ΛΥΚΕΙΟΥ
Μαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής κατεύθυνσης
ΑΝΑΛΥΣΗ Κεφ.3ο
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ
Δημήτρης Αργυράκης
Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Κεφάλαιο 3ο:
ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
Ερωτήσεις του τύπου «Σωστό - Λάθος» 1. Η συνάρτηση F (x) = xlnx - x είναι μια παράγουσα της συνάρτησης f (x) = lnx. 2. Κάθε συνεχής συνάρτηση σε ένα διάστημα Δ, έχει μόνο μια παράγουσα στο Δ. 3. Αν F1, F2 είναι δυο παράγουσες μιας συνάρτησης f, τότε αυτές διαφέρουν κατά μια σταθερά c. 4. H συνάρτηση f ( x) = ln 2x + 1 δεν έχει παράγουσα στο x +1
Σ Σ Σ
Λ Λ Λ
διάστημα [1, + ∞).
5. Αν f, g ισχύει: 6.
Σ
Λ Λ
δύο φορές παραγωγίσιμες συναρτήσεις,
θα
Σ
∫ f ΄ ( x) g ΄ ( x) dx = f ΄ ( x) g ( x) - ∫ f ΄΄ ( x) g ( x) dx . Αν f, g είναι παραγωγίσιμες συναρτήσεις, θα ισχύει ∫ ( f ( x) g ( x))΄ dx = f ( x) g ( x) + c .
7. Ισχύει: ∫ f ΄ ( x) dx = f ( x) + c . 8. Αν η f είναι δυο φορές παραγωγίσιμη στο R, με συνεχή Σ Σ Λ Λ
την f ′′ , τότε θα ισχύει: ∫ f ΄΄ ( x) dx = f ΄ ( x) + c .
9. Οι γραφικές παραστάσεις των παραγουσών F1, F2, F3 μιας συνάρτησης f, που φαίνονται στο διπλανό σχήμα, έχουν παράλληλες εφαπτόμενες σε κάθε σημείο τους με τετμημένη x0.
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
Σ
CF2
Λ
y
CF1
x´
0 y´
x0
x
Σ Λ
2
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
10.Οι γραφικές παραστάσεις των συναρτήσεων F (x) = ex + c, έχουν εφαπτόμενες παράλληλες σε κάθε σημείο τους με τετμημένη x0. 11. Ισχύει: ∫ f ( x) dx ⋅ ∫ g ( x) dx = ∫ ( f ( x) g ( x)) dx .
Σ
Λ
Σ 12. Για x < 1 το ∫ dx είναι ίσο με ln (1 - x) + c. x -1
t 13. Αν f (t) = ∫ α x t x 2 - 2 x dx , τότε ∫ α x 2
Λ Λ Λ Λ Λ Λ Λ Λ
Σ Σ Σ Σ Σ Σ Σ
x 2 - 2 x dx = x⋅f
(t).
14. Ισχύει ότι ∫ 15. Αν f ΄(x) = 16. Ισχύει: 17. Ισχύει: 18.Ισχύει:
β α
β x 2 - 4 x dx = ∫α ( x 2 - 4 x) dx . β 3 x3 + 1 ∫α ( x + 1) dx
1 , τότε f ΄ ( x) ⋅ g ΄ ( x) dx = x + c . ∫ g ΄ ( x)
x f ΄ (x) dx = α f (α) f (x) dx +
∫ ∫
α 0 β α
∫
α 0
f (x) dx .
∫
α β
f (x) dx = 0 .
∫
α β
f (x) g ΄ (x) dx = f (x) g (x) - ∫
α β
f ΄ (x) g (x) dx .
19. Ισχύει: 20. Ισχύει:
∫
α α
f (x) dx = 0 .
x α
Σ Σ Σ Σ Σ
Λ Λ Λ Λ Λ
(∫ 21. Ισχύει: ( ∫ 22. Ισχύει: ( ∫
23. Ισχύει: ( ∫
g (x) α
α
x
) = f (x). f (t) dt ) = f (g (x)) g ΄ (x). f (t) dt ) - f (x).
f (t) dt
΄
΄ ΄
=
h (x) g (x)
f (t) dt ) = f (h (x)) h ΄ (x) + f (g (x)) g ΄ (x).
΄
(Οι ερωτήσεις 24, 25, 26, 27, είναι εκτός ύλης)
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
3
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
24. * Η διαφορική εξίσωση y΄ = κy (κ ∈ R) έχει μερική λύση
Σ
Λ
την y = eκx. 25. * Μια λύση της διαφορικής εξίσωσης y΄ = y είναι η συνάρτηση y =
1 x e. 2
y
1 y= 2 x2+1
Σ
Λ
26. *Η γραφική παράσταση του σχήματος είναι μια μερική λύση της διαφορικής εξίσωσης y΄ = x.
1 x´ 0 x
Σ
y´
Λ
27. *Οι λύσεις της διαφορικής εξίσωσης
dy = 3 είναι όλες οι dx ευθείες με συντελεστή διεύθυνσης λ = 3.
y
Σ
Λ
28. Στο σχήμα φαίνεται η γραφική παράσταση της συνάρτησης που
y=lnx x´ 0 1 x
παριστάνει το
29. Ισχύει
∫
x 1
1 dt . t
8 6
Σ
y´
Λ
∫
4 2
cdx = ∫
cdx , c σταθερά.
y
Σ
Cf x´ 0 α y´ β x
Λ
30. Το εμβαδόν του σκιασμένου τμήματος είναι ίσο με
∫
β α
f (x) dx + c , c ≠ 0.
Σ Σ Σ
Λ Λ Λ Λ
4
31. Αν f συνεχής στο R και f (10) = 100, τότε ισχύει:
100 = f (0) +
32. Ισχύει:
∫
10 0
f ΄ (x) dx .
∫
1 0
ημx dx = 1 - συν1.
33. Αν θεωρήσουμε ότι e ≈ 2,7, τότε ισχύει
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
∫
1 0
e x dx = 1,7 .
Σ
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
34. Αν Α = ∫
2 0
f (x) dx , τότε:
Σ Σ Σ Λ Λ Λ
α) ∫ 02 f (ω ) dω = Α β) γ)
∫ ∫
0 2 2 0
f (t) dt = - Α (3 f (z) - 4) dz = 3A - 8
T 0 β α 2T T
35. Αν η f είναι περιοδική συνάρτηση στο R με περίοδο Τ,
τότε θα ισχύει:
36. Αν α ≥ β, τότε
∫
f (t) dt =
∫
f (t) dt .
Σ Σ Σ Σ
Λ Λ Λ Λ
∫
(e x + 1) dx ≥ 0 .
37. Αν f (x) > 0, τότε ισχύει 38. Αν
∫
ln2 1
f (x) dx > 0 .
∫
β α
f (x) dx ≥ 0 τότε f (x) ≥ 0 για κάθε x ∈ [α, β].
39. Αν f (x) ≤ g (x) για κάθε x ∈ [α, β], τότε θα ισχύει ότι
∫
β α
f (x) dx ≤
∫
β α
g (x) dx .
Σ
β α
Λ Λ
40. Αν α < β, τότε ισχύει ότι
∫
f (x) dx ≤
∫
β α
f (x) dx .
Σ
41. Αν η f είναι συνεχής στο [1, 3], τότε ισχύει ότι
∫
3 1
f (x) dx <
∫
2 1
f (x) dx +
∫
3 2
f (x) dx .
y
Σ
Λ
42. Για τη συνάρτηση του διπλανού σχήματος ισχύει ότι:
Cf
∫
2 0
f (x) dx <
∫
3 0
f (x) dx .
x´ 0 y´
2
3 x
Σ Σ
Λ Λ
43. Ισχύει:
∫
2π 0
ημxdx = 0 .
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
5
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
y
y=x
3
44.
Για τη σχήματος,
συνάρτηση ισχύει για
του ότι κάθε
x´
0
x
∫
α -α
f (x) dx = 0 ,
y´
Σ
Λ
α > 0.
45. Αν η f είναι συνεχής στο [α, β], τότε το
∫
α β
f (x) dx
εκφράζει το εμβαδόν που περικλείεται μεταξύ της Cf, του άξονα x΄x και των ευθειών x = α, x = β.
46. Ισχύει: 47. Ισχύει: 48. Αν
Σ Σ Σ
Λ Λ Λ
∫
π π 2 x2 1
(1 - 4συν 3 x) dx > 0 . 1 dt = 2lnx , x > 0. t
∫
β
∫
α
f (x) dx =
∫
β α
g (x) dx , τότε f (x) = g (x) για
Σ Λ
κάθε x ∈ [α, β].
49. Η ιδιότητα του ορισμένου ολοκληρώματος
β α γ α β γ
∫
f (x) dx =
∫
f (x) dx +
∫
΄
f (x) dx , ισχύει μόνο
Σ Λ Λ Λ
εφόσον
α < γ < β.
50. Ισχύει ο τύπος 51. Ισχύει:
(∫
α x
f (t) dt
) (∫
=-
x α
f (t) dt .
)
΄
Σ Σ
∫
lnβ lnα
e x dx = β - α , α, β > 0.
52. Το εμβαδόν του σκιασμένου χωρίου του σχήματος δίνεται από τη σχέση:
y
Ε=
∫
1 0
(x 3 - x 2 ) dx .
(Οι γραφικές παραστάσεις στο σχήμα είναι των συναρτήσεων f (x) = x2 και g (x) = x3 ).
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
x´
0 y´
1
x
Σ Λ
6
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
y
53. Για το εμβαδόν του σκιασμένου χωρίου που φαίνεται στο σχήμα,
x´
-2 0
2
x
ισχύει: Ε = -
∫
2 -2
f (x) dx .
y´
Σ
Λ
54. Αν η συνάρτηση f είναι συνεχής στο [0, 1] και f (0) = f (1),
τότε
∫ ∫
1 0
f ΄ (x) dx = 0.
Σ
Λ
55. Αν
5 0
f (x) dx = 10, το ελάχιστο της f στο διάστημα [0, 5]
y
δεν μπορεί να είναι 3.
56. Στο σχήμα φαίνεται η γραφική παράσταση μιας συνάρτησης f. Αν Μ μέσον του ΟΑ και (ε) // x΄x, τότε θα ισχύει:
Α Cf Μ (ε) ξ Γ
Σ
Λ
x´
0 y´
x
Σ
Λ
∫
ξ 0
f (x) dx = (OΓ) ξ .
y Cf
57. Αν ξ ∈ (α, β) και f (ξ) = μ,
όπου μ η μέση τιμή της συνεχούς συνάρτησης f στο [α, β], τότε Ε1 = Ε2.
μ
E1 ξ
E2
x´
0 α y´
β x
Σ
Λ
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
7
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
y
Γ / Λυκείου
58. Το εμβαδόν του σκιασμένου χωρίου είναι ίσο με
Cf
Σ
x´ α 0 β x
Λ
Ε =∫
β α
f (x) dx .
y´
59. Το σκιασμένο εμβαδόν του σχήματος 1 είναι μεγαλύτερο από το σκιασμένο εμβαδόν του σχήματος 2.
y y
Σ
Λ
y=1
1
1
y=1+ημ2x y=ημ x
2
x´
-1
0 -1
1
2
π
x
x´
-1
0 -1
1
2
π
x
y´
y´
Σχήμα 1
Σχήμα 2
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
8
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Α ΑΟΡΙΣΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ
Αρχική συνάρτηση
Ορισμός
Έστω μια συνάρτηση f ορισμένη σε ένα διάστημα Δ. Αρχική συνάρτηση ή παράγουσα της f στο Δ ονομάζεται κάθε συνάρτηση F που είναι παραγωγίσιμη στο Δ και ισχύει F΄( x ) = f ( x ) για κάθε x ∈ Δ . Αποδεικνύεται ότι κάθε συνεχής συνάρτηση σε ένα διάστημα Δ έχει παράγουσα στο διάστημα αυτό.
Θεώρημα
Έστω μια συνάρτηση f ορισμένη σε ένα διάστημα Δ. Αν F είναι μια παράγουσα της f στο Δ τότε: Όλες οι συναρτήσεις της μορφής G (x) = F ( x ) + c , c ∈ R είναι παράγουσες της f στο Δ και
•
•
Κάθε άλλη παράγουσα G της f στο Δ παίρνει τη μορφή G (x) = F ( x ) + c , c ∈ R .
9
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Απόδειξη
• Για κάθε x ∈ Δ είναι: G΄(x) = ( F ( x ) + c ) = F΄( x ) + 0 = f (x ). ΄
Άρα κάθε συνάρτηση της μορφής G (x) = F ( x ) + c , όπου c ∈ R είναι μια παράγουσα της f στο Δ .
• Έστω G μια άλλη παράγουσα της f στο Δ, τότε για κάθε x ∈ Δ είναι:
⎧ G΄(x) = f (x ) , οπότε G΄(x) = F΄( x ) . ⎨ F΄( x ) = f (x ) ⎩
Άρα θα υπάρχει σταθερά c ∈ R τέτοια, ώστε G (x) = F ( x ) + c για κάθε x ∈ Δ .
Παρατηρήσεις 1. Η έννοια της αρχικής συνάρτησης ( παράγουσας ) έχει νόημα μόνο σε διάστημα και όχι σε ένωση διαστημάτων. 2. Δεν έχουν νόημα εκφράσεις, όπως:
• « η F είναι μια παράγουσα της f », γιατί δεν αναφέρεται το διάστημα. • « η F είναι μια παράγουσα της f στο Α », όταν το Α δεν είναι διάστημα αλλά
ένωση διαστημάτων. Για παράδειγμα:
1 , x ∈ ( − ∞ , 0) , τότε κάθε συνάρτηση της μορφής x f στο διάστημα F ( x ) = ln x + c = ln ( −x) + c , c ∈ R είναι παράγουσα της
•
Αν
f ( x) =
( − ∞ , 0) .
1 , x ∈ ( 0 , + ∞) , τότε κάθε συνάρτηση της μορφής x F ( x ) = ln x + c = l n x + c , c ∈ R είναι παράγουσα της f στο διάστημα ( 0 , + ∞) .
•
Αν
f ( x) =
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
10
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
1 , x ∈ ( − ∞ , 0) ∪ ( 0 , + ∞) , τότε κάθε συνάρτηση της μορφής x F ( x ) = ln x + c , c ∈ R είναι παράγουσα της f σε καθένα από τα διαστήματα
•
Αν f (x) =
( − ∞ , 0 ) και ( 0 , + ∞ ) , όπου η σταθερά c δεν
είναι υποχρεωτικά η ίδια σε κάθε διάστημα, δηλαδή
⎧ ln ( −x) + c1 , x < 0 F( x ) = ⎨ ⎩ ln x + c2 , x > 0
Προσοχή είναι λάθος να ισχυριστούμε ότι « η F είναι παράγουσα της f στo σύνολο ( − ∞ , 0) ∪ ( 0 , + ∞) ».
3. Υπάρχουν συναρτήσεις που δεν έχουν παράγουσες σε ένα διάστημα Δ.
Για παράδειγμα: Αν f ( x ) = ⎨
⎧ 1 , −1 < x ≤ 0 , τότε δεν υπάρχει συνάρτηση F παραγωγίσιμη στο ⎩ −1 , 0 < x < 1
διάστημα Δ = ( − 1 , 1 ) τέτοια, ώστε F΄( x ) = f (x ) για κάθε x ∈ Δ .
4. Υπάρχουν συναρτήσεις που ενώ δεν είναι συνεχείς έχουν παράγουσες σε ένα διάστημα Δ.
1 1 ⎧ ⎪ 2x η μ − συν , αν x ≠ 0 Για παράδειγμα η συνάρτηση f ( x ) = ⎨ , ενώ δεν x x ⎪ 0 , αν x = 0 ⎩
είναι συνεχής ( παρουσιάζει ασυνέχεια στο xo = 0 ), εν τούτοις έχει παράγουσα στο R κάθε συνάρτηση της μορφής F ( x ) + c , όπου
1 ⎧ 2 , αν x ≠ 0 ⎪ x ημ F(x) = ⎨ x ⎪ 0 , αν x = 0 ⎩
5. Αν F1 , F2 είναι δυο παράγουσες μιας συνάρτησης f σε ένα διάστημα Δ, τότε:
• Έχουν την ίδια κλίση σε κάθε xο ∈ Δ . • Διαφέρουν κατά μια σταθερά c, δηλαδή F1 ( x ) = F2 ( x ) + c για κάθε x ∈ Δ .
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
11
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Αόριστο ολοκλήρωμα
Ορισμός
Το σύνολο των παραγουσών συναρτήσεων της f σε ένα διάστημα Δ, ονομάζεται αόριστο ολοκλήρωμα της f στο Δ και συμβολίζεται ∫ f (x) dx , δηλαδή ∫ f (x) dx = F ( x ) + c , c ∈ R , όπου F μια παράγουσα της f στο Δ .
Πρόταση
Για κάθε συνάρτηση f παραγωγίσιμη σε ένα διάστημα Δ, ισχύει
∫ f΄(x) dx = f ( x ) + c , c ∈ R
Παρατηρήσεις 1.
έχει νόημα, όταν η συνάρτηση f είναι ορισμένη σε διάστημα Δ και έχει παράγουσα στο διάστημα αυτό.
• Δεν είναι αναγκαίο η συνάρτηση f να είναι συνεχής στο διάστημα Δ.
• Το σύμβολο
∫ f (x) dx
2. Αν F είναι μια παράγουσα της f στο Δ, τότε:
• •
∫ f (x) dx = {F ( x ) + c / c ∈ R
και x ∈ Δ }
( ∫ f (x) dx )΄= ( F ( x ) + c )΄= F΄( x ) + 0 = f (x )
3. Η διαδικασία εύρεσης του αορίστου ολοκληρώματος είναι η αντίστροφη πορεία της παραγώγισης και λέγεται ολοκλήρωση. Η σταθερά c λέγεται σταθερά ολοκλήρωσης.
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
12
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Ιδιότητες
Αν οι συναρτήσεις f και g έχουν παράγουσα σε ένα διάστημα Δ, τότε:
•
∫[ f ( x) + g ( x)]dx = ∫ f ( x)dx + ∫ g ( x)dx ∫
λ f ( x)dx = λ f ( x)dx , αν λ∈ R* και
•
∫
∫ λ f ( x)dx = c , αν λ=0
•
∫ f ( x)dx −∫ f ( x)dx = c
(προσοχή δεν απλοποιούμε αόριστα ολοκληρώματα)
Ο παρακάτω πίνακας αορίστων ολοκληρωμάτων προκύπτει άμεσα από τον πίνακα των παραγώγων βασικών συναρτήσεων και την παράγωγο σύνθετης συνάρτησης.
ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΟΡΙΣΤΩΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑΤΩΝ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.
∫ 0 dx = c ∫1dx = x + c 1 ∫ x dx = ln x + c x x dx = + c , κ ≠ −1 ∫ κ +1
∗
κ κ +1
∫
1 f΄ x)d x = l n f( x) + c ∗ ( f(x)
f κ (x)f΄ x)dx = ( f κ +1 (x) +c κ +1
∫ σ υ ν x dx = η μ x + c
∫ η μx dx = − σ υνx + c
∫ ∫ σ υν f(x)f΄(x) dx = η μf(x) + c
2
∫ ∫
1 dx = ε φx + c ∗ 2 σ υν x 1 dx = − σ φx + c ∗ 2 ημ x
x x
∫ e dx = e + c α α dx = + c , 0 < α ≠ −1 ∫ ln α 1 ∫ x dx = 2 x + c
x x
∫ η μf(x)f΄(x) dx = − σ υνf(x) + c 1 ∫ σ υν f(x) f΄(x) dx = εφf(x) + c 1 ∫ η μ f(x) f΄(x) dx = − σ φf(x) + c
∗
∗
2
∫ e f΄(x) dx = e + c α α f΄ x) dx = ( + c , 0 < α ≠ −1 ∫ ln α 1 ∫ f(x) f΄(x) dx = 2 f(x) + c
f( x ) f( x ) f( x ) f( x )
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
13
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
12. 13.
∫ [f΄(x) g(x) + f(x) g΄(x)]dx = f (x) g(x) + c
∫
f΄ x) g(x) − f(x) g΄(x) ( g 2 (x)
dx =
f ( x) +c g(x)
∗ Σε κάθε διάστημα δεν έχουμε υποχρεωτικά την ίδια σταθερά c.
ΣΧΟΛΙΟ: Για τον υπολογισμό του αόριστου ολοκληρώματος χρησιμοποιούμε τις παρακάτω μεθόδους:
Μέθοδος ολοκλήρωσης κατά παράγοντες
Η μέθοδος αυτή εκφράζεται με τον τύπο:
∫ f(x) g΄(x)dx = f(x)g(x) − ∫ f΄(x)g(x)dx
όπου f , g παραγωγίσιμες συναρτήσεις σε ένα διάστημα Δ.
Μεθοδολογία
Α΄ ΟΜΑΔΑ: Όταν έχουμε ολοκλήρωμα της μορφής
∫ P(x) e
αx +β
dx ή
∫ P(x)η μ (αx + β)dx
ή
∫ P(x) συν (αx + β)dx ,
όπου P ( x ) πολυωνυμική συνάρτηση και α ≠ 0 , τότε εφαρμόζουμε τον κανόνα της παραγοντικής ολοκλήρωσης, τόσες φορές όσο είναι ο βαθμός της πολυωνυμικής συνάρτησης, ξεκινώντας κάθε φορά από μια παράγουσα της εκθετικής ή της τριγωνομετρικής συνάρτησης.
Παράδειγμα 1:
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας 14
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Να υπολογίσετε το ολοκλήρωμα Λύση
∫ (x
2
+ 1 e 3x dx
)
Έχουμε
∫ (x
=
2
+ 1 e 3x dx =
)
1 3
∫ (x
2
+ 1 e 3x ΄dx =
)( ) (
1 2 x + 1 e 3x − 3
[(
)
∫ (x
2
+ 1 ΄ e 3x dx =
)
]
1 2 2 1 2 x + 1 e 3x − x e 3x dx = x 2 + 1 e 3x − x e 3x ΄dx = 9 3 3 3 1 2 2 ⎡ 3x 1 2 2 2 3x 3x = (x + 1 ) e 3x − ⎢xe − ∫ x΄e dx ⎤ = (x + 1 ) e 3x − xe 3x + e dx = ⎥ 3 3 9⎣ 9 9 ⎦
(
)
∫
)
∫ ( )
∫
=
1 2 2 1 2 (x + 1 ) e 3x − 2 xe 3x + 27 e 3x (3x)΄dx = 3 (x 2 + 1 ) e 3x − 2 xe 3x + 27 e 3x + c = 3 9 9
∫
=
1 1 (9x 2 + 9 − 6x + 2 ) e 3x + c = 27 (9x2 − 6x + 11 ) e 3x + c 27
Παράδειγμα 2: Να υπολογίσετε το ολοκλήρωμα Λύση
∫ (x
2
− 3x συν 2 x dx
)
Έχουμε
∫ (x
=
2
− 3x ) συν 2x dx =
1 2
∫ (x
2
− 3x )(ημ 2x ) dx = ΄
1 2 (x − 3x )ημ 2x − 2
[
∫ (x
2
− 3x ) ημ 2x dx = ΄
]
1 2 1 (x − 3x )ημ 2x − 2 2
(2x − 3 ) ημ 2x dx = 1 (x 2 − 3x )ημ 2x + 1 ∫ (2x − 3 )(συν2x )΄dx = ∫
2 4
=
1 2 1 x − 3x ημ2x + (2x − 3 )συν2x − 2 4
(
)
[
∫ (2x− 3 )΄συν2x dx] = ∫
=
1 2 1 1 (x − 3x)ημ2x + 4 (2x− 3 )συν2x − 4 2 συν2x dx = 2 1 2 1 1 (x − 3x)ημ2x + 4 (2x− 3 )συν2x − 4 συν2x (2x )΄ dx = 2
=
∫
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
15
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
=
1 2 1 1 x − 3x ημ2x + (2x − 3 )συν2x − ημ2x + c = 2 4 4
(
)
=
1 1 2x 2 − 6x − 1 ημ2x + (2x − 3 )συν2x + c 4 4
(
)
Β΄ ΟΜΑΔΑ: Όταν έχουμε ολοκλήρωμα της μορφής
∫ P(x) l n (α x + β)dx ,
όπου P ( x ) πολυωνυμική συνάρτηση και α ≠ 0 , τότε εφαρμόζουμε τον κανόνα της παραγοντικής ολοκλήρωσης μια φορά ξεκινώντας από μια παράγουσα της πολυωνυμικής συνάρτησης.
Παράδειγμα 1: Να υπολογίσετε το ολοκλήρωμα Λύση
∫ (3 x
2
− 2 x + 1 l n x dx
)
Έχουμε
∫ (3 x
2
− 2 x + 1 l n x dx =
)
∫ (x
3
3
− x 2 + x ΄ln x dx = x 3 − x 2 + x ln x −
)
(
)
∫ (x
3
− x 2 + x (ln x )΄d x =
)
= (x 3 − x 2 + x ) ln x − = (x 3 − x 2 + x ) ln x −
∫ (x
− x2 + x )
1 d x = (x 3 − x 2 + x ) ln x − x
∫ (x
2
− x + 1 )d x =
x3 x2 + −x+c 3 2
Παράδειγμα 2: Να υπολογίσετε το ολοκλήρωμα
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
∫ ln x dx
16
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Λύση
Έχουμε
∫
lnx dx = x΄ln x dx = x ln x − x (ln x )΄d x = x ln x − x
∫
∫
∫
1 d x = x ln x − 1 d x = x ln x − x + c x
∫
Άρα
∫ lnx dx = x ln x − x + c
Παράδειγμα 3: Να υπολογίσετε το ολοκλήρωμα Λύση
∫ (2x − 1) ln ( x − 1) dx
Έχουμε
∫ (2x − 1)ln (x − 1) dx= ∫ (x
= x 2 − x ln ( x − 1) −
2
− x ΄ln (x − 1) dx = x 2 − x ln (x − 1) −
)
(
)
∫ (x
2
− x [ln (x − 1)]΄d x =
)
(
)
∫
x (x − 1) x2 d x = x 2 − x ln (x − 1) − x d x = x 2 − x ln (x − 1) − +c x −1 2
(
)
∫
(
)
Γ΄ ΟΜΑΔΑ: Όταν έχουμε ολοκλήρωμα της μορφής
∫
e αx +βη μ (κ x + λ )dx ή
∫
e αx +β συν (κ x + λ )dx ,
με ακ ≠ 0 , τότε εφαρμόζουμε τον κανόνα της παραγοντικής ολοκλήρωσης δυο φορές ξεκινώντας και τις δυο φορές από μια παράγουσα της εκθετικής ή και τις δυο φορές από μια παράγουσα της τριγωνομετρικής συνάρτησης.
Παράδειγμα: Να υπολογίσετε το ολοκλήρωμα
∫
e 3x η μ 2 x dx
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
17
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Λύση
Έχουμε
=
I = e 3x ημ 2x dx =
∫
1 3
1 (e )΄ημ2xdx = 3 [e ∫
3x
3x
ημ 2x − e 3x ( ημ 2x ) dx = ΄
3x
∫
]
1 3x 2 3x 1 2 e ημ2x − e συν2x dx = e 3x ημ 2x − 3 3 3 9
∫
∫ (e )΄συν2x dx =
=
1 3x 2 e ημ 2x − 3 9
⎡ 3x 3x ΄ ⎤ ⎢e συν2x − e ( συν2x ) dx ⎥ = ⎦ ⎣
∫
=
1 3x 2 2 3x e ημ 2x − e 3x συν2x + e ( συν2x ) dx = ΄ 3 9 9
∫
=
1 3x 2 4 3x e ημ 2x − e 3x συν2x − e ημ 2x dx = 3 9 9
∫
=
1 3x 2 4 1 4 e ημ 2x − e 3x συν2x − I = (3ημ 2x − 2συν2x )e 3x − I 3 9 9 9 9 4 1 13 1 I = (3ημ 2x − 2συν2x )e 3x + c1 ⇔ I = (3ημ 2x − 2συν2x )e 3x + c1 ⇔ 9 9 9 9 1 (3ημ 2x − 2συν2x )e 3x + c , όπου c = 9c1 . 13 13
Άρα
I+
⇔ I=
Δ΄ ΟΜΑΔΑ: Όταν έχουμε ολοκλήρωμα της μορφής
∫
P(x) dx ή συν (αx + β)
2
∫
P(x) dx , η μ (αx + β)
2
όπου P ( x ) πολυωνυμική συνάρτηση 1ου βαθμού και α ≠ 0 , τότε εφαρμόζουμε τον κανόνα της παραγοντικής ολοκλήρωσης μια φορά ξεκινώντας κάθε φορά από μια παράγουσα της συνάρτησης
1 1 ή . 2 συν (αx + β) η μ (αx + β)
2
Παράδειγμα:
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας 18
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Να υπολογίσετε το ολοκλήρωμα Λύση
∫
2x + 3 dx συν 2 x
Έχουμε
∫
2x + 3 dx = συν 2 x
∫
(2x + 3)
1 dx = συν 2 x
∫(
2x + 3)(ε φx ) dx = ΄
= (2x + 3)ε φx −
∫ (2x + 3 )΄ε φxdx = (2x + 3)ε φx − 2∫ ε φ x d x =
= (2x + 3)ε φx − 2
= (2x + 3)ε φx + 2 l n σ υν x + c , όπου η σταθερά c δεν είναι υποχρεωτικά η ίδια σε
∫
η μx 1 (σ υνx ) dx = dx = (2x + 3)ε φx + 2 ΄ σ υν x σ υν x
∫
κάθε διάστημα.
Ολοκλήρωση με αντικατάσταση
Η μέθοδος αυτή εκφράζεται με τον τύπο:
∫ f(g (x)) g΄(x)dx = ∫ f(u) du ,
Παρατηρήσεις
όπου u = g(x) και du = g΄(x)dx
1. Με τη μέθοδο αυτή υπολογίζονται ολοκληρώματα που έχουν ή μπορούν να πάρουν τη μορφή ∫ f(g (x)) g΄(x)dx . 2. Ο παραπάνω τύπος χρησιμοποιείται με την προϋπόθεση ότι το ολοκλήρωμα
∫ f(u) du του 2
ου
μέλους υπολογίζεται ευκολότερα.
3. Η παρουσία της σύνθετης συνάρτησης f (g (x )) και του παράγοντα g΄( x) dx στο ολοκλήρωμα του 1ου μέλους αποτελούν σοβαρές ενδείξεις για εφαρμογή της μεθόδου αυτής. 4. Αν η συνάρτηση g έχει συνεχή παράγωγο σε ένα διάστημα Δ, η f είναι συνεχής στο g (Δ) και F είναι μια αρχική της f στο g (Δ) , τότε μια αρχική της
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας 19
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
f(g (x)) g΄(x) στο Δ είναι η F (g (x )) , δηλαδή
∫ f(g (x)) g΄(x)dx = ∫ f(u) du = F(u) + c = F(g (x)) + c ,
Μεθοδολογία
c ∈ R και x ∈ Δ .
Για να υπολογίσουμε ένα ολοκλήρωμα με τη μέθοδο της αντικατάστασης κάνουμε τα εξής: α) Εντοπίζουμε τη σύνθετη συνάρτηση f (g (x )) . β) Θέτουμε u = g(x) και υπολογίζουμε το διαφορικό du = g΄(x)dx. γ) Δημιουργούμε στο ολοκλήρωμα τον παράγοντα g΄( x) dx και στη συνέχεια αντικαθιστούμε όλους τους όρους του ολοκληρώματος συναρτήσει της μεταβλητής u, οπότε προκύπτει το ολοκλήρωμα ∫ f (u) du . δ) Υπολογίζουμε το ολοκλήρωμα
∫ f(u) du .
ε) Επαναφέρουμε την αρχική μεταβλητή x αντικαθιστώντας, όπου u το g(x) .
Παράδειγμα 1: Να υπολογιστεί το ολοκλήρωμα Λύση
∫(
1
x −1
2
x − 2x + 2
)
4
dx .
Θέτουμε u = x 2 − 2x + 2 , οπότε d u = (x 2 − 2x + 2) d x ⇔ d u = (2x − 2) d x ΄ Είναι
∫(
=
x −1
2
x − 2x + 2
)
4
dx =
1 2
∫(
x − 2x + 2
2
)
4
(2x − 2)d x = 1
2
∫
1 1 du = 4 2 u
∫
u -4 d u =
−3 1 u − 4 +1 1 1 + c = − u − 3 + c = − (x 2 − 2x + 2) + c 2 − 4 +1 6 6
Παράδειγμα 2:
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας 20
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Να υπολογιστεί το ολοκλήρωμα ∫ (3x − 2)(x + 1)7 d x . Λύση
Θέτουμε u = x + 1 ⇔ x = u − 1 , οπότε d u = (x + 1)΄d x ⇔ d u = d x Είναι ∫ (3x − 2)(x + 1)7 d x = ∫ [3 (u − 1 ) − 2 ] u 7 d u = ∫ (3 u − 5) u 7 d u = ∫ (3 u 8 − 5u 7 )d u =
=3
u8+1 u 7 +1 3 5 1 5 9 8 −5 + c = u 9 − u 8 + c = (x + 1) − (x + 1) + c 8+1 7 +1 9 8 3 8
Ολοκλήρωση ρητών συναρτήσεων: 1) Ο αριθμητής έχει βαθμό μικρότερο από τον παρονομαστή.
P( x) . Αν το πολυώνυμο G ( x) έχει απλές πραγματικές ρίζες G ( x) ρ1 , ρ 2 , ... , ρν και γράφεται G ( x) = ( x − ρ1 )( x − ρ2 ) ... ( x − ρν ) , τότε υπάρχουν σταθεροί πραγματικοί αριθμοί Α1 , Α 2 ,..., Αν τέτοιοι ώστε να είναι
Θεωρούμε το κλάσμα
Α1 Α2 Αν P( x) + + ... + = ( x − ρν ) G ( x) ( x − ρ1 ) ( x − ρ 2 )
Παράδειγμα: Το κλάσμα
α
x−2
+
β
x+2
+
γ
( x + 1)
3x − 2 γράφεται σαν άθροισμα των κλασμάτων x + x2 − 4 x − 4
3
κ.λ.π.
Ιδιαιτέρως πρέπει να προσέχουμε όταν ο παρονομαστής έχει ρίζα πολλαπλότητας μεγαλύτερης ή ίσης του 2.
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
21
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Παράδειγμα : Το κλάσμα
2x + 3 x( x − 1) 2
γράφεται σαν άθροισμα των κλασμάτων
α
x
+
β
x − 1 ( x − 1) 2
+
γ
κ.λ.π.
2) Ο αριθμητής έχει βαθμό μεγαλύτερο ή ίσο από τον παρονομαστή.
Στην περίπτωση αυτή κάνουμε τη διαίρεση των πολυωνύμων
2 x 2 − 3x + 5 4 = 2x − 1 + x −1 x −1
1 − συν 2 x 2 1 + συν 2 x 2
Παράδειγμα :
Χρήσιμοι τύποι:
ημ 2 x =
,
συν 2 x =
Ασκήσεις για λύση
Να υπολογίσετε τα παρακάτω ολοκληρώματα: (Στον παρακάτω πίνακα στη πρώτη στήλη
Στήλη Α
είναι το ολοκλήρωμα και στη δεύτερη είναι η απάντηση)
Στήλη Β
1)
∫ (x
3
+ x)dx
x4 x2 + +c 4 2
2 x3 − 5 x + 7ln x + c 3
3 2
2 x3 − 5 x + 7 2) ∫ dx x 1 )dx x
3)
∫( x +
2x +2 x +c 3
4 3 2 x2 − x + x +c 9 3
22
2x − 3 x + 1 4) ∫ dx 3 x
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
5)
∫ ∫
∫x ∫
x 2 x2 + 3
dx
2x2 + 3 +c 2
6)
8x + 3 4 x 2 + 3x + 5 1 dx ln x
dx
2 4 x 2 + 3x + 5 + c
7)
2 ln x + c
8)
ημ x dx συν x
2
−2 συν x + c
9)
∫x
2x + 1 dx + x +1
ln( x 2 + x + 1) + c
1 + ex dx 10) ∫ x + ex
ln x + e x + c
11) 12)
13) 14) 15)
ημ 2 x ∫ 1 + ημ 2 xdx
x +3 ∫ 2 xe dx
2
ln(1 + ημ 2 x) + c
ex
2
+3
+c
1 ∫ x ln xdx
ln ln x + c
∫x 2
x 2 +1
dx
∫
συν x + xημ x dx συν 2 x
2 x +1 +c 2ln 2 x +c συν x xημ x + c
23
2
16)
∫ ( xσυν x + ημ x)dx
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
e x ( x − 1) dx 17) ∫ x2
ex +c x
⎛1 ⎞ 18) ∫ ⎜ + ln x ⎟e x dx ⎝x ⎠
e x ln x + c
19)
∫e
x
x
2
dx
−
1 2e x
2
+c
20)
∫ x + 3dx
∫
1 1 1+ x dx
x+2
x − ln x + 3 + c
21)
x − ln x + 1 + c
22)
∫
3 x + 2dx
2 ( 3 x + 2)3 + c 9
23) 24)
x +1 ∫ xe dx
xe x +1 − e x +1 + c
1 x e (συν x + ημ x) + c 2
∫ e συν xdx
x
25)
∫ x.3 dx
x
1 1 x.3x − 2 3x + c ln 3 ln 3
26)
∫ xημ xdx
ημ x − xσυν x + c
− 1 +c 3( x − 6 x + 1)
3
x2 − 2 dx 27) ∫ 3 ( x − 6 x + 1) 2 28) 29)
x ∫ (1 + x 2 )ln(1 + x 2 )dx
1 ln(ln(1 + x 2 )) + c 2
∫ e συν e dx
x x
ημ e x + c
24
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
30)
∫ ln συν xdx ∫x
2
εφ x
− ln ln συν x + c
31)
x +1 dx − 3x + 2
3ln x − 2 − 2ln x − 1 + c
32)
1 ∫ x − 3x + 2dx
2
ln x − 2 − ln x − 1 + c
x2 − 2x + 2 dx 33) ∫ 2 x − 3x + 2
x − ln x − 1 + 2ln x − 2 + c
5 2 x + 8 x + 9ln x − 1 + c 2
5 x 2 + 3x + 1 dx 34) ∫ x −1
35)
∫
x4
1 + x5
dx
2 1 + x5 + c 5
36) ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑΤΑ ΑΝΑΓΩΓΙΚΟΥ
ΤΥΠΟΥ
i) Αν Ιν = ∫ lnν x dx , ν ∈ Ν* , αποδείξτε
ότι
Ιν = x ln x − ν Ιν −1
ν
,
ν ≥2
x ln 3 x − 3 x ln 2 x + 6 x ln x − 6 x + c
και στη συνέχεια να υπολογίσετε το ολοκλήρωμα ∫ ln 3 x dx .
ii) Αν Ιν = ∫ xν e x dx , ν ∈ Ν* , αποδείξτε
ότι
Ιν = xν e x − ν Ιν −1
,
ν ≥2
Υπόδειξη: το ημ x το γράφουμε
ν
iii) Αν Ιν = ∫ημν xdx , ν ∈ Ν * ,
ημν −1 x ημ x και κάνουμε ολοκλήρωση κατά
παράγοντες.
25
αποδείξτε ότι
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
1 ν −1 Ιν = − συν x ημν −1 x + Ιν −2 , ν ≥ 2
ν
ν
iv) Αν Ιν = ∫ συν ν x dx , ν ∈ Ν * ,
Υπόδειξη: το συν x το γράφουμε ν −1 συν x συνx και κάνουμε ολοκλήρωση κατά παράγοντες.
ν
αποδείξτε ότι 1 ν −1 Ιν = ημ x συνν −1 x + Ιν −2 , ν ≥ 2
ν
ν
v) Αν Ιν = ∫ εφ x dx , ν ∈ Ν
ν
*
Υπόδειξη: την εφ x τη γράφουμε
εφ
ν −2
ν
x εφ x = εφ
2
ν −2
x
ημ 2 x συν 2 x
= εφ
ν −2
x
1−συν 2 x
αποδείξτε ότι Ιν = 1 εφν −1 x − Ιν −2 , ν ≥ 3 ν −1
συν 2 x
και κάνουμε ολοκλήρωση κατά παράγοντες.
Β ΟΡΙΣΜΕΝΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ
ΣΧΟΛΙΟ: Για τον υπολογισμό του ορισμένου ολοκληρώματος χρησιμοποιούμε τις παρακάτω μεθόδους:
•
Ολοκλήρωση κατά παράγουσες ( Για κάθε συνάρτηση f ,
παραγωγίσιμη σε ένα διάστημα Δ, ισχύει
∫α f ′( x ) dx = [ f ( x )]α = f ( β ) − f (α ) .,
β β
• Ολοκλήρωση κατά παράγοντες ( Η μέθοδος αυτή εκφράζεται από
β β τον τύπο: ∫α f ( x ) g ′( x ) dx =[ f ( x ) g ( x )]α − ∫α f ′( x ) g ( x ) dx , όπου f ′ , g ′ β
συναρτήσεις συνεχείς στο διάστημα [α,β].
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
26
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
•
Ολοκλήρωση με αντικατάσταση ( Η μέθοδος αυτή εκφράζεται
β από τον τύπο: ∫a f ( g ( x )) g ′( x ) dx = ∫u 2 f (u ) du , όπου f , g′ είναι συνεχείς
1
u
συναρτήσεις και u = g ( x ) , du = g ′( x ) dx , u1 = g ( a ) και u2 = g ( β ) .
Ιδιότητες
Αν η συνάρτηση f είναι συνεχής στο διάστημα [α , β ] τότε : • • • • •
∫α
∫α
β
f ( x)dx = − ∫ f ( x)dx
β
α
α
f ( x)dx = 0
Αν f ( x) ≥ 0 , τότε
∫α
β
f ( x)dx ≥ 0
∫α c dx = c(β − α ) , ∫α ∫α
β β α
β
για κάθε c ∈ R
λ f ( x)dx = λ ∫ f ( x)dx , για κάθε λ ∈ R
• • •
β
[f ( x) + g ( x)]dx = ∫ f ( x)dx + ∫ g( x)dx
α α
β
β
∫α
β
[λf ( x) + μ g ( x)]dx = λ ∫ f ( x) dx + μ ∫ g( x) dx , για κάθε λ , μ ∈ R
α α
β
β
Αν η συνάρτηση f είναι συνεχής σε διάστημα Δ και α, β, γ ∈ R, τότε ισχύει
∫α
β
f ( x)dx = ∫ f ( x) dx + ∫ f ( x)dx
α γ
γ
β
--------------------------------------------------------------------------------------------------------
Ασκήσεις για λύση
Να υπολογίσετε τα παρακάτω ολοκληρώματα: (Στον παρακάτω πίνακα στη πρώτη στήλη
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
είναι το ολοκλήρωμα και στη δεύτερη είναι η απάντηση)
27
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Στήλη Α
Στήλη Β
1)
∫ ∫ ∫ ∫ ∫ ∫
π
0
(συν x − xημ x)dx
-π
2)
1 0
2 xe x +1dx
2
e2 − e
3)
1 0
3x 2 x3 + 1
dx
2 2 −2
4)
1 0
( x 2 − 1)e 2 x dx
1 − e2 4
5)
π
0
e συνx dx
x
eπ + 1 − 2 ln4 − 1
6)
1 0
ln (1 + x ) dx
7)
∫
1 0
x 2e − x dx
2−
5 e 2 e
8)
∫
∫
lnx dx 1 x2
e
1−
9)
π
0
xσυν2x dx
π
2 0
e
0
10)
∫
∫
ημ 3 x dx
(υπόδειξη. ημ 3 x = ημ 2 x ⋅ημ x , κ.τ.λ)
2 3
11)
1
ln 2 x dx
e−2
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
28
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
12) 13)
∫ ∫
4 0 1
2 x + 1 dx
3
26 3 e −1 3
0
x 2e x dx
14)
συν 3 x ∫ (ημ 3x ) ⋅ 2 dx
2 0
π
1 3ln2 2 3 ln 2 3 2
1 −1 4 e
e2 1 e+2 − e + + 2ln 2 2 3
15)
∫
∫
π
2 0
συν x ημ x dx
ln ( lnx ) dx xlnx
2
16)
e3 e
17)
x −x ∫ ( 2 x − 1) ⋅e dx
1 2 0
18)
∫ ∫ ∫ ∫
1 0
e3 x + e 2 x dx ex + 2
19)
e 1
ln 2 x dx x
x2 dx x −1 e− xημ x dx
1 3
7 + ln2 2 1 (1 + e−π ) 2
20) 21) 22)
3 2
π
0
∫
∫
e 1
⎛1 ⎞ x ⎜ + lnx ⎟ ⋅e dx ⎝x ⎠
2
ee
23) 24)
1 0
x 3e x dx
lnx dx x
1/2 2 2− e
∫
e 1
(
)
29
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
25)
∫
π
4 0
x
συν x
2
dx
π
4
+ ln
2 2
26)
∫ ∫
3 2
1 dx x2 − 1 x +1 dx 2 x − 3x + 2 x3 + x − 2 dx x2 + 2 x + 1 3x + 7 dx x3 − x 2 − x + 1
1 3 ln 2 2
27)
0
−1
5ln2-3ln3
28)
∫
1 0
4ln2-7/2
29)
∫
1/ 2 0
5 + ln3
30) 31) 32)
∫
∫ ∫
2 1
x −1 dx 2 x3 + x 2
x 2 − 1 dx x e x dx
2
1 − + 3(ln 6 / 5) 2 2 2 e
2 0 1
−1
2-
33) Ιν = ∫ xν e x dx , ν ∈ Ν *
0
Ιν = 2ν e 2 − ν Ιν −1 , ν ≥ 2
34) 35)
∫
∫ ∫
e2
1 2 0
ln x − 1 dx ( x − 1 + x + 1) dx
2e-2 5
36)
1
−1
f ( x)dx , αν είναι
1
Παρατήρηση: Σε συναρτήσεις που έχουν πολλαπλό τύπο πρέπει να μελετάμε πρώτα τη συνέχεια στο σημείο αλλαγής τύπου αν για τον υπολογισμό του ολοκληρώματος απαιτούνται και οι δύο κλάδοι της συνάρτησης.
⎧ x , x≥0 ⎪ f ( x) = ⎨ 2 ⎪ x , x<0 ⎩
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
30
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
37)
∫
1
−2
f ( x)dx , αν είναι 81 e
⎧ 3x 2 , x ≤ 0 ⎪ f ( x) = ⎨ − x ⎪ e −1 , x > 0 ⎩
1 0
38) Να υπολογίσετε το ολοκλήρωμα
∫
e − x ln(1 + e x )dx ( απ.
− ln(1 + e) + ln 4 + 1 − ln(1 + e) e
)
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ:
Έχει αποδειχθεί ότι υπάρχουν ολοκληρώματα τα οποία δεν υπολογίζονται. Δηλαδή δεν μπορούν να εκφρασθούν συναρτήσει των γνωστών στοιχειωδών συναρτήσεων.
π.χ.
∫ ln x dx
1
,
∫e
x
ln x dx
Γ
F ( x) = ∫ f (t )dt
a x
Η ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ
ΘΕΩΡΗΜΑ: (σελ. 334)
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
31
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Αν f είναι μία συνάρτηση συνεχής σε ένα διάστημα Δ και α είναι ένα σημείο του Δ , τότε η συνάρτηση F ( x) = ∫ f (t )dt , x ∈ Δ , είναι μία παράγουσα της f στο Δ. Δηλαδή ισχύει
x
(∫
x a
′ f (t )dt = f ( x) , για κάθε x ∈ Δ .
)
a
Από το παραπάνω θεώρημα προκύπτουν (ως συμπληρώσεις ) τα παρακάτω:
i)
(∫
g(x )
a
′ f (t )dt = f ( g ( x)).g ′( x)
)
ii)
(∫
a x
′ ′ x f (t )dt = − ∫ f (t )dt = − f ( x)
a
) (
)
′ ′ x2 a x2 iii) ⎛ ∫ f (t )dt ⎞ = ⎛ ∫ f (t )dt + ∫ f (t )dt + ⎞ = − f ( x) + f ( x 2 ).2 x ⎜ x ⎟ ⎜ x ⎟ a ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ iv)
(∫ (∫ (∫
x a
′ ′ x x x. f (t )dt = x.∫ f (t )dt = ∫ f (t )dt + x. f ( x)
a a
) ( )
′
)
v)
1 o
f ( x − t )dt
)′ θέτουμε x − t = u
θέτουμε x.t = u
κ.λ.π.
vi)
2 1
f ( x.t )dt
κ.λ.π.
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ 1) Να βρείτε το πεδίο ορισμού και την παράγωγο της συνάρτησης :
F( x)=
ΛΥΣΗ
∫
t dt 2 0 t −1
x
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
32
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Η συνάρτηση f ( t ) =
A = ( −∞, −1) ∪ ( −1,1) ∪ (1, +∞ ) . f Για να ορίζεται η F πρέπει και αρκεί τα άκρα ολοκλήρωσης 0 , x να ανήκουν στο ίδιο διάστημα του πεδίου ορισμού της f . Επειδή το 0 ∈ ( −1,1) πρέπει το x ∈ ( −1,1) . Άρα AF = ( −1,1) .
⎛ x ⎞′ Για κάθε x ∈ ( −1,1) έχουμε F ′ ( x ) = ⎜ ∫ 0 t dt ⎟ = x . ⎜ t 2 −1 ⎟ x2 −1 ⎝ ⎠
t είναι συνεχής στο σύνολο t −1
2
ΣΗΜΕΙΩΣΗ
⎛ x ⎞′ F ′ ( x ) = ⎜ ∫ −2 2 t dt ⎟ = 2x , x ∈ −∞, −1 ⎜ t −1 ⎟ x −1 ⎝ ⎠
•
Το πεδίο ορισμού της
(
)
F ( x ) = ∫ x2
−
AF = ( −∞, −1) και
t dt είναι το t −1
2
•
Το πεδίο ορισμού της F ( x ) = ∫ 2
x
t dt είναι το A = 1, +∞ και ( ) F t −1
2
⎛ x ⎞′ F ′ ( x ) = ⎜ ∫ 2 t dt ⎟ = x , x ∈ 1, +∞ . ⎜ ⎟ 2 x2 −1 ⎝ t −1 ⎠
(
)
2) Να βρείτε το πεδίο ορισμού και την παράγωγο της συνάρτησης
x2 F ( x ) = ∫ 2 −1 t dt .
ΛΥΣΗ (Για τον υπολογισμό του AF )
Θεωρούμε τη συνάρτηση f ( t ) = t είναι συνεχής στο Af = ⎡ 0, +∞ . ⎣
)
Για να ορίζεται η F πρέπει και αρκεί τα άκρα ολοκλήρωσης 2 , x2 −1 να ανήκουν στο ίδιο διάστημα του πεδίου ορισμού Af της συνάρτησης f . Επειδή το
( x2 −1) ≥ 0 ⇔ x2 ≥1⇔ x ≥1⇔ x ≤ −1 ή x ≥1.
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
2∈ ⎡ 0, +∞ ) πρέπει και το x2 −1 ∈ ⎡ 0, +∞ ) δηλαδή ⎣ ⎣
(
)
33
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Άρα AF = ( −∞, −1⎤ ∪ ⎡1, +∞ ) . ⎦ ⎣
3) Να βρείτε το πεδίο ορισμού και την παράγωγο της συνάρτησης
F ( x) = ∫
ΛΥΣΗ
x2 − x
1 x −2
et dt . t
t
Η συνάρτηση f ( t ) = e είναι συνεχής στο σύνολο Af = ( −∞,0 ) ∪ ( 0, +∞ ) Η συνάρτηση g ( x )
= x2 − x
t
είναι ορισμένη στο
Ag = R
και
Ένας αριθμός x ∈ R ανήκει στο πεδίο ορισμού AF της συνάρτησης F , αν και μόνο αν i) x ∈ Ag ∩ Ah ⇔ x ∈( −∞,2 ) ∪ ( 2, +∞ ) και ii) οι g ( x ) = x2 − x , h x =
h ( x ) = 1 είναι ορισμένη στο Ah = ( −∞,2 ) ∪ ( 2, +∞ ) . x−2 Είναι Ag ∩ Ah = ( −∞,2 ) ∪ ( 2, +∞ )
( )
ορισμού Af της συνάρτησης f . Πρέπει λοιπόν και αρκεί
⎛⎧ ⎜ ⎪x ≠ 2 ⎜⎪ ⎜⎪ 2 ⎜ ⎨x − x < 0 ⎜⎪ ⎜⎪ 1 <0 ⎜⎪ x−2 ⎝⎩
1 ανήκουν στο ίδιο διάστημα του πεδίου x −2
⎞ ⎧ ⎛ ⎧x ≠ 2 ⎟ ⎪x ≠ 2 ⎜⎪ ⎟ ⎪ ⎜ ⎟ η΄⎪ x2 − x > 0 ⎟ ⇔ ⎜ ⎪ 0 < x < 1 ⎨ ⎨ ⎪ ⎜⎪ ⎟ ⎪ 1 ⎪ >0 ⎟ ⎜ ⎩x < 2 ⎝ ⎪ ⎟ ⎩ x−2 ⎠
⎧x ≠ 2 ⎪ η΄⎪ x < 0 ⎨ ⎪ ⎪x > 2 ⎩
⎞ ⎟ ⎟ η΄ x >1⎟ ⇔ ⎟ ⎟ ⎠
( 0< x<1 η΄ x >2 )
Άρα AF = ( 0,1) ∪ ( 2, +∞ ) .
ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ ΤΗΣ F • Παράγωγος της F στο
I1 = ( 0,1)
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
34
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Θεωρούμε έναν αριθμό ξ∈( −∞,0 ) , οπότε για κάθε x ∈ I1 έχουμε
είναι παραγωγίσιμες στο I1 και οι x−2 τιμές τους ανήκουν στο ( −∞,0 ) για κάθε x∈ I1 , οπότε και η συνάρτηση F είναι παραγωγίσιμη στο I1 .
Οι συναρτήσεις g ( x ) = x2 − x και h ( x ) = 1
F ( x) = ∫
x2 − x
1 x−2
t t t et et x2 − x e x2 − x e ξ e x−2 dt = ∫ 1 dt + ∫ ξ dt = ∫ ξ dt − ∫ ξ dt t t t t t
1
x−2
t x Θεωρούμε τη συνάρτηση φ ( x) = ∫ ξ e dt , x ∈ −∞,0
t
(
)
οπότε
φ ′( x ) = ex , x ∉( −∞,0 ) .
x
⎛ Για κάθε x ∈ I1 έχουμε F ( x ) = φ x2 − x − φ ⎜ 1 ⎜
(
)
⎞ ⎟, ⎟ ⎝ x−2⎠
οπότε
⎛ ⎞ ⎛ ⎞′ F ′( x ) = φ ′ x2 − x ⋅ x2 − x ′ − φ ′⎜ 1 ⎟ ⋅ ⎜ 1 ⎟ ⇔ ⎜ x−2⎟ ⎜ x−2⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠
(
)(
)
F ′( x ) = e2 ( 2 x −1) − x −x x∈( 0,1) .
•
x2 − x
⎛ e ⋅⎜ − ⎜ 1 ⎜ ⎝ x−2 ⎜
1 x−2
1
( x − 2)
2
⎞ ⎟ ⎟ ⇔ F ′( x ) = ⎟ ⎟ ⎠
( 2x −1)e
x2 − x
1
x2 − x
+
e x−2 x −2
Παράγωγος της F στο
I 2 = ( 2, +∞ )
( Εργαζόμαστε ομοίως και βρίσκουμε F ′ ( x ) =
Άρα F ′ ( x ) =
2 x −1)e x2 − x
x2 − x
1
e x−2 + , x ∈( 2,+∞ ) x −2
( 2x −1)e
x2 − x
1
x2 − x
+
e , x ∈( 0,1) ∪ ( 2,+∞ ) . x−2
x−2
1) Να βρεθεί η παράγωγος των συναρτήσεων :
(Στον παρακάτω πίνακα στη πρώτη στήλη
Στήλη Α
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
είναι η συνάρτηση και στη δεύτερη είναι η απάντηση)
Στήλη Β
35
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
1) g ( x) = ∫ (t 2 + 1)dt
1
x
g ′( x) = x 2 + 1 g ′( x) = −( x 2 + 1) g ′( x) = ( x 4 + 1).2 x
2) g ( x) = ∫ (t 2 + 1)dt
x
1
3) g ( x) = ∫ (t 2 + 1)dt
1
x2
4) g ( x) = 5) g ( x) =
∫
1 x
2
(t 2 + 1)dt (t 2 + 1)dt t 2 + 1 dt
g ′( x) = −( x 4 + 1).2 x g ′( x) = −( x 2 + 1) + ( x 4 + 1).2 x
g ′( x) = 2 x ( x 2 + 1) 2 +1 g ′( x) = e x − e x +1
∫
x2 x
6) g ( x) = ∫ 7) g ( x) = ∫
x 2 +1 1 x x +1
(et + 1)dt
8) g ( x) = ∫ ημ ( x − t ) dt
1
x
g ′( x) = ημ ( x − 1)
9) g ( x) = ∫ x.ημ ( xt ) dt
0 1
1
g ′( x) = ημ x 2 x 1 uf (u )du + f ( x) 3 ∫0 x x
10) g ( x) = ∫ t f (tx) dt
0 1
g ′( x) = −
11) g ( x) = e x + x.∫ f ( xt ) dt , x ≥ 0.
0
g ′( x) = e x + f ( x)
1 x 12) g ( x) = 1 + .∫ x 1
⎛x⎞ f ⎜ ⎟ dt , x > 0 ⎝t⎠
g ′( x) =
1 f ( x) x2
13) g ( x) = ∫ e f ( x − t ) dt
t 0
x
g ′( x) = f ( x) + e x
∫
x 0
f (u ) du eu
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
36
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Παρατήρηση: Κάνουμε τις αντικαταστάσεις
α) x − t = u
β) xt = u γ)
x t
=u
κ.λ.π.
2) Δίνεται η συνάρτηση f ( x) = ∫
2x
π /6
ημt dt , με x > 0 . t
α) Να βρείτε την f ′( x) . ⎛π π ⎞ β) Να αποδείξετε ότι υπάρχει ένα τουλάχιστον x0 ∈ ⎜ , ⎟ ώστε η εφαπτομένη της ⎝4 3⎠ C f στο σημείο ( x0 , f ( x0 ) ) , να είναι παράλληλη στην ευθεία y = x .
3) Δίνεται η συνάρτηση
x
f ( x) = ∫
2x 1
et − x ln t dt . Αποδείξτε ότι:
ex α) f ( x) + f ′( x) = 2e ln(2 x) β) f ′′( x) = f ( x) + 2 x 1 * γ) Η f παρουσιάζει τοπικό ελάχιστο στο x0 = 2
4) α) Αποδείξτε ότι e x ≥ x + 1 , για κάθε x ∈ R .
(κριτήριο 2ης παραγώγου)
β) Δίνεται η συνάρτηση f ( x) = ∫ (eσυν t − συν t − 1) dt αποδείξτε ότι η f είναι
0
x
γνησίως αύξουσα.
5) Αν μία συνάρτηση f είναι συνεχής και γνησίως φθίνουσα στο διάστημα (0, +∞)
αποδείξτε ότι γνησίως φθίνουσα είναι και η συνάρτηση g ( x) = ∫
x
x +1 x
f (t )dt .
6) Δίνεται η συνάρτηση F ( x) = ∫ (e 2( x −t ) − e x −t ) dt . Αποδείξτε ότι F ′(0) = 0 .
0
7) Αποδείξτε ότι
1 α) lim x →0 x
∫
x 0
συν t dt = 1 .
2
β) lim
x →0
∫
x 0
et − 1 dt = 0 x
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
37
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
1 x 0
γ) lim +
x →2
∫
x 2
ln(t − 1) dt = +∞ ( x − 2)3
δ) lim
x →+∞
∫
xet dt = 1
2
ε) lim
x →1
∫
x 1
ln t dt = 0 x −1
8) Να βρεθεί το πεδίο ορισμού των συναρτήσεων :
α) F ( x) = ∫
x −1 2
t − 1 dt
2
β) G ( x) = ∫
x 2 −3 e
t dt ln t
απ. ( DF = [2, +∞ ) , DG = ( −∞, −2) ∪ (2, +∞) )
9) Δίνεται η συνάρτηση f (t ) = ∫
t −1
−1
x 2 − 5 x + 6 dx .
α) Να βρεθεί το πεδίο ορισμού της f . β) Αποδείξτε ότι η f είναι γνησίως αύξουσα και στρέφει τα κοίλα προς τα κάτω στο πεδίο ορισμού της. γ) Αποδείξτε ότι η εξίσωση f (t ) = 0 έχει μοναδική λύση. δ) Να βρείτε το πρόσημο της f .
απ. ( D f = ( −∞, 3] )
10) Να βρεθεί ο τύπος της συνεχούς συνάρτησης f στις παρακάτω περιπτώσεις.
α) f ( x) = ∫ et − f ( t ) dt ,
0
x
x∈R.
απ. ( f ( x ) = x )
1 x
2
β) γ) δ)
∫ ∫ ∫
x 0
x. f (t ) dt = x 2 + 1 , x > 0 .
( x − t ) f (t ) dt = e x − 1 ,
x∈R.
απ. ( f ( x ) = 1 −
)
x 0 x 0
απ. ( f ( x ) = e )
x
e x −t f (t ) dt = x 2e x − f ( x) , x ∈ R.
x 0
απ. ( f ( x ) = 2e ( x − 1) + 2 )
x
ε) f ( x) = 1 + 2 ∫
f (x − t) dt , x ∈ R. et
απ. ( f ( x ) = 2e − 1 )
x
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
38
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
στ)
∫
x 0
et f ( x − t ) dt = ημ x ,
x
x∈R
απ. ( f ( x ) = συν x − ημ x )
ζ) x + ∫ f (t ) dt = ( x + 2) f ( x) , x ≥ 0
0
απ. ( f ( x ) = ln( x + 2) − ln 2 )
η)
∫
x a
e −t f (t ) dt = e − x − e − a − e − x f ( x) , x, a ∈ R
απ. ( f ( x ) = a − x )
11) Δίνεται η συνάρτηση f ( x) = ∫
x e
t dt . ln t
α) Να βρείτε το πεδίο ορισμού της f . β) Να εξεταστεί η f ως προς την μονοτονία. γ) Αποδείξτε ότι
∫
5 e
f (t ) dt ≥ 0 .
δ) Αποδείξτε ότι η C f έχει σημείο καμπής το σημείο Μ(e,0).
απ. ( D f = (1, +∞ ) , γν. αύξουσα)
12) α) Έστω η συνεχής συνάρτηση f με πεδίο ορισμού το διάστημα [0, +∞) με
f ( x) > 0 για κάθε x ∈ [0, +∞) . Αποδείξτε ότι β) Να αποδείξετε την ανισότητα
∫
x 0
( x − t ) f (t ) dt > 0 , για κάθε x > 0 .
2
∫
x 0
et dt ≤ xe x , για κάθε x ≥ 0 .
2
13) α) Έστω μία συνάρτηση f η οποία είναι συνεχής στο διάστημα [1,2] και ισχύει
f ( x) < 1 για κάθε x ∈ [1,2] . Αποδείξτε ότι η εξίσωση
μοναδική λύση στο (1,2).
∫
x 1
f (t )dt = x 2 − 3 έχει
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
39
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
β) Έστω μία συνάρτηση f η οποία είναι συνεχής στο διάστημα [0,1] και ισχύει 0 < f ( x) < 1 για κάθε x ∈ [0,1] . Αποδείξτε ότι υπάρχει μοναδικό ξ ∈ (0,1) τέτοιο ώστε eξ + ∫ f ( x)dx = 2 .
0
ξ
γ) Έστω μία συνάρτηση f η οποία είναι συνεχής στο διάστημα [0,1] και
∫
1 0
f ( x)dx = e . Αποδείξτε ότι υπάρχει ξ ∈ (0,1) τέτοιο ώστε f (ξ ) = eξ + 2ξ .
δ) Έστω μία συνάρτηση f η οποία είναι συνεχής στο διάστημα [0,1] και ισχύει f ( x) < 1 για κάθε x ∈ [0,1] . Αποδείξτε ότι υπάρχει μοναδικό ξ ∈ (0,1) τέτοιο ώστε 2ξ − 1 = ∫ f (t )dt .
0
ξ
ε) Έστω συνάρτηση παραγωγίσιμη στο R για την οποία ισχύει
∫
x 0
f (t )dt + e x ≤ 1 − xf ( x) . Αποδείξτε ότι η γραφική παράσταση της f διέρχεται
1 από το σημείο Μ (0, − ) . 2
Υπόδειξη: ( α) , β) , δ) εργαζόμαστε με θ.Bolzano γ) εργαζόμαστε με θ.Rolle ) ε) εργαζόμαστε με θ.Fermat)
14) Η συνάρτηση f : R → R είναι παραγωγίσιμη και ισχύει f ′( x) > 0 , για κάθε x ∈ R . Να αποδείξετε ότι :
α) Η συνάρτηση G ( x) = ∫ f ( x − t ) dt , x ∈ R είναι παραγωγίσιμη.
a
β
β) Αν υπάρχει x0 ∈ R ώστε G′( x0 ) = 0 , τότε είναι G ( x) = 0 για κάθε x ∈ R .
(ΘΕΜΑ 1995 )
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
40
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Δ
ΕΜΒΑΔΟΝ ΧΩΡΙΟΥ
Να υπολογιστεί το εμβαδόν του χωρίου που περικλείεται από τη γραφική παράσταση της συνάρτησης f τον άξονα x′x και τις ευθείες που δίνονται σε κάθε περίπτωση.
1) f ( x) = x 2 − x − 2 2) f ( x) = 3) f ( x) =
και τον άξονα x′x 1 , x=e e
απ. ( 27/6 τ.μ.)
ln x , x
x=
απ. ( 1 τ.μ.)
1 − ημ x , 2
x=−
π
2
, x=
π
2
απ. (
3+
π
6
τ.μ.)
−2
4) f ( x) = x 2e x , 5) f ( x) =
x = −2 , x = 0 x=
1 , x=e e
απ. ( 2 − 10e
τ.μ.)
ln x x
,
απ. ( 1 τ.μ.)
6) f ( x) = − x 2 +2x ,
x = −2 , x = 2 x=0 , x=2
απ. ( 8 τ.μ.) απ. ( 1/2 τ.μ.) 1 2 1 4
7) f ( x) = x 3 -3x 2 +2x , 8) f ( x) =
x+2 , 2x + 3
x = −1 , x = 0
απ. (
+
ln 3 τ.μ.)
9) f ( x) = xημ x ,
− x2 2
x=0 , x=
π
2
απ. ( 1 τ.μ.)
10) f ( x) = xe
,
x = −1 , x = 1
απ. ( 2 −
2 e 1 e
τ.μ.)
⎧3 x 2 , x≤0 ⎪ 11) f ( x) = ⎨ − x ⎪e − 1 , x > 0 ⎩
, x = −2 , x = 1
απ. ( 8 +
τ.μ.)
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
41
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
12) Δίνεται η συνάρτηση f ( x) = ( x + 4)e − x , x ∈ R . Να υπολογιστεί το εμβαδόν του χωρίου που ορίζεται από τα σημεία ( x, y ) με −1 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ f ( x) .
(ΘΕΜΑ 1992) απ. ( 4e − 6e
−1
τ.μ. )
⎧e x − e , x < 1 ⎪ 13) Δίνεται η συνάρτηση f ( x) = ⎨ ln x Να αποδείξετε ότι η συνάρτηση , x ≥1 ⎪ ⎩ x είναι συνεχής και να υπολογίσετε το εμβαδόν του χωρίου , το οποίο περικλείεται από τη γραφική παράσταση της f , τον άξονα x′x και τις ευθείες με εξίσωση x = 0 και x = e.
(ΘΕΜΑ 1991) απ. ( 5 3 τ.μ.)
14) Δίνεται η συνάρτηση f ( x) = e x . Να βρεθεί το εμβαδόν του χωρίου που περικλείεται από τη C f , τον άξονα x′x , την εφαπτομένη της C f που διέρχεται από την αρχή των αξόνων και την ευθεία x = −1.
απ.(
e 2 − 1 e
τ.μ.)
15) Δίνεται η συνάρτηση f ( x) = e x + x − 1 . Αποδείξτε ότι η f αντιστρέφεται και να
βρεθεί το εμβαδόν του χωρίου που περικλείεται από τη γραφική παράσταση της f −1 τον άξονα x′x και τις ευθείες x = 0 , x = e .
απ. ( 3/2 τ.μ.)
16) Να υπολογιστεί το εμβαδόν του χωρίου που περικλείεται από τις γραφικές παραστάσεις των συναρτήσεων f και g και τις ευθείες που δίνονται σε κάθε περίπτωση.
α) f ( x) = ημ x , g ( x) = συν x , x = 0 , x = π β) f ( x) = − x 2 +5x − 4 , g ( x) = −2 x + 6 , x = 0 , x = 6 γ) f ( x) = e x , g ( x) =
1 x − 2 , x = −1 , x = 1 2
2
απ. ( 2 2 τ.μ.) απ. ( 17 τ.μ.) e + 4e − 1 e
απ.(
τ.μ.)
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
42
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Κεφ. 3ο
Ασκήσεις Επανάληψης
ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ: Στις παρακάτω ασκήσεις οι συναρτήσεις που είναι στα ολοκληρώματα θεωρούνται συνεχείς .
p
1) i) Αν
ς ( f (x)+
0 p 2
Ά hm f Ά x)) x dx = 5 και f (p )= 2 δείξτε ότι ( ζp φ f η χ= 3 η χ η2 χ θ ψ
f (0)= 3 .
ii) Αν
( ς0 ( f Άx)hmx + f (x)s un x) dx = 3 δείξτε ότι
iii) Αν
ς ( f (x)+
0
p
Ά s f Ά x)) un x dx = 2 και f Ά0)= 1 δείξτε ότι f Άp )= - 3 ( ( (
0,1 1 iv) Έστω συνάρτηση f : [ ]® R με f (0)+ f ( )= 0 και συνεχή δεύτερη παράγωγο στο [0 , 1] . Δείξτε ότι
ς
1 0
Ά x (x - 1)f Ά x ) dx = 2 ς f (x ) dx . (
0
1
2) Έστω η συνάρτηση f που είναι συνεχής στο διάστημα [α,β] και αντιστρέφεται
σ’ αυτό . Αποδείξτε ότι
(Θεωρούμε γνωστό ότι η f
−1
∫
β
a
f ( x)dx +
∫
f (β) f (a)
f −1 ( y )dy = β f (β) − α f (α) .
είναι συνεχής στο διάστημα [ f ( a ), f ( β )] ).
3) Έστω συνάρτηση f με συνεχή δεύτερη παράγωγο στο [ p ] και 0,
ς
p 0
Ά f Ά x) hmx dx + (
ς
p 0
f (x) hmx dx = 0 , δείξτε ότι f (p )+ f (0)= 0.
4) Η συνάρτηση f έχει συνεχή παράγωγο στο [ p ] και f (p )= e- p . Αν 0,
ς ( f (x)+
0
p
f Άx)) e x dx = 2 , δείξτε ότι f (0)= - 1 . (
5) i) Να υπολογιστεί το ολοκλήρωμα: I =
ς (x lnx 2
e
a
x 2 ) dx .
( απ. I =
a
3
e3 ii) Δείξτε ότι lim I (a )= a ® 0+ 9
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
9
−
e
3
9
−
a
3
3
(ln a − 1) )
43
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
6) Αν f (x )= f (a + b - x ) τότε δείξτε :
ς
b a
x Χf (x) dx =
a+ b 2
ς
b a
f (x) dx .
7) Έστω συνάρτηση f συνεχής στο [ -α , α] αποδείξτε ότι :
i) Αν η f είναι περιττή ισχύει: ii) Αν η f είναι άρτια ισχύει:
ς ς
a - a
f (x ) dx = 0 .
a
a - a
f (x) dx = 2 ς f (x ) dx .
0
iii) Αν η f είναι άρτια αποδείξτε ότι : α)
ς
p - p
f (x )Χ 3 x dx = 0 hm
β)
f (x) ς- a 1 + ek x dx =
a
ς
a 0
f (x )dx ,
a> 0
8) Αν f συνεχής στο [0 , π] αποδείξτε ότι:
i)
ς
p p 2
f (hmx) dx =
ς
p 2 0
f (hmx) dx
p 2 0
ii)
ς
p 0
f (hmx) dx = 2 ς
f (hmx) dx
p
iii)
ς
p 0 p 2
p p x Χf (hmx ) dx = Χ f (hmx ) dx = p Χ 2 f (hmx ) dx ς0 2 ς0 p 2 0
iv)
ς
0
f (hmx) dx =
ς
f (s un x ) dx
v) Εφαρμόζοντας την (iv) να υπολογιστούν τα : I1 =
ς
p 2 0
hm x dx
2
και I 2 =
ς
p 2 0
s un 2 x dx .
44
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
9) Έστω συνάρτηση f : [ 1,1]® R , συνεχής στο [-1 , 1] και τέτοια ώστε -
f (x )+ f (- x)= p , για κάθε x Ξ [ 1,1]. Δείξτε ότι: ς f (s un x)Χ x dx = p . hm
0
p
10) Έστω f συνεχής στο R , για την οποία ισχύει: f (x + y )= f (x)+ f (y ) , x, y Ξ R . Αποδείξτε ότι:
i) Η f είναι περιττή ii) iii)
ς
b a
f (x) dx =
ς
b a
f (a + b - x ) dx φ aχ χ. χ ψ
ς
b a
ζ ηb f (x) dx = f (a + b )Χ η η 2 θ
11) Θεωρούμε τη συνάρτηση f (x)= x 2 + lnx ,
x > 0 . Αποδείξτε ότι:
i) Η f είναι γνησίως αύξουσα στο (0,+ ¥ ) ii) e - 1 £
ς
e
1
f (x ) dx £ (e - 1)(e 2 + 1)
f (x )
iii) Να υπολογίσετε το ολοκλήρωμα ς e
dx .
μ 1 ο οx Χ n , l ο x 12) Δίνεται η συνάρτηση f (x )= ν ο ο ο ο ξ0 ,
xΉ0 x= 0
i) Αποδείξτε ότι η f είναι συνεχής στο x0 = 0 . ii) Να εξετάσετε αν η f είναι παραγωγίσιμη στο x0 = 0 iii) Να βρείτε το εμβαδόν Ε(λ) του χωρίου που περικλείεται από τη C f και τις ευθείες χ = 1 και χ = λ , λ > 0 .
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας 45
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
iv) Να βρείτε το lim Ε(λ) . +
l®0
13) Θεωρούμε τη συνάρτηση f (x)=
2x . x +1 Έστω συνάρτηση g : R ® R για την οποία ισχύει: g (x )+ x - 2 £ f (x ) .
2
i) Αποδείξτε ότι η ευθεία y = - x + 2 είναι πλάγια ασύμπτωτη της C g στο + ¥ . ii) Να υπολογίσετε το εμβαδόν που περικλείεται από τη C f τον άξονα χ΄χ και την ευθεία χ = 1. iii) Αποδείξτε ότι
ς
2 0
g (x) dx £ ln5 + 2 .
14) Δίνεται ο μιγαδικός αριθμός z = a + b i , και η συνεχής συνάρτηση f : R ® R για την οποία ισχύει f (0)= 2.
Θεωρούμε τη συνάρτηση g (x)= z - 5i x 2 - 2 x ισχύει g (x )³ 0 για κάθε x Ξ R .
ς
0
x
z + 3i Χf (t ) dt , για την οποία
i) Αποδείξτε ότι η εικόνα του z στο μιγαδικό επίπεδο , κινείται σε κύκλο με κέντρο K (0, - 3) και ακτίνα ρ = 1. ii) Να βρεθεί ο μιγαδικός z με το μεγαλύτερο και το μικρότερο μέτρο. iii) Να βρεθεί η μέγιστη και η ελάχιστη τιμή της παράστασης z + 2 .
15) Θεωρούμε το μιγαδικό αριθμό z = a + b i , και τη συνεχή συνάρτηση f : R ® R
με τύπο f (x )=
ς
x2 + 1
1
t Χ + z dt - 3x + 2 . z
Αν η f παρουσιάζει ακρότατο στο σημείο x0 = 1 , αποδείξτε ότι :
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
46
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
i) z =
1 2
ii) Οι εικόνες του μιγαδικού αριθμού w = 2 z - i , στο μιγαδικό επίπεδο κινούνται σε κύκλο με κέντρο Κ(0 , -1 ) και ακτίνα ρ = 1. iii) Να υπολογίσετε το εμβαδόν του χωρίου που περικλείεται από τη C f , τον άξονα x′x και τις ευθείες x = 0 και x = 1.
απ. ( iii) E =
53 60
τ. μ.)
16) Δίνεται η συνεχής συνάρτηση f με πεδίο ορισμού το διάστημα (0,+ ¥ ), για την x 1 οποία ισχύει: f (x )= x 2 - 1 + f (t ) dt , x Ξ (0, + ¥ ). x + 1 ς1 i) Αποδείξτε ότι f ( )= 0 1
ii) Αποδείξτε ότι f Άx )= 3 x - 1 . ( iii) Να βρείτε τον τύπο της f . iv) Να υπολογίσετε το εμβαδόν του χωρίου που περικλείεται από τη γραφική παράσταση της f (x ) , τον άξονα x′x και τις ευθείες x = 2 και x = 4.
απ.(iv. Ε = 21 τ.μ.)
17) Έστω η παραγωγίσιμη συνάρτηση f : (0, + ¥ )® R για την οποία ισχύουν : f (1)= 0 και x Χf Άx )- 2 Χf (x )= x , για κάθε x Ξ (0, + ¥ ). (
i) Αποδείξτε ότι η συνάρτηση h (x )= ii) Να βρείτε τον τύπο της f . iii) Να υπολογίσετε το lim
x® 1
f (x ) είναι γνησίως αύξουσα στο (0,+ ¥ ). x2
ς
x
1
f (t ) dt
2
(lnx)
.
( απ. ii)
f (x)= x 2 - x
, iii)
1 2
)
18) Δίνεται η συνάρτηση f (x )=
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
x2 + 1 - x .
47
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
i) Αποδείξτε ότι lim f (x )= 0 .
x® + ¥
ii) Να βρείτε την πλάγια ασύμπτωτη της C f όταν το x ® - ¥ . iii) Αποδείξτε ότι f Άx)Χ x 2 + 1 + f (x )= 0 . (
1
iv) Αποδείξτε ότι
ς
0
1 x2 + 1
dx = ln
(
2+1 .
(ΘΕΜΑ ΙΟΥΛΙΟΣ 2003 ) (απ. ii) y = - 2 x )
)
19) Θεωρούμε τη συνάρτηση f (x )= x - lnx + e x ,
x Ξ( + ¥ ) 1,
i) Αποδείξτε ότι η f είναι γνησίως αύξουσα στο διάστημα ( ¥ ). 1,+ ii) Να υπολογίσετε το όριο lim f (x).
x® + ¥
iii) Αποδείξτε ότι η εξίσωση f (x )= 2005 , έχει μοναδική λύση στο διάστημα
(1,+ ¥ ).
e f (e)
iv) Έστω P =
ς
2
f ( x) dx +
f (2)
ς
f - 1 ( x) dx .
απ .( ii) + ¥ iv) e
e+ 1
Να υπολογίσετε την τιμή της παράστασης P - 2ln2 .
- e- e - 4)
2
20) Δίνεται η συνάρτηση f δυο φορές παραγωγίσιμη στο R , για την οποία υποθέτουμε ότι ισχύει f (0)= 0 και η f Άείναι γνησίως αύξουσα στο διάστημα
(0,+ ¥ ).
i) Αποδείξτε ότι για κάθε x > 0 υπάρχει x Ξ (0, x ) τέτοιο ώστε f (x)= x Χf Άx ). ( ii) Αποδείξτε ότι η συνάρτηση h (x )= διάστημα (0,+ ¥ ).
x
5
f (x) x + e , x > 0 είναι συνάρτηση 1-1 στο x
e- 1
iii) Αν h (x )= e + x + x , να υπολογίσετε το ολοκλήρωμα I =
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
ς
1
f ( x + 1) dx .
48
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
7 3
Γ / Λυκείου
( απ. iii) I =
3 Χ + 7 Χ - 440 e e 21
)
μa + e x , ο 21) Θεωρούμε τη συνάρτηση f (x )= ο ν ο l ο x Χ nx , ξ
x£ 0 , x> 0
a Ξ R.
Α) Να υπολογίσετε τον a Ξ R ώστε η f να είναι συνεχής στο x0 = 0. Β) Αν a = - 1 i) Να εξετάσετε αν η f είναι παραγωγίσιμη στο x0 = 0 . ii) Να μελετήσετε την f ως προς τη μονοτονία , τα ακρότατα και να βρείτε το σύνολο τιμών της f . iii) Να βρείτε τις ρίζες της εξίσωσης f (x )= 0 . iv) Να υπολογίσετε το εμβαδόν του χωρίου που περικλείεται από τη C f , τον άξονα x′x και τις ευθείες x = 1 και x = e . ζ1 φ ( απ .i) όχι . ii) τ. μεγ. το f (0), τ. ελ. το f η χ , ηe χ ψ θχ
συν. τιμών ( 1, + ¥ iv) E =
).
1+ e 4
2
iii) 0,1. τ. μ. )
22) Έστω μια πραγματική συνάρτηση f , συνεχής στο σύνολο των πραγματικών αριθμών R, για την οποία ισχύουν οι σχέσεις:
α) f (x )Ή 0 , για κάθε x Ξ R
1
β) f (x )= 1 - 2 Χ x
2
ςt
0
f 2 (x t ) dt , για κάθε x Ξ R .
Έστω ακόμη g η συνάρτηση που ορίζεται από τον τύπο 1 g (x)= - x2 , x Ξ R. f (x )
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας 49
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
i) Αποδείξτε ότι ισχύει: f Άx)= - 2 Χ Χf 2 (x). x ( ii) Να δείξετε ότι η συνάρτηση g είναι σταθερή.
iii) Αποδείξτε ότι ο τύπος της συνάρτησης f είναι : f (x )= hm iv) Να υπολογίσετε το όριο lim (x Χf (x)Χ 2 x)
x® + ¥
1 . 1 + x2
(ΘΕΜΑ 2001)
απ. ((iv) 0 )
23) Έστω μια πραγματική συνάρτηση f , συνεχής στο (0,+ ¥ ) για την οποία ισχύει:
1 f (x )= + x
x
ς
1
t f (t ) dt , x2
x > 0.
i) Να δείξετε ότι η f είναι παραγωγίσιμη στο (0,+ ¥ ). ii) Αποδείξτε ότι ο τύπος της f είναι f (x )= iii) Να βρείτε το σύνολο τιμών της f . iv) Να βρείτε τις ασύμπτωτες της C f . v) Να υπολογίσετε το εμβαδόν του χωρίου που περικλείεται από τη C f τον άξονα x′x και τις ευθείες x = 1 και x = e .
Απ. iii) ( −∞,1] iv)
y=0
1 + lnx , x
x > 0.
,
x = 0 iv) 3/2 τ.μ.
(ΘΕΜΑ ΙΟΥΛΙΟΣ 2001)
24) Έστω οι συναρτήσεις f , g με πεδίο ορισμού το R. Δίνεται ότι η συνάρτηση της σύνθεσης f o g είναι 1-1.
i) Αποδείξτε ότι η g είναι 1-1. ii) Αποδείξτε ότι η εξίσωση g ( f (x )+ x3 - x)= g ( f (x)+ 2 x - 1) έχει ακριβώς δύο θετικές και μία αρνητική ρίζα.
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
50
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
iii) Δίνεται επιπλέον ότι οι f , g είναι παραγωγίσιμες στο R , με ( f o g )(0) = 0 και
g(x ) x
ς
0
f (t ) dt +
ς ( fog )(t ) dt = 1, για κάθε x Ξ R .
0 g ( x )+ x
Αποδείξτε ότι
ς
0
f (t )dt = 1, για κάθε x Ξ R .
25) A. Έστω δυο συναρτήσεις h, g συνεχείς στο [a, b ].
Να αποδείξετε ότι αν h (x)> g (x ) για κάθε x Ξ [a, b ] τότε ισχύει:
ς
b a
h (x) dx >
ς
b a
g (x) dx .
Β. Δίνεται η παραγωγίσιμη στο R συνάρτηση f , που ικανοποιεί τις σχέσεις: f (x )- e
- f (x)
= x - 1,
x Ξ R και f (0)= 0 .
i) Να εκφραστεί η f Άως συνάρτηση της f . ii) Αποδείξτε ότι x < f (x)< x Χf Άx) , ( 2 x> 0.
iii) Αν Ε είναι το εμβαδόν του χωρίου Ω που ορίζεται από τη C f , τις ευθείες x = 0 , x = 1 και τον άξονα x′x , αποδείξτε ότι
1 1 1 < E < f ( ). 4 2
(ΘΕΜΑ 2002)
26) Έστω η συνεχής συνάρτηση f : R ® R ώστε f ( )= 1. Αν για κάθε x Ξ R , 1
x3
ισχύει: g (x)=
*
ς
1
z f (t ) dt - 3 Χz +
1 Χ x - 1)³ 0 , όπου z = a + b i Ξ C με ( z
a, b Ξ R ,τότε : i) Να αποδείξετε ότι η g είναι παραγωγίσιμη στο R και να βρείτε τη g Ά . ii) Να αποδείξετε ότι z = z + 1 z 1 . 2
51
iii) Με δεδομένη τη σχέση του ερωτήματος (ii) να αποδείξετε ότι Re (z 2 )= Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
iv) Αν επιπλέον f (2)= a > 0, f (3)= b και a > b , να αποδείξετε ότι υπάρχει x0 Ξ (2,3) τέτοιο ώστε f (x0 )= 0 .
(ΘΕΜΑ 2004)
27) Έστω συνάρτηση f συνεχής στο [ + ¥ )® R ώστε 0,
x2 f (x )= + 2
ς
1 2 0
2 x f (2 xt ) dt .
i) Αποδείξτε ότι η f είναι παραγωγίσιμη στο (0,+ ¥ ). ii) Αποδείξτε ότι f (x )= e x - (x + 1). iii) Αποδείξτε ότι η εξίσωση f (x )= 0 έχει μοναδική ρίζα στο [ ¥ ). 0,+ iv) Να υπολογίσετε το όριο:
x® + ¥
lim f (x).
( ΘΕΜΑ ΙΟΥΛΙΟΣ 2004)
28) Δίνεται η παραγωγίσιμη συνάρτηση f : [ + ¥ )® (0, + ¥ ). 0,
1
Θεωρούμε τη συνάρτηση g (x)= x Χ f ( xt ) dt - x . ς
0
i) Αποδείξτε ότι η g είναι παραγωγίσιμη. ii) Αν η C f διέρχεται από το σημείο Α (0 , 2) , να υπολογίσετε το lim
x® 0
g (x ) . x
iii) Υποθέτουμε ότι το εμβαδόν του χωρίου που περικλείεται από τη C f , τον άξονα
x′x και τις ευθείες x = 3 και x = 5 είναι 2 τ. μ . Αποδείξτε ότι υπάρχει x0 Ξ (3,5) τέτοιο ώστε g Άx0 )= 0 . (
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
52
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
29) Έστω h : [ + ¥ )® R συνεχής συνάρτηση που ικανοποιεί τη σχέση: 1,
x
h (x )= 1999(x - 1)+ Να αποδείξετε ότι :
ς
1
h(t ) dt για κάθε x ³ 1. t
α) h (x )= 1999 x Χ nx , l
x ³ 1.
β) Η h είναι γνησίως αύξουσα στο [ ¥ ). 1,+
(1η ΔΕΣΜΗ 1999)
30) Έστω f μία πραγματική συνάρτηση συνεχής στο R τέτοια ώστε f ( x) ≥ 2 , για κάθε x ∈ R .
x 2 −5 x
Θεωρούμε τη συνάρτηση g ( x) = x − 5 x + 1 −
2
∫
0
f (t )dt , x ∈ R .
i) Να αποδείξετε ότι g (−3) g (0) < 0 ii) Να αποδείξετε ότι η εξίσωση g ( x) = 0 έχει μία μόνο ρίζα στο διάστημα (-3,0).
(ΘΕΜΑ 1997)
31) Θεωρούμε τη συνάρτηση f ( x) = ( x − 2)
∫
x 1
ln t dt , x > 0 . t
1) Αποδείξτε ότι η f είναι παραγωγίσιμη και να βρεθεί η
f ′.
2) Αποδείξτε ότι εφαρμόζετε το θεώρημα Rolle για την f στο διάστημα [1,2]. 3) Αποδείξτε ότι υπάρχει ξ ∈ (1,2) τέτοιο ώστε (2 − ξ ) ln x , x > 0 . Αποδείξτε ότι x 1 . x2
lnξ
=∫
ξ
1
ξ
ln t dt . t
4) Έστω h( x) =
∫
3 1
h( x) dx ≤
2 . e
32) Δίνεται η συνάρτηση f ( x) = 1 +
1) Να γίνει η μελέτη της f και να παρασταθεί γραφικά.
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας 53
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
2) Να αποδείξετε ότι
5 ≤ 4
∫
2 1
f ( x)dx ≤ 2 .
3) Να υπολογίσετε το εμβαδόν του χωρίου που περικλείεται από την C f , τον άξονα x′x και τις ευθείες x = 2 και x = 4 . 4) Να προσδιορίσετε την κάθετη ευθεία στον άξονα x′x που χωρίζει το προηγούμενο χωρίο σε δύο ισεμβαδικά χωρία.
( απ. 3)
9 4
τ.μ. 4) πρέπει ∫ 2 f ( x ) dx =
a
9 8
κ.λ.π. )
33) Θεωρούμε τη συνεχή συνάρτηση f : R → R που ικανοποιεί την ισότητα
∫
x 0
(1 + t 2 ) f (t ) dt = x 2 + ∫ 6 x (t 2 + t ) dt ,
0
1
x∈R . 2x + 5 . x2 + 1
α) Αποδείξτε ότι ο τύπος της συνάρτησης είναι f ( x) =
β) Να βρείτε την εξίσωση της εφαπτομένης της C f στο σημείο της Α(0, f (0)) .
απ. ( β) y = 2 x + 5 ) (ΘΕΜΑ 2000)
34) Δίνεται η συνάρτηση f ( x) =
1 1 + x4
+4 , x>0
α) Να εξετάσετε τη μονοτονία της συνάρτησης f . β) Αποδείξτε ότι lim
x →+∞
∫
x +1 x
f (t ) dt = 4 .
(ΘΕΜΑ 1993)
35) Έστω η συνάρτηση f ( x) = x5 + x 3 + x .
α) Να μελετήσετε την f ως προς την μονοτονία και τα κοίλα και να αποδείξετε ότι η f έχει αντίστροφη. β) Να αποδείξετε ότι f (e x ) ≥ f (1 + x) , για κάθε x ∈ R .
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
54
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
γ) Να αποδείξετε ότι η εφαπτομένη της γραφικής παράστασης της f στο σημείο (0,0) είναι ο άξονας συμμετρίας των γραφικών παραστάσεων της f και της f −1 . δ) Να υπολογίσετε το εμβαδόν του χωρίου που περικλείεται από τη γραφική παράσταση της f −1 , τον άξονα x′x και την ευθεία με εξίσωση x = 3 .
(ΘΕΜΑ 2003) απ. α) σ.κ. το (0,0) δ) Ε= 25/12 τ.μ.)
Κεφάλαιο 3ο:
ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ
ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ - ΥΠΟΔΕΙΞΕΙΣ
Απαντήσεις στις ερωτήσεις του τύπου Σωστό-Λάθος
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21
Σ Λ Σ Λ Σ Σ Σ Σ Σ Σ Λ Σ Λ Λ Σ Σ Σ Λ Σ Σ Σ
22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 α) β) γ) 35 36 37 38 39
Σ Λ Σ Σ Σ Σ Σ Σ Λ Σ Σ Σ Σ Σ Σ Σ Λ Λ Λ Σ
40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59
Σ Λ Λ Σ Σ Λ Σ Σ Λ Λ Σ Σ Λ Σ Σ Σ Σ Σ Σ Λ
55
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
Mαθηματικά Θετικής – Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 3ο (0λοκληρωτικός Λογισμός )
Γ / Λυκείου
Δημήτρης Αργυράκης Γεράσιμος Θ. Κουτσανδρέας
56
