Α

Φ

Ι

Ε

Ρ

Ω

Μ

Α

Ο Φιλελευθερισμός στην Ελλάδα: Ιστορία και Πολιτική
Η εξέλιξη της θεωρίας και της πολιτικής του φιλελευθερισμού στη σύγχρονη Ελλάδα δένει σαν κεντρική ιδέα τις αναλύσεις που ακολουθούν. Ο Πάσχος Μανδραβέλης, ο Ευάνθης Χατζηβασιλείου, ο Αριστείδης Χατζής και ο Αντώνης Κλάψης άνοιξαν μια ζωηρή συζήτηση για επιμέρους πτυχές της πολυκύμαντης ιστορίας του φιλελευθερισμού στη χώρα μας σε εκδήλωση που πραγματοποίησε το Ινστιτούτο Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Καραμανλής στην 6η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης (28-31 Μαΐου 2009). Οι σκέψεις τους πάνω στο θέμα κατατίθενται στο ει• Πάσχος Μανδραβέλης • Ευάνθης Χατζηβασιλείου • Αριστείδης Χατζής • Αντώνης Κλάψης δικό αφιέρωμα που ακολουθεί.

Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç

Φιλελευθερισμός και Τύπος

Πάσχος Μανδραβέλης

λοι ξέρουμε, θεωρητικά τουλάχιστον, ότι η φιλελευθεροποίηση αυξάνει τις θέσεις εργασίας. Αυτό είναι μία πραγματικότητα στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης. Πραγματικά! Αν δεν υπήρχε ο φιλελευθερισμός, οι περισσότεροι δημοσιογράφοι δεν θα ήξεραν τι να γράψουν. Αν δεν φτιαχνόταν η καρικατούρα αυτής της ιδεολογίας, δεν θα μπορούσαν να εξηγήσουν όλα τα δεινά του κόσμου. Διάβαζα πριν μερικές μέρες σε έγκριτη εφημερίδα ότι για τις κακές υπηρεσίες των ΚΤΕΛ φταίει το γεγονός ότι δεν άνοιξε η αγορά στον ανταγωνισμό. Σωστό! Αλλά ποιος φταίει που δεν άνοιξε η αγορά στον ανταγωνισμό; «Σε αυτές τις περιπτώσεις αποκαλύπτεται και η μεγάλη λαθροχειρία που έκαναν οι αντιλήψεις και οι φορείς του νεοφιλελευθερισμού τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα. Διότι, ενώ από τη μία πλευρά ταύτιζαν την απελευθέρωση των αγορών

Ό

με τις ιδιωτικοποιήσεις και τη μείωση της παρουσίας του Δημοσίου, από την άλλη διαπλέκονταν με το ίδιο το κράτος και επιζητούσαν την ανοχή του για να συντηρήσουν κλειστές και προστατευμένες από τον ανταγωνισμό τις δικές τους ιδιωτικές αγορές (Η Καθημερινή, 26.5.2009). Αυτό δεν είναι κάτι καινούργιο. Το έχω γράψει και στο παρελθόν: Για τα ελληνικά Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης ο φιλελευθερισμός είναι κάτι σαν την Τουρκοκρατία, με μόνη διαφορά ότι η τελευταία υπήρξε. Φταίει για όλα. Σε μια χώρα που στενάζει κάτω από το βάρος του κράτους, που οι πολίτες βλέπουν την αποτυχία του παντού, οι ταγοί της είναι απασχολημένοι να μας προειδοποιούν για τα δεινά της αγοράς. Έτσι, αν μεταναστεύσει μία ιδιωτική επιχείρηση; Ο νεοφιλελευθερισμός φταίει. Χρεοκοπεί η κρατική Ολυμπιακή; Πάλι ο νεοφιλελευθερισμός φταίει. Καταρρέει το κρατικό σύστη-

82

ΑΝΟΙΞΗ 09

• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • •

μα ασφάλισης; Μαντέψτε ποιος φταίει. Κλέβουν οι ιδιωτικές τράπεζες; Η αγορά φταίει. Κλέβουν (κι έκλεβαν πολλά περισσότερα στο παρελθόν) οι κρατικές; Πάλι η αγορά φταίει. Δεν μπορεί το κράτος να ελέγξει, όπως έχει αρμοδιότητα από το Σύνταγμα, το τηλεοπτικά μεταδιδόμενο προϊόν; Φυσικά ο ανταγωνισμός φταίει. Λαδώνονται στην κρατική Επιτροπή Ανταγωνισμού; Δεν έχουν φάρμακα και νοσηλευτές στα κρατικά νοσοκομεία; Ε, είναι προφανές ποιος φταίει... Σ’ αυτή τη χώρα που πνίγεται από τον κρατισμό όλοι ανησυχούν για τα δεινά του ανύπαρκτου νεοφιλελευθερισμού. Ενώ καταρρέει το ΙΚΑ, ανησυχούμε μην τυχόν και συζητηθεί το κεφαλαιοποιητικό σύστημα. Ενώ κάποτε ο ΟΤΕ έκανε δέκα χρόνια για να μας περάσει τηλέφωνο, εμείς ανησυχούσαμε για τις ζημιές στην εθνική άμυνα αν τυχόν έμπαιναν ιδιώτες στην αγορά τηλεπικοινωνιών. Σε μια χώρα που η έστω μερική απελευθέρωση των τηλεπικοινωνιών δημιούργησε δεκάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας, ανησυχούμε για την ανεργία που θα δημιουργήσει η απελευθέρωση άλλων τομέων της οικονομίας. Στην ίδια χώρα που παίρνουμε σκουπιδόχαρτα ως πτυχία, ανησυχούμε ότι στο μέλλον κάποια μη κρατικά πανεπιστήμια μπορεί να παράγουν σκουπιδόχαρτα που θα τα βαφτίσουν πτυχία. Αυτό τον παραλογισμό αναπαράγουν καθημερινά τα ελληνικά ΜΜΕ

και φυσικό είναι να τον πιπιλίζουν όλοι. Τα ελληνικά ΜΜΕ πλημμυρίζουν από ένα μεταφυσικό κρατικισμό, επειδή διαλαλούν μονίμως το μύθο του επάρατου φιλελευθερισμού. Κι αυτό έχει γίνει επίσημη δοξασία στη χώρα. Βέβαια, για να πούμε και του στραβού το δίκιο, ισχύει και για τους δημοσιογράφους το «μ’ όποιον δάσκαλο καθίσεις, τέτοια γράμματα θα μάθεις» και κατ’ επέκταση τέτοια γράμματα θα διδάξεις. Ακόμη κι αν διάβαζαν, ακόμη κι αν ήθελαν να μάθουν τι σημαίνει φιλελευθερισμός, νεοφιλελευθερισμός και όλα τ’ άλλα κακά, δεν θα μπορούσαν παρά μόνο αν ξενιτεύονταν ή έστω διάβαζαν αγγλικά. Πριν 11 χρόνια είχα γράψει ένα άρθρο στον Ελεύθερο Τύπο με τίτλο «Το ιδεολογικό κενό της κεντροδεξιάς στην Ελλάδα».1 Το παραθέτω, γιατί δυστυχώς ακόμη ισχύει: «Aν θέλει να δει κανείς τις ρίζες της κρίσης που βιώνει η κεντροδεξιά τα τελευταία είκοσι χρόνια, δεν έχει παρά να ψάξει στα... βιβλιοπωλεία. Εκεί μπορεί να βρει οποιονδήποτε τρίτης διαλογής μαρξιστή που κριτικάρει ένα σχολιαστή του Λένιν, αλλά δεν θα βρει τον Πλούτο των Εθνών του Άνταμ Σμιθ. Θα βρει Σαμίρ Aμίν, αλλά δεν θα βρει να διαβάσει Φρίντριχ Χάγιεκ (πλην ενός που αξιώθηκε να βγάλει το 1981 το KΠEE, O δρόμος προς τη Δουλεία). Δεν θα βρει τα βιβλία του Τόμας Πέιν, ούτε τους Νομπελίστες Οικονομολόγους της Σχολής του Σικάγο. Ολόκληρες
ΑΝΟΙΞΗ 09

83

ο οποίος φαίνεται ξεκάθαρα στην εκλογή Μητσοτάκη στην ηγεσία της N. Μην έχοντας ένα ισχυρό φιλοσοφικό υπόβαθρο για να αρθρώσει νέα πολιτική πρόταση. οι οποίες είναι περισσότερο απόηχος της μεγάλης συντηρητικής επανάστασης που γίνεται στο εξωτερικό. π. εντάχθηκαν στις πολιτικές διεργασίες της εποχής που είχαν ένα μόνο στόχο: την ανακατάληψη της εξουσίας.ά. H πολιτική φιλοσοφία έγινε ένας προνομιακός χώρος για την παράνομη ή ημι-παράνομη Αριστερά.. παρά μία ανάγκη της εγχώριας κεντροδεξιάς να αρθρώσει εναλλακτικό λόγο.. αλλά και ως μηχανισμό παραγωγής στελεχών. φιλελεύθερων ή νεοφιλελεύθερων στοχαστών αντανακλά µία γενικότερη στάση της Κεντροδεξιάς απέναντι στον πολιτικό διάλογο και στο πολιτικό γίγνεσθαι και η Δεξιά στην Ελλάδα. πέρα από εκείνο των ιδεών και δεν είχαν άλλο μηχανισμό παραγωγής στελεχών πέρα από τους μαζικούς χώρους και τις κομματικές διεργασίες – με όλες φυσικά τις αγκυλώσεις της σταλινικής παράδοσης.Δ. φιλελεύθερων ή νεοφιλελεύθερων στοχαστών (είναι εκπληκτικό πόσο οξύμωρο ακούγεται στην ελληνική γλώσσα ο όρος. «συντηρητικός στοχαστής») αντανακλά μία γενικότερη στάση της Κεντροδεξιάς απέναντι στον πολιτικό διάλογο και στο πολιτικό γίγνεσθαι. Τα κόμματά της δεν είχαν πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης. Έχει ιστορικές ρίζες και απτά πολιτικά αποτελέσματα. η Δεξιά χάνει και το μηχανισμό παραγωγής στελεχών της και τον όποιο πολιτικό λόγο είχε – πολιτικός λόγος ο οποίος απέρρεε μόνο από τη διαχείριση του κράτους. κ. H έλλειψη βιβλιογραφίας συντηρητικών. H έλλειψη αποσαφηνισμένης ιδεολογικής πρότασης φάνηκε ανάγλυφα τη βραχεία 84 ΑΝΟΙΞΗ 09 . δεν είχε κανένα λόγο να ξοδευτεί σε ιδεολογικές αναζητήσεις. O λόγος τους είχε ιδεολογικό υπόβαθρο και πολιτική επεξεργασία. H εκλογή αυτή ήταν μια εντολή του κόμματος: «γεννηθήτω αντι-Aνδρέας». Το Κέντρο H έλλειψη βιβλιογραφίας συντηρητικών. του Ιδρύματος Friedrich Naumann. Όταν το 1981 κερδίζει το ΠAΣOK. είχαν στα χέρια τους το κράτος. αρχίζει να αναλώνεται σε ένα λόγο αντι-ΠAΣOK.χ. Οι όποιες προσπάθειες του Κέντρου Πολιτικής Έρευνας και Επιμόρφωσης. Το διάστημα αυτό βέβαια υπάρχουν κάποιες σποραδικές αναλαμπές ιδεολογικών αναζητήσεων. το οποίο χρησιμοποίησαν όχι μόνο ως όχημα άσκησης της παντοκρατορίας τους.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç περιοχές της παγκόσμιας σκέψης είναι terra incognita για το ελληνικό κοινό. H Δεξιά στην Ελλάδα. όσο είχε το κράτος. αφού κέρδισαν τον εμφύλιο.

αλλά ήταν προϊόν ενός διαλόγου που γινόταν (είτε μέσα. Από την άλλη πλευρά όμως –και παρά την παντοδυναμία Παπανδρέου που πολλές φορές εκφραζόταν με σταλινικές πρακτικές– ο διάλογος συνεχίστηκε. ο διάλογος που έπρεπε να γίνεται μεταξύ των δύο κομμάτων. εν μέρει εντός του ΠAΣOK. Και σήμερα τι γίνεται. είτε έξω από το κόμμα) στον ευρύτερο χώρο της Αριστεράς. Στο πρώτο απεπέμφθη μια σημαντική ιδεολογική και προνομιακή για την κεντροδεξιά τάση και στο δεύτερο ο νέος αρχηγός εξελέγη την πρώτη μέρα χωρίς διάλογο. Δυστυχώς η ίδια κατάσταση συνεχίζεται.• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • • Βραβευµένοι µε Νόµπελ οικονοµολόγοι του Πανεπιστηµίου του Σικάγο. κυβερνητικά μέτρα. δεν έχει παρά να κοιτάξει τα δύο τελευταία συνέδρια. πολλές φορές. Το φαινόμενο Σημίτη δεν ήταν προϊόν ενός τύπου που ξύπνησε ένα πρωί και είπε: «Ωραία. Αν θέλει να δει κάποιος το ιδεολογικό έλλειμμα που υπάρχει στην ελληνική Κεντροδεξιά. με αποτέλεσμα να μεταφερθεί. απλώς κάλυψε τον κενό χώρο που η τελευταία άφησε. ως φορέας ΑΝΟΙΞΗ 09 85 . H πολιτική απεχθάνεται το κενό: το ΠAΣOK δεν έκλεψε την ιδεολογία της Δεξιάς. Από αριστερά: Τζέιµς Χέκµαν. κλέβουμε τώρα τις ιδέες της Κεντροδεξιάς και συνεχίζουμε να κυβερνάμε τον τόπο». Ρότζερ Μάιερσον. Γκάρι Μπέκερ και Ρόµπερτ Λούκας περίοδο διακυβέρνησης Μητσοτάκη με τα αντιφατικά. H Κεντροδεξιά δείχνει να μην θέλει να επενδύσει στο ιδεολογικό προφίλ που πρέπει να αποκτήσει.

περισσότερο ως αντι-Κεντροαριστε- ρά. Το ιδεολογικό κενό που αφήνει αυτός ο χώρος στην Ελλάδα δεν είναι κακό μόνο για την παράταξη της Nέας Δημοκρατίας. 86 ΑΝΟΙΞΗ 09 . Σημείωση: 1 ∆ηµοσιεύτηκε στην εφηµερίδα Tύπος της Kυριακής στις 11 Αυγούστου 1998. Λειτουργεί ακόμη.medium. η Κεντροδεξιά στην Ελλάδα σέρνεται από τις Τα ελληνικά ΜΜΕ πληµµυρίζουν από ένα µεταφυσικό κρατικισµό.A. περιορίζονται στο να επισημαίνουν τα λάθη διαχείρισης που κάνει το κυβερνών κόμμα.Δ. ενώ στο εξωτερικό (και ειδικά στις H. όμως. αλλά κυρίως χρειάζεται να αρχίσει η συζήτηση στην Κεντροδεξιά. Είναι ένα τεράστιο βήμα μπροστά: τα παιδιά που είναι τώρα στα πανεπιστήμια θα έχουν κάτι να διαβάσουν. αλλά δείχνει πώς λειτουργεί η παράταξη. O χωλός διάλογος σ’ αυτή την κοινωνία επιτρέπει κάθε είδους αγυρτείες και συνθηματολογίες.) αναπτύσσεται ένας τεράστιος και γόνιμος διάλογος σε όλο το πολιτικό φάσμα. αλλά και για τη χώρα. παρά ως Κεντροδεξιά. Φέτος ευτυχήσαμε να δούμε Το Σύνταγμα της Ελευθερίας.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç ενός ένδοξου ονόματος κι όχι ως εκπρόσωπος μιας ιδεολογικής τάσης που κυριάρχησε στον ενδοκομματικό διάλογο. Ο κ. Δεν αρκεί.gr) είναι αρθρογράφος στην εφηµερίδα Η Καθηµερινή. Κι αυτό έχει γίνει επίσηµη δοξασία στη χώρα επιλογές της Κεντροαριστεράς. Αυτό δεν έχει να κάνει με πρόσωπα. επειδή διαλαλούν µονίµως το µύθο του επάρατου φιλελευθερισµού. Έτσι. Οι πολιτικές αναζητήσεις της N. του Φρίντριχ Χάγιεκ στις προθήκες των ελληνικών βιβλιοπωλείων. Ήταν μία πραγματικά αξιέπαινη πρωτοβουλία του Ινστιτούτου Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Καραμανλής.Π. θα γονιμοποιηθεί το μυαλό τους και με άλλες ιδέες. Χρειάζονται ακόμη περισσότερα βιβλία. κάποια από αυτά θα γίνουν δημοσιογράφοι ή γνωμηγέτες της επόμενης γενιάς. Πάσχος Μανδραβέλης (www. που δεν είναι ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης των τεράστιων προβλημάτων που έχουμε μπροστά μας». αυτό.

Είναι.. Ενώ έχει αρκετά εκτεταμένα μελετηθεί η ελληνική Αριστερά. όπου το όνομα του φιλελευθερισμού είτε λοιδωρήθηκε είτε διεκδικείται από χώρους άσχε- Η τους με αυτόν.Π.1 Το ιστοριογραφικό ενδιαφέρον στράφηκε πρώτιστα στις πρακτικές πολιτικές επιλογές των φιλελεύθερων δυνάμεων. Από την άλλη πλευρά. η διάκριση αυτή προέρχεται από πολιτικές παραδόσεις των αγγλοσαξονικών χωρών και έχει διαφορετικό περιεχόμενο σε διαφορετικά πλαίσια (ειδικά στις Η. φανερό ότι αυτές οι πρακτικές επιλογές συνδέονταν με θεμελιώδους σημασίας ιδεολογικές προδιαθέσεις. η μελέτη των δυνάμεων του ελληνικού φιλελευθερισμού είναι. οι οποίες άσκησαν εξουσία και επομένως καθόρισαν την πορεία της χώρας. η επισήμανση μιας «θεμελιώδους» σύγκρουσης μεταξύ συντηρητικών και φιλελεύθερων. για την ευρύτερη διάρκεια του αιώνα. ενώ στην ηπειρωτική Ευρώπη διατηρεί την κεντροδεξιά της διάσταση). είναι απαραίτητο να καταβληθεί μία προσπάθεια για την οριοθέτηση των εννοιών. Συχνά. λοιπόν. ως διαμετρικά διαφορετικών πολιτικών κόσμων. όμως. Τι είναι. ελλιπής και μόνο μεμονωμένα έργα υπάρχουν σχετικά. επίσης. φιλελεύθερος χώρος. που. ακόμη και σήμερα η λέξη liberal έχει την έννοια του αριστερού. πρέπει να ερευνηθούν. γίνεται λόγος για τη γνωστή διάκριση μεταξύ «συντηρητισμού» και «φιλελευθερισμού» στο επίπεδο των ιδεών. Στην Ελλάδα.• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • • Ο ελληνικός φιλελευθερισμός στον 20ό αιώνα: Εννοιολογικές οριοθετήσεις και διλήμματα της έρευνας Ευάνθης Χατζηβασιλείου ιστορική έρευνα των ιδεολογικών τάσεων και των πολιτικών δυνάμεων στην Ελλάδα του 20ού αιώνα παρουσιάζει μία περίεργη ανισορροπία. τα τέλη του 18ου αιώνα και έως το 1914– αλλά όχι την περίοδο μετά την Παγκόσμια ΑΝΟΙΞΗ 09 87 .Α. Ωστόσο. αφορά μάλλον μια άλλη εποχή –σχηματικά. σε διεθνές επίπεδο.

3 Το γερμανικό Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα –το ίδιο μετεξέλιξη του προπολεμικού Zentrum– προσέφερε στην ευρωπαϊκή πολιτική την έννοια της «κοινωνικής οικονομίας της αγοράς». Τα παραδείγματα αυτά είναι εξάλλου δηλωτικά της μη δογματικής φύσης των φιλελεύθερων κομμάτων: μέσα στο ευρύτερο φιλελεύθερο πλαίσιο. εδρασμένο στην αντίληψη του New Deal του Αμερικανού Προέδρου Φραγκλίνου Ρούσβελτ. Στην περίοδο που ακολούθησε την Παγκόσμια Κρίση του 1929. Μετά τη μεγάλη εκλογική ήττα του το 1945. επιτυγχάνοντας μία εντυπωσιακή πολιτική ηγεμονία από το 1951 έως την άνοδο του Τόνι Μπλερ στην εξουσία· αλλά.4 Οι Γάλλοι χριστιανοδημοκράτες (αλλά και οι γκωλικοί) αποδέχτηκαν την ιδέα του προγραμματικού σχεδιασμού. Θάτσερ μετά το 1979. ο οποίος έτσι κατάφερε να ανταπεξέλθει στις τρομερές προκλήσεις της μεταπολεμικής εποχής και της ιδεολογικής διαπάλης του Ψυχρού Πολέμου.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç Οικονομική Κρίση και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. μετά τη δεκαετία του ’30 η φιλελεύθερη / καπιταλιστική διακυβέρνηση δεν βασιζόταν πλέον στις λογικές του laisser faire. Στην Ελλάδα. στο οικονομικό και στο κοινωνικό επίπεδο. μέσα στο πλαίσιο της υποστήριξης του πολιτικού φιλελευθερισμού και της ελεύθερης οικονομίας.2 Με άλλα λόγια. με σημαντικές συνέπειες και στο επίπεδο του σχεδιασμού της ευρωπαϊκής ενοποίησης. ταυτόχρονα. ανάλογα με τη φύση των προβλημάτων κάθε εποχής ή κάθε χώρας. δύο γεγονότα που «σάρωσαν» τον παλαιό συντηρητισμό και ανέδειξαν διεθνώς τις μετεξελίξεις μίας νέας φιλελεύθερης «Κεντροδεξιάς». Το μοντέλο αυτό –κυρίαρχο στο δυτικό κόσμο έως και τη δεύτερη πετρελαϊκή κρίση του 1979-81– συγκρότησε ένα «μεταρρυθμισμένο καπιταλισμό» με κοινωνικές αναφορές. Στη μεταπολεμική ευρωπαϊκή Κεντροδεξιά επήλθε μία ώσμωση των παλαιότερων συντηρητικών και των φιλελεύθερων τάσεων. και από αυτό το Συντηρητικό Κόμμα προήλθε η ακραιφνώς φιλελεύθερη («νεοφιλελεύθερη») ηγεσία της Μ. αναδύθηκε ένα νέο φιλελεύθερο μοντέλο διακυβέρνησης. το μεταρρυθμισμένο 88 ΑΝΟΙΞΗ 09 . αλλά στην αναζήτηση της νομιμοποίησης με πρόσθετα μέσα. που άνοιξε το δρόμο για την ανάδειξη του Ζαν Μονέ στο ευρωπαϊκό προσκήνιο. όταν είχαν πλέον καταδειχθεί τα όρια του παρεμβατικού κράτους. το βρετανικό Συντηρητικό Κόμμα εμπλούτισε την πολιτική του ατζέντα με την κρατική παρέμβαση και με κοινωνικές αναφορές. είναι δυνατό να προκριθούν εκδοχές διακυβέρνησης που δίνουν έμφαση σε διαφορετικές τακτικές επιλογές (και σε διαφορετική έκταση της κρατικής παρέμβασης). το οποίο αναδείκνυε το ρυθμιστικό και αναπτυξιακό ρόλο του κράτους μέσα σε μια ελεύθερη οικονομία. Ας δοθούν κάποια ενδεικτικά παραδείγματα.

που αναφερόταν ακριβώς στην αναπτυξιακή παρέμβαση του κράτους στην ελεύθερη οικονομία. δεν σήμαιναν ότι δεν υπήρχαν και στη μεταπολεμική Ευρώπη ακραιφνώς συντηρητικά κόμματα (π. 5 Άλλη μελέτη. 1979) ο Κωνσταντίνος Καραµανλής υιοθετεί και αναλύει την αντίληψη του ριζοσπαστικού φιλελευθερισµού.. που επικεντρώνεται στον Παναγή Παπαληγούρα. η κυριαρχία του συναφούς αναπτυξιακού μοντέλου και διεθνώς. με κύριους εκφραστές τους Κωνσταντίνο Καραμανλή. για την ελληνική περίπτωση. Στοιχείο ειρωνικό: η προβολή του όρου έγινε κατά το πρώτο Συνέδριο της Νέας Δημοκρατίας. Σπύρο Μαρκεζίνη και Ξενοφώντα Ζολώτα. Πρόσφατη μελέτη περιγράφει το μοντέλο αυτό.• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • • Στο Πρώτο Συνέδριο της Νέας ∆ηµοκρατίας (Χαλκιδική. Όλα αυτά. έκανε λόγο για «ρεαλιστικό φιλελευθερισμό». όταν δηλαδή έμελε πλέον να τερματιστεί. τελικά. μέσα στον ορυμαγδό τού «στασιμοπληθωρισμού». ως «φιλελεύθερο εκλεκτικισμό». στην ΑΝΟΙΞΗ 09 89 . για να βρει την κύρια έκφρασή του στη διακυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή (19071998).χ. χαρακτηριζόμενο από την απόδοση αναπτυξιακού ρόλου και στο κράτος (επιβοηθητικά της ιδιωτικής πρωτοβουλίας).6 Ο ίδιος ο Καραμανλής θα προσφέρει. το Μάιο του 1979. αυτό μεταπολεμικό μοντέλο προωθήθηκε και από το Κέντρο και από την αναδυόμενη (μετά το 1951) Κεντροδεξιά. έναν όρο για να περιγράψει την αντίληψη αυτή: «ριζοσπαστικός φιλελευθερισμός». από την άλλη πλευρά.

μελών μίας (αληθινής ή φαντασιακής. οι δυνάμεις αυτές να διαχωριστούν σε πιο συντηρητικές ή «περισσότερο» φιλελεύθερες. που επιτρέπει την ενιαία κατάταξή τους σε διαφορετική πολιτική οικογένεια – και τούτο. το οποίο συνοδεύεται από ένα πολυκομματικό αντιπροσωπευτικό πολιτικό σύστημα. που οφείλονται στις ιδιαίτερες εθνικές παραδόσεις μέσα από τις οποίες αναδύθηκαν. μετά το 1945 ο πολιτικός συντηρητισμός ήταν μάλλον περιορισμένος εκλογικά. παρά τις επιμέρους διαφορές τους. ανάλογα και με την εποχή– φιλελεύθερη πολιτική. π. µέσα στο πλαίσιο της υποστήριξης του πολιτικού φιλελευθερισµού και της ελεύθερης οικονοµίας Με αυτά τα δεδομένα. είναι ορθότερο να μην απορροφηθούμε από την –εν μέρει παρωχημένη. Στη σύγχρονη πολιτική ιστορία. Μπορεί. σε γενικές γραμμές.. ανάμεσα σε βασιλικούς ή ρεπουμπλικάνους – αν και αξίζει να σημειωθεί ότι δεν συγκαταλέγονταν όλα τα μέλη του Κόμματος Φιλελεύθερων στη δεύτερη κατηγορία. Σε μία συζήτηση για την ελληνική ιστορία. σε αυτόν το χώρο θα ενταχθούν οι παρατάξεις των βενιζελικών και των αντιβενιζελικών έως το 1936. Οι μείζονες πολιτικές δυνάμεις της Κεντροδεξιάς εμφάνιζαν συγκεκριμένα πολιτικά χαρακτηριστικά. Μεταξύ τους μπορούν να υπάρχουν διαφορές. όσο και οι δυνάμεις του μετεμφυλιακού Κέντρου και της Δεξιάς.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç Ελλάδα. προσανατολισμούς και ιδιαίτερη πολιτική μεθοδολογία. Έτσι. όταν αναφερόμαστε στα χρόνια μετά το 1929– «σύγκρουση» συντηρητισμού και φιλελευθερισμού. ως «φιλελεύθερος χώρος» λαμβάνεται εδώ το σύνολο των πολιτικών δυνάμεων που εφάρμοζαν μία –σε μεγαλύτερες ή μικρότερες δόσεις. Έτσι. ο φιλελευθερισμός δεν είναι μία θεωρία λίγων πρωτοπόρων. οι αντιβενιζελικοί ήταν. πιο συντηρητικοί από τους βενιζελικούς.χ. δηλαδή μία πολιτική στηριγμένη στην προτίμηση (και όχι απλώς στην αναγκαστική αποδοχή) προς ένα σύστημα ελεύθερης οικονομίας. μεταρρυθμισμένων μέσα από νέες κοινωνικές αναφορές. χωρίς όμως τούτο να σημαίνει ότι δεν ήταν και οι ίδιοι φιλελεύθεροι. αλλά να ακολουθήσουμε μία άλλη εννοιολόγηση. Κάτι τέτοιο θα μετέτρεπε το φιλελευθερισμό σε ένα είδος «παραρτήματος» της Δεξιάς ή του Κέντρου και θα παραγνώριζε την ευρεία διάδοση των ιδεών του. αλλά πάντως σίγουρα κοινωνικά απομο- νωμένης) ελίτ. Και είναι αμφισβητήσιμο εάν το μετα- 90 ΑΝΟΙΞΗ 09 . επίσης. η Εθνική Παράταξη του 1977). Ωστόσο. Στη µεταπολεµική ευρωπα κή Κεντροδεξιά επήλθε µία ώσµωση των παλαιότερων συντηρητικών και των φιλελεύθερων τάσεων.

τα αντίπαλα προς αυτό κόμματα δεν ήταν φιλελεύθερα. Ακόμη και οι δύο παρατάξεις του διχασμού ήταν φιλελεύθερες και αυτοπροσδιορίζονταν έτσι. όμως. Τα στερεότυπα αποτελούν. Στη στρατηγική για την επιδίωξη των εθνικών διεκδικήσεων. όπως πάντοτε στην επιστημονική έρευνα. δεν πρέπει να δεσμεύεται– από στερεότυπα. Μπορεί. στηριζομένη πάντοτε επί του απολύτου σεβασμού της Λαϊκής κυριαρχίας». που αποδεικνυόταν ικανή να χαρακτηρίζει. Το στερεότυπο αυτό γίνεται ακόμη πιο επίμονο στη μεταπολεμική περίοδο. επειδή ακριβώς χρησιμοποιείται. Δεν πρόκειται. Και σε άλλες χώρες η ύπαρξη ενός «Φιλελεύθερου Κόμματος» δημιουργεί σύγχυση και δυστοκία στο χαρακτηρισμό άλλων πολιτικών οργανισμών ως φιλελεύθερων. Πρόκειται για το γνωστό ζήτημα της ύπαρξης Φιλελεύθερων (με κεφαλαίο Φ. Αλλά το βασικό πλαίσιο της καπιταλιστικής/πολυκομματικής οργάνωσης παραμένει. Όπως σημείωνε ο Γεώργιος Πεσμαζόγλου στον Κωνσταντίνο Τσαλδάρη το Δεκέμβριο του 1941. ο ερευνητής του ελληνικού φιλελευθερισμού αντιμετωπίζει δυσχέρειες και σε άλλα επίπεδα. με τις τρομερές της επιβαρύνσεις. Το πρώτο στερεότυπο προέρχεται από το γεγονός ότι υπήρξε στην Ελλάδα ένας πολιτικός οργανισμός που ονομαζόταν «Κόμμα Φιλελεύθερων». Αλλά και οι αντιβενιζελικοί με αυτό τον όρο περιέγραφαν τους εαυτούς τους. στη θέση της μοναρχίας. για να αποφευχθεί να καταγραφεί η καραμανλική Κεντροδεξιά ως φιλελεύθερη. μετά τη διάσπαση του Λαϊκού Κόμματος: «Ηκολούθησα απαρεγκλήτως πάντοτε την γραμμήν την οποίαν έθεσε ο αείμνηστος Γούναρης όταν τον Ιούνιον του 1913 με εκάλεσε να συμμετάσχω του κόμματος τον οποίον ίδρυε: Άκρως φιλελευθέρα και προοδευτική. να υπάρχουν διαφορές στην κατοχύρωση/εφαρμογή των ατομικών δικαιωμάτων στο Μεσοπόλεμο ή στη μετεμφυλιακή Ελλάδα. Η έρευνα. συμπεραίνουν πολλοί. Οι βενιζελικοί. στην οργάνωση του κράτους. μελών του συγκεκριμένου κόμματος) και φιλελεύθερων (με πεζό φ. αν μη τι άλλο. που προήλθαν από τις πιέσεις και τις μνήμες του Εμφύλιου Πολέμου.• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • • πολεμικό Κέντρο. ήταν πιο «προοδευτικό» από την ορμητικά (και πολλές φορές τολμηρά) μεταρρυθμιστική ΕΡΕ. που εν πολλοίς νοσταλγούσε την πολιτική δομή του Μεσοπολέμου. δεν δεσμεύεται –ή έστω. για φαινόμενο αποκλειστικά ελληνικό. ακόμη και στην εκδοχή του φιλελευΑΝΟΙΞΗ 09 91 .7 Οι δύο παρατάξεις του διχασμού διαφωνούσαν σε πολλά. τέλος. που μπορούσαν να ανήκουν και σε άλλα κόμματα). το 1963. πάντως. Επομένως. λόγω ονομασίας. το μεγαλύτερο εμπόδιο. Πέρα όμως από τα θεωρητικά ζητήματα. συνήθως προσχηματικά. το μετεμφυλιακό Σύνταγμα ως «παρωχημένο».

εάν δώσει την έμφασή του. δεν συνεπάγεται ότι όλα τα μέλη τους (και των δύο) ήταν αναγκαστικά άνθρωποι φιλελεύθεροι… Ο Ιωάννης Μεταξάς και ο Θεόδωρος Πάγκαλος. Η παρατήρηση αυτή. Και πάλι. ούτε αγεφύρωτη. επιφανειακά και δυσδιάστατα. από τις δυνάμεις του ελληνικού φιλελευθερισμού. αν αναζητήσει κανείς «ξεκαθαρισμένες θεωρητικές διαφορές» ανάμεσά τους.8 Αλλά δεν ήταν η μία αντίληψη «φιλελεύθερη» και η άλλη «αντιφιλελεύθερη». Στην κατηγορία αυτή ανήκει η μεσοπολεμική νομοθεσία της κυβέρνησης Παπαναστασίου εναντίον των υποστηρικτών της μοναρχίας. Στο σημείο αυτό ανακύπτει μία περιπλοκή: η κατά καιρούς υποστήριξη. ενώ οι αντιβενιζελικοί μάλλον προτιμούσαν την αντίληψη του laisser faire. που στην πραγματικότητα ούτε θεμελιακή ήταν. συνεπώς. δεν ήταν καθόλου. ο Γιώργος Θεοτοκάς. κορυφαίος Έλληνας φιλελεύθερος διανοητής. θα έχει την καθαρότητα του πνεύματος να τονίσει. σε δημοσίευμά του. Το 1956. για παράδειγμα.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç θερισμού που πρότειναν – με δεδομένο ότι ο βενιζελισμός ήταν πάντοτε περισσότερο πρόθυμος να αποδεχτεί μία συστηματική κρατική παρέμβαση στην οικονομία. 92 ΑΝΟΙΞΗ 09 . που συνεπάγονταν περιορισμό των ατομικών δικαιωμάτων. η ανάπτυξη. όταν μία πολιτική δύναμη ήθελε να δημιουργήσει πόλωση για να επιτύχει βραχυπρόθεσμους πολιτικούς στόχους. η κοινοβουλευτική δημοκρατία. «δε θα τις βρει»· υπήρχαν απλώς διαφορές «κλίματος». οφείλει να αυτοπροστατευτεί από τη στρέβλωση που θα ανακύψει. οι βασικές ιδεολογικές συγκλίσεις μεταξύ των δυνάμεων του φιλελευθερισμού –π. που αναζωπυρώθηκε το 1932-36 και το 1961-67 (και τις δύο φορές κατέληξε σε επιβολή δικτατορίας). Σε ένα περιβάλλον άκρατης κομματικής πόλωσης. ότι. όσο και η νομοθεσία στα χρόνια του Εμφύλιου Πολέμου. παρά το γεγονός ότι το Κέντρο και η Δεξιά ήταν δύο διαφορετικοί «κόσμοι». μόνο στο φαινόμενο της κομματικής πόλωσης. κόμματα που συγκρούονταν μεταξύ τους μετωπικά. ως «συγγενείς» χώροι.. η Ευρώπη– περνούσαν σε δεύτερο πλάνο. ασφαλώς. Το φαινόμενο είχε και τότε ακόμη επισημανθεί.χ. το βενιζελικό «ιδιώνυμο» του 1929.9 Ο ερευνητής. Πώς είναι δυνατόν –θα αντιτείνει κάποιος– να αντιμετωπίζονται ή να ερευνώνται. Το δεύτερο στερεότυπο συνδέεται με την ένταση της κομματικής διαμάχης μεταξύ των φιλελεύθερων δυνάμεων στο μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα. ο εθνικός διχασμός αποτελεί το σημαντικότερο σχετικό επεισόδιο – και ας μην λησμονείται ότι οι μνήμες του συχνά αναβίωναν. προς πολιτικές άμυνας του καθεστώτος ή του κράτους. για να αναδειχτεί μία «θεμελιακή» σύγκρουση κόσμων. Το γεγονός ότι δύο πολιτικές δυνάμεις μπορούσαν να συγκρούονται μεταξύ τους δεν αρκεί για να αναιρέσει το χαρακτηρισμό και των δύο ως φιλελεύθερων.

Από εκεί και πέρα. Στις τάξεις του μετρά το κύρος ενός αναλυτή ή διανοητή ή πολιτικού. οι υπερβάσεις (και οι συμβιβασμοί της φιλελεύθερης ιδεολογίας) σε παρόμοιες πολιτικές πρέπει να επισημαίνονται με σαφήνεια και θάρρος. Η κεντρική έννοια του φιλελεύθερου χώρου είναι η ελευθερία. Ο φιλελεύθερος χώρος δεν είναι έτσι. η επιρροή που έτσι διαμορφώνει επί των πρακτικών πολιτικών επιλογών. ο οποίος ανέκαθεν χαρακτηριζόταν από την απέχθεια στο δογματισμό και στην αυθεντία. ΑΝΟΙΞΗ 09 93 . να αποκτήσει– πλήρη έλεγχο των ιδεολογικών ζυμώσεων στο σύνολο αυτού του πολιτικού τοπίου. όπως ο Ελευθέριος Βενιζέλος ή ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. στην άμυνα του έθνους-κράτους.• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • • Πάντως. Ο φιλελεύθερος χώρος είναι πραγματιστικός και εξωστρεφής. Μία άλλη ερευνητική δυσχέρεια αφορά στη χαλαρή οργάνωση –την «άναρχη δομή»– του φιλελεύθερου χώρου. οι φιλελεύθερες δυνάμεις αποδεικνύονταν περισσότερο αποτελεσματικές από άλλες. Σε τελική ανάλυση. ακόμη και προσωπικότητες. η αποδοχή του. Μπορεί να εκφράζεται από περισσότερα του ενός κόμματα. Ιστορικά. που διαθέτει άκαμπτη ιεραρχία και μία «υπερκείμενη» ή «υποχρεωτική» θεωρία (το δόγμα). ούτε και το φαινόμενο της καθεστωτικής άμυνας είναι μία ελληνική αποκλειστικότητα. σε όλη την Ευρώπη. Αλλά κανείς αναλυτής ή πολιτικός (και καμία ομάδα αναλυτών ή πολιτικό επιτελείο) δεν απέκτησε –και δεν έπρεπε Ο Φραγκλίνος Ρούσβελτ µε το New Deal ανέδειξε ένα νέο φιλελεύθερο µοντέλο διακυβέρνησης µετά την παγκόσµια κρίση του 1929. Αντίθετα. Και το γεγονός ότι ένας πολιτικός οργανισμός ήταν φιλελεύθερος δεν συνεπαγόταν ότι δεν θα υπερασπιζόταν το κράτος και το έδαφός του. είναι εύκολο να μελετήσει κανείς έναν πολιτικό χώρο όπως αυτόν της Αριστεράς. έννοια που δεν συμβιβάζεται με αυθεντίες ή με στρατευμένες θέσεις. η πειθώ του.

Βενιζελισµός και αστικός εκσυγχρονισµός. Δεν αρκεί να εντοπίσει κανείς ένα επιτελείο. Του ιδίου. Ευάνθης. β΄ έκδοση. και Χατζηιωσήφ. Αθήνα. ενδεικτικά. που αφορά και στο καταληκτήριο σημείο –ίσως το πιο σημαντικό– της παρουσίασής μου. Ο «ριζοσπαστικός φιλελευθερισµός» του Κωνσταντίνου Καραµανλή: µια διαλεκτική διερεύνηση µε πυξίδα την Κοινωνική ∆ικαιοσύνη. Αθήνα. Ηράκλειο. Με άλλα λόγια. εκδ. ∆ιαµαντόπουλος. 2003. Στοχασµοί και θέσεις: πολιτικά κείµενα. Παύλος Ν. Η μεγάλη έκταση της έρευνας που απαιτείται για να διαμορφώσει κανείς μία επαρκή εικόνα των προβληματισμών και των ζυμώσεων μέσα σε αυτόν το μεγάλο χώρο. τόµος Α΄ (1925-1949). Παπαζήση. είναι ανταγωνιστικές.). 1992. Κείµενα Εργασίας του Ινστιτούτου ∆ηµοκρατίας Κ. Αυτό το στοιχείο οφείλει να ληφθεί υπόψη με ιδιαίτερη προσοχή. Ο φιλελευθερισµός στην Ελλάδα: φιλελεύθερη θεωρία και πρακτική στην πολιτική και στην κοινωνία της Ελλάδος. στην έννοια της αλληλεπίδρασης οφείλει να συνεκτιμηθεί η διαδραστική φύση της σχέσης μεταξύ του φιλελεύθερου ιδεολογικού ρεύματος και της κοινωνίας. Η ελληνική πολιτική ζωή: εικοστός αιώνας. Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Σιδέρης. Αλιβιζάτος. Μαυρογορδάτος. 1996. επειδή ακριβώς ένα φιλελεύθερο ρεύμα είναι πραγματιστικό και μη δογματικό. (επιµ. 94 ΑΝΟΙΞΗ 09 . εκδ. Ο βενιζελισµός της ανόρθωσης. επιπλέον. Αθήνα. Θ. ένα διανοητή ή μία αντίληψη/θεωρία. Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Πανεπιστηµιακές Εκδόσεις Κρήτης. στον οποίο κινούνται πολιτικές δυνάμεις που μεταξύ τους. Νίκος Κ. Καραµανλή και Ι. Και. στο βιβλίο του Γιώργου Θεοτοκά. ο οποίος οφείλει να έχει κατά νου τη μη δογματική φύση του συγκεκριμένου χώρου – επομένως θα πρέπει να διακριβώσει τη σχετική τους αλληλεπίδραση και να συνυπολογίσει την ένταση της επιρροής τους. 1925-1966. σε κομματικό επίπεδο. Σημειώσεις 1 Βλ. Αθήνα.. εξελίσσεται στο χρόνο. Γιώργος. Χρήστος. 1997. 1985.. Ι. Ο ελληνικός φιλελευθερισµός στο σταυροδρόµι: η «σοσιαλίζουσα» φάση. Θανάσης. εκδ.. Ο βενιζελισµός: τόµος 1ος. Αλλά και αυτές που θα εντοπιστούν (και θα είναι αρκετές) θα πρέπει να αξιολογηθούν από το μελετητή. Χατζηβασιλείου.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç Συνέπεια τούτων είναι η επόμενη δυσχέρεια. Σιδέρης. «Πρόλογος». 1991. 2007. Αθήνα. 1934-1944. Τζερµιάς.

Πεσµαζόγλου προς Κ. Μεταµεσονύκτιες Εκδόσεις. Ευάνθης Χατζηβασιλείου είναι Επίκουρος Καθηγητής Ιστορίας στο Τµήµα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστηµίου Αθηνών. Berkeley. 15 ∆εκεµβρίου 1941. University of California Press. Του ιδίου. 216-220. θα ισχυριζόµουν. σελ. που απέρρεαν όχι τόσο από την ισχύ της Σοβιετικής Ένωσης. Καζάκος. Graham A. Peter. Θεοτοκάς. 79-103. Μιχάλης. Αθήνα. ΑΝΟΙΞΗ 09 95 . London 2006)· Sked Αlan. 2002). Ίδρυµα Κωνσταντίνος Γ. 1945-85. Αθήνα. 4/2. Η ελληνική πολιτική ζωή. Γ. Mazower. σελ. «Οι πολιτευόµενοι» (1956). σελ. (επιµ. εκδ. (Allen Lane. Interpretations. 171-172. Αρχείο Κωνσταντίνου Τσαλδάρη. 1994. 1922-1936. London and New York.. Mark. 355-379. Τσαλδάρη. Ανάµεσα σε κράτος και αγορά: οικονοµία και οικονοµική πολιτική στη µεταπολεµική Ελλάδα. George T. Η κρίση του 1929 και οι Έλληνες οικονοµολόγοι: συµβολή στην ιστορία της οικονοµικής σκέψης στην Ελλάδα του Μεσοπολέµου. Melvyn P. σελ. London. Αθήνα. 1988. 356-357. Βλ. στο βιβλίο Government and Economies in the Postwar World: Economic Policies and Comparative Performance. Ψαλιδόπουλος.. 1982. Stillborh Republic: Social Coalitions and Party Strategies in Greece.• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • • 2 3 4 5 6 7 8 9 «Προκλήσεις. Αθήνα. London. Having It So Good: Britain in the Fifties. Ίδρυµα Σάκη Καράγιωργα. Ο Ξενοφών Ζολώτας και η ελληνική οικονοµία. Πατάκη. & Seldon A. όσο από την κληρονοµιά της Παγκόσµιας Κρίσης και τους δύο παγκόσµιους πολέµους. ιδιαίτερα σελ. Βλ. Γιώργος. «West Germany». σελ. 2000. Leffler. ΜΙΕΤ. & Cook Chris. Mavrogordatos. τόµος Β΄. 2001. Westad. σελ.). ∆ιαµαντόπουλος. Πάνος. στο βιβλίο Reviewing the Cold War: Approaches. Ίδρυµα Έρευνας και Παιδείας Εµπορικής Τράπεζας. Laqueur. 57 Hennessy. Μιχάλης. 1990.. «Ο “ρεαλιστικός φιλελευθερισµός” του Παναγή Παπαληγούρα και η οικονοµική πολιτική της περιόδου 1952-67». Frank Cass. στο βιβλίο Στοχασµοί και θέσεις. σελ. Καραµανλής. Ο κ. 1983. Αθήνα.). Penguin. Post-war Britain: a Political History. Routledge. Φ. (επιµ. New York. Theory. 1944-2000. 744-755. 1989. Penguin. καθώς και από τη δοµή του διεθνούς συστήµατος»: βλ. Walter. 376-381. Η ελληνική κοινωνία κατά την πρώτη µεταπολεµική περίοδο (1952-67). Η Ελλάδα και η οικονοµική κρίση του Μεσοπολέµου. Hallett. Odd Arne. G. Europe since Hitler: the Rebirth of Europe. µεταξύ άλλων τις σηµαντικές παρατηρήσεις στα ακόλουθα: Ψαλιδόπουλος. 2008. «Bringing It Together: The Parts and the Whole».

στην κουλτούρα και σε τόσους άλλους χώρους. ότι η ιδεολογία αυτή κυριαρχεί πλέον παγκοσμίως. πολλοί θα υποστήριζαν ότι το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης ήρθε ως αποτέλεσμα της ιδεολογικής κυριαρχίας του νεοφιλελευθερισμού. Να μπορούσαν. Ήταν. όπως έχουμε υποστηρίξει 96 ΑΝΟΙΞΗ 09 .. 1 Υποτίθεται.. Μιχάλης Παπαγιαννάκης (1983) νεοφιλελευθερισμός είναι. Όμως. να βοηθήσουν στο να απαλλαγεί η ελληνική κοινωνία από τον αφόρητο κρατισμό που κυριαρχεί στην ιδιωτική ζωή. στα ήθη. μέσα στη σημερινή ορμή τους. Άλλωστε. που ανασκουμπώθηκαν για να πάρουν πίσω όσα προνόμια έχασαν κατά τη διάρκεια του μεταπολεμικού κεϋνσιανού consensus. Θεωρήθηκε ότι ο νεοφιλελευθερισμός αντικατέστησε τον κλασικό φιλελευθερισμό. τουλάχιστον στις τάξεις των οικονομικών ελίτ. έχοντας ως κύρια ερείσματα τον παγκόσμιο καπιταλισμό και τις Η. είναι σαφώς περισσότερο δογματικός και χαρακτηρίζεται από άκρατο οικονομισμό και άκαρδο ρεαλισμό.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç Σαν ένα όνειρο… Η αποτυχημένη προσπάθεια «νεοφιλελευθεροποίησης» της Νέας Δημοκρατίας Αριστείδης Χατζής Κάποια όνειρα όμως δεν απαγορεύονται.Α. μία ακραία φιλελεύθερη ιδεολογία που έχει ως στόχο (για τους φίλους του) την πλήρη απελευθέρωση της αγοράς και της κοινωνίας από την κρατική παρέμβαση ή (για τους εχθρούς του) την πλήρη κυριαρχία της αγοράς και των συμφερόντων των πολυεθνικών εταιριών. επίσης. λέει. τι θαύμα θα ήταν κι αυτό.Π. υποτίθεται. λοιπόν. με χαρακτηριστικότερο εκπρόσωπο τον Τόνι Μπλερ. αλλά και αρκετούς σοσιαλ- Ο δημοκράτες Ευρωπαίους πολιτικούς. οι νεοφιλελεύθεροι. αναμενόμενο να θεωρηθεί η επίσημη ιδεολογία της παγκοσμιοποίησης. στην πληροφόρηση..

2002). με σκοπό να περιορίσουν ένα νωθρά κινούμενο δημόσιο τομέα και να μπορέσουν έτσι να δώσουν νέα ώθηση στην οικονομία. και οι πρώτες φιλελεύθερες «δεξαμενές σκέψεις» (think tanks). Χρησιμοποιείται. Το φαινόμενο αυτό παρατηρείται πλέον σε όλα τα κράτη της υφηλίου. είχε καταφανεί η αποτυχία των σοσιαλιστικών οικονομιών. κάπως πρόχειρα και αυθαίρετα. που μεταφυτεύτηκε. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 (και έπειτα από τις δύο πετρελαϊκές κρίσεις). κατά τη γνώμη μου. με την ευρεία (και όχι μόνο τη στενά οικονομική) έννοια. Έτσι. όπως η Κίνα. συντηρητικούς και σοσιαλιστές (πολιτικούς και στοχαστές) της οικονομίας της αγοράς και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. είχαν αρχίσει να εμφανίζονται στις χώρες της Δύσης τα πρώτα σημάδια κόπωσης του κεϋνσιανού μοντέλου. Δεν πρόκειται όμως για τίποτε άλλο παρά για την επιστροφή των κυβερνήσεων των δυτικών (και έπειτα και των ανατολικών) χωρών της Ευρώπης και της βόρειας Αμερικής στις αρχές της οικονομίας της αγοράς. καταχρηστικά. η ΑΝΟΙΞΗ 09 97 . Υπάρχει απλώς μία επανεκτίμηση από φιλελεύθερους. που στη διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία χρησιμοποιείται περιορισμένα και. στα ελληνικά από φιλελεύθερους Έλληνες διανοούμενους στα τέλη της δεκαετίας του 1970. όπως. στην απορρύθμιση (deregulation) και στις ιδιωτικοποιήσεις. όπου οι πάντες φαίνεται να τον έχουν αποδεχτεί. κατά κόρον στην Ελλάδα. που (κακώς) ονομάστηκε «νεοφιλελευθερισμός». το οποίο μετά τα πρώτα βραχυπρόθεσμα θετικά αποτελέσματα αποδείχτηκε αναποτελεσματικό και πηγή μεγαλύτερων προβλημάτων από αυτά που έλυνε. οι οποίοι έπαιξαν μεγάλο ρόλο στη διάδοσή του στην Ελλάδα. Ο όρος αυτός έγινε γνωστός κυρίως μέσα από τα κείμενα δύο Ελλήνων φιλελεύθερων διανοουμένων. Ως αποτέλεσμα. Το φαινόμενο. αλλά ούτε και υπήρξε ποτέ. η απελευθέρωση της οικονομίας και η προσπάθεια συρρίκνωσης του δημόσιου τομέα παρατηρείται σε διαφορετικές μεταξύ τους χώρες. ωστόσο. Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1970. η οικονομική κατάσταση σε πολλές χώρες είχε φτάσει στο απροχώρητο. επίσης. του Ανδρέα Ανδριανόπουλου και του Γιάννη Λούλη (Ανδριανόπουλος και Λούλης 1985). ιδιαίτερα στις αρχές της δεκαετίας του ’80.• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • • αλλού (Χατζής. πρωτοπαρουσιάστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1980 και συνεχίζει να πρωταγωνιστεί στις διεθνείς εξελί- ξεις. Πρόκειται για έναν αδόκιμο όρο. παρόμοια ιδεολογία δεν υπάρχει. Ο όρος «νεοφιλελευθερισμός» αποτελεί νεολογισμό κάποιων μεμονωμένων ερευνητών της δεκαετίας του 1960. κοινωνικού ή οικονομικού συστήματος και γεωγραφικής θέσης. ασχέτως πολιτεύματος. Πολύ νωρίτερα. δεν άργησαν οι κυβερνήσεις των χωρών αυτών να στραφούν ξανά στην οικονομία της αγοράς.

φιλελεύθεροι και πρώην κομουνιστές. όμως. πρωτοπαρουσιάστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1980 και συνεχίζει να πρωταγωνιστεί στις διεθνείς εξελίξεις. προφανώς σε αντιστοιχία με τη «Νέα Αριστερά». o K. Ουσιαστικά. Επειδή μάλιστα οι περισσότεροι από τους οργανισμούς αυτούς εδρεύουν στην Ουάσινγκτον. δηλαδή η επι- 98 ΑΝΟΙΞΗ 09 . Μια πολιτική που καθοδηγούν και πολλές φορές καθορίζουν η Διεθνής Τράπεζα. ο Διεθνής Οργανισμός Εμπορίου. σαφές πως δεν υπάρχει ιδεολογία με το όνομα «νεοφιλελευθερισμός». η πολιτική αυτή ονομάστηκε η «συναίνεση της Ουάσινγκτον» (Washington consensus).Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç Χιλή. όμως. όπως o L. ∆εν πρόκειται όµως για τίποτε άλλο παρά για την επιστροφή στις αρχές της οικονοµίας της αγοράς και ο M. Ταυτόχρονα. ο F. συντηρητικοί και σοσιαλιστές.Α. Η επιστροφή.Π. Είναι. δεξιοί και αριστεροί. όμως. Από εκεί και πέρα. που αποδείχτηκε όχι μόνο πιο αποτελεσματική. η Νέα Ζηλανδία. η Ουγγαρία. η Σουηδία ή ακόμα και η Ελλάδα (την τελευταία δεκαπενταετία). Popper. Όλα τα παραπάνω συνέτειναν στο να εισαχθεί από κάποιους συγγραφείς ο όρος «Νέα Δεξιά» (New Right). ο όρος έμοιαζε να έχει περιπέσει σε αχρησία. ο R. η Γαλλία. σε μία σειρά περιορισμένων παρεμβάσεων που μόνο σκοπό έχουν την καλύτερη λειτουργία της και το ξεπέρασμα των προβλημάτων που αυτή τυχόν δημιουργεί. το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Η στροφή «προς τα δεξιά» διευρύνθηκε με τη συμμετοχή και των χωρών του «υπάρξαντος σοσιαλισμού» και φυσικά του συνόλου των ευρωπαϊκών και αμερικανικών κρατών (της Ελλάδας μη εξαιρουμένης). ακολουθούν την ίδια οικονομική πολιτική τα τελευταία δέκα περίπου χρόνια. που (κακώς) ονοµάστηκε «νεοφιλελευθερισµός». αλλά στην τήρηση των όρων που θέτει η παντοδύναμη και ανεξέλεγκτη πλέον παγκόσμια αγορά. Friedman. ο ΟΟΣΑ και άλλοι παρόμοιοι διακρατικοί οργανισμοί. Hayek. αυτή στην αγορά δεν βασίζεται σε ιδεολογικές φιλελεύθερες αρχές. αλλά και περισσότερο ανθεκτική στο χρόνο και τελικά αναντικατάστατη. Η μόνη εμφανής μεταστροφή που μπορεί να χαρακτηριστεί ως φαινόμενο. A. Nozick Το φαινόµενο. οι Η. όπως ο Roger Scruton. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και με την εξάπλωση του φαινομένου. και η Μεγάλη Βρετανία. αλλά επαναπροσανατολισμός στην ελεύθερη οικονομία της αγοράς. Στην πραγματικότητα βέβαια δεν παρατηρήθηκε στροφή προς τα δεξιά. πολλοί προσπάθησαν να εντάξουν στη Νέα Δεξιά στοχαστές τόσο διαφορετικούς. λοιπόν. καθώς και κάποιους καθαρόαιμους συντηρητικούς. Kolakowski.

Χαρακτηριστικό της συγχύσεως για το ποια είναι η πραγματική φύση της υποτιθέμενης αυτής ιδεολογίας είναι το παρακάτω απόσπασμα από ένα παλαιότερο κείμενο του Ανδρέα Ανδριανόπουλου (1988). την πρόνοια. ∆. την ασφάλιση.• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • • Ο Γεώργιος Ράλλης ως Πρωθυπουργός και αρχηγός της Ν.2 Ο λόγος που ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος επέλεξε να παρουσιάσει έτσι ΑΝΟΙΞΗ 09 99 . με μόνη εξαίρεση την άμυνα και την εξωτερική πολιτική). Τον περιγράφει δε ως εξής: Το πιο ισορροπημένο μοντέλο έκφρασης του σύγχρονου φιλελευθερισμού. υιοθέτησε τις αρχές του ριζοσπαστικού φιλελευθερισµού. αποφεύγοντας με κάθε τρόπο την παρέμβαση στις λειτουργίες της οικονομίας που αφήνεται να αναπτυχθεί με βάση τους κανόνες της ελεύθερης αγοράς. στροφή στην ελεύθερη οικονομία. Όπου η κρατική παρέμβαση δεν εξοβελίζεται από την πολιτική ζωή. είναι ο νεοφιλελευθερισμός. στο οποίο ο συγγραφέας ορίζει το νεοφιλελευθερισμό ως ένα είδος μετριοπαθούς κοινωνικού φιλελευθερισμού και τον αντιπαραθέτει στον κλασικό φιλελευθερισμό και στον αναρχοκαπιταλισμό (όπου το κράτος βρίσκεται έξω από κάθε τομέα δραστηριότητας. αλλά έδειξε επίσης ενδιαφέρον για τις νέες ιδεολογικές αναζήσεις στο χώρο του φιλελευθερισµού. Αλλά περιορίζεται κυρίως στις κοινωνικές λειτουργίες του κράτους. τον πολιτισμό και τον αθλητισμό. όπως εξάλλου σήμερα κυριαρχεί σε όλες σχεδόν τις δημοκρατικές χώρες της Δύσης. δεν μπορεί και δεν πρέπει πλέον να ιδεολογικοποιείται. την παιδεία. φροντίζοντας για την υγεία.

Εύφορο έδαφος για ιδεολογικές αναζητήσεις προσέφερε το 1ο Συνέ- 100 ΑΝΟΙΞΗ 09 . αλλά δυστυχώς απέτυχε παταγωδώς. ο Λούλης. καθώς ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος δεν κατόρθωσε να αποκτήσει καμία σημαντική επιρροή στον κομματικό μηχανισμό. ο Δημήτρης Δημητράκος. Η στρατηγική Ανδριανόπουλου συνίστατο στη θεμελίωση μιας συνεπούς ιδεολογικής ατζέντας που θα προσέφερε στη Νέα Δημοκρατία μια μοντέρνα και ελκυστική στους νέους ιδεολογία. η οποία ταυτόχρονα θα την έφερνε κοντά στα ιδεολογικά ρεύματα της σύγχρονης ευρωπαϊκής Κεντροδεξιάς. λόγω της παντελούς απουσίας φιλελεύθερης παράδοσης στην Ελλάδα (Λούλης 1981. Η µεγάλη ήττα που υπέστη η Νέα ∆ηµοκρατία στις εκλογές του Οκτωβρίου του 1981 και η έντονη ιδεολογικοποίηση της ελληνικής πολιτικής ζωής. ο Δημήτρης Κατσούδας. στη διάρκεια της περιόδου που θα αναφερθούμε στη συνέχεια του κειμένου. που έδινε προνοµιακή θέση στην αριστερά ακόµα και στις εκλογικές αναµετρήσεις. διότι κινήθηκε καθαρά στον ιδεολογικό χώρο. Η προσπάθεια. Στην προσπάθεια αυτή πρωταγωνιστούσε ο ίδιος. όπως ο Ανδριανόπουλος. Γέμτος 1991). ο Γιώργος Μπήτρος και δημοσιογράφοι. Είναι χαρακτηριστικό ότι ίσως για πρώτη φορά ακούστηκε στην ελληνική Βουλή η λέξη «νεοφιλελευθερισμός» τον Απρίλιο του 1962 από τον Στέφανο Στεφανόπουλο που έσπευσε να τονίσει ότι «ουδείς οπαδός της φιλελευθέρας οικονομίας υπάρχει». χωρίς να επιδιώξει ταυτόχρονα να στρατολογήσει στελέχη μεγάλου και μεσαίου βεληνεκούς. ο Κώστας Χρηστίδης. Για πρώτη φορά ξεκινά η σοβαρή συζήτηση για το φιλελευθερισμό μεταπολιτευτικά με την ίδρυση του Κέντρου Πολιτικής Έρευνας και Επιμόρφωσης (ΚΠΕΕ) το 1976 και το ενδιαφέρον που δείχνουν για τις φιλελεύθερες ιδέες νέοι επιστήμονες και πολιτικοί. Η προσπάθειά του έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç μια έννοια που έτσι κι αλλιώς δεν είχε οριοθετηθεί αυστηρά 3 είναι εύλογος: αποτελούσε μέρος της προσπάθειας «φιλελευθεροποίησης» του κόμματος της Νέας Δημοκρατίας. όπως ο Τάκης Μίχας και ο Θανάσης Παπανδρόπουλος. αυτή ήταν καταδικασμένη να αποτύχει. Κατσούδας 1991. παρά το γεγονός ότι ο ίδιος είχε σημαντικές υπουργικές θέσεις στις κυβερνήσεις Ράλλη και Μητσοτάκη. οδήγησε σε ιδεολογικές αναζητήσεις στο χώρο της Κεντροδεξιάς και στην ανάδειξη του νεοφιλελευθερισµού ως µίας ενδιαφέρουσας εκδοχής Η προσπάθεια αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. όμως.

καθώς ήδη το Μάιο του 1981.• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • • 6η ∆ιεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης. Αριστείδης Χατζής.5 Την έναρξη του συμποσίου κηρύσσει ο ίδιος ο Πρωθυπουργός Γεώργιος Ράλλης.».Π. Πάσχος Μανδραβέλης. Ιδιαίτερα ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος αφιέρωσε πολλές σελίδες σε βιβλία. δριο της Νέας Δημοκρατίας το 1979 και η αναφορά του Κωνσταντίνου Καραμανλή στο «ριζοσπαστικό φιλελευθερισμό». το ΚΠΕΕ οργανώνει διεθνές συμπόσιο με θέμα «Νέος Φιλελευθερισμός: Το Μέλλον των Μη Κολλεκτιβιστικών Θεσμών στην Ευρώπη και στις Η. που είναι η ιδεολογία της Νέας Δημοκρατίας της οποίας έχω την τιμή να είμαι αρχηγός: «Η εξασφάλιση της οικονομικής ισορροΑΝΟΙΞΗ 09 101 . Αντώνης Κλάψης και Ευάνθης Xατζηβασιλείου (29/05/09).Α. που διοργάνωσε το Ινστιτούτο ∆ηµοκρατίας. Η προσπάθεια των Ανδριανόπουλου και Λούλη επικεντρώθηκε στην ερμηνεία του όρου. φυλλάδια και συνεντεύξεις για να αποδείξει ότι «ο ριζοσπαστικός φιλελευθερισμός είναι ο ελληνικός δρόμος για την εφαρμογή του σύγχρονου φιλελευθερισμού […] τις σχέσεις των δύο τοποθετήσεων συνδέει μια αρμονική ροή θεωρητικών συλλήψεων προς συγκριμένες ρεαλιστικές προσεγγίσεις». Στη φωτογραφία διακρίνονται (από αριστερά) οι οµιλητές κ. όπου ανέπτυξα τους σκοπούς του ριζοσπαστικού φιλελευθερισμού.κ. Στιγµιότυπο από τη συζήτηση µε θέµα Ο Φιλελευθερισµός στην Ελλάδα: Ιστορία και Πολιτική.4 Η προσπάθεια φάνηκε προσωρινά να στέφεται με επιτυχία. ο οποίος υιοθετεί πλήρως την ερμηνεία Ανδριανόπουλου – Λούλη: Όπως τόνισα σε μία πρόσφατη ομιλία μου.

Οι φιλελεύθεροι της Ν. που αποτελεί τη μόνη εγγύηση πραγματικής προόδου. Παπανδρέου.∆. έχουν ασφαλώς πολλά να προσφέρουν. Μητσοτάκη στο Σύνταγμα.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç πίας έχει πολύ ευρύτερη σκοπιμότητα. Οι φιλελεύθεροι της Ν. η Νέα Δημοκρατία φάνηκε να βρίσκει ένα στέρεο ιδεολογικό υπόβαθρο και θα το αξιοποιήσει στις αναμετρήσεις του 1989-1990.6 ενώ το Βήμα δίνει τον τίτλο «Απολογία του Νεοφιλελευθερισμού» στην τελική προεκλογική ομιλία του Κ. που στην ουσία σημαίνει οπισθοδρόμηση. Είναι χαρακτηριστικό πως στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του 1985 σειρά στελεχών του ΠΑΣΟΚ δημοσίευσαν κείμενα – επιθέσεις στο φιλελευθερισμό ή τον κατήγγειλαν σε ομιλίες τους (Κουτσόγιωργας. η Νέα ∆ηµοκρατία φάνηκε να βρίσκει ένα στέρεο ιδεολογικό υπόβαθρο και θα το αξιοποιήσει στις αναµετρήσεις του 1989-1990. υπό τη σκιά της κατάρρευσης του Τείχους του Βερολίνου. καθώς το κόμμα τους είναι και επισήμως φιλελεύθερο. Η επιρροή των νεοφιλελεύθερων ιδεών μέσα στη Νέα Δημοκρατία άρχισε να αυξάνεται σταδιακά. Πάγκαλος). Η μεγάλη ήττα που υπέστη η Νέα Δημοκρατία στις εκλογές του Οκτω- βρίου του 1981 και η έντονη ιδεολογικοποίηση της ελληνικής πολιτικής ζωής. Βαΐτσος. Θ. αλλά αρκετά σταθερά. οδήγησε σε ιδεολογικές αναζητήσεις στο χώρο της Κεντροδεξιάς και στην ανάδειξη του νεοφιλελευθερισμού ως μίας ενδιαφέρουσας εκδοχής. που έδινε προνομιακή θέση στην αριστερά ακόμα και στις εκλογικές αναμετρήσεις. και (β) στην αλλαγή με ατομική ελευθερία. η πολιτική ελευθερία θα κινδυνεύσει να εκλείψει». Γ. υπό τη σκιά της κατάρρευσης του Τείχους του Βερολίνου. Προς τη δεύτερη Παρά την ήττα στις εκλογές του 1985.Δ. έχουν κάθε λόγο να αντιμετωπίζουν με αισιοδοξία το μέλλον. Παρά την ήττα στις εκλογές του 1985. τόσο ώστε να προβληματίσει σοβαρά τα στελέχη του ΠΑΣΟΚ. Όμως ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης τους έχει προειδοποιήσει σε ανύποπτο χρόνο: 102 ΑΝΟΙΞΗ 09 . Οι περισσότερες χώρες της Δύσεως σήμερα βρίσκονται σ’ ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. έχουν κάθε λόγο να αντιµετωπίζουν µε αισιοδοξία το µέλλον. καθώς καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα: (α) στην «αλλαγή» με κρατική γραφειοκρατία. Αν καταστραφεί η οικονομική ελευθερία και συγκεντρωθεί η οικονομική δραστηριότητα στα χέρια ενός πανίσχυρου κράτους. καθώς το κόµµα τους είναι και επισήµως φιλελεύθερο αυτή κατεύθυνση οι νεοφιλελεύθερες ιδέες. και άρα και το συμπόσιό σας. Αποτελεί προϋπόθεση της πολιτικής ελευθερίας.

.Π. Πρακτικά ∆ιεθνούς Συµποσίου. Γιάννης. Αθήνα.).Ε. (επιµ. – Λούλης. «Εισαγωγή στις Σύγχρονες Φιλελεύθερες Τάσεις στην Πολιτική και Νοµική Θεωρία». Βιβλιογραφία Ανδριανόπουλος. Αθήνα. «Νεοφιλελευθερισµός. ∆ηµήτρης Κ. σελ. Αθήνα. Ronald. Κ. Αριστείδης.). Το Βήµα. 2002. Δύσκολα θα βρει τον τρόπο να ενδυθεί το «δάνειον ένδυμα» της νεοφιλελεύθερης καθαρότητας. (επιµ. Μάιος 1981. Το Βήµα. εκδ. Η Φιλελεύθερη Ιδεολογία: Κείµενα για τον Νέο Φιλελευθερισµό. Μιχάλης.Π.Α. Το ίδιο ισχύει και για μέγα μέρος της κοινωνικής του βάσης. Αθήνα. στο βιβλίο Ο Φιλελευθερισµός στην Ελλάδα: Φιλελεύθερη Θεωρία και Πρακτική στην Πολιτική και στην Κοινωνία της Ελλάδος. Λούλης. είναι και παραμένει «κρατικιστικό» όσο και τα άλλα. έτσι όπως εγκρίθηκαν στο 3ο Συνέδριο του Κόμματος στη Χαλκιδική στις 24 Απριλίου 1994: «Δεν είμαστε κόμμα ούτε σοσιαλιστικό ούτε νεοφιλελεύθερο». «Συντηρητισµός και/ή Φιλελευθερισµός: Η Ιδεολογική Εξέλιξη της Νέας ∆ηµοκρατίας». σελ. Χρήστος. Ο βουλευτής Λ. µια παλιά συνταγή µε καινούργιο ένδυµα». Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Σιδέρης.). Η ήττα της Νέας Δημοκρατίας στις εκλογές του 1993 οδήγησε σε απομόνωση και τελικά εξοβελισμό των νεοφιλελεύθερων βουλευτών. 215230.6 Η προσπάθεια μετατροπής της Νέας Δημοκρατίας σε καθαρόαιμο φιλελεύθερο κόμμα είχε αποτύχει πλήρως. Κωστής. 1995. 1991. Ζαχόπουλος. Χατζής. Το πιο συγγενικό τους κόμμα. Ανδρέας.• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • • Εκεί είναι πιθανότατα η αχίλλεια πτέρνα των Ελλήνων φιλελεύθερων. Σύμ- φωνα με το κείμενο των ιδεολογικών αρχών της Νέας Δημοκρατίας. στο βιβλίο Περί Φιλελευθερισµού. Βα τσος. εκτός από τις παλαιότερες ευθύνες του. Παπαγεωργόπουλος ήταν σαφής: «Διώξαμε από την παράταξη και την ιδεολογία μας τα νεφελώματα και τις σκουριές». τους Έλληνες αστούς. Κατσούδας. «Νεοφιλελευθερισµός – ένα γηραιό φάντασµα». Imago. 93-127. Παπαγιαννάκης. στο βιβλίο Νέος Φιλελευθερισµός: Το Μέλλον των Μη Κολλεκτιβιστικών Θεσµών στην Ευρώπη και στις Η. (επιµ. εκδ. «Το Ελληνικό Συντηρητικό Κίνηµα Εν Εξελίξει: Από τον Πατερναλισµό στον Νέο-Φιλελευθερισµό». 5/5/1985. ΑΝΟΙΞΗ 09 103 .Ε. 10/7/1983. Ι. Γιάννης. Meinardus.

Τσουκαλά. που ευρίσκεται εις το ενδιάµεσον των υπερβολών του παρεµβατισµού και του φιλελευθερισµού. Εντυπωσιάζει ακόµα και σήµερα η σφοδρότητα της επίθεσης στο νεοφιλελευθερισµό και το παρωχηµένο των επιχειρηµάτων ακόµα και για τις αρχές της δεκαετίας του 1980. όπως την εγνωρίσαµεν εις το παρελθόν είναι ροµαντισµός.120-121. Αριστείδης Χατζής είναι Επίκουρος Καθηγητής Φιλοσοφίας ∆ικαίου και Θεωρίας Θεσµών στο Τµήµα Μεθοδολογίας. το φυλλάδιο «∆έκα ∆ιευκρινήσεις για το Νεοφιλελευθερισµό» µε συγγραφέα τον Ανδρέα Ανδριανόπουλο. το αφιέρωµα των Νέων σε τρεις διαδοχικές εκδόσεις (14-16/5/1981) µε συµµετοχή των Κ. παρόµοιες δηλώσεις του Κωνσταντίνου Τσαλδάρη κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του 1958 («Η ελευθέρα οικονοµία. Βλ. την δε θέσιν της έχει πάρει ο νεοφιλελευθερισµός. ο Νίκος Πουλαντζάς σε οµιλία του τον Απρίλιο του 1979 στο Παρίσι ταύτιζε το νεοφιλελευθερισµό µε την «ανασύνταξη της άρχουσας ιδεολογίας». βλ. Βλ. Κ. 104 ΑΝΟΙΞΗ 09 . Γ. Αυτός είναι ο Φιλελευθερισµός (εκδ. Βλ. Αθήνα. Γιαννίτση. σελ. 20. Ανδρέας Ανδριανόπουλος.»). η οποία διακρίνεται για τη νηφαλιότητά της και τις επίκαιρες. βλ. επίσης σελ. Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήµης του Πανεπιστηµίου Αθηνών.χ. επισηµάνσεις του συγγραφέα. Αντίθετα. Εκδόθηκε χωρίς χρονολογία από το Κέντρο Μελετών Πολιτικής. ∆ήλωση στα Νέα (25/4/1994). 1988. Libro. Σηµίτη. την σχετική αρθρογραφία του Μιχάλη Παπαγιαννάκη στο Βήµα στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Βέλτσου και Τ. ακόµα και σήµερα. Για την άµεση αντίδραση των διανοουµένων της κεντροαριστεράς. Ο κ.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç Σημειώσεις 1 2 3 4 5 6 Π.

Έχει ήδη συνάψει με αρκετούς από αυτούς συμφωνίες. με αφορμή τη συμπλήρωση 10 ετών από την ίδρυση του Οργανισμού της Γενεύης. Μολονότι η Ελλάδα είδε τις πάμπολλες εθνικές της επιδιώξεις να βυθίζονται κατά τη Μικρασιατική Καταστροφή […] έχει αποδεχθεί ειλικρινά το σημερινό εδαφικό καθεστώς της ως οριστικό […]. Η πλέον ζωηρή της επιθυμία είναι να μπορέσει να κάνει το ίδιο και με όλα τα υπόλοιπα κράτη και να καταστεί ένα στοιχείο σταθερότητας και εδραίωσης της ειρήνης στην ανατολική Μεσόγειο. διακήρυττε από το βήμα της Γενικής Συνέλευσης της Κοινωνίας των Εθνών το Σεπτέμβριο του 1929.[…] Oι πολιτικοί άνδρες όλων των κρατών […] θα κατανοήσουν καλύτερα την ανάγκη να οργανωθεί ο διεθνής βίος κατά τρόπο. ΑΝΟΙΞΗ 09 105 . […] Γι’ αυτό το λόγο η Ελλάδα προσπαθεί να διατηρεί με όλους τους γείτονές της σχέσεις βασισμένες στη δικαιοσύνη και στη φιλία. ο επιφανέστερος ίσως εκπρόσωπος του πολιτικού φιλελευθερισμού στην Ελλάδα. Ακολουθώντας επι- «Κ πλέον αυτή την πολιτική.τι στη σταθερότητα της οργάνωσής τους και την καθιέρωση σχέσεων ειλικρινούς συνεργασίας με τους γείτονές τους. η Ελλάδα βρήκε ένα ηθικό στήριγμα στη σκέψη ότι η ευημερία των κρατών εξαρτάται λιγότερο από τις εδαφικές τους κτήσεις από ό. «Όλα τα κόμματα που βρίσκονταν στην εξουσία τα τελευταία χρόνια εξέφρασαν την πίστη τους στην Κοινωνία των Εθνών και ενέγραψαν στην προμετωπίδα των προγραμμάτων τους την ειλικρινή συνεργασία μαζί της. οι οποίες ακολουθούν το πρότυπο των συνθηκών που έχει εκπονηθεί από την Κοινωνία των Εθνών. o Ελευθέριος Βενιζέλος.• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • • Η επίδραση του φιλελευθερισμού στην ελληνική εξωτερική πολιτική: από τη Συνθήκη Ειρήνης της Λωζάνης στην ένταξη στην ΕΟΚ Αντώνης Κλάψης αμία χώρα δεν αισθάνθηκε την ευεργετική επιρροή του πνεύματος της Γενεύης περισσότερο από τη δική μου».

έδινε το στίγμα των αρχών. μέσω της στενής μεταξύ τους συνεργασίας βασισμένης στο σεβασμό του δικαίου. έχοντας σχεδόν διπλασιάσει την έκταση και τον πληθυσµό της εγκατέλειψε οριστικά τη χορεία των αναθεωρητικών κρατών. οι οποίες.3 Σε αυτό το πλαίσιο. ρητή και ανεπιφύλακτη αποδοχή του πολιτικού και εδαφικού status quo. προσδιόρισαν και εξακολουθούν να προσδιορίζουν το πλαίσιο των βασικών επιλογών της Ελλάδας. δυναμικά συναρμοζόμενες με τα δεδομένα της πολιτικής πραγματικότητας. υπήρξε εξίσου συνυφασμένη με τη φιλελεύθερη ιδεολογία. η οποία. η ειρήνη και η ευημερία». ανα- 106 ΑΝΟΙΞΗ 09 . πάντως. πάνω στις οποίες θεμελιώθηκε η Η παγιοποίηση του εδαφικού καθεστώτος που επέφερε η Συνθήκη της Λωζάνης οδήγησε σε ριζικό αναπροσδιορισµό των στόχων της Ελλάδας. η οποία. η οποία. καθώς η ήττα στο μικρασιατικό μέτωπο και η συνακόλουθη καταστροφή σηματοδότησαν το τέλος της Μεγάλης Ιδέας. στα χρόνια που ακολούθησαν τη Μικρασιατική Καταστροφή και την υπογραφή της Συνθήκης Ειρήνης της Λωζάνης. η ελληνική εξωτερική πολιτική έμελλε έκτοτε και μέχρι τις μέρες μας να ακολουθήσει σχεδόν απαρέγκλιτα αυτές τις κατευθυντήριες γραμμές. πίστη τόσο στο ιδανικό της ειρήνης όσο και στη δυνατότητα προοδευτικής υπέρβασης των εμποδίων που παρεμβάλλονταν στο δρόμο για την επίτευξή της. έχοντας σχεδόν διπλασιάσει την έκταση και τον πληθυσμό της μετά τους νικηφόρους Βαλκανικούς Πολέμους αλλά και αυτόν τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. στο βαθμό που προωθούσε το αίτημα της εθνικής αυτοδιάθεσης. Αναζητώντας το ιδεολογικό της έρμα κατά κύριο λόγο στη φιλελεύθερη θεωρία των διεθνών 2 σχέσεων. υποστήριξη της ανάγκης αποτελεσματικότερης οργάνωσης της διεθνούς κοινωνίας. εγκατέλειψε οριστικά τη χορεία των αναθεωρητικών κρατών.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç ώστε να διασφαλίζεται στους λαούς. Η υπογραφή της Συνθήκης Ειρήνης της Λωζάνης (24 Ιουλίου 1923) αποτέλεσε πραγματική τομή στην ιστορία της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. η παγιοποίηση του εδαφικού καθεστώτος που επέφερε η Συνθήκη της Λωζάνης οδήγησε σε ριζικό αναπροσδιορισμό των στόχων της Ελλάδας. αναδεικνυόµενη πλέον σε δύναµη που υποστήριζε το status quo χάραξη και η άσκηση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής στο ίδιο χρονικό διάστημα.1 Η επιγραμματική επισκόπηση των βασικών σημείων του διπλωματικού προγράμματος της Ελλάδας. Προσήλωση στους κανόνες του διεθνούς δικαίου. προώθηση της ιδέας τής κοινά επωφελούς διεθνούς (παγκόσμιας και περιφερειακής) συνεργασίας.

Στην εξυπηρέτηση αυτών των στόχων της Ελλάδας λειτουργούσαν υποβοηθητικά η ίδρυση της Κοινωνίας των Εθνών και η εγκαθίδρυση του δόγματος της συλλογικής ασφάλειας. με κορυφαίο παράδειγμα την ελληνική προσχώρηση στο Σύμφωνο Κέλογκ – Μπριάν. ακόμα και όταν η Ελλάδα διαπίστωσε. οι οποίες κατέτειναν στην εμπέδωση της ιδέας της διεθνούς ειρήνης. η Αθήνα επεφύλασσε εξίσου θετική ανταπόκριση και σε πρωτοβουλίες που εντάσσονταν στο πνεύμα και λειτουργούσαν επικουρικά στις δραστηριότητες της Κοινωνίας των Εθνών.. Γούντροου Ουίλσον. στην περίπτωση της ιταλικής επιχείρησης κατάληψης της Κέρκυρας 5 την αδυναμία της Κοινωνίας των Εθνών να επιβάλει τις αποφάσεις της στα ισχυρότερα μέλη της. έμελε για ακόμα μία φορά να αποδείξει έμπρακτα την ειλικρινή προσήλωσή της στο ιδεώδες της πολυμερούς διεθνούς συνεργασίας. δεν απώλεσε συνολικά την εμπιστοσύνη της στο θεσμικό πλαίσιο του Διεθνούς Οργανισμού.Α. θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ένα αποτελεσματικό μέσο διατήρησης της ειρήνης και προάσπισης της διεθνούς νομιμότητας. Παράλληλα. η ελληνική κυβέρνηση δεν δίστασε να αποταθεί στον Οργανισμό της Γενεύης. η ενεργός ελληνική συμμετοχή σε πλήθος πρωτοβουλιών του Οργανισμού. εξάλλου. το οποίο προνοούσε για την αποκήρυξη του πολέμου ως μέσου διακανονισμού των διεθνών διαφορών. υπογράμμιζε περαιτέρω την πεποίθηση της Αθήνας για τη θετική συνεισφορά τής κατεξοχήν θεσμικής έκφανσης του φιλελευθερισμού σε διεθνές επίπεδο. με ιδιαίτερα οδυνηρό για την ίδια τρόπο. το οποίο είχε θεμελιωθεί στους φιλελεύθερους ιδεαλιστικούς οραματισμούς του Προέδρου των Η. Αποτελώντας ένα από τα ιδρυτικά μέλη του Οργανισμού της Γενεύης. η Αθήνα ευελπιστούσε ότι το πρωτοποριακό διεθνές εγχείρημα. αποδεχόμενη ανεπιφύλακτα –σε αντίθεση με την πλειοΑΝΟΙΞΗ 09 107 . προκειμένου να αναζητήσει εκεί τη δικαίωση των απόψεών της σε περι- πτώσεις διαφορών με τρίτα κράτη (χαρακτηριστικές. όπως το Πρωτόκολλο της Γενεύης για τον ειρηνικό διακανονισμό των διεθνών διαφορών και η διάσκεψη για τον αφοπλισμό. σε αρκετές περιπτώσεις κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου. για παράδειγμα. είναι οι ελληνικές προσφυγές στο Συμβούλιο της Κοινωνίας των Εθνών τον Οκτώβριο του 1924 και το Φεβρουάριο του 1925 με αφορμή τουρκικές παραβιάσεις διατάξεων της Σύμβασης της Λωζάνης για την Ανταλλαγή των Ελληνοτουρκικών Πληθυσμών.Π. Αντίθετα.4 Πρωταρχική μέριμνα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής μετά το 1923 υπήρξε πράγματι η κατοχύρωση της εθνικής ανεξαρτησίας και η διασφάλιση της εδαφικής ακεραιότητας της χώρας. Έτσι.6) Παράλληλα. Η Ελλάδα.• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • • δεικνυόμενη πλέον σε δύναμη που υποστήριζε το status quo.

9 τη Γιουγκοσλαβία10 και την Τουρκία αποδείκνυε στην πράξη την επιθυμία της Ελλάδας να εργαστεί συστηματικά για την παγίωση της ειρήνης στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων και της ανατολικής Μεσογείου. καθώς ήταν σαφές ότι τα ελληνικά εθνικά συµφέροντα θα εξυπηρετούνταν αποτελεσµατικότερα από την επικράτηση των φιλελεύθερων αξιών στο διεθνές σύστηµα Ειδικότερη πτυχή της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής την περίοδο του Μεσοπολέμου αποτελούσε η καλλιέργεια φιλικών σχέσεων και η αναζήτηση πεδίου συνεργασίας με όλα τα γειτονικά κράτη. με απώτερο στόχο την εξυπηρέτηση κοινών και αμοιβαία επωφελών συμφερόντων. στην εμπέδωση της ειρήνης σε ολόκληρη την Ευρώπη. Ειδικά.7 Η απόφαση. η περίπτωση της ελληνοτουρκικής προσέγγισης. Η υπογραφή Συμφώνων Φιλίας με τη Ρουμανία. αποσκοπώντας στην εξυπηρέτηση των συμφερόντων της χώρας. τις καταστροφικές συνέπειες του οποίου βίωσε και η Ελλάδα. Η καθοριστική επίδραση του φιλελευθερισµού στη χάραξη και στην άσκηση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής ήταν συνειδητή επιλογή. η οποία έλαβε σάρκα και οστά με τη συνομολόγηση των Συμφωνιών της Άγκυρας τον Οκτώβριο του 193011. στη διατήρηση της διεθνούς σταθερότητας. εξάλλου. πέραν της δημιουργίας ενός αρραγούς αντιρεβιζιονιστικού μετώπου.8 την Ιταλία. άλλωστε. ικανού να αναχαιτίσει τις ενδεχόμενες αναθεωρητικές τάσεις της Βουλγαρίας. και αφετέρου διευκόλυνε τις διεργασίες για τη διεύρυνση της διαβαλκανικής συνεργασίας. στη διεύρυνση της διακρατικής συνεργασίας και. τέλος.13 δεν είχε ως αποτέλεσμα την 108 ΑΝΟΙΞΗ 09 . αφενός επιβεβαίωνε την εδραιωμένη πεποίθηση των Ελλήνων ιθυνόντων (πρωτίστως του ίδιου του Βενιζέλου) σχετικά με τη δυνατότητα υπερκέρασης των διαφορών του παρελθόντος.12 Η διολίσθηση της ανθρωπότητας προς την άβυσσο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. αλλά αντίθετα εντασσόταν στο ευρύτερο πλαίσιο των επιδιώξεων της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. της Αθήνας να υποστηρίξει τις γαλλικές προτάσεις δεν ήταν αποτέλεσμα συγκυριακών επιλογών. μολονότι κατάφερε σοβαρό πλήγμα στη φιλελεύθερη αισιο δοξία. συμβατική απόληξη της οποίας υπήρξε η υπογραφή του Βαλκανικού Συμφώνου το Φεβρουάριο του 1934. τα οποία μοιραία συνέπλεαν με οποιαδήποτε προσπάθεια κατέτεινε στην παγίωση του status quo.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç ψηφία των υπόλοιπων κρατών της γηραιάς ηπείρου– το Σχέδιο Μπριάν για τη συγκρότηση μίας ευρωπαϊκής ομοσπονδιακής ένωσης.

αποστασιοποίηση της ελληνικής πολιτικής ηγεσίας από τις βασικές φιλελεύθερες παραδοχές. η οποία αρμολογούνταν θεσμικά γύρω από το νεοσύστατο Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών. άλλωστε. η Αθήνα αναζήτησε τη συνεργασία με τις χώρες της Δύσης. η Ελλάδα συνυπέγραψε τη Διακήρυξη του Σαν Φρανσίσκο. έμπρακτα την προτίμησή της υπέρ των ανοιχτών αγορών και του ελεύθερου εμπορίου. επιτυγχάνοντας σταδιακά την οργανική ενσωμάτωση της χώρας στους κυριότερους δυτικούς θεσμούς. εμπειρία του Εμφύλιου Πολέμου ενίσχυσε ακόμα περισσότερο την τάση συμπόρευσης της Ελλάδας με τα φιλελεύθερα δυτικά κράτη. συμμετέχοντας ενεργά στη νέα απόπειρα ορθολογικής οργάνωσης της διεθνούς κοινωνίας. η Ελλάδα συνυπέγραψε το Χάρτη της Αβάνας για την ίδρυση του Διεθνούς Οργανισμού Εμπορίου (24 Μαρτίου 1948). ενώ προσχώρησε ήδη από το 1950 στη Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου (GATT). Αναµνηστική φωτογραφία της ελληνικής αντιπροσωπείας. εξάλλου. η Ελλάδα παρέμεινε ΑΝΟΙΞΗ 09 109 . στην οποία διακρίνονται καθήµενοι (από αριστερά) οι: ∆ηµήτριος Κακλαµάνος. με πρώτο απτό παράδειγμα τη θετική ανταπόκριση της Αθήνας στην εξαγγελία του Σχεδίου Μάρσαλ για την ανασυγκρότηση της Ευρώπης.• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • • 24 Ιουλίου 1923 υπεγράφη η οριστική Συνθήκη της Λωζάνης. οι οποίες αποτελούσαν τους κυριότερους εκφραστές και υπέρμαχους του φιλελευθερισμού σε διεθνές επίπεδο. Ταυτόχρονα.14 Έτσι.15 Η τραυματική. Ανδρέας Μιχαλακόπουλος και Αλέξανδρος Μαζαράκης. Αποδεικνύοντας. Ελευθέριος Βενιζέλος. Παράλληλα.

η οποία προνοούσε μεταξύ άλλων για το απαραβίαστο των συνόρων των ευρωπαϊκών κρατών. αλλά και αμέσως μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Το γεγονός. αλλά στη βάση της εφαρμογής των κανόνων του διεθνούς δικαίου. Αντίστοιχα. Η προσήλωση της Αθήνας στο ιδανικό της ειρηνικής συμβίωσης με όλους τους γείτονές της θα αποτυπωνόταν έμπρακτα στις ελληνικές πρωτοβουλίες υπέρ της εμπέδωσης και της περαιτέρω διεύρυνσης του πνεύματος της διαβαλκανικής συνεργασίας. ότι η Αθήνα είχε κατά τη διάρκεια. Με εφαλτήριο. με απώτερο στόχο την εμπέδωση του κλίματος αμοιβαίας επωφελούς συνεννόησης. εξαιτίας της ριζικά διαφορετικής διάρθρωσης των εκατέρωθεν κοινωνικοοικονομικών καθεστώτων. ενώ ταυτόχρονα αναζητούσε την επίλυση των διαφορών με την Τουρκία (συμπεριλαμβανόμενης και της διένεξης γύρω από το Κυπριακό) όχι μέσω της βίαιης αντιπαράθεσης. καθώς και στις τρεις περιπτώσεις τα ελληνικά αιτήματα συμβάδιζαν –λαμβάνοντας υπ’ όψιν τα δημογραφικά δεδομένα– με τη θεμελιώδη φιλελεύθερη αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών. κατατείνοντας έτσι στην εξυπηρέτηση του ίδιου κεντρικού στόχου: διατήρηση της ειρήνης στην ευρύτερη περιοχή της νοτιοανατολικής Ευρώπης. οι οποίες έλαβαν ουσιαστικότερο περιεχόμενο ιδίως μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1970.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç πιστή στις αρχές της διεθνούς νομιμότητας. υποστηρίζοντας σταθερά την ανάγκη παγίωσης του εδαφικού καθεστώτος. παρά τα εμπόδια που εκ των πραγμάτων παρεμβάλλονταν στο δρόμο της συνεννόησης. τη διμερή συνεργασία. 16 Σε αυτό το πλαίσιο. διατυπώσει (άμεσα ή έμμεσα) εδαφικές διεκδικήσεις για τα Δωδεκάνησα. αλλά και της ένταξης σε πολιτικά αντίθετους συνασπισμούς. και εκμεταλλευόμενη την ευνοϊκή συγκυρία που δημιουργούσε η γενικότερη διεθνής ύφεση. κάθε άλλο παρά αντέφασκε με την ελληνική προσήλωση στη φιλελεύθερη κοσμοαντίληψη. Στο ίδιο χρονικό διάστημα. εξάλλου. γεγονός που θα επιβεβαιωνόταν αργότερα από την υπογραφή της Τελικής Πράξης του Ελσίνκι (1 Αυγούστου 1975). δεν αποτελούσε προσπάθεια εδαφικής επέκτασης σε βάρος ενός ηττημένου αντιπάλου. αλλά αντίθετα αποσκοπούσε στην κατοχύρωση της ελληνικής ασφάλειας έναντι της βουλγαρικής επιθετικότητας. η ελληνική κυβέρνηση ολοκλήρωνε τις δια- 110 ΑΝΟΙΞΗ 09 . τη Βόρεια Ήπειρο και την Κύπρο. η Αθήνα δεν έπαυε να επιδιώκει την προώθηση της πολυμερούς περιφερειακής συνεργασίας των κρατών της χερσονήσου του Αίμου. η Ελλάδα επιδίωξε την προαγωγή των διμερών σχέσεων με τους βόρειους γείτονές της. μολονότι επιδίωκε την εξυπηρέτηση κατά κύριο λόγο στρατηγικών αναγκών. εξάλλου. ακόμα το αίτημα για την ευνοϊκή υπέρ της Ελλάδας διαρρύθμιση των ελληνοβουλγαρικών συνόρων.

Ο Κωνσταντίνος Καραµανλής στο βήµα της πανηγυρικής τελετής για την υπογραφή της Συνθήκης Προσχώρησης της Ελλάδας στην ΕΟΚ. Στο κέντρο της φωτογραφίας διακρίνεται ο Πρόεδρος της Γαλλίας Βαλερί Ζισκαρ Ντ’ Εστέν (Ζάππειο Μέγαρο. η Ελλάδα τάχθηκε σταθερά υπέρ της ευρωπαϊκής συσσωμάτωσης. Δίνοντας πρακτικότερο περιεχόμενο σε αυτό το ενδιαφέρον. Η ελληνική συμμετοχή στο Συμβούλιο της Ευρώπης –κατεξοχήν θεσμική έκφανση του φιλελευθερισμού στον κρίσιμο τομέα της προάσπισης των ανθρώπινων δικαιωμάτων– υπογράμμιζε περαιτέρω το ενδιαφέρον της Αθήνας για τις διεργασίες που κατέτειναν στην ενίσχυση του εγχειρήματος της ευρωπαϊκής ενοποίησης. η αποκατάσταση της δημοκρατικής ομαλότητας στην Ελλάδα επιτάχυνε εκ νέου τις διαδικασίες. Έχοντας ήδη από την εποχή του Μεσοπολέμου διαγράψει τη θετική της ανταπόκριση στην προοπτική της πανευρωπαϊκής συνεργασίας μέσω της ανεπιφύλακτης αποδοχής του Σχεδίου Μπριάν. 28/05/1979). καθιστώντας έτσι την Ελλάδα το πρώτο συνδεδεμένο μέλος της ΕΟΚ. Έστω κι αν η μεσολάβηση της εφτάχρονης στρατιωτικής δικτατορίας (1967-1974) ανέστειλε προσωρινά την ομαλή εξέλιξη της Συμφωνίας. οι οποίες θα κατέληγαν δύο χρόνια αργότερα στην υπογραφή της Συμφωνίας Σύνδεσης. θέτοντας σε κίνηση τις διαδικασίες. η ελληνική κυβέρνηση υπέβαλε το 1959 αίτηση σύνδεσης με τη νεοσύστατη τότε ΕΟΚ. οι οποίες ΑΝΟΙΞΗ 09 111 . στα πρώτα χρόνια μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. δικασίες για την πλήρη ένταξη της χώρας στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ).

18 Η αποστροφή του Κωνσταντίνου Καραμανλή απέδιδε ανάγλυφα τις φιλελεύθερες καταβολές της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής την περίοδο που ακολούθησε τη Μικρασιατική Καταστροφή. τέλος. όσο και εκείνης των Συνταγματαρχών (1967-1974). σκιαγραφώντας με σαφήνεια το φιλελεύθερο ιδεολογικό στίγμα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής που ο ίδιος είχε εισηγηθεί και εφαρμόσει επί σειρά ετών. η ένταξη στους δυτικούς θεσμούς. Η συνεπής υποστήριξη των θεσμικών εκφάνσεων του φιλελευθερισμού σε διεθνές επίπεδο (με κορυφαία παραδείγματα την Κοινωνία των Εθνών και τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών). η επιλογή υπέρ της ειρηνικής επίλυσης των διεθνών διαφορών. η προσήλωση στη διατήρηση του εδαφικού και πολιτικού status quo.17 «Η Ελλάς». «προσέρχεται στην Ευρώπη με τη βεβαιότητα ότι στα πλαίσια της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης εμπεδώνεται για όλα τα μέρη η εθνική ανεξαρτησία. η καλλιέργεια φιλικών σχέσεων με τα γειτονικά κράτη. αλλά συνειδητή επιλογή. συνυφασμένη με μία ρεαλιστική αποτίμηση της αδήριτης πολιτικής πραγματικότητας. κατοχυρώνονται οι δημοκρατικές ελευθερίες. επιτυγχάνεται η οικονομική ανάπτυξη και γίνεται. εξαιρέσεις που συνιστούν σε αυτό τον κανόνα οι σπασμωδικές επιλογές της Αθήνας κατά τη διάρκεια τόσο της δικτατορίας του Θεόδωρου Πάγκαλου (1925-1926). προσδίδοντας έτσι χαρακτήρα αξιοσημείωτης διαχρονικότητας στους διπλωματικούς προσανατολισμούς της Ελλάδας. καθώς ήταν σαφές ότι τα ελληνικά εθνικά συμφέροντα θα εξυπηρετούνταν αποτελε- σματικότερα από την επικράτηση των φιλελεύθερων αξιών στο διεθνές σύστημα. Οι προφανείς. όχι μόνο δεν αναιρούν την καθοριστική επίδραση του φιλελευθερισμού στη διαμόρφωση της ελληνικής εξωτερικής 112 ΑΝΟΙΞΗ 09 . η προώθηση της ιδέας της διεθνούς (και ειδικότερα της περιφερειακής) συνεργασίας. τόνιζε κατά την τελετή της υπογραφής της Συνθήκης Προσχώρησης στην Αθήνα ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. ευρωπαϊκός προσανατολισμός (ο οποίος έλαβε σάρκα και οστά με την ένταξη στην ΕΟΚ). Πράγματι. εξάλλου. η προτίμηση υπέρ των ανοιχτών αγορών και του ελεύθερου εμπορίου.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç κατέληξαν στις 28 Μαΐου 1979 στην υπογραφή της Συνθήκης Προσχώρησης και συνακόλουθα στην πλήρη ένταξη της χώρας στην ΕΟΚ. η καθοριστική επίδραση του φιλελευθερισμού στη χάραξη και στην άσκηση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής μετά την υπογραφή της Συνθήκης Ειρήνης της Λωζάνης δεν υπήρξε απότοκη μίας ιδεολογικής αγκύλωσης. ο σταθερός. αποτέλεσαν και εξακολουθούν να αποτελούν τους κατευθυντήριους άξονες της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής τα τελευταία 85 και πλέον χρόνια. κοινός καρπός η κοινωνική και οικονομική πρόοδος». με τη συνεργασία όλων.

Alexandris. Στεφάνου. Ladas. διεξοδικότερα. 2006. Ελληνικά Γράµµατα. σελ. Gutenberg. Θεωρία και Μεθοδολογία των ∆ιεθνών Σχέσεων. 115-117. Αθήνα. Σιδέρης. 210-400. (επιµ. 1965. 1981. Σαλίβερος. 414-416. Alexis. 1996. Θέµατα ελληνικής διπλωµατικής ιστορίας (1912-1940). θ’ έκδοση. 41-49. Ιστορία της εξωτερικής πολιτικής της Ελλάδος (1923-1941). Για το επεισόδιο της Κέρκυρας. Κωνσταντίνος.. διεξοδικότερα. Ειδικότερα. ΑΝΟΙΞΗ 09 113 . 8 Σεπτεµβρίου 1929. βλ. The Corfu Incident of 1923. εκδ. Για τη διασύνδεση του φιλελευθερισµού µε τη Μεγάλη Ιδέα. 2002. 159-167. σχετικά με τη σημασία της δημοκρατίας ως αποφασιστικού παράγοντα για την ορθο- λογική διαχείριση των διεθνών ζητημάτων. Λέσχη Φιλελευθέρων – Μνήµη Ελευθερίου Βενιζέλου. βλ. συνοπτικά Jackson. 1999. Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Princeton University Press..• Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α • • • • • • πολιτικής. The Exchange of Minorities. βλ. 54. Πιπινέλης. 163-209. 1983. σελ. –Sorensen. εκδ. Αρχείο Ελευθέριου Βενιζέλου (Μουσείο Μπενάκη). Centre for Asia Minor Studies. Greece and Turkey. 333-363. Αθήνα. Robert. Για µία γενική επισκόπηση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής την περίοδο 1923-1940. Αθήνα. Alexis. 1992. Παναγιώτης Ν. Στέφανος Ι. 1948. Balkan Studies. σελ. βλ. Αρετή. Αθήνα. εκδ. 620-621˙ Ελεύθερον Βήµα. second edition. εκδ. «The expulsion of Constantine VI: The Ecumenical Patriarchate and Greek-Turkish relations (1924-1925)». Alexandris. (Οµιλία του Ελευθέριου Βενιζέλου στη Γενική Συνέλευση της Κοινωνίας των Εθνών). σελ. The Greek Minority of Istanbul and Greek -Turkish relations (1918-1974). 173/φάκ. Athens. βλ. Mussolini and the League of Nations.. 1932. Bulgaria.). Η ελληνική εξωτερική πολιτική (1900-1945). Η σύγχρονη συζήτηση. αλλά αντίθετα υπογραμμίζουν ακόμα περισσότερο τη φιλελεύθερη παραδοχή.. 405-406. 7 Σεπτεµβρίου 1929. Τούντα-Φεργάδη. µε ειδική αναφορά στη συµβολή του Βενιζέλου προς αυτή την κατεύθυνση. σελ.. Barros James. για το ζήτηµα της απέλασης του Οικουµενικού Πατριάρχη Κωνσταντίνου ΣΤ΄. 12 Μελετήµατα. 185-318. Πρβλ. Τα κείµενα του Ελευθερίου Βενιζέλου. Σβολόπουλος. Bλ. Αθήνα. Ι. με στόχο την εξασφάλιση των μεγαλύτερων δυνατών ωφελειών για όλους τους διεθνείς δρώντες. Macmillan. σελ. εκδ. 22. Stephen P. Κωνσταντίνος. Σβολόπουλος. τόµος Γ’. Σημειώσεις 1 2 3 4 5 6 Βλ. New York. Georg. σελ. Για τη φιλελεύθερη θεωρία των διεθνών σχέσεων. Ελευθέριος Βενιζέλος. η οποία αποτέλεσε την αιτία της δεύτερης εν λόγω ελληνικής προσφυγής. σελ.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και οι εξωτερικές µας σχέσεις (1928–1932) β’ έκδοση.. Αντώνης. Χαρίτος. Για την πορεία της Ελλάδας από τη σύνδεση έως την πλήρη ένταξη στην ΕΟΚ. Η ελληνική πολιτική στα Βαλκάνια (19741981): από την αποκατάσταση της δηµοκρατίας ώς την ένταξη στις Ευρωπα κές Κοινότητες. Σβολόπουλος. εκδ. εκδ. 1987. Αντώνης Κλάψης είναι διδάκτορας ∆ιπλωµατικής Ιστορίας και ειδικός επιστήµονας στο Τµήµα Πολιτικής Επιστήµης και ∆ιεθνών Σχέσεων του Πανεπιστηµίου Πελοποννήσου. σελ. 119-140. Ο κ. Αθήνα. Σπύρος Ι. Σβολόπουλος. Κώστας Αλ. 151-162. Η ελληνική εξωτερική πολιτική µετά την Συνθήκην της Λωζάννης: η κρίσιµος καµπή. 114 ΑΝΟΙΞΗ 09 . γεγονότα και κείµενα. Βλ. Ι∆’. Αθήνα. Για µία γενική επισκόπηση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής την περίοδο 1945-1981. σελ. 1974. ό. µε απόληξη στην ένταξη στο ΝΑΤΟ. Καραµανλής. 1995. Κωνσταντίνος ∆. Η ελληνική εξωτερική πολιτική µετά την Συνθήκην της Λωζάννης…. εκδ. 2008. βλ. 1996. Σιδέρης. Ελευθέριος Βενιζέλος…. τόµος 11. Σβολόπουλος. Θεόδωρος.Ö É Ë Å Ë Å Õ È Å Ñ Ç 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Για την ελληνική ανταπόκριση στο Σχέδιο Μπριάν. Αθήνα. 52-57. Γιάννης. 166-178. Φιλιπόττη. Σβολόπουλος. διεξοδικότερα. «Το Ελληνορουµανικόν Σύµφωνον της 21ης Μαρτίου 1928». Βλ. Ελληνική Ευρωεκδοτική. 1999). 144. Κωνσταντίνος. Ιφιγένεια. βλ. εκδ. Αθήνα. 1981. Αθήνα. Βλ. εκδ. 2001. βλ. Κωνσταντίνος. 1974. – Κλάψης. εκδ. Από τον Εµφύλιο στον Ψυχρό Πόλεµο: η Ελλάδα και ο συµµαχικός παράγοντας (1949-1952). Ιούλιος – ∆εκέµβριος 1928. εκδ... Αθήνα. Ελλάδα – ΕΟΚ (1959-1979): από τη σύνδεση στην ένταξη. Η Ευρωπα κή Ένωση στην Κοινωνία των Εθνών.1982. Κωνσταντίνος Καραµανλής: αρχείο. Κωνσταντίνος. Βλ.. Χριστοδουλίδης. σελ. συνοπτικά. σελ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Jackson – Sοrensen. Για τη δροµολόγηση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Σβολόπουλος. Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Βλ.. Σβολόπουλος. 45-63. Στεφανίδης. Ίδρυµα Κωνσταντίνος Γ. Κωνσταντίνος ∆. Αθήνα. Αθήνα. Κωνσταντίνος. Επιστηµονικά ∆ηµοσιεύµατα Ινστιτούτου ∆ιεθνούς ∆ηµοσίου ∆ικαίου και ∆ιεθνών Σχέσεων Θεσσαλονίκης. σελ. Καραµανλής. εκδ. Η ελληνική εξωτερική πολιτική (1945-1981). βλ. 166.. Ο Βενιζέλος και το ελληνοτουρκικό Σύµφωνο Φιλίας του 1930. Προσκήνιο. Βλ. σελ. Ι. 1977. Κωνσταντίνος. Παπαζήση. Η κυοφορία του µέλλοντος. σελ. Μακεδονικά. Βλ. Αναστασιάδου. Παπαζήση.. σελ.π. 219-237. Σβολόπουλος. Το Βαλκανικόν Σύµφωνον και η ελληνική εξωτερική πολιτική (1928-1934): Ανέκδοτον Κείµενον του Ελευθερίου Βενιζέλου.