ÊÅÉÌÅÍÏ: Áíèóôçò (ÅÌ) Êùíóôáíôßíïò Êïýôóéêïò ÅÉÊÏÍÏÃÑÁÖÇÓÇ: ÓôñáôéùôéêÞ Åðéèåþñçóç
Ç éóôïñßá êáé ç áîßá ôçò ùò èåïðíåýóôïõ ãñáöÞò
Ç Á ãß á Ãñá öÞ á ðï ôå ëåß ôáé á ðü ôçí ÐáëáéÜ êáé ôçí ÊáéíÞ ÄéáèÞêç, ôï óýíïëï äçëáäÞ ôùí éåñþí âéâëßùí ôçò ÷ñéóôéáíéêÞò ðßóôåùò. Óôçí ÊáéíÞ ÄéáèÞêç ôá âéâëßá ôçò ÐáëáéÜò ïíïìÜæïíôáé «ãñáöÞ1», «ãñáöáß2»,
1 2 3 4
«Üãéáé ãñáöáß3» êáé «éåñÜ ãñÜììáôá4». Ï üñïò «ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç» äçëþíåé ôç óõìöùíßá ðïõ óõíïìïëïãÞèçêå ìåôáîý ôïõ Èåïý-Äçìéïõñãïý êáé ôïõ éóñáçëéôéêïý ëá ïý, ìå óêï ðü ôç ëý ôñù óç üëïõ ôïõ áí èñþ ðé íïõ ãÝ íïõò ìå ôïí åðáíáðñïóäéïñéóìü ôçò ó÷Ýóçò ôïõ Èåïý ìå ôïí
Éù. 2,22. Ðñáî. 8,32 ê.Ü. Ìáôè. 21,42. Ìáñê. 12, 42 ê.Ü. Ñùì. 1,2. ´ Ôéì. 3,15.
ÓÔÑÁÔÉÙÔÉÊÇ ÅÐÉÈÅÙÑÇÓÇ ÓÅÐ. - ÏÊÔ. 2006
94
Üíèñùðï, ç ïðïßá êëïíßóèçêå ìå ôï ðñïðáôïñéêü áìÜñôçìá. Ç óõìöùíßá áõôÞ, áí êáé óõíÜðôåôáé ìåôáîý ôïõ Ðáíôïäýíáìïõ êáé ÐÜíóïöïõ Èåïý ìå ôïí áäýíáìï êáé áìáñôùëü Üíèñùðï, ìéá óõìöùíßá äçëáäÞ ìåôáîý äýï Üíéóùí ìåñþí, åßíáé îåêÜèáñï üôé óõíïìïëïãÞèçêå ðÜíù óôç âÜóç ìéáò éäéáßôåñçò ó÷Ýóçò ðïõ õößóôáôáé ìåôáîý ôïõò. ÁõôÞ åßíáé ç ó÷Ýóç ôïõ óôïñãéêïý ðáôÝñá ìå ôïí ðñùôüôïêï õéü5. Ï Èåüò-ÐáôÝñáò, ãåìÜôïò áðü áðÝñáíôç áãÜðç, óå êáìßá ðåñßðôùóç äåí óêÝöôåôáé íá åãêáôáëåßøåé ôïí Üíèñùðï-õéü êáé ãé’ áõôü óõíÜðôåé ìáæß ôïõ óõìöùíßá (ÄéáèÞêç), äßíïíôÜò ôïõ ôçí åõêáéñßá íá ìåôáíïÞóåé êáé íá åðéóôñÝøåé óôï áéþíéï âáóßëåéï ôïõ Èåïý. Ï üñïò «ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç» ÷ñçóéìïðïéåßôáé ðáñÜëëçëá êáé ãéá ôïí ÷áñáêôçñéóìü ôïõ óõíüëïõ ôùí éåñþí âéâëßùí, ôá ïðïßá ùò èåüðíåõóôåò ãñáöÝò ðåñéÝ÷ïõí ôïõò üñïõò ôçò óõìöùíßáò áõôÞò. Ç ðñïÝëåõóç ôïõ üñïõ áõôïý áíÜãåôáé óôïí áðüóôïëï Ðáýëï, ï ïðïßïò ÷ñçóéìïðïßçóå ôïí üñï «ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç» ãéá íá äçëþóåé ôç ó÷Ýóç ôïõ Õéïý ìå ôéò «ãñáöÝò6». Óôçí Ðá ëáéÜ Äéá èÞ êç á íá öÝ ñï íôáé ðñáãìáôéêÜ éóôïñéêÜ ãåãïíüôá, áëëÜ êáé ãåãïíüôá áìöéâüëïõ áîéïðéóôßáò, äéüôé ç éóôïñßá ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò äåí åßíáé é óôï ñß á êá ôÜ ôç óýã ÷ñï íç Ýí íïéá. Åß íáé ç äéÞãçóç ãåãïíüôùí, ôá ïðïßá áðïêáëýðôïõí ôç èåúêÞ ðáñïõóßá êáé äýíáìç óôïí êüóìï7. Óôï êÝíôñï ôçò éóôïñßáò ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò âñßóêåôáé ï ÉóñáÞë, ùò ðåñéïýóéïò ëáüò êáé ùò öïñÝáò ôçò èåßáò Áðïêáëýøåùò. Ç èñçóêåßá ôïõ ÉóñáÞë áðïôåëåß Ýíá ìïíáäéêü öáéíüìåíï óôïí áñ÷áßï êüóìï. ¢ñ÷éóå ìå ôï ÌùõóÞ, áëëÜ ðñïåôïéìÜóèçêå áðü ôç èñçóêåßá ôùí Ðáôñéáñ÷þí. Ï
5 6 7
éó ñá ç ëé ôé êüò ëá üò åãêá ôá óôÜ èç êå óôçí Ðáëáéóôßíç ôï ðñþôï Þìéóõ ôçò äåýôåñçò ÷éëéåôçñßäáò ð.× êáé ç èñçóêåßá ôïõ, üðùò ìáñôõñåßôáé áðü ôç ÃÝíåóç êáé Üëëá åîùâéâëéêÜ êåßìåíá, Þôáí Ýíá äéáêñéôéêü åßäïò, ôåëåßùò äéáöïñåôéêü áðü ôéò ðáãáíéóôéêÝò èñçóêåßåò ôùí ëáþí ðïõ Þôáí åãêáôåóôçìÝíïé ãýñù áðü ôçí Ðáëáéóôßíç. Ï èåüò ôùí Ðáôñéáñ÷þí Þôáí ï èåüò ôçò öõëÞò, ôïí ïðïßï üöåéëå íá õðçñåôåß êáé íá ðéóôåýåé8. ÐÜíôùò ôá ÷ñïíïëïãéêÜ üñéá ôùí é óôï ñé êþí ãå ãï íü ôùí ðïõ á íá öÝñï íôáé óôçí Ðá ëáéÜ Äéá èÞ êç äåí ìðï ñïýí íá ðñïóäéïñéóôïýí ìå áêñßâåéá, åðåéäÞ, üðùò Þäç áíáöÝñáìå, ïé óõããñáöåßò ôçò åíäéáöÝñïíôáé ðñùôßóôùò ãéá ôï ó÷Ýäéï ôçò èåßáò ïéêïíïìßáò êáé äåõôåñåõüíôùò ãéá ôçí éóôïñéêÞ áêñßâåéá ôùí ãåãïíüôùí. 1⁄4ôáí ëÝìå èåßá ïéêïíïìßá åííïïýìå ôï ó÷Ýäéï ôïõ Èåïý, ðïõ õðÞñ÷å ðñïáéþíéá óôç óêÝøç Ôïõ êáé áöïñÜ ôçí ðïñåßá ôïõ áíèñþðïõ ãéá ôçí áðïêáôÜóôáóç ôùí ìåôáîý ôïõò ó÷Ýóåùí. Óôï ó÷Ýäéï áõôü, ôï ïðïßï åêäçëþíåôáé áìõäñÜ óôçí ÐáëáéÜ Äéá èÞ êç êáé ï ëï êëç ñþ íå ôáé áñ ãü ôå ñá ìå ôï áðïëõôñùôéêü Ýñãï ôïõ Éçóïý ×ñéóôïý, âáóßæåôáé ç äéäáóêáëßá ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò9.
Éóôïñßá ôïõ êáíüíá ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò
Ç ëÝîç «êáíüíáò» Ý÷åé óçìéôéêÞ ðñïÝëåõóç10 êáé óçìáßíåé óôçí êõñéïëåîßá åõèåßá ñÜ âäï. Ìå ôá öï ñé êÜ óç ìáß íåé ôï ìÝ ôñï ôïõ åõèÝùò êáé ôïõ ðñÝðïíôïò äçëáäÞ ôï ìÝôñï åêåßíï ðïõ ñõèìßæåé ôç æùÞ ôïõ áíèñþðïõ. Áðü ôïí 4ï áé. ì.× êáé åîÞò, ç óçìáóßá ôïõ êáíüíá åðåêôÜèçêå óôï óýíïëï ôùí éåñþí âéâëßùí ôçò Áãßáò ÃñáöÞò, äéüôé áõ-
Åî. 4, 22-23. ´ Êïñ. 3, 14. Éáêþâïõ Ðçëßëç, Ç Áãßá ÃñáöÞ, ÁèÞíá 1992, ó.137. 8 Éáêþâïõ Ðçëßëç, Ç Áãßá ÃñáöÞ, ÁèÞíá 1992, ó. 138. 9 Óô. ÊáëáíôæÜêç, ÃåíéêÞ ÅéóáãùãÞ óôçí ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç, Èåóóáëïíßêç 2000, óó. 41-42. 10 Áðü ôçí åâñáúêÞ ëÝîç Kaneh, ðïõ óçìáßíåé êáëÜìé.
ÓÔÑÁÔÉÙÔÉÊÇ ÅÐÉÈÅÙÑÇÓÇ ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç
95
ôÜ áðïôåëïýí ôï ìÝôñï ôçò ÷ñéóôéáíéêÞò ðßóôçò êáé æùÞò. Ìå ôçí ßäéá Ýííïéá ÷ñçóéìïðïéÞèçêå ëßãï áñãüôåñá óôçí ÊáéíÞ ÄéáèÞêç êáé ìåôÜ óôçí ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç, ìå áðïôÝëåóìá íá ðñïêýøïõí ïé üñïé «êáíïíéêÜ âéâëßá», ðïõ áöïñïýí ôá âéâëßá ðïõ óõìðåñéëÞöèçóáí óôïí êáíüíá êáé «áêáíüíéóôá» Þ «áðüêñõöá âéâëßá», ðïõ áöïñïýí üóá êñßèçêáí áêáôÜëëçëá ãéá áõôüí. Óõíåðþò, êáíüíá ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò ïíïìÜæïõìå ôï óýíïëï ôùí éåñþí âéâëßùí ðïõ ðåñéÝ÷ïõí ôïí áðïêåêáëõìÝíï èåßï ëüãï êáé áðïôåëïýí ôï ìÝôñï ôçò ðßóôåùò ôïõ èñçóêåýïíôïò áíèñþðïõ. Ãéá ðïëëïýò áéþíåò ï ðñïöïñéêüò ëüãïò áðïôåëïýóå ôï ìüíï ìÝóï ìåôÜäïóçò ôùí ëïãïôå÷íéêþí äçìéïõñãçìÜôùí ôïõ áíèñþðïõ. Ãéá ôç äéáôÞñçóÞ ôïõò óõ íÝ âá ëáí ïé ëå ãü ìå íïé ãñá öåßò, ïé ïðïßïé Þôáí ìïñöùìÝíïé Üí èñù ðïé óôçí õðç ñå óß á ôùí âáóéëÝùí êáé ôùí ôïðéêþí áñ÷üíôùí. Óôï áñ÷áßï ÉóñáÞë ßó÷õå ï èåóìüò ôùí ãñáöÝùí, êáôÜ ìßìçóç ôùí å ðáã ãåë ìá ôéþí ãñá öÝ ùí ôçò Áéãýðôïõ. Ïé ãñáöåßò áñ÷éêÜ áó÷ïëÞèçêáí ìå ôç äéåêðåñáßùóç ôçò áëëçëïãñáößáò ôïõ êñÜ ôïõò êáé óôç óõ íÝ ÷åéá ìå ôçí êáôáãñáöÞ ôùí èñçóêåõôéêþí êáé ôåëåôïõñãéêþí äéáôÜîåùí, ôçí ôÞñçóç ÷ñïíéêþí ê.Ü. Óõíåðþò áðü ôïõò ÷ñüíïõò ôïõ Äáõßä, äçëáäÞ áðü ôï 10ï áé. ð.×, åìöáíßæåôáé ç âéâëéêÞ ãñáììáôåßá, áí êáé õðÜñ÷ïõí åíäåßîåéò üôé õðÞñ÷áí ãñáðôÜ êåßìåíá Þäç áðü ôï 12ï áé. ð.×. Äõóôõ÷þò ïé ãíþóåéò ôùí åñåõíçôþí åßíáé áíåðáñêåßò, üóïí áöïñÜ ôçí áêñéâÞ ÷ñïíïëüãçóç ôùí ãñáðôþí âéâëéêþí ìíçìåßùí. ÃåíéêÜ, ôá âéâëßá ôïõ êáíüíá 96
ÓÔÑÁÔÉÙÔÉÊÇ ÅÐÉÈÅÙÑÇÓÇ ÓÅÐ. - ÏÊÔ. 2006
ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò ÷ñïíïëïãïýíôáé áðü ôï áðþôáôï ðáñåëèüí ìÝ÷ñé ôçí ôåëåõôáßá ðñï÷ñéóôéáíéêÞ åêáôïíôáåôçñßäá. Ôï ðåñéå÷üìåíü ôïõò áðïôåëåßôáé áðü éóôïñéêÝò åéäÞóåéò, ÷ñïíïëïãéêÝò ðëçñïöïñßåò, íïìé êÝò äéá ôÜ îåéò êáé å ðß óç ìá Ýã ãñá öá (óõí èÞ êåò, êá ôÜ ëï ãïé ê.Ü)· ü ëá, ü ìùò, ðëáéóéùìÝíá ìå èåïëïãéêü ðåñéå÷üìåíï êáé åðåíäõìÝíá ìå ôï Èåßï Ëüãï.
Éïõäáúêüò Þ Ðáëáéóôßíéïò êáíüíáò
Ï éïõäáúêüò Þ ðáëáéóôßíéïò êáíüíáò, üðùò ïíïìÜæåôáé áðü ôïí ôüðï ðñïÝëåõóÞò ôïõ, ôçí Ðáëáéóôßíç, ïëïêëçñþíåôáé óôï ôÝëïò ôïõ 1ïõ áé. ì.× ìå áñ÷Ýò ôïõ 2ïõ áé. ì.× ãéá ôïí éïõäáúóìü êáé áðáñôßæå-
ôáé áðü 24 êáíïíéêÜ âéâëßá, üðùò å êôß èå íôáé óôçí ðá ñÜ äï óç ôïõ Ôáë ìïýä. Óôéò íå þ ôå ñåò Ý íôõ ðåò åê äü óåéò ðáñïõóéÜ æå ôáé ìå äéá öï ñå ôé êÞ áñßèìçóç êáé ôá âéâëßá ôïõ á íÝñ ÷ï íôáé óå 39, üðùò öáß íå ôáé á ðü ôçí ôñé ìå ñÞ äéáß ñå óç ôïõ êá íü íá ðïõ áêïëïõèåß. Ôá ôñßá ìÝñç ôïõ éïõäáúêïý Þ ðáëáéóôßíéïõ êáíüíá åßíáé: F ï Íü ìïò (Torah)-âéâëßá 5, F ïé ÐñïöÞôåò (Nebiim)âéâëßá 21 êáé F ôá Á ãéü ãñá öá (Kethubim)-âéâëßá 13. Íüìïò Ôá âéâëßá ôïõ Íüìïõ, ôá ãíùóôÜ êáé ùò ÐåíôÜôåõ÷ïò, Ý÷ïõí íïìéêü ðåñéå÷üìåíï, áëëÜ äåí ðåñéïñßæïíôáé ìüíï óå áõôü. ÐÝñá áðü ôçí áíáöïñÜ ôïõò óôï Ìùóáúêü íüìï ðåñéÝ÷ïõí êáé ôç äéäáóêáëßá ôïõ Èåïý ðñïò ôïí Üíèñùðï ãéá ôç äéáðáéäáãþãçóç êáé óõììüñöùóÞ ôïõ. ÐñïöÞôåò Ïé ÐñïöÞôåò äéáêñßíïíôáé óå ðñïãåíÝóôåñïõò (Ri’shonim) êáé ìåôáãåíÝóôåñïõò (Acharonim) ðñïöÞôåò ìå éóôïñéêü êáé ðñïöçôéêü ðåñéå÷üìåíï áíôßóôïé÷á. Áãéüãñáöá Ç Ýí íïéá ôùí âé âëß ùí áõ ôþí åß íáé êÜðùò áóáöÞò. Èåùñåßôáé áðü ôïõò åðéóôÞìïíåò üôé ïíïìÜóôçêáí Ýôóé, äéüôé áðïôåëïýíôáé áðü Ýíáí áñéèìü áíåîÜñôçôùí âéâëßùí ðïõ áíôéðñïóùðåýïõí ìéá ðïéêéëßá
11
öéëïëïãéêþí åéäþí ìå äéÜöïñá èñçóêåõôéêÜ åíäéáöÝñïíôá11.
Åëëçíéêüò Þ Áëåîáíäñéíüò êáíüíáò
Ï êáíüíáò áõôüò ïíïìÜæåôáé åëëçíéêüò, äéüôé åßíáé ãñáììÝíïò óôçí åëëçíéêÞ êïéíÞ (äçìþäç) ãëþóóá êáé áëåîáíäñéíüò, äéüôé åêðïíÞèçêå óôçí ÁëåîÜíäñåéá. Åìöáíßæåôáé ôáõôü÷ñïíá ìå ôç ìåôÜöñáóç ôùí ÅâäïìÞêïíôá (Ï´), ç ïðïßá åêðïíÞèçêå ãéá íá êáëýøåé ôéò áíÜãêåò ôùí éïõäáßùí åëëçíéóôþí ðïõ æïýóáí óôçí ÁëåîÜíäñåéá êáé ãåíéêÜ óôç äéáóðïñÜ. Áðïôåëåßôáé áðü 49 âéâëßá, 39 ðñùôïêáíïíéêÜ, ôá ïðïßá åßíáé ôá ßäéá
Óô. ÊáëáíôæÜêç, ÃåíéêÞ ÅéóáãùãÞ óôçí ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç, Èåóóáëïíßêç 2000, óó. 80-85.
ÓÔÑÁÔÉÙÔÉÊÇ ÅÐÉÈÅÙÑÇÓÇ ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç
97
ìå ôïõ éïõäáúêïý êáíüíá êáé 10 äåõôåñïêáíïíéêÜ Þ áíôéëåãüìåíá. Ôá âéâëßá ôïõ åëëçíéêïý Þ áëåîáíäñéíïý êáíüíá äéáêñßíïíôáé óå ôñßá ìÝñç: F óå éóôïñéêÜ (âéâëßá 23), F óå ðïéçôéêÜ-äéäáêôéêÜ (âéâëßá 7) êáé F óå ðñïöçôéêÜ (âéâëßá 19). ÉóôïñéêÜ ÃÝíåóç ¸îïäïò Ëåõúôéêü Áñéèìïß Äåõôåñïíüìéï Éçóïýò ôïõ ÍáõÞ ÊñéôÝò Ñïýè Á´ÂáóéëÝùí ´ÂáóéëÝùí ôÂáóéëÝùí Ä´ÂáóéëÝùí Á´ ÐáñáëåéðïìÝíùí ´ ÐáñáëåéðïìÝíùí Á´ ¸óäñáò (äåõôåñïêáíïíéêü) ´ ¸óäñáò Íååìßáò Ôùâßô (äåõôåñïêáíïíéêü) Éïõäßè (äåõôåñïêáíïíéêü) ÅóèÞñ Á´ Ìáêêáâáßùí (äåõôåñïêáíïíéêü) ´ Ìáêêáâáßùí (äåõôåñïêáíïíéêü) ô Ìáêêáâáßùí (äåõôåñïêáíïíéêü) ÐïéçôéêÜ-ÄéäáêôéêÜ Øáëìïß Ðáñïéìßåò Éþâ ÅêêëçóéáóôÞò ¢óìá ÁóìÜôùí Óïößá ÓåéñÜ÷ (äåõôåñïêáíïíéêü) Óïößá Óïëïìþíôá (äåõôåñïêáíïíéêü) ÐñïöçôéêÜ Ìéêñïß ÐñïöÞôåò ÙóçÝ Áìþò 98
ÓÔÑÁÔÉÙÔÉÊÇ ÅÐÉÈÅÙÑÇÓÇ ÓÅÐ. - ÏÊÔ. 2006
Ìé÷áßáò ÉùÞë Ïâäéïý ÉùíÜò Íáïýì Áââáêïýì Óïöùíßáò Áããáßïò Æá÷áñßáò Ìáëá÷ßáò ÌåãÜëïé ÐñïöÞôåò Çóáßáò Éåñåìßáò Âáñïý÷ (äåõôåñïêáíïíéêü) ÈñÞíïé ÅðéóôïëÞ Éåñåìßïõ (äåõôåñïêáíïíéêü) ÉåæåêéÞë ÄáíéÞë Ç áñ÷áßá ÷ñéóôéáíéêÞ åêêëçóßá äÝ÷èçêå ùò éåñü êáé èåüðíåõóôï ôïí åõñýôåñï êáíüíá äçëáäÞ. ôïí åëëçíéêü Þ áëåîáíäñéíü. Âåâáßùò, ï ×ñéóôüò êáé ïé áðüóôïëïé äåí áíáöÝñèçêáí åðßóçìá óå ìéá óõãêåêñéìÝíç ìïñöÞ êáíüíá, áëëÜ üëåò ïé åíäåßîåéò äåß÷íïõí üôé êõñßùò ïé áðüóôïëïé Ýêëéíáí õðÝñ ôïõ åëëçíéêïý Þ áëåîáíäñéíïý, ï ïðïßïò öáßíåôáé üôé õðÞñîå ï åðßóçìïò êáíüíáò ôçò ðñþôçò ÷ñéóôéáíéêÞò åêêëçóßáò. ÓõãêåêñéìÝíá, ç ïñèüäïîç Åêêëçóßá, áí êáé äÝ÷åôáé ôïí åëëçíéêü Þ áëåîáíäñéíü êá íü íá, äåí Ý ÷åé äéá óá öç íß óåé ðëÞñùò ôï æÞ ôç ìá áõ ôü êáé õ öß óôá ôáé ìéá ó÷å ôé êÞ á âå âáéü ôç ôá, ðïõ õ ðÞñ ÷å êáé óôçí áñ ÷áß á ÷ñé óôéá íé êÞ êáé á äéáßñå ôç Åêêëçóßá, ó÷åôéêÜ ìå ôçí Ýêôáóç ôïõ êáíüíá ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò. Ïé óõíïäéêÝò ðñÜîåéò ðïõ êáôÜ êáéñïýò åêäüèçêáí áðü ôçí åðßóçìç Åêêëçóßá äåí ìðüñåóáí íá äþ óïõí ëý óç óôï å ðß ìá ÷ï æÞ ôç ìሠðá ñü ëá áõ ôÜ, üìùò, óôç óõ íåß äç óç ôïõ ïñ èü äï îïõ ëá ïý ç á ðï äï ÷Þ ôùí äåõôåñïêáíïíéêþí âéâëßùí ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò ùò éóüêõñùí êáé èåüðíåõóôùí ãñáöþí åßíáé áíáìöéóâÞôçôï ãåãïíüò.
Ç åëëçíéêÞ ìåôÜöñáóç ôùí ÅâäïìÞêïíôá (Ï´)
Ç óðïõäáéüôåñç ìåôÜöñáóç ôïõ ðñùôüôõðïõ êåéìÝíïõ ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò åßíáé ç åëëçíéêÞ ìåôÜöñáóç ôùí ÅâäïìÞêïíôá Þ ôùí Ï´. Ç ìåôÜöñáóç áõôÞ ðñáãìáôïðïéÞèçêå áðü 72 ìåôáöñáóôÝò, åëëçíéóôÝò éïõäáßïõò ëïãßïõò êáé ïíïìÜóôçêå ãéá ôï óôñïããõëü ôïõ áñéèìïý, ìåôÜöñáóç ôùí ÅâäïìÞêïíôá (åñìçíåõôþí) êáé áðü ôïí ôü ðï ðñï Ý ëåõ óÞò ôçò, á ëå îáí äñé íÞ. Ï ìå ãÜ ëïò ðñï âëç ìá ôé óìüò ôùí åé äé êþí åðéóôçìüíùí áðü ôéò áñ÷Ýò ôïõ åéêïóôïý áéþíá áöïñÜ ôçí ðñïÝëåõóç ôçò ìåôÜöñáóçò ôùí Ï´. Óýìöùíá ìå ôçí øåõäåðßãñáöç åðéóôïëÞ ôïõ ÁñéóôÝïõ, ï âáóéëéÜò ôçò Áéãýðôïõ Ðôïëåìáßïò ´ ï ÖéëÜäåëöïò (285-246 ð.×) áðïöÜóéóå íá åìðëïõôßóåé ôçí âéâëéïèÞêç ôçò ÁëåîÜíäñåéáò ìå ôçí éïõäáúêÞ íïìïèåóßá. ¸óôåéëå åðéóôïëÞ óôïí éïõäáßï áñ÷éåñÝá ôçò ÉåñïõóáëÞì, Å ëå Ü æáñ, ìå ôçí ïðïßá ôïí ðá ñá êá ëïý óå íá ôïõ óôåß ëåé ó÷å ôé êü á íôß ãñáöï. Áõôüò ôïõ Ýóôåéëå 72 åë ëç íï ìá èåßò éïõ äáß ïõò ëïãß ïõò ìå ôï á íôß ãñá öï ôïõ Íüìïõ ãéá íá ôï ìåôáöñÜóïõí óôçí åëëçíéóôéêÞ êïé íÞ (äç ìþ äç) ãëþó óá, ôçí ïìéëïýìåíç áðü ôïõò å èíé êïýò (åé äù ëï ëÜ ôñåò) êáé ôïõò åë ëç íé óôÝò éïõäáß ïõò ôçò Áé ãý ðôïõ. Ç ìåôÜöñáóç ðñáãìáôïðïéÞèç êå óôï íç óß ÖÜ ñïò ôçò ÁëåîÜíäñåéáò êáé ïëïêëçñþèçêå óå 72 çìÝñåò.
12 Óô. ÊáëáíôæÜêç, ÃåíéêÞ ÅéóáãùãÞ óôçí ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç, Èåóóáëïíßêç 2000, ó. 138. 13 Julio T Barrera, The Jewish Bible and Christian Bible, Michigan 1998, p. 44.
Ç äéÞãçóç ôçò åðéóôïëÞò ôïõ ÁñéóôÝïõ åëÜ÷éóôá ðåßèåé üôé äåí åßíáé èñýëïò. Ùóôüóï, äéáêñßíïíôáé óå áõôÞ äýï éóôïñéêÜ óôïé÷åßá, ôá ïðïßá ìáñôõñïýí üôé áöåíüò ìåí ç ìåôÜöñáóç ôùí Ï´ áöïñïýóå áñ÷éêÜ ôçí ÐåíôÜôåõ÷ï (Íüìï) êáé áöåôÝñïõ äå üôé õðÞñîå Ýñãï ðïëëþí ìåôáöñáóôþí12. Ôï æÞôçìá ôçò ðñïÝëåõóçò ôçò ìåôÜöñáóçò ôùí Ï´ áðïôåëåß ðåäßï ðïëëþí áíôé êñïõü ìå íùí èå ù ñéþí ôçò âé âëé êÞò êñéôéêÞò Ýñåõíáò, üðùò åßíáé ç èåùñßá ôïõ P. Kohle, ðïõ äÝ÷åôáé ôçí ýðáñîç åëëçíéêþí ìåôáöñÜóåùí ôïõ Íüìïõ ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò ðñéí áðü ôç ìåôÜöñáóç ôùí Ï´ Þ ôïõ Sundberg, ðïõ éó÷õñßæåôáé üôé ï áëåîáíäñéíüò êáíüíáò êáé åéäéêüôåñá ç ìåôÜöñáóç ôùí Ï´ äåí õðÞñîáí ðïôÝ ê.Ü13. Ó÷åäüí üëåò, üìùò, áõôÝò ïé èåùñßåò ðñïÝñ÷ïíôáé áðü
ÓÔÑÁÔÉÙÔÉÊÇ ÅÐÉÈÅÙÑÇÓÇ ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç
99
ìç ïñèüäïîåò ðçãÝò êáé ãé’ áõôü ðñÝðåé íá åîåôÜæåôáé ç áîéïðéóôßá êáé ç áíéäéïôÝëåéá ôïõ åêÜóôïôå åñåõíçôÞ. Áõôü, üìùò, ãéá ôï ïðïßï áðïöáßíåôáé ç åðéóôÞìç ìå âåâáéüôçôá åßíáé: F Óôçí åê ðü íç óç ôçò ìå ôÜ öñá óçò ôùí Ï´ ï äÞ ãç óå ç éêáíïðïßçóç ôçò èñçóêåõôéêÞò áíÜãêçò ôùí Éïõ äáß ùí ôçò Áé ãý ðôïõ, êá èþò êáé ëüãïé ðñï óç ëõôé óìïý ôùí å èíé êþí (åéäùëïëáôñþí) óôï ÷ñéóôéáíéóìü. F Ôï Ýñ ãï ôçò ìå ôÜ öñáóçò ôùí Ï´ îå êß íç óå ìå ôç ìå ôÜ öñá óç ôçò Ðå íôá ôåý÷ïõ (Íüìïò) ðåñßðïõ ôï 260 ð.÷ êáé ïëïêëçñþèçêå ìåôÜ áðü 100 ÷ñüíéá ìå ôçí åêðüíçóç ôçò ìåôáöñÜóåùò êáé ôùí õðïëïßðùí éåñþí âéâëßùí. F Ïé ìåôáöñáóôÝò õðÞñîáí åëëçíéóôÝò Éïõäáßïé ëüãéïé äéáöïñåôéêïý ìïñöùôéêïý åðéðÝäïõ, ïé ïðïßïé åñãÜóèçêáí óå äéáöïñåôéêÝò åðï÷Ýò êáé åðçñåÜóèçêáí á ðü äéÜ öï ñá öé ëï óï öé êÜ ñåý ìá ôá êáé ìåèüäïõò. F Ç ìåôÜöñáóç ôïõ ðñùôüôõðïõ åâñáúêïý êåéìÝíïõ Ýãéíå óôçí åëëçíéóôéêÞ êïéíÞ (äçìþäç) ãëþóóá, ôçí ïìéëïýìåíç áðü ôïõò åëëçíéóôÝò éïõäáßïõò êáé åèíéêïýò ôçò Áéãýðôïõ. F Êïé íüò óôü ÷ïò ôùí ìå ôá öñá óôþí Þ ôáí íá ìå ôá ëá ìðá äåý óïõí ôï á ðï êá100
ÓÔÑÁÔÉÙÔÉÊÇ ÅÐÉÈÅÙÑÇÓÇ ÓÅÐ. - ÏÊÔ. 2006
ëõðôéêü ðåñéå÷üìåíï ôùí éåñþí âéâëßùí ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò óôéò èñçóêåõôéêÝò áíôéëÞøåéò ôïõ åëëçíéóôéêïý éïõäáúóìïý. ÓÞ ìå ñá, ç á íá ôï ëé êÞ ïñ èü äï îç åê êëç óß á á íá ãíù ñß æåé ôç ìå ôÜöñáóç ôùí Ï´ ùò ôçí åðßóçìç ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç, ôï ðñþôï ìÝñïò ôçò Áãßáò ÃñáöÞò ôçò Åêêëçóßáò.
Õðïôßìçóç ôçò Ðá ëáéÜò ÄéáèÞêçò ùò èåïðíåýóôïõ ãñáöÞò
Ç Ðá ëáéÜ Äéá èÞ êç á ðü ôïõò ðñþ ôïõò ÷ñéóôéáíéêïýò áéþ íåò Ý ÷åé äå÷èåß ðïë ëÝò êáé äéáñ êåßò å ðé èÝóåéò, ìå óêïðü áñ÷éêÜ ôçí õðïôßìçóç êáé ìáêñïðñüèåóìá ôçí á ðüñ ñé øÞ ôçò ùò èå ü ðíåõ óôçò êáé éóüêõñçò ìå ôçí ÊáéíÞ ÄéáèÞêç ãñáöÞò. Ïé áéôßåò êáé ïé ðñáãìáôéêïß ëüãïé ôùí å ðé èÝ óå ùí áõ ôþí ðïé êß ëïõí. Ïöåßëïíôáé êõñßùò óå ðñïêáôáëÞøåéò, óýã÷õóç êáé Üãíïéá, ðïõ ðçãÜæïõí êõñßùò áðü ôçí çìéìÜèåéá óå ó÷Ýóç ìå ôçí ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç. ÕðÜñ÷ïõí, üìùò, êáé áõôïß ðïõ õðïêéíïýíôáé áðü âáèýôåñá éäåïëïãéêÜ áßôéá, êõñßùò áðü áêñáßï öõëåôéóìü, üðùò óõíÝâç ìå ôçí áßñåóç ôùí áõôïáðïêáëïýìåíùí «Ãåñìáíþí ÷ñéóôéáíþí», öáíáôéêþí ïðáäþí ôïõ ×ßôëåñ, ïé ïðïßïé áðÝññéøáí ôçí ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç, üôáí áðïó÷ßóôçêáí áðü ôçí ÅõáããåëéêÞ Åêêëçóßá ôçò Ãåñìáíßáò. 1⁄4óïí áöïñÜ ôïõò éó÷õñéóìïýò êáôÜ ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò, ìðïñïýìå íá áíáöÝñïõ-
ìå ìåñéêïýò, êáèþò êáé ôçí áíáßñåóÞ ôïõò ùò Üôïðùí êáé áóôÞñéêôùí êáôç ãï ñéþí. Ðñéí, ü ìùò, ðñï ÷ù ñÞ óïõ ìå óå áõ ôü, ðñÝðåé ðñþôá íá ôåèåß ôï åñþôçìá åÜí åßíáé öñüíéìï íá óõ ãêñß íïõ ìå ãå ãï íü ôá ðïõ óõ íÝ âç óáí ðñéí á ðü ôï 10ï áé. ð.×, ìå ôá ìÝôñá ôïõ 21ïõ ì.×, äçëáäÞ äýï Üêñùò áíôßèåôùí ðïëéôéóôéêÜ, èåïëïãéêÜ êáé êïéíùíéêÜ ÷ñïíéêþí ðåñéüäùí ôçò áíèñþðéíçò éóôïñßáò, üðïõ ïé áíôéëÞøåéò êáé ç ðßóôç ôùí áí èñþ ðùí ðå ñß æù Þò êáé Èåïý äéáöÝñïõí óå õðÝñìåôñï âáèìü. Ìéá á ðü ôéò ðéï é ó÷õñÝò ìïì öÝò å íá íôß ïí ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò, åìöáíéæüìåíç ìÜëéóôá óå êåßìåíá ãíùóôþí ëïãïôå÷íþí, åßíáé ç Ýíôïíç áíôßèåóç ìåôáîý ôïõ óêëçñïý êáé åêäéêçôéêïý Èåïý ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò ìå ôï ãåìÜôï áãÜðç êáé åõ óðëá ÷íß á Èå ü ôçò ÊáéíÞò ÄéáèÞêçò. ÐáñáâëÝðåôáé, üìùò, ôï ãåãïíüò, ëüãù Üãíïéáò Þ êáé óêüðéìá, üôé ï Èåüò ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò Ýäåéîå åõóðëá÷íßá êáé áãÜðç ðñïò ôïí áìáñôùëü êáé ðåðôùêüôá Üíèñùðï, üðùò êáé ôï ãåãïíüò üôé áðáãüñåõóå ñçôþò ôçí áíèñùðïèõóßá, ç ïðïßá Þôáí åõñÝùò äéáäåäïìÝíç óôïí áñ÷áßï êüóìï ùò ï éäáíéêüò ôñüðïò ðñïóöïñÜò êáé åðßêëçóçò ôçò èåßáò åýíïéáò, äïêéìÜæïíôáò ôçí ðßóôç ôïõ ãåíÜñ÷ç ÁâñáÜì ìå ôï ãíùóôü åðåéóüäéï ôçò «èõóßáò ôïõ ÁâñáÜì»14. ÁðÝóôåéëå ôïí
14 15
ðñïöÞôç ÉùíÜ óôçí ðñùôåýïõóá ôùí Áóóõñßùí, öáíáôéêþí å÷èñþí ôïõ ÉóñáÞë, ãéá íá êçñýîåé ôç ìåôÜíïéá15. ÅéóÜêïõóå ôï êëÜìá ôïõ ìùñïý ôçò äïýëçò ôïõ ÁâñáÜì, ¢ãáñ16. Ðáñïìïßáóå ôç ó÷Ýóç ôïõ ìå ôïí ÉóñáÞë ùò óõæõãéêÞ, ðñïåéêïíßæïíôáò ôç ó÷Ýóç ôïõ ×ñéóôïý ìå ôçí Åêêëçóßá17. Åîõìíåßôáé, ëïéðüí, ï Èåüò áðü ôïí øáëìùäü ùò «ïéêôßñìùí êáé åëåÞìùí…ìáêñüèõìïò êáé ðïëõÝëáéïò»18. ¸ íáò Üë ëïò áñ íç ôé êüò é ó÷õ ñé óìüò åßíáé üôé óôçí ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç åíôïðßæï-
Ãåí. 22. Éùí. 4,11. 16 Ãåí. 21,14. 17 Ç ó÷Ýóç ôïõ Èåïý ìå ôçí ÉåñïõóáëÞì (ðñïóùðïðïßçóç ôïõ ÉóñáÞë) ðáñïõóéÜæåôáé óõ÷íÜ áðü ôïõò óõããñáöåßò ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò ùò áðåéêüíéóç ôùí óõæõãéêþí áíèñùðßíùí ó÷Ýóåùí (Åî. 34,1. Ëåõúô. 17,7. Äåõô. 31,16 ê.Ü). 18 Øáëì. 102.
ÓÔÑÁÔÉÙÔÉÊÇ ÅÐÉÈÅÙÑÇÓÇ ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç
101
íôáé ß ÷íç óêáí äá ëé óìïý êáé á íç èé êü ôçôáò, äéü ôé ðå ñéÝ ÷åé é óôï ñß åò ìå Þñù åò áé ìï ìåß êôåò, ìïé ÷ïýò, äï ëï öü íïõò, áðáôåþíåò ê.Ü. Áíáöåñüìåíïé óôçí áéìïìåéîßá ôçò ìç ðáôñéáñ÷éêÞò ïéêïãÝíåéáò ôïõ Ëùô, èá ôïíßóïõìå üôé áðü áõôÞ ðñïÞëèáí êáôÜ ôç ÃñáöÞ19 ôá åéäùëïëáôñéêÜ Ýèíç ÌùÜâ êáé ÁììÜí, äçëáäÞ Ýèíç åêôüò ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò. Ç áéìïìåéîßá ôùí åôåñïèáëþí áäåëöþí ôçò ïéêïãÝíåéáò ôïõ Äáõßä20 ôéìùñåßôáé ðáñáäåéãìáôéêÜ21, èåùñïýìåíç ùò ìßá áðü ôéò ðéï ï äõ íç ñÝò ìÜ óôé ãåò, á êü ìá êáé ãéá å êåß íç ôçí å ðï ÷Þ. 1⁄4 óïí áöïñÜ ôçí áðÜôç ôïõ Éáêþâ22, õðåíèõìßæåôáé ç áõôïåîïñßá êáé ç ôéìùñßá ôïõ äñÜóôç êáé ìÜëéóôá ç áßôçóç óõãíþìçò áðü ôïí åîáðáôçèÝíôá. ÐñÝðåé, åðßóçò, íá óçìåéùèåß üôé ï äåêÜëïãïò óõìðåñéëáìâÜíåé óôéò áðáãïñåýóåéò ôïõ ôï öüíï, ôç ìïé÷åßá, ôçí êëïðÞ êáé ôï øåýäïò23. Ëßáí åíäåéêôéêÞ åßíáé ç óõ÷íÞ åðßêëçóç ðñïöçôåéþí, Üìåóùí Þ Ýììåóùí24 êáé ç ìíåßá ðñïóþðùí25 Þ ãåãïíüôùí26 ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò áðü ôïí Éçóïý ×ñéóôü, ãåãïíüò ðïõ îåêáèáñßæåé áõôïìÜôùò ôç èÝóç ðïõ êáôÝ÷åé ç ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç óå ó÷Ýóç ìå ôçí ÊáéíÞ, êáèþò êáé ï êáèïñéóìüò ôçò áîßáò ôçò Ýíáíôé áõôÞò.
Ó÷Ýóç ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò ìå ôçí ÊáéíÞ
Ç ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç áðïôåëåß ôï ðñïðáñáóêåõáóôéêü óôÜäéï ôçò áðïëýôñùóçò ôïõ áí èñþ ðïõ, ðñï å ôïé ìÜ æï íôáò ôï Ýäáöïò ãéá ôçí Ýëåõóç ôïõ ×ñéóôïý óôïí êü óìï êáé ôçí åê ðëÞ ñù óç ôùí
19 20 21
èåß ùí å ðáã ãå ëéþí ãéá ôç óù ôç ñß á ôïõ áí èñþ ðïõ. 1⁄4 ôé ðñï á íáã ãÝë ëå ôáé óôçí Ðá ëáéÜ Äéá èÞ êç ëáì âÜ íåé ôçí ôå ëé êÞ ôïõ ìïñöÞ óôçí ÊáéíÞ. Ç ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç âñßóêåé ôç öõóéêÞ ôçò óõíÝ÷åéá óôçí ÊáéíÞ, ç ïðïßá äåí ìðïñåß íá êáôáíïçèåß ÷ùñßò ôçí ýðáñîç ôïõ ðáëáéïäéáèçêéêïý õðïâÜèñïõ. Ï Éó ñá Þë ùò ðå ñéïý óéïò ëá üò å ðéöïñ ôß óèç êå ìå ôï óðïõ äáß ï Ýñ ãï ôçò ìåóéôåßáò ìåôáîý ôïõ Èåïý êáé ôçò áíèñù ðü ôç ôáò, áë ëÜ êá ôá ÷ñÜ óôç êå ôçí å ìðé óôï óý íç êáé ôçí á ãÜ ðç ôïõ Èå ïý, êáôáðáôþíôáò ôïõò üñïõò êáé ôéò õðïó÷Ý óåéò ðïõ åß ÷å äþ óåé óôï Èå ü ìå ôç óý íá øç ôçò Äéá èÞ êçò ôïõ Óé íÜ 27. Ðá ñÜ ôçí áðïóôáóßá ôïõ ÉóñáÞë êáé ôçí áðïôõ÷ßá ôïõ ùò ðåñéïýóéïõ êáé åêëåêôïý ëáïý ôïõ Èåïý, ôï áðïêåêáëõìÝíï ó÷Ýäéï ôçò èåßáò ïéêïíïìßáò ðáñÝìåéíå áíáëëïßùôï êáé âñÞêå ôåëéêÜ ôçí åêðëÞñùóÞ ôïõ óôï ðñüóùðï ôïõ «Õéïý ôïõ Áíèñþðïõ», ôïõ Éçóïý ×ñéóôïý. Ï óõíäåôéêüò êñßêïò ìåôáîý ôùí äýï Äéá èç êþí åß íáé ï É ç óïý ×ñé óôüò, óôï ðñüóùðï ôïõ ïðïßïõ åêðëçñþíïíôáé ïé èåßåò åðáããåëßåò ðïõ äüèçêáí óôïõò ÐáôñéÜñ÷åò êáé óôï Äáõßä. Ï Éçóïýò ×ñéóôüò åßíáé ï Äïýëïò ôïõ Ãéá÷âÝ ôçò ÐáëáéÜò Äéá èÞ êçò, åß íáé áõ ôüò ðïõ á íÝ ëá âå íá ìåóéôåýóåé ìå ôç óýíáøç ôçò íÝáò ÄéáèÞêçò, ôçò ÊáéíÞò. Áí êáé ç Êáé íÞ Äéá èÞ êç âñß óêå ôáé óå Ý íá å ðß ðå äï õ ðå ñï ÷Þò Ý íá íôé ôçò ÐáëáéÜò, äå èßãåôáé óå êáìßá ðåñßðôùóç ç èåïëïãéêÞ ôïõò åíüôçôá. Áðïôåëïýí ôï óýíïëï ôïõ áðïêåêáëõìÝíïõ êáé «óåóé-
Ãåí. 19. ´ Âáó. 13. ÐñÝðåé íá ôïíéóèåß üôé ç ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç, ùò ëüãïò ôïõ Èåïý, äåí áðïêñýðôåé ôéò óêïôåéíÝò ðëåõñÝò ðñïóþðùí êáé ãåãïíüôùí ðïõ ôçí ðëáéóéþíïõí. 22 Ãåí. 27. 23 Åî. 20,2-17. Äåõô. 5,6-21. 24 Ìáôè. 12,39. 25 Ëïõê. 13,28 26 Ìáôè. 24,38. 27 Åî. 20,1-17.
102
ÓÔÑÁÔÉÙÔÉÊÇ ÅÐÉÈÅÙÑÇÓÇ ÓÅÐ. - ÏÊÔ. 2006
ãç ìÝ íïõ» 28 ìõ óôç ñß ïõ ôïõ Èå ïý, ôï ïðïß ï å îõ öáß íå ôáé óôçí ÐáëáéÜ êáé á ðïêáëýðôåôáé ðëÞ ñùò óôï ðñü óù ðï ôïõ Ìïíïãåíïýò óôçí Êáé íÞ Äéá èÞ êç. Ïé äý ï Äéá èÞ êåò äéÝ ðï íôáé á ðü óõ íï ÷Þ êáé áëëçëïõ÷ßá, á öïý êáé ïé äýï ìéëïýí ôçí ß äéá ðíåõ ìáôé êÞ ãëþó óá, áöïñïýí óôçí ïéêïõìåíéêüôçôá ôçò èåß áò ïé êï íï ìß áò· ï ßäéïò Èåüò ïìéëåß êáé ðñÜôôåé óôéò äýï ÄéáèÞêåò êáé ôï ßäéï ðíåýìá
åìðíÝåé ôïõò óõããñáöåßò ôïõò29.
28 29
Ñùì. 16,25. Åâñ. 1,1-2.
ÂÉÂËÉÏÃÑÁÖÉÁ . ÊáëáíôæÜêç Óô., ÃåíéêÞ ÅéóáãùãÞ óôçí ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç, Èåóóáëïíßêç 2000. . Ôïõ éäßïõ, Åñìçíåßá Ðåñéêïðþí ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò, Èåóóáëïíßêç 1999. . Ðçëßëç Éáê., Ç Áãßá ÃñáöÞ, ÁèÞíá 1992. . Ìðñá ôóéþ ôïõ Ð. Íéê., Ç ÐáëáéÜ ÄéáèÞ êç ùò Á ãß á Ãñá öÞ, ðå ñéïäé êü «Åê êëç óß á», á ñéè. 5, 15
Ìáñ.1996. . Ôïõ éäßïõ, áõôüèé, áñéè. 6, 1-15 Áðñ.1996. . Ôïõ éäßïõ, áõôüèé, áñéè. 7, 1 Ìáé.1996. . Ôïõ éäßïõ, áõôüèé, áñéè. 8, 15 Ìáé.1996. . ÐáðáñíÜêç Áè., ÅéäéêÞ ÅéóáãùãÞ óôçí ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç, ÐáíåðéóôçìéáêÝò óçìåéþóåéò Á.Ð.È, Èåóóáëïíßêç 2003. . Barrera T. Julio, The Jewish Bible and the Christian Bible, Michigan 1998.
ÓÔÑÁÔÉÙÔÉÊÇ ÅÐÉÈÅÙÑÇÓÇ ÐáëáéÜ ÄéáèÞêç
103
