ΤΕΥΧΟΣ Α΄
Γ. Νταουλτζής, Π. Πανουτσοπούλου, Αν. Ραβδά, Αρ. Τσουκαντάς, Σ. Χαδιάρη
ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΛΑΔΟΣ ΛΥΚΕΙΟΥ
Εσωτερικές Εκδόσεις Εκπαιδευτηρίων Δούκα
ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’
2
Γ. Νταουλτζής, Π. Πανουτσο̟ούλου, Αν. Ραβδά, Αρ. Τσουκαντάς, Σ. Χαδιάρη
Η ∆ΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ
Η ΑΠΕΡΑΝΤΟΣΥΝΗ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ • Γλώσσα είµαι εγώ: προσωπική πλήρωση µέσα από τη γλώσσα (πνευµατική και ψυχική καλλιέργεια, κοινωνικοποίηση, ολοκλήρωση προσωπικότητας) • Γλώσσα είσαι εσύ: ανθρώπινη επαφή µέσα από τη γλωσσική πλήρωση • Γλώσσα είναι ο κόσµος ό, τι κάνει ο κόσµος: γλώσσα = σκέψη + επικοινωνία (βάση για κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα) • Γλώσσα είναι η αγάπη και ο πόνος: έκφραση συναισθηµάτων µέσω της γλώσσας • Γλώσσα είναι το ντύσιµο, η έκφραση του προσώπου, οι χειρονοµίες, η ανταπόκριση: παραγλωσσικά επικοινωνιακά στοιχεία • Γλώσσα είναι να φαντάζεσαι, να σχεδιάζεις, να δηµιουργείς, να καταστρέφεις: (α) σχέση σκέψης και γλώσσας, (β) η γλώσσα ως πηγή προσωπικής πνευµατικής και ψυχικής ενδυνάµωσης, (γ) θετική ή αρνητική χρησιµοποίηση της δύναµης αυτής • Γλώσσα είναι ο έλεγχος και η πειθώ: δύναµη επιρροής µέσω της ρητορικής δεινότητας • Γλώσσα είναι η επικοινωνία: επικοινωνιακή σηµασία της γλώσσας • Γλώσσα είναι το γέλιο: (α) χαρά µέσα από την ευφυή χρήση της γλώσσας ή την έκφραση ευχάριστων συναισθηµάτων, (β) το γέλιο ως παραγλωσσικό επικοινωνιακό στοιχείο • Γλώσσα είναι το µεγάλωµα: (α) Η κατάκτηση της γλώσσας ως βασικό στοιχείο στη διαµόρφωση της προσωπικότητας, (β) οι βαθµοί ωρίµανσης του ανθρώπου, όπως φαίνονται από την εξέλιξη της γλωσσικής του ικανότητας • Γλώσσα είµαι εγώ: τονισµός της σηµασίας της γλώσσας για το (κοινωνικό) άτοµο
3
εµπειρίες. πολιτισµό Συµβάλλει στην πνευµατική και ψυχική καλλιέργεια του ανθρώπου Προάγει τις επιστήµες. τις τέχνες. τον πολιτισµό Κοινωνικοποιεί το άτοµο Προσφέρει αισθητική καλλιέργεια και απόλαυση στον άνθρωπο Συντελεί στη διαµόρφωση ολοκληρωµένης προσωπικότητας Αποδίδει την πνευµατική στάθµη και ταυτότητα ενός λαού Η γλώσσα είναι εθνική υπόθεση. τα γράµµατα. της περασµένης και της σύγχρονης Χαράσσει τα όρια του εαυτού µας και του κόσµου µας Η µητρική γλώσσα δεν είναι απλό εργαλείο είναι αξία Η γλώσσα δεν είναι κατάσταση είναι κατάκτηση «Τα όρια του κόσµου µου είναι τα όρια της γλώσσας µου» (Wittgenstein) 4 . µια και αποτελεί αναπόσπαστο τµήµα της ύπαρξης ενός λαού.ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ • • • • • • • • • • • • • • • ∆ιακρίνει τον άνθρωπο από τα άλλα έµβια όντα Είναι το άρµα της σκέψης και του συναισθήµατος ∆ιευκολύνει την επικοινωνία ∆ιαδίδει και µεταβιβάζει γνώσεις.
Τσουκαντάς. από ειδικευµένο προσωπικό. Π. Στο σχολείο το παιδί θα διδαχτεί ουσιαστικά και το γραπτό λόγο.) γλωσσική διδασκαλία. ο έλεγχος τηλεοπτικών προγραµµάτων που παρακολουθεί το παιδί) καθορίζουν σε µεγάλο βαθµό τη γλωσσική ικανότητα των παιδιών. σχολείο: • Παρέχει συστηµατική.30+ ώρες είναι η ηµερήσια τηλεθέαση στη χώρα µας) 5 . ΜΜΕ: • ο λόγος των ηρώων παιδικών εκποµπών. ιδίως τηλεοπτικών. µεθοδική. των παρουσιαστών και δηµοσιογράφων. Ραβδά.ά. Χαδιάρη ΒΑΣΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΚΑΘΟΡΙΖΟΥΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΙΚΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΤΗΝ οικογένεια • Είναι το πρώτο. Σ. καθορίζει γλωσσικά το σύγχρονο άνθρωπο (αν σκεφτούµε µάλιστα ότι 3. Το παιδί µιµείται ταυτίζεται µε τη γλωσσική συµπεριφορά των γονέων και συγγενών. Αν. µε επιστηµονική και κρατική υποστήριξη. Αρ. Το γλωσσικό επίπεδό τους και οι ανάλογες παρεµβάσεις τους (η επαφή µε βιβλία.Γ. Πανουτσο̟ούλου. και γι’ αυτό καθοριστικό γλωσσικό περιβάλλον µε το ποίο έρχεται ο άνθρωπος σε επαφή. Παράλληλα θα επηρεαστεί γλωσσικά και από τους συµµαθητές του. µε εποπτικά µέσα (βιβλία κ. Νταουλτζής.
Ιδίωµα: ιδιαίτερο χαρακτηριστικό ή γνώρισµα. ιδιότητα και στο χώρο της γλωσσολογίας ο ιδιαίτερος τρόπος οµιλίας και προφορά των λέξεων σε κάποιο τόπο. Ιδιωµατικός: ο αναφερόµενος σε γλωσσικό ιδίωµα. [Μείζον Ελληνικό Λεξικό. ένα σύνολο οµιλητών οι οποίοι χρησιµοποιούν πάντοτε και παντού τους ίδιους γλωσσικούς τρόπους. Έτσι. Ιδιωτισµός: τύπος λέξης. διαφορετικές οµάδες οµιλητών χρησιµοποιούν διαφορετικές γλωσσικές ποικιλίες που τα κοινά χαρακτηριστικά τους τις διακρίνουν από άλλες ποικιλίες της ίδιας γλώσσας. 1999] • • • • ΠΗΓΕΣ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΠΟΙΚΙΛΙΩΝ / ∆ΙΑΛΕΚΤΩΝ Η γλωσσική κοινότητα δε χαρακτηρίζεται από γλωσσική οµοιοµορφία. έκφραση ή ύφος λόγου. Ιδιωµατισµός: έκφραση ή τρόπος εκφοράς του λόγου. αλλά αντίθετα από πολυµορφία. που ιδιάζει σε γλώσσα. ∆εν αποτελεί. χαρακτηριστικά µιας γλώσσας ή διαλέκτου.ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ ΟΡΙΣΜΟΙ • ∆ιάλεκτος: το γλωσσικό ιδίωµα ενός τόπου στο χώρο µιας εθνικής γλώσσας ή γλώσσα συνθηµατική («η διάλεκτος των κακοποιών»). διάλεκτο ή οµιλία ανθρώπου που ανήκει σε ορισµένη κοινωνική οµάδα ή επάγγελµα. ο χαρακτηριστικός τυπικής διαλέκτου («ιδιωµατική προφορά»). δηλαδή. 6 . ΤεγόπουλοςΦυτράκης Αθήνα.
Η µαζική επικοινωνία για να εξυπηρετηθεί απαιτεί τη γνώση της κοινής νεοελληνικής γλώσσας. τα δηµοτικά τραγούδια. τα τσακώνικα και τα κατωιταλικά θεωρούνται από πολλούς διάλεκτοι. Ραβδά. Σ. Στις κοινωνικές ποικιλίες εντάσσονται τα ποικίλα είδη των κειµένων και οι ειδικές γλώσσες. Τσουκαντάς. Π. κρητικά κτλ.χ. Η γλώσσα µας παρουσιάζει τοπικές αλλαγές τις οποίες ονοµάζουµε ιδιώµατα. Αν. εφτανησιώτικα. όπως π. Αρ. θεσσαλικά. Από τα ιδιώµατα που καταγράψαµε πιο πάνω τα ποντιακά.τ. Πανουτσο̟ούλου. κρητοκυκλαδικά κ. ονοµάζεται διάλεκτος. Τα ιδιώµατα τα ονοµάζουµε από τις περιοχές στις οποίες συνηθίζονται: α) βόρεια (θρακιώτικα. Νταουλτζής. διακρίνονται αντίστοιχα σε: • • γεωγραφικές ποικιλίες / διαλέκτους (οριζόντια κατάταξη) κοινωνικές ποικιλίες / διαλέκτους (κάθετη κατάταξη). στερεοελλαδίτικα κλπ.) και δυτικά (κατωιταλικά. χιώτικα. Χαδιάρη ∆ΙΑΚΡΙΣΗ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΠΟΙΚΙΛΙΩΝ / ∆ΙΑΛΕΚΤΩΝ Οι ποικιλίες µε κριτήρια τη γεωγραφική καταγωγή του οµιλητή και την κοινωνική / γλωσσική συµπεριφορά του. σε όλη την ελληνόγλωσση γη.) Ένα ιδίωµα µε µεγάλη έκταση ή ένα ιδίωµα που διαφέρει σηµαντικά από την κοινή γλώσσα. µακεδονικά. ποντιακά.) και νότια (πελοποννησιακά. ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ Όλοι όσοι έχουµε µητρική γλώσσα τα ελληνικά δεν τα µιλούµε ακριβώς τα ίδια. Τα ιδιώµατα είναι στοιχεία που εµπλουτίζουν την κοινή εθνική γλώσσα και ορισµένα λογοτεχνικά είδη εκφράζονται αυθεντικότερα µέσω αυτών. ηπειρώτικα. 7 . καππαδοκικά κλπ. η οποία συναποτελείται από όλα µαζί τα ιδιώµατα και τις διαλέκτους.) β) ανατολικά (κυπριακά.Γ.λ. τα καππαδοκικά.
ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ Η σηµασία της διατήρησης και διαιώνισης των γεωγραφικών γλωσσικών ποικιλιών είναι κεφαλαιώδης. Η προστασία των γεωγραφικών γλωσσικών ποικιλιών είναι µια πράξη κοινωνικής και πολιτικής αντίστασης στην αστυφιλία και στην ισοπεδωτική και αντιεπιστηµονική αντίληψη περί «επίσηµης» και «πρότυπης» γλώσσας. ιστορικές παρακαταθήκες και λαογραφικές παραδόσεις αιώνων. Σε κάθε γεωγραφική γλωσσική ποικιλία αντικατοπτρίζονται ήθη. οι οποίες συνιστούν λόγο ύπαρξης ολόκληρων πληθυσµών. έθιµα. διότι: • • • • Κάθε τοπική διάλεκτος αποτελεί ένα ξεχωριστό κεφάλαιο της εθνικής γλωσσικής µας παράδοσης και η εξαφάνισή του ισοδυναµεί µε την απώλεια ενός µέλους από το γλωσσικό σώµα του έθνους µας. Πολυάριθµα έργα της ελληνικής γραµµατείας και λογοτεχνίας έχουν γραφτεί στην τοπική διάλεκτο του συγγραφέα ή περιέχουν πολύτιµα ιδιωµατικά στοιχεία. 8 .
δηλαδή οι ιδιαίτερες γλώσσες/ ιδιώµατα που χρησιµοποιούνται στο πλαίσιο µίας κοινωνικής οµάδας εξαρτώνται από ποικίλους παράγοντες που τις δηµιουργούν όπως είναι η ηλικία. προσαρµοζόµενος στις ιδιαίτερες χωροχρονικές συνθήκες.χ. η µόρφωση.χ. αν παρίσταται σε ένα συνέδριο ή σε µία κοινωνική εκδήλωση ή σε κάποια φιλική συγκέντρωση) στις οποίες καλείται να εκφραστεί. Χαδιάρη ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ Οι κοινωνικές γλωσσικές ποικιλίες. διαφορετικά χρησιµοποιεί την ελληνική ένας πανεπιστηµιακός δάσκαλος και διαφορετικά ένας αναλφάβητος συµπολίτης του. η καταγωγή και η περίσταση. Αν. • • 9 . Τσουκαντάς. Π. το φύλο. Σ. Πανουτσο̟ούλου. το κατάλληλο δηλαδή ύφος (στιλ) για να εκφραστεί. Ραβδά. Η διαφοροποιηµένη οµιλία στην περίπτωση αυτή έχει τη µορφή δήλωσης της κοινωνικής θέσης ενός ατόµου και συχνά παρατηρείται αλλαγή του τρόπου οµιλίας ενός προσώπου. Αρ. διαφοροποιούνται γλωσσικά. ακόµη και όταν ανήκουν στην ίδια γλωσσική κοινότητα. • Γλώσσα και µόρφωση: Οι άνθρωποι ανάλογα µε τις γνώσεις και την εκπαίδευσή τους. η κοινωνική τάξη. Γλώσσα και κοινωνική περίσταση: Ο χρήστης µιας γλώσσας ανάλογα µε τις κοινωνικές περιστάσεις (π. Γλώσσα και κοινωνική τάξη: Η κοινωνιογλωσσολογία επισηµαίνει ότι τα µέλη µίας κοινωνικής τάξης συνήθως εκφράζονται µε διαφορετικό τρόπο από τα µέλη κάποιας άλλης κοινωνικής τάξης. η ιδεολογία. όταν µεταπίπτει από µία κοινωνική τάξη σε άλλη.Γ. Νταουλτζής. Π. είναι υποχρεωµένος να µιλήσει σε διαφορετικό κάθε φορά επίπεδο. το επάγγελµα. Έτσι διαµορφώνει τον ιδιαίτερο κάθε φορά προσωπικό τρόπο.
ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ • Γλώσσα και ύφος: το ύφος διαµορφώνεται από παράγοντες όπως ποιος µιλάει. Αυτά σηµαίνουν ότι το ίδιο άτοµο µπορεί να µιλήσει ανάλογα µε τις συγκεκριµένες κάθε φορά ανάγκες διαφορετικά. µεταλλάσσεται διαρκώς υιοθετώντας καινούργια. να µιλούν πιο ήπια. ο γονιός προς το παιδί του. τις αξίες και τα πρότυπα ζωής των παιδιών και των εφήβων. ο καθηγητής προς το µαθητή του.χ. ρευστή. τολµηρή έως και υβριστική. Γλώσσα και ηλικία: η γλώσσα των νέων κάθε εποχής διαφέρει από τη γλώσσα των ενηλίκων. πότε. Στην περίπτωση αυτή γίνεται συχνά λόγος και για «ειδικές γλώσσες». Οι δεύτεροι εµφανίζονται να µιλούν πιο κατηγορηµατικά και παρεµβατικά. πού. τις ανησυχίες. σύµφωνα µε έρευνες. να εκφράζονται µε οικειότητα αλλά και µε διπλωµατικό τρόπο. που αναφέρεται στην ειδική τεχνική ορολογία που χρησιµοποιούν όσοι απασχολούνται στο συγκεκριµένο επαγγελµατικό πεδίο. ο γιατρός προς τον ασθενή του. Στην πραγµατικότητα ενσωµατώνει την αµφισβήτηση. Αυτές οι διαφορές οφείλονται στη διαφορετική κοινωνικοποίηση των δύο φύλων και στην αναπαραγωγή στερεοτύπων συµπεριφοράς από την παιδική ηλικία. • • • 10 . Χαρακτηριστικό είναι πως για τους µεγάλους ηχεί ακατανόητη. Οι πρώτες εµφανίζονται. να χρησιµοποιούν πιο πολύ την προστακτική και να χειρίζονται τις λέξεις σαν όπλα. δηλωτικό της επαγγελµατικής ιδιότητάς τους. µε ποιο σκοπό. να διατυπώνουν έµµεσα τις εντολές. γιατί. Π. µε ποιο θέµα. αυθαίρετα γλωσσικά ευρήµατα και νέολογισµούς. σε ποιον. Γλώσσα και φύλο: Ο χειρισµός του λόγου διαφέρει ανάµεσα στις γυναίκες και τους άντρες. Γλώσσα και επάγγελµα: Τα µέλη µίας επαγγελµατικής οµάδας (ή συντεχνίας) χρησιµοποιούν έναν ιδιαίτερο τρόπο οµιλίας. πώς κλπ.
Καθίσταται χρήσιµη σε πολιτικές συνδιασκέψεις. όµως. Η εκµάθηση µίας ή περισσότερων γλωσσών προϋποθέτει τη γνώση της γραµµατικής.λπ. τόσο λόγω της συνειδητοποίησης της αξίας που έχει η γλωσσοµάθεια. Ραβδά.Γ. κυρίως λογίων ή εµπόρων. οικονοµικές. όπου ηγέτες κρατών. χρηµατιστήρια κ. µεταφραστές. συναντήσεις. κοινωνικές. Τσουκαντάς. Θεωρείται σηµαντικό τυπικό εφόδιο σε ένα πλήθος εργασιών και πρωταρχικό προσόν σε ορισµένα επαγγέλµατα (π. καλλιτεχνικές κ. συνόδους και διαπραγµατεύσεις.) ή για τη συµµετοχή επιχειρηµατιών και παραγωγών σε διεθνείς εκθέσεις και συνέδρια. Αν. της φωνολογίας και των ιδιωµατισµών µίας ξένης γλώσσας. • • • 11 . Σ.χ. ξεναγοί.) Κρίνεται αναγκαία στη διεκπεραίωση οικονοµικών και εµπορικών συναλλαγών µε διακρατικό χαρακτήρα (π. υπάλληλοι τουριστικών επιχειρήσεων κ. του λεξιλογίου. το προνόµιο αυτό έχει γίνει κτήµα εκατοµµυρίων ατόµων. της ορθογραφίας. Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΟΜΑΘΕΙΑΣ Η γνώση ξένων γλωσσών στο παρελθόν ήταν προνόµιο λιγοστών σχετικά ανθρώπων. του συντακτικού.) είτε έχουν διαδικτυακές επαφές είτε διατηρούν αλληλογραφία µε κατοίκους της αλλοδαπής. Πανουτσο̟ούλου. Η αξία της γλωσσοµάθειας καταδεικνύεται από τα εξής: • Είναι απαραίτητη για την επικοινωνία και συνεννόηση µεταξύ αλλοεθνών. Π. διπλωµάτες και άλλοι κρατικοί αξιωµατούχοι έχουν άµεσες επαφές για θέµατα κοινού ενδιαφέροντος.ά. πολιτιστικές.ά. Νταουλτζής. οι οποίοι είτε επισκέπτονται µια χώρα της αλλοδαπής (ιδίως όταν οι χώρες αποτελούν τουριστικούς προορισµούς) είτε θέλουν να ενηµερωθούν για τις διεθνείς εξελίξεις (πολιτικές. Χαδιάρη ΓΛΩΣΣΟΜΑΘΕΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ Γλωσσοµάθεια ονοµάζεται η εκµάθηση από ένα άτοµο ξένων γλωσσών παράλληλα µε την εκµάθηση της µητρικής γλώσσας του.χ. όσο και των κινήτρων που έχουν δοθεί για την επίτευξη αυτού του στόχου. Αρ. εταιρείες εισαγωγών-εξαγωγών. διερµηνείς. Στη σηµερινή εποχή.
στη (συγ)κριτική εξέταση των γνωρισµάτων και των επιτευγµάτων κάθε έθνους και στην επίτευξη της εθνικής αυτογνωσίας. Συντελεί στην όξυνση των πνευµατικών δεξιοτήτων και στη διεύρυνση των πνευµατικών οριζόντων του ατόµου µέσα από την τριβή του µε τη γραµµατική. γεγονός που συµβάλλει στην αλληλοκατανόηση µεταξύ ατόµων και λαών. παραδόσεις. ήθη. το συντακτικό και το λεξιλόγιο ξένων γλωσσών κα στην καλύτερη αντίληψη των ιδιαιτεροτήτων της µητρικής του γλώσσας. επιστήµη. 12 .). Θεωρείται κεφαλαιώδης για τη γνωριµία µε την κουλτούρα και τον πολιτισµό άλλων λαών και τις επιµέρους εκφάνσεις τους (τέχνη. έθιµα κ. ειδικά για όσους πραγµατοποιούν πτυχιακές ή µεταπτυχιακές σπουδές στο εξωτερικό. για όσους συµµετέχουν σε διεθνή επιστηµονικά συνέδρια και σεµινάρια και για όσους επιθυµούν να δηµοσιεύσουν σε ξένα επιστηµονικά περιοδικά τα επιστηµονικά τους πονήµατα. για όσους µελετούν τη διεθνή βιβλιογραφία.λπ.ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ • • • Είναι επιβεβληµένη στο χώρο των επιστηµών.
της φωνολογίας κ. Αν. Αρ. Χαδιάρη ΠΑΡΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΟΜΑΘΕΙΑΣ Η γλωσσοµάθεια έχει αναµφισβήτητα οφέλη για τον άνθρωπο. Π. Σ.λπ. ενώ η καλή γνώση ξένων γλωσσών πρέπει να έπεται της καλής γνώσης της µητρικής γλώσσας. Πανουτσο̟ούλου. σηµαντικότερες των οποίων είναι οι ακόλουθες: • Ο υπερβάλλων ζήλος για εκµάθηση ξένων γλωσσών µπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο στην αδιαφορία για την πληρέστερη δυνατή εκµάθηση της µητρικής γλώσσας του (στα επίπεδα του λεξιλογίου. • • 13 . της γραµµατικής. Ωστόσο. η εκµάθηση ξένων γλωσσών µπορεί να έχει παρενέργειες. Η υπερβολή ή η υπερτίµηση στην αξία της γλωσσοµάθειας ενδέχεται να αποτελέσει τον προθάλαµο για µια γενικότερη απαξίωση του εθνικού πολιτισµού (του οποίου η γλώσσα αποτελεί θεµελιώδες και διακριτικό συστατικό) και συνακόλουθα να οδηγήσει σε µία µορφή πολιτιστικής ξενοµανίας. Η εκµάθηση ξένων γλωσσών από νεαρά άτοµα που επιθυµούν να σπουδάσουν στο εξωτερικό συχνά καταλήγει στην υποτίµηση των µαθηµάτων που διδάσκονται στη µητρική τους γλώσσα και έχει ως αποτέλεσµα να µη αποκτούν µία σφαιρική παιδεία πάνω σε θέµατα της εθνικής ιστορίας τους. Νταουλτζής. του συντακτικού.). Ραβδά. Τσουκαντάς.Γ.
έλλειψη ποικιλίας εκφραστικών µέσων. επαναλήψεις. κινητά τηλέφωνα…) εις βάρος του λόγου. που χαρακτηρίζεται και από τη χρήση τυποποιηµένων φράσεων) • Αστοχία στην επιλογή της σωστής λέξης για κάθε περίσταση • Βαρβαρισµοί (γραµµατικά λάθη) • Σολοικισµοί (συντακτικά λάθη) • Αναφοµοίωτο ξένο λεξιλόγιο • ∆υσκολία έκφρασης ειδικά των νέων σε σύνθετες µορφές λόγου ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΣΥΝΤΕΛΟΥΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΗ ΣΥΡΡΙΚΝΩΣΗ ΤΗΣ • ∆ιαρκής εξάπλωση της εικόνας (τηλεόραση. τυπικό ψυχρό. συντοµευµένου επικοινωνιακού κώδικα. συνθηµατικές. σε συνδυασµό µε το γεγονός ότι ανήκουµε σε περιορισµένη. γλωσσική κοινότητα επιβάλλουν στερεότυπους ξενισµούς. ∆ιεκπεραιώνουµε τις επικοινωνιακές ανάγκες όσο πιο γρήγορα µε λόγο συντετµηµένο. υπερβολική απλοποίηση. ηλεκτρονικοί υπολογιστές. Πλέον σκεφτόµαστε «κατ’ αίσθηση» δεν καλλιεργούµε τις επικοινωνιακές ικανότητές µας. • Ο περιορισµός των συνόρων. Η αξία της παραγωγικότητας υπερκαλύπτει την αξία της γλωσσικής πληρότητας και επικοινωνίας µε αποτέλεσµα τη χρήση τυποποιηµένου. τυποποιηµένη ορολογία παγκόσµιων γλωσσών (κυρίως αγγλικά) 14 . χρησιµοποιεί γλώσσα κωδικοποιηµένη. • «Ξύλινη γλώσσα» (άκαµπτος και στοµφώδης λόγος. στερεότυπες εκφράσεις. συναισθηµατικά φορτισµένη. τον προσωπικό διάλογο. αριθµητικά. Τα µέσα αυτά κυριαρχούν στη ζωή µας περιορίζοντας την ουσιαστική επικοινωνία. ανοηµατική. που κυριαρχεί σε κάθε µας εκδήλωση.ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ ΓΛΩΣΣΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΠΤΥΧΕΣ ΤΟΥ ΓΛΩΣΣΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ • Φτωχό λεξιλόγιο (λεξιπενία). κενολογία. αοριστολογία • Τυποποιηµένες. • Αγχωτικό κλίµα σε εργασιακό περιβάλλον και συναλλαγές. µε πλεονασµούς. η παγκοσµιοποίηση. • Αρνητικά επηρεάζει και η φτωχή χρήση της γλώσσας από µη ικανούς γλωσσικά δηµοσιογράφους ή τηλεοπτικά πρόσωπα που καταλαµβάνουν δηµοσιογραφικό ρόλο µε κριτήρια άσχετα • Η διαφήµιση εµπορική και πολιτική. συνθηµατική. σκόπιµες ασυνταξίες κλπ.
να παρακολουθεί διαλέξεις. η δυσκαµψία στην έκφραση οδηγεί στην αδυναµία ακριβούς διατύπωσης. να συνειδητοποιήσει την αξία των γραπτών µνηµείων του παρελθόντος και της παράδοσης. Τσουκαντάς. Χαδιάρη ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΛΩΣΣΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ • Πνευµατική και συναισθηµατική συρρίκνωση του ανθρώπου. συζητήσεις. Ραβδά. Π. δυσκολεύει την ουσιαστική επικοινωνία • Η περιορισµένη γλωσσική ικανότητα προκαλεί αδυναµία συναισθηµατικής επικοινωνίας και εκδήλωσης του ψυχικού κόσµου • Ο γλωσσικά φτωχός άνθρωπος γίνεται εύκολο θύµα συνθηµατολογίας (διαφηµιστικής πολιτικής κοµµατικής θρησκευτικής) και χειραγώγησης ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ • Το άτοµο πρέπει να διαβάζει ιδιαίτερα λογοτεχνία. Σ. γιατί η γλώσσα δεν εκφράζει µόνο τη σκέψη αλλά και την προωθεί • Η ανοηµατικότητα λόγου. ιδιαίτερα το ραδιόφωνο και την τηλεόραση Η Παιδεία οφείλει να βοηθήσει το νέο να αποκτά ποικίλα γλωσσικά ερεθίσµατα. Αν.Γ. τον ποιοτικό κινηµατογράφο. να καλλιεργήσει την εθνική γλωσσική του συνείδηση Τα ΜΜΕ να περιορίσουν τις γλωσσικές αυθαιρεσίες και τις ξενικές εκφράσεις ιδίως στο χώρο της διαφήµισης • • 15 . Νταουλτζής. Πανουτσο̟ούλου. να φροντίσει για τη γενικότερη καλλιέργειά του ψυχική και πνευµατική. να έρχεται σε επαφή µε το θέατρο. Αυτό παρεµποδίζει το διάλογο µεταξύ ατόµων και οµάδων. Αρ. να χρησιµοποιεί επιλεκτικά τα ΜΜΕ.
Έτσι σε πολλές χώρες του κόσµου δηµιουργήθηκαν αντίστοιχες ψηφιακές γλώσσες. δηλαδή. προέκυψε πρόβληµα αναφορικά µε τους αλλόγλωσσους χρήστες που δε γνώριζαν την αγγλική γλώσσα. που ήταν οι Ηνωµένες Πολιτείες Αµερικής). Η ψηφιακή αυτή γλώσσα ή ιδίωµα επινοήθηκε στα πρώτα στάδια της εµφάνισης των προσωπικών υπολογιστών (Personal Computer) στη δεκαετία του 1980 και είναι µια µορφή γραπτού γλωσσικού κώδικα. ανάµεσα στα οποία περιλαµβάνονται και τα greeklish. Επειδή οι επικοινωνίες στο διαδίκτυο.). ψηφιακά fora. deutschlish κτλ. 16 . να σηµειωθεί ότι η ψηφιακή γλώσσα δε χρησιµοποιείται αποκλειστικά και µόνο στο διαδίκτυο [ηλεκτρονικό ταχυδροµείο (email) ή διάλογοι σε άµεσο χρόνο (online messenger.). στην αρχική του µορφή. chat rooms. αλλά επιθυµούσαν να αξιοποιήσουν το τεχνολογικό αυτό επίτευγµα. οι οποίες βασίζονταν σε µία κοινή ιδέα: Στη φωνητική µεταγραφή των λέξεων κάθε γλώσσας στο γραπτό λόγο µε τη χρήση των λατινικών χαρακτήρων τής αγγλικής γλώσσας. για να καλύψει τις ανάγκες επικοινωνίας ανάµεσα στους έλληνες χρήστες τού διαδικτύου (INTERNET). κυβερνοσυζητήσεις κ. πραγµατοποιούνταν αποκλειστικά στην αγγλική γλώσσα (εξαιτίας της χώρας προέλευσης των πρώτων λογισµικών.ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ ΨΗΦΙΑΚΗ ΓΛΩΣΣΑ (GREEKLISH) ΟΡΙΣΜΟΣ – ΧΩΡΟΧΡΟΝΙΚΗ ∆ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ Greeklish ονοµάζεται το τεχνητό γλωσσικό ιδίωµα που επινοήθηκε. στα greeklish η ελληνική λέξη «καληµέρα» µεταγράφεται ως «kalhmera» ή «kalimera»). Από το γεγονός αυτό προέκυψε ένα πλήθος τεχνητών ψηφιακών γλωσσών ή αλλιώς ψηφιακών ιδιωµάτων (franclish. Ο όρος προέρχεται από τη σύντµηση των όρων «greek» (ελληνικά) και «lish» [κατάληξη της λέξης «english» (αγγλικά)]. Με την πάροδο του χρόνου βέβαια και µε τη δηµιουργία γραµµατοσειρών για κάθε σχεδόν οµιλούµενη γλώσσα. αλλά οι ψηφιακές γλώσσες εξακολουθούν να χρησιµοποιούνται από πολλούς.ά. τέλος.χ. Πρέπει.] αλλά και σε άλλες µορφές ηλεκτρονικής επικοινωνίας (µηνύµατα sms σε κινητά τηλέφωνα κ.λπ. οι χρήστες του διαδικτύου µπορούσαν να επικοινωνήσουν στη µητρική τους γλώσσα. κάθε λέξη µιας γλώσσας µεταγράφεται – για τους σκοπούς τής ψηφιακής επικοινωνίας – µε αγγλικούς (λατινικούς) χαρακτήρες και όχι µε τους χαρακτήρες/ σύµβολα της µητρικής γλώσσας τού χρήστη (π.
χ. µέσα στον οποίο αισθάνονται ασφαλείς. Αρ. Η χρήση των greeklish τότε είναι εκ των πραγµάτων υποχρεωτική. • • 17 . Τα κυριότερα επιχειρήµατα υπέρ και κατά της ψηφιακής γλώσσας είναι τα ακόλουθα: Α. εποµένως. Τσουκαντάς. αφού έχει καθιερωθεί στη συνείδηση εκατοµµυρίων ατόµων σε ολόκληρο τον κόσµο και φυσικά και των Ελλήνων. όταν δεν µπορούν να χρησιµοποιήσουν ελληνικές γραµµατοσειρές (π. Σ. αλλά συναντάται σε ολόκληρο τον κόσµο (µε παραλλαγές ανάλογα µε τη χώρα και την αντίστοιχη εθνική γλώσσα). Ραβδά. όταν επισκέπτονται χώρες της αλλοδαπής ή όταν ο προσωπικός υπολογιστής τους ή το κινητό τηλέφωνό τους δε διαθέτει λογισµικό µε ελληνικούς χαρακτήρες). Τα λογισµικά προγράµµατα που χρησιµοποιούνται διεθνώς είναι «γραµµένα» στην αγγλική γλώσσα. Χαδιάρη GREEKLISH: ΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ Η χρήση της ψηφιακής γλώσσας από τους χρήστες τού διαδικτύου και της τεχνολογίας γενικότερα έχει προκαλέσει ευρύτατες συζητήσεις σε πολλές χώρες – ανάµεσα στις οποίες και η Ελλάδα – αναφορικά µε τη σκοπιµότητά της και τους κινδύνους που ενδεχοµένως εγκυµονεί. χάρη στην ευκολία. Αν. Ο βασικότερος λόγος είναι ότι εξυπηρετεί τις ανάγκες επικοινωνίας τους. Εποµένως.Γ. Είναι φυσιολογικό εποµένως να έχει γίνει – εκ των πραγµάτων – αποδεκτή από τους χρήστες τού διαδικτύου και να έχει σταδιακά µετατραπεί σε αναπόσπαστο κεφάλαιο της διαδικτυακής και ηλεκτρονικής κουλτούρας. η οποία θεωρείται η πιο διαδεδοµένη και ευρέως οµιλούµενη γλώσσα στον κόσµο (όπως στο παρελθόν υπήρξε και η ελληνική) και. Πανουτσο̟ούλου. που αντιµετωπίζουν µε σκεπτικισµό το «θαυµαστό καινούργιο κόσµο» τής Κυβερνητικής και πιστεύουν ότι θα γκρεµίσει και ένα κοµµάτι τού κόσµου τους. Νταουλτζής. η κριτική εναντίον όσων την χρησιµοποιούν είναι ουτοπική. ως εκ τούτου. τη χρησιµότητα και την αποτελεσµατικότητά της. έχει επηρεάσει τις υπόλοιπες τόσο «οπτικά» («οπτική συνήθεια») όσο και λεξιλογικά (σε επίπεδο συµβόλων/ χαρακτήρων και σε επίπεδο γλωσσικών δανείων). Επιχειρήµατα υπέρ της ψηφιακής γλώσσας • Η ψηφιακή γλώσσα δεν αποτελεί µόνο ελληνικό «φαινόµενο». συνιστώντας συστατικό γνώρισµα της προόδου στο χώρο τής ηλεκτρονικής και της διαδικτυακής επικοινωνίας. Η αρνητική κριτική κατά των greeklish. Π. ισοδυναµεί κατά βάθος µε πράξη τεχνοφοβίας και δεν είναι τυχαίο ότι προέρχεται συνήθως από άτοµα µεγάλης ηλικίας.
Και. σε «ειδικές συνθήκες χρήσης». σε πολλές γλώσσες (π. Ακόµη δε και σε αυτήν την ακραία περίπτωση. • 18 . Κι όπως κάθε γλωσσική ποικιλία. Όπως τονίζουν µάλιστα οι ίδιοι. για λόγους εργασίας. ακόµη και αν. τότε αυτό θα είναι µία αλλαγή επιβεβληµένη από τις τρέχουσες εξελίξεις και θα έχει πρώτα εγγραφεί ως αντίληψη στη συνείδηση των Ελλήνων. υποτεθεί ότι η ελληνική γλώσσα κινδυνεύει να αλλοιωθεί µορφολογικά (στο επίπεδο των γραπτών συµβόλων) από τα greeklish. Ανάλογες αλλαγές σηµειώνονται στη γραµµατική και στο συντακτικό. Μέσα στο πέρασµα των αιώνων αποτελεί σύνηθες φαινόµενο η αλλαγή των γραπτών συµβόλων. σύµφωνα µε τους γλωσσολόγους. ενώ ο σκληρός πυρήνας της ελληνικής γλώσσας (τα σηµαινόµενα. η χρήση µίας γλωσσικής ποικιλίας δεν επηρεάζει την εκµάθηση και ορθή χρήση της µητρικής/ εθνικής γλώσσας. Η χρήση λατινικών χαρακτήρων κατά τη διαδικασία µεταγραφής των λέξεων στην ψηφιακή γλώσσα δεν απειλεί την ελληνική γλώσσα. οι ιδέες. ενώ στις υπόλοιπες δραστηριότητές τους χρησιµοποιούν τη µητρική τους γλώσσα. τα νοήµατα) και όλα τα πολιτισµικά και ιστορικά στοιχεία που εµπεριέχει δεν µπορεί επ’ ουδενί να επηρεαστεί και να αλλοιωθεί. κάθε µορφή παρεµβατισµού και προστατευτισµού µιας γλώσσας – όπως στην περίπτωση αποκλεισµού της ψηφιακής γλώσσας στο όνοµα της ακεραιότητας της ελληνικής γλώσσας – είναι καταδικασµένη σε αποτυχία. αφού η γλώσσα είναι ένας ζων και αενάως µεταβαλλόµενος οργανισµός. αλλά στις αγγλοσαξονικές γλώσσες). ενώ ο λεγόµενος δασύς φθόγγος έχει υιοθετηθεί και επιβιώσει όχι στην ελληνική. διαθέτει µία ιδιαίτερη µορφολογία και οµιλείται σε συγκεκριµένο περιβάλλον (το ψηφιακό/ διαδικτυακό). Συνεπώς.ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ • Η ψηφιακή γλώσσα θα µπορούσε να θεωρηθεί – µε την ευρεία έννοια – µια κοινωνική γλωσσική ποικιλία. εφόσον οι χρήστες του διαδικτύου χρησιµοποιούν τα greeklish µόνο εντός ηλεκτρονικού/ ψηφιακού πλαισίου και µόνο για να εξυπηρετήσουν συγκεκριµένες επικοινωνιακές ανάγκες τους. δηλαδή του αλφαβήτου. Έτσι. στο αρχαίο ελληνικό αλφάβητο υπήρχε το δίγαµµα. όπως τονίζουν οι γλωσσολόγοι. που δεν υφίσταται σήµερα.χ. θα είναι µία καθαρά µορφολογική αλλαγή. καταρρίπτεται και το επιχείρηµα που θέλει τους χρήστες των greeklish να µην είναι εξίσου ικανοί χειριστές της (επίσηµης) ελληνικής γλώσσας.
Και η οπτική εξοικείωση των µικρών χρηστών του διαδικτύου και της κινητής τηλεφωνίας µε τους λατινικούς χαρακτήρες δηµιουργεί το λεγόµενο «κυρίαρχο γλωσσικό πρότυπο»: αυτό σηµαίνει ότι η αγγλική γλώσσα εγγράφεται στο υποσυνείδητο των ατόµων ως «ανώτερη» και η ελληνική ως «κατώτερη». Τσουκαντάς. Μέσα στο πλαίσιο της παγκοσµιοποίηση επιχειρείται η ισοπέδωση (ευφηµιστικά ονοµάζεται «εξοµάλυνση») των πολιτισµικών διαφορών των λαών και η πολιτισµική τους εξοµοίωση. µε αποτέλεσµα σταδιακά η τελευταία να υποχωρεί να µεταλλάσσεται. χαρακτήρες) ξένα προς αυτήν συνιστά µια ευθεία απειλή για την υπόστασή της είτε γίνεται συνειδητά είτε ασυνείδητα. γιατί η εκµάθηση µιας γλώσσας γίνεται – σύµφωνα µε τους γλωσσολόγους και τους παιδοψυχολόγους – κατά κύριο λόγο οπτικά και µιµητικά. πολιτικού και πολιτισµικού µοντέλου τής εποχής µας. Σε αυτήν αντικατοπτρίζονται παραδόσεις.Π. Η ψηφιακή γλώσσα αποτελεί ένα είδος πολιτισµικού ιµπεριαλισµού των χρηστών τής αγγλικής γλώσσας (κυρίως των Η. που είναι γνωστό ως «παγκοσµιοποίηση». γιατί πλήττει άµεσα ένα κεφαλαιώδες συστατικό στοιχείο της. Το γεγονός αυτό δεν είναι τόσο αθώο όσο φαινοµενικά δείχνει. Η επικοινωνία στο διαδίκτυο και στην κινητή τηλεφωνία µπορεί να γίνεται µε ελληνικούς χαρακτήρες. πολλών χρηστών να χρησιµοποιούν greeklish (εκτός των περιπτώσεων που η ηλεκτρονική συσκευή τους δε διαθέτει ελληνικούς χαρακτήρες. Τα Η ελληνική γλώσσα (όπως και κάθε άλλη εθνική γλώσσα αντίστοιχα) είναι ένα θεµελιώδες κεφάλαιο του εθνικού µας πολιτισµού. αντιλήψεις. δηλαδή µια µορφή άλωσης της ελληνικής (και όχι µόνο) γλώσσας από την αγγλική. Η εµµονή. κάτι που τους αποµακρύνει από τα αντίστοιχα σύµβολα της ελληνικής.Α. Αρ. ιδέες. Χαδιάρη Β. Αν. Π. Η αντικατάσταση των ελληνικών χαρακτήρων µε λατινικούς συνιστά µία µορφή «γλωσσικής αποικιοποίησης». Κάθε µεταγραφή της µε στοιχεία (σύµβολα. γεγονός πολύ σπάνιο πλέον) φανερώνει ότι χρησιµοποιούν τους 19 • • . Ραβδά. εποµένως. Νταουλτζής. Σ. Πρόκειται για µια διαδικασία σταδιακής εξοικείωσης των Ελλήνων χρηστών µε τους χαρακτήρες της αγγλικής. το αλφάβητο. Επιχειρήµατα κατά της ψηφιακής γλώσσας • Η ψηφιακή γλώσσα αποτελεί ένα διαβρωτικό για την ελληνική γλώσσα µηχανισµό.Γ. αφού οι εταιρείες από την αρχή σχεδόν της εµφάνισης αυτών των τεχνολογικών επιτευγµάτων µερίµνησαν γι’ αυτό. ήθη και ιστορικές παρακαταθήκες αιώνων. πάντοτε όµως κάτω από τη δεσποτική παρουσία του αγγλοσαξονικού µοντέλου (ζωής) και της αγγλοσαξονικής γλώσσας.) πίσω από την προµετωπίδα των τεχνολογικών συµβάσεων και περιορισµών. Απώτερος στόχος της είναι η αποδυνάµωση του στοιχείου εκείνου που οι γλωσσολόγοι ονοµάζουν «εθνογλωσσική συνείδηση» ή «εθνογλωσσική ταύτιση» και αποτελεί µία πτυχή τού κυρίαρχου οικονοµικού. Πανουτσο̟ούλου.
Είναι περισσότερο ένα ιδίωµα του οποίου η διαφορά µε τα υπόλοιπα είναι πως πρόκειται για τεχνητή επινόηση και δεν όχι προϊόν «φυσικής γλωσσικής επιλογής». αλλά εργαλείο συγκεκριµένων (αδιαφανών) κέντρων. δεν αποτελεί µια αυθόρµητη έκφραση λόγου τού λαού ή κάποιας κοινωνικής οµάδας. Η αλήθεια είναι ότι η ψηφιακή γλώσσα έχει γίνει πλέον συνήθεια για τους περισσότερους χρήστες και δείχνει τη βαθιά όσο και επικίνδυνη διείσδυση της αγγλικής γλώσσας στη συνείδηση αλλά και στο υποσυνείδητό τους. που καλύπτουν την αδυναµία τους κάτω από το άλλοθι των greeklish.ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ τεχνικούς περιορισµούς ως πρόφαση (πέραν των όντως υπαρκτών). Το γεγονός ότι η ψηφιακή γλώσσα επιτρέπει τη µεταγραφή των λέξεων µε διαφορετικούς τρόπους (π. η ψηφιακή γλώσσα γίνεται το όχηµα για πληµµελή εκµάθηση της ελληνικής γλώσσας αλλά και καταφύγιο πολλών ανορθόγραφων συµπατριωτών µας. γεωγραφικά. κοινωνικά και πολιτιστικά γνωρίσµατα και συνθήκες. χάνει την πεµπτουσία µιας γλώσσας ή µίας διαλέκτου. Αποτελεί κοινή παραδοχή ότι η µορφολογία της ψηφιακής γλώσσας είναι αρκετά χαλαρή και µεταβαλλόµενη. η λέξη «κυνηγός» µπορεί να µεταγραφεί ως «kynhgos» αλλά και ως «kinigos») αποµακρύνει τους µικρούς σε ηλικία χρήστες από την επίσηµη (ορθή) νόρµα των λέξεων. Και από τη στιγµή που η ψηφιακή γλώσσα δεν είναι κάτι πηγαίο. αφού µπορούν να µεταφέρουν την ψηφιακή µεταγραφή και στο γραπτό λόγο τους (να γράφουν δηλαδή τη λέξη «κυνηγός» και ως «κινιγός»). Αυτό σηµαίνει ότι πολλοί χρήστες χρησιµοποιούν τα greeklish όχι µόνο λόγω εξοικείωσης µαζί τους στο διαδίκτυο αλλά και επειδή θεωρούν φυσιολογικό να χρησιµοποιούν την αγγλική γλώσσα (έστω και σε επίπεδο χαρακτήρων/ συµβόλων) στο πλαίσιο της γενικευµένης τάσης τους να αφοµοιώνουν και να υιοθετούν ξενικά πρότυπα και στοιχεία.χ. • Η χρήση των greeklish επηρεάζει και την ορθή εκµάθηση της ελληνικής γλώσσας. και δεν µπορεί να θεωρηθεί ότι εµπλουτίζει την ελληνική γλώσσας όπως οι υπόλοιπες διάλεκτοι και ιδιώµατα. Έτσι. Τα greeklish δεν µπορούν να θεωρηθούν ιδιαίτερη γλωσσική ποικιλία. Το γεγονός αυτό µάλιστα εντάσσεται από τους ειδικούς και στην ευρύτερη τάση τής ξενοµανίας που χαρακτηρίζει ένα µεγάλο τµήµα της νεοελληνικής κοινωνίας. Συγκεκριµένα. έστω και µε τις ιδιαιτερότητές της. • 20 . έχει διαπιστωθεί από έρευνες ότι πολλοί µαθητές της πρωτοβάθµιας εκπαίδευσης που είναι εξοικειωµένοι µε τη χρήση των greeklish πραγµατοποιούν σωρεία λαθών στην ορθογραφία. διαµορφωµένης από ξεχωριστά και εντελώς ιδιαίτερα ιστορικά. Το γεγονός αυτό όµως έχει επιπτώσεις στην ορθή γραφή των λέξεων της ελληνικής γλώσσας.
ντε! . Προφορικός λόγος: • • • • • Εξυπηρετεί άµεσες επικοινωνιακές ανάγκες. η γειτόνισσά σου. χθες είδα την Ελένη. βλέµµα. ∆ιαθέτει εξωγλωσσικά (χειρονοµίες. Προτιµά την ενεργητική σύνταξη και αποφεύγει την παθητική. την/δε/τα/την αιτία των γεγονότων δεν/ίσως δεν/ µάλλον δεν την ξέρετε) Προτιµά πολλές φορές την προτασιακή δοµή: «θέµασχόλιο» και όχι την προτασιακή δοµή: «υποκείµενοκατηγόρηµα» (π. Αρ. Είναι συντακτικά «χαλαρός». χροιά. ρυθµός. Σ. ξέρω 'γω. και έκανα κι αυτό και έκανα το άλλο. προφορά. το ευχαριστήθηκα!). Π. χόρεψα. λιγάκι.χ. λίγο.Γ. πράγµα.). Ραβδά. Πανουτσο̟ούλου. την ξαδέλφη σου νοµίζω/ τώρα που το θυµήθηκα. Αν. Είναι διάσπαρτος από «πραγµατολογικά µόρια» (π. νοµίζω. έκφραση προσώπου κτλ. ένταση φωνής κτλ. και παραγλωσσικά στοιχεία (επιτονισµός.χ.) Χαρακτηρίζεται από αφθονία λέξεων ασαφούς σηµασίας και γενικευτικών όρων (π.χ.χ. κάτι κ. λίγο.χ.λπ.ά.) • • • • • • • • 21 . εε. Προηγείται ιστορικά/ χρονικά στην εµφάνιση και τη χρήση. περιλαµβάνοντας ατελείς προτάσεις και ακολουθίες ανολοκλήρωτων φράσεων. Χρησιµοποιεί ευρύτατα την παράταξη και την ασύνδετη συµπαράθεση προτάσεων (π. τι κάνει η Ελένη – ξέρεις ποια σου λέω. Λειτουργεί σε διαπροσωπικό επίπεδο. ∆ιαθέτει περιορισµένο χρονικό περιθώριο παραγωγής.). αα κ. Τσουκαντάς. τραγούδησα. ∆ιδάσκεται από το στενό (οικογενειακό) και ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον. ας πούµε. έτσι. Χαρακτηρίζεται από επανάληψη συντακτικών δοµών και από επανεκκινήσεις που βελτιώνουν προηγούµενες διατυπώσεις (π. Χαδιάρη ΠΡΟΦΟΡΙΚΟΣ ΚΑΙ ΓΡΑΠΤΟΣ ΛΟΓΟΣ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ ΠΡΟΦΟΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ Α. πολύ. που λένε. παύσεις.). Νταουλτζής.
συνεπώς κ. Έπεται ιστορικά/ χρονικά στην εµφάνιση και τη χρήση.). Λειτουργεί σε εξατοµικευµένο επίπεδο. ο διευθυντής ήταν ευδιάθετος τη χθεσινή ηµέρα και έδωσε άδεια στους υπαλλήλους).). είναι γενναιόδωρος και µεγαλόκαρδος κ.χ. ∆ιαθέτει ευρύ (συχνά και απεριόριστο) χρονικό περιθώριο παραγωγής.χ.λπ.λπ. ∆εν χρησιµοποιεί επανάληψη συντακτικών δοµών. ∆ιαθέτει µετακειµενικούς δείκτες. • • • • • • • 22 . δηλαδή λέξεις που δηλώνουν τη διάρθρωση και οργάνωση του κειµένου (π. µετοχές και επιρρήµατα (π. δεύτερο. όπως επίθετα.χ. Γραπτός λόγος: • • • • • Εξυπηρετεί έµµεσες επικοινωνιακές ανάγκες. δίνοντας έµφαση στα συστατικά του κατηγορήµατος . δηλαδή στο ρήµα. τρίτο κ.). ∆ιδάσκεται σε ειδικά (εκπαιδευτικά) ιδρύµατα από ειδικά καταρτισµένους λειτουργούς (δασκάλους και καθηγητές). Προτιµά ονοµατικές φράσεις µε πολλούς προσδιοριστικούς όρους.λπ. το κατηγορούµενο και το αντικείµενο (π. Επιλέγει την προτασιακή δοµή: «υποκείµενο-κατηγόρηµα». Χρησιµοποιεί εξίσου τόσο την ενεργητική όσο και την παθητική σύνταξη (δίνοντας µεγαλύτερη έµφαση στη δεύτερη). Είναι προσχεδιασµένος και συντακτικά δοµηµένος και οργανωµένος µε χρήση ολοκληρωµένων προτάσεων. Περιλαµβάνει µεγάλη ποικιλία δευτερευουσών προτάσεων και υποτακτικών συνδέσµων (π.χ. οι διοικητικές αρχές.ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ Β. αντίθετα. πρώτο. επίσης.
Ο αναλφαβητισµός είναι φαινόµενο δηλωτικό της πολιτισµικής ανάπτυξης ενός λαού. Νταουλτζής. Π. η αδυναµία ανάγνωσης και γραφής. όπου πλήττει κυρίως: οικονοµικά εξαθλιωµένα στρώµατα. Παρατηρείται κυρίως στις υπανάπτυκτες χώρες και λιγότερο στις αναπτυσσόµενες. τον αγροτικό πληθυσµό. Εµφανίζεται. Αρ. ΜΟΡΦΕΣ – ΕΙ∆Η ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΥ • • Πλήρης / ολικός : πλήρης άγνοια γραφής και ανάγνωσης Μερικός : ικανότητα ανάγνωσης. Αν. Πανουτσο̟ούλου. µετανάστες και πρόσφυγες. αλλά όχι γραφής 23 .Γ. τις γυναίκες. κατώτερες κοινωνικές τάξεις. Τσουκαντάς. Χαδιάρη ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Αναλφαβητισµός. Σ. µε την κλασική έννοια του όρου. Σύµφωνα µε την UNESCO “αναλφάβητος είναι όποιος δεν έχει αποκτήσει τις αναγκαίες γνώσεις και ικανότητες για την άσκηση όλων των δραστηριοτήτων για τις οποίες η γραφή. όµως. η ανάγνωση και η αρίθµηση είναι απαραίτητες”. Ραβδά. είναι η άγνοια των στοιχειωδών εργαλείων του γραπτού λόγου. και στις αναπτυγµένες. γενικά τις µειονότητες.
και β. Αυτή η µορφή αναλφαβητισµού είναι ανεξάρτητη από την τυπική µόρφωση και συναντάται σε κάθε κοινωνικό στρώµα. οικονοµική. πολιτική). Στη σηµερινή εποχή παράλληλα µε την κλασική έννοια του αναλφαβητισµού έχει εισαχθεί και το φαινόµενο του τεχνολογικού – ψηφιακού αναλφαβητισµού. σήµερα. ο λειτουργικός αναλφαβητισµός είναι η αδυναµία κατανόησης απλών γεγονότων τα οποία αναφέρονται στην καθηµερινή ζωή των ανθρώπων (κοινωνική. τους oργανικά αναλφάβητους. εκείνους δηλαδή που διδάχθηκαν γραφή και ανάγνωση. Αξίζει εντούτοις να σηµειωθεί ότι η γενίκευση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης και η εξάπλωση των ΜΜΕ µετέβαλαν σε µεγάλο βαθµό το περιεχόµενο του αναλφαβητισµού. εκείνους δηλαδή που δε διδάχθηκαν ποτέ γραφή και ανάγνωση. άρα δε φοίτησαν ποτέ στο σχολείο. αλλά στη συνέχεια δεν καλλιέργησαν αυτές τις γνώσεις. Η στοιχειώδης ικανότητα διαχείρισης του τεράστιου όγκου πληροφοριών που διοχετεύεται µέσω των τεχνολογικών – ψηφιακών επιτευγµάτων αναδεικνύεται σε γνώση µείζονος σηµασίας όµοια µε αυτή της γραφής και ανάγνωσης. Μετά την πάροδο µερικών δεκαετιών ή ετών ο ορισµός του αναλφαβητισµού είναι ιδιαιτέρως πιθανό να εµπεριέχει την έλλειψη γνώσης διαχείρισης αρχείου στον ηλεκτρονικό υπολογιστή ή την άγνοια χρησιµοποίησης του ηλεκτρονικού ταχυδροµείου. µε αποτέλεσµα να ατονήσουν και να ξεχαστούν. τους λειτουργικά αναλφάβητους.ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ Οι αναλφάβητοι χωρίζονται επίσης σε δύο µεγάλες κατηγορίες : α. Έτσι. 24 .
Ραβδά. Πανουτσο̟ούλου. Προκαταλήψεις. οικονοµική και κοινωνική καθυστέρηση. αλλεπάλληλες πολεµικές περιπέτειες – µακρόχρονη υποδούλωση σε ξένους κατακτητές. Αδιαφορία του κράτους για την επαρχία. στερεότυπα. Πολιτικά συµφέροντα προσπάθεια πολιτικής χειραγώγησης και εκµετάλλευσης των αναλφάβητων από ανελεύθερα κάθεστώτα.κτηνοτρόφων διασπορά µεγάλου τµήµατος πληθυσµού σε µικρούς αγροτικούς οικισµούς. τις αγροτικές περιοχές. προσφυγιά Πόλεµος. Π. Χαδιάρη ΑΙΤΙΑ ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΥ • Η ανάγκη για βιοπορισµό οδηγεί στην αναζήτηση εργασίας από την παιδική ηλικία και εποµένως στην αποµάκρυνση από τα εκπαιδευτικά κέντρα. Σ. έλλειψη σχολείων). Κοινωνικές ανισότητες µη κατοχυρωµένο για όλους το κοινωνικό δικαίωµα στην παιδεία ο αναλφαβητισµός συνδέεται στενά µε τη φτώχεια και την κοινωνική περιθωριοποίηση (για παράδειγµα τα παιδιά αναλφάβητων γονιών έχουν µεγαλύτερες πιθανότητες να µείνουν αναλφάβητα). τις υποβαθµισµένες και τις δυσπρόσιτες (βλ.Γ. Η ευθύνη της οικογένειας Χαµηλό πνευµατικό επίπεδο περιορισµένες πνευµατικές δυνατότητες Μεγάλος αριθµός νοµάδων . Μετανάστευση. αδυναµία ίδρυσης σχολείων. • • • • • • • • • • 25 . Αρ. Τσουκαντάς. κοινωνικός και φυλετικός ρατσισµός. χαµηλό βιοτικό επίπεδο . Νταουλτζής. Αν.
να γνωρίσει τα πολιτικά προγράµµατα και άρα να επιλέξει ορθά. δεν έχει σαφή αντίληψη των ατοµικών και κοινωνικών πολιτικών δικαιωµάτων και υποχρεώσεών του) δυσκολεύεται να εξωτερικεύσει τον εσωτερικό του κόσµο. Η έντονη εξειδίκευση που οδηγεί σε πνευµατική µονοµέρεια. Η χρησιµοποίηση της σύγχρονης τεχνολογίας που εισάγει στοιχεία αυτοµατισµού στην καθηµερινή ζωή. φανατίζεται. είναι δέσµιος προκαταλήψεων. Σε ατοµικό επίπεδο ο αναλφάβητος: • • • • • • • εξαρτάται από τους άλλους ανθρώπους συχνά γίνεται αντικείµενο εκµετάλλευσης αδυνατεί να βρει εργασία (περιορισµένοι οι τοµείς απασχόλησης) υφίσταται υποβάθµιση του βιοτικού επιπέδου βυθίζεται σε σκοτάδι αµάθειας. • • ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΥ Α. να επικοινωνήσει µε τους άλλους =>οδηγείται στην αποµόνωση και την εσωστρέφεια αδυνατεί να επικοινωνήσει µε την γραπτή πολιτισµική παράδοση • • 26 . σε έλλειψη γενικών γνώσεων. συµπλέγµατα κατωτερότητας παρεµποδίζεται στη συµµετοχή του στα κοινωνικά και πολιτικά δρώµενα (ο αναλφάβητος δεν µπορεί να ενηµερωθεί. είναι πνευµατικά ανελεύθερος διακατέχεται από ανασφάλεια. οξύνει το πρόβληµα του αναλφαβητισµού. δεισιδαιµονιών – χειραγωγείται εύκολα. γίνεται άβουλο ενεργούµενο ον. προλήψεων.ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ ΕΙ∆ΙΚΑ ΑΙΤΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΥ ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΥ • Η πολυπλοκότητα των σύγχρονων συνθηκών ζωής οι ραγδαίες εξελίξεις ο καταιγισµός των ανθρώπων µε πληροφορίες από τα ΜΜΕ αδυναµία αφοµοίωσής τους από το σύγχρονο άνθρωπο.
Ραβδά. Σε κοινωνικό επίπεδο: • • • µένει ανεκµετάλλευτο πολύτιµο ανθρώπινο δυναµικό αδυναµία επαφής µε το γλωσσικό κώδικα. ο κοινωνικός ρατσισµός και υποθάλπονται οι κοινωνικές ανισότητες ο αναλφαβητισµός των γυναικών απαγορεύει την κοινωνική και οικονοµική χειραφέτηση της γυναίκας Ο αναλφαβητισµός δυσχεραίνει τις δηµοκρατικές διαδικασίες (οι αναλφάβητοι αδυνατούν να συµµετέχουν σε συλλογικές δραστηριότητες) ευνοούνται τα ολοκληρωτικά καθεστώτα οι χώρες µε υψηλό δείκτη αναλφαβητισµού δεν µπορούν να διαφυλάξουν τον πολιτισµό τους και να κατοχυρώσουν τις αξίες τους και γίνεται ευκολότερη η πολιτιστική αλλοτρίωση οι χώρες αυτές προβάλλουν µία αναξιοπρεπή εικόνα στο διεθνή χώρο διαιωνίζεται ο διαχωρισµός των λαών σε υπανάπτυκτους και αναπτυγµένους αδυναµία γόνιµης επαφής µε άλλους πολιτισµούς (“ο αναλφαβητισµός είναι εµπόδιο στην αλληλοδιείσδυση των πολιτισµών και στον αµοιβαίο εµπλουτισµό τους”) • • • • • • • 27 . Αρ. Τσουκαντάς. Αν. Πανουτσο̟ούλου. Π. άρα και µε την πολιτισµική παράδοση και την εθνική ταυτότητα ο αναλφαβητισµός αποτελεί τροχοπέδη για την τεχνολογική χειραφέτηση των λαών. Χαδιάρη Β. Νταουλτζής. Σ. ενισχύει την οικονοµική εξάρτηση των χωρών και διευρύνει το χάσµα µεταξύ των αναπτυσσόµενων και αναπτυγµένων χωρών ευνοείται η ανάπτυξη φαινοµένων κοινωνικής απόκλισης.Γ. αναστέλλει την οικονοµική ανάπτυξη.
φύλο. ανεξάρτητα από φυλή.ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΟΥ ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΥ • κατοχύρωση του δικαιώµατος στη µόρφωση για όλους τους ανθρώπους. θρήσκευµα. κοινωνική ή οικονοµική κατάσταση (να παρέχεται υποχρεωτικά η στοιχειώδης τουλάχιστον µόρφωση) απαγόρευση της παιδικής εργασίας δηµιουργία σύγχρονων εκπαιδευτικών κέντρων ιδιαίτερα στις αγροτικές και τις υποβαθµισµένες περιοχές ενίσχυση των προγραµµάτων επιµόρφωσης για τους ενήλικες αναλφάβητους τµήµατα υποδοχής για τα παιδιά των παλιννοστούντων παροχή από το κράτος οικονοµικής υποστήριξης στις οικογένειες των οικονοµικά ασθενέστερων µαθητών ώστε να µην αναγκαστούν να εγκαταλείψουν τις σπουδές τους ενεργοποίηση των διεθνών οργανισµών (ιδίως της UNESCO) εκστρατεία ενηµέρωσης από τα MME για τα ειδικά προγράµµατα επιµόρφωσης των ενηλίκων αναλφάβητων • • • • • • 28 .
Αρ. το άτοµο εξωτερικεύεται. αποκτά πρωτοβουλίες και αναπτύσσει την κριτική του ικανότητα. έρχεται σε επαφή µε τον συνάνθρωπο. Χαδιάρη ∆ΙΑΛΟΓΟΣ ΟΡΙΣΜΟΣ ∆ιάλογος ονοµάζεται η ανταλλαγή απόψεων πάνω σε ένα θέµα. ΕΙ∆Η – ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥ ∆ΙΑΛΟΓΟΥ • • • • • • • • Εσωτερικός διάλογος ∆ιαπροσωπικός διάλογος ∆ιάλογος µεταξύ γενεών ∆ιάλογος διδακτικός ∆ιάλογος επιστηµονικός ∆ιάλογος πολιτικός ∆ιάλογος µεταξύ κρατών (διακρατικός) ∆ιάλογος µε την Τέχνη Η ΑΞΙΑ ΤΟΥ ∆ΙΑΛΟΓΟΥ Α. Μέσω του διαλόγου. Ρυθµίζει παρεξηγήσεις και δυσαρµονίες. Τσουκαντάς. αφού µέσω αυτού δέχεται κρίσεις για τον εαυτό του από τους συνοµιλούντες. Ραβδά. αλλά και τις αδυναµίες του. καλλιεργεί την ηθική του. ενισχύει το φιλοµαθές και φιλοπερίεργο του ανθρώπου. Σ.Γ. φανατισµό. επιτυγχάνει δηµιουργική επικοινωνία µε άτοµα του οικογενειακού. • • • • 29 . αναγνωρίζει τα θετικά στοιχεία της προσωπικότητάς του. µε στόχο την προσέγγιση της αλήθειας. Π. Αν. Κάθε µέτοχος του διαλόγου εµπλουτίζει τις γνώσεις του. Το άτοµο απαλλάσσεται από δογµατισµό. συγγενικού και κοινωνικού περιβάλλοντος. Με το διάλογο το άτοµο αποκτά αυτογνωσία. Μέσω της ερευνητικής σκέψης. Νταουλτζής. κάνοντας εποικοδοµητική την επικοινωνία µεταξύ τους. αναζητώντας λύσεις στα αδιέξοδά του. Πανουτσο̟ούλου. Σε ατοµικό επίπεδο: • Ο διάλογος θέτει σε κίνηση τις πνευµατικές δυνάµεις του ατόµου και συµβάλλει στην εµβάθυνση της σκέψης.
βελτιώνεται η οικονοµία. µε ισχυρή κριτική ικανότητα. αυξάνεται η παραγωγή και ενισχύεται η έρευνα. οι απόψεις και αντιµετωπίζεται η µοναξιά. ισχυροποιούνται και συνυπάρχουν ειρηνικά άτοµα αντιµετωπίζονται µε µεγαλύτερη επιτυχία τα κοινά πραγµατώνονται κοινωνικά ιδανικά. και οµάδες. η κοινωνική • • Ο επιστηµονικός και καλλιτεχνικός διάλογος συµβάλλουν στην ανάπτυξη των γραµµάτων. Καλλιεργούνται σχέσεις αµοιβαίας εµπιστοσύνης. Η αλήθεια είναι πολύπλοκη και σύνθετη. Η πολυφωνία εξασφαλίζει πολυπρισµατική οπτική. τα βιώµατα και τις εµπειρίες του κάθε συνοµιλητή. των τεχνών και των επιστηµόνων. καλλιεργείται συνείδηση και προάγεται το συλλογικό συµφέρον. απροκατάληπτη και ελεύθερη σκέψη ώστε να είναι δεκτικοί και διατεθειµένοι να εξετάσουν κάθε λογικό επιχείρηµα. συνεργασίας. εξωτερικεύονται τα συναισθήµατα. • • • • ∆ΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ Ανταλλάσσουµε απόψεις για να αποδείξουµε την ορθότητα των απόψεων µας και να προσεγγίζουµε την αλήθεια. τις αξίες. γι’ αυτό χρειάζεται η πολύπλευρη εξέταση της πραγµατικότητας. προβλήµατα.ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ Β. 30 . Σε κοινωνικό επίπεδο: • Μέσω του διαλόγου καλλιεργούνται οι κοινωνικές σχέσεις. η οποία καθορίζεται από την καλλιέργεια. Οι συνδιαλεγόµενοι πρέπει να είναι πνευµατικά καταρτισµένοι και καλλιεργηµένοι. Αναπτύσσεται η άµιλλα.
Νταουλτζής. • 31 . αναπτύσσει την κριτική του ικανότητα. Π. αλληλοσυµπληρώνει και προωθεί τους επιστηµονικούς κλάδους. Η δηµοκρατία προστατεύει τα ανθρώπινα δικαιώµατα. • • ∆ΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ∆ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ • Το δηµοκρατικό πολίτευµα προσφέρει τις κατάλληλες προϋποθέσεις για την ελεύθερη διακίνηση ιδεών και την ελευθερία της σκέψης και της έκφρασης. δικαστική και εκτελεστική. Ο διάλογος προάγει την αξιοκρατία. Η γόνιµη και καλοπροαίρετη διαφωνία τονώνει την πνευµατική καλλιέργεια του επιστήµονα. Ραβδά. το ελεύθερο φρόνηµα. στην ανακάλυψη και ερµηνεία των όντων και των φαινοµένων. θεµελιώνει τη δηµοκρατία καλλιεργεί την ηθική υπόσταση του ατόµου. Ο λαός ασκεί έλεγχο στην εξουσία. Σ. Τσουκαντάς. στόχους και ιδανικά. Αν. ο πολίτης συµµετέχει στην άσκηση της εξουσίας µέσω των ελεύθερων εκλογών. το πολυκοµµατικό σύστηµα παρέχει τη δυνατότητα στη λαϊκή βούληση να εκφράζεται µέσω των πολιτικών κοµµάτων. την αξιοπρέπεια. • • • ∆ΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ • Ο εποικοδοµητικός διάλογος των επιστηµόνων οδήγησε στην αναζήτηση της αλήθειας. καλλιεργεί οράµατα. στην πολιτική διαπαιδαγώγηση.Γ. παίρνουν σωστές αποφάσεις. στην ελεύθερη παιδεία. στηρίζεται στις αρχές της ισότητας και της ισονοµίας. επιλύει προβλήµατα και αντιθέσεις. συνειδητοποιεί τα όριά του και αναγνωρίζει τις αδυναµίες του. Μόνο µε το διάλογο εξωτερικεύεται. τη µετριοπάθεια. η εξουσία διακρίνεται σε νοµοθετική. Χαδιάρη ∆ΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ • Ο άνθρωπος αναπτύσσει την κοινωνικότητά του µέσω της πνευµατικής και συναισθηµατικής σύνδεσης µε τους άλλους. τον αλτρουϊσµό. Αρ. στην κατάκτηση της γνώσης. καλλιεργεί την εµπιστοσύνη και την ειρηνική συνύπαρξη. ∆ηµιουργεί σχέσεις συνεργασίας. Μέσω του διαλόγου οι πολίτες πείθουν και πείθονται. συµµετέχουν στα κοινά. Πανουτσο̟ούλου.
τον οδηγούν στη βαθύτερη σύλληψη της πραγµατικότητας. • • • • • • • ∆ΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ Ο δηµιουργός κάθε έργου τέχνης δέχεται ερεθίσµατα από το περιβάλλον που τον διαµορφώνουν. αναπτύσσεται η κοινωνική και πολιτική του ευθύνη. 6) Καθοδηγείται στην προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωµάτων και στην αντιµετώπιση του αυταρχισµού. Ο διάλογος προάγει την αυτογνωσία. αναπτύσσει τη φαντασία. Η δηµοσιοποίηση φέρνει σε επαφή το δηµιουργό µε το κοινό του που ελέγχει και αξιολογεί το έργο του. 3) Εξευγενίζεται µέσα από την καλλιέργεια ηθικών αξιών (δικαιοσύνη. 7) Αποκτά διέξοδο στις αποτυχίες. της αγωνιστικότητας. Προωθείται η πολιτικοποίηση του µέσω του θεσµού των µαθητικών κοινοτήτων. 5) Πολιτικοποιείται ενισχύοντας την ατοµικότητα παράλληλα µε το πνεύµα της συλλογικότητας.ά. ειρήνη. της οµαλής συνύπαρξης και της γόνιµης συνεργασίας. 2) Ηθικοποιείται µέσα από τις αξίες (σεβασµός. της ειλικρίνειας. καλλιεργείται το δηµοκρατικό ήθος. στις ατοµικές και κοινωνικές δυσχέρειες. να προβληµατίζεται. προάγει την αισθητική του αγωγή. ευνοούν τον αυθορµητισµό του. Ο µαθητής κοινωνικοποιείται. ελευθερία. της δράσης. τη δηµιουργικότητα. της αλληλεγγύης. δηµοκρατία). την αισθητοποίηση και µετάπλασή της σε εκφράσεις και µορφές που µπορούν να δηµοσιοποιηθούν και σε άλλους. καλλιεργούν την ευαισθησία του. στις δοκιµασίες.) που το διδάσκει. να ασκεί την κριτική του ικανότητα. αναπτύσσει τις αξίες του σεβασµού. ο µαθητής συµµετέχει και µαθαίνει να σκέπτεται.ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ ∆ΙΑΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗ • Με τη συµβολή του διαλόγου η διδασκαλία γίνεται πιο ενδιαφέρουσα. τον προβληµατισµό. Συµβάλλει στην εποικοδοµητική επικοινωνία µεταξύ νέων και µεγαλύτερων. του προκαλούν χαρά. ν’ αξιολογεί. Το κοινό που διαλέγεται µε το έργο τέχνης: 1) Κοινωνικοποιείται εκφράζοντας τα βιώµατα και τις εµπειρίες του. της ειλικρίνειας. συνέπεια κ. διεγείρουν συναισθήµατα. της αλληλοκατανόησης. 32 . της δικαιοσύνης. 4) Ισχυροποιεί τη βούληση και την αποφασιστικότητά του µέσω της ανιδιοτέλειας.
Γνώση του ζητούµενου θέµατος. Νταουλτζής. • • Η επιστήµη και η τεχνολογία εξελίσσονται συνεχώς και χρειάζεται ασφαλής τρόπος ελέγχου των επιτευγµάτων. Κοινώς αποδεκτός κώδικας επικοινωνίας και κοινές στοχεύσεις από την πλευρά των συνοµιλητών. για να τροφοδοτείται ο διάλογος µε νέα στοιχεία και χρήση σωστών και ρεαλιστικών επιχειρηµάτων. Πανουτσο̟ούλου. Βασικές προϋποθέσεις του εποικοδοµητικού διαλόγου είναι: Προσωπικό ήθος. διαπληκτισµούς και διενέξεις. Χαδιάρη ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΕΠΟΙΚΟ∆ΟΜΗΤΙΚΟΥ ∆ΙΑΛΟΓΟΥ Ο εποικοδοµητικός διάλογος διέπεται από ελευθερία έκφρασης. κοινωνικών και πολιτικών συµφερόντων. ορθολογισµό. αποδοχή απόψεων και αναθεώρηση των ήδη υπαρχόντων. Αρ. Αν. κριτική ικανότητα. που οδηγούν σε έριδες. γιατί: • Η δοµή των σύγχρονων κοινωνιών απαιτεί πολύπλευρη συνεργασία και ανταλλαγή απόψεων. • 33 . • Η ΘΕΣΗ ΤΟΥ ∆ΙΑΛΟΓΟΥ ΣΤΗ ΣΗ ΜΕΡΙΝΗ ΕΠΟΧΗ Ο διάλογος σήµερα επιβάλλεται. απαλλαγµένη από το δογµατισµό. ώστε να µην µονοπωλείται η συζήτηση. Η ανθρωπότητα αντιµετωπίζει προβλήµατα. των οικονοµικών. Η άνοδος του µορφωτικού επιπέδου απαιτεί ανθρώπους µε ελεύθερη σκέψη. Απαραίτητο θεωρείται το δηµοκρατικό κλίµα. πνευµατική καλλιέργεια. που διασφαλίζει την πολυφωνία. Σ. σε αντιγνωµίες. λόγω των κοινωνικών αντιθέσεων. που εξοβελίζουν κάθε ανιδιοτελή πρωτοβουλία. ανυστεροβουλία και ανιδιοτέλεια εκ µέρους των συνδιαλεγοµένων. µε γνώµονα τη λογική. που θα προβάλλονται µε πειστικότητα. Σεβασµός στη γνώµη των άλλων. Σαφήνεια και συντοµία στην απόδοση των απόψεων. των πολέµων. το φανατισµό και την απολυτότητα. την ύπαρξη λόγου–αντιλόγου και την αδέσµευτη πλην ευπρεπή άσκηση κριτικής. των αντίθετων • • • • • • Κριτική των θέσεων. Τσουκαντάς. καλοπροαίρετη διάθεση. διάθεση για ουσιαστική επικοινωνία και ανταλλαγή απόψεων.Γ. Ραβδά. Π. σαφήνεια στη διατύπωση των θεµάτων. υποµονή.
αυθεντίες και δόγµατα. που προάγουν την κοινωνικότητα. Το σχολείο θα συµβάλει στη διαµόρφωση της προσωπικότητας. ώστε να δηµιουργούνται ολοκληρωµένες προσωπικότητες. ανεξάρτητα από προκαταλήψεις. το αυταρχικό και δηµαγωγικό πνεύµα. γίνονται ανταγωνιστικοί και δεν συνδιαλέγονται εποικοδοµητικά. η τυποποίηση του ανθρώπου. µε µια παιδεία (εκπαίδευση). Το σχολείο οφείλει να καλλιεργεί τις κοινωνικές αρετές. που θα προάγει το ενδιαφέρον για γνώση. • • ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ Ε∆ΡΑΙΩΣΗ ΤΟΥ ∆ΙΑΛΟΓΟΥ • Η διαλεκτική ικανότητα των ανθρώπων πρέπει να καλλιεργείται από τη νεανική ηλικία των ατόµων. υπονοµεύοντας την υλικοπνευµατική τους ολοκλήρωση. µε κριτήριο το σεβασµό στην ελεύθερη έκφραση και το δικαίωµα υποστήριξης κάθε ιδέας. θα ενισχύει την καλλιέργεια του γλωσσικού κώδικα και της ορθής και σαφούς έκφρασης. η πλάνη. προώθηση δηµοκρατικών αρχών που στηρίζονται στη συµµετοχή στα κοινά και προάγουν το συλλογικό συµφέρον. τη συνεργασία. σε διανθρώπινο και διακρατικό επίπεδο. η εγωπάθεια. την ευγενή άµιλλα. Πάταξη του καιροσκοπισµού και του λαϊκισµού. µε αποτέλεσµα να αδυνατεί να διαλεχθεί. γιατί: • Ο αλλοτριωτικός τρόπος ζωής. Οι άνθρωποι επιδιώκουν την υλική ευηµερία. την επικοινωνία. Η οικογένεια συµβάλλει καθοριστικά στην εδραίωση του διαλόγου. ώστε να καταπολεµείται η ιδεοληψία.ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ∆ιδακτικό Υλικό για τους Θεµατικούς Κύκλους της Α’ Λυκείου Τεύχος Α’ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ∆ΙΑΛΟΓΟΥ ΣΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΠΟΧΗ Ο διάλογος σήµερα χωλαίνει. Καλλιεργείται ο φανατισµός και η µισαλλοδοξία από πολιτικούς. Η διαπαιδαγώγηση των νέων πρέπει να γίνεται από τους φορείς κοινωνικοποίησης. Τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας πρέπει να µυούν κάθε νέο στις αρχές του δηµοκρατικού διαλόγου. στην προβολή ορθών προτύπων σκέψης και συµπεριφοράς µε υποδειγµατικές συζητήσεις. εάν τα προβλήµατα επιλύονται και οι αποφάσεις λαµβάνονται µε δηµοκρατικό τρόπο. • • • • • • 34 . η κρίση των αξιών και ο ατοµικισµός εξάλειψαν το σεβασµό στην άποψη του "άλλου". το άγχος και οι αυξηµένες απαιτήσεις οδηγούν τον άνθρωπο σε ψυχολογική καταρράκωση και πνευµατική νάρκωση. την οµαδικότητα. Η απουσία της ανθρωπιστικής παιδείας. κοινωνικούς και οικονοµικούς κύκλους.
