Geoff Eley: Σφυρηλατώντας τη Δημοκρατία - Ά τόμος, Μέρος Πρώτο, Κεφ. 1-6

Sections

Περιεχόμενα

Τόμος πρώτος: 1850-1923

Προλογικό σημείωμα – Σπύρος Μαρκέτος

17

Πρόλογος

31

Κατάλογος συντομογραφιών

45

Εισαγωγή: Η δημοκρατία στην Ευρώπη

53

Ο σοσιαλισμός και η Αριστερά

57

Πού βαδίζει η Αριστερά σήμερα;

61

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΔΙΝΟΝΤΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΣΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ:
Προετοιμάζοντας το μέλλον

67

ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ: Ο ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ, Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΚΑΙ Ο ΛΑΟΣ

73

Δημοκρατία και κοινωνία: Οράματα του δίκαιου κόσμου

74

Η δημοκρατία αποκτά κοινωνικό περιεχόμενο

78

Ο έμφυλος ορίζοντας της δημοκρατίας

80

Το κόμμα και ο λαός

83

Σοσιαλισμός: Ουτοπικός και δημοκρατικός

87

Προς τη δεκαετία του 1860

92

ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ: ΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΑΘΕΜΕΛΙΑ

95

Ποιοι ήταν πραγματικά ο Μαρξ και ο Ένγκελς;

96

Η κληρονομιά του Μαρξ και του Ένγκελς

102

Η εξάπλωση του μαρξισμού

107

ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Η ΕΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ

115

Ένας νέος βιομηχανικός κόσμος

116

9

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·9

Φύλο, ειδίκευση και σοσιαλισμός

121

Η πολιτική της συγκρότησης της εργατικής τάξης

128

Συμπέρασμα

134

ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ: Η ΙΣΤΟΡΙΑΠΡΟΧΩΡΕΙ

137

H γεωγραφία του σοσιαλισμού

139

Σοσιαλισμός, κοινοβουλευτική διακυβέρνηση και δικαίωμα ψήφου

143

Ο συνδικαλισμός

148

Τα εργατικά κινήματα εξαπλώνονται

155

Σοσιαλισμός, εθνική πολιτική και καθημερινή ζωή

163

Συμπέρασμα

168

ΠΕΜΠΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑAΠO ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ: ΤΑΑΛΛΑΜΕΤΩΠΑ
ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

171

Η Δεύτερη Διεθνής και οι διαιρέσεις της

172

Λαϊκιστές, αναρχικοί και αναρχοσυνδικαλιστές

183

Φεμινίστριες, σοσιαλιστές και απελευθέρωση των γυναικών

192

Συμπέρασμα

205

ΕΚΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΑΙΩΝΙΟΣ;

Η δύναμη του σοσιαλισμού [...]

208

[...] και τα όριά της

210

Η κουλτούρα του σοσιαλισμού: Περιμένοντας το μέλλον

213

Οδεύοντας προς κρίση;

216

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ

ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ, 1914-1923

223

ΕΒΔΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΤΟ ΡΗΓΜΑΤΟΥΠΟΛΕΜΟΥ: ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΔΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ,
1914-1917

229

Η κρίση της Δεύτερης Διεθνούς

231

Η Αριστερά ανασυντάσσεται

234

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

10

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·10

Η ριζοσπαστικοποίηση των εργατών

240

Η δυσαρέσκεια εξαπλώνεται

247

ΟΓΔΟΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

254

Δυαδική εξουσία: Η δυναμική της ριζοσπαστικοποίησης

255

Οι μενσεβίκοι το 1917: Η επανάσταση σύμφωνα με τα βιβλία

259

Μπολσεβικισμός: Κάνοντας επανάσταση

263

Από τη δυαδική εξουσία στη δικτατορία του προλεταριάτου

270

ΕΝΑΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΣΠΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΚΑΛΟΥΠΙ ΤΟΥΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ: Ο ΑΡΙΣΤΕΡΟΣ
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΣ, 1917-1923

273

Η γεωγραφία της επανάστασης

275

Το φάσμα της επαναστατικής εμπειρίας

278

Ο συμβουλιακός κομμουνισμός και η εξέγερση των απλών αγωνιστών

284

ΔΕΚΑΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΓΕΡΜΑΝΙΑΚΑΙ ΙΤΑΛΙΑ: ΔΥΟ ΧΩΡΙΣΤΕΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ

292

Γερμανία, 1918-1923: Η σοσιαλδημοκρατία

292

Ιταλία: Ο θρίαμβος της αντεπανάστασης

298

Τα διλήμματα της επανάστασης: Κοινοβούλια, εργοστάσια
και οδοφράγματα

303

ΕΝΔΕΚΑΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Η ΝΕΑΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ: Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΩΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΩΝ
ΚΟΜΜΑΤΩΝ

307

Οι διαιρέσεις του διεθνούς σοσιαλισμού

308

Στήνοντας την Kομμουνιστική Διεθνή

311

Ποιος κομμουνισμός;

316

ΔΩΔΕΚΑΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥΦΥΛΟΥ: ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΕΡΑ

319

Πολίτισσες, μητέρες και καταναλώτριες

319

Γυναίκες και κομμουνισμός

323

Σοσιαλδημοκρατία και έμφυλη πολιτειότητα

329

Ο φεμινισμός στη διάρκεια του Μεσοπολέμου

334

Η απελευθέρωση και οι δυστυχίες της

338

11

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·11

ΔΕΚΑΤΟ ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΖΩΝΤΑΣ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ: Η ΑΡΙΣΤΕΡΑΣΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

343

Φέρνοντας την τέχνη στη ζωή

344

Γκρεμίζοντας το παλιό, χτίζοντας το νέο: Πολιτισμική επανάσταση
στη Ρωσία;

346

Αριστερά και διανοούμενοι

351

Σοσιαλιστική και μαζική κουλτούρα

357

Μαζική ψυχαγωγία, πολιτική και αναψυχή

364

Συμπέρασμα: Σοσιαλιστική κουλτούρα εναντίον μαζικής κουλτούρας

367

ΔΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΔΙΕΥΡΥΝΟΝΤΑΣ ΤΑΟΡΙΑΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ: ΜΙΑΕΥΡΩΠΗ
ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΩΝ: Η ΑΡΙΣΤΕΡΑΓΙΝΕΤΑΙ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥΕΘΝΟΥΣ

370

Το νόημα του Οκτώβρη: Μπολσεβικισμός και εθνική επανάσταση

374

Σοσιαλδημοκρατία και κομμουνισμός: Οικογενειακοί καβγάδες

377

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

383

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ

i

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΡΩΝ

i

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

ix

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΤΟΠΩΝΥΜΙΩΝ

xvii

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ, ΘΕΣΜΩΝ ΚΑΙ ΦΟΡΕΩΝ

xxii

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

12

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·12

Περιεχόμενα

Τόμος δεύτερος: 1923-2000

Κατάλογος συντομογραφιών

435

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ

Η ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ Ο «ΠΟΛΕΜΟΣ ΘΕΣΕΩΝ»

443

ΔΕΚΑΤΟ ΠΕΜΠΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΕΙΤΑΙ: ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΑΝΑΒΑΛΛΕΤΑΙ

449

Επιστρέφοντας στα νοήματα της επανάστασης

450

Η «συνταγματοποίηση» της σοσιαλδημοκρατίας

454

Κορπορατισμός και κοινοβουλευτισμός

458

Τύποι σταθεροποίησης

462

ΔΕΚΑΤΟ ΕΚΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΣΤΑΛΙΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΥΤΙΚΟΣ ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ: Ο ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ
ΣΕ ΜΙΑΜΟΝΟ ΧΩΡΑ

468

Από την μπολσεβικοποίηση στην Τρίτη Περίοδο, 1923-1928

469

Πλάθοντας την κομμουνιστική παράδοση

474

Εθνικοί κομμουνισμοί;

477

Ο δυτικός μαρξισμός

480

ΔΕΚΑΤΟ ΕΒΔΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΛΑΪΚΟ ΜΕΤΩΠΟ: Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΟΠΙΣΘΟΧΩΡΗΣΗΣ,
1930-1938

485

Σφυρηλατώντας το Λαϊκό Μέτωπο

487

Η κυβέρνηση του Λαϊκού Μετώπου στη Γαλλία

495

Η ώρα της κρίσης στην Ισπανία

500

Αποτυχία και ήττα

506

13

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·13

ΔΕΚΑΤΟ ΟΓΔΟΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΟΥΛΑΟΥΚΑΙ ΛΑΪΚΗ ΕΙΡΗΝΗ: ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΩΝΤΑΣ
ΤΟ ΕΘΝΟΣ, 1939-1947

510

Το γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο: Ο κομμουνισμός στα χαρακώματα

511

Ενάντια στο χιτλεροφασισμό: Εθνικοί κομμουνισμοί, εθνικά μέτωπα

518

Ορίζοντες της Ευρώπης: Χτίζοντας έναν καλύτερο κόσμο

524

Ο ιταλικός κομμουνισμός και οι φραγμοί της αλλαγής

530

Ριζοσπαστική δημοκρατία και Τρίτοι Δρόμοι

535

ΔΕΚΑΤΟ ΕΝΑΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΚΛΕΙΣΙΜΟ: Ο ΣΤΑΛΙΝΙΣΜΟΣ, ΤΟ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΠΡΟΝΟΙΑΣ
ΚΑΙ Ο ΨΥΧΡΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ, 1945-1956

542

Εξασφαλίζοντας τη δημοκρατία για τον καπιταλισμό

545

Οι προοπτικές της δημοκρατίας στην Ανατολική Ευρώπη

549

Η σταλινοποίηση των λαϊκών δημοκρατιών

554

Δυτικοευρωπαϊκά μοντέλα μεταρρύθμισης

560

Η μεταπολεμική σοσιαλδημοκρατία

564

Ο κορπορατισμός

567

Οι γυναίκες στη θέση τους (και οι άντρες στη δική τους)

574

Ανάμεσα στο προσωπικό και το πολιτικό

583

ΕΙΚΟΣΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

1956

586

H αποσταλινοποίηση και το 20ό Συνέδριο

587

Η κρίση του κομμουνισμού

591

Δυτικά του Σουέζ

594

ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ

ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΔΕΝ ΕΡΧΕΤΑΙ

597

ΕΙΚΟΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

1968: ΚΑΙ ΟΜΩΣ ΚΙΝΕΙΤΑΙ

602

Αφήνοντας πίσω το φυσιολογικό

603

Ο παρισινός Μάης

606

Επιστρέφοντας στην ομαλότητα

614

Η πολιτική τον καιρό της επιθυμίας

615

Καταναλωτικός καπιταλισμός, χάσμα των γενεών και πολιτική
της κουλτούρας

620

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

14

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·14

ΗΆνοιξη της Πράγας: «Ο σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο»

625

Ο κομμουνισμός και η Αριστερά

630

Παράθυρο στο μέλλον;

635

ΕΙΚΟΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Ο ΦΕΜΙΝΙΣΜΟΣ: Η ΑΡΙΣΤΕΡΑΞΑΝΑΒΡΙΣΚΕΙ ΤΟ ΦΥΛΟ

638

Δημιουργώντας κινήματα: Το δεύτερο κύμα του φεμινισμού

639

Γυναικεία απελευθέρωση και νέα πολιτική

645

Από τη γυναικεία απελευθέρωση στο φεμινισμό

652

Το γυναικείο κίνημα και η Αριστερά

657

Συμπέρασμα

661

ΕΙΚΟΣΤΟ ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΤΑΞΗ ΚΑΙ ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

665

Η εργατική τάξη σε παρακμή;

666

Τα συνδικάτα και η κρίση του κορπορατισμού

670

Θατσερισμός, «επιχειρηματικός συνδικαλισμός» και διπλή
αγορά εργασίας

674

Προοδευτισμός και δημόσιος τομέας

677

Το ποτάμι πίσω δεν γυρνά

680

Η εργατική τάξη διαλύεται

685

Ο ταξικός δεσμός χαλαρώνει

688

Αντίο στην εργατική τάξη;

693

ΕΙΚΟΣΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΝΕΑΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΝΕΟΙ ΚΑΙΡΟΙ: ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΩΝΤΑΣ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΚΑΙ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

696

Το τέλος της μεταπολεμικής οικονομικής άνθησης

697

Ο ευρωκομμουνισμός, 1968-1980: Ένας πόλεμος θέσεων

700

Δυτική Γερμανία: Από την APΟστους Πράσινους

713

Ισπανία: Σοσιαλισμός χωρίς τους εργάτες

722

ΕΙΚΟΣΤΟ ΠΕΜΠΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Ο ΓΚΟΡΜΠΑΤΣΟΦ, ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ
ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ1989

731

Αλληλεγγύη: Δημοκρατία και εξέγερση της εργατικής τάξης
στην Πολωνία

734

Γκορμπατσόφ

742

15

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·15

Μετακομμουνισμός: Οι επαναστάσεις του 1989

751

Η Αριστερά ορθή

756

Στήνοντας την αγορά

761

Τερματισμοί και αφετηρίες

768

ΕΙΚΟΣΤΟ ΕΚΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΝΕΑΚΟΙΝΩΝΙΚΑΚΙΝΗΜΑΤΑ: Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥΔΡΟΜΟΥ

771

Αυτόνομοι και εναλλακτική σκηνή

774

Κόμματα και κινήματα: Δύο διαφορετικοί πολιτικοί χώροι

775

Οι Εργατικοί κλίνουν επ’αριστερά

778

Μια Αριστερά για το μέλλον;

781

Δύο Αριστερές: Κοινοβούλιο και λαός

786

ΕΙΚΟΣΤΟ ΕΒΔΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΑΙ ΤΑΠΕΡΙΘΩΡΙΑ: ΠΑΡΑΚΜΗ Ή ΑΝΑΝΕΩΣΗ;

790

Η νέα πολιτική της ταυτότητας

792

Η πολιτική του «Κάν’το μόνος σου»

798

Ο σοσιαλισμός σε νεοφιλελεύθερους καιρούς

806

Ανοικοδομώντας την Αριστερά: Σοσιαλισμός με κάθε ψευδώνυμο

809

Συμπέρασμα

819

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ:ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟΙ

822

Αφετηρίες

832

Αναμνήσεις από το μέλλον

836

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

841

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

889

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ

985

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΡΩΝ

985

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

993

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΤΟΠΩΝΥΜΙΩΝ

1001

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ, ΘΕΣΜΩΝ ΚΑΙ ΦΟΡΕΩΝ

1006

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

16

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·16

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΕΝΑΣ ΣΠΟΥΔΑΙΟΣ ΑΡΙΣΤΕΡΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ, που το έργο του παρεμπιπτόντως ανα-
φέρεται και σε αυτό εδώ το βιβλίο, ήρθε να μιλήσει φέτος την άνοιξη στη Θεσ-
σαλονίκη. Απτόητος από την αμφίβολης καθαριότητας αίθουσα και τις άλλες μικρές
βαρβαρότητες που έχουν γίνει σήμα κατατεθέν του υποχρηματοδοτούμενου ελληνι-
κού πανεπιστημίου –φωτισμός νέον, κακή ακουστική, γυμνοί τοίχοι, πλαστικά καθί-
σματα–, ο ΓκέοργκΊγκερς παρουσίασε σε πολύ προσωπικό τόνο, μαζί με τη γυναίκα
του Βίλμα, επίσης γνωστή ιστορικό, περασμένα τα ογδόντα και οι δυο τους, την πε-
ρασμένη τους ζωή. Η στράτευσή τους στην Αριστερά ήταν ένα κεντρικό νήμα της
αφήγησής τους: μεγάλωμα στην Κεντρική Ευρώπη στη σκιά του φασισμού και φυγή
παραμονές του πολέμου στις ΗΠΑ· αδιάκοπη και μαχητική πολιτική δράση εκεί, στο
κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα και στον επαγγελματικό τους χώρο· διδασκαλία
για πολλά χρόνια όχι σε πανεπιστήμια της ελίτ αλλά σε κολέγια μαύρων χαμένα στον
αμερικανικό Νότο· νέα δραπέτευση –από το μακαρθισμό αυτή τη φορά– κι εγκατά-
σταση, πάνω στην πιο ζοφερή καμπή του Ψυχρού Πολέμου, στη Γερμανία· διάλογος
με τους Ανατολικοευρωπαίους ιστορικούς χωρίς όμως υποταγή στον κυρίαρχο στα-
λινισμό· ανάπτυξη ενός κοινωνικά ευαίσθητου και πολιτικά ενήμερου ιστοριογραφι-
κού λόγου· απερίφραστη κριτική στην απάνθρωπη μεταχείριση των Παλαιστινίων
από το Ισραήλ· με λίγα λόγια, δυο ανυπότακτες και στρατευμένες ζωές, παρόμοιες
μ’αυτές που περιγράφει ο Ίλι στις τελευταίες σελίδες τούτου εδώ του βιβλίου.
Το φυσιολογικό θα ήταν η πολιτική διάσταση της ζωής των θαλερών αυτών ηλι-
κιωμένων να θιγεί στη συζήτηση που ακολούθησε, πόσο μάλλον που το ακροατή-
ριο, στη συντριπτική του πλειονότητα, επίσης αυτοτοποθετούνταν στην Αριστερά.
Αναπάντεχα, τίποτε τέτοιο δεν έγινε. Ένα βαθύ χάσμα χώριζε την αριστερή στρά-
τευση και τα πάθη αυτών των παλιότερης κοπής ιστορικών απ’οτιδήποτε σήμαινε
για τους νεότερους το να είσαι αριστερός, χάσμα ολοφάνερο στις επιλογές ζωής
των μεν και των δε, όσο και στις ερωτήσεις που ακούστηκαν – που περιλάμβαναν
από σοβαροφανείς προσπάθειες να μπουν οι περιπέτειες των Ίγκερς στο μικροσκό-
πιο επιστημονικών κατηγοριών έως σκαιές εγκλήσεις εναντίον τους για ανεπαρκή
εθνική συνείδηση («Εσείς τι εθνικότητας είστε;»).
Άλλο τόσο εύγλωττες ήταν οι σιωπές του κοινού εκείνης της βραδιάς, τόσο στη
δημόσια συζήτηση όσο και, ακόμη χειρότερα, στην ταβέρνα που ακολούθησε. Πώς

17

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·17

ενσωμάτωσαν οι Ίγκερς τον κοινωνικό τους ριζοσπαστισμό στη μελέτη του ιστορι-
κού λόγου; Πώς άγγιξε το έργο τους η εποχή τους, και πώς οι ίδιοι την άλλαξαν γρά-
φοντας, διδάσκοντας ή παλεύοντας; Πώς σύνδεσαν την επιστημονική τους δραστη-
ριότητα με την πολιτική τους στράτευση σε δύσκολους καιρούς; Ποια διλήμματα
γέννησε η στράτευση αυτή, για παράδειγμα το 1956 ή το 1968; Τι σκέφτονταν, μετά
απ’όλα όσα είδαν τα μάτια τους, για τον θαυμαστό κόσμο όπου έχουμε εμείς τη χα-
ρά να ζούμε σήμερα; Τέτοια ζητήματα λίγο απασχόλησαν όσους και όσες πήραν το
λόγο. Πράγμα που δεν θα ξένιζε βέβαια σε καμιά συγκέντρωση συνοροφυλάκων –
αλλά για ένα ακροατήριο κυρίως ιστορικών και αριστερών ήταν κάπως δυσεξήγητο
το ν’αδιαφορεί για όλα αυτά και να χωνεύει ατάραχο ερωτήσεις του τύπου «εσείς τι
εθνικότητας είστε».

Όλοι ξέρουμε ωστόσο πως στην πραγματικότητα, δυστυχώς, η σκηνή δεν ήταν
και τόσο παράδοξη. Για λόγους που εξηγούνται στο τελευταίο μέρος τούτου εδώ του
βιβλίου, ευαισθησίες αντίθετες από εκείνες που κυριαρχούσαν τις προηγούμενες δε-
καετίες έχουν εξαπλωθεί μεταξύ των Ευρωπαίων που αυτοχαρακτηρίζονται αριστε-
ροί, ιδίως των διανοουμένων. Δεν είναι απλώς ότι η ίδια η έννοια της πολιτικής στρά-
τευσης ξεθώριασε, ενώ αντίθετα παραμένει ζωηρή σε άλλους χώρους, και ιδίως με-
ταξύ των εθνικιστών και των θρησκευομένων.1

Στην πραγματικότητα, υπάρχει με-
γάλη σύγχυση για το τι σημαίνει σήμερα η αριστερή ταυτότητα. Για να φέρουμε ένα
άλλο παράδειγμα, ανοίγοντας κανείς στην τύχη τις σελίδες επιστημονικών ή καλλι-
τεχνικών περιοδικών του χώρου, δυσκολεύεται να συνδέσει τις μέριμνες ή τις επιχει-
ρηματολογίες τους με οποιεσδήποτε θα μπορούσαν να είναι οι λειτουργικές αξίες
της Aριστεράς· ας πούμε, για να σταθούμε στα εύκολα, με ιδέες όπως της ισότητας,
της ελευθερίας, της συλλογικότητας ή του ορθού λόγου. Η αντίδραση στον εργατι-
σμό και τον οικονομισμό του παλιότερα κυρίαρχου στο χώρο σταλινισμού μοιάζει
να έχει κάνει τη «νέα Αριστερά» αλλεργική στην ταξική ανάλυση και οικονομικά
αναλφάβητη –τάσεις που, ειδικά στις μέρες μας, ούτε την τιμούν ούτε τη βοηθούν.
Ελάχιστα απασχολεί πολλούς τέως αριστερούς διανοουμένους η αντίσταση στην κα-
τάργηση των κοινωνικών κατακτήσεων και την κένωση της δημοκρατίας που επιχει-

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

18

1.Όπως έδειξε, λόγου χάρη, στη χώρα μας η λυσσαλέα αντίδραση των τελευταίων σε σχολικά εγχειρί-
δια ιστορίας που δεν τους άρεσαν, ενώ αντίθετα οι αριστεροί δεν έδειξαν ανάλογη μαχητικότητα απέναντι σε
πολύ κατώτερης επιστημονικής ποιότητας στρατευμένα δεξιά εγχειρίδια, που περιστασιακά μάλιστα παρου-
σίαζαν με ρόδινα χρώματα τον Χίτλερ (Ιωάννης Κολιόπουλος, Κωνσταντίνος Σβολόπουλος, Ευάνθης Χα-
τζηβασιλείου κ.ά., Ιστορία του νεότερου και του σύγχρονου κόσμου (από το 1815 έως σήμερα), Βιβλίο καθη-
γητή, Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων, Αθήνα 2007).

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·18

ρούν οι ελίτ – ή, για να πούμε το ίδιο πράγμα από διαφορετική σκοπιά, το πώς μπο-
ρούν να διασωθούν οι δημοκρατικές επιταγές που συγκρούονται αναπόφευκτα με τη
λογική της συσσώρευσης και της συγκέντρωσης του κεφαλαίου.
Βασική αρετή του βιβλίου του Ίλι –μιας ιστορίας της ευρωπαϊκής Αριστεράς
που περιλαμβάνει συνάμα μια ιστορία των τελευταίων εκατόν πενήντα χρόνων από
τη σκοπιά της Αριστεράς– είναι ότι βοηθά να διαλυθεί η διανοητική σύγχυση που
τροφοδοτεί σήμερα αυτή την παράλυση και σακατεύει τη φαντασία της Αριστεράς.
Είναι μια ιστορία που δεν κρύβει τη θεωρητική και πολιτική της θέση. Το κεντρικό
της μοτίβο, η σύνδεση Αριστεράς και δημοκρατίας, δηλώνεται ήδη από τον τίτλο·
δεν χρειάζεται εδώ να σχολιαστεί περισσότερο, πέρα από το ότι η δημοκρατία δεν
ταυτίζεται βέβαια με την υποταγή στους κρατικούς θεσμούς, όπως θα ήθελαν οι δή-
θεν φιλελεύθεροι και οι συντηρητικοί, αλλά αντίθετα, όπως εύληπτα εξηγεί ο συγ-
γραφέας, κατακτήθηκε πρόσφατα και αποσπασματικά, μέσα από αδιάκοπους αγώ-
νες και μαζικές κινητοποιήσεις, οι οποίες ανελλιπώς καταγγέλλονταν από τους κυ-
ρίαρχους ως βίαιες και αντιδημοκρατικές. Σήμερα περισσότερο παρά ποτέ χρειάζε-
ται να προστατέψουμε τη δημοκρατία από τους λίγους και ισχυρούς, όχι από τους
πολλούς και αδύναμους. Κι επίσης βέβαια να τη βαθύνουμε, ν’αναστρέψουμε την
προϊούσα κένωσή της από κάθε ουσιαστικό περιεχόμενο, που επιδιώκουν οι αστι-
κές ελίτ με πρόσχημα την παγκοσμιοποίηση.2
Το ριζοσπαστικό αυτό εγχείρημα από πολλές απόψεις διευκολύνεται καθώς ολό-
γυρα ο νεοφιλελευθερισμός καταρρέει και διακρίνονται ολοένα και καθαρότερα τα
όρια της επιβολής των ΗΠΑ. Όπως το θέτει ο ίδιος ο Ίλι, «σε μια εποχή που οι Ευρω-
παίοι πολίτες καλούνται να σκεφτούν τη δημοκρατία με όρους ολοένα και πιο στε-
νούς και περιορισμένους, [εμείς πρέπει] αντίθετα να επανασυνδέσουμε τις ιστορίες
της με τα πολύ ευρύτερα οράματα της λαϊκής συμμετοχής, της ενεργού πολιτειότη-
τας και της ριζικής κοινωνικής αλλαγής που ήταν μέχρι τώρα αδιαχώριστα από τις
πιο αποφασιστικές κατακτήσεις της».3

Και όσον αφορά την ίδια την Αριστερά, επεί-

19

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

2.Μια επίκαιρη, αλλά και κάπως δύσπεπτη, συνολική πρόταση για την προάσπιση της δημοκρατίας,
την αντιμετώπιση της χρηματοπιστωτικής κατάρρευσης του καπιταλισμού και της ενεργειακής κρίσης, και
τη δημιουργία μιας βιώσιμης πράσινης οικονομίας, βλ. στο Green New Deal Group, AGreen New Deal.
Joined-up Policies to Solve the Triple Crunch of the Credit Crisis, Climate Change and High Oil Prices,
New Economics Foundation, Λονδίνο 2008. Ίσως τώρα, μετά το τρακάρισμα του νεοφιλελευθερισμού με
την πραγματικότητα, να ήρθε ο καιρός να δούμε πιο σοβαρά και στην Ελλάδα τέτοιες προτάσεις, που για την
ώρα γενικά απουσιάζουν από τη δημόσια συζήτηση.
3.Geoff Eley, «Socialists and the tasks of democracy: a response to Colin Barker», δημοσιευμένο στις 4
Απριλίου 2005 στο ηλεκτρονικό περιοδικό International Socialism. AQuarterly Journal of Socialist Theory
(στον διαδικτυακό τόπο http://www.isj.org.uk/?id=86 ).

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·19

γει περισσότερο παρά ποτέ να ενσωματώσει ξανά στο σχέδιό της τα ιδανικά, τα επι-
τεύγματα και τις ιστορίες της δημοκρατίας.4
Άλλα σημαντικά θέματα του βιβλίου είναι η κινηματική διάσταση της Αριστε-
ράς και η ανάγκη της να ξαναγίνει λαϊκή. Ούτε και αυτά χρειάζονται εδώ επεξήγη-
ση, καθώς αναπτύσσονται από το συγγραφέα με σαφήνεια και παραστατικότητα,
αναδεικνύοντας παράλληλα μια σειρά από προτεραιότητες για τον ευρωπαϊκό ριζο-
σπαστισμό. Ένα συμπληρωματικό νήμα όμως που διατρέχει τη σκέψη του Ίλι είναι
η καίρια σημασία της στρατηγικής. Όσο απαραίτητα και αν είναι για την Αριστερά
τα μαζικά κινήματα, δεν της φτάνουν για να πετύχει τους στόχους της· χρειάζεται
επίσης καθαρή ανάλυση από την πλευρά των ηγεσιών της και, κυρίως, να μη φοβά-
ται τις συγκρούσεις που αναπόφευκτα απαιτούνται για τις ουσιαστικές αλλαγές,
εκείνες που στερεώνουν τη δύναμή της στα λαϊκά στρώματα κι εξασθενούν τις ελίτ.
Όσες φορές ισχυρά σοσιαλιστικά κόμματα κινήθηκαν προς την ενάντια κατεύθυν-
ση, και προσπάθησαν αντίθετα να κατευνάσουν τους αστούς και να εκτονώσουν
τους οπαδούς τους, τα αποτελέσματα, που τεκμηριώνονται αναλυτικά στις σελίδες
αυτού του βιβλίου, κυμάνθηκαν από κωμικά έως τραγικά.
Η Αριστερά που δεν αλλάζει τα πράγματα όταν αποκτά δύναμη είναι καταδικα-
σμένη. Ακόμη και αν της είναι αδύνατο να βελτιώσει άμεσα το βιοτικό επίπεδο των
πολλών, καθώς συχνά παίρνει την κυβέρνηση σε καιρούς οικονομικής κρίσης,
όπως αυτός που έχουμε σήμερα μπροστά μας, μπορεί πάντοτε να επιβάλει θεσμικές
αλλαγές που να δείχνουν πειστικά ότι κυβερνά για το λαό. Πολλά παραδείγματα
που παραθέτει ο Ίλι δείχνουν ότι η Αριστερά αρκετές φορές εξασφάλισε τις ανα-
γκαίες οικονομικές θυσίες από τον πολύ κόσμο χωρίς απώλεια της αξιοπιστίας της,
επειδή τις αντιστάθμισε με δημοκρατικές κατακτήσεις σε άλλα πεδία. Συχνά όμως
οι αριστερές ηγεσίες παίρνουν έναν άλλο δρόμο που μοιάζει πιο εύκολος χωρίς να
είναι. Επιζητώντας εύσημα καλής διαγωγής από τους πλούσιους –στη διάλεκτό
τους, προσπαθώντας να καθησυχάσουν τις ‘αγορές’και ‘να καταλάβουν το χώρο
του κέντρου’– πλήττουν τη ριζοσπαστική Αριστερά και τα μαζικά διεκδικητικά κι-
νήματα που όμως, στην πραγματικότητα, είναι απαραίτητα και στους πιο μετριοπα-
θείς γιατί ακριβώς αυτά, δουλεύοντας ιδέες, διαδίδοντάς τες και ασκώντας κάθε λο-
γής εξωθεσμικές πιέσεις, εξασφαλίζουν συναίνεση στις παραχωρήσεις που δίνουν
στη θεσμική Αριστερά λόγο και δυνατότητα ύπαρξης. Χωρίς τη λεγόμενη «Άκρα
Αριστερά» οι μεταρρυθμιστές παθαίνουν αφλογιστία ώσπου εντέλει μετατρέπο-

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

20

4.Στο ίδιο.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·20

νται, είτε το νιώθουν είτε όχι, σε υποχείρια των ‘αγορών’, που τους χρησιμοποιούν
ώσπου ν’αποκινητοποιήσουν τα λαϊκά στρώματα για να τους εκπαραθυρώσουν
στη συνέχεια. Οι ευρωπαϊκές χώρες παρακολούθησαν πρόσφατα αρκετές τέτοιες
ιστορίες, με πιο χαρακτηριστικό τον τραγέλαφο της κυβέρνησης Πρόντι στην Ιτα-
λία, αυτής που αποφάσισε να θυσιάσει τους οπαδούς της για να σώσει την οικονο-
μία, μόνο και μόνο για να συντριβεί έπειτα από τον Μπερλουσκόνι και τους νεοφα-
σίστες συμμάχους του που ενθυλάκωσαν τη δυσαρεστημένη λαϊκή ψήφο. Και στη
χώρα μας άλλωστε, όλοι το ξέρουμε, η πολιτική Σημίτη είχε από πολλές απόψεις
ανάλογα αποτελέσματα.5
Πέρα απ’όλα αυτά όμως, μας θυμίζει ο Ίλι, επείγει να ξαναβρεθεί ένα συνεκτικό
και περιεκτικό πολιτικό όραμα ικανό να γεφυρώσει το ρήγμα μεταξύ της «παλιάς»
και της «νέας» Αριστεράς που έγινε πηγή πολιτικής αδυναμίας μετά το 1968. Πα-
ράλληλα πρέπει η πολιτικά προσανατολισμένη Αριστερά, η οποία μάλλον φθίνει, να
προσεγγίσει μια άλλη Αριστερά, ζωντανή, που εστιάζει σε ζητήματα κουλτούρας
και δεν έχει σαφή πολιτικό λόγο, μολονότι ίσως ευνοεί μακροπρόθεσμα την επικρά-
τηση θετικών αξιών. Γιατί υπάρχει αυτό το παράδοξο, ότι η Αριστερά στην Ευρώπη,
ενώ πολιτικά βρίσκεται σε υποχώρηση, έχει κατακτήσει σημαντικές νίκες στο πολι-
τισμικό πεδίο. Τα βασικά προτάγματά της, οι ιδέες της ισότητας και της απελευθέ-
ρωσης,6

κυριαρχούν σιγά σιγά στα όνειρα των ανθρώπων και σε όψεις των κοινωνι-
κών σχέσεων όπου ώς πρόσφατα ήταν περιθωριακά – και αυτό μολονότι οι πολιτι-
κές τους προεκτάσεις δέχονται συντονισμένη επίθεση από νεοσυντηρητικούς, θρη-
σκευτικούς φονταμενταλιστές και ψευδεπίγραφους νεοφιλελεύθερους. Αριστερές
αξίες (οι «αξίες του 1968» που μάταια κατακεραυνώνει ο Σαρκοζί) έχουν αποκτήσει
ισχυρά ερείσματα, έστω και αν παραμένουν θεσμικά ακάλυπτες: η ατομική ελευθε-
ρία, όσο στρεβλά και αν ορίζεται· η κοινωνική δικαιοσύνη και αλληλεγγύη· η ισότη-
τα των φύλων και η γενική αμφισβήτηση των ιεραρχιών· η ανάγκη προσωπικής
πλήρωσης και η έμφαση στην πραγμάτωση των ανθρώπινων δυνατοτήτων· ο αντι-
ρατσισμός και η πολιτισμική ανοιχτότητα· η οικολογική ευαισθησία και η πολιτική
της απόλαυσης.

Όχι μόνο η πολιτική Αριστερά εξακολουθεί να προασπίζεται αυτές τις αξίες,

21

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

5.Τους παραλογισμούς των πρόσφατων πολιτικών σύγκλισης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που εφαρμό-
στηκαν επίσης από τις λεγόμενες σοσιαλιστικές κυβερνήσεις μολονότι αντί να μειώνουν ενισχύουν τις κοι-
νωνικές ανισότητες, ανατέμνει εύστοχα ο James K. Galbraith, Maastricht 2042 and the Fate of Europe.
Toward Convergence and Full Employment, Friedrich Ebert Stiftung, 2007.
6. Βλ. γι’αυτό την παρουσίαση του Norberto Bobbio, Δεξιά και Αριστερά, μτφρ. Ε. Ανδρεδάκη, πρόλο-
γος Κ. Τσουκαλάς, Πόλις, Αθήνα 1995.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·21

αλλά και ο πολύς κόσμος –ο λαός, όπως τον λέγαμε άφοβα παλιότερα– τις προσυπο-
γράφει πλέον και τις ασπάζεται σε ασύγκριτα μεγαλύτερο βαθμό απ’ό,τι συνέβαινε
τις προηγούμενες δεκαετίες. Το πρόβλημα όμως είναι ότι σήμερα αυτές οι αξίες συ-
χνά αποσυνδέονται από τις πολιτικές τους επαγωγές κι ενσωματώνονται σε φιλε-
λεύθερα ή επιπόλαια αναρχίζοντα ιδεολογήματα που ελάχιστα απειλούν πραγματι-
κά τον καπιταλισμό. Μένουν ευσεβείς πόθοι όσο δεν έχουμε πολιτικούς φορείς ικα-
νούς να επεξεργαστούν συλλογικά και να προωθήσουν συγκεκριμένες πρακτικές
που ν’αντιμετωπίζουν τη σκληρή πραγματικότητα της μαζικής προλεταριοποίησης,
η οποία τελικά παγιώνει και αναπαράγει, χωρίς να είναι η μόνη τους αιτία, την πολι-
τισμική ένδεια, την έμφυλη ανισότητα και τους ιδεολογικούς φενακισμούς.
Ο Τζεφ Ίλι δεν ήταν παιδί της φρόνιμης αλλά μιας άτακτης Αριστεράς, η οποία,
μολονότι αριθμητικά περιθωριακή, έθεσε νωρίς και με ενάργεια τα ζητήματα που
απασχολούν τόσο την «παλιά» όσο και τη «νέα» Αριστερά τις τελευταίες δεκαετίες
κι επεξεργάστηκε κριτικές οπτικές στα πολιτικά όσο και τα πολιτισμικά ζητήματα.
Γεννημένος το 1949, μεγάλωσε στη βόρεια Αγγλία, σπούδασε δίχως ιδιαίτερο εν-
θουσιασμό ιστορία στην Οξφόρδη, που περνούσε τότε μια ιδιαίτερα συντηρητική
φάση, πήρε το 1974 το διδακτορικό του από το πανεπιστήμιο του Σάσεξ και από το
1979 διδάσκει ιστορία στην Αμερική, στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν. Έφηβος
γνωρίζει το μαρξισμό και το φεμινισμό, που διαπνέουν έως σήμερα το έργο του, και
αναπτύσσει μια ιστοριογραφική προσέγγιση έντονα επηρεασμένη από τον Έντου-
αρντ Τόμσον και τον Ρέιμοντ Γουίλιαμς. Τις τελευταίες δεκαετίες κάνει πολιτισμική
ιστορία, τονίζοντας όμως τις κλασικές μέριμνες της κοινωνικής ιστορίας που δια-
μόρφωσαν τη σκέψη του. Στην πρόσφατη Μονοκοντυλιά, μια αυτοβιογραφία με
πολλαπλές εστιάσεις, επισημαίνει τη σύνδεση ανάμεσα στο ιστοριογραφικό του έρ-
γο και την πολιτική του στράτευση, και καταγράφει τις διανοητικές του συγγένειες
(μεταξύ άλλων με τον πρόωρα χαμένο ιστορικό της αντίστασης των Γερμανών
εργατών στο φασισμό Τιμ Μέισον και την κοινωνική ιστορικό Κάρολιν Στίντμαν):

Στην ιστορία προσφεύγουμε για ν’αποικειωθούμε τις προηγούμενες ιδέες και προκαταλή-
ψεις μας. Αυτή είναι το εργαστήρι μας, που μέσα του αμφισβητούμε την επάρκεια των
φαινομενικά συνεκτικών κι ενοποιημένων περιγραφών του κόσμου, και όπου επίσης μπο-
ρούμε να ονοματίσουμε, ν’ακυρώσουμε και ν’ανασκαλέψουμε όλες αυτές τις ενότητες
του συγκαιρινού μας κοινωνικού και πολιτικού λόγου, που πάντοτε τόσο πολύ μας γοη-
τεύουν. Για μένα όμως ούτε οι χαρές της ιστορίας ούτε οι κριτικές της διοράσεις δεν μπο-
ρούν ποτέ να είναι ολοκληρωμένες όσο δεν τις εμπλουτίζει η σοβαρότητα της ευρύτερης
κατανόησης, όσο δεν μπορούνε να μας κάνουνε τον κόσμο πιο γνωστό με κάποια γενική
έννοια που να έχει νόημα. Κομμάτι του ίδιου πράγματος είναι επίσης το να κάνουνε τον
κόσμο πιο ανοιχτό στην αλλαγή. [...] Αγκαλιάζοντας όμως τον σκεπτικισμό, που είναι

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

22

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·22

σήμερα της μόδας, απέναντι στις μεγάλες αφηγήσεις, και βάζοντας τις κάθε λογής μικροϊ-
στορίες στη θέση των μακροϊστοριών του καπιταλισμού, της κρατικής οικοδόμησης, της
επανάστασης και των μεγάλης κλίμακας μετασχηματισμών, πολλοί ιστορικοί τελικά οπι-
σθοχωρούν σε σχέση με τη φιλόδοξη κοινωνική ανάλυση κι εξήγηση από την οποία είχαμε
εμπνευστεί τη δεκαετία του 1970. [...]
Ένα από τα βασικά μου αιτήματα είναι ότι δεν είμαστε διόλου υποχρεωμένοι να παλι-
νορθώσουμε την πρωταρχικότητα της κοινωνικής εξήγησης ή κανένα ματεριαλιστικό μο-
ντέλο κοινωνικού επικαθορισμού, ή έστω απλά να επιμείνουμε στην αιτιακή πρωτοκαθε-
δρία της οικονομίας και της υλικής ζωής, προκειμένου να πάρουμε στα σοβαρά το έργο
της κοινωνικής σημασιοδότησης ή της κοινωνικής ανάλυσης. Τώρα πια, που έχει αρχίσει
να καταλαγιάζει όλος εκείνος ο παλιότερος αναβρασμός σχετικά με τη νέα πολιτισμική
ιστορία, είναι καιρός να επικυρώσουμε τη βαρύτητα της κοινωνικής ιστορίας με την κύ-
ριά της σημασία, εκείνη που είχε υποστηρίξει ο Χόμπσμπομ στο δοκίμιό του, του 1971,7
ότι δηλαδή πρέπει πάντοτε να συνδέουμε το κάθε συγκεκριμένο αντικείμενο που μελετά-
με με την ευρύτερη εικόνα της κοινωνίας στο σύνολό της – είτε είμαστε κοινωνικοί ιστο-
ρικοί, είτε πολιτικοί ιστορικοί, είτε πολιτισμικοί ιστορικοί είτε οτιδήποτε άλλο.8

Στο πλαίσιο αυτού ακριβώς του σχεδίου ο ίδιος ο Ίλι, σε ολόκληρη την πορεία
του, προσπαθεί να στήσει «ένα χώρο πολιτικής ανάλυσης με τη διευρυμένη έννοια
που έδωσε στον όρο ‘πολιτική’η πολιτική της γνώσης του 1968», και υιοθετεί ένα
πρίσμα ριζικά διαφορετικό από εκείνο υπό το οποίο διαβάζουν την πραγματικότητα
ορισμένες τάσεις της κοινωνικής ανθρωπολογίας και των πολιτισμικών σπουδών,
αλλά και της νεότερης πολιτισμικής ιστορίας:

Μας ανησυχούσε η αναγωγή της πολιτικής στην κουλτούρα μέσα από κάποιες υπερα-
πλουστευμένες αναγνώσεις του Γκράμσι, στις οποίες η ‘ηγεμονία’λειτουργούσε σαν
ένα όνομα που, κλείνοντας την πάντοτε υπαρκτή πολιτισμική διαμφισβήτηση, κατα-
σκεύαζε μια ολοποιημένη κοινωνιακή έννοια. Στην οποία, με άλλα λόγια, η σταθερότη-
τα του καπιταλισμού και των σχέσεων κυριαρχίας που αυτός επάγεται εννοιολογούνταν
εύκολα μέσα από ένα αφηρημένο και υπερβολικά γενικευτικό μοντέλο καθολικής κοι-
νωνικής συναίνεσης, μιας κυρίαρχης κουλτούρας που περιέκλειε τα πάντα και που κιν-
δυνεύαμε να τη δούμε τώρα πια να γράφεται με κλειδί τα ‘γκραμσιανά’λεξιλόγια της
ηγεμονίας.9

Πέρα από την πάγια έμφασή της στην πανταχού παρούσα πολιτισμική διαμφι-

23

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

7.Εννοεί το Eric J. Hobsbawm, «From social history to the history of society», Daedalus, τεύχ. 100
[1971],αφιέρωμα Historical Studies Today,σ. 20-45.
8.Geoff Eley, ACrooked Line: From Cultural History to the History of Society, University of Michigan
Press, Αν Άρμπορ 2005, σ. 10-11. Η ίδια επιχειρηματολογία σε μεγάλο βαθμό περιλαμβάνεται στο πιο προ-
σιτό Geoff Eley και Keith Nield, «Farewell to the working class?», International Labor and Working-Class
History, τεύχ. 57 (2000), σ. 1-30.
9.G. Eley και K. Nield, «Farewell to the working class?», ό.π., σ. 14.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·23

σβήτηση και στην πολιτικότητα της κουλτούρας, η κοινωνική ιστορία που γράφει ο
Ίλι αναγνωρίζει ζωτικό ρόλο στη συγκριτική προσέγγιση, η οποία χρωματίζει έντο-
να το έργο του από τη δεκαετία του 1980 έως σήμερα. Στην πραγματικότητα, έγινε
ευρύτερα γνωστός όταν, με μια σειρά σημαντικών μελετών για τη γερμανική ιστο-
ρία,10

επιτέθηκε στην κυρίαρχη έως τη δεκαετία του 1970 άποψη, που είχε κρυσταλ-
λωθεί στη θεωρία για τον δήθεν «χωριστό δρόμο» (Sonderweg) της Γερμανίας, και
η οποία ήθελε το ναζισμό αποτέλεσμα της επιβίωσης προκαπιταλιστικών παραγό-
ντων και φεουδαρχικών καταλοίπων. Δεν ήταν κανένας ατελής εξαστισμός ή «εκ-
συγχρονισμός» της γερμανικής κοινωνίας αυτός που έφερε το φασισμό, αντιτείνει ο
Ίλι, σε μια αποστροφή που η στόχευσή της δεν αφορά μόνο το τευτονικό ιστορικό
παρελθόν:

Σ’ένα βασικό επίπεδο [...], αν θέλουμε να διακρίνουμε τις δομικές τροχιές των διαφόρων
ευρωπαϊκών και άλλων κοινωνιών τον δέκατο ένατο και τον εικοστό αιώνα, θα ήταν
ανόητο ν’αρνιόμασταν το πόσο σημαντικό ρόλο παίζει η βαθιά ιστορική προοπτική.
Υπάρχει πρόβλημα ωστόσο με την κανονιστική τελεολογία της «ανάπτυξης» και του
«εκσυγχρονισμού», που βαφτίζει κάποιες εθνικές ιστορίες υγιείς και πετυχημένες ενώ
άλλες οπισθοδρομικές και στρεβλές. [...] Στο δικό μου μυαλό, ελάχιστο νόημα έχει να
βλέπουμε τις αυταρχικές όψεις της γερμανικής κοινωνικής και πολιτικής ζωής πριν από
το 1914 σαν έκφραση κάποιων παλαιότερων δομών και συμφερόντων που δεν μπόρεσαν
δήθεν να παραμεριστούν επειδή απουσίαζε η διαδικασία του εκσυγχρονισμού. Για να το
πω απλά, αυτό μοιάζει σαν ένας τρόπος για να «βγάλουμε λάδι» τον ίδιο τον καπιταλι-
σμό. [Αντίθετα, πρέπει να δούμε την ανάπτυξη του αυταρχισμού και της δεξιάς στη Γερ-
μανία] ως σύμπλοκα αποτελέσματα ενός καπιταλιστικού παρόντος (το οποίο, ας μην ξε-
χνάμε ποτέ, ήταν το πιο δυναμικό και προχωρημένο καπιταλιστικό παρόν στην Ευρώπη
πριν από το 1914).11

Δοκιμάζοντας αυτή τη θέση σε μεγάλες και μικρές χώρες, ο Ίλι καταλήγει στις
διοράσεις που αναπτύσσονται εδώ στις αμέσως επόμενες σελίδες της «Εισαγωγής»
του, και καρποφορούν στην περιοδολόγηση των πέντε καταστατικών συγκυριών, οι
οποίες σηματοδότησαν πανευρωπαϊκά τις ισάριθμες φάσεις εξάπλωσης της δημο-

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

24

10.Geoff Eley, Reshaping the German Right. Radical Nationalism and Political Change After
Bismarck, Yale University Press, Λονδίνο/Νιου Χέιβεν 1980· Geoff Eley και David Blackbourn, The
Peculiarities of German History, Oxford University Press, Οξφόρδη 1984· Geoff Eley, From Unification to
Nazism: Reinterpreting the German Past, Routledge, Λονδίνο 1986·αντίστοιχες προβληματικές συναντάμε
και στους συλλογικούς τόμους που επιμελήθηκε για τη Γερμανία του πρώιμου 20ού αιώνα: Geoff Eley,
Society, Culture, and the State in Germany, 1870-1930, University of Michigan Press, Αν Άρμπορ 1996·
Geoff Eley, The Goldhagen Effect. History, Memory, Nazism: Facing the German Past, University of
Michigan Press, Αν Άρμπορ 2000· Geoff Eley, James Retallack, Wilhelminism and its Legacies: German
Modernities, Imperialism, and the Meanings of Reform, 1890-1930, Berghahn Books, Νέα Υόρκη 2003.
11.G. Eley, Reshaping the German Right…, ό.π., σ. xv.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·24

κρατίας. Τον καιρό της μεγάλης Γαλλικής Επανάστασης κι έπειτα τη δεκαετία του
1860, την πολεμική δεκαετία που άνοιξε το 1914, την επαύριο της ήττας του φασι-
σμού και με την κατάρρευση των ανατολικοευρωπαϊκών καθεστώτων το 1989-
1992 είχαμε, από άκρη σε άκρη της ηπείρου, τις κρίσιμες καμπές που έθεταν κάθε
φορά ‘τα όρια και τις δυνατότητες’της δημοκρατίας στην Ευρώπη για τις επόμενες
δεκαετίες.

Μια πολιτική επαγωγή τούτης της ανάλυσης είναι επίσης ότι ο φασισμός και τα
λειτουργικά του ισοδύναμα δεν ήταν καμιά ιστορική παραξενιά ή αστοχία, παράδο-
ξα αποτελέσματα της στρεβλής ανάπτυξης περασμένων εποχών, που επικράτησαν
παροδικά στη Γερμανία και την Ιταλία εξαιτίας της ιδιότυπης πορείας αυτών των χω-
ρών, αλλά αντίθετα αποτέλεσαν μια λογική –όσο εγκληματική και τελικά αυτοκατα-
στροφική και αν ήταν– απάντηση στις δυσκολίες του ευρωπαϊκού καπιταλισμού τον
20ό αιώνα· βγήκαν μέσα από τα σπλάχνα του τελευταίου και παραμένουν ανοιχτά
ενδεχόμενα στη νέα περίοδο κρίσης που ζούμε σήμερα. Εδώ ο συγγραφέας συγκλί-
νει με τις εκτιμήσεις και άλλων μελετητών που αρνούνται επίσης να υποβαθμίσουν
τον κίνδυνο της επιστροφής λειτουργικών αντίστοιχων του φασισμού.12

Το πολιτικό
συμπέρασμα είναι και πάλι ότι η οργανωμένη Αριστερά και η Κεντροαριστερά, αντί
να καθεύδουν ή και να διευκολύνουν την αμερικανική κατολίσθηση στη βαρβαρότη-
τα των εισβολών, των βασανιστηρίων, των γκουλάγκ και του Μεγάλου Αδελφού,
όπως έκαναν δυστυχώς πολλές κυβερνήσεις τους συμπεριλαμβανομένης και της ελ-
ληνικής, πρέπει να ηγηθούν ξανά στον πανευρωπαϊκό αγώνα για την προάσπιση και
τη διεύρυνση των δημοκρατικών κατακτήσεων, οι οποίες τα τελευταία χρόνια απει-
λούνται ακόμη και σε χώρες όπου ώς πρόσφατα θεωρούνταν δεδομένες.
Βασική έννοια γύρω από την οποία δομείται το Σφυρηλατώντας τη δημοκρατία
είναι η έννοια της κοινωνικής τάξης. Εδώ το έργο του Ίλι εγγράφεται σ’ένα άλλο
πεδίο θεωρητικού στοχασμού με άμεσες πολιτικές προεκτάσεις, που άνοιξε τη δε-
καετία του 1960, όταν οι απλουστευτικές και συχνά παθητικές συλλήψεις της τά-
ξης, που προωθούσαν η σοβιετική όσο και η δυτική κοινωνική επιστήμη, αμφισβη-
τήθηκαν έντονα από μια νέα γενιά ριζοσπαστών ιστορικών, με εμβληματική τους
μορφή τον Έντουαρντ Τόμσον.13

Στο κλείσιμο του 20ού αιώνα ωστόσο η αναλυτική
χρησιμότητα της ίδιας της έννοιας της κοινωνικής τάξης μπήκε στο στόχαστρο

25

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

12.Και κατεξοχήν του Ρόμπερτ Πάξτον: βλ. στα ελληνικά Robert Paxton, Η ανατομία του φασισμού,
μτφρ. Κ. Χαλμούκου, Κέδρος, Αθήνα 2007.
13.Το έργο του οποίου, και κυρίως το μνημειώδες Πώς φτιάχτηκε η αγγλική εργατική τάξη (E.P.
Thompson, The Making of the English Working Class, Pelican, Χάρμοντσγουορθ 1967) δυστυχώς μένει έως
σήμερα αμετάφραστο στη γλώσσα μας.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·25

ιστορικών με καταβολές συνήθως αριστερές αλλά μέριμνες συχνά συντηρητικές.14
Ο συγγραφέας μας πήρε μέρος στη σχετική συζήτηση15

προβάλλοντας θέσεις ελά-
χιστα δημοφιλείς τότε, καθώς στην ευτυχισμένη δεκαετία του 1990 δεν είχε μόνο
τελειώσει η ιστορία, αλλά είχαν πλέον εκλείψει και οι ταξικοί ανταγωνισμοί μέσα
στην αιώνια, όπως έμοιαζε, ειρήνη της αμερικανικής κοσμοκρατορίας. Πολλοί Δυ-
τικοί ιστορικοί φτερούγιζαν ήδη ανέμελα στο αιθέριο σύμπαν μιας θεωρίας απελευ-
θερωμένης από κάθε νόμο κοινωνικής βαρύτητας και προσάρμοζαν ανάλογα τα λε-
γόμενα ερευνητικά τους ενδιαφέροντα. Η έννοια της κοινωνικής τάξης ήταν πια πα-
σέανάμεσα στους γκριζομάλληδες ακαδημαϊκούς μέντορες των υπερατλαντικών
ιθυνόντων, που τόσο λαμπρά θα διαχειρίζονταν τις τύχες της χώρας τους την επόμε-
νη δεκαετία, όσο και ανάμεσα σε δικούς μας ιστορικούς. Οι τάξεις, όπως παρατηρεί
σκωπτικά ο Ίλι για έναν ακραίο εκπρόσωπο αυτής της τάσης, είχαν γίνει πια ‘λό-
γοι’, ‘αφηγηματικές αρχές’ή τρόποι για να οργανώνουμε συχνά παραπλανητικές
‘ιστορίες του παρελθόντος και του παρόντος’.16
Ο συγγραφέας τούτου του τόμου, αντίθετα, εντάσσει το δικό του έργο στο πλαί-
σιο μιας παράδοσης ματεριαλιστικής κοινωνικής ιστορίας, εν πολλοίς μαρξιστικών
καταβολών, στραμμένης προς μια ισχυρή ιδέα της κοινωνικής τάξης, που «η δύναμή
της για την ιστορία της εργασίας είναι η ολοποιητική της χρησιμότητα. Δεν μας δίνει
μόνο ένα αποτελεσματικό μέσο για να οργανώσουμε την ανάλυση του εξωτερικού
κόσμου, αλλά εμπεριέχει και καταστατικά επίσης τα στοιχεία της πολιτικής νοημα-
τοδότησης και της εμπρόθετης δράσης, παρέχοντάς μας έτσι μια εξαιρετικά εύκα-
μπτη αναλυτική έννοια».17

Σκοπός του βέβαια δεν είναι να παλινορθώσει κάποια
απλουστευτικά νοήματα του όρου τάξηούτε ν’απαξιώσει τις κατακτήσεις της πολι-
τισμικής ιστορίας και της γλωσσικής στροφής. Επισημαίνει άλλωστε, στην εισαγω-
γή τούτου εδώ του βιβλίου, πως στις ημέρες μας, με την επίδραση από τη μια μεριά
του φεμινισμού και από την άλλη των εθνοτικών και φυλετικών συγκρούσεων η
προηγούμενη κεντρικότητα της τάξης ως οργανωτικής αρχής της κοινωνικής ιστο-

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

26

14.Βλ. την παρουσίαση, στη γλώσσα μας, της σχετικής συζήτησης στο Έφη Αβδελά, «Η κοινωνική τά-
ξη στη σύγχρονη ιστοριογραφία: από το οικονομικό δεδομένο στην πολιτισμική κατασκευή», Τα Ιστορικά,
τεύχ.22 (1995), σ. 173-204.

15.Geoff Eley και Keith Nield, «Starting over: the present, the post-modern and the moment of social
history»,Social History, τεύχ. 20 (1995), σ. 355-364· G. Eley και K. Nield, «Farewell to the working class?»,
ό.π., σ. 1-30.

16.Μιλά εδώ για ένα γνωστό μελετητή που επιχείρησε να κατασκευάσει μια ‘μεταμοντέρνα’ιστοριο-
γραφική προσέγγιση, τον Πάτρικ Τζόις: Geoff Eley και Keith Nield, The Future of Class in History: What’s
Left of the Social?, University of Michigan Press, Αν Άρμπορ 2007, σ. 6.
17.Στο ίδιο, σ. 17.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·26

ρίας αλλά και ως πολιτικής κατηγορίας εξασθένησε. Όσον αφορά το πρώτο, όπως
παρατηρεί ο ίδιος, τη δεκαετία του 1980

μπήκαν στο παιχνίδι ερωτήσεις δύσκολες και αποσταθεροποιητικές, που άγγιζαν ζωτικά
όχι μόνο την πρακτική των ιστορικών αλλά και το ευρύτερο σύμπαν των αλληλένδετων
μ’αυτήν υποθέσεών τους για τον κοινωνικό και τον πολιτικό κόσμο, καθώς και τους κα-
νόνες κατανοησιμότητας του τελευταίου. Ασκώντας έλεγχο στις προκατασκευασμένες
επιστημολογίες της κοινωνικής ιστορίας, καθώς και σε ορισμένες θεωρητικές διαδικα-
σίες που η τελευταία δεχόταν υπόρρητα όσο αμφισβητήσιμες και αν ήταν αυτές, και οι
οποίες συνέδεαν την κοινωνική ανάλυση με την πολιτική και με ζητήματα συνείδησης
και υποκειμενικότητας, τούτες οι νέες κριτικές ξεκλείδωσαν ένα σύνολο επίκοινων αντι-
λήψεων που προηγουμένως λειτουργούσαν μάλλον άκαμπτα. Με άλλα λόγια, οι διαμά-
χες που εκτυλίχτηκαν τη δεκαετία του 1980 άνοιξαν ένα απαραίτητο πεδίο συζητήσεων
που ολοφάνερα πολύ δύσκολα μπορούσαν να ξεκινήσουν μέχρι τότε. Όλα αυτά που σή-
μερα συνοψίζουμε κάτω από την επικεφαλίδα ‘γλωσσική στροφή’ή ‘πολιτισμική στρο-
φή’βοήθησαν ν’απελευθερωθεί η κοινωνική ιστορία από ένα αδιέξοδο που μόνη της
είχε φτιάξει, αναδεικνύοντας νέες στρατηγικές που ώς τότε δεν έκαναν βατές στους κοι-
νωνικούς ιστορικούς οι προηγούμενοι όροι της έρευνάς τους. Με αυτή την έννοια, η λε-
γόμενη πολιτισμική στροφή ήταν ολότελα παραγωγική και αναπότρεπτη.

Η πολιτισμική στροφή στη θεωρία διευκόλυνε ακριβώς την αριστερή κριτική ν’
απομακρυνθεί από μια εικονογραφία της εργατικής τάξης, στηριγμένη στις πραγ-
ματικότητες που περιγράφονται στο Δεύτερο και το Τρίτο Μέρος τούτου του βιβλίου,
ως ενός εθνικά συγκροτημένου πεδίου όπου κυριαρχούσαν ανδροπρεπείς και πολι-
τισμικά ασφαλείς βιομηχανικοί εργάτες, και της επέτρεψε να προσαρμοστεί στις
σημερινές κοινωνικές συνθήκες των ευρωπαϊκών χωρών, όπου η εργατική τάξη σε
μεγάλο βαθμό συντίθεται από γυναίκες, πρόσωπα ανέστια και μετανάστες. Αυτό
όμως κάθε άλλο παρά σήμαινε εγκατάλειψη της ταξικής προοπτικής. Παρ’όλους
τους ευσεβείς πόθους πολλών, δεν είδαμε στο μεταξύ κανένα ‘θάνατο της τάξης’,
αλλά απλώς, όπως το θέτει ο Ίλι, το μετασχηματισμό ενός τύπου ταξικής κοινωνίας
σ’έναν άλλο, μέσα στον οποίο καλούμαστε σήμερα να κινηθούμε και, αν είμαστε
αριστεροί, να τον ανατρέψουμε.
Ελπίζω ότι διαβάζοντας αυτό τον τόμο θα συμφωνήσουμε πως η Αριστερά δεν
μπορεί να υπάρξει χωρίς να έχει την τάξη στο επίκεντρο της προβληματικής της,
μολονότι η έμφαση στην ταξικότητα δεν επάγεται αναγκαία τον κοινωνιολογικό
αναγωγισμό που μάστιζε παλαιότερες προσεγγίσεις: βασικό μέλημα του Ίλι, το
οποίο απουσιάζει από πολλούς εκπροσώπους της πολιτισμικής ιστορίας και της
γλωσσικής στροφής, είναι να βρεθούν τρόποι για να συνδεθούν στην ίδια ανάλυση
η πολιτική διαμόρφωση των σημερινών ταυτοτήτων και οι δομημένες συνέπειες

27

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·27

της καπιταλιστικής ανισότητας.18

Ωστόσο η κοινωνική τάξη δεν είναι απλώς ένα
κοινωνιολογικό επακόλουθο των τελευταίων, αλλά η συγκρότησή της πρέπει να
κατανοείται λογοθετικά, καθώς περιλαμβάνει κι ένα πολιτικό στοιχείο που ποτέ,
και ιδίως σε εποχές έντονων κοινωνικών μετασχηματισμών, δεν είναι εκ των προτέ-
ρων δεδομένο. «Είναι καλύτερο να δούμε μάλλον το σχηματισμό της τάξης ως ένα
πολιτισμικό και πολιτικό αίτημα(το οποίο επαγγέλλεται ένα συγκεκριμένο μοντέλο
κοινωνικής ταυτότητας) παρά σαν αποδείξιμο κοινωνικό γεγονός (δηλαδή σαν τη
δημιουργία νέων κοινωνικών θέσεων που ορίζονται με βάση τη σχέση τους με τα
μέσα παραγωγής ή με άλλα υλικά κριτήρια)».19

Η ιστορία της τάξης εντέλει είναι

αδιαχώριστη από την ιστορία της αναλυτικής κατηγορίας ‘τάξη’.
Η προβληματική αυτή, για την πολιτική διάσταση και το σύγχρονο νόημα της
τάξης, αναπτύσσεται σ’ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον κεφάλαιο προς το τέλος του τό-
μου, όπου απαριθμούνται επίσης οι λόγοι που βραχυκύκλωσαν τις προσπάθειες
ενοποίησης της εργατικής τάξης τις τελευταίες δεκαετίες. Αλλά οι βαθύτερες αιτίες
και οι τρόποι συγκρότησης της εργατικής τάξης που διευκόλυναν την ένωσή της
έως τη δεκαετία του 1960, και την αποδιάρθρωσή της στη συνέχεια, είναι ζητήματα
που επανέρχονται σε ολόκληρη τη μελέτη κι εξετάζονται σε πλήθος πλαίσια. Η δύ-
ναμη των επιχειρημάτων του Ίλι δεν προκύπτει τόσο από την πρωτοτυπία του καθε-
νός τους χωριστά όσο από την εμπεριστατωμένη τους τεκμηρίωση και τη σύνδεσή
τους σε μια γερά δομημένη αντίληψη, με συνεκτικούς ιστούς τη βαθιά ριζοσπαστι-
κή του πρόθεση και την ευρύτητα του οράματός του. Η πολιτική αιχμή που επάγο-
νται είναι ότι μόνο μέσα από την οργανωμένη πολιτική της παρέμβαση μπορεί η ερ-
γατική τάξη να παρουσιαστεί ξανά ως συλλογικό δρων υποκείμενο, όπως είχε κα-
τορθώσει να γίνει, για λόγους που αναπτύσσονται διεξοδικά στο βιβλίο, στις αλλο-
τινές χρυσές εποχές της σοσιαλιστικής κινητοποίησης. Η νέα ενότητά της, επάνω
σε βάσεις πολύ ευρύτερες από εκείνες που είχαν πετύχει παλιότερα τα σοσιαλιστικά
και τα κομμουνιστικά κόμματα, πρέπει ξανά να χτιστεί σιγά σιγά και κοπιαστικά όχι
μόνο με πολιτισμικούς αγώνες αλλά και με πολιτικά μέσα – και αυτό ακριβώς είναι
το έργο που έχουν σήμερα μπροστά τους η Αριστερά και οι οργανικοί της διανοού-
μενοι. Η ανάμνηση των γλυκών χρόνων του 1960 και του 1970, που ο κόσμος έμοια-
ζε έτοιμος ν’αλλάξει και η πολιτική της απόλαυσης ήταν από μόνη της ριζοσπα-
στική, βοηθά βέβαια αλλά κάθε άλλο παρά είναι αρκετή στις μέρες μας. Αν συμφω-

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

28

18.G. Eley και K. Nield, The Future of Class in History: What’s Left of the Social?, ό.π., σ. 17.
19.G. Eley και K. Nield, «Farewell to the working class?», ό.π., σ. 18.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·28

νούμε σ’αυτό, τότε μάλλον θα συμφωνήσουμε και σε κάτι άλλο· ότι, όποια άποψη
και αν έχουμε για τις σημερινές πολιτικές μας προτεραιότητες, αυτές σίγουρα περι-
λαμβάνουν το να μάθουμε να τις συζητάμε με ανθρώπους διαφορετικούς από μας
σε όλα εκτός από την ταξική ένταξη, κι επιτέλους να βρούμε τρόπους για να ενώ-
σουμε μαζί τους τις φωνές μας – και, ακόμη καλύτερα, τις κινητοποιήσεις μας. Η
δημοκρατία που ζητά τούτο το βιβλίο χρειάζεται ακριβώς τέτοιες καλές συνήθειες.

ΣΠΥΡΟΣ ΜΑΡΚΕΤΟΣ

29

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·29

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·30

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

ΑΠΟ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΔΕΚΑΕΤΙΑΣ ΤΟΥ1970 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του
1990 το πολιτικό τοπίο της Ευρώπης άλλαξε ριζικά. Οι επαναστάσεις του
1989 κατέλυσαν τα σοσιαλιστικά καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης και η Σοβιε-
τική Ένωση διαλύθηκε. Μέσω μιας εξίσου δραστικής αναδιάρθρωσής τους, οι κα-
πιταλιστικές χώρες της Δυτικής Ευρώπης μεταμορφώθηκαν. Και παρότι τα σοσια-
λιστικά κόμματα πήραν ξανά την κυβέρνηση σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες στα τέλη
της δεκαετίας του 1990, τώρα ήταν διαφορετικά από τα σοσιαλιστικά κόμματα του
παρελθόντος. Βαθύτατα αποριζοσπαστικοποιημένα, απομακρύνονταν γοργά από
την πολιτική κουλτούρα και τις κοινωνικές ιστορίες που τα είχαν στηρίξει τα προη-
γούμενα εκατό χρόνια αγώνων. Τα κομμουνιστικά κόμματα, που αποτελούσαν πά-
ντοτε την πιο μαχητική πτέρυγα του εργατικού κινήματος, εξαφανίστηκαν σχεδόν
ολοκληρωτικά. Κανένας πλέον δεν μιλούσε για την κατάργηση του καπιταλισμού,
τη ρύθμιση των δυσλειτουργιών ή τον περιορισμό των υπερβολών του, ή ακόμη και
την απλή περιστολή των πιο κατάφωρα καταστροφικών κοινωνικών αποτελεσμά-
των του. Για μια δεκαετία μετά το 1989, οι δυνατότητες να σκεφτούμε και να φα-
νταστούμε εναλλακτικές λύσεις σχεδόν εκμηδενίστηκαν.
Αν εξετάσουμε όμως τα πράγματα υπό μία άλλη οπτική γωνία, βλέπουμε ότι στο
μεταξύ αναδύθηκαν νέες δυνάμεις, οι οποίες έδωσαν νέα ορμή στην Αριστερά. Αν
τα εργατικά κινήματα επαναπαύονταν στις δάφνες των εκπληκτικών και ανθεκτι-
κών επιτευγμάτων τους, που αξιοποιούσαν την έκβαση του Β΄ Παγκοσμίου πολέ-
μου αλλά είχαν αρχίσει ήδη να διαλύονται, οι νεότερες γενιές συνέχιζαν να απολαμ-
βάνουν τη μεθυστική έξαψη του 1968. Ο ριζοσπαστισμός του φοιτητικού κινήμα-
τος μαζί με τα ανυπότακτα κινήματα της αντικουλτούρας και τις μαχητικές εργατι-
κές κινητοποιήσεις έστρεψαν τις πολιτικές κουλτούρες της Ευρώπης προς εντελώς
νέες κατευθύνσεις. Αυτές οι νέες ενέργειες εν μέρει διαπερνούσαν τα ήδη υπάρχο-
ντα πολιτικά κόμματα, αλλά επίσης εν μέρει άνοιγαν τους δικούς τους πολιτικούς
χώρους. Αναμφίβολα, ο φεμινισμός ήταν το πιο σημαντικό από αυτά τα αναδυόμε-
να κινήματα και οδήγησε σε μια ριζική επανεκτίμηση του περιεχομένου της πολιτι-
κής. Περίπου την ίδια περίοδο γεννήθηκε και η ριζοσπαστική οικολογία, συνδέο-
ντας με νέους και απροσδόκητους τρόπους τον ακτιβισμό των απλών ανθρώπων, τα
κοινοτιστικά πειράματα και τις εξωκοινοβουλευτικές κινητοποιήσεις. Γύρω στα

31

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·31

1980, επίσης, αναπτύχθηκε ένα σημαντικό ειρηνιστικό κίνημα, πάνω από τα εθνικά
σύνορα, τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική. Κάθε λογής κινήματα που πρό-
βαλλαν εναλλακτικούς τρόπους ζωής ξεσήκωσαν τη φαντασία των ανθρώπων. Τα
πρώτα σημάδια μιας νέας και μόνιμης πολιτικής παρουσίας, η οποία συμπύκνωνε
όλες αυτές τις εξελίξεις –τα Πράσινα κόμματα– εμφανίστηκαν στο προσκήνιο.
Στα γραπτά των ιστορικών, των κοινωνιολόγων και των θεωρητικών της κοινω-
νίας, των κριτικών του πολιτισμού και των κάθε λογής πολιτικών σχολιαστών, κα-
θώς επίσης και στον πολύτροπο λόγο της Αριστεράς, μια τεράστια πρόκληση απέ-
ναντι στις παγιωμένες προκαταλήψεις γεννήθηκε το τελευταίο τέταρτο του 20ού
αιώνα. Η κρίση του σοσιαλισμού τη δεκαετία του 1980 όχι μόνο μας ανάγκασε να ξα-
νασκεφτούμε τα όρια και το νόημα της Αριστεράς, τις ανάγκες της δημοκρατίας και
την ίδια τη φύση της πολιτικής, αλλά υποχρέωσε και τους ιστορικούς να θέσουν τα
ίδια αυτά ερωτήματα και στο παρελθόν. Τα μόνιμα, αν και ημιτελή, επιτεύγματα
του σύγχρονου φεμινισμού, για παράδειγμα, τόνισαν την ανάγκη να προσδιορίσου-
με εκ νέου τους τρόπους που αντιλαμβανόμαστε τα πιο βασικά πράγματα, λαμβά-
νοντας υπόψη μας την άποψη του φύλου, τις ποικιλώνυμες ιστορίες της σεξουαλι-
κότητας και όλες τις ιδιαιτερότητες της θέσης των γυναικών. Πιο πρόσφατα,
εμπνευσμένη εν μέρει από την περίοπτη θέση των ερωτημάτων αυτών στις Ηνωμέ-
νες Πολιτείες και εν μέρει από την έκρηξη των φυλετικοποιημένων συγκρούσεων
τις δεκαετίες του 1980 και του 1990, εμφανίστηκε μια παρόμοια ανάλυση των ζητη-
μάτων με βάση τη φυλετική και την εθνική ταυτότητα. Πολλές άλλες πτυχές της
ταυτότητας του υποκειμένου προστέθηκαν στις αναζωογονημένες πολιτικές συζη-
τήσεις που διαχέονταν με αυξανόμενη ταχύτητα σε όλη την κοινωνία. Στο πλαίσιο
της διαδικασίας αυτής η τάξη, ως κατηγορία τόσο της κοινωνικής ιστορίας όσο και
της πολιτικής, αποσταθεροποιήθηκε. Μολονότι η τάξη παραμένει μια αναπόδρα-
στη πραγματικότητα της κοινωνικής και πολιτικής πράξης για την Αριστερά του
21ου αιώνα, η προγενέστερη επικέντρωση της πολιτικής στην παραδοσιακή θεμα-
τική του άντρα βιομηχανικού εργάτη έπρεπε να τεθεί εκ νέου συστηματικά προς
συζήτηση.

Το βιβλίο αυτό το εμπνεύστηκα λοιπόν μέσα σε μια συγκεκριμένη εποχή και το
τελείωσα μέσα σε μια άλλη, εντελώς διαφορετική. Άρχισα να το γράφω σε μια
Ευρώπη, όπου τα εργατικά κινήματα και τα σοσιαλιστικά κόμματα ήταν ισχυρά, ο
δημόσιος τομέας μεγάλος και το κοινωνικό κράτος γενναιόδωρο αλλά και βιώσιμο.
Η πολιτική είχε ακόμη κεντρικό άξονά της την ταξική πάλη, ενώ υπήρχαν και οι σο-
σιαλιστικές χώρες. Μολονότι η αρχική τους έμπνευση είχε τα ψεγάδια της, και το
σοβιετικό παράδειγμα είχε πληγεί ήδη ανεπανόρθωτα, τα κομμουνιστικά κόμματα

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

32

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·32

της Δύσης παρέμεναν φορείς μιας χαρακτηριστικής μαχητικότητας. Στη δημόσια
σφαίρα η ρητορική της επανάστασης, η ταξική συνείδηση και η σοσιαλιστική με-
ταρρύθμιση των κοινωνιών εξακολουθούσαν να διεκδικούν μια θέση στη σκέψη
και την πράξη των πολιτών. Με τους σοσιαλιστές να αναλαμβάνουν τη διακυβέρ-
νηση χωρών όπως η Ισπανία, η Πορτογαλία και η Ελλάδα, στις οποίες η δημοκρα-
τία είχε αποκατασταθεί πρόσφατα, με την πολωνική Αλληλεγγύη να διαλύει τις
αραχνιασμένες πολιτικές κουλτούρες της Ανατολικής Ευρώπης, και τους Γάλλους
σοσιαλιστές να σχηματίζουν την πρώτη μεταπολεμική κυβέρνησή τους, τα πράγμα-
τα φαίνονταν να κινούνται ξανά. Η περίοδος 1979-81 ήταν για τους σοσιαλιστές
μια εποχή ενθαρρυντική, ακόμη και εμπνευσμένη.
Το χάσμα αυτό ανάμεσα στην αρχική αισιοδοξία και την κατάληξή της, ανάμε-
σα στις οργανωμένες δυνάμεις μιας ήδη σχηματισμένης παράδοσης και των νέων
μορφών που θα μπορούσαν να τη διαδεχτούν, διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στο βι-
βλίο μου αυτό, το οποίο έγραψα προσπαθώντας να αποτυπώσω το δράμα της μετα-
βατικής μας περιόδου, η οποία διαρκεί ακόμη. Για να το κάνω αυτό, έπρεπε να επι-
χειρήσω αφενός ένα λεπτομερή απολογισμό του παρελθόντος και αφετέρου μια
τολμηρή ανασκευή του παρόντος, καθώς τόσο τα επιτεύγματα του παλιού όσο και
οι συμπυκνωμένες του δυνάμεις παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του
νέου. Αν και το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου αναφέρεται στην περίοδο 1860-1960,
οι διαμάχες και τα επιχειρήματα που αναπτύχθηκαν στον ύστερο 20ό αιώνα πάντο-
τε έχουν τις ρίζες τους σε μια προγενέστερη περίοδο. Με αυτή την έννοια, θα έλεγα
ότι η ιστορία μπορεί να ποδηγετήσει το παρόν αλλά επίσης και να το απελευθερώ-
σει. Ξεκινώντας από το 1860, προχωρώ την παρουσίασή μου περιγράφοντας μια
σειρά επαναστατικών συγκυριών πανευρωπαϊκής κλίμακας, από τις διευθετήσεις
που ακολούθησαν τη λήξη των δύο παγκόσμιων πολέμων και τις δραματικές εξελί-
ξεις του 1968 έως τις τελευταίες αναδομήσεις της περιόδου 1989-92.
Τελικά, παρά τις ατέρμονες πολυπλοκότητες της λεπτομερούς ιστοριογραφικής
συζήτησης, τις αγωνίες των επιστημολόγων και τις εξάρσεις όσο και τις απογοητεύ-
σεις της θεωρίας, οι ιστορικοί ποτέ δεν μπορούν να ξεφύγουν από τον άλυτο ιστορι-
κό γρίφο της συνέχειας και της αλλαγής. Σε κάποιες χρονικές περιόδους και περι-
στάσεις, οι δεδομένες κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις φαίνονται να είναι αδρανείς
και παγιωμένες. Η κουλτούρα σημαίνει την προβλέψιμη και αδήριτη αναπαραγωγή
αυτού που «είναι». Αξιώνει την αλήθεια της παράδοσης και εγκρίνει το ένα ή το άλ-
λο γνώριμο μέλλον που δεν αποτελεί παρά επανάληψη ενός φυσικοποιημένου πα-
ρελθόντος («πάντοτε έτσι γινόταν»). Η πολιτική γίνεται μηχανισμός συντήρησης
και ρουτίνας. Η εικόνα ενός διαφορετικού μέλλοντος εκτοπίζεται στο χώρο της

33

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·33

φαντασίας ώσπου εύκολα παραμερίζεται. Οι ρωγμές και οι σχισμές δεν είναι εύκολο
να βρεθούν.

Σε άλλες περιπτώσεις όμως η κατάσταση αλλάζει δραματικά. Οι γνωστοί τρόποι
δεν πείθουν πια κανέναν. Το παρόν χαλαρώνει τη λαβή του στο μέλλον. Οι ορίζο-
ντες ανοίγουν. Η ιστορία επιταχύνεται. Μπορούμε τότε να δούμε θραύσματα ή και
περιγράμματα άλλων, διαφορετικών τρόπων. Οι λαοί αποτινάζουν τις αβεβαιότητες
και τους δισταγμούς τους· παραμερίζουν τους φόβους τους. Σε σπανιότερες περι-
πτώσεις, στο μέσο συνήθως μιας ευρύτερης κοινωνιακής κρίσης, οι φαινομενικά
άκαμπτες δομές της κανονικής πολιτικής ζωής κλονίζονται. Οι προσδοκίες αναπτε-
ρώνονται παρασύροντας το αργόσυρτο μέλλον και ανατρέποντας τις παλιές συνή-
θειες. Ακόμη πιο σπάνια, δημιουργείται ένα συλλογικό υποκείμενο εμπρόθετης
δράσης, μερικές φορές με τρόπο εκρηκτικό και βίαιες συνέπειες. Όταν συμβαίνει
κάτι τέτοιο, οι επίσημοι θεσμισμένοι κόσμοι της πολιτικής σ’ένα έθνος ή σε μια πό-
λη, καθώς και οι αναρίθμητοι πεζοί κόσμοι της ιδιωτικής, της προσωπικής και της
καθημερινής ζωής συγκλίνουν. Το παρόν αρχίζει να κινείται. Ανοίγει μια εποχή
εξαιρετικών δυνατοτήτων και ελπίδων. Αχνοφέγγουν νέοι ορίζοντες. Το συνεχές
της ιστορίας θρυμματίζεται.
Όταν η επαναστατική κρίση υποχωρήσει, λίγα πράγματα μοιάζουν με αυτά που
υπήρχαν προηγουμένως. Οι ιστορικοί διαφωνούν ακατάπαυστα για την ισορροπία
ανάμεσα στη συντυχία και τη δομή, στη διαδικασία και το συμβάν, στην εμπρόθετη
δράση και τον επικαθορισμό, ανάμεσα στην ακριβή φύση της επαναστατικής ρήξης
και το κατά πόσο εκδηλώνονται αποτελέσματα της μακράς διάρκειας. Ωστόσο μέ-
σα από τη συστηματική και καταστροφική τους επενέργεια όσο και χάρη στη δύνα-
μη του φαντασιακού υλικού που απελευθερώνουν, οι επαναστατικές κρίσεις «ξανα-
γεμίζουν» το μέλλον. Η σχέση των διαρκών θεσμικών αλλαγών με τις επιθυμίες
των επαναστατών θα είναι πάντοτε πολύπλοκες. Είναι γνωστό πώς ο Γουίλιαμ Μό-
ρις (William Morris) περιέγραψε την κατάσταση αυτή στο έργο ADream of John
Ball: «Αναλογίστηκα πώς [οι άνθρωποι] δίνουν μια μάχη και τη χάνουν, και όμως
αυτό για το οποίο πολέμησαν έρχεται σε πείσμα της ήττας τους, αλλά όταν έρχεται
αποδεικνύεται ότι δεν ήταν αυτό που είχαν στο νου τους, και τώρα άλλοι [άνθρω-
ποι] πρέπει να παλέψουν γι’αυτό που ήθελαν, δίνοντάς του διαφορετικό όνομα».1
Από τη δεκαετία του 1930 η επαναστατική ευαισθησία γίνεται, από την άποψη αυ-
τή, ολοένα και πιο τραγική. Αξιομνημόνευτη είναι η μεταφορά που χρησιμοποίησε
ο Βάλτερ Μπένγιαμιν για τον άγγελο της ιστορίας, που έχει την πλάτη του γυρισμέ-
νη στο μέλλον, ανήμπορος να «σταθεί, να ξυπνήσει τους νεκρούς και να ξανακάνει
ακέραιο αυτό που έχει σπάσει». Αντίθετα, είναι αναγκασμένος να ατενίζει «με

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

34

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·34

βλέμμα παγωμένο» την αδιάκοπη καταστροφή που είναι το παρελθόν, σωρεύοντας
«ερείπια επί ερειπίων» στα πόδια του. Τον άγγελο σπρώχνει στο μη ορατό μέλλον
μια ακαταμάχητη δύναμη, «μια καταιγίδα που έρχεται από τον ίδιο τον παράδεισο».
«Η καταιγίδα αυτή», στοχάζεται ο Μπένγιαμιν, «είναι αυτό που λέμε πρόοδο».2
Οι επαναστάσεις δεν είναι πλέον της μόδας. Η συμφορά του σταλινισμού και το
άδοξο τέλος της Σοβιετικής Ένωσης επέτρεψαν να σβηστούν σχεδόν εντελώς τα
απελευθερωτικά στοιχεία της Ρωσικής Επανάστασης. Οι σταλινικές αγριότητες τις
δεκαετίες του 1930 και του 1940 προκάλεσαν ανεπανόρθωτη ζημιά στην ηθική αί-
γλη του κομμουνισμού, όπως θα πρέπει αμέσως να παραδεχτούμε, επιτρέποντας να
κατηγορηθούν για συνέργεια μαζί τους όλες οι άλλες εκδοχές των σοσιαλιστικών
ιδεών. Όσο δικαιολογημένα και αν υπενθυμίζουμε τις καταστροφικές και γενοκτό-
νες συνέπειες του καπιταλισμού σε ολόκληρο τον κόσμο, τόσο στην Ευρώπη όσο
και αλλού, δεν θα μπορέσουμε ποτέ να απαλλαγούμε από τις ιστορίες αυτές, όπως
δείχνουν ολοένα και πιο καθαρά όσα μαθαίνουμε για τα πεπραγμένα του μπολσεβι-
κισμού μετά το 1917. Ωστόσο είναι απαραίτητο να παρατηρήσουμε ότι πολύ συχνά
στον 20ό αιώνα η Αριστερά δίστασε να αδράξει τις ευκαιρίες που της παρουσιάστη-
καν για βίαιες επαναστάσεις. Επιπλέον, η έντιμη παραδοχή των κινδύνων που συνε-
πάγονται οι επαναστατικές εξεγέρσεις πρέπει να ζυγιστεί μαζί με δύο επιπρόσθετα
στοιχεία, τα οποία οφείλουμε να αναγνωρίσουμε. Πρώτον, ότι το θέαμα των λαϊ-
κών μαζών που κινητοποιούνται πολιτικά και αναμετρώνται συλλογικά με το μέλ-
λον παραμένει ενθαρρυντικό όσο κανένα άλλο. Δεύτερον, ότι, όπως θα υποστηρίξω
εδώ, τα πιο σημαντικά κέρδη για τη δημοκρατία έχουν προκύψει πάντοτεμέσα από
μια επανάσταση ή, τουλάχιστον, μέσω των ιστορικών εκείνων περιόδων της συ-
μπυκνωμένης αλλαγής, τις οποίες ονομάζω μείζονες συντακτικές συγκυρίες στη
νεότερη Ευρώπη.

Είχα την τύχη να ζήσω δύο τέτοιες επαναστατικές στιγμές –μία πετυχημένη και
μία «αποτυχημένη»–, ενώ η ωρίμανσή μου διαμορφώθηκε από τα καταπληκτικά
επιτεύγματα μιας τρίτης. Οι επαναστάσεις του 1989 στην Ανατολική Ευρώπη ήταν
η πιο πρόσφατη από τις περιόδους αυτές, και η μακροπρόθεσμη σημασία τους για
τη δημοκρατία δεν μπορεί να μειωθεί από τις καταστροφές που έφερε μετά στις χώ-
ρες αυτές η επικράτηση της αγοράς. Μια προηγούμενη επαναστατική στιγμή, εκεί-
νη του 1968, διαμόρφωσε τόσο την πολιτική μου ωρίμανση όσο και την ευρύτερη
κατανόηση της Αριστεράς που περιλαμβάνεται στο βιβλίο αυτό.
Τέλος, διαμορφώθηκα επίσης μέσα στην προστατευτική και ενθαρρυντική
κουλτούρα της πολιτικής διευθέτησης που ακολούθησε μετά το 1945. Είμαι κι εγώ
παιδί του κράτους πρόνοιας. Ήπια τους χυμούς πορτοκαλιού που μου πρόσφερε κι

35

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·35

έκανα όλα τα εμβόλια. Έζησα στα σπίτια που φτιάχτηκαν για τους φτωχούς και
τους αστέγους. Πίστεψα ότι δεν θα καταργούνταν ποτέ το μπουκάλι γάλα που μου
έδιναν καθημερινά όταν πήγαινα στο σχολείο. Αξιοποίησα τις εκπαιδευτικές ευκαι-
ρίες που μου δόθηκαν, όσο και αν μισούσα τον τρόπο με τον οποίο μου προσφέρο-
νταν πολλές από αυτές. Ήξερα τι σημαίνουν οι λέξεις οικογενειακό επίδομα, εθνικό
σύστημα υγείας, δωρεάν φαρμακευτική περίθαλψηκαι αντιλαμβανόμουν τον απρό-
θυμο σεβασμό με τον οποίο αντιμετωπίζονταν τα εργατικά σωματεία. Έκλαψα, χω-
ρίς καλά καλά να ξέρω γιατί, όταν πέθανε ο Νάι Μπίβαν (Νye Bevan) και θυμάμαι
πολύ καλά τη δυσαρέσκεια της μητέρας μου όταν τον κήδεψαν χωρίς να τον ψάλει
ο παπάς. Μου είπαν πολλά για την κρίση του 1929 και κάπως λιγότερα για τον πό-
λεμο, αλλά ήξερα τη σημασία αυτής της περιόδου. Καταλάβαινα πόσο βαθιά είχαν
επηρεάσει τη γενιά των γονιών μου. Μολονότι γεννήθηκα το 1949, θυμάμαι τον πό-
λεμο πολύ καθαρά· εξακολουθούσε να βρίσκεται ολόγυρά μου και ήξερα πολύ κα-
λά γιατί έγινε.

Το βιβλίο αυτό γράφτηκε με μεγάλο πάθος αλλά και μεγάλη οδύνη. Χρειάστηκε
είκοσι χρόνια που δεν έλεγαν να τελειώσουν. Η συγγραφή του διαμορφώθηκε από
τις τεράστιες κοινωνικές αλλαγές που μεσολάβησαν στο διάστημα αυτό. Χρειάστη-
κε μάλιστα να ξανασκεφτώ ή και να αποκηρύξω κάποιες ιδέες που μου άρεσαν ιδι-
αίτερα, όπως και ορισμένες αντιλήψεις με τις οποίες είχα δεθεί βαθιά συναισθημα-
τικώς. Ωστόσο, ακόμη κι αν συνυπολογίσουμε τις αφηγήσεις επίγνωσης και συνέ-
πειας που αρεσκόμαστε να κατασκευάζουμε στις διανοητικές βιογραφίες μας, τα
βασικά επιχειρήματά μου παραμένουν με πολλούς τρόπους συνεπή προς τον τρόπο
που σκεφτόμουν στα μέσα της δεκαετίας του 1980, αν και είμαι σίγουρος ότι σήμε-
ρα κατανοώ πολύ καλύτερα τις συνέπειές τους. Την άνοιξη του 1984 επέστρεψα για
λίγο στην Αγγλία. Καθώς έμπαινα στον μοναδικό χώρο διαλογισμού που είναι το
ταξίδι με το τρένο (στοιχείο του παρελθόντος πλέον και αυτό) και παρατηρώντας
την εξαγριωμένη δημόσια ατμόσφαιρα που είχε επικρατήσει στη διάρκεια της με-
γάλης απεργίας των ανθρακωρύχων, αντιλήφθηκα αίφνης ότι ο κόσμος είχε αλλά-
ξει δραματικά.

Μπορεί ακόμη και σήμερα να θρηνώ για όλα αυτά που χάθηκαν έτσι, για τις μά-
ταιες θυσίες και τις κακές αποφάσεις, για τον ατραγούδητο ηρωισμό των καθημερι-
νών ανθρώπων καθώς και για τις πιο φανερές θαρραλέες πράξεις τους, για τα
εγκλήματα που διαπράχθηκαν στο όνομα της αρετής, όπως και για εκείνα που έγι-
ναν εναντίον της, για τα χάσματα ανάμεσα στις υποσχέσεις και τις πράξεις, για όλα
εκείνα τα κινήματα, τις κοινότητες και τις κουλτούρες που χτίστηκαν υπομονετι-
κά στη διάρκεια τόσων γενεών, όμως η κοινωνική βάση τους τώρα έχει χαθεί για

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

36

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·36

πάντα. Ακόμη και από το παρατηρητήριό μου, στα τέλη του 20ού αιώνα, πολλές
φορές το γράψιμο του βιβλίου αυτού μου ήταν ιδιαίτερα οδυνηρό, καθώς απαιτού-
σε να αφήσω πίσω μου πολλά.
Ωστόσο δεν πρέπει σε καμιά περίπτωση να θεωρηθεί επιτάφιος θρήνος ή άσκη-
ση ύφους στη νοσταλγία. Πρόκειται για ένα βιβλίο στηριγμένο στην πεποίθηση ότι
η ιστορία μετράει, ιδιαίτερα όταν κάποιες ιστορίες ζωτικής σημασίας λέγονται με
λάθος τρόπο. Ο αγώνας αυτός της μνήμης ενάντια στη λήθη έχει γίνει κατά κάποιο
τρόπο μια κοινοτοπία της σύγχρονης γραφής, αλλά αυτό δεν τον κάνει λιγότερο δυ-
ναμωτικό. Τη δεκαετία του 1990, νέες μορφές αμνησίας έσβησαν κάποιες ιστορικές
αφηγήσεις ουσιαστικής σημασίας. Η ιστορία της Αριστεράς ήταν ανέκαθεν η ιστο-
ρία αγώνων για τη δημοκρατία ενάντια σε συστήματα ανισότητας και αδικίας, τα
οποία περιορίζουν και διαστρέφουν, επιτίθενται και καταπιέζουν, και μερικές φορές
επιζητούν ακόμη και την εξαφάνιση του ανθρώπινου δυναμικού. Επιπλέον, αυτή η
ιστορία σίγουρα δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμη. Αν τα τρία πρώτα μέρη του βιβλίου
επικεντρώνονται στην οικοδόμηση ενός κινήματος που θα αναλάμβανε τη διεξαγω-
γή του αγώνα αυτού, της ταξικής δηλαδή πολιτικής της σοσιαλιστικής παράδοσης,
από την άλλη μεριά αυτό που θέλει επίσης να κάνει είναι να καταστήσει σαφείς τις
παραλείψεις όσο και τις ελλιπείς προοπτικές της παράδοσης αυτής. Ωστόσο το τε-
λευταίο τμήμα του βιβλίου σκιαγραφεί τις δυνατότητες στις οποίες μπορεί να στη-
ριχτεί μια νέα πολιτική της Αριστεράς. Από την άποψη αυτή, είναι στραμμένο στο
μέλλον.

Στη διάρκεια της συγγραφής αυτού του βιβλίου είχα υποστήριξη από την έδρα
Ιστορικής Έρευνας Richard Hudson του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν, τις Ερευνη-
τικές Εταιρείες της Σχολής Πρoπτυχιακών Σπουδών του Horace H. Rackham και το
Γραφείο του Αντιπροέδρου για τον τομέα της Έρευνας, μια υποτροφία από το Ινστι-
τούτο Κλασικών Σπουδών και το Βραβείο Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου
του Μίσιγκαν. Το καλοκαίρι του 1992 πήρα μια θέση υπότροφου καθηγητή στο
Ινστιτούτο Ιστορίας Μαξ Πλανκ του Γκέτινγκεν της Γερμανίας. Πολύ πρώιμες εκ-
δοχές κάποιων κεφαλαίων του έργου δακτυλογραφήθηκαν από τη Jeanette Diuble,
αλλά η μεταγενέστερη ηλεκτρονική επεξεργασία του κειμένου δεν αφαίρεσε τη ση-
μασία της πρώτης τάξεως δουλειάς που έγινε στο χέρι, ενώ, κατά καιρούς, ήμουν
απόλυτα εξαρτημένος από τη γενναιοδωρία και τις ικανότητες των Lorna Altstetter,
Connie Hamlin και Dawn Kapalla.
Κι ενώ το βιβλίο βρισκόταν στο πιεστήριο του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, ο
Thomas Le Bien με βοήθησε σημαντικά στα τελικά στάδια διόρθωσης του χειρο-
γράφου. Οι πολύτιμες οδηγίες του έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη σαφήνεια και την

37

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·37

ποιότητα της τελικής έκδοσης. Μετά την αναχώρησή του για τις Εκδόσεις του Πα-
νεπιστημίου του Πρίνστον, η Susan Ferber ανέλαβε την ευθύνη της ολοκλήρωσης
του βιβλίου. Η εκδοτική οξύνοιά της ήταν μεγάλη και οι οδηγίες της πάντοτε σίγου-
ρες και οξυδερκείς. Είμαι ευγνώμων που είχα την ευτυχία να συνεργαστώ με δύο
τόσο καταρτισμένους επιμελητές έκδοσης, καθώς και για τις εκθέσεις των ανώνυ-
μων αναγνωστών που εκείνοι παρήγγειλαν. Εντέλει, το βιβλίο αντανακλά με μυριά-
δες τρόπους την πολύτιμη συνεισφορά τους.
Ένα βιβλίο αυτής της έκτασης οφείλει τόσο πολλά σε τόσο πολλά πρόσωπα,
που δεν είναι εύκολο κανείς να τα αναφέρει όλα. Όπως είναι φυσικό, τα περισσότε-
ρα τα οφείλω στους συναδέλφους μου στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, οι οποίοι
από το 1979 μου πρόσφεραν μια ασύγκριτα φιλόξενη και δημιουργική πνευματική
εστία. Σε μια πρώτη φάση, έμαθα πάρα πολλά από τον Roman Szporluk, που με
μύησε σωστά στην πολύπλοκη ιστορία της Ανατολικής Ευρώπης. Αργότερα, η
πνευματική μου πορεία σημαδεύτηκε από την παρουσία του Bill Rosenberg, ειδικά
σε ό,τι αφορά τον τρόπο που έπρεπε να κατανοήσω τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο και
τη Ρωσική Επανάσταση. Το χρέος μου στον Terry McDonald αντιστοιχεί στην πα-
ρουσία μου στο Μίσιγκαν, αρχίζοντας από μια ομάδα μελέτης της ιστορίας της κοι-
νωνίας και της ταξικής πάλης που είχαμε στις αρχές του 1980. Ήταν η πρώτη από
τις πολλές ευκαιρίες που είχα κατά την παραμονή μου εκεί να επωφεληθώ από την
αυστηρή αλλά και γενναιόδωρη πνευματικότητά του. Η παρουσία του Bill Sewell
υπήρξε ανεκτίμητη στα τέλη της δεκαετίας του 1980, όταν οι προσεγγίσεις στο σχη-
ματισμό της εργατικής τάξης αναπροσδιορίστηκαν εκ βάθρων, όπως και της Sonya
Rose στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Η συνεισφορά της Peggy Somers ήταν εξί-
σου σημαντική σε διάφορα πνευματικά ζητήματα. Η κλίση της στη θεωρία μου έδι-
νε διαρκώς εναύσματα για την αποσαφήνιση της δικής μου. Ο τρόπος που αντιλαμ-
βάνομαι τη σύγχρονη πολιτική των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης οφείλει πολλά
στους Mike Kennedy και Kim Scheppele. Ο Andy Markovits με βοήθησε σημαντι-
κά να κατανοήσω τη σύγχρονη ευρωπαϊκή πολιτική.
Είναι αδύνατο να περιγράψει κανείς με λίγα λόγια την υψηλής ποιότητας πνευ-
ματική ζωή του Αν Άρμπορ, στο Τμήμα Ιστορίας αλλά και στο Πανεπιστήμιο του
Μίσιγκαν γενικότερα. Για είκοσι χρόνια περίπου, η Μαρξιστική Ομάδα Μελετών
μου πρόσφερε τη φιλία αλλά και τις ιδέες της, ενώ το ίδιο συνέβη από το 1987 και
εφεξής με το Πρόγραμμα Συγκριτικής Μελέτης των Κοινωνικών Μετασχηματι-
σμών (Program on the Comparative Study of Social Transformations – CSST). Οι
ομάδες αυτές με βοήθησαν να αποσαφηνίσω πολλές από τις απόψεις μου. Μια πλή-
ρης απαρίθμηση των οφειλών μου θα απαιτούσε σελίδες επί σελίδων, αλλά μεταξύ

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

38

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·38

των παλιών και των τωρινών συνεργατών μου θα ήθελα ειδικά να ευχαριστήσω
τους εξής: Julia Adams, Paul Anderson, Sara Blair, Charlie Bright, Jane Burbank,
David W. Cohen, Fred Cooper, Fernando Coronil, Val Daniel, Nick Dirks, Susan
Douglas, Jonathan Freedman, Kevin Gaines, Janet Hart, Gabrielle Hecht, Julia Hell,
June Howard, Nancy Hunt, Webb Keane, Alaina Lemon, Marjorie Levinson,
Rudolph Mrazek, Sherry Ortner, Adela Pinch, Helmut Puff, Roger Rouse, David
Scobey, Julius Scott, Rebecca Scott, Julie Skurski, Scott Spector, George Steinmetz,
Penny Von Eschen και Ernie Young.
Η Kathleen Cunning ήταν η πιο στενή συνεργάτιδά μου από τα τέλη της δεκαε-
τίας του 1980 και εφεξής. Η Κάνινγκ με βοήθησε αφενός να γίνω καλύτερος ιστορι-
κός της Γερμανίας και αφετέρου να εμπλακώ περισσότερο στις προκλήσεις που θέ-
τει η ιστορία του φύλου. Η σαφήνεια της επιχειρηματολογίας του βιβλίου σε ό,τι
αφορά το σχηματισμό των τάξεων και τον τρόπο που κατανοείται η σημασία του
φύλου στηρίζεται στην πρωτοποριακή δουλειά της. Τα εξαιρετικά αισθήματα φι-
λίας που τρέφει για μένα, οι γνώσεις και οι συμβουλές της αποτελούν μια αστείρευ-
τη πηγή. Το ίδιο ευτυχής αισθάνομαι και για τη φίλη και συνεργάτιδά μου Kali
Israel. Χωρίς την πολύτιμη παρουσία της, η σχέση μου με τα βρετανικά πράγματα
θα ήταν πολύ φτωχότερη. Μέσα από τη συνεχή προσφορά πληροφοριών και μι-
κρών βοηθειών, αλλά και με τη γενναιοδωρία του πνευματικού οράματος και της
φιλίας της, το βιβλίο μου βελτιώθηκε ακόμη περισσότερο.
Πολλοί από τους τωρινούς αλλά και τους παλιότερους φοιτητές μου συνέβαλαν
σημαντικά στη δημιουργία αυτού του βιβλίου, αρχικά μέσω της συμβολής τους
στην έρευνα και της ανταλλαγής ιδεών, και στη συνέχεια μέσω των εξαιρετικών βι-
βλίων που δημοσίευσαν οι ίδιοι. Είμαι βαθιά ευγνώμων σε όλους, μεταξύ των
οποίων περιλαμβάνονται οι εξής: Richard Bodek, Shiva Balaghi, Monica Burguera,
Becky Conekin, Belinda Davis, Todd Ettelson, Anne Gorsuch, Young-Sun Hong,
Rainer Horn, Jennifer Jenkins, Mia Lee, Cristin McGuire, Orlando Martinez, David
Mayfield, Amy Nelson, Mary O’Reilly, Kathy Pence, Alice Ritscherle, Chris
Schmid-Nowara, Steve Soper, Julie Srubbs, Dennis Sweeney και Elizabeth Wood.
Όλοι αυτοί μετέτρεψαν το Μίσιγκαν σε ένα θαυμάσιο χώρο στοχασμού και έρευ-
νας.

Το εύρος των οφειλών μου στον υπόλοιπο κόσμο είναι εξίσου μεγάλο. Από πολ-
λές απόψεις, η ιδέα του βιβλίου αυτού γεννήθηκε από τις συζητήσεις που έκανα στο
Κέμπριτζ στα τέλη της δεκαετίας του 1970 σε μια πιο αισιόδοξη εποχή από τη ση-
μερινή. Στις συζητήσεις αυτές συμμετείχαν πολλοί φίλοι που σημάδεψαν για πάντα
τη σκέψη μου. Όσοι αναφέρονται πιο κάτω θα αναγνωρίσουν τη συνεισφορά τους

39

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·39

όχι μόνο στα σχόλια του βιβλίου αλλά και στην αρχιτεκτονική των ιδεών του: Jane
Kaplan, David Crew, Gareth Stedman Jones, Paul Mc Hugh, Stuart McIntyre, Susan
Pennybacker και Eve Rosenhaft. Κατά τη μακρά περίοδο συγγραφής του βιβλίου
μου, στηρίχτηκα επανειλημμένα στην άκρως απαραίτητη βιβλιογραφική και ερμη-
νευτική βοήθεια που μου παρείχαν απλόχερα πολλοί και σοφοί συνάδελφοί μου
από πολλές περιοχές του κόσμου. Πιο συγκεκριμένα, θα ήθελα να ευχαριστήσω
τους Ida Blom, Friedhelm Boll, Nancy Fraser, Dagmar Herzog, John-Paul Himka,
Alf Lurdke, Jitka Maleckova, Mica Nava, Frank Mort, Moishe Postone, Claudia
Ritter, Adelheid von Saldern, Michael Schneider, Bill Schwarz, Lewis Siegelbaum,
Carolyn Steedman, Michael Warner και Eli Zaretsky.
Διάφορα σεμινάρια και συνέδρια μου έδωσαν την ευκαιρία να επανεξετάσω την
επιχειρηματολογία μου: το συνέδριο με θέμα την «Κρίση του σοσιαλισμού» στο
Τσάπελ Χιλ το 1990· το ακαδημαϊκό έτος με θέμα την «Ουτοπία» στο Ινστιτούτο
Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν (1993)· ένα συνέδριο που
διοργανώθηκε στο Πρίνστον στη μνήμη του Edward Tompson (1994)· το θερινό
πρόγραμμα σπουδών για τους πολιτικούς επιστήμονες της Ανατολικής Ευρώπης
στο Γκντανσκ (1994)· ένα συνέδριο για τη Βρετανία και τη Γερμανία στον 20ό αιώ-
να στο Πόρτσμουθ (1995)· ένα συνέδριο για την «Αντίσταση και την αντιφασιστική
δράση» στο Ινστιτούτο του Ιδρύματος Γκράμσι στη Ρώμη (1995)· το σεμινάριο για
τον 20ό αιώνα στη Νέα Υόρκη (1997)· το σεμινάριο Σόγερ για τις «Δημοκρατικές
παρεκβάσεις» στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ (1998)· και το Συνέδριο των Ισπανών
Ιστορικών στη Βαλένθια (2000). Σε όλους τους συναδέλφους και το κοινό στο Πα-
νεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Ντέιβις και τη Σάντα Κρουζ (1993)· το SUNY-
Stony Brook (1994), το Πανεπιστήμιο της Μινεσότας (1994), το Πανεπιστήμιο του
Γουόρικ (1995), το Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ (1996), το Πανεπιστήμιο της Βρε-
τανικής Κολομβίας (1999), το Συνέδριο των Γερμανικών Σπουδών στο Αν Άρμπορ
(1999) και το New School University (2000), εκφράζω την ευγνωμοσύνη μου. Από
την άποψη αυτή, ιδιαίτερα πολύτιμο αποδείχτηκε το εργαστήριο για τις «Γυναίκες
και το σοσιαλισμό στη μεσοπολεμική Ευρώπη», που οργανώθηκε από τον Helmut
Gruber στο Παρίσι το 1994, τα συμπεράσματα του οποίου δημοσιεύτηκαν με τον
τίτλο Women and Socialism / Socialism and Women: Europe between the Wars,
επιμ. Helmut Gruber και Pamela Graves (Berghahn Books, Νέα Υόρκη 1995).
Το βιβλίο αυτό δεν θα μπορούσε να έχει γραφτεί χωρίς την εξαιρετικά πλούσια
ιστοριογραφία που τώρα είναι διαθέσιμη για τα διάφορα μέρη και πτυχές του, ενώ
στηρίχτηκα αναγκαστικά στις οξυδερκείς παρατηρήσεις και την πρωτοτυπία των
ειδικών, όπως θα το επιβεβαιώσουν και οι σημειώσεις. Στο επίπεδο της έμπνευσης

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

40

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·40

–πνευματικής, ιστοριογραφικής, πολιτικής–, ορισμένες επιρροές εμφανίζονται σε
όλο το σώμα του βιβλίου, διαμορφώνοντας το βασικό του σχέδιο. Από πολλές από-
ψεις, ο Έρικ Χόμπσμπομ υπήρξε μέντοράς μου σε όλη τη διάρκεια της μακράς στα-
διοδρομίας μου, παρότι συναντηθήκαμε μόνο λίγες φορές. Οι οξυδερκείς παρατη-
ρήσεις του λάμπουν στις πιο απόκρυφες γωνιές της ιστορίας της Αριστεράς, καθώς
φωτίζουν το ευρύτερο πλαίσιό της, ενώ μερικές φορές πολλοί από μας νιώθουμε ότι
το έργο μας δεν είναι παρά μια υποσημείωση στο έργο του. Παρόμοια, τα έργα του
Πέρι Άντερσον, του Στιούαρτ Χολ, της Σίλα Ρόουμποθαμ και της Χίλαρι Γουέιν-
ραϊτ αποτελούν τα πιο σημαντικά θεμέλια πάνω στα οποία προσπάθησε να στηρι-
χτεί το βιβλίο μου. Αν το βιβλίο μου γίνει αφορμή για συζήτηση και στοχασμό, θα
είμαι πολύ ικανοποιημένος.
Τέλος, αξίζει να τονιστούν κάποιες ιδιαίτερες οφειλές μου. Τα βιβλία δεν γράφο-
νται μόνο στις βιβλιοθήκες, τα αρχεία και τις αίθουσες διδασκαλίας αλλά μέσα στο
ευρύτερο πλαίσιο της προσωπικής και καθημερινής μας ζωής. Στα πρώτα στάδια
της συγγραφής του βιβλίου, η Eleanor Anasar μου πρόσφερε σημαντική βοήθεια.
Σε όλη μας τη ζωή ως γονέων και εργαζομένων, καθώς και μέσα από τους αγώνες
μας εναντίον της περιφερειακής διοίκησης των σχολείων, η Έλινορ μου έμαθε να
είμαι απλός και αληθινός, βοηθώντας με να συλλάβω όχι μόνο την ενότητα της θεω-
ρίας και της πρακτικής αλλά και το γιατί το προσωπικό πρέπει να γίνει πολιτικό. Η
φιλία μου με τον Karl και την Diane Pohrt με βοήθησε με παρόμοιο τρόπο. Η στα-
θερή και εφευρετική στάση του Καρλ για την ηθική ζωή, η εμμονή του στην κοινω-
νία των πολιτών και η αφοσίωσή του στην ανταλλαγή ιδεών και απόψεων στη δημό-
σια σφαίρα αποτελούν ένα σπουδαίο πρότυπο πολιτικής ευπρέπειας. Ο Καρλ είναι
από τους σημαντικότερους εκφραστές του πραγματικού νοήματος της δεκαετίας
του 1960. Σημαντικό ρόλο στη συγγραφή του βιβλίου έπαιξαν οι φίλοι μου που
ήταν κοντά μου όχι μόνο στις ώρες της χαράς και της απόλαυσης αλλά και στις δυ-
σκολίες της ζωής. Οι άνθρωποι αυτοί μου έδειξαν κατανόηση, αλληλεγγύη και συ-
ντροφικότητα. Εκτός από αυτούς που έχω μνημονεύσει ήδη, θέλω να ευχαριστήσω
τους Nancy Bogan, Katherine Burnett, Paul Edwards, Eric Firstenberg, Jeff Jordan,
Sharon Lieberman, Vic Lieberman, Helga Lurdtke, Armena Marderosian, Brady
Mikusko, Bob Moustakas, Debbie Orlowski, Irene Patalan, Hubert Rast, Eli
Rosenberg, Laura Sanders, Mike Schippani και Denise Thal.
Ο αγαπημένος φίλος και σύντροφός μου Ron Suny μου συμπαραστάθηκε στη
συγγραφή του ανά χείρας βιβλίου από την αρχή. Ως αναγνώστης, σύντροφος με την
κυριολεκτική έννοια του όρου, οργανωτής συνεδρίων, ενθουσιώδης συνεργάτης,
ευρυμαθής και καλόκαρδος συνάδελφος, εξαιρετικός συζητητής όχι μόνο τη μέρα

41

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·41

αλλά και τη νύχτα, σπουδαίος ιστορικός του μπολσεβικισμού, οι συμβουλές και η
βοήθειά του ήταν πολύτιμες όσο κράτησε η συγγραφή του. Στα μέσα της δεκαετίας
του 1980 συνεργαστήκαμε πάνω στην ιστορία του κομμουνισμού και στη συνέχεια
παρακολουθήσαμε αποσβολωμένοι τον Γκορμπατσόφ να απελευθερώνει τις κρυμ-
μένες δυνάμεις της Σοβιετικής Ένωσης, ευνοώντας τις αλλαγές. Με τη βοήθεια του
εξαιρετικού έργου του και των αναρίθμητων συζητήσεων που κάναμε μαζί, ο Ρον
με κατηύθυνε όχι μόνο στο λαβύρινθο της σοβιετικής ιστορίας αλλά και στην ιστο-
ρία του σοσιαλισμού εν γένει. Διάβασε με υπομονή και κριτική διάθεση το χειρό-
γραφό μου σε όλες τις φάσεις. Ο Keith Neild συμμετείχε σε αυτό για μεγαλύτερο
χρονικό διάστημα. Ένα άρθρο, που γράψαμε από κοινού το 1979 και το τελειώσαμε
ταξιδεύοντας στις Ηνωμένες Πολιτείες, αποτέλεσε μέρος του προοιμίου του σχε-
δίου αυτού. Η σύλληψη των ευρύτερων αναλυτικών διαστάσεων του βιβλίου καθώς
επίσης και η κατανόηση των συνθηκών που επικρατούν στη σύγχρονη Βρετανία,
οφείλουν πολλά στις ιδέες του. Τη δεκαετία του 1990 μοιράστηκ.α μαζί του πολύ
περισσότερα πράγματα από ένα κοινό σχέδιο για τη σύγχρονη ιστορία των τάξεων,
ενώ στην τελευταία επεξεργασία του κειμένου επωφελήθηκα ιδιαίτερα από τις μα-
κρές συζητήσεις που είχα μαζί του.
Από πολλές απόψεις, η Γερμανία βρίσκεται στο επίκεντρο αυτού του βιβλίου –
στο δεύτερο μέρος του ως υπόδειγμα ριζοσπαστισμού και στο τρίτο ως όχημα κατα-
στροφής. Η Atina Grossman με κατηύθυνε υποδειγματικά σε όλες αυτές τις ιστορι-
κές περιόδους, από την ξένοιαστη δεκαετία του 1920 στον τρόμο του Τρίτου Ράιχ
και από εκεί στην αμφίσημη κατάσταση που επικράτησε μετά την Απελευθέρωση.
Τόσο τα δικά της γραπτά όσο και το δοκίμιο που γράψαμε μαζί για την ταινία Η λί-
στα του Σίντλερμε βοήθησαν να κατανοήσω καλύτερα τις περιόδους αυτές. Οφείλω
πολλά όχι μόνο στη σοφία αλλά και στη φιλία της. Σε μια κρίσιμη στιγμή για τη
συγγραφή του βιβλίου, η Lauren Berlant με βοήθησε να σκεφτώ διαφορετικά μερι-
κά από τα μεγαλύτερα προβλήματα –το έθνος, για παράδειγμα, και τη σχέση του με
το τοπικό, την αλληλεπίδραση της καθημερινότητας των ανθρώπων και της ευρύτε-
ρης κοινωνικής μεταμόρφωσης ή τη διαλεκτική της ουτοπίας και της αποτυχίας.
Παρότι η συζήτηση αυτή ξεκίνησε με την ανάλυση της δεκαετίας του 1920 και ακο-
λούθησε πολλούς δρόμους, τελικά εστίασε στα γεγονότα του 1968 κι έτσι το τε-
λευταίο μέρος του βιβλίου έχει επηρεαστεί έντονα από αυτή. Η Λορίν μάχεται την
πολιτική αδιαφορία και αποθάρρυνση περισσότερο απ’οποιονδήποτε άλλο γνωρί-
ζω. Ο Bob Moeller ήταν ο πιο ανιδιοτελής και καθησυχαστικός κριτικός των από-
ψεών μου. Το έργο του σχετικά με τη δεκαετία του 1950 με βοήθησε πολύ στην κα-
τανόηση της συγκεκριμένης αυτής εποχής. Επιπλέον, ήταν ο άνθρωπος που διάβα-

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

42

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·42

σε εξονυχιστικά το πρώτο σχεδίασμα, το οποίο ήταν τόσο μεγάλο που θα έθετε σε
δοκιμασία και την πιο σπουδαία φιλία. Οι επόμενες εκδοχές του βιβλίου βασίστη-
καν στα λεπτομερή κριτικά σχόλιά του.
Όλοι αυτοί οι φίλοι συνέβαλαν απροσμέτρητα στη διαμόρφωση των ισχυρών
σημείων που διαθέτει αυτό το βιβλίο. Είναι οι σημαιοφόροι της αισιοδοξίας σ’έναν
κόσμο που εξαντλεί με μεγάλη ταχύτητα τα αποθέματά της. Η πιο σημαντική βοή-
θεια ήρθε από την Gina Morantz-Sanchez, η οποία μπήκε στη ζωή μου όταν το βι-
βλίο βρισκόταν στην τελική του φάση. Η Τζίνα με προέτρεψε να το ολοκληρώσω
με όλες της τις δυνάμεις. Απάλλαξε το κείμενό μου από καθετί περιττό και υπερβο-
λικό, σε μια προσπάθεια να το καταστήσει πιο σαφές και πιο λιτό. Διάβασε κάθε λέ-
ξη από τις εκατοντάδες χιλιάδες που περιλαμβάνονται στο βιβλίο αυτό. Οι εξαιρετι-
κές γνώσεις της στον τομέα της ιστορίας των Ηνωμένων Πολιτειών, του φεμινι-
σμού και του γυναικείου κινήματος γενικότερα υπήρξαν ανεκτίμητες. Αποσαφήνι-
σε τις βασικές ιδέες του βιβλίου και με προέτρεψε να τις ενισχύσω ακόμη περισσό-
τερο. Η τελική εκδοχή του είναι έντονα επηρεασμένη από τις παρεμβάσεις της. Βέ-
βαια, η ολοκλήρωση ενός βιβλίου προϋποθέτει και άλλου είδους στηρίγματα. Μου
είναι αδύνατο να εκφράσω επαρκώς την ευγνωμοσύνη μου για όλα όσα έκανε προ-
κειμένου να παραμείνω προσηλωμένος στη δουλειά μου, με αρκετά μεγάλο κόστος
για άλλες πλευρές της ζωής μας. Με την αλάνθαστη κρίση της, οδήγησε το ανά χεί-
ρας βιβλίο στην αποπεράτωσή του.

43

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·43

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·44

KATAΛOΓOΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩN

Ελληνόγλωσσο

Αλληλεγγύη

Ανεξάρτητο Αυτόνομο Συνδικάτο «Αλληλεγγύη» / Solidarnos΄c΄
(Πολωνία)

ΕΑΜ

Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο

Ε.Ε. / ΕU

Ευρωπαϊκή Ένωση / European Union

ΕΕΚΔ

Εκτελεστική Επιτροπή της Κομμουνιστικής Διεθνούς

ΕΛΑΣ

Εθνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός

ΕΟΚ / ΕΕC

Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα / European Economic
Community

ΚΚΕ

Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας

ΚΚΣΕ

Κομμουνιστικό Κόμμα Σοβιετικής Ένωσης

Κομινφόρμ

Κομμουνιστικό Γραφείο Πληροφοριών (ΕΣΣΔ)

ΛΔΓ / GDR

Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας / Deutsche Demokratische
Republik

ΝΕΠ

Νέα Οικονομική Πολιτική

ΟΕΟΣ / OEEC

Οργανισμός Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας /
Organization for European Economic Cooperation

ΟΟΣΑ/ OECD

Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης /
Organization for Economic Cooperation and Development

ΠΕΕΑ

Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης

Ξενόγλωσσο

ANPI

Associazione Nazionale Partigiani d’Italia / Εθνική Ένωση
Βετεράνων της Αντίστασης

APO

Außerparlamentarische Opposition / Εξωκοινοβουλευτική
Αντιπολίτευση (Δυτική Γερμανία)

ATP

Arbejdsmarkedets Tillægspension (Δανία) ή Tilläggspension
(Σουηδία) / Μεταρρύθμιση του Συνταξιοδοτικού Συστήματος SAP

45

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·45

AVNOJ

Antifaˇsistiˇcko V(ij)ec΄e Narodnog Oslobod–enja Jugoslavije /
Αντιφασιστικό Συμβούλιο για την Απελευθέρωση του Λαού
της Γιουγκοσλαβίας

BCP

Bulgarian Communist Party / Κομμουνιστικό Κόμμα Βουλγαρίας

Brigatte RosseΕρυθρές Ταξιαρχίες (Ιταλία)

BSP

Bulgarian Socialist Party / Σοσιαλιστικό Κόμμα Βουλγαρίας

BSP

British Socialist Party / Σοσιαλιστικό Κόμμα Βρετανίας

BT

Bourses du travail / Εργατικά Κέντρα (Γαλλία)

Bund

Γενική Ένωση των Εβραίων Εργατών της Ρωσίας και
της Πολωνίας

BWSDP

Bulgarian Workers’Social Democratic Party /
Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Βουλγάρων Εργατών

CFLN

Comité français de libération nationale / Γαλλική Επιτροπή
Εθνικής Απελευθέρωσης

CGIL

Confederazione Generale Italiana del Lavoro / Γενική
Συνομοσπονδία Εργατών Ιταλίας

CGL

Confederazione Generale del Lavoro / Γενική Συνομοσπονδία
Εργασίας (Ιταλία)

CGT

Confédération générale du travail / Γενική Συνομοσπονδία
Εργασίας (Γαλλία)

CIS

Commonwealth of Independent States / Κοινοπολιτεία
Ανεξάρτητων Κρατών

CLN

Comitato di Liberazione Nazionale / Επιτροπή Εθνικής
Απελευθέρωσης (Ιταλία)

CLPD

Campaign for Labour Party Democracy / Εκστρατεία για
τη Δημοκρατία στο Εργατικό Κόμμα (Μεγάλη Βρετανία)

CND

Campaign for Nuclear Disarmament / Εκστρατεία
για τον Πυρηνικό Αφοπλισμό

CNR

Conseil national de la résistance / Εθνικό Συμβούλιο Αντίστασης
(Γαλλία)

CNT

Confederación Nacional del Trabajo / Εθνική Συνομοσπονδία
Εργασίας (Ισπανία)

CPGB

Communist Party of Great Britain / Κομμουνιστικό Κόμμα
Μεγάλης Βρετανίας

ˇCSDSD

ˇCeskoslovenskásociálnˇe demokratickástrana dˇelnická/
Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Τσεχίας

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

46

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·46

ˇCSSD

ˇCeskástrana sociálnˇe demokratická/ Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα
Τσεχίας

DA

Dansk Arbejdsgiverforening / Σύνδεσμος Δανών Εργοδοτών

DAC

Direct Action Committee / Επιτροπή Άμεσης Δράσης (Μεγάλη
Βρετανία)

DC

Democrazia Cristiana/Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα Ιταλίας

DiY

Do-It-Yourself / «Κάν’το μόνος σου»

DMV

Deutscher Metallarbeiter-Verband / Γερμανική Ομοσπονδία
Μεταλλοτεχνιτών

DNA

Det norske arbeiderparti / Εργατικό Κόμμα Νορβηγίας

EETPU

Electrical, Electronic, Telecommunications, and Plumbing Union /
Ένωση Ηλεκτρολόγων, Ηλεκτρονικών, Εργαζομένων
στις Τηλεπικοινωνίες και Υδραυλικών (Μεγάλη Βρετανία)

END

European Nuclear Disarmament / Ευρωπαϊκός Πυρηνικός
Αφοπλισμός

ERP

European Recovery Program / Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα
Ανασυγκρότησης

FAI

Federación Anarquista Ibérica / Ιβηρική Αναρχική Ομοσπονδία

FDP

Freie Demokratische Partei / Ελεύθερο ΔημοκρατικόΚόμμα
(Γερμανία)

FGDS

Fédération de la gauche démocratique et socialiste / Ομοσπονδία
της Δημοκρατικής και Σοσιαλιστικής Αριστεράς (Γαλλία)

FIOM

Federazione Impiegati Operai Metallurgici / Ομοσπονδία
Εργατών Μετάλλου (Ιταλία)

FPO

Fareinikte Partisaner Organizatzie / Οργάνωση των Ενωμένων
Παρτιζάνων (Λιθουανία)

FPTSF

Fédération du parti des travailleurs socialistes de France /
Ομοσπονδία των Γάλλων Σοσιαλιστών Εργατών

FVDG

Freie Vereinigung Deutscher Gewerkschaften / Ελεύθερη
Συμμαχία (Γερμανία)

GLC

Greater London Council / Συμβούλιο Μείζονος Λονδίνου

GLF

Gay Liberation Front / Μέτωπο για την Απελευθέρωση των Γκέι

GMB

General and Municipal Workers / Εργάτες Δήμων και Λοιποί
(Μεγάλη Βρετανία)

HAZ

Housing Action Zone Manor / Ζώνη Στεγαστικής Δράσης

HSP

Hungarian Socialist Party / Σοσιαλιστικό Κόμμα Ουγγαρίας

47

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·47

IAH

Internationale Arbeiter-Hilfe / Διεθνής Εργατική Βοήθεια
(Βερολίνο)

ILP

Independent Labour Party / Ανεξάρτητο Εργατικό Κόμμα
(Μεγάλη Βρετανία)

IMF

International Monetary Fund / Διεθνές Νομισματικό Ταμείο – ΔΝΤ

ΙSB

International Socialist Bureau / Διεθνές Σοσιαλιστικό Γραφείο

ISC

International Socialist Committee / Διεθνής Σοσιαλιστική
Επιτροπή

IWSA

International Woman Suffrage Alliance / Διεθνής Ένωση
για το Δικαίωμα Ψήφου των Γυναικών

JCR

Jeunesse communiste révolutionnaire / Επαναστατική
Κομμουνιστική Νεολαία (Γαλλία)

JSDS

Jugoslovanska social demokratska stranka / Νοτιοσλαβικό
Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Σλοβενίας

KAPD

Kommunistische Arbeiter-Partei Deutschlands / Κομμουνιστικό
Κόμμα Εργατών Γερμανίας

KOR

Komitet Obrony Robotników / Επιτροπή Άμυνας των Εργατών
(Πολωνία)

KPD

Kommunistische Partei Deutschlands / Κομμουνιστικό Κόμμα
Γερμανίας

KPJ

Komunistiˇcka partija Jugoslavije / Κομμουνιστικό Κόμμα
Γιουγκοσλαβίας

KSˇC

Komunistickástrana ˇCeskoslovenska / Κομμουνιστικό Κόμμα
Τσεχοσλοβακίας

LCC

Labour Coordinating Committee / Συντονιστική Επιτροπή
των Εργατικών

LCS

League of Communists of Slovenia / Ένωση Σλοβένων
Κομμουνιστών

LCY

League of Communists of Yugoslavia / Κομμουνιστικό Κόμμα
Γιουγκοσλαβίας

LO

Landsorganisationen i Danmark / Ομοσπονδία Δανικών
Συνδικαλιστικών Ενώσεων

LSDWP

Latvian Social Democratic Workers Party (Latvijas
Socia¯ldemokra¯tiska¯Stra¯dnieku Partija – LSSP) / Εργατικό
Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Λετονίας

LSE

London School of Economics / Οικονομική Σχολή του Λονδίνου

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

48

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·48

LSI

Labour and Socialist International / Εργατική και Σοσιαλιστική
Διεθνής

MRP

Mouvement républicain populaire / Λαϊκό Ρεπουμπλικανικό
Κίνημα (Γαλλία)

MSzMP

Magyar Szocialista Munkáspárt / Κομμουνιστικό Κόμμα
Ουγγαρίας

MSZP

Magyar Szocialista Párt / Εργατικό Κόμμα Ουγγαρίας

NAC

National Abortion Campaign / Εθνική Εκστρατεία για
το Δικαίωμα στην Άμβλωση

NALGO

National Association of Local Government Officers / Ένωση
Υπαλλήλων Δημοσίου και Τοπικής Αυτοδιοίκησης

NOW

National Organization for Women / Εθνική Οργάνωση Γυναικών
(ΗΠΑ)

NSF

National Salvation Front / Μέτωπο Εθνικής Σωτηρίας
(Ρουμανία)

NUM

National Union of Mineworkers / Εθνική Ένωση Ανθρακωρύχων
(Μεγάλη Βρετανία)

NUPE

National Union of Public Employees / Εθνική Ένωση Δημοσίων
Υπαλλήλων (Μεγάλη Βρετανία)

NUSEC

National Union of Societies for Equal Citizenship / Εθνική
Ένωση Εταιρειών για την Ισότητα των Δικαιωμάτων του Πολίτη
(Μεγάλη Βρετανία)

NUWSS

National Union of Women’s Suffrage Societies / Εθνική Ένωση
Εταιρειών για το Δικαίωμα Ψήφου των Γυναικών
(Μεγάλη Βρετανία)

OS

Organisation Spéciale / Ειδική Οργάνωση (Αλγερία)

OSE

Observatorio de la Sostenibilidad en España / Κρατική
Συνδικαλιστική Ένωση Ισπανίας

P-2

Propaganda Due / Προπαγάνδα Δύο (Ιταλία)

PCE

Partido Comunista de España / Κομμουνιστικό Κόμμα Ισπανίας

PCF

Parti communiste français / Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας

PCI

Partito Comunista Italiano / Κομμουνιστικό Κόμμα Ιταλίας

PDL

Party of Democratic Left / Σλοβακικό Κόμμα της Δημοκρατικής
Αριστεράς

PDS

Partei des Demokratischen Sozialismus / Κόμμα Δημοκρατικού
Σοσιαλισμού (Γερμανία)

49

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·49

PDS

Partito Democratico della Sinistra / Κόμμα της Δημοκρατικής
Αριστεράς (Ιταλία)

PLA

Party of Labour of Albania (Partia e Punës e Shqipërisë – PPSh) /
Κομμουνιστικό Κόμμα Αλβανίας

POB

Parti Ouvrier Belge / Κόμμα Βέλγων Εργατών

POUM

Partido Obrero de Unificación Marxista / Εργατικό Κόμμα
Μαρξιστικής Ενότητας (Ισπανία)

PPR

Polska Partia Robotnicza / Εργατικό Κόμμα Πολωνίας

PPS

Polska Partia Socjalistyczna / Πολωνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα
(Ρωσία)

PPSD

Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji / Πολωνικό
Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Γαλικίας

PS

Parti socialiste / Σοσιαλιστικό Κόμμα (Γαλλία)

PSDI

Partito Socialista Democratico Italiano / Σοσιαλδημοκρατικό
Κόμμα Ιταλίας

PSDR

Partidul Social Democrat Român / Κόμμα των Ρουμάνων
Σοσιαλδημοκρατών

PSI

Partito Socialista Italiano / Σοσιαλιστικό Κόμμα Ιταλίας

PSIUP

Partito Socialista Italiano di Unità Proletaria / Σοσιαλιστικό
Κόμμα της Προλεταριακής Ενότητας Ιταλίας

PSOE

Partido Socialista Obrero Español / Σοσιαλιστικό Εργατικό
Κόμμα Ισπανίας

PSP

Partido Socialista Português / Σοσιαλιστικό Κόμμα Πορτογαλίας

PSR

Partidul Socialist Român / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Ρουμανίας

PSU

Parti socialiste unifié / Ενιαίο Σοσιαλιστικό Κόμμα (Γαλλία)

PSUC

Partit Socialista Unificat de Catalunya / Ενιαίο Σοσιαλιστικό
Κόμμα Καταλονίας

PZPR

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza / Κομμουνιστικό Κόμμα
Πολωνίας

RAF

Rote Armee Fraktion / Φράξια Κόκκινος Στρατός (Γερμανία)

RC

Rifondazione comunista / Κομμουνιστική Επανίδρυση (Ιταλία)

RCP

Romanian Communist Party (Partidul Comunist Român – PCR/
Κομμουνιστικό Κόμμα Ρουμανίας

RSDRP

Russian Social-Democratic Labour Party / Σοσιαλδημοκρατικό
Εργατικό Κόμμα Ρωσίας

RTS

Reclaim The Streets / Ανακτήστε Tους Δρόμους

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

50

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·50

SAP

Sveriges Socialdemokratiska Arbetareparti / Σοσιαλδημοκρατικό
Κόμμα Σουηδίας

SDAP

Sociaal Democratische Arbeiders Partij / Σοσιαλδημοκρατική
Ένωση Ολλανδίας

SDF

Social Democratic Federation / Σοσιαλδημοκρατική
Ομοσπονδία Βρετανίας

SDF

Σοσιαλδημοκρατική Ένωση Δανίας

SDI

Strategic Defense Initiative / Πρωτοβουλία Στρατηγικής Άμυνας
(ΗΠΑ)

SDKPiL

Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy /
Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα του Βασιλείου της Πολωνίας
και της Λιθουανίας (Ρωσία)

SDP

Social Democratic Party / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα
(Μεγάλη Βρετανία)

SDP

Suomen Sosialidemokraattinen Puolue / Σοσιαλδημοκρατικό
Κόμμα Φινλανδίας

SDPC

Social Democratic Party of Croatia (Socijaldemokratska Partija
Hrvatske – SPH) / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Κροατίας

SDPR

Social Democracy of the Republic of Poland (Socjaldemokracja
Rzeczypospolitej Polskiej – SdRP) / Σοσιαλδημοκράτες
της Πολωνικής Δημοκρατίας

SDS

Sozialistische Deutsche Studentenbund / Σοσιαλιστές Φοιτητές
Γερμανίας

SDSS

Sociálnodemokratickástrana Slovenska / Σοσιαλδημοκρατικό
Κόμμα Σλοβακίας

SED

Sozialistische Einheitspartei Deutschland / Ενιαίο Σοσιαλιστικό
Κόμμα Γερμανίας (ΛΔΓ)

SFIO

Section française de l’internationale ouvrière / Γαλλικό Τμήμα της
Εργατικής Διεθνούς

SNR

Slovenskánárodnárada /Εθνικό Συμβούλιο Σλοβακίας

SPA

Socialist Party of Albania (Partia Socialiste e Shqipërisë – PSS) /
Σοσιαλιστικό Κόμμα Αλβανίας

SPD

Sozialdemokratische Partei Deutschlands / Σοσιαλδημοκρατικό
Κόμμα Γερμανίας

SPÖ

Sozialdemokratische Partei Österreichs / Σοσιαλδημοκρατικό
Κόμμα Αυστρίας

51

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·51

SPS

Sozialdemokratische Partei Schweiz / Σοσιαλδημοκρατικό
Κόμμα Ελβετίας

SR

Socialist Revolutionaries / Σοσιαλεπαναστάτες Ρωσίας

SSDP

Serbian Social Democratic Party / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα
Σερβίας

SSP

Slovakian Social Democratic Party / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα
Σλοβακίας

TAZ

Tageszeitung(εφημερίδα του Δυτικού Βερολίνου)

TGWU

Transport and General Workers’Union / Γενικό Συνδικάτο
Εργατών Μεταφορών (Μεγάλη Βρετανία)

UDF

Union of Democratic Forces / Ένωση Δημοκρατικών Δυνάμεων
(Βουλγαρία)

UDI

Unione Donne Italiane / Ένωση Γυναικών Ιταλίας

UGT

Unión General de Trabajadores / Γενική Ένωση Εργατών
(Ισπανία)

UJC-ml

Union des jeunesses communistes, marxistes-léninistes / Ένωση
Κομμουνιστικών Νεολαιών, μαρξιστικών-λενινιστικών (Γαλλία)

USDP

Ukrayins’ka Sotsial-Demokratychna Partiya / Ουκρανικό
Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (Ανατολική Γαλικία)

USDRP

Ukrainian Social Democratic Workers’Party / Ουκρανικό
Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Εργατών (Ρωσία)

USI

Unione Sindacale Italiana / Ιταλική Συνδικαλιστική Ένωση

USPD

Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands /
Ανεξάρτητο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (Γερμανία)

WAVAW

Women Against Violence Against Women / Γυναίκες Κατά
της Βίας Κατά των Γυναικών (Καναδάς)

WIRES

Women’s Information, Referral, and Enquiry Service / Υπηρεσία
Ενημέρωσης, Αναφοράς και Έρευνας Γυναικών
(Μεγάλη Βρετανία)

WSPU

Women’s Social and Political Union / Κοινωνική και Πολιτική
Ένωση Γυναικών (Μεγάλη Βρετανία)

WTB

Woytinsky-Tarnow-Baade / Βοϊτίνσκι-Τάρνοβ-Μπάαντε
(Γερμανία)

YCLs

Young Communist Leagues / Ενώσεις Νέων Κομμουνιστών

ZAG

Zentralarbeitsgemeinschaft / Κεντρική Εργατική Συμφωνία

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

52

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·52

ΕΙΣΑΓΩΓΗ