Για μια θεωρία των μέσων επικοινωνίας (Πολιτικό Καφενείο)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ 17 ΧΑΝΣ ΜΑΓΚΝΟΥΣ ΕΝΤΣΕΝΣΜΠΕΡΓΚΕΡ ΓΙΑ ΜΙΑ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΜΕΣΩΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

ΑΘΗΝΑ 1981

Χάνς Μάγκνους Έντσενσμπέργκερ Γιά μια θεωρία των μέσων επικοινωνίας ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Γιώργος Βαμβαλής ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΑΘΗΝΑ .

Γιά τή μετάφραση τού δοκιμίου τού Hans Magnus Enzensberger. Baukasten zu einer Theorie der Medien. τεύχος 20. Σόλωνος 1 16. Athens 145. Σόλωνος 116. τό όποιο διηύθυνε τότε ό Χ. Greecc. 116. τόν 'Απρίλιο τού 1981 γιά λογαριασμό τών έκδόσεων ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ.1619724. τηλ. χρησιμοποιήθηκε ή πρώτη δημοσίευση του στά Γερμανικά στό περιοδικό Kursbuch. Φωτοστοιχειοθετήθηκε άπό την ΦΩΤΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΕ. 5245856. τηλ. tel. Μάρτιος 1970. Κεραμεικού 23. 'Αθήνα 145. 3619724 . . Έντσενσμπέργκερ καί έξέδιδε ό έκδοτικός οίκος Suhrkamp. 'Αθήνα 145. 3619724 EPICOUROS Publications. Solonos St. τηλ.Μ. 'Εκδόσεις ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ.

.

.

ρα9 . "Ολα αυτά τά μέσα έρχονται τόσο μεταξύ τους δσο καί μέ τά παλαιότερα. ηλεκτροστατικό σύστημα άντιγραφής. 'Αντί γιά μορφολογικούς ορισμούς παραθέτουμε έόώ εναν άτελή κατάλογο τών νέων έξελίξεων. τράπεζες πληροφοριών κλπ. τηλεόραση κλειστού κυκλώματος. θεωρία τον ραόιοφώνον I Μέ την έξέλιξη τών ήλεκτρονικών μέσων ή βιομηχανία της συνείδησης. Μπρεχτ. 6χει γίνει βηματοδότης τής κοινωνικο-οικονομικής έξέλιξης τών όψιμων βιομηχανικών κοινωνιών. γιατί νά είναι ούτοπικό. παρεισφρύει σέ δλους τούς άλλους τομείς τής παραγωγής. πού εμφανίστηκαν στά τελευταία είκοσι χρόνια: Δορυφόροι πληροφοριών. ή βιομηχανία δηλαδή της διαμόρφωσης της κοινής γνώμης. στερεοφωνία. σας παρακαλώ νά άναλογιστείτε.Γιά μιά θεωρία των μέσων επικοινωνίας Σε περίπτωση πού τούτο θα τό θεωρούσατε ουτοπικό. βίντεο. βιντεοφόν. ηλεκτρονικοί εγκέφαλοι διαμοιρασμένης επεξεργασίας πληροφοριών. Ή βιομηχανία τής συνείδησης. άναλαμβάνει διαρκώς ευρύτερες λειτουργίες διεύθυνσης καί έλέγχου καί καθορίζει τη στάθμη τής κρατούσας τεχνολογίας. δπως τυπογραφία. ίγχρωμη τηλεόραση. τηλεκτυπωτική. τεχνική λέιζερ. μαγνητική εγγραφή φωτογραφιών.

). νά τίς εκλάβουμε ώς εργασιακές συγκρούσεις παραδοσιακού τύπου ή ώς άντιθέσεις ειδικών συμφερόντων (διευθυντών/συντακτών. Νά διαπιστώσει αυξανόμενες διαφορές καί νά καταδείξει πιθανές δυνάμεις άνατροπής. ραντάρ κλπ. Μιά σοσιαλιστική θεωρία τών μέσων έπικοινωνίας θά πρέπει νά έπεξεργαστεϊ αυτή τήν άντίφαση. Ή «κριτική» διαπίστωση του status quo όέν άρκεϊ. δημόσιων όργανισμών/ίδιωτικών επιχειρήσεων κλπ. Διατρέχουμε τόν κίνδυνο νά υποτιμήσουμε τίς αυξανόμενες συγκρούσεις στό χώρο τών μέσων έπικοινωνίας. 'Ανασφάλεια καί 10 . Έτσι καί σ' αυτόν τόν τομέα λείπει μιά άνάλογη χρήσιμη στρατηγική. Συσπειρώνονται διαρκώς δλο καί περισσότερο σέ ενα καθολικό σύστημα. Θά πρέπει νά δείξει ότι μέσα στίς δοσμένες παραγωγικές σχέσεις αυτή ή άντίφαση είναι άλυτη. εκδοτών/συγγραφέων. φίλμ. τηλέτυπο. μονοπωλίων/μεσαίων επιχειρήσεων. Σέ μιά τέτοια θεωρία θά πρέπει «νά θέσουμε όρισμένες προγνωστικές άπαιτήσεις» (Βάλτερ Μπένγιαμιν).διόφωνο. τηλεόραση. Ό μονοπωλιακός καπιταλισμός προάγει τή βιομηχανία της συνείδησης ταχύτερα καί ευρύτερα άπό άλλους τομείς της παραγωγής καί ταυτόχρονα είναι άναγκασμένος νά την άλυσοδένει. Ή τέτοιου είδους κατανόηση είναι κοντόφθαλμη καί μένει δέσμια της παραδοσιακής τακτικής τών διαμαχών. Μέχρι σήμερα δέν υπάρχει μαρξιστική θεωρία τών μέσων έπικοινωνίας. αέ ολοένα νέες συνδέσεις.

γρήγοροι σάν ποδοσφαιριστές. "Ενα πακέτο δέν είναι ευκίνητο. "Οποιος βλέπει τίς μάζες μόνο σάν άντικείμενο τής πολιτικής. θέλει νά τίς χειραγωγεί. Καί δταν λέω κινητοποίηση. γιατί άπειλούν τήν κυριαρχία καί τών δύο συστημάτων. είναι ή κινητοποιητική τους δύναμη.άμφιταλάντευση μεταξύ φόβου και άδυναμίας χαρακτηρίζουν τή στάση τής 'Αριστεράς άπέναντι στις νέες παραγωγικές δυνάμεις της βιομηχανίας τής συνείδησης. πού μέχρι σήμερα καταπιεσμένο ή άκρωτηριασμένο περιμένει τήν ώρα τής άποκάλυψής του. τό άποφασιστικό πολιτικό στοιχείο. ή όποία μπορεί νά άρθεϊ μόνο μέ την άπελευθέρωση των χειραφετηστικών δυνατοτήτων πού περικλείουν τά tôia τά μέσα. ή πάλι. φάλαγγες καί 11 . άναγκαϊο. ξαφνιαστικοί σάν τουπαμάρος. Παρελάσεις. δέν μπορεί νά τίς κινητοποιήσει. νά δηλώσουμε τί σημαίνει νά γίνουν οί άνθρωποι πιό ευκίνητοι άπό δ. Σε μιά χώρα. τό πετάει κανείς μιά έδώ μιά έκεί. Ευκίνητοι σάν χορευτές. έννοώ κινητοποίηση. πού εχει νιώσει πάνω στό ΐόιο της τό σώμα τόν φασισμό (ή τόν σταλινισμό) είναι ίσως ακόμα. Αύτη ή άμφίρροπη στάση καθρεφτίζει στήν πραγματικότητα την άμφίρροπη τάση πού ενυπάρχει στά μέσα επικοινωνίας.τι είναι. 2 Τό βασικό μυστικό τών ήλεκτρονικών μέσων. Τίς δυνατότητες αύτές σαμποτάρει τόσο ό καπιταλισμός δσο καί ό σοβιετικός ρεβιζιονισμός.

Γιά πρώτη φορά στήν Ιστορία τά μέσα έπικοινωνίας κάνουν δυνατή τη μαζική συμμετοχή σέ μιά κοινωνική καί κοινωνικοποιημένη παραγωγική διαδικασία. άλλά παραλύει τήν αυτονομία. Ή άνάπτυξη τού μέσου διανομής σέ μέσο έπικοινωνίας δέν άποτελεϊ τεχνικό πρόβλημα. ακολουθεί τό ίδιο σχήμα. πού δεν αποδεσμεύει. Ή προπαγάνδα εκείνη. Στηρίζεται σέ τελική άνάλυση στή βασική άντίφαση άνάμεσα σέ έξουσιάζουσες καί έξουσιαζόμενες τάξεις (μέ άλλα λό12 . δέν έξυπηρετούν τήν έπικοινωνία παρά τήν παρεμπόδιση της.πορείες ακινητοποιούν τονς άνθρώπους. τά πρακτικά μέσα της όποίας βρίσκονται στά χέρια τών μαζών. μειώνουν τήν κυκλοφορία τών πληροφοριών στό έλάχιστο δυνατό. πού μέχρι σήμερα κακώς φέρουν αυτό τό όνομα. Δέν έπιτρέπουν καμιά άλληλεπίδραση μεταξύ πομπού καί δέκτη: μέ άλλα λόγια. Στη σημερινή τους μορφή ή τηλεόραση καί ό κινηματογράφος π.χ. Μιά τέτοια χρήση θά δικαίωνε τά μέσα έπικοινωνίας. Αύτη ή κατάσταση όμως δέν αιτιολογείται τεχνικά. Εμποδίζεται συνειδητά άπό πολιτικούς λόγους. 'Αντίθετα: ή ήλεκτρονική τεχνική δέν γνωρίζει καμιά άξιωματική άντίθεση άνάμεσα στόν πομπό καί τόν δέκτη. 'Οδηγεί στήν άπολιτικοποίηση. Ή τεχνική διαφοροποίηση «πομπός/δέκτης» άντικατοπτρίζει τόν κοινωνικό καταμερισμό της έργασίας άνάμεσα σέ παραγωγούς καί καταναλωτές. Κάθε ραδιόφωνο (τρανζίστορ) άποτελεϊ άπό κατασκευής του ταυτόχρονα καί έναν δυνητικό πομπό. πού στή βιομηχανία της συνείδησης φτάνει σέ ίδιαίτερη πολιτική όξυνση.

άποσκοπούν 13 .για άνάμεσα σέ μονοπωλιακό κεφάλαιο ή μονοπωλιογραφειοκρατία άπό τό ένα μέρος καί σέ έξαρτημένες μάζες άπό τό άλλο).. κλείσιμο τοϋ πομπού (αποχή άπό τίς έκλογές). Πρόγραμμα. Τό ραδιόφωνο θά μπορούσε νά γίνει τό καλύτερο δυνατό μέσο έπικοινωνίας τής δημόσιας ζωής. Περιθωριακές διαφορές τής πλατφόρμας προβάλλουν καί στις δυό περιπτώσεις μιά σχέση συναγωνισμού. Στά προγράμματα του μονοπώλιου τών πομπών άντιστοιχεϊ ή πολιτική προσφορά τοϋ μονοπώλιου τής έξουσίας πού συνιστούν αυταρχικά συγκροτημένα κόμματα. άρκεϊ νά περνούσε σέ έκείνη τή φάση άπ* δπου δέν θά έξέπεμπε μόνο. «Τό ραδιόφωνο πρέπει νά μετατραπεί άπό μέσο διανομής σέ μέσο έπικοινωνίας. γέων/θεατών: όπως σέ κοινοβουλευτικές εκλογές σέ δικομματικό σύστημα. Αυτή τή δομική άναλογία μπορούμε νά τήν παρακολουθήσουμε μέχρι τίς τελευταίες λεπτομέρειες. Πρόγραμμα. όπου ό άκροατής δέν θά άκουγε μόνο. πού σέ άποφασιστικά ζητήματα. Ή «διαμόρφωση γνώμης» άκολουθεϊ ϊνα μοναδικό σχήμα σέ τρεις φάσεις: 1. 'Απραγματοποίητες σ' αυτή τήν κοινωνική κατάσταση. ol προτάσεις αύτές. άλλά καί θά δεχόταν μηνύματα.. πού έξάλλου άποτελούν τή φυσική συνέπεια της τεχνικής έξέλιξης. 2. ένα τεράστιο δίκτυο καναλιών. άλλά καί θά μιλούσε καί έτσι άπό τή θέση τής άπομόνωσης θά περνούσε σέ θέση ένεργητικής σχέσης. πραγματοποιήσιμες σέ μιά άλλη.

Ένας πλήρης έλεγχος θά άπαιτοϋσε μιά όθόνη ελέγχου μεγαλύτερη άπό τό Γδιο τό σύστημα.λης τάξης πραγμάτων·». Gesammelte Werke. τόμος VIII. Ό δειγματοληπτικός έλεγχος προσφέρει πάντως έλλιπεΐς χειρισμούς γιά αύτολειτουργία τού συστήματος όπως τή θέλουν αυτοί πού τό εξουσιάζουν. "Αν 14 . Μπέρτολτ Μπρεχτ. μπορεί νά άποδειχτεί δτι μιά έπικοινωνιακή συνάρτηση.. σελ. έναν μηχανισμό μεγαλύτερον καί πολυπλοκότερον άπό τό ύπάρχον σύστημα τηλεπικοινωνιών. θά κατέληγε άναγκαστικά στόν μεγαλύτερο βιομηχανικό κλάδο τής κοινωνίας. πού θά έκτελούσε τήν έργασία έκτατικά. Ή δυνατότητα γιά όλοκληρωτικό έλεγχο τέτοιων συστημάτων άπό μιά κεντρική έξουσία δέν άνήκει στό μέλλον. 129 κ. Μέ τή βοήθεια τής θεωρίας συστημάτων.χ. ένός κλάδου δηλαδή τής άστικής έπιστήμης. όπως την παρουσίασε ό Τζώρτζ Ό ρ γουελ. εφόσον ξεπερνάει ένα όρισμένο κριτικό μέγεθος. 134. Μιά ύπηρεσία λογοκρισίας. Προϋποθέτει έναν ύψηλό βαθμό έσωτερικής σταθερότητας. Ή παρακολούθηση δλων τών τηλεφωνικών συνομιλιών προϋποθέτει π. 3 Ή τρομαχτική εικόνα μιας μονολιθικής βιομηχανίας τής συνείδησης.έ. άλλά στό παρελθόν.στην προπαγάνδιση καί στη διαμόρφωση αυτής τής α/. ένα δίκτυο πληροφοριών. δέν είναι δυνατό νά έλέγχεται πιά άπό ένα κεντρικό σημείο. Radiotheorie (1932). δηλώνει μιά μή διαλεκτική καί άπαρχαιωμένη άντίληψη γιά τά μέσα έπικοινωνίας.

πού χρησιμοποιούν οί έλεγκτές. Οί παράγοντες της άνωμαλίας μπορούν νά εισδύσουν στά άφύλαχτα σημεία του δικτύου τών μέσων καί εκεί νά πολλαπλασιαστούν ταχύτατα καί νά ένισχυθούν μέ τη βοήθεια τού Γδιοι» τού συστήματος. Τά ηλεκτρονικά μέσα έχουν κάνει τό δίκτυο πληροφοριών δισυπόστατο: καί κλειστό καί άνοιχτό. είναι σήμερα δυνατές μόνο μέ τίμημα τή συνειδητή βιομηχανική ύποανάπτυξη τής χώρας δπου έπιβάλλονται. 'Αποκλεισμοί άπό τις πληροφορίες. Ή δ η οί πόλεμοι άπό τούς αιθέρες της δεκαετίας τού '50 άπέδειξαν ότι ή έθνική κυριαρχία στόν τομέα τών έπικοινωνιών έχει καταδικαστεί σέ μαρασμό. γιά νά δικιολογήσουν τή δέσμευση τών πληροφοριών. Ή παραπέρα εξέλιξη τών δορυφόρων θά τής δώσει τή χαριστική βολή. Αύτό όμως δέν μπορεί νά συνεχιστεί έπ' άπειρον. στρέφονται στή διάρκεια έναντίον τους. Οί σύγχρονες βιομηχανικές κοινωνίες χρειάζονται άπρόσκοπτη άνταλλαγή πληροφοριών: οί ύπεκφυγές. Κάθε προσπάθεια καταπίεσης. καραντίνες σάν αύτές πού έπέβαλαν ό φασισμός καί ό σταλινισμός. θά χρησιμοποιήσει σέ τέτοιες περιπτώσεις άστυνομικές μεθόδους ή θά καταφύγει σέ στρατιωτικά μέτρα. 15 . Ό άπόλυτος έλεγχος πάνω στά μέσα έπικοινωνίας μπορεί λοιπόν νά διατηρηθεί μόνο μέ διαρκή κατάσταση άνάγκης.διαταραχτεί αύτη ή έπισφαλής ισορροπία. εφόσον λειτουργεί άκόμα. Ή άπειλούμενη έξουσία. ό στατιστικά επιβαλλόμενος έλεγχος άποτυγχάνει. κάθε μείωση καί παραμόρφωση της πληροφοριακής δομής όδηγεϊ άργά ή γρήγορα σέ ίνα είδος έμβολής.

περιορίζεται μόνο σέ ψηλά κλιμάκια του πολιτικού. Μέ τό κόστος του ήδη λαμβάνεται πρόνοια νά μην περιέρχεται σέ άχατάλληλα χέρια. περιττά έξοδα. γιατί μέ αυτό τό μηχάνημα μπορεί ό καθένας νά γίνεται τυπογράφος. Ό πολιτικός ελεγχος τοϋ μηχανήματος βαδίζει χέρι-χέρι μέ τή μεγιστοποίηση τοϋ κέρδους τών κατασκευαστών του • ό ελεγχος πάντως. Σάν άπό μόνο του τό μηχάνημα εμφανίζεται εκεί πού συγκεντρώνεται οικονομική καί πολιτική δύναμη. παρά μόνο νοικιάζεται. Ή κατάσταση αύτη εχει βέβαια τό άντίστοιχό της στήν καπιταλιστική Δύση. πού δουλεύει μέ κοινό χαρτί καί κατά συνέπεια άνεξέλεγκτα καί άνεξάρτητα άπό τόν προμηθευτή του. ή μεγαλύτερη καί πολυπλοκότερη στον κόσμο. σέ άντίθεση μέ τή σοβιετική μέθοδο. αναγκάζεται νά στερείται σέ μεγάλο βαθμό ενα βασικό οργανωτικό μέσο. πρίν δέκα περίπου 16 . äv καί σέ ελαφρότερη μορφή: τό τεχνικά προηγμένο ήλεκτροστατικό φωτοαντιγραφικό μηχάνημα. στρατιωτικού καί έπιστημονικού τομέα. άποτελεϊ 'ιδιοκτησία ένός μονοπώλιου (Xerox)· κατά κανόνα δέν πουλιέται. Ό πολιτικός κίνδυνος. κακή πληροφόρηση. δέν μπορεί κατά κανένα λόγο νά είναι πλήQK*· • 'Από τήν έποχή πού γράφτηκε αύτό τό δοκίμιο. Είναι φανερό δτι ή σοβιετική κοινωνία υποχρεώνεται νά πληρώνει ενα βαρύ τίμημα γιά τήν καταπίεση τών παραγωγικών της δυνάμεων: ακαμψία. ή δυνατότητα τού πολύγραφου νά δημιουργεί ρωγμές στό πληροφοριακό πλέγμα. τόν πολύγραφο.Παράδειγμα: Ή σοβιετική γραφειοκρατία.

πράγμα πού σήμερα είναι περισσότερο έφικτό. κυρίως τόν τύπο καί κατά συνέπεια άπό τήν έλεύθερη δημοσιότητα.). γιατί προκαταβολικά κρατιούνταν μακριά άπό τά μέσα παραγωγής. 2. βέβαια.Έτσι τό πρόβλημα της λογοκρισίας μπαίνει σέ ένα ιστορικά νέο στάδιο. κινδυνεύει δμως νά κατα- χρόνια. Σήμερα ή λογοκρισία άπειλεΐται άπό τίς παραγωγικές δυνάμεις τής Γδιας τής βιομηχανίας τής συνείδησης. τά πράγματα {χουν άλλάξει άρκετά. οί όποιες κατά ëva μέρος έπιβάλλονται ήδη στίς κρατούσες παραγωγικές σχέσεις. ΟΙ πολιτικοί της άντίπαλοι πρόσβλεπαν ήδη τότε. Πρίν άκόμα αυτές οί παραγωγικές σχέσεις άνατραπούν. Μιά άπό τίς ένέργειες τής έλληνικής χούντας τό 1967 ήταν νά δυσχεράνει σέ ιδιώτες τήν κατοχή πολυγράφων. 4 Ή Νέα 'Αριστερά τής δεκαετίας τού '60 συγκέντρωσε τήν έξέλιξη τών μέσων έπικοινωνίας σέ μιά μοναδική έννοια: σέ αυτή τής χειραγώγησης. Ή έννοια τής χειραγώγησης είχε άρχικά μεγάλη εύριστική σημασία καί ωφέλεια καί έπέτρεψε τή διεξαγωγή μιάς πλατιάς σειράς άναλυτικών έρευνών. Ό άγώνας γιά την έλευθερία του τύπου καί της έκφρασης ήταν μέχρι τώρα ούσιαστικά μιά διαμάχη μέσα στήν άστική τάξη · γιά τίς μάζες ή έλευθερία τής έκφρασης ήταν άπατηλή. τού Μετ. ή άντίφαση άνάμεσα σ' αυτό πού είναι δυνατό καί σ' αυτό πού άποτελεϊ πραγματικότητα γίνεται ήδη όξεία. σέ μιά άσϋγκριτα άποδοτικότερη πειρατική τους σύνδεση μέ τά μέσα επικοινωνίας τηλεόραση ή ραδιόφωνο. (Σημ. Γιά μιά θεωρία τών μέσων έπιχοινωνίας 17 .

Ή θέση τής χειραγώγησης. Ή στροφή πρός τήν άμυντική θέση έγκειται ύποκειμενικά στό βίωμα τής άδυναμίας. θά ήταν δμως καλό νά ξέ- * Εκδοτικό συγκρότημα. πράγμα πού υπονοεί ότι τρέφουμε ιδεαλιστικές προσδοκίες: )ές καί ό ταξικός έχθρός τηρεί τίς διαβεβαιώσεις καλής συμπεριφοράς πού δίνει κατά διαστήματα. τού Μετ. Ή φιλελεύθερη πίστη. είναι στόν πυρήνα της άμυντική καί στις συνέπειές της μπορεί νά όδηγήσει στήν ήττοπάθεια.ντήσει γυμνό σύνθημα.). Δηλώνει φυσικά άφέλεια νά άντιμετωπίζουμε αύτή τήν κατάσταση μέ ήθική όργή. είναι περιορισμένη. -όπως τήν πήρε ή Νέα 'Αριστερά. Γερμανία. 'Αντικειμενικά στηρίζεται στήν άπόλυτα σωστή διαπίστωση. 18 . πού έλέγχει σέ μεγάλο ποσοστό τόν τύπο στήν Δ. είναι καί πίστη της σοσιαλιστικής 'Αριστεράς: είναι ή άδήλωτη βασική προϋπόθεση τής θέσης γιά τή χειραγώγηση. ότι μπορε·' νά ύπάρχει σέ πολιτικά καί κοινωνικά ζητήματα μιά καθαρή άχειραγώγητη άλήθεια. Μιά σοσιαλιστική προοπτική. Αύτή ή θέση δέν προϋποθέτει προωθητικές δυνάμεις. πού δεν περνάει πέρα άπό τήν έπίθεση στίς ύπάρχουσες σχέσεις ιδιοκτησίας. Τά λόγια μας ένάντια στήν χειραγώγηση συνοδεύονται άπό έναν τόνο θρηνολόγησης τής κατάστασης. φαίνεται πώς. (Σημ. ότι τά άποφασιστικά μέσα παραγωγής βρίσκονται στά χέρια τού άντίπαλου. κατά παράδοξο τρόπο. Ή άπαλλοτρίωση τού Σπρίνγκερ· είναι ένας σωστός στόχος. πού κρύβει π ιό πολλά άπό όσα διαφωτίζει καί γι' αύτό ή ίδια αύτη ή έννοια τής χειραγώγησης χρειάζεται άνάλυση.

σύμφωνα μέ τις έμπειρίες πού έχουμε γιά τή λύση του προβλήματος. του Μετ.ή θεωρία αύτή. όχημα πρός τήν παραίτηση. όδηγεΐ στή δική της άπομόνωση. ή άποτυχία τής 'Αριστεράς μπορεί τότε νά άποδοθεΐ στήν ύπεροχή τών κατόχων τών μέσων. πού π. Ή θέση τής χειραγώγησης έξυπηρετεί την 'Αριστερά γιά δική της άπαλλαγή.ρουμε σε ποιόν θά παραδώσουμε τά μέσα έπικοινωνίας μετά την άπαλλοτρίωση. ένας έργάτης υπονόμων δέν μπορεί όπωσδήποτε νά άπαιτήσει γιά τόν έαυτό του. πού ή Αριστερά δέν έχει δώσει μέχρι σήμερα καμιά άνάλυση γιά τις συναρτήσεις τής χειραγώγησης σέ σοσιαλιστικές χώρες. "Οταν μιά έταιρία κατασκευής μηχανών γραφείου δημοσιεύει άγγελίες γιά τήν πρόσληψη στελεχών μέ τή φωτογραφία τού Τσέ Γκεβάρα καί τό σλόγκαν We would have hired him (θά τόν προσλαμβάναμε [κι αύτόν]). Αυτό δέν είναι ώφέλιμη έναλλακτική λύση. (Σημ. Ή δαιμονοποίηση τού άντίπαλου καλύπτει τίς άδυναμίες καί τίς έλλείψεις τής δικής της δράσης. Στό κόμμα.χ. "Αν αύτή ή δράση. ό πειρασμός γιά ύποχώρηση είναι φυσικά μεγάλος. 19 . παρά τήν έζαιρετικά προσεγμένη διατύπωσή της άπό τόν αυτουργό της. * Εννοεί τόν Χέρμπερτ Μαρχούζε. Δέν είναι ίσως σύμπτωση. άντί νά κινητοποιεί τίς μάζες. Στή συζήτηση τής 'Αριστεράς πάνω στά μέσα έπικοινωνίας έπιβλήθηκε έπίσης καί ή θεωρία τής καταπιεστικής άνοχής. 'Αλλά δ φόβος έπαφής μέ τά σκατά είναι πολυτέλεια.* έγινε στά χέρια τής 'Αριστεράς.). άντιδιαλεκτικά συνοψισμένη.

Ή άπαίτηση γιά μιά καθαρά διατυπωμένη «γραμμή» καί γιά καταπίεση τών «παρεκκλίσεων» είναι άναχρονιστική καί έξυπηρετεϊ μόνο τήν άνάγκη τής 'Αριστεράς γιά διασφάλισή της. δέν ξέρει πώς νά τά άντιμετωπίσει. πού ή 'Αριστερά. Αυτές οί άντιστάσεις καί αύτοί οί φόβοι ένισχύονται άπό μιά σειρά πολιτιστικών παραγόντων.Τά ήλεκτρονικά μέσα όέν γνωρίζουν καμιά καθαρότητα. δηλαδή άπό τό άστικό ταξικό τους υπόβαθρο. 'Αποδυναμώνει τή δική της θέση μέ παράλογες έκκαθαρίσεις. πού θά μπορούσε νά προβάλλει άπέναντι στόν έαυτό της αύτή ή τάξη. εφόσον δέν θέλει νά έπανεξετάσει τίς παραδόσεις της. καί μάλιστα πολύ πιό ριζικά άπό κάθε άμφισβήτηση. 20 . πού στό μεγαλύτερο μέρος τους δρούν άσυνείδητα καί αιτιολογούνται άπό τήν κοινωνική ιστορία τών σημερινών σοσιαλιστικών κινημάτων. Αύτό άνήκει στην παραγωγική τους δύναμη. είναι άξιωματικά «βρώμικα». Συχνά φαίνεται δηλαδή ότι οί προοδευτικές δυνατότητες τών μέσων έπικοινωνίας είναι αύτό πού κάνει τήν 'Αριστερά νά τά άντιμετωπίζει σάν άπειλητική υπερδύναμη: γιατί άμφισβητούν γιά πρώτη φορά τήν άστική κουλτούρα καί κατά συνέπεια τά προνόμια τής άστικής διανόησης. άντί νά τή δυναμώνει μέ όρθολογική συζήτηση. διαγραφές καί φραξιονισμούς. Στήν έχθρότητα τής Νέας 'Αριστεράς άπέναντι στά μέσα έπικοινωνίας είναι σά νά έπανέρχονται παλιοί άστικοί φόβοι όπως άπέναντι στόν «μαζικό άνθρωπο» καί παλιοί άστικοί πόθοι γιά προβιομηχανικές καταστάσεις μέ προοδευτικό μανδύα. Ά π ό τή δομή τους είναι άντισεχταριστικά • ένας άκόμα λόγος.

Οί άριστεροί σύντροφοι ύποχωρούν σέ άπαρχαιωμένες μορφές έπικοινωνίας καί σέ έσωτερική χειρωναξία· ή άντίφαση άνάμεσα στή σημερινή χρήση τών μέσων καί στό έπαναστατικό δυναμικό πού περικλείουν δέν γίνεται διαφανής. Στό ενδιαφέρον γιά τόν Τρίτο Κόσμο υπεισέρχονται πάντα ασυνείδητα. Ή άλλη όψη τοϋ φόβου έπαφής μέ τά μέσα έπικοινωνίας είναι ή γοητεία πού άσκούν αύτά τά μέσα στά άριστερά κινήματα στίς μητροπόλεις. σέ άντιδιαστολή. πού εκτρέφονται στήν αποθήκη τής συντηρητικής κριτικής τοϋ πολιτισμού. Γιά τόν παρισινό Μάη τοϋ 1968 ιδιαίτερα χαρακτηριστική ήταν ή επιστροφή σέ παλαιικές μεθόδους παραγωγής. άντί νά υποκινούν τους εργάτες ένός σύγχρονου τυπογραφείου όφσετ. ό ηλεκτρονικός υπολογιστής ήταν κύριος στόχος τών επιθέσεων. ατό Κίνημα γιά τήν 'Ελευθερία τής Σκέψης τού Μπέρκλεν. Ή στρατηγικά ορθή επέμβαση στά πιό προχωρημένα μέσα επικοινωνίας παραλείφθηκε: ό ραδιοφωνικός σταθμός δέν καταλήφθηκε κι άντί γι' αύτόν οί εξεγερμένοι φοιτητές κατέλαβαν τό παραδοσιακό θέατρο Όντεόν. Ά π ό τό άλλο μέρος δέν μπορούν νά ξεφύγουν 21 . άλλά θά πλήγωναν τή δημιουργική φαντασία τών αύτουργών τους. Οί φοιτητές. τύπωναν τίς άφίσσες τους σέ χειροκίνητες πρέσσες τής Σχολής Καλών Τεχνών.Άπό τήν άρχή κιόλας τής φοιτητικής εξέγερσης. εχθρικά άπέναντι στόν πολιτισμό συναισθήματα. Τά ποιητικά συνθήματα γράφονταν μέ τό χέρι · τά πολλαπλά αντίγραφα θά είχαν συμβάλλει βέβαια στη μαζική εξάπλωση τών συνθημάτων.

ό διαχωρισμός αύτός έπεκτείνεται σέ πολιτικά ένεργές καί πολιτικά άδιάφορες όμάδες (άντεργκράουντ). παρακολουθούν στήν τηλεόραση εισβολές καί άπεργίες. Αυτό όδηγεί τό άτομο νά διαχωρίζει τήν πολιτική δράση άπό τήν ιδιωτική σφαίρα τής ζωής του καί. πού μπορούν νά παρακολουθούν τό λεξιλόγιο τους. Ό φόβος νά καταβροχθιστούν άπό τό σύστημα είναι σύμπτωμα άδυναμίας. Όποιος προωθείται στό χώρο τών σύγχρονων μέσων έπικοινωνίας άντιμετωπίζεται προκαταβολικά μέ τήν ύποψία δτι πάει νά ενσωματωθεί. πού άντιστοιχεΐ στήν ιστορική στάθμη τοϋ 1900· ή προσαρμογή τους στό πρότυπο τής Iskra είναι έμφανής. Οί παραγωγοί τους άκούν προφανώς τούς Rolling Stones. σέ εύρύτερο πεδίο. Στή δυτική Ευρώπη τό σοσιαλιστικό κίνημα άπευθύνεται κυρίως μέ ειδικά περιοδικά σέ ενα κοινό μυημένων άναγνωστών. μιά πεποίθηση. Μπορεί όμως νά καλύπτει τή δική τους άμφιρροπία καί άβεβαιότητα. τό περιεχόμενο καί τή μορφή τους. Προϋποθέτει δτι ό καπιταλισμός είναι σέ θέση νά τά βγάζει πέρα μέ κάθε άντίφαση. πού ιστορικά άναιρεϊται εύκολα καί θεωρητικά είναι άβάσιμη. Αύτά τά έντυπα προϋποθέτουν μιά δομή μελών καί συνοδοιπόρων καί μιά κατάσταση τών μέσων έπικοινωνίας. πηγαίνουν στόν κινηματογράφο σέ έργα γουέστερν ή τού Γκοντάρ· μόνο στήν ίδιότητά τους σάν παραγωγοί άποποιούνται τά παραπάνω καί στίς άναλύσεις τους συρρικνώνεται όλος ό τομέας τών μέσων έπικοινωνίας στό σύνθημα χειραγώγηση. Αύτή ή υποψία δέν είναι άβάσιμη. 22 .από τό πρόγραμμα καί την αισθητική τής βιομηχανίας τής συνείδησης.

Τό σοσιαλιστικό κίνημα, καθώς άποστρέφεται τίς παραγωγικές δυνάμεις της βιομηχανίας της συνείδησης καί άφήνει τή χρήση τών μέσων έπικοινωνίας στίς όμάδες αντεργκράουντ, ώθεί τήν δλη υπόθεση σέ ëvav φαύλο κύκλο. Γιατί τό άντεργκράουντ άντιλαμβάνεται βέβαια δλο καί σαφέστερα τίς τεχνικές καί αισθητικές δυνατότητες του δίσκου γραμμοφώνου, της μαγνητικής έγγραφής, τοϋ βίντεο κλπ. καί έκμεταλλεύεται συστηματικά τόν χώρο. Τό άντεργκράουντ δέν διαθέτει όμως δική του πολιτική προοπτική καί γι' αυτό πέφτει συνήθως χωρίς άντίσταση στήν έμπορία. Αυτό τό βλέπουν οί πολιτικά ένεργές όμάδες καί τρίβουν τά χέρια τους μέ αυταρέσκεια πού γλύτωσαν άπό τή μόλυνση τής έπαφής μέ τά άκάθαρτα μέσα. Ή συνέπεια είναι μιά διαδικασία άπομάκρυνσης καί ξεμάθησης, δπου τή ζημιά τή δέχονται καί οί δυό πλευρές. Τόσο άπό τήν έχθρότητα τής Άριότεράς άπέναντι στά μέσα έπικοινωνίας δσο καί άπό τήν άπολιτικοποίηση τοϋ άντεργκράουντ κερδισμένο βγαίνει μόνο τό κεφάλαιο.

5 Χειραγώγηση σημαίνει συνειδητή τεχνική έπέμβαση σέ ëva δοσμένο ύλικό. "Οταν πρόκειται γιά μιά σχετική μέ τήν κοινωνία έπέμβαση, ή χειραγώγηση είναι πολιτική πράξη. Στή βιομηχανία τής συνείδησης έχουμε νά κάνουμε μέ μιά τέτοια πολιτική πράξη. Κάθε χρήση τών μέσων έπικοινωνίας προϋποθέτει λοιπόν τή χειραγώγηση. ΟΙ στοιχειώδεις μέθοδοι παραγωγής μέ μέσα έπικοινωνίας, άπό τήν έκλογή τού 23

μέσου, τή λήψη, τό μοντάζ, τό μιξάζ καί μέχρι τή διανομή είναι χειραγωγήσεις τού δοσμένου υλικού. Δέν υπάρχει άχειραγώγητη έγγραφή, κινηματογράφηση ή έκπομπή. Τό πρόβλημα δέν είναι λοιπόν άν τά μέσα χειραγωγούνται ή δχι, άλλά ποιός τά χειραγωγεί. Έ ν α έπαναστατικό σχέδιο δέν πρέπει νά άποσκοπεϊ στόν άφανισμό τών χειραγωγών- ό σκοπός είναι, άντίθετα, νά γίνει ό καθένας χειραγωγός. Τή χειραγώγηση τών μέσων έπικοινωνίας δέν μπορούμε νά τήν άντιμετωπίσουμε μέ παλιές ή νέες μορφές λογοκρισίας, παρά μόνο μέ τόν άμεσο κοινωνικό έλεγχο, δηλαδή μέ τίς μάζες πού έχουν γίνει δημιουργικές. Γιά τόν σκοπό αύτό ή άρση τών καπιταλιστικών σχέσεων ιδιοκτησίας είναι μιά άπαραίτητη, άλλά δχι έπαρκής προϋπόθεση. Ό φόβος τών κομμουνιστών άπέναντι στήν άποδέσμευση τού δυναμικού τών μέσων έπικοινωνίας, άπέναντι στίς υποκινητικές δυνατότητες πού κρύβουν καί άπέναντι στην άλληλεπίδραση πού συντελείται μέ τά μέσα έπικοινωνίας άνάμεσα στούς ελεύθερους παραγωγούς, είναι ένας άπό τούς βασικούς λόγους πού καί στίς σοσιαλιστικές χώρες ή παλιά άστική κουλτούρα έξακολουθεϊ νά κυριαρχεί άναμφισβήτητα παρά τίς παραμορφώσεις καί τίς συγκαλύψεις. Γιά τήν ιστορική εξήγηση τον φαινομένου μπορούμε νά άναφέρουμε δτι στή Ρωσία τής οκτωβριανής επανάστασης ή βιομηχανία τής συνείδησης ήταν έξαιρετικά υποανάπτυκτη. Άπό τότε μέχρι σήμερα οί παραγωγικές της δυνάμεις έχουν άναπτυχθεϊ σέ τεράστιο βαθμό, ένώ οί παραγωγικές της σχέσεις έχουν καθηλωθεί τεχνητά ή βίαια. Σήμερα, δπως καί 24

παλιά, ενας πρωτόγονα συντασσόμενος τύπος, τό βιβλίο και τό θέατρο είναι ατή Σοβιετική "Ενωση τά βασικά μέσα επικοινωνίας. Ή εξέλιξη του ραδιοφώνου, τον κινηματογράφου καί τής τηλεόρασης είναι δέσμια τής πολιτικής. Ξένοι σταθμοί όπως τό BBC, ή Φωνή τής 'Αμερικής καί ή Deutsche Welle δέν ακούγονται άπλώς, άλλά χαίρουν άπεριόριστης εμπιστοσύνης. "Ενα σημαντικό ρόλο παίζουν αρχαϊκά μέσα επικοινωνίας, δπως τά χειρόγραφα, πού κυκλοφορούν άπό χέρι σέ χέρι καί τά προφορικά, άπό στόμα σέ στόμα μεταβιβαζόμενα ποιήματα.

6 Τά νέα μέσα έπικοινωνίας είναι έξισωτικά. Μέ μιά άπλή κίνηση μπορεί ό καθένας νά συμμετάσχει· τά Εδια τά προγράμματα είναι άυλα καί έπιτρέπουν άναπαραγωγή κατά βούληση. Έτσι τά ήλεκτρονικά μέσα έπικοινωνίας βρίσκονται σέ άντίθεση πρός τά παλιά, δπως τό βιβλίο ή τόν πίνακα ζωγραφικής, πού ό ιδιαίτερος ταξικός χαρακτήρας τους είναι έμφανής. Τηλεοπτικά προγράμματα γιά προνομιούχες όμάδες είναι βέβαια τεχνικά πραγματοποιήσιμα (closed-circuit TV), άλλά δομικά παράλογα. Βασικά τά νέα μέσα έπικοινωνίας αΕρουν δλα τά μορφωτικά προνόμια καί κατά συνέπεια τό πολιτιστικό μονοπώλιο τής άστικής διανόησης. 'Εδώ έγκειται μιά άπό τίς αιτίες γιά τήν έχθρότητα τών έλίτ άπέναντι στή βιομηχανία τής συνείδησης. Τό πνεύμα, πού θέλουν νά προφυλάξουν άπό τήν «άποξένωση» καί τήν «μαζικοποίηση» - δσο γρη25

Μέ αύτό δέν έννοοϋμε δτι είναι χωρίς ιστορία. 'Αναιρούν τήν «πνευματική ιδιοκτησία» καί διαλύουν τήν «κληρονομιά».γορότερα τό έγκαταλείψουν. στη στιγμή καί δχι στήν παράδοση. πού νά φυλάσσονται καί νά άνεβαίνει ή άξία τους. ώστε νά τό έχουμε πάντα μπροστά μας έφήμερο. μέ Ενα πάτημα κουμπιού. ή δτι συμβάλλουν στό μαρασμό της ιστορικής συνείδησης. τήν ταξική μεταβίβαση. Είναι κοινωνική. Μέ τό νά θέτουν αύτό τό υλικό στή διάθεση σημερινών σκοπών. πού θέλει τήν ιδιοκτησία. 26 . Ή μνήμη δμως. 'Επιτρέπουν. Τά νέα μέσα έπικοινωνίας δέν παράγουν άντικείμενα. τήν αιωνιότητα. Ή έγγραμένη πληροφορία βρίσκεται στή διάθεση δλων. δηλαδή τή διάρκεια. πού διαθέτουν. γιά πρώτη φορά νά προσδιορίζουμε τό ιστορικό ΰλικό κατά τέτοιον τρόπο. τόσο καλύτερα. γιά νά άναγνωρίσουμε τή δομική διαφορά τών δύο συστημάτων. καί αύτό τό πάτημα είναι στιγμιαίο δπως καί ή λήψη. άντίθετα. 'Αρκεί νά συγκρίνουμε τό μοντέλο μιας ιδιωτικής βιβλιοθήκης μέ αύτό μιας κοινωνικοποιημένης τράπεζας πληροφοριών. Ή "σχέση τους πρός τόν χρόνο είναι έντελώς άντίθετη μέ αυτή τής άστικής κουλτούρας. δίνουν σέ κάθε χρήστη νά καταλάβει δτι ή ιστοριογραφία είναι πάντα χειραγώγηση. δέν είναι ή μνήμη μιας κάστας μορφωμένων άτόμων. 7 Τά νέα μέσα έπικοινωνίας είναι προσανατολισμένα στη δράση καί δχι στη σκέψη.

καί μάλιστα. τό τηλέφωνο είναι σέ κάθε χρήστη άμεσα προσιτό· μέ τό τηλέφωνο μπορούν μάλιστα νά συνδεθούν ταυτόχρονα πολλά άτομα μαζί (συνέδρια κλπ. Μπροστά σέ μιά τεχνική εξέλιξη. οί ισχύοντες νόμοι γιά τόν ελεγχο τον αιθέρα είναι αναχρονιστικοί· θυμίζουν τήν έποχή πού ή λειτουργία ένός τυπογραφικού πιεστήριου εξαρτιόταν άπό τήν εϋνοια τοϋ αυτοκράτορα. πού εχει εμπεδώσει άπό καιρό τήν τοπική καί διεθνή τηλεφωνία καί θά δώσει καί στήν τηλεόραση απεριόριστες άκόμα δυνατότητες. κοινωνικοποιημένα μέσα παραγωγής.). 'Αξιωματικά είναι πάντα ταυτόχρονα μέσα παραγωγής. άφού βρίσκονται στά χέρια τών μαζών. Ή άντίθεση άνάμεσα σέ παραγωγό καί καταναλωτή δέν είναι έμφυτη στά ήλεκτρονικά μέσα έπικοινωνίας· έπιβάλλεται τεχνητά μέ οικονομικά καί διοικητικά μέτρα. Τά σοσιαλιστικά κινήματα θά πρέπει νά άναλάβουν τόν άγώνα γιά τήν απόκτηση 27 . Τά ασύρματα ακουστικά καί οπτικά μέσα επικοινωνίας υπόκεινται αντίθετα μέχρι σήμερα στήν κρατική νομική ρύθμιση. "Ενα πρώιμο παράδειγμα γιά τήν περιγραφή αυτής της κατάστασης μπορεί νά μας δώσει ή άντίθεση άνάμεσα ατό ν τηλέγραφο καί τό τηλέφωνο.12 Είναι λάθος νά βλέπουμε τίς συσκευές τών μέσων έπικοινωνίας σάν καταναλωτικά άγαθά. πού μπορεί νά ελέγχει καί νά άρχειοθετεϊ κάθε αποστελλόμενο κείμενο. Ένώ ό τηλέγραφος εχει μείνει μέχρι σήμερα στά χέρια μιας γραφειοκρατικής άρχής.

προσωπικό χώρο. έφόσον μένει κοινωνικά καί αισθητικά άσήμαντη. στίς όποιες έχουμε άναφερθει. "Ενα άλλο χαρακτηριστικό τών προχωρημένων μέσων έπικοινωνίας. Μόνο μιά πραγματικά έλεύθερη σοσιαλιστική κοινωνία θά μπορέσει νά τά άξιοποιήσει παραγωγικά.δικών τους συχνοτήτων καί τή δημιουργία άμεσο μέλλον δικών τους τηλεπικοινωνιακών θμών. Μέ συσκευές δπως τή φωτογραφική μηχανή. 'Ακριβώς σ' αύτό άποσκοπούν οί κρατούντες μηχανισμοί τή άγοράς. άρκοΰν γιά νά παρακινήσουν τά σημερινά πολιτικά καθεστώτα νά μήν προβούν σέ αποδέσμευση τών μέσων έπικοινωνίας άπό τόν έλεγχο τού κράτους. άν αύτή ή παραγωγή περιορίζεται σέ ιδιωτικά έρασιτεχνικά πλαίσια. στό στα- 9 Ήδη οί δομικές ιδιότητες τών νέων μέσων έπικοινωνίας. τή μηχανή λήψεως 16 χιλιοστών καί τό μαγνη28 . Μέχρι σήμερα ή παραγωγή μέ τά μέσα επικοινωνίας έπιτρέπεται στόν άτομικό. Γιατί ή προοπτική. δτι μέ τή βοήθεια τών μέσων έπικοινωνίας θά μπορεί μελλοντικά νά γίνεται ό καθένας παραγωγός. πιστοποιεί αύτή τήν υπόθεση: ή συλλογική τους δομή. προφανώς τό πιό άποφασιστικό. δέν θά είχε καμιά πολιτική καί κοινωνική σημασία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι έδώ ή σειρά διαφανειών πού φέρνει δ ταξιδιώτης άπό τίς τελευταίες του διακοπές καί τίς προβάλλει στήν παρέα τών φίλων του.

πού φέρουν συνήθως τό όνομα Ή Φωνή τών 'Ακροατών. στό περιθώριο. Μέ τόν tôio τρόπο έχει έξουδετερωθεί άκόμα καί ένα τόσο δυναμικό μέσο παραγωγής δπως ό πομπός βραχέων κυμάτων καί έχει καταντήσει άκίνδυνο μέσο ψυχαγωγίας μιάς όμάδας φανατικών ραδιοφωνητών.τόφωνο έχει άποδειχτεί ότι τό ξεχωριστό άτομο. πού φυσικά τοϋ τόν κόβουν όποτε θέλουν αύτοί πού τοϋ τόν παραχωρούν. 'Απλή παραχώρηση είναι καί δταν άκόμα δημοσιεύεται. μπορεί τό πολύ-πολύ νά γίνει καλός έρασιτέχνης. Πρόκειται γιά 'έναν κύκλο. Είναι δπως στίς σφυγμομετρήσεις ή στά γκάλλοπ. ό θεατής)». τό σύστημα μετατής αλυσίδας τών φίλμς του καί έγ29 . Ή ιδιωτική παραγωγή μέ μέσα επικοινωνίας είναι άπλώς εκχωρημένη οικοτεχνική παραγωγή. άφοϋ βάλλει κάθε ερασιτέχνη σέ κρίκο μονοπωλίων. Έκεϊ. Τό πρόγραμμα πού φτιάχνει ό άπομονωμένος έρασιτέχνης δέν είναι παρά κακό καί ξεπερασμένο άντίγραφο τού προγράμματος πού δέχεται άπό τούς καθιερωμένους σταθμούς. «έχει τό λόγο ό άναγνώστης (ό άκροατής. Ή έννοια τής εκχώρησης εχει μιά οικονομική εφαρμογή. πού εμφανίζουν τά εδώ καί μιά άλλη. Γωνιά τών 'Αναγνωστών ή κάτι τέτοιο. έφόσον μένει άπομονωμένο. άλλά ποτέ παραγωγός. δπου τό εισαγόμενο (τό ερώτημα) προσδιορίζει προκαταβολικά τό εξαγόμενο (τό συμπέρασμα. τήν απάντηση). πού τόν ρωτάνε γιά νά τοϋ δώσουν τήν ευκαιρία νά πιστοποιήσει τήν έξάρτησή του. Γι αντό οί κάτοχοι τών μέσων επικοινωνίας έχουν δημιουργήσει ειδικά προγράμματα ή οτήλες.

Τά πενιχρά. 10 Κάθε σοσιαλιστική στρατηγική στά μέσα έπικοινωνίας πρέπει νά άποσκοπεΐ σέ άρση τής άπομόνωσης. δέν διαφέρει άπό τή γνωστή πολιτική στάση άπέναντι στήν δήθεν «άποβλακωμένη» έργατική τάξη. συχνά ύποτιμητικά άποτελέσματα αυτής τής έκχωρημένης οικοτεχνίας σχολιάζονται μέ χαιρεκακία άπό τους έπαγγελματίες παραγωγούς.στήν καλύτερη περίπτωση οί άνθρωποι αύτοί είναι βέβαια οίκονομιστές. Πάνω σ' αύτό τό σημείο διαχωρίζονται οί σοσια30 . Κατά παράδοξο τρόπο τήν άποψη. Εκτός άπό τή ζημιά. στήν δποία ύπόκεινται οί συμμετέχοντες στήν κοινωνική μάθηση καί παραγωγή. πού είναι άνίκανη νά φροντίσει τόν έαυτό της. Τούτο αποτελεί τόν πολιτικό πυρήνα τού ζητήματος τών μέσων έπικοινωνίας. πού έπωμίζονται οί μάζες. Ή στάση αύτή. πού τούς επιρρίπτουν ότι δέν ξέρουν νά κάνουν σωστή χρήση τών μέσων. τήν άκούμε καί άπό άνθρώπους πού θεωρούνται σοσιαλιστές. σάν πολιτιστική έπαρση. έχουν νά ύπομείνουν καί τόν χλευασμό τών έπαγγελματιών. Μπορούμε εύκολα νά δούμε τί κρύβεται πίσω άπό αύτή τή στάση: οί «ταλαντούχοι» ύπερασπίζονται άπλώς τόν χώρο τους. πού ταυτίζουν τόν σοσιαλισμό μόνο μέ τήν κρατικοποίηση. άδύναμα. Αύτό δέν είναι δυνατό χωρίς αύτοοργάνωση τών ένδιαφερομένων.γράφουν τίς κασέτες του. δτι οί μάζες δέν θά μπορούσαν ποτέ νά αύτοκυβερνηθούν.

Όσοι φαντάζονται.λιστικές άπό τίς νεοφιλελεύθερες καί τεχνοκρατικές άπόψεις. 31 . πού έχει σάν άντικείμενο τά συμφέροντα τών παραγωγών. έξάλλου. Σέ τέτοιου είδους ψευδαισθήσεις πρέπει νά άντιτάξουμε δτι ή όρθή χρήση τών μέσων επικοινωνίας άπαιτεί όργάνωση καί κάνει δυνατή αύτή τήν όργάνωση. γενικά σέ όλες τίς καταστάσεις σύγκρουσης. δτι ή έλευθερία τών μέσων έπικοινωνίας θά άποκατασταθεϊ άπό μόνη της. Όσοι νομίζουν. θά μπορούσαν οί μάζες νά βεβαιώνονται μέ τή βοήθεια αύτού τού υλικού γιά τήν άλήθεια τών καθημερινών τους βιωμάτων καί νά εξάγουν δραστικότερα μαθήματα καί συμπεράσματα. δτι ή χειραφέτηση θά προέλθει άπό ένα τεχνολογικό μηχάνημα ή σύστημα μηχανημάτων όποιασδήποτε δομής. πού μέ σύ/χρονα φτιασιδώματα περιφέρει άκόμα τήν άπαρχαιωμένη παράσταση γιά τήν προκαθορισμένη άρμονία τών κοινωνικών συμφερόντων. Πρέπει νά άναρωτηθούμε γιατί αύτά τά μέσα παραγωγής δέν έμφανίζονται μαζικά στούς τόπους εργασίας. Μαγνητόφωνα. "Αν θά άναπαρήγαγαν έπιθετικές μορφές τής δημόσιας ζωής. στά δημόσια γραφεία. προϋποθέτει συλλογικό τρόπο παραγωγής · αύτό είναι ήδη μιά μορφή αύτοοργάνωσης τών κοινωνικών άναγκών. Σέ έναν φιλελευθερισμό. Κάθε παραγωγή. άρκεϊ δ καθένας νά κάνει μέ ζήλο τή δουλειά του σάν πομπός ή δέκτης. είναι όπαδοί καί θύματα μιάς σκοταδιστικής πίστης γιά τήν πρόοδο. έμμένουν άκόμα μέ άφέλεια σέ έναν ξεπερασμένο φιλελευθερισμό. στά σχολεία. φωτογραφικές μηχανές καί μηχανές λήψεως 16 χιλιοστών έχουν εύρύτατη διάδοση καί βρίσκονται στά χέρια τών μισθωτών.

Φυσικά ή άστική κοινωνία άντιστέκεται σέ τέτοιες χρήσεις τών μέσων έπικοινωνίας μέ μιά σειρά νομικών μέτρων. πού έξυπηρετεϊ άνάγκες πολιτικών όμάδων κλπ. ένα δίκτυο βίντεο. Μόνα μιά συλλογική. τήν όποία δύσκολα έγκαταλείπουν. Δηλώνει δτι έτσι διασφαλίζει τό άσυλο τής κατοικίας καί τό άπαραβίαστο τού έπαγγελματικού καί κρατικού μυστικού. 'Υποδείξεις γιά τό ξεπέρασμα αυτού τού τέλματος θά μπορούσαν νά προσφέρουν έκεΐνα τά μοντέλα τών δικτύων έπικοινωνίας. τού συγκεντρωτισμού καί τής άποκέντρωσης. άλλά γιά νά τήν έκμεταλλεύεται καλύτερα. πού θά δημιουργηθούν γιά τέτοιους σκοπούς. Δίκτυα έπικοινωνίας. πού γράφεται καί διανέμεται άπό τούς άναγνώστες της. τής αύταρχικής διεύθυνσης καί τής άντιαυταρχικής όργάνωσης έχει φτάσει άπό καιρό σέ ένα νεκρό σημείο. όργανωμένη δράση θά μπορέσει νά δώσει τέλος σέ αύτή τήν κατάσταση. Ή συλλογική χρήση τών μέσων έπικοινωνίας είναι ό ριζικότερος τρόπος γιά νά άναιρεθεϊ ή έμμονή τών άστών διανοούμενων στήν άτομική παραγωγή. θά μπορούσαν πέρα άπό τήν ειδική λειτουργία τους νά παρουσιαστούν τά ίδια σάν ένδιαφέροντα πολιτικά μοντέλα όργάνωσης. πού έχουν οικοδομηθεί πάνω στήν άρχή της άλληλεπίδρασης: μιά μαζική έφημερίδα. παρά τίς καλές προθέ32 . Στά σοσιαλιστικά κινήματα ή διαλεκτική της πειθαρχίας καί τού αύθορμητισμού. όχι βέβαια άπό πραγματικό ενδιαφέρον. Ένώ οί μυστικές ύπηρεσίες της δέν άφήνουν γωνιά άνεξερεύνητη καί κρυφακούν καί τίς πιό οικείες συνομιλίες. ή κοινωνία αύτή κόπτεται γιά τήν προστασία τής ιδιωτικής σφαίρας.

σεις τους καί τίς ύπαρξιστικές διαφυγές τους άπό την Γδια τους την τάξη. άλλά νά τίς παίρνει στά σοβαρά. άλλά πάντως περιορισμένα.τι κι άν λένε γιά τό ξύπνημα τών άναγκών μέ τή διαφήμιση καί τήν τεχνητή παλαίωση τών άγαθών. Έ ν α σοσιαλιστικό κίνημα δέν πρέπει νά άπορρίπτει αύτές τίς άνάγκες. Αύτό είναι τό πολύ-πολύ μισή άλήθεια. 11 Σύμφωνα μέ μιά πολύ διαδομένη θέση ό σημερινός καπιταλισμός ζει άπό τήν έκμετάλλευση ψευδών άναγκών. άλλά στήν παραμόρφωση καί στήν έκμετάλλευση έντελώς πραγματικών καί νόμιμων άναγκών. Ό άτομισμός τους μπορεί νά έλαττωθεί μόνο μέ συλλογικές διαδικασίες έργασίας καί μάθησης. σάν τού Vance Packard. πού άν δέν υπήρχαν. Τά ήλεκτρονικά μέσα έπικοινωνίας δέν χρωστάνε τή δημοτικότητά τους σέ κάποιο έξυπνο κόλπο. άλλά στή στοιχειώδη δύναμη βαθιών κοινωνι3. δέν είναι άχρηστα. Τά συμπεράσματα δημοφιλών 'Αμερικανών κοινωνιολόγων. νά τίς έξερευνά καί νά τίς κάνει πολιτικά χρήσιμες. δέν είναι ποτέ άρκετό γιά νά έξηγήσει τήν τυφλή κατανάλωση τών μισθωτών. Γιά μιά θεωρία τών μέσων ίπιχοινωνίας 33 . Γιατί ή γοητεία τής μαζικής κατανάλωσης δέν στηρίζεται στήν έπιβολή ψευδών. θά περάσουν στην συνέχεια σέ μιά ποιοτικά νέα πολιτική κατανόηση καί συμπεριφορά. Μέ μιά ήθικά αιτιολογημένη (πάντα άτομική) αύτοπαραίτησή τους. ή παρασιτική παρεμβολή τής διαφήμισης θά ήταν περιττή. Τό Γδιο ισχύει καί γιά τή βιομηχανία τής συνείδησης. Ό.

τού Μετ. τής έκθεσης. τουλάχιστον δσο είναι ιστορικά νέα. σέ μιά διαρκή σκηνοθεσία. πού δέν διστάζουν νά ικανοποιηθούν καί μέ αύτή άκόμα τήν έκφυλισμένη κατάσταση. έξοπλισμό καί έσωτερική διαρύθμιοη τού σπιτιού. Σίγουρα δμως ξεπερνούν κατά πολύ τούς στόχους πού υποστηρίζει τό παραδοσιακό έργατικό κίνημα.). άρχιτεκτονική καί παραγωγή τών μέσων έπικοινωνίας συσπειρώνονται σέ μιά όλότητα. άλλά καί στό έσωτερικό κάθε σπιτιού. πού προκαλούν αύτά τά πανηγύρια. 'Αγαθά καί βιτρίνες.κών άναγκών. ειδήσεις καί πακετάρισμα. έμπορικό κατάστημα καί σύμβολα. Τό σύνθημα «Schöner Wohnen»* μετατρέπει άκόμα καί τά πιό χρήσιμα άντικείμενα σέ όργανα αυτού τού καθολικού φεστιβάλ. 34 .έπίπλωση. είναι καί μένει μέσα στή σημερινή κοινωνία άπάτη. Ή κατανάλωση σάν θέαμα υπόσχεται τήν έξαφάνιση τής έλλειψης. έχουν παραμείνει ένας άρκετά άγνωστος χώρος. στήν όποία βρίσκοντα τά σημερινά μέσα έπικοινωνίας. έφόσον κανένας δέν τούς δίνει σημασία. όδική κυκλοφορία καί διαφήμιση. Ή άπάτη. Ό Henri Lefèbre έχει προτείνει γιά τή σημερινή κατάσταση τής μαζικής κατανάλωσης τήν έννοια τού θεάματος (spectacle). Τά ένδιαφέροντα τών μαζών. δπου ό φετιχιστικός χαρακτήρας τών προϊόντων έπιβάλλεται όλοκληρωτικά πάνω στήν άξία χρήσης τους. Κυκλοφορεί μισομεταφρασμένο καί στην 'Ελλάδα! (Σημ. * Δυτικογερμανικό περιοδικό γιά -άστικού τύπου. πού κυριαρχεί όχι μόνο στούς δημόσιους χώρους τού κέντρου τών πόλεων. Μέσα όμως άπό δλη αύτή τήν κατάσταση ξεπροβάλλει καί κάτι άλλο.

'Εξίσου ισχυρές είναι καί άλλες μαζικές άνάγκες. υπάρχει. ή άξία χρήσης τους παραμένει άποφασιστικό στοιχείο. βέβαια. 'Ανταποκρίνονται στή μαζική άνάγκη γιά ποικιλία καί κινητικότητα (πού βρίσκει τήν πραγματική της ικανοποίηση στήν κατοχή ιδιωτικού αύτοκινήτου καί στόν τουρισμό) καί τήν έκμεταλλεύονται. Οί υποσχέσεις τών μέσων έπικοινωνίας παρουσιάζουν τήν ίδια άμφιρροπία. φυσικά γιά νά τίς καναλιζάρει καί νά τούς άφαιρέσει τήν έκρηκτική τους δύναμη: ή άνάγκη γιά συμμετοχή στήν κοινωνική διαδικασία σέ τοπικό. δμως. έθνικό καί διεθνές έπίπεδο· ή άνάγκη γιά νέες μορφές άλληλεπίδρασης καί άνταλλαγής. τέτοιων διαστάσεων είναι νοητή μόνο όταν βάζει γιά στόχο μιά μαζική άνάγκη. Ή κατανάλωση σάν θέαμα είναι ή παρωδική-άλληγορική προεισαγωγή μιάς ούτοπικής κατάστασης. Αύτές οί έπιθυμίες δέν είναι. γιά μιά έξάλειψη τών συνόρων τοϋ περιβάλλοντος κόσμου. έσωτερικευμένοι κανόνες παιχνιδιού τού καπιταλιστικού συστήματος. γιά άπελευθέρωση άπό τήν 35 . τουλάχιστον σέ πρώτη γραμμή. ή ουτοπική.Στήν πανηγυρίστικη κατανάλωση. πού τό κεφάλαιο τίς έκτιμά όρθότερα καί τίς άναγνωρίζει γρηγορότερα άπό τούς άντιπάλους του. γιά μιά αισθητική. Αύτή ή άνάγκη. "Εχουν βαθιές φυσιολογικές ρίζες μέσα στόν άνθρωπο καί ή καταπίεσή τους είναι στή διάρκεια δύσκολη. δέν γίνεται ποτέ λόγος γιά τήν πραγματική ικανοποίηση αύτης τής υπόσχεσης. Μιά άπάτη. πού μόνο άπατηλά μπορεί νά έξαλειφθεί. Είναι ή άνάγκη γιά μιά νέα οίκολογία. πού δέν περιορίζεται στή σφαίρα τής αισθητικής τής τέχνης. Γιατί δσο έπικρατεϊ πραγματική έλλειψη άγαθών.

«Παντού παρόντες»: είναι ένα άπό τά πιό πετυχημένα συνθήματα τής βιομηχανίας τής συνείδησης. Κάτω άπό αυτή τήν άποψη θά μπορούσε νά άναλυθεΐ καί ό ρόλος τοϋ πόπ-στάρ. μαζικής κυκλοφορίας καί διαστρεβλωτικής υπονοεί ό Χάινριχ Μπέλ στή νουβέλα του « Ή Καταρίνα Μπλούμ». πού θά μπορούσαν νά τραβήξουν μακριά. Ή ταύτιση στηρίζεται σέ μιά άνάγκη. Τό «Κοινοβούλιο τών άναγνωστών» τής Bild-Zeitung:* άμεση δημοκρατία. «Ελεύθερος χώρος». προβλήθηκε κατά κόρο καί άπό τόν αντιδραστικό τύπο καί άναμφισβήτητα εννοήθηκε σωστά άπό τούς αναγνώστες του. γιά νά πάει στό σπίτι του. άποκα- 36 . ή άνάγκη γιά αύτοκαθορισμό. δπου τέμνονται. μεγάτακτικής. αύταρχικά καί χειραφε- * Δυτικογερμανική έψημερίδα τοϋ συγκροτήματος λης.). πού εχει γίνει γενική: κανένας δέν βλέπει πιά τό λόγο γιατί αύτά τά ταξίδια νά άποτελούν προνόμιο τών πολιτικών. 'Ανάλογη είναι ή προθυμία τών μέσων έπικοινωνίας γιά ουτοπικές ιστορίες. τού Μετ. στραμένη ένάντια στά συμφέροντα τού Δήμου. «έλεύθερος χρόνος»: έννοιες πού καναλιζάρουν καί έξουδετερώνουν έπιθυμίες τών μαζών. Παράδειγμα: Ή ιστορία ενός νεαρού Ίταλοαμερικανοϋ. Αυτήν χαμένη τιμή τής όμώνυμο. τών κρατικών λειτουργών και τών επιχειρηματιών.άγνοια καί τήν άόυναμία. πού εκανε άεροπειρατία σέ ενα έπιβατικό άεροπλάνο άπό τήν Καλιφόρνια στή Ρώμη. πού ίδωσε τό σενάριο γιά τό λυπτικό φίλμ του Σλαίντορφ. (Σημ. Σπρίνγκερ. παράδοξα.

Αύτό δμως πού έχουμε νά κάνουμε έμεϊς είναι νά μήν παραμερίζουμε τίς ύποσχέσεις της παρά νά τίς παίρνουμε κατά λέξη καί νά δείχνουμε δτι μόνο μέ μιά πολιτιστική έπανάσταση μπορούν νά πραγματοποιηθούν. 'Εκδηλώσεις δπως τό φεστιβάλ στό Woodstock. στό Isle of Wight καί στό Altamond άναπτύσσουν μιά κινητοποιητική δύναμη. πού ή πολιτική 'Αριστερά δέν μπορεί παρά νά τήν ζηλεύει. πού διπλασιάζουν τήν άπογοήτευση τών μαζών. Είναι όλοφάνερο δτι ή βιομηχανία τής συνείδησης στίς υπάρχουσες σήμερα κοινωνικές μορφές δέν μπορεί νά ικανοποιήσει καμιά άπό τίς άνάγκες. οί συναυλίες στό Hyde Park. χαρακτηρίζοντας τίς άνάγκες τους ψευδείς. 37 . άπό τίς όποιες ζει καί πού γι' αύτό άνακινεϊ. Στήν παραγωγή (καί στόν τρόπο παραγωγής) τών Rolling Stones τό ουτοπικό περιεχόμενο βγαίνει ξεκάθαρα στήν έπιφάνεια. Οί σοσιαλιστές καί οί σοσιαλιστικές κυβερνήσεις.τηστικά στοιχεία. γίνονται συνένοχοι ένός συστήματος. πού κατά τά άλλα σκοπεύουν νά καταργήσουν. Δέν στερείται ίσως σημασίας δτι ή μουσική Beat προσφέρει σάν μοντέλα μίμησης όμάόες καί δχι άτομα.

feedback. "Ελεγχος άπό ιδιοκτήτες ή γραφειοκράτες. καταναλωτική 'Αλληλεπίδραση τών συμμετεχόντων. 13 Γιά τίς άντικειμενικά άνατρεπτικές δυνατότητες τών ήλεκτρονικών μέσων έπικοινωνίας συμφωνούν. καί οί δυό άντίπαλες πλευρές 38 . Συλλογική παραγωγή. Διαδικασία άπολιτικοποίησης. Παθητική στάση. Κάθε δέκτης πιθανός πομπός.12 Περίληψη Καταπιεστική χρήση τών μέσων Κεντρικά διευθυνόμενο πρόγραμμα. μεμονωΧειραφετηστική χρήση τών μέσων 'Αποκεντρωμένα προγράμματα. Παραγωγή άπό ειδικούς. 'Ακινητοποίηση μένων άτόμων. έκτός άπό τούς μοιρολάτρες όπαδούς τής θέσης τής χειραγώγησης στίς μητροπόλεις. Κινητοποίηση τών μαζών. Πολιτική διαδικασία μάθησης. Κοινωνικός έλεγχος μέ αύτοοργάνωση. Ένας πομπός πολλοί δέκτες.

γίνονταν γνωστές μόνο στούς άναγνώστες τής Le Mont καί έμεναν άπαρατήρητες καί χωρίς έπίδραση στή μητρόπολη. δσο μονόπλευρη κι άν είναι. 20. Οί έπιθέσεις τής διοίκησης τού Νίξον ενάντια στά καπιταλιστικά μέσα έπικοινωνίας τών ΗΠΑ προδίδουν τήν διαπίστωση δτι ή ειδησεογραφία τους.10. κάπου έκατό χιλιάδες νεκροί άπό τόν ντόπιο πληθυσμό. Πιό καθαρά φαίνονται οί άμεσα ύποκινητικές δυνατότητες τών μέσων έπικοινωνίας έκεί πού τούς γίνεται συνειδητή άνατρεπτική χρήση. στήν 'Ιαπωνία καί στήν δυτική Ευρώπη διεΐδαν έγ39 . 'Ενώ πρίν άπό μερικά χρόνια οί σφαγές τών Γάλλων στή Μαδαγασκάρη. Τά φοιτητικά κινήματα στίς ΗΠΑ.69). Πρώτος δ Φράντς Φανόν υπέδειξε δτι τό ραδιόφωνο-τρανζίστορ άνήκει στά σημαντικότερα δπλα στους άπελευθερωτικούς άγώνες του Τρίτου Κόσμου. Ή παρουσία τους μεγιστοποιεί σήμερα τόν άνατρεπτικό χαρακτήρα κάθε πολιτικής δράσης. πιστεύει οτι «ή τηλεόραση θά όδηγήσει σέ άφανισμό τών λευκών στή Νότιο Αφρική» (Der Spiegel.στόν διεθνή ταξικό άγώνα. τά νέα μέσα έπικοινωνίας μεταφέρουν σήμερα τούς άποικιακούς πολέμους στά κέντρα τού ιμπεριαλισμού. έχει γίνει ενας άπό τούς σημαντικότερους παράγοντες τής λαϊκής άπόρριψης τού πολέμου στό Βιετνάμ. Ό άμερικάνικος ιμπεριαλισμός έχει άναγνωρίσει αύτή τήν κατάσταση: σπέρνει σέ όλόκληρη τήν άμερικανική ήπειρο δικούς του σταθμούς καί μοιράζει δωρεάν στούς κατοίκους καί τών πιό άπομακρυσμένων περιοχών φορητά ραδιόφωνα. Ό "Αλμπερτ Χέρτσοκ. πρώην υπουργός στή Νοτιοαφρικανική "Ενωση καί έκπρόσωπος τής δεξιάς πτέρυγας τού κυβερνητικού κόμματος.

μόνο δραστήριες καί συνεκτικές όμάδες μπορούν νά έπιβάλλουν στά μέσα έπικοινωνίας τό νόμο τής δράσης τους. αύθόρμητες άλλαγές. Τό βάθος καί ή διάρκεια αύτών τών άλλαγών καθρεφτίζει τήν έπιτυχία μιάς πολιτιστικής επανάστασης. μπορούμε νά παρατηρήσουμε τήν έμφάνιση 40 . Ή άφελής πίστη στή μαγεία τής άναπαραγωγής δέν μπορεί νά άντικαταστήσει τήν όργανωτική δουλειά. πού στήν έπαναστατική τους πρακτική περικλείεται καί ή δημοσίευση τών ένεργειών τους. Πάνω στήν κατάσταση τών μέσων έπικοινωνίας. Ή άπαγωγή τού 'Αμερικάνου πρεσβευτή στό Ρίο ντέ Τζανέιρο προγραμματίστηκε μέ προοπτική τήν άπήχηση πού θά είχε ή είδηση άπό τά μέσα έπικοινωνίας. Οί πρώτοι πού δοκίμασαν τέτοιες τεχνικές διεθνώς ήταν οί Κουβανοί· ό Φιντέλ Κάστρο άναγνώρισε άπό τήν άρχή όρθά τήν έπαναστατική δυναμικότητα τών μέσων έπικοινωνίας (Μονκάντα 1953). σάν στό πιό σίγουρο καί εύαίσθητο βαρόμετρο. Τά άποτελέσματα αυτά ξέφτισαν βέβαια γρήγορα. Οί δρώντες γίνονται έτσι συγγραφείς. Ήταν μιά τηλεοπτική παραγωγή. Αύτό φαίνεται καί στό παράδειγμα τών τουπαμάρος στήν Ουρουγουάη. Ή παράνομη πολιτική δράση άπαιτεί σήμερα ταυτόχρονα μεγάλη μυστικότητα καί μεγάλη δημοσιότητα. 14 Σέ έπαναστατικές περιόδους οί μάζες έπιφέρουν στά υπάρχοντα μέσα έπικοινωνίας πάντα ξαφνικές.καιρα αυτό τό στοιχείο καί είχαν μέ τη χρήση τών νέων μέσων σημαντικές νέες έπιτυχίες.

(Έλ Λισίτσκι. 'Επιστολές. 359). σελ. Τό παραδοσιακό βιβλίο διαλύθηκε σέ ξεχωριστές σελίδες. άλλά πολιτικές κινηματογραφικές έφημερίδες έπί όθόνης. μέ κάποια τυποποίηση καί άπλούστευση. ή κοινωνική φαντασία τών μαζών υπερπηδά τίς τεχνολογικές καθυστερήσεις καί άναπροσαρμόζει στίς άνάγκες τής στιγμής τή λειτουργία παλαιών μέσων. Κρατικοί νόμοι τυπώθηκαν σέ εικονογραφημένα βιβλία σέ σχήμα ρολού καί στρατιωτικές διαταγές σέ εικονογραφημένα έγχειρίδια». γιά νά έπιδέχονται τήν στοιχειωδέστερη μηχανική έπεξεργασία. Erinnerungen Briefe Schriften [Αναμνήσεις. Ή έκστρατεία γιά τόν άλφαβητισμό στήν Κούβα έσπασε τή γραμμική. Κείμενα). Στήν Κίνα τής μορφωτικής έπανάστασης ot έφημερίδες τοϋ τοίχου έπαιζαν ρόλο ήλεκτρονικών μαζικών μέσων έπικοινω41 .γραφειοκρατικών καί βοναπαρτηστικών άντικυκλώνων. Ό σοβιετικός κινηματογράφος έφτασε στή δεκαετία τού '20 σέ ένα έπίπεδο. άποκλειστική καί άπομονωτική δομή τού μέσου έπικοινωνίας «βιβλίο». «Ή έπανάσταση έκανε στή χώρα μας μιά κολοσσιαία διαφωτιστική καί προπαγανδιστική δουλειά. Εξαιτίας τής έλλειψης τυπογραφικών δυνατοτήτων καί τής βιασύνης τά περισσότερα πράγματα γίνονταν μέ τό χέρι. σπάζοντας έτσι τίς δομές τους. Δρέσδη 1967. πού ή καθεμιά μεγεθύνθηκε στό έκατονταπλάσιο. φορτίστηκε μέ χρώμα καί βγήκε σάν πλακάτ στό δρόμο. πού ήταν προχωρημένο πολύ πέρα άπό τίς κρατούσες παραγωγικές σχέσεις: Τό Κινογκλάζ (κινηματογραφικό μάτι) τού Πουντόβκιν καί ή Κινοπράβντα (κινηματογραφική άλήθεια) τού Τζίγκα Βερτόφ δέν ήταν «κινηματογραφικά έπίκαιρα». "Οσο διαρκεί ή κοινωνική έπανάσταση. βέβαια.

15 Ά π ό πολιτική άναγκαιότητα καί δχι άπό άκαδημαϊκή προσδοκία τίθεται στή μαρξιστική Αριστερά τό καθήκον: νά άσχοληθεΐ θεωρητικά καί πρακτικά μέ τά μέσα επικοινωνίας. πού άφήνει πίσω τίς ύπάρχουσες παραγωγικές δυνάμεις. νά άναπτύξει προοπτικά καί νά έκμεταλλευτεΐ στρατηγικά δλα τά χειραφετηστικά στοιχεία πού ένυπάρχουν σέ αύτά τά μέσα. Ό Γκέοργκ Λούκατς έκπροσωπεϊ άπόλυτα αύτή τήν θεωρητική καί πρακτική όπισθοδρόμηση. τουλάχιστον στίς μεγάλες πόλεις. Άκόμα καί οί 42 . όόηγεϊ σέ όπισθοδρομήσεις καί ήττες. Αύτές οί καταστάσεις άποτελούν εξαιρέσεις. Ό ουτοπικός χαρακτήρας τους. ένώ παραγνώρισαν τίς σοσιαλιστικές της δυνατότητες. Μέ μιά μοναδική μεγάλη έξαίρεση.νιας. είναι αύτό πού τίς κάνει άσταθεϊς. πού ξεπέρασε τά καθιερωμένα όρια τών μέσων έπικοινωνίας. οί μαρξιστές δέν κατάλαβαν τή βιομηχανία τής συνείδησης καί είδαν σ' αύτή μόνο τήν άστική-καπιταλιστική πλευρά της. Ή άντίσταση τού τσεχοσλοβάκικου πληθυσμού άπέναντι στη σοβιετική εισβολή συνοδεύτηκε άπό μιά παραγωγικότητα. Ά π ό τό άλλο μέρος αύτές οί καταστάσεις δείχνουν καθαρά ποιές τεράστιες πολιτικές καί πολιτιστικές ένέργειες κρύβονται στίς φιμωμένες μάζες καί μέ πόση φαντασία ξέρουν αύτές οί μάζες νά έκμεταλλεύονται τίς δυνατότητες τών μέσων έπικοινωνίας τή στιγμή τής άπελευθέρωσής τους. αύτή τού Βάλτερ Μπένγιαμιν (καί στή συνέχεια τού Μπρέχτ).

. δταν ή δημιουργία κάθε προϊόντος είναι άπό τήν άποψη τοϋ δημιουργού του μιά ένιαία καί τελειωμένη διαδικασία... Πολύ πιό χαρακτηριστική γιά τόν μαρξισμό τοϋ μεσοπολέμου είναι ή θέση τοϋ Λούκατς. πού προσκολλάται σέ προηγούμενα... αντίθετα. προσαρμόζεται σ' αυτή· ή παραγωγή είναι εντελώς άνεξάρτητη άπό τίς άνθρώπινες 43 . δπου δλη ή δημιουργία τοϋ έργου είναι άποκλειστικά αποτέλεσμα τής εργασίας τοϋ καλλιτέχνη καί κάθε λεπτομέρεια τοϋ έργου ορίζεται άπό τίς άτομικές ποιότητες τοϋ καλλιτέχνη.. καταργείται κάθε σύνδεση άνάμεσα στό προϊόν καί τόν δημιουργό τον. «νά διαθέτει τότε μόνο πολιτιστική άξια. Ό άνθρωπος υπηρετεί τη μηχανή. Στήν άναπτυγμένη μηχανοβιομηχανία.. Τό χαρακτηριστικό παράδειγμα μιάς τέτοιας διαδικασίας είναι τό εργο τέχνης. σελ.. στό Alte Kultur und neue Kultur (Παλαιά καί νέα κουλτούρα). Ιο έτος [1920]. Zeitschrift der kommunistischen Internationale für die Länder Südosteuropas. δημοσιευμένο σέ περιοδικό τής Κομμουνιστικής Διεθνούς (Kommunismus. πού φαίνεται καθαρά σέ ενα πρώιμο δοκίμιο του. Καί μάλιστα μιά τέτοια διαδικασία. μπορεί κατά τόν Λ ούκατς.εργασίες τοϋ Χορκχάιμερ καί τού Άντόρνο είναι δέσμιες μιάς νοσταλγίας. 1538-49). δταν έχει άξία καθαυτό.. «Καθετί πού παράγει ή κουλτούρα». πού οί δροι της εξαρτώνται άπό τίς άνθρώπινες δυνατότητες καί ικανότητες τοϋ δημιουργού. άστικά μέσα έπικοινωνίας. 'Εδώ δέν έχουμε τόν χώρο νά καταπιαστούμε μέ τίς απόψεις τους γιά τή βιομηχανία τής συνείδησης.

δυνατότητες καί ικανότητες τοϋ έργάτη». «Ή κουλτούρα τής προλεταριακής κοινωνίας». άλλά «ή ιδέα τοϋ άνθρώπου. σάν αυτοσκοπός. 69). καί δίνουν τή χαριστική βολή στό «εργο σάν αυτοσκοπός». σελ. ή βασική ιδέα τής νέας κουλτούρας». Ό Λούκατς άναρωτιέται «ποιές είναι έκεινες οί πολιτιστικές άξιες. Ευτυχώς. Αυτές «οί καταστροφικές γιά τόν πολιτισμό δυνάμεις». Στό: Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit. τά πράγματα δέν μένουν σέ αύτή τήν κατάσταση. (Walter Benjamin. δέν μαθαίνουμε τίποτε περισσότερο γι' αύτή. 'Απάντηση: δχι οί άπάνθρωπες μηχανές. γιατί αύτή «είναι ή κληρονομιά τοϋ κλασικού Ιδεαλισμού τοϋ 19ου αιώνα». τό «έπιπεδο». σώζει αύτή τήν κατάσταση. Kleine Geschichte der Photographie. πραγματική έννοια τής λέξης». Καί τώρα ή άποψη τοϋ Βάλτερ Μπένγιαμιν: «Έδώ έμφανίζεται μέ τό βάρος τής χοντροκοπιάς της ή βάναυση έννοια γιά τήν τέχνη. πού ή νέα κοινωνία θά μπορούσε νά τίς παραλάβει άπό τήν παλιά καί νά τίς άναπτύξει παραπέρα. πού δέν υπολογίζει καθόλου τήν τεχνική καί πού μέ τήν προκλητική εμφάνιση τής νέας τεχνικής νιώθει νά πλησιάζει τό τέλος της». βλάπτουν τήν «γνησιότητα τοϋ υλικού». αν καί «στά πλαίσια τής δυνατής έδώ έπιστημονικής ερευνάς». Ή ελλιπής κατανόηση τών μαρξιστών γιά τά μέσα έπι44 . Στόν καπιταλισμό «λείπει ή άπλή καί φυσική αρμονία καί ομορφιά τής παλιάς κουλτούρας: ή κουλτούρα στήν όληθινή. Frankfurt 1963.

('Εξαίρεση: Münzenberg). είναι ό μυστικισμός τών μέσων έπικοινωνίας. πρός μεγάλη του ζημιά. Ανίκανος γιά κάθε θεωρητική διατύπωση. Άσχετοι καί άδαεϊς άνέλαβαν τίς νέες παραγωγικές δυνάμεις. Ά π ό τό Cabaret Voltaire μέχρι τό Factory τού Andy Warhol. δέν θέλησε νά άσχοληθει. ό McLuhan όδηγεϊ τό ύλικό του στόν κοινό παρονομαστή μιάς άντιδραστικής διδασκαλίας. Αύτό πού βέβαια δέν έφεύρε. άλλά πού τά μπερδεμένα βιβλία του έχουν γίνει έγχειρίδια ψηλαφητικών παρατηρήσεων πάνω στή βιομηχανία τής συνείδησης. άπό τούς κωμικούς τού βωβού κινηματογράφου μέχρι τούς Beatles. Αύτή ή άπολιτική πρωτοπορία έχει βρει σήμερα τόν έγγαστρίμυθο καί προφήτη της στό πρόσωπο τού Marshall McLuhan. μέ τίς όποιες ό κομμουνισμός. Γιά τήν παραγωγική δύναμη τών νέων μέσων έπικοινωνίας ό McLuhan έχει πάντως μέ τό μικρό δαχτυλάκι του νιώσει πιό πολλά άπ' δλες τίς ιδεολογικές έπιτροπές τού ΚΚΣΕ στίς άτέλειωτες άποφάσεις καί όδηγίες τους. άπό τούς πρώτους σχεδιαστές τών Comics μέχρι τούς σημερινούς δδηγητές τού άντεργκράουντ οί άπολιτικοί καταπιάνονται μέ τά μέσα έπικοινωνίας πολύ πιό ριζικά άπό όποιουσδήποτε σχηματισμούς τής Αριστεράς.σέ έκείνη τή γαλάζια 45 . πού τού λείπουν βέβαια δλες οί άναλυτικές κατηγορίες γιά τήν κατανόηση τών κοινωνικών διαδικασιών. ένός συγγραφέα. άλλά πρώτος διατύπωσε. δημιούργησαν στίς δυτικές βιομηχανικές χώρες ένα κενό. στό όποιο εισέβαλε άνεμπόδιστα ένα ρεύμα άπό μήμαρξιστικές υποθέσεις καί πρακτικές.κοινωνίας καί ή άμφίβολη χρήση πού τούς έκαναν. πού διαλύει δλα τά πολιτικά προβλήματα σέ μιά άχλύ .

χωρίς νά λαμβάνεται υπόψη ή δομή τοϋ μηνύματος καί ή δομή τοϋ μέσου. ευσταθεί. Στις χώρες τής άνατολικής Ευρώπης οί παρουσιαστές τών ειδήσεων στούς τηλεοπτικούς σταθμούς διαβάζουν άτέλειωτα ανακοινωθέντα διασκέψεων καί συνεδρίων καθώς καί άποφάσεις τής Κεντρικής 46 . Παρουσιάζει άπροκάλυπτα τόν ταυτολογικό χαρακτήρα τού μυστικισμού τών μέσων έπικοινωνίας: τό μόνο άξιοπαρατήρητο στήν τηλεοπτική συσκευή είναι. Περισσότερο ένδιαφέρον κερδίζει ϊσως ή διασημότερη φράση αυτού τού ντελάλη: «The medium is the message» (Τό μέσο είναι τό μήνυμα). στό «παγκόσμιο χωριό». οί όποιοι. έπιστρέφουν στήν προϊστορική φυλετική ζωή. "Ενα ακόμα λάθος έγκειται στήν πλατιά διαδομένη πίστη δτι τά μέσα επικοινωνίας είναι άόιάφορα όργανα. Εξαγγελία του είναι ή λύτρωση τής άνθρωπότητας μέ τήν τεχνολογία τής τηλεόρασης. μέ τά όποια μπορούν νά μεταδίδονται οποιαδήποτε «μηνύματα». Φυσικά ή προσπάθεια τού McLuhan νά άναποδογυρίσει τόν Μάρξ δέν είναι νέα. τό γεγονός δτι ή συσκευή λειτουργεί.άχλύ πού τυλίγει τούς όπαδούς του. δουλεύει· μιά θέση. καί μάλιστα τής τηλεόρασης δπως λειτουργεί σήμερα. πού άν άναφέρεται στά άμερικανικά προγράμματα. Δέν άξίζει τόν κόπο νά έρθουμε σέ άντιδικία μέ τέτοιες άπόψεις. διδάσκει τό Εύαγγέλιο τών νέων πρωτόγονων. σέ άνώτερο έπίπεδο φυσικά. Σάν νέος Ρουσσώ. σύμφωνα μέ αύτή τήν άποψη. έξάλλου. Παρά τήν προκλητική άνοησία της ή φράση αύτή άποκαλύπτει περισσότερα άπ' δσα ξέρει ό αύτουργός της.

τό μέσο είναι τό μήνυμα. νά κρατήσει στήν έξουσία της τά μέσα παραγωγής μέ κάθε τίμημα. 16 Ή άνατροπή τών συνθηκών παραγωγής έχει άχρηστέψει τήν παραδοσιακή αισθητική. καί ή διάρκειας σαρανταπέντε λεπτών «Διάλεξη γιά τό τίποτε» (Lecture on Nothing. δίνει πάντως ένα άκόμα μήνυμα. χωρίς νά είναι σέ θέση νά τούς κάνει σωστή κοινωνική χρήση. άνοιχτά: τά μέσα επικοινωνίας τά θέλει σάν τέτοια καί γιά τίποτε. πού είναι πολύ πιό σημαντικό.'Επιτροπής τον κόμματος. στό έποικοδόμημα. τά φίλμς τού Warhol. πού όέν κάνονν οϋτε γιά τύπωμα σέ εφημερίδα. Μάς δηλώνει δτι ή μπουρζουαζία διαθέτει βέβαια δλα τά μέσα. προφανώς μέ τήν ψενδαίσθηση δτι μέ αυτά θά αιχμαλωτίσουν τήν προσοχή καί τό ένδιαφέρον εκατομμυρίων θεατών. γιά νά μάς μεταδίδει κάτι. 'Ιδεολογικά είναι στείρα. έχει άρει τίς βασικές της κατηγορίες καί έχει καταστρέψει τά «μέτρα» της. άλλά παρόλα αύτά δέν έχει πιά νά μάς πει τίποτε. δπου συμβαίνουν δλα τά άπίθανα μαζί ή τίποτε. 01 γνωσιοθεωρίες. Ή πρόθεσή της. δηλώνεται εδώ. Ή φράση. Σέ αύτή τήν έπιθυμία της τήν άκολουθεϊ άπό δεκαετίες μιά καλλιτεχνική πρωτοπορία. 1959) τού John Cage. πού τά προγράμματά της περιέχουν συνεπώς σημεϊα-μηδέν καί άμορφους ήχους. είναι άπαρχαιω47 . Παραδείγματα: ή στό μεταξύ ξεπεσμένη «Λογοτεχνία τής σιωπής». πού τήν στήριζαν.

πού άναγνώρισε τίς χειραφετηστικές δυνατότητες τών νέων μέσων έπικοινωνίας. καί όσο συνεχίζει νά δουλεύει μέ κριτήρια. έτσι θά μπορούσαμε νά τό διατυπώσουμε γενικά. πάνω στις όποιες στηρίζεται. πρέπει νά βασιστούμε στήν εργασία τού μοναδικού μαρξιστή θεωρητικού. Καί ένώ έπιτρέπει στήν άναπαραγωγή νά άνταποκρίνεται στήν έκάστοτε κατάσταση τού λήπτη. Ξεπερασμένη είναι καί ή παράσταση γιά τό όλοκληρωμένο έργο τέχνης. πού είναι ή άλλη όψη της σημερινής κρίσης καί άνανέωση τής άνθρωπότητας. σέ κλονισμό τής παράδοσης. όσο δέν έπανεξετάζει τίς αισθητικές έννοιες. άποκολλά τό άναπαραγμένο άπό τόν χώρο τής παράδοσης. Ένώ ή τεχνική τής άναπαραγωγής πολλαπλασιάζει τήν παράδοση. Στά ήλεκτρονικά μέσα έπικοινωνίας κάνει τήν έμφάνισή της μιά νέα σχέση ύποκειμένου-άντικειμένου. πού ή βιομηχανία τής συνείδησης δέν ήταν άκόμα πολύ άναπτυγμένη. Αύτές οί δυό διαδικασίες όδηγούν σέ έναν τεράστιο κλονισμό τού παραδοσιακού. Γιά τή διατύπωση μιάς αισθητικής. πού ξεφεύγει άπό τίς παλιές κριτικές έννοιες. βάζει στή θέση μιας μοναδικής παρουσίας μιά μαζική παρουσία. «Ή τεχνική τή άναπαραγωγής. 48 .μένες. πού νά άνταποκρίνεται στή σημερινή άλλαγμένη κατάσταση. Σέ μιά έποχή. ό Βάλτερ Μπένγιαμιν υπέβαλε αύτό τό φαινόμενο σέ μιά όξυδερκή διαλεκτική ύλιστική άνάλυση. πού δέν άνταποκρίνονται στή στάθμη τών παραγωγικών δυνάμεων. Ή άτέλειωτη συζήτηση γιά τό θάνατο τής τέχνης περιστρέφεται γύρω άπό τόν έαυτό της. ένεργοποιεϊ τό άναπαραγμένο. Ή θέση του δέν έχει ξεπεραστεί άπό τή μέχρι τώρα θεωρία καί φυσικά δέν έχει έξελιχθει παραπέρα.

Tixotνωνίας 49 . Γιά μιά θιωςία τών μέσων l. Τό άναπαραγμένο έργο τέχνης γίνεται σέ διαρκώς αύξανόμενο βαθμό άναπαραγωγή ένός έργου. (Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit. 16-23). « Ή τεχνική άναπαραγωγή τού έργου τέχνης χειραφετεί γιά πρώτη φορά στήν ιστορία τό έργο τέχνης καί τό βγάζει έξω άπό τήν παρασιτική του ύπαρξη στό χώρο τού τελετουργικού.] Τή στιγμή δμως. [. πού φέρει μέσα του τήν άναπαραγωγή. έχουν έκδηλωθεΐ σήμερα όλοφάνερα μέ τήν ταχεία έξέλιξη τής βιομηχανίας τής συνείδησης.Βρίσκονται σέ στενότατη σχέση μέ τά μαζικά κινήματα τής έποχής μας.. Ή κοινωνική του σημασία είναι στήν πιό θετική της μορφή.. πού άργότερα θά τήν άναγνωρίσουμε ώς συμπτωματική». σελ. [.] Έτσι τό έργο τέχνης γίνεται σήμερα μέ τό άπόλυτο βάρος. πού ό Μπένγιαμιν άναγνώρισε τότε στό παράδειγμα τοϋ φίλμ καί συνέλαβε θεωρητικά σέ δλη τους τή βαρύτητα. τήν καθαρτική του πλευρά: ή έκκαθάριση τής παραδοσιακής άξίας στήν πολιτιστική κληρονομιά». καταργήθηκε. Στή θέση τής θεμελίωσής της στό τελετουργικό μπαίνει ή θεμελίωσή της σέ μιά άλλη πράξη: ή θεμελίωσή της στήν πολιτική. άνατρέπεται καί όλόκληρη ή λειτουργία τής τέχνης. 4.. καί άκριβώς σ' αύτή. Ό δυναμικότερος έκπρόσωπός τους είναι τό φιλμ. Οί τάσεις. ξεχωρίζει σάν έκείνη ή λειτουργία. πού τό μέτρο τής γνησιότητας δέν λειτουργεί στήν παραγωγή τής τέχνης. ή καλλιτεχνική. Αύτό πού μέχρι τώρα όνομαζόταν τέχνη. ένα κατασκεύασμα μέ έντελώς νέες λειτουργίες.. πού βρίσκεται στήν έκθετική του άξία. άδιανόητη χωρίς τήν καταστροφική του. άπό τίς όποιες ή πιό συνειδητή σέ μάς.

άντίθετα. καί έξάγουν μάλιστα άπ' αύτή μιά προνομιακή θέση. (Μπένγιαμιν. Έτσι ή αισθητική θεωρία.). πρέπει. καί έχει κοινωνική σημασία μόνο στό βαθμό πού έγκαταλείπει δλες τίς άπαιτήσεις αύτονομίας καί αύτοθεωρείται όριακή περίπτωση. αν ή φωτογραφία είναι τέχνη χωρίς πρίν νά τεθεί τό άποφασιστικό έρώτημα: αν μέ τήν έφεύρεση τής φωτογραφίας άλλαξε ό γενικός χαρακτήρας τής τέχνης. δ. «Σπαταλήθηκε ήδη πολλή φαιά ουσία γιά τήν απάντηση στό έρώτημα.. Ό πανικός μπροστά σέ μιά τέτοια άλλαγή τής προο50 . πού έφερε ή φωτογραφία στήν παραδοσιακή αισθητική. [.. δσο αύτό τό τέλος δέν νοείται ώς διαλεκτικό τέλος. νά τό άναλύει άπό τή σκοπιά τών σημερινών συνθηκών παραγωγής. μέ τά μέσα έπικοινωνίας καί μέσα σέ αυτά τά μέσα έπικοινωνίας. άντί νά έξετάζει τήν παραγωγή τών νέων μέσων έπικοινωνίας μέ μέτρο θεώρησης παλαιότερους τρόπους παραγωγής. 'Εφόσον οί έπαγγελματίες παραγωγοί μετατρέπουν τήν άνάγκη τής ειδίκευσης τους σέ άρετή.σέ μιά αυστηρά χεγκελιανή έννοια. αύτό πού παράγεται σήμερα μέ τά παραδοσιακά «καλλιτεχνικά» μέσα.π. Ή καλλιτεχνική παραγωγικότητα άποδείχνεται άκραία όριακή περίπτωση μιάς πολύ γενικότερης παραγωγικότητας.] 'Αλλά οί δυσκολίες. Ή διαμάχη γιά τό τέλος τής τέχνης είναι άσκοπη. Γιά τήν αισθητική θεωρία τούτο σημαίνει τήν άναγκαιότητα μιάς ριζικής άλλαγής τής προοπτικής. ήταν παιχνιδάκι μπροστά σ' αύτές πού τής έφερε τό φιλμ». οί έμπειρίες τους καί οί γνώσεις τους γίνονται άχρηστες.

Ή κυριαρχία τού βιβλίου φαίνεται ήδη σήμερα σάν έπεισόδιο. 17 Ή γραφτή λογοτεχνία. μέ μιά λέξη. Οί σημερινές τους έξελίξεις μένουν άκατανόητες. άπό ιστορική άποψη. δσο προσπαθούμε νά τίς έξαγάγουμε άπό τήν ϊδια τους τήν προϊστορία. μπορούμε νά έκτιμήσουμε τή χρησιμότητά τους ή τήν άχρηστία τους. 'Αντίθετα. Μερικές υποδείξεις γιά τίς κριτικές δυνατότητες.πτικής είναι ευνόητος. Προηγήθηκε ένα άσύγκριτα μακρύτερο χρρνικό διάστημα. άν τίς παρατηρήσουμε σάν ειδικές περιπτώσεις μιάς γενικής αισθητικής τών μέσων έπικοινωνίας. πού έχουν τήν τάση 51 . πού προκύπτουν μέ αυτόν τόν τρόπο θεώρησης. Πάντως. Ή κατάσταση αύτή μπορεί νά έπαληθευτεϊ πάνω σέ δλους τούς παραδοσιακούς κλάδους τής τέχνης. κατά τό όποιο ή λογοτεχνία ήταν προφορική· αύτή τήν περίοδο τήν άκολουθεϊ σήμερα ή έποχή τών ήλεκτρονικών μέσων έπικοινωνίας. έπαιξε κυρίαρχο ρόλο μόνο γιά λίγους αίώνες. Ή έξέλιξη είναι. Ή έξέλιξη δέν παραγκωνίζει μόνο τά μανιωδώς φυλασσόμενα έπαγγελματικά μυστικά. Κατά τόν [διο τρόπο ή κλασική Φυσική έπέζησε σάν περιθωριακή ειδική περίπτωση μέσα στήν πολύ ευρύτερη θεωρία τής μοντέρνας Φυσικής. έπικίνδυνη. θά προσπαθήσουμε νά έντοπίσουμε πάνω στό παράδειγμα τής λογοτεχνίας. ή μοναδική σωτηρία γιά τήν αισθητική παράδοση έγκειται στή διαλεκτική της άρση. άλλά φέρνει μέσα της καί ένα έξαιρετικά καταστροφικό στοιχείο.

στόν όποιο όδηγεΐ τό γράψιμο. Ό ταξικός χαρακτήρας τής έργασίας τους είναι άναμφισβήτητος καί στήν σημερινή έποχή τής υποχρεωτικής έκπαίδευ52 . έτσι καί οί μή υλικές παραγωγικές δυνάμεις χρωστάνε τήν έξέλιξή τους στή συσσώρευση τού κεφαλαίου τους. (Εξάλλου καί τή συσσώρευση τού Κεφαλαίου τού Μάρξ καί τών θεωριών του τή χρωστάμε στό μέσο έπικοινωνίας βιβλίο). Στις έποχές της δόξας του τό βιβλίο σφετερίστηκε κατά κάποιον τρόπο πιό πρωτόγονους. ένώ άπό τό άλλο μέρος ήταν ό άρμοστής μελλοντικών τρόπων παραγωγής. πού δίνουν στόν καθένα τή δυνατότητα νά γίνεται παραγωγός. Ό έπαναστατικός ρόλος τής τυπογραφίας έχει περιγραφτεί καί άναγνωριστεί πλήρως καί θά ήταν παράλογο νά τόν άρνηθούμε. πού ήδη άπό φυσιολογική άποψη άπαιτεϊ μιά ιδιάζουσα άκαμπτη σωματική στάση. Ή γραφτή λογοτεχνία ήταν άπό τή δομή τού μέσου της προοδευτική δπως ή μπουρζουαζία. πού τή δημιούργησε καί δέχτηκε τίς υπηρεσίες της. Τό γράψιμο είναι μιά έξαιρετικά τυποποιημένη τεχνική. Σέ αύτό άντιστοιχεϊ ό μεγάλος βαθμός κοινωνικής ειδίκευσης. άλλά γενικά έφαρμόσιμους τρόπους παραγωγής τοϋ παρελθόντος. Οί έπαγγελματίες γραφιάδες είχαν άνέκαθεν τήν τάση νά διαμορφώνουν δική τους ταξική σκέψη. "Οπως μέ τήν οικονομική έξέλιξη τού καπιταλισμού έγινε δυνατή ή βιομηχανική έπανάσταση. Πάντως όλοι σχεδόν οί άνθρωποι χειρίζονται τόν προφορικό λόγο καλύτερα άπό τόν γραφτό. (Περισσότερα πάνω σ' αύτό τό θέμα μπορεί νά βρει κανείς στό Μανιφέστο).νά εύνοούν τόν προφορικό λόγο. (Αύτό ισχύει καί γιά συγγραφείς).

άποδίδεται μιά ρυθμιστική δύναμη. γιά νά μή μιλήσουμε γιά τή μιμική. άμεσα ή έμμεσα. έπαναλήψεις. πού δέν έχουν καμιά άπολύτως σημασία γιά τήν έπικοινωνία. άνακόλουθα. τή σύνταξή της καί τό ύφος της (πράγματα δηλαδή άπό τά όποία δέν είναι άπαλλαγμένο καί τό κείμενο αύτής τής σελίδας). Ή αισθητική τής γραφτής γλώσσας έξοστρακίζει τά αύθαίρετα στοιχεία σάν «λάθη». Στήν όμιλία οί άλυτες άντιφάσεις προδίδονται ήδη μέ παύσεις. Αύτά τά άλλοτριωτικά στοιχεία δέν είναι εύκολο νά έξαλειφθούν άπό τή γραφτή λογοτεχνία. τιμωρούνται μέ κοινωνικό ύποβιβασμό τού δράστη· στούς κανόνες. χρησιμοποιείται σάν μέσο έκφοβισμού. μεθοδικότητα. τόν ρυθμό καί τόν τόνο. ρύθμιση τής γλωσσικής φόρμας 53 . 'Ορθογραφικά λάθη. γιά τήν όποία δέν ύπάρχει λογική αιτιολόγηση. Ή τυποποίηση τής γραφτής γλώσσας έπιτρέπει καί εύνοεί τήν άπώθηση τών άντιστάσεων. ή γραφή άποτελεΐ ένα σημαντικό μέρος τής αυταρχικής κοινωνικοποίησης μέσω τού σχολείου (ή «καλλιγραφία» σάν άσκηση στήν πειθαρχία). 'Απαιτεί. μέ τίς όποιες ή κοινωνία μεταβιβάζει τίς τεχνικές τής γραφής: 'Ενώ ό άνθρωπος μαθαίνει νά μιλάει πολύ νωρίς καί συνήθως κάτω άπό ψυχολογικά εύνοϊκές συνθήκες. Αύτό σφραγίζει γιά πάντα τή γλώσσα τής γραφτής άνακοίνωσης. 'Ενισχύονται άπό τίς μεθόδους. έξομάλυνση τών άντιφάσεων. παραδρομές.σης. κομπιάσματα. τόν τόνο της. πού ισχύουν γι' αύτή τήν τεχνική. πού καί στίς έξελιγμένες βιομηχανικές κοινωνίες έχει παραμείνει ένα φαινόμενο μέ σαφή ταξικό συσχετισμό. τίς χειρονομίες. 'Ολόκληρη ή τάση καλύπτεται σέ τεράστιο βαθμό μέ ταμπού. Ή γραφή.

Δέν προέρχονται άπό τή 54 . ή φιλονικία. καί τούτο συμβαίνει βέβαια όχι κατά λάθος. Τό κύκλωμα τής λογοτεχνικής κριτικής είναι βραδυκίνητο καί έλιτίστικο· άποκλείει τό κοινό προκαταβολικά. ή έκδήλωση δέν χρειάζονται καί δέν έπιτρέπουν ούτε όρθογραφία ούτε καλλιγραφία. Στή σημερινή τους κατάσταση τό ραδιόφωνο. τό πολύπολύ μπορεί κανείς νά τήν πολτοποιήσει.χωρίς νά λαμβάνει ύπόψη της τό περιεχόμενο. ό κινηματογράφος καί ή τηλεόραση κουβαλάνε μέχρι κόρου τά αύταρχικά καί μονολογικά χαρακτηριστικά. Αύτά τά άπαρχαιωμένα στοιχεία τής σημερινής αισθητικής τών μέσων έπικοινωνίας έπιβάλλονται άπό τίς κοινωνικές συνθήκες. Οί ρυθμιστικοί κανόνες υποχωρούν: ή προφορική συνέντευξη. πού άπομονώνει τόσο τόν παραγωγό δσο καί τόν άναγνώστη. Γιά τά ήλεκτρονικά μέσα λογοτεχνίας δέν ισχύει κανένα άπό τά γνωρίσματα. Ά π ό δομική άποψη ή τυπογραφία είναι ένα μονολογικό μέσο. άλλά ό καθένας τούς καταλαβαίνει άπό μακριά δτι κάτι θέλουν νά πουλήσουν. Ή όθόνη της τηλεόρασης άποκαλύπτει τήν αισθητική έξομάλυνση άλυτων άντιφάσεων σάν καμουφλάζ. Φυσικά είναι καί ή τηλεόραση γεμάτη άπό ψεύτες. πού έχουν κληρονομήσει άπό παλαιότερους τρόπους παραγωγής. πού χαρακτηρίζουν τή γραφτή καί τυπωμένη λογοτεχνία. Όποιος πιάνει στά χέρια του τό μολύβι. 'Αλληλεπίδραση καί feedback περιορίζονται στό έλάχιστο. μαθαίνει ήδη άπό παιδί νά κρύβει τά άλυτα προβλήματά του πίσω άπό έναν προστατευτικό τοίχο όρθρότητας. άπαιτούν περίπλοκες ένέργειες καί σπάνια όδηγούν σέ διορθώσεις: ή άπαξ τυπωμένη έκδοση δέν έπιδέχεται διόρθωση.

τά πρακτικά προτερήματα τού όποιου είναι άναμφισβήτητα γιά πολλούς λόγους. είναι δμως άκόμα περισσότερο προσιτό. Aim5 μας tô δείχνει ήδη ή τεχνολογική έξέλιξη. άλλά τούς είναι ξένα χαρακτηριστικά. Θά μπορούσε νά ένσωματωθεϊ σάν όριακή περίπτωση στό σύστημα τών νέων μέσων. φωτομαγνητογραφικά μηχανήματα. Εξάλλου είναι έξαιρετικά άπίθανο νά έξαφανιστεΐ στό έγγύς μέλλον ή γραφή σάν ειδική τεχνική. κασετο-εγκυκλοπαίδειες. χάνοντας βέβαια τά κατάλοιπα τής φετιχιστικής καί τελετουργικής του ύπόστασης.δομή τών μέσων. φωτοσύνθεση. μηχανήματα άνάγνωσης. δπως τό μικροφίλμ καί ή μαγνητική έγγραφή. άφού ή δομή τους άπαιτεΐ άλληλεπίδραση. Αύτό ισχύει καί γιά τό βιβλίο. Τόσο μακριά στό μέλλον έφτανε ή φαντασία αι''τοϋ τοϋ άνθρώπου: «Παραθέτω τήν παρακάτω αναλογία: 55 . ταχυτυπωτές. ?να αίτημα πού γιά τήν τότε στάθμη τής τεχνικής ήταν τουλάχιστον ακατανόητο. Composer. Ό εξαίρετος Ρώσος έφαρμοστής νέων μέσων έπικοινωνίας "Ελ Αισίτσκι μίλησε ήδη τό 1923 γιά τήν « Ήλεκτρο-άιάλιοθήκη». Τό βιβλίο άπαιτεΐ βέβαια περισσότερο χώρο καί χρόνο άπό άλλα συστήματα καταγραφής. Ή ήλεκτρονική εξουσιάζει δλο καί περισσότερο τή γραφή: τηλέτυπο.

Σήμερα ή γραφή εχει γίνει κιόλας σέ πολλές περιπτώσεις δευτερεύουσα τεχνική. σάν μεταγραφή προφορικά έγγραμένου λόγου.'Εφευρέσεις στόν τομέα της έπικοινωνίας τών Ιδεών Αρθρωμένη Γραφή Τυπογραφία τεμβέργιου γλώσσα τοϋ Γου- 'Εφευρέσεις στόν τομέα τής γενικής έπικοινωνίας "Ορθια στάση. Αύτό προέρχεται άπό τό γεγονός ότι τά νέα μέσα έπικοινωνίας έχουν θέσει εκτός ίσχύος μιά άπό τίς θεμε56 .π. εχουμε άπό μέρα σέ μέρα νά περιμένουμε βασικές εφευρέσεις στόν τομέα παραγωγής τοϋ βιβλίου». βάδισμα Τροχός "Αμαξα. (Έλ Λιοίτσκι.). συρόμενη άπό ζώα Α ύτοκίνητο 'Αεροπλάνο Παρουσιάζω αύτή τήν αναλογία. π.χ. γιά νά αποδείξω δτι δσο τό βιβλίο θά είναι ακόμα άναγκαϊο σάν χειροπιαστό άντικείμενο. δσο δηλαδή δέν απωθείται άκόμα άπό αυτόματα μέσα. 18 Ή άμηχανία τής λογοτεχνικής κριτικής άπέναντι στή λεγόμενη λογοτεχνία-ντοκουμέντο άποτελεϊ φανερό δείγμα γιά τό πόσο ή σκέψη τών κριτικών έχει μείνει πίσω άπό τή στάθμη τών παραγωγικών δυνάμεων. δ.

έξυπηρετεΐ άπλώς τήν προστασία οικονομικών συμφερόντων. Τό ντοκουμέντο έχει συρρικνωθεί στή νομική του διάσταση: ντοκουμέντο είναι κάτι πού ή «παραποίησή» του. δχι άνεξάρτητο άπό τό υλικό του ύπόστρωμα. ή άναπαραγωγή του τιμωρείται μέ φυλάκιση. είτε πρόκειται γιά μιά φωτογραφία. έφόσον ή ποιότητά του είναι καλή. Ή νομική έννοια τού έγγράφου έχει μόνο πραγματιστική χρήση. εΓτε γιά ένα χαρτονόμισμα ή γιά ένα διαβατήριο. Τά μέσα έπικοινω57 . αύτήν τού μυθιστορήματος (Fiktion). 19 Εξάλλου τά ήλεκτρονικά μέσα έπικοινωνίας διαλύουν καί τήν παλιά κατηγορία τού έργου. Ή άντίθεση μυθιστόρημα/ντοκουμέντο είναι άκινητοποιημένη στό πρότυπο τής διαλεκτικής σχέσης «τέχνη» καί «ζωή» τού 19ου αιώνα. Στήν παραγωγή τής βιομηχανίας τής συνείδησης έξαφανίζεται ή διαφορά άνάμεσα στό «γνήσιο» καί στήν άναπαραγωγή. πού μπορεί νά νοηθεί μόνο σάν διακριτικό άντικείμενο. Ή διαδικασία τής άναπαραγωγής έπιδρά στό άναπαραγμένο καί τό άλλάζει θεμελιακά. δέν ξεχωρίζει άπό τό πρωτότυπο.λιακές κατηγορίες της μέχρι τώρα αισθητικής. Οί έπιδράσεις αύτού τού γεγονότος δέν έχουν διασαφηνιστεί άκόμα Ικανοποιητικά. Ή άβεβαιότητα πού έπικρατεΐ θολώνει άκόμα τήν έννοια τού ντοκουμέντου. Αύτό προέρχεται άπό τό γεγονός δτι ένα άντίγραφο. Ήδη ό Μπένγιαμιν έχει δείξει δτι «ό μηχανισμός» (ή έννοια «μέσο» δέν τού ήταν τότε εύχρηστη) διαλύει τόν χαρακτήρα τού αύθεντικού.

Γι' αύτό πρέπει νά τά βλέπουμε δχι σάν μέσα κατανάλωσης. πού προκαλούν. κατά τίς όποιες αύτή ή μορφή ώθεϊται σέ έντυπωσιακές παρουσιάσεις. «"Ενα άπό τά σπουδαιότερα καθήκοντα τής τέχνης ήταν άνέκαθεν νά παράγει μιά ζήτηση. γιά τήν πλήρη Ικανοποίηση τής όποιας δέν έχει φτάσει άκόμα κάθε φορά ή ώρα. Τέτοιες υπερβολές καί άκρότητες τής τέχνης προέρχονται. 20 Έ ν α άπό τά γνωρίσματα τών καλλιτεχνικών πρωτοποριών είναι δτι κατά κάποιον τρόπο διαισθάνονται μελλοντικές δυνατότητες τών μέσων έπικοινωνίας.νίας δέν κατασκευάζουν τέτοια άντικείμενα. κυρίως στίς λεγόμενες έποχές τής παρακμής. Τά προγράμματα τής βιομηχανίας τής συνείδησης πρέπει νά έπιδέχονται μέσα τους τίς έπιδράσεις. Αύτό δέν σημαίνει μόνο δτι δέν προβλέπεται διακοπή τού προγράμματος (πράγμα πού μέ τά παρουσιαζόμενα σήμερα προγράμματα δικιολογεϊ κάπως τήν έχθρότητα άπέναντι στά μέσα έπικοινωνίας)· σημαίνει κυρίως δτι τό πρόγραμμα τού μέσου είναι δομικά άπεριόριστα άνοιχτό στίς συνέπειες του. άπό τό πλουσιότατο ίστο58 . Ή παραγωγή τους είναι μιά διαδικασία συνεχής. θά περάσουν δηλαδή σέ νέα μορφή τέχνης. τίς άντιδράσεις καί τίς διορθώσεις. άλλά σάν μέσα γιά τήν ίδια τους τήν παραγωγή. Παρουσιάζουν προγράμματα. Ή ιστορία κάθε μορφής τέχνης έχει κρίσιμες έποχές. γιατί άλλιώς έχουν κιόλας παλιώσει. πού θά καταλαγιάσουν άργότερα σέ μιά άλλαγμένη τεχνική στάθμη.

Εύτυχώς πού οί Κυβερνητικοί δέν άφήνονται σέ τέτοια παιχνίδια. Καί ό ντανταϊσμός ήταν γεμάτος άπό τέτοιους βαρβαρισμούς. Σέ αύτό έγκειται καί ή προγνωστική άξία κατά τά άλλα περιττών παραστάσεων τύπου Happening καί Mixed-Media-Show. πού άποσκοπούν σέ άλληλεπιδράσεις καί κατά τής δομής τού χρησιμοποιούμενου μέσου. Παραχωρούν π. στόν χρήστη τή δυνατότητα νά διατάσσει μόνος του τό προσφερόμενο ύλικό μέ δικές του άλλαγές.χ.).ρικό κέντρο τών δυνάμεών της. δ.. μέ τά μέσα της ζωγραφικής (ή τής λογοτεχνίας)». Μερικοί άπ' αύτούς βγάζουν βέβαια άπ' αύτή τήν άντίληψη στενά συμπεράσματα. 'Υπάρχουν συγγραφείς πού μέ τήν παραγωγή τους άποδείχνουν δτι στά μονολογικά μέσα έπικοινωνίας άποδίδεται σήμερα μιά άξία χρήσης πού ταιριάζει σέ κατάλοιπα τού παρελθόντος. Μέ τήν ίδια λογική θά μπορούσε κανείς νά άφήσει έναν ήλεκτρονικό υπολογιστή νά δουλεύει. Συντμήσεις.π. 59 . περιμένοντας νά όργανώσει μόνος του τήν ύλική παραγωγή. σάν αύτές πού προσφέρει ή Concept Art. πού τό κοινό άναζητά σήμερα στόν κινηματογράφο. 42 κ. στηρίζονται στή φτηνή σοφιστεία δτι ή άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων κάνει κάθε έργασία περιττή. Μόλις τώρα άναγνωρίζεται ή ώθησή του: Ό ντανταϊσμός προσπάθησε νά δώσει τίς έντυπώσεις. δέν άποτελούν παρά προσκλήσεις γιά συμμετοχή στό μαγγανοπήγαδο: ό άπλός ψιθυρισμός δέν καταλήγει σέ έναρθρη άλληλεπίδραση. (Μπένγιαμιν. Είναι σάν κάθε άναγνώστης νά γράφει μόνος του τό βιβλίο. σελ. Μέ κάποια υπερβολή τέτοιες δοκιμές.έ.

άς τόν όνομάσουμε καλύτερα συγγραφέα. προκύπτει άπ' αύτές τίς σκέψεις δτι θά πρέπει νά έχει σάν σκοπό του νά γίνει. ό στρατηγικός του ρόλος είναι σαφής. τού συγγραφέα. περιττός. δταν αύτές οί ϊδιες γίνουν συγγραφείς. σάν τόν δάσκαλο. Περιττός π. 22 «'Απαισιοδοξία τής διανόησης. 60 . σάν ειδικός. Ό συγγραφέας πρέπει νά έργάζεται σάν υποκινητής τών μαζών.χ. μετριέται μάλλον άπό τό πόσο είναι σέ θέση νά έκμεταλλεύεται καί νά άναπτύσσει παραπέρα τά χειραφετηστικά στοιχεία τών μέσων έπικοινωνίας. δπως τόν γνωρίζουμε. δταν πιά δέν χρειάζεται. 'Ολοκληρωτικά θά έξαφανιστεί μέσα στίς μάζες μόνο τότε. πού τό καθήκον του έκπληρώνεται. αισιοδοξία τής βούλησης» ('Αντόνιο Γκράμσι). Στό μεταξύ ή κοινωνική ώφελιμότητα. συγγραφείς τής ιστορίας. Ό π ω ς κάθε διαδικασία μάθησης έτσι καί αύτή ή διαδικασία είναι άντίστροφη: ό ειδικός πρέπει νά μάθει άπό τόν μή ειδικό έξίσου πολλά ή περισσότερα καί άντίστροφα: μόνο τότε μπορεί νά πετύχει τήν Γδια του τήν κατάργηση.12 Γιά τόν καλλιτέχνη. Ό σ ο κι άν έδώ περιπλακεϊ σέ τακτικές άντιφάσεις.

.

Νέα σειρά τών παραδόσεων γιά τήν είσαγωγή στήν ψυχανάλυση Φ ρ ό υ ν τ 8. Ή άπόρριψη Φ ρ ά ν τ ς Κάφκα 4. Ντ. Ψυχολογία τής έρωτικής ζωής Φ ρ ό υ ν τ 6. Αυτοδιαχείριση Μιχαήλο Μάρκοβιτς 7. ΟΙ άναρχικοΙ Τζέημς Τζόλ 10.Κόζικ 2. Ή βλάβη Φρήντριχ Ντύρενματ 3. Περιβάλλον καί ποιότητα τής ζωής Έ ν τ σ ε ν σ μ π έ ρ γ κ ε ρ β. Ή γνώση τής ζωής "Αντλερ 4. Σεξουαλικότητα καί πορνογραφία "Αντον-'Αντρέας Γκούα 15. Ό μετασχηματισμός τής δημοκρατίας Άνιόλι 4. Τό νόημα τής ζωής "Αντλερ 2. Μανιφέστα καί προγράμματα τής άρχιτεκτονικής τοϋ 20οϋ αΙώνα Οϋρλιχ Κόνραντς 13. τοϋ "Ενγκελς καί τοϋ Λένιν Γιόζεφ Σλάιφσταϊν 11. Ή άριστερά άπαντα στόν Μαρκοϋζε Χόλτς-Στάιγκερθαλντ 5. "Ανθρωπος καί ψυχή Γιούνγκ 10. Ή καταπιεστική οίκογένεια Ντήτριχ Χένς 16. 'Αναλυτική κοινωνιοψυχολογία "Εριχ Φρόμ 3. Ό πολιτισμός πηγή δυστυχίας Φ ρ ό υ ν τ 5. 'Υπαρξιακή ψυχολογία Ρόλο ΜαΙη . Πρακτική ψυχανάλυση Φ ρ ό υ ν τ 7. Ή γλώσσα τής σύγχρονης μουσικής Ντόναλντ Μίτσελ 12. Ή κατάκτηση τής ευτυχίας Μ π έ ρ τ ρ α ν τ Ράσσελ 12. Αφορισμοί Φ ρ ά ν τ ς Κάφκα 2.Χόφμαν . Κολλεκτιβισμός καί αυτοδιαχείριση στήν 'Ισπανία 1936-1939 Ά ο υ γ κ ο υ σ τ ί ν Σ ο ύ χ υ 9.ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ 1. Γιά μιά θεωρία τών μέσων έπικοινωνίας Έ ν τ σ ε ν σ μ π έ ρ γ κ ε ρ . Σάλινγκερ 7. Ό νευρωτικός άνθρωπος τής έποχής μας Κάρεν Χόρνεϋ 11. Ή σχολή τής Φρανκφούρτης καί ή κριτική θεωρία Ζάν-ΜαρΙ Βενσάν 14. Διαλεκτική Μάρκοβιτς . Τοτέμ καί ταμπού Φ ρ ό υ ν τ 15. Ή άγωγή τοϋ παιδιού "Αντλερ 3. Ταξική Αγάπη Κάριν Στρούκ 5. Ψυχοθεραπεία Τόμας ΚΙρναν 13.Ά ν τ ό ρ ν ο β. ΕΙσαγωγή στή μελέτη τοϋ Μάρξ. Ψυχολογία τών μαζών καί άνάλυση τοϋ 'Εγώ Φ ρ ό υ ν τ 9.Μαρκοϋζε . 'Αλλοτρίωση Πέτροθιτς . ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΚΟΣΜΟΣ 1. Κεφάλι καί κοιλιά Γκέρχαρτ Τ σ β έ ρ ε ν τ ς ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ Κ Ε Ι Μ Ε Ν Α 1. Μελέτες γιά τήν ψυχανάλυση Φρόυντ 14. Ή 'Αμερική δέν υπάρχει Π έ τ ε ρ Μπίξελ 6. Ό φύλακας στή σίκαλη Τζ. ΟΙ μεγάλοι διαλεκτικοί Ρ ό μ π ε ρ τ Χάις 17.