδες Από τον έφ ιππο ουλαμό έφυγαν αμέσως μετά τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ 20 άνδρες με τον Κωστούλα στη Γιουγκοσλαβία. Καθο^ς . Για αυτό. υπέφερε τα πάνδεινα. τρελαμένος από φόβο. Ο ιπποκόμος του Λέων προ­ σπάθησε να κρυφτεί μετά τη Μεσούντα. Του το επέτρεψαν.ου έζησε στο Μπούλκες τη δική του κόλαση. αλλά όχι για πολύ. μεταξύ των οποίων και αυτή του «ξενοκίνητου πράκτορα». »Τον βρίσκουμε εκεί. Όταν άρχισε ο Εμφύλιος. ζήτησε να ε π ι­ στρέφει στην Ελλάδα να πολεμήσει. Οι μπότες και η εξάρτυση με τα φυσεκλίκια αστράφτουν. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑ Κ ΤΩ Ν 781 Κω στούλας 0 ευαίσθητος ανθυπολοχαγός του Αλβανικού και ήρωας του Γοργοπόταμ. Ο Δράκος έζησε στη φυλακή καταφρονεμένος. μα συνελήφθη από τους κυ­ βερνητικούς και. όπου βρήκε τον θάνατο.000 περίπου έγκλειστοι ελασίτες χύθηκαν να τον λιντσάρουν. Τέτοια ζωή δεν αντέχεται. Πά­ με στο σπίτι του να τον βρούμε. Την πιο απροσδόκητη πορεία την είχε ο γιγαντόσωμος Έκτορας από τον Πειραιά. μα δεν μπόρεσε να σταθεί* κυνηγήθηκε και βγήκε ξανά στο Βουνό. όπου αντιμετώπισε ξανά διάφορες κατηγορίες. Τον Ατρόμητο. Ως πρώην υπασπιστής του Αρη. οι υπόλοιποι γύρισαν στα χωριά τους και μερικοί που έμαθαν το νέο ξεκίνημα του Άρη έτρεξαν πάλι να συναντήσουν τον αρχηγό τους. »Δίπλα του το πιστόλι. όταν μεταφέρθηκε από τα Τρίκαλα στις φυλακές Χατζηκο^στα της Αθήνας. (Ραβάνης) Αλλοι αγωνιστές καταθέτουν ότι ο Κωστούλας δολοφονήθηκε και το έγκλημα παρουσιάστηκε σαν αυτοκτονία. με χαμένα λογικά και την κατηγορία ότι έκοψε το κεφάλι του Άρη. που πιάστηκε στο Κηφισοχώρι μαζί με τον Θάνο. οι 1. τον περίμεναν κάποιοι συγχωριανοί του και τον μακέλεψαν με τα κλαδευτή­ ρια. »Φοράει την καλή του στολή φρεσκοσιδερωμένη.Α ΡΗ Σ.

και με αυτό το όνομα κρατήθηκε έως το 1951. που αφέθηκε ελεύθερος. Έ π ρ ε π ε ν ’ αυτοκτονήσω με τον Άρη. καθώς δεν υπήρχε τίποτα εναντίον του ανύπαρκτου «Γιάννακα». δεν βρέθηκε κάποια κα­ τηγορία εναντίον του «Γιάννακα». . Επί χρόνια εθεωρείτο νεκρός. Δεν έδωσε ποτέ σημεία ζωής· κλεί­ στηκε στον εαυτό του και δεν είχε καμία επαφή με παλιούς συναγω­ νιστές του.782 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ δεν ήταν γνωστός στην περιοχή. δήλωσε το πρώτο όνομα που του ήρ­ θε στο μυαλό: «Γιάννακας». Η κουβέντα του ήταν: Με βασανίζουν ακόμα οι τύψεις. Ο Έ κτορας χάθηκε έκτοτε στον Πειραιά. Όσο και αν έψαξαν στα χαρτιά τους και όσο και αν ερεύνησαν οι τοπικοί αστυνόμοι. Εντελώς τυχαία τον αναγνώρισε κάποιος στις αρχές της δε­ καετίας του 1980 στον Πειραιά και μετά από πολλά παραδέχτηκε ότι είναι ο πιστός μαυροσκούφης που ακολούθησε τον αρχηγό έως τη στιγμή της αυτοκτονίας του. Ωστόσο τον έστειλαν στη φυλακή.

Σ υντομ ογραφ ϊες ΑΚΕ: Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας ΑΣΟ: Αντιφασιστική Στρατιωτική Οργάνωση ΒΑΜ: Βασιλικό Απελευθερωτικό Μέτωπο BBC: British Broadcasting Corporation ΒΕΣΜΑ: Βασιλικός Ελληνικός Στρατός Μέσης Ανατολής BLO: British Liaison Officers ΒΣΑ. Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή ΓΕΣ: Γενικό Επιτελείο Στρατού ΓΣ: Γενικό Στρατηγείο ΔΣΕ: Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας ΕΑ: Εθνική Αλληλεγγύη ΕΑΜ: Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο ΕΑΜΕ: Εθνικόν Αντικομουνιστικόν Μέτωπον Ελλάδος ΕΑΣΑΔ: Εθνικός Αγροτικός Σύνδεσμος Αντικομουνιστικής Δράσεως ΕΔΑ: Επιτροπή Διαφώτισης Ανταρτών ΕΔΕΣ: Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος ΕΕΑΜ: Εργατικό ΕΑΜ ΕΕΕ: Ένωσις Ελευθέρων Ελλήνων ΕΕΕ: Ένωσις Ελλήνων Εθνικιστών / Εθνική Ένωσις Ελλάδος ΕΚΚΑ: Εθνική Και Κοινωνική Απελευθέρωσις ΕΛΑΝ: Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Ναυτικό ΕΛΑΣ: Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός ΕΑΑΣ-Ν: ΕΛΑΣ Νέος ΕΛΔ: Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας ΕΛΣ: Ελληνικός Λαϊκός Στρατός ΕΝΑ: Ένωσις Νέων Αξιωματικών ΕΟΒ: Εθνική Οργάνωσις Βασιλοφρόνων ΕΟΕΑ: Εθνικαί Ομάδες Ελλήνοον Ανταρτών (του ΕΔΕΣ) .

Ευρυτανίας ΣΑΝ: Σύνδεσμος Αξιωματικών Νέων .784 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ ΕΠ: Εθνική Πολιτοφυλακή ΕΠΟΝ: Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων ΕΣ: Ελληνικός Στρατός ΕΣΑΠ: Ελληνικός Στρατός Απελευθερωτικής Προσπάθειας ΕΣΗ: Εκστρατευτικό Σώμα Ηπείρου ΕΣΠΟ: Εθνικο-Σοσιαλιστική Πατριωτική Οργάνωση ΕΣΣΔ: Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών ΙΔΕΑ: Ιερός Δεσμός Ελλήνοον Αξιωματικών ΚΓΣΑ: Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών ΚΔ: Κομουνιστική Διεθνής (Κομιντέρν) ΚΕ: Κεντρική Επιτροπή ΚΗ: Κλιμάκιο Ηπείρου ΚΙΣ: Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο ΚΚΕ: Κομουνιστικό Κόμμα Ελλάδας ΚΚΣΕ: Κομουνιστικό Κόμμα Σοβιετικής Ένωσης ΚΟ: Κομματική Οργάνωση ΚΟΑ: Κομματική Οργάνο^ση Αθήνας ΚΟΥΤΒ: Κομουνιτσέσκαγια Ουνιβερσιτά Τραβαγέρων Βαστόκ (Κομουνιστικό Πανεπιστήμιο Εργαζομένων Ανατολής) ΚΣΕ: Κεντρική Στρατιωτική Επιτροπή ΛΑΕ: Λαϊκή Απελευθερωτική Ένωση ΛΑΣΓ: Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός Γιουγκοσλαβίας ΑΣ: Λαϊκός Στρατός ΜΑΔ: Μονάδες Ασφαλείας Δημοσυντήρητων MAY: Μονάδες Ασφαλείας Υπαίθρου ΜΕΑ: Μέτωπο Εθνικής Ανεξαρτησίας ML: Military Liaison Μ04: Military Organisation 4 ΟΚΝΕ: Ομοσπονδία Κομουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας ΟΜΜ: Ομάδα Μεραρχιο^ν Μακεδονίας ΟΜΣ: Ομάδα Μεραρχιών Στερεάς ΟΠΛΑ: Ομάδες Προστασίας Λαϊκών Αγωνιστών OSS: Office of Strategic Services ΠΑΟ: Πανελλήνιος Απελευθερωτική Οργάνωσις ΠΑΟΚ: Πατριωτική Απελευθερωτική Οργάνωσις Κορινθίας ΠΑΣ: Πανελλήνιος Απελευθερίοτικός Σύνδεσμος ΠΓ: Πολιτικό Γραφείο ΠΕ: Περιφερειακή Επιτροπή ΠΕΑΝ: Πανελλήνια Ένωση Αγωνιζομένων Νέων ΠΕΕΑ: Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης ΠΕΦΦΕ: Περιφερειακή Επιτροπή Φθιώτιδας. Φωκίδας.

Οργάνωσις X .ΑΡΗΣ. Σοβιετική Ένωση ΣΕΚΕ: Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδας SIS: Secret Intelligence Service ΣΚΕ: Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας 5N0F: Slavo-Makedonski Narondi Osvoboditelni Front (Σλαβομακεδονικό Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) SOE: Special Operations Executive ΣΣΑ: Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή STC: Special Training Center (Σ)ΣΜΑ: (Συμμαχικό) Στρατηγείο Μέσης Ανατολής ΤΕ: Τάγμα Εθνοφυλακής UNRRA: United Nations Relief and Rehabilitation Administration ΥΒΕ: Τπερασπισται Βορείου Ελλάδος X. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑ Κ ΤΩ Ν ΣΕ.

Α. Νέα Σύνορα / Δίφρος / Παπαζήσης Βερνάρδος Π. Σιδέρη^ Γατόπουλος Δ. Γραμμή Άρης Βελουχιώτης. 0 Νίκος Ζαχαριάδης και 22 συνεργάτες του.. Προσφυγιά. Τολίδης Βρατσάνος Δ. («Γούσιας»). Μέλισσα Γελαδόπουλος Φ. Να υπηρετούμε το λαό Βούλτεψης Γ..... Φωτιά και τσεκούρι .... Η Συμφωνία της Βάρκιζας. Συναγωνιστής Ακέλας . Παρουσία Αθανασιάδης Γ. Ιστορία της Κατοχής. Η προδομένη επανάσταση... («Ακέλας»). 1944. Εξορία .. Η Θεσσαλία στην Αντίσταση. Ιστορία των Ελληνικών Επαναστάσεων 1824-1935 Γασπαρινάτος Σπ. Η παρωδία της δίκης των δωσίλογων . Πολιτική ιστορία του ΚΚΕ Βλαντάς Δ. Προσκήνιο Αβέρωφ-Τοσίτσας Ευ. Ρήγας Αργυρόπουλος Σ. Μια φορά κι έναν καιρό ένας διπλωμάτης . Εκδοτική Βαζαίος Εμμ. Τα άγνοιστα παρασκήνια της Εθνικής Αντιστάσεως στην Πε­ λοπόννησο Βαφειάδης Μ. Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας . Φυτράκης Αποστόλου Α. Αντάρτικο. Η πρώτη πράξη της ελληνικής τραγωδίας Αναγνωστόπουλος Ν. Ο λόγος της Λαμίας Αρσενίου Α. Απομνημονεύματα . Οι αιτίες για τις ήττες και τη διάσπαση του ΚΚΕ και της ελληνικής Λριστεράς. Ποντίκι Βλαντάς Δ. Κατοχή..Π ήγες Αβδούλος Στ. Ζαχαριάδης. Εστία Βοντίτσος Γ. Παράνομος τύπος 1941-1944 Ανδρικόπουλος Γ.. Ν. Γλάρος Βλάχος Αγγ. Γλάρος Βουρνάς Τ.. Απελευθέρωση. κρίσιμη χρονιά ... Πρόκληση. Η ζωή μου . Η 13η Μεραρχία του Ε Λ Α Σ Γεωργίου Β. Βάρκιζα.. Από την Κατοχή στον Εμφύλιο.. Διογένης Ανταίος Π. Γιατί χάθηκε η νίκη. Εστία Αγγελόπουλος Άγγ... Ισοκράτης Βούλτεψης Γ.. Δεκεμβριανά.Β ασική Β ιβλιογραφία .. («Ακέλας»). Θύτης και θύμα.

Το έπος του λαού. Παγίδευση και αφοπλισμός Δημητρίου IL. X. Καμαρινόττουλος Γυφτόπουλος Δ. Γιατί με σκοτώνεις. 1949 Ζωγράφος Αλ. Τολίδης Ζαφειρόπουλος Δ. Τα παρασκήνια του Γοργοπόταμου . μην κλαις... Σύγχρονη Εποχή Ενεπεκίδης Π. Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. Ιστορία της Αντίστασης 1940-'45. Εξάντας Γρηγοριάδης Σ.. Νεόκοσμος Γρηγοριάδης Φ. Το 2ο Σύνταγμα του Ε Λ Α Σ . Γλάρος Η παράνομη μπροσούρα του Νίκου Ζαχαριάδη . Το μήλο της Έριδος . («Γαβριάς»).. Φυ­ τράκης Δημητρίου Δ. Εξάντας Έτσι άρχισε ο εμφύλιος. Οι δύο όχθες. Γλάρος Εθνική Αντίσταση. Η ελληνική Αντίστασις 1941-1944. Αυλός Γεωργούλας Μπ. σύντροφε . 0 αντισυμμοριακός αγών 1945-1949 Sekendorf Μ Η Ελλάδα κάτω από τον αγκυλωτό σταυρό .M. Άρης Βελουχιώτης Γκριτζώνας Κ. Γλάρος Γκριτζώνας Κ. Κατοχή.. Εκ βαθέων .. Γλάρος Γκριτζώνας Κ.. Επικαιρότητα Γιαννάκος Ηλ.. «Ημερολόγιο». Σελίδες μίας μικρής ιστορίας Γκαλιμπέρτι P. Το Δεύτερο Αντάρτικο. («Βερμαίος»). («Νικηφόρος»). Αντίστασις.). («Καβαλάρης»). (επιμ. Τρύπια αρβύλα .. Εστία Eudes D Οι καπετάνιοι . Γλάρος Woodhouse C.. Αναμνήσεις . 1939-1945. Το Αντάρτίχα Καμαρινόττουλος Γρηγοριάδης Φ. Καπόπουλος Γρηγοριάδης Σ. («Βερμαίος»). («Νικηφόρος»). Θεμέλιο Δρίτσιος Θ. Kac διηγώντας τα.. Η εξέγερση της Τασκένδης. Μυστικές αποστολές στην εχθροκρατ ουμενη Ελλάδα.. Αδελφότης Μικροχωριτών Η Έκθεση Σιάντου για τα Δεκεμβριανά .. Καπόπουλος Γρηγοριάδης Σ.. Γερμανοί. Σύγχρονη Εποχή Ζέρβας Ν. Το άκρως απόρρητο αρχείο της εξόντωσης του Άρη Γιαννακόπουλος Χρ. («Νικηφόρος»). Δω­ δώνη Δημητρίου Δ. Φιλίστωρ Γκονεζος Β. Αντάρτης στα βουνά της Ρούμελης Δημητρίου Δ. Δεκέμβριος 1944. Γλάρος Δρίτσιος Θ. Ποια τύχη σε περιμένει. Γλάρος Δρίτσιος Θ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 787 Γεωργίου Β.. («Ααοκράτης»). Κόκκινοι δραπέτες. Ellis Waterhouse. 0 Άρης Βελουχιώτης και οι Άγγλοι .. Ασκραίος f i Εθνική Αντίσταση στην Ευρυτανία . Τα φοβερά ντοκουμέντα.. Παπαζήσης Ζαρογιάννης Γ. Μ ετά το Γράμμο . Το ανεξήγητο λάθος . Υπόμνημα του ΑΣ στον OHE. Τα φοβερά ντοκουμέντα: Γοργοπόταμος.. Γλάρος . Γλάρος Ζαούσης Αλ.. δημοσίευση σε συνέχειες στην Ακρόπολη . Φυτράκης Γρηγοριάδης Φ. σύντροφε. («Βερμαίος»).Α ΡΗ Σ..

Η ΟΠΛΑ χωρίς θρύλο. Σύγχρονη Εποχή . Εν ψυχρώ. Θεμέλιο Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. (επιμ. Νέα Σύνορα Ιατρίδης I. Επέζησα και μιλώ . 0ί επεμβάσεις των Άγγλων στην Ελλάδα....788 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Θεοτοκάς Γ. Θεμέλιο Κουκουνας Δ. Νέα Σύνορα Κέδρος Αντρ... (επιμ. Ιωλχός Κανελλόπουλος Π. Σ υνταγματάρχης Ψαρρός Κουτρούκης Γ.). Εστία Θεσπρωτός Δ. . Τετράδια ημερολογίου 1939-1953. Γκοβόστης Κατσίμπας Γ.). Γο κατεστημένο στη νεοελληνική ιστορία. Χρονικό 1941-1944. Ζΐεκα χρόνια αγώ νες . Καπόπουλος Κουτσούκης Κ. Το χρονικό μιας θυσίας . Κωσταράκος Ιστορία του Ελληνικού Έθνους .. Πολίτης Κριμπάς Γρ. Περί πολέμου Κλάρας Μπ. Gutenberg Ιατρίθης L.Αημ. Ένα έθνος σε κρίση . («Νέστορας»). Εξέγερση στην Αθήνα.. Αυτοκριτική. Γύρω από το Δεκέμβρη . Εμπειρία στην Ελλάδα 1943-1948.. 0 αδερφός μου ο Άρης .. Ιστορητής Κόκκινος Κ. i i Εθνική Αντίσταση στη Μεσσηνία και τους γύρω νομούς Κωτσάκης Σπ. Δωδώνη Καραγιώργης Κ. Εκδοτική Αθηνών Ιωαννίδης Γ. Σύγχρονη Εποχή ΚΚΕ . Ψαρρός και το 5/42 Σ ύ ντα γ­ μα Ευζώνων. («Βρασίδας»).. Αναμνήσεις . Ο Αρχιεπίσκοπος’ Δαμασκηνός . Δωρικός Clogg R. Ελληνική Ευρωεκδοτική C la u se w itz K a rl von. Γεώργιος Π απανδρέου . Επικαιρότητα Κοτζιούλας Γ.. Σύγχρονο Βιβλίο Κονδύλης Ανδρ.). Η Ελληνική Αντίσταση 1940-'44. 1935-1945. (επιμ. 1935-1945 ΚΚΕ. Δεκέμβρης του 1944 στην Αθήνα . Όταν ήμουν με τον Άρη. Ένας απολογισμός Καράγιωργας Γ. Τα χρόνια της κρίσης . / / προσωπικότητα του Άρη Βελουχιώτη και η Εθνι­ κή Αντίσταση (Πρακτικά Συνεδρίου).. if Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950.Στα στρατόπεδα Ρούμπικ και Μ πούλκες .. Θουκυδίδης Κατσούλης Γ.. Μέτρον Κούτρας Αθ. Σιδέρης Κομνηνός Κ.. Θεμέλιο Κιλισμανής Γ. Φιλίστωρ Κρέμος Δ. («Δημητρός»)... Η Εθνική Αντίσταση στην Ευρυτανία (Πρακτικά Συ­ νεδρίου). καπετάνιε . Επίσημα Κείμενα Κλάιβ Ν. 1770-1990. Αντίο. Νέα Βιβλία Καραθάνος Δ... Θεμέλιο Κα'ιμάρας Γ.. ΕΚΠΕ Κουτσούκης Κ. («Μπότσαρης»). Συνοπτική ιστορία της Ελ?ιάδας. Η ιστορία των Βαλκανίων . Απομνημονεύματα Κορδάτος Γ.. Εθνική Αντίσταση 1941-1944... Φιλίστωρ Καστελάν Ζ. Σιδέρης Καινούργιος Χρ. 1942-1945.. Απο τ^ν Ιωνία στο Δημοκρατικό Σ τρα τό .

. Ερμής Μαλτέζος Γ. Ιστορίες του Βουνού. Ά ρ η ς Β ε λ ο υ χ ίώ τ η ς . Εκδοτική θεσ/νίκης Μητσόπουλος Θ. Δελφίνι Μαυροειδής Λ.W. Παπαζήσης Μαθιόττουλος Β. Π ώς ε φ τ ά σ α μ ε σ τη ν 4η Α υ γ ο ύ σ τ ο υ . Νέα Σύνορα Μακράκης Ι...C.. Αχροναυπλία . Φυτράκης Μαχαίρας Ευ. δημοσίευση σε συνέ­ χειες στην Απογευματινή. Παντελής Πουλιόπουλος. Δομνίστα .. Σύγχρονη πολιτική ιστορία της Ελλάδος.. Αποστολή Hurling. Πάπυρος Ματζώρος Γ. Γνώση Μανούσακας Γ.αντάρτες στα βουνά Μέρτζος Ν.Ι. Εξάντας Mazower Μ.4. Το χρονικό ενός αγώνα . Τυμφρηστός και Τυμφρήστιοι. («Ορέστης»).Φ. Φιλιππότης Αιβιεράτος Δ. Ποιοι ήθελαν τα Δεκεμβριανά. Εισφορά στο χρονικό της Κατοχής και της Α ν τίσ τα σ η ς στη ν Α θ ήν α .. Σβαρνούτ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩ Ν 789 Κωτσάκης Σπ. Αλεξάνδρεια Μαθιόπουλος Β. Εθνική Αντίσταση και Δεκέμβρης 1944. «Απομνημονεύματα». Καλέντης Myers E... 0 καπετάν Διαμαντής Μαυροειδής Λ.. Πολιτικά αινίγματα ’άΟ-*άί. Ορίων.. 50 χρόνια μετά .Γοργοπόταμος ...Α. Ο Δ εκ έμ β ρ ιο ς τ ο υ 194..Προσφυγιά - Επαναπατρισμός Μακράκης Στ. Ελληνική Ευρωεκδοτική Αεονταρίτης Γ... 0 πόλεμος του 1940-’41 και η Μάχη της Κρήτης.. Αδελφότης Μικροχωριτών Μοσχάτος Θ. Η μάχη της Αμφιλοχίας. Χρονίχο' απο' τ*/?ν Αντίσταση Μάργαρης Ν.. Gì δυο όψεις της ιστορίας . Ε Α Μ -Ε Λ ΑΣ Μανούσακας Γ. If αναζήτηση. Παπαζήσης Μαρκεζίνης Σπ. Θεμέλιο Αιναρδάτος Σπ. Θεμέλιο Μάγερ Χ. 4λ /? Αυγούστου.. ελληνική περιπλοκή.. Η Ελληνική Αντίσταση και οι «Σύμμαχοι». (επιμ.Δ. Σύγχρονη Εποχή Μελετζής Σπ.. Το 30ο Σ ύνταγμα του ΕΑΑΣ .. Επικαιρότητα Μοσχάτος Θ. Γλάρος Αιναρδάτος Σπ. Σύγχρο­ νη Εποχή . Φάκελος Καραγιώργη. Επικαιρότητα Μαρίνος 0.. Κασταλία Μνήμη και Χρέος . («Φάνης»). Γιάννης Μιχαλόπου/ιος.. Με τους. («Απόλλων»). ακοΡιουθήστε Μ παρτζιώτας Β. 1958 Μούτουλας Π.. Έλληνες.Σ. Editex Μηχιώτης X. Η σύσκεψη των καπεταναιων στη Ααμία Μούντριχας Αντρ. («Νέστορας»).. Στ^ν Ελλάδα του Χίτλερ. («Τζουμερκιώτης»).. Το προδομένο Αντάρτικο.. Σύγχρονη Εποχή Λαγδάς IL. Κυψέλη Λάμψας Γ.Α ΡΗ Σ. Προ­ σκήνιο Αιναρδάτος Σπ.). Ευριπίδης Μπακιρτζής. Θεμέλιο Μπακόλας Αν.

Ορφέας Οι πραγματικές αιτίες του ελληνικού δράματος. Ιστορικά Γράμματα Μπρούσαλης Κ. Σύγχρονη Εποχή Παπαγιαννόπουλος Τ.).. Η πικρή γεύση της αλήθειας . Δελφίνι Νεφελούδης IL. Η επιχείρηση του Γοργοποτάμου Νεφελούδης Β. Σύγχρονη Εποχή Μπέικος Γ. Gutenberg Νικόλης Δ. Μια παγίδα για τον Άρη . Έτσι χάθηκε ο Άρης ... («Κίσσαβος»)..790 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Μπαρτζιώτας Β. Γλάρος Μπόκοτας P. Νέα Σύνορα Πετιμεζάς Ηρ. Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν Παπαδόπουλος Αλ. Δωρικός Μπέκιοζ Σπ. Από εύελπις... Βάνιας Μπενετάτος Δ.. Καπετάν Άρης. Ο πόλεμος 1940-'41.Κ. Οι Π ροστάτες .Ε. Στις πηγές της κακοδαιμονίας. Παπαζήσης Παπακόγκος Κ.. Επικαιρότητα Μοριδάκης Μ. Ζέρβας και ΕΑΜ Πρωτόπαπας Σ. ΕΑΜ Wilson Μ.. Εταιρεία Με­ λέτης Ελληνικού Εβραϊσμού... Εστία Πέριτς Β.. Ντοκουμέντο . Το χρονικό της Κατοχής Μπεράτης Γ. Δωδώνη ... («Λάμπρος»)... Eight Years Overseas Παπαγεωργόπουλος Κ.. («Νικήτας»). Θεμέλιο Πατατζής Σ„ Ματωμένα χρόνια.. Η απελευθέρωσις της Ελλάδος Παπαστεριόπουλος Ηλ. Εθνική Αντίσταση και Κοινωνική Ε πανάσταση. Οδοιπορικό του ’43... Η διαθήκη του Νίκου Ζαχαριάδη.. Καστανιώτης Μπλάνας Γ. Διπλή αποκατάσταση της Εθνικής Αντίστασης . («Λάμπρος»). αντάρτης. Ερμής Μπίρκας Κ. Ο εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 Μπόκοτας P. («Φάνης»). Ματωμένος θρύλος Παπάγος Αλ. Μέρες του 1943-1944 στην Εύβοια. Ο Μωριάς στα όπλα Παπαστρατής Σ. Γλάρος Παπακόγκος Κ.Ψαρρός. Απομνημονεύματα Παπαϊωάννου Αχ. Γράμματα για τον Άοη. (επιμ. Το μεγάλο παιχνίδι . Ποντίκι Ξηραδάκη Κ. Παπαζήσης Παπανδρέου Γ. Χατζηνικολή Παρτσαλίδης Μ. Ιστορική πορεία του ελληνικού έθνους Ντοκουμέντα της Αντίστασης . Μνήμες πο'λέμου και ειρήνης Παπαγιάννης Στ. Γιατί πολεμήσαμε . Θεμέλιο Μπέκιος Σπ. Αυτοβιογραφικές αναμνήσεις.. Γλάρος Μπόκοτας P. Ο αγώνας του ΔΣ. Σελίδες από την Εθνική Αντίσταση Μπενβενίστε Ρ... X Μεραρχία του ΕΛΑΣ Πυρομάγλου Κ. 7Υτο. 5/42 . Αγώνες της φυλής Μυριδάκης Μ.. («Κικίτσας»).. (επιμ. Η Πελοπόννησος στο πρώτο αντάρτικο . Κατοχικά Οικονομίδης Φ.Χ Οι Εβραίοι της Ελλάδας στην Κατοχή. Η Εθνική Αντίστασις... Η λαϊκή εξουσία στην Ελεύθερη Ε λλάδα .

Σύγχρονο Βιβλίο Σβορώνος Ν. Νέα Σύνορα Σαράφης Στ.. Φιλίστωρ Συλλογικό: Baerentzen L.. Το θέατρο της Αντίστασης..... Μορφωτικό Ιν­ στιτούτο ΑΤΕ . Rondholz Eb. (επιμ. δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλά­ δα. Σύλλογος προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων Σταυριανός Α. Τεκμήρια για τον πόλεμο του 1940-1941.. 0 Δουρειος Ίππος . Η Ελλάδα σε επαναστατική περίοδο.. Καλάβρυτα 1944 Ροδάκης Π.. Πολιτική αυτοβιογραφία Richter Η. Οδυσσέας Σπανίδης Α. Smith Ole L. Ιστορι­ κή Έρευνα Πυρομάγλου Κ. Ύψιλον Στρογγύλης Απ.).. Νίκος Ζαχαριάδης.. Ιατρίδης I... Μέρες. Δεκέμβρης 1944. 1936-1946.. Η Ελλάδα 1936-1944 (Πρακτι­ κά Α Διεθνούς Ιστορικού Συνεδρίου Σύγχρονης Ιστορίας)... Πολιτικό Ημερολόγιο. Ηριδανός Ράπτης Μ. Σύγχρονο Βιβλίο Σαράφης Στ. Η πρωτεύουσα της Ελεύθερης Ελλάδας. Επικαψότητα Ροδάκης Π. Επανάσταση και Αντε­ πανάσταση στην Ελλάδα . Διογένης Σεφέρης Γ.. («Πάμπλο»). 1934-1957. Θέμα Σαράφη Μ.. (επιμ. Μυστικοί δρόμοι του ΑΣΕ . Η μεγάλη πενταετία Σακελλαρίου X.... σ τ ’ άρματα .. Φυτράκης Στρογγύλης Απ. Μπουκουμάνης Συλλογικό: Φλάισερ X.. Κάλβος Στίνας Α. Κώδικας Ρούσος Π. .. Μετά τη Βάρκιζα. Δο^δώνη Ραβάνης Δ. Γλάρος Στρογγύλης Απ. Πώς αυτοκαταλύθηκε η Δημοκρατία του 1944. Ολκός Συλλογικό: XV άρματα.. Καπετάν Μπουκουβάλας. («Ρεντής»). Γλάρος Smith Antony D. Εθνική ταυτότητα . (επιμ. Εξάντας Ροδάχης Π.). Επικαψότητα Σαράφης Στ. Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας. Κέδρος Πυρομάγλου Κ. Το ημερολόγιο της προσφυγιάς ενός αντάρτη. Γιαννίκος Συλλογικό: Fischer W.. Τρεις μορφές της Αντίστασης: Σαράφης. Θεμέλιο Σεβαστάκης Αλ.. Το αντάρτικο αεροδρόμιο. («Υψηλάντης»). Φαράντος Γ.ΑΡΗ Σ. 0 Ε Λ Α Σ . Αναμνήσεις. Παπαζήσης Σπηλιωτόπουλος Π.Από Αντίσταση στον Εμφύλιο (Πρακτικά Συμποσίου). Σβορώνος Ν.. Καραγιώργης. 0 Γεώργιος Καρτάλης και η εποχή του. Καρτάλης.). Ίκαρος Σιαπέρας Κ.. Επικαψότητα Ρόσιος Αλ. Ιστορικές αναμνήσεις..Γ. Ίκαρος Σεφέρης Γ. Ι/τα φτερά του οράματος. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ Α ΤΑΚΤΩΝ 791 Πυρομάγλου Κ. Μελέτες για τον εμφύλιο πόλεμο 1945-’49 (Πρακτικά Συνεδρίου).. Ιστορικόν Αρχείον Εθνικής Αντιστάσεως.

.. Ιστορικός χώρος και Ελλάδα . Φιλίστωρ Σχινάς Γ. Αντίσταση και Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή. Ινστιτούτο του Βιβλίου Τουλούδης Π. Εγχειρίδιον εκστρατείας. 1931-1944.I. Καστανιώτης Hobsbawm Ε Η Εποχή των Άκρων. Το κρυφό αρχείο της εξορίας . Παπαζήσης Φλούντζης Αντ. Ελληνική Μορφωτική Εστία Τσου Σουν. 0« Λαοκρατικοί' θεσμοί της Εθνικής Αντίστασης . Η διάσωση της Αθήνας τον Οκτώβριο του 1944. i i τέχνη του πολέμου . Στέμμα και Σβάστικα. δημοσίευση σε συνέχειες στην Απογευματινή. Με τους αντάρτες 1943-^44. Γενικόν Επιτελείον Στρατού / 3ον ΕΓ / Στρατιωτικόν Τυπογραφείον . Ελληνική Ευρωεκδοτική Hampe R. Ελληνική Ευρωεκδοτική Χατζηπαναγιώτου Γ. δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος . Επικαιρότητα Εκτός εμπορίου ΑνταρτοποΛεμος.... Αι παραμοναί της απελευθερώσεως.). Νέα Σύνορα Τσουπαρόπουλος Θ. Η νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε. ΟΚΝΕ 1922-1943. Με τους Έλληνες στο Γοργοπόταμο ..792 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ X Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Σφήκας Θ. f i Εθνική Αντίστασις των Ελλήνων Ψυρούκης Ν.. Παπαζήσης Εθνικής Αντίστασης .. 1943-1944.. Παπαζήσης Hammond N.. ( «Εγκς»).. («Εγκς»). Οί ρ^ζες Χατζιδάκις Μ. Μνήμη Toynbee Am.. Η ελληνική τραγωδία .Η. ÌV. Παπαζήσης Τριανταφυλλίδης Κων. Στρατόπεδα Αάρισας-Τρικάλων 1941-1944. Αετός Τσουκαλάς Κ.Δ.. Δυτική Μακεδονία . Φιλίστωρ Χατζής Θ. Επικαιρότητα Ψυρούκης Ν. Σαράντα χρόνια στρατιώτης της Ελλάδος Τσάτσος Θ. Δωρικός Χατζής θ.). Νέα Σύνορα Το Αντάρτικο και το επαναστατικό τραγούδι . i f πολιτική διαθήκη του Άρη Βελουχιώτη . Φιλίστωρ Φλάισερ X. Ίκαρος Τσιντζιλοονης Χρ. 0 καθρέφτης και το μαχαίρι. Φάκελος Ε λλάς .. Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. («Περικλής»). Θεμέλιο Χουλιάρας Γ.. Βάνιας Τσουδερός Εμμ. «Το μυστικό του Άρη Βελουχιώτη».. Δεκέμβρης του ’41. (επιμ. Ν. Ελληνικές ανωμα?αες στη Μέση Ανατολή .... Πορεία Hamson D. Οι Άγγλοι Εργατικοί και ο Εμφύλιος Πόλεμος . Ζαχαριάδης.. 1955 Τσακαλώτος Θρ.G. 0ί Έλληνες και οι κληρονομιές τους. Σύγχρονη Εποχή Τσόρτσιλ 0. («Θωμάς»). Γλάρος Φαράκος Γρ. 0 δρόμος είναι άσωτος Χούτας Στ.. Η Εθνική Αντίσταση στη Μεσσηνία Τα αρχεία των μυστικών σοβιετικών υπηρεσιών . Παπαζήσης Χάμοντ Ν. (επιμ.

ανθ/γού της Σχολής του ΕΛΑΣ). Χαράλαμπου Ρούπα (γραμματικού του Άρη στην Πελοπόννησο). Βασίλη Πριόβολου («Ερμή»). Απαντήσεις Ανδρ. Διαταγές ΕΔΕΣ. Ηλία Αρμάγου («Μακρυγιάννη». Βαγγέλη Γκονέζου (έφεδρου ανθ/γού) κ. οίπο τα προσωπικά αρχεία του ιστορικού Περικλή Ροδάκη. Διονύση Ζορμπαλά.] ΔΙΣ/ΓΕΣ (Διεύθυνσις Ιστορίας Στρατού) ΚΚΕ (ορισμένα) Επίσης. Τάκη Βασιλείου («Δαμασκηνού».Α ΡΗ Σ. τα π ο ­ λιτικά στελέχη όλων των οργανώσεων και οι χωρικοί από διάφορες περιοχές της χώρας. Δημήτρη Δημητρίου («Νικηφόρου»). Μιχάλη Μουχρίτσα (μαυροσκούφη «Κατσαντώνη»).7. Ημερολόγιον ΪΙΙης Ελληνικής Ορεινής Ταξιαρχίας (Ρίμινι).8. Επιστολές Π.ά. δεν ήταν δυνο:τόν να αναφερθούν ονομαστικά οι πολυάριθμοι αντάρτες. Ηλία Ζιώγα (μαυροσκούφη «Παρούση»). ανθ/γού της Σχολής του ΕΛΑΣ).1943). Δέσποινας Αγόρου-Γκόγκου («Δέσπως»). ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ* Γιώργου Χουλιάρα («Περικλή»). Διαταγές Δ/ντών Μονάδων της ΙΙΙης ΟΤ (Δεκεμβριανά και εντεύ­ θεν) κ. Χρήστου Ζυγούρη (μαυροσκούφη «Κόρακα»). Νίκου Σακκά (μαυροσκούφη «Μοράβα»). ανθ/γού της Σχολής του ΕΛΑΣ). Δημο­ σθένη Τσακνιά. Διαταγές ΓΣ ΕΛΑΣ. . Μακρίδη προς το ΠΓ του ΚΚΕ (16. Διαταγές Α' ΣΣ ΕΛΑΣ (Δε­ κεμβριανά). των οποίων οι πολύτιμες μαρτυρίες βοήθησαν στη διασταύρωση και την τεκμηρίωση ορισμένων γεγονότων της εποχής. Αθανάσιου Νίκα. τα ακόλουθα: Βιογραφικές αναμνήσεις Παντελή Καραγκίτση. ανθ/γού της Σχολής του ΕΛΑΣ). Ντίνου Τσόνη. Εκθέσεις Ανδρέα Τζήμα. Ο Α Ρ Χ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 793 ΑΡΧΕΙΑ ΑΣΚΙ [(Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας) Το σημαντικότερο υλικό τους προέρχεται από τα αρχεία του ΚΚΕ. Καραγκίτση προς το ΠΓ του ΚΚΕ (3. Βαγγέλη Παπαδάκη («Τάσου Λευτεριά»). Επίσης. Κώστα Ζυ­ γούρη (μαυροσκούφη «Παπαφλέσσα»). Καραγκίτση στο ΠΓ του ΚΚΕ. Αρχιμανδρίτη Γερμα­ νού («πάτερ Ανυπόμονου»). Γιάννη Οικονόμου (μαυροσκούφη «Γιαννούτσου»). Αλκή Παγουρόπουλου.1943 και 16. Δημήτρη Καραθάνου («Δημητρού»).1946). Τζήμα και Απαντήσεις Π. Νί­ κου Κοτσαϊμάνη («Πρίαμου». Χρήστου Γιαννακόπουλου («Γαβριά».9. * Αρκετοί εκ των βασικών συνομιλητών μου δεν αναφέρονται εδώ σύμφωνα με δική τους επιθυμία. του εκ­ δότη Μ πάμπη Γραμμένου και του συγγραφέα. Περικλή Ροδάκη. Έκθεση Θ. Δημήτρη Δέρματά (καπετάνιου εφεδρικού ΕΛΑΣ).ά.

.

Μαύρο καλπάκι 453. Πορθμείον 166. Λιποτάκτες 158. ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Προφητεία 43. Πόλεμος 54. Μνημείο 139. Κακό βόλι 105. Επινίκια 442 4. Δέος 475. Coup de main 125. Εξ ουρανού 119. Χωρισμός 484. κ. Κυρίαρχος 113 3. Ξεσηκωμός 449. Μπαρμπάδες 147. Μορφές (2) 85. Δυοίν θάτερον 474. Η ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΕΛΛΑΔΑ Ξ . Θανάσης Κλάρας (3) 54 2. Τάγμα 62. Παλιά υπόθεση 170. κ. Κόκκινη φρουρά 51. Δίδυμο 195. Σοσιαλισμός 480. Τρία λεπτά 181. Επένδυση 121. Ιδεοληψίες 47. Τάξη 20.Π εριεχό μ εν α ΠΡΟΛΟΓΟΣ 9 1. Αίμα 70. Νέα τάξη (2) 26. κ. Σφαγή 97. Καπετανάτα 78. Yìnceremos 99. Απογοήτευση 163. Μυταράς 200 . ΟΙ ΕΠΙΚΥΡΙΑΡΧΟΙ Intelligence 116. Κρίση 77. Ώρα μηδέν 135. Μορφές (3) 87. Ξένοι 108. Θανάσης Κλάρας (1) 30. Νέμεσις 487. Νέα τάξη (1) 22. Πρότυπα 102. Ουτοπία 79. Σχολή 150. Ψυχική αποστράτευση 31.τολή 145. Επαναστάτες < 33. Ου παντός 47. Ταγματάρχης 05. Ορεσίβιοι 168. Σκοπιμότητες 172. Εκ­ δρομή 493. 0 ΝΟΜΟΣ TOT ΑΡΗ Βουνό 59. Κλέαρχος 460. Ευαγ­ γελισμός 123. Αϊ-Γιώργης 111. Αντίσταση 42. Διά θαλάσσης 117. Μορφές (1) 72. Παρέλαση 68. Συγκρούσεις 76. Κλέφτικο 155. Θανάσης Κλάρας (2) 38. Κατσαντώνια 91. Σαχλαμάρες 190. Ληστές S3. Επιτελάρχης 178. Έπος 137. Προτεκτοράτο 45. Μνήματα 131. Ελευθερωτές 128. Εδώλιο 197.

ΤΟ ΞΕΝΟ ΣΩΜΑ Νέο δόγμα 24 2. Κύριε ελέησον 395. Ύβρεις 458. Εν βρασμώ 287. Moratorium 4 74. Δικαιο­ σύνη 338. Ενότητα 325. Εφεδρικοί 218. Στρατός (1) 344. Μπέσα 225. Αξιωμα­ τικοί 354. Ιντερμέδιο 319. Αγκάθι (2) 258. Μαύρη λίστα 429. Επιλογή 302. Εργαλείο 42 7. Συνεργία 470. Διά βοής 220. Ιπποτισμοί 465. Αμνηστία 243. ΠΣ 235. Θεόρατος 244. Αεροδρόμιο 373. Όνειδος 468. Καψόνι 433 11. Με το καλό 392. Εξουσία 358. Καλού κακού 4 25. Μαχαιρώματα 3ί0. Αγκάθι (1) 255. Προγραμμένος (1) 476. Ψυχρολουσία 403. Πάση θυσία 285. Στρατιά 269. 0 ΕΓΚΛΩΒΙΣΜΟΣ Σύμμαχοι (1) 297. Αυτός 307. Παιδιαρίσματα 223. Κατσαπλιάδικο 304. Φρούραρχος 280. Φλερτ 463. Ευθύνες 265. Αυτοδιοίκηση 336. Λύκος 382. Επιστροφή 220. Μαυροσκούφηδες (1) 246. Αγρίμια 225. Συμφωνητικό 229. Μίσος 263. Ξένοι 365 9. Χρέο^ση 420. Παραλήρημα 485 . Αγγλικός κορσές 379. Μηνίων Γέρος 375. Γάμος 384. Προγραμμένος (2) 480. Η ΕΚΤΡΟΠΗ TOT ΑΓΩΝΑ Σωτήρες 408. Ανυπόμονος 275. Κουβάρι 398. Ακατα μάχητον 443. Σύμμαχοι (2) 299. Ζιγκ-Φρινγκ 453. Στέφας Μαλιάτσης 455. Μαριονέτα 405 10. Χειραφέτηση 342. Εθνικόφρονες 424. Αυτού Μεγαλειύτης 272. Προμαχούντες 276. ΤΟ ΕΑΜΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ Ρήξη 330. Ανατροπές (1) 232. Ελεγεία 208. Έλληνες 253.796 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ 5. Παντοκράτωρ 422. Ιεραπόστολος 214. Τουρισμός 200. Εκ βαθέων 42 2. Λεωνίντας 448. Αρχηγοί 322 8. Στρατηγός 267. Αναπόφευκτο 235 6. Σύ­ γκρουση 425. 11η Στρατιά 386. Στρατός (2) 350. ΤΠΟ ΚΗΔΕΜΟΝΙΑΝ Παρτίδα 204. Μακρινή Κύπρος 377. Ψείρισμα 390. Ανατροπές (2) 254. Ελπί­ δες 401. Στρεβλώσεις 472. Ροκαμβόλ 294 7. Η ΕΡΗΜΗ ΧΩΡΑ Μεσαίωνας 436. Ξύρισμα 482. ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΕΡΧΟΝΤΑΙ Πρόσκληση 372. Υποψίες 430. Προδοσία 252. Κατεψυγμένος 409. Πανστρατιά 332. Θέατρο πολέμου 290. Χαμόγελα 426. Γείτονες 283. Αυτονομία 333. Βιετνάμ 439. Αγύ­ μναστος 452. Ακρότητες 362. Λάσπη 227. Δυο όροι 317. Μαυροσκούφηδες (2) 249. Ματ 205.

Καπετάνιοι 627. Παρόντες511. Άλλοθι 531 13. Μπλό­ φα 51?. Μέντορες 559. Διαπόμπευση 728. Υπόσχεση 614. ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ 739 ΕΠΙΜΕΤΡ0Ν Εμφύλιος (1) 765. Υποκρισία 581. Ουαί 696. Δαίμονες (1) 516. Τετέλεσται 601. Κηδεία 525. Τίμημα 624. Αγγλοαριστεροί 509. Παρουσιάστε 610. Σχίσμα 572. Διπλωμάτες 692. ΔΙΑ ΠΥΡΟΣ Σκιά 534. Γκραν γκινιόλ 659. ΤΠΟ ΔΙΩΓΜΟΝ Αντιπαροχή 489. Πόλωση (1) 618. Δαίμονες (2) 518. Κοπετός 657. Λύτρωση 730. Αρειανοί (2) 774. Αφοπλισμός 593.ΑΡΗΣ. Πέρασμα 554. Αρειανοί (1) 771. Πόλεις (1) 583. Φωνή Κυρίων (2) 493. 0 ΔΡΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΣΟΥΝΤΑ Ανυπότακτος 676. Τζάκια 546. Γερμανικοί 578. Στίγμα 735 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ. Ταξικά 549. Αρειανοί (4) 779 ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ 783 786 ΒΑ ΣΙΚ Η ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ . Υπογραφή 669. Γκεπεού 540. Παίγνιο 704. Φωνή Κυρίων (1) 491. Πριμαντόνα 563. Αρειανοί (3) 776. Φιλότιμο 616'. Ξεγραμμένος 709. Εντολή 663. Ούτε νερό 702. Πόλωση (2) 620. Πμέτεροι 544. Κομφούζιο 655. Νεολαία 649. Ιστορία 769. Ημέρες (1) 718. Καθ’ οδόν 523. Πόλεις (3) 591. Ομολογία 529. Αν 605.ΠΗ ΓΕΣ Αρχεία . Ανεπιθύμητος 713. Καλοί 576. ΧΑΡΤΕΣ. Διάβημα 733. Εμφύλιος (2) 768. Διώκτες 716. Συγκάλυψη 522. Ημέρες (2) 721 Τέλος 724 16. Φονικό 551. Πρόβα 559. Ιστορία 681. ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ Κτηνωδία 727. Έγκλημα 634. Κου Κλουξ Κλαν 542. Άρθρο 3 666. Θεοί 503. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 797 12. Σταύρωμα 651. Εκδίοοξη 505. Κήνσορες 505. Κραυγή 640. Μαχαιριά 608. Όσοι πιστοί 678. 5 Δεκεμβρίου 638. Κεραυνός 501. Δό­ λωμα 689. Μακελειό 646. Τρομοκρατία 699. Μη ανεκτός 595 14. Αφεντικά 560. Διάκριση 557. Κλοτσιά 574. Πόλεις (2) 586. Τελεσίγραφο 685. Φινάλε 671 15. Μυθεύματα 528. Ξυπολήδες 548. Μόλος 642. ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΗΣ ΓΑΛΑΡΙΑΣ Κοράκι 599. Περηφάνια 707. Αυταπάτη 499. Μηχανισμοί 567. Διπροσωπία 496. Δέσμιος 520. Ανάβαση 694. Διαμαρτυρία 631. Πρόβα 537. Τούμπα 494.Συνεντεύξεις 793 . Εκκαθαρίσεις 507. Ανα­ λαμπή 711.

Ε.ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΔΪΟΝΥΣΗ ΧΛΡΙΤΟΠΟΥΛΟΥ ΑΡΗΣ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ Α Τ Α Κ Τ Ω Ν ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΣΤΙΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑ ΣΕΙΣ ΤΗΣ MOTIBO Α. ΚΑΙ ΕΚΤΥΠΩ ΘΗΚΕ ΣΤΗΝ GRAFICA VENETA TON ΟΚΤΩΒΡΙΟ TOY 2 0 0 9 ΓΙΑ ΛΟΓΑΡΙΑ ΣΜΟ Τ ΩΝ Ε Κ Δ ΟΣ Ε Ω Ν «ΤΟΠΟΣ» .

από ατελείωτεβ ώρεδ συνεντεύξεων με εκατοντάδε$ αντάρτεδ. και α κολούθησ ε τα ίχνη του από βουνό σε Βουνό. αξιωματικούε και xcopiKoùs.με γαλύτερη ι στ ο ρ ι κ ή ερευνά που έγι νε ποτέ για τον Άρη Βελουχι ώτη Ο Aiovùons XapiTÓnouXos επί πολλά χρόνια συ­ γκέντρωνε (και κυρίαν διασταύρωνε) οτιδήποτε α φ ο ρ ά τον Άρη από μια ογκώδη βιβλιογραφία. ISBN 978-960-6863-23-3 9 789606 863233 . μαυροσκσύφηδε$.. από κάποια όχι πολύ προσιτά α ρχεία . καπετάνιου5..