Πάουλο Φρέιρε - Η αγωγή του καταπιεζόμενου (Πολιτικό Καφενείο)

ΠΑΟΥΛΟ ΦΡΕΊ-ΡΕ

Η

ΑΓΩΓΗ

ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΡΗΤΙΚΟΣ

ΕΙΣΛΓΟΓΒ

ΣΤΗΝ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ

ΕΚΛΟΣΗ

ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ ΓΕΡΟΥ

Ό

Πάουλο Φρέιρε καί ή ελληνική κοινωνική πραγματικότητα

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Ρ ΑΠ Π Α

« Pedagogy of the Oppressed ». Αθήνα. 'Ιανουάριος 1977. Λάμπης Ράππας. 'Ικαρίας 9. Πανεπιστημίου 44. Penguin Books. 1974. 3248346. 'Αθήνα. ΝΙνα Ν. 'Αλκής Σταύρου. Σταματίου. άπό τήν άγγλική Εκδοση. 5722035-5722038.Μετάφραση. 'Αθήνα 103. Τίτλος τοΟ άγγλικοΟ πρωτότυπου : Paulo Freire. Ζουμαδάκη. 1970 Copyright γιά τήν Ιχόοση στά έλληνιχά. Άργυροπούλου-Α. Μάφ>η 12. 'Αποκλειστική διάθεση — Εκδόσεις « ΚΕΔΡΟΣ ». Τηλέφωνο 823 01 OS. Γ. Capyright by Paulo Freire. Τηλ. Στοιχειοθεσία. Επιμέλεια. TT 143. Γραφικοί Τέχναι. . Τηλ. Γιάννης Κρητικός. έκτύπωση. England 1972. Μακέττα έξωφύλλου.

τον Πάουλο Φρέιρε. Λόγω της Ιδιαίτερης σημασίας που έχουν και γιά τόν τόπο μας ol έκπαιδευτικές απόψεις τον Πάουλο Φρέιρε. γιά τόν έλληνα άναγνώστη. . νά μας δώσει. μιά σύντομη είσαγωγη στό έργο τοϋ Φρέιρε.ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΤΟΥ ΕΚΔΟΤΗ θεωρούμε μεγάλη ίπιτνχία τό δτι μπορούμε και προσφέρουμε σήμερα στό έλληνικό κοινό τό βιβλίο « Ή άγωγή τον καταπιεζόμενου ». Ρ. Θεόφραστο Γέρου. σέ σχέση μέ την έλληνική κοινωνική πραγματικότητα. γνώστη και μελετητή τοϋ έργον τοϋ Πάουλο Φρέιρε. Ενχαριστοϋμε τόν κ. Γέρον γιά την προθνμία μέ την 07ΐοία άνταποκρίθηκε. Δεκέμβριος 1976 Λ. ένός άπό τους κορυφαίους στόν κόσμο σύγχρονους έκπαιδεντικονς και κοινωνιολόγους. άντί της συνηθισμένης σύντομης παρουσίασης τον έργου άπό τόν έκδότη — δπως συνηθίζουμε γιά τά βιβλία της σειράς « Προβλήματα τοϋ καιροΰ μας » — παρακαλέσαμε τόν γνωστό έκπαιδευτικό και συγγραφέα κ.

.

οί ιδέες τοϋ Freire καί τό παιδαγωγικό σχήμα πού έθεσε σ' έφαρμογή. στηρίζονται στην κοινωνική πραγματικότητα των χωρών της Λατινικής 'Αμερικής. Θά μπορούσαν νά έχουν άμεση έφαρμογή.ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΓΕΡΟΥ Ό Πάονλο Φρέιρε καί ή έλληνική κοινωνική πραγματικότητα Τί προσφέρει ή μετάφραση τοϋ Freire στή δική μας κοινωνική πραγματικότητα . . π. Τό Παιδαγωγικό Πρόγραμμα πού έθεσε σέ έφαρμογή 6 Freire άφοροϋσε τήν έκπαίδευση τών ένηλίκων. Είναι ένα ολοκληρωμένο παιδαγωγικό σύστημα γιά 6λες τίς ήλικίες καί γιά δλες τίς χώρες. καί σέ πολλές χώρες της Λατινικής 'Αμερικής δπου έργάστηκε 6 Freire. γιατί έξωτερικά τουλάχιστο — μεγάλοι γαιοκτήμονες άπό τή μιά. παρακίνησαν τή δημοκρατική κυβέρνηση της Βραζιλίας νά προχωρήσει σέ άνάλογες προσπάθειες. Ή σημασία 6μως τοϋ έργου τοϋ Freire δέν περιορίζεται στήν έκπαίδευση τών ένηλίκων. Ol προσπάθειες πού έκανε ή Κούβα γιά νά έξαλείψει τόν άναλφαβητισμό.. άκτήμονες άγρότες άπό τήν άλλη — παρουσίαζαν κάποια όμοιότητα μέ τίς συνθήκες πού έπικρατοΰσαν καί έπικρατοΰν καί σήμερα στη βορειοανατολική Βραζιλία. "Οπως θά άντιληφθεϊ 6 άναγνώστης. Αύτό τό έργο τό άνάλαβε 6 Freire. 'Αλλά καί μόνο γιά τήν έκπαίδευση τών ένηλίκων της χώρας μας νά χρησιμοποιούσαμε τίς κεντρικές ιδέες τοϋ Freire. στά χωριά τοϋ θεσσαλικοΰ κάμπου πρίν άπό τό Κιλελέρ. τό κέρδος θά ήταν μεγάλο.χ. ειδικότερα της Βραζιλίας.

Γιά τόν Freire ό λαός είναι ούσιαστικά έλεύθερος άπό τή στιγμή πού θά έξετάσει κριτικά τήν ύπαρξη του. Ή προσέγγιση πού κάνει ό Freire στό πρόβλημα της έκπαίδευσης ξεκινά άπό τις φιλοσοφικές του θέσεις γιά τόν άνθρωπο και τόν περίγυρό του. οΰτε ή έκπαίδευση ένηλίκων βρήκε τό δρόμο γιά τή λύση της. γενικότερα. λέμε 5τι άγωνιζόμαστε γιά τήν καταπολέμηση τοϋ άναλφαβητισμοϋ και γιά τήν έκπαίδευση ένηλίκων. Οδτε. άλλά θά ίπρεπε νά προσθέσει πώς τό κίνημά του άγκαλιάζει τις πρακτικές προεκτάσεις των ιδεών της πρώτης περιόδου τοϋ Μάρξ καθώς και της ύπαρξιστικης φιλοσοφίας. χρόνια τώρα. Θ άξιζε τόν κόπο νά μελετηθούν προσεχτικά τά συμπεράσματα της παιδαγωγικής προσπάθειας τοϋ Freire. δ άναλφαβητισμός έξέλιπε. προκαθορισμένα. δταν σταματήσει νά βλέπει ντετερμινιστικά. 6χι μόνο γιά μιά σωστή τοποθέτηση τοϋ προβλήματος « έκπαίδευση ένηλίκων ». θά ήταν πιό κοντά στήν άλήθεια. "Αν χαρακτήριζε κανείς τό κίνημά του άνθρωπιστικό. άλλά θά κινδύνευε ν' άφήσει Ινα μεγάλο μέρος των ιδεών του ξεκρέμαστο. Ό Freire άκόμη πιστεύει πώς οί μαθητές όλων των ήλικιών μποροϋν νά χρησιμοποιήσουν τήν κριτική τους νοημοσύνη γιά νά άπομυθοποιήσουν και νά άποκρυπτογραφήσουν τούς τρόπους μέ τούς όποιους έβλεπαν τούς έαυτούς τους και τόν περίγυρό τους. Ένας είναι ό στόχος τους : μέ τόν συνδυασμό στοχασμοϋ και δράσης νά θέσουν σέ λειτουργία τήν κριτική τους συνείδηση. άλλά και γιά τήν παιδαγωγική προβληματική μας. Δάσκαλοι και μαθητές συγκεντρώνουν τήν προσοχή τους πάνω στά πραγματικά προβλήματα. γιατί πιστεύει πώς . Καί έξετάζει ό λαός κριτικά τήν υπαρξή του στόν κόσμο. μοιρολατρικά. δμως. Θά μπορούσε κανείς νά τοποθετήσει τις Ιδέες τοϋ Freire μέσα στά πλαίσια τοϋ πραγματισμού ή και τοϋ υπαρξισμού. Ό Freire πιστεύει στήν ικανότητα των μαθητών νά μετασχηματίζουν τήν πραγματικότητα και νά άπελευθερώνονται άπό τις αιτιοκρατικές μορφές ύπαρξης.10 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ Γιατί. Ό Freire δίνει μεγάλη σημασία στό διάλογο.

κατορθώνουν νά μετασχηματίσουν τήν πραγματικότητα. 1952. πού σημαίνει μιά μάζα έτεροκίνητη. σελ. "Ενα μή σκεπτόμενο σύνολο. Είναι ή κοινωνική διαδικασία μέσα άπό τήν δποία ol άνθρώπινες υπάρξεις. Κάτι πού δέν μπορεί νά τό πετύχει ούτε δ υποκειμενισμός ούτε δ μηχανιστικός άντικειμενισμός. πού διαφορετικά στερείται νοήματος. άλλά ώς Υποκείμενα ένσυνείδητα. Μέ τήν άφύπνισή τους οί άνθρωποι άναλύουν τήν πραγματικότητα πού είναι γύρω τους. Ή κριτική συνειδητοποίηση δίνει νόημα σέ μιά ύπαρξη. μέ πρόθεση νά μεταβάλεις τούς θεσμούς. οικονομικές καί πολιτικές συνθήκες. τότε σκληραίνει μέσα σ' έναν κόσμο πράγματος (it). Ή σκέψη τοϋ Paulo Freire έκφράζει τήν άπόκριση ενός δημιουργικού μυαλοΰ καί μιας ευαίσθητης συνείδησης στήν έξαιρετική άθλιότητα καί δυστυχία 6που ζοϋσαν οί καταπιεσμένες μάζες γύρω του. 8χι ως άπλοί άποδέκτες. Ό Freire γεννήθηκε τό 1921 στή Recife .ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΓΕΡΟΥ 11 μόνο μέ τό διάλογο μπορούμε νά άποκαλύψουμε μιά νέα πραγματικότητα γιά τόν έαυτό μας καί γιά τούς άλλους. γιά νά συντελεστεί πλήρως ή έξανθρώπιση τοϋ άνθρώπου. Μιά έννοια κλειδί στόν Freire είναι ή conscientisation. διαλεκτική ένωση άνάμεσα στή συνείδηση καί στόν κόσμο. έλευθερώνονται καί άποκτοΰν τήν άξιοπρέπειά τους ώς άνθρώπινες ύπάρξεις. Τό άντίθετο τοϋ conscientisation είναι τό massification. 6τι μαθαίνεις νά άντιμετωπίζεις μέ κριτική διάθεση τίς κοινωνικές. 54). 'Ανάπτυξη της αυτοσυνειδησίας σημαίνει άκόμη. Σύμφωνα μέ τόν Martin Buber τό πνεϋμα (culture) χωρίς διάλογο άντικειμενοποιεΐται καί τά πρόσωπα μετατρέπονται σέ πράγματα : « "Αν τό πνεϋμα (culture) δέν συγκεντρώνεται πάνω στά ζωντανά καί συνεχώς άνανεούμενα περιστατικά. πού μόνο άπαστράπτουσες ξεχωριστές πράξεις ξεμοναχιασμένων πνευμάτων μπορούν νά τό διαπεράσουν » (I and Thou. πού έπηρεάζει καί δίνει μορφή στή ζωή τους.

άλλά καί νά τούς προσηλυτίσουν. Θά ήταν ΐσως παράλογο ν' άντιγράψουμε τό σύστημα τοϋ Freire καί νά θελήσουμε νά τό έφαρμόσουμε κατά γράμμα στή δική μας πραγματικότητα. 6τι θά αφιερώσει τή ζωή του δλόκληρη στήν πάλη ένάντια στήν πείνα καί στήν έξαθλίωση « γιά νά μή νιώσουν καί τά άλλα παιδιά τήν άγωνία πού ό ϊδιος ένιωθε » — καί έκράτησε αυτόν τόν 6ρκο του. Marcuse> Martin Buber. Γιατί μιά . καί τόν έκανε νά ορκιστεί. Ή οίκονομική κρίση τοϋ 1929 έπληξε καί τή μικροαστική οίκογένεια τοϋ Freire καί ό ϊδιος βρέθηκε άνάμεσα στίς στρατιές των « κολασμένων της γης ». Ή μέθοδός του χρησιμοποιήθηκε καί χρησιμοποιείται όλοένα άπό τούς καθολικούς καί άπό τούς προτεστάντες κληρικούς στήν προσπάθειά τους νά καταπολεμήσουν τήν άγραμματοσύνη των χωρικών της Λατινικής 'Αμερικής. κ. Mao. 6πως είναι οί 'Ηνωμένες Πολιτείες της 'Αμερικής . 'Εντούτοις. στό κέντρο μιας άπό τις πιό φτωχές καί ύποανάπτυχτες περιοχές τοϋ Τρίτου Κόσμου. γιά ν' αναπτύξει μιά θεωρία καί πράξη παιδείας αυθεντικά δική του. Χρησιμοποίησε τίς σκέψεις τους. Άνάμεσά τους είναι οί θέσεις των : Jean-Paul Sartre. καί άπό μικρός έζησε καί ό ϊδιος τήν έξαθλιωμένη ζωή των γύρω του.12 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ της Βραζιλίας. συναντήθηκε μέ διαφορετικές φιλοσοφικές θέσεις. "Αν γιά τή δική μας πραγματικότητα ή μεταφορά της μεθόδου τοϋ Freire μπορεί βιαστικά νά χαρακτηριστεί ως παραλογισμός. τί θά λέγαμε γιά τήν έφαρμογή της μεθόδου τοϋ Freire σέ μιά τεχνολογικά προχωρημένη κοινωνία. βγαλμένες άπό άνάλογες ή καί διαφορετικές συγκεκριμένες καταστάσεις. Unamuno.ά. Louis Althusser. Emmanuel Mounier. έκεϊ είναι πού χρειάζεται περισσότερο. Ortega y Gasset. Che Guevara. Martin Luther King. Erich Fromm. Ό Freire ξεκίνησε άπό μιά συγκεκριμένη κατάσταση. Ή έμπειρία αυτή έπέδρασε άφάνταστα στόν χαρακτήρα καί στή σκέψη τοϋ Freire. σέ ήλικία έντεκα έτών. Στήν προσπάθειά του νά βοηθήσει άντρες καί γυναίκες νά έπιδιώξουν τήν άπελευθέρωσή τους μέ τά δικά τους μέσα.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΓΕΡΟΥ 13 τεχνολογικά προχωρημένη κοινωνία μετατρέπει τάχιστα τούς περισσότερους άνΟρώπους σέ άντικείμενα καί τούς έτοιμάζει νά προσαρμοστούν στή λογική τοϋ συστήματός της. "Αν δέν προχωρήσει έτσι. Θά χρειαστεί ή άγωγή των καταπιεσμένων γιά νά μπορέσει δ καταπιεζόμενος νά άποκηρύξει τό είδωλο τοϋ καταπιεστή. δ καλοπροαίρετος άναγνώστης θ' άναγνωρίσει τή δική μας σχολική πραγματικότητα. γιά νά τούς βοηθήσει νά βροΰν τή χαμένη τους φωνή. πού. Παραθέτουμε μερικά σημεία : α) Πολλοί κριτικοί έρμηνεύοντας τή βραζιλιάνικη τάση γιά πολυλογία (Verbosity) τήν άποδίδουν στόν θεωρητικό . πού έμεινε σχεδόν ϊδια τά τελευταία πενήντα χρόνια. Μέ τήν άποκήρυξη τοϋ είδώλου. δ καταπιεζόμενος άρχίζει νά βλέπει κριτικά τήν πραγματικότητα καί άπό τή στιγμή αύτή άπελευθερώνεται. Στά σημεία πού δ Freire κάνει κριτική τοϋ έκπαιδευτικοϋ συστήματος της Βραζιλίας. Μέ λίγα λόγια. Δέν πρέπει νά ξεχνοΰμε δτι τήν « άφωνη κουλτούρα » δέν τήν έπιβάλλουν μόνο έξωτερικοί παράγοντες. πού έχει θρονιάσει μέσα του. οί Ιδέες του καί ή πράξη πού προτείνει μποροΰν νά βοηθήσουν παντοΰ δπου οί οικονομικές καί πολιτιστικές συνθήκες δημιουργοΰν τέτοιες συνθήκες. τά διδάγματα τοϋ Freire είναι πολύτιμα. Σέ μας. δπως είναι βυθισμένοι καί οί χωρικοί της Λατινικής 'Αμερικής. "Ετσι. τότε άπλώς άνεβάζει στό θρόνο καί τοποθετεί μέσα του ενα άλλο είδωλο στή θέση τοϋ είδώλου πού μόλις έκθρονίστηκε. Καί θά χρειαστεί ή άγωγή των καταπιεσμένων. Σέ μιά άλλη μελέτη τοϋ Freire μέ τόν τίτλο : « Παιδεία ή κριτική συνείδηση : 1) Ή παιδαγωγική ώς άσκηση έλευθερίας καί 2) 'Επέκταση ή έπικοινωνία ». πού μόλις βγήκαμε άπό μιά κατάσταση « άφωνης κουλτούρας » ή « κουλτούρας σιωπής ». τό παιδαγωγικό σύστημα τοϋ Freire. βρίσκει κανείς πολλά κοινά σημεία άνάμεσα στήν κατάσταση της Βραζιλίας καί στή δική μας. πού δ λαός χάνει τή φωνή του. δταν λείψουν. αυτόματα έλευθερώνεται ή φωνή. οί άνθρωποι καταποντίζονται δλοένα σέ μιά νέα « κουλτούρα σιωπής ».

Ή κριτική συνειδητοποίηση αναπτύσσεται μόνο πάνω στή συγκεκριμένη πραγματικότητα. ή θεωρία γίνεται μελέτη. Ή παιδεία στή Βραζιλία δέν είναι θεωρητική γι' αυτόν άκριβώς τό λόγο. 1957). Ό Freire πιστεύει ακριβώς τό άντίθετο. "Ετσι έξισώνουν τή θεωρία μέ τόν βερμπαλισμό. γιά λογίδρια. γιά φράσεις. στήν έρευνα. Ή απουσία θεωρίας καί έρμηνείας καθώς καί. άπό τόν παπαγαλισμό καί άπό τήν τάση γιά άφαίρεση. β) Τό παραδοσιακό πρόγραμμα τών σχολείων της Βραζιλίας είναι άποσυνδεμένο άπό τή ζωή. Οί λέξεις έρχονται νά πάρουν τή θέση τών έμπειριών καί τών βιωμάτων μας. Ή άστοχη καί έπιπόλαιη έξάρτηση τοϋ έκπαιδευτικοΰ προγράμματος άπό τίς χτυπητές φράσεις.14 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ προσανατολισμό τοϋ έκπαιδευτικοΰ συστήματος. γ) Ή λογοκοπική κουλτούρα άντιστοιχεΐ στήν άνεπάρκεια τοϋ διαλόγου καί τής έρευνας. στήν άνάλυση. Πρέπει νά κρατοΰμε άγρυπνα τά μάτια της ψυχής. γυροφέρνει γύρω άπό τά πράγματα. Ή ρίζα τοϋ κακοϋ βρίσκεται στήν έλλειψη δημοκρατικής έμπειρίας. γιατί παντοΰ έλλοχεύει ό κίνδυνος. πού θά τόν βοηθήσει νά ούσιαστικοποιήσει τήν υπαρξή του καί νά τήν άναπτύξει πλήρως. λέει ό Erich Fromm. Ό Βραζιλιάνος τρελαίνεται γιά ρητορικά σχήματα. γιατί δέν έχει προχωρήσει στήν ουσιαστικοποίηση. ένίσχυσε τήν άφέλεια (naiveté) τοϋ λαοϋ. είναι άδειο. Μ' αυτή τήν έννοια. τόσο ή όμάδα έχει τήν τάση νά άντιλαμβάνεται καί ν' άντιμετωπίζει την πραγματικότητα μέ άφέλεια καί νά τήν άναπα- . (Erich Fromm : Marx's Concept of Man. ίχι άφαίρεση καί άπομάκρυνση άπό τήν πραγματικότητα. αυτό είναι πού έπιτρέττει τήν κυριαρχία τοϋ βερμπαλισμοΰ. άν θέλετε. Δέν μπόρεσε άκόμη ό Βραζιλιάνος νά προχωρήσει στήν άνάλυση της ΰπαρξής του. πού προέρχεται άπό τίς λέξεις. "Οσο λιγότερες είναι οί ευκαιρίες γιά δημοκρατικές έμπειρίες πού όδηγοϋν μέσα άπό τή συγκεκριμένη συμμετοχή τής όμάδας στήν πραγματικότητα καί άπό έκεΐ στήν κριτική συνειδητοποίησή της. ένώ θά έπρεπε νά άντιπροσωπεύει τήν πραγματικότητα. έπέμβασης στήν πραγματικότητα.

γιατί τό γεγονός πώς είναι μόνη καί μόνο μέ τίς δικές της δυνάμεις. δ) Ή δημοκρατία και ή δημοκρατική παιδεία θεμελιώνονται μέ τήν έμπιστοσύνη στούς άνθρώπους και μέ τήν πίστη πώς 6χι μόνο μπορούν. πώς ή παιδεία άπό μόνη της δέν μπορεί νά κάνει τίποτε. Είναι άλήθεια.ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΓΕΡΟΥ 14 ρασταίνει μέ λέξεις. τοϋ κόσμου τους γενικά. οί Βραζιλιάνοι άπευθύνονται στό σχολείο ώς παράγοντα πολιτιστικής δραστηριότητας καί ζητάνε άπό τό σχολείο ν' άντικαταστήσει τήν παλιά παθητικότητα μέ νέες στάσεις καί συνήθειες συμμετοχής καί έπέμβασης στην πραγματικότητα. καί τά προβλήματα της ίδιας της δημοκρατίας. μιά πράξη θάρρους. οδτε νά φοβάται τή δημιουργική συζήτηση. στ) Καί μιά πού ή πολιτιστική ιστορία της Βραζιλίας δέν τούς μετέδωσε συνήθειες πολιτικής καί κοινωνικής άλληλεγγύης. άλλά τοϋ έπιβάλλουν τή δική τους τάξη πραγμάτων καί άπαιτοϋν άπ* αυτόν νά προσαρμοστεί. Δίνουν στό μαθητή τύπους καί τοϋ ζητοϋν νά τούς άποστηθίσει. ε) "Οπως καί νάχει τό πράγμα. Ή παιδεία είναι μιά πράξη αγάπης καί. Ό Freire γνωρίζει πώς ή παιδεία δέν είναι μιά διαδικασία θαυματουργική. Δέν συζητοϋν καί δέν διαλέγονται οί δάσκαλοι στά σχολεία πάνω στά θέματα. έπιμένει ό Freire. Δέν συνεργάζονται μέ τό μαθητή. ή παράδοση της παιδείας στή Βραζιλία δέν βοηθάει στην άνταλλαγή ιδεών γιατί περιορίζεται στό νά τίς ύπαγορεύει. δέν τοϋ προσφέρουν τά μέσα γιά άληθινή σκέψη. άλλά καί δφείλουν νά συζητοϋν τά προβλήματα της χώρας τους. μέσα άπό τήν προσπάθεια νά ξαναδημιουργήσεις καί νά άνακαλύψεις έκ νέου τήν πραγματικότητα καί τόν έαυτό σου. "Οσο λιγότερη κριτική ικανότητα διαθέτει ή ομάδα. της δουλειάς τους. τόσο πιό ρηχά και έπιπόλαια συζητάει τά σχετικά προβλήματα. κατά συνέπεια. πού άπό μόνη της μπορεί νά δημιουργήσει τίς άναγκαΐες προϋποθέσεις γιά νά μεταβεί τό έθνος άπό μιά έποχή σέ μιάν άλλη. μηδενίζει τήν . άλλά δίνουν διαλέξεις. Ή παιδεία δέν πρέπει νά άποφεύγει τήν άνάλυση της πραγματικότητας. Ή αφομοίωση έρχεται μόνο ώς άποτέλεσμα έρευνας.

τή λεξικράτεια. διαφωνώ μ' έκείνους πού άποδίδουν τή λογοκοπία. μέ τόν καθοριστικό ρόλο πού θά άναλάβει στά σωματεία του καί στίς έργατικές ένώσεις. στήν έκκλησία. προέρχεται άπό τήν έλλειψη δημοκρατικής έμπειρίας.16 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ άναντίρρητή της δύναμη ώς βργανο άλλαγής. Μαθαίνει κανείς τή δημοκρατία. Ή παιδεία δέν είναι άπόλυτη άξια αυτή καθεαυτή. Πιστεύω. Συμφωνώ μέ τόν Freire καί. καί μέ τόν υπεύθυνο ρόλο πού θά αναλάβει στίς λέσχες. στίς άγροτικές καί άστικές κοινότητες. άπό τό βιβλίο τοϋ Freire « Παιδεία ή κριτική συνείδηση ». μιά λογοκοπία πού παρακάμπτει τήν ουσία των προβλημάτων καί δέν τά άντιμετωπίζει. στά συμβούλια. Παρέθεσα τά έξι αυτά σημεία. γιατί πιστεύω. φυσικά. "Οταν άπό τή μιά δίνουμε μέ λόγια μαθήματα δημοκρατίας καί άπό τήν άλλη θεωρούμε τή συμμετοχή τοϋ λαοϋ στήν έξουσία πράγμα έπικίνδυνο. τότε τά κηρύγματά μας είναι υποκριτικά καί ψεύτικα. πώς ό βερμπαλισμός στήν έκπαίδευσή μας. σέ περίληψη δική μου. τότε μοναδική σωτηρία παραμένει νά άρχίσουν οί άνθρωποι άπό τήν άρχή. Γιατί. Ό λαός μπορεί νά μάθει τί είναι κοινωνική καί πολιτική ευθύνη 6χι μέ τά λόγια άλλά μέ τόν καθοριστικό ρόλο πού θά παίξει στή διοίκηση καί στή λειτουργία τών σχολείων δπου φοιτοΰν τά παιδιά του. καθώς καί στήν έκπαίδευση της Βραζιλίας καί άλλων έθνικών έκπαιδευτικών συστημάτων. κυρίως. "Οταν φτάσουμε σέ μιά τέτοια διάσταση άνάμεσα ατά λόγια καί στά έργα. αύτοϋ τοϋ είδους ή γνώση πρέπει νά γίνει βίωμα. μαζί μέ τόν Freire. πώς ό καλοπροαίρετος άναγνώστης θά βρει έκεΐ κοινά σημεία μέ τή δική μας έκπαιδευτική πραγματικότητα καί θά συμφωνήσει γιά τή χρησιμότητα της μετάφρασης στή γλώσσα μας της « 'Αγωγής τοϋ καταπιεζόμενου » Χαρακτηριστικό της δικής μας έκπαίδευσης είναι ένας άνυπόφορος βερμπαλισμός. δταν άσκεΐ τή δημοκρατία. στόν θεωρητικό δήθεν προσανατολισμό της παιδείας μας. ώστε νά πάρουν μιά νέα κριτική στάση άπέναντι στά προβλήματά τους. Κατά τόν Freire δέν υπάρχει ουδέτερη παιδευτική διαδικα- .

Βραζιλία. Ή άνάπτυξη μιας παιδευτικής μεθοδολογίας πού θά διευκολύνει τήν άπελευθερώνουσα διαδικασία. Τί είναι « γραμματοσύνη » καί τί « άγραμματοσύνη » κατά τόν Freire . 6ταν τοϋ άνάθεσαν νά μελετήσει τό πρόβλημα καταπολέμησης τοϋ άναλφαβητισμοϋ στή Ν. Οί Εδέες τοϋ Freire πάνω στό ποιός όρίζει τή γνώση ήταν σωστός πολιτικός δυναμίτης. στίς έπιδημίες καί στή μοιρολατρία. ό Freire φυλακίστηκε. δπου ζοϋν πολλά έκατομμύρια φτωχών άγροτών. βουτηγμένων στήν ένδεια. άλλά καί θά συμβάλει άποφασιστικά στή διάπλαση ένός νέου άνθρωπου καί θά χαράξει τήν άρχή μιας νέας έποχής στήν Ιστορία του. Στή δεύτερη περίπτωση ή παιδεία γίνεται τό μέσο μέσα άπό τό όποιο άντρες καί γυναίκες άσχολοϋνται κριτικά καί δημιουργικά μέ τήν πραγματικότητα καί άνακαλύπτουν τρόπους προσπέλασης της καί μετασχηματισμού της κοινωνίας. θά όδηγήσει άναγκαστικά σέ ένταση καί σύγκρουση μέσα στήν κοινωνία. Ό Freire δίδασκε στό πανεπιστήμιο της Recife της Βραζιλίας. Ό Freire άρχισε καί ήταν άπόλυτα πεισμένος πώς θά τά βγάλει πέρα. ή γίνεται « άσκηση έλευθερίας ». καί πηγε στή Χιλή. κι έτσι. δπου μέ τή συνεργασία της Unesco καί τοϋ Χιλιανοϋ 'Ινστιτούτου γιά 'Αγροτικές Μεταρρυθμίσεις. έμεινε φυλακή έβδομήντα μέρες καί. άποφυλακίστηκε.Α.ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΓΕΡΟΥ 17 σία. μιά άπέραντη έκταση. έργάστηκε έπί πέντε χρόνια στήν έκπαίδευση των ένηλίκων. υστέρα άπό πολλά διαβήματα. Ή παιδαγωγική έπέμβαση ή λειτουργεί ως ίργανο γιά νά διευκολύνει τήν άφομοίωση της νέας γενιάς μέσα στή λογική τοϋ τρέχοντος συστήματος καί στήν προσαρμογή της σ' αύτό. οί χωρικοί έπρεπε νά μάθουν νά διαβάζουν μέσα σέ έξι έβδομάδες. 2 . ίταν τό 1964 τήν έξουσία τήν πηρε ή στρατιωτική κυβέρνηση. "Ολες οί οίκογένειές τους δουλεύουν στά μεγάλα κτήματα των λίγων μεγαλοτσιφλικάδων. Μέ τή μέθοδό του.

Διδάσκοντας τούς άνθρώπους άνάγνωση ή ι ραφή. "Ολες οί λέξεις ή καλύπτουν ή άποκαλύπτουν κάτι. Μιά βασική έννοια πού τή βρίσκουμε σ' ίλα τά βιβλία τοϋ Freire είναι ή έννοια conscientisation. είναι νά δημιουργεί ολοένα μέ τούς μαθητές του συνθήκες κάτω άπό τίς όποιες ή γνώση επιπέδου δόξας (δοκεΐν) νά ξεπερνιέται άπό τήν πραγματική γνώση έπιπέδου λόγου (λέγειν). άλλά μιά δύσκολη μαθητεία στήν δνομάτιση τοϋ κόσμου.18 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ Ή « γραμματοσύνη » tlvai μιά ποιότητα συνείδησης καί ίίχι άπλώς κατάκτηση μιας ηθικά ουδέτερης τεχνικής. λοιπόν. Δέν είναι άπλή άποστήθιση άλλοτριωμένων λέξεων. Καταπιεστής. Ή συνειδητοποίηση. 'Υπάρχει μόνο Ινας άξιος τρόπος όνομάτισης τοϋ κόσμου. πού άποδόθηκε στή γλώσσα μας ώς κριτική συνειδητοποίηση. "Ο. Δέν υπάρχουν λέξεις ουδέτερες. Δέν φτάνουμε στήν κριτική συνειδητοποίηση μέσα άπό ψυχολογικούς. κάνεις μιά πράξη καί ή πράξη αύτή καθεαυτή δέν είναι χωρίς συνέπειες. είναι ίποιος στέκεται έμπόδιο στήν έξανθρώπιση τοϋ άνθρωπου. πού δέν είναι άλλη άπό τοϋ νά γίνει ένας πλήρης άνθρωπος. 'Ονομάζω τόν κόσμο σημαίνει μετασχηματίζω τόν κόσμο. έχει μικρή ή μεγάλη ηθική άξια. Ό άνθρωπος πρέπει νά άντιληφθεϊ τήν όντολογική του άποστολή. πού είναι ένα άνθρώπινο χαρακτηριστικό. έμφα- .τι στέκεται έμπόδιο στήν πραγματοποίηση τής όντολογικής άποστολής τοϋ άνθρώπου στόν κόσμο. Ό Freire φαίνεται νά έννοεΐ δυό πράγματα μέ τήν έννοια λόγος: ή μία έννοια είναι ή άπομυθοποίηση τής ένημέρωσης τοϋ άνθρώπου γιά τήν πραγματική του κατάσταση' ή άλλη είναι φιλοσοφική. πού είναι ό ισχυρότερος μεσολαβητής τής συνείδησης. δέν λειτουργεί σέ άπομονωμένα άτομα. Στό σημείο αύτό ό ρόλος τοϋ δασκάλου στήν προβληματίζονσα παιδεία (στή διά τής προβολής τών προβλημάτων παιδείας). ιδεαλιστικούς καί υποκειμενικούς δρόμους. Γιά τόν Freire ή φράση « όνομάζω τόν κόσμο » έχει δημιουργική καί μετασχηματιστική σημασία. Καί ή πιό ασήμαντη άποψη τής γλώσσας. Ή συνειδητοποίηση (prise de conscience). είναι καταπίεση.

Δέν είναι άκόμη άποταμίευση πληροφοριών ή δεδομένων στό μυαλό του μαθητή. δέν μπορεί νά είναι άτομική. Στήν περίπτωση αύτή δέν είναι δυνατό νά μιλάμε γιά κριτική συνειδητοποίηση. τότε δίνει συνταγές στούς άλλους.τι έκεΐνος νομίζει σωστό. Τέτοιοι παιδαγωγοί δέν δημιουργούν άληθινή γνωσιολογική σχέση. Γιατί. Στή διαδικασία της κριτικής συνειδητοποίησης ό παιδαγωγός έχει δικαίωμα νά κάνει τίς έπιλογές πού νομίζει σωστές. Οΰτε είναι μετάδοση τεχνικών γνώσεων. πού άπό μόνη της άπορρίπτει κάθε μορφή χειραγώγησης. Κατά τόν ΐδιο τρόπο δέν υπάρχει ούδέτερη παιδεία. είναι μιά άληθινά γνω- . Δογματίζει. ώς άσκηση έλευθερίας. πώς ή παιδεία είναι « άσκηση έλευθερίας ». τή μυθοποιεί χειρότερα. Δέν είναι ή « διαιώνιση των άξιων μιας δοσμένης κουλτούρας ». δέν είναι άπλή μεταβίβαση γνώσεων ή πολιτισμού. Ή κριτική συνειδητοποίηση παρουσιάζεται στούς συγκεκριμένους άνθρώπους — άντρες ή γυναίκες — μέσα στή συγκεκριμένη κοινωνική δομή.ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΓΕΡΟΥ 19 νίζεται μόλις 6 άνθρωπος έρθει πρόσωπο μέ πρόσωπο μέ τή συγκεκριμένη πραγματικότητα. τότε υπερβαίνει τόν έαυτό της. ποτέ δέν είναι ουδέτερη. βαθαίνει καί γίνεται conscientisation (κριτική συνειδητοποίηση). Οΰτε είναι προσπάθεια προσαρμογής τοϋ μαθητή στό περιβάλλον του. πού έκδηλώνεται στή συγκεκριμένη πράξη. "Οταν ή συνειδητοποίηση προχωρήσει πέρα άπό τήν κατανόηση ένός δεδομένου καί τό τοποθετήσει κριτικά μέσα στό σύστημα σχέσεων της όλότητας. Αυτή ή προσπάθεια της συνειδητοποίησης νά υπερβεί τόν έαυτό της καί νά φτάσει στήν κριτική συνειδητοποίηση. Υποστηρίζουν τή θέση της ούδέτερης παιδείας έκεΐνοι πού φοβούνται μή χάσουν τά προνόμιά τους. Ή παιδεία. Ό « κατά λάθος » τέτοιος παιδαγωγός ύποτάσσει. Γιατί δταν έπιβάλλει 6. Πρέπει νά είναι κοινωνική. άντί νά έργαστεΐ γιά νά άπομυθοποιήσει τήν πραγματικότητα. άλλά δέν τίς έπιβάλλει. Γι' αύτό 6 Freire υποστηρίζει. Μιά τέτοια κριτική συνειδητοποίηση.

μπροστά στά πρός γνώση άντικείμενα. β) 'Ακολουθεί τό δεύτερο στάδιο. ' Η άποκωδίκωση ή άποκρυπτογράφηση. κατά τόν Freire.. παρουσιάζει μιάν υπαρξιακή κατάσταση.20 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ σιολογική κατάσταση. χωρίς καμιά ιδιαίτερη σημασία. Μέσα σ'αύτή τή διαδικασία. Προηγούμενα. δέν άνέχονται τόν διάλογο. Γίνονται πράξη. συχνά ό Freire χρησιμοποιεί τόν δρο codification πού άποδόθηκε στή γλώσσα μας ώς κωδίκωση (ή κωδικοποίηση) καί τόν δρο decodification πού άποδόθηκε ώς άποκωδίκωση ή άποκρυπτογράφηση. ό παιδαγωγός-μαθητής καί ό μαθητής-παιδαγωγός είναι καί οί δυό Υποκείμενα γνώσης. άλλά πού δέν τή γνωρίζουν σ' δλο της τό βάθος. δλα αύτά άποκτοΰν ιδιαίτερη σημασία. πού δίνεται σέ μετάφραση. λ. οί χωρικοί. πού είναι μιά πράξη γνώσης. δταν έκοβαν Ινα δέντρο. Ή άποκωδίκωση είναι μιά διαλεκτική στιγμή στό χρόνο. έπιτρέπει τή « διείσδυσή » τους στήν πραγματικότητα. ' Η κωδίκωση. δπου τά διάφορα στοιχεία είναι στενά συνυφασμένα σέ ένα ένιαΐο σύνολο. δ) Καθώς ή κριτική άντίληψη προχωρεί. προοδευτικά άναγνωρίζουν δτι είναι αύτοί πού μετασχηματίζουν τόν κόσμο. Ό διάλογος είναι άπειλή γιά τήν παντοδυναμία τους. . δλα αύτά ήταν γι' αυτούς μιά άπλή φυσική έργασία. "Οσοι μονοπωλούν τή σοφία. μιάν κατάσταση πού τή ζοΰνοί έργαζόμενοι. δπου ή συνείδηση συγκεντρωμένη πάνω στήν πρόκληση πού παρουσιάζει ή κωδικοποιημένη κατάσταση. άνασυντάσσει τίς δυνάμεις τοϋ στοχασμοΰ της καί κατανοεί καλύτερα τήν κατάστασή της.χ. α) Τό πρώτο στάδιο είναι ή περιγραφή των στοιχείων πού συνθέτει τό σύνολο της κωδίκωσης. γ) Τό 'Υποκείμενο τώρα κοιτάζει τήν κατάσταση ώς δόμημα. δταν τό τεμάχιζαν καί έβγαζαν τά σανίδια καί τά χρησιμοποιοΰσαν γιά νά κάνουν τραπέζια καί καθίσματα. Στήν παιδευτική διαδικασία άπελευθέρωσης. Τώρα. Γίνονται τά προϊόντα έργασίας ένός προσώπου. Στό βιβλίο. δπου ή συνείδηση θεμελιώνει τίς σχέσεις της μέ τό άντικείμενο πού έξετάζει. Ή άποκρυπτογράφηση άκολουθεϊ τά παρακάτω στάδια. πού μέσα της βρίσκεται.

Καί οί δυό συνέταιροι άπελευθερώνονται. Ό Freire έξακολουθεΐ νά έργάζεται πάνω στίς ιδέες πού έθεσε σέ έφαρμογή στή Βραζιλία καί στή Χιλή. άσκηση έλευθερίας πού λυτρώνει τόν μαθητή. Ή παιδεία είναι. άπό τή δίδυμη υποδούλωση της σιωπής καί τοϋ μονόλογου. Τώρα υπηρετεί στό Γραφείο Παιδείας τοϋ Παγκόσμιου Συμβουλίου τών Ε κ κλησιών καί είναι διευθυντής τοϋ δικοϋ του ινστιτούτου « Πολιτιστική Δράση ». "Ολα αυτά τά στάδια είναι τά στάδια της κριτικής συνειδητοποίησης. καθώς άρχίζουν νά μαθαίνουν. ή κωδίκωση άναφέρεται σέ μιά υπάρχουσα κατάσταση. Θά πρέπει νά ξέρει έπίσης. μπορούσε νά ήταν : « Ή παιδεία ώς πράξη άπελευθέρωσης ». δτι τά μέσα αυτά είναι άπλώς καί μόνο βοηθητικά καί ίτι θά πρέπει νά μπαίνουν στήν υπηρεσία της άπελευθέρωσης.ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΓΕΡΟΥ 21 τό Υποκείμενο πετυχαίνει τήν κριτική άνάλυση της κωδικοποιημένης κατάστασης. ό άπομονωμένος καί άνεδαφικός σοφός. άποτινάσσοντας τό στίγμα της άγραμματοσύνης. Είναι άπλώς ίνα όπτικό σημείο άναφορας. "Οπως ήταν έπόμενο. πού μπορεί νά παρασταθεί μέ μιά φωτογραφία ή σ' ίνα ίχνογράφημα. κατά τόν Freire. Ό ίνας δίνει άξία στόν έαυτό του. Δέν είναι πιά ό έρημίτης. καί ό άλλος δίνει άξία στόν έαυτό του γιατί άποκτδ ικανότητα ν' άνοίγει διάλογο μέ τόν μαθητή. ό παντογνώστης. ό Freire δέχτηκε πολλές έπιθέσεις γιά τις ιδέες του καί γιά τά προγράμματα έκπαίδευσης ένηλί- . στή Γενεύη. Ό παιδαγωγός θά πρέπει νά ξέρει ποιό σημείο άναφορας. Ό τίτλος τοϋ βιβλίου The Pedagogy of the Oppressed. ποιά έποπτικά μέσα θά έχει στή διάθεσή του. Ή έννοια έλευθερία στό έργο του Freire είναι δυναμική. "Οπως εΐπαμε. Τό άντικείμενο πού παριστάνει ή φωτογραφία ή τό ίχνογράφημα είναι ίνα σημείο αναφοράς. άλλά καί τόν παιδαγωγό. « Ή άγωγή τοϋ καταπιεζόμενου ».

πού οΰτε καί τόν ϊδιο δίδαξε πώς νά διαβάζει καί νά γράφει. Ή εύθύνη τοϋ παιδαγωγοΰ. γιά νά βοηθήσει τούς μαθητές νά φτάσουν σέ μιά περισσότερο κριτική άντίληψη της πραγματικότητάς τους. δέν έχεις παρά νά θυμηθείς τόν Dewey. "Οσον άφορα τήν έλλειψη πηγαιότητας. Τόν κατηγόρησαν άκόμη 6τι κοκορεύεται πώς άνακάλυψε τό διάλογο (« ποτέ δέν έκανα μιά τέτοια δήλωση ». είναι νά προτείνει προγράμματα πάνω στίς κωδικοποιημένες υπαρξιακές καταστάσεις. Τόν άποκάλεσαν « άγράμματο » καί εισηγητή μιας ουδέτερης μεθόδου. λέει δ ΐδιος). Ό ρόλος τοϋ παιδαγωγού. πού οί μαθητές άποστηθίζουν. άλλά συνέδεσα τό πρόβλημα μέ τήν κριτική συνειδητοποίηση. πού ό Freire διαμορφώνει. "Ενας τέτοιος παιδαγωγός μπορεί νά έπαναλάβει β. κατά τόν Freire.22 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ κων. είναι πολύ μεγαλύτερη άπό των παιδαγωγών έκείνων. Είναι άλήθεια πώς τό πραγματικό μου έγκλημα ήταν πώς άντιμετώπισα τήν άγραμματοσύνη δχι σάν Ινα συνηθισμένο μηχανικό πρόβλημα. « Καμιά άπ* αύτές τίς κατηγορίες δέν μέ στενοχώρησε. είναι ένα ύποκείμενο πού γνωρίζει καί έρχεται άντιμέτωπο μέ άλλα . γιά τόν όποιο ή πηγαιότητα δέν βρίσκεται στό άσυνήθιστο καί στό περίεργο. βπως φαίνεται άπό τό σύνολο τοϋ έργου του. — λέγει ό Freire. οί όποιοι θεωροΰν ώς καθήκον τους νά μεταβιβάζουν πληροφορίες. απολογείται δ Freire. Τό μόνο πού έκανα είναι πώς χρησιμοποίησα τήν παιδεία σέ μιά προσπάθεια νά έλευθερώσω τούς άνθρώπους καί δχι νά τούς υποδουλώσω ». μέ τή μέθοδό μου. Ό τύπος τοϋ παιδαγωγοΰ. πράγμα έπικίνδυνο γιά τούς έπικριτές μου. (The Pedagogy of Knowing — « Ή άγωγή της γνώσης »). άλλά στήν ικανότητα νά χρησιμοποιείς τά καθημερινά πράγματα σέ δουλειές πού άλλοι δέν μπόρεσαν νά τίς φανταστούν. Εκείνο πού μέ κάνει νά άπορώ είναι ή κατηγορία πού μοϋ προσάπτεται ίτι είχα πρόθεση.τι έχει διαβάσει καί συχνά μισοκαταλάβει. βπως τήν άντιλαμβάνεται ή φιλοσοφία τοϋ Freire. μιά πού παιδεία γι* αύτόν τόν ίδιον δέν σημαίνει πράξη τοϋ μανθάνειν. νά " μπολσεβικοποιήσω τή χώρα ".

Στόν Πλάτωνα. σφραγίζει τήν πράξη της μάθησης μέ τό διάλογο. τό νά γνωρίζεις (νά ξέρεις) δέν είναι νά θυμάσαι κάτι γνωστό άπό πρίν καί τώρα ξεχασμένο. καί ή υπέρβαση της δόξας άπό τόν λόγο. Γνωρίζω σημαίνει θυμάμαι (άνάμνηση) ή άνακαλώ τήν ξεχασμένη γνώση.ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΓΕΡΟΥ 23 υποκείμενα πού κι αύτά γνωρίζουν. πού έρχεται σ' έπαφή μέ τή γνώση μαζί μέ τούς μαθητές του. άλλά στήν προσπάθεια τοϋ άνθρώπου νά θυμηθεί ή νά άνακαλύψει τόν ξεχασμένο λόγο. πού έκλαμβάνει τόν δρισμό της έννοιας γιά γνώση τοϋ δριζόμενου πράγματος καί αύτη τή γνώση ώς άρετή. Επίσης. οί μαθητές πρέπει νά προσεγγίσουν τήν πραγματικότητα έπιστημονικά. δ σωκρατικός ίντελλεκτουαλισμός. ' Η πλατωνική θεωρία γιά τό διάλογο δέν μπόρεσε νά πάει πέρα άπό τή σωκρατική θεωρία τοϋ δρισμοΰ ώς γνώσης. τό πέρασμα άπό τή δόξα στό λόγο θεωρείται άπαραίτητο γιά νά φτάσει δ άνθρωπος στήν άλήθεια. 0£>τε μπορεί ή δόξα νά ξεπεραστεί άπό τόν λόγο πέρα καί χώρια άπό τή διαλεκτική σχέση τοϋ άνθρώπου μέ τόν κόσμο . Ό παιδαγωγός. πού έρμηνεύουν τή μορφή τής πραγματικότητας. άν καί εϊναι διαλογική. Είναι άλήθεια πώς κατά τόν Πλάτωνα μιά άπό τίς άναγκαϊες προϋποθέσεις της γνώσης είναι νά φτάσει δ άνθρωπος σέ μιά « συνειδητοποίηση » (prise de conscience). "Ετσι. 'Ενδιαφέρεται μάλλον γιά τό τί δ άνθρωπος κάποτε γνώριζε καί τό λησμόνησε κατά τή γέννησή του. πάντοτε κατά τόν Freire. Κατά τόν Freire. δέν μπορεί νά θεωρηθεί ώς μιά άπόλυτα σωστή μέθοδος. Γνωρίζει έπίσης δ πραγματικός παιδαγωγός πώς μόνος δ διάλογος δέν είναι αρκετός γιά νά φτάσει κανείς στήν άληθινή γνώση. Ή άντίληψη τόσο της δόξας 6σο καί τοϋ λόγον. δέν πραγματοποιείται μέσα στίς διαλεκτικές σχέσεις άνθρώπου καί κόσμου. νά άναζητήσουν τίς διαλεκτικές συνδέσεις. ή συνειδητοποίηση δέν άναφέρεται στό τί γνωρίζει δ άνθρωπος ή στό τί δέν γνωρίζει ή γνωρίζει άνεπαρκέστατα γιά τή διαλεκτική σχέση του μέ τόν κόσμο. Γιά νά γίνει δ διάλογος μέθοδος πραγματικής γνώσης.

οί χώρες της Λατινικής 'Αμερικής. 'Επιπλέον. χώρια άπό των άνθρώπων τή στοχασμένη δράση πάνω στόν κόσμο. Είναι φυσικό ό μεταφραστής νά συνάντησε άρκετές δυσκολίες στήν άπόδοση δρων πού δέν είναι εύρύτατα παραδεκτοί οδτε στήν άγγλική γλώσσα άπ' δπου έγινε ή μετάφραση. Σεπτέμβριος 1976 ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ ΓΕΡΟΤ . Εϊχαμε καί τή χούντα μας. δέν μπορεί παρά νά βοηθήσει στό βάθαιμα τοϋ παιδαγωγικοΰ μας όρίζοντα. δπως καί δλες.24 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ του. 01 οίκονομικές καί πολιτιστικές συνθήκες της χώρας μας όλοένα καί περισσότερο διαμορφώνονται μέσα άπό ένα πλέγμα έξάρτησης. ή σημασία μερικών λέξεων εϊναι φορτισμένη μέ τά βιώματα των λαών της Λατινικής 'Αμερικής. ή άκόμα μέ τόν όρισμό της έννοιας δπως τόν δίνει ό συγγραφέας σέ άλλα βιβλία του προγενέστερα ή καί έπόμενα άπό τήν « Ά γ ω γ ή τοϋ Καταπιεζόμενου ». εϊναι ή προσπάθεια νά δοθοϋν μονολεκτικά οί έννοιες μέ τό άντίστοιχό τους στά έλληνικά. "Εχουμε καί μεΐς γνωρίσει έμπειρίες πού χρόνια τώρα υφίστανται οί λαοί της Λατινικής 'Αμερικής. πάντως. δπου ήταν δυνατό. σχεδόν. Τό βιβλίο γράφτηκε στά πορτογαλικά. Μιά τόσο πλούσια παιδαγωγική σκέψη δπως τοϋ Freire. Ικανοποιητική.

ή Αντίφαση μεταξύ τών καταπιεστών κα( τών καταπιεζόμενων.ή άγωγή ώς Αμοιβαία διαδικασία γιά παγκόσμια συνεννόηση.μαθητή τής « τραπεζικής » Αντίληψης τής παιδείας έξαλείφεται Από τήν «προβληματίζουσα» Αντίληψη.ή Αντίφαση δάσκαλου . Κεφάλαιο τρίτο : Ό διάλογος είναι ή ούσία γιά μιάν άγωγή πού έπιδιώκει τήν έλευθερία τοϋ άνθρώπου Ό διάλογος : ή ούσία τής έκπαίδευσης ώς πρακτικής τής έλευθερίας.καταπίεση κα( καταπιεστές.καταπίεση καί καταπιεζόμενοι. κα( πώς μπορεί νά ξεπεραστεί.ό Ανθρωπος ώς συνειδητά ήμιτελές δν. καί ή προσπάθειά του νά γίνει όλοκληρωτικά Ανθρώπινος.ό διάλογος καί τό περιεχόμενο τοΟ προγράμμα- 75 99 .ή Απελευθέρωση : ώς ή Αμοιβαία διαδικασία Κεφάλαιο δεύτερο : Ή « τραπεζική» καί ή « προβληματίζουσα » άντίληψη τής έκπαίδευσης Ή « τραπεζική » Αντίληψη τής έκπαίδευσης ώς μέσο καταπίεσης.ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Θεόφραστου Γέρου : Ό Π ά ο υ λ ο Φρέιρε κ α ί ή ν ι κ ή κοινωνική πραγματικότητα Πάονλο Φρέιρε: Πρόλογος έλλη 9 29 37 Κεφάλαιο πρώτο : Ή άνάγκη γιά τήν άγωγή τών καταπιεζόμενων "Η δικαιολόγηση τής Αγωγής τών καταπιεζόμενων.ή προβληματίζουσα Αντίληψη τής έκπαίδευσης ώς μέσο Απελευθέρωσης.

καί τό περιεχόμενο τοΟ προγράμματος στήν πρακτική τής έλευθερίας.κόσμου.ή Ερευνα γιά τά « παραγωγικά θέματα » καί ή μεθοδολογία τους· ή άφύπνιση τής κριτικής συνειδητοποίησης μέσω τής Ερευνας γιά τά « παραγωγικά θέματα ». ώς μέσο τής καταπίεσης κα( ή δεύτερη ώς μέσο γιά τήν άπελευθέρωση· ή θεωρία τής άντιδιαλογικής δράσης καί τά χαρακτηριστικά της : κατάκτηση. ώς μήτρες άντιτιθέμενων θεωριών γιά έκπολιτιστική δράση. δργάνωση. τά « παραγωγικά θέματα ». . χειραγώγηση.ή πρώτη. καί πολιτιστική εισβολή · ή θεωρία τής διαλογικής δράσης καί τά χαρακτηριστικά της : συνεργατική ένότητα. διαίρει καί βασίλευε.26 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τος· οί σχέσεις άνθρώπου . καί πολιτιστική σύνθεση. Κεφάλαιο τέταρτο : Ή πολιτιστική δράση : ό άντιδιάλογος — όργανο τής καταπίεσης· ό διάλογος — όργανο τής άπελευθέρωσης 151 Ή άντιδιαλογική καί ή διαλογική.

.Στους καταπιεζόμενους καί σ* δσους συμπάσχουν καί άγωνίζονται μαζί τους.

.

σχετικά στό κεφάλαιο Γ. παρατηρήσεις πού ήρθαν νά πλουτίσουν προγενέστερες τις οποίες είχα κάνει στά χρόνια τής έκπαιδευτικής μου δραστηριότητας στή Βραζιλία. "Αλλοι λένε δτι ή κριτική συνειδητοποίηση δδηγεϊ στήν άνωμα1 Ό δρος conscientizaçdo (conscientisation— κριτιχή συνειδητοποίηση ) σημαίνει νά μαθαίνεις ν' Αντιλαμβάνεσαι τΙς κοινωνικές. άντιμετώπισα τόν <( φόβο τής έλευθερίας ». δσο καί στήν έφαρμογή μιας γνήσια άπελενθ ερωτικής έκπαίδευσης. είναι έκδήλωση άναρχική. (Σημ. πού άναπτύσσω ατό πρώτο κεφάλαιο τούτου τοϋ βιβλίου.ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ Αυτές ol σελίδες πού άποτελονν μιάν Εισαγωγή στήν (( Αγωγή τοϋ καταπιεζόμενου ».). Τόσο στά έκπαιδευτικά προγράμματα. βγαίνουν άπό τις παρατηρήσεις μου τά τελευταία εξι χρόνια της πολιτικής έξορίας μου. δπον γινόταν ή άνάλυοη τοϋ ρόλου τής κριτικής συνειδητοποίησης (conscientizafâo'J. Ή κριτική συνειδητοποίηση. . Μετ. έκεΐνοι που συμμετέχουν στά έκπαιδευτικά προγράμματα έπισημαίνουν τούς « κινδύνους τής conscien tizaçâo » μέ τρόπο που φανερώνει τόν δικό τους φόβο τής έλευθερίας. Πολύ συχνά. πολιτικές καί οίχονομικές Αντιφάσεις καί νά Αντιμάχεσαι τά καταπιεστικά στοιχεία τής πραγματικότητας.. Βλ. λένε.

Στό μέσο της συζήτησης ένας άνθρωπος. Ή άμφιβολία γύρω άπό τά πιθανά αποτελέσματα μιας πρώτης κριτικής συνειδητοποίησης ύποδηλώνει τήν ϋπαρξη μιας στάσης πού ό ϊδιος δ άμφιβάλλων συνήθως δέν μπορεί νά σταθμίσει : "Ισως είναι προτιμότερο γιά τά θύματα μιας άδικης μεταχείρισης νά μή παραδέχονται τοχ>ς έαντούς τονς θύματα.30 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ λία. άλλά μπορώ νά πώ ένα μόνο πράγμα : δταν Άρχισα αυτά τά μαθήματα ήμουν "άφελής" καί άπό τή στιγμή πού κατάλαβα πόσο άφελής ήμουν. άρχισα νά γίνομαι "κριτικός".). πού ήταν παλιότερα έργάτης σέ έργοστάσιο. δμως. αύτά πού γίνονται γνωστά χαί δέχονται τήν ένίργεκι. (ύποχΐίμενα). Τώρα δέν φοβάμαι πιά 1 Σέ κάποια άπ' αυτές τίς συναντήσεις. (Σημ. Φοβόμουνα τήν έλευθερία. ιι Ή άφύπνιση της κριτικής συνειδητοποίησης όδηγεϊ στήν έκφραση της κοινοτικής δυσαρέσκειας άκριβώς Μέ τόν δρο ύπενθυνα άτομα άποδίνουμε τόν δρο subjects. χαί τόν άνταιαραθέτουμί στάν δρο ob jects (άντιχείμενα). ή κριτική συνειδητοποίηση τούς έπιστρατεύει σέ μιά προσπάθεια άναζήτησης της αύτοβεβαίωσής τους. καί έτσι τούς βοηθάει νά αποφύγουν τόν φανατισμό. μιά ομάδα σνζητονσε τό ένδεχόμενο νά τους οδηγήσει ή κριτική συνειδητοποίηση μιας ειδικής περίπτωσης αδικίας σ* έναν « καταστροφικό φανατισμό » ή στό (( αίσθημα μιας ολικής κατάρρευσης τον κόσμον τους ». Αυτή δμως ή άνακάλνψη δέν μ' έκανε φανατικό κι οΰτε νιώθω κάποια κατάρρευση μέσα μου ». Δέν μπορώ νά πώ πώς τά κατάλαβα δλα δσα είπατε ώς τώρα. αυτοί πού γνωρίζουν καί δρουν. 'Ωστόσο. 2 . 'Αντίθετα. έπιτρέποντάς τονς νά πάρονν καί οί ίδιοι μέρος στήν ιστορική διαδικασία σάν ύπεύθυνα άτομα 2. όμολογοϋν : Γιατί νά τό αρνιέμαι . μίλησε καί είπε : «Ίσωςείμαι ό μόνος έδώ πού προέρχομαι από τήν έργατική τάξη. Μετ. τιρ> άπελενθέρωσή μου. Μερικοί. ή κριτική συνειδητοποίηση δέν όδηγεϊ τονς άνθρώπονς σέ (( καταστροφικό φανατισμό ».

άλλά ίχει τίς ρίζες της σέ συγκεκριμένες καταστάσεις καί περιγράφει τίς άντιδράσεις τών έργαζομένων (τών πόλεων καί τών χωριών) καθώς καί τών μικροαστών. 'Εμφανίζονται στόν κόσμο ώς οί πιό κατάλληλοι φρουροί τής ίλευΟερίας. τό άτομο πού δέν διακινδυνεύει τή ζωή του.ΠΡΟΛΟΓΟΣ 31 γιατί αυτή ή δυσαρέσκεια εϊναι πραγματικό συστατικό στοιχείο μιας καταπιεστικής κατάβασης λ>3. τότε τούς φαίνεται σά νά άπειλεΐ τήν ϊδια τήν έλενθερία. 1967). 1967). πού ίχω παρατηρήσει άμεσα ή Ιμμεσα στή διάρκεια τής έκπαιδειπικής μου δράσης. Καί. άλλά δέν ίχει κερδίσει αυτή τήν άναγνώριση σάν μιά άνεξάρτητη αυτοσυνείδηση ». γιά τόν όποιο ό κάτοχός του δέν ίχει πάντα ίπίγνωση. . Είναι ένδεχόμενο τό βιβλίο αντό νά προκαλέσει άρνητικές 3 'Από τόν πρόλογο τοϋ Francisco Weffert στό βιβλίο μου « Educaçdo como Prâtica da Liberdade» f Rio de Janeiro. που τήν προτιμά άπό τούς κινδύνους τής έλευθερίας. 'Αλλά συνήθως συγχέουν τήν έλενθερία μέ τή διατήρηση τοϋ κατεστημένου. New York. The Phenomenology of Mind. "Ενα τέτοιο άτομο καταφεύγει στήν έπιδίωξη άσφάλειας. Ή συνεχιζόμενη μελέτη θά μου δώσει τήν ευκαιρία νά τροποποιήσω ή νά δυναμώσω μέ μελλοντικές έργασίες τά σημεία πού έκθέτω σέ τούτη τήν είσαγωγική έργασία. 01 άνθρωποι πολύ σπάνια παραδέχονται άνοιχτά δτι κατέχονται άπό τόν φόβο τής έλευθερίας. άναμφίβολα. άναγνωρίζεται. Ό φόβος της έλευθερίας... έτσι πού άν τύχει καί ή κριτική συνειδητοποίηση βάλει σέ κίνδυνο τό κατεστημένο. προσδίνοντας στις άμφιβολίες τους Ινα ϋφος ίμβριθοϋς νηφαλιότητας. δπως πιστοποιεί ό Χέγκελ : « Μόνο μέ κίνδυνο τής ζωής κερδίζεται ή έλενθερία. (Georg Hegel. σάν κάποιο « Πρόσωπο». αύτοπροβαλλόμενοι σάν ύπέρμαχοι τής έλευθερίας. τόν κάνει νά βλέπει φαντάσματα. καί τείνουν μάλλον νά τόν καμουφλάρουν — κάποτε ύποσυνείδητα —. Ή (('Αγωγή τοϋ καταπιεζόμενου » δέν είναι προϊόν απλής μελέτης καί στοχασμού.

καί έτσι μεγαλύτερη δέσμευση στήν προσπάθεια νά μετασχηματίσεις τή σεγκεκριμένη καί άντικειμενική πραγματικότητα. Είμαι βέβαιος πώς οί Χριστιανοί καί οί Μαρξιστές. Ό σεκταρισμός μυθοποιεί. Ό σεκτ ορισμός παντοϋ είναι ίνα έμπόδιο στήν άπελευθέρωση τοϋ ανθρώπου. τοϋ διαλόγου. δυστυχώς. είναι πάντα δημιουργική. Ή ριζοσπαστικάτητα είναι κριτική. Ό σεκταρισμός δταν τροφοδοτείται άπό φανατισμό πάντα όκρωτηριάζει. ή μπορούν νά θεωρήσουν τίς συζητήσεις γύρω άπό τό θέμα τής όντολογικής άποστολής. αύτη ή πιθανότητα δέν θά πρέπει. νά όδηγήσει τόν ριζοσπάστη νά . τής ταπεινοφροσύνης καί τής συμπάθειας ώς αντιδραστικά φληναφήματα. Ή δεξιά του πτέρυγα δέν προκαλεί πάντοτε. Ή ριζοσπαστικάτητα.32 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ αντιδράσεις σέ μερικούς Αναγνώστες. τό άντίθετό της : τή ριζοσπαστικάτητα τοϋ έπαναστάτη. Ό άναγνώστης δμως πού άκολονθεϊ δογματικά κλειστές καί « άνορθόλογες » θέσεις θά άποκρούσει τό διάλογο πού ίλπίζω ν' άνοίξει τό βιβλίο μου. οί ίδιοι οί έπαναστάτες γίνονται άντιδραστικοί πέφτοντας στόν σεκταρισμό. ή όμολογουμένως δοκιμαστική αυτή έργασία θά Ικανοποιήσει τούς ριζοσπάστες. "Οχι σπάνια. θά τό διαβάσουν ώς τό τέλος. τής έλπίδας. 'Ορισμένοι θά θεωρήσουν τή θέση πού παίρνω στό πρόβλημα τής άπελευθέρωσης τοϋ άνθρωπου ώς καθαρά Ιδεαλιστική. 'Ωστόσο. Συνεπάγεται αυξημένες ευθύνες γιά τή θέση πού Ιχεις έκλέξει. ή ένισχυμένη μέ κριτική διάνοια. "Αλλοι πάλι δέν θά (ή δέν θά θελήσουν νά) παραδεχτούν τήν καταγγελία μου έναντίον μιας κατάστασης καταπίεσης πού ευνοεί τούς καταπιεστές. äv καί μπορεί νά διαφωνούν μαζί μου σέ μερικές ή καί σ' δλες τίς απόψεις τοϋ βιβλίου. 'Αντίθετα. καί γι' αυτό άλλοτριώνει. στήν προσπάθειά τους ν' άντιμετωπίσουν τούς σεκταριστές τής Δεξιάς. τής άγάπης. ευνουχίζει. Κατά συνέπεια. μετατρέπει τήν πραγματικότητα σέ μιά πλαστή (καί έπομένως άνάλλαγη) « πραγματικότητα ». καί γι' αυτό άπελευθερώνει. δ σεκταρισμός έπεώή μυθοποιεί καί προβάλλει τό παράλογο.

τύχης ή μοίρας. άναπτύσσουν καί οί δυό 4 Βλ.ΠΡΟΛΟΓΟΣ 33 γίνει ëva άβουλο πιόνι των κορυφών. είναι προκαθορισμένο. καί ό δεξιός σεκταριστής καί δ άριατερός είναι καί οί δυό άντιδραστικοί. Γι' αυτόν τό υποκείμενο ύπάρχει μόνο σέ σχέση μέ τό άντικείμενο (τή συγκεκριμένη πραγματικότητα πού καλείται νά αναλύσει). τυφλωμένος άπό τόν παραλογισμό του. δέν είναι σέ θέση νά συλλάβει τή δυναμική τής πραγματικότητας — ή τή συλλαμβάνει έσφαλμένα. Κι äv κάποτε σκέφτεται διαλεκτικά. τό « αϋριο » είναι θεσπισμένο προκαταβολικά. Ό άριατεριστής πού κατάληξε σεκταριστής ξεστρατίζει ολότελα δταν έπιχειρεϊ νά έρμηνεύσει τήν πραγματικότητα καί τήν Ιστορία διαλεκτικά. "Ετσι. δεμένο μέ τό παρελθόν. "Ετσι. καί πέφτει σέ ουσιαστικά μοιρολατρικές θέσεις. 'Εξάλλου. Γιά τόν άριστερό σεκταριατή. 3 . νά « τιθασσεύσει » τό χρόνο καί έτσι νά τιθασσεύσει τόν άνθρωπο. Ό δεξιός σεκταριστής (τόν όποιο έχω ήδη όνομάσει « γεννημένο σεκταριατή Α»). γιατί ξεκινώντας καί οί δυό άπό λαθεμένες όπόψεις γιά τήν Ιστορία. Ό δεξιός σεκτ άριστης διαφέρει άπό τόν άντίποδά του.. 'Από τή στιγμή πού θά μπει στή διαδικασία τής άπελευθέρωσης δέν μπορεί νά παραμένει άπαθής μπροστά στή βία τοϋ δυνάστη. είναι κάτι τό δοσμένο καί άμετάβλητο. ό ριζοσπάστης δέν είναι ποτέ ύποκειμενιστής. σέ τοϋτο : ένώ ό πρώτος προσπαθεί νά τ ιθασσεύσει τό παρόν έλπίζοντας δτι τό μέλλον θά άναπαραγάγει τό τιθασσευμένο παρόν. ό σεκταριστής οποιασδήποτε Απόχρωσης. προσπαθεί νά έπιβραδύνει τό ρυθμό τής Ιστορικής πορείας. EducacAo como Prâtica da Liberdade. ό δεύτερος θεωρεί τό μέλλον προκαθορισμένο — ëva είδος άδήριτου πεπρωμένου. Υποκειμενικότητα καί Αντικειμενικότητα συνάπτονται σέ μιά διαλεκτική ένότητα καί παράγουν τή γνώση πού βρίσκεται σέ άμεση σχέση μέ τή δράση. Γιά τόν δεξιό σεκταριατή τό « σήμερα ». τόν άριστερό σεκταριατή. άκολουθεϊ μιά « τιθασσευμένη διαλεκτική ». καί άντίατροφα. 'Από τήν άλλη μεριά.

Ό καθένας τους περιχαρακώνεται μέσα στή δική « του » άλήθεια καί αισθάνεται νά όπειλεϊται δταν αυτή ή άλήθεια άμφισβητεϊται. δσο περισσότερο ριζοσπάστης είναι. Καί δπως μοϋ είπε κάποτε ό δημοσιογράφος Mar do Moreira Alves. Τό γεγονός δμως. Ή άλήθεια αυτή δέν έχει καμιά σχέση μέ τήν αλήθεια έκείνων πού άγωνίζονται νά οικοδομήσουν τό μέλλον. καί καταλήγουν νά αποξενωθούν άπό τό λαό. δέν σημαίνει δτι σταυρώνουν τά χέρια τους καί μεταβάλλονται σέ απλούς παρατηρητές — περιμένοντας. 'Ενώ ό δεξιός σεκταριστής (ό γεννημένος σεκταριστής). 'Αντίθετα. καί οί δυό κλείνονται μέσα σέ ((κύκλους βεβαιότητας» άπό τούς όποιους δέν μπορούν νά ξεφύγουν. Ό ριζοσπάστης. 'Αντίθετα. "Ετσι. Οϋτε πρόκειται γιά τήν αλήθεια τών άνθρώπων πού παλαίβουν πλάι-πλάι. άλλά είναι κάτι πού θά πρέπει αυτοί νά δημιουργήσοτν. καί μαθαίνουν μαζί πώς θά χτίσουν τοϋτο τό μέλλον — πού δέν είναι κάτι τό δοσμένο. ό πρώτος νά συνεχιστεί τό παρόν καί ό δεύτερος νά έρθει τό ήδη « γνωστό » μέλλον. κλεισμένος μέσα στήν άλήθεια (( του ». Καί οί δεξιοί καί οί άριστεροί σεκταριστές μεταχειρίζονται τήν Ιστορία σάν ναναι Ιδιοκτησία τους. τόσο 7ΐερισσότερο μπαίνει μέσα στήν πραγματικότητα καί έτσι. πράγμα πού είναι ένας άλλος τρόπος έναντίωσης πρός τό λαό. ό ταγμένος στήν άπελευθέρωση τοϋ άνθρώπου. διατρέχοντας τούς κινδύνους πού συνεπάγεται αύτη ή οικοδόμηση. καί άποκεϊ (( φτιάχνουν » καί οί δυό τή δική τους (( αλήθεια ».34 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ μορφές δράσης πού αρνιούνται την έλενθερία. δ άριστερός πού γίνεται σεκτάριστης καί άκαμπτος άρνιέται τήν Ιδια τή φύση του. « καί ol δυό πάσχουν άπό έλλειψη άμφιβολίας ». δέν γίνεται δέσμιος ένός « κύκλου βεβαιότητας ». δ καθένας τους τό καθετί πού δέν είναι ή αλήθεια (( τον » τό θεωρεί ψέμα. . δτι ό πρώτος όνειρεύεται ίνα (( νοικοκυρεμένο » παρόν καί ό δεύτερος ίνα προκαθορισμένο μέλλον. δέν κάνει τίποτε άλλο παρά νά έκπληρώνει τόν φυσικό του ρόλο. γνωρίζοντάς την καλύτερα. πού μέσα της φυλακίζει κι αυτός τήν πραγματικότητα.

. « The Marxist»». ( Rosa Luxemburg. 'Από δλα δσα ακολουθούν. νά βαθύνουν τά θετικά σημεία καί νά τονίσουν πλευρές πού δέν έχω αντιληφθεί. πού τό περίγραμμά της δίνεται στις έπόμενες σελίδες. θά χαρώ. παρεμβαίνοντας στήν Ιστορική πορεία καί άγωνίζεται στό πλευρό των δνναστενομένων. τό γεγονός δτι δέν έχω πάρει προσωπικά μέρος σέ έπαναστατική δράση δέν μέ αποκλείει άπό τό νά στοχάζομαι γι' αυτή. Μπορεί νά υπάρξουν καί μερικοί πού θά άμφισβητήσουν τό δικαίωμά μου νά έξετάζω θέματα έπαναστατικής πολιτιστικής δράσης. πού χρησιμοποιούσα στή δονλειά μον τόν διάλογο καί τόν προβληματισμό. έλπίζω νά άντέξονν : ή έμπιστοσύνη μον ατό λαό. 1963. Οΰτε τόν έαυτό τον έλενθερωτή των καταπιεσμένων. «Reform or Revolution » — (Μεταρρύθμιση ή Επανάσταση) — τό άναφέρει ό C.ΠΡΟΛΟΓΟΣ 35 μπορεί νά τήν άλλάξει καλντέρα. 'Επιπλέον.Y. είναι έργο τον κάθε ριζοσπάστη. καί ή πίστη μον στόν άνθρωπο καί στή δημιουργία ένός κόσμου πού θάναι πιό εϋκολο νά τόν άγαπάς. Ν. &ν ανάμεσα στούς άναγνώστες αυτής της μελέτης βρεθούν κι έκεΐνοι πού θά έχουν όρκετό κριτικό πνεύμα γιά νά διορθώσουν λάθη καί παρανοήσεις. 'Εκφράζω έδώ τήν ευγνωμοσύνη μον στή γυναίκα μον Elza. J « "Οσον χαιρό ή θεωρητική γνώση παραμένει τό προνόμιο μιας φούχτας " άχαδημαίχών " μέσα ατό χόμμα. πού μού έπιτ ρέπει νά ριψοκίνδυνεύσω νά διατυπώσω τίς θέσεις πού περιέχονται σέ τούτη τήν ίργασία. "Ενα τέτοιο έργο δέν μποοονν νά τό φέρουν σέ πέρας οί σεκταριστές. Δέν φοβάται νά άντιπαραβάλει. Wright Mille. νά δ ει τόν κόσμο δίχως πέπλα. Δέν φοβάται τήν έπαφή μέ τούς άνθρώπονς. Δέν θεωρεί τήν Ιστορία ή τούς άνθρώπονς Ιδιοκτησία του. έχω συγκεντρώσει ένα σχετικά πλούσιο υλικό. οί τελευταίοι διατρέχουν τόν χίνδννο νά παραστρατήσουν ». οΰτε τόν διάλογο μαζί τους3. νά άκούσει τή γνώμη των άλλων. 'Ωστόσο. Ή άγιογή τον καταπιεζόμενου. . κάτι δηλαδή γιά τό όποιο δέν έχω συγκεκριμένη πείρα. άπό τήν πείρα μον σάν λαϊκού παιδαγωγού. 'Αλλά άναλαμβάνει τίς ευθύνες τον.

Plinio Sampaio. που είναι καί δικό της Ιργο. Μέ κίνδυνο νά παραλείψω μερικά όνόματα.36 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ « τόν πρώτο άναγνώστη » μου. όφείλω ν' άναφέρω τούς Joâo da Veiga Countinho. Ή ευθύνη γιά τις άπόψεις πού διατυπώνονται έδώ είναι. Myra καί Jovelino Ramos. άποκλειστικά δική μου. Paulo de Tarso. Almino Affonso. Marcela Gajardo. *Επιθυμώ έπίσης νά έκφράσω τίς ευχαριστίες μου σέ μιά όμάδα φίλων γιά τά σχόλια τιού Ικαναν στό χειρόγραφό μου. José Luis Fiori καί Joâo Zacarioti. φυσικά. Jim Lamb. Ernani Maria Fiori. Paulo Freire . Richard Shaull. γιά τήν κατανόηση καί ένθάρρυνσή της στό Ιργο μου.

Κεφάλαιο πρώτο Ή άνάγκη γιά τήν άγωγή των καταπιεζόμενων .

.

άξιώνουν τή μεταρρύθμιση των πανεπιστημίων (ζητούν νά μεταβληθεί ό αυστηρός καί δύσκαμπτος χαρακτήρας της σχέσης άνάμεσα στό δάσκαλο καί στό φοιτητή καί νά προσαρμοστεί ή σχέση αύτή στή νέα πραγματικότητα). Καί καθώς ό άνθρωπος συλλαμβάνει τήν έκταση της άπανθρώπισης. προτείνουν τόν μετασχηματισμό της ίδιας της πραγματικότητας ώστε νά μπορέσουν νά ανανεωθούν καί τά πανεπιστήμια. 1 . Σήμερα είναι 6χι μόνο κεντρικό άλλά καί άναπόδραστο 1 . σέ συγκεκριμένες άντικειμενικές συνθήκες. πού Ιχει συνείδηση της άτέλειάς του. ένώ τόσο ή έξανθρώπιση 6σο καί ή άπανθρώπιση Τά σύγχρονα κινήματα άνταρσίας. Ή έγνοια γιά έξανθρώπιση οδηγ ε ί στήν άναγνώριση της άπανθρώπισης 6χι μόνο σάν όντολογικής δυνατότητας άλλά καί σάν ιστορικής πραγματικότητας. Καθώς βάζουν στό σκαμνί τόν πολιτισμό της καταναλωτικής κοινωνίας. Μέσα στά πλαίσια της Ιστορίας. άναρωτιέται άν ή έξανθρώπιση είναι μιά βιώσιμη δυνατότητα. Αύτό είναι τό έρώτημα πού βρίσκεται πίσω άπό τίς ποικιλόμορφες έκδηλώσεις : ό άνθρωπος ώς ύπαρξη άνάμεσα ατούς άλλους άνθρώπους (ό άνθρωπος μέσα στόν κόσμο καί μέ τόν κόσμο). "Ολα αύτά τά κινήματα άντανακλοϋν τή φυσιογνωμία της έποχής μας. "Ομως. 6σο καί ή άπανθρώπιση είναι δυνατότητες γιά τόν άνθρωπο ώς 6ν άτελές. Ιδιαίτερα των νέων. καταφέρονται ένάντια στό κατεστημένο καί στούς παλιωμένους θεσμούς στήν προσπάθειά τους νά καταξιώσουν τούς άνθρώπους ώς 'Υποκείμενα πού θά πρέπει νά παίρνουν τίς άποφάσεις. ήταν πάντα Ινα κεντρικό πρόβλημα. τόσο ή έξανθρώπιση. μιας έποχής πού είναι περισσότερο άνθρωπολογικη παρά άνθρωποκεντρική.Τό πρόβλημα της έξανθρώπισης. δέν είναι παρά μιά άσίγαστη άναζήτηση της ούσίας τοϋ άνθρώπου. άπό άξιολογική άποψη. καταδικάζουν τίς κάθε λογής γραφειοκρατίες.

Αυτή ή διαστροφή συντελείται μέσα στά πλαίσια της Ιστορίας. Επειδή είναι μιά διαστροφή πού στέκει έμπόδιο στήν άρτίωση τοϋ άνθρώπου. γιά τήν έκδήλωση τών άνθρώπων ώς προσώπων. γιά τήν άπελευθέρωση της έργασίας. ένώ ταυτόχρονα έκδηλώνεται μέσα άπ' αύτη τήν ίδια τήν άρνηση. άργά ή γρήγορα αύτη ή κατάσταση — τό νά είναι ό άνθρωπος λιγότερο άνθρωπος — όδηγεΐ τόν καταπιεζόμενο στήν πάλη ένάντια σ' έκείνους πού τόν κατάντησαν £τσι.40 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ είναι πραγματικές έναλλακτικές καταστάσεις. νά γίνει μέ τή σειρά του καταπιεστής τοϋ καταπιεστή. Είναι μιά πραγματική διαστρέβλωση. Παραλύει άπό τήν άδικία. Τό νά παραδεχτοΰμε τήν άπανθρώπιση σάν Ιστορικό προορισμό. μόνο ή έξανθρώπιση είναι ό προορισμός του άνθρώπου. καί μέ τούς άγώνες τους νά άνακτήσουν τή χαμένη τους άνθρωπιά. άπό τήν έκμετάλλευση καί άπό τή βία των δυναστών* έκδηλώνεται μέ τή δίψα τών καταπιεζόμενων γιά έλευθερία καί δικαιοσύνη. άλλά κι έκείνους (άν καί μέ διαφορετικό τρόπο) πού τήν έχουν άφαιρέσει. θά ήταν δίχως νόημα. αύτό θά μας όδηγοΰσε ή στόν κυνισμό ή στήν άκρα άπελπισία. γιά τό ξεπέρασμα της άλλοτρίωσης. άλλά δέν έχει σχέση μέ τόν Ιστορικό προορισμό τοϋ άνθρώπου. στήν προσπάθειά του νά άνακτήσει τήν άνθρωπιά του (πού είναι κι ένας τρόπος νά τή δημιουργήσει). ό καταπιεζόμενος δέν πρέπει. άλλά μάλλον άποκαταστάτης της άνθρωπιάς καί τών δυό. Ή πάλη αυτή γίνεται δυνατή μόνο γιατί ή άπανθρώπιση. άν καί είναι ένα συγκεκριμένο Ιστορικό γεγονός. 01 άγώνες γιά έξανθρώπιση. Η άπανθρώπιση χαρακτηρίζει ίχι μόνο έκείνους άπό τούς όποιους άφαιρέθηκε ή άνθρωπιά. πού μέ τή σειρά της άπανθρωπίζει τούς καταπιεσμένους. μιά διαστροφή τοϋ προορισμοϋ τοϋ άνθρώπου πού είναι ίνας : νά γίνει άρτιος άνθρωπος. Γιά νάχει νόημα ή πάλη αυτή. Αυτός ό προορισμός χάνεται διαρκώς άπό την προοπτική τοϋ άνθρώπου. δεν είναι ή προδιαγραμμένη μοίρα τοϋ άνθρώπου άλλά τό άποτέλεσμα μιας άδικης τάξης πραγμάτων πού γέννα τή βία τών καταπιεστών. .

τήν άπόγνωση καί τή φτώχεια. Κάθε προσπάθεια νά « άμβλυνθεΐ » ή πίεση τοϋ δυνάστη άπό σεβασμό στήν άδυναμία τοϋ καταπιεζόμενου καταλήγει νά παίρνει τή μορφή ψεύτικης γενναιοψυχίας. Γιά νάχουν συνεχώς τήν εύκαιρία οί δυνάστες νά έκδηλώνουν τή « γενναιοψυχία » τους. Ώ ς άτομα ή ώς λαός. ' Η πραγματική γενναιοψυχία βρίσκεται στην πάλη γιά νά περιοριστεί όλοένα ή άνάγκη ν' απλώνονται τά χέρια τοΰτα — άτόμων ή λαών — Ικετευτικά. Νά γιατί οί άρωγοί της άπελπίζονται στόν παραμικρό κίνδυνο πού μπορεί ν* άπειλήσει τήν πηγή αύτη ς της ψεύτικης γενναιοψυχίας. Αύτό τό μάθημα καί αύτή ή μαθητεία θά έρθουν ωστόσο άπό τούς ίδιους τούς καταπιεζόμενους καί άπ' δσους είναι άληθινά στό πλευρό τους. Ποιός ύφίσταται τΙς συνέπειες τής κα- . ή προσπάθεια σταματά έδώ. γιά νά γίνουν όλοένα καί περισσότερο άνθρώπινα χέρια πού έργάζονται καί. Μόνο ή δύναμη πού πηγάζει άπό τήν άδυναμία τοϋ καταπιεζόμενου είναι άρκετά μεγάλη ώστε νά τούς λευτερώσει καί τούς δυό. Ή ψεύτικη φιλανθρωπία έξαναγκάζει τούς δειλούς καί υποταγμένους. νά απλώνουν τά τρεμάμενα χέρια τους. έργαζόμενα. Στήν ούσία. Ποιός άλλος άπ' τόν κατετρεγμένο άντιλαμβάνεται καλύτερα τό φοβερό νόημα μιας καταπιεστικής κοινωνίας . θά πρέπει νά διαιωνίζουν καί τήν άδικία. 'Αληθινή γενναιοψυχία είναι ό άγώνας γιά νά έξαλειφθοΰν οί αιτίες πού τρέφουν τήν ψεύτικη φιλανθρωπία. μόνο μέ τήν πάλη γιά τήν άποκατάσταση τής άνθρωπιας τους θ 'άποκαταστήσουν ταυτόχρονα τήν πραγματική γενναιοψυχία. έκμεταλλεύονται καί αρπάζουν έπειδή έχουν τήν έξουσία. "Ενα άδικο κοινωνικό καθεστώς είναι μιά άστείρευτη πηγή αύτη ς της « γενναιοψυχίας » πού τρέφεται μέ τό θάνατο.II ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 41 Αυτός είναι ό άνθρωπιστικός καί ιστορικός ρόλος τών δυναστευόμενων : νά λευτερώσουν τούς έαυτούς τους άλλά συνάμα καί τούς δυνάστες τους. Οί δυνάστες πού καταπιέζουν. τά « περιτρίμματα της ζωής ». ν* άλλάζουν τόν κόσμο. δέν μπορούν νά βρουν σέ τούτη τήν έξουσία τή δύναμη νά έλευθερώσουν οδτε τούς καταπιεζόμενους ούτε τούς ΐδιους τούς έαυτούς τους.

Καί ή πάλη αυτή. τ6 νά είσαι « άνθρωπος » σημαίνει νά είσαι καταπιεστής. τής υπαρξιακής κατάστασής τους. άντί ν' άγωνίζονται γιά άπελεθέρωση. άλλά πρός τήν ταύτιση μέ τόν άντίθετό του πόλο. παίρνει μιά στάση προσκόλλησης στή νοοτροπία τοϋ δυνάστη. Αύτό δέν σημαίνει ύποχρεωτικά 6τι οί καταπιεζόμενοι δέν έχουν έπίγνωση 6τι είναι καταπιεζόμενοι. Αύτό τό φαινόμενο προέρχεται άπό τό γεγονός 6τι ό καταπιεζόμενος.). Ό ένας πόλος δέν τείνει πρός τήν άπελευθέρωση. Κι βμως. ή « ύπο-καταπιεστές ».42 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ ταπίεσης περισσότερο άπό τόν καταπιεζόμενο . Μετ. 6 δρος contradiction — άντίφαση — χρησιμοποιείται μέ τήν Εννοια της διαλεκτικής σύγκρουσης άνάμεσα σέ δυό άντιτιθέμενες κοινωνικές δυνάμεις. στό πρώτο στάδιο της πάλης τους. είναι μιά πράξη άγάπης πού έρχεται σέ άντίθεση μέ τήν άστοργία πού βρίσκεται στήν ούσία της βίας των δυναστών. άλλά μέ τή δράση των καταπιεζόμενων γιά τήν κατάκτηση της. χάρη στό σκοπό πού τής δίνει ό καταπιεζόμενος. Κάτω άπό τίς συνθήκες αύτές δέν έχει τή δυνατότητα νά τόν « θεωρήσει » άρκετά καθαρά. δέν σημαίνει άκόμα καί μπλέξιμο σ' εναν άγώνα γιά τήν άρση τής άντίφασης2. Τό ιδανικό τους είναι νά γίνουν άνθρωποι. νά τόν άνακαλύψει « έξω » άπό τόν έαυτό του. ό καταπιεζόμενος δέν μπορεί νά 2 Στό βιλλίο τοϋτο. Ή ίδια ή δομή της σκέψης τους έχει σχηματιστεί άπό τις άντιφάσεις τής συγκεκριμένης. Αύτό είναι τό δικό τους μοντέλο άνθρωπιας. Ή άπολύτρωση ίμως δέν έρχεται τυχαία. μέ τήν άναγνώριση τής άνάγκης νά παλαίψουν γι' αύτήν. άλλά γι' αυτούς. σχεδόν πάντα οί καταπιεζόμενοι. τείνουν νά μεταβληθούν οί ίδιοι σέ καταπιεστές. ή αύτοσυνείδησή τους ώς άντίθετων πρός τόν δυνάστη. Σ' αύτή τήν κατάσταση. άστοργία έστω κι άν είναι ντυμένη μέ ψεύτικη γενναιοψυχία. . 'Αλλά ή συναίσθησή τους σάν καταπιεζόμενοι έχει συζευχθεΐ μέ τό βούλιαγμά τους στήν πραγματικότητα τής καταπίεσης. σέ μιά όρισμένη στιγμή τής υπαρξιακής του έμπειρίας. (Σημ. νά τόν άντικειμενικοποιήσει. Στό έπίπεδο αύτό. Ποιός μπορεί καλύτερα νά νιώσει τήν άνάγκη τής άπολύτρωσης .

Αύτό δφείλεται στό δτι τό πλαίσιο της κατάστασης τοϋ χωρικοϋ. Γι'αυτόν. πού μετασχηματίζει μιά συγκεκριμένη κατάσταση καταπίεσης καί έγκαθιδρύει τή διαδικασία της άπελευθέρωσης. σάν τόν άνθρωπο πού θά γεννηθεί άπό τή λύση της άντίφασης καθώς ή καταπίεση θά υποχωρεί μπροστά στήν άπελευθέρωση. φυσικά. 4ν καί σί διαφορετική. γιά νά νιώθει σίγουρος στό νέο του έπάγγελμα. Ό έπιστάτης. Πολλοί άπό τούς καταπιεζόμενους πού έμμεσα ή άμεσα συμμετέχουν στήν έπανάσταση τείνουν (έπηρεασμένοι άπό τούς μύθους τοϋ προηγούμενου καθεστώτος) νά τή μετατρέψουν σέ ιδιωτική τους υπόθεση. . ό « νέος άνθρωπος ». Τό δραμά του τοϋ νέου άνθρώπου είναι άτομικιστικό. Δέν ζητά τίς άγροτικές μεταρρυθμίσεις γιά νά γίνει έλεύΟερος άνθρωπος. μορφή. Ό « φόβος της έλευθερίας » πού βασανίζει τούς καταπιεζόμενους3. δτι στό πρώτο στάδιο της πάλης του δ καταπιεζόμενος βρίσκει στό δυνάστη τό μοντέλο του τοϋ « άνδρισμοϋ ». άφεντικό σέ άλλους έργάτες. παραμένει άμεταβλητό. ' Η σκιά τοϋ προηγούμενου δυνάστη πέφτει άκόμα πάνω τους. Ινας φόβος πού μπορεί έξίσου νά τούς κάνει νά έπιθυμοϋν τόν ρόλο τοϋ δυνάστη ή νά τούς δένει στί > ρόλο τοϋ κατα3 Αύτός 6 φόβος της έλευθερίας βρίσκεται καί στούς δυνάστες. 01 καταπιεζόμενοι φοβούνται νά άσπαστοϋν τήν ίλευθερία. λοιπόν. άκριβέστερα. Σπάνια δ άγρότης πού « προάγεται » σέ έπιστάτη δέν γίνεται πιό τυραννικός στούς πρώην συντρόφους του άπό τόν ίδιο τόν ιδιοκτήτη. άλλά γιά νά άποκτήσει γη καί νά γίνει δ ίδιος Ιδιοκτήτης γης — ή. 01 δυνάστες φοβούνται νά χάσουν τήν « έλευθερία » νά καταπιέζουν.II ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 43 δει τό « νέο άνθρωπο ». Αύτό έξηγεϊ τήν προηγούμενη θέση μας. δέν έχει συνείδηση τοϋ έαυτοϋ του σάν προσώπου ή μέλους μιας καταπιεζόμενης τάξης. 'Ακόμα καί ή έπανάσταση. πρέπει νά γίνει τόσο σκληρός δσο ήταν καί τό άφεντικό του — καί άκόμα πιό σκληρός. άντιμετωπίζει κατανάγκη τό ίδιο πρόβλημα. 'Εξαιτίας της ταύτισής του μέ τόν δυνάστη. είναι αυτός ό ίδιος πού έγινε δυνάστης. δηλαδή ή καταπίεση.

' Η έλευθερία άπαιτεΐ άπό τόν καταπιεζόμενο νά άποβάλει αύτή τήν εικόνα καί νά τοποθετήσει στή θέση της τήν αυτονομία καί τήν ευθύνη. νά δημιουργήσουν μιά νέα κατάσταση. ώστε νά μπορέσουν. Γιά νά υπερνικήσουν οί άνθρωποι τήν κατάσταση καταπίεσης όφείλουν πριν άπ* ίλα νά άνακαλύψουν. μόνο οί καταπιεζόμενοι εϊναι έκεΐνοι πού. Οδτε μιά ίδέα πού γίνεται μύθος. Κάθε έντολή άντιπροσωπεύει τήν έπιβολή της γνώμης ένός πάνω στή γνώμη ένός άλλου. "Ετσι ή συμπεριφορά τοϋ καταπιεζόμενου είναι μιά καθοδηγούμενη συμπεριφορά. Ό καταπιεζόμενος. θά πρέπει νά μελετηθεί. μέ κριτικό πνεϋμα. μέ τή μεταμορφωτική δράση τους. πού άκολουθεΐ τίς κατευθυντήριες γραμμές τοϋ δυνάστη. Ή καταπίεση είναι μιά άπάνθρωπη καί άπανθρωπίζουσα όλότητα πού πλήττει καί τόν καταπιεζόμενο καί τόν καταπιεστή. φοβάται τήν έλευθερία. τίς αίτιες πού τήν προκαλοΰν. δέν δίνεται δωρεάν. οί καταπιεζόμενοι πού προσαρμόστηκαν στή δομή . θ' άναλάβουν τόν άγώνα καί γιά τούς δυό γιά έναν άρτιότερο άνθρωπισμό. όρμώμενοι άπό τήν καταπνιγμένη τ υς άνθρωπιά. μετασχηματίζοντας τή συνείδηση τοϋ άνθρώπου πού προστάζεται. Πάντως. πού έχει ό ΐδιος άπανθρωπιστεΐ έπειδή άπανθρωπίζει άλλους. "Ενα άπό τά βασικά στοιχεία στίς σχέσεις άνάμεσα στόν δυνάστη καί στόν δυναστευόμενο είναι ή έντολή. Ή έλευθερία δέν είναι ένα ιδανικό πού βρίσκεται έξω άπό τόν άνθρωπο.44 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ πιεζόμενου. Φοβάται νά βγει έξω άπό τά « διατεταγμένα ». Ό δυνάστης. Ή έλευθερία άποκτιέται μέ τήν πάλη. έχοντας έσωτερικεύσει τήν εικόνα τοϋ καταπιεστή καί έχοντας υΙοθετήσει τήν καθοδήγησή του. δέν είναι σέ θέση νά μπει έπικεφαλής αύτοϋ τοϋ άγώνα. Είναι ή άπαραίτητη προϋπόθεση γιά νά μπορέσει νά άρτιωθεΐ ό άνθρωπος. σέ συνείδηση πού συμφωνεί μέ τή συνείδηση αύτοϋ πού προστάζει. Ή πάλη ίμως γιά έναν άρτιότερο άνθρωπισμό έχει ήδη άρχίσει μέ τόν άγώνα γιά τήν άλλαγή της κατάστασης. Πρέπει νά έπιδιώκεται έπίμονα καί ύπεύθυνα. 'Ωστόσο. πού θά τούς έπιτρέψει νά φτάσουν σ' έναν πληρέστερο άνθρωπισμό.

άκόμα καί στή φωνή της συνείδησής τους. Είναι ταυτόχρονα : καί αύτοί οί ϊδιοι. άν καί έπιθυμοϋν μιάν αυθεντική υπόσταση. 'Επιπλέον. τή φοβούνται. Αύτό εϊναι τό τραγικό δίλημμα τών καταπιεζόμενων πού ή παιδεία θά πρέπει νά πάρει υπόψη. πού φοβούνται μιά άκόμα χειρότερη καταπίεση.II ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 45 της δυνάστευσης. "Οταν άνακαλύψουν μέσα τους τόν πόθο της λευτεριάς. Κι ώστόσο. άντιλαμβάνονται πώς αύτός ό πόθος μπορεί νά γίνει πραγματικότητα μόνον δταν μεταδοθεί καί στούς συντρόφους τους. Οί καταπιεζόμενοι υποφέρουν άπό τή διαρχία πού έχει θρονιαστεί στό πιό μύχιο είναι τους. πούτή συνείδησή του έχουν ένστερνισθεϊ.άνάμεσα στό νά διώξουν άπό μέσα τους τόν δυνάστη καί στό νά μήν τόν διώξουν* άνάμεσα στό ν' άκολουθοϋν τίς έντολές καί στό νά κάνουν έπιλογές* άνάμεσα στό νά είναι θεατές ή δρώντα πρόσωπα* άνάμεσα στό νά δροϋν καί στό νά έχουν τήν αυταπάτη δτι δροϋν μέσα άπό τή δράση τών δυναστών* άνάμεσα στό νά έκφράζουν τή γνώμη τους καί στό νά μένουν βουβοί. άρνιοϋνται νά δεχτούν τό μήνυμα άπό άλλους. 'Ανακαλύπτουν δτι χωρίς έλευθερία δέν μπορούν νά υπάρξουν πραγματικά. "Οσο βμως διάστημα κυριαρχούνται άπό τό φόβο της έλευθερίας. ή νά τό μεταδώσουν σ' άλλους. Προτιμούν τήν άγελαία κατάσταση άπό τή γνήσια συντροφικότητα. Στό βιβλίο μας θά παρουσιάσουμε μερικές άπόψεις γιά τήν . ό άγώνας τους γιά έλευθερία δέν άπειλεϊ μόνο τό δυνάστη άλλά καί τούς δυναστευόμενους συντρόφους τους. Προτιμούν τήν άσφάλεΐα της συμμόρφωσης στό κατεστημένο της άνελευθερίας άπό τή δημιουργική έπικοινωνία πού προέρχεται άπό τήν έλευθερία ή καί άπό τήν ϊδια τήν έπιδίωξή της. στήν έπο ία έχουν βυθιστεί καί υποταχθεί. εύνουχισμένοι καί άνίκανοι νά δημιουργήσουν καί νά μετασχηματίσουν τόν κόσμο. καί ό δυνάστης. δέν θά δυνηθούν νά άναλάβουν έναν απελευθερωτικό άγώνα ίσον καιρό θά νιώθουν άνήμποροι νά διακινδυνεύσουν. Ή σύγκρουση συνίσταται στήν έκλογή πού έχουν νά κάνουν άνάμεσα στό νά είναι όλότελα αύτοί οί ϊδιοι καί στό νά μένουν διχασμένοι.

άλλά σάν μιά πεπερασμένη κατάσταση πού . "Οσον καιρό ζοΰν μέσα στή δυαδικότητα. μόνο τότε θά συμβάλουν στό ξεγέννημα τής άπολυτρωτικής τους άγωγής. καί τό νά είσαι σάν σημαίνει νά είσαι σάν τόν δυνάστη. Ή άρση τής άντίφασης δέν συντελείται σέ ιδανικές συνθήκες. Ή άγωγή τοϋ καταπιεζόμενου άκολουθεΐ τήν παρακάτω διαδικασία : ό καταπιεζόμενος βοηθιέται νά σκεφτεί τήν κατάστασή του καί νά άνακαλύψει τίς αιτίες της. Μόνο βταν άνακαλύψουν δτι είναι « στρατός » τών δυναστών. άλλά τόν άνθρωπο μέσα στή διαδικασία τής πραγμάτωσης τής έλευθερίας. Τό κεντρικό πρόβλημα είναι τοϋτο : πώς οί καταπιεζόμενοι. 6που τό νά είσαι σημαίνει νά είσαι σάν. σάν διχασμένες καί μή αυθεντικές υπάρξεις. καί μάλιστα μιά γέννα όδυνηρή. Γιά νά είναι σέ θέση ό καταπιεζόμενος ν* άναλάβει τόν άπελευθερωτικό του άγώνα. ή λύση αυτής τής άντίφασης γεννιέται μέσα στήν έργασία πού φέρνει στόν κόσμο τόν καινούργιο άνθρωπο : 6χι πιά τόν δυνάστη ή τόν δυναστευόμενο. ή συμβολή αύτή είναι άδύνατη. Ή άγωγή τοϋ καταπιεζόμενου είναι Ινα έργαλεΐο πού τό χρησιμοποιοΰν οί καταπιεζόμενοι γιά νά άνακαλύψουν κριτικά 6τι τόσο οί ίδιοι οσο καί οί δυνάστες τους είναι έκδηλώσεις τής άπανθρώπισης. μποροΰν νά συμμετέχουν στήν ανάπτυξη τής άγωγής γιά τήν άπελευθέρωσή τους .46 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ « άγωγή τοϋ καταπιεζόμενου ». Ά π ό τή στόχαση αύτή θά προκύψει κατανάγκη ή ένταξή του στόν άγώνα γιά τήν απελευθέρωση του. όφείλει ν* άντιληφθεΐ τήν πραγματικότητα τής καταπίεσης 6χι σάν Ιναν κλειστό κόσμο άπ' τόν όποιο δέν υπάρχει διέξοδος. "Η γιά νά τό ποΰμε διαφορετικά. Ή άπελευθέρωσή είναι λοιπόν μιά γέννα. Καί μέσα σέ τούτη τήν πάλη ή άγωγή αύτή πλάθεται καί ξαναπλάθεται. Ό άνθρωπος πού ξεπροβάλλει είναι Ινας καινούργιος άνθρωπος. μιά άγωγή πού θά πρέπει νά σφυρηλατηθεί μαζί μέ (καί 6χι γιά) τούς καταπιεζόμενους — άσχετα άν αύτοί είναι άτομα ή λαοί — στήν άσίγαστη πάλη τους γιά τήν ανάκτηση τής άνθρωπιας τους. βιώσιμος μόνο στό βαθμό πού ή άντίφαση καταπιεστής-καταπιεζόμενος ξεπερνιέται άπό τήν έξανθρώπιση 6λων τών άνθρώπων.

δηλαδή. * Βλ. . Τότε μόνο ό καταπιεζόμενος θά ξεπεράσει τήν άντίφαση δπου έχει πιαστεί. Ό δυνάστης δείχνει άλληλεγγύη πρός τούς καταπιεζόμενους μόνον δταν παύει νά τούς βλέπει σάν μιά άφηρημένη κατηγορία καί άρχίζει νά τούς βλέπει σάν πρόσωπα πού υπήρξαν θύματα άδικης μεταχείρισης. (N. Πραγματική άλληλεγγύη σημαίνει νά μπεις στήν κατάσταση έκείνου μέ τόν δποϊο είσαι άλληλέγγυος. δέν κάνει στήν ουσία τίποτα. 6 Hegel έξηγεϊ ίστό Ιδιο ϊργο του) : « Ό ίνας είναι άνεξάρτητος καί 6 ουσιαστικός χαρακτήρας αύτη ς της άνεξαρτησίας είναι νά υπάρχει γιά τόν έαυτό του.. δπως τονίζει δ Χέγκελ5. πραγματική άλληλεγγύη πρός τόν καταπιεζόμενο σημαίνει νά άγωνίζεσαι στό πλευρό του γιά τήν άλλαγή της άντικειμενικής πραγματικότητας πού τόν κατάντησε νά είναι ενα « δν γιά κάποιον άλλον ». δδηγεΐ στήν άπελευθέρωση. Τό ίδιο ισχύει καί γιά τόν δυνάστη. άλλά αύτό καθεαυτό δέν είναι άρκετό νά τόν δδηγήσει στήν άλληλεγγύη πρός τόν καταπιεζόμενο. Ο άλλος είναι έξαρρτημένος. τοϋ γεγονότος. σάν μεμονωμένο άτομο. Οΰτε ή ανακάλυψη άπό τόν καταπιεζόμενο της διαλεκτικής σχέσης άνάμεσα σ' αυτόν καί στό δυνάστη. ' 'Αναλύοντας τή διαλεκτική σχέση Ανάμεσα στή συνείδηση τοϋ άφέντη καί στή συνείδηση τοϋ καταπιεζόμενου. Θά πρέπει νά γίνει ή κινητήρια δύναμη γιά τήν άπελευθερωτική δράση. 6 δεύτερος είναι 6 Δοΰλος ». άλλά καί μέ αυστηρή διατήρηση της έξάρτησής του. ή Κύριος.II ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 47 μπορεί νά τήν άλλάξει. δτι άν δέν υπάρχει δ ίδιος δέν ύπάρχει καί δυνάστης4. Georg Hegel. Ό πρώτος είναι 6 'Αφέντης. The Phenomenology of Mind. 1967). Ή συνειδητοποίηση αύτή είναι άναγκαία άλλά δχι καί επαρκής δρος γιά τήν άπελευθέρωση. καί ή ουσία της έξάρτησής του είναι νά ζει καί νά ύπάρχει γιά κάποιον £λλον. "Αν αύτό πού χαρακτηρίζει τούς καταπιεζόμενους είναι ή υποταγή τους στή συνείδηση τοϋ κυρίαρχου.. Καί άν άκόμα άνακαλύψει τόν δυνάστη μέσα του.Y. τό γεγονός μπορεί νά τοϋ προκαλέσει ένα μεγάλο άγχος. Τακτοποιώντας τήν ένοχη συνείδησή του μέ μιάν πατερναλιστική μεταχείριση τοϋ καταπιεζόμενου. δταν αύτή ή συνειδητοποίηση τόν έπιστρατεύσει στήν πάλη γιά τήν άποτίναξη τοϋ ζυγοΰ. Είναι μιά ριζοσπαστική τοποθέτηση.

Οΰτε μπορούν νά υπάρχουν ή μιά δίχως τήν άλλη. έξαπατημένα κατά τήν πούληση της έργασίας τους — βταν παύει νά κάνει ευλαβικές. 'Από τήν άλλη.48 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ στερημένα άπό τήν ίδια τους τή φωνή. Ή πραγματική άλληλεγγύη βρίσκεται μόνο στήν πληρότητα αύτης της πράξης άγάπης. τό νά καταπολεμείς τήν ύποκειμενιστική άκινησία πού έκτρέπει τήν άνακάλυψη της καταπίεσης πρός τήν υπομονετική άναμονή μιας αυτόματης έξαφάνισης της καταπίεσης. Τό νά βεβαιώνεις δτι οί άνθρωποι είναι προσωπικότητες καί σάν τέτοιες πρέπει νά είναι έλεύθεροι καί νά μήν κάνεις τίποτα τό χειροπιαστό γιά νά μετατρέψεις αυτή τή βεβαίωση σέ πραγματικότητα. οΰτε μπορούν νά διχοτομηθούν. έφόσον δέν άναγνωρίζει τήν άντικειμενική πραγματικότητα. σέ σολιψιστικές θέσεις. 'Αντίθετα. τό νά άρνιόμαστε τήν τελευταία δταν άναλύουμε τήν πραγματικότητα ή δταν επενεργούμε πάνω της. συναισθηματικές καί άτομικιστικές χειρονομίες καί άποφασίζει νά προβεί σέ μιά ένέργεια άγάπης. στή συγκεκριμένη της έκφραση. είναι άντικειμενισμός. γιά τούς ριζοσπάστες — τόσο γιά έκεΐνον πού άνακαλύπτει τόν έαυτό του σάν δυνάστη. δέν μπορούμε νά νοήσουμε τήν άντικειμενικότητα χωρίς υποκειμενικότητα. τελικά. αύτό δέν σημαίνει δτι παραμερίζεις τόν ρόλο της υποκειμενικότητας στόν άγώνα γιά άλλαγή τών δομών. Ό χωρισμός της άντικειμενικότητας άπό τήν υποκειμενικότητα. . είναι μιά κοροϊδία. Γι' αύτό. δηλαδή ούσιαστικά στήν άρνηση της ίδιας της δράσης. Μιά πού ή άντίφαση καταπιεστης-καταπιεζόμενος έδράζεται σέ μιά συγκεκριμένη κατάσταση. Τό νά παρουσιάζεις τοϋτο τό ριζοσπαστικό αίτημα γιά άντικειμενική άλλαγή της πραγματικότητας. όδηγεΐ στόν ύποκειμενισμό καί. ή άρνηση της άντικειμενικότητας κατά τήν άνάλυση ή κατά τή δράση. ή άρση της θά πρέπει νά είναι άντικΐΐμενιχά έπαληθεύσιμη. στήν έμπρακτη έκδήλωσή της. δσο καί γιά τόν καταπιεζόμενο — ένας μόνο δρόμος ύπάρχει : ή άλλαγή της συγκεκριμένης πραγματικότητας πού γεννά τήν καταπίεση.

Μιά πραγματικότητα πού γίνεται καταπιεστική καταλήγει στόν διαχωρισμό τών άνθρώπων σέ καταπιεστές χα. οΰτε κανένας άλλος κριτικός καί ρεαλιστής στοχαστής. προτείνεται έδώ. Οί τελευταίοι.Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 49 Οΰτε ό άντικειμενισμός. άλλά ούτε κι ό ψυχολογισμός. οΰτε ό υποκειμενισμός. Κόσμος καί άνθρωπος δέν μποροϋν νά υπάρξουν ό ένας χωρίς τόν άλλο. ένα καθήκον πού ταιριάζει στόν άνθρωπο. Μιά τέτοια « άντικειμενιστική » θέση είναι τόσο άνεδαφική ίσο καί ή ύποκειμενιστική. 'Εκείνο πού επέκρινε καί κατέρριψε έπιστημονικά ό Μάρξ δέν είναι ή ύποκειμενικότητα. "Ενα άπό τά μεγαλύτερα έμπόδια στήν πάλη γιά τήν άπελευθέρωσή εϊναι τό γεγονός ίτι ή ΐδια ή καταπιεστική πραγματικότητα άπορροφϊ έκείνους πού βρίσκονται μέσα της κι έτσι πνίγει τελικά τή συνείδησή τους 6 . Λειτουργικά. Υ πάρχουν σέ μιά διαρκή άλληλεπίδραση. "Ενας β « Ή Απελευθερωτική δράση προϋποθέτει άναγκαστικά τή στιγμή της 4 . Τό νά άρνιέσαι τή σπουδαιότητα τής υποκειμενικότητας στήν πορεία της μεταλλαγής τοϋ κόσμου καί της ίστορίας είναι άφέλεια καί άπλοίκότητα. άποκτοΰν μιά κριτική συνείδηση της καταπίεσης μέσα άπό τήν πρακτική αύτοΰ τοϋ άγώνα. "Αν οί άνθρωποι είναι οί δημιουργοί της κοινωνικής πραγματικότητας (πού στήν « άντιστροφή της πράξης » ένεργοποιεΐται μέ τή σειρά της καί καθορίζει τό είναι τους). Ό Μάρξ δέν άναγνωρίζει μιά τέτοια διχοτόμηση.1 καταπιεζόμενους. πού έχουν καθήκον νά άγωνίζονται γιά τήν άπελευθέρωσή τους μαζί μέ ίσους τούς στέκονται άληθινά άλληλέγγυοι. παρά ή υποκειμενικότητα καί ή άντικειμενικότητα σέ αδιάσπαστη διαλεκτική σχέση. τότε ή άλλαγή αύτής της πραγματικότητας είναι Ιστορικό καθήκον. άλλά ό υποκειμενισμός καί ό ψυχολογισμός. "Οπως ή άντικειμενική κοινωνική πραγματικότητα δέν υπάρχει τυχαία άλλά ώς προϊόν της άνθρώπινης δράσης. ή καταπίεση τιθασσεύει. γιά τόν ΐδιο λόγο δέν άλλάζει τυχαία. πού φαντάζεται τούς άνθρώπους χωρίς κάποιο περιβάλλον. Είναι σά νά άποδέχεσαι τό άδύνατο : έναν κόσμο δίχως άνθρώπους.

49

II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ

ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ

δρόμος ύπάρχει νά άπαλλαγεΐς άπό τά νύχια της : νά υψωθείς πάνω άπ' αύτήν καί νά στραφείς έναντον της. Καί αύτό γίνεται μόνο μέ τήν πράξη : στοχασμός καί δράση γιά τήν μεταλλαγή τοϋ κόσμου. Hay que hacer la opresiôn real todavia mâs opresiva anadiendo a aquella la conciéncia de la opresion haciendo la infamia todavia mâs infamante, al opregonarla 7 . Τό νά χάνεις « τήν πραγματική καταπίεση άκόμα πιό καταπιεστική προσθέτοντας α αύτήν τή συνειδητοποίηση τής καταπίεσης », άνταποκρίνεται στή διαλεκτική σχέση μεταξύ υποκειμένου καί άντικειμένου. Μόνο α αύτήν τήν άλληλεξάρτηση είναι δυνατή μιά αύθεντική πράξη, χωρίς τήν όποια δέν μπορεί νά λυθεί ή άντίφαση καταπιεστη-καταπιεζόμενου. Γιά νά τό πετύχει αύτό, ό καταπιεζόμενος θά πρέπει νά άντικρίζει τήν πραγματικότητα κριτικά, ταυτόχρονα θεωρώντας την άντικειμενικά καί έπενεργώντας πάνω της. Μιά σκέτη άντίληψη τής πραγματικότητας, βταν δέν άκολουθεϊται άπό κριτική έπέμβαση, δέν όδηγεΐ στό μετασχηματισμό τής άντικειμενικής πραγματικότητας — άκριβώς γιατί δέν είναι άληθινή άντίληψη. Πρόκειται γιά μιά καθαρά ύποκειμενιστική άντίληψη άπό κάποιον πού άρνιέται τήν άντικειμενική πραγματικότητα καί δημιουργεί ίνα ψεύτικο ύποκατάστατό της. Μιά διαφορετικού τύπου λαθεμένη άντίληψη παρατηρείται δταν μιά άλλαγή στήν άντικειμενική πραγματικότητα άπειλεΐ
άντίληψτνς καί τή στιγμή της βούλησης. Ή δράση καί προηγείται καί Ακολουθεί αυτή τή στιγμή, γιά την όποία άρχικά δρα ώς ίνας πρόλογος καί σέ συνέχεια γίνεται Αποτέλεσμα κα( συνεχίζεται μέσα στήν Ιστορία. Ή δράση της κυριαρχίας, ώστόσο, δέν προϋποθέτει αύτή τή διάσταση, γιατί ή δομή της κυριαρχίας συντηρείται άπό τή δική της μηχανική καί άσύνειδη λειτουργικότητα ». Ά π ό μιάν άνέκδοτη έργασία τοϋ José Luis Fiori, πού μοϋ επέτρεψε νά χρησιμοποιήσω αύτό τό άπόσπασμα. 1 « Γιά νά πετύχουμε νά τήν προσέξει τό κοινό, όφείλουμε νά κάνουμε τήν καταπίεση άκόμα πιό πραγματική, προσθέτοντας στή συνειδητοποίηση της καταπίεσης τό αίσχος πού πρέπει νά γίνει άκόμα πιό έπονείδιστο ». Karl Marx καί Friedrich Engels, Ή άγια οίχογένεια xal άλλα Ιργα (Μεξικό, 1962).

II ΑΝΑΓΚΗ

ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ

ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ

61

τά άτομικά ή τά ταξικά συμφέροντα έκείνου πού άντιλήφθηκε τήν αλλαγή. Στήν πρώτη περίπτωση δέν έχουμε κριτική έπέμβαση στήν πραγματικότητα γιατί αύτή ή πραγματικότητα είναι πλαστή. Στή δεύτερη περίπτωση ή κριτική έπέμβαση άπουσιάζει, γιατί θά έρχόταν σέ άντίφαση μέ τά ταξικά συμφέροντα έκείνου πού άντιλήφθηκε τήν άλλαγή. Στήν περίπτωση αύτή, τό υποκείμενο τείνει νά συμπεριφέρεται « νευρωσικά ». Τό γεγονός υπάρχει- άλλά τόσο τό γεγονός δσο καί οί πιθανές συνέπειές του μπορούν νά είναι έπιζήμια γι' αυτόν. Γι* αύτό γίνεται άναγκαϊο πιά γι' αύτόν 6χι άκριβώς νά άρνηΟεΐ τό γεγονός, άλλά νά τό δει « μέ διαφορετικό μάτι ». Αύτό τό είδος νοητικής τακτοποίησης, πού λειτουργεί σάν άμυντικός μηχανισμός, τελικά συμπίπτει μέ τόν υποκειμενισμό. "Ενα γεγονός πού δέν τό άρνιόμαστε άλλά πού τίς άλήθειες του προσπαθούμε νά τακτοποιούμε νοητικά, χάνει τήν άντικειμενική του βάση, παύει νά είναι συγκεκριμένο, γίνεται μύθος πού φτιάχτηκε γιά νά προστατεύσει τήν τάξη τοϋ υποκειμένου. 'Εδώ βρίσκεται Ινας άπό τούς λόγους των άπαγορεύσεων καί των δυσκολιών (τίς όποιες θά συζητήσουμε πλατιά στό κεφ. Δ) πού άποβλέπουν στό ν' άποθαρρύνουν τούς άνθρώπους νά έπεμβαίνουν κριτικά στήν πραγματικότητα. Ό καταπιεστής γνωρίζει πολύ καλά 6τι μιά τέτοια έπέμβαση δέν θά ήταν πρός τό συμφέρον του. Αύτό πού τόν συμφέρει είναι νά μένουν οί καταπιεζόμενοι στήν κατάσταση τοϋ καταποντισμένου, άνήμποροι μπροστά στήν καταπιεστική πραγματικότητα. Ή προειδοποίηση τοϋ Lukâcs στό έπαναστατικό κόμμα, στό έργο του « Λένιν », είναι χαρακτηριστική άπ' αύτή τήν άποψη : « ... 'Οφείλει, γιά νά χρησιμοποιήσουμε τά λόγια τοϋ Μάρξ, νά έξηγεϊ στίς μάζες τήν ϊδια τους τή δράση, δχι μόνο γιά νά έξασφαλίζει τή συνέχεια τών έπαναστατικών έμπειριών τοϋ προλεταριάτου, άλλά καί νά έπιταχύνει συνειδητά τήν περαιτέρω άνάπτυξη αύτών τών έμπειριών » 8 .
8 Georg Lukâcs, Lénine, (Paris, 1965, σ. 62).

52

II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ

ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ

Τονίζοντας αυτή τήν αναγκαιότητα, ό Lukâcs θέτει δίχως άλλο τό πρόβλημα της κριτικής έπέμβασης. « Τό νά έξηγεΐς στίς μάζες τήν ϊδια τή δράση τους » σημαίνει νά άποσαφηνίζεις καί νά φωτίζεις αυτή τή δράση, τόσο άπό τήν άποψη της σχέσης της μέ τά άντικειμενικά γεγονότα πού τήν προκάλεσαν, οσο κι άπό τήν άποψη τών σκοπών της. "Οσο καλύτερα οί άνθρωποι ξεσκεπάζουν αύτή τήν προκλητική πραγματικότητα, πού πρόκειται νά γίνει τό άντικείμενο της μεταμορφωτικής δράσης τους, τόσο πιό κριτικά κατανοούν αύτή τήν πραγματικότητα. Κατ' αύτόν τόν τρόπο « συνειδητά πιά έπιταχύνουν τήν άνάπτυξη τών έμπειριών τους ». Δέν θά υπήρχε άνθρώπινη δράση άν δέν υπήρχε άντικειμενική πραγματικότητα, άν δέν υπήρχε κόσμος, τό « μή Έ γ ώ » τοϋ άνθρώπου, γιά νά τόν προκαλέσει. "Οπως έπίσης δέν θά υπήρχε άνθρώπινη δράση, άν 6 άνθρωπος δέν ήταν μιά « προβολή », άν δέν ήταν σέ θέση νά υπερβεί τόν έαυτό του, νά συλλάβει τήν πραγματικότητα, νά τήν κατανοήσει, μέ σκοπό νά τή μετασχηματίσει. Στή διαλεκτική σκέψη, κόσμος καί δράση βρίσκονται σέ στενή άλληλεξάρτηση. Ή δράση δμως είναι άνθρώπινη μόνον δταν δέν είναι μιά σκέτη άπασχόληση άλλά καί μιά στόχαση, Ινα ενδιαφέρον, δηλαδή δταν δέν είναι άποσπασμένη άπό τή σκέψη. Ή σκέψη, πού είναι άπαραίτητη στή δράση, υποδηλώνεται στό αίτημα τοϋ Lukàcs « νά έξηγεϊται στίς μάζες ή ϊδια τους ή δράση », δπως έπίσης υποδηλώνεται καί στό σκοπό πού άποδίδει στήν τέτοια έξήγηση : « τή συνειδητή έπιτάχυνση τής περαιτέρω άνάπτυξης αύτών τών έμπειριών ». Κατά τή γνώμη μας, ωστόσο, μεγαλύτερη σημασία άπό τήν έξήγηση έχει ό διάλογος μέ τούς άνθρώπους γύρω άπό τή δράση τους. "Οπως καί νάχει τό πράμα, ή άλήθεια εϊναι δτι κανενός εϊδους πραγματικότητα δέν σχηματίζεται άπό μόνη της 9 . Στό
9

« Ή υλιστική διδασκαλία δτι οί άνθρωποι είναι προϊόντα τών περιστάσεων καί της άνατροφης τους καί δτι, κατά συνέπεια, οί άλλαγμένοι άνθρωποι είναι προϊόντα άλλον περιστάσεων καί διαφορετικού τρόπου άνατροφής, ξεχνά δτι οί άνθρωποι είναι έκείνοι πού άλλάζουν τίς περιστάσεις

II ΑΝΑΓΚΗ

ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ

ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ

53

σημείο αυτό συμπίπτει ή άποψη τοϋ Lukâcs, δτι καθήκον τοϋ έπαναστατικοΰ κόμματος είναι νά βοηθήσει τό λαό νά καταλάβει τή σημασία της δράσης του, μέ τή δική μας βεβαίωση γιά τήν άνάγκη της κριτικής έπέμβασης στήν πραγματικότητα διαμέσου της πράξης. Ή άγωγή τοϋ καταπιεζόμενου θεμελιώνεται πάνω στήν πάλη γιά τήν άπελευθέρωσή του. Οί ϊδιοι οί καταπιεζόμενοι, δταν άρχίζουν νά καταλαβαίνουν τήν κατάστασή τους, πρέπει νά εϊναι άνάμεσα σ* έκείνους πού θ' άναπτύξουν αύτή τήν άγωγή. Μιά άληθινά λυτρωτική άγωγή δέν μπορεί νά βρίσκεται μακριά άπό τούς καταπιεζόμενους, νά τούς βλέπει σάν κακότυχους καί νά τούς παρουσιάζει, γιά προτροπή σέ άμιλλα, διάφορα μοντέλα καταπιεστών. Οί ϊδιοι οί καταπιεζόμενοι πρέπει νά είναι τά μοντέλα τους στήν πάλη γιά τή λύτρωσή τους. Ή άγωγή τοϋ καταπιεζόμενου, έμπνευσμένη άπό τήν αύθεντική γενναιοψυχία τοϋ άνθρωπιστη (6χι τοϋ φιλάνθρωπου) εϊναι ή άγωγή τοϋ Άνθρώπου. Ή άγωγή πού άρχίζει μέ τά έγωιστικά ένδιαφέροντα τών καταπιεστών (ένας έγωισμός περιβλημένος μέ τήν ψεύτικη γενναιοψυχία τοϋ πατερναλισμοϋ) καί πού μετατρέπει τούς καταπιεζόμενους σέ άντικείμενα τηε φιλανθρωπίας της, μιά τέτοια άγωγή διατηρεί κι ένσαρκώνει τήν καταπίεση. Εϊναι δργανο της άπανθρώπισης. Νά γιατί ή άγωγή τοϋ καταπιεζόμενου δέν μπορεί νά άναπτυχθεΐ ή νά εφαρμοστεί άπό τούς καταπιεστές. Θά ήταν άντίφαση στούς ίδιους τούς όρους της πρότασης, άν οί καταπιεστές 6χι μόνο υπεράσπιζαν άλλά καί έθεταν σ' έφαρμογή μιάν άπελευθερωτική άγωγή. Ά ν 6μως ή άνάληψη μιας άπολυτρωτικής άγωγης άπαιτεΐ πολιτική έξουσία, πού δέν τή διαθέτει ό καταπιεζόμενος, πώς τότε εϊναι έφικτή ή άγωγή τοϋ καταπιεζόμενου πρίν άπό τήν έπανάσταση ; Νά μιά ΰψιστης σημασίας έρώτηση. Ή άπάντηση δίνεται στό κεφάλαιο Δ', τουλάχιστο σέ μορφή πειραματική. Μιά μερική άπάντηση δίνεται στή διάκριση άνάμεσα στή σνβτημακαΐ δτι 4 Ιδιος 4 παιδαγωγός χρειάζεται νά διαπαιδαγωγηθεί » Karl Marx and Friedrich Engels, Selected Works, (New York, 1968, p. 28).

Κάθε κατάσταση στήν δποία δ Α άντικειμενικά έκμεταλλεύεται τόν Β ή τόν έμποδίζει νά αύτοεκδηλωθεϊ σάν υπεύθυνο πρόσωπο είναι κατάσταση καταπίεσης. Μιά τέτοια σχέση. καί μέ τή δράση τους άναλαμβάνουν νά τόν άλλάξουν.54 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τική παιδεία πού μπορεί νά μεταβληθεί μόνο μέ πολιτική δύναμη. χάρη στήν άποτίναξη τών μύθων πού δημιουργήθηκαν κι άναπτύχθηκαν στό παλιό καθεστώς καί πού έξακολουθοΰν σά φαντάσματα νά σκιάζουν τίς νέες δομές πού μόλις ξεπήδησαν άπό τόν έπαναστατικό μετασχηματισμό. καί πού ζοΰν μέσα σ' αύτή τήν κατάσταση. Μελετά τή συμπεριφορά τους. Ή άγωγή. αύτή Ό Αύτό φαίνεται νά είναι τό βασικό στοιχείο της Μορφωτικής Επανάστασης τοϋ Μάο. οί καταπιεζόμενοι ξεσκεπάζουν τόν κόσμο της καταπίεσης. Στό δεύτερο στάδιο. διαπλασμένα άπό μιά συγκεκριμένη κατάσταση καταπίεσης καί βίας. καί στά παιδαγωγικά προγράμματα πού ή πραγματοποίησή τους γίνεται μέ τή συμβολή τών καταπιεζόμενων στήν πορεία της όργάνωσής τους. ή άγωγή αύτή παύει νά άνήκει μόνο στούς καταπιεζόμενους καί γίνεται άγωγή δλων τών άνθρώπων στήν πορεία της διαρκούς άπελευθέρωσης. καταγίνεται μέ τό πρόβλημα της συνείδησης τοϋ καταπιεζόμενου καί τοϋ καταπιεστή. συντελείται σέ δυό ξεχωριστά στάδια. τήν κοσμοθεωρία τους καί τήν ηθική τους. Στό δεύτερο στάδιο. Στό πρώτο στάδιο. δταν έχει πιά άλλάξει ή πραγματικότητα της καταπίεσης. ώς άνθρωπιστική καί άπελευθερωτική άγωγή. . Στό πρώτο στάδιο αύτή ή άναμέτρηση γίνεται χάρη στή νέα άντίληψη τοϋ καταπιεζόμενου γιά τήν ΐδιατουτήν κατάσταση. μέ τούς άνθρώπους πού καταπιέζονται καί μέ τούς άνθρώπους πού καταπιέζουν. πάντα μέ τή ριζοσπαστική δράση. γίνεται ή άναμέτρηση της κουλτούρας της καταπίεσης μέ τήν κουλτούρα της άπελευθέρωσης10. στό πρώτο στάδιο. Καί στά δύο στάδια. Ή άγωγή του καταπιεζόμενου. "Ενα ειδικό πρόβλημα παρουσιάζει ή δυαδικότητα τών καταπιεζόμενων : είναι διχασμένα βντα.

ή « οί άνατροπεΐς ») γιατί είναι « βίαιοι ». Δέν θά υπήρχαν καταπιεζόμενοι άν δέν υπήρχαν προηγούμενα συνθήκες βίας γιά νά έδραιώσουν τήν ύποδούλωσή τους. ή « οί τυφλές καί φθονερές μάζες ». Γιά τούς δυνάστες. έκεΐνος πού εισάγει μεθόδους τρομοκρατικές. άρχίζει κιόλας νά λειτουργεί καί ή βία. άλλά άπό τούς δυνατούς πού τούς έχουν εύνουχίσει. πού έκμεταλλεύονται. Δέν είναι δ άβοήθητος. Δέν είναι δ δυναστευόμενος ή πηγή τοϋ δεσποτισμού. πού δέν άναγνωρίζουν τούς άλλους γιά άνθρώπους — καί 8χι άπό έκείνους πού είναι καταπιεζόμενοι. ή « οί ιθαγενείς ». άλλά έκεΐνος πού καταφρονεί. τό θύμα τής βίας. Ή βία άρχίζει πάντα άπό έκείνους πού καταπιέζουν. Ή βία χρησιμοποιείται 8χι άπό έκείνους πού έγιναν άδύνατοι έπειδή ύπερίσχυσαν οί « δυνατοί ». άλλά δ τύραννος. άλλά δ τρομοκράτης πού. πάντα έκεϊνοι πού φταίνε είναι οί καταπιεζόμενοι (πού. δταν άντιδροΰν στή βία τών καταπιεστών. . « βάρβαροι ». δέν τούς όνομάζουν ποτέ « καταπιεζόμενους ». Δέν είναι δ στερημένος στοργής αιτία τής δυσαρέσκειας άλλά έκεΐνος πού δέν μπορεί νά δείξει στοργή γιατί άγαπα μόνο τόν έαυτό του.II ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 55 καθαυτή. θύματα έκ μετάλλευση ς. Ποτέ στήν ιστορία ή βία δέν άρχισε άπό τοΰς καταπιεζόμενους. μή άναγνωρισμένοι σάν άνθρωποι. Μέ τήν έγκαθίδρυση μιας σχέσης καταπίεσης. ωστόσο. φυσικά. Πώς θά μπορούσαν αύτοίνά τήν έγκαινιάσουν. έχοντας τή δύναμη. Πώς θά μπορούσαν νά υποστηρίζουν κάτι πού είναι ή πηγή τής καταπίεσής τους . « κακοί » ή « θηριώδεις ». Δέν είναι δ καταφρονεμένος πού εισάγει τό μίσος. ή « οί άγριοι ». Δέν είναι δ στερημένος άπό άνθρώπινη συμπεριφορά πού άρνιέται τόν άνθρωπο. άλλά — άνάλογα μέ τό άν είναι συμπατριώτες τους ή 8χι — « αύτοί έκεΐ ». άφοϋ οί ίδιοι είναι τό προϊόν βίας . άλλά έκεΐνος πού άρνιέται τήν άνθρωπιά (άρνούμενος έτσι καί τόν έαυτό του τόν ίδιο). άποτελεΐ βία — έστω καί άν ζαχαρώνεται τό χάπι μέ μιά ψεύτικη γενναιοδωρία — γιατί διαταράζει τόν όντολογικό καί ιστορικό προορισμό του ανθρώπου νά γίνει άρτιότερος άνθρωπος. δημιουργεί συνθήκες οί δποΐες γεννούν τούς « άρνητές τής ζωής ».

"Αν ό σκοπός τών καταπιεζόμενων εϊναι νά γίνουν άρτιοι άνθρωποι. άλλά δέν εϊναι. ή άπάντηση τοϋ καταπιεζόμενου σ* αύτή τή βία θεμελιώνεται πάνω στήν έπιδίωξη τοϋ δικαιώματός του νά εϊναι άνθρωπος. βντας μιά καταπιεστική τάξη. Ή άρση της άντίφασης δυνάστη-δυναστευόμενου συνεπάγεται στήν πραγματικότητα τήν έξαφάνιση τών καταπιεστών ώς κυρίαρχης τάξης. Συνειδητά ή ύποσυνείδητα ή πράξη άνταρσίας τοϋ καταπιεζόμενου (μιά πράξη πού εϊναι πάντοτε. γίνονται καί οί ίδιοι άπάνθρωποι. τόσο βίαιη δσο καί ή άρχική βία τοϋ καταπιεστή) μπορεί νά έγκαινιάσει τήν άγάπη. ή σχεδόν πάντοτε. Μόνον οί καταπιεζόμενοι εϊναι έκεϊνοι πού λυτρώνοντας τόν έαυτό τους μποροΰν νά έλευθερώσουν καί τούς δυνάστες τους. άλλάζοντας απλώς τή θέση τών πόλων της. Αύτό μπορεί νά φαίνεται απλοϊκό. δέν άποτελοΰν καταπίεση. Οί περιορισμοί.56 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ Κι δμως — δσο κι άν αύτό φαίνεται παράδοξο — ακριβώς μέσα στήν άπάντηση τοϋ καταπιεζόμενου πρός τή βία τοϋ δυνάστη του μπορεί νά βρει κανείς μιάν έκδήλωση άγάπης. αύτό δέν θά τό πετύχουν άντιστρέφοντας απλώς τούς δρους της άντίφασης. Γιατί ένώ ή βία τοϋ δυνάστη έμποδίζει τόν καταπιεζόμενο νά άρτιωθεϊ σάν άνθρωπος. Καθώς οί δυνάστες άπανθρωπίζουν άλλους καί παραβιάζουν τά δικαιώματά τους. Καί ή άντίφαση αύτή θά λυθεί μέ τήν έμφάνιση τοΰ καινούργιου άνθρώπου. δέν μποροΰν νά έλευθερώσουν οδτε τούς άλλους οδτε τόν έαυτό τους. πού έπιβάλλονται τώρα άπό τούς πρώην καταδυναστευόμενους στούς δυνάστες τους γιά νά τούς έμποδίσουν νά γίνουν πάλι δυνάστες. καί έτσι άποκαθιστα στούς δυνάστες τήν άνθρωπιά πού εϊχαν χάσει κατά τήν άσκηση της καταπίεσης. βέβαια. άφαιρεΐ άπό τό δυνάστη τή δύναμη νά κυριαρχεί καί νά καταπιέζει. Γι* αύτό μπαίνει σάν ουσιαστικό καθήκον στούς καταπιεζόμενους νά άναλάβουν τόν άγώνα γιά νά άρουν τήν άντίφαση μέσα στήν όποια εϊναι μπλεγμένοι. 01 τελευταίοι. — ένας άνθρωπος πού βρίσκεται στό δρόμο της άπελευθέρωσης. Ό καταπιεζόμενος πού άγωνίζεται νά γίνει άνθρωπος. πού δέν θά εϊναι οδτε καταπιεστής οδτε καταπιεζόμενος. .

άπό τή στιγμή πού τό νέο καθεστώς σκληραίνει καί. ένδυμασία. οί πρώην δυνάστες δέν αισθάνονται άπελευθερωμένοι. χρησιμοποιώντας τόν παλιό κατασταλτικό γραφειοκρατικό μηχανισμό τοϋ κράτους (πού θά πρέπει μέ δραστικά μέτρα νά καταργηθεί. ταξίδια. καί δταν άρθεΐ άληθινά ή άντίφαση. δταν έκατομμύρια άνθρωποι δέν είχαν τίποτα άπ' δλα αύτά. φαίνεται στούς πρώην δυνάστες σάν μιά ριζική 11 Ή άκαμψία αύτή δέν θά πρέπει νά ταυτίζεται μέ τούς περιορισμούς πού πρέπει νά έπιβάλλονται στούς πρώην δυνάστες ώστε νά μή μπορέσουν πιά νά έπαναφέρουν τό καταπιεστικό καθεστώς τους. "Οντας συνηθισμένοι νά καταπιέζουν άλλους. τούς φαίνεται σάν καταπίεση. δπως τόνιζε συχνά δ Μάρξ). μέ τήν έδραίωση μιας καινούργιας κατάστασης άπό τούς έλευθερωμένους έργαζόμενους. Αντίθετα. Άλλά. θεωρούν ειλικρινά τούς έαυτούς τους καταπιεζόμενους. Δέν μπορεί νά έξομοιώνεται μέ πράξεις. αύτοί οί άναγκαϊοι περιορισμοί δέν σημαίνουν δτι οί χτεσινοί δυναστευόμενοι έγιναν οί σημερινοί δυνάστες. "Ομως. όποιαδήποτε κατάσταση διαφορετική άπό έκείνη πού γνώρισαν. Άφορα κυρίως τήν έπανάστάση πού βαλτώνει καί στρέφεται ένάντια στό λαό. Επομένως. γιά χάρη τών δικαιωμάτων όλόκληρης της κοινωνίας. Γι* αύτό έπιμένουμε στό έπιχείρημά μας : ή αυθεντική άρση της άντίφασης καταπιεστής-καταπιεζόμενος δέν βρίσκεται σέ μιά σκέτη άντιστροφή θέσεων τών δυό πόλων· Ούτε βρίσκεται στήν άντικατάσταση τών πρώην δυναστών μέ νέους δυνάστες πού έξακολουθοΰν νά καταπιέζουν — πάντα γιά χάρη της άπελευθέρωσης. Προηγούμενα είχαν εξασφαλισμένα τροφή. Κάθε περιορισμός σ' αυτόν τόν τρόπο ζωής. άπολήγει σέ μιά κυρίαρχη γραφειοκρατία11 ή άνθρωπιστική διάσταση της πάλης χάνεται καί δέν μπορεί πιά νά γίνεται λόγος γιά άπελευθέρωσή. .II ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 57 Μιά πράξη είναι καταπιεστική μόνον δταν έμποδίζει τούς άνθρώπους νά είναι πληρέστερα άνθρώπινοι. έκπαίδευση. πού μ' αύτές μιά μειοψηφία άνθρώπων άρνιέται στήν πλειοψηφία τό δικαίωμα νά είναι άνθρωποι. κουλτούρα. Ή συμπεριφορά πού έμποδίζει τήν παλινόρθωση τοϋ καταπιεστικού συστήματος δέν μπορεί νά έξομοιωθεΐ μέ τίς πράξεις πού τό δημιουργούν καί τό διατηρούν.

πόνο. θλίψη καί άπελπισία. Γιά τούς δυνάστες. ή συνείδηση τοϋ δυνάστη δέν μπορεί νά νοηθεί — οΰτε κάν νά υπάρξει. πού γίνονται οί κληρονόμοι της καί πλάθονται μέσα στό κλίμα της. ή Ιδιοκτησία. δ χρόνος — δλα . υλική κατοχή τοϋ κόσμου καί τών άνθρώπων. Ό Fromm άναλύοντας αύτοΰ τοϋ είδους τή συνείδηση προσθέτει δτι χωρίς μιά τέτοια κατοχή δ δυνάστης « χάνει τήν έπαφή του μέ τόν κόσμο ». Μιά τέτοια συμπεριφορά καί μιά τέτοια άντίληψη γιά τόν κόσμο καί τούς άνθρώπους (πού άναγκαστικά όδηγεϊ τούς δυνάστες ν' άντιστέκονται στήν έγκαθίδρυση ένός καινούργιου καθεστώτος) έξηγεϊται άπό τά βιώματά τους ώς κυρίαρχης τάξης. Ή συνείδηση τοϋ δυνάστη τείνει νά μετασχηματίζει τό καθετί γύρω του σέ άντικείμενο της κυριαρχίας του. τά δημιουργήματα τοϋ άνθρώπου. Πέρα άπό τή συγκεκριμένη. Γιά τούς δυνάστες ύπάρχει μόνο Ινα δικαίωμα : τό δικαίωμά τους νά ζοϋν ήσυχα. άμεση. Μιά άνάλυση της υπαρξιακής κατάστασης καταπίεσης άποκαλύπτει δτι ή άρχή της βρίσκεται σέ μιά πράξη βίας — πού τήν άρχισαν οί κατέχοντες τή δύναμη. ή έννοια « άνθρώπινες υπάρξεις » άφορα μόνο τούς ίδιους. μόνο καί μόνο έπειδή ή δπαρξη τών καταπιεζόμενων ήταν άναγκαία γιά τή δική τους δπαρξη. 01 άλλοι άνθρωποι είναι « πράγματα ». καί άπλώς παραχωρούσαν — δίχως νά τό άναγνωρίζουν πάντοτε — στούς καταπιεζόμενους τό δικαίωμα της έπιβίωσης. Μέ τήν έδραίωση μιας κατάστασης βίας καί καταπίεσης. διαιωνίζεται άπό γενιά σέ γενιά καταπιεστών. ή παραγωγή.57IIΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ παραβίαση τών άτομικών τους δικαιωμάτων — παρ' δλο πού ot ίδιοι δέν έδειχναν κανένα σεβασμό ·>ιά τά έκατομμύρια πού ύπόφερναν καί πέθαιναν άπόTOίνα. "Ολοι βυθίζονται μέσα σ' αύτή τήν κατάσταση καί δλοι έχουν τά σημάδια της καταπίεσης. γεννιέται δλόκληρος ένας τρόπος ζωής καί συμπεριφοράς γι' αύτούς πού πιάστηκαν στά γρανάζια της — δυνάστες καί καταπιεζόμενους. Αύτή ή βία. Τό κλίμα αύτό δημιουργεί στόν δυνάστη μιάν Ισχυρή συνείδηση κτήτορα — κτήτορα τοϋ κόσμου καί τών άνθρώπων. σάν διαδικασία. οί άνθρωποι οί ίδιοι. Ή γη.

Ά ν οί άλλοι δέν έχουν περισσότερα. Δέν μποροϋν νά δοϋν δτι στήν έγωιστική τους έπιδίωξη κατοχής τών πάντων. Ά π ό έδώ πηγάζει καί ή στενά υλιστική άντίληψή τους γιά τήν ύπαρξη. Γιά τούς δυνάστες δ. τοϋ λαοϋ στό σύνολό του. σημαίνει πώς πρόκειται γιά έναν άναγκαΐο δρο γιά δλους τούς άνθρώπους.τι άξίζει εϊναι νά έχεις δσο γίνεται περισσότερα. Γι* αυτούς είσαι σημαίνει έχεις. Νά γιατί ή γενναιοψυχία τους είναι ψεύτικη. ένα δικαίωμα πού τό κατάκτησαν μέ τή δική τους « προσπάθεια ». ώς προνόμιο πού τείνει νά άπανθρωπίσει τούς άλλους καί τόν έαυτό τους τόν ΐδιο. Γι' αύτούς τό νά έχουν περισσότερα είναι ένα άναφαίρετο δικαίωμα. Τό χρήμα γίνεται τό μέτρο δλων τών πραγμάτων καί τό κέρδος ό πρώτιστος σκοπός. έστω καί μέ τίμημα τήν όλοένα μεγαλύτερη φτώχεια τοϋ καταπιεζόμενου. ώστε τοϋ γίνεται πεποίθηση δτι είναι δυνατό νά μετατρέπει τό καθετί σέ άντικείμενο της άγοραστικής του δύναμης. ή έξανθρώπιση τών « άλλων ». καί τό χειρότερο άπ' δλα είναι ή άδικαιολόγητη άγνωμοσύνη τους πρός τΙς « γενναίες χειρονομίες » της κυρίαρχης τάξης. σάν κατέχουσα τάξη. Τόσο άσυγκράτητη είναι ή μανία τοϋ δυνάστη νά κατέχει. οί δυνάστες δέν άντιλαμβάνονται δτι άν τό έχειν είναι δρος τοϋ ύπάρχειν. 01 δυνάστες δέν θεωροϋν τό μονοπώλιό τους νά έχουν περισσότερα. άλλά σάν άνατρεπτική ένέργεια. σημαίνει είσαι μέλος της τάξης τών « έχόντων ». εϊναι γιατί φάνηκαν άνίκανοι. μέ « τό θάρρος τους νά διακινδυνεύουν ». έμφανίζεται δχι σάν έπιδίωξη γιά πλήρη άνθρωπιά. τεμπέληδες.II ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 59 καταντούν στήν κατάσταση άντικειμένων πού βρίσκονται στή διάθεση του. Σάν καρπωτές τής κατάστασης καταπίεσης. άσφυκτιοϋν μέσα στά ύπάρχοντά τους καί δέν υπάρχουν πιά ώς « είναι » άλλά άπλώς ώς « έχειν ». Ή άνθρωπιά γι* αυτούς είναι ένα « πράγμα » καί τό κατέχουν σάν άποκλειστικό δικαίωμα. σάν μιά κληρονομιά. οί δυναστευόμενοι . Γιά τή συνείδηση τοϋ δυνάστη. Κι άκριβώς έπειδή είναι « άγνώμονες » καί « φθονεροί ».

Τώρα δλο καί πιό πολύ οί δυνάστες χρησιμοποιοϋν τήν έπιστήμη καί τήν τεχνολογία ώς άναντίρρητα ίσχυρά δργανα γιά τό σκοπό τους : τή διατήρηση της καταπιεστικής τάξης πραγμάτων μέ τόν έπηρεασμό καί τήν καταστολή13. Ό μονοδιάστατος άνθρωπος καί "Ερως χαί πολιτισμός. ένας έρωτας θανάτου καί δχι ζωής. καθώς παραλύει τήν άκούραστη όρμή γιά έρευνα καί τή δημιουργική δύναμη πού είναι χαρακτηριστικά της ζωής. είναι Ινας διαστραμμένος έρωτας. The Heart of Man.60 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ θεωρούνται ώς πιθανοί έχθροί τους πού πρέπει νά βρίσκονται « ύπό έπιτήρησιν ». . μιά πού μέ τόν πλήρη καί άπόλυτο έλεγχο. 1966. (Ή χαρδιά τον άνθρώπου) (New York. Νά τί γράφει ό Fromm : « Ή εύχαρίστηση πού νιώθει ένα άτομο δταν κυριαρχεί πάνω α ένα άλλο άτομο (ή σέ ένα άλλο έμψυχο δν) είναι ή ίδια ή ούσία της σαδιστικής παρόρμησης. μποροΰμε νά ποϋμε δτι σκοπός τοϋ σαδισμοΰ είναι νά μετατρέπει έναν άνθρωπο σέ πράγμα. 12 Eric Fromm. σκοτώνει τήν ϊδια τή ζωή. στό ζήλο του νά κατέχει. 13 Σχετικά μέ τίς « έπικρατοΰσες μορφές κοινωνικού έλέγχου ». Ινα άπό τά χαρακτηριστικά της συνείδησης τοϋ δυνάστη καί της νεκροφιλικής του κοσμοθεωρίας είναι ό σαδισμός. Καί δσο περισσότερο οί δυνάστες έλέγχουν τούς καταπιεζόμενους τόσο καλύτερα τούς μετατρέπουν σέ άψυχα « πράγματα ». 3a). βλ. p. Οί καταπιεζόμενοι. τό ΐδιο κάνει καί ή έλευθερία τους. Γιά νά δώσουμε αύτή τή σκέψη διαφορετικά. Νά γιατί χρειάζεται ό διαρκής έλεγχος. "Ετσι. Ό σαδιστικός έρωτας. αντιστοιχεί δίχως άλλο μέ μιά τάση πρός τό σαδισμό. Herbert Marcuse. Ινα έμψυχο σέ κάτι άψυχο. Αύτή ή τάση τοϋ δυνάστη νά μετατρέπει τό καθετί καί τόν καθένα σέ « άψυχο ». Δέν μπορούσε νά γίνει διαφορετικά. Ά ν ή έξανθρώπιση τών καταπιεζομένων σημαίνει άνατροπή. τό έμψυχο χάνει μιά βασική Ιδιότητα της ζωής : τήν έλευθερία ))12. Ή τάση τοϋ δυνάστη γιά κυριαρχία.

πιστεύουν δτι αύτοί πρέπει νά είναι οί έκτελεστές αυτής τής άλλαγή ς. Συμβαίνει. άλλά δέν τοϋ έχουν καμιάν έμπιστοσύνη. διατρέχουν διαρκώς τόν κίνδυνο νά πέσουν σ' ένα είδος γενναιοδωρίας έξίσου βλαβερής μέ έκείνη τών καταπιεστών. "Οσοι συμμετέχουν πραγματικά στόν άγώνα τοϋ λαοΰ Οά πρέπει διαρκώς νά έπανεξετάζουν τόν έαυτό τους. ' Η γενναιοδωρία τών καταπιεστών έκτρέφεται άπό μιάν άδικη τάξη πραγμάτων. έπιθυμοΰν ειλικρινά τήν άλλαγή τοϋ άδικου καθεστώτος. πού έχει χωρίς άμφιβολία μεγάλη σπουδαιότητα: τό γεγονός δτι όρισμένα μέλη της τάξης τών καταπιεστών προσχωρούν στόν άγώνα τών καταπιεζομένων γι* απελευθέρωση μετακινούμενοι άπό τόν ένα πόλο της άντίφασης στόν άλλο. "Ομως ή έμπιστοσύνη στό λαό είναι ή άπαραίτητη προϋπόθεση γιά τήν έπαναστατική άλλαγή. Μιλοΰν γιά τό λαό. Κατά συνέπεια. Ό ρόλος τους είναι βασικός. σχεδόν πάντοτε κουβαλούν μαζί τους τά στίγματα της καταγωγής τους : τίς προκαταλήψεις καί τίς παραμορφώσεις τους. δμως. πού περιλαβαίνουν καί τήν έλλειψη έμπιστοσύνης στήν ικανότητα τοϋ λαοΰ νά σκέφτεται. 01 νέοι μας προσήλυτοι. "Ενας πραγματικός άνθρωπιστής άναγνωρίζεται πιό σίγουρα άπό τήν έμπιστοσύνη πού έχει στό λαό.II ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 61 ώς άντικείμενα. Αύτή ή μεταστροφή είναι τόσο ριζική. Στό φως τών όσων είπαμε προηγούμενα. έμπιστοσύνη πού τόν όδηγεΐ νά ένταχθεΐ στήν πάλη τοϋ λαοΰ. οί τέτοιοι άνθρωποι. πού προσχωροΰν στήν ύπόθεση τοϋ λαοΰ. παρά μόνον έκείνους πού τούς έχουν όρίσει οί δυνάστες τους. ώς « πράγματα ». Τό νά βεβαιώνεις αύτή σου τήν ένταξη άλλά ταυτόχρονα νά θεωρείς . καί νά γνωρίζει. νά βούλεται. άλλά. παρά άπό χίλιες πράξεις ύπέρ τοϋ λαοΰ χωρίς αύτή τήν έμπιστοσύνη. πού δέν σηκώνει άμφιταλαντεύσεις. πού πρέπει νά διατηρείται γιά νά δικαιολογεί αύτή τή γενναιοδωρία. έξαιτίας τοϋ παρελθόντος τους. καί υπήρξε πάντα βασικός σ' δλη τήν ιστορία. ένα άλλο πρόβλημα άνακύπτει. δέν έχουν σκοπούς. τό έξης : καθώς παύουν νά είναι έκμεταλλευτές ή άδιάφοροι θεατές ή άπλώς οί κληρονόμοι της έκμετάλλευσης καί κινούνται πρός τό μέρος τών έκμεταλλευομένων.

Μόνο μέσω μιας συντροφικής άλληλεγγύης πρός τόν καταπιεζόμενο θά νιώσουν οί προσήλυτοι τόν χαρακτηριστικό τρόπο ζωής καί συμπεριφοράς του. τότε σημαίνει πώς παραμένεις στίς παλιές άντιλήψεις. Κατά συνέπεια. έρμηνεύεται κάποτε σάν μιά πειθήνια στάση πού άποτελεΐ έθνικό γνώρι14 Λόγια ένός χωρικοϋ στή διάρκεια μιας συνέντευξης μέ τόν συγγραφέα. άκολουθεΐ τό άφεντικό του καί λέει : " Τί μπορώ νά κάνω . άλλά νιώθει άνησυχία σέ κάθε ένέργειά τους. Ό προσήλυτος πού πλησιάζει τίς μάζες.62 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τόν έαυτό σου σάν άποκλειστικό κάτοχο της έπαναστατικής σοφίας — πού πρέπει έπομένως νά τήν προσφέρεις ή νά τήν έπιβάλεις στό λαό —. δταν άντιληφθεΐ δτι είναι έξαρτημένος. Ό άνθρωπος πού διακηρύσσει αφοσίωση στήν υπόθεση τοϋ λαοϋ άλλά πού είναι άνίκανος νά έρθει σέ έπικοινωνία μέ τό λαό κι εξακολουθεί νά τόν θεωρεί ώς έντελώς άμαθή. Ή στροφή πρός τό λαό άπαιτεΐ ένα άληθινό ξαναγέννημα. έκδηλώνει σχεδόν πάντοτε μιά μοιρολατρική στάση απέναντι στήν κατάστασή του. Αυτοί πού τήν κάνουν θά πρέπει νά άρχίσουν ένα νέο είδος ζωής. τό πρότυπο τοϋ δποίου έχει έσωτερικεύσει. Δέν μπορούν πιά νά μένουν έκεΐνοι πού ήταν. "Οταν ή μοιρολατρία αύτή άναλύεται έπιπόλαια. . καί προσπαθεί νά έπιβάλει τή δική του « θέση ». σέ κάθε άμφιβολία πού έκφράζουν καί σέ κάθε πρόταση πού κάνουν. "Ενα άπό τοΰτα τά χαρακτηριστικά γνωρίσματα τοϋ καταπιεζόμενου είναι ή ύπαρξιακή δυαδικότητά του. δ άνθρωπος αυτός έξαπατα άξιοθρήνητα τόν έαυτό του. « Ό χωρικός άρχίζει νά παίρνει θάρρος γιά νά άποτινάξει τήν έξάρτησή του. αυτός δ προσήλυτος παραμένει νοσταλγός τοϋ παρελθόντος του. "Ως τότε. πού σέ διάφορες στιγμές άντικαθρεφτίζει τή δομή της δυνάστευσης. τό γεγονός δηλαδή δτι είναι τήν ίδια στιγμή αυτός δ ίδιος καί δ δυνάστης. Είμαι ένας απλός χωρικός "» Ι 4 . ώσπου νά άνακαλύψει συγκεκριμένα τόν καταπιεστή του καί σέ συνέχεια τή δική του συνείδηση.

ώς θέληση τοϋ Θεοΰ. ένάντια στόν ίδιο τό λαό του. The Wretched of the Earth (New York. οί καταπιεζόμενοι δέν έχουν τή δύναμη νά ξεχωρίσουν καθαρά τό « σύστημα » πού έξυπηρετεϊ τά συμφέροντα τών δυναστών. Είναι ή περίοδος πού οί νέγροι χτυπιόνται μεταξύ τους. πού είναι άποτέλεσμα της έκμετάλλευσης. Ή μοιρολατρία μέ τή μορφή τής υποταγής είναι καρπός μιας ιστορικής καί κοινωνικής κατάστασης καί ίχι βασικό χαρακτηριστικό της συμπεριφοράς ένός λαοϋ. Rio de Janeiro. 1« Frantz Fanon. Κάτω άπό τήν έπιρροή της μαγείας καί τοϋ μύθου οί καταπιεζόμενοι καί ειδικά οί χωρικοί. Ό Φράντς Φάνον γράφει : « Ό δυναστευόμενος στήν άρχή έκδηλώνει τήν έπιθετικότητα αύτή. θά δείτε τόν ιθαγενή νά τραβά τό μαχαίρι στήν παραμικρή έχθρική ή έπιθετική ματιά πού τοϋ ρίχνει ένας άλλος ιθαγενής. καί τό δικαστήριο καί ή άστυνομία δέν ξέρουν τί νά κάνουν γιά νά άντιμετωπίσουν τό καταπληκτικό κύμα τοϋ έγκλήματος στή Βόρεια 'Αφρική. δηλαδή τά βάζουν μέ τούς ίδιους τούς συντρόφους τους γιά άσήμαντες διαφορές. γιατί ή τελευταία καταφυγή τοϋ ίθαγενοϋς είναι ή υπεράσπιση τής προσωπικότητάς του άπέναντι στό άδέρφι του » 16 . Memento de Vivos a Es que da Catolica no Brasil. Βουλιαγμένοι μέσα στήν πραγματικότητα. τά πρότυπα τών όποίων έχουν έσωτερικεύσει. 1966). Εξοργισμένοι άπό τούς περιορισμούς αύτής της τάξης πραγμάτων συχνά έκδηλώνουν έναν τύπο όριζόντιας βίας. σάμπως νάτανε ό Θεός ό δημιουργός αύτης της « Οργανωμένης άταξίας ».. Είναι σχεδόν πάντα συνυφασμένη μέ τή δύναμη τοϋ πεπρωμένου. νά τόν βρίζουν καί νά τόν κάνουν νά σέρνεται μπροστά τους.. 'Ενώ ό άποικος ή ό άστυνομικός έχουν τό δικαίωμα νά χτυποϋν σ' 6λη τή ζωή τους τόν ιθαγενή. πού είναι σχεδόν βουλιαγμένοι μέσα στή φύση15. άντίθετα. θεωροϋν τά βάσανά τους. " Βλ. πού έχει άποθηκευτεΐ μέσα του. 1968).II ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 63 σμα. της μοίρας ή της τύχης — δυνάμεις άναπόδραστες — ή καί μέ μιά διαστρεβλωμένη ιδέα περί Θεοΰ. Candido Mendes. .

σέ όρισμένο σημείο της ύπαρξιακής τους έμπειρίας. Τόσο συχνά άκοϋν 8τι δέν είναι Ικανοί γιά τίποτε. Κι αύτή προέρχεται άπό τήν έσωτερίκευση έκμέρους τοϋ καταπιεζόμενου τής γνώμης πού οί δυνάστες έχουν γι* αύτόν. πού στό τέλος πείθονται γιά τήν άνικανότητά τους. τεμπέληδες καί μή παραγωγικοί. 1967). Πώς θά μπορούσε νά μισεί τούς άποικιοκράτες καί νά τούς θαυμάζει συγχρόνως . δέν γνωρίζουν τίποτε. άνακατωμένη μέ μιά « παράφορη » Ιλξη πρός αύτόν. « Ό χωρικός αίσθάνεται μειονεκτικότατα άπέναντι στό άφεντικό του γιατί τό άφεντικό » The Colonizer and the Colonized (Boston. Ά π ό την άλλη μεριά. Αύτό παρατηρείται περισσότερο στόν καταπιεζόμενο μικροαστό. Γιατί μέσα στούς καταπιεζόμενους συντρόφους τους φωλιάζει ό δυνάστης. δτι είναι άρρωστοι. Ή αύτοΟποτίμηση είναι Ινα άλλο χαρακτηριστικό τοϋ καταπιεζόμενου. Ό Albert Memmi. νά τόν μιμηθούν. οί καταπιεζόμενοι αίσθάνονται μιάν άκατανίκητη έλξη πρός τόν δυνάστη καί τόν τρόπο ζωής του. (Καί έγώ ένιωσα αύτόν τό θαυμασμό χωρίς νά τό θέλω) » Ι7 . άναφέρεται στήν περιφρόνηση πού Ινιωσε γιά τόν άποικιοκράτη. « Πώς θά μπορούσε ό άποικιοκράτης νά φροντίσει τούς έργάτες του δταν άπό καιροϋ σέ καιρό θά πρέπει νά δαμάζει μέ τά δπλα Ινα πλήθος ιθαγενών . Τό νά συμμετάσχουν σ' αύτόν τόν τρόπο ζωής. δτι είναι άνεπίδεκτοι μαθήσεως.64 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ Μπορεί σέ μιά τέτοια συμπεριφορά νά εκδηλώνουν γιά μιά άκόμα φορά τη δυαδικότητά τους. Μέσα στήν άλλοτρίωσή τους οί καταπιεζόμενοι θέλουν μέ κάθε θυσία νά μοιάσουν μέ τόν δυνάστη. στήν έξαιρετική άνάλυση του γιά τήν « άποικιοκρατούμενη νοοτροπία ». . πού λαχταρά νά γίνει ίσος μέ τούς « έξέχοντες » άντρες τής άνώτερης τάξης. Πώς θά μπορούσε ό άποικιοκρατούμενος ν* άπαρνιέται τόν έαυτό του τόσο σκληρά καί βμως νά προβάλλει τόσο υπερβολικές άξιώσεις . νάτόν άκολουθήσουν. Καί δταν χτυπούν τούς συντρόφους τους είναι σά νά χτυποϋν καί τόν δυνάστη. γίνεται Ινας πανίσχυρος πόθος.

ένώ έμεΐς δέν ξέρουμε τίποτε ». ώστόσο. έπρεπε νά σωπάσουμε καί νά σας άφήσουμε νά μιλήσετε. αύτή εϊναι ύπέρ τών ζώων.). Σχεδόν ποτέ δέν άντιλαμβάνονται δτι κι αύτοί « κάτι ξέρουν » άπ' αύτά πού έμαθαν στήν έπαφή τους μέ τόν κόσμο καί μέτούς άλλους άνθρώπους. Λόγια ένός άγρότη στή διάρκεια μιας συνέντευξης μέ τόν συγγραφέα. « "Ετσι θά μας χρειαστεί λιγότερη ώρα καί δέν θά μας πονοκεφαλιάζεις ». κεφάλαιο Γ. « Τά ζώα εϊναι πιό έλεύθερα άπό μας ». χωρικοί πού συμμετέχουν σέ « έκπαιδευτικό πρόγραμμα » άρχίζουν νά συζητούν ζωηρά ένα ένδιαφέρον θέμα καί ξαφνικά σταματούν καί λένε στόν παιδαγωγό : « Μας συγχωρείτε. γιατί ήμασταν τάχα τεμπέληδες καί μέθυσοι. "Οταν παραδέχονται μιά διαφορά. 18 S . (Σημ. Μετ. β . "Εχοντας ύπόψη τίς περιστάσεις πού δημιούργησαν τή δυαδικότητά τους. "Οχι σπάνια. 20 Τό Asentamiento είναι μιά μονάδα παραγωγή στό χιλιανό πείραμα άγροτικής μεταρρύθμισης. Συχνά έπιμένουν πώς δέν όπάρχει διαφορά άνάμεσα στά ζώα καί σ' αύτούς. "Ημασταν έκμεταλλευόμενοι Ι ». Εϊστε ό μόνος πού τά ξέρει. « Γιατί δέν μας έξηγεΐς πρώτα τί λένε οί πίνακες . Τά κριτήρια τής γνώσης πού έχουν έπιβληθεΐ σ' αύτούς εϊναι τά γνωστά. νά παρατηρείς πόσο ή αύτοϋποτίμηση αύτή άλλάζει μέ τίς πρώτες κιόλας άλλαγές στήν κατάσταση τής καταπίεσής τους. » ρωτάει ένας χωρικός πού συμμετέχει σέ ένα μορφωτικό κύκλο 19 . θά δείξουμε στόν καθένα πώς δέν ήμασταν ποτέ μέθυσοι ή τεμπέληδες. Ψέματα I Τώρα πού είμαστε σεβαστοί σάν άνθρωποι. θά πρέπει νά τούς δικαιολογήσουμε πού δέν έμπιστεύονται τόν έαυτό τους. Εϊναι καταπληκτικό. τά συνηθισμένα.II ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 65 φαίνεται νά εϊναι τό μόνο πρόσωπο πού ξέρει τά πράγματα καί εϊναι ικανό νά τά διευθύνει » . Βλ. "Ακουσα έναν προεστό χωρικών νά λέει σέ μιά συνέλευση ένός aaentamiento 2 0 : « Συνήθιζαν νά λένε πώς δέν ήμασταν παραγωγικοί. 'Αποκαλούν τούς έαυτούς τους στουρνάρια καί παραδέχονται πώς μόνο δ « δάσκαλος » γνωρίζει καί πρέπει νά τόν άκοϋν.

Συνομιλία μέ ίνα χωρικό.66 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ "Οσο διάστημα κρατάει ή άμφίβολη αυτή κατάσταση. Ή παρουσία του καί μόνο προξενούσε τόν τρόμο. πού τελευταία κατέλαβαν ένα τσιφλίκι. Σιγά-σιγά ώστόσο δοκιμάζουν μορφές άντιστασιακής δράσης. Στις άγροτικές περιοχές. "Οποιος άναπτύσσει μιάν άπελευθερωτική προσπάθεια. Regis Debray.. Στήν ούσία. ή μαγική δύναμη της έξουσίας τοϋ γαιοκτήμονα άσκεΐ Ιδιαίτερη έπιρροή. μαγική πίστη στό άήττητο τοϋ καταπιεστή 21 . "Ωσπου νά γίνει αύτό. φοβισμένοι καί νικημένοι22. 22 Βλ. 21 . σέ μιά περιοχή της Λατινικής 'Αμερικής. τό άφεντικό βρισκόταν « μέσα » τους. οί καταπιεζόμενοι αισθάνονται « Ό άγράτης έχα ίνα σχεδόν ένστιγματικό φόβο άπέναντι στό άφεντικό του ». Γιά λόγους τακτικής σχεδίαζαν νά κρατήσουν τόν γαιοκτήμονα ώς δμηρο. Revolution in the Revolution. (New York 1967). οί καταπιεζόμενοι δέν είναι πρόθυμοι ν' άντισταθοϋν καί δέν έχουν καθόλου έμπιστοσύνη στόν έαυτό τους. Καί δταν άκόμα ύποχρεωθοΰν ν' άγωνιστοΰν γιά τήν άπελευθέρωσή τους καί τήν αύτοπραγμάτωσή τους. Οί καταπιεζόμενοι πρέπει νά δοϋν άπτά παραδείγματα τοϋ 8τι ό δυνάστης είναι τρωτός. θά έξακολουθοΰν νά είναι άποκαρδιωμένοι. 'Αλλά οΰτε ένας χωρικός είχε τό κουράγιο νά τόν φυλάει. "Ενας φίλος μου κοινωνιολόγος μοϋ μίλησε γιά μιά όμάδα οπλισμένων χωρικών. δέν θά πρέπει οΰτε νά ξεχνά αύτή τήν παθητικότητα οΰτε νά παραβλέπει τό στοιχείο της άφύπνισης. γιά ν' άρχίσει ν' άναπτύσσεται μέσα τους μιά άντίθετη πεποίθηση. Μέσα στά πλαίσια της μή αυθεντικής άντίληψής τους γιά τόν κόσμο καί τόν έαυτό τους. "Εχουν μιά συγκεχυμένη. τό κάνουν αύτό κατά τρόπο παθητικό καί άλλοτριωμένο. "Οσο διάστημα οί καταπιεζόμενοι άγνοοΰν τίς αιτίες της κατάστασής τους « δέχονται » τήν έκμετάλλευσή τους μοιρολατρικά. Είναι πιθανό ή πράξη της έναντίωσης στό άφεντικό νά προκάλεσε συναισθήματα ένοχης στούς καταπιεζόμενους.

δπου ξεσπά στά παιδιά του. Τό ρίχνει στό πιοτό γιά νά βρει διέξοδο στή θλίψη του >>23. . πρέπει νά γίνεται μέ τόν καταπιεζόμενο σέ όποιοδήποτε στάδιο έχει φτάσει ό άπελευθερωτικός του άγώνας24. τά δέρνει καί άπελπίζεται. Πριν ν' άνακαλύψει τήν έξάρτησή του. "Ετσι. σχεδόν πάντα σέ βάρος έκείνων πού δέν έχουν τίποτε. Ε κ τονώνεται στό σπίτι. ύποφέρει. νά έξαρτιέμαι άπ' αύτόν.II ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 67 ώς « πράγματα » πού άνήκουν στόν καταπιεστή. οί καταπιεζόμενοι είναι συναισθηματικά εξαρτώμενοι. γιατί αύτό θά απορούσε νά προκαλέσει τή λύσσα τοϋ καταπιεστή καί νά τόν σπρώξει σε Ακόμα μεγαλύτερη τρομοκρατία. Γιά τόν καταπιεστή είμαι ΐσον Ιχω. άλλά περικλείνει σοβαρή διανοητική δραστηριότητα : μόνο τότε γίνεται σωστή Πράξη. Δέν μπορεί νά λέει αύτό πού Θέλει. « Ό χωρικός είναι έξαρτώμενος. μόνο τότε άρχίζει νά πιστεύει στόν έαυτό του. "Οχι βέβαια στά άνοιχτά. 21 24 Ά π ό τή συνομιλία τοϋ συγγραφέα μέ ίνα χωρικό. άλλά συνεπάγεται όπωσδήποτε καί δράση. σέ μιά όρισμένη στιγμή της ύπαρξιακής τους έμπειρίας. Οδτε περιορίζεται σέ σκέτο άκτιβισμό. Ή άνακάλυψη αύτή δέν είναι μόνο διανοητική προσπάθεια. Αύτή ή πλήρης συναισθηματική έξάρτηση μπορεί νά όδηγήσει τούς καταπιεζόμενους στή συμπεριφορά έκείνη πού ό Fromm όνομάζει νεκροφιλική : στήν καταστροφή της ζωής — τής δικής τους ζωής ή τής ζωής τών καταπιεζόμενων συντρόφων τους. τό είμαι δέν σημαίνει νά μοιάζω μέ τό δυνάστη. Γιά τούς καταπιεζόμενους. Ό κριτικός καί άπελευθερωτικός διάλογος. Τό περιεχόμενο αύτοϋ τοϋ διαλόγου μπορεί καί πρέπει νά διαφέρει. Μόνο δταν άνακαλύψει ό καταπιεζόμενος τόν καταπιεστή καί προσχωρήσει στόν όργανωμένο άγώνα γιά τήν άπελευθέρωσή του. Παραπονιέται γιά τή γυναίκα του καί νομίζει πώς τό καθετί είναι φοβερό. άλλά νά είμαι κάτω άπ' αύτόν. πού προϋποθέτει δράση. Δέν ξεσπά στό άφεντικό του γιατί τόν θεωρεί άνώτερο 8ν.

είναι σά νά τούς μεταχειρίζεσαι ώς άντικείμενα. Μ* αύτή τήν έννοια ή πράξη είναι ό νέος λόγος ύπαρξης τοϋ καταπιεζόμενου. πού πρέπει νά τά σώσεις άπό μιά καιόμενη οικοδομή. δταν δέν έπιχειρεΐται ή δημιουργία μιας διχοτόμησης μεταξύ τοϋ περιεχομένου άνθρωπιας καί τών ιστορικών του μορφών. Ά ν δμως στή θέση τοϋ διαλόγου βάλεις τό μονόλογο. Εξάλλου. Ή έπιμονή μας στό δτι οί καταπιεζόμενοι δφείλουν νά σκεφτοΰν συστηματικά πάνω στή συγκεκριμένη τους κατάσταση δέν σημαίνει πώς τούς καλοΰμε σέ μιάν έπανάσταση της πολυθρόνας.68 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ άνάλογα μέ τις ιστορικές συνθήκες καί μέ τό έπίπεδο στό όποιο ό δυναστευόμενος άντιλαμβάνεται τήν πραγματικότητα. "Οποιος δέν έχει αύτή τήν έμπιστοσύνη δέν . δταν ή κατάσταση άπαιτεΐ δράση. τά συνθήματα καί τ άνακοινωθέντα. Σ* δλα τά στάδια τής άπελευθερωτικής πάλης τους. Γιά νά έπιτευχθεΐ αύτή ή πράξη είναι άνάγκη νά δειχτεί έμπιστοσύνη στόν καταπιεζόμενο καί στήν ίκανότητά του νά σκέφτεται λογικά. δδηγεΐ στή δράση. ή γνήσια στόχαση. καί ή έπανάσταση πού έγκαινιάζει τήν ιστορική στιγμή αύτοΰ τοϋ λόγου ύπαρξης δέν είναι βιώσιμη χωρίς τή συνακόλουθη συνειδητή συμμετοχή. οί καταπιεζόμενοι πρέπει νά βλέπουν τόν έαυτό τους ώς ανθρώπους πού άγωνίζονται νά κατακτήσουν τόν δντολογικό καί ιστορικό τους προορισμό καί πού δέν είναι άλλος άπό τήν όλοκλήρωσή τους ώς άνθρώπινες υπάρξεις. Αντίθετα. Διαφορετικά ή δράση είναι καθαρός άκτιβισμός. αύτή ή δράση θ' άποτελέσει μιάν αύθεντική πράξη μόνον άν οί συνέπειές της γίνουν άντικείμενο κριτικοΰ στοχασμοΰ. Τό νά δοκιμάζεις νά έλευθερώσεις τούς καταπιεζόμενους χωρίς τή δική τους συνειδητή συμμετοχή στήν άπελευθερωτική δράση. τότε είναι σά νά έπιχειρεϊς νά άπελευΟερώσεις τόν καταπιεζόμενο μέ τά ίργανα της υποταγής. Σκέψη καί δράση γίνονται έπιτακτικές. Είναι σάν νά τούς σπρώχνεις στό λαϊκιστικό λάκκο καί νά τούς μετατρέπεις σέ εύμάλακτες μάζες. δράση γιά τή δράση. ή στόχαση.

Ή πολιτική δράση στό πλευρό τών καταπιεζομένων πρέπει νά είναι διαπαιδαγωγική δράση στήν κυριολεκτική της έννοια καί αύτό σημαίνει δράση μαζί μέ τόν καταπιεζόμενο. Ή άπελευθερωτική δραστηριότητα όφείλει νά άναγνωρίσει τήν τέτοια έξάρτηση σάν ίνα άδύνατο σημείο καί νά προσπαθήσει. δέν άπελευθερώνεται ο&τε άπό άλλους. μονόλογο καί δδηγίες. έπομένως. δχι ή « φιλελεύθερη προπαγάνδα ». άνακοινώσεις. πού είναι ένα καθαρά άνθρώπινο φαινόμενο. ο&τε ή πιό καλοπροαίρετη ήγεσία μπορεί νά χορηγήσει τήν άνεξαρτησία σάν δώρο. * Η σωστή μέθοδος πού μιά έπαναστατική ήγεσία πρέπει νά χρησιμοποιεί στό έργο τής άπελευθέρωσης είναι. Οδτε μπορεί ή ήγεσία νά περιοριστεί στό νά « έμφυτεύσει » στίς καρδιές|τών καταπιεζομένων τήν . δέν μπορεί νά έπιτευχθεΐ άπό ήμι-ανθρώπους. μέ τό στοχασμό καί τή δράση. νά τήν μετατρέψει σέ άνεξαρτησία.II ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 69 θά μπορέσει νά φέρει σέ πέρας (ή θά έγκαταλείψει) τόν διάλογο. ή διαδικασία τής άπελευθέρωσής τους δέν πρέπει νά χρησιμοποιεί μεθόδους άπανθρώπισης. Τό νά χρησιμοποιείς τήν έξάρτηση τους γιά νά δημιουργήσεις μεγαλύτερη έξάρτηση. έφόσον κανένας δέν άπελευθερώνει τόν έαυτό του μόνο μέ τίς δικές του προσπάθειες. είναι τακτική ένός καταπιεστή. Κάθε προσπάθεια νά μεταχειριστείς τούς άνθρώπους ώς ήμι-ανθρώπους δέν κάνει παρά νά τούς άπανθρωπίζει. τόν στοχασμό καί τήν έπικοινωνία καί θά καταλήξει νά χρησιμοποιεί συνθήματα. Ή άπελευθέρωσή τών καταπιεζομένων είναι άπελευθέρωσή άνθρώπων καί δχι πραγμάτων. 01 έπιπόλαιοι προσηλυτισμοί στήν ύπόθεση τής άπελευθέρωσης περιέχουν πάντα τοϋτον τόν κίνδυνο. "Ωστόσο. Ή άπελευθέρωσή. 'Εκείνοι πού έργάζονται γιά τήν άπελευθέρωσή δέν θά πρέπει νά έκμεταλλεύονται τή συναισθηματική έξάρτηση τών καταπιεζομένων — έξάρτηση πού είναι άποτέλεσμα τής συγκεκριμένης κατάστασης καταδυνάστευσης πού τούς κυκλώνει δλοϋθε καί προκαλεί τή μή σωστή άντίληψή τους γιά τόν κόσμο. Κατά συνέπεια. "Οταν οί άνθρωποι είναι ήδη άπανθρωπισμένοι έξαιτίας τής καταπίεσης πού υφίστανται.

Δέν μπορεί λοιπόν αύτή ή πεποίθηση νά γίνει πακέτο καί νά πουληθεί : άποκταται. .70 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ πίστη στήν έλευθερία. Ή σωστή μέθοδος έγκειται στό διάλογο. Πιστεύω πώς μόνο δ δεύτερος τύπος άλλαγής είναι δ σωστός21. Μόνο ή συμμετοχή τών ίδιων τών άρχηγών στήν πραγματικότητα. Οί 23 Τά σημεία αύτά Αναπτύσσονται στό κεφάλαιο Δ. είναι έπίσης άναγκαία καί γιά τούς καταπιεζόμενους. "Αν ή πεποίθηση γιά τήν άναγκαιότητα τοϋ άγώνα είναι άπαραίτητη γιά τήν έπαναστατική ήγεσία (στήν πραγματικότητα αύτή ή πεποίθηση δημιούργησε τήν ήγεσία). μέ τή σκέψη νά κερδίσει έτσι τήν έμπιστοσύνη τους. Οί έπαναστάτες ήγέτες δφείλουν νά καταλάβουν δτι καί ή δική τους πεποίθηση γιά τήν άνάγκη της πάλης (μιά άπαραίτητη διάσταση της έπαναστατικής σοφίας) δέν τούς έχει δοθεί άπό κανέναν άλλον — άν είναι γνήσια πεποίθηση. Ή πεποίθηση τών καταπιεζόμενων δτι πρέπει νά άγωνιστοΰν γιά τήν άπελευθέρωση τους δέν είναι δώρο πού τό χαρίζει ή έπαναστατική ήγεσία. Κατά τήν ίδια έννοια. μέσα σέ μιά δοσμένη ιστορική κατάσταση. Ή προπαγάνδα δέν μπορεί νά τό πετύχει αύτό. θά πρέπει νά άποκτήσουν αύτή τήν πεποίθηση ώς 'Υποκείμενα καί δχι ώς άντικείμενα. άντίθετα. άλλά τό άποτέλεσμα της δικής τους κριτικής συνειδητοποίησης. 'Εκτός άν κάποιος έχει τήν πρόθεση νά πραγματοποιήσει τήν άλλαγή γιά τούς καταπιεζόμενους καί δχι μαζί μέ τούς καταπιεζόμενους. Θά πρέπει έπίσης νά έπέμβουν κριτικά στήν κατάσταση πού τούς περιβάλλει καί πού τούς σημαδεύει. μέ μιά συνδυασμένη προσπάθεια λογισμού καί δράσης. οί καταπιεζόμενοι (πού δέν προσχωρούν στόν άγώνα άν δέν πειστούν. τούς έσπρωξε νά έπικρίνουν αύτή τήν κατάσταση καί νά θέλουν νά τήν άλλάξουν. καί πού δταν δέν προσχωρούν άναστέλλουν τούς άπαραίτητους δρους γι' αύτόν τόν άγώνα). Παρουσιάζουμε αυτούς τούς συλλογισμούς γιά νά τονίσουμε τόν κατεξοχήν παιδαγωγικό χαρακτήρα της έπανάστασης.

Γιά τούς καταπιεζόμενους έχει βασική σημασία νά καταλάβουν πώς δταν δέχονται τόν άγώνα γιά τόν έξανθρωπισμό. θά χρειαστεί μέ τήν πάλη νά βρουν τό δρόμο τής έξανθρώπισης πού καταφάσκει στή ζωή. . The Heart of Man. Αύτό είναι 2« Ε. Δέν είναι άρκετό νά μήν είναι οί άνθρωποι σκλάβοι... καί τήν ευθύνη γιά τόν άγώνα. άλλά ή άγάπη τοϋ θανάτου »2®. δέχονται έπίσης. Μιά τέτοια έλευθερία ζητά άπό τό άτομο νά είναι δραστήριο καί ύπεύθυνο καί δχι ένας σκλάβος ή ένας καλολαδωμένος τροχός τής μηχανής.. ν' άποροΰν καί νά τολμοΰν. Θά πρέπει νά κατανοήσουν δτι δέν άγωνίζονται μόνο γιά νά λυτρωθοΰν άπό τήν πείνα άλλά καί — γιά νά χρησιμοποιήσουμε τά λόγια τοϋ Fromm — γιά « . τό άποτέλεσμα θά είναι δχι ή άγάπη τής ζωής. Αρνήθηκαν τή διαπαιδαγωγική δράση στήν άπελευθερωτική διαδικασία καί στή θέση της χρησιμοποίησαν τήν προπαγάνδα γιά νά πείσουν. Fromm. Γιά νά ξανακερδίσουν τήν άνθρωπιά τους πρέπει νά πάψουν νά είναι πράγματα καί νά άγωνιστοΰν σάν άνθρωποι. άπό τήν ϊδια αύτή στιγμή. Οί καταπιεζόμενοι πού έχουν διαπλαστεί μέσα στό πεισιθανάτιο κλίμα τής καταπίεσης. Οί καταπιεζόμενοι έξουθενώθηκαν άκριβώς έπειδή ή κατάσταση τους τούς κατάντησε νά γίνουν πράγματα. Ά ν οί κοινωνικές συνθήκες εύνοήσουν τήν ύπαρξη ρομπότ.II ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 71 ήγέτες της έπανάστασης δλων τών έποχών πού υποστήριξαν δτι οί καταπιεζόμενοι όφείλουν νά δεχτούν τόν άγώνα γιά τήν άπελευθέρωσή τους — κάτι πού είναι δλοφάνερο — άναγνώρισαν έτσι έμμεσα τήν παιδαγωγική πλευρά αύτοϋ τοϋ άγώνα. κι αύτό δέν συνίσταται μόνο στό νάχεις περισσότερα νά τρώς (άν καί συνεπάγεται καί δπωσδήποτε θά περιλάβει καί τήν περισσότερη τροφή). Πολλοί δμως άπό αυτούς τούς ήγέτες (ϊσως γιατί είχαν φυσικές καί κατανοητές προκαταλήψεις έναντίον της παιδαγωγικής) κατέληξαν νά χρησιμοποιοΰν τίς ΐδιες « παιδαγωγικές » μέθοδες πού χρησιμοποιοϋσε δ καταπιεστής.. τήν έλευθερία νά δημιουργοΰν καί νά οίκοδομοΰν.

άπό μιά έργασία πού έτοιμάζει πάνω στή φιλοσοφία της έπιστήμης. . είναι καί οί δυό 'Υποκείμενα δχι μόνο στό έργο τής άποκάλυψης αύτης τής πραγματικότητας. καί αύτή ή συμπεριφορά είναι μόνιμη καί άναπόφευκτη. Δάσκαλοι καί μαθητές (ήγεσία καί λαός) έχουν τούς ϊδιους στόχους άπέναντι στήν πραγματικότητα. Κατά συνέπεια. « Ή μέθοδος είναι.72 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ ίνα ριζικό αίτημα. είναι μιά μέθοδος. κάτι πού τό κατανοεί μέ τήν ίκανότητά της νά φτιάχνει ιδέες. τά διοικητικά μέσα καί τόν έπηρεασμό — δλα τους δπλα καταδυνάστευσης. Σέ μιά έξανθρωπίζουσα παιδεία ή μέθοδος παύει νά είναι ένα δργανο. Τό μόνο πραγματικό μέσο είναι μιά έξανθρωπίζουσα παιδεία. Δέν μπορούν νά μπουν στόν άγώνα ώς άντικείμενα γιά νά γίνουν άργάτερα άνθρωποι. καί στήν παραπέρα κριτική γνώση της. Μιά έπαναστατική ήγεσία πρέπει έπομένως νά έφαρμόζει μιά παιδεία σνσχοπευτιχή. στήν πραγματικότητα. οί ήγέτες τής έπανάστασης) χειραγωγούν τούς φοιτητές (τούς καταπιεζόμενους). πού άντιπροσωπεύει τή βασική ιδιότητα τής συνείδησης : τήν τατικότητά της. λοιπόν. γιατί αύτή ή παιδαγωγική έκφράζει τή συνείδηση τών ϊδιων τών φοιτητών. δπου οί ήγέτες τής έπανάστασης καθιερώνουν μιά μόνιμη σχέση διαλόγου μέ τούς καταπιεζόμενους. Συνειδητοποίηση. Θεωρώ Οτι τό παραπάνω άπόσπασμα είναι πολύ σημαντικό γιά τήν κατανόηση μιας προβληματίζουσας παιδαγωγικής (πού θά μας άπασχολήσει στό κεφάλαιο Β) καί ευχαριστώ τόν καθηγητή Vieira Pinto πού μοϋδωσε τήν &δεια νά άναφερθω στήν έργασία του πρίν άπό τήν έκδοση της. Ή ούσία τής συνείδησης είναι τό νά υπάρχεις μαζί μέ τόν κόσμο. V Alvaro Vieira Pinto. κάτι πού τήν περιβάλλει. Ό άγώνας άρχίζει μέ τήν άναγνώριση άπό τούς άνθρώπους ίτι έχουν έξουθενωθεΐ. στή γενικότατη έννοια τοϋ δρου » 27 . Γιά νά ξαναβρούν τήν άνθρωπιά τους δέν θά χρησιμοποιήσουν τήν προπαγάνδα. ή συνείδηση είναι στήν ούσία μιά δδευση πρός " κάτι " πού βρίσκεται μακριά καί έξω άπ* αύτήν τήν ΐδια. άλλά καί στό έργο τής άναδημιουργίας αύτής τής γνώσης. πού μ* αύτό οί δάσκαλοι (στήν περίπτωσή μας. ή έξωτερική μορφή τής συνείδησης έκφρασμένη σέ πράξεις.

τι πρέπει νά εϊναι : βχι εικονική άλλά υπεύθυνη συμμετοχή. . άνακαλύπτουν πώς εϊναι οί ϊδιοι οί μόνιμοι άναδημιουργοί της.II ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΩΝ 73 Καθώς φτάνουν σέ τούτη τή γνώση της πραγματικότητας μέ τή συλλογική στόχαση καί δράση. Μ' αύτόν τόν τρόπο ή παρουσία τών καταπιεζόμενων στόν άγώνα γιά την άπελευθέρωσή τους θά εϊναι β.

.

Κεφάλαιο δεύτερο Ή « τραπεζική » καί ή « προβληματίζονσα » άντίληψη τής έκπαίδενσης .

.

μέσα κι έξω άπό τό σχολείο. τό Υποκείμενο (ό δάσκαλος).Μιά προσεχτική άνάλυση της σχέσης δασκάλου-μαθητη. Ά π ό τή μιά μεριά είναι έκεΐνος πού άφηγεΐται. τά άντικείμενα (οί μαθητές). 01 λέξεις άδειάζουν άπό τή συγκεκριμένη σημασία τους καί καταντούν κούφια άλλοτριωμένη καί άλλοτριωτική πολυλογία. Σκοπός του είναι « νά γεμίσει » τούς μαθητές μέ τήν ΰλη της άφήγησης — μιά ΰλη πού είναι άποσπασμένη άπό τήν πραγματικότητα. δπως : « τέσσερες φορές τό τέσσερα . Ό δάσκαλος μιλάει γιά τήν πραγματικότητα σάν αύτή νά ήταν στατική. άπό τήν κατώτερη βαθμίδα ώς τήν άνώτερη. καί άπό τήν άλλη εκείνοι πού υπομονετικά άκοϋνε τόν όμιλητή. Τό περιεχόμενο — άσχετα άν πρόκειται γιά άξίες ή γιά έμπειρικές διαστάσεις της πραγματικότητας — κατά τήν άφήγηση τείνει νά γίνει άψυχο καί άπολιθωμένο. άποστηθίζει καί έπαναλαμβάνει φράσεις. χωρισμένη σέ στεγανά καί προβλεπτή μέ πλήρη άκρίβεια. καί πού θά μπορούσε νά της δώσει νόημα. Ή έκπαίδευση ύποφέρει άπό τήν άρρώστια της άφήγησης. "Η έκθέτει ένα θέμα πού είναι τελείως ξένο στήν υπαρξιακή έμπειρία τών μαθητών. δχι ή μεταμορφωτική τους δύναμη. Τό κυριότερο χαρακτηριστικό αυτής της άφηγηματικής παιδείας είναι έπομένως ή ήχηρότητα τών λέξεων. άποκαλύπτει τόν βαΟειά άφηγηματικό της χαρακτήρα. Ό μαθητής καταγράφει. άποσυνδεμένη άπό τό σύνολο πού τή γέννησε. άκίνητη.

άλλαγής καί γνώσης πού χαρακτηρίζει τοϋτο τό πλανερό (στήν καλύτερη περίπτωση) σύστημα. Γιατί. πού οί μαθητές τίς δέχονται. * Είναι αυτονόητο δτι τό παράδειγμα εϊναι προσαρμοσμένο στήν έλληνική πραγματικότητα άπό τόν μεταφραστή. (Σημ. οί άνθρωποι εϊναι έκεΐνοι πού σιγά-σιγά χάνονται. Στή θέση τής έπικοινωνίας ό δάσκαλος έκδιδε ι άνακοινώσεις καί « κάνει καταθέσεις ». δίχως ν' αντιλαμβάνεται τί πραγματικά σημαίνει τέσσερες φορές τό τέσσερα ή τί ακριβώς σημαίνει « πρωτεύουσα » στή φράση « ή Πάτρα είναι πρωτεύουσα τοϋ νομοϋ 'Αχαΐας ». δπου οί μαθητές είναι τά ταμιευτήρια κι ό δάσκαλος ό καταθέτης. οί άνθρωποι δέν μποροϋν νά γίνουν σωστοί άνθρωποι. Σέ τελευτα ία άνάλυση. γεμάτης έλπίδες. Ή γνώση γεννιέται μόνο μέ τήν άνακάλυψη καί τήν ξανανακάλυψη* κι αύτή πετυχαίνεται μέσω τής άσίγαστης. έξω άπό τήν πράξη. δπου ή σφαίρα δράσης πού επιτρέπεται στούς μαθητές περιορίζεται στό νά δέχονται. άνυπόμονης. "Οσο πιό πειθήνια τά δοχεία άφήνονται νά γεμιστοϋν άπό τό δάσκαλο. Ή άφήγηση (μέ άφηγητή τό δάσκαλο) έχει σάν άποτέ>εσμα νά βάζει τό μαθητή νά άποστηθίζει τό άφηγηθέν περιεχόμενο. μαζί μέ τόν κόσμο καί ό ένας μέ τόν άλλον. δηλαδή τί σημαίνει ή Πάτρα γιά τήν 'Αχαΐα καί τί ή 'Αχαΐα γιά τήν Ελλάδα*. τόσο καλύτεροι μαθητές είναι. "Οσο πιό καλά γεμίζει τά δοχεία. . δμως. Ή έκπαίδευση γίνεται έτσι μιά πράξη άποταμίευσης. Μετ. τίς άποτυπώνουν στή μνήμη τους καί τίς έπαναλαμβάνουν υπομονετικά. νά καταχωροϋν καί νά άποταμιεύουν τίς καταθέσεις τοϋ δασκάλου.). 'Ακόμα χειρότερα : μετατρέπει τούς μαθητές σέ δοχεία πού τά γεμίζει ό δάσκαλος. συνεχούς.78 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ μας κάνουν δεκαέξι » ή « ή πρωτεύουσα τοϋ νομοΰ 'Αχαΐας είναι ή Πάτρα ». άναζήτησης πού οί άνθρωποι κάνουν στόν κόσμο. τόσο καλύτερος δάσκαλος είναι. Αύτή είναι ή « τραπεζική » άντίληψη τής έκπαίδευσης. Εϊναι άλήθεια δτι τούς δίνεται ή ευκαιρία νά γίνουν καλοί συλλέκτες ή καλοί καταγραφείς τών ειδών πού άποταμιεύουν. έξω άπό τήν έρευνα. εξαιτίας τής έλλειψης δημιουργικότητας.

μέ τή συμφιλίωση τών δύο πόλων τής άντίφασης. Οί μαθητές. Μέ τό νά θεωρεί τήν άμάθειά τους άπόλυτη. Ό δάσκαλος παρουσιάζει τόν έαυτό του στούς μαθητές του σάν τό άναγκαϊο άντίθετό τους. άλλοτριωμένοι. Άντίθετα. ό λόγος ύπαρξης τής φιλελεύθερης παιδαγωγικής βρίσκεται στήν παρόρμηση της γιά συμφιλίωση. ή γνώση είναι Ινα δώρο πού τό χαρίζουν δσοι θεωρούν τόν έαυτό τους κάτοχο γνώσεων. άποδέχονται τήν άμάθειά τους σάν αιτιολογικό γιά τήν ύπαρξη τοϋ δασκάλου — άλλά. . ε) Ό δάσκαλος έφαρμόζει πειθαρχικά μέτρα καί οί μαθητές ύφίστανται τά μέτρα. σάν τό σκλάβο της έγελιανής διαλεκτικής. δικαιολογεί τήν ϊδια τήν ΰπαρξή του. δ) Ό δάσκαλος όμιλεΐ καί οί μαθητές άκοΰν πειθήνια τό δάσκαλο. Μιά τέτοια λύση δέν βρίσκεται (οδτε μπορεί νά βρίσκεται) στήν τραπεζική άντίληψη τής έκπαίδευσης. αύτοί δέν άνακαλύπτουν ποτέ δτι καί οί ΐδιοι έκπαιδεύουν τό δάσκαλο. άντίθετα άπό τόν σκλάβο. β) Ό δάσκαλος τά ξέρει δλα καί οί μαθητές δέν ξέρουν τίποτα. Ή άγωγή άοχίζει μέ τήν άρση της άντίφασης δάσκαλου-μαθητή. ή άντίληψη αύτή διατηρεί καί μάλιστα ένισχύει τήν άντίφαση μέ τίς άκόλουθες τακτικές καί μέθοδες. πού άντανακλοΰν τήν καταπιεστική κοινωνία σάν σύνολο : α) Ό δάσκαλος διδάσκει καί οί μαθητές διδάσκονται. έτσι πού καί οί δυό νά είναι ταυτόχρονα καί δάσκαλοι καί μαθητές. Εξάλλου. γ) Ό δάσκαλος σκέφτεται καί οί μαθητές είναι άντικείμενα τής σκέψης τοϋ δασκάλου. Αύτό τό σύστημα της προβολής τής άμάθειας καί τής άγνοιας στούς άλλους — χαρακτηριστικό τής ιδεολογίας τής καταπίεσης — άρνιέται τήν παιδεία καί τή γνώση ώς διαδικασία έρευνας.ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΙΖΟΥΣΑ ΠΑΙΔΕΙΑ 79 Στήν « τραπεζική » άντίληψη της έκπαίδευσης. σέ δσους αύτοί θεωρούν άδαεΐς.

80 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ ζ) Ό δάσκαλος προτείνει καί έπιβάλλει τήν κρίση του. σχεδόν ένστιγματικά. "Οσο πληρέστερα άποδέχονται τόν παθητικό ρόλο πού τούς έπιβλήθηκε. εύκολοδιοικούμενα δντα. καί οί μαθητές συμμορφώνονται σ' αύτήν. τόσο λιγότερο άναπτύσσουν τήν κριτική τους συνείδηση. Δέν είναι παράξενο τό δτι ή τραπεζική άντίληψη της έκπαίδευσης θεωρεί τούς άνθρώπους προσαρμόσιμα. ι) Ό δάσκαλος συγχέει τήν αύθεντία της γνώσης μέ τή δική του έπαγγελματική αύθεντία. "Οσο πιό πολύ έργάζονται οί μαθητές γιά τήν άποταμίευση τών καταθέσεων πού τούς έμπιστεύθηκαν. πού τήν άντιπαραθέτει στήν έλευθερία τών μαθητών. καί στήν άποσπασματική άποψη της πραγματικότητας πού έχει κατατεθεί μέσα τους. κ) Ό δάσκαλος είναι τό ύποκείμενο της διαδικασίας της μάθησης ένώ οί μαθητές είναι άπλά άντικείμενα. Γι* αύτό άντιδροΰν. Οί καταπιεστές χρησιμοποιοΰν τά « φιλάνθρωπα αίσθήματά » τους γιά νά συντηροΰν μιά έπικερδή κατάσταση. δπως αύτός είναι. Ή ικανότητα της τραπεζικής άντίληψης της έκπαίδευσης νά έλαχίστοποιεΐ ή νά έκμηδενίζει τή δημιουργική δύναμη τών μαθητών καί νά ένισχύει τήν εύκολοπίστία τους έξυπηρετεΐ τά συμφέροντα τών καταπιεστών. πού οΰτε νοιάζονται νά άποκαλυφθεΐ ή πραγματικότητα οΰτε θέλουν νά άλλάξει δ κόσμος. η) Ό δάσκαλος δρα καί οί μαθητές έχουν τήν ψευδαίσθηση πώς δρουν μέσα άπό τή δράση τοϋ δασκάλου. τόσο περισσότερο τείνουν απλώς νά προσαρμόζονται στόν κόσμο. θ) Ό δάσκαλος καθορίζει τό πρόγραμμα διδακτέας υλης καί οί μαθητές (πού οΰτε κάν ρωτήθηκαν) προσαρμόζονται σ* αύτό. σέ κάθε έκπαιδευτικό πειραματισμό πού ένισχύει τίς κριτικές Ικανότητες καί δέν άρκεϊται μέ μιά μονομερή άντίληψη της πραγματικότητας άλλά άναζητεΐ πάντοτε . πού θά προέκυπτε άπό τήν έπέμβαση τους στόν κόσμο σάν μεταπλάστες αύτοΰ τοϋ κόσμου.

Γι' αύτό καί χρησιμοποιούν τήν τραπεζική άντίληψη τής έκπαίδευσης. γιατί ίσο περισσότερο οί καταπιεζόμενοι μαθαίνουν νά προσαρμόζονται σ* αύτή τήν κατάσταση. Στήν ούσία. 8χι τής κατάστασης πού τούς καταπιέζει μ1. τόσο εύκολότερα μπορούν νά έξουσιάζονται. γιά ν' άποφύγουν τούς κινδύνους πού προέρχονται άπό τήν κριτική συνειδητοποίηση τών μαθητών. Ή άλήθεια είναι. Ή λύση βρίσκεται ίχι στήν « ένσωμάτωσή » τους μέσα στή δομή τής καταπίεσης. 6 .ΤΡΑΠΕΖΙΚΙΙ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΠΑΙΔΕΙΑ 81 τούς κρίκους πού συνδέουν τό ένα σημείο μέ τό άλλο καί τό ένα πρόβλημα μέ τό άλλο. άλλά στήν άλλαγή τής δομής. άλλάζοντας τή νοοτροπία τους. σάν περιθωριακούς άνθρώπους πού άποκλίνουν άπό τή γενική φυσιογνωμία μιας « χρηστής. Ή τραπεζική μέθοδος γιά τήν έκπαίδευση τών ένήλικων. βέβαια. Μιά τέτοια άλλαγή. Γιά νά τό πετύχουν αύτό. Οί περιθωριακοί αύτοί άνθρωποι έχουν άνάγκη νά « ένσωματωθοϋν » στήν ύγιή κοινωνία πού έχουν « άπαρνηθεΐ ». ι Simone de Beauvoir. πώς οί καταπιεζόμενοι δέν είναι περιθωριακοί άνθρωποι πού ζοϋν « έξω » άπό τήν κοινωνία. Πάντα βρίσκονταν μέσα — μέσα στήν ϊδια τή δομή τής κοινωνίας. Οί καταπιεζόμενοι θεωροΰνται παθολογικές περιπτώσεις μιας ύγιοΰς κοινωνίας. θά ύπονόμευε τούς σκοπούς τών καταπιεστών. έτσι πού νά μπορούν νά γίνουν « 6ντα γιά τόν έαυτό τους ». Τό κατεστημένο τούς μεταχειρίζεται σάν άτομικές περιπτώσεις. ώστόσο. οί καταπιεστές χρησιμοποιούν τήν τραπεζική άντίληψη τής παιδείας σέ συνδυασμό μ* ένα μηχανισμό πατερναλιστικής κοινωνικής δραστηριότητας μέσα στόν όποιο οί καταπιεζόμενοι λαβαίνουν τόν εύφημιστικό τίτλο τοϋ « δέκτη τής εύημερίας ». πού τούς μετέτρεψε σέ « ίντα γιά τούς άλλους ». όργανωμένης καί δίκαιης » κοινωνίας. La Pensée de Droite Aujourd'hui. τό συμφέρον τών καταπιεστών είναι « ή άλλαγή τής συνείδησης τών καταπιεζομένων. πού όφείλει έπομένως νά προσαρμόζει αύτούς τούς « άνίκανους καί τεμπέληδες » στά δικά της καλούπια.

χ.. θά άσχοληθεΐ μέ ζωτικά θέματα. έπαναστάτης παιδαγωγός δέν μπορεί νά περιμένει τήν πραγμάτωση αύτής τής δυνατότητας. άν ό Γιώργος έδωσε στήν κατσίκα φρέσκο χορτάρι. μέ τήν έπαφή τους μέ τήν πραγματικότητα. άργά ή γρήγορα θ' άντιληφθοϋν τήν άντίφαση μέσα στήν όποία προσπαθεί νά τούς κρατήσει ή « τραπεζική » έκπαίδευση καί θ' άρχίσουν τήν πάλη γιά τήν άπολύτρωσή τους. οί άντ ιφάσεις αύτές μπορούν νά όδηγήσουν τούς ώς τώρα παθητικούς μαθητές νά στραφούν ένάντια στήν τιθάσσευσή τους καί πρός τήν προσπάθεια τιθάσσευσης τής πραγματικότητας. 'Αργά ή γρήγορα. συνειδητά ή άσύνειδα (γιατί ύπάρχουν άναρίθμητοι καλοπροαίρετοι « τραπεζικοί » δάσκαλοι. 'Απεναντίας. Οί προσπάθειές του άπό μιας άρχής θά συγκλίνουν μέ τίς προσπάθειες τών μαθητών γιά μιά κριτική θεώρηση τής πραγματικότητας καί γιά τήν άναζήτηση ένός άμοιβαίου έξανθρωπισμοϋ. Οί προσπάθειές του θά είναι έμποτισμένες μέ μιά βαθειάν έμπιστοσύνη στούς άνθρώπους καί στίς δημιουργικές τους δυ- . Μπορεί ν' άντιληφθοϋν. δέν θά προτείνει ποτέ στούς φοιτητές νά έξετάσουν τήν πραγματικότητα μέ κριτικό μάτι. δτι ή πραγματικότητα είναι πράγματι μιά πορεία. δμως. Άλλά ό άνθρωπιστής. έπιμένοντας στή σημασία πού έχει νά μάθουμε πώς. ίπως. πού περνάει άπό διαρκείς μεταλλαγές. "Οσοι χρησιμοποιοΰν τήν τραπεζική μέθοδο. Ό « άνθρωπισμός » της τραπεζικής μεθόδου συγκαλύπτει τήν προσπάθεια μετατροπής τών άνθρώπων σέ ρομπότ — δηλαδή σέ κάτι πού είναι ή ϊδια ή άρνηση τοϋ οντολογικού προορισμοϋ τους νά γίνουν πληρέστερα άνθρωποι. δέν βλέπουν δτι οί ϊδιες οί καταθέσεις περιέχουν άντιφάσεις σχετικά μέ τήν πραγματικότητα.82 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ λογουχάρη. ό Γιώργος έδωσε φρέσκο χορτάρι στό κουνέλι. άντίθετα. λ. πού δέν άντιλαμβάνονται δτι ή δουλειά τους είναι μόνο ν' άπανθρωπίζουν). Ά ν οί άνθρωποι είναι έρευνητές καί ό οντολογικός προορισμός τους είναι ή έξανθρώπιση. τότε. Μπορεί ν' άνακαλύψουν μέσα άπό τήν πείρα τής ζωής δτι ό τωρινός τους τρόπος ζωής είναι άσυμβίβαστος μέ τόν προορισμό τους νά γίνουν άρτιοι άνθρωποι.

δμως. κάνοντας καταθέσεις πληροφοριών πού τίς θεωρεί δτι άποτελοϋν τήν άληθινή γνώση2. τοϋ δαμαστή. δλα τά άντικείμενα μπροστά μου — ώς κομμάτια τοϋ κόσμου πού μέ περιστοιχίζει — είναι μέσα μου. Γιατί ή άρση της άντίφασης δασκάλου-μαθητή. Ό άνθρωπος είναι θεατής καί δχι άναδημιουργός. σύμφωνα μέ τήν Αποία 6 δάσκαλος « ταΐζει » τούς μαθητές μέ γνώση γιά νά τούς « δυναμώσει ». ή άντικατάσταση τοϋ ρόλου τοϋ καταθέτη. 6χι τοποθετημένα μέσα της. Γιά νά τό πετύχει αύτό.ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΙΖΟΥΣΑ ΠΑΙΔΕΙΑ 83 νάμεις. Σύμφωνα μ' αύτή τήν άποψη ό άνθρωπος δέν είναι ένσυνείδητο 6v (corpo consciente). νά « γεμίζει » τούς μαθητές. ' Η άποψη αύτή δέν κάνει διάκριση άνάμεσα στό τί είναι προσιτό στή συνείδηση καί στό τί μπαίνει στή συνείδηση. μέ τόν ρόλο τοϋ μαθητή άνάμεσα σέ μαθητές. Ή διάκριση.χ. άκριβώς δπως έγώ βρίσκομαι μέσα στό γραφείο μου τώρα. δχι μαζί μέ τόν κόσμο ή μαζί μέ τούς άλλους. ' FI τραπεζική άντίληψη τής παιδείας έξυπακούει μιά διχοτόμηση άνάμεσα στόν άνθρωπο καί στόν κόσμο : ό άνθρωπος άπλώς βρίσκεται μέσα στόν κόσμο. είναι ουσιώδης : τά άντικείμενα πού μέ περιστοιχίζουν είναι άπλώς προσιτά στή συνείδησή μου. Κι αύτό είναι φυσικό.. Καί μιά πού 2 Ή έννοια αύτή άντιστοιχεΐ σέ κείνο πού 6 Sartre όνομάζει « χωνευτική » ή « θρεπτική » Εννοια της παιδείας. άλλά δέν είναι μέσα μου. τά βιβλία μου. Βλ. τοϋ συνταγολόγου.. Τό καθήκον του είναι νά όργανώνει τη διαδικασία. Λ. θά υπονόμευε τήν έξουσία τής καταπίεσης καί θά έξυπηρετοϋσε τήν ύπόθεση τής άπελευθέρωσης. Ά π ό τήν τραπεζική έννοια τής συνείδησης έπεται λογικά πώς ό ρόλος τοϋ παιδαγωγοϋ είναι νά ρυθμίζει τόν τρόπο πού ό κόσμος « μπαίνει μέσα » στούς μαθητές. πού ήδη συντελείται αύθόρμητα. τό τραπέζι μου. θά πρέπει νά είναι ένας σύντροφος τών μαθητών στίς σχέσεις του μαζί τους. Ή τραπεζική άντίληψη δέν σηκώνει παρόμοια συντροφικότητα. τό φλυτζάνι τοϋ καφέ μου. Jean- . είναι μάλλον κάτοχος μιας συνείδησης : ένα άδειο « μυαλό » παθητικά δεκτικό τών καταθέσεων τής πραγματικότητας άπό τόν έξω κόσμο. "Εχω γνώση αύτών τών άντικειμένων.

« Μιά θεμελιώδης Ιδέα της φαινομενολογίας τοϋ Husserl : ή τατρίότητα » (l'intentionalité). δτι δ άνθρωπος πρέπει νά έπιδιώκει νά ζει μαζί μέ τούς άλλους. Ή άλληλεγγύη άπαιτεΐ άληθινή έπικοινωνία καί ή άντίληψη άπό τήν δποία καθοδηγείται ένας τέτοιος παιδαγωγός φοβάται καί άποκλείει τήν έπικοινωνία. κλπ. γιατί είναι ό πιό « κατάλληλος » γιά τόν κόσμο. πού ή γαλήνη τους βασίζεται στό πόσο καλά οί άνθρωποι είναι προσαρμοσμένοι στόν κόσμο πού οί ίδιοι οί καταπιεστές δημιούργησαν. Situations I. μόνο μέ τήν έπικοινωνία ή άνθρώπινη ζωή άποκτα νόημα. ή έκπαίδευση θά πρέπει νά τούς κάνει άκόμα πιό παθητικούς καί νά τούς προσαρμόζει στόν κόσμο. χ.84 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ οί άνθρωποι « δέχονται » τόν κόσμο ώς παθητικά βντα.. τόσο πιό άνετα ή μειοψηφία μπορεί νά συνεχίζει νά καθοδηγεί.. τό καθετί σέ τούτη τήν παραδοσιακή μέθοδο χρησιμεύουν γιά νά ξεστρατίζουν τή σκέψη. οΰτε απλώς νά συνυπάρχεις μέ τούς μαθητές σου. οί μέθοδες άξιολόγησης τής « γνώσης ». Μεταφραζόμενη στην πράξη. αύτη ή άντίληψη ταιριάζει περίφημα στούς σκοπούς τών καταπιεστών. τά κριτήρια γιά τίς προαγωγές. Ό μορφωμένος άνθρωπος είναι ό προσαρμοσμένος άνθρωπος. οί βιβλιογραφικές υποδείξεις3. ' Η θεωρία καί ή πράξη της « τραπεζικής » παιδείας έξυπηρετεΐ άρκετά καλά αύτόν τό σκοπό. Ό « τραπεζικός » παιδαγωγός δέν άντιλαμβάνεται δτι στόν υπερτροφικό ρόλο του δέν ύπάρχει άληθινή άσφάλεια. Ή σκέψη τοϋ δασκάλου άποκτα κύρος μόνο διαμέσου Paul Sartre. άπό τή 10η ώς τή 15η. 'Ωστόσο. "Οσο πιό τέλεια ή πλειοψηφία προσαρμόζεται στούς σκοπούς πού ή άρχουσα μειοψηφία όρίζει γι' αύτούς (στερώντας τους έτσι τό δικαίωμα νά έχουν δικούς τους σκοπούς). καί τό κάνουν αύτό γιά νά « βοηθήσουν » δήθεν τούς μαθητές τους I . μερικοί καθηγητές στήν ύττόδειξη της βιβλιογραφίας όρίζουν άκόμα καί τ!ς σελίδες πού θά διαβάσουν οί μαθητές. ή άπόσταση άνάμεσα στό δάσκαλο καί στό μαθητή. Τά βερμπαλιστικά μαθήματα. Δέν μπορείς νά επιβάλεις τόν έαυτό σου. καί στό πόσο έλάχιστα τόν άμφισβητοϋν. 3 Λ.

τι δέν άναπτύσσεται. Κατά συνέπεια. άλλά μόνο στήν έπικοινωνία. νά μελετά τή ζωή μηχανικά. Καθώς είναι θεμελιωμένη σέ μιά μηχανιστική. δπως τήν όνομάζει ό Fromm. Ή αύθεντική σκέψη. 6χι τής ζωής. Αντίθετα παράγει τή « νεκροφιλία ». Ό δάσκαλος δέ μπορεί νά σκέφτεται γιά λογαριασμό τών μαθητών του. Ά ν είναι άλήθεια δτι ή σκέψη έχει νόημα μόνο δταν γεννιέται άπό τή δράση πάνω στόν κόσμο. μιά άπειλή κατά τής Ιδιοκτησίας του είναι μιά άπειλή κατά τοϋ ϊδιου.τι είναι μηχανικό. δέν μπορεί νά προάγει τήν άνάπτυξη τής « βιοφιλίας ». Προτιμά τή μνήμη άπό τήν έμπειρία. νατουραλιστική. . πού έξυπηρετεΐ τά συμφέροντα τής καταπίεσης. τό νεκρόφιλο άτομο άγαπα δ. έκτατική άποψη τής συνείδησης. είναι κι αύτή νεκροφιλική. Α γαπά νά έχει τόν έλεγχο πάνω στούς άλλους καί μέ τήν άσκηση αύτοϋ τοϋ έλέγχου σκοτώνει τή ζωή » 4 . δ.ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΙΖΟΥΣΑ ΠΑΙΔΕΙΑ 85 τής αυθεντικότητας της σκέψης τών μαθητών.. « Ένώ χαρακτηριστικό τής ζωής είναι ή άνάπτυξη μ' έναν ορισμένο δομικό-λειτουργικό τρόπο. τότε ή ύποταγή τών μαθητών στούς δασκάλους γίνεται άκατανόητη. δέν λειτουργεί στήν άπομόνωση ένδς φιλντισένιου πύργου. Θρέφεται μέ τήν αγάπη τοϋ θανάτου. ή σκέψη πού νοιάζεται γιά τήν πραγματικότητα. 'Επειδή ή τραπεζική άντίληψη τής παιδείας άρχίζει μέ μιά λαθεμένη Ιδέα γιά τούς άνθρώπους ώς άντικείμενα.. στατική. τότε μόνο σχετίζεται μέ κάτι — μ' ένα λουλούδι ή μέ ένα πρόσωπο — δταν τό κατέχει. Τό τί έχεις καί 6χι τό τί είσαι είναι κείνο πού μετράει. Τό νεκρόφιλο άτομο. μετατρέπει τούς μαθητές σέ 4 Fromm. ' Η τραπεζική άντίληψη τής παιδείας. "Αν χάσει τήν Ιδιοκτησία χάνει τήν έπαφή μέ τόν κόσμο. Routledge and Kegan Paul. The Heart of Man. Ή καταπίεση — δ καταθλιπτικός έλεγχος — είναι νεκροφιλική. ούτε νά τούς έπιβάλλει τή σκέψη του. λές κι δλα τά ζωντανά πρόσωπα είναι πράγματα. Ό νεκρόφιλος δρμαται άπό τήν έπιθυμία νά μετασχηματίσει τό όργανικό σέ άνόργανο.

της τάξης καί της κοινωνικής γαλήνης (πού σημαίνει τή γαλήνη τών ήγετών). « Αύτή ή θλίψη. έπιχειρώντας « . ή σέ μιά όμάδα. Ταυτίζοντας τόν έαυτό τους μέ τούς χαρισματικούς ήγέτες. Άλλά ή άνικανότητα γιά δράση. Μέ τή συμβολικήν αύτή συμμετοχή στή ζωή ένός άλλου άτόμου. έχει ώς κίνητρο τήν έπιθυμία νά κάνουν πραγματικά κάτι. ένώ στήν πραγματικότητα δέν κάνουν άλλο παρά νά υποτάσσονται καί νά γίνονται ένα κομμάτι έκείνων πού δροϋν » 6 . οί άνθρωποι έχουν τήν αυταπάτη πώς δροϋν. « μιά άπεργία έργατών εϊναι πράξη βίας καί γι' 5 Fromm. οδηγεί τούς άνθρώπους στήν προσαρμογή τους πρός τόν κόσμο καί άνακόπτει τή δημιουργική τους ένέργεια.. Ή άνταρσία πού έκφράζουν. στό Γδιο. πού έχει δύναμη καί νά ταυτιστούν μ' αύτό. λέει ό Fromm 5 . δταν βρίσκονται σέ άδυναμία νά χρησιμοποιήσουν τίς ίκανότητές τους. Τά λαϊκά συλλαλητήρια είναι ίσως τό καλύτερο παράδειγμα αύτοΰ τοϋ τύπου συμπεριφοράς έκμέρους τών καταπιεζομένων.. τούς σπρώχνει έπίσης ν' άπορρίψουν τήν άνημποριά τους. Σύμφωνα μέ τή δική τους λογική.86 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ παθητικά άντικείμενα-δοχεΐα. ν* άνακτήσουν τήν ίκανότητά τους γιά δράση. "Ενας τρόπος είναι νά ύποταχθούν σ' £να άτομο. 01 άνθρωποι. Άλλά είναι σέ θέση νά τό κάνουν. οί καταπιεζόμενοι νομίζουν δτι δροϋν οί ίδιοι άποτελεσματικά. καί πώς . 6 Fromm. Οί άρχουσες έλίτ βρίσκουν δτι ή μόνη θεραπεία εϊναι περισσότερη καταπίεση καί περισσότερη δυνάστευση στό δνομα της έλευθερίας. πού προκαλεί τό άγχος τών άνθρώπων. δταν βλέπουν νά ματαιώνονται οί προσπάθειές τους νά δράσουν ύπεύθυνα. έχει τίς ρίζες της στό ίδιο τό γεγονός δτι ή άνθρώπινη ισορροπία έχει διαταραχθεί ». πού όφείλεται στήν άνημποριά. Προσπαθεί νά θέσει υπό έλεγχο τή σκέψη καί τή δράση. . <rrd Ιδιο. καθώς άναδύονται μέσα στήν Ιστορική πορεία. ύποφέρουν.

Moral Man and Immoral Society 1960). (New York . καί δίνει τό δικαίωμα στό κράτος νά έπέμβει βίαια καί νά τήν καταστείλει »7. Δυστυχώς. ή έχει πάρει τό στραβό δρόμο ή της έχει λείψει ή έμπιστοσύνη στόν άνθρωπο. Ή έκπαίδευση ώς άσκηση κυριαρχίας ένισχύει τήν εύπιστία τών μαθητών. Παραδόξως. Ή κατηγορία αύτή δέν διατυπώνεται μέ τήν αφελή έλπίδα ότι οί άρχουσες έλίτ Θά έγκαταλείψουν μιά τέτοια τακτική. είναι οί ϊδιοι πολιορκημένοι καί έπηρεασμένοι άπό τό κλίμα πού γεννά τήν τραπεζική άντίληψη καί συχνά δέν άντιλαμβάνονται τήν άληθινή σημασία της. μέ τόν ιδεολογικό σκοπό πού έπιδιώκει (καί πού συχνά δέν τόν άντιλαμβάνονται οΰτε οί παιδαγωγοί) νά τούς διδάξει νά προσαρμόζονται στόν κόσμο της καταπίεσης. τήν άπανθρωπιστική της δύναμη. χρησιμοποιούν τό ϊδιο έργαλεϊο της άλλοτρίωσης σ* αύτό πού θεωρούν άγώνα γιά άπελευθέρωση. τότε. Ή άπελευθέρωση είναι μιά πράξη : είναι ή δράση καί ό στοχασμός 7 Reinhold Niebuhr. Σκοπός της είναι νά προκαλέσει τήν προσοχή τών άληθινών ανθρωπιστών στό γεγονός 6τι δέν μπορούν νά χρησιμοποιούν τίς μέθοδες της « τραπεζικής » έκπαίδευσης γιά τήν έπιδίωξη της έλευθερίας. "Οπως καί νάχει τό πράγμα. Οΰτε μπορεί μιά έπαναστατική κοινωνία νά κληρονομήσει αύτές τίς μέθοδες άπό μιά κοινωνία καταπίεσης.ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΙΖΟΥΣΑ ΠΑΙΔΕΙΑ 87 αύτό είναι καταδικαστέα. Ωστόσο. Ή γνήσια άπελευθέρωση — ή πορεία έξανθρωπισμοϋ — δέν είναι μιά νέα « κατάθεση » πού πρέπει νά κάνουμε στίς ψυχές τών άνθρώπων. « όνείροπαρμένους » ή καί « άντιδραστικούς » δσους άμφισβητοϋν αύτή τή μέθοδο. Ή έπαναστατική κοινωνία πού άσκεΐ τήν « τραπεζική » παιδεία. αύτοί πού άσπάζονται τήν υπόθεση της άπελευθέρωσης. γιατί οί μέθοδες αύτές απλώς άρνιοϋνται αύτή τήν έπιδίωξη. τήν άπειλεΐ τό φάσμα της άντίδρασης. μερικοί « έπαναστάτες » στιγματίζουν ώς « άνύποπτους ». Μάλιστα. δέν μπορείς νά άπελευθερώσεις τούς άνθρώπους άλλοτριώνοντάς τους.

Μιά άπελευθερωτική παιδεία συνίσταται σέ ένεργήματα γνώσης καί δχι σέ μεταβιβάσεις πληροφοριών. καί γιά τή συνείδηση ώς συνείδηση πού στρέφεται πρός τήν άνθρωπότητα.. δέν πρέπει νά δέχονται οδτε τή μηχανιστική άντίληψη. πού θέλει τή συνείδηση ενα άδειο δοχείο πού πρέπει νά γεμίσει. "Οσοι άφιερώνουν τόν έαυτό τους στήν υπόθεση της άπελευθέρωσης. θά πρέπει νά άπορρίψουν τήν τραπεζική άντίληψη στό σύνολό της καί νά υιοθετήσουν. οδτε τή χρήση τών « τραπεζικών » μεθόδων κυριαρχίας (προπαγάνδα. μιάν άντίληψη γιά τούς άνθρώπους ώς ένσυνείδητων βντων. άλλά ώς έπαναστροφή στόν έαυτό σου. Διαφορετικά είναι άδύνατη ή λειτουργία τών διαλογικών σχέσεων. Μιά έκπαίδευση « πού θέτει προβλήματα ». πού είναι άπαραίτητες γιά νά γίνει έφικτή ή συνεργασία τών γνωστικών παραγόντων στή σύλληψη τοϋ ίδιου πρός γνώση άντικειμένου. "Οσοι ειλικρινά άφοσιώνονται στόν άγώνα της άπολύτρωσης. σπάζοντας τά .88 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τών άνθρώπων πάνω στην πραγματικότητα τους μέ πρόθεση νά τή μετασχηματίσουν. Θά πρέπει νά έγκαταλείψουν τόν παιδαγωγικό σκοπό της άποταμίευσης γνώσεων καί νά τόν ξαναπροσδιορίσουν μέ τήν τοποθέτηση τών προβλημάτων τών άνθρώπων στίς σχέσεις τους μέ τόν κόσμο. μ' ένα είδος « διχοτόμησης » της συνείδησης ώς συνείδησης τής συνείδησης. Είναι μιά κατάσταση μάθησης δπου τό πρός γνώση άντικείμενο (χωρίς νά είναι ό σκοπός της γνωστικής ένέργειας) μεσολαβεί άνάμεσα στούς παράγοντες τής γνώσης — στό δάσκαλο άπό τή μιά πλευρά καί στούς μαθητές άπό τήν άλλη. πού άνταποκρίνεται στήν ούσία της συνείδησης — στήν τατιχότητα — άπορρίπτει τά άνακοινωθέντα καί υιοθετεί τήν έπικοινωνία. Κατά συνέπεια. άντίθετα. δχι μόνο ώς τάση πρός τά άντικείμενα. Συνοψίζει τό ειδικό χαρακτηριστικό της συνείδησης : νά ίχεις γνώση τοϋ. συνθήματα-« καταθέσεις ») στό δνομα της άπελευθέρωσης. Πράγματι... ή προβληματίζουσα έκπαίδευση. δπως τήν χαρακτήρισε ό Γιάσπερς. ή άσκηση τής προβληματίζουσας έκπαίδευσης άπαιτεΐ πρώτ' άπ* δλα τήν άρση τής άντίφασης δασκάλου-μαθητή.

στό διάλογο μέ τούς μαθητές. Γίνονται άπό κοινοΰ ύπεύθυνοι γιά μιά διαδικασία στήν όποια βλοι άναπτύσσονται. άλλά έκεϊνος πού καί ό ίδιος διδάσκεται. ό δάσκαλος εντοπίζει ένα πρός γνώση άντικείμενο καί προετοιμάζει τά μαθήματά του στό γραφείο του ή στό έργαστήριό του. Γιά νά μπορεί νά λειτουργήσει. δέν προβαίνουν σέ καμιά ένέργεια γνωστική. μέ τά πρός γνώση άντικείμενα. Σ' αύτή τή διαδικασία τά έπιχειρήματα τά βασισμένα στό « κύρος » παύουν νά ισχύουν. Έδώ. Στό δεύτερο στάδιο. Μέ τό διάλογο. οΰτε είναι κανένας αύτοδίδακτος. Ή προβληματίζουσα μέθοδος δέν διχοτομεί τή δραστηριότητα τοϋ δασκάλου-μαθητή : ό δάσκαλος δέν είναι σ ένα . Στό πρώτο. ό δάσκαλος-τών-μαθητών καί οί μαθητές-τοϋ«δασκάλου. άλληλοσυνδεόμενοι μέ τόν κόσμο πού τούς περιβάλλει. Οί μαθητές δέν καλοϋνται νά γνωρίσουν. Ό δάσκαλος δέν είναι πιά έκεΐνος-πού-διδάσκει. Καί έτσι στό 8νομα της « διαφύλαξης τής κουλτούρας καί τής γνώσης » έχουμε ενα σύστημα πού δέν έξασφαλίζει οΰτε άληθινή γνώση οΰτε άληθινή κουλτούρα. Ή τραπεζική άντίληψη (μέ τήν τάση της νά διχοτομεί τά πάντα) διακρίνει στό έργο τοϋ δασκάλου δυό στάδια. μιά πού τό άντικείμενο πρός τό όποιο θά έπρεπε νά στραφεί ή ένέργεια είναι περισσότερο ιδιοκτησία τοϋ δασκάλου. Οί άνθρωποι άλληλοδιδάσκονται. καί 8χι ένάντιά της. κανένας δέν διδάσκει τόν άλλο. έξηγεΐ στούς μαθητές του αύτό τό άντικείμενο. μπορεί νά έκπληρώσει τό ρόλο της ώς άσκηση έλευθερίας. ή αυθεντία πρέπει νά είναι μέ τό μέρος τής έλευθερίας. μόνο άν ξεπεράσει τήν πιό πάνω άντίφαση.ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΙΖΟΥΣΑ ΠΑΙΔΕΙΑ 89 κάθετα καλούπια πού χαρακτηρίζουν τήν « τραπεζική » έκπαίδευση. παύουν νά ύπάρχουν καί άναδύεται μιά νέα σχέση : τοϋ δασκάλου-μαθητή μέ τούς μαθητές-δασκάλους. άλλά νά άποστηθίσουν τά 8σα τούς άνέπτυξε ό δάσκαλος. οί όποιοι μέ τή σειρά τους ένώ διδάσκονται ταυτόχρονα διδάσκουν. πού στήν « τραπεζική » έκπαίδευση είναι « ιδιοκτησία )) τοϋ δασκάλου. παρά ένα υλικό πού συναγείρει τόν κριτικό στοχασμό καί τοϋ δασκάλου καί τών μαθητών.

δσο κι δταν συμμετέχει στό διάλογο μέ τούς μαθητές. ό προβληματίζων παιδαγωγός ξαναπλάθει διαρκώς τίς σκέψεις του μέσα άπό τίς σκέψεις τών μαθητών. καί ό ίδιος έπανεξετάζει τίς άπόψεις πού είχε νωρίτερα καθώς οί μαθητές έκφράζουν τίς δικές τους. ή προβληματίζουσα έκπαίδευση συνεπάγεται μιά συνεχή άποκάλυψη τής πραγματικότητας. Ένώ ή τραπεζική έκπαίδευση ναρκώνει καί παραλύει τή δημιουργική δύναμη. "Ετσι βαθμιαία οί μαθητές φτάνουν νά άναγνωρίσουν τόν έαυτό τους ώς συνυπεύθυνο. ή κατανόηση πού προκύπτει τείνει νά είναι δλο καί περισσότερο κριτική κι έπομένως δλο καί λιγότερο αλλοτριωμένη. 01 μαθητές — πού παύουν νά είναι πειθήνιοι άκροατές — είναι τώρα κριτικοί συν-ερευνητές στό διάλογο μέ τό δάσκαλο. στό έπίπεδο τοϋ λόγου. Ό δάσκαλος παρουσιάζει τόύλικό στούς μαθητές γιά νάτό μελετήσουν. Οί μαθητές. καί μέ τόν κόσμο. τίς συνθήκες στίς όποιες ή γνώση άπό τό έπίπεδο τής δόξας (τής άπλής γνώμης) περνά στό στάδιο τής άληθινής γνώσης. τόσο δταν καταρτίζει ένα πρόγραμμα.90 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ σημείο « φορέας γνώσεων » καί σ' άλλο σημείο « άφηγητής ». Ή πρώτη προσπαθεί νά διατηρήσει τό βούλιαγμα τής συνείδησης. Ό ρόλος τοϋ προβληματίζοντος παιδαγωγού είναι νά δημιουργεί. ένώ ή δεύτερη άγωνίζεται γιά τήν άνάδυση τής συνείδησης καί γιά μιά κριτική έπέμβαση στήν πραγματικότητα. 'Επειδή άντιλαμβάνονται δτι ή πρόκληση συσχετίζεται μέ άλλα προβλήματα μέσα σ* ένα γενικότερο πλαίσιο. . άλλά ώς άντικείμενο στοχασμού γιά τόν ίδιο καί γιά τούς μαθητές. "Ετσι. καθώς έρχονται δλο καί περισσότερο άντιμέτωποι μέ προβλήματα άναφερόμενα στίς σχέσεις τους μέσα στόν κόσμο. αισθάνονται δλο καί περισσότερο τήν πρόκληση καί τό χρέος νά δώσουν λύσεις σ' αύτά τά προβλήματα. μαζί μέ τούς μαθητές. Ή άπάντηση τους στήν πρόκληση γέννα νέες προκλήσεις πού άκολουθιοΰνται άπό νέα βαθύτερη κατανόηση. Δέν θεωρεί τά πρός γνώση άντικείμενα ώς άτομική ιδιοκτησία του. άλλά είναι πάντα « φορέας γνώσεων ». κι δχι δτι άποτελεΐ ένα θεωρητικό θέμα.

ήταν έντελώς άμόρφωτος. 8 J . (Paris. « Έ γ ώ » δέν μπορώ νά υπάρχω χωρίς ένα « Μή-Έγώ ». είναι συνάμα κατουσία σχετικός πρός αύτήν ». ένας χωρικός πού. αύτά δλα δέν θά ήταν Ινας κόσμος .. « Ή συνείδηση κι δ κόσμος είναι δοσμένοι ταυτόχρονα. p. ή συνείδηση καί ό κόσμος είναι ταυτόχρονοι : ή συνείδηση ούτε προηγείται οΰτε έπεται τοϋ κόσμου. άλλά ή γή ή ϊδια παραμένει. . άν καί κατουσία είναι έξω άπό τή συνείδηση. Ό κόσμος πού γεννά τή συνείδηση γίνεται δ κόσμος αύτής της συνείδησης. Σ' αύτές τίς σχέσεις. ούτε άτενίζει τόν κόσμο χωρίς τούς άνθρώπους. άνεξάρτητο καί άποσπασμένο άπό τόν κόσμο. Gallimard. Μέ τή σειρά του τό « Μή-Έγώ » έξαρτιέται άπ* αύτή τήν ΰπαρξη. πού άναγκαστικά συνεπάγεται τόν κόσμο της συνείδησης. γράφει δ Σάρτρ 8 . Ό κόσμος. τά πουλιά. "Οταν δ δάσκαλος ρώτησε : « "Ας ύπο θέσουμε δτι δλοι οί άνθρωποι πάνω στή γή πεθαίνουν. τά ποτάμια. Situations I. Σ* έναν άπό τούς μορφωτικούς κύκλους μας στή Χιλή. σύμφωνα μέ τά κριτήρια της τραπεζικής άντίληψης. Ά π ' έδώ βγαίνει ή βεβαίωση τοϋ Σάρτρ : « Ή συνείδηση καί δ κόσμος είναι δοσμένοι ταυτόχρονα ». Ένώ ή συζήτηση είχε προχωρήσει. άπομονωμένο. μέ τά δέντρα. τά ζώα. « Γιατί δέν θά υπήρχε τότε κανένας γιά νά πει : " Αύτός είναι ένας κόσμος "».-P. » « "Οχι I » άπάντησε μέ έμφαση δ χωρικός.ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΙΖΟΥΣΑ ΠΑΙΔΕΙΑ 91 Ή παιδεία ώς άσκηση έλευθερίας — σέ άντίθεση πρός τήν παιδεία ώς άσκηση καταπίεσης — άρνιέται δτι δ άνθρωπος είναι κάτι τό άφηρημένο. Ό γνήσιος στοχασμός δέν θεωρεί τόν άνθρωπο ώς άφαίρεση. Άρνιέται έπίσης δτι δ κόσμος ύπάρχει ώς πραγματικότητα έξω άπό τούς άνθρώπους. τ' άστέρια. τίς θάλασσες. 32). άλλά τούς άνθρώπους στίς σχέσεις τους μέ τόν κόσμο. Sartre. είπε : « Τώρα καταλαβαίνω δτι χωρίς τόν άνθρωπο δέν ύπάρχει κόσμος ». ή δμάδα συζητοΰσε τήν άνθρωπολογική έννοια της κουλτούρας.. Ό χωρικός θέλησε νς έκφράσει τήν Ιδέα δτι θά έλειπε ή συνείδηση τοϋ κόσμου.

σάν τέ9 Edmund Husserl. Κι αύτό είναι έπίσης μιά « ένσυνείδητη έμπειρία ». οδτε κάν κατά μιά δευτερεύουσα έννοια. (London 1969. σάν αύτοτελή πράγματα. ' Η άντίληψη είναι ίνα νοητικό ξεμονάχιασμα.92 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ Καθώς οί άνθρωποι. Έτσι οί άνθρωποι άρχίζουν νά ξεχωρίζουν στοιχεία άπό τό φόντο τών έποπτειών τους καί νά στοχάζονται πάνω σ' αύτά. κτλ. . Τό βλέπω νά ύπάρχει έδώ καί τώρα.. ή άκόμα συντομότερα μιά « συνείδηση » ίλων έκείνων πού στήν πραγματικότητα βρίσκονται μέσα στό συν-αντιληπτό άντικειμενικό φόντο »'. μέσα στό « έποπτικό μου πεδίο ». δέν άντιλαμβάνομαι κανένα άπ* αυτά. μολύβια. νά παίρνει τό χαρακτήρα ένός προβλήματος καί κατά συνέπεια μιας πρόκλησης. δέν τή στρέφω πρός τήν κατεύθυνσή τους. τό φύλλο χαρτιού. άρχίζουν νά κατευθύνουν τήν προσοχή τους σέ φαινόμενα πού πριν ήταν άσήμαντα. Γύρω καί κοντά στό φύλλο χαρτιού βρίσκονται βιβλία. μελανοδοχεΐο. Ό Husserl γράφει : « Στήν κατ' αίσθηση άντίληψη — πού είναι μιά σαφής αισθητηριακή διαπίστωση — στρέφομαι πρός τό άντικείμενο. Φάνηκαν μπροστά μου. 105-106). Αύτό πού υπήρχε άντικειμενικά άλλά δέν Ι^ινε άντιληπτό στίς βαθύτερές του συνεπαγωγές (άν εϊχε πράγματι γίνει άντιληπτό) άρχίζει νά « ξεπροβάλλει ». Ή κάθε άντίληψη ένός πράγματος έχει μιά τέτοια ζώνη περιφερειακών έποπτικών παραστάσεων ή περιφερειακών διαπιστώσεων. σελ. Ίδίες-Γενιχή ΕΙσαγωγή στήν Καθαρή Φαινομενολογία. άφοϋ τό κάθε άντικείμενο έχει ένα φόντο στήν έμπειρία. Άλλά ένώ έγώ στρέφω τήν προσοχή μου στό χαρτί.. άλλά ίχι ξεχωριστά. άν ή άμεση έποπτεία περικλείνει ήδη τήν κατάσταση τής « στροφής πρός ». μεγαλώνουν τόν όρίζοντα της άντιληπτικότητάς τους. λ. στοχαζόμενοι ταυτόχρονα τόν έαυτό τους καί τόν κόσμο. Αύτά τά στοιχεία είναι τώρα άντικείμενα μελέτης τοϋ άνθρώπου. καί. μέ τήν αίσθηση.χ. κι αύτά κατά μιάν όρισμένη έννοια είναι έπίσης « άντιληπτά ».

οί δυό παιδαγωγικές άντιλήψεις καί έφαρμογές πού άναλύονται έδώ. άλλά ώς μιά πραγματικότητα πού έξελίσσεται καί μεταβάλλεται. Γιά μιάν άκόμα φορά. είναι έπίσης άλήθεια δτι ή μορφή δράσης πού υίοθετοϋν οί άνθρωποι είναι. μέ τόν όποιο κόσμο καί μέσα στόν όποιο βρίσκονται.ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΙΖΟΥΣΑ ΠΑΙΔΕΙΑ 93 τοια. μιά λειτουργία τοϋ τρόπου μέ τόν όποιο άντιλαμβάνονται τόν έαυτό τους μέσα στόν κόσμο. Καί κατορθώνουν νά βλέπουν τόν κόσμο δχι ώς μιά στατική πραγματικότητα. ' Η « τραπεζική » έκπαίδευση άντιστέκεται στόν διάλογο. Ή « τραπεζική » έκπαίδευση παραλύει τή δημιουργικότητα καί υποτάσσει (άν καί δέν μπορεί έντελώς νά άφανίσει) τήν ταχικότητα τής συνείδησης. καί μ' αύτόν τόν τρόπο θεσπίζουν μιάν αύθεντική μορφή στοχασμοΰ καί δράσης. γίνονται άντικείμενα της δράσης του χαίτης γνώσης του. ' Η προβληματίζουσα έκπαίδευση θεωρεί τό διάλογο άπαραίτητο γιά τή γνωστική διαδικασία πού άποκαλύπτει τήν πραγματικότητα. άπομονώνοντας τή συνείδηση άπ' τόν κόσμο καί στερώντας τούς άνθρώπους άπό τόν όντολογικό καί ιστορικό προ- . ' Η « τραπεζική » έκπαίδευση μεταχειρίζεται τούς μαθητές σάν άντικείμενα πού θέλουν βοήθεια. σέ μεγάλο βαθμό. "Αν είναι άλήθεια δτι οί διαλεκτικές σχέσεις τών άνθρώπων μέ τόν κόσμο υπάρχουν άνεξάρτητα άπό τό πώς γίνονται άντιληπτές (ή άπό τό άν γίνονται κάν άντιληπτές ή δχι). έρχονται σέ σύγκρουση. Ή « τραπεζική » έκπαίδευση (γιά εύνόητους λόγους) έπιχειρεϊ. Στήν προβληματίζουσα έκπαίδευση οί άνθρωποι άναπτύσσουν τήν ίκανότητά τους ν' άντιλαμβάνονται κριτικά τόν τρόπο μέ τόν δποϊο υπάρχουν στόν κόσμο. Γι' αύτό καί ό δάσκαλος-μαθητής καί οί μαθητές-δάσκαλοι στοχάζονται ταυτόχρονα τόν έαυτό τους καί τόν κόσμο χωρίς νά χωρίζουν αύτή τή σκέψη άπό τή δράση. νά άποκρύψει όρισμένα γεγονότα πού έξηγοΰν τόν τρόπο ύπαρξης τών άνθρώπων μέσα στόν κόσμο. ' Η προβληματίζουσα έκπαίδευση τούς κάνει κριτικούς στοχαστές. Ή προβληματίζουσα έκπαίδευση όρίζει στόν έαυτό της τό καθήκον ν' άπομυθοποιήσει τήν πραγματικότητα. μυθοποιώντας τήν πραγματικότητα.

"Εχουν έπίγνωση τής μή άρτιότητάς τους. πού προχωρούν καί κοιτάζουν πρός τά . πρέπει νά γίνεται. "Ετσι. "Ετσι. Μέ δυό λόγια. σέ άντίθεση μέ τ' άλλα τά ζώα πού είναι άτελή. καί έτσι άνταποκρίνεται στόν προορισμό τών άνθρώπων. Ή προβληματίζουσα παιδεία είναι έπαναστατική μελλοντικότητα. ενώ ή προβληματίζουσα θεωρία καί πράξη παίρνουν τήν Ιστορικότητα τοϋ άνθρώπου ώς άφετηρία. καταξιώνει τούς άνθρώπους ώς ύπάρξεις πού υπερβαίνουν τόν έαυτό τους. Ή « διάρκειά » της (σύμφωνα μέ τήν μπερξονική σημασία τοϋ δρου) βρίσκεται στήν πάλη τών άντιθέτων : τής σταθερότητας καί τής άλλαγης. βντας δυνάμεις άκινητοποίησης καί άγκύλωσης. ή « τραπεζική » θεωρία καί πράξη. άλλά βχι Ιστορικά. Σ* αύτήν άκριβώς τή μή άρτιότητα καί σ' αύτή τήν έπίγνωση βρίσκονται οί πηγές τής παιδείας ώς άποκλειστικά άνθρώπινης έκδήλωσης. σάν μιά δραστηριότητα πού προχωρεί. ή παιδεία διαρκώς άνανεώνεται στήν πράξη. Ή τραπεζική μέθοδος δίνει έμφαση στή σταθερότητα καί έτσι καταντά άντιδραστική. ' Η προβληματίζουσα παιδεία — πού δέν παραδέχεται οΰτε ένα « χρηστόν » παρόν οΰτε ένα προκαθορισμένο μέλλον — ριζώνει στό δυναμικό παρόν καί γίνεται έπαναστατική. Γιά νά είναι. έλπιδοφόρα) καί άνταποκρίνεται έτσι στήν Ιστορική φύση τοϋ άνθρώπου. Πράγματι. Ή προβληματίζουσα έκπαίδευση καταξιώνει τούς άνθρώπους ώς ύπάρξεις στή διαδικασία τοϋ γίγνεσθαι — ώς άτελείωτες. Ό άτελής χαρακτήρας τοϋ άνθρώπου καί 6 μεταβλητός χαρακτήρας τής πραγματικότητας κάνουν τήν παιδεία άναγκαία. οί άνθρωποι γνωρίζουν δτι είναι άτελεΐς.93 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ ορισμό τους νά γίνουν άρτιότεροι άνθρωποι. δέν άναγνωρίζουν τούς άνθρώπους ώς Ιστορικά βντα. ' Η προβληματίζουσα έκπαίδευση στηρίζεται πάνω στή δημιουργικότητα καί δυναμώνει τήν άληθινή σκέψη καί δράση πάνω στήν πραγματικότητα. άσυμπλήρωτες υπάρξεις μέσα σέ—καί μαζί μέ—μιά πραγματικότητα πού είναι όμοίως άσυμπλήρωτη. ώς δντων πού τότε μόνο είναι αύθεντικά δταν έπιδίδονται στήν έρευνα καί στή δημιουργική άλλαγή. σάν τέτοια. Γι' αύτό είναι προφητική (καί.

τίς όποιες οί άνθρωποι νιώθουν πώς εϊναι σέ θέση νά κατευθύνουν. Ή παθητική ύποταγή άντικαθίσταται άπό τή ροπή γιά άλλαγή καί άναζήτηση. δηλαδή στήν κατάσταση μέσα στήν δποία εϊναι βυθισμένοι. 'Ενώ ή « τραπεζική » μέθοδος ένισχύει άμεσα ή έμμεσα τή μοιρολατρική άντίληψη τών άνθρώπων γιά τήν κατάστασή τους. Γιά νά τό κάνουν αύτό σωστά. . Μιά βαθύτερη έπίγνωση της κατάστασής τους. ή μαγική ή άφελής άντίληψη. άλλά απλώς σάν περιοριστική κι έπομένως σάν προκλητική. Μιά δμως πού άνθρωποι δέν ύπάρχουν έξω άπό τόν κόσμο. άπό τήν δποία άναδύονται καί στήν δποία έπεμβαίνουν. ύποχωρεϊ καί άντικαθίσταται μέ μιάν άντίληψη Ικανή νά δει τόν έαυτό της δπως βλέπει τήν πραγματικότητα. άπό τήν πραγματικότητα. ή προβληματίζουσα μέθοδος παρουσιάζει τήν ίδια αύτή κατάσταση ώς ένα πρόβλημα. τούς υποκειμενικούς του φορείς καί τόν άντικειμενικό του σκοπό. ή προβληματίζουσα παιδεία συμβαδίζει μέ τό κίνημα στό όποιο συμμετέχουν οί άνθρωποι ώς βντα πού έχουν έπίγνωση της μή άρτιότητάς τους — ένα ιστορικό κίνημα πού έχει τήν άφετηρία του. όδηγεϊ τούς άνθρώπους νά άντιληφθοΰν αύτή τήν κατάσταση ώς μιάν ιστορική πραγματικότητα έπιδεκτική άλλαγών. καί έτσι μπορεί νά εϊναι κριτικά άντικειμενική δσον άφορα αύτή τήν πραγματικότητα.ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΙΖΟΥΣΑ ΠΑΙΔΕΙΑ 95 μπρός. ή άφετηρία πρέπει νά εϊναι πάντα μαζί μέ τούς άνθρώπους στό « έδώ καί στό τώρα ». θά πρέπει νά δοΰν τή θέση τους βχι σάν μοιραία κι άμετάβλητη. "Ετσι. πού δημιούργησε τή μοιρολατρία τους. πού ή ακινησία εϊναι γι' αυτούς μιά θανάσιμη άπειλή καί τό κοίταγμα πρός τά πίσω τούς χρησιμεύει μόνο ώς Ινα μέσο γιά νά κατανοήσουν πιό καθαρά τό τι εϊναι καί ποιοι εϊναι. Ή άφετηρία αύτοϋ τοϋ κινήματος βρίσκεται μέσα στούς ίδιους τούς άνθρώπους. "Ετσι. καί έτσι νά μπορέσουν πιό σοφά νά χτίσουν τό μέλλον. Κι έπειδή ή κατάσταση γίνεται άντικείμενο της γνώσης τους. Μόνο μέ άφετηρία αύτή τήν κατάσταση — πού καθορίζει καί τόν τρόπο πού τήν άντιλαμβάνονται — μποροΰν νά άρχίσουν νά κινούνται. τό κίνημα άρχίζει άπό τίς άμοιβαΐες σχέσεις άνθρώπων καί κόσμου.

δέν μπορεί νά πραγματωθεί μέ τήν άπομόνωση ή τόν άτομικισμό. γιά νά είσαι άνθρωπος. Ή κίνηση γιά άναζήτηση πρέπει νά στρέφεται πρός τόν έξανθρωπισμό — πού είναι ή ιστορική άποστολή τοϋ άνθρώπου. δτι οί δυναστευόμενοι όφείλουν νά άγωνίζονται γιά τή χειραφέτησή τους. Γιά τόν σκοπό αύτό. πού συμμετέχουν κατανάγκη μαζί μέ άλλους άνθρώπους σέ μιά κίνηση άναζήτησης. τότε αύτό θά ήταν (καί είναι) μιά παραβίαση της άνθρωπιας τοϋ άνθρώπου. ώς ιστορικά 6ντα. Τά μέσα πού χρησιμοποιοϋνται δέν έχουν σημασία. έπειδή είναι άναγκαϊο. ώς άνθρωπιστική καί απελευθερωτική πράξη. Βοηθάει έπίσης τούς άνθρώπους νά ξεπεράσουν τή λαθεμένη άντίληψή τους γιά τήν πραγματικότητα. 'Αλλά άκριβώς. νά συμμετάσχουν στήν άναζήτηση. "Οχι γιατί δέν είναι βασικό νά έχεις. βοηθάει τούς δασκάλους καί τούς μαθητές νά γίνουν 'Υποκείμενα της έκπαιδευτικής διαδικασίας. 'Οποιαδήποτε κατάσταση στήν όποία μερικοί άνθρωποι έμποδίζουν άλλους νά ένημερωθοΰν. Γίνεται τό άντικεί- . 'Επομένως δέν μπορεί ν* άναπτυχθεϊ μέσα στίς άντ αγωνιστικές σχέσεις μεταξύ καταπιεστών καί καταπιεζομένων. σέ όδηγεϊ νά έχεις περισσότερα. δέν θά πρέπει νά σταθεροποιεί τή δύναμη τών πρώτων νά συντρίβουν τούς τελευταίους. θέτει ώς βασικό αίτημα. * Η προβληματίζουσα παιδεία. δέν έλεγχαν αύτή τήν κίνηση. Τό νά άλλοτριώνεις άνθρώπους άπό τήν ίκανότητά τους νά παίρνουν άποφάσεις σημαίνει νά τούς ματατρέπεις σέ άντικείμενα. παραμερίζοντας τήν αύταρχικότητα καί τόν άλλοτριωτικό διανοουμενισμό. Ή προσπάθεια νά είσαι περισσότερο άνθρωπος. έγωιστικά : πράγμα πού άποτελεΐ μιά μορφή άπανθρώπισης. άλλά μόνο μέ τή συντροφικότητα καί τήν άλληλεγγύη. άτομικιστικά. Ό κόσμος δέν είναι πιά κάτι πού μπορεί νά περιγραφεί μέ άπατηλές λέξεις. Κανένας δέν μπορεί νά γίνει σωστός άνθρωπος άν έμποδίζει τούς άλλους νά γίνουν τό ίδιο. ' Η έπιδίωξη δμως μιας πλήρους άνθρωπιας. δέν θά πρέπει νά έπιτρέπεται τό Ιχειν μερικών άνθρώπων νά άποτελεΐ έμπόδιο στό Ιχειν τών άλλων.96 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ Ά ν οί άνθρωποι. είναι κατάσταση βίας.

Ή προβληματίζουσα παιδεία δέν έξυπηρετεϊ οΰτε μπορεί νά έξυπηρετήσει τά συμφέροντα τοϋ καταπιεστή. Κανένα καταπιεστικό καθεστώς δέν μπορεί νά έπιτρέπει στόν καταπιεζόμενο ν* άρχίζει νά ρωτάει : Γιατί . πού όδηγεϊ τελικά στήν έξανθρώπισή τους. ? . πού δικαιολογείται άπό τίς άνάγκες τής στιγμής. 'Οφείλουν νά είναι άπό τήν άρχή έπαναστατικοί — δηλαδή νά δέχονται τόν διάλογο. οί έπαναστάτες ήγέτες δέν έχουν άνάγκη νά πάρουν πλήρη έξουσία στά χέρια τους πρίν νά μπορέσουν νά έφαρμόσουν τή μέθοδο.ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΙΖΟΥΣΑ ΠΑΙΔΕΙΑ 97 μενο της άναπλαστικής δράσης τών άνθρώπων. Καί έφόσον μόνο μιά έπαναστατική κοινωνία μπορεί νά έφαρμόσει αύτή τήν παιδεία μέ συστηματικό τρόπο. μέ τήν πρόθεση τάχα νά υίοθετήσουν άργότερα μιά γνήσια έπαναστατική συμπεριφορά. Στήν έπαναστατική διαδικασία οί ήγέτες δέν μποροϋν νά χρησιμοποιοϋν τήν « τραπεζική » μέθοδο ώς προσωρινό μέτρο.

.

Κεφάλαιο τρίτο Ό διάλογος εϊναι ή οϋσία γιά μιάν άγωγή πού έπιδιώκει τήν έλευϋ'ερία τοϋ άνΰρώπου .

.

Ό λόγος τότε μετατρέπεται σέ άσκοπη φλυαρία. "Ετσι. Γι* αύτό θά χρειαστεί ν* άναζητήσουμε τά συστατικά του στοιχεία.. τό νά πεις ένα σωστό λόγο ισοδυναμεί μέ τό νά μετασχηματίζεις τόν κόσμο2. Μέσα στόν λόγο βρίσκουμε δυό διαστάσεις.Καθώς προσπαθούμε νά άναλύσουμε τή σημασία τοϋ διαλόγου ώς φαινόμενου άνθρώπινου.. ... άνακαλύπτουμε κάτι πού είναι ή ούσία τοϋ ϊδιου τοϋ διαλόγου : τόν λόγο. . δηλαδή ένας λόγος άνίκανος νά μετασχηματίσει τήν πραγματικότητα. σέ μιά άλλοτριωμένη καί άλλοτριωτική κενολογία. "Οταν ενας λόγος άποστερείται άπό τή διάσταση του τής δράσης. Θυσία της σκέψης = Ακτιβισμός. Μερικές άπ' αυτές τ(ς σκέψεις προέκυψαν άπό συζητήσεις πού είχα μέ τόν καθηγητή Ernani Maria Fiori. Άλλά ό λόγος είναι κάτι παραπάνω άπό ίνα βργανο πού κάνει δυνατό τό διάλογο. Δέν ύπάρχει άληθινός λόγος πού νά μήν είναι συγχρόνως μιά πράξη1. τή σκέψη καί τή δράση. τότε καί ή διάσταση του τής σκέψης πάσχει. σέ μιά τέτοια βαθειά άλληλεπίδραση. πού δταν ή μιά διάσταση θυσιάζεται — έστω καί ένμέρει — ή άλλη πάσχει κατά τρόπο άμεσο. τέτοια πού δέν μπορεί νά καταγγείλει 2 . . σέ βερμπαλισμό. προκύπτει άπό τή διχοτόμηση πού έχει γίνει στά δυό του συστατικά στοιχεία. "Ενας δχι αύθεντικός λόγος. . .

"Οποια μορφή καί άν πάρει ή διχοτόμηση. σάν κεκτημένο δικαίωμα πού άφαιρεϊ άπό τούς άλλους τό λόγο. δημιουργεί μή αυθεντικές μορφές ΰπαρξης. μέ ένδιάμεσο τήν πραγματικότητα. μέ τόν συνδυασμό δράσης-σκέψης. πού μέ τή σειρά τους ένισχύουν τήν άρχική διχοτόμηση. . Μιας καί δνομάστηκε. μέ τό έργο. άν δίνεται έμφαση άποκλειστικά στή δράση. τότε δ λόγος μετατρέπεται σέ άκτιβισμό — σέ δράση γιά τή δράση — πού άρνιέται τή σωστή πράξη καί καθιστά άδύνατο τό διάλογο. Ή παρουσία τοϋ άνθρώπου δέν μπορεί νά εϊναι βουβή. Ό διάλογος εϊναι ή συνάντηση μεταξύ άνθρώπων. άλλά τό δικαίωμα τοϋ κάθε άνθρώπου. καί ίτσι μένουν μαζί του. δ κόσμος μέ τή σειρά του έπανεμφανίζεται στούς όνοματοθέτες του ώς πρόβλημα καί άπαιτεϊ άπ' αυτούς μιά νέα όνομασία. καί άλλαγή δέν υπάρχει δίχως δράση. Οί άνθρωποι δέν πλάθονται μέ τή σιωπή3. πού εϊναι πράξη — σημαίνει νά άλλάζεις τόν κόσμο. πού Ισοδυναμεί μέ τό ν' άλλάζεις τόν κόσμο. κι έτσι δημιουργεί ταυτόχρονα ψεύτικες μορφές στοχασμού. πού μ' αύτά οί άνθρωποι άλλάζουν τόν κόσμο. σέ βάρος τής σκέψης. γιά τήν άνακάλυψη καί όνομάτιση 3 Εϊναι φανερό πώς δέν άναφέρομαι έδω στή σιωπή της βαθειάς περισυλλογής. άλλά μόνο μέ άληθινά. τό νά λές αύτόν τό λόγο δέν εϊναι προνόμιο μερικών μόνο καί λίγων άνθρώπων. Ά π ό τήν άλλη μεριά. δταν οί άνθρωποι Αποσύρονται φαινομενικά μόνο άπό τόν κόσμο γιά νά τόν Θεωρήσουν στό σύνολό του. κάτι δηλαδή πού μπορούμε νά χαρακτηρίσουμε σάν « Ιστορική σχιζοφρένεια ». Αύτοΰ τοΰ είδους τό άποτράβηγμα εϊναι αυθεντικό μόνον δταν 4 μελετητής « βαφτίζεται » στήν πραγματικότητα. άλλά μέ τό λόγο. 8χι δταν τό άποτράβηγμα σημαίνει περιφρόνηση γιά τόν κόσμο καί φυγή απ' αύτόν. οΰτε μπορεί νά τρέφεται μέ ψεύτικα λόγια. Άλλά ένώ τό νά λές τό σωστό λόγο — πού εϊναι έργο. Συνεπώς. κανένας δέν μπορεί νά έκφέρει έναν άληθινό λόγο μόνος του — οΰτε μπορεί νά τόν πει γιά λογαριασμό κάποιον άλλου.102 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τόν κόσμο. Τό νά υπάρχεις ώς άνθρωπος εϊναι τό ίδιο μέ τό νά όνοματίζεις τόν κόσμο. γιατί μιά τέτοια καταγγελία προϋποθέτει δέσμευση γιά άλλαγή.

Ά ν μέ τό λόγο τους οί άνθρωποι άλλάζουν τήν πραγματικότητα όνοματίζοντάς την. ή κατάκτηση τοϋ κόσμου γιά τήν απελευθέρωση τών άνθρώπων. 'Εκείνοι πού έχασαν τό θεμελιακό αύτό δικαίωμα πρέπει πρώτα νά τό άνακτήσουν καί νά άποτρέψουν τήν επανάληψη αύτής τής άπανθρωπίζουσας έπίθεσης. δέν μπορεί νά είναι μιά κατάσταση δπου μερικοί όνομάζουν τήν πραγματικότητα γιά λογαριασμό τών άλλων. Ό διάλογος δμως δέν μπορεί νά ύπάρξει δταν λείπει μιά βαθειά άγάπη γιά τόν κόσμο καί γιά τούς άνθρώπους. οΰτε μπορεί νά γίνει μιά άπλή άνταλλαγή ίδεών πού προορίζονται γιά « κατανάλωση » τών μετεχόντων στή συζήτηση.Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 103 αυτής της πραγματικότητας. Καί μιά πού ό διάλογος είναι ή συνάντηση δπου ένωμένες ή σκέψη καί ή δράση τών διαλεγόμενων άπευθύνονται στόν κόσμο πού πρέπει ν' άλλάξει καί νά έξανθρωπιστεΐ. Επομένως ό διάλογος είναι μιά ύπαρξιακή άναγκαιότητα. πολεμικής. Είναι μιά πράξη δημιουργίας. ό διάλογος αύτός δέν μπορεί νά περιορίζεται σέ άπλή κατάθεση ίδεών τοϋ ένός άτομου στό άλλο. άνάμεσα σέ άνθρώπους πού δέν άνέλαβαν νά όνομάσουν τήν πραγματικότητα ή νά έρευνήσουν τήν άλήθεια. τότε ό διάλογος έπιβάλλεται ώςτό μέσο μέ τό όποιο οί άνθρωποι άποκτοϋν νόημα ώς άνθρωποι. άνάμεσα σέ κείνους πού άρνιοϋνται τό δικαίωμα στούς άλλους νά έκφέρουν τό λόγο τους καί σέ κείνους πού τούς έχει άφαιρεθεΐ τό δικαίωμα νά ποΰν τό λόγο τους. Καί έπειδή ό διάλογος είναι μιά συνάντηση άνθρώπων πού όνομάζουν τήν πραγματικότητα. Δέν μπορεί νά χρησιμεύει ώς δόλιο δργανο γιά τήν έξουσίαση ένός άνθρώπου άπό άλλον. Μόνο μιά μορφή κυριαρχίας είναι άνεκτή στό διάλογο : ή έξουσίαση τής πραγματικότητας άπό τούς διαλεγόμενους. άλλά μάλλον άποσκοποΰν στό νά έπιβάλουν τή δική τους άλήθεια στούς άλλους. Ά λ λά οΰτε μπορεί νά έχει τή μορφή ένός έπιχειρήματος έχθρικοΰ. Γι' αύτό διάλογος δέν μπορεί νά πραγματοποιηθεί άνάμεσα σέ κείνους πού θέλουν νά όνομάσουν τήν πραγματικότητα καί κείνους πού δέν θέλουν νά τήν όνομάσουν. Ή όνο- .

έπειδή έμπνέεται άπό άγάπη. ή άγάπη δέν μπορεί νά είναι συναισθηματική' ώς πράξη 'Ελευθερίας ή άγάπη δέν μπορεί νά χρησιμεύει ώς πρόσχημα γιά έπηρεασμό. "Ετσι άποτελεΐ έργο υπεύθυνων Υποκειμένων καί δέν μπορεί νά υπάρχει σέ μιά σχέση κυριαρχίας. οδτε μπορεί νά έμποδίσει τούς έπαναστάτες νά έκδηλώσουν τήν άγάπη τους γιά τή ζωή. Μόνο μέ τήν κατάργηση της καταπίεσης είναι δυνατή ή άποκατάσταση της άγάπης. Θά πρέπει νά γεννά άλλες πράξεις έλευθερίας' διαφορετικά δέν είναι άγάπη. (Venceremos — Ol λόγοι xal τά γραφτά του Che Guevara. Ό Γκεβάρα (ένω δέχτηκε τόν « κίνδυνο νά φανεί γελοίος » ) δέν φοβόταν νά > τονίζει : « 'Επιτρέψτε μου νά πω. βελ. ή πράξη άγάπης είναι Ινας χρέος πού άναλαμβάνεις γιά τήν υπεράσπιση της ύπόθεσής τους — τήν υπόθεση της άπελευθέρωσης. ' Η άγάπη είναι άφοσίωση στούς άλλους άνθρώπους. έκδότης John Oerassi. ότι ό άληθινός έπαναστάτης κατευθύνεται άπό δυνατό συναίσθημα άγάπης. τό βαθύτερο κίνητρο πού κάνει τούς άνθρώπους νά γίνονται έπαναστάτες . μέ τόν κίνδυνο νά φανω γελοίος. New York 1969. Είναι άδύνατο νά φανταστεί κανείς έναν γνήσιο έπαναστάτη χωρίς αύτή τήν Ιδιότητα ». πού ή κατάσταση της καταπίεσης τήν έχει κάνει άδύνατη. πού δέν είναι δυνατή χωρίς μιά θεωρία τής έπανάστασης — δηλαδή μιάν έπιστήμη —. Ή άγάπη είναι συγχρόνως τό θεμέλιο τοϋ διαλόγου καί ό διάλογος ό ίδιος.104 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ μάτιση τοϋ κόσμου. 'Αντίθετα : ή έπανάσταση γίνεται άπό άνθρώπους γιά νά όλοκληρωθεϊ ή άνθρωπιά τους. Ή κυριαρχία άποκαλύπτει τήν παθολογία της άγάπης : τόν σαδισμό τοϋ καταπιεστή καί τόν μαζοχισμό τοϋ καταπιεζομένου. Αύτή ή δέσμευση. δέν άποτελεΐ κάτι τό άουμβίβαστο μέ την άγάπη. ή επανάσταση. δέν είναι δυνατή άν δέν είναι διαποτισμένη άπό άγάπη 4 . πράγματι. Ή διαστρέβλωση πού έπέβαλε στή λέξη « άγάπη » 4 καπιταλιστικός κόσμος δέν μπορεί νά έμ» ποδίσει τήν έπανάσταση νά είναι βασικά μιά πράξη άγάπης. . "Οταν δέν άγαπώ τόν κόσμο — δταν δέν άγαπώ τή ζωή — δταν δέν άγαπώ τούς άνθρώπους — δέν μπορώ νά άνοίξω διάλογο. Άσχετα άπό τό ποϋ βρίσκονται οί καταπιεζόμενοι. πού είναι μιά πράξη δημιουργίας καί άναδημιουργίας. Ποιό είναι. Γιά μένα. είναι διαλογική. * "Οσο περνά 4 καιρός πείθομαι όλο καί πιό βαθιά ότι οί πραγματικοί έπαναστάτες πρέπει νά βλέπουν τήν έπανάσταση — έξαιτίας άκριβως της δημιουργικής καί λυτρωτικής της φύσης — ώς πράξη άγάπης. Γιατί ή άγάπη είναι μιά πράξη θάρρους καί δχι φόβου. 398). Ώ ς πράξη γενναιότητας.

Ό διάλογος. πίστη στόν προορισμό του νά γίνει πληρέστερα άνθρώπινος (πράγμα πού δέν εϊναι άποκλειστικό προνόμιο μιας έλίτ. Πώς θά μπορέσω νά κάνω διάλογο άν θεωρώ τόν έαυτό μου σάν κάτι τό ξέχωρο άπό τούς άλλους. Πώς θά μπορέσω ν' άνοίξω διάλογο άν ξεκινώ άπό τήν υπόθεση δτι ή όνομάτιση τοϋ κόσμου είναι έργο μόνο τών έκλεκτών. γιά τούς όποίους 8λα τά μή-μέλη είναι « ό χύδην δχλος ». Ή όνομάτιση τοϋ κόσμου. πίστη στή δύναμή του νά δημιουργεί καί νά άναδημιουργεΐ. οΰτε μποροϋν νά γίνουν σύντροφοι τους στήν όνομάτιση τοϋ κόσμου. Πώς θά κάνω διάλογο άν θεωρώ ότι οί άλλοι είναι άμαθεϊς καί μόνο έγώ δέν βλέπω τή δική μου άμάθεια . άν ταράζομαι καί άρρωσταίνω μπροστά στό ένδεχόμενο νά μετατοπιστώ .Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 105 Ά π ό τήν άλλη μεριά. « οί άξεστοι » . καί πώς ή παρουσία τοϋ λαοϋ στήν ιστορία είναι σημείο παρακμής πού πρέπει ν' άποφεύγεται . ό διάλογος είναι άνύπαρκτος χωρίς τήν ταπεινοφροσύνη. οΰτε τέλειοι σοφοί. Πώς θ* άνοίξω διάλογο άν κουμπώνομαι — καί μάλιστα άν νιώθω προσβεβλημένος — μπροστά στή συνεισφορά τών άλλων. Ό διάλογος άπαιτεΐ άκόμα μιά έντονη πίστη στόν άνθρωπο. άλλά τό έκ . δντας ή συνάντηση άνθρώπων πού άναλαβαΐνουν άπό κοινοΰ τό καθήκον νά διδάσκονται καί νά δροΰν. δέν μπορεί νά είναι πράξη άλαζονεΐας. στούς όποίους δέν μπορώ ν* άναγνωρίσω άλλα « Έ γ ώ » . παρά μόνο άνθρωποι πού έπιχειροΰν μαζί νά μάθουν περισσότερα άπ* 8σα ξέρουν τώρα. κατόχων τής άλήθειας καί τής γνώσης. διαμέσου τής όποΐας οί άνθρωποι άναδημιουργοΰν συνέχεια αύτόν τόν κόσμο. Εκείνος πού δέν άναγνωρίζει τόν έαυτό του ώς κοινό θνητό. "Ανθρωποι πού τούς λείπει ή ταπεινοφροσύνη (ή πού τήν έχασαν) δέν μποροϋν νά πλησιάσουν τούς άλλους άνθρώπους. Πώς θά κάνω διάλογο άν θεωρώ τόν έαυτό μου σάν ένα μέλος τοϋ κλειστοϋ κύκλου τών « καθαρόαιμων » άνθρώπων. "Επαρση καί διάλογος εϊναι έννοιες άσυμβίβαστες. έχει νά κάνει πολύ δρόμο άκόμα γιά νά φτάσει στό σημείο τής συνάντησης. Στό σημείο αύτό δέν υπάρχουν ούτε τελείως άμαθεΐς. διασπάται άν τά συμμετέχοντα μέρη (ή τό ένα άπό αύτά) δείξουν έλλειψη ταπεινοφροσύνης.

'Αντίστροφα. ό διάλογος εϊναι μιά φάρσα. σέ μιά συγκεκριμένη κατάσταση άλλοτρίωσης. Κι αύτό τό ξαναγέννημα μπορεί νά έπέλθει — δχι βέβαια τυχαία. Ή έμπιστοσύνη έξαρτιέται άπό τίς άποδείξεις πού . δέν εϊναι άφελής. θά διαπιστωθεί δτι οί προϋποθέσεις αύτές έλειπαν. Εϊναι πεισμένος πώς ή δύναμη γιά δημιουργία κι άλλαγή. Θά ήταν ένα σχήμα δξύμωρο άν ό διάλογος — στηριγμένος στήν άγάπη. Τό γεγονός αύτό άντί νά τοϋ καταστρέψει TT)V 7TLOT7) στόν άνθρωπο. θεμελιωμένος στήν άγάπη. πού άναπόφευκτα έκφυλίζεται σέ πατερναλιστική χειραγώγηση. Ό « διαλεγόμενος άνθρωπος » πιστεύει στούς άλλους άνθρώπους καί πριν άκόμα τούς συναντήσει πρόσωπο μέ πρόσωπο. "Αν άποτύχει. ή έμπιστοσύνη εγκαθίσταται μέ τόν διάλογο. τείνει νά ξαναγεννιέται. μπορεί νά εϊναι άνήμποροι νά κάνουν χρήση αύτής της δύναμής τους.106 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ γενετής δικαίωμα δλων τών άνθρώπων). ώστόσο. άκόμα κι όταν παραλύει μέσα στίς συγκεκριμένες συνθήκες. τόν κεντρίζει σάν πρόκληση στήν όποία πρέπει ν' άπαντήσει. υποκριτική ταπεινοφροσύνη καί άναιμική πίστη. γίνεται μιά όριζόντια σχέση πού έχει σάν λογική συνέπεια τήν άμοιβαία έμπιστοσύνη άνάμεσα στούς διαλεγόμενους. Δίχως τήν πίστη στόν άνθρωπο. μιά τέτοια έμπιστοσύνη λείπει όλοφάνερα στόν άντι-διάλογο τής τραπεζικής μεθόδου έκπαίδευσης. Ή πίστη του. Ή πίστη στόν άνθρωπο είναι μιά άπαραίτητη προϋπόθεση γιά τόν διάλογο. στήν ταπεινοφροσύνη καί στήν πίστη. Ό « διαλεγόμενος άνθρωπος » τηρεί κριτική στάση καί ξέρει πώς άν καί εϊναι στό χέρι τών άνθρώπων νά δημιουργοϋν καί ν' άλλάζουν τόν κόσμο. στήν ταπεινοφροσύνη καί στήν πίστη — δέν δημιουργούσε ένα κλίμα άμοιβαίας έμπιστοσύνης πού όδηγεΐ τούς συνδιαλεγόμενους σέ όλοένα στενότερη συμμετοχή στήν δνομάτιση τοϋ κόσμου. Ό διάλογος. Ψεύτικη άγάπη. άλλά μέσα στόν άγώνα καί διαμέσου τοϋ άγώνα γιά τήν άπελευθέρωσή — δταν ή δουλειά τοϋ σκλάβου άντικατασταθεΐ άπό τήν έλευθερωμένη δουλειά πού δίνει δρεξη γιά ζωή. δέν μποροϋν νά δημιουργήσουν έμπιστοσύνη. Καί ένώ ή πίστη στόν άνθρωπο εϊναι ένα πρωταρχικό αίτημα γιά τόν διάλογο. ώστόσο.

άρνησης τοϋ κόσμου καί φυγής άπό αύτόν. εϊναι κοροϊδία. πού μας δδηγεΐ στήν άδιάκοπη έπιδίωξη τής άνθρωπιας. Τό νά κάνεις διαλέξεις περί άνθρωπισμοϋ καί νά άρνιέσαι τόν άνθρωπο. τήν οποία μας άρνήθηκε ή άδικία. έτσι κι ό διάλογος δέν μπορεί νά εύδοκιμήσει σ' ένα κλίμα άπελπισίας. Τέλος. δέν μπορεί νά υπάρξει πραγματικός διάλογος. μέ παρακινεί ή έλπίδα. συγκεκριμένες προθέσεις του. Κι άν άγωνίζομαι μ* έλπίδα. Δέν μπορεί νά υπάρξει άν οί λόγοι αύτοϋ του μέρους δέν συμβιβάζονται μέ τά έργα του. τότε μπορώ καί νά περιμένω. γραφειοκρατική καί πληκτική. άπ* 6που αύτοί ξεκινάνε σέ μιά συνεχή άναζήτηση — μιάν άναζήτηση πού μπορεί νά διεξάγεται μόνο άπό κοινοϋ μέ άλλους άνθρώπους.Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 107 τό ενα μέρος παρουσιάζει στά άλλα γιά τις πραγματικές. Τό νά λές ένα πράγμα καί νά κάνεις άλλο — τό νά δίνεις τό λόγο σου μ' έλαφρότητα — εϊναι κάτι πού δέν έμπνέει έμπιστοσύνη. ' Η άπανθρώπιση πού προκύπτει άπό ενα άδικο καθεστώς δέν εϊναι αίτία γιά άπόγνωση άλλά γιά έλπίδα. άν δέν περιέχει κριτικό στοχασμό — ένα στοχασμό πού άντιλαμβάνεται μιάν άδιαίρετη άλληλεγγύη άνάμεσα στόν κόσμο καί στούς άνθρώπους καί δέν δέχεται κανένα διχασμό μεταξύ τους — ένα στοχασμό πού βλέπει τήν πραγματικότητα σάν μιά έξελικτική πορεία καί σάν άλλαγή καί 6χι σάν στατική όντότητα — ένα στοχασμό πού δέν άπομονώνεται άπό τή δράση — άλλά διαρκώς βρίσκεται μέσα στή συγκεκριμένη πραγματικότητα. "Οσον καιρό άγωνίζομαι. Οΰτε μπορεί νά ύπάρξει διάλογος χωρίς έλπίδα. ή συνάντησή τους θά εϊναι άδεια καί στείρα. "Αν οί διαλεγόμενοι δέν προσδοκούν τίποτα άπό τίς προσπάθειές τους. εϊναι υποκρισία. πού άτενί- . Ή έλπίδα εϊναι ριζωμένη στων άνθρώπων την άτέλεια. "Οπως καί ή συνάντηση τών άνθρώπων πού προσπαθούν νά γίνουν πληρέστερα άνθρώπινοι. Έλπίδα 6μως δέν σημαίνει σταύρωμα τών χεριών καί άναμονή. ' Η άπελπισία εϊναι μιά μορφή σιωπής. Ό κριτικός στοχασμός εϊναι άντίθετος πρός τόν άφελή στοχασμό. Τό νά υμνολογείς τη δημοκρατία καί νά φιμώνεις τόν λαό. χωρίς νά φοβάται τούς κινδύνους πού αύτό συνεπάγεται.

1966). (Rio de Janeiro. ώς άσκηση έλευθερίας. καί χωρίς έπικοινωνία δέν ύπάρχει άληθινή παιδεία. ένας τομέας πού παίρνει μορφή καθώς έπενεργώ πάνω του »6.. ό διαλογικός χαρακτήρας της παιδείας. Educaçdo e Vida. "Οπως λέει κι ό Pierre Furter : « « Σκοπός δέν θά εϊναι πιά νά έξαλείψουμε τούς κινδύνους πού περικλείνει ή ιστορικότητα της ζωής περιχαρακωνόμενοι στόν χώρο πού θεωρούμε άσφαλή. Μ* αύτόν τόν τρόπο. Χωρίς διάλογο δέν ύπάρχει έπικοινωνία.. γιά χάρη της συνεχούς έξανθρώπισης τών άνθρώπων. Instituto Superior de Estudios Brasileiros. 3 . Γιά τόν άφελή στοχασμό. άρνούμενος τήν ιστορικότητα. δέν άρχίζει ίταν ό δάσκαλος-μαθητής συναντά τούς μαΆ π ό τήν έπιστολή ένός φίλου. Γιά τόν κριτικό στοχαστή σημασία έχει ή συνεχής μεταλλαγή της πραγματικότητας. "Ετσι. Γιά τόν άφελή στοχαστή σημασία έχει ή προσαρμογή σ* αύτό τό τακτοποιημένο « σήμερα ».108 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ ζει « τόν Ιστορικό χρόνο ώς βάρος. Μιά παιδεία πού εϊναι σέ θέση νά άρει τήν άντίφαση άνάμεσα στό δάσκαλο καί στό μαθητή πραγματοποιείται μόνο σέ μιά κατάσταση δπου καί οί δυό κατευθύνουν τή δραστηριότητα της γνώσης στό άντικείμενο πού ύπάρχει άνάμεσά τους. ώς μιά στρωμάτωση τών έπιτεύξεων καί τών έμπειριών τοϋ παρελθόντος »5. πού έπιβάλλεται μέ τή μαζική παρουσία του. άλλά ώς ένα έλεύθερο πεδίο. εϊναι Ικανός νά γεννήσει καί κριτικό στοχασμό. Μόνο ό διάλογος. ό σκοπός εϊναι άκριβώς νά προσκολληθεί γερά σ' αύτόν τόν άσφαλισμένο χώρο καί νά προσαρμοστεί σ' αύτόν. άρνιέται καί τόν έαυτό του σάν στοχασμό. 6 Pierre Furter. Τό Σύμπαν άποκαλύπτεται σέ μέναίχι ώς χώρος. πού άπαιτεϊ κριτικό στοχασμό. άπ' ίπου τό παρόν θά άναδυθεϊ τακτοποιημένο καί « εύπρεπές ». άλλά άντίθετα νά κάνουμε τόν χώρο ιστορικό. στήν όποία δέν μπορώ νά κάνω άλλο άπό τό νά προσαρμοστώ.

διαποτισμένες άπό άνησυχίες. άλλά άντίθετα. άλλά μάλλον άπό τόν Α μαζί μέ τόν Β. τωρινή παρουσία τών πραγματικών άνθρώπων. μέ μεσάζοντα τήν πραγματικότητα — μιάν πραγματικότητα πού έντυπωσιάζει καί προκαλεί καί τά δύο ένδιαφερόμενα μέρη καί γεννά άπόψεις καί γνώμες πάνω σ' αύτήν. δ Μάο δήλωσε : « Ξέρεις. Antimemoirs. 1968). άμφιβολίες. New York. έλπίδες ή καί άποθαρρύνσεις. 8ταν ό πρώτος άναρωτιέται ποιό θά είναι τό θέμα τοϋ διαλόγου μέ τούς τελευταίους.τι έμεΐς έπήραμε άπ* αύτές συγκεχυμένα ». όργανώνοντας τό δικό του πρόγραμμα. Ό αύθεντικός άνθρωπι7 Σέ μιά μακρά συζήτηση πού εϊχε ό Μαλρώ μέ τόν Μάο Τσέ-Τούνγκ. τό όποιο δέν μπορεί νά βασίζεται στό τί δ παιδαγωγός νομίζει πώς είναι καλύτερο γιά τούς μαθητές του. Γιά τόν άντιδιαλογικό « τραπεζικό » παιδαγωγό τό πρόβλημα τοϋ περιεχομένου άπλώς άφορα τό πρόγραμμα γιά τό όποιο θά μιλήσει στούς μαθητές του. . τόν προβληματίζοντα δάσκαλο-μαθητή. στήν έπιθυμία του νά οικοδομήσει ίνα ιδεατό μοντέλο τοϋ « καλοΰ άνθρώπου » συχνά παραβλέπει τή συγκεκριμένη. (André Malraux. Γιά τόν όπαδό τοϋ διαλόγου. ή διδακτέα Ολη δέν εϊναι οΰτε δώρο. είχα πει πρίν άπό πολύν καιρό : Θά πρέπει νά διδάξουμε στίς μάζες μέ σαφήνεια δ. οΰτε κάτι πού έπιβάλλεται — άποσπασματικές πληροφορίες πού « καταθέτονται » στό μυαλό τών μαθητών — άλλά ή όργανωμένη. Μιά αύθεντική παιδεία δέν άσκεΐται άπό τόν Α γιά τόν Β ή άπό τόν Α περί τοϋ Β. "Ενας άπλοΐκά έννοούμενος άνθρωπισμός. Καί ή άπασχόληση μέ τό περιεχόμενο τοϋ διαλόγου εϊναι πράγματι άπασχόληση μέ τό προγραμματικό περιεχόμενο της έκπαίδευσης. Καί ό ίδιος άπαντα στή δική του έρώτηση. ή συστηματοποιημένη καί άναπτυγμένη « άνα-παράσταση » στά άτομα τών πραγμάτων πάνω στά όποια θέλουν νά μάθουν περισσότερα7. Αύτή ή βεβαίωση περιέχει μιά όλόκληρη διαλογική θεωρία γιά τό πως καταρτίζεται τό πραγματικό περιεχόμενο της έκπαίδευσης.Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 109 θητές-δασκάλους σέ παιδαγωγικές συνθήκες. Αύτές οί άπόψεις. περιλαβαίνουν σημαντικά θέματα πάνω στά όποια μπορεί νά καταρτιστεί τό προγραμματικό περιεχόμενο τής παιδείας.

πέφτουν συχνά στό σφάλμα νά άσπάζονται τήν « τραπεζική » μέθοδο κατάρτισης ένός προγραμματικοΰ περιεχομένου άπό τά πάνω πρός τά κάτω. σελ. τό άντικείμενο της δράσης είναι ή πραγματικότητα πού πρέπει νά μετασχηματιστεί άπό αύτούς τούς ίδιους μαζί μέ άλλους άνθρώπους — δχι άπό μόνο τούς άλλους. οί έπαναστάτες ήγέτες στήν έπιθυμία τους νά πετύχουν τήν υποστήριξη τοϋ λαοΰ γιά τήν έπαναστατική δράση. 01 τελευταίοι. Πολλά πολιτικά καί έκπαιδευτικά προγράμματα ναυάγησαν γιατί οί συντάκτες τους τά κατάρτισαν σύμφωνα μέ τίς προσωπικές τους άπόψεις γιά τήν πραγματικότητα. δίχως οδτε μιά φορά νά λογαριάσουν (έκτός ώς άπλά άντικείμενα της δράσης τους) τούς άνθρώπους-πού-νπάρχουν-μέσα-σέ-δρισμένες-συνθήκες καί γιά τούς οποίους προορίζεται έπιδεικτικά τό σχετικό πρόγραμμα. Furter. Ξεχνοΰν πώς δ βασικός στόχος είναι νά άγω8 Ρ. άλλά 6χι στήν κοσμοαντίληψη τοΰ λαοΰ10. γιά νά τούς δώσουμε « γνώσεις » ή γιά νά τούς έπιβάλουμε τό μοντέλο τοϋ « καλοΰ άνθρώπου » μ' Ινα πρόγραμμα πού τό περιεχόμενό του έμεΐς οί ίδιοι όργανώσαμε. τοϋ όποΐου νιώθουν πώς είναι συστατικά στοιχεία καί 8χι πλαστουργοί. « συνίσταται στό νά μας δίνεται ή δυνατότητα νά συνειδητοποιήσουμε δτι ή άρτια άνθρωπιά μας είναι Ινας δρος καί μιά υποχρέωση. είναι σχεδόν όμφαλικά δεμένοι μέ τόν κόσμο της φύσης.109 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ σμός. Δυστυχώς. Πλησιάζουν τούς έργάτες ή τούς άγρότες μέ προγράμματα πού μπορεί νά άνταποκρίνονται στή δική τους κοσμοαντίληψη. Δέν μπορούμε οδτε νά πλησιάσουμε τούς έργάτες ή τούς άγρότες9 άκολουθώντας τό « τραπεζικό » στύλ. δπως λέει κι δ Pierre Furter. Οί καταπιεστές είναι έκεΐνοι πού άσκοΰν τήν έπίδρασή τους στούς άνθρώπους γιά νά τούς προσηλυτίσουν καί νά τούς προσαρμόσουν σέ μιά πραγματικότητα πού πρέπει νά μείνει άθικτη. 165. δμως. μιά κατάσταση καί Ινα πρόγραμμα » β . συνήθως βυθισμένοι μέσα σ' ίνα Αποικιακό περιβάλλον. Γιά τόν άληθινά άνθρωπιστή παιδαγωγό καί τόν γνήσιο έπαναστάτη. Ό « Τά στελέχη μας πού έργάζονται στόν πολιτιστικό τομέα πρέπει νά υπηρετούν τό λαό μέ μεγάλο ένθουσιασμό καί άφοσίωση κα( πρέπει νά 9 . ατά Ίδto.

Μιά τέτοια διατύπωση δέν άνήκει στό λεξιλόγιο μιας έπαναστατικής ήγεσίας. Πρόκειται γιά μιά τακτική άσυμβίβαστη μέ μιά πραγματικά άπελευθερωτική πορεία δράσης ή όποία. οί άρχουσες έλίτ χρησιμοποιοΰν τήν « τραπεζική » άντίληψη της άγωγής γιά νά ενθαρρύνουν τήν παθητικότητα στόν καταπιεζόμενο. παρουσιάζοντας τά προπαγανδιστικά συνθήματα τών καταπιεστών ώς Ινα πρόβλημα. Σέ τέτοιες περιπτώσεις πρέπει νά περιμένουμε υπομονετικά.. Υπάρχουν έδώ δύο άρχές : ή μία εϊναι οί πραγματικές άνάγκες των μαζών καί βχι αύτδ πού έμεΐς φανταζόμαστε δτι ίχουν άνάγκη* ή άλλη εϊναι οί πόθοι των μαζών.. III. πού θά πρέπει νά Αποφασίζουν μόνες τους Αντί νά τίς κάνουμε έιχεΐς νά άποφασίζουν γιά τΙς έπιδιώξεις τους. πού δημιουργούν άκόμα μεγαλύτερο φόβο γιά έλευθερία. Στό κάτω-κάτω. Στήν πολιτική τους δραστηριότητα. τόμ. ίσο κι άν είναι καλοπροαίρετο. σελ. βοηθάει τούς καταπιεζόμενους νά « άποτινάξουν » αύτά τά συνθήματα άπό μέσα τους. Πεκίνο 1967. ('Οκτώβριος 1944. Κάθε έργασία πού γίνεται γιά τΙς μάζες πρέπει νά ξεκινάει άπό τίς άνάγκες τους καί 6χι άπό τίς έπιθυμίες δποιουδήποτε άτόμου.Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 111 νιστοΰν στό πλευρό τοϋ λαοΰ γιά νά ξανακερδίσει ό λαός τή χαμένη του άνθρωπιά καί 6χι αύτοί « νά κερδίσουν τό λαό » μέ τό μέρος τους. πού άντιστοιχεϊ μέ τήν « καταποντισμένη » συνείδηση τοϋ τελευταίου. Τό 'Ενωμένο μέτωπο ατό έχπολιτιστικό Ιργο. μέχρι πού μέ τή δουλειά μας ή πλειοψηφία θά ίχει συνειδητοποιήσει τήν άνάγκη καί άποφασίσει νά τήν πραγματοποιήσει. Γιά νά τό πετύχουν αύτό πρέπει νά δροϋν σύμφωνα μέ τίς άνΑγκες καί τίς έπιθυμΐες τών μαζών. Συχνά συμβαίνει Αντικειμενικά οί μάζες νά έχουν ΑνΑγκη μιας όρισμένης Αλλαγής χωρίς άκόμα νά έχουν υποκειμενικά έπίγνωση αύτης της άνάγκης. έργο τών άνθρωπιστών δέν εϊναι βέβαια ν' άντιπαραθέτουν τά δικά τους συνθήματα στά συνθήμα- συνδέονται μέ τίς μίζες καί ίχι νά Απομονώνονται άπό τίς μάζες. Ό ρόλος τοϋ έπαναστάτη εϊναι νά άπελευθερώσει. Δέν πρέπει νά προχωρούμε στήν άλλαγή. χωρίς άκόμα νά θέλουν ή νά εϊναι Αποφασισμένες νά κάνουν τήν άλλαγή. καί νά άπελευθερωθεΐ μαζί μέ τό λαό — καί 6χι νά κερδίσει τό λαό γιά τόν έαυτό του. άλλά στό λεξιλόγιο τοϋ καταπιεστή. Διαφορετικά θά Απομονωθούμε άπό τίς μάζες. Άπό τά Selected Works (Διαλεχτά Έργα) τοϋ Μάο Τσέ Τούνγκ. καί έκμεταλλεύονται αύτή τήν παθητικότητα γιά νά « γεμίσουν » τήν τέτοια συνείδηση μέ συνθήματα προπαγανδιστικά. . 186-187).

'Αντίθετα. ποτέ δέν πρέπει νά παρουσιάζουμε στό λαό προγράμματα πού δέν έχουν παρά λίγη ή καί καμιά σχέση Τό σημείο αύτό Αναλύεται λεπτομερώς στό Κεφάλαιο Δ. Άφετηρία γιά τήν όργάνωση τοϋ προγραμματικού περιεχομένου της παιδείας ή τής πολιτικής δραστηριότητας θά πρέπει νά είναι τό παρόν. ή υπάρχουσα συγκεκριμένη κατάσταση. Θά Αντίφασκαν μέ τόν Ιδιο τόν έαυτό τους (σοι Ανθρωπιστές θά χρησιμοποιούσαν τήν « τραπεζική » μέθοδο. Τό καθήκον αύτό προϋποθέτει δτι οί έπαναστάτες ήγέτες δέν πηγαίνουν στό λαό γιά νά τοϋ μεταβιβάσουν ένα μήνυμα « σωτηρίας » άλλά γιά νά μάθουν. άσχετα άπό καλές προθέσεις. πού « στεγάζουν » μέσα τους τόν δυνάστη. καί τήν όντικειμενική κατάσταση του καί τήν έπίγνωση πού έχει δ λαός γι' αύτή τήν κατάσταση — τά διάφορα έπίπεδα άντίληψης τοϋ έαυτοϋ του καί τοϋ κόσμου μέσα στόν δποΐο καί μέ τόν δποΐο ζει. σάν διχασμένες ύπάρξεις. δπου « τοποθετούνται » τά συνθήματα τής μιας όμάδας κ' ύστερα τής άλλης. διαμέσου τοϋ διαλόγου μαζί του. δέν μποροϋν ποτέ νά γίνουν άληθινά άνθρώπινες υπάρξεις. έργο τών άνθρωπιστών είναι νά φροντίσουν ώστε οί καταπιεζόμενοι νά άντιληφθοϋν δτι. συγκεκριμένη κατάσταση στόν λαό ώς πρόβλημα πού τόν προκαλεί νά δώσει κάποια άπάντηση. Χρησιμοποιώντας όρισμένες βασικές άντιφάσεις πρέπει νά θέτουμε τήν ύπάρχουσα. χρησιμοποιώντας τούς καταπιεζόμενους ώς έδαφος πειραματισμού. Ένα τέτοιο πρόγραμμα άποτελεΐ πολιτιστική έπιδρομή11.112 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τα τών καταπιεστών. Ποτέ δέν πρέπει νά περιοριζόμαστε σέ άπλές διαλέξεις γιά τήν παρούσα κατάσταση. Δέν μπορείς νά περιμένεις θετικά άποτελέσματα άπό ένα έκπαιδευτικό πρόγραμμα πού δέν σέβεται τίς άπόψεις πού έχει δ λαός γιά τόν κόσμο. (01 τελευταίοι είναι πάντα συνεπείς μΐ τόν έαυτό τους : δέν χρησιμοποιούν ποτέ μιάν προβληματίζουσα παιδαγωγική). 12 11 . πού άντανακλα τούς πόθους τοϋ λαοϋ. 8πως έξάλλου θ' Αντίφασκαν μέ τόν έαυτό τους καί οί δεξιοί που θά έφάρμοζαν τήν προβληματίζουσα Αγωγή. 6χι άκριβώς στό θεωρητικό έπίπεδο άλλά στό έπίπεδο τής δράσης12.

μέ τήν ευρύτερη έννοια τοϋ δρου). οδτε νά προσπαθούμε νάτοϋ τήν έπιβάλουμε. τίς άμφιβολίες. 8 . δέν μπορεί νά υπάρχει δίχως σκέψη. Καί ούτε ή γλώσσα. Μιά έκπαιδευτική καί πολιτική δράση πού δέν είναι κριτικά ένημερωμένη γιά τήν κατάσταση αύτή διατρέχει τόν κίνδυνο είτε νά κάνει « καταθέσεις » εϊτε νά είναι φωνή βοώντος έν τη έρήμω. γιά νά έπικοινωνοΰν άποτελεσματικά. άλλά ν' άνοίξουμε διάλογο μέ τό λαό σχετικά μέ τή δική του άποψη καί μέ τή δική μας. Συχνά. έτσι δπως έκδηλώνεται ποικιλότροπα στή δράση του. Στήν πραγματικότητα πού συνδέει τούς άνθρώπους. καθρεφτίζει τήν κατάσταση του μέσα στόν κόσμο. Ή γλώσσα τοϋ παιδαγωγοΰ ή τοϋ πολιτικοΰ (καί φαίνεται δλο καί πιό καθαρά πώς ό πολιτικός πρέπει νά γίνει καί παιδαγωγός. ' Η διερεύνηση αύτοϋ πού έχω όνομάσει « θεματικό σύμπαν » Ι 3 τοϋ λαοΰ — τό σύμπλεγμα τών « παραγωγικών θεμάτων » (θεμάτων πού γεννοΰν άλλα θέμαΉ ίκφραση « σημαντική θεματική » (meaningful thematioe) χρησιμοποιείται μέ τό Ιδιο νόημα. πρέπει νά πάμε νά βροΰμε τό προγραμματικό περιεχόμενο τής παιδείας. Θά πρέπει νά καταλάβουμε δτι ή άποψή του γιά τόν κόσμο. παιδαγωγοί καί πολιτικοί μιλοϋν καί δέν κατανοούνται γιατί τά λεγόμενά τους δέν έναρμονίζονται μέ τή συγκεκριμένη κατάσταση έκείνων στούς όποιους άπευθύνονται. οδτε ή σκέψη μποροΰν νά υπάρχουν χωρίς μιά δομή στήν όποια ν' άναφέρονται. δπως καί ή γλώσσα τοϋ λαοΰ. θά πρέπει νά κατανοοΰν τίς δομικές συνθήκες μέσα στίς όποιες ή σκέψη καί ή γλώσσα τοϋ λαοΰ έχουν διαλεκτικά διαμορφωθεί. Ό παιδαγωγός καί ό πολιτικός.Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙΔΙΑΛΟΓΟΣ 113 μέ τίς έγνοιες. τίς έλπίδες καί τούς φόβους του — προγράμματα πού κάποτε μεγαλώνουν στήν πραγματικότητα τούς φόβους της καταπιεζόμενης συνείδησης. καί στόν τρόπο πού άντιλαμβάνονται αύτή τήν πραγματικότητα παιδαγωγοί καί λαός. "Ετσι ή όμιλία τους είναι αλλοτριωμένη καί άλλοτριώνουσα ρητορική. Δέν είναι ρόλος δικός μας νά μιλάμε στό λαό γιά τή δική μας κοσμοαντίληψη.

Πρίν νά προχωρήσουμε στήν άκριβέστερη περιγραφή ένός « παραγωγικού θέματος » (πράγμα πού θά φωτίσει καί τό τί έννοοΰμε μέ τόν 8ρο « ίνα έλάχιστο θεματικό σύμπαν »). τή σημασία του. θεωρώ άπαραίτητο νά παρουσιάσω μερικές προκαταρκτικές σκέψεις. τά έπίπεδα στά όποια συλλαμβάνουν αύτήν τήν πραγματικότητα. τήν πολλαπλότητά του. τότε πρίν νά δοκιμάσουμε νά κατανοήσουμε τό θέμα σ* 8λο του τόν πλοΰτο. τίς μεταβολές του (βλέπε τό βιβλίο μου « Μορφωτική δράση γιά τήν Ελευθερία »). άλλά τήν ϊδια τήν ύπαρξη ή τήν άνυπαρξία τών θεμάτων αύτών καθαυτών. Σέ άπόλυτη άρμονία μέ τόν άπελευθερωτικό σκοπό τής διαλογικής παιδείας. "Αν καί μιά στάση κριτικής άμφιβολίας δικαιολογείται. άλλά καί μέσω τής κριτικής έξέτασης τών σχέσεων μεταξύ άνθρώπων καί κόσμου. οΰτε μιά υπόθεση έργαοίας πού πρέπει νά άποδειχτεΐ. καθώς καί τών διανθρώπινων σχέσεων πού περικλείνονται στίς πρώτες. νά δίνει τήν εύκαιρία τόσο γιά τήν άνακάλυψη παραγωγικών θεμάτων 8σο καί γιά τό δυνάμωμα τής συνειδητοποίησης τοϋ λαοΰ πάνω σ' αύτά τά θέματα. Ά ν ήταν μιά υπόθεση πού έπρεπε ν* άποδειχτεΐ. τό άντικείμενο τής διερεύνησης είναι 8χι οί άνθρωποι (σάν νά ήταν άνατομικά κομμάτια). καί ή άποψή τους γιά τόν κόσμο. ή άρχική διερεύνηση δέν θάπρεπε νά έπιδιώκει νά πιστοποιήσει τή φύση τοϋ θέματος. πού οί άνθρωποι χρησιμοποιοΰν γιά ν' άναφερθοϋν στήν πραγματικότητα.114 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τα) — έγκαινιάζει τό διάλογο της παιδείας ώς άσκηση έλευθερίας. Ή ίννοια «παραγωγικό θέμα» δέν είναι οΰτε μιά αύθαίρετη έπινόηση. άλλά ή σκέψη-γλώσσα. "Αν ίτσι ίχουν τά πράγματα. Τότε μόνο θά μπορέσουμε νά προχωρήσουμε στήν κατανόησή του. Ή μεθοδολογία αύτης της διερεύνησης πρέπει νά είναι κι αύτή διαλογική. πού είναι καί ή πηγή τών παραγωγικών τους θεμάτων. καί τήν ιστορική του σύνθεση. θά πρέπει πρώτα νά έπαληθεύσουμε άν εϊναι ή 8χι ένα άντικειμενικό γεγονός. . ώστόσο φαίνεται πώς είναι δυνατό νά έπαληθεύσουμε τήν πραγματικότητα τοϋ παραγωγικοΰ θέματος — 8χι μόνο μέσω τής προσωπικής υπαρξιακής έμπειρίας μας.

άλλά άπλώς « παρατηρείται » άπό . * Η Ικανότητα αύτη τόν διακρίνει άπό τά άλλα ζώα. Σέ τούτη τή φαινομενικά έπιφανειακή διάκριση βρίσκονται τά σύνορα πού χωρίζουν τή δράση τοϋ καθενός στό διάστημα τής ζωής του. οΰτε μποροϋν νά συσχετίζουν τΙς άλλαγές πού έπιφέρουν στή φύση μέ δποιοδήποτε νόημα πέρα άπ' αύτές.Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 115 Αξίζει νά προσέξουμε περισσότερο αύτό τό σημείο. Ή ζωή τους δέν είναι ή ζωή έκείνου πού δέχεται νά ριψοκινδυνέψει. Τά ζώα δέν προκαλοϋνται άπό τόν περίγυρο πού καθημερινά άντιμετωπίζουν. πού είναι άνίκανα νά ξεχωρίσουν τόν έαυτό τους άπό τη δραστηριότητά τους καί έπομένως είναι άνίκανα νά σκεφτούν τόν έαυτό τους. άνίκανα νά άντικειμενικοποιοϋν τόν έαυτό τους ή τή δραστηριότητά τους. πού είναι Ιστορικός. γιατί ζοΰν σ' ένα καταθλιπτικό παρόν. Άνίκανα νά άποφασίζουν τά ΐδια. πού θά μποροϋσε νά τό ξεχωρίσει ώς « έγώ ». Ό κίνδυνος δέν είναι πρόκληση πού τήν άντιλαμβάνεσαι ΰστερα άπό σκέψη. άνίκανα νά δρίσουν στόχους γιά τόν έαυτό τους. γιατί δέν έχουν έπίγνωση δτι ριψοκινδυνεύουν. Ό άνθρώπινος κόσμος. στερούμενα ένός « αΰριο » κι ένός « σήμερα ». "Ετσι. τά ζώα είναι βασικά « δντα καθ' έαυτά ». ό άνθρωπος είναι τό μόνο πού δχι μόνο άσχολεΐται μέ τΙς πράξεις του άλλά καί μέ τόν ϊδιο τόν έαυτό του ώς άντικείμενο τοϋ στοχασμού του. Γιά τό ζώο δ κόσμος δέν άποτβλεΐ ένα « δχι έγώ ». Άκόμα καί ή « άπόφαση » γι' αύτή τους τή δραστηριότητα άνήκει στό είδος τους καί δχι σ' αύτά τά ϊδια. Ή άνιστορική ζωή τους δέν ξετυλίγεται μέσα στόν « κόσμο » — νοούμενο στή στενή του έννοια. « βυθισμένα » σ' έναν κόσμο στόν δποΐο δέν μποροϋν νά δώσουν κανένα νόημα. Απλώς δέχονται τούς έρεθισμούς του. Δέν πρέπει νά ξεχνάμε — δσο κι άν φαίνεται κοινοτοπία—δτι. χρησιμεύει σάν άπλό στήριγμα γιά τό « βν καθ' έαυτό ». Γιατί ή δραστηριότητα τοϋ ζώου είναι μιά προέκταση τοϋ ϊδιου καί τά άποτελέσματα αύτής τής δραστηριότητας είναι έπίσης άξεχώριστα άπό τό ϊδιο : τά ζώα δέν μποροϋν νά σκοποθετοϋν. άνάμεσα στά άτελή ζώα. τά ζώα είναι άνιστορικά.

Τό « έδώ ». Καί. δέν μπορούν νά φτιάξουν τή ζωή τους. πού νά περιλαμβάνει τήν κουλτούρα καί τήν ιστορία. δέν μπορούν νά άλλάξουν ούτε τόν περίγυρό της. Ό βρος « ύπάρχω » σημαίνει μιά βαθύτερη συμμετοχή στή διαδικασία τοϋ « γίγνεσθαι ». συμβολικό. τό « έδώ » σημαίνει δχι τόν σκέτο φυσικό χώρο άλλά καί έναν ιστορικό χώρο. τό < έδώ » εϊναι μόνο ( μιά φυσική κατοικία. Κατά συνέπεια δέν άπαιτεΐ άντιδράσεις πού προκύπτουν άπό τή λήψη κάποιας άπόφασης. μέ τήν όποία έρχονται σ' έπαφή. τά ζώα δέν αύτοδεσμεύονται μέ υποχρεώσεις κι εύθύνες. Οί άνθρωποι υπάρχουν σ* έναν κόσμο. Γι' αύτούς τούς λόγους. Τά ζώα περνοΰν τή ζωή τους πάνω σ* ένα άχρονικό. πού σημαίνει μόνο έπιβίωση. έφόσον δέν μπορούν νά τή φτιάξουν. έπίπεδο. καί ή ΰπαρξή τους εϊναι ιστορική. πού διαρκώς τόν άναδημιουργοΰν καί μεταβάλλουν. έχοντας τό κέντρο λήψης άποφάσεων μέσα τους καί στίς σχέσεις τους μέ τούς άλλους καί μέ τόν κόσμο. οί άνθρωποι δχι μόνο ζοΰν άλλά καί υπάρχουν14. Γιά τά ζώα. Σέ διάκριση άπό τά ζώα. δροϋν σέ συνάρτηση μέ τούς στόχους πού καθορίζουν. τό ρήμα « ζώ » είναι ο πιό βασικός δρος. Άκόμα καί στά δάση παραμένουν « δντα καθ* έαυτά » τόσο ζωώδη δσο καί στόν ζωολογικό κήπο. Γιά τούς άνθρώπους. χάρη στίς άλλαγές πού έπιτελοΰν πάνω του. οί δροι « ζω » καί « υπάρχω » πήραν έννοιες Αντίθετες άπό τήν έτυμολογική τους προέλευση. . διαποτίζοντας τόν κόσμο μέ τή δημιουργική τους παρουσία. τό « τώρα ». Οΰτε μπορούν νά γνωρίζουν τόν άφανισμό τους. ' Η άνιστορική τους κατάσταση δέν τούς έπιτρέπει νά « άναλάβουν » υπεύθυνα τή ζωή τους. Αντίθετα. Τό άποτέλεσμα είναι δτι τά ζώα δέν « έκζωίζουν » τόν περίγυρό τους γιά νά έκζωίσουν τόν έαυτό τους — οΰτε δμως τόν « άποζωίζουν ». οί άνθρωποι εϊναι ένήμεροι γιά τή δραστηριότητά τους καί γιά τόν κόσμο πού τούς περιστοιχίζει. τό « έκεΐ ».116 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τά σημάδια πού τόν φανερώνουν. "Οπως χρησιμοποιείται έδω. γιατί δέν έχουν τή δύναμη νά διαστείλουν τόν κόσμο τους-« έρεισμα » σέ έναν κόσμο μέ νόημα. όμοιόμορφο στήριγμα. τό « αύριο » καί τό Στά άγγλικά.

δμως. Οί άνθρωποι άποκρίνονται σ' αύτή τήν πρόκληση μέ ένέργειες. Δέν είναι τό σύνορο πού χωρίζει τό 6ν άπό τό μηδέν άλλά τό σύνορο πού χωρίζει τό 6ν άπό τό 6ν πού είναι περισσότερο ίν ». πού άποβλέπουν στήν άρνηση καί στό ξεπέρασμα. ώς έμπόδια γιά τήν άπελευθέρωσή τους. 1960. τοΰ κόσμου — έπειδή είναι συνειδητές ύπάρξεις — υπάρχουν σέ μιά διαλεκτική σχέση άνάμεσα στόν καθορισμό τών όρίων καί της έλευθερίας τους. Vieira Pinto. ίπου τελειώνουν ol δυνατότητες άλλά τά πραγματικά όρια άπ' δπου όλες ol δυνατότητες άρχίζουν ». πέρα γιά πέρα καθορισμένη. 284). ή τό « έκεΐ ». "Ετσι. χρησιμοποιώντας τήν ϊννοια χωρίς τήν Απαισιόδοξη άποψη πού βρίσκαμε προηγούμενα στόν Jaspers. κι δχι στήν παθητική άποδοχή τοΰ « δοσμένου ».Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 117 « χτές » δέν υπάρχουν κυριολεκτικά γιά τό ζώο. . τόμος II. άλλά ό τρόπος πού οί άνθρωποι τίς άντιλαμβάνονται σέ μιά δοσμένη Ιστορική " Ό καθηγητής Alvaro Vieira Pinto Αναλύει μέ σαφήνεια τό πρόβλημα των « όριακων καταστάσεων ». άποκαλύπτοντας τήν πραγματική τους φάση ώς συγκεκριμένες Ιστορικές διαστάσεις μιας δοσμένης πραγματικότητας. δηλαδή. Τά ζώα δέν μποροΰν νά ξεπεράσουν τά δρια πού τούς έπιβάλλονται άπό τό « έδώ ». Conaciencia e Realidade Nacional (Rio de Janeiro. πού ό Vieira Pinto όνομάζει « όριακές ένέργειες » : ένέργειες. έπομένως. Ά π ό τή στιγμή πού οί άνθρωποι τίς άντιλαμβάνονται ώς δεσμά. σ. οί καταστάσεις αυτές ξεπροβάλλουν άνάγλυφες άπό τό φόντο τους. έπειδή διακρίνουν τόν έαυτό τους άπό τήν ϊδια τή δραστηριότητά τους. πού ή ζωή του στερείται αυτοσυνείδησης καί είναι. πού τόν άντικειμενικοποιοΰν. ol « όριακές καταστάσεις » δέν είναι τά « Αξεπέραστα όρια. (Alvaro Vieira Pinto. έπειδή τοποθετοΰν τό κέντρο λήψης άποφάσεων μέσα τους καί στίς σχέσεις τους μέ τόν κόσμο καί μέ τούς άλλους. έπομένως. Γιά τόν Α. οί άνθρωποι ξεπερνούν τίς καταστάσεις πού τούς περιορίζουν : « τίς όριακές καταστάσεις » 13 . δέν είναι οί όριακές καταστάσεις καθ* έαυτές καί μόνες τους πού δημιουργούν ένα κλίμα άπελπισίας. τό « τώρα ». έπειδή έχουν έπίγνωση τοΰ έαυτοϋ τους καί. Έπειδή διαχωρίζουν τόν έαυτό τους άπό τόν κόσμο. 01 άνθρωποι.

άλλά ή προσαρμογή σ* αύτό. σ. δταν τά ζώα « φτιάχνουν » μιά φωλιά. . στήν δποία οί δριακές καταστάσεις θεμελιώνονται ιστορικά. δέν δημιουργούν προϊόντα πού προκύπτουν άπό « δριακές ένέργειες ». Καθώς ή πραγματικότητα άλλάζει καί παραμερίζονται αύτές οί καταστάσεις. Ιστορική πραγματικότητα. Καί γι* αύτό τά ζώα δέν έχουν ικανότητα γιά δριακές ένέργειες. τά ζώα δέν ξεδιακρίνουν άνάμεσα στόν κόσμο καί στόν έαυτό τους. « Τό προϊόν ένός ζώου άνήκει άμεσα στό φυσικό του σώμα. Ό κόσμος τών ζώων μέ τά σταθερά του έρείσματα δέν περιέχει δριακές καταστάσεις. Δεμένα όργανικά στά έρείσματά τους. Ή παραγωγική τους δραστηριότητα υποτάσσεται στήν Ικανοποίηση μιας φυσικής άναγκαιότητας. νέες καταστάσεις έμφανίζονται πού μέ τή σειρά τους προκαλούν νέες δριακές ένέργειες. άναπτύσσεται Ινα κλίμα έλπίδας καί έμπιστοσύνης πού σπρώχνει τούς άνθρώπους νά ξεπεράσουν τίς δριακές καταστάσεις. μιά κυψέλη ή τήν τρύπα τους μέσα στή γη.118 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ στιγμή : άν δηλαδή έμφανίζονται ώς δεσμά ή ώς άξεπέραστοι φραγμοί. 1964. Συνεπώς. τά ζώα δέν περιορίζονται άπό δριακές καταστάσεις — πού εϊναι ιστορικές — άλλά άπό δλόκληρο τό έρεισμα. Καί δ πιό ταιριαστός ρόλος γιά τά ζώα δέν εϊναι νά δημιουργήσουν σχέσεις μέ τό έρεισμά τους (δπότε τό έρεισμα θά ήταν ένας κόσμος). Economical and Philosophical ϊκδ. Manuscripts of 1844. πού άπαιτοΰν μιάν άποφασιστική στάση άπέναντι στόν κόσμο : διαχωρισμό άπό τόν κόσμο καί άντικειμενικοποίηση τοϋ κόσμου μέ σκοπό τήν άλλαγή του. ένώ δ άνθρωπος άντικρίζει έλεύθερα τό προϊόν του )>16. "Ετσι. πού έρεθίζει άπλώς καί δέν προκαλεί. λόγω τοϋ άνιστορικοΰ χαρακτήρα του. Κι έπειδή ή κριτική άντίληψη ένσαρκώνεται στή δράση. Μόνο προϊόντα πού προέρχονται άπό τή δραστηριότητα ένός " Karl Marx. Ό στόχος αύτός μπορεί νά έπιτευχθεΐ μόνο μέ τή δράση πάνω στή συγκεκριμένη. δηλαδή άπό μεταμορφωτικές άντιδράσεις. Dirk Struik (New York. 113).

άλλά πού δέν άνήκουν στό φυσικό του σώμα (έστω κι άν φέρνουν ϊσως τή σφραγίδα του). "Ενα 6ν Ικανό γιά μιά τέτοια παραγωγή (καί πού έπομένως έχει αύτοεπίγνωση.Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 119 βντο ς. Dialéclica (iMexico. οί άνθρωποι ταυτόχρονα δημιουργοϋν Ιστορία καί γίνονται ίστορικά-κοινωνικά βντα. μποροϋν νά δώσουν τή διάσταση τοϋ νοήματος στό γενικότερο πλαίσιο. Γιατί — άντίθετα άπό τά ζώα — οί άνθρωποι μποροϋν νά τριδιαστατοποιοϋν τό χρόνο. 'Ακριβώς. βλ. πού διεξάγεται δίχως μιά πράξη. εϊναι ένα « 6ν γιά τόν έαυτό του ») δέν θά μποροΰσε πιά νά είναι άν δέν ήταν μέσα στή διαδικασία τον γίγνεσθαι στόν κόσμο μέ τόν όποιο σχετίζεται1 δπως άλλωστε καί δ κόσμος δέν θά υπήρχε άν αύτό τό 6ν δέν υπήρχε. Μέσα άπό τή συνεχή πράξη. παράγουν βχι μόνο ύλικά άγαθά — χειροπιαστά άντικείμενα — άλλά καί κοινωνικούς θεσμούς. δέν εϊναι δημιουργική. Ή δραστηριότητα τοϋ ζώου. ώς μετασχηματίζοντα καί δημιουργικά βντα. Ή Ιστορία τους. πού γίνεται έτσι ένας κόσμος. σέ παρελθόν. άναπτύσσεται ώς μιά διαρκής πορεία μετασχηματισμοϋ. δπου υλοποιούνται οί έποχικές ένότητες. οί άνθρωποι. ' Η διαφορά άνάμεσα στά ζώα — πού (γιά τό λόγο δτι ή δραστηριότητά τους δέν άποτελεϊ δριακές ένέργειες) δέν μποροϋν νά φτιάξουν προϊόντα άποσπασμένα άπό τά ϊδια — καί τούς άνθρώπους — πού μέ τήν έπενέργειά τους πάνω στόν κόσμο δημιουργοΰν τήν περιοχή τής κουλτούρας καί τής Ιστορίας — εϊναι δτι μόνον οί τελευταίοι εϊναι βντα τής πράξης. 17 Γιά τό στμιχΐο αύτό. Ή μετασχηματίζουσα δραστηριότητα τοϋ άνθρώπου εϊναι δημιουργική. σέ συνάρτηση μέ τά δημιουργήματά τους. Μόνο οί άνθρωποι εϊναι πράξη — ή πράξη πού. δπως δ στοχασμός καί ή δράση πού άληθινά μετασχηματίζουν τήν πραγματικότητα. εϊναι ή πηγή τής γνώσης καί τής δημιουργίας. 1967). de lo Concreto . ίδέες καί έννοιες17.. παρόν καί μέλλον. Karel Kosik. στίς διαρκείς σχέσεις τους μέ τήν πραγματικότητα. Αύτές οί έποχικές ένότητες δέν εϊναι κλειστές χρονικές περίοδοι.

έννοιών. Μιά έποχή χαρακτηρίζεται άπό Ινα σύμπλεγμα ίδεών. άξΙες. Μπροστά σέ τοϋτο τό « σύμπαν τών θεμάτων » πού βρίσκονται σέ διαλεκτική άντίφαση. Hans Freyer. έλπίδων. Τό 18 Γιά τό πρόβλημα τών Ιστορικών ίποχών. Τά θέματα αύτά συνεπάγονται άλλα.. Μας φανερώνουν έπίσης τά καθήκοντα πού θά πρέπει νά άναληφθοϋν καί νά έκπληρωθοϋν. 'Αντίθετα. άλλά πάντοτε βρίσκονται σέ διαλεκτική άλληλεπίδραση μέ τά άντίθετά τους. δημιουργώντας ένα κλίμα άνορθολογικότητας καί σεκταρισμοϋ. Τό σύμπλεγμα τών άλληλένδετων θεμάτων μιας έποχής άποτελεϊ τό « θεματικό σύμπαν » της. Γι* αύτό. έννοιες. οί άνθρωποι παίρνουν έξίσου άντιφατικές θέσεις : άλλοι έργάζονται γιά τή διατήρηση τών ύφιστάμενων δομών. έκτός άπό τίς σχέσεις τών άνθρώπων μέ τόν κόσμο. κι άλλοι γιά νά τίς άλλάξουν. πού άντιπαραθέτονται ή είναι καί άντίθετά. άσύνδετα ή στατικά. Ινας θεμελιώδης ίρος τής ιστορίας — ή συνέχειά της — θά έξαφανιζόταν. πού είναι ή έκφραση τής πραγματικότητας. κατατείνοντας πρός μιά πληρότητα. βλ. Ή συγκεκριμένη έκθεση πολλών άπ' αύτές τίς ιδέες. . 1960). άξιων καί προκλήσεων σέ μιά διαλεκτική άλληλεπίδραση μέ τά άντίθετά τους. Καθώς όξύνεται ό άνταγωνισμός άνάμεσα στά θέματα.120 II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ στατικά στεγανά πού μέσα τους είναι κλεισμένοι οί άνθρωποι. καί έλπίδες. άμφιβολιών. Τά θέματα αύτά βρίσκονται παντοϋ. "Αν ήταν έτσι. τά Ιστορικά θέματα δέν είναι ποτέ άπομονωμένα. άποτελοΰν τά θέματα αύτής τής έποχής. Σέ μιά τέτοια κατάσταση. Teoria de la Epoca Actual (Mexico. καθώς καί τά έμπόδια πού άνακόπτουν τήν πλήρη έξανθρώπιση τοϋ άνθρώπου. ό μυθοπλαστικός άνορθολογισμός γίνεται ό ίδιος βασικό θέμα. άνεξάρτητα. Αύτό τό κλίμα άπειλεϊ νά άδειάσει τά θέματα τοϋτα άπό τή βαθύτερη σημασία τους καί νά τά άποστερήσει άπό τή χαρακτηριστικά δυναμική τους πλευρά. οί έποχικές ένότητες άλληλοσυνδέονται μέσα στή δυναμική τής Ιστορικής συνέχειας18. υπάρχει μιά τάση τόσο τών θεμάτων ίσο καί τής ίδιας τής πραγματικότητας νά μυθοποιούνται.

Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ

121

άντίθετό του θέμα, ή κριτική καί δυναμική άντίληψη τοϋ κόσμου, τείνει νά άποκαλύψει τήν πραγματικότητα, νά τήν άπομυθοποιήσει καί νά πετύχει μιά πλήρη πραγμάτωση τοϋ άνθρώπινου καθήκοντος : τή διαρκή άλλαγή τής πραγματικότητας γιά τήν άπελευθέρωσή τοϋ άνθρώπου. Σέ τελευταία άνάλυση τά θέματα19 περιέχουν καί περιέχονται μέσα στίς όριακές καταστάσεις. Τά καθήκοντα πού συνεπάγονται, άπαιτοΰν όριακές ένέργειες. "Οταν τά θέματα συγκαλύπτονται άπό τίς όριακές καταστάσεις, καί έτσι δέν γίνονται ευκρινώς αντιληπτά, τά άντίστοιχα καθήκοντα —οί άποκρίσεις τών άνθρώπων μέ τή μορφή τής Ιστορικής δράσης — δέν μποροΰν νά έκπληρωθοϋν οΰτε αύθεντικά οΰτε κριτικά. Σ' αύτές τίς συνθήκες, οί άνθρωποι δέν είναι σέ θέση νά ύπερβοϋν τίς όριακές καταστάσεις καί νά άνακαλύψουν δτι πέρα άπ' αύτές τίς καταστάσεις — καί σ' άντίφαση μ' αύτές — ύπάρχουν άχρησιμοποίητες άκόμα δυνατότητες. Κοντολογίς, οί όριακές καταστάσεις προϋποθέτουν τήν ύπαρξη τόσο άτόμων πού έξυπηρετοϋνται άμεσα ή έμμεσα άπ' αύτές τίς καταστάσεις, 8σο καί άτόμων πού παραγκωνίζονται καί χαλιναγωγούνται άπ' αύτές. Ά π ό τή στιγμή δμως πού οί τελευταίοι άντιλαμβάνονται αύτές τίς καταστάσεις ώς σύνορο άνάμεσα στό άπλό δν καί στό περισσότερο άνθρώπινο δν κι 6χι ώς τό σύνορο άνάμεσα στό δν καί στό μηδέν, άρχίζουν νά στρέφουν τίς αύξανόμενες κριτικές τους ένέργειες πρός τήν πραγμάτωση τών άχρησιμοποίητων δυνατοτήτων πού έμπεριέχονται σ' αύτή τήν άντίληψη τής κατάστασης. Ά π ό τήν άλλη μεριά, αύτοί πού έξυπηρετοϋνται άπό τήν παρούσα όριακή κατάσταση θεωρούν τίς άχρησιμοποίητες δυνατότητες σάν άπειλή κατά τής όριακής κατάστασης, άπειλή πού δέν πρέπει νά υλοποιηθεί, καί έργάζονται γιά τή διατήρηση τοϋ κατεστημένου. Συνεπώς, οί άπελευθε19 "Έχω όνομάσει τά θέματα αύτά « παραγωγικά » (δημιουργικά) γιατί (δπως κι άν γίνουν άντιληπτά καί δποια δραστηριότητα κι 4ν προκαλέσουν) περιέχουν τή δυνατότητα νά ξετυλιχτούν ξανά σέ πολλά θέματα πού μέ τή σειρά τους άπαιτοΰν τήν έκπλήρωση νέων καθηκόντων.

122

II ΑΓΩΓΗ

ΤΟΥ

ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ

ρώνουσες ένέργειες σ* ένα Ιστορικό περιβάλλον θά πρέπει νά άνταποκρίνονται δχι μόνο στά παραγωγικά θέματα άλλά καί στόν τρόπο μέ τόν όποιο αύτά τά θέματα συλλαμβάνονται. Τό αίτημα τοϋτο συνεπάγεται μέ τη σειρά του ένα άλλο : τή διερεύνηση της σημαντικής θεματολογίας. Τά παραγωγικά θέματα μποροΰν νά τοποθετηθοΰν σέ όμόκεντρους κύκλους, μέ κίνηση άπό τό γενικό στό μερικό. Ή εύρύτερη έποχική ένότητα, πού περιλαμβάνει μιά διαφοροποιημένη σειρά ένοτήτων καί ύπο-ενοτήτων — ήπειρωτικής, περιφερειακής, έθνικής, κτλ.—περιέχει θέματα καθολικοΰ χαρακτήρα. Θεωρώ σάν θεμελιώδες θέμα τής έποχής μας τό θέμα τής κυριαρχίας. Αύτό συνεπάγεται δτι ό έπιδιωκόμενος στόχος είναι ή όπελευθέρωαη, δηλ., τό άντίθετό της θέμα. Αύτή ή βασανιστική « θεμάτωση » δίνει στήν έποχή μας τόν άνθρωπολογικό χαρακτήρα πού άναφέραμε πιό πάνω. Γιά νά πετύχουμε τήν έζανθρώπιση, πού προϋποθέτει τήν έξάλειψη τής άπανθρωπίζουσας καταπίεσης, είναι άπόλυτα άναγκαΐο νά ξεπεράσουμε τίς όριακές καταστάσεις, δπου οί άνθρωποι κατάντησαν πράγματα. Μέσα στούς μικρότερους κύκλους, βρίσκουμε θέματα καί όριακές καταστάσεις, χαρακτηριστικό κοινωνιών (πάνω στήν ίδια ήπειρο ή καί σέ διάφορες ήπείρους) πού, χάρη σ' αύτά τά θέματα καί τίς όριακές καταστάσεις, παρουσιάζουν Ιστορικές ομοιότητες. Λ.χ., ή υπανάπτυξη, πού ή κατανόησή της δέν είναι δυνατή έξω άπό τή σχέση έξάρτησης, άποτελεΐ μιάν όριακή κατάσταση χαρακτηριστική τών κοινωνιών τοΰ Τρίτου Κόσμου. Τό καθήκον πού συνεπάγεται αύτή ή όριακή κατάσταση είναι νά ξεπεραστεί ή άντιφατική σχέση μεταξύ αύτών τών κοινωνιών-« άντικειμένων » καί τών μητροπολιτικών κοινωνιών. Τοϋτο τό καθήκον άποτελεΐ τήν άχρησιμοποίητη δυνατότητα γιά τόν Τρίτο Κόσμο. 'Οποιαδήποτε ιδιαίτερη κοινωνία, μέσα στήν εύρύτερη έποχική ένότητα, περιέχει, πέρα άπό τά παγκόσμια, ήπειρωτικά, ή ιστορικώς παρόμοια θέματα, καί τά δικά της είδικά θέματα, τίς δικές της όριακές καταστάσεις. Μέσα σέ μικρότερους άκόμα

Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ

ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ

123

κύκλους συναντούμε θεματικές διαφοροποιήσεις μέσα σέ μιά καί τήν ϊδια κοινωνία, διαιρεμένη σέ περιοχές καί ύποπεριοχές, πού δλες τους συνδέονται μέ τό ϊδιο κοινωνικό σύνολο. Αύτές άποτελοϋν έποχικές ύποενότητες. Λ.χ., μέσα στήν ϊδια έθνική ένότητα μπορείς νά βρεις τήν άντίφαση « τής συνύπαρξης τοϋ μή συγχρόνου ». Μέσα σ* αύτές τίς ύποενότητες, τά έθνικά θέματα μποροϋν ή δέν μποροϋν νά συλληφθοϋν στήν πραγματική τους σημασία. Μπορεί απλώς νά τά αίσθανόμαστε καί καμιά φορά οΰτε κι αύτό. 'Αλλά είναι άπόλυτα άδύνατη ή άνυπαρξία θεμάτων μέσα στίς ύποενότητες. Τό γεγονός δτι άτομα δρισμένης περιοχής δέν μποροϋν νά συλλάβουν ένα παραγωγικό θέμα, ή τό συλλαμβάνουν μέ τρόπο διαστρεβλωμένο, μπορεί ν'άποκαλύψει μιάδριακή κατάσταση καταπίεσης, στήν δποία οί άνθρωποι είναι βυθισμένοι. Γενικά, μιά δυναστευόμενη συνείδηση πού άκόμα δέν έχει συλλάβει μιάν όριακή κατάσταση στό σύνολό της, άντιλαμβάνεται μόνο τά έπιφαινόμενά της καί μεταβιβάζει στά τελευταία τήν άνασταλτική δύναμη πού είναι ή ιδιότητα τών όριακών καταστάσεων20. Αύτό τό γεγονός έχει μεγάλη σημασία γιά τή διερεύνηση τών παραγωγικών θεμάτων. "Οταν οί άνθρωποι δέν έχουν μιά κριτική κατανόηση τής κατάστασής τους, καί συλλαμβάνουν μόνο κομμάτια της πού δέν τά βλέπουν σάν άλληλεπενεργούντα συστατικά στοιχεία τοϋ συνόλου, τότε δέν μποροϋν νά γνωρίζουν άληθινά αύτή τήν πραγματικότητα. Γιατί γιά νά τή γνωρίσουν άληθινά, θά πρέπει ν' άνατρέψουν την άφετηρία I
20 "Ατομα της μεσοαστικής τάξης παρουσιάζουν συχνά μιά τέτοιου είδους συμπεριφορά, άν καί μέ διαφορετικό τρόπο άπό τό χωρικό. Ό φόβος τους της έλευθερίας τούς παρακινεί νά όργανώσουν μηχανισμούς άμυνας καί όρθολογισμένα προγράμματα πού παρακάμπτουν τό θεμελιακό,δίνουν έμφαση στό τυχαίο, καί άρνιοϋνται τή συγκεκριμένη πραγματικότητα. Μπροστά σ' ένα πρόβλημα, πού ή άνάλυσή του θά όδηγοϋσε στήν £βολη άντίληψη μιας όριακής κατάστασης, έχουν τήν τάση νά παραμένουν στήν περιφέρεια της συζήτησης καί νά άρνιοϋνται νά μποΰν στήν ουσία τοϋ ζητήματος. Ενοχλούνται μάλιστα δταν κάποιος προτείνει μιά βασική υπόθεση πού έξηγεϊ τά τυχαία ή δευτερεύοντα ζητήματα, στά όποια είχαν δώσει πρωταρχική σημασία.

124

II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ

ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ

θά χρειαστεί νά έχουν μιά γενική άντίληψη τοϋ συνόλου, ώστε νά μπορούν σέ συνέχεια νά ξεχωρίσουν καί ν* άπομονώσουν τά συστατικά στοιχεία καί μέ τήν άνάλυση αύτή νά πετύχουν μιά καθαρότερη άντίληψη αύτοΰ τοϋ συνόλου. Εξίσου κατάλληλη γιά τή μεθοδολογία τής θεματικής διερεύνησης καί γιά τήν προβληματίζουσα έκπαίδευση είναι ή προσπάθεια αύτή παρουσίασης σημαντικών διαστάσεων τής περιρρέουσας πραγματικότητας ένός άτόμου, πού ή άνάλυση της θά καταστήσει Ικανό τό άτομο νά άναγνωρίσει τήν άλληλεπίδραση τών διαφόρων συστατικών στοιχείων. Στό μεταξύ οί σημαντικές διαστάσεις, πού μέ τή σειρά τους άποτελοΰνται άπό άλληλοεπενεργοϋντα μέρη, θά πρέπει νά γίνουν άντιληπτές ώς διαστάσεις μιας συνολικής πραγματικότητας. Μ' αύτόν τόν τρόπο, ή κριτική άνάλυση μιας σημαντικής ύπαρξιακής διάστασης καθιστά δυνατή μιά νέα, κριτική στάση άπέναντι στίς όριακές καταστάσεις. Ή άντίληψη καί ή κατανόηση τής πραγματικότητας διορθώνονται καί άποκτοϋν νέο βάθος. "Οταν διεξάγεται μέ μιά μεθοδολογία κριτικής συνειδητοποίησης ή έρευνα τοϋ παραγωγικού θέματος πού περιέχεται στό έλάχιστο θεματικό σύνολο (τών παραγωγικών θεμάτων πού βρίσκονται σέ άλληλεπίδραση), τότε όδηγεϊ ή άρχίζει νά όδηγεϊ τούς άνθρώπους σέ μιά κριτική μορφή στόχασης γιά τόν κόσμο τους. "Οταν δμως οί άνθρωποι άντιλαμβάνονται τήν πραγματικότητα ώς κάτι τό πυκνό, τό άδιαπέραστο, πού σέ περιτυλίγει, είναι άπαραίτητο νά προχωρούν στήν έρευνα μέ τή βοήθεια τής άφαίρεσης. Αύτή ή μέθοδος δέν σημαίνει άναγωγή τοϋ συγκεκριμένου στό άφηρημένο (πράγμα πού θά σήμαινε άρνηση τής διαλεκτικής της φύσης), άλλά τή διατήρηση καί τών δύο στοιχείων ώς άντιθέτων πού συνδέονται μεταξύ τους διαλεκτικά κατά τήν πράξη τής στόχασης. Ή διαλεκτική αύτή κίνηση τής σκέψης φαίνεται καθαρά στήν άνάλυση μιας συγκεκριμένης, υπαρξιακής, « κωδικοποιημένης » κατάστασης21. Ή άποκωδί21

Ή κωδικοποίηση (ή κωδίκωση) μιας υπαρξιακής κατάστασης είναι ή

Αύτό τό σύνολο (ή κωδικοποιημένη κατάσταση). άπαιτεΐ άπό τό Υποκείμενο νά άναγνωρίσει τόν έαυτό του στό άντικείμενο (την κωδικοποιημένη συγκεκριμένη υπαρξιακή κατάσταση). Μιά όμως πού ή κωδικοποίηση είναι ή άναπαράσταση μιας υπαρξιακής κατάστασης. άρχίζει τ' άποκτά νόημα καθώς ή σκέψη κινείται πάλι πρός αύτό άπό διάφορες πλευρές. αύτός ό διαχωρισμός άντιστοιχεΐ στό στάδιο πού όνομάζουμε « περιγραφή τής κατάστασης ». "Ετσι. καί νά άναγνωρίσει τό άντικείμενο ώς μιά κατάσταση όπου τό ίδιο τό Υποκείμενο βρίσκεται μαζί μέ άλλα Υποκείμενα. "Οταν ένα άτομο βρίσκεται μπροστά σέ μιά κωδικοποιημένη υπαρξιακή κατάσταση (Ινα σκίτσο ή μιά φωτογραφία πού όδηγεΐ μέ άφαίρεση στή συγκεκριμενικότητα τής υπαρξιακής πραγματικότητας). Αύτό. μπορούμε νά έξηγήσουμε νοητικά τή διαφορετική συμπεριφορά πού δείχνουν τά διάφορα άτομα μπροστά άναπαράσταση αύτη. "Αν ή άποκωδίκωση γίνει σωστά.Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 125 κωσή της άπαιτεΐ κίνηση άπό τό άφηρημένο στό συγκεκριμένο. πού δείχνει μερικά άπό τά συστατικά της στοιχεία σέ άλληλεπίδραση. της κατάστασης. . Κατά τήν άποκωδίκωση. στήν όποία καί μαζί μέ τήν όποία βρίσκεται ό ίδιος. καί διευκολύνει τήν άνακάλυψη τής άλληλεπίδρασης άνάμεσα στά μέρη τοϋ άποσυνδεμένου συνόλου. έχει τήν τάση νά « σκίσει » τήν κωδικοποιημένη αύτή κατάσταση. Άποκωδίκωση (ή Αποκρυπτογράφηση) εϊναι ή κριτική άνάλυση της κωδικοποιημένης κατάστασης. πού προηγούμενα εϊχε γίνει άντιληπτό μέ συγκεχυμένο μόνο τρόπο. όδηγεΐ στήν αντικατάσταση τής άφαίρεσης άπό τήν κριτική άντίληψη τοϋ συγκεκριμένου. πού σημαίνει κίνηση άπό τό μέρος στό όλο καί ύστερα έπιστροφή στά μέρη. πού έχει κιόλας πάψει νά εϊναι μιά πυκνή καί άδιαπέραστη πραγματικότητα. αύτή ή παλινδρομική κίνηση άπό τό άφηρημένο στό συγκεκριμένο πού συντελείται στήν άνάλυση μιας κωδικοποιημένης κατάστασης. μέ τη σειρά του. ό άποκρυπτογράφος τείνει νά κινηθεί άπό την άναπαράσταση στήν πολύ συγκεκριμένη κατάσταση.

δηλαδή της πράξης του. Μερικοί νομίζουν πώς δέν είναι φρόνιμο νά παίρνει καί ό λαός μέρος. άντίθετα. ώς έρευνητής. οί άνθρωποι έξωτερικεύουν τήν κοσμοαντίληψή τους. άποκρυπτογραφώντας αύτά τά θέματα. τόσο περισσότερο έμβαθύνουν τήν κριτική γνώση τους γιά τήν πραγματικότητα καί. χωριστά άπό τήν πραγματικότητα. δυναμικά ή στατικά — θάναι καί τά παραγωγικά θέματα πού άνακαλύπτουν. Τό θέμα της σιωπής υποδηλώνει μιά δομή βουβαμάρας μπροστά στή συντριπτική δύναμη τών όριακών καταστάσεων. "Οσο πιό ένεργητική στάση παίρνουν οί άνθρωποι στήν έξερεύνηση της θεματολογίας τους. Καί άνάλογα μέ τόν τρόπο πού σκέφτονται καί άντικρίζουν τόν κόσμο — μοιρολατρικά. Τό παραγωγικό θέμα μπορεί νά συλληφθεί μόνο στίς σχέσεις τοΰ άνθρώπου μέ τόν κόσμο. Πολύ λιγότερο βρίσκεται στήν « ούδέτερη ζώνη ». ή πού δφειλαν νά είναι. ίνα πολύ δραματικό θέμα : τό θέμα τής σιωπής. Θά πρέπει νά ξανατονίσω δτι τό παραγωγικό θέμα δέν βρίσκεται στούς άνθρώπους. οδτε στήν πραγματικότητα χωριστά άπό τούς άνθρώπους. άπό τη στιγμή πού ή πραγματικότητα αύτή θά πάψει νά μοιάζει μέ άδιέξοδο καί θά πάρει τήν άληθινή βψη της : της πρόκλησης στήν όποια οί άνθρωποι πρέπει ν' άπαντήσουν. Μιά όμάδα πού δέν έκφράζει συγκεκριμένα μιά παραγωγική θεματολογία — γεγονός πού μπορεί νά φαίνεται δτι ύποδηλώνει τήν άνυπαρξία θεμάτων — ύποβάλλει. Γιά τόν λόγο αύτόν άκριβώς ή προταθείσα μεθοδολογία άπαιτεΐ άπό τούς έρευνητές καί τό λαό (πού κανονικά θεωρείται άντικείμενο αύτη ς της έρευνας) νά δροΰν σάν σννερεννητές.126 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ στήν άντικειμενική πραγματικότητα. οί πιό ένδιαφερόμενοι . Ή διερεύνηση τοΰ παραγωγικού θέματος σημαίνει διερεύνηση της σκέψης τοΰ άνθρώπου γιά τήν πραγματικότητα καί της δράσης τοΰ άνθρώπου πάνω στήν πραγματικότητα. Σ' δλα τά στάδια της άποκρυπτογράφησης. γίνονται κάτοχοι της πραγματικότητας. στήν άναζήτηση τών σημαντικών του θεμάτων : δτι ή φορτική έπιρροή του (γιά σκέψου : ή « φορτικότητα » αύτών πού είναι.

φυσικά. τά θέματα υπάρχουν μέσα στούς άνθρώπους. άμετάβλητη. Δέν ίιπάρχουν « άπέξω ».Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 127 γιά τή δική τους τήν παιδεία 1) μπορεί νά « νοθέψει » τά εύρήματα καί έτσι νά θυσιάσει τήν άντικειμενικότητα τής έρευνας. πού ένυπάρχουν στό σημαντικό θεματολόγιο. Αύτή ή άποψη ύποθέτει. Εϊναι τόσο Ιστορικά. λές καί τά θέματα εϊναι πράγματα. λαθεμένα. Μιά σημαντική θεματολογία έκφράζεται φυσικά άπό άνθρώπους καί μιά δοσμένη στιγμή έκφρασης θά διαφέρει άπό μιά προγενέστερη στιγμή. δέν μποροΰν νά γίνουν άντιληπτά έξω άπό τούς άνθρώπους. εϊναι 8λα άνθρώπινα : έπιδιώξεις. μέσα στίς σχέσεις τους μέ τόν κόσμο. άν οί άνθρωποι έχουν άλλάξει τήν όπτική τους μπροστά στά άντικειμενικά γεγονότα στά όποια άναφέρονται τά θέματα. μιά σχέση άνάμεσα στό δοσμένο άντικειμενικό γεγονός. 8σο καί οί ϊδιοι οί άνθρωποι. Κατά συνέπεια. Τό νά άνττλαμβάνεσαι καί νά κατανοείς αύτά τά θέματα σημαίνει νά κατανοείς καί τούς άνθρώπους πού τά ένσαρκώνουν καί τήν πραγματικότητα στήν όποια άναφέρονται. Στήν πραγματικότητα. 8τι θέματα υπάρχουν. άλλά σνντελοννται. στήν άντίληψη πού έχουν οί άνθρωποι γιά τό γεγονός καί τά δημιουργικά θέματα. στήν άρχική τους άντικειμενική αγνότητα. κάπου. Ά π ό τή σκοπιά τοϋ έρευνητή. αύτό τό γεγονός δέν μειώνει τήν άξιοπιστία τής έρευνας). έξω άπό τούς άνθρώπους. άπό τήν όποία οί άνθρωποι θεωροΰν τή « δοσμένη » πραγματικότητα καί ύστερα νά έλέγξει άν κατά τήν πορεία τής έρευνας έμφανίστηκε ή βχι κάποια άλλαγή στόν τρόπο άντίληψης τής πραγματικότητας. Άλλά — άκριβώς έπειδή δέν εϊναι δυνατό νά κατανοείς αύτά τά θέματα έξω άπό τούς άν- . ώς στατικές όντότητες. σέ άναφορά μέ τά συγκεκριμένα γεγονότα. (' Η άντικειμενική πραγματικότητα μένει. κίνητρα καί στόχοι. Τό ΐδιο άντικειμενικό γεγονός μπορεί νά προκαλέσει διαφορετικά διαπλέγματα παραγωγικών θεμάτων σέ διαφορετικές έποχικές ύποενότητες. τό πιό σπουδαίο εϊναι νά άνακαλύψει τήν άφετηρία. "Άν ή άντίληψη αύτης τής πραγματικότητας μεταβάλλεται. τά κίνητρα καί οί στόχοι. Υπάρχει. κατά τήν πορεία τής έρευνας. επομένως. Θά πρέπει νά καταλάβουμε 8τι οί έπιδιώξεις.

Ή έρευνα θά είναι βαθύτατα μορφωτική δταν θά είναι στόν μέγιστο βαθμό κριτική.128 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ θρώπους — είναι άνάγκη καί οί ένδιαφερόμενοι άνθρωποι νά τά κατανοούν οί ίδιοι. 'Αντίθετα : δ κίνδυνος βρίσκεται σέ μιά μετατόπιση τοϋ κύριου στόχου τής έρευνας άπό τά σημαντικά θέματα στούς άνθρώπους τούς ίδιους. άπαιτεΐ άπό τούς έρευνητές νά άνακαλύψουν τήν άλληλοδιείσδυση τών προβλημάτων στή συνάρτηση τών σημαντικών θεμάτων. καί τό ένδιαφέρον γιά τήν ίστορική-πολιτιστική περιρρέουσα άτμόσφαιρα. "Οπως είναι ένδεχόμενο δ παιδαγωγός νά μήν έκπονήσει ένα . μπορεί νά « νοθέψουν » τά άναλυτικά άποτελέσματα. καί θά είναι στόν μέγιστο βαθμό κριτική δταν θ' άποφεύγει τίς στενές περιγραφές τών έπιμέρους ή τών « πιό έπίκαιρων » δψεων τής πραγματικότητας καί θά προσηλώνεται στήν κατανόηση τής όλικής πραγματικότητας. "Ετσι ή πορεία άναζήτησης γιά τά σημαντικά θέματα θά πρέπει νά περιλαμβάνει τό ένδιαφέρον γιά τούς συνδετικούς κρίκους άνάμεσα στά θέματα. μέ τόν τρόπο αύτό. γνώσης. 'Εφόσον αύτή ή έρευνα πρόκειται νά χρησιμέψει ώς βάση γιά τήν άνάπτυξη ένός έκπαιδευτικοΰ προγράμματος. δπου δ δάσκαλος-μαθητής καί οί μαθητές-δάσκαλοι συνδυάζουν τίς γνώσεις πού έχουν γιά τό ϊδιο άντικείμενο. καί ή έρευνα ή ϊδια θά πρέπει δμοίως νά βασίζεται πάνω στήν άμοιβαιότητα της δράσης. δέν μπορεί νά περιορίζεται σέ μιά μηχανική δράση. την άφετηρία γιά τήν έκπαιδευτική διαδικασία ή καί γιά τήν έκπολιτιστική δράση άπελευθερωτικοϋ χαρακτήρα. άνακαλύπτοντας δτι είναι τά ϊδια συνερευνητές. Ώ ς διαδικασία άναζήτησης. Ή θεματική έρευνα πού συντελείται στήν περιοχή τοϋ άνθρωπου. πού θά έξετάζονταν έτσι ώς άντικείμενα τής έρευνας. καί. δημιουργίας. Ό πραγματικός κίνδυνος τής έρευνας δέν βρίσκεται στό δτι τά ύποτιθέμενα άντικείμενα τής έρευνας. Ή θεματική έρευνα γίνεται έτσι μιά κοινή προσπάθεια γιά γνώση τής πραγματικότητας καί γιά αυτογνωσία. τή φροντίδα νά τίθενται αύτά τά θέματα ώς προβλήματα. έπομένως. προσπάθεια πού άποτελεΐ.

ί. άλλά μέ σκοπό νά τή σταματήσει καί 6χι νά τή δυναμώσει ή νά τή βαθύνει. προδίνει τόν άληθινό του χαρακτήρα. μέ σκοπό νά καταλήξει σέ άκαμπτα πρότυπα. Ό έρευνητής. Βλέπει στήν άλλαγή (πού δέν τήν άρνιέται. θά πρέπει νά είναι « συγγενικές » δραστηριότητες. 'Ωστόσο. σάν άφανιστή της ζωής. νά μήν έπεξεργαστεϊ « τά δρομολόγια ) γιά τή διερεύνηση τοϋ θεματικού > σύμπαντος. πού τούς σημαδεύουν καί πού οί ίδιοι έπίσης τίς σημαδεύουν. άλλά ένα σήμα θανάτου καί φθοράς. πού τήν άντιλαμβάνονται στή συνθετότητα τοϋ διαρκοΰς « γίγνεσθαΙ » της. μπορεί. τή ζωή σέ θάνατο. Τείνουν νά στοχάζονται πάνω στή δική τους « κατάσταση ». βρίσκονται ριζωμένοι σέ χωροχρονικές συνθήκες. ξεκινώντας άπό σημεία πού ό ίδιος προκαθόρισε.Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙΔΙΑΛΟΓΟΣ 129 πρόγραμμα πού θά τό παρουσίαζε στό λαό. πού στό δνομα τής έπιστημονικής άντικειμενικότητας μετατρέπει τό όργανικό σέ κάτι άνόργανο. μόνο ξαναστοχαζόμενος τΙς δοξασίες του μέσα στή δράση θά μπορέσει ό λαός νά άλλάξει. Οί άνθρωποι. Θέλει νά μελετήσει τήν άλλαγή. καί 6χι στήν άπορρόφηση τών Ιδεών τών άλλων. Τόσο ή έκπαίδευση. πού άπό κοινοΰ προσπαθούν ν* άνακαλύψουν τήν πραγματικότητα. έτσι καί ό έρευνητής. Δέν μπορώ νά σκεφτώ γιά τούς άλλους ή χωρίς τούς άλλους. Κι άν άκόμα ή σκέψη τοϋ λαοΰ είναι γεμάτη προλήψεις ή άφελής.τι είναι στό γίγνεσθαι σέ στατικό είναι. Δηλαδή θά πρέπει νά έξασφαλίζουν τήν έπικοινωνία καί τήν κοινή γνώση μιας πραγματικότητας. ίσο καί ή έρευνα πού άποβλέπει στήν ύποστήριξή της. είναι άνθρωπος πού φοβάται τήν άλλαγή. ούτε άλλοι μπορούν νά σκεφτούν γιά μένα. στό βαθμό πού τούς προ- » . Ή διαδικασία αύτή πρέπει νά συνίσταται στή δημιουργία καί στήν έπεξεργασία άπό τούς Ιδιους τούς άνθρώπους τών Ιδεών τους. ώς 6ντα « σέ μιά κατάσταση ». άλλά καί πού δέν τήν έπιθυμεΐ) 6χι ένα σήμα ζωής. βλέποντας τήν άλλαγή σάν ένα σημάδι θανάτου καί κάνοντας τόν λαό παθητικό άντικείμενο έρευνας. Επαναλαμβάνω : ή θεματική έρευνα συνεπάγεται τήν έρευνα τής σκέψης τοϋ λαοΰ—σκέψης πού έκδηλώνεται μόνο μέσα στούς άνθρώπους καί άνάμεσα στούς άνθρώπους.

Οί άνθρωποι άναδνονται μέσα άπό τήν καταβύθιση τους καί άποκτοϋν τήν ικανότητα νά έπεμβαίνονν στήν πραγματικότητα. Σέ άντίθεση μέ τίς άντιδιαλογικές καί άντι-έπικοινωνιακές « καταθέσεις » τής « τραπεζικής » άντίληψης τής παιδείας. καί προκύπτει άπό τήν κριτική συνειδητοποίηση τής κατάστασης. πού μ' αύτήν οί άνθρωποι ανακαλύπτουν 6 ίνας τόν άλλο « σέ μιά κατάσταση ». ' Η έπέμβαση στήν πραγματικότητα—ή ίδια ή ιστορική ένημέρωση — άποτελεΐ Ιτσι Ινα βήμα μπρός άπό τήν άνάδνση. δπως αύτή άποκαλύπτεται. Τό καθήκον τοΰ « διαλογικοΰ » δασκά- . Στοχασμός πάνω στην κατάστασή τους είναι στοχασμός πάνω στίς ίδιες τίς συνθήκες τής υπαρξής τους : είναι ή κριτική σκέψη. "Οσο περισσότερο οί παιδαγωγοί καί ό λαός έρευνοϋν τή σκέψη τοΰ λαοΰ καί συνεκπαιδεύονται Ιτσι. πού χαρακτηρίζει κάθε άνάδυση. ή σάν Ινα βασανιστικό άδιέξοδο. Ιτσι. πραγματικά παιδαγωγική. είναι. τό προγραμματικό περιεχόμενο τής προβληματίζουσας μεθόδου — κατεξοχήν διαλογικής — καταρτίζεται καί όργανώνεται άπό τήν κοσμοαντίληψη τών μαθητών. καί ή κάθε γνήσια παιδεία έρευνα τή σκέψη. Οί άνθρωποι είναι έπειδή είναι σέ μιά κατάσταση. δσο περισσότερο σκέφτονται κριτικά πάνω στήν δπαρξή τους καί έπενεργοϋν κριτικά πάνω της. Μόνον δταν αύτή ή κατάσταση πάψει νά παρουσιάζεται ώς μιά άδιαπέραστη. δπου βρίσκονται καί τά παραγωγικά θέματά τους. περικαλύπτουσα πραγματικότητα. τόσο περισσότερο συνεχίζουν νά έρευνοϋν. Παιδεία καί θεματική Ιρευνα. Τό περιεχόμενο άπλώνεται Ιτσι συνεχώς καί άνανεώνεται. Κάθε θεματική Ιρευνα πού έμβαθύνει στήν ιστορική ένημέρωση. Ή κριτική αύτή συνειδητοποίηση είναι τό δυνάμωμα τής στάσης τοϋ πληροφορημένου. στήν προβληματίζουσα άντίληψη τής παιδείας. καί οί άνθρωποι κατορθώνουν νά τή δοϋν σάν μιά άντικειμενική-προβληματική κατάσταση — μόνο τότε μπορεί νά υπάρξει υπεύθυνη αύτοδέσμευση. Καί θά είναι περισσότερο. είναι άπλώς διαφορετικές στιγμές τής ίδιας πορείας.130 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ καλεί ν' άσκήσουν τή δράση τους πάνω της.

πώς θά τή διεξαγάγουν καί τί χρήση θά τής κάνουν. πώς μιά όμάδα έχει τήν εύθύνη νά συντονίσει ίνα σχέδιο γιά έκπαίδευση ένήλικων σέ μιάν άγροτική περιοχή μέ υψηλή άναλογία άναλφαβητισμοϋ. πού ώς ένα βαθμό είναι όμαλές. "Οταν οί έρευνητές έχουν πιά καθορίσει τήν περιοχή δπου θά έργαστοϋν καί δταν θά έχουν άποκτήσει μιά προκαταρκτική γνωριμία μ' αύτήν άπό δευτερεύουσες πηγές. άν καί δέν είναι φανερές στήν πρώτη έπαφή μέ τά άτομα της περιοχής. λ. Στήν πρώτη αύτή έπαφή οί έρευνητές χρειάζονται τή συγκατάθεση ένός μεγάλου άριθμοϋ άτόμων γιά μιά πληροφοριακή συνάντηση.. βλ. προχωροϋν στό πρώτο στάδιο της έρευνας. "Ας υποθέσουμε. δπου θά μπορέσουν νά μιλήσουν γιά τόν σκοπό πού βρίσκονται στήν περιοχή. τή μελέτη μου Éducaçdo como Pràtica da Liberdade. νά έξηγήσουν τόν λόγο τής έρευνας. είναι νά « άναπαραστήσει » αύτό τό σύμπαν στό λαό άπό τόν όποιο αύτός πρώτος τό έμαθε — καί νά τό άναπαραστήσει δχι ώς διάλεξη άλλά ώς πρόβλημα. 23 Σύμφωνα μέ τίς άπόψεις τοϋ Βραζιλιανού κοινωνιολόγου Maria Edy Ferreira (σέ αιά Ανέκδοτη έργασία) ή θεματική έξερεύνηση δικαιολογείται έφόσον Αποδίδει στό λαό αύτό πού πραγματικά τοϋ άνήκει.. Τό σχέδιο περιλαμβάνει μιά καμπάνια κατά τοϋ άναλφαβητισμοϋ καί μιά δεύτερη φάση. Θά έξηγήσουν έπίσης δτι ή έρευνα θά είναι άδύνατη δίχως άμοιβαία έμπιστοσύνη καί κατανόηση.Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 131 λου σέ μιά διακλαδική 6 μόδα πού έργάζεται πάνω στά θεματικό σύμπαν πού άποκαλύπτεται άπό τή δική τους διερεύνηση.χ. άλλά γιά νά φτάσεις . "Ας έξετάσουμε έδώ μόνο τήν έρευνα τών παραγωγικών θεμάτων ή τών σημαντικών θεμάτων22. έφόσον άποτελεΐ 8χι μιά προσπάθεια νά μάθεις κάτι γιά τό λαό. "Αν δσοι συμμετέχουν στήν πρώτη αύτή συνάντηση συμφωνούν γιά τόν σκοπό τής έρευνας καί γιά τή συναφή διαδικασία23. τότε οί έρευνητές ζη22 "Οσον άφορα τή διερεύνηση καί τή χρήση τών « παραγωγικών λέξεων ». Ή άρχή αύτή (δπως καί κάθε άρχή σέ όποιαδήποτε άνθρώπινη δραστηριότητα) περικλείνει δυσκολίες καί κινδύνους. Κατά τό πρώτο στάδιο ή προβληματίζουσα έκπαίδευση άναζητεΐ καί έρευνα τό « παραγωγικό θέμα ». μετά τήν έξάλειψη τοϋ άναλφαβητισμοϋ.

πού τούς έντυπωσιάζουν. σάν πολιτιστική δράση. πού μέ τίς διαδοχικές έπισκέψεις τους προσπαθοΰν νά τό « διαιρέσουν ». χωρίς νά φορτσάρουν τόν έαυτό τους. μοναδικός. 01 έθελοντές αύτοί θά συγκεντρώσουν μιά σειρά άναγκαΐα στοιχεία γιά τη ζωή της περιοχής. Κατά την περίοδο αύτή της άποκρυπτογράφησης. Συνεπώς. Στίς έπισκέψεις τους οί έρευνητές θέτουν τόν κριτικό « σκοπό » τους γιά την ύπό μελέτη περιοχή. κι άλλοτε μέσα άπό ένημερωτικές νά γνωρίσεις μαζί μέ τό λαό τήν πραγματικότητα πού τοϋ προκαλεί τήν Αμφισβήτηση. "Αν καί είναι φυσικό οί έρευνητές νά έρχονται στήν περιοχή μέ άξιολογικά κριτήρια πού έπηρεάζουν τίς παρατηρήσεις τους. άλλά δρώντας ώς φιλικοί παρατηρητές μέ στάση κατανόησης γι' αύτά πού βλέπουν. Ή μόνη διάσταση αύτών τών άξιων. πού συνεπάγεται μιά σωστή μέθοδο προσέγγισης της πραγματικότητας γιά τήν άποκάλυψή της. Μέσα άπό αύτή τη διαδικασία διευρύνουν τήν κατανόηση τους γιά τό πώς τά διάφορα μέρη άλληλοεπηρεάζονται. αύτό δέν σημαίνει δτι μποροΰν νά μετατρέψουν καί τό θέμα της διερεύνησης σ' ένα μέσο γιά νά έπιβάλουν τίς δικές τους άξίες. Στό μεταξύ οί έρευνητές άρχίζουν τίς δικές τους έπισκέψεις στήν περιοχή. ©εωροΰν την περιοχή ώς ένα δλο. ζωντανός «κώδικας» πού θέλει άποκρυπτογράφηση.132 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τοϋν έθελοντές γιά νά τούς βοηθήσουν. . άπό την άρχή κιόλας ή θεματική διερεύνηση έκφράζεται σάν μιά παιδαγωγική έπιδίωξη. οί έρευνητές παρατηροΰν όρισμένες πλευρές της ζωής αύτή ς της περιοχής — άλλοτε κατευθείαν. πού έλπίζεται δτι θά τή συμμεριστούν οί άνθρωποι τών όποιων τά προβλήματα πρόκειται νά έρευνηθοΰν (ύποτίθεται δτι οί έρευνητές έχουν τήν ικανότητα νά τό πετύχουν) είναι μιά κριτική κοσμοαντίληψη. κι αύτό άργότερα θά τούς βοηθήσει νά είσδύσουν στό ϊδιο τό σύνολο. Καί ή κριτική άντίληψη δέν έπιβάλλεται. σάν νά ήταν γι' αύτούς ένας τεράστιος. Μεγαλύτερη δμως άκόμα σημασία έχει ή δραστήρια παρουσία αύτών τών έθελοντών στήν έρευνα. άναλύοντας τίς έπιμέρους διαστάσεις.

τό στύλ της ζωής τους. . οί συνεδριάσεις αύτές θά πρέπει νά γίνονται στήν ϊδια τήν περιοχή. άλλά τή σύνταξή του : τήν ίδια τή δομή της σκέψης του. Ο καθηγητής Paulo de Tarso προετοιμάζει τώρα ίνα δοκίμιο 8που άναλύει αύτή τήν έλάχιστα προσεγμένη πλευρά τοϋ συγγραφέα τοϋ Grande Seriao . Καμιά δραστηριότητα δέν πρέπει νά ξεφεύγει άπό τήν προσοχή τών έρευνητών κατά τήν άρχική έπισκόπηση της περιοχής. Ό Guimaraes Rosa είναι πράγματι ό κατεξοχήν έρευνητης τών « σημαντικών θεμάτων » τών κατοίκων της βραζιλιανής ένδοχώρας (αύτό δέν μειώνει τήν έξαίρετη άξία του ώς συγγραφέα). τή σύνταξη τοϋ προφορικοΰ λόγου (βχι τή λαθεμένη προφορά άλλά μάλλον τόν τρόπο πού συγκροτούν τή σκέψη τους)24. Καταγράφουν τό καθετί στό σημειωματάριό τους. Γιά νά διευκολυνθεί ή συμμετοχή τών βοηθών. ρόλος τών γυναικών καί τής νεολαίας. συνελεύσεις μιας τοπικής όργάνωσης (σημειώνοντας τή συμπεριφορά τών συμμετεχόντων.Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 133 συνομιλίες πού έχουν μέ τούς κατοίκους. "Εχει βασική σημασία νά παρατηρούν οί έρευνητές τήν περιοχή σέ ποικίλες συνθήκες : έργασία στούς άγρούς. 1963). τό λεξιλόγιο τους. New York. άκόμα καί θέματα φαινομενικά άσήμαντα : τόν τρόπο πού μιλοϋν οί άνθρωποι. έλεύθερος χρόνος. ό έρευνητής όφείλει νά συντάσσει μιά σύντομη έκθεση πού θά συζητηθεί άπό 8λη τήν όμάδα. γιά νά γίνει ή έκτίμηση τών πρώτων διαπιστώσεων τόσο τών έπαγγελματιών έρευνητών 6σο καί τών ντόπιων βοηθών. είναι ίνα τρανό παράδειγμα τοϋ πως ίνας συγγραφέας μπορεί νά συλλάβει αυθεντικά. σχέσεις γονέων καί παιδιών). συζητήσεις μέ τούς άνθρώπους στά σπίτια τους (σχέσεις μεταξύ συζύγων. Κρατούν σημειώσεις γιά τό γλωσσικό Ιδίωμα τών άνθρώπων. τή γλώσσα πού χρησιμοποιούν καί τίς σχέσεις άνάμεσα σέ στελέχη καί άπλά μέλη). τίς έκφράσεις τους. 8χι τήν προσφορά ή τΙς γραμματικές παραφθορές τοϋ λαοΰ. παιχνίδια καί άθλητισμός. Αύτές οί συναντήσεις Αξιολόγησης άποτελοϋν ένα δεύτερο στάδιο στήν προσπάθεια άποκρυπτογράφησης τοϋ μοναδικού 24 Ό Βραζιλιανός μυθιστοριογράφος Guimeraes Rosa.Veredas (ό τίτλος της άγνλικής μεταφράσης είναι : The Devil to Pay in the Backlands. "Υστερα άπό κάθε παρατήρηση. τή συμπεριφορά τους στήν έκκλησία καί στή δουλειά.

Τή στιγμή αύτή « άναθεωροϋν ». Οί έρευνητές δέν πρέπει. διαμέσου τής « θεώρησης » τών άλλων. "Ετσι ή άνάλυση τής πραγματικότητας. 'Εσωτερικά. νά δελεαστούν άπ' αύτή τή δυνατότητα. πού θά τήν άκολουθήσει μιά νέα σύσκεψη άξιολόγησης καί κριτικής. ή έκθεση του προκαλεί 6λους τούς άλλους άποκρυπτογράφους. στό δικό του δοκίμιο άποκρυπτογράφησης. περικλείνουν θέματα καί ύποδεικνύουν καθήκοντα. Μέ τόν έντοπισμό αύτών τών πυρήνων τών άντιφάσεων. Πράγματι. οί έρευνητές μπορούν καί άπ' αύτό τό στάδιο άκόμα νά όργανώσουν τό προγραμματικό περιεχόμενο τής παιδαγωγικής τους δράσης. Τό βασικό. πώς είδε ή κατάλαβε ίνα όρισμένο συμβάν ή μιάν ορισμένη κατάσταση. τότε χωρίς άμφιβολία θά περιέχει καί τά σημαντικά θέματα τής περιοχής. "Οσο περισσότερο ή όμάδα άποσυνθέτει καί ξανασυνθέτει τό σύνολο. τίς δικές τους προγενέστερες « θεωρήσεις ». τόσο περισσότερο πλησιάζει τούς πυρήνες τής κύριας καί τής δευτερεύουσας άντίφασης μέσα στίς όποιες βρίσκονται μπλεγμένοι οί κάτοικοι τής περιοχής. "Αν τά άτομα πιαστοΰν μέσα στά δίχτυα τους καί είναι άνίκανα νά . ώστόσο. Καί μπορούμε νά βεβαιώσουμε δτι ή δράση πού στηρίζεται σ' αύτές τίς παρατηρήσεις θά έχει μεγαλύτερες πιθανότητες έπιτυχίας παρά ή δράση πού στηρίζεται σέ « άποφάσεις έκ τών άνω ». τούς στέλνει δλους πίσω. στό κομματιασμένο σύνολο. άν τό περιεχόμενο καθρεφτίζει αύτές τίς άντιφάσεις. 'Αντιπρόσωποι τών κατοίκων παίρνουν μέρος σ' δλες τίς δραστηριότητες ώς μέλη τής όμάδας έρευνας.134 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ ζωντανού κώδικα. παρουσιάζοντάς τους τήν ϊδια πραγματικότητα πού άπασχόλησε καί τούς ίδιους. διαλογικά. άρχίζοντας άπό τήν πρώτη παρατήρηση αύτών τών πυρήνων άντιφάσεων (πού διαλαμβάνουν τή βασική άντίφαση τής κοινωνίας ώς εύρύτερης έποχικής μονάδας). Καθώς κάθε μέλος έκθέτει. αύτές οί άντιφάσεις άποτελοϋν όριακές καταστάσεις. είναι ή μελέτη τοϋ έπιπέδου ένημέρωσης τών κατοίκων σ' αύτές τίς άντιφάσεις. πού ξαναγίνεται καί πάλι όλότητα καί άπαιτεΐ άπό τούς έρευνητές μιά νέα άνάλυση. δπως έγινε άπό κάθε άποκρυπτογράφο.

πού οί διαφορετικοί παράγοντες τής έμπειρικής πραγματικότητας φέρνουν σέ άντιπαράθεση καί υποβάλλουν γιά πραγμάτωση άπό [τή] δυνάμει συνείδηση »2S. καί τό καθήκον πού συνεπάγεται τοϋτο τό θέμα. Άλλά ένώ ή άδοκίμαστη έφικτότητα δέν μπορεί νά έπιτευχθεϊ στό έπίπεδο τής « ένεργεία [ή παρούσας] συνείδησης ». πρέπει νά ερευνάται τό έπίπεδο ένημέρωσης αύτών τών άτόμων γιά τίς συνθήκες τους. τότε τό θέμα τους άναφορικά μέ τοϋτες τίς καταστάσεις εϊναι ή μοιρολατρία.. 26 Βλ. 1960). The Human Sciences and Philosophy (London. Ή ένεργεία συνείδηση ύποδηλώνει δτι εϊναι άδύνατο νά άντιληφθεΐς τήν « άδοκίμαστη έφικτότητα » πού βρίσκεται πέρα άπό τίς όριακές καταστάσεις. είναι ή ίλλειψη καθήκοντος. Μιά όριακή κατάσταση. Ή έννοια « δυνάμει συνείδηση » τοϋ Goldmann εϊναι δμοια μέ κείνο πού ό Nicolai όνομάζει « μή άντιληπτές κατορθωτές λύσεις » (ή δική 2 3 Lucien Goldmann. Comportement économique et structures sociales (Paris. 1969).Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 135 άπαγκιστρωθοΰν άπ* αύτές τίς όριακές καταστάσεις. οί έρευνητές θά πρέπει νά συγκεντρώσουν τήν προσοχή τους στήν « ένεργείςι συνείδηση » καί στή « δυνάμει συνείδηση ». δπως θά τό έλεγε ό Goldmann. "Ετσι. μπορεί νά πραγματοποιηθεί μέσω μιας « δοκιμαστικής ένέργειας ». πού δημιουργοΰν άνάγκες στά άτομα. Ή άδοκίμαστη έφικτότητα καί ή ένεργείςι συνείδηση συνδέονται μεταξύ τους. « Ή ένεργεία συνείδηση [εϊναι] τό άποτέλεσμα τών πολλαπλών έμποδίων καί παρεκκλίσεων. μπορεί νά προκαλεί σέ άνθρώπους άπό διαφορετικές περιοχές (καί άκόμη άπό μικρότερα τμήματα τής ϊδιας περιοχής) έντελώς διαφορετικά θέματα καί καθήκοντα. "Ετσι. André Nicolai. . άν καί οί όριακές καταστάσεις εϊναι άντικειμενικές πραγματικότητες. πού άποκαλύπτει τή μέχρι τότε μή άντιληπτή ζωτικότητά της. ώς συγκεκριμένη πραγματικότητα. δπως έξάλλου καί ή δοκιμαστική ένέργεια καί ή « δυνάμει συνείδηση »26.

Ή όμάδα τοο Instituto de Desarrollo Agropecuario (Ίνστιτοϋτο 'Αγροτικής Ανάπτυξης) της Χιλής χρησιμοποίησε αύτή τή μέθοδο μέ έπιτυχία στίς Θεματικές ίρευνες. έτσι πού νά μποροϋν εύκολα ν' άναγνωρίζουν τίς καταστάσεις (καί κατά συνέπεια καί τή σχέση τους μ* αύτές). γιατί τά άτομα άναλύοντας μιάν άσυνήθιστη πραγματικότητα 01 κωδικοποιήσεις μποροϋν νά εϊναι καί προφορικές. διαφορετικές άπό έκεϊνες πού συνηθίζονται γιά τά δπτικά βοηθητικά μέσα. ή κατάρτιση τών κωδίκων θά πρέπει νά καθοδηγείται άπό δρισμένες άρχές. έπιλέγουν μερικές άπ' αύτές τΙς άντιφάσεις. Σ* αύτή τήν περίπτωση άποτελοΰνται άπό λίγες λέξεις πού παρουσιάζουν ίνα ύπαρξιακό πρόβλημα. Ή κατανόηση της πραγματικότητας εϊναι άκόμα δική τους κι δχι τοϋ λαοΰ. νά συλλάβουν κατά προσέγγιση τό πλέγμα τών άντιφάσεων. Ή πρώτη άπαίτηση εϊναι οί κωδικοποιήσεις αύτές νά παρουσιάζουν άναγκαστικά καταστάσεις οίκεΐες στά άτομα τών όποιων τά θέματα βρίσκονται ύπό έξέταση.136 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ μας « άδοκίμαστη έφικτότητα »). δέν τούς δίνει τό δικαίωμα ν' άρχίσουν νά καταστρώνουν τό προγραμματικό περιεχόμενο της παιδαγωγικής δραστηριότητας. Κατά συνέπεια. γιά νά άναπτύξουν τίς κωδικοποιήσεις πού πρόκειται νά χρησιμοποιηθοΰν στή θεματική έρευνα. Οί έρευνητές. Μιά πού οί κωδικοποιήσεις (σχέδια ή φωτογραφίες)27 είναι τά άντικείμενα πού χρησιμεύουν σάν μέσο γιά τούς άποκρυπτογράφους στήν κριτική τους άνάλυση. Ή τελευταία διαδικασία (άν καί διαλεκτική. δουλεύοντας πάντοτε ώς δμάδα. άκολουθούμενο άπό τήν άποκρυπτογράφηση. δταν τά σημαντικά θέματα παρουσιάζονται ώς προγραμματικό περιεχόμενο) νά παρουσιάζεις εΙκόνες της κατάστασης πού φαίνονται μυστηριώδεις στούς συμμετέχοντες. Μέ τήν άντίληψη τοϋ πλέγματος τών άντιφάσεων άρχίζει τό δεύτερο στάδιο της έρευνας. σέ άντίθεση μέ τίς « άντιληπτές κατορθωτές λύσεις » καί τίς « άμέσως έφαρμοζόμενες λύσεις » πού άντιστοιχοϋν μέ κείνο πού δ Goldmann όνομάζει « ένεργείφ συνείδηση ». τό γεγονός δτι οί έρευνητές μποροϋν. στό πρώτο στάδιο της έρευνας. Εϊναι άπαράδεκτο (τόσο κατά τήν πορεία της έρευνας δσο καί στήν έπόμενη φάση. 27 .

είναι άπαραίτητο γιά τή σύλληψη τών διαλεκτικών σχέσεων πού υπάρχουν άνάμεσα στά θέματα καί στά άντίθετά τους. άναλύοντας τήν πραγματικότητά τους. Τά στοιχεία της θά πρέπει νά έπενεργοΰν άμοιβαΐα στή σύνθεση τοϋ συνόλου. Μιά πού άναπαρασταίνουν ύπαρξιακές καταστάσεις.Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 137 μπορούν νά τή συγκρίνουν μέ τή δική τους καί νά άνακαλύψουν τούς περιορισμούς τής καθεμιάς). Κατά τήν άποκρυπτογράφηση. Οί κωδικοποιήσεις δέν είναι συνθήματα. Τό πρώτο μπορεί νά έκφυλιστεΐ σέ σκέτη προπαγάνδα χωρίς νά γίνει πραγματική άποκρυπτογράφηση. οί συνεργάτες εξωτερικεύουν . Είναι γνώσιμα άντικείμενα. αύτές θά άνοίγονται πρός τήν κατεύθυνση άλλων θεμάτων. πού υπαγορεύεται άπό τήν κατάσταση ύποταγής τών συμμετεχόντων. οί κωδικοποιήσεις θά πρέπει νά είναι άπλές στή συνθετότητά τους καί νά προσφέρουν διάφορες άποκρυπτογραφικές δυνατότητες ώστε νά άποφεύγονται οί τάσεις τής προπαγάνδας γιά πλύση έγκεφάλου. πέρα άπό μιάν έκθεση τοϋ όλοφάνερα προκαθορισμένου περιεχόμενου. Τό δεύτερο υπάρχει κίνδυνος νά φανεί σάν γρίφος ή αίνιγμα. Γιά νά προσφέρουν οί κωδικοποιήσεις διάφορες δυνατότητες άνάλυσης στή διαδικασία τής άποκρυπτογράφησης. δηλαδή τή διαδικασία δπου τά άτομα. Καθώς οί άποκρυπτογράφοι σκέφτονται τίς κωδικοποιήσεις. Μιά έξίσου θεμελιακή άπαίτηση γιά τήν κατάρτιση τών κωδικοποιήσεων είναι δτι ό θεματικός τους πυρήνας δέν πρέπει νά είναι οΰτε παραπολύ σαφής οΰτε παραπολύ αινιγματικός. σήματα πρός τά όποια θά πρέπει νά στραφεί ό κριτικός στοχασμός τών άποκρυπτογράφων. δέν μπορεί νά προηγηθεί άπό τήν περισσότερο βασική. οί κωδικοποιήσεις πού καθρεφτίζουν μιάν ύπαρξιακή κατάσταση πρέπει άντικειμενικά νά άποτελοϋν μιάν όλότητα. Κατά συνέπεια. θά πρέπει νά όργανωθοΰν σάν μιά « θεματική βεντάλια ». Αύτό τό άνοιγμα (πού δέν πραγματοποιείται άν τό θεματικό περιεχόμενο είναι ή παραπολύ σαφές ή παραπολύ αινιγματικό). άντιλαμβάνονται τίς προηγούμενες στραβές άντιλήψεις τους καί φτάνουν έτσι σέ μιά νέα άντίληψη αυτής τής πραγματικότητας.

138 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τά θέματά τους καί μ* αύτό τόν τρόπο κάνουν φανερή τήν « πραγματική συνείδηση » τους γιά τόν κόσμο. οί άλλες άντιφάσεις πού « περιέχονται » μέσα σ' αύτές. Κατά τήν 28 Σύσταση τοϋ José Luis Fioru. ένας νεαρός χιλιανός δημόσιος υπάλληλος σ' ένα άπό τά πιό σημαντικά χιλιανά κυβερνητικά ιδρύματα : τό 'Ινστιτούτο 'Αγροτικής 'Ανάπτυξης (IN DAP) 2 9 . ' Η προετοιμασία τών κωδικοποιήσεων άπαιτεΐ άκόμα. Ή νέα άντίληψη καί ή νέα γνώση συνεχίζονται συστηματικά μέ τήν έναρξη τοϋ έκπαιδευτικού προγράμματος πού μετασχηματίζει τήν « άδοκίμαστη έφικτότητα » σέ δοκιμαστική δράση καθώς ή δυνάμει συνείδηση άντικαθιστα τήν ένεργείςι συνείδηση. Σχετικά μ' αύτό. Μετ. ή άποκρυπτογράφηση διεγείρει τήν έμφάνιση μιας νέας άντίληψης καί τήν άνάπτυξη μιας νέας γνώσης. θά πρέπει επίσης νά κωδικοποιούνται. σέ ίνα άνέκδοτο χειρόγραφό του. τό IN DAP τό διεύθυνε 6 οΙκονομολόγος καί αυθεντικός Ανθρωπιστής Jacques Chonchol. 'Επιτυγχάνοντας μιά τέτοια ένημέρωση άρχίζουν νά βλέπουν διαφορετικά τήν πραγματικότητα. μιά πολύτιμη συνεισφορά στή μέθοδό μας έκανε ό Gabriel Bode.). Σημ. Εύρύνοντας τόν όρίζοντα τής άντίληψής τους. κι έτσι άποκτοϋν μιάν « άντίληψη τής δικής τους προηγούμενης άντίληψης. Καθώς ή καθεμιά άπ' αύτές τίς « συμπεριλαμβάνουσες » κωδικοποιήσεις προετοιμάζεται. Ή αποκρυπτογράφηση τών πρώτων θά γίνεται καθαρότερη διαλεκτικά μέ τήν άποκρυπτογράφηση τών τελευταίων. . ('Αναφέρεται στή Χιλή τοϋ 'Αλλιέντε. ν' άντιπροσωπεύουν άντιφάσεις πού « συμπεριλαμβάνουν » άλλες. Διεγείροντας « τήν άντίληψη τής προηγούμενης άντίληψης » καί « τή γνώση τής προηγούμενης γνώσης ». στόν μεγαλύτερο δυνατό βαθμό. Καθώς τό κάνουν αύτό. καί πού συνθέτουν τό σύστημα άντιφάσεων τής έξεταζόμενης περιοχής 28 . άρχίζουν νά βλέπουν πώς οί ίδιοι ένεργοϋσαν δταν πραγματικά ζούσαν τήν κατάσταση πού τώρα άναλύουν. άνακαλύπτουν εύκολότερα στήν « παλιότερη ένημέρωσή » τους τίς διαλεκτικές σχέσεις άνάμεσα στίς δυό αύτές διαστάσεις τής πραγματικότητας. 29 Μέχρι τελευταία.

Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ

139

έφαρμογή της μεθόδου στό μετά τή στοιχειώδη έκπαίδευση στάδιο ό Bode παρατήρησε δτι οί χωρικοί έδειχναν μεγάλο ένδιαφέρον γιά συζήτηση, μόνον δταν ή κωδικοποίηση άναφερόταν άμεσα στίς άνάγκες πού ένιωθαν. Κάθε παρέκκλιση στήν κωδικοποίηση, καθώς καί κάθε άπόπειρα τοϋ παιδαγωγοϋ νά κατευθύνει τήν άποκρυπτογραφική συζήτηση σέ άλλες σφαίρες, είχε σάν άποτέλεσμα τή βουβαμάρα καί τήν άδιαφορία. Ά π ό τήν άλλη μεριά, ό Bode παρατήρησε δτι κι δταν ή κωδικοποίηση30 συγκεντρωνόταν στίς άνάγκες πού ένιωθαν, οί χωρικοί δέν κατόρθωναν νά συγκεντρώσουν τήν προσοχή τους συστηματικά στή συζήτηση, πού συχνά ξέφευγε άπό τό θέμα ώς τό σημείο νά μήν καταλήγει ποτέ σέ κάποια σύνθεση. Καί σχεδόν ποτέ δέν συλλάμβαναν τή σχέση άνάμεσα στις άνάγκες τους καί στίς άμεσες κι έμμεσες αίτίες αύτών τών άναγκών. Μπορεί νά πει κανείς έδώ δτι δέν πετύχαιναν νά άντιληφθοϋν τήν υπάρχουσα άδοκίμαστη έφικτότητα πέρα άπό τίς όριακές καταστάσεις πού γεννοΰσαν τίς άνάγκες τους. Ό Bode άποφάσισε κατόπι νά δοκιμάσει τήν ταυτόχρονη προβολή διαφόρων καταστάσεων. Σ* αύτή τήν τεχνική βρίσκεται ή άξΙα της συνεισφοράς του. Αρχικά προβάλλει τήν πολύ άπλή κωδικοποίηση μιας υπαρξιακής κατάστασης. Χαρακτηρίζει τήν πρώτη του κωδικοποίηση ώς « βασική » : άντιπροσωπεύει τόν βασικό πυρήνα καί άνοίγεται σάν μιά βεντάλια άπό θέματα πού ξεδιπλώνεται ώς τις « δευτερεύουσες » κωδικοποιήσεις. "Υστερα άπό τήν άποκρυπτογράφηση τής βασικής κωδικοποίησης, ό παιδαγωγός κρατάει τήν προβληθείσα εικόνα σάν πλαίσιο άναφορας γιά τούς συμμετέχοντες καί κατόπι προβάλλει διαδοχικά, πλάι σ* αυτήν, τίς δευτερεύουσες κωδικοποιήσεις. Μέ τις τελευταίες, πού έχουν άμεση σχέση μέ τή βασική κωδικοποίηση, συγκρατεί ζωηρό τό ένδιαφέρον τών συμμετεχόντων, πού έτσι γίνονται ικανοί νά καταλήξουν σέ κάποια σύνθεση.
30 Γιατί αύτές ol κωδικοποιήσεις δέν είναι « συμπεριλαμβάνουσες », σύμφωνα μέ τόν όρισμό τοϋ Fiori.

140

II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ

Τό μεγαλύτερο έπίτευγμα του Gabriel Bode είναι δτι μέ τή βοήθεια τής διαλεκτικής μεταξύ βασικής καί δευτερεύουσας κωδικοποίησης, κατόρθωσε νά μεταδώσει στούς συμμετέχοντες μιάν αίσθηση τοϋ δλου. Άτομα βουλιαγμένα μέσα στήν πραγματικότητα, καί πού μόλις αίοθάνονταν τίς άνάγκες τους, άναδυονται άπό τήν πραγματικότητα καί άντιλαμβάνονται τίς αιτίες τών άναγκών τους. Μ' αύτόν τόν τρόπο μποροϋν νά προχωρήσουν πολύ πιό γρήγορα πέρα άπό τό έπίπεδο τής ένεργεία συνείδησης πρός τή δυνάμει συνείδηση. "Οταν έτοιμαστοΰν οί κωδικοποιήσεις καί δταν μελετηθοϋν δλες οί πιθανές θεματικές πλευρές άπό τή διακλαδική δμάδα, οί έρευνητές προχωροΰν στό τρίτο στάδιο τής έρευνας, έπιστρέφοντας στήν περιοχή γιά νά άρχίσουν άποκρυπτογραφικούς διαλόγους «στούς κύκλους τής θεματικής έρευνας» 31 . Αύτές οί συζητήσεις πού άποκρυπτογραφοϋν τό προετοιμασμένο στό προηγούμενο στάδιο ύλικό, μαγνητοφωνοΰνται γιά περαιτέρω άνάλυση άπό μιά διακλαδική δμάδα32. Πλάι στόν έρευνητή πού έργάζεται ώς άποκρυπτογράφος-συντονιστής, δύο άλλοι ειδικοί, — ένας ψυχολόγος καί ένας κοινωνιολόγος — παρακολουθοϋν τίς συσκέψεις. "Εργο τους είναι νά σημειώνουν καί καταγράφουν τίς σημαντικές (καί τίς φαινομενικά άσήμαντες) άντιδράσεις τών άποκρυπτογράφων. Κατά τή διάρκεια τής άποκρυπτογράφησης, ό συντονιστής
" Κάθε « κύκλος έρευνας » πρέπει νά ϊχει τό πολύ είκοσι πρόσωπα. Πρέπει νά υπάρχουν τόσοι κύκλοι δσοι χρειάζονται γιά νά συμπεριλάβουν, ώς συμμέτοχους, τό 1/10 της έζεταζόμενης περιοχής ή της υποδιαίρεσης της. 32 Αύτές οί έπόμενες συσκέψεις άνάλυσης πρέπει νά περιλαμβάνουν τούς έθελοντές της περιοχής πού βοήθησαν στήν έρευνα καί μερικούς συμμετέχοντες τών « κύκλων θεματικής έρευνας ». Ή συμβολή τους είναι τόσο ένα δικαίωμα πού έχουν σ' αυτήν, δσο καί μιά άπαραίτητη βοήθεια στήν άνάλυση πού κάνουν οί ειδικοί. Ώ ς συνερευνητές τών είδικών 0ά διορθώνουν καί (ή) 0ά έπικυρώνουν τΙς έρμηνεΐες πού δίνουν οί τελευταίοι στίς Ανακαλύψεις τους. Ά π ό μεθοδολογική άποψη ή συμμετοχή τους παρέχει στήν ϊρευνα (πού άπό τήν άρχή της βασίζεται σέ μιά σχέση « συμπάθειας ») μιά πρόσθετη έγγύηση : τήν κριτική παρουσία άντιπροσώπων τοϋ λαοϋ άπό τήν άρχή ώς τήν τελική φάση, τή φάση τής θεματικής άνάλυσης, πού συνεχίζεται μέ την όργάνωση τοϋ προγραμαμματικοϋ περιεχομένου τής παιδαγωγικής δράσης ώς έλευθερωτικής πολιτιστικής δραστηριότητας.

Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ

ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ

141

δέν πρέπει μόνο ν' άκούει τά άτομα άλλά καί νά τά προκαλεί, θέτοντας ώς προβλήματα τόσο τήν κωδικοποιημένη υπαρξιακή κατάσταση ίσο καί τίς ίδιες τίς άπαντήσεις τους. Λόγω τοϋ ίτι ή μεθοδολογία έπενεργεϊ καί σάν Κάθαρση οί συμμετέχοντες στούς θεματικούς έρευνητικούς κύκλους εξωτερικεύουν μιά σειρά αισθήματα καί γνώμες τους, γιά τόν έαυτό τους, γιά τόν κόσμο, καί γιά τούς άλλους, πράγμα πού ίσως δέν θά τό έκαναν σέ διαφορετικές περιστάσεις. Σέ μιά άπό τίς θεματικές έρευνες33 πού άρχισαν στό Santiago, μιά όμάδα ένοικοι διαμερισμάτων συζητοΰσαν μιά σκηνή πού έδειχνε έναν μεθυσμένο, ό όποιος βάδιζε στό δρόμο τρικλίζοντας καί τρεις νεαρούς πού συζητοΰσαν στή γωνιά τοϋ δρόμου. Ή όμάδα τών συμμετεχόντων παρατήρησε ί τ ι « τό μόνο παραγωγικό καί χρήσιμο στή χώρα του πρόσωπο είναι ό μπεκρής πού επιστρέφει σπίτι του υστέρα άπό τήν όλοήμερη καί κακοπληρωμένη δουλειά του καί πού τόν βασανίζουν οί έγνοιες γιά τήν οίκογένειά του καί τίς άνάγκες της πού δέν μπορεί νά τίς άντιμετωπίσει. Αύτός μόνο είναι έργάτης. Είναι ένας τίμιος έργάτης καί ένας μπεκρής σάν κι έμάς ». Ό έρευνητής 3 4 σκόπευε νά μελετήσει διάφορες πλευρές τοϋ άλκοολισμοϋ. Πιθανό νά μήν πετύχαινε τίς πιό πάνω άπαντήσεις άν είχε παρουσιάσει στούς συμμετέχοντες ένα έρωτηματολόγιο πού θά τό είχε καταστρώσει ό ίδιος. "Αν τούς ρωτούσε άπευθείας, πιθανό νά τοϋ άπαντοϋσαν καί πώς δέν έχουν βάλει ποτέ πιοτό στό στόμα τους. 'Αλλά στά σχόλιά τους πάνω στήν κωδικοποίηση μιας υπαρξιακής κατάστασης πού μπόρεσαν ν' άναγνωρίσουν, καί ίπου άναγνώρισαν καί τόν έαυτό τους, είπαν αύτό πού πραγματικά ένιωθαν. Στίς δηλώσεις αύτές ύπάρχουν δυό σημαντικές πλευρές: άπό τή μιά έκφράζουν τή σχέση πού υπάρχει άνάμεσα στό νά παίρνεις ένα χαμηλό μεροκάματο, νά νιώθεις ίτι σ' έκμεταλ33 Μ

Αύτή ή είδική έρευνα δυστυχώς δέν όλοκληρώθηκε. Ό ψυχίατρος Patricio Lopes, πού ή μελέτη του περιγράφεται στό Educaçdo como Prâtica da Liberdade.

142

II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ

λεύονται, καί στό νά τό ρίχνεις στό πιοτό: νά μεθάς γιά νά ξεφύγεις γιά λίγο άπό τήν πραγματικότητα, γιά νά ξεπεράσεις τήν άδράνεια, δηλαδή, νά διαλέγεις σέ τελευταία άνάλυση μιάν αύτοκαταστροφική λύση. Ά π ό τήν άλλη, έκδηλώνουν τήν άνάγκη νά τοποθετήσουν τόν μπεκρή πολύ ψηλά στήν έκτίμησή τους. Ό μπεκρής, είναι « ό μόνος χρήσιμος στή χώρα του, γιατί έργάζεται, ένώ οί άλλοι χάσκουν ». Επαινώντας έτσι τόν μπεκρή, οί συμμετέχοντες ταυτίζονται μαζί του, ώς έργάτες πού πίνουν κι αύτοί — ώς « τίμιοι έργάτες ». 'Απεναντίας, φανταστείτε τήν άποτυχία ένός ήθικολόγου παιδαγωγού 35 , πού κάνει κήρυγμα ένάντια στόν άλκοολισμό, παρουσιάζοντας ώς υπόδειγμα άρετής κάτι πού δέν θεωρείται άρετή άπ' αύτούς τούς άνθρώπους. Σ' αύτή τήν περίπτωση, δπως καί σ' άλλες, ή μόνη σωστή μέθοδος είναι ή κριτική συνειδητοποίηση τής κατάστασης, πού πρέπει ν' άναληφθεΐ άπό τήν πρώτη στιγμή της θεματικής διερεύνησης. (Είναι φανερό, δτι ή κριτική συνειδητοποίηση, δέν σταματά στό έπίπεδο τής σκέτης ύποκειμενικής άντίληψης τής κατάστασης, άλλά προετοιμάζει τούς άνθρώπους διαμέσου τής δράσης, γιά τόν άγώνα ένάντια σ' δ,τι στέκει έμπόδιο στήν έξανθρώπισή τους). Σέ μιά άλλη έμπειρία, τή φορά αύτή μέ άγρότες, παρατήρησα δτι τό θέμα πού ξαναγύριζε στή συζήτηση γιά τή δουλειά στό χωράφι ήταν τό αΐτημα τής αύξησης τοϋ μεροκάματου καί ή άνάγκη τής ένωσης γιά τή σύσταση ένός συνδικάτου πού θά πετύχει τήν ικανοποίηση αύτοϋ τοϋ αιτήματος. Τρεις καταστάσεις συζητήθηκαν κατά τή συνέλευση αύτή καί τό μοτίβο ήταν πάντα τό ίδιο. Τώρα φανταστείτε έναν παιδαγωγό πού έχει όργανώσει τό έκπαιδευτικό τον πρόγραμμα γι' αύτούς τούς άνθρώπους, ένα πρόγραμμα πού συνίσταται στήν άνάγνωση « ψυχωφελών » κειμένων, δπου μαθαίνει κανείς, λ.χ., δτι « τό ΰδωρ εύρίσκεται
35 Βλ., τό βιβλίο τοϋ Reinhold Niebuhr, Moral Man and Society (1960).

Immoral

τά θέματα πού χαρακτηρίζουν μιάν όλότητα ποτέ δέν θά έξετάζονται μέ άκαμψία. Τά θέματα θά ταξινομηθοΰν σύμφωνα μέ τίς διάφορες κοινωνικές έπιστημες. άρχίζει τό τελευταίο στάδιο της έρευνας. Άλλά αυτό άκριβώς γίνεται πάντα τόσο στήν έκπαίδευση. άπό τήν παιδαγωγική έπιστήμη. δταν τό πρόγραμμα καταρτιστεί. λ. γιατί δέν έχουμε καταλάβει ότι ή διαλογική φύση της έκπαίδευσης άρχίζει μέ τή θεματική έξερεύνηση. παρά μονάχα πώς τό κάθε θέμα άντικρίζεται μ* έναν ειδικό τρόπο άπό τήν κοινωνική έπιστήμη μέ τήν όποία σχετίζεται. Ή ταξινόμηση δέν σημαίνει πώς. τά θέματα θά θεωροΰνται δτι άνήκουν σέ άπομονωμένες κατηγορίες. Μπορεί νά κοιταχτεί καί άπό τήν πολιτική έπιστήμη (έναν τομέα πού άσχολεΐται μέ τΙς άποφάσεις πού άφοροϋν τήν άνάπτυξη). "Οταν συμπληρωθεί ή άποκρυπτογράφηση στούς έρευνητικούς κύκλους. Τό ϊδιο θέμα μπορεί νά κοιταχτεί καί άπό τήν κοινωνιολογία. Τό θέμα της άνάπτυξης. "ΐστερα άπό τόν άκριβή καθορισμό τών θεμάτων. ίσο καί στήν πολιτική.Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 143 έντός τοϋ φρέατος ». ό κάθε ειδικός παρουσιάζει στή διακλαδική όμάδα ένα σχέδιο γιά τόν « χω- . τήν άνθρωπολογία καί τήν κοινωνική ψυχολογία (τομείς πού ένδιαφέρονται γιά τήν πολιτιστική άλλαγή καί τήν τροποποίηση της συμπεριφοράς καί τών άξιών — προβλήματα πού σχετίζονται έπίσης μέ μιά φιλοσοφία της άνάπτυξης). πρόκειται στή συνέχεια νά μελετηθοΰν μέ τέτοιον τρόπο. πού νά θυσιάζεται ό πλούτος τους (κι έπομένως ή δύναμή τους) στή στενότητα τών έξειδικεύσεων. κλπ. Θά ήταν λυπηρό άν τά θέματα. άφοϋ έρευνηθοΰν στόν πλοϋτο της άλληλοδιείσδυσής τους μέ άλλες δψεις της πραγματικότητας.χ. είναι Ιδιαίτερα κατάλληλο γιά τό μάθημα της οικονομίας άλλά δχι άποκλειστικά. Ακροάζονται τίς μαγνητοταινίες καί μελετούν τίς σημειώσεις πού πήραν ό ψυχολόγος καί ό κοινωνιολόγος κι άρχίζουν νά ταξινομούν τά θέματα πού έκφράστηκαν σαφώς ή πού ύποδηλώνονται στίς δηλώσεις τών συμμετασχόντων στίς συσκέψεις.. δπου οί έρευνητές άναλαμβάνουν μιά συστηματική διακλαδική μελέτη τών άνακαλύψεών τους. Μ* αύτόν τόν τρόπο.

Στή διάρκεια αύτη ς τής προσπάθειας γιά τό ξεχώρισμα τών σημαντικών θεμάτων. "Ετσι. Καθώς συζητιέται τό κάθε ειδικό σχέδιο. Χωρίζοντας τό θέμα σέ κεφάλαια. δίνουν μιά γενική άποψη τοϋ θέματος. Σχιτικά μέ τή σημασία της Ανθρωπολογικής Ανάλυσης της κουλτούρας. συμπεριλαμβάνοντας θέματα πού δέν έχουν προηγουμένως ύποδειχτεΐ. βλ. ή όμάδα θ' άντιληφθεΐ τήν άνάγκη νά συμπεριλάβει μερικά βασικά θέματα πού δέν είχαν ύποδειχτεΐ άμεσα άπό τούς χωρικούς ή άπό τούς έργάτες κατά τήν προηγούμενη έρευνα. Ή άνθρωπολογική έννοια « κουλτούρα » εϊναι ένα άπ' αύτά τά « συνδετικά θέματα ». πού θά πάρουν μέρος στούς « μορφωτικούς κύκλους ». 36 . ό ειδικός αναζητεί τούς βασικούς πυρήνες πού. "Αν ό παιδαγωγικός προγραμματισμός είναι διαλογικός. ώς βντων πού μεταπλάθουν τόν κόσμο κι βχι πού προσαρμόζονται σ' αύτόν36.144 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ ρισμό σέ κεφάλαια » τοϋ θέματός του. ένα άπ' αύτά τά θέματα μπορεί νά τοποθετηθεί στην άρχή τών θεματικών ένοτήτων. λόγω τής λειτουργίας τους. έπειδή περιλαμβάνουν ένότητες γνώσεων καί έδραιώνουν μιά σειρά. γεμίζοντας ένα ένδεχόμενο κενό άνάμεσα στά δυό. Educaçdo como Prâtica da Liberdade. Ξεκαθαρίζει τόν ρόλο τών άνθρώπων στόν κόσμο καί μέ τόν κόσμο. οί άλλοι ειδικοί κάνουν υποδείξεις. ' Η εισαγωγή αύτών τών θεμάτων άποδείχτηκε άναγκαία καί έπιπλέον άνταποκρίνεται στόν διαλογικό χαρακτήρα τής παιδείας. Αύτά τά δοκίμια στά όποια θά έπισυναφθοΰν βιβλιογραφικές υποδείξεις είναι σημαντικά βοηθήματα γιά τόν καταρτισμό τών δασκάλων μαθητών. τότε οί δάσκαλοι-μαθητές έχουν τό δικαίωμα νά πάρουν μέρος. εϊτε νά εικονίσουν τίς σχέσεις άνάμεσα στό περιεχόμενο τοϋ γενικοΰ προγράμματος καί στίς άντιλήψεις τοϋ λαοΰ γιά τόν κόσμο.. Δίνω στην τελευταία κατηγορία θεμάτων τήν όνομασία « συνδετικά θέματα ». Αύτές μποροϋν νά ένσωματωθοΰν στό σχέδιο καί (ή) νά συμπεριληφθοΰν στά σύντομα δοκίμια πού θά γραφτοΰν πάνω στό θέμα. Μποροϋν εΐτε νά διευκολύνουν τή σύνδεση άνάμεσα σέ δυό θέματα μέσα στην προγραμματική μονάδα.

10 . Ά ς πάρουμε γιά παράδειγμα τό θέμα της άνάπτνξης. Ή άλλη άξιοποιεΐ διάφορα κανάλια38. Μετά άπό τήν κωδικοποίηση τών θεμάτων. προετοιμάζεται τό διδακτικό ύλικό (φωτογραφίες.). τοιχοκολλήσεις. άκολουθεΐ τό στάδιο της κωδικοποίησης τους. πού ίτσι γίνεται σαφέστερα κατανοητό (βπως καί οί σχέσεις του μέ τίς Αλλες κωδικοποιημένες καταστάσεις. γιά νά συλλάβουν τό ύποδηλωνόμενο θέμα ή θέματα. πώς όλόκληρο τό πρόγραμμα είναι μιά όλότητα καμωάπό Αλληλοσυνδεόμενες μονάδες. πού ol Ιδιες είναι έπίσης όλότητες. κατά τήν Αναπαράσταση υπαρξιακών καταστάσεων. άλλά είναι έπίσης στοιχεία πού στήν έσωτερική τους συνάφεια συνθέτουν τίς θεματικές μονάδες όλόκληρου τοΰ προγράμματος. ά θέματα είναι τά Ιδια όλότητες. Ή διαδικασία της κωδικοποίησης έπιχειρεϊ νά Αποκαταστήσει στήν όλότητΑ του τό διαλυμένο θέμα. Κατά τήν Αποκρυπτογράφηση. Ή έπιλογή τοΰ είκονογραφικοΰ ή τοΰ διαγραμμικοΰ καναλιοΰ έξαρτιέται 8χι μόνο άπό τό υλικό πού πρόκειται νά κωδικοποιηθεί άλλά κι άπό τό άν τά άτομα μέ τά όποια θέλουμε νά έπικοινωνήσουμε είναι μορφωμένα ή 8χι. τά Ατομα διασπούν τήν κωδικοποίηση. δηλαδή τά έπιμέρους στοιχεία. κείμενα γιά άνάγνωση.Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙΔΙΑΛΟΓΟΣ 145 "Οταν συμπληρωθεί ό χωρισμός τών θεμάτων σέ κεφάλαια37. κτλ. Ή όμάδα μπορεί νά προτείνει μερικά θέματα ή πλευρές μερικών θεμάτων σέ ειδικούς έξω άπό τήν όμάδα γιά μαγνητοφωνημένες συνεντεύξεις. 'Η θεματική διαίρεση σέ ύποθέματα « διασπά » τά όλικά θέματα Αναζητώντας τούς βασικούς πυρήνες τους. Ή πρώτη άξιοποιεΐ τό όπτικό (εικονογραφικό ή διαγραμμικό) κανάλι ή τό άπτικό ή τό άκουστικό κανάλι. Ή διαλεκτική αποκρυπτογραφική διαδικασία δέν τελειώνει έδω. άλλά συμπληρώνεται με τήν άποκατΑσταση της όλότητας τοΰ διαλυμένου βλου. Μιά κωδικοποίηση μπορεί νά είναι απλή ή σύνθετη. ταινίες κινηματογραφικές. Ή όμάδα πλησιάζει δύο ή περισσότερους οικονομολόγους διαφόρων 37 "Ας σημειωθεί. σλάιντς. μέ τήν έπιλογή τοϋ καλύτερου καναλιού έπικοινωνίας γιά κάθε θέμα καί τήν άναπαράστασή του. πού βλες τους είναι υπαρξιακές καταστάσεις). 38 ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ α) 'Απλή : όπτικό κανάλι είκονογραφικό κανάλι διαγραμμικό κανάλι άπτικό κανάλι άκουστικό κανάλι β) Σύνθετη : συγχρονότητα τών καναλιών.

άλλά συχνά άποξενωμένοι άπό τήν πραγματικότητα τοϋ λαοϋ — μ* αύτήν τήν πραγματικότητα. "Εχει ήδη ανακοινωθεί στήν δμάδα δτι τή μαγνητοφωνημένη συνέντευξη θά άκολουθήσει συζήτηση πάνω στό περιεχόμενό της.146 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ σχολών. Σέ συνέχεια ή δμάδα άναφέρει στόν ειδικό τίς άντιδράσεις τών συμμετασχόντων στή διάρκεια τής συζήτησης. Δίνει έπίσης τήν εύκαιρία στό λαό νά παρακολουθήσει καί νά κριτικάρει τή σκέψη τών διανοουμένων. "Ενα άλλο διδακτικό μέσο — έφόσον έφαρμόζεται στά πλαίσια τής προβληματίζουσας κι δχι μιας « τραπεζικής » μεθόδου στήν παιδεία — είναι ή άνάγνωση καί ή συζήτηση άρθρων περιοδικών κι έφημερίδων καί κεφαλαίων άπό βιβλία (άρχίζοντας άπό άποσπάσματα). "Οταν ή μαγνητοφωνημένη συνέντευξη παρουσιάζεται στόν μορφωτικό κύκλο. δ ομιλητής είναι καθηγητής πανεπιστημίου. δ συγγραφέας ή δ άρθρογράφος παρουσιάζεται μέ μιάν εισηγητική δμιλία στήν δμάδα καί ύστερα συζητιέται τό περιεχόμενο.. ή εισήγηση μπορεί νά περιλάβει καί μιά συζήτηση σχετικά μέ τό τί σκέφτονται οί συμμετέχοντες γιά τά πανεπιστήμια καί τί περιμένουν άπ* αύτά. "Αν. τότε μαγνητοφωνείται μιά συνέντευξη δεκαπέντε ή είκοσι λεπτών. τούς μιλάει γιά τό πρόγραμμα καί τούς καλεί νά συμβάλουν μέ μιά συνέντευξη σέ γλώσσα κατανοητή στό άκροατήριο. λ. δίνονται μερικές εισαγωγικές πληροφορίες γιά τόν δμιλητή. . "Οπως καί στήν περίπτωση τών μαγνητοφωνημένων συνεντεύξεων. ώς προβληματίζουσα κατάσταση που θά πρέπει νά συζητηθεί. Μερικά θέματα ή πυρήνες θεμάτων μποροϋν νά παρουσιαστοΰν μέ τή μορφή σύντομης θεατρικής παράστασης. "Αν ό ειδικός δεχτεί. Μπορεί νά βγει καί μιά φωτογραφία τοϋ κάθε είδικοΰ τήν ώρα πού μιλάει. Στό μεταξύ ή φωτογραφία του προβάλλεται σέ μιάν δθόνη.χ. πού περιέχει τό θέμα μόνο — δχι « λύση » I Ή παράσταση παίζει τόν ρόλο τής κωδικοποίησης. τί έχει κάνει καί μέ τί άσχολεΐται τώρα. ' Η τεχνική αύτή συνδέει τούς διανοούμενους — πού συνήθως είναι καλοπροαίρετοι άνθρωποι. τί έχει γράψει ώς τώρα.

Μ' 6λο τό έτοιμο πιά ύλικό. "Ετσι. Άσχετα άπό τό άν οί άνθρωποι είναι χωρικοί ή έργάτες πόλεων. άλλά σάν συνειδήσεις πού έπιζητοΰν νά εϊναι έλεύθερες. πού μαθαίνουν άνάγνωση ή παρακολουθούν . στό όποϊο θά πρέπει νά προστεθούν μικρές εισαγωγικές δδηγίες. Ό λαός θά βρεϊ τόν έαυτό του μέσα α αύτό τό πρόγραμμα. » ' Η μέθοδος αύτή βοηθάει στήν άνάπτυξη ένός κριτικού πνεύματος. σέ μιά συστηματική καί πιό πλατειά μορφή. δπως τήν περιγράψαμε παραπάνω. δχι πιά ώς περιεχόμενα γιά κατάθεση. Οί παιδαγωγοί θά έξηγήσουν έπίσης (στηριζόμενοι στόν διαλογικό χαρακτήρα της παιδείας) τήν παρουσία στό πρόγραμμα τών « συνδετικών θεμάτων » καί τή σημασία τους. άλλά ώς προβλήματα πού ζητάνε λύση. Τά θέματα πού ήρθαν άπό τό λαό έπιστρέφουν σ* αύτόν. Τό πρώτο καθήκον τών δασκάλων τής στοιχειώδους έκπαίδευσης είναι νά παρουσιάσουν τό γενικό πρόγραμμα της έκπαιδευτικής καμπάνιας. έφόσον τό πρόγραμμα προέρχεται κι άπό τόν ίδιο. "Ενα άπ' αύτά τά βασικά θέματα (καί ένα πού προσωπικά θεωρώ κεντρικό καί άπαραίτητο) εϊναι ή άνθρωπολογική έννοια τής κουλτούρας. Ά ν οί παιδαγωγοί δέν έχουν τά άπαιτούμενα χρήματα γιά νά προχωρήσουν στήν προκαταρκτική θεματική έρευνα. Δέν θά τοϋ φανεί παράξενο. μποροΰν — μέ ένα έλάχιστο δριο γνώσεων γιά τήν κατάσταση — νά έπιλέξουν μερικά βασικά θέματα πού θά χρησιμέψουν ώς « κωδικοποιήσεις γιά έρευνα ».Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 147 Μέ τόν ίδιο τρόπο είναι άπαραίτητο ν' αναλύεται τό περιεχόμενο τών κύριων άρθρων καί τών σχολίων τών έφημερίδων ύστερα άπό ίνα δρισμένο συμβάν : « Γιατί διαφορετικές έφημερίδες δίνουν διαφορετικές έρμηνεϊες γιά τό ίδιο γεγονός . έτσι πού οί άνθρωποι ν' άντιδροΰν στίς ειδήσεις τών έφημερίδων καί τοϋ ραδιοφώνου δχι ώς παθητικά άντικείμενα τών « άνακοινώσεων » πού άπευθύνονται σ' αύτούς. μπορούν ν' άρχίσουν μέ εισαγωγικά θέματα καί ταυτόχρονα νά βάλουν μπρός τήν περαιτέρω θεματική έρευνα. ή δμάδα τών παιδαγωγών είναι πιά έτοιμη νά ξαναπαρουσιάσει στό λαό τά δικά του θέματα.

' Η συζήτησή τους θίγει κι άλλες πλευρές τής πραγματικότητας πού άρχίζει νά γίνεται πιά άντιληπτή μέ δλο καί πιό κριτικό τρόπο. Μέ τήν πείρα πού έχω τώρα στήν πλάτη. Καθώς συζητοΰν γιά τόν κόσμο τής κουλτούρας. μπορώ νά βεβαιώσω δτι ή έννοια κουλτούρα πού συζητήθηκε μέ πολλή φαντασία σ' δλες ή στίς περισσότερες διαστάσεις της. μπορεί νά μας δώσει διάφορες πλευρές ένός έκπαιδευτικοϋ προγράμματος. σημειώνοντας τήν πρόταση καί προσθέτει : « Τί σημαίνει έθνικισμός . "Ενα άπό τά μέλη τής όμάδας μπορεί νά πει. σέ μιά περιοχή δπου (λ. ή άφετηρία στήν άναζήτησή τους γιά περισσότερες γνώσεις (ώς έργαλείων γιά δράση) είναι ή συζήτηση γύρω άπό τήν έννοια. δπου περικλείνονται διάφορα θέματα. λέει ό παιδαγωγός. έκφράζουν τό έπίπεδο τής ένημέρωσής τους πάνω στήν πραγματικότητα. ή άπάντησή του σημειώνεται καί προτείνεται άμέσως ώς πρόβλημα στήν όμάδα.χ. : « Θά ήθελα νά συζητήσουμε γιά τόν έθνικισμό ». » Ή πείρα μοϋ έδειξε πώς δταν μιά πρόταση τίθεται ώς πρόβλημα στήν όμάδα.χ. Ε π ι πρόσθετα. υστέρα άπό κάμποσες μέρες διαλόγου μέ τούς συμμετέχοντες στόν μορφωτικό κύκλο. Γιατί μας ένδιαφέρει μιά συζήτηση γιά τόν έθνικισμό . εμφανίζονται νέα θέματα. λ. 'Επειδή ή άντίληψη αύτή . » Κι ένώ τό κάθε άτομο άπαντα. άπό τήν άποψη τής έλευθερωτικής παιδείας είναι νά φτάσουν οί άνθρωποι νά αίσθάνονται άφέντες τοϋ στοχασμού τους. οί παιδαγωγοί μποροϋν νά ρωτήσουν κατευθείαν τούς συμμετέχοντες : « Ποιά άλλα θέματα μποροϋμε νά συζητήσουμε έκτός άπ* αύτά .) τριάντα μορφωτικοί κύκλοι συναντιόνται τήν ΐδια νύχτα. "Αν.148 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τό άμέσως έπόμενο στάδιο τοϋ έκπαιδευτικοϋ προγράμματος. Αύτές οί πλευρές μέ τή σειρά τους διαλαμβάνουν πολλά άλλα θέματα. συζητώντας τίς σκέψεις καί τίς άπόψεις τοϋ κόσμου πού έκφράζονται άμεσα ή έμμεσα στίς δικές τους Ιδέες καί στίς Ιδέες τών συντρόφων τους. τότε ή κεντρική όμάδα θά έχει μιά πλούσια ποικιλία θεματικοϋ ύλικοϋ γιά μελέτη. δλοι οί « συντονιστές » (παιδαγωγοί) προχωρούν μέ τοϋτο τόν τρόπο. « Πολύ καλά ». Τό πιό σημαντικό..

Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙ ΔΙΑΛ ΟΓΟΣ 149 της άγωγής άρχίζει μέ την πεποίθηση δτι δ δάσκαλος δέν μπορεί νά παρουσιάσει τό δικό του πρόγραμμα άλλά θά πρέπει ν' άναζητήσει αύτό τό πρόγραμμα μέσω του διαλόγου μέ τόν λαό. στήν άνάπτυξη τής δποίας θά πρέπει νά συμμετέχουν οί ΐδιοι οί καταπιεζόμενοι. γι' αύτό χρησιμεύει γιά τήν εισαγωγή τής άγωγής τών καταπιεζόμενων. .

Κεφάλαιο

τέταρτο

Ή πολιτιστική δράση: ό άντιδιάλογος — όργανο τής καταπίεσης' Ô διάλογος — δργανο τής άπελενύέρωσης

Τό κεφάλαιο αύτό άναλύει τίς θεωρίες της πολιτιστικής δραστηριότητας πού Αναπτύσσονται άπό τίς άντιδιαλογικές καί διαλογικές μήτρες. Θά γίνεται συχνά άναφορά σέ σημεία πού παρουσιάστηκαν στά προηγούμενα κεφάλαια, εϊτε γιά νά άναλυθοϋν διεξοδικότερα αύτά τά σημεία, είτε γιά ν' άποσαφηνιστοϋν οί νέες θέσεις. Αρχίζω τό κεφάλαιο αύτό, ύποστηρίζοντας καί πάλι δτι οί άνθρωποι ώς βντα τής πράξης διαφέρουν άπό τά ζώα, πού είναι βντα σκέτης δραστηριότητας. Τά ζώα δέν στοχάζονται πάνω στόν κόσμο. Εϊναι βυθισμένα μέσα του. 'Αντίθετα, οί άνθρωποι άναδύονται άπό τόν κόσμο, τόν άντικειμενοποιοϋν, καί κάνοντάς το αύτό, τόν κατανοούν καί τόν μετασχηματίζουν μέ τή δουλειά τους. Τά ζώα, πού δέν δουλεύουν, ζοϋν μέσα σ* έναν περίγυρο πού δέν μποροΰν νά τόν ξεπεράσουν. Γι* αύτό, τό κάθε εϊδος ζώων ζεϊ στό κατάλληλο γι' αύτό πλαίσιο κι αύτά τά πλαίσια, ένώ εϊναι άνοιχτά γιά τόν άνθρωπο, δέν μποροΰν νά έπικοινωνήσουν μεταξύ τους. Ή δραστηριότητα, δμως, τών άνθρώπων συνίσταται σέ δράση καί σκέψη, δηλαδή, σέ πράξη, εϊναι, μ' άλλα λόγια, μετασχηματισμός τοϋ κόσμου. Καί ώς πράξη, άπαιτεϊ τή θεωρία γιά νά τή φωτίσει. Ή δραστηριότητα, λοιπόν, τοΰ άνθρώπου εϊναι θεωρία καί πρακτική. Εϊναι σκέψη καί δράση. Καί δπως άνέ-

Επιβάλλοντας τόν δικό τους λόγο στούς άλλους. σ«λ. δέν μπορεί νά ξεχωρίζει τούς ήγέτες της ώς τούς σκεπτόμενους καί τούς καταπιεζόμενους ώς σκέτους έκτελεστές. παραποιοϋν αύτόν τό λόγο καί καθιερώνουν μιά άντίφαση άνάμεσα στίς μέθοδές τους καί στούς άντικειμενικούς τους σκοπούς. 1 Β. 'Αμερικανική έκδοση. άλλά μέ τήν τιράξη. 69. (N. Οί ήγέτες δέν μποροϋν νά μεταχειρίζονται τούς καταπιεζόμενους ώς άπλά ίργανα δράσης. μάλιστα. Ά ν πραγματικά στρατεύουν τόν έαυτό τους στόν άγώνα γιά τή λευτεριά. συχνά. ένώ στήν πραγματικότητα συνεχίζεται ή χειραγώγησή τους — καί. Christian. Τί νά κάνουμε . Λένιν. δηλαδή μέ στοχασμό καί δράση πού στρέφονται πρός τίς προοριζόμενες γιά άλλαγή δομές.T. Henry Μ. ή δράση τους καί ό στοχασμός τους δέν μποροϋν νά προχωροϋν χωρίς τή δράση καί τόν στοχασμό τών άλλων. Ά ν ή γνήσια στράτευση μέ τό μέρος τοϋ λαοϋ — μέ σκοπό τήν άλλαγή τής πραγματικότητας πού τόν καταπιέζει — άπαιτεΐ μιά θεωρία τής μεταμορφωτικής δράσης. 1966). νά τούς άρνιόνται τήν εύκαιρία νά στοχάζονται καί νά τούς άφήνουν μόνο νά έχουν τήν ψευδαίσθηση τής δράσης. άλλά ήγέτες πού άρνιόνται τή στοχασμένη δράση (πράξη) στούς καταπιεζόμενους άχρηστεύουν καί τή δική τους πράξη. I. άπό τούς ϊδιους τούς υποτιθέμενους έχθρούς τής κάθε χειραγώγησης. . Οί ήγέτες έχουν βέβαια τήν εύθύνη γιά τόν συντονισμό — καί.154 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ πτυξα στό Κεφάλαιο Β. γιά τήν καθοδήγηση —. Ή περίφημη φράση τοϋ Λένιν : « Δίχως έπαναστατική θεωρία δέν μπορεί νά ύπάρξει έπαναστατικό κίνημα »'. Ή έπαναστατική προσπάθεια γιά τήν άλλαγή αύτών τών δομών κατά τρόπο ριζοσπαστικό. σημαίνει ίτι μιά έπανάσταση δέν γίνεται οδτε μέ παχειά λόγια. οΰτε μέ άσκοπη « δράση γιά τή δράση ». « Βασικά ίργα τοϋ Λένιν ». στήν περίπτωση αύτή. ή θεωρία αύτή δέν μπορεί νά μήν όρίζει γιά τόν λαό ένα θεμελιακό ρόλο στή μεταμορφωτική διαδικασία. δέν είναι δυνατό νά άναχθεΐ οΰτε στόν βερμπαλισμό οΰτε στόν άκτιβισμό.

Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 155 Ή έπαναστατική πράξη θά πρέπει νά άντιτίθεται στήν πράξη τών κυρίαρχων έλίτ. δπου ή πράξη τοϋ λαοΰ συνίσταται άπλώς στό ν' άκολουθεϊ τις άποφάσεις τών άρχηγών — μιά διχοτόμηση πού καθρεφτίζει τίς συνταγολογικές μέθοδες τών κυρίαρχων έλίτ. καί — δντας δέσμιοι τοΰ σεκταρισμοΰ τους — δέν είναι ούτε πραγματικοί έπαναστάτες. Αύτοί μπορεί άκόμα νά φτάσουν νά πάρουν καί τήν έξουσία. 'Αντίστροφα. ό δυνάστης δέν έχει άλλη έκλογή άπό τό ν' άρνηθεϊ τήν άληθινή πράξη στό λαό. τό γάνωμα τών κρανίων. Γιά νά κυριαρχεί. Άλλά ή άξία όποιασδήποτε έπανάστασης πού προέρχεται άπό άντιδιαλογική δραστηριότητα. μέ μιά όλο καί μεγαλύτερη κριτική ένημερότητα γιά τό ρόλο τους ώς 'Υποκειμένων τής άλλαγης. ένμέρει αύτοί οί ΐδιοι κι ένμέρει οί καταπιεστές πού κατοικούν μέσα τους — κι άν έρθουν στήν έξουσία διατηρώντας άκόμα μέσα τους . καί οί άρχηγοί δέν μποροΰν νά μεταχειρίζονται τούς καταπιεζόμενους ώς κτήμα τους. εΐτε δέν έχουν καταλάβει σωστά τόν ρόλο τους. ' Η χειραγώγηση. γιατί άπό τή φύση τους είναι άντίθετες. εϊναι ολότελα άμφίβολη. ή συνθηματολογία. εΐτε έχουν διατηρήσει χαρακτηριστικά τοΰ δυνάστη καί δέν είναι άληθινοί έπαναστάτες. οί έπαναστάτες ήγέτες πού δέν δροΰν διαλογικά στίς σχέσεις τους μέ τόν λαό. Εϊναι άπολύτως άναγκαΐο γιά τούς καταπιεζόμενους νά συμμετέχουν στήν έπαναστατική διαδικασία. Ή έπαναστατική πράξη δέν μπορεί νά άνεχτεΐ τήν παράλογη διχοτόμηση. Γι* αύτόν. ένα τέτοιο πράγμα θά σήμαινε εΐτε δτι έχει παρατήσει ό ΐδιος τή δύναμή του νά έξουσιάζει καί προσχώρησε στήν ύπόθεση τών καταπιεζομένων. εΐτε δτι έχει χάσει αύτή τή δύναμη άπό κακό ύπολογισμό. νά τοΰ στερήσει τό δικαίωμα νά έκφράζει τή δική του γνώμη καί νά σκέφτεται ό ΐδιος. ή πειθαρχία στρατώνα καί ή συνταγολογία δέν μποροΰν νά είναι συστατικά στοιχεία τής έπαναστατικής πράξης. Ά ν συρθοΰν στή διαδικασία ώς διφορούμενα δντα. ' Η έπαναστατική πράξη είναι μιά ένότητα. άκριβώς γιατί είναι συστατικά στοιχεία τής δυναστευτικής πράξης. Ό δυνάστης δέν μπορεί νά δρα διαλογικά.

Κανένας δέν περιμένει διάλογο άπό ενα στρατιωτικό πραξικόπημα — παρά μόνο άπάτη (γιά νά πετύχει τή « νομιμοποίησή » του) ή 2 Αύτός ό κίνδυνος προειδοποιεί τούς έπαναστάτες ήγέτες νά μή μιμούνται τίς μέθοδες τών δυναστών πού « είσδύουν » στούς καταπιεζόμενους καί (( φιλοξενούνται » άπό τούς τελευταίους. 3 "Αν καί εϊναι κατανοητό γιά άνθρώπους πού ήταν πάντα θύματα έκμετάλλευσης νά προσδίδουν μιά διάσταση άντεκδίκησης στόν έπαναστατικό άγώνα.156 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ αύτόν τόν διφορούμενο χαρακτήρα. δταν άγωνίζονται (μαζί μέ τούς καταπιεζόμενους) νά « διώξουν άπό μέσα τους » τούς δυνάστες. . πού υπονομεύει τήν έπανάσταση. Ά ν οί έπαναστάτες ήγέτες. κατά τή γνώμη μου. Μπορεί νά έπιδιώκουν τότε τήν έπανάσταση ώς μέσο κυριαρχίας. γιατί ό λαός σέρνεται σ' αύτήν μέ τίς ϊδιες μέθοδες πού χρησιμοποιούνταν γιά τήν καταπίεσή του. Αύτός εϊναι πού τήν κάνει έπανάσταση καί αύτός κάνει τήν έπανάσταση νά ξεχωρίζει άπό τό στρατιωτικό πραξικόπημα. θά πρέπει ν' άποφεύγουν νά « υπεισέρχονται » στόν τρόπο σκέψης τών τελευταίων. πού έμφοροϋνται άπό έναν γνήσιο άνθρωπισμό. Ό διάλογος μέ τό λαό είναι άπόλυτα άναγκαΐος γιά κάθε άληθινή έπανάσταση. μάλλον. οί δυσκολίες καί τά προβλήματα θά είναι πολύ μεγαλύτερα γιά μιάν ήγεσία πού προσπαθεί (άκόμα καί μέ τίς καλύτερες προθέσεις) νά διεξαγάγει τήν έπανάσταση γιά τόν λαό. Μιά τέτοια προσπάθεια ισοδυναμεί μέ τό νά θέλεις νά κάνεις μιάν έπανάσταση χωρίς τό λαό. τό κάνουν γιά νά ζήσουν μαζί μέ τούς καταπιεζόμενους — βχι γιά νά ζήσουν μέσα τους. έχουν δυσκολίες καί προβλήματα. πού τούς έχει έπιβληθεί άπό τήν κατάσταση της καταπίεσης — τότε. ή έπανάσταση δέν πρέπει νά έξαντλεϊ τίς δυνάμεις της σέ τούτη τη διάσταση. Ά ν οί καταπιεζόμενοι δέν άντιληφθοϋν αύτή τή διφορούμενη κατάσταση στήν πορεία της έπανάστασης.'Αντίθετα. στίς σχέσεις τους μέ τούς καταπιεζόμενους. παρά ώς μέσο άπελευθέρωσης. Αύτή ή ύπαρξιακή διττότητα μπορεί καί νά προκαλέσει τήν έπικράτηση σεκταριστικοϋ κλίματος καί τή συνακόλουθη έγκατάσταση μιας γραφειοκρατίας. θά φαντάζονται άπλώς δτι έχουν καταλάβει τήν έξουσία2. υπάρχει ή δυνατότητα νά συμμετάσχουν σ* αύτή τήν πορεία μέ πνεϋμα άντεκδίκησης καί 6χι μέ πνεϋμα έπαναστατικό3. 01 έπαναστάτες.

(01 υπογραμμίσεις είναι δικές μου).Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 157 βία (γιά τήν καταστολή τής άντίστασης). άφοΰ είναι κατεξοχήν κοινωνικά δντα. . βχι έπαναστατών. Εϊχα πει πιό πάνω. τήν έκφρασή του καί τήν ένεργό συμμετοχή του στήν έξουσία. δταν τούς άνάγγελνε τόν θάνατο τοϋ Τσέ Γκεβάρα. ' Η ϊδια ή νομιμότητά της βρίσκεται σ' αύτόν τό διάλογο4. καί σ' ένα στάδιο δράσης πού άκολουθεΐ. νά τοϋ μιλάει μέ ειλικρίνεια γιά τίς έπιτεύξεις της. « τό ψέμα. 'Αργά ή γρήγορα μιά άληθινή επανάσταση θά πρέπει ν' άρχίσει ένα θαρραλέο διάλογο μέ τό λαό. Δράση καί στοχασμός λειτουργούν ταυτόχρονα. 'Επιτρέψτε μου νά τονίσω. (Παρμένο άπό τήν έφημερίδα Gramma. 'Εκείνοι πού ύστερα άπό σκέψη άντιλαμβάνονται τό άνέφικτο ή τό άκατάλληλο μιας δρισμένης μορφής δράσης (πού πρέπει κατά συνέπεια νά άναβληθεΐ ή νά ύποκατασταθεΐ) δέν θά πρέπει νά κατηγορούνται γιά άδράνεια. γιά τά λάθη της. η συνενοχή μέ τίς ψευδαισθήσεις καί μέ τά ψέματα ποτέ δέν ύπηρξαν τά δπλα της έπανάστασης ». γιά τούς κακούς υπολογισμούς της καί γιά τίς δυσκολίες της. Μιά κριτική άνάλυση της πραγματικότητας μπορεί ώστόσο ν' άποκαλύψει 6τι μιά δρισμένη μορφή δράσης είναι άδύνατη ή άκατάλληλη πρός τό παρόν. 1967. άνταποκρίνεται καί σέ μιάν άλλη βασική άνάγκη : οί άνθρωποι δέν μποροϋν νά είναι άληθινοί άνθρωποι άν δέν έπικοινωνοϋν μεταξύ τους. Τό νά όρθώνεις έμπόδια στήν έπικοινωνία είναι σάν νά ύποβιβάζεις τόν άνθρωπο στήν κατάσταση τοϋ « πράγματος » καί αύτό είναι έργο δυναστών. Ή άληθινή έπανάσταση θά πρέπει νά δίνει λογαριασμό στό λαό. κ ατά'τήν δποία ή πράξη μπορεί νά διαιρεθεί σ' ένα στάδιο στόχασης πού προηγείται. Ή άληθινή έπανάσταση δέν φοβάται τό λαό. Ό διάλογος. πώς ή συνηγορία μου γιά τήν πράξη άποκλείει κάθε ίδέα διχοτόμησης. "Οσο νωρίτερα άρχίζει ό διάλογος. δτι στήν παιδεία ή προσπάθεια τοϋ δα4 « Ένώ μπορούμε νά προσμένουμε κάποια ώφέλεια άπό τήν άμφιβολία » είπε ό Fidel Castro στό λαό της Κούβας. Ό κριτικός στοχασμός είναι έπίσης δράση. 17 τοϋ 'Οχτώβρη. τόσο πιό άληθινά έπαναστατικό θά είναι τό κίνημα. 4 φόβος της άλήθειας. πού είναι άπαραίτητος στήν έπανάσταση.

158 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ σκάλου-μαθητή νά κατανοήσει ίνα γνώσιμο Αντικείμενο δέν έξαντλεΐται σ* αύτό τό άντικείμενο. "Οταν δμως δέν έμπιστεύεσαι τό λαό δέν ύπάρχει λόγος νά άγωνίζεσαι γιά τήν άπελευθέρωσή του. "Ολοι οί άνθρωποι δέν διαθέτουν άρκετό θάρρος γι* αύτή τήν έπαφή — άλ- . γιατί ή ένέργειά του έπεκτείνβται σέ άλλους μαθητές-δασκάλους κατά τέτοιο τρόπο πού τό γνώσιμο άντικείμενο γίνεται ίνα μέσο γιά τήν άσκηση τής γνωστικής ίκανότητάς τους. καί τόν λαό άπό τήν άλλη. ή τοΰ μεγαλώνεις τήν έπαναστατική δύναμη. διάσπαση τών έπαναστατικών δυνάμεων. οί καταπιεζόμενοι καί οί ήγέτες είναι έξίσου τά Υποκείμενα τής έπαναστατικής δράσης καί ή πραγματικότητα χρησιμεύει ώς μέσο γιά τή μεταμορφωτική δράση καί τών δύο όμάδων. Αύτή ή θέση μπορεί νά φαίνεται δτι υποδηλώνει διχασμό. Τό ίδιο Ισχύει καί γιά τήν έπαναστατική δράση. άποφυγή τοϋ διαλόγου μέ τό λαό. ώς ίνα ίκτυπο τών σχέσεων τής καταπίεσης.. πού δροΰν μέ άκλόνητη άλληλεγγύη. Ή άλληλεγγύη αύτή γεννιέται μόνον δταν οί ήγέτες δίνουν σ αύτήν δείγματα μετριοφροσύνης. ίχουμε πράγματι διχοτόμηση : τούς ήγέτες άπό τή μιά μεριά. Στήν πραγματικότητα σημαίνει άκριβώς τό άντίθετο : τήν έπαφή τους. δέν είναι στήν πραγματικότητα παρά φόβος τής έλευθερίας. αγάπης καί θαρραλέας έπικοινωνίας μέ τό λαό. ' Η έπανάσταση δέν γίνεται οΰτε άπό τούς ήγέτες γιά τόν λαό οΰτε άπό τόν λαό γιά τούς ήγέτε. Δηλαδή. άλλά « Από » τόν λαό γιά τούς ήγέτες : μιά πλήρης αύτοάρνηση. άλλά γιά δρώντα πρόσωπα πού βρίσκονται σέ Αμοιβαία έπικοινίονία. διχοτόμηση. Δίχως αύτή τήν έπαφή. ή άπλώς γιά τά δρώντα πρόσωπα. Σ' αύτή τήν περίπτωση ή έπανάσταση δέν γίνεται κάν γιά τόν λαό. Είναι φόβος μπροστά στόν λαό ή ίλλειψη έμπιστοσύνης στόν λαό. Σ' αύτή τή θεωρία τής δράσης δέν μπορεί νά μιλάει κανείς γιά τό δρών πρόσωπο. μέ τό πρόσχημα δτι έτσι τόν όργανώνεις καλύτερα. άλλά άπό τούς δυό μαζί. "Αρνηση τής έπικοινωνίας στήν έπαναστατική διαδικασία. ή δτι τοΰ έξασφαλίζεις τή μονολιθικότητα.

'Αντί νά τροφοδοτούν τή ζωή. Ή άληθινή έπανάσταση έπιχειρβΐ νά μετασχηματίσει τήν πραγματικότητα πού γεννά τήν άπανθρωπίζουσα αύτή κατάσταση.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 159 λά δταν οί άνθρωποι αποφεύγουν τήν έπαφή καταντούν άκαμπτοι καί μεταχειρίζονται τούς άλλους ώς άπλά άντικείμενα. άπό τούς άνθρώπους μαζί μέ τούς άλλους άνθρώπους — καί άπό τούς λίγους άνθρώπους ένάντια στούς πολλούς. τή σκοτώνουν. άντί νά εϊναι άπλώς αύτόκλητοι. Καί αύτά δλα είναι γνωρίσματα τών δυναστών. δραπετεύουν άπδ τή ζωή. έποχές κατά τΙς . β « 01 έποχές. δέν καταλαβαίνουν δτι ή συγκεκριμένη κατάσταση τών άνθρώπων καθορίζει τή συνείδησή τους γιά τόν κόσμο καί πώς αύτή ή συνείδηση μέ τή σειρά της καθορίζει τή στάση τους καί τόν τρόπο πού συναλλάσσονται μέ τήν πραγματικότητα. Μερικοί ίσως νομίζουν δτι τδ νά υποστηρίζεις τδ διάλογο — τήν έπαφή τών άνθρώπων στδν κδσμο γιά τδν μετασχηματισμό του — εϊναι άφέλεια καί ύποκειμενικδς Ιδεαλισμός*. Αύτός θά πρέπει νά γίνει άπό τούς δυναστευόμενους μαζί μέ τούς ήγέτες τους. χωρίς νά θέτουν ώς πρόβλημα 5 ΈπαναλαβαΙνω δτι αύτή ή διαλογική συνάντηση δέν μπορεί νά γίνει άνάμεσα σέ Ανταγωνιστές. καί οί ήγέτες. πού τά συμφέροντά τους έξυπηρετοϋνται άπ' αύτή τήν πραγματικότητα. 'Εκείνοι. άδυνατοϋν νά κάνουν αύτόν τόν μετασχηματισμό. Νομίζουν πώς αύτή ή πραγματικότητα μπορεί νά μετασχηματιστεί μηχανιστικά 6 . Δέν υπάρχει ώστόσο τίποτα πιό πραγματικό ή συγκεκριμένο άπό τούς άνθρώπους μέσα στόν κόσμο καί μαζί μέ τόν κόσμο. δπως εϊναι οί καταπιεστικές καί οί καταπιεζόμενες τάξεις. Αύτή ή άλήθεια δμως πρέπει νά άποκτήσει μιά ριζική συνέπεια. Πολλοί. πού εϊναι δέσμιοι μιας μηχανιστικής άντίληψης τής πραγματικότητας. 'Αντί νά έπιζητοϋν τή ζωή. άναδείχνονται ή άναγνωρίζονται μέ τήν πράξη τους μαζί μέ τήν πράξη τοϋ λαοϋ. Δηλαδή. δπου οί κυρίαρχες τάζεις είναι Ακλόνητες. οί ήγέτες όφείλουν νά τήν υλοποιήσουν μέ τήν έπαφή τους μέ τό λαό. Σ' αύτή τήν έπικοινωνία καί τά δυό μέρη μεγαλώνουν μαζί.

βτι είναι « 'Υποκείμενα ai άναμονη »— μιάν άναμονή πού τά όδηγεϊ νά έπιζητοϋν νά σταθεροποιήσουν τή νέα τους κατάσταση. 80-81). Ά π ό τήν άλλη μεριά.160 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τή λαθεμένη συνείδηση της πραγματικότητας. δηλαδή. Δέν ύπάρχει ιστορία χωρίς άνθρώπους.A. ίνας Όνδουρανός. 1967. δτι ό άκτιβισμός (πού δέν είναι άληθινή δραστηριότητα) είναι ό δρόμος γιά τήν έπανάσταση. Υ πάρχει μόνο ιστορία τών άνθρώπων. δπως υποστήριξε ένας συνερευνητής μου7. φτιαγμένη άπό τούς άνθρώπου. άν ή όποιες τό έργατικό κίνημα πρέπει νά άμύνεται ένάντια σ' ίναν Ισχυρό Αντίπαλο. παράγουν φυσικά μιά σοσιαλιστική φιλολογία πού τονίζει κυρίως τό ύλικό στοιχείο της πραγματικότητας. Goldmann. . καί (δπως τόνισε ό Μάρξ). 7 Fernando Garcia. αύτές δυναστεύονται καί άλλοτριώνονται. μιάν έπαναστατική συνείδηση πού θά είναι βλο καί λιγότερο λαθεμένη. σημαίνει. α' ίνα κύκλο μαθημΑτων γιά Λατινοαμερικανούς στό Santiago. Γιά ν* άντικατασταθεϊ έπομένως ή κατάστασή τους ώς άντικειμένων άπό μιά κατάσταση δπου θά είναι 'Υποκείμενα — ό άντικειμενικός σκοπός κάθε άληθινής έπανάστασης — χρειάζεται ό λαός νά δρα καί νά σκέφτεται πάνω στήν πραγματικότητα πού πρέπει νά άλλάξει. πάντως. θά ήταν σφαλερή άφετηρία νά πιστεύουμε. γίνονται αύτομάτως 'Υποκείμενα. Μόνον δταν άφαιρεϊται άπό τίς πλειοψηφίες τό δικαίωμα νά συμμετέχουν στήν Ιστορία ώς 'Υποκείμενα. Δέν υπάρχει ιστορική συνείδηση πού νά μήν είναι άνθρώπινη. Θά ήταν πράγματι Ιδεαλιστικό νά υποστηρίζει κανείς βτι οί άνθρωποι μόνο μέ τό νά στοχάζονται τήν καταπιεστική πραγματικότητα καί μέ τό νά άνακαλύπτουν τήν κατάστασή τους ώς άντικειμένων. Οί άνθρωποι γίνονται άληθινά κριτικοί άν ζουν τήν πληρότητα της πράξης. πού κάπου-κάπου άπειλεΐ καί είναι πάντως στέρεα έγκαταστημένος στήν έξουσία. οδτε ιστορία γιά τούς άνθρώπους. ιστορία πού μέ τή σειρά της φτιάχνει τούς άνθρώπους. σελ. ή χωρίς νά Αναπτύσσουν διαμέσου της έπαναστατικής δράσης. S. τά έμπόδια πού πρέπει νά ύπερνικηθοϋν καί τήν Ανεπαρκή Αποτελεσματικότητα της Ανθρώπινης γνώσης καί δράσης » (L. "Αν δμως αύτή ή συνειδητοποίηση καί μόνη δέν σημαίνει βτι οί άνθρωποι έχουν γίνει Υποκείμενα..

τότε ή άντίφαση θά ξεπερνιόταν καί οί έλίτ δέν θά μποροΰσαν πιά νά άρχουν. Διότι ό λαός άποτελεΐ τήν άντίθεσή τους. Συνεπώς. Giddy. τόν ίδιο τό λόγο ΰπαρξής τους. Γιατί οί κυρίαρχες έλίτ δέν έξασθενοΰν δταν δέν σκέφτονται μαζί μέ τό λαό . έξασθενίζουν τήν ϊδια τους τήν ικανότητα νά σκέφτονται — ή τουλάχιστο νά σκέφτονται σωστά. μποροϋν νά σκέφτονται — καί σκέφτονται πράγματι — χωρίς τόν λαό. Γιατί θά τούς διδάξει νά περιφρονοΰν τή μοίρα τους στή ζωή άντί νά τούς κάνει καλούς έργάτες στή γεωργία 11 . άν καί δέν έπιτρέπουν στόν έαυτό τους τήν πολυτέλεια νά παραλείψουν νά σκέφτονται περί τοϋ λαοΰ.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ 161 δράση τους περικλείνει εναν κριτικό στοχασμό πού όργανώνει δλο καί καλύτερα τή σκέψη τους καί τούς κάνει έτσι νά προχωρούν άπό μιά καθαρά άπλοϊκή γνώση τής πραγματικότητας σ' ενα υψηλότερο έπίπεδο. Ά π ό τήν άποψη τών κυρίαρχων οποιασδήποτε έποχής. γιά νά τόν γνωρίσουν καλύτερα καί νά τόν έξουσιάζουν έτσι πιό άποτελεσματικά. σ' ενα έπίπεδο πού τούς έπιτρέπει νά συλλαμβάνουν τίς αίτιες τής πραγματικότητας. πού τό περιεχόμενό τους άποβλέπει στήν άσκηση μιας ύποδουλωτικής έπιρροής. θά ήταν έπιζήμιο γιά τά ήθη τους καί γιά τήν ευτυχία τους. ούτε γιά τό λαό. άλλά μόνο μαζί μέ τό λαό. "Οπως γράφει ό Niebuhr : « Ό κ. Οί κυρίαρχες ελίτ. πρόβαλε ορισμένες άντιρρήσεις πού άνάλογές τους μπορεί κανείς νά βρίσκει σέ κάθε χώρα : δσο κι άν εϊναι εύλογοφανές θεωρητικά τό πρόγραμμα παροχής παιδείας στίςέργαζόμενες φτωχές τάξεις. ό μετέπειτα πρόεδρος τής Βρεταννικής Βασιλικής'Εταιρίας. κάθε μορφή φαινομενικής έπικοινωνίας καί διαλόγου τών έλίτ μέ τίς μάζες εϊναι στήν πραγματικότητα κατάθεση « άνακοινωθέντων ». Ά ν οί έλίτ έπρόκειτο νά σκέφτονται μαζί μέ τόν λαό. Ά ν οί έπαναστάτες ήγέτες άρνιόνται αύτό τό δικαίωμα στό λαό. άπό τήν άλλη. Οί έπαναστάτες ήγέτες δέν μποροϋν νά σκέφτονται χωρίς τό λαό. ή δρθή σκέψη προϋποθέτει τή μή σκέψη τοϋ λαοΰ.

Γιατί δταν σκέφτονται τόν λαό. γιά νά τόν καταλάβουν καλύτερα. σελ. άπαιτεϊ μόνο έναν κυρίαρχο πόλο καί έναν κυριαρχούμενο πόλο σέ άντιθετική άντίφαση. δέν μποροϋν νά σκεφτοΰν μαζί μέ τόν λαό. δ. Ά ν καί οί έπαναστάτες ήγέτες μπορεί νά χρειάζεται νά σκέφτονται καί περί τοϋ λαοΰ. γιά τήν έλευθέρωσή του (κι δχι γιά τήν υποταγή του). Μετ. Εκείνο πού πραγματικά ήθελε δ κ. ' Η πρώτη. Τά γράμματα θά τούς βοηθήσουν νά διαβάζουν έπαναστατικές μπροσούρες. πού προσπαθεί νά λύσει αύτή τήν άντίφαση. ' Η κυριαρχία. Giddy (καί έκεΐνο πού οί σημερινές έλίτ θέλουν. Ό λαός είναι ή συστατική μήτρα τους καί δχι άπλό άντικείμενο τής σκέψης τους. (Σημ. Δέν ισχύει δμως τό ϊδιο γιά τούς έπαναστάτες ήγέτες.162 II ΑΓΩΓΙI TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ καί οτίς άλλες έργασιακές άπασχολήσεις· άντί νά τούς διδάξει τήν υποταγή Οά τούς κάνει φιλόνικους καί άπείθαρχους. . Τζίντυ δλων τών έποχών. 117-118. δπως τό εΐδαμε στις βιομηχανικές χώρες. οί ήγέτες δίνουν άπό τόν έαυτό τους τή σκέψη τοϋ λαοΰ. Ή έπαναστατική άπελευθέρωση. άν καί δέν καταδικάζουν τή λαϊκή παιδεία τόσο κυνικά καί άνοιχτά) ήταν νά μή σκέφτεται δ λαός. Κι έφόσον οί κ. καί σέ μερικά χρόνια ή νομοθεσία θά θεωρήσει άναγκαΐο νά στρέψει έναντίον τους τό Ισχυρό μπράτσο τής έξουσίας » 8 . χάνουν τή ζωτικότητά τους.). Ή Βασιλική Εταιρία τοϋ Λονδίνου (Royal Society) εϊναι ίνας Αγγλικός όργανισμος έπιστημόνων πού Ιδρύθηκε στόν 17ο αΙώνα καί Αντιστοιχεί στήν 'Ακαδημία των Επιστήμων τής Γαλλίας κα( άλλων χωρών. ώς τάξη καταπιεστών.ά. Ά ν αύτοί δέν σκέφτονται μαζί μέ τόν λαό.κ.. περικλείνει τήν ύπαρξη δχι μόνο αύτών τών δύο πόλων άλλά καί μιας ήγετικής δμάδας πού άναδείχνεται στή διάρκεια αυτής τής προσπάθειας. Αύτή ή ήγετική δμά8 Niebuhr. άπό τήν ϊδια τή φύση της. δέν μποροϋν καί ν* άφήνουν τόν λαό νά σκέφτεται δ ΐδιος. άχρεΐα βιβλία καί έκδόσεις ένάντια στόν χριστιανισμό" θά τούς κάνουν αύθάδεις μπροστά στούς ανωτέρους τους. είναι ή σκέψη τοϋ άφέντη' ή άλλη είναι ή σκέψη τοϋ συντρόφου. ή σκέψη αύτή διαφέρει άπό τή σκέψη τών έλίτ.

δίχως νά δίνεις τίποτα άπό τόν έαυτό σου μέσα σέ τούτη τή σκέψη. οΰτε μποροΰν νά χειραγωγοΰν. Στήν έπαναστατική διαδικασία υπάρχει μόνο ίνας δρόμος νά πετύχουν τήν αύθεντικότητά τους οί άναδυόμενοι ήγέτες : πρέπει νά « πεθάνουν » γιά νά ξαναγεννηθούν μέσα άπό καί μαζί μέ τούς καταπιεζόμενους. Τό νά σκέφτεσαι άπλώς περί τοΰ λαοΰ. άλλά δτι οί άνθρωποι άπό κοινοΰ άπολυτρώνουν ό ίνας τόν άλλον. ή δέν είναι έπαναστατική. Δέν μποροΰμε δμως νά ποΰμε δτι στή διαδικασία τής έπανάστασης κάποιος άπολυτρώνει κάποιον άλλον. δέν μποροΰν νά είναι υποκριτικά γενναιόψυχοι. ούτε δτι κάποιος άπολυτρώνει τόν έαυτό του. οί έπαναστάτες ήγέτες μποροΰν νά κάνουν έκεΐνο πού οί κυρίαρχες έλίτ είναι άνίκανες νά κάνουν μέ αύθεντικότητα. οί έπαναστάτες ήγέτες προκόβουν μόνο μέ τήν έπαφή τους μέ τόν λαό. σάν τάξη. σημαίνει νά παραλείπεις νά σκέφτεσαι μαζί μέ τόν λαό — σίγουρο σημάδι δτι έπαψες νά είσαι έπαναστάτης ήγέτης. Κάθε προσέγγιση πρός τούς καταπιεζόμενους άπό τίς έλίτ. άντίθετα υπογραμμίζει τήν άξία τους. πού τήν περιγράψαμε στό Κεφάλαιο Γ. μέ τούς « κολασμένους τής γης » . Στή διαδικασία τής καταπίεσης οί έλίτ υπάρχουν χάρη στόν « ζωντανό θάνατο » τών καταπιεζομένων καί άναγνωρίζουν τόν αληθινό έαυτό τους μέσα στήν κάθετη σχέση άνάμεσα σ' αύτούς τούς ίδιους καί στούς τελευταίους. Οί έπαναστάτες ήγέτες. βμως. είναι τυλιγμένη μέ λόγια ψεύτικης γενναιοψυχίας. Ά π ό τήν ίδια τή φύση τους. Υπάρχει πιό σπουδαίο πράγμα άπό τό νά ζεις καί νά δουλεύεις μαζί μέ τούς καταπιεζόμενους. Σ* αύτή τήν έπαφή οί έπαναστάτες ήγέτες θά βροΰν δχι μόνο τό σκοπό τής ζοιης τους άλ?ά καί μιά πηγή χαράς. Αύτή ή θέση δέν έχει τό νόημα μιας υποτίμησης τοΰ ρόλου τών ήγετών. Μποροΰμε πολύ σωστά νά ποΰμε δτι στή διαδικασία τής καταπίεσης κάποιος καταπιέζει κάποιον άλλον. μέ τούς « άπόβλητους τής ζωής ». Ένώ οί καταπιεστικές έλίτ προκόβουν μέ τό νά ποδοπατούν τόν λαό. δπως κάνουν οί κυρίαρχοι.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 163 δα ή ταυτίζει τόν έαυτό της μέ τήν καταπιεστική κατάσταση τοΰ λαοΰ. Γι' αύτούς τούς λόγους ή δρα- .

"Αν τό κάνει αύτό. νά διοικούν. γιά νά μήν έξακολουθοΰν νά θεωρούνται σάν σκέτα άντικείμενα έπιστημονικοϋ ένδιαφέροντος. άπό τούς οποίους έχει άφαιρεθεΐ ό λόγος. δίχως νά δίνουν προσοχή στόν λόγο έκείνων στούς οποίους άπαγόρεψαν νά μιλάνε. Κάθε φορά πού λένε τόν δικό τους λόγο. ένώ στά χέρια τών έπαναστατών χρησιμοποιούνται γιά νά προαγάγουν τήν έξανθρώπιση. πέφτει σ' έναν άπό τούς μύθους τής Ιδεολογίας τών καταπιεστών : τήν άπολντοποίηση τής άγνοιας. νά διατάζουν. ένώ ή δραστηριότητα τοϋ έπαναστάτη εϊναι κατανάγκη άνθρωπιστική. Αύτοί πού κλέβουν τόν λόγο τών άλλων καλλιεργούν μιά βαθειά άμφιβολία γιά τίς Ικανότητες τών άλλων καί τούς θεωροΰν άναρμόδιους. Οί καταπιεζόμενοι δμως πρέπει νά γίνουν τά 'Υποκείμενα αύτής τής έξανθρώπισης. ορίζει τούς άλλους σάν άλλότρια δντα. νά μεταχειρίζεται τούς καταπιεζόμενους ώς άντικείμενα γιά άνάλυση καί (βασιζόμενος στήν άνάλυση αύτή) νά παρουσιάζεται μέ όδηγίες σωστής συμπεριφοράς. Ό μύθος αύτός προϋποθέτει δτι υπάρχει κάποιος πού κρίνει τελεσίδικα γιά τήν άγνοια κάποιου άλλου. Τόσο ή άπανθρωπιά τών καταπιεστών. Κατά συνέπεια. 'Εκείνος πού κάνει τόν κριτή. Ό έπιστημονικός έπαναστατικός άνθρωπισμός δέν μπορεί. ορίζει τόν έαυτό του καί τήν τάξη στήν όποία άνήκει ώς προνομιακούς κατόχους τών γνώσεων ή ώς γεννημένους γιά νά γίνουν τέτοιοι κάτοχοι. Δέν μποροϋν πιά νά ζήσουν χωρίς νά έχουν κάποιον στόν όποιο νά δίνουν δια- . δσο καί ό έπαναστατικός άνθρωπισμός κάνουν χρήση τής έπιστήμης. στό δνομα της έπανάστασης. Τά λόγια τής τάξης του εϊναι τά « άληθινά » λόγια πού αύτός έπιβάλλει ή έπιχειρεϊ νά έπιβάλει στούς άλλους : στούς καταπιεζόμενους. νιώθουν πιό έξοικειωμένοι στό νά έξουσιάζουν καί άποκτοΰν τήν δρεξη νά καθοδηγοΰν. ' Η επιστήμη δμως καί ή τεχνολογία στά χέρια τών δυναστών χρησιμοποιούνται γιά νά υποβιβάσουν τούς άνθρώπους στήν κατάσταση τών « πραγμάτων ».164 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ στηριότητα τοϋ καταπιεστή δέν μπορεί νά εϊναι άνθρωπιβτική.

άλλά θά πρέπει ν* άνοίξουν διάλογο μαζί του. σέ άλλες περιστάσεις. έτσι πού οί έμπειρικές γνώσεις τοΰ λαοΰ. Οί έπιστήμονες καί άνθρωπιστές ήγέτες τής έπανάστασης δέν πιστεύουν στόν μύθο τής άμάθειας τοϋ λαοΰ. άλλά καί δλους τούς μύθους πού χρησιμοποιούν οί δυναστευτικές έλίτ γιά νά καταπιέζουν. είτε. Ή παρουσία κάποιου (ίχι κατανάγκη της έπαναστατικής όμάδας) πού είναι ένδεχόμενο νά άπειλησει τόν φωλιασμένο μέσα στό λαό καταπιεστή. Θά ήταν άφέλεια νά περιμένει κανείς άπό τίς καταπιεστικές έλίτ νά άποκηρύξουν τόν μύθο πού άπολυτοποιεΐ τήν άγνοια τοΰ λαοΰ. χάρη στήν έπαναστατική τους συνείδηση. οί έπαναστάτες ήγέτες έπιμένουν νά μιμούνται τίς μέθοδες κυριαρχίας τών καταπιεστών. γιατί αύτό σημαίνει δτι άμφιβάλλουν γιά τόν λαό. βρίσκονται σ' ένα έπίπεδο γνώσεων διαφορετικό άπό τό έπίπεδο έμπειρικής γνώσης πού κατέχει ό λαός. ό διάλογος εϊναι άδύνατος. Ά ν . δέν έχουν δικαίωμα νά έπιβάλλουν τόν έαυτό τους καί τίς γνώσεις τους πάνω στούς άλλους. Δέν μποροΰν νά ρίχνουν συνθήματα στόν λαό. ό λαός μπορεί ν* άντιδράσει μ' έναν άπό τούς δυό τρόπους : είτε. "Αν καί μποροΰν εδλογα ν' άναγνωρίζουν δτι οί ίδιοι. θά πειθαρχήσει στό νέο περιεχόμενο πού οί ήγέτες καταθέτουν μέσα του. σέ όρισμένες Ιστορικές περιστάσεις.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΛΡΑΣΙΙ 165 ταιές. νά μετουσιώνονται βαθμιαία σέ γνώση γιά τίς αιτίες τής πραγματικότητας. είναι αρκετή γιά νά πάρει ό τελευταίος καταστροφικές θέσεις 'Ένας μαθητής μοϋ είπε κάποτε μέ ποιό τρόπο κάποιος φανατισμένος (ερωμένος. καί άκόμα μεγαλύτερη άντίφαση άν ένεργοΰσαν σύμφωνα μέ τοΰτον τό μύθο. θά φοβηθεί άπό ενα « λόγο » πού άπειλεϊ τόν φωλιασμένο μέσα του καταπιεστή9. Δέν έχουν τό δικαίωμα ν' άμφιβάλλουν οδτε στιγμή δτι πρόκειται άπλώς γιά ενα μύθο. Τό καθήκον τών έπαναστατών ήγετών εϊναι νά θέτουν ώς προβλήματα δχι μόνο τοΰτον τό μύθο. θρεμμένες άπό τών ήγετών τους τήν κριτική γνώση. σέ μιά λα- . Δέν μποροΰν νά πιστεύουν δτι μόνο αύτοί ξέρουν τά πάντα. Σέ καμιά άπό τίς δυό περι9 Καμιά φορά ό « λόγος » αύτός οΰτε κάν προφέρεται. άπεναντίας. Σέ τέτοιες συνθήκες. Θά ήταν δμως άντίφαση στόν ίδιο τόν όρο έπανάσταση άν οί έπαναστάτες ήγέτες δέν τό έκαναν αύτό.

Τήν ϊδια νύχτα οί χωρικοί συνάχτηκαν καί πήγαν νά κάψουν ζωντανούς δυό απλούς δημοδιδάσκαλους πού δίδασκαν τά ντόπια παιδιά "Ισως ό Ιερωμένος νά είχε δει στό σπίτι τών δασκάλων κάποιο βιβλίο μέ τήν εικόνα ένός γενειοφόρου στό ξώφυλλο. πού τά συνδέει) έχοντας ώς άντικειμενικό τους σκοπό τόν έξανθρωπισμό τών άνθρώπων (διαμέσου τοΰ μετασχηματισμοΰ της πραγματικότητας).'Αντικείμενο τικότητα πού ύπάρχει πρός άνάμεσά άλλαγή τους για Στόχος Έξανθρώπιση ώς διαρκής διαδικασία Στόχος ή πραγματικότητα πρός συντήρηση I I Λ Αντικείμενο: οί καταπιεζόμενοι (ώς τμήμα της πραγματικότητας) Στόχοςή διατήρηση της καταπίεσης I I . καθώς καί τή συντήρηση της καταπίεσης (διαμέσου της συντήρησης της καταπιεστικής πραγματικότητας) γιά άντικειμενικό τους σκοπό. στή δοσμένη περίπτωση. (πράγμα πού. άλλά άποπροσανατολισμένα πρόσωπα κάνουν τήν υπόθεση δτι μιά πού ή διαλογική διαδικασία τραβάει σέ μάκρος10. Στή θεωρία της καταπιεστικής δράσης. Στή δεύτερη είναι κάτι τό άδύνατο. τό παραπάνω σχήμα απλοποιείται: οίπρωταγοινιστές έχουν ώς ταυτόχρονα αντικείμενα της δράσης τους τόσο τήν τιραγματικότητα δσο καί τούς καταπιεζόμενους. πού είναι στήν ούσία της άντιδιαλογική. οί πρωταγοινιατές δι-υποκειμενικά κατευθύνουν τή δράση τους στό άντικείμενο (τήν τιραγματικύτητα. Στή θεωρία αυτής της δράσης.166 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ πτώσεις δέν γίνεται έπαναστάτης.. 'Αντίθετα. καταδίκασε τήν παρουσία δυό « κομμουνιστών » πού « έθεταν » σέ κίνδυνο « τήν Καθολική Πίστη ». Στήν πρώτη περίπτωση ή έπανάσταση είναι μιά αυταπάτη. 10 Γιά μιά φορά άκόμα έπιθυμώ νά τονίσω δτι δέν υπάρχει διάσταση άνάμεσα στό διάλογο καί στήν έπαναστατική δράση Δέν διακρίνουμε Ινα στάδιο γιά τόν διάλογο κι 2να ίίλλο στάδιο γιά τήν έπανάσταση. 'Ορισμένα καλοπροαίρετα. θεωρούμε τόν διάλογο ώς τήν ούσία της έπαναστατικής δράσης. Θεωρία της έπαναστατικής δράσης Δι-υποκειμενικότητα Ύποκείμεναπρωταγωνιστές (έπαναστατική ήγεσία) Πρωταγωνιατέςύποκείμενα (οί καταπιεζόμενοι) Θεωρία της καταπιεστικής δράσης Πρωταγων ιστέςύποκείμενα (άρχουσες έλίτ) 'Αλληλεπίδραση 'Αντικείμενο πού ύπάρχει άνάμεσά τους Πραγμα. τινοαμερικανική άγροτική κοινότητα.

Κάθε δντότητα άναπτύσσεται (ή άλλάζει) μέσα στόν ϊδιο τόν έαυτό της. άλλά δέν πιστεύουν πώς ίνας τέτοιος διάλογος εϊναι έφικτός πρίν τήν κατάληψη τής έξουσίας. μέ τήν Êwoia δτι άν δέν άπελευθερώνει δέν εϊναι έπανάσταση. Αίτιολογοϋν άκόμα αύτή τή μέθοδο. Διαλεχτά έργα.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 167 δέν εϊναι άληθινό). "Εχω τονίσει πολλές φορές δτι θά ήταν άφέλεια νά περιμένει κανείς άπό τίς καταπιεστικές έλίτ νά έφαρμόσουν μιά λυτρωτική παιδεία. Αύτοί οί άνθρωποι (ή οί περισσότεροι άπ' αύτούς) πιστεύουν στήν άνάγκη τοϋ διαλόγου μέ τόν λαό. δέν μπορεί παρά ν* άνταποκρίνεται στίς δυνατότητες της κοινωνικής δντότητας άπό τήν δποία προέρχεται. λέγοντας δτι δέν εϊναι δυνατό νά άναληφθεΐ ή άγωγή — ή άπελευθερωτική άγωγή — πρίν νά καταληφθεί ή έξουσία. καί δταν θά κερδηθει ή έπανάσταση. τότε θά άναπτύξουν μιά ριζική εκπαιδευτική προσπάθεια. 'Αλλά. τήν πολιτιστική δράση της πού προετοιμάζει τή μετατροπή της σέ πολιτιστική έπανάσταση. "Οταν δμως άρνιόνται δτι εϊναι δυνατό οί ήγέτες νά συμπεριφέρονται μέ κριτικά διαπαιδαγωγητικό τρόπο προτοϋ νά καταλάβουν τήν έξουσία. . Ώ ς πορεία. θά πρέπει νά διεξαγάγουν τήν έπανάσταση χωρίς έπαφή μέ τόν λαό. χάρη στήν άλληλεπίδραση τών άντιφάσεών της. σχετικά μέ τοϋτο τό σημείο : Μάο Τσέ-Τούνγκ.. Ή έπανάσταση γεννήθηκε ώς κοινωνική δντότητα μέσα στήν καταπιεστική κοινωνία. έπειδή ή έπανάσταση ίχει άναντίρρητα διαπαιδαγωγητικό χαρακτήρα. τό πρίν άπό τήν έπανάσταση εϊναι τοποθετημένο μέσα στήν καταπιεστική κοινωνία καί γίνεται φανερό μόνο στήν έπαναστατική συνείδηση. εϊναι άποτελεσματικοί μόνο άν συμπίπτουν μέ αύτές τίς δυνατότητες11. 'Αξίζει τόν κόπο νά άναλύσουμε μερικά βασικά σημεία τών παραπάνω ισχυρισμών. άν καί άναγκαΐοι. Οί έξωτερικοί παράγοντες. Στό βαθμό πού εϊναι πολιτιστική δράση. άλλά μέ « άνακοινωθέντα ». άρνιόνται τή διαπαιδαγωγητΐκή ιδιότητα τής έπανάστασης. Τό καινούρ11 Βλ. ή κατάληψη τής έξουσίας εϊναι μόνο μιά στιγμή — άδιάφορο πόσο άποφασιστική — στήν έπαναστατική πορεία.

Ή έπανάσταση. Ή παιδευτική. μέ τήν κατάληψη της έξουσίας ώς διαχωριστική γραμμή. δέν υπάρχει άπόλυτο « πρίν ». στήν πράξη τοϋ λαοΰ μαζί μέ τούς έπαναστατικούς ήγέτες. καί βχι σέ μιά στατική. έπειδή ό λαός εϊναι έξίσου άμάθητος άπό άσκηση τής έξουσίας. καταπιεστική κοινωνία. (Αύτό εϊναι τόσο φανερό. ή « μετά ». έπειδή ό λαός δέν Ιχει τήν πείρα τοϋ διαλόγου. Σέ μιά δυναμική. Αύτή ή παιδευ" τική ποιότητα. έπιδιώκει νά ξεπεράσει τήν κατάσταση καταπίεσης. εϊναι μιά θεμελιακή προϋπόθεση γιά τήν πραγματική άνθρώπισή τους. όσο καί τό νά βεβαιώνεις ότι ό άνθρωπος μαθαίνει κολύμπι μέσα στό νερό καί όχι σέ μιά βιβλιοθήκη). ό λαός καί οί ήγέτες θά μάθουν καί τόν διάλογο καί τήν άσκηση τής έξουσίας. πού τήν κάνει νά είναι καί μιά « πολιτιστική έπανάσταση » πρέπει νά είναι παρούσα σ' βλα της τά στάδια.168 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ γιο της έπανάστασης γεννιέται μέσα στήν παλιά. έγκαινιάζοντας μιά κοινωνία άνθρώπων πού οδεύει σέ μιά συνεχή άπελευθέρωσή. "Οπως λέει ό Gajo Petrovic : . διαλογική ποιότητα τής έπανάστασης. Ή έπαναστατική διαδικασία εϊναι δυναμική. είναι Ινα άπό τά πιό άποτελεσματικά όργανα γιά τήν προφύλαξη τής έπανάστασης άπό τήν άπολίθωση καί τή στρωμάτωσή της σ* Ιναν άντεπαναστατικό γραφειοκρατικό όργανισμό. γεννημένη σέ άντικειμενικές συνθήκες. Ό διάλογος μέ τόν λαό δέν εϊναι ούτε παραχώρηση. Ό διάλογος. Γιατί ή άντεπανάσταση διεξάγεται άπό έπαναστάτες πού Ιχουν γίνει άντιδραστικοί. Ή κατάληψη τής έξουσίας άποτελεΐ μόνο μιάν άποφασιστική στιγμή τής συνεχιζόμενης επαναστατικής πορείας. ούτε δώρο. "Αν δέν εϊναι δυνατός ό διάλογος μέ τόν λαό πρίν άπό τήν κατάληψη τής έξουσίας. καί σ* αύτή τή συνεχιζόμενη δυναμική. καί πολύ λιγότερο εϊναι μιά τακτική πού εφαρμόζεται μέ σκοπό τήν έξουσίαση. όπως καί ή συνάντηση τών άνθρώπων γιά τήν « όνομάτιση » τοϋ κόσμου. άποψη τής έπανάστασης. δέν θά εϊναι δυνατή ούτε ή κατάληψη τής έξουσίας.

άς έπιχειρήσουμε μιά διεξοδικότερη άνάλυση της άντιδιαλογικής καί της διαλογικής δράσης. 274-6. Ά ν αύτό άληθεύει. Μιά θετική προϋπόθεση της έλευθερίας είναι ή γνώση τών όρίων της Αναγκαιότητας.. έπίσης τό βιβλίο τοϋ Petrovic... άπό τό πιό σκληρό ώς τό πιό εκλεπτυσμένο. 1967). βάζει ώς σκοπό νά τούς κατακτήσει — δλο καί σέ μεγαλύτερη κλίμακα καί μέ κάθε μέσο. Βλ. Ό κατακτητής έπιβάλλει 12 Gajo Petrovic. δσο περισσότερη θεωρία άπαιτεΐ μιά έπανάσταση. Σημαίνει έπίσης έπαφή μέ τό λαό καί 6χι δυσπιστία. Ό άντιδιαλογικός άνθρωπος. Κάθε πράξη κατάκτησης περιλαμβάνει εναν κατακτητή καί κάποιον ή κάτι πού κατακτιέται. "Ανθρωπος χαί'Ελευθερία. τόσο περισσότερο οί άρχηγοί της πρέπει νά είναι μαζί μέ τόν λαό γιά νά αντισταθούν στή δύναμη της καταπίεσης. Καί. Marx in the Mid-Twentieth Century (Νέα 'Γόρκη. έπομένως. πού έκδίδει 6 Eric Fromm (Νέα 'Υόρκη. Ό δρόμος πρός τήν έπανάσταση σημαίνει. . άνοιγμα πρός τόν λαό καί δχι στεγανό σφάλισμα πρός αύτόν.. Ό άγώνας γιά μιάν έλεύθερη κοινωνία δέν είναι άγώνας γιά μιάν έλεύθερη κοινωνία παρά μόνον άν μ' αύτόν δημιουργείται Ινας άκόμα μεγαλύτερος βαθμός άτομικής έλευθερίας μ 12 . 1965) σελ. Μέ βάση αύτές τίς γενικές σκέψεις. τότε ή έπανάσταση είναι κατεξοχήν παιδευτική στόν χαρακτήρα της.. άπό τό πιό κατασταλτικό ώς τό πιό περιποιητικό (πατερναλισμός). στό Socialist Humanism. δπως τόνισε ό Λένιν. Κατάκτηση Τό πρώτο χαρακτηριστικό τής άντιδιαλογικής δράσης εϊναι ή άνάγκη γιά κατάκτηση. ή γνώση τών άνθρώπινων δημιουργικών δυνατοτήτων.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 169 « Ελεύθερη δράση είναι μόνο ή δράση πού μ* αυτήν ό άνθρωπος άλλάζει τόν κόσμο του καί τόν έαυτό του. στίς σχέσεις του μέ τούς άλλους άνθρώπους.

δηλαδή Ανάμεσα σέ δυό Ανταγωνιστικές τάξεις. ή πράξη τής κατάκτησης. είναι νεκρόφιλη. πού υποβιβάζει τούς άνθρώπους στό έπίπεδο τών πραγμάτων. Ά π ό τήν άρχή της κιόλας. δέν ήταν δυνατός πρίν άπό τήν έπανάσταση. άπό τήν κουλτούρα τους. Δέν είναι πρώτα άντιδιαλογικός καί ύστερα καταπιεστής. Ένας άνθρωπος δέν είναι άντιδιαλογικός ή διαλογικός μέ άφηρημένο τρόπο. Πιό πέρα. Μέσα σέ μιά άντικειμενική κατάσταση καταπίεσης. ό άντιδιάλογος εϊναι άναγκαΐος στόν καταπιεστή ώς μέσο γιά περαιτέρω καταπίεση. βχι μόνο οίκονομική. δέν σημαίνει δτι ή έπανάσταση άντιφάσκει στόν διαλογικό της χαρακτήρα. "Οπως άκριβώς ή άντιδιαλογική δράση είναι ένα σύνδρομο της πραγματικής. μέ τούς άνθρώπους. Καί έξακολουθεΐ νά εϊναι άδύνατος καί μετά τήν έπανάσταση. Γιά τόν σκοπό αύτό. Είναι καί τά δυό συγχρόνως. άλλά καί πολιτιστική : οί νικημένοι άποστεροϋνται άπό τό δικαίωμα τοϋ λόγου. Καί μιά πού ή άπελευθέρωση πρέπει νά εϊναι μιά μόνιμη κατάσταση. δταν έχει άρχίσει πιά μιά κατάσταση καταπίεσης. . 'Επιβάλλει τή γραμμή πλεύσης του στόν ήττημένο. τό γεγονός δτι σάν νέα έξουσία έχει τό ήθικό χρέος νά καταστέλλει όποιαδήποτε άπόπειρα παλινόρθωσης τής παλιάς καταπιεστικής έξουσίας.170 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τούς σκοπούς του στούς νικημένους καί τούς κάνει κτήμα του. πού έσωτερικεύει αύτό τό σχήμα καί γίνεται ίνα διφορούμενο βν πού « φιλοξενεί » μέσα του ένα άλλο. 'Επειδή ή λυτρωτική δράση εϊναι άπό τήν ϊδια τή φύση της διαλογική. άλλά μέσα στόν κόσμο. Ό διάλογος άνάμεσα στούς πρώην καταπιεστές καί στούς καταπιεζόμενους. ό άντιδιάλογος γίνεται άπαραίτητος γιά τή διατήρησή της. οί καταπιεστές προσπαθοϋν ν' "Οταν μιά λαϊκή έπανάσταση ϊρθει στήν έξουσία. Ή έπιθυμία γιά κατάκτηση (ή μάλλον ή άνάγκη της κατάκτησης) εϊναι σ' βλες τίς έποχές παρούσα στήν άντιδιαλογική δράση. συγκεκριμένης κατάστασης καταπίεσης. έτσι καί ή διαλογική δραστηριότητα είναι άπαραίτητη στήν έπαναστατική ύπέρβαση αύτης τής κατάστασης. ό διάλογος δέν έρχεται ϋ<ττερα άπ' αύτή τή δράση άλλά συμβαδίζει μ' αύτήν. της έκφρασης. ό διάλογος γίνεται μιά σταθερή πλευρά της λυτρωτικής δράσης13.

Οί καταπιεστές εϊναι ύποχρεωμένοι νά πλησιάσουν τόν λαό γιά νά τόν κρατήσουν παθητικό μέσω τής υποταγής. τόν μύθο δτι τό καταπιεστικό καθεστώς εϊναι μιά « έλεύθερη κοινωνία »· τόν μύθο δτι δλοι οί άνθρωποι είναι έλεύθεροι νά δουλεύουν δπου έπιθυμοϋν. ώς κάτι δοσμένο — ώς κάτι πού σ* αύτό οί άνθρωποι. Γιά νά παρουσιάσουν στούς καταπιεζόμενους καί ύποδουλωμένους έναν κόσμο άπάτης. δτι άν δέν τούς άρέσει τό άφεντικό τους. ώς « μελετητή » τοϋ κόσμου. ούτε άπαιτεΐ άληθινή έπικοινωνία. Καί μιά πού οί καταπιεστές δέν μποροϋν νά όλοκληρώσουν αύτόν τόν άφανισμό. πού έμποδίζουν τήν παρουσίαση τοϋ κόσμου ώς ένα πρόβλημα. μποροϋν νά τό παρατήσουν καί νά ψάξουν γιά άλλη δουλειά. ένάντια στήν « ύλιστική βαρβαρότητα »* τόν μύθο τής γενναιοψυχίας καί φι- .χ. καί πού τόν δείχνουν μάλλον ώς άμετάβλητη πραγματικότητα. προορισμένο νά αύξάνει τήν άλλοτρίωση καί τήν παθητικότητά τους. Αύτή ή προσέγγιση. τόν μύθο δτι ό πλανώδιος πραματευτής εϊναι έξίσου ένας έπιχειρηματίας δσο κι ό Ιδιοκτήτης ένός μεγάλου έργοστασίου* τόν μύθο τοϋ καθολικού δικαιώματος στή μόρφωση. δέν σημαίνει συμφωνία μέ τό λαό. άναγκάζονται νά μυθοποιούν τόν κόσμο.. ώστόσο. δταν άπ' δλα τά παιδιά της Βραζιλίας πού μπαίνουν στό δημοτικό μόλις ένα έλάχιστο μέρος τους κατορθώνουν νά φτάσουν στό Πανεπιστήμιο* τόν μύθο τής ισότητας δλων τών άνθρώπων.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 171 άφανίσουν μέσα στόν άνθρωπο τήν ποιότητά του. όφείλουν νά προσαρμοστούν.τόν μύθο δτι αύτό τό καθεστώς σέβεται τά άνθρώπινα δικαιώματα καί γι' αύτό είναι άξιο σεβασμού* τόν μύθο δτι δποιος είναι έργατικός μπορεί νά γίνει έπιχειρηματίας — καί. άκόμα χειρότερα. οί καταπιεστές χρησιμοποιοϋν μιά σειρά μεθόδων. σάν απλοί θεατές. 01 καταπιεστές τήν πραγματοποιούν σερβίροντας τούς άπαραίτητους μύθους γιά τή διατήρηση τοϋ κατεστημένου : λ. δταν ή έρώτηση « Ξέρεις σέ ποιόν μιλάς . » εϊναι άκόμα πολύ συνηθισμένη σ' έμας* τόν μύθο γιά τόν ήρωισμό τής τάξης τών καταπιεστών ώς προασπιστών τοϋ « δυτικοϋ χριστιανικού πολιτισμού ».

"Αν τυχόν γίνονται τέτοιες άπόπειρες.172 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ λανθρωπίας τών έλίτ. "Ολοι αύτοί οί μύθοι (καί άλλοι πού ό άναγνώστης θά μποροΰσε νά προσθέσει στόν κατάλογο). πού ϊχει έγκαταλειφθεϊ τώρα άπό πολλές χώρες. έκφράζει άπλώς τήν παλιότερη καί ξεπερασμένη κυριαρχία τους. αύτό εϊναι σαφώς μιά Αλλη μορφή άποικιοκρατίας. διαμέσου τών μαζικών μέσων « έπικοινω- « Επιπλέον ol οίκονομικά Αναπτυγμένες χώρες πρέπει νά προσέξουν Ιδιαίτερα μήπως παρέχοντας βοήθεια στις φτωχότερες χώρες προσπαθούν νά χρησιμοποιήσουν πρός δικό τους όφελος τήν έπικρατούσα πολιτική κατάσταση κι έπιδιώκουν νά τις καθυποτάξουν. δταν αύτό πού κάνουν στήν πραγματικότητα ώς τάξη είναι νά ένθαρρύνουν έκλεκτικές « Αγαθοεργίες » (κατόπιν τίς Αναπτύσσουν στόν μύθο τής « Ανιδιοτελούς βοήθειας ». H Ό Memmi άναφέρεται στήν εικόνα πού ό άποικιοκράτης σχηματίζει γιά τόν άποικιοκρατούμενο : « Ό άποικιοκράτης κατηγορεί τόν Αποικιοκρατούμενο βτι είναι όκνηρός. καθώς καί τόν μύθο τής φυσικής κατωτερότητας τών τελευταίων καί τής άνωτερότητας τών πρώτων 15 . τόν μύθο δτι οί κυρίαρχες έλίτ « Αναγνωρίζουν τά καθήκοντά τους » καί προάγουν τήν πρόοδο τοϋ λαοϋ. πού ή έσωτερίκευσή τους εϊναι άπαραίτητη γιά τήν καθυπόταξη τών καταπιεζομένων. σάν έκφραση τής εύγνωμοσύνης του. ή όμαλή πρόοδος όλων τών λαών Απειλείται » ('Από τήν 'Εγκύκλιο Mater et Magistra. 14 . 'Αποφαίνεται ότι ή όκνηρία αύτή εϊναι ίμφυτη στόν άποικιοκρατούμενο ». πρέπει νά δέχεται τά λόγια τών έλίτ καί νά συμμορφώνεται μ* αύτά" τόν μύθο δτι ή Ανταρσία εϊναι αμάρτημα κατά τοϋ Θεοϋ" τόν μύθο τής Ατομικής ιδιοκτησίας ώς θεμελιακοϋ στοιχείου γιά τήν Ατομική Ανάπτυξη τοΰ άνθρώπου (δσον καιρό οί δυνάστες εϊναι οί μόνες άληθινά άνθρώπινες υπάρξεις)· τόν μύθο τής έργατικότητας τών καταπιεστών και τής όκνηρίας καί άνεντιμότητας τών καταπιεζομένων. έτσι πού ό λαός. πού Αν καί σκεπασμένη κάτω άπό διαφορετικό όνομα. πού στό διεθνές πεδίο έπικρίθηκε πολύ αύστηρά άπό τόν Πάπα 'Ιωάννη τόν 23ο) 14. παρουσιάζονται σ' αύτούς μέ μιά καλά όργανωμένη προπαγάνδα καί συνθηματολογία. Αρθρα 171 καί 172). "Οταν ol διεθνείς σχέσεις παρεμποδίζονται έτσι.

Κοντολογίς. συνεχίζουν (μέ μιά νέα έκδοση τοϋ « προπατορικοΰ αμαρτήματος ») νά χρειάζονται νά κατακτήσουν άλλους — μέ ή χωρίς άρτον καί θεάματα. οί κυρίαρχες έλίτ μιλούσαν γιά τήν άνάγκη νά δοθούν στόν λαό « άρτος καί θεάματα ». Ή καταπιεστική μειοψηφία. "Εννοιες δπως ένότητα. πού θά μποροΰσε. όργάνωση καί άγώνας. Ή μειοψηφία δέν μπορεί νά έπιτρέψει στόν έαυτό της τήν πολυτέλεια ν' άνεχθεΐ τήν ένότητα τοΰ λαοΰ. Στήν πραγΔέν έπικρίνω έδω τά μέσα έπικοινωνίας άλλά τόν τρόπο μέ τόν όποιο χρησιμοποιούνται. άφοΰ ύποτάξει καί κυριαρχήσει πάνω στήν πλειοψηφία. χαρακτηρίζονται ώς έπικίνδυνες. Στήν άρχαία Ρώμη. Τό περιεχόμενο καί οί μέθοδες τής κατάκτησης διαφέρουν ιστορικά. δπως δέν ύπάρχει άντιδιάλογος δπου οί καταπιεστές νά μήν έχουν άκούραστα έπιδοθεΐ στή συνεχή κατάκτηση τών καταπιεζομένων. 16 . δπως κι έκεΐνες δλων τών έποχών. πού άναμφίβολα θά έσήμαινε μιά σοβαρή άπειλή στή δική της ήγεμονία. Γι' αύτό. θά πρέπει νά τή διχάσει καί νά τήν κρατά διχασμένη. γιά νά μπορέσει νά μείνει στήν έξουσία. ν' άφυπνίσει στούς καταπιεζόμενους τήν άνάγκη γιά ένότητα. Οί σημερινές κυρίαρχες έλίτ. πού εϊναι τόσο παλιά δσο καί ή ϊδια ή καταπίεση.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 173 νίας ». οί καταπιεστές χρησιμοποιούν δλες τίς μέθοδες (άκόμα καί τή βία) γιά νά καταστείλουν όποιαδήποτε δράση. έκεΐνο πού παραμένει άμετάβλητο είναι τό νεκρόφιλο πάθος τής καταπίεσης. έστω καί μέ στοιχειώδη τρόπο. λές καί ή τέτοια άλλοτρίωση αποτελεί πραγματική έπικοινωνία 1 1 6 . γιά νά τόν « μαλακώσουν » καί νά έξασφαλίσουν τήν ήσυχία τους. δέν υπάρχει καταπιεστική πραγματικότητα πού νά μήν είναι ταυτόχρονα κατανάγκην άντιδιαλογική. Διαίρει καί βασίλευε Πρόκειται γιά μιάν άλλη θεμελιακή διάσταση τής θεωρίας τής καταπιεστικής δράσης.

Στά προγράμματα « περιφερειακής άνάπτυξης ». 8σο περισσότερο μιά περιφέρεια ή περιοχή εϊναι κομματιασμένη σέ « τοπικές κοινότητες ». νά τούς άπομονώνουν. τόσο εϊναι εύκολότερο νά τούς διχάζεις καί νά τούς κρατάς διχασμένους. βέβαια. μεγαλύτερης (τοϋ έθνους. σέ άλληλεπίδραση . κλπ.174 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ ματικότητα. Συμφέρον τών καταπιεστών είναι νά Αποδυναμώνουν άκόμα περισσότερο τούς καταπιεζόμενους. Καί 6σο πιό άλλοτριωμένοι εϊναι ο! άνθρωποι. νά δημιουργούν καί νά βαθαίνουν τό χάσμα άνάμεσά τους. έμποδίζουν τούς καταπιεζόμενους νά δοΰν κριτικά τήν πραγματικότητα καί τούς κρατοΰν άπομονωμένους άπό τά προβλήματα τών καταπιεζόμενων σέ άλλες περιοχές17. περιοχής. ώς μέρους της ηπειρωτικής όλότητας) — τόσο ή άλλοτρίωση γίνεται έντονότερη. "Ενα άπό τά χαρακτηριστικά τής καταπιεστικής πολιτιστικής δράσης. δίχως τή μελέτη αύτών τών κοινοτήτων καί ώς όλοτήτων καί ώς μερών μιας άλλης όλότητας (περιφέρειας. βασιζόμενη στήν κατανόηση της τοπικής κοινότητας τόσο ώς συνόλου οσο καί ώς μέρους μιας μεγαλύτερης όλότητας. ένώ τοϋ δίνουν τήν έντύπωση ίτι τόν βοηθοΰν. 17 Ή κριτική αύτή δέν {χει φυσικά έφαρμογή γιά τΙς δραστηριότητες πού βρίσκονται μέσα σέ μιά διαλεκτική προοπτική. εϊναι ή έμφαση πού δίνεται σέ μιάν όρισμένη πλευρά τών προβλημάτων καί 8χι στήν έξέτασή τους ώς διαστάσεων μιας όλότητας. πού σπάνια γίνεται άντιληπτό άπό τούς άσχολούμενους μ* αύτήν άφοσιωμένους άλλά άφελεΐς έπαγγελματίες. Στρέφεται σέ δσους δέν άντιλαμβάνονται βτι ή άνάπτυξη της τοπικής κοινότητας δέν μπορεί νά πραγματοποιηθεί παρά μόνο μέσα στό συνολικό πλαίσιο τοϋ 4ποίου εϊναι μέρος. καθώς ένισχύουν τόν άποκεντρωμένο τρόπο ζωής τών καταπιεζόμενων (Ιδιαίτερα στίς άγροτικές περιοχές). αύτές οί έννοιες είναι έπικίνδυνες — στούς καταπιεστές — γιατί ή κατανόηση τους είναι άναγκαία γιά τίς Απελευθερωτικές ένέργειες.) — πού μέ τή σειρά της εϊναι μέρος μιας άλλης. άπό τΙς κατασταλτικές μέθοδες τής κυβερνητικής γραφειοκρατίας ώς τΙς μορφές της πολιτιστικής δράσης πού χειραγωγούν τόν λαό. Αύτές οί άποκεντρωτικές μορφές δράσης. Αύτό πετυχαίνεται μέ διάφορα μέσα.

Αύτό προϋποθέτει συνείδηση της ένότητας αέσα στή διαφορότητα. "Η οί ώς τώρα ήγέτες άναπτύσσονται μαζί μ' ίλους τούς άλλους. άλλά μόνο όρισμένων έπίλεκτων ήγετών. ώς άθροισμένη καί άθροιστική διαδικασία. όργάνωση πού βάζκ σέ κανάλια τ (ς διασκορπισμένες δυνάμεις. Μόλις τελειώσουν τά μαθήματα καί γυρίσουν πίσω μέ έφόδια πού δέν εϊχαν πρωτύτερα. όπότε ή ήγετική θέση τους άπειλεΐται. έστω κι άν δείχνουν ιδιαίτερες Ικανότητες. άσκεΐται σέ μιά κοινότητα όλόκληρη καί βχι μόνο άπό τούς ήγέτες της. τότε ή χρησιμοποιοΰν αύτά τά έφόδια γιά νά έλέγχουν τήν καταποντισμένη καί κυριαρχημένη συνείδηση τών συντρόφων τους. Βρίσκονται σέ αρμονία μέ τόν τρόπο ζωής καί στόχασης σχετικά μέ τήν πραγματικότητα πού χαρακτηρίζει τούς συντρόφους τους. ή άντικατασταίνονται μέ νέους ήγέτες πού έκφράζουν τή νέα κοινωνική συνείδηση τής κοινότητας. Κι αύτό. "Οταν ή πολιτιστική δράση. προάγει τά μέρη. Γιά νά μή χάσουν τήν ήγετική τους ιδιότητα. Τά μαθήματα μέ τά άλλα μέρη. τό πιθανότερο εϊναι δτι θά συνεχίσουν νά χειραγωγοΰν τήν κοινότητά τους. Αύτά τά μαθήματα στηρίζονται στήν άφελή ύπόθεση δτι μπορείς νά προαγάγεις τήν κοινότητα έκπαιδεύοντας τούς ήγέτες της — λές καί εϊναι τά μέρη πού προάγουν τό σύνολο καί βχι τό σύνολο πού. ή καταντούν ξένοι μέσα στίς ίδιες τίς κοινότητές τους. Οί δυνάστες δέν εύνοοΰν τήν πρόοδο τής κοινότητας ώς συνόλου.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΛΡΑΣΙΙ 175 Τά ϊδιο διαιρετικό άποτέλεσμα παρατηρείται στά λεγόμενα « μαθήματα άσκησης τής ήγεσίας ». συντελείται μιά άντίθετη πορεία. προαγόμενο. άλλά μ' έναν άποδοτικότερο τρόπο. πού εϊναι (άν καί πολλοί άπό τούς όργανωτές τους δέν έχουν τέτοιες προθέσεις) σέ τελευταία άνάλυση έξίσου άλλοτριωτικά. κατανάγκην καθρεφτίζουν καί έκφράζουν τίς έπιδιώξεις τών άτόμων τής κοινότητάς τους. φυσικά. πού τούς δίνουν τήν ιδιότητα τοϋ « ήγέτη ». καί μιά καθαρή άντίληψη τής Ανάγκης ν* Αλλάξει ή πραγματικότητα. 'Εκείνα τά μέλη τής κοινότητας πού παρουσιάζουν έπαρκεΐς ήγετικές Ικανότητες ώστε νά έπιλεχθοϋν γι' αύτά τά μαθήματα. . τρομάζει τούς δυνάστες.

. [Αύτό Ισχύει] καί δταν άκόμα οί έργάτες παίρνουν ύψηλούς μισθούς σ' ένα οίκονομικό σύστημα. κάτοχοι της έργασίας τους. 1-11. κάνουν έκκλήσεις γ ι ά 18 Ό έπίσκοπος Franic Spilt εϊναι πολύ εύγλωττος ο' αύτό τό σημείο : « "Αν ol έργάτες δέν γίνουν. δηλαδή τοΰ μαρξισμού » « 1 5 Obiscos hablan en prol del Tercer Mundo».. Engels. δτι ή έργασία Αντιπροσωπεύει ίνα μέρος της Ανθρώπινης προσωπικότητας. 1967). ό ολοφάνερος άνταγωνισμός πού υπάρχει άνάμεσα στίς δύο τάξεις κάνει τήν « άρμονία » αύτή ά π ρ α γ μ α τ ο π ο ί η τ η 1 9 . σελ. οδτε Αγοράζεται. Κάθε μορφή Αγοραπωλησίας της έργασίας είναι ένας τύπος σκλαβιάς. .3) δτι ή ίδια αύτή δικτατορία τοΰ προλεταριάτου Αποτελεί μονΑχα τό πέρασμα στήν κατΑργηση δλων τών τΑξεων καί σέ μιάν Αταξική κοινωνία. Ανίκανοι νά Αρνηθούν — 8σο κι άν προσπαθούν — τήν δπαρξη τών κοινωνικών τάξεων. Καί χωρίς αύτή τήν κριτική παρέμβαση. "Ο. Ή ταξική σύγκρουση είναι μιά άλλη έννοια π ο ύ Αναστατώνει τούς καταπιεστές. κηρύττουν τήν Ανάγκη της κατανόησης καί της ειρηνικής συνύπαρξης άνάμεσα σ' αύτούς πού Αγοράζουν καί σ' αύτούς πού εϊναι υποχρεωμένοι νά πουλάνε τήν έργασία τους 1 8 . Άλλά μιά προσωπικότητα δέν πουλιέται.. doc. » (Κ. 'Ωστόσο. έμποδίζουν τήν άφύπνιση της συνείδησης καί της κριτικής παρέμβασης στή συνολική πραγματικότητα. Selected Works (N... Αστοί Ιστορικοί είχαν περιγράψει τήν Ιστορική έξέλιξη αύτης της πάλης τών τάξεων. οί έργάτες Αντιλαμβάνονται. 19 Σχετικά μέ τίς κοινωνικές τάξεις καί τήν πάλη τών τάξεων (πού ό Μάρξ κατηγορείται δτι τΙς έφεΰρε) βλέπε τό γράμμα τοΰ Marx πρός τός J . Marx and Fr. Informa (Mexico. κατά κάποιον τρόπο. Weydemeyer της 1ης Μαρτίου 1852 : « . όλες οί διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις πού προτείνονται θά είναι Ατελέσφορες. 1968). είναι π ά ν τ α δύσκολο νά έπιτευχθεϊ ή ένότητα τών καταπιεζομένων ώς τάξης. Οί έλίτ. Θέλουν νά είναι κάτοχοι.176 II ΑΓΩΓΙI TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ πού άναφέραμε. καί άστοί οίκονομολόγοι τήν οικονομική άνατομία τών τάξεων. άλλά δέν είναι ευχαριστημένοι μ* αυτές τΙς αυξήσεις. μέ τό νά συντηρούν μιά κατάσταση Αλλοτρίωσης.τι καινούργιο έκανα έγώ ήταν ν* άποδείξω : 1) δτι ή δπαρξη τών τάξεων συνδέεται Απλώς μέ όρισμένες Ιστορικές φάσεις άνάπτυξης τής παραγωγής· 2) δτι ή ταξική πΑλη όδηγεΐ ΑναγκαστικΑ στή δικτατορία τοΰ προλεταριάτου. 67/35 σελ. 679. CIDOC. Σήμερα. οδτε δτι άνακάλυψα τήν πάλη Ανάμεσα τους. δέν μοΰ άνήκει ή τιμή οδτε δτι Ανακάλυψα τήν ύπαρξη τών τάξεων στή σύγχρονη κοινωνία.Y. Ή έξέλιξη της Ανθρώπινης κοινωνίας άπό τούτη τήν Αποψη είναι σαφώς Ανοδική στΑ πλαίσια ένός συστήματος πού λέγεται δτι είναι λιγότερο εύαίσθητο Από τό δικό μας στό θέμα της Ανθρώπινης Αξιοπρέπειας.. Πολύ πρίν άπό μίνα. δχι πουλητές τοΰ μόχθου τους."Οσο γιά μένα. μιά πού δέν έπιθυμοϋν νά θεωρούνται ώς καταπιεστές. όλοένα καί περισσότερο.

'Επιπλέον. άπό τήν πείρα τους. "Ετσι. "Ολες οί δραστηριότητες τής κυρίαρχης τάξης φανερώνουν τό πόσο έχει άνάγκη νά διχάζει γιά νά διατηρήσει τό καταπιεστικό κράτος.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ 177 αρμονικές σχέσεις άνάμεσα στίς τάξεις. Οί καταπιεζόμενοι είναι άνασφαλεΐς <ϊτή διττή τους ύπόσταση. σ' ένα δρισμένο στάδιο τών σχέσεών τους. έλκονται άπ' αύτόν. οί δυνάστες εύκολα πετυχαίνουν θετικά άποτελέσματα άπό τή διασπαστική τους δράση. 11 . ' Από τή μιά μεριά τοϋ άντιστέκονται. ώς 6ντα « πού έχουν μέσα τους » τόν δυνάστη. οί καταπιεζόμενοι γνωρίζουν. ή άρμονία άνάμεσα στούς καταπιεζόμενους είναι δυνατή μόνον δταν τά μέλη της άγωνίζονται γιά τήν άπελευθέρωσή τους. ένα άπό τά άδύνατα σημεία τών καταπιεζομένων : τή βασική τους ανασφάλεια. "Αν καί μπορεί νά διαφωνούν καί κάποτε μάλιστα νά συγκρούονται γιά τά συμφέροντα της όμάδας τους. Ή μόνη άρμονία πού είναι βιώσιμη καί άποδείξιμη είναι έκείνη πού ύπάρχει άνάμεσα στούς ίδιους τούς καταπιεστές. Μόνο σέ έξαιρετικές περιπτώσεις είναι 6χι μόνο δυνατή άλλά καί άναγκαία ή ένότητα καί ό κοινός άγώνας καί γιά τίς δύο τάξεις. ή εύνοια πού δείχνει σέ δρισμένους « έκπροσώπους » τών καταπιεζόμενων τάξεων (καί πού στήν πραγματικότητα έκπροσωποϋν τόν καταπιεστή καί 6χι τούς συντρόφους τους)* ή προώθηση πού κάνει δρισμένων άτόμων μέ ήγετικές ικανότητες πού θά μπορούσαν ν* άποτελέσουν άπειλή άν δέν τά « μαλάκωνε » μ' αύτόν τόν τρόπο* ή άπονομή ωφελημάτων στούς μέν καί ποινών σέ άλλους : δλα αύτά είναι τρόποι διαίρεσης γιά νά διατηρηθεί τό σύστημα πού έξυπηρετεϊ τήν έλίτ. άμεσα ή έμμεσα. "Οταν δμως περάσει δ κίνδυνος πού τούς ένωνε. Είναι μορφές δράσης πού έκμεταλλεύονται. Κατά τόν ίδιο τρόπο. ' Η έπέμβασή της στά σωματεία. ένώνονται άμέσως δταν άπειλεϊται ή τάξη τους. λές καί οί τάξεις είναι τυχαίες συνάξεις άτόμων που κοιτάζουν μέ περιέργεια τίς βιτρίνες τών καταστημάτων κάποιο κυριακάτικο άπόγεμα. θά έπιστρέψουν στήν άντίφαση πού δρίζει τήν ΰπαρξή τους καί πού στήν πραγματικότητα ποτέ δέν έξαφανίστηκε. κι άπό τήν άλλη.

όφείλουν νά κοιτά20 . Μιά έργασία πού δέν είναι έλεύθερη παύει νά είναι μιά προσπάθεια άρτίωσης καί καταντά ένα άποτελεσματικό μέσο άπανθρώπισης. έπομένως.II ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τό τίμημα της άρνησης τους νά δεχτούν τήν « πρόσκληση » πού τούς προσφέρεται μέ σκοπό τήν άποτροπή της ένότητάς τους ώς τάξης : χάνουν τή δουλειά τους καί μπαίνει τό βνομά τους στό « μαϋρο κατάλογο ». Γι' αυτό είναι άνάγκη νά πειστούν οί κατώτερες τάξεις δτι οί φοιτητές είναι άνεύθυνοι καί άναρχικοί. 01 έκδηλώσεις άνταρσίας τών φοιτητών (άν καί αύτοί δέν αποτελούν μιά χωριστή κοινωνικήτάξη) τούς καθιστά έπικίνδυνους σέ περίπτωση πού ένωθοϋν μέ τό λαό. Κάθε κίνηση τών καταπιεζομένων πρός τήν ένότητα σπρώχνει πρός άλλες ένέργειες. στήν άρτίωση τοϋ κόσμου. άνασφαλΐΐς καί μόνιμα άπειλούμενοι — άν ή έργασία τους δέν άνήκει στούς ίδιους —. νά τόν κάνουν περισσότερο άνθρώπινο20. Σημαίνει δτι άργά ή γρήγορα οί καταπιεζόμενοι θά άντιληφθοϋν τήν κατάσταση τής άποπροσωποποίησής τους. δπως έπίσης είναι υποχρεωμένοι νά κρατούν καί τίς δυό αύτές όμάδες μακριά άπό τούς φοιτητές. Οί άνθρωποι άρτιώνονται μόνο στόν βαθμό πού πλάθουν τόν κόσμο τους (πού είναι ενας άνθρώπινος κόσμος) καί τόν πλάθουν μέ τή μεταμορφωτική έργασία τους. καί θά άνακαλύψουν δτι δσον καιρό μένουν διασπασμένοι θά εϊναι πάντα εύκολη λεία γιά χειραγώγηση καί καθυπόταξη. ' Η ένότητα καί ή όργάνωση θά τούς κάνουν Ικανούς νά μετατρέψουν τήν άδυναμία τους σέ μιά μεταμορφωτική δύναμη μέ τήν δποία θά μπορέσουν νά μεταπλάσουν τόν κόσμο. "Ετσι. ή βασική τους άνασφάλεια συνδέεται άμεσα μέ τήν υποδούλωση της έργασίας τους (πού συνεπάγεται πραγματικά τήν υποδούλωση τοϋ προσώπου τους. 'Ωστόσο. δτι οί έκδηλώσει. Ά ν γιά τούς άνθρώπους τό νά άνήκουν στόν κόσμο τής έργασίας σημαίνει νά είναι έξαρτημένοι. οί άνθρωποι δέν μποροϋν νά άρτιωθοϋν. δσο περισσόΑύτός είναι ό λόγος πού οί δυνάστες νιώθουν τήν άνάγκη νά κρατούν τούς έργάτες γης ξεκομμένους άπό τούς έργάτες τής πόλης. δπως τό τόνισε καί ό έπίσκοπος Franic Spilt). ' Η άρτίωση τών άνθρώπων βρίσκεται. σάν φοιτητές. τους είναι πλαστές γιατί. πού σημαίνει δτι τούς κλείνονται οί πόρτες καί γιά άλλες δουλειές.

τόν τρόπο ζωής τους : τά πράγματα πού τούς έ/ιιτρέπουν νά κρατούν τούς άλλους υπόδουλους. έπομένως. νά κρύψει τήν πραγματική τους πρόθεση : νά σώσουν τόν έαυτό τους. ό καταπιεστής δέν προσπαθεί μόνο νά διατηρήσει ένα άδικο καί νεκρόφιλο καθεστώς άλλά καί νά « έξαγοράσει » τήν ειρήνη γιά τόν έαυτό του. Τό διαίρει γιά νά διατηρήσεις τό status quo. τόσο μεγαλώνει ή αντίθεση μέ τόν « άνθρώπινο κόσμο » τών καταπιεστών — ενα κόσμο πού είναι Αποκλειστικό κτήμα τών καταπιεστών. Κι έφόσον δυνάστες καί δυναστευόμενοι είναι δυό άντίθετες όμάδες. τή δύναμή τους.τι έξυπηρετεΐ τά συμφέροντα της μιας ομάδας άντιστρατεύεται τά συμφέροντα της άλλης. Στό βαθμό πού οί έλίτ καταπιέζουν. . Μιά ψυχανάλυση τής καταπιεστικής δράσης θά μπορούσε νά άποκαλύψει τήν « ψεύτικη γενναιοψυχία » τοϋ καταπιεστή (δπως περιγράφεται στό Κεφ. είναι κατανάγκην Ινας θεμελιακός στόχος στή θεωρία της άντιδιαλογικής δράσης. δπως οί βιομηχανικοί έργάτις καί οί άγρότες ίχουν καθήκον νά δουλεύουν γιά τήν « προκοπή τοϋ (θνους ». ώστόσο. Αύτός ό μεσιανισμός δέν μπορεί. οί όποιοι κηρύσσουν μιά Απραγματοποίητη Αρμονία μεταξύ αύτών τών ίδιων (πού άπανθρωπίζουν) καί τών καταπιεζομένων (πού άπανθρωπίζονται). Τό λάθος τους είναι πού πιστεύουν δτι οί άνθρωποι μποροϋν νά σωθοϋν μόνοι τους (άσχετα άπό τό τί έννοεΐ κανείς μέ τόν δρο « σωτηρία »). είτε ώς άτομα είτε ώς τάξη καταπιεστών. δέν μποροϋν νά είναι μαζί μέ τούς καταπιεζόμενους. γιατί τό νά είσαι έναντίον τους είναι ή ίδια ή ούσία τής καταπίεσης. Θέλουν νά διατηρήσουν τά πλούτη τους. ' Η ειρήνη βιώνεται μέ πράξεις άλληλεγγύης καί άγάπης. Τό δυστύχημα δμως είναι δτι ή ειρήνη δέν έξαγοράζεται. ώς μιά διάσταση τοϋ συμπλέγματός του ένοχης. 'Επιπλέον.ΗΠ Ο Λ Ι Τ Ι Σ Τ Ι Κ ΗΛ Ρ Α Σ Ι Ι 179 τερο άνθρώπινος είναι ό κόσμος πού έπιδιώκουν. Α). δ. Ή σωτηρία δμως δέν πετυχαίνεται παρά μόνο μαζί μέ τού. ζουν τά μαθήματά τους. Μέ τήν ψεύτικη γενναιοψυχία. οί κυρίαρχοι προσπαθούν νά παρουσιάζονται σάν οί σωτήρες τών Ανθρώπων τούς όποιους άπανθρωπίζουν καί διαιρούν. άλλους.

παρά τό γεγονός ότι ή έπίσημη ορολογία έξακολουθεϊ νά άποκαλεΐ Τιραντέντες21 ένα συνωμότη (Incofidente) καί τό έλευθερωτικό κίνημα. Πολιτεία τοϋ Minas Geraes. νά τόν διαμελίσουν καί νά σκορπίσουν τά ματωμένα μέλη του στούς δρόμους τών γειτονικών χωριών. "Ηρωες εϊναι οί άνθρωποι πού. κακοποιών καί εχθρών τοϋ Θεοΰ » (αύτά τά έπίθετα δίνονται σέ άνθρώπους πού άφιέρωσαν κι άφιερώνουν τή ζωή τους στήν έξαίσια έπιδίωξη τής έξανθρώπισης τοΰ άνθρώπου). τοΰ άγγλου Μετ. συνωμοσία. Σήμερα. Ή ιστορία. (Σημ.). Ή Ιστορία ξέσκισε τόν « τίτλο » πού τοΰ εϊχαν δώσει οί έλίτ καί άναγνώρισε τή δράση του γι* αύτό πού ήταν στήν πραγματικότητα. 22 Πρόκειται γιά τόν Visconde de Barbacena. Γιά νά διχάσουν καί νά μπερδέψουν τόν λαό. τοϋ άγγλου Μετ. οί χαλαστές αύτοκαλοΰνται οικοδόμοι καί κατηγοροΰν τούς πραγματικούς οικοδόμους ότι είναι χαλαστές. ώστόσο. (Σημ. πού καθοδήγησε. .180 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ πού δέν μπορούν νά ένσαρκωθοΰν στήν καταπίεση. γιά παραδειγματισμό. στήν έποχή τους. τό μεσιανικό στοιχείο στή θεωρία τής άντιδιαλογικής δράσης ένισχύει τό πρώτο χαρακτηριστικό αύτής τής δράσης : τήν άνάγκη γιά κατάκτηση. Ή στάση αύτή καταγράφηκε άπό τήν 'Ιστορία ώς Inconfidéncia Mineira. πού διέταξε νά τόν κρεμάσουν. "Ετσι. Καί γι' αύτό. έπιδίωξαν τήν ένότητα γιά τήν άπελευθέρωσή — ίχι έκεϊνοι πού χρησιμοποίησαν τήν έξουσία τους γιά νά διαιροΰν καί νά βασιλεύουν. Ό ήρωας εϊναι 6 Τιραντέντες. 6 έθνικός ήρωας δέν εϊναι 6 άνθρωπος 22 πού άποκαλοΰσε τόν Τιραντέντες « συμμορίτη ». βασιλικό διοικητή της έπαρχίας. Εφόσον εϊναι άνάγκη νά διχάζεται ό λαός γιά νά διατηρείται τό υφιστάμενο καθεστώς καί. 21 Ό Tiradentes ήταν i ήγέτης μιας Αποτυχημένης στάσης γιά τήν άπελευθέρωσή της Βραζιλίας άπό τούς Πορτογάλους τό 1789 στό Ouro Prêto. οί πρώτοι προσπαθούν νά πείσουν τούς δεύτερους ότι τούς « υπερασπίζουν » ένάντια στή δαιμονική δράση τών « περιθωριακών. ή έξουσία τών κυρίαρχων. άναλαμβάνει πάντα νά διορθώσει αύτούς τούς χαρακτηρισμούς. κατά συνέπεια. οί καταπιεστές όφείλουν άπαραίτητα νά έμποδίζουν τούς καταπιεζόμενους ν' άντιληφθοϋν τή στρατηγική τους.).

. ώστόσο. πού γύρω του στρέφονται δλες ol διαστάσεις της θεωρίας. άν τή δοΰμε έπιπόλαια. Ή ύποστήριξη πού δίνεται άπό τό λαό στή λεγόμενη « έθνι23 Τά σύμφωνα (χουν Ισχύ γιά τίς μάζες μόνον άν ol στόχοι της δράσης πού διεξάγεται ή πρόκειται ν* άναπτυχθεϊ υπόκεινται στή δική τους άποφαση (όπότε καί παύουν νά είναι σύμφωνα). Γιά νά λειτουργήσουν. καθώς καί μ' έναν άκόμα μύθο : τό πρότυπο τοΰ έαυτοΰ της πού ή άστική τάξη παρουσιάζει στόν λαό γιά νά ύποβάλει σ' αύτόν τήν Ιδέα δτι μπορεί κι ό ϊδιοί ν' άνεβεΐ. ό λαό. ol κυρίαρχες έλίτ προσπαθούν νά πείσουν τίς μάζες νά συμμορφωθούν στούς σκοπούς τών καταπιεστών. ol συμφωνίες χρησιμοποιούνται άπό τούς κυρίαρχους γιά νά πετύχουν τούς δικούς τους σκοπούς23. Διαμέσου της χειραγώγησης. ol τέτοιες συμφωνίες δέν είναι διάλογος. Σέ τελευταία άνάλυση. δπως καί ή στρατηγική της διαίρεσης. γιατί οί πραγματικοί άντικειμενικοί τους σκοποί καθορίζονται άπό τά σαφώς καθορισμένα συμφέροντα τών κυρίαρχων έλίτ. μπορεί νά μας δώσει τήν έντύπωση ένός διαλόγου άνάμεσα στίς τάξεις.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 181 Χειραγώγηση Ή χειραγώγηση είναι μιά άλλη διάσταση της θεωρίας της άντιδιαλογικής δράσης. "Οσο πιό μεγάλη είναι ή πολιτική άνωριμότητα αύτών τών άνθρώπων (άγροτών ή κατοίκων τών πόλεων) τόσο εύκολότερα μποροΰν νά χειραγωγηθούν άπό έκείνους πού δέν έπιθυμοΰν νά χάσουν τήν έξουσία τους. ή χειραγώγηση πραγματοποιείται μέ κάποια συνθήκη άνάμεσα στίς κυρίαρχες καί στίς κυριαρχούμενες τάξεις — συνθήκη πού. είναι ένα μέσον κατάκτησης : ό στόχος. Σέ όρισμένες ιστορικές περιστάσεις. πρέπει νά πιστέψει στά λόγια της άστικής τάξης. αύτοί οί μύθοι. Ό λαός χειραγωγείται μέ μιά σειρά μύθους πού περιγράψαμε πιό πάνω σέ τοΰτο τό κεφάλαιο. καί. Στήν πραγματικότητα.

Άργά ή γρήγορα βλα αύτά τά σύμφωνα μεγαλώνουν πάντα τήν ύποταγή τοϋ λαοϋ. Σέ μιά άληθινή όργάνωση τά άτομα παίρνουν ένεργό μέρος στήν όργανωτική διαδικασία καί οί σκοποί τής όργάνωσης δέν έπιβάλλονται άπ' ϊξω. 24 . Ό λαός. Σ' αύτή τήν ιστορική φάση. Προτείνονται μόνο βταν ό λαός άρχίζει (έστω καί άπλοΐκά) νά βγαίνει στήν έπιφάνεια μέσα άπό τήν ιστορική πορεία καί μ* αύτή του τήν άνάδυση άπειλεϊ τίς κυρίαρχες έλίτ. Οί καταπιεστές ποτέ βέβαια δέν πρόκειται νά ένθαρρύνουν τή σωστή Στήν « όργάνωση » πού προέρχεται άπό πράξεις χειραγώγησης ό λαός —άπλώς κατευθυνόμενο άντικειμενο— προσαρμόζεται στούς σκοπούς τών χειραγωγών.τοΰ άγγλου Μετ)]. καθώς κάνει τήν εϊσοδό του στήν Ιστορία σάν ένεργός παράγοντας έχει δυό μόνο δυνατότητες : ή νά όργανωθεΐ σωστά γιά τήν άπελευθέρωσή του. εϊναι Ινα παράδειγμα άπό τούτη τήν άποψη. Ή παρουσία τοϋ λαοϋ στήν ιστορική πορεία.182 II ΑΓΩΓΙI TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ κή άστική τάξη » πού υπερασπίζεται τόν λεγόμενο « εθνικό καπιταλισμό ». δέν ύπάρχει χειραγώγηση (στήν κυριολεξία) άλλά όλοκληρωτική καταπίεση. ή νά χειραγωγηθεί άπό τίς κυρίαρχες έλίτ. άλλά μέ τά πρώτα σημεία έπιθετικότητας. ή χειραγώγηση γίνεται Ινα θεμελιακό έργαλεΐο γιά τή διατήρηση της κυριαρχίας. Στήν άντιδιαλογική θεωρία τής δράσης. βχι πιά ώς άπλοϋ παρατηρητή. "Οταν οί καταπιεζόμενοι εϊναι σχεδόν τελείως βουλιαγμένοι μέσα στήν πραγματικότητα δέν ύπάρχει άνάγκη έπηρεασμοϋ τους. στή δεύτερη περίπτωση εϊναι μέσο Απελευθέρωσης. [Στή βραζιλιανή πολιτική όρολογία ό όρος μαζικοποίηση [σημαίνει τή μετατροπή τοϋ λαοΰ σ' êva εύκολοκυβέρνητο άβουλο σύνολο (Σημ. ή χειραγώγηση εϊναι ή άντίδραση τοϋ καταπιεστή στίς νέες συγκεκριμένες συνθήκες τής ιστορικής πορείας. Διαμέσου τής χειραγώγησης οί κυρίαρχες έλίτ μποροϋν νά όδηγήσουν τό λαό μέσα σ ενα νόθο τύπο « όργάνωσης » καί έτσι ν' άποφύγουν τήν έπικίνδυνη έναλλακτική λύση : τήν άληθινή όργάνωση τοϋ άναδυόμενου λαοϋ24. εϊναι άρκετά άνησυχαστική ώστε νά φοβίζει τίς άρχουσες έλίτ καί νά τίς σπρώχνει στό νά έπιτείνουν τήν τακτική τοϋ έπηρεασμοϋ. Στήν πρώτη περίπτωση ή όργάνωση εϊναι μέσο μαζικοποίησης. Πρίν άπό τήν άνάδυση τοϋ λαοϋ.

μέ τίς άπάτες καί υποσχέσεις της. Έ δ ώ ή χειραγώγηση. καί τήν ίδια τή χειραγώγηση. "Οπως λέει κι ό Francisco Weffert : « "Ολες οί πολιτικές έπιλογές τής 'Αριστεράς βασίζονται στίς μάζες καί έξαρτιόνται άπό τή συνείδηση τών μαζών. "Αν ή συνείδηση αύτή είναι συγκεχυμένη. Αύτό είναι Ιργο τών ήγετών της έπανάστασης. άν καί (δπως στήν περίπτωση τής Βραζιλίας) ή 'Αριστερά μπορεί νά γελαστεί σκεπτόμενη δτι είναι ικανή νά πραγματοποιήσει τήν έπανάσταση μέ μιά σύντομη έπιστροφή στήν έξουσία » 2S . δπως καί ή κατάκτηση. βρίσκει πρόσφορο έδαφος. πού τούς σκοπούς της ύπηρετεΐ. . ή 'Αριστερά σχεδόν πάντα μπαίνει στόν πειρασμό νά « γυρίσει γρήγορα στήν έξουσία »> ξεχνώντας τήν άνάγκη νά ένωθεΐ μέ τούς καταπιεζόμενους γιά νά σφυρηλατήσει μιάν όργάνωση. ιδιαίτερα στίς πιό εκβιομηχανισμένες περιοχές της χώρας. προσπαθεί νά άναισθητοποιήσει τόν λαό ώστε νά μή μπορεί νά σκέφτεται. Politica e Revoluçâo Social no Brasil (Rio de Janeiro. 1967) σελ. τήν κριτική σκέψη του Μ Francisco Weffert. πού θά βάλει στόν λαό ώς προβλήματα : τή θέση του μέσα στήν ιστορική διαδικασία. Συμβαίνει ώστόσο Ινα μεγάλο μέρος τών καταπιεζομένων ν' άποτελεΐ τό προλεταριάτο τών πόλεων. Θεωρούν τόν έαυτό τους προνομιούχο. άν καί κάποτε είναι δύστροπα.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 183 όργάνωση. Γιατί άν ό λαός προσθέσει στήν παρουσία του μέσα στήν ιστορική πορεία. ή 'Αριστερά θά χάσει τίς ρίζες της καί πρέπει νά άναμένεται μιά όρισμένη κατάρρευση. Χάνεται έτσι σ' έναν άδύνατο « διάλογο » μέ τίς κυρίαρχες έλίτ καί στό τέλος καταλήγει νά « δουλεύεται » άπ' αύτές τίς έλίτ καί συχνά νά πέφτει ή ίδια σ' έναν άριστοκρατισμό πού τόν όνομάζει « ρεαλισμό ». Τά τμήματα αύτά. « Politica de Massas ». Ή χειραγώγηση. δέν έχουν έπαναστατική συνείδηση. 187. τήν έθνική πραγματικότητα. Τό άντίδοτο τής χειραγώγησης βρίσκεται στήν κριτική συνειδητή έπαναστατική όργάνωση. Σέ μιά κατάσταση χειραγώγησης.

"Ετσι. οί τέτοιοι ήγέτες παίζουν τό ρόλο τών μεσολαβητών άνάμεσα στίς όλιγαρχικές έλίτ καί στόν λαό. τότε ή άπειλή της άνάδυσής του μετουσιώνεται σ* έπανάσταση. είναι ένα διφορούμενο δν. σάν στύλ πολιτικής δράσης συμπίπτει αίτιακά μέ τήν άνάδυση τών καταπιεζομένων. Οί κυρίαρχοι τό γνωρίζουν αύτό τόσο καλά. αύτός ό τύπος τοΰ άρχηγοΰ δέν υπηρετεί παρά έλάχιστα — ή καί καθόλου — τήν έπανάσταση. μέσω τών « λαϊκών » ήγετών.184 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ πάνω σέ τούτη τήν πορεία. Ένώ όρισμένοι έπαναστάτες ήγέτες θεωρούν τόν διάλογο μέ τόν λαό « άστική καί άντιδραστική » δραστηριότητα. πού ζει μέσα σέ δυό στοιχεία. μόνο τότε έγκαταλείπει τή χειραγώγηση καί άφιερώνεται στό έπαναστατικό καθήκον τής όργάνωσης. οί άστοί θεωρούν τόν διάλογο άνάμεσα στούς καταπιεζόμενους καί στούς έπαναστάτες ή γέτες ώς έναν πολύ πραγματικό κίνδυνο πού πρέπει νά άποφεύγεται. γιά νά έμποδίσουν τόν λαό νά σκέφτεται. Ή χειραγώγηση αύτής της μορφής υποστηρίζεται άπό τίς έλίτ καί καμιά φορά έμμεσα. ένα « άμφίβιο ». ή έμφάνιση τοϋ λαϊκισμού. Ό λαΐκιστής ήγέτης πού προβάλλει άπ' αύτή τήν έξέλιξη. ώστε ένστικτωδώς χρησιμοποιούν δλα τά μέσα. άκόμα καί τή φυσική βία. άσχετα άπό τό άν αύτόν τόν σωστό στοχασμό τόν όνομάσουμε « έπαναστατική συνείδηση » ή « ταξική συνείδηση ». πάντως είναι μιά άπαραίτητη προϋπόθεση της έπανάστασης. "Εχουν μιάν όξεία διαίσθηση δτι ό διάλογος περικλείνει μέσα του τήν Ικανότητα γιά κριτική. Τώρα. Μόνον δταν έγκαταλείψει τόν διφορούμενο χαρακτήρα του καί τή διττή του δραστηριότητα καί τραβήξει άποφασιστικά πρός τόν λαό (παύοντας έτσι νά είναι λαΐκιστής). Μιά πού ό λαϊκιστής ήγέτης άπλώς χειραγωγεί άντί ν' άγωνίζεται γιά μιά γνήσια λαϊκή όργάνωση. Στό σημείο αύτό παύει νά . "Οπως τονίζει ό Weffert. Πηγαινοέρχεται άνάμεσα στόν λαό καί στίς κυρίαρχες όλιγαρχίες κι έτσι φέρνει τά σημάδια καί τών δύο όμάδων. Μιά άπό τίς μέθοδες χειραγώγησης είναι νά μπολιάζεις τά άτομα μέ τήν άστική δρεξη γιά προσωπική έπιτυχία.

(Σημ. πιό άντικειμενικό τόνο : « Τ Ηρθα γιά νά σας πώ.. Είναι έπομένως άνάγκη νά όργανωθεϊ δ λαός. άλλά καί γιά νά δώσει στήν κυβέρνηση τήν ύποστήριξη πού έχει άνάγκη γιά νά πραγματο26 Ό Gelulio Vargas ήγήθηκε της έπανάστασης πού άνέτρεψε τόν Βραζιλιανό Πρόεδρο Washington Luis τό 1930.. κατόπι. τή φτώχεια. 27 'Ομιλία στό στάδιο Vasco da Gama τήν Πρωτομαγιά τοΰ 1950. τοΰ άγγλου Μετ. . 8χι μόνο γιά νά υπερασπίσει τά δικά του συμφέροντα. Ή έκκλησή του στούς έργάτες πήρε. τήν άπελπισία τών φουκαράδων. Τό 1950 ξαναγύρισε στήν έξουσία ώςέκλεγμένος Πρόεδρος. Ο Governo Trabalhista no Brasil (Rio). καί τά αίτήματα τής πλειοψηφίας πού ζεϊ μέ τήν έλπίδα 6τι θά έρθουν καλύτερες μέρες ». μέ τό όποιο μίλησε δ Getulio Vargas 2 6 στούς έργάτες μιά Πρωτομαγιά κατά τήν τελευταία περίοδό του ώς άρχηγός τοϋ κράτους : « Θέλω νά σας πώ πώς τό γιγάντιο έργο άνανέωσης πού ή διοίκησή μου άρχισε νά έπιτελεΐ δέν μπορεί νά περατωθεί μ' έπιτυχία δίχως τήν ύποστήριξη καί τήν καθημερινή. δπότε οί έλίτ ένώνονται άμέσως γιά νά τόν χαλιναγωγήσουν. δταν θά τόν άνέτρεπε ή άντιπολίτευση. τόν ύψηλό τιμάριθμο. σταθερή συνεργασία τών έργατών » 27 .Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΛΡΑΣΙΙ 185 είναι μεσάζων άνάμεσα στό λαό καί στίς έλίτ καί γίνεται μιά άντίφαση τών τελευταίων. Τόν Αβγουστο τοΰ 1954. "Ας θυμηθούμε τό δραματικό καί τελικά άπερίφραστο ύφος. 322-324. Ό Βάργκας μίλησε ύστερα γιά τίς πρώτες ένενήντα μέρες τής κυβέρνησής του πού τίς χαρακτήρισε ώς : « έναν άπολογισμό τών δυσκολιών καί τών έμποδίων πού δρθώνονταν έδώ καί κει γιά νά άνακόψουν τό έργο τής κυβέρνησης ». πώς αύτή τή στιγμή ή Διοίκηση δέν έχει άκόμα τούς νόμους ή τά συγκεκριμένα βργανα τής άμεσης δράσης γιά νά ύπερασπίσει τή λαϊκή οικονομία. τούς χαμηλούς μισθούς. Έμεινε στήν έξουσία σάν δικτάτορας ώς τό 1945. σελ. Μίλησε άπευθείας στόν λαό γιά τό πόσο βαθειά ένιωθε « τήν άνημποριά.). αύτοκτόνησε.

άπηύθυνε μιά κατεπείγουσα έκκληση στόν λαό νά όργανωθεΐ καί νά ένωθεΐ γιά νά προασπίσει τά δίκαιά του.. γιά τά έμπόδια καί τίς αύξανόμενες δυσκολίες πού συναντά ή άσκηση της διοίκησης μαζί τους. τόσο άνοιχτά τήν όργάνωση τοϋ λαοΰ. πού άντιστρατεύονται τά συμφέροντα τοϋ λαοΰ. ό Βάργκας. έτσι πού αύτή νάχει στή διάθεση της 6λη τή δύναμη πού της χρειάζεται γιά νά λύσει τά προβλήματά σας.ISS H ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ ποιήσει τούς στόχους της. τόν Αύγουστο τοϋ 1954. ώστε να μην πέφτετε στα νύχια τών σπεκουλάντηδων καί τών κάθε λογής αρπαχτικών βρνιων. Ά ν ό Βάργκας δέν ένθάρρυνε. Χρειάζομαι νά συγκροτήσετε ένα ισχυρό καί συνεκτικό σώμα γιά νά σταθείτε στό πλευρό τής κυβέρνησης. ώς άρχηγός τοϋ κράτους. στήν τελευταία αύτή περίοδο της διακυβέρνησης του. θά χαλιναγωγηθεί άπ' αύτές — άν διαθέτουν άρκετή δύναμη νά τό κάνουν. . ώς τό τραγικό κορύφωμά τους. "Οσον καιρό δμως ό ήγέτης περιορίζεται στόν πατερναλισμό καί σέ μέτρα γιά τη 28 ΟΙ υπογραμμίσεις είναι δικές μου. σέ συνδυασμό μέ μιά σειρά μέτρα γιά τήν προάσπιση τών έθνικών συμφερόντων.. Χρειάζομαι νά όργανωθεϊτε σέ συνδικάτα. ΤΗρθε ή ώρα νά φωνάξουμε στούς έργάτες : ένωθεΐτε στά σωματεία σας ώς έλεύθερες καί όργανωμένες δυνάμεις. ΐσως οί άντιδραστικές έλίτ νά μήν προχωροΰσαν στίς άκραΐες ένέργειές τους. Κοντολογίς. στήν όμιλία του. γιά νά μπορέσετε νά άγωνιστεϊτε ένάντια στούς δολιοφθορεΐς.. Τούς μίλησε.. Κάθε λαϊκιστής ήγέτης πού κινείται (έστω καί διακριτικά) πρός τόν λαό. Τώρα καμιά κυβέρνηση δέν μπορεί νά έπιζήσει ή νά διαθέσει ίπαρχεϊς δυνάμεις γιά νά πετύχει τούς κοινωνικούς της σκοπούς äv δέν έχει τήν υποστήριξη τών δργανώσεων τών έργαζομένων »2β. Χρειάζομαι την ένότητά σας. μέ όποιονδήποτε άλλον τρόπο έκτός άπό έκεΐνον τοϋ μεσάζοντα τών όλιγαρχιών. Ά π ό έκείνη τη στιγμή καί πέρα ή κυβέρνησή του άντιμετώπισε πράγματι δλο καί μεγαλύτερες δυσκολίες. Χρειάζομαι την ένότητά σας.

άρχίζουν νά φθονοΰν καί ζητοϋν καί αύτοί βοήθεια. άδιαφορώντας γιά τό δυναμικό αύτής τής όμάδας. βλέποντας τούς άλλους νά παίρνουν. ώς όργανα χειραγώγησης. Ή κατάσταση αύτή περιέχει ωστόσο ίνα θετικό στοιχείο : τά άτομα πού παίρνουν κάποια βοήθεια. άποσπώντας τήν προσοχή τοϋ καταπιεζόμενου άπό τίς πραγματικές αίτίες τών προβλημάτων του καί άπό τή συγκεκριμένη λύση αύτών τών προβλημάτων. οί εισβολείς εισβάλλουν στήν πολιτιστική σφαίρα μιας άλλης όμάδας καί. Καί μιά πού οί κυρίαρχες έλίτ δέν μποροϋν νά « βοηθήσουν » 6λον τόν κόσμο. Πολιτιστική εισβολή Ή θεωρία τής άντιδιαλογικής δράσης έχει ε να τελευταίο θεμελιακό χαρακτηριστικό : τήν πολιτιστική εισβολή. μέ σκοπό τήν όργάνωσή τους. στό τέλος μεγαλώνει ή δυσφορία τών καταπιεζομένων. 'Ενεργούν ώς άναισθητικά. άλλά βαθειές διαφορές είναι σπάνιες. 'Εδώ. Κι αύτό. Διασπούν τούς καταπιεζόμενους σέ όμάδες άτόμων μέ τήν έλπίδα νά καρπωθοϋν μερικά άκόμα ώφέλη.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 187 βελτίωση της ζωής του πληθυσμού. έπιβάλλουν τή δική τους κοσμοαντίληψη στά θύματα τής εισβολής τους καί άνακόπτουν τή δημιουργικότητά τους χαλιναγωγώντας τήν έκφραση τους. άβρός ή τραχύς. τελικά έξυπηρετοϋν τούς σκοπούς τής κατάκτησης. γιατί τά προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας. άποτελεϊ πάντα μιά πράξη βίας ένάντια στά . μπορεί νά παρουσιαστούν πότε-πότε διαφωνίες άνάμεσα σ' αύτόν καί στις όμάδες τής όλιγαρχίας. ζητοϋν πάντα περισσότερη. Αύτοί πού δέν παίρνουν καθόλου βοήθεια. "Οποιος κι άν είναι ό τρόπος της. παρουσιάζοντάς την ώς πρόβλημα στούς καταπιεζόμενους. ή πολιτιστική εισβολή. Οί έπαναστάτες ήγέτες όφείλουν νά έκμεταλλευτούν τίς άντιφάσεις τής χειραγώγησης. πού 6πωί ή τακτική τοϋ « διαίρει καί βασίλευε » καί ή χειραγώγηση. υπηρετεί κι αύτή τούς σκοπούς τής κατάκτησης.

Ή πολιτιστική κατάκτηση όδηγεΐ στήν πολιτιστική νόθευση καί αλλοίωση τών υφιστάμενων τήν είσβολή. 01 είσβολεΐς πρέπει άπαραίτητα νά γνωρίζουν τό παρόν καί τό παρελθόν έκείνων πού κατακτούν γιά νά διακρίνουν τούς έναλλακτικούς δρόμους τοϋ μέλλοντος τών κατακτημένων καί νά καθοδηγούν ϊτσι τήν έξέλιξη αύτοϋ τοϋ μέλλοντος μέ τρόπο πού νά εύνοεΐ τά δικα τους συμφέροντα. μέσα στήν ϊδια κοινωνία. οί είσβολεΐς έπιθυμοϋν νά μάθουν πώς οί ύφιστάμενοι τήν είσβολή άντιλαμβάνονται τήν πραγματικότητα. Στήν πολιτιστική εισβολή (δπως καί σ* δλες τίς μέθοδες τής άντιδιαλογικής δράσης). καί πού χάνουν τήν πρωτοτυπία της δικής τους κουλτούρας ή κινδυνεύουν νά τή χάσουν. γιά νά βελτιώσουν καί νά έκλεπτύνουν τή δράση τους. Κάθε κυριαρχία προϋποθέτει τήν είσβολή — πότε τή φυσική καί άπροσχημάτιστη καί πότε τήν καμουφλαρισμένη είσβολή. Άρχίζουν νά άνταποκρίνονται στίς άξίες. Ή είσβολή μπορεί νά γίνει άπό μιά μητροπολιτική κοινωνία ένάντια σέ μιά έξαρτημένη κοινωνία ή μπορεί νά ένυπάρχει στήν κυριαρχία μιας τάξης πάνω σέ μιάν άλλη τάξη. Οί εισβολείς έπιλέγουν· τά θύματα τής εισβολής άκολουθοΰν αύτή τήν έπιλογή — ή άναμένονται νά τήν άκολουθήσουν. οί εισβολείς εϊναι οί πρωτεργάτες καί τά δρώντα πρόσωπα τής διαδικασίας. Στήν προσπάθειά τους νά κυριαρχήσουν. . νά πλάσουν τούς άλλους σύμφωνα μέ τά δικά τους πρότυπα καί τόν τρόπο τής ζωής τους. Οί εισβολείς δρουν· οί υφιστάμενοι τήν είσβολή έχουν μόνο τήν ψευδαίσθηση δτι δρουν. Στήν τελευταία περίπτωση ό εισβολέας παρουσιάζεται ώς άρωγός φίλος. μέσα άπό τή δράση τών εισβολέων. Οί είσβολεΐς πλάθουν οί υφιστάμενοι τήν εισβολή πλάθονται. ένώ οί υφιστάμενοι τήν εισβολή εϊναι τά άντικείμενα. καί στούς σκοπούς τών εισβολέων.188 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ πρόσωπα τής κουλτούρας πού δέχεται τήν εισβολή. Στήν πολιτιστική είσβολή εϊναι άπαραίτητο τά 29 Γιά τίν σκοπό αύτό. μόνο καί μόνο γιά νά μπορέσουν νά τούς έξουσιάζουν πιό άποτελεσματικά 29 . ol είσβολεΐς χρησιμοποιούν όλο καί περισσότερο τίς κοινωνικές έπιστημες καί τήν τεχνολογία καί ώς ίνα βαθμό καί τίς φυσικές έπιστημες. Σέ τελευταία άνάλυση ή είσβολή εϊναι μιά μορφή οικονομικής καί πολιτιστικής κυριαρχίας.

είναι άπαραίτητο νά πειστούν τά θύματα πώς έχουν έμφυτη κατωτερότητα.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 189 θύματα νά φτάσουν νά βλέπουν τήν πραγματικότητα άπό τή σκοπιά τών εισβολέων κι βχι άπό τή δική τους. Γιά νά πετύχει ή πολιτιστική εισβολή. Ή διττότητα αύτή (πού τήν περιγράψαμε πιό πάνω) έξηγεϊ γιατί τά άτομα τά υφιστάμενα τήν εισβολή καί τήν υποδούλωση. δπότε θ* άντιληφθεΐ 6τι δ ϊδιος βρίσκεται σέ άντίφαση μέ τόν καταπιεστή. σχεδόν « προσχωρούν » στό « Έσύ » τοΰ δυνάστη. τόσο περισσότερο οί κατακτημένοι θέλουν νά μοιάσουν μέ τούς εισβολείς τους : νά περπατούν σάν αύτούς. "Ετσι. Τό κοινωνικό « Έ γ ώ » τοΰ κατακτημένου προσώπου. τότε όφείλουν κατανάγκην ν* άναγνωρίσουν τήν άνωτερότητα τών είσβολέων. "Οσο έπιτείνεται ή εισβολή καί τά θύματα άποξενώνονται άπό τό πνεύμα τοϋ δικοΰ τους πολιτισμού καί άπό τόν έαυτό τους. Μόνο έτσι θά μπορέσει νά άναγνωρίσει ώς άπανθρωπιστική πραγματικότητα τή δομή μέσα στήν δποία καταπιέζεται. τόσο πιό σταθερή γίνεται ή θέση τών τελευταίων. Γιατί δσο καλύτερα μιμούνται τούς εισβολείς. Οί άξίες τών τελευταίων γίνονται πρότυπα γιά τούς πρώτους. ή έξουσιαστικοΰ χαρακτήρα πολιτιστική δράση (δπως . άν τά θύματα της εισβολής θεωρήσουν τόν έαυτό τους κατώτερο. Μιά πού τό καθετί έχει τό άντίθετό του. σέ μιά δρισμένη στιγμή της υπαρξιακής τους έμπειρίας. νά άποτραβηχτεϊ άπ* αύτόν γιά νά μπορέσει νά τόν δει πιό άντικειμενικά. νά ντύνονται σάν αύτούς καί νά μιλοΰν σάν αύτούς. Αύτή ή ποιοτική άλλαγή στήν άντίληψη τοϋ κόσμου μπορεί νά πραγματοποιηθεί μόνο μέσα στήν πράξη. Ή πολιτιστική εισβολή είναι άπό τή μιά μεριά ένα μέσο κυριαρχίας καί άπό τήν άλλη εϊναι τό Αποτέλεσμα της κυριαρχίας. διαμορφώνεται μέσα στίς κοινωνικο-πολιτιστικές σχέσεις της κοινωνικής δομής καί γι* αύτόν τό λόγο καθρεφτίζει τή διττότητα της κατακτημένης κουλτούρας. δπως κάθε κοινωνικό Έ γ ώ . Τό καταπιεζόμενο « Έ γώ » πρέπει νά άποσπαστεΐ άπ* αύτή τή σχεδόν συγκόλληση μέ τό « Έσύ » τοΰ δυνάστη.

Καθώς αύτές οί αύταρχικές σχέσεις άνάμεσα στούς γονείς καί στά παιδιά έντείνονται. "Αν οί συνθήκες πού είσδύουν στό σπίτι είναι αύταρχικές καί κυριαρχικές. Ή κοινωνία έξακολουθεϊ νά ϊχει αύταρχικό χαρακτήρα. τά παιδιά στήν παιδική τους ήλικία 6λο καί περισσότερο έσωτερικοποιοΰν τήν πατρική έξουσία.190 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ κι άλλες μορφές της άντιδιαλογικής δράσης). άπό μιάν άλλην άποψη. Λογουχάρη. ώστόσο. καταγγέλλουν καί καταδικάζουν τό μοντέλο μιας άδικης καί δυναστευτικής κοινωνίας. Οί σχέσεις γονέων-παιδιοΰ στό σπίτι συνήθως καθρεφτίζουν τίς άντικειμενικές πολιτιστικές συνθήκες τής περιβάλλουσας κοινωνικής δομής. Τά σπίτια καί τά σχολεία (άπό τά νηπιαγωγεία ώς τά πανεπιστήμια) λειτουργούν βχι άφηρημένα άλλά μέσα σέ χρόνο καί χώρο. Ό Fromm. Αύτά τά Ιδρύματα προσαρμόζουν τή δράση τους στόν ρυθμό τής κοινωνικής δομής καί μεταδίδουν τούς μύθους τής τελευταίας. άναλύει τίς άντικειμενικές συνθήκες πού γεννοΰν τόν κάθε παράγοντα — είτε στό σπίτι (σχέσεις γονέων καί παιδιοΰ μέσα σέ Ινα κλίμα 30 01 νέοι θεωρούν 8λο καί περισσότερο τήν αυταρχικότητα τών γονιών καί τοϋ δασκάλου ώς έχθρική γιά τήν έλευθερία τους. Είναι πράγματι ίνα σύμπτωμα τοϋ Ιστορικοϋ κλίματος πού (8πως αναφέρθηκε στό Κεφάλαιο Α) χαρακτηρίζει τήν έποχή μας. τότε τό σπίτι θά όξύνει τό κλίμα της καταπίεσης 30 . παρουσιάζοντας μέ τή χαρακτηριστική του σαφήνεια τό πρόβλημα τής νεκροφιλίας καί βιοφιλίας. Γιά τόν λόγο αύτό δέν μπορεί κανείς (έκτός άν ϊχει προσωπικό συμφέρο) νά θεωρεί τήν άνταρσία τών νέων ώς ίνα σκέτο παράδειγμα τών παραδοσιακών διαφορών μεταξύ γενεών. Αύτό τό πολύ θετικό φαινόμενο δέν είναι τυχαίο. Ή άνταρσία αύτή. άπλώς ενα προϊόν της καταπιεστικής πραγματικότητας. . Γιά τοϋτον άκριβώς τόν λόγο όλοένα καί περισσότερο έναντιώνονται στίς μορφές δράσης πού μειώνουν στό έλάχιστο τήν έκφραση της προσωπικότητάς τους καί τήν αύτοεκδήλωσή τους. έκτός πού είναι προμελετημένη καί σχεδιασμένη. Μέσα στίς δομές κυριαρχίας λειτουργούν ώς πράκτορες πού προετοιμάζουν τούς έπιδρομεϊς τοϋ μέλλοντος. Κάτι βαθύτερο ύπάρχει έδώ. πολύ πρόσφατη. είναι. μιά άκαμπτη καί καταπιεστική κοινωνική δομή έπηρεάζει κατανάγκην τά Ιδρύματα διαπαιδαγώγησης καί μόρφωσης τών νέων. μέ τήν είδική της διάσταση είναι. 01 νέοι πού έξεγείρονται. ώς άνθρωπολογική.

τότε εϊτε θά σπρωχτούν στήν τέλεια άδιαφορία. σέ συνδυασμό μέ τήν ταξική τους τοποθέτηση. δταν θά γίνουν έπαγγελματίες ειδικοί. νά έπαναλαμβάνουν τά άκαμπτα πρότυπα στά όποια εϊχαν κακώς άνατραφεϊ. δπου οί μαθητές σύντομα άνακαλύπτουν (δπως καί στό σπίτι) δτι γιά νά έχεις λίγες ικανοποιήσεις θά πρέπει νά συμμορφώνεσαι μέ τά διδάγματα πού έρχονται άπό τά πάνω. εϊναι πεισμένοι δτι έχουν άποστολή νά « δώσουν » σ' αύτόν τίς γνώσεις τους καί τήν τεχνική τους. Χωρίς νά τό καταλαβαίνουν. Μέ τήν έσωτερίκευση τής γονεϊκής έξουσίας. στή διάρκεια τής νεότητάς τους. "Ενα άπ' αύτά τά διδάγματα εϊναι νά μή σκέφτεσαι. φοβούνται τήν έλευθερία. ϊσως. έξακολουθοϋν νά μήν έχουν έμπιστοσύνη στόν λαό καί φοβούνται τήν έπαφή μέ τόν λαό. τά άτομα αύτά έχουν μέσα τους τόν δυνάστη. "Αν τά παιδιά πού μεγαλώνουν μέσα σέ μιά άτμόσφαιρα άστοργη καί καταπιεστική. μέ κομμένα τά φτερά.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 191 άδιαφορίας καί καταπίεσης ή άγάπης καί έλευθερίας) είτε μέσα στόν κοινωνικό πολιτιστικό περίγυρο. "Οποια κι άν εϊναι ή είδικότητά τους. δέν καταφέρνουν. τίς δικές τους πεποιθήσεις 31 Εξηγεί Ισως καί τήν άντιδιαλογική συμπεριφορά μερικών άτόμων. Αύτό τό φαινόμενο. Θεωροΰν τόν έαυτό τους « όργανωτή » τοϋ λαοΰ. πού τούς φέρνει σ' έπαφή μέ τόν λαό. θ' άποξενωθοϋν άπό τήν πραγματικότητα μέ τούς μύθους πού οί άρχές χρησιμοποίησαν γιά νά τά « διαπλάσουν ». πού &ν καί είναι πεισμένα γιά τήν έπαναστατική τους άποστολή. Τά προγράμματά τους δράσης (πού θά μποροΰσαν κάλλιστα νά έχουν έτοιμαστεί άπό έναν όποιοδήποτε καλό θεωρητικό τής καταπιεστικής δράσης) διαλαμβάνουν τούς δικούς τους σκοπούς. τά νέα παιδιά τείνουν (έξαιτίας τοϋ φόβου τής έλευθερίας πού ένσταλλάχθηκε μέσα τους άπ' αύτές τίς σχέσεις). διαμέσου τής άκαμπτης δομής τών σχέσεων πού έπιτείνεται άπό τό σχολείο. . Ή άτμόσφαιρα τοϋ σπιτιού έπεκτείνεται στό σχολείο. εϊτε θά έπιδοθοϋν σέ διάφορες μορφές καταστροφικής δράσης. έξηγεί. Καί έπειδή « φιλοξενούν » τόν δυνάστη μέσα τους. γιατί τόσοι εί_ δικοί έπαγγελματίες προσχωρούν στήν άντιδιαλογική δράση31. νά πάρουν τόν δρόμο τής αύθεντικής άνταρσίας.

Οί καλοπροαίρετοι ειδικοί (έκεΐνοι πού χρησιμοποιούν τήν « είσβολή » δχι ώς σκόπιμη Ιδεολογία άλλά ώς έκφραση της δικής τους άνατροφής) μέ τόν καιρό άντιλαμβάνονται δτι μερικές άπό τίς έκπαιδευτικές άποτυχίες τους πρέπει νά άποδοθοϋν βχι στήν έμφυτη κατωτερότητα τών « άπλών άνθρώπων τοϋ λαοΰ » άλλά στή βία της δικής τους πράξης έπιδρομής. Θά σήμαινε έγκατάλειψη 8λων τών μύθων. Πιστεύουν πώς ό λαός είναι τόσο τέλεια άγράμματος. θά σήμαινε δτι θά έπαυαν νά είναι « πάνω » ή « μέσα » (ώς ξένοι) καί θά γίνονταν . λένε πώς τά μέλη της καταπιεζόμενης όμάδας είναι « κατώτερα δντα ». πού δέν κάνει γιά τίποτε άλλο έκτός άπό τό νά δέχεται τή διδασκαλία τών ειδικών. "Οσοι κάνουν αύτή τήν άνακάλυψη άντιμετωπίζουν ένα δύσκολο δίλημμα : νιώθουν τήν άνάγκη νά έγκαταλείψουν τήν είσβολή. Μόνον αύτοί έχουν « κοσμοαντίληψη ». « άνίκανοι ». "Οταν. δμως. καί έναρξη μιας διαλογικής δραστηριότητας. Εξίσου άνόητη θεωρούν τήν άποψη δτι όφείλεις νά συμβουλεύεσαι τόν λαό δταν όργανώνεις τό προγραμματικό περιεχόμενο τής έκπαιδευτικής δράσης. γιατί είναι « άγνώμονες ». πού δημιουργεί τήν ύποανάπτυξη ». Καί γι' αύτόν άκριβώς τόν λόγο. Δέν άκοϋνε τί λέει ό λαός. σέ κάποια στιγμή τής ύπαρξιακής τους έμπειρίας τά θύματα τής εισβολής άρχίσουν μέ κάποιον τρόπο ν' άπορρίπτουν τήν είσβολή (στήν όποία μπορεί προηγούμενα νά είχαν προσαρμοστεί). άλλά τό στύλ τοϋ δυνάστη βρίσκεται τόσο βαθειά μέσα τους.192 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ καί τίς δικές τους έγνοιες. Τό νά παραιτηθούν άπό τήν είσβολή θά σήμαινε τή λήξη τής διπλής τους κατάστασης ώς κυριαρχούμενων καί ώς κυρίαρχων. « Αρρωστημένοι » ή « δχι καθαρόαιμοι ». πού τροφοδοτούν τήν είσβολή. Οί « ειδικοί » αύτοί θεωρούν άνόητο καί νά συζητούν άκόμα τήν άνάγκη νά σέβονται τήν άντίληψη πού έχει ό λαός γιά τόν κόσμο. γιά νά δικαιολογήσουν τήν άποτυχία τους. άλλά άντίθετά σχεδιάζουν νά τοϋ διδάξουν πώς « θ' άποτινάξει άπό πάνω του τήν τεμπελιά. πού ή έγκατάλειψη αύτή θά άπειλοΰσε τήν Ιδια τους τήν ύπόσταση. τότε οί ειδικοί.

μιά πράξη βίας ένάντια στόν ϊδιο τόν έαυτό τους. ' Η άπαλλαγή καί ή παραίτηση άπό τούς μύθους άντιπροσωπεύει. "Οχι σπάνια.. ή έπιβεβαίωση των μύθων Ισοδυναμεί μέ ξεσκέπασμα τοΰ έαυτοΰ τους. καί πού άκοϋνε νά τούς λένε άλλοι πώς ή δραστηριότητά τους είναι άπανθρωπιστική. δ φόβος της έλευθερίας κρατά δέσμιους αύτούς τούς άνθρώπους. βλ. Ή μόνη διέξοδος (πού λειτουργεί ώς άμυντικός μηχανισμός) είναι ή προβολή πάνω στόν συντονιστή τών συνηθισμένων τους έμπειριών : όόηγησης. ' Η άλήθεια είναι πώς δταν οί έκπαιδευόμενοι άντιμετωπίζουν μιά συγκεκριμένη κατάσταση ώς πρόβλημα.. Santiago. άν καί σέ μικρότερη κλίμακα. » Ό συντονιστής δέν προσπαθεί νά « τραβήξει » κανένα πουθενά. 1968). Ό φόβος της έλευθερίας είναι άκόμα μεγαλύτερος στούς ειδικούς. οί συμμετέχοντες στά μαθήματά μας έρωτοϋν τόν συντονιστή. Σχετικά μέ τίς δραστηριότητες τοΰ Ιδρύματος « Full Circle ». άνάμεσα σέ άνθρώπους τοϋ λαοΰ πού έχουν λυγίσει μπροστά στή συγκεκριμένη κατάσταση καταπίεσης καί έχουν δαμαστεί άπό τήν έλεημοσύνη. Ά π ό τήν άλλη μεριά. Ή ϊδια ύποχώρηση παρατηρείται. καί ιδιαίτερα κατά τήν Αποκρυπτογράφηση συγκεκριμένων καταστάσεων. 1969. Mary Cole. Στή διάρκεια της τραυματικής αύτης διαδικασίας τείνουν νά δώσουν έλλογη έμφάνιση στόν φόβο τους μέ μιά σειρά υπεκφυγές. « Extens&o ou Communiçdo » στήν Introduction a la Accion Cultural. τή στιγμή αύτή. Summer in the City (N. άρχίζουν νά άντιλαμβάνονται βτι άν ή άνάλυση πού κάνουν της κατάστασης προχωρήσει βαθύτερα θά πρέπει ή νά άποτινάξουν άπό πάνω τους τούς μύθους τους ή νά τούς έπιβεβαιώσουν. κατάκτησης και έπιδρομής32. οί όποιοι δέν έχουν άνακαλύψει άκόμα μόνοι τους τόν έπιδρομικό χαρακτήρα τής δράσης τους. "Ενας άπό τούς δασκάλους τοΰ « Πλήρους Κύκλου » 33 πού έφάρμοσε ένα πολύτιμο έκπαιδευτικό πρόγραμμα στήν πόλη της Νέας Υόρκης κάτω άπό τήν καθοδήγηση 32 Βλ. 11 .Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ 193 « μαζί » (ώς σύντροφοι)· "Ετσι. Paulo Freire. κάπως έρεθισμένοι : « Κατά ποϋ νομίζεις πώς μας τραβάς .T.

» ρώτησε δ δάσκαλος. είναι δλοφάνερη. Κανένας άπ' αύτούς δέν είναι θεωρητικός ή ιδεολόγος τής κυριαρχίας. καθώς καί σ' έκείνη τών ειδικών. ή κουλτούρα τής κυρίαρχης τάξης έμποδίζει τήν αύτοεκδήλωση τών άνθρώπων ώς δντων πού μποροϋν νά παίρνουν άποφάσεις. οΰτε δσοι παίρνουν μέρος στή συζήτηση στίς φτωχοσυνοικίες τής Νέας 'Τόρκης. τό νά παραδεχτεί την κατάσταση του ώς άντικειμενικά δυσάρεστη. ή καθοριστική δύναμη τής κουλτούρας πού καλλιεργεί τούς μύθους τούς δποίους σέ συνέχεια οί άνθρωποι έσωτερικεύουν. Οΰτε οί ειδικοί. ύποχωροΰσαν μπροστά σέ μιά πραγματικότητα τόσο προσβλητική γι' αυτούς. Στήν περίπτωση πού άναφέραμε. Πρόκειται γιά ένα άπό τά πιό σοβαρά προβλήματα πού θά πρέπει νά άντιμετωπίσει ή έπανάσταση δταν έρθει στήν έξουσία. Καί στίς δυό περιπτώσεις. Δίχως άλλο αύτός δ άνθρωπος καί μερικοί άπό τούς συντρόφους του. άποφασιστικότητα καί θάρρος άπό τούς ήγέτες. πού συμφώνησαν μαζί του. μποροϋν νά έκφραστοϋν καί νά δράσουν ώς αύθύπαρκτα 'Τποκείμενα τής Ιστορικής αύτής πορείας. πού καθοδηγείται άπό μιά κουλτούρα άτομικής έπιτυχίας καί άνάδειξης. Μιά δμάδα σέ κάποιο γκέττο της Νέας 'Τόρκης είχε ν' άντιμετωπίσει μιά κωδικοποιημένη κατάσταση — ίνα μεγάλο σωρό σκουπιδιών στη γωνιά ένός δρόμου — τοϋ ίδιου δρόμου βπου συγκεντρωνόταν ή ομάδα. « Γιατί είμαστε οί 'Ηνωμένες Πολιτείες τής 'Αμερικής καί δέν μπορεί νά συμβεί κάτι τέτοιο έδώ ». 'Αντίθετα είναι άποτέλεσμα τής καταπίεσης πού μετατρέπεται μέ τή σειρά του σέ αιτία τής καταπίεσης. ώστε άκόμα καί ή παραδοχή της νά είναι άπειλητική. θεωρείται ώς κάτι πού τοϋ φράζει τόν δρόμο πρός τήν έπιτυχία. Γιά ένα άλλοτριωμένο πρόσωπο. πού γι' αύτόν άκριβώς τόν λόγο θά πρέπει νά έχουν άρκετή κρίση γιά νά μήν πέσουν σέ άλογες σεκταριστικές θέσεις.194 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τοϋ Robert Fox άναφέρει τό παρακάτω έπεισόδιο. . Αύτό τό στάδιο άπαιτεϊ στό μεγαλύτερο δυνατό βαθμό πολιτική φρόνηση. "Ενας άπό τούς συμμετέχοντες είπε άμέσως : « Βλέπω ενα δρόμο στην 'Αφρική ή στή Λατινική 'Αμερική ». « Καί γιατί 6χι στή Νέα Υόρκη .

("Αν προέρχονταν άπό κατώτερες τάξεις αύτη ή κακή άγωγή θά ήταν ή ίδια. Ή άναμόρφωση αύτή άπαιτεϊ νά προχωρήσουν ot έπαναστάτες ήγέτες άπό κείνο πού προηγούμενα ήταν διαλογική πολιτιστική δράση πρός τήν « πολιτιστική έπανάσταση )). .. ή έπαναστατική έξουσία κινείται πέρα άπό τόν ρόλο της. καί παίρνει μιά νέα καί τολμηρότερη θέση.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΛ Ρ Α Σ Ι Ι194 01 ειδικοί τοϋ κάθε κλάδου — απόφοιτοι πανεπιστημίου ή ίχι — είναι άνθρωποι πού « καθορίζονται άπό πάνω » 3 4 άπό μιά κουλτούρα καταπίεσης πού τούς £χει διαπλάσει ώς διττές υπάρξεις. ' Η κοινωνία δέν μπορεί νά άνοικοδομηθεΐ μέ μηχανιστικό τρόπο. άν ίχι χειρότερη). ίχι μόνο μποροϋν άλλά καί πρέπει νά άναμορφωθοϋν άπό τήν έπανάσταση. Στό σημείο αύτό. Τέτοιοι έπαγγελματίες είναι άναγκαΐοι γιά τήν άναδιοργάνωση τής νέας κοινωνίας. Κι έφόσον πολλοί άπό αύτούς — άκόμα κι άν « φοβούνται τήν έλευθερία » καί είναι άπρόθυμοι νά έπιδοθοϋν σέ μιάν έξανθρωπιστική δράση — είναι πράγματι πιό παραπλανημένοι άπό καθετί άλλο. Ή κουλτούρα πού άνανεώνεται διαμέσου τής έπανάστασης είναι τό βασικό ίργανο γι* αύτή τήν άνοικοδόμηση. (Paris 1967). πού θά πρέπει νά δενεργηθεϊ πρίν ν' άνεβεΐ στήν έξουσία ή έπανάσταση. ώς άναγκαίου έμποδίου μπροστά σέ ίλους ίσους θέλουν ν' άρνηθοϋν τούς άνθρώπους. μαζί καί ίλων τών άνθρώπινων δραστηριοτήτων. δπου Αφιερώνει όλόκληρο κεφάλαιο στή διαλεκτική τοϋ « ίπικαθορισμοϋ ». Pour Marx. Louis Althusser. Ή « πολιτιστική έπανάσταση » θεωρεί σάν άντικείμενο τής άναπλαστικής της δράσης τήν άνασυγκρότηση όλόκληρης τής κοινωνίας. καλώντας άνοιχτά ίσους έπιθυμοΰν νά πάρουν μέρος στήν άνοικοδόμηση τής κοινωνίας. Ή « πολιτιστική έπανάσταση » είναι ή άνώτερη προσπάθεια τοϋ έπαναστατικοΰ καθεστώτος γιά τήν κριτική συνειδητοποίηση — πού θά πρέπει νά φτάσει στόν καθένα. Ά π' αύτή τήν άποψη ή « πολιτιστική έπανάσταση » είναι μιά άναγκαία συνέχιση τής διαλογικής πολιτιστικής δράσης. Γι' αύτό ή προσπάθεια αύτή γιά κριτική συνειδητοποίηση 34 Βλ. άσχετα άπό τήν άπασχόλησή του.

δπως υποθέτουν ot μηχανιστικοί στοχαστές. Γι* αύτό πρέπει νά είναι διαφορετική καί ή έκπαίδευση τών άνθρώπων στίς δυό κοινωνίες. ή έκπαίδευση τών άνθρώπων γιά δποιοδήποτε έπάγγελμα (μιά πού δλες οί έπαγγελματικές άσχολίες έπιτελοΰνται σέ χρόνο καί χώρο). 36 Althusser. δσο έξακολουθοϋν ή έπιστήμη καί ή τεχνολογία νά βρίσκονται στήν υπηρεσία τής διαρκούς άπελευθέρωσης. Αύτή ή τελευταία είσβολή εϊναι τρομερή. Ή τεχνική καί επιστημονική παιδεία δέν χρειάζεται νά είναι έχθρική στήν άνθρωπιστική παιδεία. ά. δ. Ά π ό τήν άποψη αύτή. γιατί δέν έκτελεΐται άπό μιά άναδιοργανωμένη κυρίαρχη έλίτ. τής έξανθρώπισης. οί άνθρωποι θ* άρχίσουν νά καταλαβαίνουν γιατί τά μυθικά κατάλοιπα τής προηγούμενης κοινωνίας έπιζοΰν στή νέα κοινωνία. άποτελοΰσαν πάντα ένα σοβαρό πρόβλημα γιά κάθε έπανάσταση. Ή νέα κοινωνία γίνεται ποιοτικά διαφορετική άπό τήν παλιά 35 μέ περισσότερους άπό έναν έπιμέρους τρόπο. καί (β) τό ϊδιο τό έπάγγελμα ώς μέσο γιά τόν μετασχηματισμό τής κουλτούρας. ' Η έπαναστατική κοινωνία δέν μπορεί ν* άποδίδει στήν τεχνολογία τούς ίδιους σκοπούς πού τής έδινε ή προηγούμενη κοινωνία. άπαιτεΐ νά νοείται (α) ό πολιτισμός ώς υπερδομή πού μπορεί νά διατηρεί « κατάλοιπα » τοϋ παρελθόντος36.196 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ δέν μπορεί νά έπαναπαύεται ικανοποιημένη μέ τό δτι έξασφάλισε τήν τεχνική ή επιστημονική παίδευση τών μελλοντικών είδικών. άλλά άπό άνθρώπους πού πήραν μέρος στήν έπανάσταση. Καθώς ή πολιτιστική έπανάσταση βαθαίνει τήν κριτική συνειδητοποίηση μέσα στή δημιουργική πράξη τής νέας κοινωνίας. Μέ τοΰτα τά πολιτιστικά κατάλοιπα ή καταπιεστική κοινωνία συνεχίζει τήν είσβολή — καί τώρα είσβάλλει στήν ϊδια τήν έπαναστατική κοινωνία. έμποδίζοντας τήν οίκοδόμηση μιας νέας κοινωνίας. Καί τότε οί άνθρωποι θά μπορέσουν ν' άπελευθερωθοΰν πιό γρήγορα άπό αύτά τά φαντάσματα πού. . Ώ ς άνθρωποι πού « φι35 Ή διαδικασία αύτή δέν γίνεται άπότομα. ζωντανά στήν υποδομή πού υφίσταται τήν έπαναστατική άλλαγή.

ά. δέχονται άκόμα (αύτό όφείλεται στά κατάλοιπα της παλιάς άντίληψης) τήν έξουσία πού γίνεται γραφειοκρατική καί πού τούς καταπιέζει σκληρά. στά νέα βασικά μέτρα πού ή έπανάσταση όφείλει νά πάρει. Σάν διττά δντα πού είναι. ή πολιτιστική έπανάσταση Αναπτύσσει τήν άσκηση τοϋ διαρκοΰς διαλόγου άνάμεσα στούς ήγέτες καί στό λαό καί στερεώνει τή συμμετοχή τοϋ λαοΰ στήν έξουσία. Ινας παιδαγωγός ή Ινας κοινωνικός λειτουργός — ή καί Ινας έπαναστάτης. ή έπανάσταση θά μπορεί πιό εύκολα νά άμύνεται ένάντια στίς γραφειοκρατικές τάσεις (πού όδηγοΰν σέ νέες μορφές καταπίεσης) καί ένάντια στήν « είσβολή » (πού είναι πάντα ή ίδια). Μέ τή σειρά της. καθώς ήγέτες καί λαός συνεχίζουν τήν κριτική τους δραστηριότητα. άφήνουν πίσω τήν κατάστασή τους ώς άντικειμένων γιά νά άναλάβουν τόν ρόλο τους ώς Ιστορικά Υποκείμενα. 116. δταν κατακτηθεί ή έξουσία. Καί στά δυό στάδια χρειάζεται μιά σοβαρή προσπάθεια γιά κριτική συνειδητοποίηση. Γιά δλους τούς παραπάνω λόγους. Ό εισβολέας — καί στήν άστική κοινωνία καί στήν έπαναστατική — μπορεί νά είναι Ινας γεωπόνος ή Ινας κοινωνιολόγος. Ινας οικονομολόγος ή Ινας υγειονομικός υπάλληλος. πού προεκτείνεται σέ « πολιτιστική έπανάσταση ». Ινας Ιερέας.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 197 λοξενοΰν » μέσα τους τόν καταπιεστή. ό. Μ' αύτόν τόν τρόπο. κάθε φορά πού τό έπιτρέπουν έκτακτες περιστάσεις. Αντιστέκονται. δσο θ' Αντιστεκόταν κι ό ίδιος ό καταπιεστής. Althusser. Ή πολιτιστική είσβολή πού έξυπηρετεΐ τούς σκοπούς τής 37 Πάνω σ' αύτό τό ζήτημα ό Althusser γράφει : « Αύτή ή έπανενεργοποίηση θά ήταν κυριολεκτικά άδιανόητη σέ μιά διαλεκτική άπαλλαγμενη άπό έπικαθορισμό ». . Αύτή άποτελεΐ τό άναγκαΐο μέσο πού μ' αύτό οί άνθρωποι. S. μέσω μιας αληθινής πράξης. αύτή ή βίαια καταπιεστική γραφειοκρατική έξουσία μπορεί νά έξηγηΟεϊ μ' έκεΐνο πού ό Althusser όνομάζει « έπανενεργοποίηση τών παλιών στοιχείων » 37 μέσα στή νέα κοινωνία. σελ. Τέλος. έρμηνεύω τήν έπαναστατική διαδικασία ώς διαλογική πολιτιστική δραστηριότητα.

Ή πολιτιστική εισβολή σημαίνει άκόμα. άλλά καί στόν υπαρξιακό χρόνο τοϋ συνειδητού έρευνητή. δ όποιος κάτω άπό εύνοϊκές συνθήκες φυτρώνει καί βλασταίνει. σχετικά μέ τή δραστηριότητα εκείνων πού υπέστησαν τήν είσβολή.198 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ κατάκτησης καί τή διατήρηση της καταπίεσης. Οί άνθρωποι εϊναι τά μόνα άπό τά άτελή πλάσματα. δπου καταντούν άλλοτριωμένα « δντα γιά άλλον » άπό τό ψεύ- . Κατά τόν ϊδιο λόγο. Οί άνθρωποι πού υποβάλλονται σέ συγκεκριμένες συνθήκες καταπίεσης. πώς τό ύστατο κέντρο άποφάσεων. ένώ ή κάθε άνάπτυξη είναι μεταβολή. Γιά νά πραγματοποιηθεί άνάπτυξη χρειάζεται : α) νά υπάρξει μιά κίνηση έρευνας καί δημιουργικότητας μέ έδρα λήψης άποφάσεων μέσα στόν ϊδιο τόν έρευνητή· β) αύτή ή κίνηση νά μή πραγματοποιείται μόνο στόν χώρο. Γι' αύτό δέν μπορεί νά υπάρξει κοινωνική καί οίκονομική άνάπτυξη σέ μια διττή. δέν βρίσκεται σ' αυτούς άλλά στούς είσβολεϊς. ή κάθε μεταβολή δέν είναι καί άνάπτυξη. τότε δ τελευταίος έχει μόνο τήν ψευδαίσθηση δτι άποφασίζει. γιατί δ χρόνος άνήκει στούς άνθρώπους. Καί συντελούνται σέ χρόνο πού δέν τούς άνήκει. ποτέ έξω άπ' αύτόν. μιά στατική άντίληψη τοϋ κόσμου. Ώ ς ιστορικά. Ή άλλαγή πού συντελείται μέσα σ' ένα σπόρο. καθώς καί τήν έπιβολή άξιών άπό τόν έπιδρομέα πού τίς κατέχει καί φοβάται νά μήν τΙς χάσει. αυτοβιογραφικά « δντα γιά τόν έαυτό τους ». "Ετσι. πού άναπτύσσονται. καί τήν έπιβολή της μιας κοσμοθεωρίας πάνω στήν άλλη. δέν εϊναι άνάπτυξη. Καί δταν ή δύναμη γιά άπόφαση είναι τοποθετημένη έξω (άπό τόν) κι δχι μέσα στόν ένδιαφερόμενο. 'Εξυπακούει τήν « υπεροχή » τοϋ έπιδρομέα καί τήν « κατωτερότητα » τών θυμάτων της έπιδρομής. ή άλλαγή σχήματος ένός ζώου δέν εϊναι άνάπτυξη. μεταβάλλονται (άναπτύσσονται) μέσα στά πλαίσια τοϋ ύπαρξιακοΰ τους χρόνου. « πισωστρεφή » καί κατακτημένη κοινωνία. Οί μεταβολές τών σπόρων καί τών ζώων καθορίζονται άπό τό εϊδος στό δποΐο άνήκουν. πάντα διαλαμβάνει μιάν ένοριακή άποψη της πραγματικότητας.

καί ή μητροπολιτική κοινωνία είναι έκείνη πού άποκομίζει τά πραγματικά ώφέλη άπ' αύτόν. δέν είναι σέ θέση ν' άναπτυχθοΰν αύθεντικά. πού έκσυγχρονίζεται χωρίς νά άναπτύσσεται. Σέ τελευταία άνάλυση. πού είναι τοποθετημένη στό δυνάστη. καθώς καί σ' έκείνους πού άναφέρονται στό άκαθάριστο εισόδημα. Γιά νά καθορίσουμε άν μιά κοινωνία άναπτύσσεται ή δχι θά πρέπει νά προχωρήσουμε πέρα άπό κριτήρια βασισμένα σέ δείκτες τοΰ « κατά κεφαλήν » έθνικοΰ εισοδήματος (πού. "Εχει βασική σημασία νά μή συγχέουμε έκσυγχρονισμό καί άνάπτυξη. είναι παραπειστικοί). μέσα στήν κοινωνία τοΰ εισβολέα. "Αν θεωρήσουμε τήν κοινωνία ώς ένα δν. πισωστρεφεΐς. είναι φανερό δτι μόνο μιά κοινωνία πού είναι « δν γιά τόν έαυτό του » μπορεί νά άναπτυχθεΐ. Ή έξουσία πού παίρνει άποφάσεις γιά τήν πολιτική.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 199 τικο « 6ν γιά τόν έαυτό του » άπό τό όποιο καί έξαρτιόνται. δέν μποροΰν νά άναπτυχθοΰν. οικονομική καί πολιτιστική τους ζωή είναι τοποθετημένη έξω άπ' αύτούς. κατακτημένες καί έξαρτημένες άπό τή μητροπολιτική κοινωνία. Τό βασικό. Αύτή είναι ή μοίρα κάθε έξαρτημένης κοινωνίας. 01 καταπιεσμένοι άρχίζουν νά άναπτύσσονται μόνο δταν. Ά ν καί ό έκσυγχρονισμός μπορεί νά έπηρεάζει όρισμένους κύκλους τής « δορυφόρου κοινωνίας ». δσον καιρό θά μένει έξαρτημένη. ξεπερνώντας τήν άντίφαση πού μέσα της έχουν πιαστεί. αύτή ή τελευταία καθορίζει τή μοίρα τών πρώτων : σκέτη μεταβολή. άκολουθοΰν τίς συνταγές τοΰ τελευταίου. σχεδόν πάντοτε έπιβάλλεται μέ έξωτερικό έπηρεασμό. Κοινωνίες πού είναι διχασμένες. στοιχειώδες κριτήριο συνίσταται στό άν ή κοινωνία εΐ- . Γιατί μόνο ή μεταβολή — δχι ή άνάπτυξή τους — είναι πρός τό συμφέρον τής μητροπολιτικής κοινωνίας. Στερημένοι άπό τή δική τους δύναμη νά παίρνουν άποφάσεις. Μιά κοινωνία. διατυπωμένοι σέ στατιστική μορφή. θά συνεχίσει — έστω καί άν τής παραχωρούνται ορισμένες Τάχιστες έκπροσωπητικές έξουσίες — νά έξαρτιέται άπό τήν ξένη χώρα. γίνονται « βντα γιά τόν έαυτό τους ». γιατί είναι άλλοτριωμένες.

οί έπαναστάτες ήγέτες πρέπει νά άκολουθοΰν τόν δρόμο τοϋ διαλόγου καί τής έπικοινωνίας. έπιθυμώ νά τονίσω ξανά ίτι οί έπαναστάτες ήγέτες δέν πρέπει νά χρησιμοποιούν τίς ϊδιες άντιδιαλογικές μέθοδες πού χρησιμοποιούν οί καταπιεστές. οί καθαρά ρεφορμιστικές λύσεις πού έπιχειρήθηκαν άπ' αύτές τίς κοινωνίες (άν καί μερικές άπό τίς μεταρρυθμίσεις μποροϋν νά φοβίζουν καί μάλιστα νά πανικοβάλλουν τά πιό άντιδραστικά μέλη τών κυρίαρχων όμάδων). « ίν γιά τόν έαυτό του ». Γιά τούς παραπάνω λόγους. τήν οικονομική καί πολιτιστική (καί καμιά φορά στρατιωτική) είσβολή στήν έξαρτημένη κοινωνία — μιά είσβολή όπου οί ήγετικές έλίτ τής ύπόδουλης κοινωνίας δροϋν σέ μεγάλο βαθμό ώς άπλοί μεσίτες γιά λογαριασμό τών ήγετών τής μητροπολιτικής κοινωνίας. τή χειραγώγηση. Είναι σάν νά λέει ή μητροπολιτική κοινωνία : « Ά ς κάνουμε μεταρρυθμίσεις πρίν μας προλάβει ό λαός καί κάνει έπανάσταση ». ώς άπάντηση στίς άπαιτήσεις τής Ιστορικής έξέλιξης. Καί γιά νά τό πετύχει αύτό.200 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ ναι. δέν αΐρουν τίς έξωτερικές καί έσωτερικές άντιφάσεις. Αντίθετα. οί μεταβολές πού ώς τότε συντελούνται χάρη στή « βοήθεια ». ναί ή βχι. ή μητροπολιτική κοινωνία ύποβάλλει αύτές τίς ρεφορμιστικές λύσεις. Ά ν δέν είναι. ή μητροπολιτική κοινωνία δέν έχει παρά τούς παρακάτω δρόμους : τήν κατάκτηση. Σχεδόν πάντα. καί μερικές άπό τίς ιστορικές καί κοινω- . Καί γιά νά κλείσουμε αύτή τή δοκιμαστική άνάλυση τής θεωρίας τής άντιδιαλογικής δράσης. "Οταν ή άντίφαση θά έχει άρθεϊ. Ή κύρια άντίφαση τών διχασμένων κοινωνιών είναι ή σχέση τους έξάρτησης μέ τή μητροπολιτική κοινωνία. ώς ένα νέο μέσο γιά τή διαφύλαξη τής ήγεμονίας της. πού εξυπηρετούν τήν αύτοτελή ύπόσταση τής πρώην έξαρτημένης κοινωνίας. Προτού προχωρήσω στήν άνάλυση τής θεωρίας τής διαλογικής δράσης είναι άνάγκη νά έξετάσω σύντομα πώς σχηματίζεται ή ήγετική όμάδα. πού ώφελοϋσε κατά πρώτο λόγο τή μητροπολιτική κοινωνία. τότε τά άλλα κριτήρια δείχνουν έκσυγχρονισμό καί ίχι άνάπτυξη. γίνονται πραγματική άνάπτυξη.

νά έπικοινωνεΐς μαζί τους. νά έχουν ήδη Αποκτήσει μιά σχετικά καθαρή άντίληψη τής καταπιεστικής τους κατάστασης. Οί τελευταίοι μπορεί. Camilo . σελ. 1967. καί αύτοί πάλι πρέπει νά βρουν τόν έαυτό τους μέσα στόν λαό. πού τούς μεταδόθηκε άπό τούς καταπιεζόμενους.El Cura Guerillero. εϊναι δυνατό.. Μπορεί άκόμα νά βρίσκονται σ' έκείνη τήν κατάσταση πού όνομάσαμε πιό πάνω « προσκόλληση » στόν δυνάστη. ώς Χριστιανός καί ώς έπαναστάτης ».. "Ασχετα άπό τό άν αύτή ή προσχώρηση προκύπτει ή 6χι άπό μιάν έπιστημονική άνάλυση τής πραγματικότητας. Τό νά τάσσεσαι στό πλευρό τών καταπιεζομένων σημαίνει νά έρχεσαι σ* έπαφή. Ό Germân Guzmàn λέει γιά τόν Camilo Torres : «. « Ταξική συνείδηση » εϊναι άλλο πράγμα. ή νά μήν άναγνωρίζουν κριτικά τίς Ανταγωνιστικές σχέσεις τους μέ τούς δυνάστες39. ώστόσο. μέ μιά πράξη άληθινής άλληλεγγύης. κάτω άπό όρισμένες ιστορικές συνθήκες. BogoU. Αυτός ίδωσε τό πάν. "Ολο τό διάστημα κράτησε μιά στάση άφοσίωσης στόν λαό — ώς (ερωμένος. λόγω όρισμένων Αντικειμενικών Ιστορικών συνθηκών. 39 « Ταξική άναγκαιότητα » εϊναι ίνα πράγμα. Ά π ό τό βιβλίο τοΰ German Guzmân. 5. Στήν πρώτη περίπτωση. Οί ήγέτες πού ήρθαν στό προσκήνιο. .Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 201 νιολογικές συνέπειες γιά τήν έπαναστατική πορεία. Ά π ό τήν άλλη μεριά. νά μήν άντιλαμβάνονται άκόμα καθαρά τή δική τους κατάσταση καταπίεσης. Σέ μιάν όρισμένη στιγμή τής υπαρξιακής έμπειρίας τους. αύτοί οί άνθρωποι έγκαταλείπουν τήν τάξη στήν όποία άνήκουν καί προσχωρούν στούς καταπιεζόμενους. κατανάγκην έκφράζουν τήν άντίφαση τών κυρίαρχων έλίτ. Συνήθως ή ήγετική αύτή όμάδα συγκροτείται άπό μέλη πού άνήκαν μέ κάποιο τρόπο στά κοινωνικά στρώματα τών δυναστών. Ό λαός πρέπει νά βρει τόν έαυτό του μέσα στούς άναδυόμενους ήγέτες. άποτελεΐ (6ταν εϊναι γνήσια) μιά πράξη άγάπης καί άληθινής στράτευσης38. ή προσκόλληση — ή ή μερική προσκόλληση — τών λαϊκών τάξεων στόν δυνάστη κάνει Αδύνατο σ' αύτές (γιά νά έπαναλάβουμε τήν άποψη τοϋ Fanon) 38 Ol σκέψεις τοϋ Τσέ Γκεβάρα πάνω σ' αύτό τό θέμα δίνονται στό προηγούμενο Κεφάλαιο.

Θέλημα τοϋ Θεοϋ είναι καί πρέπει νά τό δεχτούμε ». πού μπορεί νά τή θεωρούν σάν μιά σοβαρή παράβαση τής θέλησης τοϋ Θεοϋ. πού έπισκέφτηκε τό Recife τό 1966. δυστυχώς καί άθελά τους. Στή δεύτερη περίπτωση. 40 . Στή δεύτερη περίπτωση. μοΰ είπε : «"Οταν Ινας συνάδελφος άπό τό Περναμποϋκο καί έγώ πήγαμε νά έπισκεφτοΰμε μερικές πάμπτωχες οίκογένειες πού ζοϋσαν σέ καλύβες (mocambos) καί τίς ρωτήσαμε πώς μποροϋν νά ύπομένουν νά ζουν σέ τέτοιες άθλιες συνθήκες. ή σάν μιάν έπικίνδυνη άναμέτρηση μέ τή μοίρα. Τή στιγμή αύτή ξεπερνά τήν άπόσταση άνάμεσα στήν « ταξική άνάγκη » καί στήν « ταξική συνείδηση ». καί ή διφορούμενη κατάσταση πού προκύπτει άπ' αύτό. ή άντίφαση τοϋ λαοΰ. Καταφεύγει έτσι (ένθαρρυνόμενος κι άπό τόν δυνάστη) σέ μαγικές έξηγήσεις ή σέ μιά λαθεμένη άποψη γιά τό Θεό. αύτοί οί δύσπιστοι στόν έαυτό τους. πού τείνει νά μεγαΈνας χιλιανός Ιερωμένος ΰψηλοΰ διανοητικού καί ήθικοϋ έπιπέδου άνθρωπος. οί έπαναστάτες ήγέτες γίνονται. στόν όποιο μοιρολατρικά μεταβιβάζουν τήν εύθύνη γιά τήν καταπιεσμένη τους κατάσταση Είναι έξαιρετικά άπίθανο. κάνει τόν λαό νά φοβάται τήν έλευθερία. Στήν πρώτη περίπτωση. ή άπάντηση ήταν μιά : ΤΙ νά κάνουμε . Στήν πρώτη περίπτωση. οί άνερχόμενοι ήγέτες δέχονται άπό τόν λαό συμπαθητική καί σχεδόν άκαριαία υποστήριξη. (Γι' αύτό είναι άνάγκη νά θέτουμε ώς 7ίροβλήματα τούς μύθους μέ τούς όποίους οί δυνάστες τροφοδοτούν τόν λαό). άρχίζει τότε καί τόν άγώνα γιά νά άρει τήν άντίφαση δπου είχε μπλεχτεί. καταπιεσμένοι καί άπελπισμένοι άνθρωποι νά έπιζητήσουν τήν άπελευθέρωσή τους — μιά πράξη άνταρσίας. μποροϋν νά προσδιορίσουν τή θέση τοϋ δυνάστη χαί έτσι νά άναγνωρίσουν κριτικά τίς άνταγωνιστικές τους σχέσεις μ* αύτόν. ό δυνάστης είναι « φωλιασμένος » μέσα στόν λαό.202 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ νά τόν τοποθετήσουν ίξω άπό τίς ίδιες. Στή δεύτερη περίπτωση. πράγμα πού θά τοϋ έπιτρέψει νά τοποθετήσει τόν δυνάστη έξω άπό τόν έαυτό του. δταν ό λαός έχει σχηματίσει μιά σχετικά καθαρή ίδέα γιά τήν καταπίεση.

ήταν μιά θαυμάσια ήγετική όμάδα. ταυτισμένη πλήρως μέ τό λαό πού δοκίμασε τήν κτηνώδη βία τής δικτατορίας τοΰ Μπατίστα. "Επρεπε νά δείξουν μεγάλο κουράγιο οί ήγέτες γιά νά ξαναρχίζουν άπό τήν άρχή. άρχισε ήδη νά σπάζει τήν προσκόλλησή του στόν δυνάστη. Αύτή ή συνεργασία δέν μειώνει καθόλου τό πνεύμα τοΰ άγώνα. Καί ό λαός θά ξέρει δτι ίχει πάρει τήν έξουσία. ύστερα άπό κάθε ήττα. Ή άμοιβαία τους σύνδεση σφραγίζεται σχεδόν άμέσως. Αύτό τό « άποτράβηγμα » άπό τόν δυνάστη οδήγησε τόν λαό στό νά άντικειμενικοποιήσει τόν καταπιεστή καί νά δει τόν έαυτό του ώς τήν άντίθεση του. τό θάρρος. Ό Φιντέλ Κάστρο καί οί σύντροφοί του (πού πολλοί τούς χαρακτήρισαν κάποτε ώς « άνεύθυνους τυχοδιώκτες »). ό όποιος. 'Υπάρχει μιά σχεδόν άμεση σύμπνοια λαοΰ καί ήγεσίας. Relato de la Guerra Revolucionaria.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 203 λώνει κατά τή διάρκεια τής έπαναστατικής δράσης. Χρειαζόταν γενναιότητα άπό τή μεριά τών ήγετών ν' άγαπήσουν τόν λαό τόσο. Ά π ό τό σημείο αύτό καί πέρα. Ό Φιντέλ βαθμιαία έδωσε συγκεκριμένη κατεύθυνση στην προσχώρηση τοΰ κουβανέζικου λαοΰ. Αύτή ή προσχώρηση δέν ήταν εύκολη. (Οί σπάνιες λιποταξίες ή προδοσίες πού άναφέρει ό Γκεβάρα στό βιβλίο του. λόγω τής Ιστορικής πείρας πού είχε άποκτήσει. Νά γιατί ό Φιντέλ ποτέ δέν ήρθε σέ άντίφαση μέ τόν λαό του. άλλά στην ήγεσία καί στό λαό — ή στόν λαό. τήν Ικανότητα γιά άγάπη ή καί γιά τολμηρές πράξεις. πού άπαιτοΰνται άπό τούς έπαναστάτες ήγέτες. — δπου . ή καθιέρωση τοΰ διαλόγου άνάμεσα στό λαό καί στούς ήγέτες είναι σχεδόν άκλόνητη. Ό διάλογος αύτός θά συνεχιστεί καί δταν πάρουν τήν έξουσία. ώστε νά είναι πρόθυμοι νά θυσιαστούν γι' αύτόν. κινημένοι άπό μιάν άσβεστη έλπίδα σέ μιά μελλοντική νίκη. συμπεριλαμβανομένης καί τής ήγεσίας. πού (έπειδή θά είχε σφυρηλατηθεί μαζί μέ τόν λαό) δέν θ' άνηκε μόνο στήν ήγεσία. Μέ συντροφικό πνεΰμα θεωρούν τόν έαυτό τους σάν ίσότιμες άντιφάσεις τών κυρίαρχων έλίτ. 01 ήγέτες πηγαίνουν στό λαό μέ έναν αύθόρμητο διαλογικό τρόπο.

"Οταν ήγέτες. "Εχει σημασία νά κατανοήσουμε αύτή τήν άπροθυμία του. οί έπαναστάτες ήγέτες έχουν δίχως άλλο άνάγκη άπό τήν προσχώρηση τοΰ λαοΰ. "Ετσι. πού άθελά τους γίνονται μιά άντίφαση (6χι 6μως άνταγωνιστική) τοΰ λαοΰ.204 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ άναφέρει έπίσης καί πολλές προσχωρήσεις — ήταν κάτι πού άναμενόταν. ν' άναγνωρίσουν δτι εϊναι ol ίδιοι σέ άντίφαση μ' έκείνους μέ τούς όποίους έχουν ένωθεΐ. μπαίνουν στόν πειρασμό νά χρησιμοποιήσουν τίς ίδιες μέθοδες πού οί κυρίαρχοι χρησιμοποιούν γιά νά κα- . ή τελευταία αύτή κατάσταση έπιβάλλεται στούς ήγέτες. 'Ερμηνεύουν μιάν όρισμένη ιστορική στιγμή τής συνείδησης τοΰ λαοΰ ώς άπόδειξη τής φυσικής του τάχα μειονεκτικότητας. χάρη στίς όρισμένες Ιστορικές συνθήκες. δταν άναλύουμε όρισμένες μορφές συμπεριφοράς τών έπαναστατών ήγετών. ή εϊναι τριγωνική. Ή άλήθεια είναι δτι μιά τέτοια διαπίστωση είναι όδυνηρή καί ή άντίσταση μπορεί νά χρησιμεύει σάν ένας μηχανισμός άμυνας. γιά ήγέτες πού έχουν άναδειχτεϊ μέσω τής προσχώρησής τους στούς καταπιεζόμενους. Σχεδόν ποτέ. ή κίνηση τών έπαναστατών ήγετών πρός τόν λαό ή εϊναι όριζόντια — όπότε οί ήγέτες καί ό λαός σχηματίζουν ένα σώμα σέ άντίθεση μέ τό δυνάστη —. δέν εϊναι εύκολο. πού άποτελοΰν άντίφαση μέ τό λαό. μιά έπαναστατική ήγετική όμάδα δέν άντιλαμβάνεται δτι άποτελεΐ άντίφαση πρός τόν λαό. μέ τούς έπαναστάτες ήγέτες νά κατέχουν τήν κορυφή τοϋ τριγώνου σέ άντίθεση καί μέ τούς δυνάστες καί μέ τούς καταπιεζόμενους. Κι έφόσον οί ήγέτες χρειάζονται τήν προσχώρηση τοΰ λαοΰ γιά νά πραγματωθεί ή έπανάσταση (άλλά ταυτόχρονα δέν έμπιστεύονται τόν δύσπιστο λαό). καί συναντοΰν μιάν όρισμένη άπάθεια καί έλλειψη έμπιστοσύνης. Γιά νά όλοκληρωθεϊ ή έπανάσταση. δταν ό λαός δέν έχει φτάσει άκόμα σέ μιά κριτική άντίληψη της καταπιεστικής πραγματικότητας. ώστόσο. Στό κάτω-κάτω. "Οπως εΐδαμε. συχνά θεωρούν αύτή τήν άντίδραση τοΰ λαοΰ ώς ένδειξη ένός έμφυτου έλαττώματός του. έπιζητοΰν αύτή τήν προσχώρηση.

δέν θά είναι γνήσια έπανάσταση. ό Γκεβάρα άναφέρεται πολλές φορές στήν έλλειψη συμμετοχής τών άγροτών : « Ή κινητοποίηση τών χωρικών είναι άνύπαρκτη. Είναι ένα άργό καί ύπομονετικό έργο >>42.105-106. Μπορεί νά μείνουν ούδέτεροι. Ό ρόλος της έπαναστατικής ήγεσίας (σέ όποιεσδήποτε περιστάσεις. Προχωρώντας σ' αύτόν τόν δρόμο. Marxism and Psychoanalysis (London 1965). οί ήγέτες λένε δτι είναι άδύνατο νά άνοίξεις διάλογο μέ τόν λαό προτοϋ πάρεις τήν έξουσία. Χρησιμοποιούν τή χειραγώγηση καί διεξάγουν πολιτιστική έπιδρομή. . Τά άπάρρητα κείμενα ένός έπαναστάτη : Τό Ημερολόγιο τον Che Guevara (The Ramparts Edition. 'Από κει καί πέρα — άκριβώς δπως κα' οί κυρίαρχες έλίτ — προσπαθούν νά κατακτήσουν τό λαό : γίνονται μεσιανικοί. δέν θά πραγματώσουν τήν έπανάσταση.. Αιτιολογώντας τήν έλλειψη έμπιστοσύνης στό λαό. 1968). άν καί σιγά σιγά άρχίζουν νά άποβάλλουν τόν φόβο τους άπέναντί μας καί καταφέρνουμε νά κατακτούμε τόν θαυμασμό τους. καί Reuben Osborn. άλλά είδικά σ' έκεΐνες πού περιγράψαμε) είναι νά μελετά σοβαρά — άκόμα καί στήν ώρα της δράσης — τούς λόγους της οποιασδήποτε στάσης δυσπιστίας έκμέρους τοΰ λαοΰ. Ή κυριαρχούμενη συνείδηση είναι διττή. « Ή έφαρμογή της 'Ανθρωπιστικής Ψυχανάλυσης στή Μαρξιστική θεωρία» στό βιβλίο Socialist Humanism (New York 1966). έκτός γιά συλλογή πληροφοριών. Ή έσωτερίκευση τοϋ δυνάστη άπό τήν κυριαρχημένη συ41 Βλ.. τόν δρόμο της καταπίεσης. διφορούμενη. σελ. Eric Fromm. γεμάτη φόβο καί δυσπιστία41. πού μας βάζει κάπως σέ μπελάδες.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 205 ταπιέζουν. Δέν είναι ούτε πολύ γρήγοροι ούτε πολύ άποδοτικοί. Στό ήμερολόγιό του γιά τόν άγώνα στή Βολιβία. καί νά άναζητά άληθινές λεωφόρους έπικοινωνίας μαζί του καί τρόπους νά βοηθήσουν τόν λαό ν' άντιληφθεΐ κριτικά τήν πραγματικότητα πού τόν καταπιέζει. 42 Che Guevara.. άν τήν κάνουν. παρατηρούμε πλήρη έλλειψη στράτευσης τών χωρικών. καί έτσι διαλέγουν τήν άντιδιαλογική θεωρία της δράσης. ή. σχετικά.

τότε καί οί στόχοι τους καταντούν δμοιοι. δύο Έσύ πού γίνοται δύο Έγώ. Martin Buber. I and Thou (N.206 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ νείδηση τών χωρικών. Συνεργασία Στή θεωρία τής άντιδιαλογικής δράσης. στή διαλεκτική αύτών τών σχέσεων. "Ας άναλύσουμε τώρα τή θεωρία τής διαλογικής πολιτιστικής δράσης καί άς προσπαθήσουμε νά διακρίνουμε τά συστατικά της στοιχεία. . Ά ν δρουν καί οί δυό μέ τόν ίδιο τρόπο. Είναι τόσο αύτο-αντιφατικό γιά τίς κυρίαρχες έλίτ νά θέτουν τίς σχέσεις άνθρώπων καί κοινωνίας ώς προβλήματα στόν λαό. Στή διαλογική θεωρία τής δράσης.T. έξηγεΐ τό φόβο τους καί τήν άναποτελεσματικότητά τους. ή κατάκτηση (ώς πρωταρχικό της χαρακτηριστικό) προϋποθέτει ένα Υποκείμενο πού κατακτά ένα άλλο πρόσωπο καί τό μετατρέπει σέ « πράγμα ». πού σπρώχνουν τόν καταπιεστή νά έφαρμόσει τήν πολιτιστική είσβολή. « Βλ. Γνωρίζει έπίσης δτι τό Έσύ πού φέρνει στήν έπιφάνεια τήν ύπαρξή του άποτελεΐ μέ τή σειρά του ένα Έγώ πού έχει μέσα στό Έγώ του τό Έσύ του. τά 'Υποκείμενα συνεργάζονται γιά νά μεταπλάσουν τόν κόσμο. θά πρέπει νά προκαλέσει τή δημιουργία μιας διαφορετικής θεωρίας δράσης άπό τή μεριά τών έπαναστατικών ήγετών. κατακτημένο Έσύ σέ ένα άπλό Αύτά43. 1958).. γνωρίζει δτι είναι άκριβώς τό Έσύ (τό "Οχι-Έγώ) πού έφερε στην έπιφάνεια τήν ϊδια τήν ύπαρξή του. Τό διαλογικό Έγώ. δσο είναι άδιανόητο νά μήν τά κάνουν αύτό τό πράγμα οί έπαναστάτες ήγέτες. άλλά καί οί μέθοδές τους. Τό άντιδιαλογικό κυριαρχούν Έγώ μετατρέπει τό κυριαρχούμενο. 'Εκείνο πού διακρίνει τούς έπαναστάτες ήγέτες άπό τήν κυρίαρχη έλίτ δέν είναι μόνο οί στόχοι τους. "Ετσι τό Έγώ καί τό Έσύ γίνονται. Ή συμπεριφορά καί οί Αντιδράσεις τών καταπιεζομένων. δμως.

δέν δαμάζει. κι ένα κυριαρχούμενο άντικείμενο. Υπάρχουν Υποκείμενα πού συναντιόνται γιά νά όνομάσονν τόν κόσμο μέ σκοπό νά τόν μετασχηματίσουν.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΛΣΙ1 207 Ή διαλογική θεωρία της δράσης δέν προϋποθέτει ένα Υποκείμενο πού κυριαρχεί μέ κατάκτηση. Ό διάλογος. καί δέν έχουν δικαίωμα νά κατευθύνουν στά τυφλά τόν λαό πρός τή σωτηρία του. πού ένδέχεται νά έχουν διαφορετικών έπιπέδων λειτουργίες κ* έπομένως καί εύθύνη — μπορεί νά πραγματοποιηθεί μόνο μέ τήν έπικοινωνία. "Αν σέ μιά όρισμένη ιστορική στιγμή οί καταπιεζόμενοι. Μιά τέτοια σωτηρία θά ήταν άπλώς ένα δώρο άπό τούς ήγέτες στόν λαό — ένα κόψιμο τοϋ διαλογικοΰ δεσμοΰ άνάμεσά τους καί ένας ύποβιβασμός τοϋ λαοΰ άπό συνδημιουργό της άπελευθερωτικής δράσης. Ό διάλογος δέν έπιβάλλει. σέ άντικείμενο αύτής της δράσης. ώς βασική έπικοινωνία. Ή συνεργασία ώς χαρακτηριστικό της διαλογικής δράσης — πού παρατηρείται μόνο άνάμεσα σέ 'ΐποκείμενα. Στή θεωρία της διαλογικής δράσης δέν χωράει καμιά ιδέα γιά κατάκτηση τοϋ λαοΰ στό δνομα της έπαναστατικής ύπόθεσης. ή θέση της καταπίεσης τους ώς προβλήματος (πού πάντα συνεπάγεται κάποια μορφή δράσης) θά τούς βοηθήσει νά έκπληρώσουν αύτόν τόν προορισμό. πώς ή διαλογική δράση δέν όδηγεϊ πουθενά. Αύτό δέν σημαίνει. Ή δέσμευση τών έπαναστατών ήγετών πρός τούς καταπιεζόμενους εϊναι ταυτόχρονα μιά δέσμευση πρός τήν έλευθερία. Καί γι' αύτόν τό λόγο. δέν « συνθηματολογεί ». δέν χειραγωγεί. οί ήγέτες δέν μποροϋν νά έπιχειροΰν . Σημαίνουν απλώς δτι οί ήγέτες — παρά τόν σημαντικό. δέν μποροϋν νά έκπληρώσουν τόν προορισμό τους ώς Υποκείμενα. Τά παραπάνω δέν σημαίνουν δτι στή διαλογική δράση δέν ύπάρχει ρόλος γιά τήν έπαναστατική ήγεσία. παρά μόνο ή έπιδίωξη νά κερδίσεις τήν προσχώρησή του. θεμελιακό καί άπαραίτητο ρόλο τους — δέν δρίζουν τόν λαό σάν Ιδιοκτησία τους. Ούτε σημαίνει δτι δ άνθρωπος τοϋ διαλόγου δέν έχει σαφή άντίληψη γιά τό τί θέλει. ή γιά τούς στόχους πού γι' αύτούς Αγωνίζεται. ώστόσο. γιά τούς λόγους πού περιγράψαμε πιό πάνω. πρέπει νά είναι τό βάθρο της κάθε συνεργασίας.

Ή έμπιστοσύνη τοΰ λαοΰ στούς ήγέτες εϊναι άντανάκλαση της πίστης τών ήγετών στόν λαό. ή διαλογική θεωρία άπαιτεΐ νά άποκαλυφθεΐ ή πραγματικότητα. Αύτό σημαίνει πώς δέν μποροϋν νά τόν μεταχειρίζονται ώς άπλό άν- . άλλά δφείλουν νά κερδίζουν τήν προσχώρησή τους στήν Απελευθερωτική έπανάσταση. Κατακτημένη προσχώρηση δέν είναι προσχώρηση. Γνήσια προσχώρηση είναι ή έλεύθερη σύμπτωση τών έπιλογών. "Ετσι. Είναι « προσκόλληση » τοϋ ήττημένου στόν δυνάστη. Αντίθετη μέ τίς μυθοπλαστικές μέθοδες τών κυρίαρχων έλίτ. "Αν καί ένα Υποκείμενο μπορεί ν' άρχίσει τήν άποκάλυψη γιά λογαριασμό τών άλλων.208 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τήν κατάκτηση τών καταπιεζομένων. ' Η προσχώρηση τοΰ λαοΰ γίνεται δυνατή άπό τή στιγμή τής άποκάλυψης τής πραγματικότητας καί τοϋ έαυτοΰ τους. μέσα στήν άληθινή πράξη. Επιτρέψτε μου νά τονίσω ξανά 6τι θέτοντας τήν πραγματικότητα ώς πρόβλημα δέν σημαίνει δτι ρίχνουμε συνθήματα : σημαίνει κριτική άνάλυση μιας προβληματικής πραγματικότητας. κάτι πού δέν μπορεί νά γίνει έξω άπό τήν έπικοινωνία άνάμεσα στούς άνθρώπους. γιά τόν μετασχηματισμό της. οί άλλοι δφείλουν κι αύτοί νά γίνουν Υποκείμενα αύτης τής πράξης. ώστόσο. ή συνεργασία όδηγεϊ τά διαλεγόμενα Υποκείμενα νά συγκεντρώσουν τήν προσοχή τους στήν πραγματικότητα πού στέκει άνάμεσά τους καί πού — έχοντας τεθεί σάν πρόβλημα — τούς προκαλεί. Οί ήγέτες πρέπει νά πιστεύουν στίς δυνατότητες τοΰ λαοΰ. πού ορίζει τίς δικές του βουλήσεις στόν καταπιεζόμενο. Κανένας δμως δέν μπορεί νά άποκαλύψει τήν πραγματικότητα γιά τόν άλλο. καθώς άντιλαμβάνεται τήν άφοσίωση καί τήν ειλικρίνεια τών ήγετών. Ή άπόκριση σ' αύτή τήν πρόκληση εϊναι ή δράση τών διαλεγομένων Υποκειμένων πάνω στήν πραγματικότητα. νά εϊναι άφελής. Ή έμπιστοσύνη αύτή δέν πρέπει. διαμέσου τής πραγματικότητας. Ή προσχώρηση συμπίπτει μέ τήν έμπιστοσύνη πού ό λαός άρχίζει ν* άποκτα γιά τόν έαυτό του καί γιά τούς έπαναστάτες ήγέτες.

11 . γιά νά διαφυλαχτεί ή συνοχή καί ή πειθαρχία τής όμάδας. άλλά πάντα νά εϊναι ξύπνιοι μπροστά σέ τέτοια ένδεχόμενα. ένώ άπό τή μιά άναγνωρίζει τήν άνάγκη νά τιμωρείται ό λιποτάκτης. δέν εϊναι Ινας a priori δρος γι' αύτόν : προκύπτει άπό τή συνάντηση άνθρώπων πού είναι σύν-'Υποκείμενα στήν καταγγελία τοϋ κόσμου. "Ενας άπ' αύτούς. παραδέχεται έπίσης όρισμένους παράγοντες πού έξηγοϋν τή λιποταξία. νά δυσπιστούν γιά τόν δυνάστη πού « φωλιάζει » μέσα τους. Che Guevara. εϊναι ή διφορούμενη υπόσταση τοΰ λιποτάκτη. δταν ό Γκεβάρα καλεί τούς έπαναστάτες νά είναι πάντα δύσπιστοι 44 . Άλλά θά πρέπει πάντα νά δείχνουν δυσπιστία στή διφορούμενη στάση τών καταπιεζομένων. 1968) σελ. πού άναΌ Γκεβάρα στόν El Patojo. « 'Επεισόδια τοϋ 'Επαναστατικού Πολέμου ». 102. έναν νεαρό άπό τή Γουατεμάλα πού έφευγε άπό τήν Κούβα γιά ν' άναλά^ει άντάρτικη δράση στήν πατρίδα του : « Νά εϊσαι δύσπιστος : στήν άρχη νά μήν έμπιστεύεσαι οΰτε τή σκιά σου. τούς πληροφοριοδότες.T. Σέ πολλά σημεία αύτοΰ τοΰ κειμένου. Ά ν καί ή έμπιστοσύνη εϊναι βασική γιά τό διάλογο. νά μήν έμπιστεύεσαι ποτέ τούς χωρικούς πού σοΰ φέρνονται φιλικά. δέν περιφρονεί τόν θεμελιακό δρο τής θεωρίας τής διαλογικής δράσης. πρώτη πράξη γιά τόν μετασχηματισμό του. Νά μήν έμπιστεύεσαι τίποτα καί κανένα. ό Τσέ Γκεβάρα ύπογραμμίζει αύτούς τούς κινδύνους : δχι μόνο άποσκιρτήσεις άλλά καί προδοσία τής υπόθεσης. "Οσον καιρό ό καταπιεστής πού φωλιάζει μέσα στούς καταπιεζόμενους εϊναι ισχυρότερος άπ' δτι εϊναι οί ϊδιοι. Πρέπει νά πιστεύουν δτι ό λαός είναι Ικανός νά πάρει μέρος στήν έπιδίωξη τής άπελευθέρωσης. ό φυσικός τους φόβος τής έλευθερίας μπορεί νά τούς όδηγήσει νά άποκηρύξουν τούς ίδιους τούς έπαναστάτες ήγέτες ! Οί ήγέτες δέν πρέπει νά εϊναι εύκολόπιστοι. Κατά συνέπεια. "Ενα άλλο άπόσπασμα τοΰ κειμένου τοΰ Γκεβάρα. 'Επεισόδια τοϋ 'Επαναστατικού τιολέμου. ίσως ό πιό σημαντικός. (N. ό Γκεβάρα.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ 209 τικείμενο της δικής τους δράοης. Στό βιβλίο του. ώσπου νά δημιουργηθεί μιά έλεύθερη ζώνη ». Ά π λ ώ ς είναι Ινας ρεαλιστής. τούς όδηγούς ή τούς συνδέσμους.

210 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ φέρεται στην παρουσία του (δχι μόνο ώς άντάρτη. σ αύτή τή μακρά πορεία. δέν μποροϋν νά φανταστούν κάν τή μεγάλη συνεισφορά τους στή σφυρηλάτηση τής έπαναστατικής μας ιδεολογίας »4S. σελ. πού έκανε δυνατή τήν έπικοινωνία μέ τόν λαό. (01 ύπογραμμίσεις είναι δικές μου).ά. κι έμεϊς έγίναμε ένα μέρος της άγροτιας. Εκείνο πού δέν είπε δ Γκεβάρα. είναι πώς ήταν ή δική του ταπεινοφροσύνη καί ικανότητα νά άγαπά. Αύτοί οί φτωχοί. δτι ή έπικοινωνία μέ τόν λαό ήταν άποφασιστική γιά τή μετατροπή « μιας αύθόρμητης καί κατά κάποιο τρόπο λυρικής άπόφασης σέ μιά πιό γαλήνια δύναμη. "Ετσι ή έπικοινωνία μέ τούς άνθρώπους έπαψε νά είναι σκέτη θεωρία κι έγινε ένα συστατικό μέρος τοϋ έαυτοϋ μας. Οί άντάρτες καί οί χωρικοί άρχισαν νά συγχωνεύονται σέ μιά συμπαγή μάζα. Καί αύτή ή άναμφισβήτητα διαλογική έπικοινωνία έγινε συνεργασία. Τ Ηταν τότε. "Οσο γιά μένα. οί ιδέες έγιναν πραγματικότητα. άλλά καί ώς γιατρού) σέ μιά άγροτική κοινότητα της Σιέρρα Μαέστρα καί έχει άμεση σχέση μέ τό θέμα της συνεργασίας. . έντελώς διαφορετικής άξιας. καταλήξαμε στή στέρεη πεποίθηση δτι χρειαζόταν ν' άλλάξει ριζικά ή ζωή τοϋ λαοϋ μας. είναι άξιοπρόσεχτο : « "Υστερα άπό καθημερινή έπαφή μ' αύτούς τούς άνθρώπους καί μέ τά προβλήματά τους. ϊσως άπό μετριοφροσύνη. Ή Ιδέα μιας άγροτικής μεταρρύθμισης έγινε διαυγής σάν κρύσταλλο. πού ή έπαναστατική « πράξη » τοϋ Γκεβάρα πήρε δριστική μορφή. έντελώς διφορετικής άξιας ». Κανένας δέν μπορεί νά πει άκριβώς πότε. βασανισμένοι καί νομοταγείς κάτοικοι τής Σιέρρα. ή έπαφή μέ τούς άσθενεΐς μου στή Σιέρρα μετάτρεψε μιάν αυθόρμητη καί κατά κάποιο τρόπο λυρική άπόφαση σέ μιά πιό γαλήνια δύναμη. 56-57. στό διάλογο μέ τούς χωρικούς.. "Ας σημειωθεί πώς δ Γκεβάρα (πού άναρριχήθηκε στή Σιέρρα Μαέστρα μέ τόν Φι43 "Ο. "Ας προσέξουμε τήν υπογράμμιση τοϋ Γκεβάρα.

Χωρίς τήν έπικοινωνία. συμπάσχουσα. δχι τής έπανάστασης. μεταδοτική καί σεμνή. άλλά αύτό εϊναι συστατικό στοιχείο τής καταπίεσης. Ά π ' έδώ άναβρύζει ή δύναμη τής φλογερής του μαρτυρίας γιά τό έργο ένός άλλου άνθρώπου πού άγαπά τόν άνθρωπο. Αύτή ή συγχώνευση μπορεί νά ύπάρχει μόνο άν ή έπαναστατική δράση εϊναι πραγματικά άνθρώπινη. πώς άπό τή στιγμή έκείνης τής έπικοινωνίας οί χωρικοί έγιναν οί άνθρωποι πού « σφυρηλάτησαν » τήν « έπαναστατική ιδεολογία » τών άνταρτών του. Άκόμα καί τό διαυγές ύφος τοΰ Γκεβάρα στήν άφήγηση τών έμπειριών τής όμάδας του. Τονίζει. Τό πολύ νά υπήρχε « προσκόλληση ». φέρνει τή συνεργασία. ύπάρχει έπίσης . στήν περιγραφή τών έπαφών του μέ τούς « φτωχούς νομοταγείς » χωρικούς σέ μιά σχεδόν εύαγγελική γλώσσα. ή προσχώρησή τους θά ήταν άδύνατη. γιά νά εϊναι άπελευθερωτική. ' Η έπικοινωνία.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 211 ντέλ καί τούς συντρόφους του δχι σάν ένας Απογοητευμένος νέος πού κυνηγάει περιπέτειες) Αναγνωρίζει πώς « ή έπικοινωνία [τον] μέ τόν λαό έπαψε νά εϊναι σκέτη θεωρία κι έγινε συστατικό μέρος τοΰ έαυτοΰ [του] ». τοΰ Καμίλο Τόρρες. πού γεννά τήν άληθινή συνεργασία. τή μεγάλη ίκανότητά του γιά άγάπη καί έπικοινωνία. ή όποία όδηγεϊ ήγέτες καί λαό στή συγχώνευση πού περιγράφει ό Γκεβάρα. οί Κουβανοί θά ήταν άπλά άντικείμενα τής έπαναστατικής δραστηριότητας τών άνθρώπων τής Σιέρρα Μαέστρα. Πέρα άπό τόν κύκλο ζωής καί θανάτου. αποκαλύπτει τήν ικανότητα αύτοΰ τοΰ έξαιρετικοΰ άνθρώπου. γεμάτη άγάπη. Σέ κανένα στάδιο τής διαλογικής θεωρίας δέν μπορεί ή έπαναστατική δράση νά προχωρήσει χωρίς έπικοινωνία μέ τόν λαό. ' Η έπανάσταση άγαπά καί δημιουργεί ζωή. καί. καί γιά νά δημιουργήσει ζωή μπορεί νά ύποχρεωθεΐ νά έμποδίσει μερικούς άνθρώπους νά βάλουν φραγμούς στή ζωή. μέ τή σειρά της. ώς άντικείμενα. πού εϊναι βασικός στή φύση. « τοΰ άντάρτη ιερέα ».

πού Ακολουθεί τό «θάνατο τοϋ Θεοϋ ». Αναφέρεται στό βιβλίο Cristianos y Marxiata» desquee de Concilio (Buenos Aires 1965). φοβούνται μήπως. θυματοποιημένοι άπό Ιναν άτέλειωτο άόρατο πόλεμο 4 7 . γυναίκες καί παιδιά. άπό τίς χιλιάδες άσθένειες της φτώχειας (οί περισσότερες άπ αύτές παίρνουν στήν δρολογία τών καταπιεστών τό βνομα « τροπικές άσθένειες »). χωρίς νά προχωρήσουμε στήν άνάλυση τών αιτίων τους γιά νά καταγγείλουμε τό καθεστώς πού γεννά αύτή τήν άδικία καί τή φτώχεια » 4 β . Ό πατήρ Chenu κάνει. " Είδα πολλούς καλούς άνθρώπους νά λιμοκτονούν ". άρκεστοΰμε σέ μιάν άπλή συναισθηματική διαμαρτυρία ύπέρ της πρόσκαιρης Ανακούφισης τών έκδηλώσεων καί τών συμπτωμάτων τής φτώχειας καί τής άδικίας. κι άνάμεσά τους οί Ιερείς πού πήραν μέρος στή Σύνοδο. 1963). " Νά γιατί δέν μέ νοιάζει πού πουλήθηκα ". σκιές άνθρώπινων βντων. τήν παιδική λυσεντερία. « Πολλοί. γενικά) είναι ζωντανά πτώματα. Δέν είναι ανάγκη νά έπικαλεστώ έδώ τά στατιστικά στοιχεία γιά νά δείξω πόσοι Βραζιλιάνοι (καί Νοτιοαμερικανοί. 'Απρίλης 1964.τι τούς άπόμεινε άπό ζωή καταβροχθίζεται άπό τή φυματίωση. 48 M. The Great Fear (N.-D. 46 Σχετικά μέ τήν άντίσταση τοϋ άνθρώπου στόν Θάνατο. σελ. κ* οί ένημερωμένοι λαϊκοί. Μιά έφημερίδα άνακάλυψε 50 000 Ατομα πού πουλήθηκαν γιά ένα έκατομμύριο πεντακόσιες χιλιάδες δολλάρια καί ίνας Ανταποκριτής. Pour l'homme (Paris 1968). . τή σχιστοσωμίαση.. John Gerassi. 47 « Πολλοί [χωρικοί] πουλάνε τόν έαυτό τους ή μέλη της οίκογένειάς τους καί γίνονται σκλάβοι γιά νά ξεφύγουν τόν θάνατο [άπό την πείνα]. Chenu. Témoignage Chrétien. έξήγησε ό σκλάβος. δπου δ. "Οταν πιάστηκε ίνας έμπορος σκλάβων τό 1959 στό Sâo Paulo όμολόγησε πώς πουλοΰσε άνθρωπους σέ Ιδιοκτήτες φυτειών καφέ καί πώς πούλησε πολλά κορίτσια κάτω τών 20 χρονώ σέ οίκους Ανοχής ». στό περιοδικό Témoignage Chrétien. Michel Dufreillie.212 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ Ινας αφύσικος ζωντανός θάνατος : ή ζωή πού στερήθηκε τήν πληρότητα της46. στή σύγχρνη σκέψη. Απελπισμένοι άντρες. βλ. άντιμετωπίζοντας τίς άνάγκες καί τά βάσανα τοϋ κόσμου. γιά νά τό Αποδείξει. τό άκόλουθο σχόλιο γιά τίς πιθανές άντιδράσεις σέ καταστάσεις τόσο άκραΐες δσο καί οί πιό πάνω.Y. Αγόρασε ίνα Αντρόγυνο μέ τριάντα δολλάρια. 167.

Ή έσωτερική ένότητα τής κυρίαρχης έλίτ. τοϋ λαοΰ μέ τούς ήγέτες. καί παρ* δλο δτι μπορεί νά ύποστεΐ συμπτωματικές καί πρόσκαιρες διασπάσεις. καί. στή διαλογική θεωρία οί ήγέτες όφείλουν νά έπιδοθοΰν σέ μιά συνεχή ενωτική προσπάθεια άνάμεσα στούς καταπιεζόμενους — κι άνάμεσα στούς ήγέτες καί στούς καταπιεζόμενους — γιά νά πετύχουν τήν άπελευθέρωσή. Ή δεύτερη όμάδα έχει στραμμένη ένάντιά της αύτή τήν έξουσία. Ή ένότητα τών έπαναστατών ήγετών ύπάρχει μόνο στήν ένότητα τοΰ λαοΰ. καί αύτή άκριβώς ή προϋπόθεση άποτελεΐ καί τό πρώτο έμπόδιο στις προσπάθειές της γιά όργάνωση. Θά ήταν πράγματι άνακολουθία νά έπιτρέψει ή κυρίαρχη έλίτ στούς έπαναστάτες ήγέτες νά όργανωθοΰν. άπαιτεΐ ό λαός νά είναι διαιρεμένος. Ή ένότητα τής έπαναστατικής ήγεσίας άναπτύσσεται άπό τήν έπικοινωνία μέ τόν (ένωμένο) λαό. Ή πρώτη μπορεί νά όργανωθεΐ έλεύθερα. Ή ένότητα τών κυρίαρχων προκύπτει άπό τόν Ανταγωνισμό μέ τόν λαό. γιά τούς έπαναστάτες ήγέτες δμως δέν είναι εύκολο νά διεξαγάγουν μιάν έλευθερωτική πράξη. Ή συγκεκριμένη κατάσταση τής .Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 213 'Ενότητα γιά τήν άπελευθέρωσή Ένώ στήν άντιδιαλογική θεωρία τής δράσης οί κυρίαρχοι Αναγκάζονται νά διαιρούν τούς καταπιεζόμενους. Ή πρώτη όμάδα (οί δυνάστες) μπορεί νά βασίζεται στή χρήση τής έξουσίας. Ή δυσκολία έγκειται στό δτι αύτή ή κατηγορία διαλογικής δράσης (δπως κ* οί άλλες) δέν μπορεί νά πραγματοποιηθεί χωριστά άπό τήν πράξη. πού ένισχύει καί όργανώνει τήν έξουσία της. συσπειρώνεται γρήγορα δταν άπειλοΰνται τά θεμελιακά της συμφέροντα. Ή πράξη τής καταπίεσης είναι εύκολη (ή τουλάχιστον δέν είναι δύσκολη) γιά τόν κυρίαρχο. σέ συνέχεια. γιά νά μποροΰν εύκολα νά διατηρήσουν τήν κατάσταση τής καταπίεσης. Ή δεύτερη όμάδα δέν μπορεί νά υπάρξει χωρίς τό λαό.

ή άπο-ιδεολογικοποίηση. διαστρέφοντας τήν αύθεντική σχέση άνάμεσα στό 'Υποκείμενο καί στήν άντικειμε- . Αύτή τή στιγμή. Γι' αύτό. 'Αντίθετα. ή κυριαρχία αύτή καθαυτή εϊναι άντικειμενικά διασπαστική. Εϊναι μοιρασμένο άνάμεσα σ' ένα ταυτόσημο παρελθόν καί παρόν καί σ' ένα μέλλον χωρίς έλπίδα. 'Επιπλέον. δρθώνοντας έμπόδια στήν άπαραίτητη γιά τήν απελευθέρωση ένωτική δράση. Καθώς δμως σπάζει αύτή τήν « προσκόλληση » καί άντικειμενικοποιεΐ τήν πραγματικότητα. Γιά νά διασπαστούν οί καταπιεζόμενοι. "Ενα μέρος τοΰ καταπιεζόμενου 'Εγώ εϊναι τοποθετημένο μέσα στήν πραγματικότητα στήν όποία μένει « προσκολλημένο ». άρχίζει νά άρτιώνεται ώς Υποκείμενο (ένα « Έ γ ώ »). πού τίς θεωρεί υπεύθυνες γιά μιά πραγματικότητα τήν όποία δέν μπορεί νά έπηρεάσει καθόλου.214 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ καταπίεσης — πού διχάζει τό 'Εγώ τοΰ καταπιεζόμενου. ξεκόβοντας άπό τήν ψεύτικη ένότητά τοΰ διαιρεμένου έαυτοΰ. κάνοντάς τον διφορούμενο. μέσα στίς μυστηριώδεις δυνάμεις. Ή συνθηματολογία. άνθρωπο πού φοβάται τήν έλευθερία —. Διατηρεί τό καταπιεζόμενο 'Εγώ σέ κατάσταση « προσκόλλησης » σέ μιά πραγματικότητα πού φαίνεται παντοδύναμη καί καταθλιπτική. συναισθηματικά άσταθή. γιά νά πραγματώσουν τήν ένότητά τους. ή προσπάθεια γιά ένωση τών καταπιεζόμενων δέν έχει άνάγκη άπό ιδεολογική « συνθηματολογία ». άπαιτεΐται μιά μορφή πολιτιστικής δράσης. Εϊναι ένα πρόσωπο πού δέν άντιλαμβάνεται τόν έαυτό του ώς γίγνεσθαι. διευκολύνει τή διασπαστική τακτική τοΰ δυνάστη. δηλαδή. πού άντικρίζει ένα άντικείμενο (τήν πραγματικότητα). εϊναι άπαραίτητη μιά ιδεολογία τής καταπίεσης. πού θά τούς βοηθήσει νά γνωρίσουν τό γιατί καί τό πώς της « προσκόλλησής » τους στήν πραγματικότητα — άπαιτεΐται. άπό τήν όποία τώρα άναδύεται. γίνεται ένα άληθινό άτομο. "Ενα άλλο μέρος εϊναι έξω άπό τόν έαυτό του. Καί γι* αύτό δέν μπορεί νά έχει μέλλον γιά νά τό οίκοδομήσει σέ ένότητά μέ τούς άλλους. καί ύστερα τό άλλοτριώνει παρουσιάζοντας μυστηριώδεις δυνάμεις γιά νά έξηγήσει αύτή τήν έξουσία.

πρέπει νά φτάσουν νά διακρίνουν τόν έαυτό τους ώς ' Γιά νά πετύχει 6 άνθρωπος τήν κριτική συνειδητοποίηση τής κατάστασής του ώς καταπιεζόμενου θά πρέπει νά άναγνωρίσει κριτικά τήν πραγματικότητα πού τόν περιβάλλει ώς καταπιεστική πραγματικότητα. καί πού συχνά θεωροΰν τόν έαυτό τους παρόμοιον μ' αύτά. άνεξάρτητα άπό τήν άκριβή κατάστασή τους. Histoire et Conscience de Classe (Paris 1960). καί γι' αύτό είναι. τό βούλιαγμα μέσα στήν πραγματικότητα. σελ. 4 . πού οί κινήσεις τοϋ σώματός τους μοιάζουν κάπως μέ τίς κινήσεις τών ζώων καί τών δέντρων. διασπά καί τΙς γνωστικές. πού. δείχνει 6τι ή συνειδητοποίηση τοϋ δτι άνήκεις σέ μιά καταπιεζόμενη τάξη πρέπει νά προηγείται (ή τουλάχιστο νά συνοδεύεται) άπό τήν έπίγνωση τοϋ δτι είσαι καταπιεζόμενο άτομο49. 'Ωστόσο. είναι « ίνας παράγοντας δύναμης πρώτης τάξεως. σκοπός τής διαλογικής δράσης είναι νά βοηθήσει τόν καταπιεζόμενο νά άντιληφθεΐ τήν « προσκόλληση » του καί νά άποφασίσει νά μεταβάλει μιάν άδικη πραγματικότητα. τίς συναισθηματικές καί τίς ένεργητικές πλευρές της ολικής.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 214 νική πραγματικότητα. Γι' αύτό άκριβώς χρειάζεται νά φτάσει ώς τήν « κατανόηση της ούσίας της κοινωνίας ». τό ϊδιο μέ τούς χωρικούς τής Λατινικής Αμερικής. κατά τόν Lukâcs. 'Αντίθετα. 01 άνθρωποι πού είναι έτσι δεμένοι μέ τή φύση καί μέ τό δυνάστη. αύτή ή ένότητα άπαιτεΐ άναντίρρητα μιά ταξική συνείδηση. Georg Lukâcs. πού χαρακτηρίζει τούς χωρικούς τής Λατινικής 'Αμερικής. άδιαίρετης προσωπικότητας. χωρίς άμφιβολία. τό πράγμα σίγουρα θά τοϋ φανεί παράδοξο. Ά ν προτείνεις. Δέν θά συμβεί. τό πιό άναμφισβήτητα διασπαστκό δπλο ». σ' έναν Εύρωπαΐο άγρότη τό γεγονός δτι είναι ένα πρόσωπο. 'Εφόσον ή ένότητα τών καταπιεζόμενων συνεπάγεται τήν άλληλεγγύη άνάμεσά τους. δμως. 93. Σκοπός τής διαλογικής-άπελευθερωτικής δράσης δέν είναι νά « έκτοπίσει » τούς καταπιεζόμενους άπό μιά μυθολογική πραγματικότητα γιά νά τούς « δέσει » σέ μιάν άλλη πραγματικότητα. πού δ κόσμος τους τελειώνει στά σύνορα τοϋ λατιφούντιου. ώς πρόβλημα.

ώς 'Αντώνη. ή ώς Μαρίας. θά πρέπει νά κόψουν τόν όμφάλιο λώρο τής μαγείας καί τοϋ μύθου πού τούς δένει μέ τόν κόσμο τής καταπίεσης. Οί χωρικοί βλέπουν τώρα τούς έαυτούς τους ώς μεταμορφωτές της πραγματικότητας (πού προηγούμενα ήταν μιά μυστηριώδης όντότητα) μέσω της δημιουργικής τους έργασίας. « ζώο ». Ή ένότητα τών καταπιεζομένων συντελείται στό άνθρώπινο έπίπεδο. « πολιτισμός ». Οί χωρικοί ζοΰν σέ μιά « κλειστή » πραγματικότητα μέ Ινα μοναδικό. Ό καταπιεζόμενος τής πόλης ζεϊσ' Ιναν διευρυνόμενο περίγυρο. Ή άνακάλυψη αύτή σημαίνει. Γιά νά ένωθοϋν οί καταπιεζόμενοι.216 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ πρόσωπα πού έμποδίστηκαν νά ϊχουν όντότητα. προκαλεί μιά σκέτη άντιπαράθεση ατόμων. πού στηρίζονται σέ « συνθήματα » καί πού δέν καταπιάνονται μέ αύτές τΙς θεμελιακές πλευρές. μονολιθικό κέντρο καταπιεστικών άποφάσεων. Αύτή ή άνακάλυψη υποδηλώνει μιά διαφορετική άντίληψη της σημασίας τών όνομάτων : οί λέξεις « κόσμος ». « δέντρα ». . « έργασία ». Οί χρησιμοποιούμενες μέθοδες γιά τήν πραγματοποίηση τής ένότητας τών καταπιεζόμενων έξαρτιόνται άπό τήν ιστορική καί ύπαρξιακή έμπειρία τους μέσα στήν κοινωνική δομή. πρίν άπ* δλα. Ή ένότητα πού ένώνει αύτούς τούς άνθρώπους μεταξύ τους θά πρέπει νά είναι διαφορετικής υφής. δίνοντας Ινα καθαρά μηχανιστικό χαρακτήρα στή δράση τους. δχι στό έπίπεδο τών πραγμάτων. καί δτι μποροΰν νά προχωρήσουν άπό τή συνείδηση τοΰ έαυτοΰ τους ώς καταπιεζόμενα άτομα στή συνείδηση μιας καταπιεζόμενης τάξης. άνακάλυψη τοϋ έαυτοΰ τους ώς Πέτρου. 'Ανακαλύπτουν δτι — ώς άνθρωποι — δέν μποροΰν πιά νά συνεχίζουν νά εϊναι « άντικείμενα » κατεχόμενα άπό άλλους. ξαναπαίρνουν τή σωστή σημασία τους. Γιά νά έπιτευχθεΐ αύτή ή άπαραίτητη ένότητα θά πρέπει ή έπαναστατική διαδικασία νά εϊναι έξαρχής πολιτιστική δράση. « άνθρωποι ». Συντελείται σέ μιά πραγματικότητα πού κατανοείται σωστά μόνο στή διαλεκτική σχέση άνάμεσα στή βάση καί στό έποικοδόμημα. Κάθε προσπάθεια γιά ένότητα τών χωρικών βασισμένη σέ άκτιβιστικές μέθοδες.

άπό τή μιά. Ή όργάνωση βχι μόνο συνδέεται άπευθείας μέ τήν ένότητα. πού ξεπηδά άπό τή σύμπραξη στήν κοινή προσπάθεια — γιά τήν άπελευθέρωσή τών άνθρώπων —. άπό τήν άλλη. άνάλογα μέ τίς ίστο- . Μόνο μορφές δράσης πού άποφεύγουν τή λογοκοπία καί τίς άσκοπες φλυαρίες. Αύτή ή έπίμονη. άλλά καί εϊναι ή φυσική άνάπτυξη αύτής τής ένότητας. Συνεπώς. οί μορφές τής πολιτιστικής δραστηριότητας έχουν. Στή διαλογική θεωρία τής δράσης ή όργάνωση τοϋ λαοΰ παρουσιάζει τό άνταγωνιστικό άντίθετο τής χειραγώγησης. καί τόν μηχανιστικό άκτιβισμό. 'Οργάνωση Στή θεωρία τής άντιδιαλογικής δράσης. 01 χωρικοί βρίσκονται κάτω άπό τόν έλεγχο ένός κυρίαρχου προσώπου πού ένσαρκώνει τό καταπιεστικό σύστημα. όρατούς κι άόρατους. Σέ καταστάσεις τόσο διαφορετικές δπως οί πιό πάνω. σάν μιά μαρτυρία τοΰ δτι ό αγώνας γιά τήν άπελευθέρωσή εϊναι ίνα κοινό καθήκον. ή έπιδίωξη τής ένότητας άπό τούς ήγέτες εϊναι κατανάγκην καί μιά προσπάθεια όργάνωσης τοΰ λαοΰ. μπορούν νά άντιμετωπίσουν τή διασπαστική δράση τών κυρίαρχων έλίτ καί νά προχωρήσουν πρός τήν ένότητα τών καταπιεζόμενων. άποτρέπει τόν κίνδυνο τοΰ άντιδιαλογικοΰ έλέγχου. ταπεινή καί θαρραλέα μαρτυρία. τόν ίδιο στόχο : νά έξηγήσουν στούς καταπιεζόμενους τήν άντικειμενική κατάσταση πού τούς δένει μέ τούς δυνάστες. Στίς άστικές περιοχές οί καταπιεζόμενοι υποβάλλονται σέ μιά « καταπιεστική άπροσωπία ».Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 217 δπου τό καταπιεστικό κέντρο άπ* δπου έκπορεύονται οί έντολές είναι πολλαπλό καί σύνθετο. ή χειραγώγηση εϊναι άπαραίτητη γιά τήν κατάκτηση καί γιά τήν κυριαρχία. έπειδή βρίσκεται κοντά στούς καταπιεζόμενους· στίς πόλεις. Καί στίς δυό περιπτώσεις ή καταπιεστική έξουσία εϊναι ώς ένα βαθμό « άόρατη » : στήν άγροτική ζώνη. Ή μορφή τής μαρτυρίας μπορεί νά διαφέρει. ώστόσο. έξαιτίας τής διασποράς της.

Ή ίδια ή μαρτυρία. άπολυτοποιεΐ καί μυθοποιεί τό σχετικό : ή άλλοτρίωση γίνεται τότε άναπόφευκτη. Διαφορετικά. στή διαλογική θεωρία τής δράσης. λόγω τών διαλεκτικών σχέσεών του μέ τίς κυρίαρχες έλίτ. Τά βασικά στοιχεία τής μαρτυρίας πού δέν διαφέρουν Ιστορικά είναι μεταξύ άλλων : ή συνέπεια άνάμεσα στά λόγια καί στά έργα. ' Η μαρτυρία πού δέν έχει άποφέρει καρπούς σέ μιάν ορισμένη στιγμή καί κάτω άπό όρισμένες συνθήκες. πρίν νά άναλύσει τά δικά της. τής κοσμοαντίληψης τοΰ λαοΰ.218 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ ρικές συνθήκες τής κάθε κοινωνίας. πού σπρώχνει τή μαρτυρία νά άντιμετωπίζει τήν ύπαρξη ώς διαρκή κίνδυνο" ή ριζοσπαστικάτητα (δχι ό σεκταρισμός). δμως. δέν πρέπει άπό αύτό νά κριθεί ώς στείρα καί άνίκανη νά καρποφορήσει αύριο. βασικό νά έχουμε μιά όλοένα αυξανόμενη κριτική γνώση τοϋ τωρινοΰ ίστορικοΰ πλαισίου. έπηρεάζει καί τίς τελευταίε. Μιά πού αύτές οί διαστάσεις τής μαρτυρίας είναι Ιστορικές. πού όδηγεϊ τόσο τή μαρτυρία δσο κι έκείνους πού τή δέχονται. είναι μιά άπό τίς κύριες έκφράσεις τοΰ πολιτιστικού καί τοΰ παιδευτικοΰ χαρακτήρα τής έπανάστασης. (πού άποκρίνονται σ αύτή τή μαρτυρία μέ τόν δικό τους συνηθισμένο τρόπο). έπομένως. σέ δλο καί μεγαλύτερη δράση* τό θάρρος νά άγαπάς (πού δχι μόνο δέν είναι βόλεμα μ' έναν άδικο κόσμο. μαζί καί τή δυνατότητα νά μήν κερδίζεις πάντοτε σάν ήγεσία τήν άμεση προσχώρηση τοΰ λαοΰ. είναι ένα Απαραίτητο στοιχείο τής έπαναστατικής δράσης. Μιά πού ή μαρτυρία δέν εϊναι μιά άφηρημένη χειρονομία. άλλά είναι άντίθετά ή άλλαγή αύτοΰ τοΰ κόσμου γιά χάρη τής δλο καί μεγαλύτερης άπελευθέρωσης τών άνθρώπων)* καί ή πίστη στόν λαό. Γιά νά καθορίσουμε τό τί καί τό πώς αυτής τής μαρτυρίας είναι.ή τόλμη. Ή μαρτυρία. διαλογικές καί έπομένως διαλεκτικές. τής κύριας άντίφασης τής κοινωνίας καί τής κύρίας πλευράς αύτή ς τής άντίφασης. άλλά μιά . Κάθε αύθεντική (δηλαδή κριτική) μαρτυρία περικλείνει τήν τόλμη νά ριψοκινδυνεύεις. έφόσον σ αύτόν γίνεται ή μαρτυρία — άν καί ή μαρτυρία στόν λαό. ή μαρτυρία δέν μπορεί νά τίς εισαγάγει άπλώς άπό άλλα πλαίσια.

δέν πρέπει γι' αύτόν τό λόγο νά χαρακτηρίζεται ώς άπόλυτη άποτυχία. Οί άνθρωποι Ιχουν χάσει ήδη τήν προσωπικότητά τους άπό τήν καταπίεση — άν οί έπαναστάτες ήγέτες τούς χειραγωγούν. ή όργάνωση άνταποκρίνεται στή φύση της καί στόν στόχο της μόνο άν ή ϊδια άποτελεΐ άσκηση έλευθερίας. Στήν άντιδιαλογική δράση. θεωρούμενη ώς διαδικασία. Στήν άντιδιαλογική δράση. Άπ* αύτή τή στιγμή δέν παύει νά έπηρεάζει αύτή τήν κατάσταση 90 . όργάνωση σημαίνει όργάνωση τοϋ έαυτοΰ τους μαζί μέ τόν λαό. πού δέν δίνει άμέσως καρπούς. 01 άνθρωποι πού (σφαξαν τόν Tiradentes μπόρεσαν νά κομματιάσουν τό σώμα του άλλά δέν μπόρεσαν νά σβήσουν τή μαρτυρία του. Εϊναι γεγονός βτι χωρίς ήγεσία. Αύτό τό γεγονός σέ καμιά περίπτωση δέν δικαιολογεί τή μεταχείριση τών άνθρώπων ώς πραγμάτων. καί ή έπαναστατική δράση. Στή δεύτερη περίπτωση. όργάνωση σημαίνει όργάνωση τοϋ έαυτοΰ τους. ή γεμάτη τόλμη καί άγάπη παρουσία έξυπηρετεϊ τούς σκοπούς της όργάνωσης. ή χειραγώγηση έξυπηρετεΐ τούς σκοπούς τής κατάκτησης. έξασθενεΐ. . άποφασιστικότητα καί στόχους — δίχως καθήκοντα καί εύθύνες — μιά όργάνωση δέν μπορεί νά έπιζήσει. Στή διαλογική δράση. Γιά τούς έπαναστάτες ήγέτες. πειθαρχία. Στή διαλογική δράση ή χειραγώγηση ξεπερνιέται άπό τήν πραγματική όργάνωση. Γι' αύτό. Στήν πρώτη περίπτωση ή κυρίαρχη έλίτ συγκροτεί τήν έξουσία της κατά τρόπο πού νά μπορεί νά έξουσιάζει καί νά άποπροσωποποιεΐ πιό άποτελεσματικά. άντί νά έργάζονται γιά τήν άνάπτυξη τής κριτικής συνειδητοποίησης 30 Ή αυθεντική παρουσία. ή χειραγώγηση άναισθητοποιεΐ τούς άνθρώπους καί διευκολύνει τήν όποδούλωσή τους. ή άναγκαία γιά κάθε όργάνωση πειθαρχία δέν πρέπει νά συγχέεται μέ τήν πειθαρχία τοϋ στρατώνα. κατά συνέπεια. Γιά τίς κυρίαρχες έλίτ.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 219 δράση — μιά άναμέτρηση μέ τόν κόσμο καί μέ τούς άνθρώπους — δέν είναι κάτι τό στατικό. Είναι Ινα δυναμικό στοιχείο πού γίνεται μέρος της κοινωνικής κατάστασης πού μέσα της γεννήθηκε.

Ή έλευθερία καί ή έξουσία δέν μποροΰν ν' άπομονώνονται. δέν όργανώνουν τόν λαό — τόν χειραγωγοΰν. Ή γνήσια έξουσία δέν άναδείχνεται σάν τέτοια μέ μιά σκέτη μεταβίβαση καθηκόντων. ρονο. δπως δέν υπάρχει έξουσία δίχως έλευθερία.220 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ τους. Ή διαλογική θεωρία της δράσης εϊναι άντίθετη τόσο πρός τόν αύταρχισμό δσο καί πρός τήν άσυδοσία. υποστηρίζει καί τήν έξουσία καί τήν έλευθερία. Τό γεγονός δτι οί ήγέτες πού όργανώνουν τόν λαό δέν έχουν τό δικαίωμα νά έπιβάλλουν αύθαίρετα τόν λόγο τους. πού έμποδίζονται κ' ot ίδιοι νά ποΰνε τόν λόγο τους51. μοϋ είπε κάποτε : « 'Η έπανάσταση περιέχει τρία Π : palavra. δέν σημαίνει δτι θά πρέπει νά πάρουν μιά φιλελευθερίζουσα στάση πού θά ένθάρρυνε τήν άσυδοσία μέσα στόν συνηθισμένο στήν καταπίεση λαό. δηλαδή πράξη. Οί ήγέτες πού δέν δροϋν διαλογικά. e polvora [: τό λόγο. Πρόκειται γιά μιά σωστή κι έπομένως μιά διαλογική μαθητεία. Αρχίζουν νά μαθαίνουν πώς νά όνομάσονν τήν πραγματικότητα. άλλά έπιμένουν νά έπιβάλλουν τίς άποφάσεις τους. Καί έπομένως. άλλά μέ έντολοδότηση ή μέ άλ5! Ό Dr. 'Η έκρηξη τοϋ μπαρουτιοϋ διευκολύνει τό λαό νά δει καθαρά τή συγκεκριμένη του κατάσταση. Orlando Aguirre Ortiz. καί νά έπιδιώξει νά λυτρωθεί ». Καί γι' αύτό οί ήγέτες δέν μποροΰν νά ποΰνε τόν λόγο τους μόνοι. Εϊναι ένδιαφέρο νά διαπιστώνει κανείς πώς ό έπαναστάτης γιατρός τόνισε τόν λόγο μέ τήν Ιδια έννοια πού τόν χρησιμοποιούμε σ' αύτό τό βιβλίο : ώς δράση καί στοχασμό. . Κάθε έλευθερία περικλείνει τή δυνατότητα νά γίνει — σέ ειδικές περιστάσεις (καί σέ διαφορετικά υπαρξιακά έπίπεδα) έξουσία. Δέν άπελευθερώνουν ούτε άπελευθερώνονται : καταπιέζουν. 'Οργάνωση τοϋ λαοΰ είναι ή διεργασία δπου οί έπαναστάτες ήγέτες. Δέν υπάρχει έλευθερία δίχως έξουσία. άλλά πρέπει νά θεωροΰνται στήν άμοιβαία τους σχέση". άρνιόνται τόν ίδιο τόν σκοπό της όργάνωσης (δηλαδή τήν Απελευθέρωση). 32 Αύτή ή σχέση θά εϊναι συγκρουσιακή Äv ή Αντικειμενική κατάσταση εϊναι κατάσταση καταπίεσης ή Ασυδοσίας. Διευθυντής της Ιατρικής Σχολής σέ πανεπιστήμιο της Κούβας. Θά πρέπει νά τόν ποΰνε μαζί μέ τό λαό. τό λαό καί τό μπαρούτι].

δημιουργούν διαλεκτικές σχέσεις σταθερότητας καί άλλαγης. γιά νά μή μπορεί νά εϊναι άσύδοτη. Μ' άλλα λόγια τό γίγνεσθαι εϊναι ό τρόπος πού ή κοινωνική δομή έκφρά- . γιά νά μή μπορεί νά εϊναι αύταρχική. καί άντίστροφα. "Οπως άκριβώς ή έξουσία δέν μπορεί νά ΰπάρξει δίχως έλευθερία. κάθε πολιτιστική δράση έχει τή θεωρία της. Στή θεωρία τής διαλογικής δράσης. Ή έξουσία μπορεί νά άποφύγει τή σύγκρουση μέ τήν έλευθερία μόνο άν είναι « έλευθερία-πού-έγινε-έξουσία ». έτσι καί ή αύταρχικότητα δέν μπορεί νά υπάρξει χωρίς ν' άρνηθεΐ τήν έλευθερία. πού προσπαθούν κατόπιν νά τίς έδραιώσουν στήν κοινωνία. Απαιτεί τήν έλευθερία. Ή όργάνωση είναι μάλλον μιά άνώτερη παιδευτική διαδικασία. Ώ ς μορφή σκόπιμης καί συστηματικής δράσης.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 221 ληλέγγυα προσχώρηση. Ή κοινωνική δομή γιά νά εϊναι. τότε έκφυλίζεται σέ αύταρχικότητα. μέ σκοπό τή διατήρηση αύτη ς τής δομής ή τήν άλλαγή της. πού καθορίζει τούς σκοπούς της καί συνακόλουθα τίς μέθοδές της. ή έπιβάλλεται πάνω στήν πλειοψηφία. 'Επειδή αύτές οί διαλεκτικά άντίθετες μορφές πολιτιστικής δράσης λειτουργούν μέσα στήν κοινωνική δομή καί επενεργούν πάνω της. Ά ν ή έξουσία μεταβιβάζεται άπλώς άπό μιά όμάδα σέ άλλη όμάδα. πρέπει νά γίνεται. Ή υπερτροφία τής μιας προκαλεί τήν άτροφία τής άλλης. δπου ήγέτες καί λαός κάνουν άπό κοινού μέσω τής πείρας τους τή γνωριμία μέ τήν άληθινή έξουσία καί έλευθερία. Ή πολιτιστική δράση ή έξυπηρετεϊ τήν κυριαρχία (συνειδητά ή άσύνειδα) ή έξυπηρετεΐ τήν άπελευθέρωσή τών άνθρώπων. ή όργάνωση άπαιτεΐ τήν έξουσία. ούτε ή άσυδοσία χωρίς νά άρνηθεΐ τήν έξουσία. μεταμορφώνοντας τήν πραγματικότητα πού βρίσκεται άνάμεσά τους. Πολιτιστική σύνθεση Ή πολιτιστική δράση εϊναι πάντα μιά συστηματική καί σκόπιμη μορφή δράσης πού άσκεΐται πάνω στήν κοινωνική δομή.

στοχεύει τή διατήρηση. Σέ τελευταία άνάλυση.222 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ ζει τή « διάρκεια ». θεωρούμενες άπόλυτα. μποροϋν νά δεχτούν μεταρρυθμίσεις πού δέν έπηρεάζουν τή δύναμή τους νά παίρνουν άποφάσεις ένάντια στούς καταπιεζόμενους. άρκετά ριζική ώστε νά ξεπεράσει τίς άνταγωνιστικές άντιφάσεις της. Ή Ικανότητα τής διαλογικής πολιτιστικής δράσης νά τό κάνει αύτό βρίσκεται στόν σκοπό της : τήν άπελευθέρωσή. τή χειραγώγηση του καί τήν πολιτιστική είσβολή. μέ τή μπερξονική έννοια τοϋ δρου53. Ή διαλογική πολιτιστική δράση δέν έχει ώς σκοπό της τήν έξαφάνιση τής διαλεκτικής σχέσης άνάμεσα στή σταθερότητα καί στήν άλλαγή (κάτι τό έντελώς άδύνατο. έφόσον ή έξαφάνιση αύτής τής διαλεκτικής σχέσης θά σήμαινε τήν έξαφάνιση τής ϊδιας τής κοινωνικής δομής καί έπομένως καί τών άνθρώπων). μέσα στήν κοινωνική δομή. έχει ώς σκοπό νά μυθοποιήσει αύτές τίς άντιφάσεις. άλλά οί διαλεκτικές σχέσεις μεταξύ τους. νά ξεπεράσει τΙς άνταγωνιστικές άντιφάσεις τής κοινωνικής δομής. Ή διαλογική δράση άπεναντίας καταργεί κάθε καταναγκαστικό στοιχείο. S3 'Εκείνο πού κάνει μιά δομή νά είναι κοινωνική δομή (καί έπομένως Ιστορικά πολιτιστική) δέν είναι ούτε ή συνέχειά της. οΰτε ή άλλαγή. Ή άντιδιαλογική δράση. έκεΐνο πού άντέχει στήν κοινωνική δομη δέν είναι οΰτε ή συνέχεια οΰτε ή αλλαγή : είναι ή διαλεκτική σχέση της συνέχειας καί της άλλαγης. άντίθετά. έλπίζοντας έτσι νά άποφύγει (ή νά έμποδίσει δσο είναι δυνατό) τή ριζική μεταβολή τής πραγματικότητας. καταστάσεων πού εύνοοϋν τούς ϊδιους τούς φορείς της. Ή άντιδιαλογική πολιτιστική δράση. ό τρόπος αύτός δράσης διαλαμβάνει τήν κατάκτηση τοϋ λαοΰ. καί έτσι νά πετύχει τήν άπελευθέρωσή τών άνθρώπων. Γι' αύτό. Καί ένώ αύτοί ποτέ δέν θά δέχονταν μιάν άλλαγή τής κοινωνικής δομής. άπό τήν άλλη μεριά. Είναι ύποχρεωτικά καί βασικά μιά δράση καταναγκαστική. τή διαίρεση του. Σκοπός της είναι. Ή άνικανότητα τής άντιδιαλογικής πολιτιστικής δράσης νά ξεπεράσει τόν καταναγκαστικό χαρακτήρα της προκύπτει άπό τόν σκοπό της : τήν κυριάρχηση. άνοιχτά ή έμμεσα. .

ποιά ή πραγματικότητα τοΰ λαοΰ. άλλά νά μάθουν. Τό άντικείμενο τής δράσης τών πρωταγωνιστών είναι ή πραγματικότητα. Στήν πολιτιστική είσβολή. Στήν πολιτιστική σύνθεση. είναι ένα μέσο γιά νά ξεπεράσουμε τήν κυρίαρχη. Ή πολιτιστική σύνθεση είναι έπομένως ένας τρόπος δράσης γιά τήν άντιμετώπιση τής Ιδιας τής κουλτούρας ώς προστάτριας τών δομών άπό τίς όποιες καί διαμορφώθηκε. Στήν πολιτιστική είσβολή. Άφετηρία τους είναι ό δικός τους κόσμος.τιδήποτε. άπό τόν όποιο κάνουν τήν εϊσοδό τους στόν κόσμο τών θυμάτων τής έπιδρομής τους. πού είναι ό συνδημιουργός τής δράσης πού κ* οί δυό άσκοΰν πάνω στόν κόσμο. Ή έρευνα γιά τά παραγωγικά ή τά σημαντικά θέματα. ώς ιστορική δραστηριότητα. θεματική . Μ' αύτή τήν έννοια κάθε γνήσια έπανάσταση είναι μιά πολιτιστική έπανάσταση. άποτελεΐ τήν άφετηρία γιά τή διαδικασία τής δράσης ώς πολιτιστικής σύνθεσης. οί πρωταγωνιστές γίνονται ένα μέ τόν λαό.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Λ Ρ Α Σ Ι Ι 223 Στήν πολιτιστική είσβολή. Είναι άλήθεια δτι δέν είναι δυνατό νά διαιρεθεί αύτή ή διαδικασία σέ δυό χωριστά στάδια : πρώτο. Ή πολιτιστική δράση. τά δρώντα πρόσωπα πού έρχονται άπό έναν « άλλο κόσμο » στόν κόσμο τοϋ λαοΰ δέν τό κάνουν αύτό ώς είσβολεΐς. μαζί μέ τόν λαό. Δέν έρχονται νά διδάξουν ή νά μεταβιβάσουν ή νά δώσουν δ. τοΰ άντικειμένου. οί πρωταγωνιστές (πού δέν έχουν κάν άνάγκη νά πάνε προσωπικά στήν είσβαλλόμενη κουλτούρα. τόσο οί θεατές 6σο καί ή πραγματικότητα πού πρέπει νά διατηρηθεί είναι άντικείμενα τής δράσης τών πρωταγωνιστών.δλο καί σέ μεγαλύτερο βαθμό ή δράση τους διεξάγεται άπό τεχνικά όργανα) κάθονται στό σβέρκο τοΰ λαοΰ. άλλοτριωμένη καί άλλοτριωτική κουλτούρα. πού περιορίζεται στόν ρόλο τοΰ θεατή. Στήν πολιτιστική σύνθεση. Στήν πολιτιστική σύνθεση δέν υπάρχουν θεατές. πού πρέπει νά άλλάξει γιά τήν άπελευθέρωση τών άνθρώπων. οί πρωταγωνιστές άντλοϋν τό θεματικό περιεχόμενο τής δράσης τους άπό τίς δικές τους άξίες καί άπό τή δική τους Ιδεολογία. δπως τά περιγράψαμε στό τρίτο κεφάλαιο.

Μιά τέτοια διχοτόμηση μπορεί νά όδηγήσει στό άφελές συμπέρασμα δτι ή δράση ώς σύνθεση έρχεται ύστερα άπό τή δράση ώς είσβολή. Ή διερεύνηση — ή πρώτη στιγμή τής δράσης ώς πολιτιστικής σύνθεσης — έγκαθιδρύει Ινα κλίμα δημιουργικότητας πού θά τείνει νά άναπτυχθεΐ στά έπόμενα στάδια τής δράσης. Τά θύματα τής εισβολής. δέν παρατηρείται αύτή ή διχοτόμηση. Τά Υποκείμενα τής θεματικής διερεύνησης δέν είναι μόνο οί έπαγγελματίες έρευνητές. χαράζουν μαζί τΙς κατευθυντήριες γραμμές τής δράσης τους. άλλά καί οί άνθρωποι τοΰ λαοΰ πού τό θεματικό τους σύμπαν άναζητεΐται.224 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ Ιρεννα καί ύστερα δράση ώς πολιτιστική σύνθεση. 'Αντί ν' άκολουθοΰν προδιαγεγραμμένα σχέδια. Ή γνώση τής άλλοτριωτικής κουλτούρας όδηγεΐ στή μεταμορφωτική δράση πού καταλήγει στή γέννηση μιας κουλτούρας άπαλλαγμένης άπό τήν άλλοτρίωση. δπου ό λαός. θά μελετηθεί. Στή θέση τους ύπάρχουν πρωταγωνιστές. Στή διαλογική θεωρία. Στήν πολιτιστική σύνθεση δέν ύπάρχουν εισβολείς. άφήνοντάς τα δίχως έλπίδα καί δίχως τό θάρρος νά ριψοκινδυνέψουν τόν πειραματισμό. ώς παθητικό άντικείμενο. Σ' αύτή τή σύνθεση. πού χωρίς αύτόν δέν υπάρχει άληθινή δημιουργικότητα. σπάνια πηγαίνουν πέρα άπό τά πρότυπα πού τούς όρίζουν οί εισβολείς. Γι' αύτό δέν ύπάρχουν έπιβεβλημένα πρότυπα. Μιά τέτοια διχοτόμηση θά προϋπόθετε μιάν άρχική φάση. πού κριτικά άναλύουν τήν πραγματικότητα (χωρίς νά ξεχωρίζουν τήν άνάλυση άπό τή δράση) καί έπεμβαίνουν ώς Υποκείμενα στήν Ιστορική διαδικασία. ήγέτες καί λαός ξαναγεννιόνται κατά κάποιο τρόπο μέσα στή νέα γνώση καί στή νέα δράση. Ή πιό έκλεπτυσμένη . άναλυθεΐ καί διερευνηθεί άπό τούς έρευνητές — μιά διεργασία πού ταιριάζει στήν άντιδιαλογική δράση. "Ενα τέτοιο κλίμα δέν ύπάρχει στήν πολιτιστική είβολή. ένωμένοι. ήγέτες καί λαός. πού μέ τήν άλλοτρίωση σκοτώνει τόν δημιουργικό ένθουσιασμό τών θυμάτων τής εισβολής. σ' όποιοδήποτε έπίπεδο κι άν βρίσκονται.

'Απορρίπτει τήν είσβολή τής μιας άπό τψ άλλη. Κανένα άπ' αύτά τά στοιχεία δέν πρέπει νά θεωρείται άπομονωμένο. λόγω όρισμένων ιστορικών συνθηκών.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΛΣΗ 225 γνώση τών ήγετών άναβαφτίζεται μέσα στήν έμπειρική γνώση τοϋ λαοϋ καί ή γνώση τοΰ λαοΰ έκλεπτύνεται άπό τή γνώση τών ήγετών του. Στήν πολιτιστική σύνθεση — καί μόνο σ' αυτήν — εϊναι δυνατό νά λυθεί ή άντίφαση άνάμεσα στήν κοσμοαντίληψη τών ήγετών καί στήν κοσμοαντίληψη τοϋ λαοΰ. Γιά τούς έπαναστάτες ήγέτες ή γνώση αύτης τής δλότητας είναι άπαραίτητη γιά τή δράση τους ώς πολιτιστικής σύνθεσης. Ό δυνάστης ένδιαφέρεται νά γνωρίζει αύτή τήν δλότητα μόνο γιατί αύτό τόν βοηθάει στήν έπιδρομική δράση του. βασίζεται σ' αύτές τίς διαφορές. Οί έπαναστάτες ήγέτες κάνουν πολλά λάθη καί κακούς υπολογισμούς. Ή πολιτιστική σύνθεση είναι ό μόνος δρόμος. άντίθετα. μέ άποτέλεσμα νά πλουτιστούν καί οί δύο. τίς άντάρτικες άντιδράσεις του. γιατί δλα αύτά. μέ τήν άλληλεπίδρασή τους. δταν δέν παίρνουν υπόψη κάτι πολύ πραγματικό. τή μοιρολατρία του. Πολιτιστική σύνθεση (άκριβώς γιατί εϊναι μιά σύνθεση) δέν σημαίνει δτι οί στόχοι τής έπαναστατικής δράσης πρέπει νά » . συνθέτουν μιάν δλότητα. τόν ϊδιο τόν έαυτό του καί τούς καταπιεστές. άλλά τονίζει τήν άναμφισβήτητη ύποστήριξη πού ή μιά δίνει στήν άλλη. τίς άμφιβολίες του. τίς έλπίδες του. τόν τρόπο πού βλέπει τήν ήγεσία. τίς θρησκευτικές πεποιθήσεις του (πάντα σχεδόν συγκρητικές). γιά νά κυριαρχήσει ή νά διατηρήσει τήν κυριαρχία. πρέπει νά λύνεται — κι βχι νά έπιτείνεται μέ τήν πολιτιστική είσβολή μιας έπιβαλλόμενης σχέσης. Ή πολιτιστική σύνθεση δέν άρνιέται τίς διαφορές άνάμεσα στίς δυό άντλήψεις. Οί έπαναστάτες ήγέτες πρέπει ν' άποφεύγουν νά δργανώνονται χωριστά άπό τόν λαό. δπως είναι ή κοσμοαντίληψη τοΰ λαοΰ : μιά άντίληψη πού φανερά ή σκεπαστά περιέχει τίς άνησυχίες του. 'Οποιαδήποτε τυχαία άντίφαση κι άν προκύψει μέ τόν λαό.

διαπράττουν πολιτιστική είσβολή. δέν άποτελοΰν μιάν όριστική λύση. άπό τή μιά πλευρά νά συνταχθοΰν μέ τό αίτημα τοΰ λαοΰ γιά υψηλότερους μισθούς. Ή ούσία τής λύσης μπορεί νά βρεθεί στή δήλωση τών έπισκόπων τοΰ Τρίτου Κόσμου πού άναφέρθηκε πιό πάνω. . ένώ άπ* τήν άλλη θά πρέπει νά θέσουν τό νόημα τοΰ ίδιου τοϋ αιτήματος ώς πρόβλημα. οί έπαναστάτες ήγέτες θά ήταν παθητικά δέσμιοι αύτής της άντίληψης. "Αν συνέβαινε κάτι τέτοιο (μέ τή μορφή σεβασμού πρός αύτή τήν άντίληψη). Γιά νά είμαστε πιό συγκεκριμένοι : άν σέ μιά δοσμένη ιστορική στιγμή ή βασική έπιδίωξη τοϋ λαοΰ δέν πηγαίνει πιό πέρα άπό τό αίτημα της αύξησης τοϋ μισθοΰ. συγκεκριμένη. Ή λύση βρίσκεται στή σύνθεση : οί ήγέτες θά πρέπει. βτι « άν οί έργάτες δέν γίνουν κατά κάποιο τρόπο Ιδιοκτήτες τής δικής Ό Λένιν στό <( ΤΙ νά χάνουμε. Κάνοντάς το αύτό. άπό μόνα τους. ούτε ή σκέτη προσαρμογή τών ήγετών στίς (συχνά άφελεΐς) έπιδιώξεις τοΰ λαοΰ είναι παραδεκτή. ιστορική κατάσταση. οί ήγέτες μπορεί νά πέσουν σ' Ινα άπό τά δυό σφάλματα : "Η νά περιορίσουν τή δράση τους στό νά ένισχύσουν αύτό τό μοναδικό αίτημα 54 . χαρακτηρίζοντας τήν τακτική αύτή ώς « οίκονομιστική θεωρία τοΰ αυθόρμητου ». Στήν πρώτη περίπτωση. δείχνοντας Ιλλειψη σεβασμοΰ στά αίτήματα τοΰ λαοΰ. Θά γίνει Ιτσι σαφές ίτι τά μισθολογικά αίτήματα. Ούτε ή είσβολή άπό τούς ήγέτες στήν κοσμοαντίληψη τοϋ λαοΰ. ή νά άποκρούσουν αύτό τό λαϊκό αίτημα καί νά τό υποκαταστήσουν μέ κάτι τό άπώτερο — άλλά πού δέν ήρθε άκόμα στό κέντρο τής προσοχής τοΰ λαοΰ. » έπιτίθεται έντονα στήν τάση τοΰ Ρωσικοΰ σοσιαλδημοκρατικού κόμματος νά δίνει Ιμφαση στά οικονομικά αίτήματα τοΰ προλεταριάτου ώς (να μέσο της έπαναστατικίς πάλης. οί ήγέτες θέτουν ώς πρόβλημα μιά πραγματική. οί έπαναστάτες ήγέτες άκολουθοΰν μιά γραμμή προσαρμογής στά αιτήματα τοΰ λαοΰ· στή δεύτερη περίπτωση.226 II Α Γ Ω Γ Ι I TOY ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΜΕΝΟΥ περιορίζονται άπό τίς έπιδιώξεις πού έκφράζονται στήν κοσμοαντίληψη τοϋ λαοΰ. πού τό αίτημα τής αύξησης τών μισθών είναι μιά διάσταση της.

Στήν άντιδιαλογική θεωρία τής δράσης. Μόνο μέ τή συνάντηση λαοΰ καί έπαναστατών ήγετών — μέ τήν έπικοινωνία τους. γιά νά γίνουν έλεύθεροι. πού μέ τή σειρά της υπηρετεί τούς σκοπούς τής κατάκτησης. γιατί κάθε άγορά ή πούληση έργασίας είναι μιά μορφή δουλείας ». ή πολιτιστική είσβολή υπηρετεί τούς σκοπούς τής χειραγώγησης. γιά τήν έξανθρώπισή της καί. γιατί είναι άντίθετός του. κατά συνέπεια.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΛΡΑΣΙΙ 227 τους έργασίας. μέ τήν πράξη τους — μπορεί νά οικοδομηθεί αύτή ή θεωρία. . Ό καταπιεστής έπεξεργάζεται τή θεωρία τής δράσης χωρίς τόν λαό.. Ό λαός δμως — όσο μένει τσακισμένος καί καταπιεσμένος. δτι ή έργασία « άποτελεΐ μέρος τής άνθρώπινης προσωπικότητας ». θά πρέπει νά είναι ιδιοκτήτες καί δχι πουλητές της έργασίας τους. έτσι καί οί καταπιεζόμενοι. χρειάζονται κι αύτοί μιά θεωρία δράσης... Σημαίνει δτι άρχισε τήν άληθινή άλλαγή της πραγματικότητας. Αύτή ή έργασία έξετάζει μιάν ολοφάνερη άλήθεια : δπως ό δυνάστης γιά νά καταπιέζει χρειάζεται μιά θεωρία καταπιεστικής δράσης. καί ή κατάκτηση τούς σκοπούς τής κυριαρχίας. σημαίνει δτι ό λαός προχώρησε ένα βήμα πέρα άπό τήν άπάτη τών άνακουφιστικών λύσεων. γιά τήν έξανθρώπιση τών άνθρώπων. έσωτερικεύοντας τήν είκόνα τοΰ δυνάστη — άδυνατεΐ νά οικοδομήσει μόνος του τή θεωρία τής άπελευθερωτικής του δράσης. Τό νά έπιτευχθεϊ ή κριτική συνειδητοποίηση τοΰ γεγονότος δτι χρειάζεται νά είναι κανείς « ιδιοκτήτης τής δικής του έργασίας ». δλες οί διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις θά είναι Ατελέσφορες.. Ή πολιτιστική σύνθεση ύπηρεΐ τούς σκοπούς τής δργάνωσης καί ή όργάνωση υπηρετεί τούς σκοπούς τής άπελευθέρωσης. καί δτι « ένα άνθρώπινο δν οΰτε μπορεί νά πουλιέται ούτε μπορεί νά πουλάει τόν έαυτό του ».

.

Στά χέρια τοϋ Πάουλο Φρέιρε ή μόρφωση είναι ενα όπλο γιά κοινωνική άλλαγή. συνέτεινε έξοχα στήν άνάπτυξη τής αίσθησης ένός προορισμού καί μιας ταυτότητας άνάμεσα στήν καταπιεζόμενη καί άποκαρδιωμένη πλειοψηφία. Ή έπίθεση τοϋ Φρέιρε στήν « κουλτούρα τής σιωπής » που ενδημεί σέ αναρίθμητα πλήθη αγράμματων χωρικών στίς φτωχότερες περιοχές τής Βραζιλίας. όπου μιά νέα κουλτούρα τής σιωπής απειλεί νά δυναστευσει εναν ύπερκαταναλωτικό καί ύπερχειραγωγούμενο πληθυσμό. νά κριτικάρουν καί τελικά να μεταμορφώνουν τόν γύρω τους κόσμο. "Αντίθετα. ή μέθοδος τοϋ Φρέιρε συγκεντρώνει τήν προσοχή στήν ικανότητα τοϋ άνθρώπου νά συναλλάσσεται δημιουργικά μέ τήν πραγματικότητα *Άπ* όλους έκείνους που σήμερα γράφουν καί στοχάζονται γιά τήν παιδεία. νά έρμηνεύουν. ενα μέσο γιά να άπελευθερωθοΰν οί άνθρωποι καί νά γενοϋν ικανοί νά συμμετάσχουν ενεργά στήν ιστορική εξέλιξη . όπου παιδεία σημαίνει πολύ συχνά άπλώς εξειδίκευση. Μιλώντας άπό καί γιά τόν Τρίτο Κόσμο — καί κατά προέκταση γιά όλους τούς άδικημένους λαούς — προτείνει μιάν άντίληψη γιά τήν άγωγη. σάν κάτι τό θετικό και συνάμα ριψοκίνδυνο. άλλά ή μεθοδολογία του καί ή φιλοσοφία του έχουν μεγάλη σημασία καί γιά τίς έκβιομηχανισμένες χώρες. Ή παιδεία γίνεται γιά μιάν άκόμα φορά τό μέσο που μ' αύτό οί άνθρωποι μποροΰν ν' αντιλαμβάνονται. ό Παουλο Φρέιρε μπορεί τελικά ν" άποδειχτεΐ ώς ό άνθρωπος μέ τή μεγαλύτερη επιρροή. Τό έργο του είναι αποτέλεσμα μιας πορείας πνευματικής καταμεσίς μιας μάχης πού δίνεται γιά τό πλάσιμο μιας νέας όργάνωσης της κοινωνίας 'Η φωνή του είναι ή γνήσια φωνή τοΰ Τρίτου Κόσμου.