« Ἡ Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ: Χθὲς καὶ σήμερον ἡ αὐτὴ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας»

+ Ἐπίσκοπος Μεθώνης κ. Ἀμβρόσιος, Ἱστορικὸς Τέχνης

Εἰσήγησις Δ΄
Στὸ πλαίσιο τῆς Ἐκθέσεως Ὀρθοδόξου Ἁγιογραφίας Α΄

«Εἰκόνα καὶ Ἐλπίδα: Τὸ Κολιμπρὶ καὶ ἡ Εὐθύνη μας»
● Δημοτικὸ Ὠδεῖο Φυλῆς, Ἄνω Λιόσια Ἀττικῆς ● Σάββατο 9/22.12.2012

Χθὲς καὶ σήμερον ἡ αὐτὴ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας». Θέμα πράγματι ἐνδιαφέρον, διότι ἂν καὶ γνωρίζουμε ὅλοι ὅτι ὁ Χριστός, ὁ ἔνσαρκος Θεὸς εἶναι ὁ ἴδιος γιὰ πάντα, δηλαδὴ ἡ ἑνότης τῆς ἀνθρωπίνης καὶ θεϊκῆς φύσεως ποὺ ἔγινε ἐν χρόνῳ, μένει ὅμως γιὰ τὴν αἰωνιότητα. Καὶ ἐφ’ ὅσον τὸ θέμα μας περιέχει ἱστορικὰ στοιχεῖα, ἐγὼ ὡς πεζὸς ἱστορικός, θὰ ἤθελα νὰ προσεγγίσω τὸ θέμα ἀπὸ ἱστορικῆς πλευρᾶς. Ἀλλὰ πρὶν ἀρχίσω, πρέπει νὰ γίνει μία μικρὴ Θεολογικὴ εἰσαγωγή. Δὲν μπορεῖ νὰ νοηθεῖ Ὀρθόδοξος Χριστιανισμὸς χωρισμένος ἀπὸ τὴν προσκύνηση τῶν Ἁγίων Εἰκόνων. Ὅποιος δὲν τιμᾶ καὶ προσκυνᾶ τὶς Ἅγιες Εἰκόνες ἁπλῶς δὲν εἶναι Ὀρθόδοξος. Καὶ γιατὶ δὲν εἶναι Ὀρθόδοξος; Διότι ἀρνεῖται ὅτι ὁ Χριστός, τὸ δεύτερο Πρόσωπο τῆς Ἁγίας Τριάδος, ἔγινε πράγματι ἄνθρωπος, ὅτι ἑνώθηκε ἡ θεϊκὴ Φύσις μὲ τὴν ἀνθρώπινη, ὥστε νὰ γίνη μία Θεανθρώπινη ὑπόστασις. Δηλαδὴ στὴν Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ προσκυνοῦμε τὴν Θεότητα, ποὺ εἶναι ἀχωρίστως καὶ αἰωνίως ἑνωμένη μὲ τὴν ἀνθρωπότητα. Ἀκριβῶς ἀπὸ τὴν Θεολογία τῆς Εἱκόνας τοῦ Χριστοῦ πηγάζει καὶ ἡ προσκύνησις τῶν Εἰκόνων τῆς Παναγίας, τῶν Ἁγίων καὶ τῶν Ἀγγέλων. Διὰ μέσου τῶν Εἰκόνων τῶν Ἁγίων ἑνώνεται προσκυνηματικῶς ὁ πιστὸς μετὰ τοῦ Μεγάλου Ἀρχιερέως τοῦ Μυστηρίου τῆς Σωτηρίας μας, Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἔτσι ἡ προσκύνησις ἰδικῶς τῆς Εἰκόνος τοῦ Χριστοῦ παίρνει κεντρικὴ θέση τόσο στὴν πνευματικὴ ὅσο καὶ στὴν δογματικὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας. Πιθανὸν ἔχει ἀναλυθεῖ ἀπὸ ἄλλους ὁμιλητές, πιὸ καταρτισμένους ἀπὸ ἐμένα θεολογικῶς, ἡ θεολογικὴ βάσις τῆς προσκυνήσεως τῶν Ἁγίων Εἰκόνων. Ἐδῶ ἁπλῶς ἤθελα νὰ τονίσω τὴν κεντρικὴ θέσι τῆς Εἰκόνος τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ. Παρενθετικῶς νὰ προσθέσω τὴν παρατήρησι ὅτι ἡ προσκύνησις τῶν Ἁγίων Εἰκόνων εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ πολλὰ φαινομενικὰ παράδοξα τῆς πίστεώς μας. Δηλαδὴ οἱ Ἅγιοι Πατέρες μᾶς παραγγέλουν, ὅταν προσευχόμεθα, νὰ μὴ σχηματίζωμε στὸν νοῦ ἢ τὴν φαντασία μας καμμία εἰκόνα. Ἀλλὰ συγχρόνως προσευχόμεθα μπροστὰ στὶς Ἅγιες Εἰκόνες. Πράγματι ἕνα παράδοξο, στὸ ὁποῖο θὰ ἐπιστρέψουμε ἀργότερα. Ποιά εἶναι ἡ διαφορὰ μεταξὺ μιᾶς Εἰκόνας καὶ ἑνὸς πορτραίτου;

Μοῦ ἐδόθη γιὰ θέμα τῆς ἀποψινῆς Εἰσηγήσεως τὸ ἐξῆς: «Ἡ Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ:

1 

Ἕνα καλὸ πορτραῖτο ἐπιδιώκει νὰ καταγράψη κάτι πολὺ περισσότερο ἀπὸ τὴν ἁπλὴ ἐμφάνισι τοῦ ἀνθρώπου, δηλαδὴ προσπαθεῖ νὰ ἐκφράση τὸν χαρακτῆρα, ἀλλὰ καὶ τὴν κοινωνικὴ ἀξία τοῦ προσώπου. Μία Εἰκόνα ἔχει μὲν μερικὰ ἀπὸ αὐτὰ τὰ χαρακτηριστικά, δηλαδὴ πρωτίστως μία Εἰκόνα διατηρεῖ τὴν προσωπικὴ ἐμφάνισι τοῦ Ἁγίου, ὥστε νὰ ἀναγνωρίζωμε ἀμέσως, π.χ. μία Εἰκόνα τοῦ Ἁγίου Νικολάου ἢ τοῦ Ἀποστόλου Ἀνδρέα ὅταν τὴν βλέπωμε. Μὲ αὐτὴν τὴν ἔννοια, ἡ Ἁγιογραφία ἔχει διατηρήση ἀκριβῶς τὴν ἀνθρώπινη ἐμφάνισι τοῦ Χριστοῦ μας καὶ βλέπομε, ὅπως θὰ ἀναλύσωμε ἀργότερα, τὴν ἐκπληκτικὴ ὁμοιότητα τῶν Εἱκόνων τοῦ Χριστοῦ στὸ πέρασμα τῶν αἰώνων. Δεύτερη ὁμοιότητα τῆς Εἰκόνος πρὸς τὸ πορτραῖτο εἶναι τὸ ὅτι μᾶς μεταφέρει τὸν χαρακτῆρα τοῦ ἀνθρώπου. Ἔτσι βλέπομε Εἰκόνες τοῦ Κυρίου, ἄλλες πιὸ αὐστηρές, ἄλλες πιὸ γλυκές, ἄλλες πιὸ ταπεινές, ἄλλες πιὸ ἐπιβλητικὲς καὶ μεγαλόπρεπες. Ἀλλὰ ἐδῶ τελειώνει ἡ ὁμοιότητα, ὄχι μόνο διότι ἡ Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ εἶναι ἑνὸς Θεανθρωπικοῦ Προσώπου, ὄχι ἁπλῶς ἀνθρώπου, ἀλλὰ διατὶ ἡ Εἰκόνα μεταφέρει μία πνευματικὴ πραγματικότητα. Δηλαδὴ ἡ Εἰκόνα περιγράφει μὲ ὑλικὰ χρώματα τὴν σημερινὴ Οὐράνια κατάστασι τοῦ εἰκονιζομένου προσώπου. Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἀκόμη κι ὅταν ὁ Χριστὸς εἰκονίζεται στὴν ἀγκαλιὰ τῆς Παναγίας Μητρός Του, εἰκονίζεται ἡ Θεανθρώπινη ὑπόστασις, ποὺ μετὰ τὴν ἐνσάρκωσι, σταυρώθηκε, ἀναστήθηκε, ἀναλήφθηκε καὶ τώρα βρίσκεται ἐν Οὐρανοῖς, δοξαζομένη μετὰ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ἀλλὰ ἐφ᾿ ὅσον εἶμαι ἕνας πεζὸς ἱστορικός, χωρὶς γνώσεις καὶ πολλῷ μᾶλλον ἐμπειρίες θεολογίας, θὰ ἤθελα νὰ περάσω στὴν ἱστορικὴ πλευρὰ τοῦ θέματός μας. Πῶς λοιπόν, εἰκονίζεται ὁ Χριστὸς στὰ χρόνια πρὶν τὴν ἀπελευθέρωσι τῆς Ἐκκλησίας ἐπὶ Κωνσταντίνου τοῦ Μεγάλου; Ἡ ἀπάντησις εἶναι, ὅπως θὰ περίμενε κανείς, ὅτι περισσότερο μὲ σύμβολα παρουσιάζουν τὸν Σωτῆρα παρὰ μὲ τὴν φυσική Του μορφή. Ἔτσι βλέπουμε τὸ ψάρι (ΙΧΘΥΣ), τὸν ἀμνό, τὸν Καλὸ Ποιμένα καὶ ἄλλες παραστάσεις ποὺ θὰ γίνονταν καταληπτὲς σὲ ἕναν πιστό, ἀλλὰ ποὺ σὲ ἄλλους, ἴσως ἐχθροὺς τῆς Πίστεως, δὲν θὰ γίνονταν ἀντιληπτές· «ἵνα βλέποντες μὴ βλέπωσιν». Εἶναι μόνον μετὰ τὴν ἀπελευθέρωσι τῆς Ἐκκλησίας, ἐπὶ Κωνσταντίνου τοῦ Μεγάλου, ποὺ ἀρχίζει ἀνοικτὰ ἡ ἀπεικόνησις τῆς μορφῆς τοῦ Χριστοῦ. Ὁδηγούμεθα ὅμως στὸ συμπέρασμα ὅτι ἡ σωματικὴ ἐμφάνησις τοῦ Χριστοῦ εἶχε διασωθῆ καὶ ἀπὸ παλαιότερες γενεὲς ἀπὸ τὸ ἐκπληκτικὸ γεγονὸς ὅτι ὅλες οἱ Εἰκόνες τοῦ Χριστοῦ, ἀπὸ τὴν πρώτη αὐτὴν ἐποχή, ὁμοιάζουν τελείως μεταξύ τους. Ἔχομε μπροστά μας ὄχι μία φανταστικὴ μορφή, ἀλλὰ τὴν πραγματικὴ μορφὴ τοῦ Χριστοῦ. Οἱ καταστροφές, μὲ τὸ πέρασμα τοῦ χρόνου, καὶ ἀκόμη περισσότερο ἡ καταστροφὲς τῶν εἰκονομάχων, μᾶς ἔχουν στερήσει πολλὲς ἀπὸ τὶς ἀρχαιότερες μορφές.

***
Ἐδῶ θὰ ἤθελα νὰ σταθῶ σὲ μία Εἰκόνα, ποὺ εἶναι ἀπὸ τὶς ἀρχαιότερες διασωζόμενες, δηλαδὴ τὴν περίφημη Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ, τῆς Μονῆς τοῦ Σινᾶ. Ἡ Εἰκόνα αὐτὴ ζωγραφίσθηκε πιθανὸν κατὰ τὸ τέλος τοῦ πέμπτου αἰῶνος, μὲ τὸν τρόπο τῆς πολὺ δύσκολης τεχνικῆς τῆς ἐγκαυστικῆς. Δηλαδὴ χρώματα ἀναμιγμένα μὲ κερί, ποὺ ἔπρεπε νὰ διατηρεῖται συνεχῶς σὲ ρευστὴ κατάστασι. Εἶναι ἔργο πολὺ καλοῦ τεχνίτου, πιθανὸν τῆς Ἀλεξανδρίας. Στὴν Εἰκόνα αὐτήν, ζωγραφισμένη πρὸ δεκαπέντε αἰῶνων, βλέπομε ἀκριβῶς τὴν ἴδια μορφὴ τοῦ Χριστοῦ ποὺ γνωρίζουμε μέχρι σήμερα, τὴν ὀμορφιὰ τοῦ Προσώπου (ἀλλὰ) καὶ τῆς τέχνης, ποὺ ἐκφράζουν τὴν Ὀμορφιὰ τοῦ Ἄνω Κόσμου.

2 

Παρατηρεῖται ἀπὸ ὅλους, ἐπίσης, (στὴν Εἰκόνα αὐτὴ) τὸ γεγονὸς ὅτι τὰ δύο μέρη τοῦ προσώπου, δεξιὰ καὶ ἀριστερά, διαφέρουν πολὺ στὴν ἔκφραση· ἡ μία γλυκιά, ἡ ἄλλη αὐστηρή, ἐκφράζοντας θαυμαστῶς τὴν διπλὴ ἰδιότητα τοῦ Θεανθρώπου· τῆς Ἀγάπης, ἀλλὰ καὶ τῆς Δικαιοσύνης. Ὅπως σὲ ὅλες τὶς Εἰκόνες, τὸ βλέμμα τοῦ Χριστοῦ εἶναι στραμμένο στὸν θεατή, ὥστε νὰ τονίζεται ἡ ἐπικοινωνία. Ἀλλὰ ὑπάρχει καὶ τὸ στοιχεῖο, ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ περιγραφῆ μὲ τὴν ὁρολογία τοῦ ἱστορικοῦ, ποὺ εἶναι ἡ θεϊκὴ μεγαλοπρέπεια, ἡ αἴσθησις ποὺ δημιουργεῖται στὸν πιστὸ ὅτι ἐδῶ εἰκονίζεται ἕνα πρόσωπο Θεανθρώπινο, ὅτι στὸν Χριστὸ συνυπάρχουν οἱ δύο φύσεις, οἱ ὁποῖες περιγράφονται ἀπὸ τοὺς δογματικοὺς ὅρους τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων.

***

Μία ἀκόμη ἀρχαιότερη Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ διεσώθη ἐκ θαύματος, ἀπὸ τὴν Εἰκονομαχία, καὶ βρίσκεται στὴν κόγχη τοῦ Ναοῦ τῆς Μονῆς Λατόμου, στὴν Θεσσαλονίκη. Ἐκεῖ ἀπεικονίζεται ἡ ἐμφάνισις τοῦ Χριστοῦ στὸν Προφήτη Ἡσαΐα, ὡς Παλαιοῦ τῶν Ἡμερῶν καὶ γιὰ νὰ τονισθῆ ἡ ἄχρονος (θεϊκὴ) Φύσις τοῦ Θεανθρώπου, εἰκονίζεται ὡς παιδίον, χωρὶς γενειάδα. Αὐτὴ ἡ ψηφιδωτὴ Εἰκόνα προέρχεται ἀπὸ τὸ τέλος τοῦ τετάρτου ἢ τὴν ἀρχὴ τοῦ πέμπτου αἰῶνος.

***
Ἄλλη μία τέτοια μορφὴ ὑπάρχει στὴν περίφημη ψηφιδωτὴ διακόσμηση τοῦ Ναοῦ τοῦ Ἁγίου Βιταλίου, στὴν Ραβέννα, ἡ ὁποία ἔγινε πολὺ ἀργότερα, στὴν ἀρχὴ τοῦ ἕκτου αἰῶνος. Πάλι βλέπομε τὸν Χριστὸ σὰν παιδί, ἀλλὰ μὲ μεγαλοπρέπεια βασιλική· χρυσό, πομπὴ Ἀγγέλων καὶ δόξα. Κάθεται σὲ σφαίρα, ὡς Βασιλεὺς τοῦ κόσμου καὶ προσφέρει τὸν στέφανον στὸν βασιλέα Ἰουστινιανό, ποὺ στέκεται δίπλα, σὲ ἄλλη παράστασι. Αὐτὴ εἶναι ἡ τελευταία μας ἀναφορὰ αὐτοῦ τοῦ (εἰκονογραφικοῦ) τύπου τοῦ Χριστοῦ, χωρὶς γενειάδα.

***
Σχεδὸν συγχρόνως, βλέπομε στὸν Ναὸ τοῦ Ἁγίου Ἀπολλιναρίου τῆς ἰδίας πόλεως, τὴν συνήθη ἀπεικόνησι τοῦ Χριστοῦ, μὲ μακριὰ μαλλιὰ καὶ γεννειάδα, (ἄλλωστε μέχρι σήμερα οἱ κληρικοὶ διατηροῦν τὴν ἐμφάνησι αὐτὴν εἰς μίμησιν Χριστοῦ!). Πάλιν ὅμως τονίζεται ἡ μεγαλοπρέπεια τοῦ Θεανθρώπου, ποὺ φοράει βασιλικὸ πορφυροῦν καὶ χρυσὸ (ἔνδυμα) καὶ κρατεῖ σκῆπτρο βασιλικὸ στὸ χέρι Του.

3 

Λίγο ἀργότερα, πρὸς τὸ τέλος τοῦ ἕκτου αἰῶνος, ἔγινε ἡ ψηφιδωτὴ διακόσμησις τοῦ Ναοῦ τῶν Ἁγίων Κοσμᾶ καὶ Δαμιανοῦ, στὴν Ρώμη. Ἐδῶ ὁ Χριστὸς φοράει τὸ toga, τὸ χαρακτηριστικὸ ἔνδυμα τῶν Ρωμαίων, ἀλλὰ μὲ χρυσὸ χρῶμα. Ἡ παρουσία Του εἶναι τόσο ἐπιβλητική, ὥστε νὰ εἶναι καὶ τρόπον τινὰ τρομακτική, ὅπως ἐπιβαίνει στὸ φόντο τῶν κόκκινων νεφελῶν, ποὺ δίνουν τὴν ἐντύπωση ὅτι συμβολίζουν τὴν ὀργὴν τοῦ Θεοῦ. Τὸ βλέμμα τοῦ Χριστοῦ δεσπόζει σὲ ὅλο τὸν μικρὸ Ναό, ὅπως θὰ μαρτυρήση ὁ καθένας, ποὺ τὸν ἔχει ἐπισκεφθεῖ.

***
Μὲ τὴν πάροδο τοῦ χρόνου, βλέπομε μετὰ τὴν λαίλαπα τῆς εἰκονομαχίας, νὰ γίνεται ἡ Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ πιὸ ἱερατική, πιὸ ἀπομακρυσμένη ἀπὸ τὸν κόσμον τοῦτον. Καὶ βλέπομε πόσο συχνὰ χρησιμοποιεῖται ἡ Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ σὰν «σωστὴ» πολιτικὴ δήλωσι· ἕνας ὁ Θεὸς στὸν Οὐρανό, ἕνας ὁ βασιλεὺς ἐπὶ τῆς γῆς. Σὰν πρῶτο παράδειγμα ἔχομε τὸ ψηφιδωτό, πάνω ἀπὸ τὴν κυρίως Εἴσοδο τοῦ Ναοῦ τῆς Ἁγιᾶς Σοφιᾶς. Ὁ αὐτοκράτωρ εἰκάζεται ὅτι εἶναι ὁ Λέων ὁ Σοφός. Εἶναι γονατιστός, μπροστὰ στὸν θρόνο τοῦ Χριστοῦ, γιὰ νὰ δηλώση ἀπὸ ποῦ προέρχεται ἡ ἐξουσία του.

***
Μία ἄλλη σκηνὴ μπορεῖ νὰ τοποθετηθῆ στὸ 959 καὶ εἰκονίζει ἀκόμη πιὸ σαφῶς τὴν ἀρχὴ τῆς Χριστιανικῆς Μοναρχίας. Οἱ αὐτοκράτορες στέφονται ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν Χριστό. Αὐτὴ ἡ Εἰκόνα εἶναι ἀπὸ τὸ πὸ πολύτιμο ὑλικὸ τῆς ἐποχῆς, τὸ ἐλεφαντοστοῦν, πρᾶγμα μεγάλης ἀξίας καὶ τέχνης, ἄξιο ἑνὸς βασιλέως.

***
Περίπου ἑκατὸ χρόνια ἀργότερα, ἔχομε τὸ περίφημο ψη-φιδωτὸ στὴν Ἁγια-Σοφιά, ποὺ εἰκονίζει μαζὶ μὲ τὸν Κύριο τὸν Αὐτοκράτορα Κωνσταντῖνο τὸν Μονομάχο καὶ τὴν σύζυγό του Ζωή. Ὁ Κύριος ἐδῶ φοράει ἔνδυμα κυανοῦν, συμβολίζον τὴν ἀνθρωπότητα, ποὺ ὁ Θεὸς ἀνέλαβε μὲ τὴν ἐνσάρκωσή Του. Ἀπὸ τὶς δύο μεριὲς οἱ

4 

αὐτοκράτορες, ποὺ παραδόξως φορᾶνε πολὺ πιὸ πολύτιμο ἔνδυμα ἀπὸ τὸν Θεόν τους, προσφέρουν τὰ δῶρα· ὁ Κωνσταντῖνος τὰ χρήματα, ἡ Ζωὴ ἕνα ἔγγραφο, τὸ ὁποῖο εἰκάζεται ὅτι εἶναι μία δωρεὰ γιὰ τὸν Ναό. Ἐδῶ, ἐν παρενθέσει, σημειώνουμε ὅτι ἡ Ἁγια-Σοφιὰ εἶναι ἀφιερωμένη στὸν Χριστό, τὴν Σοφία τοῦ Θεοῦ καὶ γιὰ τὸν λόγο αὐτὸν ἑόρταζε πάντοτε κατὰ τὴν Μεσοπεντηκοστή.

***
Ἑκατὸ χρόνια ἀργότερα, ἔχομε τὴν ἑπομένη παράστασι, ποὺ εἰκονίζει τὸν Χριστὸ νὰ στεφανώνη ὄχι τὸν Αὐτοκράτορα, ἀλλὰ τὸν Νορμανδὸ βασιλέα τῆς Σικελίας, Ρογῆρο. Ἐδῶ ἔχουμε μία χρησιμοποίησι τῆς Μορφῆς τοῦ Χριστοῦ γιὰ πολιτικὴ προπαγάνδα, ἀπὸ ἕναν εἰσβολέα-ψευδοβασιλέα. Μοιάζει, μποροῦμε νὰ ποῦμε, μὲ τὶς θρησκευτικὲς ἐκδηλώσεις τῶν σημερινῶν πολιτικῶν, ποὺ γίνονται γιὰ ψηφοθηρία. Μπορεῖ ἀκόμη καὶ ἡ Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ νὰ γίνη ὄχι γιὰ λόγους εὐλαβείας, ἀλλὰ ἐντυπωσιασμοῦ.

***
Τέλος, σὲ αὐτὴν τὴν σειρὰ «πολιτικῶν» Εἰκόνων τοῦ Χριστοῦ, ἔχομε μία Ρωσικὴ Εἰκόνα τοῦ τέλους τοῦ 17ου αἰῶνος., Ἐδῶ παραδόξως συγχέονται οἱ ἐνδυμασίες τοῦ βασιλέως καὶ τοῦ Ἀρχιερέως, ἀλλὰ ὄχι τόσο γιὰ νὰ τονισθῆ ἡ διπλῆ ἀποστολὴ τοῦ Χριστοῦ, ὡς Μεγάλου Ἀρχιερέως καὶ Βασιλέως, ὅσο γιὰ νὰ λάβη μέρος στὴν τότε ἕριδα, μεταξὺ βασιλέως καὶ Πατριάρχου. Ὁ Χριστὸς ὡς πηγὴ ἐξουσίας ποὺ εἶναι, ἐκπροσωπεῖται στὴν γῆ ἀπὸ τὸν βασιλέα ὡς ἐξουσιαστὴν καὶ τῆς Ἐκκλησίας (ὑποστήριζε ὁ βασιλεύς)! Σὲ αὐτὴν τὴν ἑνότητα μιλήσαμε μόνον γιὰ ἕνα πολὺ εἰδικὸ θέμα, δηλαδὴ τὴν Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ ὡς πολιτικὴ δήλωσι. Θὰ μπορούσαμε, ἐὰν εἴχαμε χρόνο, νὰ μιλήσωμε γιὰ ἄλλα πολλὰ θέματα, ποὺ ἄπτονται τῆς ὑποθέσεώς μας: ὁ Χριστὸς Ἑσταυρωμένος, ὁ Χριστὸς Ἀρχιερεῦς, ὁ Χριστὸς ὡς Ἄκρα Ταπείνωσις καὶ ἄλλα. Θὰ ἀπαιτοῦσε σειρὰ διαλέξεων καὶ ὄχι μία!

***

Ἐδῶ, παραδείγματος χάριν, ἔχουμε ἀπὸ τὸν Ἅγιο Μᾶρκο Βενετίας, τὴν Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ ὡς Δημιουργοῦ τοῦ κόσμου, καὶ πάλιν ὡς τοῦ Παλαιοῦ τῶν Ἡμερῶν, ποὺ δείχνουν τὴν δογματικὴ ἀλήθεια ὅτι ἡ δημιουργία εἶναι ἔργο τοῦ Πατρός, δι’ Υἱοῦ, ἐν Ἁγίῳ

5 

Πνεύματι καὶ ὅτι οἱ ἀνθρωπόμορφες ἐμφανίσεις τοῦ Θεοῦ στὴν Παλαιὰ Διαθήκη εἶναι προεικονίσματα τῆς ἐνσαρκώσεως τοῦ Χριστοῦ μας.

***
Ἐδῶ ἔχουμε μία μικρὴ παρένθεσι, γιὰ νὰ δείξουμε ὅτι ἡ Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ δὲν περιορίζεται, σὰν ὑλικὸ ἀντικείμενο, σὲ χρώματα ἐπάνω στὸν τοῖχο ἢ σὲ ξύλο. Ἐδῶ εἶναι μία κλασσικὴ ἀπεικόνισις τοῦ Χριστοῦ σὲ ἐλεφαντοστοῦν, ἀπὸ τὸν ἑνδέκατο αἰῶνα, παράδειγμα Εἰκόνας γιὰ ἀποκλειστικὰ προσωπικὴ χρήση, πιθανὸν γιὰ ταξίδια.

***
Αὐτὴ ἡ βιβλιοδεσία, μὲ σμάλτινες Εἰκόνες, μᾶς δίνει μία μικρὴ ἰδέα γιὰ τὰ ἔργα βυζαντινῆς χρυσοχοΐας, ποὺ ἔχουν σχεδὸν ὅλα χαθεῖ. Αὐτὸ τὸ παράδειγμα, ὅπως σχεδὸν ὅλα ποὺ διασώθηκαν, λεηλατήθηκε ἀπὸ τὴν Κωνσταντινούπολι, κατὰ τὴν Σταυροφορία τοῦ 1204 καὶ μεταφέρθηκε στὴν Δύσι.

***
Ἐδῶ πάλι, εἶναι μία Εἰκόνα τοῦ 13ου αἰῶνος, μὲ μία πολύτιμη διακόσμησι, ποὺ μᾶς θυμίζει τὴν μεγάλη εὐλάβεια, ἀλλὰ καὶ τὴν θυσία ποὺ ἔκαναν οἱ πρόγονοί μας γιὰ τὴν τιμὴ τῆς Ἁγίας Εἰκόνος.

***
Μία πολὺ μικρὴ ξενάγησις, γιὰ νὰ δοῦμε ὅτι ἡ Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ εἶναι ἡ ἴδια, παντοῦ

στὴν Χριστιανοσύνη. Πρόκειται γιὰ μία Εἱκόνα ἀπὸ τὸ Μοναστήρι τοῦ UΒISI στὴν Ἰμερετία τῆς Γεωργίας. Βλέπομε λοιπόν καμμία διαφορά; Ὄχι, ἡ μορφὴ τοῦ Χριστοῦ σὲ αὐτὴν τὴν τοιχογραφία τοῦ 14ου αἰῶνος εἶναι αὐτὴ ποὺ εἴδαμε παντοῦ στὴν Ἁγιογραφία τῆς Ὀρθοδοξίας.

***
Καὶ πάλι εἶναι μία τοιχογραφία τῆς ἰδίας ἐποχῆς ἀπὸ τὸ DEĆANI τοῦ Kosovo. Εἶναι ἀκριβῶς τὸ ἴδιο Πρόσωπο, καὶ μάλιστα ἐδῶ παρατηροῦμε γιὰ πρώτη φορὰ τὸν χρωματισμὸ τῶν ἰματίων, ποὺ ἔχει γίνει πλέον κανόνας στὴν

6 

Ἁγιογραφία, δηλαδὴ τὸ γαλάζιο ἔνδυμα πάνω στὸ κόκκινο, γιὰ νὰ συμβολίζει τὴν Θεότητα (τὸ κόκκινο τοῦ πυρός), ἐνδεδυμένη μὲ τὴν περιβολὴ τῆς ἀνθρωπότητος, ὅπως ἀντιθέτως συνηθίζεται σήμερα νὰ ἀπεικονίζεται ἡ Θεοτόκος, μὲ τὸ κόκκινο ἐπάνω στὸ γαλάζιο, συμβολίζον τὴν ἀνθρωπότητα ἐνδεδυμένη μὲ τὴν Θεότητα.

***
Τώρα ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα, ἡ μορφὴ τοῦ Παντοκράτορος, ἀπὸ τὸν τροῦλλο τῆς Μονῆς Δαφνίου. Ἐδῶ ὁ Κύριος παραδόξως δὲν κοιτάζει κατὰ πρόσωπο, ἀλλὰ λοξά. Ἴσως διότι τὸ βλέμμα Του ἐδῶ εἶναι πολὺ αὐστηρό, σχεδὸν ἄγριο, καὶ ἂν κοιτοῦσε κατὰ πρόσωπον, τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ἦταν πολὺ φοβερόν. Ἅλλες Εἰκόνες τοῦ Χριστοῦ εἶναι αὐστηρές, ἄλλες γλυκὲς καὶ φιλάνθρωπες καὶ γι’ αὐτὸ νὰ γυρίσωμε πάλι στὴν Κωνσταντινούπολι καὶ σὲ αὐτὸ ποὺ τὸ θεωροῦν πολλοὶ ὡς τὸ κορυφαῖο ἔργο τῆς βυζαντινῆς Τέχνης. Σὲ αὐτὸ τὸ ἔργον, ποὺ παραδόξως εἶναι κρυμμένο σὰ κατηχούμενα τῆς Ἁγίας Σοφίας, στὸ τμῆμα ποὺ καθόταν μόνο τὰ μέλη τῆς βασιλικῆς αὐλῆς, καταλαβαίνει κανεὶς ὅτι ἡ Ὀρθόδοξος Ἁγιογραφία εἶναι Θεολογία χωρὶς λόγια. Ἐδῶ βλέπομε ἕνα Πρόσωπο, τὸ ὁποῖο ἑνώνει τὴν Θεότητα, μὲ ὅλες Της τὶς ἰδιότητες, μὲ τὴν ἀνθρωπότητα, μὲ τρόπο ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ ἐκφρασθῆ μὲ λόγια. Συγχρόνως βλέπομε ὅτι αὐτὴ ἡ Θεολογία ἐκφράζεται στὴν ὀμορφιά, διότι ἀπὸ τεχνικὴ ἄποψι ἡ Εἰκόνα αὐτὴ εἶναι τέλεια. Ἐδῶ ἔχομε τὴν κορυφαία ἔκφρασι τῆς Ἁγιογραφίας καὶ τρόπον τινά, ὅτι ἕπεται θὰ εἶναι μία παραλλαγὴ τῆς ὀμορφιᾶς αὐτῆς.

***

***
Περίπου διακόσια χρόνια ἀργότερα ἔγινε ἡ διακόσμησις τοῦ Ναοῦ τῆς Μονῆς τῆς Χώρας, στὴν Κωνσταντινούπολι. Ἐδῶ βλέπομε τὴν Εἱκόνα τοῦ Χριστοῦ τοῦ «Χαλκίτη». Δηλαδὴ τὴν Εἰκόνα ποὺ ἦταν στημένη ἐπάνω ἀπὸ τὴν

7 

Χαλκὴ Πύλη τοῦ Παλατίου. Ἡ ἔκφρασις πάλιν ἑνώνει τὴν αὐστηρότητα μὲ τὴν ἐλεημοσύνη καὶ Ἀγάπη, ὅπως μᾶς εὐλογεῖ μὲ τὴν Δεξιά Του. Ἀπὸ τὸν ἴδιο Ναό, ἐπάνω ἀπὸ τὴν Πύλη τῆς εἰσόδου, στὸν νάρθηκα, ἔχομε τὴν Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ «Ἡ Χώρα τῶν Ζώντων», ἕνα ὡραῖο λογοπαίγνιο μὲ τὴν ὀνομασία τῆς Μονῆς -Μονὴ τῆς Χώρας-, ὅπως ἔχομε ἐκεῖ καὶ τὴν Παναγία «Ἡ Χώρα τοῦ Ἀχωρήτου ». Μποροῦμε νὰ θαυμάσουμε στὴν Εἰκόνα αὐτὴν τὴν ἄνθησι τῆς τελείας ἐκφράσεως τῆς Βυζαντινῆς Τέχνης σὲ περίοδο παρακμῆς καὶ σχεδὸν ἐξαφανίσεως τῆς Αὐτοκρατορίας, μόλις λίγα χρόνια πρὶν τὴν πτῶσι τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ὁ Χριστὸς πράγματι ζεῖ εἰς τὸν αἰῶνα, ἑνώνων τὶς δύο φύσεις καὶ διὰ μέσου αὐτῆς τῆς ἑνώσεως, ἑνώνων στοὺς πιστοὺς μὲ τὸν Θεόν, διότι μόνον ἐν τῷ Χριστῷ λογιζόμεθα ζῶντες. Ὥστε ὁ Χριστὸς εἶναι πράγματι ἡ Χώρα τῶν Ζώντων. Σὲ μία λεπτομέρεια πάλι, τῆς διακοσμήσεως τοῦ ἰδίου Ναοῦ, διακρίνομε τὴν ἐκπληκτικὴ Τέχνη τῶν εὐλογημένων ἐκείνων, τελείως ἀνωνύμων, Ἁγιογράφων. Τόση ζωντάνια, μαζὶ μὲ τὴν τήρηση τῶν κανόνων τῆς Ἁγιογραφίας εἶναι κάτι ποὺ συγκινεῖ κάθε ἐπισκέπτη τοῦ Ναοῦ.

***
Θὰ κλείσωμε αὐτὴν τὴν ἐπισκόπησι τῶν Εἰκόνων τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ μὲ τρία ἀντιπροσωπευτικὰ παραδείγματα τῶν λεγομένων «Μακεδονικῆς», «Κρητικῆς» καὶ «Ρωσικῆς Σχολῆς» (οἱ ὁποῖες εἶναι βέβαια κατάλληλες κατηγορίες γιὰ τὴν τεχνοτροπία, ἐνῶ στὴν οὐσία ὑπάρχει μόνο μία Ὀρθόδοξος Σχολή!). Πρῶτον λοιπόν, ἔχομε ἀπὸ τὴν «Μακεδονικὴ Σχολὴ» τὴν Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ, ἀπὸ τὸ παλαιὸ τέμπλο τῆς Μονῆς Χιλανδαρίου, ἀπὸ τὰ μέσα τοῦ 13ου αἰῶνος. Ἡ «Μακεδονικὴ Σχολὴ» χαρακτηρίζεται, ἂν καὶ μένει μέσα στὰ ὅρια τῆς παραδοσιακῆς τεχνοτροπίας, ἀπὸ μία τολμηρότητα στὴν γραμμὴ καὶ τὸν φωτισμό, πρᾶγμα ποὺ δίνει μία εἰδικὴ ζωηρὴ ὀμορφιὰ σὲ αὐτὴν τὴν Εἰκόνα, ἡ ὁποία προέρχεται ἀπὸ τὸ χέρι μεγάλου Ἁγιογράφου.

8 

Μποροῦμε νὰ δοῦμε καὶ πάλι τὴν ὄμορφη σύγκρασι τῆς αὐστηρότητος καὶ τῆς γλυκύτητος, ποὺ ἑλκύει τὴν προσοχή, ἀλλὰ καὶ τὴν εὐλάβειά μας.

***
Ἀπὸ τὴν «Κρητικὴ» τεχνοτροπία ἔχομε δύο Εἰκόνες τοῦ μεγάλου Ἁγιογράφου Θεοφάνους, ἤδη μετὰ τὴν ἅλωσιν τῆς Πόλεως, κατὰ τὴν ἀρχὴν τοῦ 16ου αἰῶνος. Ἡ Τέχνη τώρα ἔχει κάπως περιορισθεῖ σὲ μία πιὸ ἄκαμπτη τεχνική, ποὺ θὰ εἶναι χαρακτηριστικὴ τῆς Ἁγιογραφίας τῶν ἑπομένων αἰώνων. Στὴν Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ τοῦ Θεοφάνους, ἀπὸ τὸν Ναὸ τῆς Μονῆς Σταυρονικήτα, ἔχομε ἐπίσης ἄριστη τεχνοτροπία. Ὡστόσο μποροῦμε νὰ ἐκφράσωμε τὴν γνώμη ὅτι οἱ Εἰκόνες αὐτὲς χάνουν τὴν ἀμεσότητα τῆς ἐπαφῆς μὲ τὸν προσευχόμενο πιστό. Ἡ μορφὴ στὰ πρόσωπα μένει ἡ ἴδια, οἱ κανόνες τῆς τέχνης μένουν οἱ ἴδιοι, ἀλλὰ (καὶ ἴσως εἶναι θέμα προσωπικῆς ἐκτιμήσεως) μειώνεται ἡ αἴσθησις ὅτι, μέσῳ τῆς Εἰκόνος, ἔχομε πραγματικὴ ἐπαφὴ μὲ τὸν Χριστὸν «τὴν Χώρα τῶν Ζώντων».

***
Τελευταία ἔχομε μία κορυφαία Εἰκόνα τοῦ Μοναχοῦ Ἀνδρέα Ρουμπλιώφ, ἀπὸ τὸ 1400 περίπου, γιὰ νὰ ἀντιπροσωπεύση τὰ καλύτερα παραδείγματα τῆς Ρωσικῆς Ἁγιογραφίας. Στὴν Εἱκόνα αὐτήν, παραδόξως, σώζεται μόνον τὸ Πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ, τὸ Ὁποῖο «αἰωρεῖται» στὸ κέντρο τοῦ ξύλου. Τὸ Σῶμα καὶ τὰ Χέρια δὲν σώζονται. Ἔτσι (ὅμως) ἔχομε μία ἄμεση ἐπαφὴ μὲ τὰ μάτια τοῦ Χριστοῦ. Μὲ λόγια εἶναι πολὺ δύσκολο νὰ περιγράφη κανεὶς τὴν ἐπίρροια μιᾶς τέτοιας Μορφῆς, ποὺ μᾶς μιλάει μὲ γλῶσσα σιωπηλὴ καὶ μὲ μυστικὸ τρόπο. Δὲν εἶναι νὰ θαυμάση κανεὶς τὸ ὅτι ἡ Σύνοδος τῶν 100 Κεφαλαίων, τὸ 1555, ὅρισε οἱ Εἰκόνες τοῦ Ρουμπλιώφ νὰ ἀποτελοῦν πρωτότυπα Ἁγιογραφίας γιὰ πάντα στὴν Ρωσικὴ Ἐκκλησία...

***

9 

Στὴν ἀρχὴ τῆς μικρῆς μας Εἰσηγήσεως, εἴχαμε πεῖ ὅτι θὰ θίξωμε τὸ παράδοξο αὐτό· ὅτι μᾶς παραγγέλουν οἱ Πατέρες τὴν ὥρα τῆς Προσευχῆς νὰ μὴν σχηματίζωμε καμμία εἰκόνα στὴν φαντασία μας, ἀλλὰ συγχρόνως μᾶς προτρέπουν νὰ προσευχόμεθα μπροστὰ στὶς Ἅγιες Εἰκόνες. Ἡ λύσις στὸ παράδοξο εὑρίσκεται στὴν λέξι «Ἁγία». Οἱ δικές μας νοερὲς Εἰκόνες εἶναι ἀκάθαρτες, πλανημένες καὶ πεσμένες, ἐνῶ ἡ Ἁγία Εἰκόνα, ἡ ὁποία ἁγιογραφεῖται μὲ Προσευχὴ κὰι κατὰ τοὺς κανόνες τῆς Παραδόσεως τῆς Ὀρθοδοξίας, γίνεται φορέας τῆς Χάριτος καὶ τρόπος ἐπικοινωνίας μὲ τὸν Θεόν, διὰ μέσου τῆς Θεοτόκου καὶ τῶν Ἁγίων. Ὅλως εἰδικῶς, ἐὰν εἴμεθα Ὀρθόδοξοι, θὰ ἔχωμε μπροστά μας τὴν Εἰκόνα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ, πράγματι «τὴν αὐτήν, χθὲς καὶ σήμερον καὶ εἰς τοὺς αἰώνας». Ἀμήν! Εὐχαριστοῦμε γιὰ τὴν προσοχή Σας καὶ παρακαλοῦμε τὴν κριτικὴ, τὶς παρατηρήσεις καὶ τὶς διορθώσεις Σας, γι᾿ αὐτὰ ποὺ εἴπαμε, τὰ ὁποῖα εἶναι τὰ πολὺ βασικά. Δὲν γνώριζα τί ἀκροατήριο θὰ ἔχω. Αὐτὴ εἶναι ἡ δυσκολία τοῦ κάθε κληρικοῦ, ὅταν κάνει κήρυγμα· θὰ πρέπει νὰ μποροῦν νὰ προσλάβουν τὰ λεγόμενα ὅλοι, ἀπὸ τοὺς πιὸ μορφωμένους ὡς τοὺς ἀγραμμάτους. Ἔτσι, εἶχα ἑτοιμάσει μία ὁμιλία περισσότερο γιὰ ἀνθρώπους ποὺ δὲν γνωρίζουν πολλὰ πράγματα ἐπάνω στὸ θέμα τῆς Ἁγιογραφίας, ἀλλὰ βλέπω ὅτι ἔχω μπροστά μου ἕνα ἀκροατήριο πολὺ πιὸ εἰδικευμένο. Λοιπόν, ἀναμένουμε...

ΣΥΖΗΤΗΣΗ
+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΓΑΡΔΙΚΙΟΥ κ. ΚΛΗΜΗΣ τὴν παρουσίαση καὶ τὴν ξενάγηση ποὺ µᾶς ἔκανε στὶς Εἰκόνες τοῦ Κυρίου, ὁ Ὁποῖος εἶναι πράγµατι, ὅπως λέει ὁ Ἀπόστολος Παῦλος «χθὲς καὶ σήµερον ὁ αὐτὸς καὶ εἰς τοὺς αἰώνας»· αὐτὴ δὲ ἡ ἐµπειρία τῆς Ἐκκλησίας, ποὺ εἶναι ζῶσα ἀπὸ τὰ ἁγιασµένα µέλη Της, καταγράφεται καὶ εἰκονίζεται, ὥστε νὰ ἀποτελεῖ ἕνα ὁρόσηµο γιὰ ὅλους τοὺς Πιστούς, ὥστε νὰ γνωρίζουν ἔστω ἐξ ὄψεως τὸ Πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ καὶ σὲ Αὐτὸ νὰ προσβλέπουν καὶ σὲ Αὐτὸ νὰ προσφεύγουν, καὶ στὴν Προσευχή τους καὶ γενικὰ στὴν ἐκζήτηση τῆς ζωῆς τους· διότι τὸ Πρόσωπο τοῦ Κυρίου εἶναι πηγὴ ἐλέους γιὰ µᾶς καὶ πρέπει νὰ ἐπικοινωνοῦµε µαζί Του. Ὡς ἄνθρωποι ποὺ εἴµαστε, δὲν ἔχουµε µόνο πνεῦµα, ἀλλὰ καὶ σάρκα, εἴµαστε ὑλικοὶ ἄνθρωποι. Ὁ Κύριος πῆρε τὴν ὕλη γιὰ νὰ τὴν ἐξαγιάση καὶ νὰ ἔχει ἐπικοινωνία µαζί µας, µέσῳ τῆς ὕλης, τῆς ἁγιασµένης ὅµως ὕλης, τῆς θεωµένης. Αὐτὴ εἶναι ἡ βάση ἄλλωστε, ποὺ χρησιµοποιοῦµε τὴν Εἰκονογραφία, ἡ ἐνσάρκωσις τοῦ Υἱοῦ καὶ Λόγου τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ δυνατότητα νὰ λάβουµε τὴν Χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύµατος µέσῳ τῆς θεωθείσης ἀνθρωπίνης φύσεως. Αὐτὸ φαίνεται στὶς Εἰκόνες τοῦ Χριστοῦ ποὺ εἴδαµε καὶ ἦταν ἀντιπροσωπευτικὰ δείγµατα ἀπὸ διάφορες περιοχὲς καὶ εὐχαριστοῦµε γιὰ τὸν κόπο τὸν Θεοφιλέστατο Ἀµβρόσιο.

Εὐχαριστοῦµε τὸν Θεοφιλέστατο Ἀµβρόσιο γιὰ

10 

Ἁπλά, νοµίζω ὅτι τελείωνε ἡ παρουσίαση στὸν Ρουµπλιώφ, ἀλλὰ καλὸ θὰ ἦταν ἴσως νὰ εἴχαµε καὶ µία συνέχεια, ἀπὸ τὸν 16ο αἰῶνα (ποὺ σταµατήσαµε), µέχρι τὸν 20ο -ἤδη διανύουµε τὸν 21ο αἰῶνα-, γιὰ νὰ φανῆ ἀκριβῶς αὐτὴ ἡ ὀργανικὴ συνέχεια µέσα στὴν ἁγία Ἐκκλησία µας· ὅτι ἡ ἐµπειρία εἶναι πράγµατι ἴδια, οἱ κανόνες ὑπάρχουν καὶ τηροῦνται. Ἁπλῶς ἐξεικονίζεται (ὁ Κύριος) µὲ κάποιο διαφορετικὸ τρόπο, γιὰ νὰ τονισθεῖ ἡ διαφορετικότητα τῶν προσώπων (τῶν ἁγιογράφων). Ἡ ἐµπειρία εἶναι ἴδια µέσα στὴν Ἐκκλησία, σαφῶς, ἀλλὰ τὸ κάθε πρόσωπο τὴν βιώνει µὲ διαφορετικὸ τρόπο καὶ τὴν ἀπεικονίζει µὲ διαφορετικὸ τρόπο, στὶς διάφορες µορφὲς Τέχνης τῆς Ἐκκλησίας, εἴτε µὲ τὴν γραφίδα εἴτε µὲ τὴν Εἰκόνα, µὲ τὸν λόγο, µὲ τὰ διάφορα ἔργα, τὰ ὁποῖα ἀποτυπώνουν στὴν ἱστορία αὐτὰ τὰ σηµάδια, τὰ σηµεῖα τῆς ἐξαγιαστικῆς παρουσίας τοῦ Θεοῦ µέσα στὶς ψυχὲς καὶ στὰ σώµατα τῶν ἀνθρώπων. Δηλαδή, αὐτὸ εἶναι ἴσως µία παράλειψη. Ἀλλὰ βέβαια δὲν θὰ µπορούσατε νὰ τὰ καλύψετε ὅλα. Νὰ σταθῶ σὲ ἕνα-δύο σηµεῖα μόνον... Ἡ Ἁγία Σοφία στὴν Κωνσταντινούπολη, εἴπατε ὅτι γιόρταζε στὴν Γέννηση τοῦ Χριστοῦ, ἀλλὰ νοµίζω ἀπ’ ὅτι ἔχω µελετήσει καὶ διαβάσει -ὁ π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ τὸ ἔχει ἐξακριβώσει-, ὅτι οἱ Ναοὶ τῆς τοῦ Θεοῦ Σοφίας γιόρταζαν τελικὰ τὴν Τετάρτη τῆς Μεσοπεντηκοστῆς, ποὺ εἶναι ἡ Ἑορτὴ τῆς Σοφίας τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς Μεσσιανικῆς ἰδιότητος τοῦ Κυρίου µας Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὡς Διδασκάλου, ὡς Σοφίας τοῦ Θεοῦ, ὅπως Τὸν ὀνοµάζει ὁ Ἅγιος Ἀπόστολος Παῦλος. Ἐπίσης ἡ παρατήρησή Σας γιὰ τὸ ἔργο τοῦ Θεοφάνους, τῆς Κρητικῆς λεγοµένης Σχολῆς, εἶναι ὄντως ὑποκειµενική, ὅτι εἶναι κάπως πιὸ ἀπρόσιτη. Πιὸ σχηµατοποιηµένη µπορεῖ νὰ εἶναι ἀπὸ τὴν Μακεδονικὸ Σχολὴ ἡ Κρητική. Μπορεῖ νὰ ἔχη συµµαζέψη λίγο τὰ πράγµατα, ἀλλὰ νοµίζω ὅτι ἂν δὲν ἀνέβασε τὸν πῆχυ τῆς πνευµατικότητος, ὁπωσδήποτε τὸν διατήρησε καὶ ὄντως µᾶς βοηθάει στὴν Προσευχὴ καὶ στὴν ἐπικοινωνία µὲ τὸ Πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ καὶ µᾶς µεταδίδει τὰ θεῖα καὶ Οὐράνια µηνύµατα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ µᾶς µεταδώση. Δὲν νοµίζω δηλαδὴ ὅτι κάπου «πάσχει» ὁ Θεοφάνης ὡς πρὸς τὴν σχηµατοποίησι ποὺ ἐπέτυχε (+Θεοφ. Ἀµβρ.: Φυσικὰ ὄχι...). Βεβαίως εἶναι σεβαστὲς οἱ γνῶµες τοῦ καθενὸς µέσα στὴν Ἐκκλησία, ἀνάλογα πῶς τὸ βιώνει ὁ καθένας καὶ πῶς τὸ αἰσθάνεται. Ἀλλὰ αἰσθάνθηκα τὴν ἀνάγκη νὰ καταθέσω καὶ µιὰ ἀντίληψι λίγο διαφορετικὴ ἀπὸ αὐτὴν ποὺ µᾶς µεταφέρατε. Εὐχαριστῶ!

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΜΕΘΩΝΗΣ κ. ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ
Αὐτὰ εἶναι καὶ θέματα προσωπικῆς ἰδιομορφίας τοῦ καθενός. Ὅπως κάποιος συγκινεῖται ἀπὸ ἕνα Πατερικὸ σύγγραμμα, ἄλλος ἀπὸ ἄλλο. Εἶναι τὸ ἴδιο μὲ τὴν Ἁγιογραφία· ἄλλος θὰ ἐπικοινωνήση καλύτερα μὲ μία μορφή, ἄλλος μὲ ἄλλη. Εἶναι νομίζω καὶ θέματα ἰδιοσυγκρασίας τῶν ἀνθρώπων. π. ΜΗΝΑΣ Θεοφιλέστατε· θὰ ἤθελα νὰ θίξω ἕνα θέμα, τὸ ὁποῖο πραγματικὰ ταλανίζει τὴν ἐποχή μας καὶ εἶναι τόσο σκληρό, ποὺ ἐγὼ προσωπικὰ δὲν ξέρω πῶς νὰ τὸ ἀντιμετωπίσω. Εἶναι τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ εὐκολία τῆς ἀπεικόνισης σήμερα καὶ ἡ ἔξαρσις τῆς τεχνολογίας

11 

ἔχει δώσει τὴν δυνατότητα νὰ μποροῦμε νὰ κάνουμε Εἰκόνες, ὄχι μὲ τὴν κλασσικὴ τεχνοτροπία, ποὺ παραλάβαμε, σὰν Ἁγιογράφοι, σὰν τεχνικοί. Ὅλα αὐτὰ ποὺ θίξατε προηγουμένως. Σήμερα μπορεῖ νὰ κάνη Εἰκόνα ὁποιοσδήποτε ἢ νὰ ἀγοράση Εἰκόνα, ὀπότε, πληθωρικὰ πλέον, ἔχει γίνει μιὰ εἰσβολὴ στὰ σπίτια μὲ Εἰκόνες, οἱ ὁποῖες εἶναι εὐτελοῦς κατασκευῆς, μὲ ἀποτέλεσμα ἐγὼ προσωπικά, πάρα πολλὲς φορές, δὲν ὑπερβάλλω ἂν Σᾶς πῶ ὅτι τσουβάλια Εἰκόνες χάρτινες, μαζεύω ἀπὸ τὰ σκουπίδια, ἀπὸ τὰ σκουπίδια! Δὲν γνωρίζω· ἔχω τὴν ἐντύπωση ὅτι ἡ Ἐκκλησία πρέπει νὰ ἀναλάβη κάποιο περιορισμό, γιὰ νὰ μὴν ποῦμε γιὰ τὰ περιοδικά, ποὺ ὅλες οἱ Μονές, ὅπου ὑπάρχουν ἐκκλησίες καὶ ἐνορίες, ἐκτυπώνουν τὶς μορφὲς τῶν Ἁγίων μας καὶ τὰ θεῖα Πρόσωπα, ποὺ καταλήγουν, δυστυχῶς, στὰ σκουπίδια, πρᾶγμα ἀδιανόητο γιὰ ἄλλα δόγματα ἢ ἄλλες θρησκεῖες, ποὺ τέλος πάντων λατρεύουν ...ὅτι νομίζουν. Ἐμεῖς ποὺ ἔχουμε τέτοια παρακαταθήκη καὶ τέτοια Παράδοση, ἀντιμετωπίζουμε αὐτὸ τὸ πρόβλημα, ποὺ εἶναι σὲ κάθε σπίτι. Ὅταν μετακομίζει ἕνα σπίτι, ἂς ποῦμε μετακομίζουν οἱ ἄνθρωποι, βλέπουμε μαζεύουν ἂν ἔχουν μιὰ τέτοια Εἰκόνα (σὰν αὐτὲς) ποὺ βλέπουμε ἐδῶ πέρα αὐτὰ τὰ θαυμάσια ἔργα, εἶναι ἀδύνατον νὰ τὴν πετάξη, μαζὶ μὲ τὰ ὑπόλοιπα χαρτιὰ καὶ σκουπίδια, ἀδύνατον. Τὴν παίρνουν μαζί τους, ὅπως πήρανε ἀπὸ τὴν Μικρὰ Ἀσία καὶ ἔχουμε παραλάβει ὅλες αὐτὲς τὶς Εἰκόνες, οἱ ὁποῖες διατηρηθήκανε τέλος πάντων καὶ γνωρίζουμε καὶ τὴν (ἱστορία τους). Λοιπόν, δὲν θὰ ἔπρεπε λίγο νὰ περιοριστοῦν τὰ ἔντυπα, τοὐλάχιστον στὰ περιοδικά; Γιατί νὰ βάζουμε Εἰκόνες, οἱ ὁποῖες εἶναι ἀπὸ χαρτί, ἐφημερίδα κλπ.; Δὲν εἶναι αὐτὸ ἕνα μεμπτὸ θέμα, τὸ ὁποῖο πρέπει νὰ τύχη κάποιας μερίμνης; Εὐχαριστῶ πολύ!

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΜΕΘΩΝΗΣ κ. ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ
Ναί, νομίζω ὅτι αὐτὸ δὲν εἶναι ἀκριβῶς τοῦ θέματός μας ἀπόψε, ἀλλὰ εἶναι μία σωστὴ παρατήρηση, διότι λείπει ἡ πρέπουσα εὐλάβεια. Οἱ Εἰκόνες στὰ σπίτια τῶν ἀνθρώπων πρέπει ὄχι μόνον νὰ... Δὲν εἶναι μιὰ ἁπλῆ διακόσμησι, ὅπως κάποιος ἄλλος πίνακας. Πρέπει νὰ εἶναι σὲ ὁρισμένο μέρος μέσα στὸ σπίτι, ἐκεῖ ποὺ θὰ κάνουν τὴν Προσευχή τους, ποὺ θὰ ἔχουν τὸ καντήλι τους... Δυστυχῶς, σὲ πολλὰ σπίτια βλέπουμε στὰ σαλόνια, μαζὶ μὲ τοὺς ἄλλους πίνακες τὶς Εἰκόνες. Οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖ καπνίζουν, συζητᾶνε... καὶ δὲν εἶναι αὐτὴ ἡ σωστὴ χρῆσις τῆς Εἰκόνος. Ἡ Εἱκόνα ὑπάρχει στὸ σπίτι μας, διὰ νὰ προσευχόμεθα καὶ πρέπει νὰ εἶναι σὲ εἰδικὸ μέρος, σὲ καθαρὸ μέρος, ποὺ θὰ διατηρεῖται... Ὅπως λένε οἱ Ρῶσοι ἡ ὡραία γωνιά, ποὺ ἔχουν μία γωνιὰ πρὸς τὴν ἀνατολή, πάντα στὸ σπίτι, ἐκεῖ ποὺ φυλάττουν τὶς Εἰκόνες, τὴν Ἁγία Γραφὴ καὶ τὰ ἄλλα προσευχητάρια, τὰ ἱερὰ βιβλία. Καὶ δυστυχῶς ἔχει ἐκλείψει αὐτὸ καὶ φθάνουμε στὸ σημεῖο, ὅπως μᾶς εἶπε ὁ φίλος μας, νὰ βάλουμε ἀκόμα καὶ σὲ γραμματόσημα Εἰκόνες, ποὺ εἶναι κάτι φοβερό. Ἔχει ἐκλείψει ἡ εὐλάβεια ποὺ πρέπει νὰ χαρακτηρίζη τοὺς ἀνθρώπους, καὶ καλὸ ἔργο κάνετε ποὺ μαζεύετε ὅ,τι μπορεῖτε. Τοὐλάχιστον νὰ καίονται μὲ εὐλάβεια αὐτὲς οἱ Εἰκόνες ποὺ δὲν μποροῦν νὰ χρησιμοποιηθοῦν πλέον. Γι’ αὐτό, πολὺ καλὸ εἶναι νὰ προωθεῖται ἡ Ἁγιογραφία. Διότι μία Εἰκόνα χάρτινη εἶναι μὲν ἀπεικόνισμα τοῦ Ἁγίου, ἀλλὰ λείπει αὐτὸ τὸ προσωπικὸ (στοιχεῖο). Εἶναι σὰν

12 

νὰ βάλουμε στὴν Ἐκκλησία, ἀντὶ χορωδίας μία κασσέτα, νὰ παίζη ἐκκλησιαστικὴ μουσική... Εἶναι ἀντίγραφο, εἶναι κάτι κατώτερο καὶ μακάρι νὰ προωθεῖται ἡ Ὀρθόδοξος Ἁγιογραφία, ὥστε νὰ ἔχουμε στὰ σπίτια μας πραγματικὲς Εἰκόνες, δηλαδὴ ζωγραφιστὲς Εἰκόνες, οἱ ὁποῖες καὶ μόνο ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι εἶναι πρᾶγμα χειροποίητο, πρᾶγμα ποὺ ἔχει ἀξία, θὰ ἔχουμε πολὺ περισσότερη προσοχὴ καὶ εὐλάβεια...

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΓΑΡΔΙΚΙΟΥ κ. ΚΛΗΜΗΣ
Εὐχαριστοῦµε τὸν Πατέρα, ποὺ ἔθιξε αὐτὸ τὸ θέµα. Εἶναι ἕνα εὐρύτερο θέµα αὐτὸ βέβαια. Μπορεῖ νὰ µὴ σχετίζεται ἄµεσα, ἀλλὰ (σχετίζεται) ἔµµεσα µὲ τὰ ὅσα ἀναπτύξατε. Ὄντως εἶναι ἕνα µεγάλο πρόβληµα στὴν ἐποχή µας αὐτὴ ἡ τυπογραφικὴ ἔκρηξι, τῶν τυπωµένων πλέον Εἰκόνων, ἀπὸ πολὺ µικρές, σὲ χαρτάκια, ἕως µεγάλες, χάρτινες ὅµως. Αὐτὸ βέβαια δὲν εἶναι µόνο θέµα ἀνευλαβείας. Αὐτὸ δεικνύει καὶ µιὰ µεγάλη εὐλάβεια στὴν Εἰκόνα, δηλαδὴ ὅτι οἱ πιστοὶ ἔχουν τὴν ἀνάγκη, ἐφ᾿ ὅσον δὲν µποροῦν νὰ προσεγγίσουν εὔκολα ζωγραφιστὲς Εἰκόνες, ποὺ εἶναι οἱ πραγµατικὲς Εἰκόνες, θέλουν νὰ ἔχουν ἐκτυπώµατα Ἁγίων σὲ διάφορες ἄλλες µορφές παρεµφερεῖς, καὶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔννοια ὑπάρχει εὐλάβεια πίσω ἀπ’ αὐτὴν τὴν προσπάθεια διαδόσεως τῶν Εἰκόνων. Ἔτσι ξεκίνησε τὸ σκεπτικό, ἀλλὰ δὲν ἐλήφθησαν ὑπ᾿ ὄψιν τὰ προβλήµατα ποὺ προκύπτουν ἀπὸ αὐτό. Ὅτι πρέπει νὰ τυπωθοῦν (π.χ.) σὲ τυπογραφεῖο. Μέχρι νὰ πετύχουν τὴν σωστὴ τύπωση, νὰ φθάσουµε στὸ ἐπιθυµητὸ σηµεῖο, τυπώνονται ἑκατοντάδες χαρτιά, τὰ ὁποῖα τὰ πετοῦνε στὸ τυπογραφεῖο. Πρῶτο ἀτόπηµα. Ποῦ τὰ πετάει τὸ τυπογραφεῖο αὐτὰ τὰ ὁποῖα τυπώνει; Ἀπὸ ᾿κεῖ καὶ πέρα, τυπώνονται Εἰκόνες ἢ ἔντυπα ποὺ ἔχουν Εἰκόνες ἐπάνω. Καλὸ αὐτό. Θὰ κυκλοφορήσουν σὲ σπίτια καὶ θὰ παραπέµψουν στὸν Θεό, σὲ Προσευχή, σὲ θεῖα καὶ ἱερὰ καὶ ἅγια πράγµατα. Ἀλλὰ τί θὰ γίνουν ὕστερα; Οἱ ἄνθρωποι δὲν γνωρίζουν, δὲν ὑπάρχει σχετικὴ κατήχησι, ἀλλὰ καὶ τί νὰ πρωτοπῆς σ᾿ αὐτὸ τὸ θέµα, ἀφοῦ παντοῦ κυκλοφοροῦν αὐτά, µπαίνουν στὶς ὅποιες τσέπες, σ᾿ ὅποια ροῦχα, σ᾿ ὅποιες γωνιὲς θέλεις, παντοῦ, ὑπαρχουν παντοῦ Εἰκόνες. Ἄρα παραπίπτουν. Γιὰ εὐλάβεια δηλαδὴ γίνονται καὶ ἐν συνεχείᾳ ἔχουµε ἀνευλαβὲς ἀποτέλεσµα. Αὐτὸ εἶναι ἕνα µεγάλο πρόβληµα καὶ σοβαρό. Λίγοι εἶναι αὐτοὶ ποὺ ἔχουν τὴν πρόνοια νὰ µαζεύουν τέτοια ἔντυπα, ἔστω σὲ σακκοῦλες ἢ σὲ κοῦτες, καὶ νὰ τὰ καῖνε. Διότι αὐτὰ πρέπει ἐν ἀνάγκῃ ἤ νὰ καοῦν ἢ νὰ πεταχτοῦν σὲ τόπο καθαρὸ καὶ ἀπάτητο, πάντως νὰ µὴ µολυνθοῦν. Ἂν τὰ πετάξουµε στὰ σκουπίδια, κάνουµε ἤδη µιὰ πρᾶξι, ἂς ποῦµε, βέβηλη. Πάντως τὸ χαρτάκι εἶναι κάτι σὰν ὑποκατάστατο... Μᾶς παραπέµπει βέβαια στὴν Εἰκόνα καὶ τελικὰ ὁ Θεὸς ἔχει κάνει θαύµατα καὶ µέσῳ χάρτινων Εἰκόνων, τυπωµένων, ἀλλὰ αὐτὸ εἶναι σπάνιο καὶ ἐξαιρετικό. Ὁ Λ. Οὐσπένσκυ νοµίζω ἔχει ἀσχοληθεῖ µὲ αὐτὸ τὸ θέµα καὶ ἔχει τονίσει σὲ ἄρθρο του, ὅτι πραγµατικὴ Εἰκόνα εἶναι ἡ ἁγιογραφηµένη Εἰκόνα, αὐτὴ ποὺ ἁγιογραφεῖ ὁ Ἁγιογράφος, µὲ τὰ ὑλικὰ ποὺ χρησιµοποιεῖ καὶ ἐκεῖ πέρα γίνεται µία ἱερουργία, µία τελετουργία. Ὅπως ἔχουµε τὴν ἱερουργία τοῦ λόγου στὴν Ἐκκλησία, ἔχουµε καὶ τὴν ἱερουργία τῆς Εἰκονογραφίας. Εἶναι µιὰ θεία ἐργασία, κι αὐτὴ εἶναι εὐλογηµένη ἀπὸ τὸν Θεό, γι’ αὐτὴν µίλησε ἡ Ἐκκλησία, αὐτὰ ἤξεραν οἱ Ἅγιοι Πατέρες, αὐτὸ γνώριζε ἡ Ἑβδόµη Οἰκουµενικὴ Σύνοδος, ποὺ ἐδογµάτισε γιὰ τὶς Εἰκόνες. Αὐτὸ γνώριζε ἀείποτε ἡ Ἐκκλησία. Στὴν ἐποχή µας, µετὰ τὴν ἀνάπτυξι τῆς τυπογραφίας, ἔχουµε ἕνα πρόβληµα. Μὲ τὴν ἀνακάλυψι τῆς τυπογραφίας, βλέπω, σὲ µιὰ σχετικὴ ἔρευνα ποὺ ἔχω κάνει, ὅτι τὰ ἔντυπα ἐκκλησιαστικὰ βιβλία ποὺ ὑπῆρχαν εἶχαν µόνον σχηµατικὲς Εἰκόνες. Δὲν τύπωναν Εἰκόνες. Ἴσως δὲν ὑπῆρχε ἡ δυνατότητα, στάµπες ἂς ποῦµε Εἰκόνων κλπ. Ἔκαναν µόνο σχηµατοειδῆ µορφώµατα. Καὶ πάλι (ὅµως) γι᾿ αὐτὰ εἶχαν προσοχὴ καὶ εὐλάβεια. Τότε τὰ βιβλία ἦταν λίγα, πήγαιναν σὲ λίγα χέρια, ἐπιλεγµένα καὶ δὲν πα-

13 

ρέπιπταν, δὲν ἀσεβοῦσαν σὲ αὐτά. Καὶ Εἰκόνες παλαιὲς ποὺ εἶχαν οἱ ἄνθρωποι καὶ ἐφθείροντο, γιὰ νὰ τὶς ἀντικαταστήσουν νοµίζω τὶς συνέλλεγαν καὶ ὕστερα, ὅταν ἦταν νὰ κάνουν ἅγιο Μῦρο τὶς χρησιµοποιοῦσαν γιὰ ὑλικὸ καύσεως, γιὰ νὰ βράση τὸ ἅγιο Μῦρο. Ὑπῆρχαν χρήσεις ἐκκλησιαστικὲς γι’ αὐτά. Εἰκόνες πεπαλαιωµένες, ἐφθαρµένες, ποὺ περνοῦσαν σὲ µία κατάστασι ἀκαταλληλότητος γιὰ λατρεία ἢ γιὰ χρῆσι στὴν Ἐκκλησία ἢ στὸ σπίτι κλπ., εἴχανε µιὰ διέξοδο νόµιµη καὶ κανονική. Ἄς ἔχουν οἱ ἄνθρωποι µία, δύο Εἰκόνες στὸ σπίτι τους, ἢ λίγες Εἰκόνες στὴν Ἐκκλησία καὶ καλές, παρὰ πολλὲς καὶ χάρτινες καὶ ἀντίγραφα καὶ ἐπικολληµένες κλπ. Εἶναι καὶ Ἁγιογράφοι ἐδῶ. Νοµίζω µποροῦν νὰ µᾶς ποῦν κάτι περισσότερο σ’ αὐτὸ τὸ θέµα καὶ νὰ µᾶς τὸ τονίσουν καὶ νὰ µᾶς ἐπιστήσουν τὴν προσοχή, διότι κάπου ἔχει χαθεῖ ὁ ἔλεγχος καὶ δὲν γνωρίζω ἀπὸ ποῦ ν’ ἀρχίση ἡ Ἐκκλησία. Πρόσφατα εἶδα, ὅτι ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος, ἡ ἐπίσηµη, ἐξέδωσε µιὰ Ἐγκύκλιο, τοὐλάχιστον νὰ µὴ χρησιμοποιοῦνται µέσα στοὺς Ναοὺς οἱ λεγόµενες µεταξοτυπίες. Εἶναι λύση ἀνάγκης. Ἂν δὲν κάνουµε σὲ ὅλο τὸν Ναὸ µεταξοτυπία, κάνουµε νοµίζω γιὰ τὶς Εἱκόνες τοῦ τέµπλου. Εἶναι µιὰ λύση, ἀλλὰ δὲν εἶναι ὀρθή. Ἐπειδὴ εἶναι τώρα περίοδος κρίσεως καὶ δὲν µποροῦµε νὰ ξοδέψουµε χρήματα γιὰ Εἰκόνες, σηµαίνει ὅτι µέσα στὴν Ἐκκλησία θὰ κάνουµε πλέον µία ἀνεξέλεγκτη κατάσταση; Αὐτὸ εἶναι πολὺ µεγάλο πρόβληµα. Ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος ποὺ τὸ ἔθιξε, δὲν ἀνέπτυξε θεολογικὰ τὸ θέµα, δὲν τὸ ἐξήγησε. Ἀρκέσθηκε νὰ πεῖ· γιὰ λόγους ...αἰσθητικοὺς νὰ µὴν τὸ κάνουµε αὐτό. Ὑπάρχουν καὶ θεολογικοὶ λόγοι καὶ πρέπει κάποιοι νὰ ἀσχοληθοῦν µ’ αὐτό. Μακάρι κι αὐτὸ ποὺ θίγουµε νὰ εἶναι µιὰ ἀπαρχὴ γιὰ κάποιους, νὰ ἀσχοληθοῦν βαθύτερα µὲ τὸ θέµα καὶ νὰ τὸ προωθήσουν καὶ νὰ ἀρχίσουν νὰ κατηχοῦν τὸν Λαὸ τοῦ Θεοῦ σὲ σωστὴ βάσι, σὲ σωστὸ ἐπίπεδο, σὲ σωστὴ γραµµὴ καὶ πορεία... Συγχωρέστε µε γιὰ τὴν µακρυγορία µου. Εὐχαριστῶ! κα ΕΙΡΗΝΗ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΗ
Θεοφιλέστατε· εὐχαριστοῦμε πάρα πολύ, γιατὶ σήμερα μᾶς ἀνοίξατε ἕνα πολὺ μεγάλο θέμα καὶ πόσο ἀξιοθαύμαστο εἶναι τὸ γεγονὸς ὅτι ἀπὸ τὴν πρώτη στιγμὴ ποὺ ἄρχισε νὰ εἰκονογραφῆται ἡ Μορφὴ τοῦ Κυρίου μας, σὲ διαφορετικὸ χρόνο καὶ διαφορετικὸ τόπο εἶχε τὴν ἴδια μορφή. Μᾶς εἴπατε ὅτι τὸ Πρόσωπο τοῦ Κυρίου μας, ὅπως τὸ εἴδαμε κι ὅλας, ἦταν τὸ ἴδιο ἀπὸ τὴν ἀρχὴ ποὺ ξεκίνησε νὰ εἰκονογραφῆται ὁ Κύριός μας. Δὲν Σᾶς κρύβω ὅτι ὅταν διάβασα τὸν τίτλο τῆς Εἰσηγήσεώς Σας, γεννήθηκε στὴν ψυχή μου πραγματικὰ μιὰ ἐλπίδα καὶ μία χαρὰ καὶ μία ἐπιβεβαίωσι, ὅτι τελικὰ ὁ Κύριος μας εἶναι Αὐτὸς καὶ στοὺς αἰῶνες ὁ Ἴδιος, καὶ πρὶν καὶ τώρα καὶ στὴν αἰωνιότητα. Δὲν πρόκειται νὰ μᾶς διαψεύση ποτέ. Εἶναι ἡ Ἀλήθεια, εἶναι τὸ Φῶς. Καὶ αὐτὸ ἀποδεικνύεται καὶ μέσα ἀπὸ τὴν Εἰκονογραφία, πῶς φώτισε ὁ Ἴδιος ὁ Κύριός μας τὰ χέ-ρια τῶν Ἁγιογράφων καὶ μέσα στοὺς αἰῶνες, σὲ διαφορετικὲς χρονικὲς περιόδους, διαφορετικοὺς τόπους, μὲ διαφορετικὴ κουλτούρα καὶ ἐπίπεδο, εἴχαμε τὴν ἴδια Εἰκόνα, τὸ ἴδιο Πρόσωπο. Εἶναι πραγματικὰ τὸ θαῦμα καὶ τὸ μεγαλεῖο τοῦ Χριστοῦ μας. Εὐχαριστοῦμε πάρα πολύ! Συγχωρέστε με...

κ. ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΣ
Θὰ ἤθελα νὰ συμπληρώσω σ᾿ αὐτὸ ποὺ εἶπε ἡ κα Ἀρχοντούλη καὶ σχετικὰ μὲ μία

14 

ἀπόστροφο τῆς Εἰσηγήσεώς Σας, ὅτι ἐνδεχομένως νὰ ὑπῆρχαν ἀπεικονίσεις ποὺ διατήρησαν τὴν Μορφὴ τοῦ Κυρίου, ὅταν ἄρχισε μετὰ τὸν διωγμὸ νὰ ἀπεικονίζεται. Ἁπλῶς νὰ ἀναφέρω ὅτι ὅπως καὶ στὸ Εὐαγγέλιο, ὑπάρχουνε σκηνές, περιγραφές, ποὺ δὲν μποροῦν νὰ πιστοποιηθοῦν μὲ μαρτυρίες καὶ ὁπωσδήποτε εἶναι ἀποτέλεσμα θείας ἐπέμβασης αὐτὴ ἡ συγγραφή, ἔτσι καὶ στὶς Εἰκόνες βλέπουμε Ἀγγέλους νὰ καθοδηγοῦν τοὺς συγγραφεῖς τῶν Εὐαγγελίων, ποὺ σημαίνει τὸ ὅλο ἔργο καθοδηγεῖται ἄνωθεν καὶ δὲν εἶναι ἀπαραίτητο νὰ στηρίζεται σὲ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἱστορικῆς διάστασης. Π.χ. ἕνας τρόπος νὰ διατηρήθηκε ἡ Μορφὴ τοῦ Κυρίου κι ἔτσι νὰ «σώθηκε» μέχρι τὶς μέρες μας. Μπορεῖ κάλλιστα νὰ ἀποδόθηκε μὲ θαυματουργικὸ τρόπο, ὅπως ἔχουν γίνει πάρα πολλὰ σημεῖα καὶ στὸ Εὐαγγέλιο, ποὺ δὲν ὑπάρ-χει μαρτυρία γι’ αὐτά. Ἂς ποῦμε ἡ Προσευχὴ στὸ ὄρος τῶν Ἐλαιῶν. Ποιός ἦταν παρῶν, ποὺ τὴν κατέγραψε; Καὶ ἄλλα σημεῖα. Νὰ μὴν τὰ ἀναφέρω... Ἐπίσης ἤθελα νὰ παρατηρήσω δύο σημεῖα, γιὰ νὰ χρησιμοποιήσω σὰν βάσι γιὰ ἕνα ἐρώτημα ποὺ ἔχω. Τὸ πρῶτο σημεῖο, εἶναι τὸ ὅτι γενικὰ ἀναφερόμαστε στὶς Εἰκόνες σὰν νὰ εἶναι βοήθημα γιὰ τὴν Προσευχή. Ἡ Εἰκόνα λοιπόν, ἔχει αὐτὸν τὸν ρόλο, ἔχει αὐτὸν τὸν σκοπό, νὰ βοηθήση τὸν Χριστιανὸ νὰ ἔλθη σὲ ἐπικοινωνία μὲ τὸν Κύριο, νὰ προσευχηθῆ. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἕνα σημεῖο. Τὸ δεύτερο σημεῖο εἶναι ἡ παρατήρησί Σας γιὰ τὶς Εἰκόνες τοῦ Θεοφάνους καὶ δὲν θὰ σταθῶ στὸ ἂν συμφωνῶ ἢ διαφωνῶ, ἀλλὰ στὸ ὅτι Ἐσεῖς ὁ ἴδιος ἀναφέρατε πὼς εἶναι μιὰ ὑποκειμενικὴ αἴσθησι αὐτό, ἀποδίδει μὲ ἕνα τρόπο αὐτὸ ποὺ Ἐσεῖς αἰσθάνεσθε καὶ διαφορετικὰ (τὸ ἀποδίδουν) κάποιες ἄλλες Εἰκόνες. Πιστεύω ὅτι ἐὰν μείνουμε σ’ αὐτὲς τὶς δύο ἐπισημάνσεις, δηλαδὴ γιὰ τὴν χρῆσι τῆς Εἰκόνας ὡς (βοήθημα γιὰ τὴν) Προσευχὴ καὶ γιὰ τὴν ὑποκειμενικὴ πρόσληψι, ποὺ ἔχει ὁ καθένας μας ἀπὸ τὴν Εἰκόνα, τί θὰ μᾶς ἐμπόδιζε νὰ ἀποδεχθοῦμε ὁποιοδήποτε εἶδος ζωγραφικῆς; Δηλαδὴ καὶ τὴν θρησκευτικὴ ζωγραφικὴ τῆς Δυτικῆς ἐκκλησίας, ἡ ὁποία ἐμπνέει μὲ τὸν ἴδιο ἀκριβῶς τρόπο, συγκινησιακά. Θέλω νὰ πῶ· σὲ τί ξεχωρίζει πλέον ἡ Ὀρθόδοξη Εἰκόνα, ἂν πρέπει νὰ τὴν βλέπουμε ὑποκειμενικά, ὁ καθένας δηλαδὴ στὸν βαθμὸ ποὺ συγκινεῖται ἀπ’ αὐτήν καὶ ταυτόχρονα τὴν χρησιμοποιοῦμε ὡς μία ἀφορμὴ ὥστε τὸ μυαλό μας, ἡ σκέψι μας, ἡ διάνοιά μας, νὰ μπορεῖ νὰ ἔλθη σὲ συγκρότησι καὶ νὰ προσευχηθῆ; Ἂν εἶναι αὐτὰ τὰ δύο καὶ μόνο, τότε θὰ ἤθελα νὰ μοῦ πῆτε γιατί ὁποιαδήποτε ἄλλη θρησκευτικὴ ζωγραφικὴ δὲν ἐπιχειρεῖ καὶ δὲν κατορθώνει τὸ ἴδιο πρᾶγμα; Εὐχαριστῶ!

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΜΕΘΩΝΗΣ κ. ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ
Γιατὶ ἄλλο εἶναι ἡ συγκίνησις. Ὅλοι μας θαυμάζουμε, καὶ εἰδικῶς ἐγὼ ποὺ τὸ σπούδασα, τὰ ἔργα τῆς δυτικῆς τέχνης, καὶ συγκινούμεθα καὶ εὐχαριστούμεθα καὶ ὅσο μπορῶ στὰ ταξίδια μου πηγαίνω σὲ Πινακοθῆκες, γιὰ νὰ ἀπολαύσω ἀκριβῶς αὐτὰ τὰ ἔργα. Ἀλλὰ εἶναι τελείως ἄλλο ἡ αἴσθησις καὶ ἡ συγκίνησις ποὺ δημιουργεῖται ἀπὸ ἕνα ἔργο δυτικῆς τέχνης, ἕστω θρησκευτικοῦ περιεχομένου, μὲ τὴν αἴσθησι καὶ τὴν συγκίνησι ποὺ δημιουργεῖ μία Ὀρθόδοξη Εἰκόνα. Διότι οἱ Εἰκόνες ἀπὸ ὁποιαδήποτε Σχολή, λεγόμενη Σχολή, διότι ὅπως εἶπα μία Σχολὴ εἶναι· ἡ Σχολὴ τῆς Ὀρθοδόξου

15 

Ἁγιογραφίας. Ὁποιαδήποτε Εἰκόνα ποὺ εἶναι μέσα σ’ αὐτὴν τὴν Παράδοση ἔχει ἄλλη «γλῶσσα», τελείως. Εἶναι κάτι ποὺ δὲν σχετίζεται καθόλου (μὲ τὴν δυτικὴ ζωγραφική). Εἶναι ὅσο μακριὰ εἶναι μία συμφωνία τοῦ Μπετόβεν ἀπὸ ἕνα Χερουβικὸ ἑνὸς μεγάλου Βυζαντινοῦ ὑμνογράφου. Τὸ ἕνα ἔργο εἶναι ἀξιοθαύμαστο καὶ μᾶς συγκινεῖ βαθειά, ἀλλὰ μὲ τελείως ἄλλο τρόπο, ἀπ᾿ αὐτὸν ποὺ μᾶς συγκινεῖ τὸ ἔργο τῆς Ὀρθοδόξου Ἁγιογραφίας ἢ Ὑμνολογίας. Νομίζω ὅτι αὐτὴ εἶναι ἡ ἀπάντησις στὸ ἐρώτημα ποὺ θέσατε. Ἀλλὰ αὐτὸ ποὺ μπορεῖ κανένας περισσότερο νὰ ὠφελεῖται ἀπὸ μία Εἰκόνα εἶναι..., παρομοιάζει, ὅπως Σᾶς εἶπα, μὲ τὰ συγγράμματα τῶν Ἁγίων Πατέρων. Ὅλοι μας θὰ ἔχουμε τὴν πεῖρα, ὅτι ἕνα βιβλίο, ἕστω μία Προσευχή, εἶναι κάτι ποὺ μᾶς μιλάει στὴν ψυχή, μὲ κάποιο ἰδιαίτερο τρόπο, ὁ ὁποῖος στὸν ἄλλο δὲν τὸ κάνει. Ἡ ἰδιοσυγκρασία τοῦ κάθε ἀνθρώπου εἶναι τελείως μοναδική. Γι᾿ αὐτὸ δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ἄτοπο κανένας νὰ προτιμάει μία τεχνοτροπία ἀπὸ μία ἄλλη, ἁπλῶς σὰν θέμα δικῆς του ἐπιλογῆς, δικῆς του εὐχαριστήσεως. Δὲν ξέρω ἂν ἀπαντάει αὐτό, σ᾿ αὐτὸ ποὺ ρωτήσατε...

κ. ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΣ
Βεβαίως, σωστά! Ὅμως μιλᾶτε, μοῦ ἀπαντᾶτε ἀπὸ τὴν ἤδη ἐπιλογή Σας, τῆς Ὀρθόδοξης πλευρᾶς καὶ φυσικὸ εἶναι αὐτό. Ἐγὼ ὅμως ρώτησα τὸ ἑξῆς· ἕνας ἀντικειμενικὸς παρατηρητής, ποὺ δὲν εἶναι οὔτε Ὀρθόδοξος οὔτε Καθολικός, καὶ παρατηρεῖ ἕναν Ὀρθόδοξο κι ἕναν Καθολικό, στὴν σχέσι του μὲ τὴν Εἰκόνα. Καὶ οἱ δύο ἔχουν τὰ γνωρίσματα ποὺ μᾶς εἴπατε, προσεύχονται στὴν Εἰκόνα καὶ συγκινοῦνται ἀπ᾿ αὐτή. Ποιά εἶναι ἡ διαφορὰ γιὰ τὸν ἀντικειμενικὸ παρατηρητή μας; Γιατί νὰ ἐπιλέξη τὸ ἕνα ἀπ᾿ τὰ δύο;

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΜΕΘΩΝΗΣ κ. ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ
Ἐδῶ μπαίνουμε μέσα στὸ μεγάλο θέμα τῆς διαφορᾶς τῆς Ὀρθοδόξου Πνευματικότητος ἀπ’ τὴν δυτική, ποὺ ἐπηρεάζει καὶ ὅλη τὴν δομὴ τῆς λατρείας, τῆς τέχνης, τῆς μουσικῆς κλπ. Εἶναι ἴσως ἕνα θέμα ποὺ εἶναι πάνω ἀπὸ τὴν δική μας..., ποὺ δὲν μποροῦμε νὰ εἰσέλθουμε σ᾿ αὐτό, διότι εἶναι τόσο μεγάλο τὸ θέμα. Ναί, συγκινεῖται ὁ ἕνας, συγκινεῖται καὶ ὁ ἄλλος, ἀλλὰ ἄλλη τελείως εἶναι ἡ πνευματικὴ δομή. Ἐμεῖς ποὺ ἔχουμε ζήσει στὴν δύση, ἔχουμε ἴσως περισσότερη πεῖρα, ἀπὸ τὴν ἐμπειρία τῆς Ὀρθοδοξίας, μία ζωντανὴ Παράδοση, ποὺ ἔχει διατηρηθεῖ μέσα στὴν Ὀρθοδοξία, μέσα στὴν Ἁγιογραφία, μέσα στὴ μουσική, μέσα στὴν λατρεία, μέσα στὰ συγγράμματα, μέσ’ στὴν πνευματικὴ ζωή, ἐνῶ ἔχει διαστραφεῖ στὴν δύση, σὲ μιὰ ἄλλη μορφή, ποὺ ἔχει τὴν ἀξία της, ποὺ ἔχει τὴν ὀμορφιά της, ἀλλὰ ποὺ εἶναι σὲ μᾶς (τοὺς Ὀρθοδόξους) κάτι ξένο.

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΓΑΡΔΙΚΙΟΥ κ. ΚΛΗΜΗΣ
Ἡ Εἰκόνα ἡ Ὀρθόδοξη δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸν ὑποκειμενισμὸ ἤ τὰ συναισθήματα τῶν θεατῶν της. Αὐτὴ (ἡ Εἰκόνα) ἐπιβάλλει μὲ τὴν παρουσία της ὅσα θέλει αὐτὴ νὰ ἐπιβάλλη, καὶ τὰ συναισθήµατα καὶ τὰ πάντα. Ἡ Εἰκόνα εἶναι ἀποτύπωσι τῆς ἀληθείας

16 

τῆς Πίστεως. Ὅπως εἶπε ἡ κα Εἰρήνη προηγουµένως, εἶναι θαυµαστὴ αὐτὴ ἡ ἑνότητα τῆς ἀποδώσεως αἴφνης τοῦ Προσώπου τοῦ Χριστοῦ. Αὐτὸ ἀποδεικνύει ἀκριβῶς τὴν θαυµαστὴ ἑνότητα τῆς Πίστεως. Ἐφ᾿ ὅσον ἡ Πίστις εἶναι ἀδιάφθορη, ἡ Πίστι εἶναι ποὺ δὲν ἔχει κάποια κηλῖδα καὶ παραµένει ὅπως λέµε ἀνόθευτη, ἡ Ὀρθόδοξη Πίστι, -κι αὐτὸ εἶναι ἕνα θαῦµα Θεοῦ, πῶς διατηρεῖται-, αὐτὴ ἡ Ὀρθόδοξη Πίστι µᾶς «λέγει» καὶ ποιὰ θὰ εἶναι ἡ Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ, ποιὰ θὰ εἶναι ἡ Εἰκόνα τῆς Παναγίας, ποιὰ θὰ εἶναι ἡ Εἰκόνα τῶν Ἀγγέλων καὶ τῶν Ἁγίων. Ἡ Εἰκόνα δηλαδὴ εἶναι ἀποτύπωσι τοῦ δόγµατος, ὄχι ἁπλῶς τοῦ ἤθους τῆς Ἐκκλησίας. Ἐφ᾿ ὅσον εἶναι ἀποτύπωσι τοῦ δόγµατος, ὁ πιστὸς ποὺ ἀποδέχεται τὸ δόγµα τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως, ὅπως ἐµφαίνεται, αἰσθητοποιεῖται καὶ µέσῳ τῆς Εἰκόνος καὶ παροντοποιεῖται, ἔχει µία ἄλφα σχέσι, ἔστω καὶ ὑποκειµενική, προσωπική, -δὲν καταργεῖται αὐτό-, ἀλλὰ µέσα ἀπὸ τὸ πρῖσµα τῆς ὀρθῆς Πίστεως, τοῦ ὀρθοῦ δόγµατος. Γι᾿ αὐτὸ καὶ δὲν µπορεῖ ὁ ὑποκειµενισµὸς νὰ κυριαρχήση, νὰ µᾶς προτείνη διάφορες τεχνικὲς λύσεις. Ἴσως οἱ τεχνικὲς λύσεις ποὺ µπορεῖ νὰ προτείνει ὁ ὑποκειµενισµὸς νὰ εἶναι δευτερευούσης σηµασίας, πάντως ὄχι πρωτευούσης. Δὲν µπορεῖ νὰ καθορίση ὁ ὑποκειµενισµὸς πῶς τὸ αἰσθανόµαστε, τὰ βασικά, τοὺς ἄξονες, βάσει τῶν ὁποίων εἰκονογραφεῖ ἡ Ὀρθόδοξη Εἰκονογραφία τὰ πρόσωπα, τοῦ Θεανθρώπου, τῆς Παναγίας καὶ τῶν θεωµένων Προσώπων, ποὺ ἑνώθηκαν µὲ τὸν Χριστό, τῶν Ἁγίων δηλαδή. Μόνο µέσα σ’ αὐτὸ τὸ πρῖσµα νοµίζω, µέσα σ᾿ αὐτὸ τὸ πλέγµα σχέσεως µποροῦµε νὰ κατανοήσουµε ἴσως αὐτὸ ποὺ εἴπατε, ἂν γίνοµαι σαφῆς, κι ὄχι κάπου ἀλλοῦ. Δὲν µποροῦµε νὰ τὸ δοῦµε τὸ θέµα ἁπλῶς ἠθικά, ἠθικιστικά, ἢ (ὡς) θέµα προτιµήσεως ἢ ὑποκειµενισµοῦ ἢ κάτι ἄλλο. Χωρὶς αὐτὸ τώρα νὰ σηµαίνη ὅτι τὰ ἐξαγιασµένα Πρόσωπα ἢ πάντως ἀκολουθοῦντα τοὺς Ἁγίους, µέσα στὴν Ἐκκλησία, σήµερα καὶ αὔριο, µέχρι τὴ Δευτέρα Παρουσία δὲν µποροῦν νὰ ἀποτυπώσουν µὲ λίγο διαφορετικὸ τρόπο ἀπὸ τοὺς παλαιούς, µὲ ἐλευθερία πνεύµατος καὶ κάποιες τεχνοτροπίες, αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἡ Ἐκκλησία δέχεται καὶ αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἡ Ἐκκλησία παραδίδει. Ἂν εἶσαι µέσα στὴν ζωηφόρο Παράδοση, δὲν ἔχεις πρόβληµα, εἶσαι ἀποδεκτός. Ἂν ἐκκλίνης ἀπὸ αὐτὴν, θὰ ἀρχίσουν βεβαίως τὰ προβλήµατα καὶ θ᾿ ἀρχίσης νὰ πειραµατίζεσαι καὶ νὰ κάνης νέες µορφές, ποὺ θὰ πρέπει ἡ Ἐκκλησία νὰ ἐπιληφθῆ πλέον, γιατί δηµιουργεῖς πρόβληµα, εἴτε πίστεως εἴτε ἤθους. Εὐχαριστῶ! κα ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΑ ΓΚΑΓΚΑΡΑΚΗ
Μοῦ ἔκανε ἐντύπωση ἡ Εἰκόνα μὲ τὴν διττὴ ὄψι, ὅπου τὸ ἕνα μάτι, τὸ δεξί, ἔχει αὐστηρὴ χροιὰ καὶ τὸ ἀριστερὸ ἔχει τὴν εὔσπλαγχνη. Ἔχω ἀναρωτηθεῖ, ἔχω προβληματιστεῖ, ἔχω ρωτήσει πάρα πολλοὺς ἑρμηνευτὲς καὶ καθένας ἔχει δώσει τὴν ὑποκειμενική του ἄποψι. Τὸ ἐρώτημά μου εἶναι τὸ ἑξῆς: Αὐτὸ τὸ αὐστηρὸ ὕφος συνδέεται μὲ τὴν μέλλουσα Κρίσι, ὅπου ἐκεῖ ὁ Κύριος θὰ ἔλθη ὡς ἔνδοξος Κριτὴς καὶ θ’ ἀποδώση στὸν καθένα ἀνάλογα μὲ τὰ ἔργα του καὶ ἡ ἀριστερὴ πλευρά, ἡ φιλεύσπλαγχνη, συνδέεται μὲ τὴν Μακροθυμία Του, στὸν χρόνο ποὺ ζοῦμε καὶ βιώνουμε; Ἐγὼ θὰ ἤθελα μία περισσότερη ἔτσι ἐπεξήγησι καὶ σαφῆ, γιὰ νὰ μπορέσω ἔτσι λίγο νὰ..., πῶς νὰ τὸ ποῦμε; νὰ ξετυλίξω τὸ κουβάρι τῶν προβληματισμῶν ποὺ ἔχω μέσα μου. Εὐχαριστῶ!

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΜΕΘΩΝΗΣ κ. ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ
Νομίζω ὅτι μιλήσαμε γι᾿ αὐτὸ τὸ θέμα. Ὅλοι

17 

μας γνωρίζουμε αὐτὴν τὴν βασικὴ ἀλήθεια τῆς Πίστεώς μας· ὅτι εἶναι ὁ Χριστός μας συγχρόνως ὁ φιλεύσπλαγχνος Πατὴρ καὶ ὁ Δίκαιος Κριτής, ὅτι συνδυάζει στὸ θεϊκό Του Πρόσωπο αὐτὲς τὶς δύο ἰδιότητες καὶ εἶναι ἕνα ἀπ᾿ τὰ πάρα πολλὰ παράδοξα, ποὺ ἔχουμε στὴν Πίστη μας. Ἕνα παράδοξο ὅμως, ποὺ μᾶς ὠφελεῖ καὶ μᾶς βοηθάει κάθε στιγμὴ στὴν πνευματική μας ζωή. Καὶ αὐτὴ ἀκριβῶς ἡ ἀλήθεια ἐκφράζεται στὴν Ἁγιογραφία, πολλὲς φορὲς μὲ τρόπο ποὺ δὲν μποροῦμε νὰ περιγράψουμε μὲ λόγια. Γι’ αὐτὸ ἀκριβῶς ὑπάρχει ἡ Ἁγιογραφία, γιατὶ ἐκφράζει πράγματα ποὺ δὲν μποροῦν νὰ ἐκφρασθοῦν μὲ λόγια. Περιορίζεται ἡ δυνατότητα ἔκφρασης τῶν λέξεων σὲ μερικὲς περιπτώσεις. Ἀπὸ τὸν περιορισμὸ αὐτὸ ἐξέρχεται καὶ ἡ μουσικὴ Τέχνη καὶ ἡ Ἁγιογραφικὴ Τέχνη καὶ ἐν πολλοῖς δὲν μποροῦμε νὰ περιγράψουμε μὲ λόγια αὐτὰ ποὺ μᾶς διδάσκουν. Γι᾿ αὐτὸ καλύτερο εἶναι πολλὲς φορὲς νὰ σιωπήσουμε καὶ νὰ στεκόμαστε μὲ φόβο Θεοῦ καὶ μὲ εὐλάβεια μπροστὰ στὴν Εἰκόνα, ὅπως καὶ στὴν Ὑμνογραφία καὶ στὴν ἐκκλησιαστικὴ ποίησι, καὶ ἐκεῖ θὰ βροῦμε περισσότερη ὠφέλεια, παρὰ στὴν ἀνάλυσι τῶν λόγων...

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΓΑΡΔΙΚΙΟΥ κ. ΚΛΗΜΗΣ
Ἂν µοῦ ἐπιτρέπεται, συγγνώµη γιὰ τὴν µονοπώλησι σήµερα, ἐπειδὴ ἀκούω ἐνδιαφέροντα θέµατα καὶ ἐπιθυµῶ νὰ κάνω µιὰ πιὸ σαφῆ τοποθέτησι σ’ αὐτὰ ποὺ ἀκούγονται, γιὰ νὰ µὴ µείνουν ἔτσι καὶ πλανῶνται ἐρωτήµατα. Ἡ Εἰκόνα ἰδίως τοῦ Σινᾶ, ἡ ἐγκαυστική, ἡ περίφηµη, τοῦ Κυρίου, ποὺ εἶναι ἂς ποῦµε διπλῆς ὄψεως, δηλώνει πολὺ ἁπλὰ αὐτὸ ποὺ πιστεύουµε καὶ βιώνουµε στὴν Πίστι µας, ὅτι ὁ Κύριος ποὺ εἰκόνίζεται ἐκεῖ εἶναι ὁ ἔνδοξος Κριτής, εἶναι ὁ Βασιλεύς, ὅπως λέµε, τῶν βασιλευόντων καὶ Κύριος τῶν κυριευόντων. Εἶναι ὁ Χριστός, ποὺ ἦταν σὰν ἱστορικὸ Πρόσωπο πρὶν δυὸ χιλιάδες χρόνια στὴν Παλαιστίνη, ἀλλὰ εἶναι (ταυτόχρονα) ὁ Χριστός, ποὺ ζεῖ εἰς τοὺς αἰῶνας καὶ εἶναι ὁ λεγόµενος στὴν θεολογικὴ γλῶσσα ἐσχατολογικὸς Χριστός. Εἶναι ὁ Χριστὸς δηλαδὴ ποὺ θὰ µᾶς κρίνει παράλληλα. Εἶναι Κριτής. Πατὴρ ἐλέους καὶ ἀγάπης, ἀλλὰ καὶ Κριτής. Τώρα, µέχρι τὴν Δευτέρα Παρουσία, εἶναι σαφῶς Θεὸς ἐλέους. Τώρα, -οἱ Ἅγιοι Πατέρες στὴν Ὀρθοδοξία τὸ δηλώνουν καὶ τὸ διατρανώνουν-, καιρὸς ἐλέους, ὁ παρών. Γι᾿ αὐτὸ καὶ λέµε «Κύριε ἐλέησον», «Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, ἐλέησόν µε». Τώρα, ὅποιος ζητάει ἔλεος λαµβάνει. Δὲν ὑπάρχει περίπτωσι νὰ μὴ λάβει... «Τὸν ἐρχόµενο πρός µε, οὐ µὴ ἐκβάλω ἔξω»... Μᾶς περιµένει ὁ Χριστός. Ἁπλῶς πρέπει νὰ γνωρίζουµε, κι αὐτὸ εἰκονίζεται στὴν Εἰκόνα τοῦ ἐσχατολογικοῦ Χριστοῦ, ὅτι αὐτὸς ὁ Κύριος, ποὺ µᾶς ἔχει δώσει τώρα τὸν καιρὸ τοῦ ἐλέους, θὰ ἔλθη νὰ κρίνη. Ὅταν ἔλθη νὰ κρίνη, παύει ὁ καιρὸς τοῦ ἐλέους καὶ τότε κρίνει ὡς Κριτής, ὡς Δίκαιος Κριτής, ὄχι ὡς ἄτεγκτος Κριτής. Ἡ Εἰκόνα τοῦ Δαφνίου λίγο ὄντως µᾶς τροµάζει, δείχνει τὸν Χριστὸ ὡς λίγο ἄτεγκτο Κριτή. Δὲν εἶναι ἄτεγκτος Κριτὴς ὁ Χριστός, γιατὶ θὰ µᾶς κρίνει βάσει τῶν ἔργων µας καὶ οὐσιαστικὰ θὰ ἐκφέρη µία ἐτυµηγορία τοῦ τί ἐµεῖς κτίσαµε, τοῦ τί ἐµεῖς κάναµε, τοῦ τί παρουσιάσαµε. Αὐτὸ θὰ µᾶς πεῖ. Δὲν θὰ µᾶς πεῖ κάτι σὰν εἰσαγγελέας· ἐσὺ ἀξίζεις νὰ πᾶς στὴν κόλασι... Θὰ σοῦ ἐξηγήση (ἁπλῶς) γιατὶ δὲν Τοῦ ὁµοίασες καὶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔννοια Τὸν βλέπουµε ὡς λίγο αὐστηρό. Ἀπλῶς θὰ µᾶς πῆ τὴν ἀλήθεια, τὴν πᾶσα ἀλήθεια, καὶ ἡ ἀλήθεια εἶναι λίγο πικρή, πῶς θὰ τὸ κάνουµε; Πολλὲς φορὲς καὶ στὴν ζωὴ αὐτή... Ἐκεῖ πέρα δὲν θὰ ἔχη χρόνο ἐπανορθώσεως, γι᾿ αὐτὸ µᾶς φαίνεται πικρὸ ἐκεῖ τὸ ποτήριο καὶ µᾶς φαίνεται καὶ αὐστηρὸς ὁ Κύριος. Καθόλου αὐστηρὸς δὲν θἄναι.

18 

Αὐτὰ τὰ δύο νὰ κρατήσουµε καὶ νὰ συνδυάσουµε· καιρὸς ἐλέους, µέχρι τὸν θάνατό µας, µέχρι τὴν Δευτέρα Παρουσία. Καιρὸς ἐτυµηγορίας, Κρίσεως δηλαδή, ὅπως τὴν λέµε, τότε στὴν Δευτέρα Παρουσία, ποὺ δὲν ἔχει µετὰ κάποια ἀλλαγή, γι᾿ αὐτὸ καὶ Τὸν βλέπουµε κάπως αὐστηρὸ τὸν Κύριο. Ἂν Τὸν αἰσθανόµαστε αὐστηρὸ καὶ προσπαθοῦµε νὰ συµφιλιωνόµαστε µαζί Του γιὰ νὰ Τὸν δοῦµε ὡς Ἀγαπητό, θὰ Τὸν αἰσθανθοῦµε ὡς Θεὸ Ἀγάπης καὶ Ἐλέους καὶ θὰ παύση µέσα µας ὁ φόβος, ἡ Ἀγάπη θὰ βγάλη ἔξω τὸν φόβο καὶ θὰ καταλάβουµε αὐτὸ ποὺ ἔλεγαν οἱ Ἅγιοι, κι ὁ Μέγας Ἀντώνιος «ἐγὼ δὲν φοβοῦµαι τὸν Θεό, ἀλλὰ Τὸν ἀγαπῶ». Εὐχαριστῶ!

Μ. γ. ΓΑΒΡΙΗΛ
Εὐχαριστοῦμε πολὺ τὸν Θεοφιλέστατο Κλήμη καὶ τὸν Θεοφιλέστατο Μεθώνης κ. Ἀμβρόσιο, ποὺ μᾶς μύησε μ’ αὐτὰ ποὺ μᾶς εἶπε στὴν ἱστορικότητα τῆς Μορφῆς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἀπὸ τὴν Εἰσήγηση τῆς κας Ἀθηνᾶς Παππᾶ, ἡ ὁποία ἔγινε πρὶν δύο Σάββατα, εἴδαμε μιὰ τελευταία διαφάνεια, ὅπου ἐμφανίζονται μορφὲς τοῦ Χριστοῦ, κι ἐκεῖ ἡ Μορφὴ τοῦ Κυρίου ἔχει κάποιες ἰδιαιτερότητες, δηλαδὴ ἔχει τὴν μορφὴ (τὰ ἰδιαίτερα χαρακτηριστικὰ γνωρίσματα) τῶν διαφόρων φυλῶν. Ἐκεῖ μοῦ γεννήθηκε ἕνα ἐρώτημα, τὸ ὁποῖο τὸ ἔθεσα στοὺς Πατέρας καὶ κατάλαβα ὅτι εἶναι κάτι τὸ ὁποῖο πρέπει νὰ συζητηθῆ, γιατὶ εἶναι ἕνα θέμα, τὸ ὁποῖο δὲν εἶναι τόσο εὔκολο, ὅσο φαίνεται. Βλέπουμε μιὰ σειρὰ εἰκόνων, οἱ ὁποῖες μοῦ εἶπε ὁ Θεοφ. Ἀμβρόσιος προηγουμένως κι ἀπὸ ποιὸν ζωγράφο εἶναι ἡ κάθε μία, -ἐγὼ δὲν τὸ γνώριζα-. Ἀνάμεσα σ᾿ αὐτές, -εἶναι φυσιοκρατικὲς οἱ περισσότερες-, βλέπουμε καὶ μία στὸ κέντρο ποὺ ὁ Χριστὸς εἶναι μὲ τὸ ἀκάνθινο στεφάνι καὶ ἀνήκει στὴν μαύρη φυλή, ἐνῶ σὲ δύο ἄλλες Τὸν βλέπουμε στὴν προτελευταία σὰν Μογγόλο καὶ στὴν τελευταία ὡς Κινέζο. Καὶ στὸ ἐρώτημά μου αὐτό, ἂν καὶ κατὰ πόσον εἶναι ἐπιτρεπτὸ αὐτὸ νὰ γίνη καὶ σὲ ποιὸ βαθμὸ καὶ μὲ ποιὲς προϋποθέσεις κλπ., εἶδα ὅτι εἶναι ἕνα ἀρκετὰ σημαντικὸ θέμα καὶ ἀρκετὰ πολύπλοκο καὶ θὰ ἤθελα νὰ παρακαλέσω τὸν Θεοφιλέστατο Ἀμβρόσιο πρωτίστως, ἀλλὰ μετὰ καὶ τὸν Θεοφ. Κλήμη καὶ τὸν ἀγαπητό μας κ. Φίλιππο Μαρκόπουλο καὶ τὸν κ. Καρύδη καὶ τὶς Ἀδελφές, νὰ μᾶς ποῦνε τὴν ἄποψί τους, πάνω σ’ αὐτὸ τὸ θέμα. Ἐπαναφέρουμε δηλαδὴ τώρα τὴν συζήτησί μας ἀκριβῶς στὸν τίτλο τῆς Εἰσηγήσεως, ὁ ὁποῖος εἶναι «Ἡ Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ, χθές καὶ σήμερον ἡ αὐτὴ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας», κατὰ πόσον αὐτὸ μὲ τοὺς τρόπους αὐτοὺς κατορθώνεται καὶ εἶναι ἐπιτρεπτό.

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΜΕΘΩΝΗΣ κ. ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ
Ναί. Ἐπειδὴ ταξιδεύω, ὅπως γνωρίζετε συνεχῶς στὴν Ἀφρική, ἀντιμετωπίζουμε λίγο αὐτὸ τὸ θέμα. Ὅλοι οἱ πιστοί μας, οἱ Κληρικοί μας εἶναι μαῦροι. Βλέπουν μπροστά τους στὴν Εἰκόνα του τὸν Χριστό, σὰν λευκό. Κι ἐδῶ πρέπει νομίζω νὰ τὸ βλέπουμε τὸ θέμα θεολογικῶς. Ὁ Χριστός μας δὲν προσέλαβε μία ἀνθρώπινη ὑπόστασι, ἀλλὰ τὴν ἀνθρώπινη φύσι. Δηλαδὴ ἡ φύσις τοῦ ἀνθρώπου συμπεριλαμβάνει ὅλες τὶς φυλές. Ὁ Χριστὸς συγκεκριμένα ἔγινε Ἐβραῖος ἐκείνη τὴν ἐποχή, ἀλλὰ αὐτὸ ποὺ (προσ)ἔλαβε εἶναι ἡ ἀνθρωπότης, ποὺ συμπεριλαμβάνει ὅλες τὶς φυλές, ἀπ’ ὅλες τὶς ἐποχές κι ἀπ’

19 

ὅλον τὸν χρόνο. Ἔτσι, ἀπὸ Θεολογικὴ ἄποψι νομίζω δὲν εἶναι ἄτοπο νὰ εἰκονίζεται ὁ Χριστὸς σὰν ἀφρικανὸς ἢ σὰν Κινέζος. Ὅμως, φυσικὰ ἀπὸ ἱστορικὴ ἄποψι, γνωρίζουμε πῶς ἔγινε ὁ Χριστὸς ἄνθρωπος, γνωρίζουμε τὴν Μορφή, ποὺ ὅπως ἀναλύσαμε μένει ἡ ἴδια, ἀκριβῶς ἡ ἴδια σ᾿ ὅλες τὶς ἐποχὲς καὶ μέχρι σήμερα. Βλέπουμε τὸ Πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ ἀκριβῶς τὸ ἴδιο... Τώρα, δὲν ἔχει πολυαναλυθεῖ αὐτὸ τὸ θέμα μέσα στὴν Ὀρθόδοξη Ἁγιογραφία, οὔτε ἔχω δεῖ ποτὲ Ὀρθόδοξη Εἰκόνα ποὺ νὰ εἰκονίζει τὸν Χριστὸ ἢ τὴν Παναγία μὲ ἄλλη φυλετικὴ ἐμφάνισι. Νομίζω θεολογικῶς δὲν εἶναι ἄτοπο, ἀλλὰ ἱστορικῶς δὲν στέκεται... Δὲν ξέρω μήπως ὁ Θεοφιλέστατος Κλήμης, ποὺ εἶναι περισσότερο ἀπὸ μένα καταρτισμένος σ’ αὐτὸ τὸ θέμα, θὰ πρέπει νὰ ἀναλύση περαιτέρω τὸ θέμα...

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΓΑΡΔΙΚΙΟΥ κ. ΚΛΗΜΗΣ
Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς προσλήψεως τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, ποὺ εἴπατε, ναί, ὁ Χριστὸς προσέλαβε τὸν ὅλο ἄνθρωπο, τὴν ὅλη ἀνθρώπινη φύσι, δηλαδὴ ὄντως τὴν ὅλη ἀνθρωπότητα. Ὅµως, πρέπει νὰ κάνουµε ἕναν συνδυασµό. Δὲν µποροῦµε φυσικὰ στὴν Εἰκόνα νὰ ἀγνοήσουµε τὸν ἱστορικὸ χαρακτῆρα. Δὲν µποροῦµε δηλαδὴ νὰ ἀγνοήσουµε τὴν θεανδρικότητά Του, ποὺ ἐµφανίσθηκε σ᾿ ἕνα συγκεκριµένο χρόνο καὶ χῶρο, µὲ µιὰ συγκεκριµένη Μορφή. Γι᾿ αὐτὸ, βλέπετε, στὸ πνεῦµα τῶν κανόνων, αἴφνης τῆς Πενθέκτης Οἰκουµενικῆς Συνόδου, τῆς Ἕκτης δηλαδή, ὑπάρχει εἰδικὸς Κανόνας ποὺ ἀπαγορεύει νὰ εἰκονίζεται ὁ Χριστὸς µὲ µορφὴ ποὺ νὰ θυµίζει θεότητες τῆς ἀρχαιότητος, τοῦ Δία κλπ. Ἐκεῖ πέρα βέβαια θὰ πῆ κανεὶς (γιὰ) νὰ µὴ συγχύσουµε τὰ πράγµατα, ὅµως οἱ Πατέρες ἦταν βλέπω σ᾿ αὐτὸ προσεκτικοί, δὲν ἤθελαν νὰ ἀγνοήσουν καὶ νὰ κόψουν τὴν σχέσι καὶ µὲ τὴν ἱστορικότητα. Καὶ τὰ δύο συνιστοῦν τὴν Ὀρθόδοξη Εἰκόνα· δὲν µποροῦµε ἐν ὀνόµατι τῆς προσλήψεως νὰ κάνουµε τελικὰ καὶ µεγάλα «ἀκροβατικὰ ἅλµατα», ἀλλὰ πρὸ ὀλίγου εἶπα κάτι ἄλλο, γιὰ νὰ κλείσω, τὸ ὁποῖο ὁριοθετεῖ αὐτὸ ποὺ λέµε τώρα. Ἡ Ὀρθοδοξία τῆς Πίστεως, ποὺ εἶναι ἀπαράλλακτη, µᾶς δίνει καὶ τὶς γραµµές-τὶς κατευθύνσεις, πῶς νὰ ἀπεικονίσουµε τὸν Κύριο καὶ τὴν Παναγία καὶ τοὺς Ἁγίους. Ἐφ᾿ ὅσον οἱ διάφοροι λαοὶ καὶ φυλὲς προσέρχονται καὶ προσλαµβάνονται στὸ Σῶµα τοῦ Χριστοῦ, τὴν Ἐκκλησία, εἴτε Ἀφρικανοὶ εἴτε Κινέζοι εἴτε Ἰαπωνέζοι ἢ κάτι ἄλλο, ἢ Λάπωνες ἢ Ἀλεοῦτοι, ὅλοι αὐτοὶ φυσικὰ προσλαµβάνονται στὸ Σῶµα τοῦ Χριστοῦ καὶ ἀποτελοῦν µέλη Του τίµια, καὶ θὰ ἤθελαν νὰ αἰσθάνονται τὸν Χριστὸ πιὸ κοντὰ σὲ αὐτούς. Δὲν θὰ ἦταν παράνοµο ὄντως αὐτοὶ νὰ εἰκονίσουν τὸν Χριστό (µὲ τρόπο) ποὺ νὰ ἔλθη πιὸ κοντὰ σὲ αὐτοὺς καὶ φυσιογνωµικά, αὐτὸ θὰ ἦταν νόµιµο, ἐφ’ ὅσον αὐτοὶ θὰ ὡρίµαζαν ἐν τῇ Πίστῃ, θὰ προσλάµβαναν τὴν Ὀρθόδοξη Παράδοσι, τὴν ὁποία θὰ ἐβίωναν καὶ οἱ Εἰκονογράφοι τους, ἱκανὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα θὰ ἔκαναν σωστὸ συνδυασµὸ καὶ σωστὴ ἰσορροπία, θὰ µποροῦσαν νὰ ἀποδώσουν τὸν Χριστὸ µὲ χαρακτηριστικὰ ποὺ νὰ µοιάζη λίγο σὲ αὐτούς. Δὲν θὰ ἀπέκοπταν ἐντελῶς τὸν ἱστορικὸ «ὀµφάλιο» λῶρο, δὲν θὰ ἔκαναν κάτι ἐντελῶς καινούργιο, ὅπως βλέπουµε ἐδῶ. Διότι ἐδῶ, σὲ κάποιες εἰκόνες ἀπὸ αὐτές, νοµίζω ὅτι οἱ Εἰκονογράφοι δὲν ἦταν Ὀρθόδοξοι (+Θεοφ. Ἀµβρ.: Ναί, ναί), καὶ ἐφ’ ὅσον δὲν εἶναι Ὀρθόδοξοι, ἄρα δὲν ἔχουν προσλάβει τὴν ὅλη Ὀρθοδοξία, ἄρα εἶναι κάπου στὸ κενό. Δὲν µποροῦµε νὰ ποῦµε γι’ αὐτοὺς ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς χθές καὶ

20 

σήµερον ὁ Αὐτὸς καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἔχουν ἕνα κενό. Ἐφ’ ὅσον ἔχουν ἕνα κενό, αὐθαιρετοῦν. Καὶ ἐφ᾿ ὅσον αὐθαιρετοῦν, ὀρθοδόξως δὲν στέκουν. Ὅµως, ἀπὸ Ὀρθοδόξου πλευρᾶς, εἴπατε πρὸ ὀλίγου ὅτι δὲν εἴδατε τέτοιες ἀπόπειρες. Εἶδα εἰδικὸ ἀφιέρωµα στὸ ἱεραποστολικὸ περιοδικὸ «Πάντα τὰ Ἔθνη» τῆς Ἀποστολικῆς Διακονίας, πρὶν ἀπὸ χρόνια, νὰ ἔχη µιὰ τέτοια συλλογὴ Εἰκόνων, ἀπὸ Ὀρθόδοξες πλέον Ἱεραποστολές, ποὺ προσπαθοῦσαν εἴτε στὴν Ἀφρικὴ εἴτε στὴν Ἄπω Ἀνατολή, Ὀρθόδοξοι πλέον, νὰ κάνουν αὐτὸ τὸ πείραµα· νὰ ἀποδώσουν τὸν Χριστὸ µὲ φυλετικὰ χαρακτηριστικὰ δικά τους, γιὰ νὰ Τὸν αἰσθάνονται κοντὰ σὲ αὐτοὺς καὶ νὰ εἶναι καὶ ἕνα ἱεραποστολικὸ ἐργαλεῖο, µὲ τὴν καλὴ ἔννοια, ὄχι προσηλυτισµοῦ ἢ προπαγάνδας, στὸν τόπο τους καὶ στὴν χῶρα τους. Νὰ τυπώσουν, νὰ κυκλοφορήσουν µιὰ Εἰκόνα, ἡ ὁποία νὰ κάνη ἐντύπωσι στὸν χῶρο τους· καλὸ αὐτό. Ἡ Εἰκόνα τώρα στὴν ὑπηρεσία τῆς Ἱεραποστολῆς; Ναί, στὴν ὑπηρεσία τῆς Ἱεραποστολῆς µὲ τὴν καλὴ ἔννοια, ὄχι τὴν προπαγανδιστική. Ἀλλὰ ἐπειδὴ ἦταν Ὀρθόδοξοι Ἁγιογράφοι καὶ µπῆκαν µέσα στὴν Ὀρθόδοξη Παράδοσι καὶ προσέλαβαν τὴν ὅλη Πίστι, δὲν ἔκαναν µεγάλες, ἂς ποῦµε, καινοτοµίες. Δὲν ἔκαναν τὸν Χριστὸ µαῦρο, ὅπως τὸν βλέπουµε ἐκεῖ, ἔτσι ἀρκετὰ παράξενο, ἢ Κινέζο κλπ. Εἶχε ἁπλῶς ἐλαφρὰ χατακτηριστικὰ δικά τους, ποὺ θύµιζε τὸν χῶρο τους. Εἶναι πολὺ λεπτὸ σηµεῖο ἰσορροπίας· πῶς θὰ τὸ καταφέρη ὁ Εἰκονογράφος, ὁ ὁποῖος θὰ προσλάβη τὴν Παράδοσι, θὰ ζῆ καὶ θὰ βιώνη τὴν Πίστι, τὴν ὁποία θὰ ὁµολογῆ στὴν ζωή του καὶ στὴν πρᾶξι του, γιὰ νὰ µᾶς κάνη αὐτὸ τὸ ἀποτέλεσµα, τὸ ὁποῖο πάλι ἡ Ἐκκλησία θὰ τὸ κρίνη, πιστεύω, διὰ τῶν ὑπευθύνων Ποιµένων Της. + ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΜΕΘΩΝΗΣ κ. ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ
Ναί. Καὶ ᾿γώ, ὅταν πηγαίνω στὴν Ἀφρική, διαλέγω Εἰκόνες ποὺ εἶναι πιὸ σκοῦρες, γιὰ νὰ μοιράσουμε στὸν κόσμο. Νὰ εἶναι πιὸ οἰκεῖες σ᾿ αὐτούς.

Μ. γ. ΣΕΡΑΦΕΙΜΑ
Τὴν Εὐχή Σας, Θεοφιλέστατε. Συγχωρέστε με, γι᾿ αὐτὸ τὸ συγκεκριμένο θέμα, τώρα, τὴν Μορφὴ τοῦ Χριστοῦ μας, ὁ κ. Μαρκόπουλος μᾶς εἶπε προηγουμένως ὅτι ὑπῆρχε μία φροντίδα, οὐρανόθεν, γιὰ νὰ διατηρηθῆ ἡ Μορφὴ τοῦ Χριστοῦ μας, ὅπως διαμορφώθηκε στὴν Ὀρθόδοξη Παράδοσι. Πλήν, ὅταν λέμε αὐτό, λέμε γιὰ τὰ μαλλιὰ τοῦ Χριστοῦ μας, γιὰ τὰ γένεια Του, τὸ μάκρος ποὺ ἔχουν τὰ γένεια τοῦ Χριστοῦ μας κλπ. Π.χ. στὴν Ἀφρική, ἀπὸ γένεια θὰ ἔχουμε προβλήματα, δηλαδὴ νομίζω ὅτι ἴσως αὐτό, αὐτὲς οἱ ἔγνοιες, οἱ μέριμνες, εἶναι ἀποτέλεσμα ψυχολογικῶν ἀναγκῶν ἂς ποῦμε, πρᾶγμα τὸ ὁποῖο στὴν ἐποχή μας, ὅπου μὲ τὴν καλὴ πλευρὰ τῆς παγκοσμιοποίησης δὲν ὑπάρχει τώρα αὐτὴ ἡ εὐαισθησία στὸ θέμα τῶν χρωμάτων, τῶν φυλῶν κλπ. Βλέπουμε ὅτι ὑπάρχει τώρα μιὰ ἀνάμειξι καὶ ἑπομένως ἴσως δὲν εἶναι τόσο ἀναγκαία ἡ φροντίδα γιὰ αὐτὸ ποὺ μιλᾶμε τώρα· νὰ φέρουμε πιὸ κοντὰ τὴν Μορφὴ τοῦ Χριστοῦ σ’ αὐτοὺς τοὺς Ἀδελφούς μας, ποὺ εἶναι ἀπὸ ἄλλες Ἠπείρους. Αὐτό, προκειμένου νὰ κηρύξουμε τὴν ἰστορικότητα τοῦ Χριστοῦ μας, ἡ ὁποία (ἀντιθέτως) πολεμεῖται ἰδιαιτέρως καὶ πολυμόρφως (στὴν ἐποχή μας). Νομίζω ὅτι εἶναι πιὸ σπουδαῖο νὰ δείξουμε, ἀκριβῶς διὰ μέσου τῆς Ἁγιογραφίας, ὅτι ὑπάρχει ἕνας συγκεκριμένος Χριστός, μὲ τὰ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, τὸ χρῶμα κλπ., παρὰ ἕνας ὑποκειμενικὸς Χριστός... Νομίζω γυρίζουμε πάντοτε στὸ ἴδιο πρόβλημα, ποὺ ἔθιξε ὁ κ. Μαρκόπουλος. Ἡ Εἰκόνα ἔχει μιὰ κατηχητικὴ (προοπτική). Δὲν εἶναι δηλαδὴ μόνο μιὰ περιγραφή, γι’ αὐτὸ καὶ οἱ δυτικὲς θρησκευτικὲς ζωγραφιὲς δὲν μᾶς ἱκανοποιοῦν, γιατὶ εἶναι περιγραφικές. Δὲν

21 

ἔχουν τὴν δύναμι τῆς κατήχησης. Σᾶς δίνω ἕνα παράδειγμα· λέμε «Πρὸς Ἐμμαούς». Ἔ, ξέρουμε αὐτὸ τὸ τοπίο, τὴν ζωγραφιὰ τοῦ Κυρίου μας, ποὺ περπατάει μὲ τοὺς δύο Μαθητὲς σὲ μιὰ θαυμαστὴ φύσι, ποὺ συγκινεῖ, σὲ εἰσαγωγικά, πολλοὺς ἀνθρώπους. Ὅμως ἡ Ὀρθόδοξη Εἰκόνα τοῦ θέματος «Πρὸς Ἐμμαοὺς» εἶναι ἡ κλάσσις τοῦ Ἄρτου, εἶναι ὅταν ὁ Κύριος... Αὐτὴ εἶναι ἡ δύναμις, αὐτὴ εἶναι ἡ κατήχησις ποὺ θέλει νὰ μᾶς προσφέρη ἡ Ἐκκλησία καὶ ὄχι τὶς ὡραῖες στιγμές, ποὺ ἦταν βέβαια «καιομένη ἡ καρδία τους», ἀλλὰ ἡ Ἐκκλησία θέλει νὰ μᾶς δώση τὸ μήνυμα αὐτό· ὅτι ἀναγνώρισαν τὸν Κύριο κατὰ τὴν κλάσσι τοῦ Ἄρτου, ποὺ ἔχει ἕνα πολὺ μεγαλύτερο μήνυμα νὰ μᾶς δώση. Ἔτσι νομίζω, συγχωρέστε με γι᾿ αὐτό, ὅτι καὶ ἐδῶ, στὴν Μορφὴ τοῦ Χριστοῦ μας, εἶναι πιὸ ἀναγκαῖο σ’ ὅλες τὶς Ἠπείρους νὰ διατηρήσουμε αὐτὴν τὴν Μορφή, ποὺ μᾶς ἑνώνει ὅλους. Γιατὶ ἂν ἕνα παιδάκι στὴν Κίνα ἔχει μάθει νὰ βλέπη τὸν Κύριο ἔτσι, ὅταν ἔλθη ἐδῶ καὶ Τὸν δεῖ στὴν Ἁγια-Σοφιά, δὲν θὰ τοῦ «μιλήσει» αὐτὴ ἡ θαυμάσια Μορφὴ τοῦ Χριστοῦ μας, ποὺ αὐτὴ εἶναι, ὅπως τὸ εἴπατε, ποὺ ἐμφορεῖται ὅλη ἀπὸ τὴν θεανθρώπινη Μορφὴ τοῦ Χριστοῦ μας. Συγχωρέστε με.

κ. ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΣ
Δὲν ἔχω κάτι ἰδιαίτερο νὰ πῶ, πιὸ πολὺ ἀπὸ αὐτὰ ποὺ ἀκούστηκαν. Θὰ ἤθελα ἁπλῶς νὰ πῶ ξεκάθαρα, μιᾶς καὶ μοῦ ζητεῖται ἡ γνώμη μου, ὅτι εἶναι συμβιβαστικὸ τὸ νὰ προσφέρουμε μία Μορφὴ πλησιέστερα στὶς ἀνάγκες τῆς συνείδησης ἄλλων λαῶν. Θὰ παρατηροῦσα ὅτι ἐπικεντρωνόμαστε μόνο στὸ χρῶμα, τὸ σκοῦρο. Λιγάκι δηλαδὴ τὸ βλέπουμε (τὸ θέμα) στὸ ἐπίπεδο τὸ ρατσιστικό, ποὺ ὑπάρχει· ὁ λευκὸς καὶ ὁ μαῦρος, ἐδῶ ἔχουμε ἕνα Κινέζο, ἔχουμε ἕνα Μογγόλο, ἔχουμε ἕνα ξέρω ᾿γὼ Ἰνδιάνο, τέλος πάντων διάφορες φυλές. Ἕνα ἐπιχείρημα ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ λήξη ὅλη αὐτὴν τὴν συζήτησι, εἶναι ὅτι μιλᾶμε γιὰ ἕνα ἱστορικὸ Πρόσωπο, συγκεκριμένο, ἀπόλυτα συγκεκριμένο. Ἑπομένως κάθε προσπάθεια νὰ τοῦ δώσουμε μιὰ ἄλλη, ἔστω καὶ καλλυμένη ἀπὸ θεολογικὴ μεριὰ μορφή, γεννᾶ ἐρωτηματικά. Ὅμως, ἡ τελικὴ γνώμη ποὺ θέλω νὰ καταθέσω ἐγὼ σ’ αὐτό, εἶναι ὅτι τὸ τελευταῖο ἐπιχείρημα περὶ ἱστορικότητος τοῦ Προσώπου (τοῦ Χριστοῦ) δὲν θἄπρεπε νὰ τὸ ἐξετάσουμε μὲ μία ἀκαδημαϊκὴ ἀντίληψι ἢ τὴν γνῶσι ἑνὸς ἱστορικοῦ· ὅτι μιλᾶμε γιὰ ἕνα πρόσωπο ποὺ φάνηκε μέσα στὴν ἱστορία τὴν ἀνθρώπινη. Δὲν ὑπάρχει γεγονὸς τῆς ζωῆς τοῦ Κυρίου, ποὺ καταγράφηκε καὶ μᾶς χαρίσθηκε, ποὺ νὰ μὴν ἔχη μία δυναμική σωτηριώδη γιὰ τὴν ὕπαρξί μας. Κάθε ἀφαίρεσι, κάθε προσπάθεια νὰ ἀγνοήσουμε τὸ ἐλάχιστο, μειώνει τὶς δυνατότητες αὐτές, ποὺ ἔχουμε, γιατὶ αὐτὸ τὸ γεγονὸς τῆς Ἐνσάρκωσης, εἶναι κάτι ποὺ τὸ ποθούσανε οἱ Ἰσραηλῖτες καὶ παρακολουθοῦμε ὅλον αὐτὸν τὸν ἀγῶνα, μέχρι νὰ κατορθωθῆ νὰ προετοιμασθῆ ἡ ἀνθρωπότητα γιὰ νὰ γίνη ἀποδεκτὸ καὶ δυνατὸ αὐτὸ τὸ γεγονός, καὶ ἑπομένως αὐτὴ ἡ ἔννοια τῆς ἱστορικότητας στὴν Ἐκκλησία ἔχει μία τελείως διαφορετικὴ διάστασι ἀπὸ τὴν Πανεπιστημιακὴ θεώρησι, μὲ τὴν ὁποία θὰ μπορούσαμε ἁπλὰ νὰ συμφωνήσουμε ὅτι τὸ ἱστορικὸ Πρόσωπο ἔχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Θεωρῶ, λοιπόν, ὅτι δὲν μπορεῖ κανεὶς Κινέζος ἢ ὁποιασδήποτε ἐθνικότητος τέλος πάντων, νὰ κατανοήση τὸ θαῦμα καὶ τὸ Μυστήριο, ἂν δὲν ἀποδεχθῆ καὶ δὲν μπορέση

22 

νὰ δῆ ὅλη τὴν σειρὰ τῶν γεγονότων, μέσα ἀπὸ τὴν ὁποία φθάσαμε νὰ καταξιωθῆ ἡ ἀνθρωπότητα νὰ δεχθῆ ἀνάμεσά της τὴν Θεότητα. Ἐπομένως ἐγὼ στὸ κομμάτι τὸ ἱστορικὸ δίνω πέρα ἀπὸ τὴν ἐπιστημονικὴ ἄποψι καὶ τὴν σωτηριώδη διάστασι ποὺ ἔχει γιὰ τοὺς πιστούς. Εὐχαριστῶ!

κ. ΑΡΓΥΡΗΣ ΜΑΤΣΟΣ
Ἁπλῶς, κάτι ἁπλὸ ποὺ σκέφθηκα τώρα, ὅτι οἱ ἄνθρωποι μπορεῖ νὰ Τὸν σκέπτονται (τὸν Χριστὸ), κατ᾿ εἰκόνα καὶ καθ᾿ ὁμοίωσί (τους). Δηλαδὴ νὰ λένε· ἐμεῖς εἴμαστε μαῦροι, ἐμεῖς εἴμαστε κίτρινοι... Ἔτσι λέμε καὶ μεῖς ὅτι μοιάζουμε στὸν Θεό, ὅπως λέει μέσα τὸ Εὐαγγέλιο, κατ᾿ εἰκόνα καὶ καθ᾿ ὁμοίωσι. Ἴσως κάποιοι ἔτσι τὸ ἔχουν ἑρμηνεύσει. Ἀλλὰ μποροῦσαν πάλι νὰ δεχθοῦν ὅτι ὁρισμένα πράγματα δὲν μεταφράζονται. Μπορεῖ νὰ μεταφρασθῆ ἡ Παλαιὰ καὶ ἡ Καινὴ Διαθήκη σ᾿ ὅλες τὶς γλῶσσες. Τὸ Πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ (ὅμως) δὲν εἶναι κάτι τὸ γραπτό, ποὺ μπορεῖ νὰ «μεταφρασθῆ», εἶναι αὐτὸ ποὺ εἶναι, ὅ,τι λέει ἡ Παράδοση. Αὐτὸ ἤθελα νὰ πῶ.

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΓΑΡΔΙΚΙΟΥ κ. ΚΛΗΜΗΣ
Μιὰ φράσι τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ συνοψίζει τὰ πάντα, ὅσα λέμε· «δεῖξε μου τί Εἰκόνα προσκυνᾶς, γιὰ νὰ ξέρω τὴν Πίστι σου»...

ΔΡ. ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΑΡΥΔΗΣ
Θὰ συμφωνήσω μὲ τοὺς προλαλήσαντες, προσθέτοντας ὡς συντηρητὴς καὶ ἱστορικός (καὶ) βλέποντας τὴν εἰκονογραφία καὶ ὡς τέχνη καὶ ὄχι μόνο ὡς «ὄχημα» πίστεως, πάνω στὴν ὀρθή ἀπεικόνιση τῶν Ἱερών Προσώπων, (ὅτι) τὸν Χριστὸ τὸν ξέρουµε ὡς ἱστορικὸ Πρόσωπο. Γνωρίζουµε τὸ χρῶµα Του, τὴν ἐθνικότητά Του, ἆρα νοµίζω ὅπως προαναφέρθηκε, κάτι τὸ παραπάνω, κάτι τὸ πρόσθετο, ἐνδέχεται νὰ ἐπιφέρει ἀλλοίωσι στὴν ἀρχικὴ ζωγραφικὴ ἀπεικόνισι τοῦ Χριστοῦ. Ἆρα θεωρῶ ὅτι ὁρισµένες προσπάθειες, ὀρθῶς (μποροῦν νὰ) γίνονται ὅσον ἀφορᾶ τὴν Ἱεραποστολή, ἀλλά πάντοτε μὲ μέτρο, νὰ σέβονται τοὺς κανόνες καὶ τὴν θεολογία τῆς εἰκονογραφίας. Ἀναφερθήκαμε ἀρκετά στὴν Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ ποὺ βρίσκεται στὴν Ἁγία Αἰκατερίνη (Σινᾶ). Ἡ συγκεκριµένη Εἰκόνα εἶχε πολλὲς ἐπιζωγραφίσεις καὶ φέρει ἀκόµη ἀρκετές. Ἆρα δὲν εἶναι τὸ ἀρχικὸ πρόσωπο, αὐτὸ τὸ ὁποῖο βλέπετε ἐσεῖς σήµερα. Μπορεῖ µὲ κάποια ἄλλη ἐπέµβασι συντήρησης νὰ ἀλλάξη πάλι τὸ Πρόσωπο τὸ συγκεκριµένο. Ἐκτὸς ἀπ’ αὐτό, ὁ Θεοφιλέστατος µίλησε γιὰ δύο µεγάλα πεδία στην εικονογραφία, ὅπως εἶναι τὸ ἐνδυµατολογικό, στὶς φορητὲς Εἰκόνες καὶ στὰ ζωγραφικὰ ἔργα, µὲ τὸ ὁποῖο δὲν ἔχουν πολυασχοληθεῖ οἱ Ἁγιογράφοι, ποὺ µέσῳ τοῦ ἐνδυµατολογικοῦ, οἱ ἱστορικοί, µποροῦν νὰ χρονολογήσουν µία φορητὴ Εἰκόνα ἢ µία τοιχογραφία. Πολὺ σωστὰ παρουσιάσατε σὲ µία ψηφιδωτὴ ἀναπαράστασι ὅτι οἱ αὐτοκράτορες φοροῦσαν πολυτελέστατα ἐνδύµατα, ἐνώπιον τοῦ Χριστοῦ. Βλέπουμε ἐδῶ τὴν μεγάλη ἀντίθεσι μεταξύ τῶν ἀνθρώπων καὶ τοῦ Θεανθρώπου. Τὸ δεύτερο πεδίο, ποὺ θὰ ἦταν ἄξιο προσοχῆς γιὰ τοὺς Ἁγιογράφους, εἶναι ὁ συµβολισµὸς τῶν χρωµάτων. Ὅπως γνωρίζουµε τὸ χρῶµα (τοῦ Μαφορίου) τῆς Παναγίας εἶναι τὸ µπλέ. Ἔτσι πρωτοπαρουσιάσθηκε ἀπὸ τοὺς εἰκονογράφους, ψηφοθέτες καὶ

23 

τοιχογράφους σὲ ἔργα. Ἆρα καλὸ εἶναι οἱ Ἁγιογράφοι, οἱ εἰκαστικοί, νὰ ἀσχοληθοῦν λίγο περαιτέρω μὲ τὸ πεδίο τοῦ συµβολισµοῦ τῶν χρωµάτων, ἔτσι ὥστε νὰ μὴν παρουσιαστεῖ σύγχισι στὴν παράδοσι ἀλλὰ καὶ στὴν σημειωτικὴ τῶν ἔργων.

Δις ΜΑΡΙΑΝΘΗ ΠΑΓΟΥΛΑΤΟΥ
Τὴν Τετάρτη, ποὺ κάναμε τὸ Μάθημα τῆς Ἁγιογραφίας, ἔγινε λίγο μιὰ συζήτησι γι’ αὐτὸ καὶ ἐπιμείναμε ὅτι τὸ χρῶμα τοῦ Μαφορίου τῆς Παναγίας πρέπει νὰ εἶναι τὸ κόκκινο, γιατὶ συμβολίζει τὴν Παρθενία Της.

ΔΡ. ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΑΡΥΔΗΣ
Τὸ κόκκινο- πορφυρὸ χρησιµοποιεῖται μὲ διάφορους συνδυασμοὺς καὶ στὸν Χριστό, εἶναι τὸ αὐτοκρατορικό, εἶναι τὸ βασιλικὸ χρῶµα. Παρ’ ὅλα αὐτὰ ὅµως, οἱ πρῶτες ἀπεικονίσεις τῆς Παναγίας εἶναι µὲ µπλὲ Μαφόρι. Π.χ. στὰ ψηφιδωτὰ τῆς Μονῆς Δαφνίου, στὴν Ἁγία Σοφία στὴν Κωνσταντινούπολη, σὲ βυζαντινὲς Εἰκόνες 13ου-14ου αἰῶνος, ἡ Παναγία φορεῖ µπλὲ Μαφόρι. Ἀκόµα καὶ σὲ ἄλλες ὁµολογίες, οἱ Ἀγγλικανοὶ - Καθολικοὶ ἔχουν τὸ μπλὲ χρῶμα ὡς τὸ διακριτικὸ εἰκονογραφικὸ σύμβολο γιὰ τὴν Θεοτόκο.

κ. ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΣ
Μπορῶ νὰ πῶ κάτι ἐπάνω σ᾿ αὐτό, ἂν μοῦ ἐπιτρέπεται; Ἐπειδὴ εἶναι ἀντικείμενο πολυετοῦς μελέτης τὸ ζήτημα ποὺ σχολιάζουμε αὐτὴν τὴν στιγμή, καὶ ἐπειδὴ γνωρίζουμε πάρα πολλὲς ἑρμηνεῖες καὶ συμβολισμούς· τί σημαίνει τὸ μπλέ, τὸ κόκκινο κλπ., ἁπλῶς νὰ καταθέσω τὰ συμπεράσματα στὰ ὁποῖα ἔχουμε καταλήξει μετὰ ἀπὸ πολὺ καιρὸ ἔρευνας ἐδῶ. Αὐτὰ τὰ δύο χρώματα, τὸ μπλὲ καὶ τὸ κόκκινο, -χωρὶς νὰ ἀποδώσω κάποιο συμβολισμό, ἁπλῶς ἀναφέρω κάποιες παρατηρήσεις-, εἶναι τὰ δύο ἄκρα τοῦ φάσματος τοῦ ὁπτικοῦ μας πεδίου, στὰ ὅρια τῶν ὁποίων βλέπουμε καὶ ἀντιλαμβανόμαστε τὴν πραγματικότητα. Δηλαδὴ ἀπὸ τὸ ὑπέρυθρο, ποὺ δὲν τὸ βλέπουμε, ἀρχίζει καὶ γίνεται ἀντιληπτὸ τὸ κόκκινο, γιὰ νὰ φθάσουμε στὸ ἰῶδες, ποὺ τελειώνει τὸ μπλέ. Ἔχουμε, λοιπόν, τὰ δύο ἄκρα· τὸ μπλὲ καὶ τὸ κόκκινο. Εἶναι δύο ἄκρα, τὰ ὁποῖα συγκεφαλαιώνουν καὶ ἐμπεριέχουν ὅλη τὴν δυνατότητα τῆς (ὁπτικῆς) πρόσληψης τῆς πραγματικότητας ποὺ ζοῦμε. Αὐτὰ λοιπὸν τὰ δύο ἄκρα, πιστεύω καταλήγει ἡ Ἐκκλησία μας, ἔστω καὶ μεταγενέστερα, γιατὶ ἡ δογματικὴ τῆς Ἐκκλησίας μας δὲν κατακτήθηκε ἄμεσα, κατακτήθηκε στὴν ἱστορία, καὶ κατὰ τὴν γνώμη μου κορυφώνεται στὸν 14ο αἰῶνα, ὅπου ἐκεῖ καταγράφονται ὅλα αὐτά, τὰ ὁποῖα ἀποδίδουν τὸν χαρακτῆρα καὶ τὴν δομὴ τῆς Ὀρθόδοξης Εἰκονογραφίας. Ἀπὸ τὸν 15ο αἰῶνα καὶ μετά, ἔχουμε κάποιου εἴδους ἀπόκλισι καὶ ἐπιρροές. Ἀλλὰ ἡ κορυφαία περίοδος, στὴν ὁποία καταγράφονται ὅλες αὐτὲς οἱ δογματικὲς ἀξίες εἶναι οἱ 14ος-15ος αἰῶνες καὶ ἑπομένως ἐκεῖ ἀποκτᾶται καὶ ὁ χαρακτῆρας ὁ σταθερός, ὁ ὁποῖος διατηρεῖται καὶ μέχρι σήμερα, παρ’ ὅλες τὶς προσπάθειες νὰ ἀλλοιωθῆ. Ἔτσι, λοιπόν, ἁπλῶς θέλω νὰ πῶ γιὰ τὰ δύο αὐτὰ χρώματα ὅτι ἂς ἔχουμε ὑπ᾿ ὄψιν μας ὅτι δηλώνουνε τὰ δύο ἄκρα, τὸ Α καὶ τὸ Ω κάθε πραγματικότητας ποὺ μποροῦμε ἐμεῖς νὰ ἀντιληφθοῦμε.

24 

π. ΜΗΝΑΣ Κάνω μιὰ τολμηρὴ σκέψι, Θεοφιλέστατε, ἀπαντητικὰ στὸν ἀγαπητὸ Ἀδελφό, ποὺ τόσο ὡραῖα τὸ περιέδραμε τὸ θέμα. Ἀναρωτιέμαι ἂν ἡ αἵρεσις μπορεῖ νὰ ἀναδείξη τὸ ἀνθρώπινο πρόσωπο. Ἡ ἀπάντησις εἶναι ἀρνητική. Γι’ αὐτὸ ὑπάρχουν τόσες ἀρὲς ἐναντίον τῶν πρωτεργατῶν τῶν αἱρέσεων, τῶν αἱρεσιαρχῶν. Ἡ αἵρεσις εἶναι μία λύμη, λένε οἱ Πατέρες, δηλαδὴ μία ἀσθένεια, ἡ ὁποία πιάνει ὅλη τὴν κοινωνία τῶν αἱρετικῶν, ἑπομένως καὶ τὴν τέχνη. Θὰ ἦταν ἄτοπο νὰ πιστέψουμε ὅτι κάποιος αἱρετικὸς θὰ φθάση διὰ μέσου τῆς Εἰκονογραφίας, ἡ ὁποία ἔχει ἄμεση σχέσι μὲ τὸ Θεανθρώπινο Πρόσωπο, τὴν στιγμὴ ποὺ καταπατεῖται δογματικὰ ἡ οὐσία τοῦ Θεανθρωπίνου Προσώπου, -ἂν μποροῦμε νὰ ποῦμε αὐτὴν τὴν ἔκφρασι-, νὰ μπορέση νὰ Τὸ ἀποδώση (τὸ Θεανθρώπινο Πρόσωπο) τεχνικά. Ἐγὼ προσωπικὰ δὲν τὸ πιστεύω. Δὲν πιστεύω δηλαδὴ ὅτι ἕνας αἱρετικὸς μπορεῖ νὰ φθάση εἰκονογραφικὰ νὰ ἀποδώση τὴν ἀνάδειξι καὶ τὴν τελειότητα τοῦ Θεανθρωπίνου Προσώπου. Γι’ αὐτὸ λοιπόν, μόνο ποὺ μπαίνει κανεὶς στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία καθυποβάλεται, εἰκονογραφικά, ἄσχετα μὲ τὸ ὑπόλοιπο εὐλαβητικὸ περιεχόμενο καὶ ὅ,τι συντελεῖται μέσα στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία. Θὰ πρέπει νὰ τὸ τονίζουμε αὐτό, γιατὶ ὅπως λένε καὶ οἱ φιλόσοφοι, «μία εἰκόνα - χίλιες λέξεις». Ἆρα λοιπόν, θὰ μποροῦσε νὰ χρησιμοποιηθῆ καὶ σὰν ἐργαλεῖο προσυλητιστικό. Δηλαδὴ θὰ μποροῦσα νὰ καταθέσω, -προσωπικὰ ἐγὼ τὸ πιστεύω-, ὅτι ὑπάρχει καὶ μία οὐνία εἰς τὴν τέχνη. Μία οὐνιτικὴ πρόσμιξι στὰ Ὀρθόδοξα δεδομένα, διὰ μέσου τῆς τέχνης, τὸ ὁποῖο χρησιμοποιοῦν σὰν ἰσχυρὸ (προσηλυτιστικὸ) ἐργαλεῖο. Γι’ αὐτὸ εἶναι εὐλογημένοι ὅλοι ὅσοι ἀσχολοῦνται μὲ αὐτὴν τὴν θαυμάσια ἀσχολία, εἶναι προνομιοῦχοι, προνομιοῦχοι καὶ κάνουν ἱεραποστολικὸ ἔργο. Αὐτὸ ἤθελα νὰ προσθέσω. Καὶ ὅσον ἀφορᾶ γιὰ τὸ χρῶμα, ποὺ θίξανε οἱ Ἀδελφές, πρὸ ὁλίγου, λέγεται στὴν ἱστορία τῶν Ἐβραίων ὅτι παρθένες ἐφοροῦσαν κόκκινα, ἕως ὅτου ἐνηλικιώνοντο καὶ ἐπαντρεύοντο. Τότε λοιπόν, ἄλλαζαν τὸ ἔνδυμα, γιὰ νὰ ἀναγνωρίζουν στὴν κοινωνία ὅτι εἶναι πλέον ὕπανδρες. Εἶναι δηλαδὴ καὶ τοπικὸ χαρακτηριστικό, μαζὶ μὲ ὅλα τὰ ὑπόλοιπα, τὰ ὁποῖα εἶπαν οἱ Ἀδελφοί. Εὐχαριστῶ πολύ!

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΜΕΘΩΝΗΣ κ. ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ
Ἐννοεῖται φυσικά, ὅτι ἡ Ὀρθοδοξία καὶ ἡ Ὀρθόδοξη Ἁγιογραφία εἶναι τόσο συνδεμένες, ποὺ δὲν μπορεῖ κανένας ἐκτὸς τῆς Ὀρθοδοξίας νὰ δημιουργεῖ μία σωστὴ Εἰκόνα. Ὅμως, μποροῦμε νὰ παρατηρήσουμε ὅτι ἡ Εἰκόνα καὶ Ἁγιογραφία μπορεῖ νὰ γίνουν μέσα Ἱεραποστολῆς, ὅπως ἔχουμε δεῖ στὴν Σουηδία. Ὅσοι ἔχετε πάει ἐκεῖ θὰ γνωρίζετε ὅτι ὁ ἐκεῖ Ἐπίσκοπός μας Ἰωάννης, ἀπὸ πολλὰ χρόνια τώρα, περίπου τριάντα ἢ καὶ παραπάνω, ἔχει ἀρχίσει νὰ διδάσκη τὴν Ἁγιογραφία, καὶ αὐτὴ ἡ ἐνασχόλησι, ποὺ γίνεται ἀπὸ περιέργεια, ἀπὸ ἕνα ἐνδιαφέρον, γίνεται σιγὰ σιγὰ ἕνα μέσον ἱεραποστολῆς, ὥστε νὰ πλησιάσουν οἱ ἄνθρωποι στὴν Ὀρθοδοξία καὶ πολλοὶ ἀπ᾿ τοὺς Μαθητές, ποὺ μαθαίνουν τὴν Ὀρθόδοξη Ἁγιογραφία νὰ βαπτίζονται καὶ νὰ γίνονται Ὀρθόδοξοι Χριστιανοί. Παράδοξο πρᾶγμα! Κι ὅμως, ἀληθινό! Ὅπως ὅλη ἡ Ὀρθόδοξη Τέχνη μπορεῖ νὰ γίνη καὶ Ἱεραποστολικὸ ἐργαλεῖο. Γνωρίζω ἀνθρώπους, ποὺ ἔχουν πλησιάσει στὴν Ὀρθοδοξία ἀκριβῶς ἀπ’ τὴν βαθειὰ μελέτη τῆς Ὀρθόδοξης Τέχνης. Μπορῶ νὰ πῶ γιὰ ἕνα ἄτομο, γιὰ τὸ ὁποῖο αὐτὴ ἡ Εἰκόνα τῆς Δέησης, στὴν

25 

Ἁγια-Σοφιά, ἔγινε ἡ αἰτία νὰ γίνη Ὀρθόδοξος, νὰ καταλάβη τὸ βάθος τῆς Ὀρθοδοξίας. Εἶναι λοιπόν, καὶ ἡ Ἁγιογραφία μέσα στὸ ἱεραποστολικὸ ἔργο τῆς Ὀρθοδοξίας.

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΓΑΡΔΙΚΙΟΥ κ. ΚΛΗΜΗΣ
Θὰ µοῦ ἐπιτρέψετε νὰ καταθέσω µιὰ µαρτυρία, ποὺ µοῦ ἀνέφερε ἕνας γνωστός µου Ἱεροµόναχος ἀπὸ τὸ Κοσσυφοπέδιο, ἀπὸ ἕνα Μοναστήρι, ἀπ’ αὐτὰ ποὺ πιέζονται ἐκεῖ καὶ διώκονται κλπ., καὶ τὰ φυλάσσουν οἱ εἰρηνευτικὲς δυνάµεις τοῦ ΟΗΕ κλπ. Μοῦ ἔλεγε λοιπόν αὐτὸς ὁ Ἱεροµόναχος, µὲ τὸν ὁποῖο εἴχαµε ἀλληλογραφία, ὅτι ἐκεῖ σ’ ἕνα Μοναστήρι τῶν Ἁγίων Ἀρχαγγέλων, σὲ Ἀλβανικὴ περιοχή, ἔξω ἀπ’ τὸ Πρίζρεν, ἐφυλάσσετο ἀπὸ Γερµανικὰ στρατεύµατα τῆς ΚFOR, τῆς εἰρηνευτικῆς δυνάµεως, καὶ µιὰ µέρα στὸν Ναὸ τῆς Μονῆς τους µπῆκε ἕνας Γερµανὸς στρατιώτης, ἀγνώστου θρησκευτικῆς προελεύσεως. Μπορεῖ νὰ µὴν ἦταν τίποτε ἢ µπορεῖ νὰ ἦταν Λουθηρανὸς στὴν καλύτερη περίπτωσι. Δὲν νοµίζω νὰ ἦταν οὔτε κἂν παπικός. Μᾶλλον δὲν εἶχε σχέσι µὲ Εἰκόνες. Μπῆκε στὸν Ναὸ αὐτός, ὅπως ἦταν ἔτσι ὁπλισµένος καὶ µέσα στὸν Ναὸ κάποιος Μοναχὸς ἐκείνη τὴν στιγµὴ σκούπιζε, καθάριζε. Εἶπε τότε στὸν Μοναχὸ ὁ στρατιώτης· «Σὲ παρακαλῶ, ψάλλε µου κάτι, ὅπως ψάλετε ἐσεῖς ἐδῶ. Ἔχω τὴν ἀνάγκη νὰ ἀκούσω κάτι, ψαλµωδία». Ὁ Μοναχός, ἀφοῦ τοῦ ζήτησε ὁ στρατιώτης, ἄρχισε νὰ ψάλλη τὸ Ἄξιόν ἐστι, στὰ Σερβικά. Ὁ Γερµανὸς στρατιώτης πῆγε µπροστὰ σὲ µιὰ Εἰκόνα ἑνὸς νέου Ἁγίου, πολὺ γνωστοῦ καὶ ἀκουστοῦ, τοῦ Ἁγίου Νικολάου Βελιµίροβιτς, τοῦ Σέρβου Ἐπισκόπου, ποὺ ἐκοιµήθη τὸ 1956. Ὁ Γερµανὸς στρατιώτης στάθηκε ἀκριβῶς µπροστὰ ἀπ’ αὐτὴν τὴν Εἰκόνα, ἡ ὁποία κοιτοῦσε στὰ πλάγια, δὲν κοιτοῦσε κατὰ πρόσωπον, ἀκριβῶς τὴν ὥρα ποὺ ἐψάλλετο τὸ Ἄξιόν ἐστι καὶ τὴν κοιτοῦσε κατάµατα. Πρὶν τελειώσει τὸ Ἄξιόν ἐστι, ἐκεῖ ποὺ ὁ Γερµανὸς στεκότανε ψυχρὸς καὶ ἀδιάφορος, ἁπλῶς κοίταζε, τὸν βλέπει ὁ Μοναχὸς νὰ γονατίζει ἔνδακρυς! Ἀπίστευτο γιὰ ἕνα Γερµανό... Τελείωσε τὸ Ἄξιόν ἐστι ὁ Μοναχός, τὸν πλησίασε καὶ τὸν ρώτησε σὲ σπαστὰ ἀγγλικά, µὲ τὰ ὁποῖα συνεννοοῦντο· «Πάθατε τίποτε;». Λέει αὐτός· «Αὐτὸ τὸ εἰκονιζόµενο πρόσωπο εἶναι ζωντανό; ὑπάρχει»; Τοῦ εἶπε ὁ Μοναχός· «Ὑπῆρχε, ἦταν στὴν ζωή, ἐκοιµήθη τὸ 1956 καὶ εἶναι ἐν τοῖς Οὐρανοῖς. Ὑπάρχει. Τὸ πρόσωπο ὑπάρχει». Λέει ὁ Γερµανός· «Μπορῶ νὰ Σᾶς τὸ πιστοποιήσω ὅτι ζεῖ, εἶναι ζωντανός. Διότι τὴν ὥρα ποὺ ψάλλατε καὶ ᾿γὼ τὸν κοίταζα, τὴν ἴδια στιγµὴ αἰσθάνθηκα ὅτι γύρισε τὸ πρόσωπό του καὶ µὲ κοίταξε κατάµατα! Ἐστράφη ἡ ἴδια ἡ Εἰκόνα καὶ ἐκείνη τὴν στιγµὴ ἐταράχθηκα. Τόσο πολύ! Ἐνόµιζα ὅτι βλέπω ἕνα ἔργο τέχνης, κάτι νεκρό, ὅτι δὲν εἶναι κάτι ζωντανό, ἀλλὰ τόσο ἐξεπλάγην ἀπ’ αὐτό! Δηλαδὴ οἱ Εἰκόνες εἶναι ζωντανές»; Εἶπε ὁ Μοναχός τότε· «Ἐσεῖς ὁ ἴδιος τὸ καταλάβατε. Προφανῶς (εἶναι ζωντανές). Εἰκονίζουν τὴν ὑπόστασι τοῦ εἰκονιζοµένου, ὅπως εἶναι τὸ Πρόσωπο ἐν τοῖς Οὐρανοῖς (ζωντανό), ἄρα εἶναι καὶ µέσα ἀπ’ τὴν Εἰκόνα (τὸ ἴδιο ζωντανό)»... Ἡ Εἰκόνα ἡ ἴδια εἶναι, τρόπον τινά, Ἱεραπόστολος καὶ καλεῖ κάποιον ἀπὸ τὴν ἄγνοια στὴν γνῶσι, ἴσως ἀπὸ τὴν ἀδιαφορία στὴν µετάνοια. Δὲν ξέρω τὴν συνέχεια τοῦ στρατιώτου. Ὑποθέτω ὅτι τόσο συγκλονίστηκε ποὺ σίγουρα θὰ ἔχη ψάξη τὰ πράγµατα, καὶ τὴν Ὀρθοδοξία καὶ ὅλα καὶ µακάρι νὰ εἶχε µιὰ ἐξέλιξι καλὴ στὴν ζωή του ὡς πρὸς τὴν Πίστι. Εὐχαριστῶ!

26 

Μ. γ. ΓΑΒΡΙΗΛ
Μὲ τὴν εὐκαιρία αὐτή, θὰ μοῦ ἐπιτρέψετε νὰ δευτερολογήσω. Χρεωστικῶς τὸ κάνω, διότι ὁ ἀγαπητός μας κ. Φίλιππος Μαρκόπουλος, ποὺ μᾶς μίλησε τόσο ὄμορφα προηγουμένως, μᾶς ἔχει διδάξει ὅτι ἡ Εἰκόνα, -ἂν βέβαια τὸ ἔχω προσλάβει καλὰ καὶ τὸ λέω καλά-, δὲν μένει ὁπωσδήποτε στὸ νὰ συγκινήση, στὸ νὰ κάνη ἕνα θαῦμα, ὅπως αὐτὸ ποὺ πολὺ ὡραῖα μᾶς εἶπε ὁ Θεοφιλέστατος Κλήμης, ἀλλὰ εἶναι ὁμολογία Πίστεως, πρωτίστως. Οἱ Ἅγιοι Μάρτυρες, οἱ ὁποῖοι ἐμαρτύρησαν γιὰ τὶς Ἁγίες Εἰκόνες, δὲν μαρτύρησαν γιὰ τὴν συγκίνησι ποὺ προσέφεραν οἱ Ἅγιες Εἰκόνες, ὅσο γιὰ τὴν Ὁμολογία τῆς Πίστεως ποὺ ἦταν οἱ Ἅγιες Εἰκόνες. Καὶ σ’ αὐτὸ θὰ συνδυάσω τὸ ἐρώτημα ποὺ ἔκανε ὁ Θεοφιλέστατος Ἀμβρόσιος, ὁ ὁποῖος κατέθεσε μία πάρα πολὺ σημαντικὴ ἀπορία, ἡ ὁποία δὲν λύθηκε, ταπεινῶς φρονῶ, καὶ πρέπει νὰ τὸ ποῦμε αὐτό· «Πῶς μπορεῖ κάποιος ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ προσεύχεται, χωρὶς νὰ ἐπιτρέπεται νὰ δημιουργῆ εἰκόνες στὸ μυαλό του καὶ παρ’ ὅλα αὐτὰ πρέπει νὰ εἶναι ἐμπρὸς σὲ μία Εἰκόνα;». Σ’ αὐτὸ τὸ ἐρώτημα, τὸ πρόβλημα, μᾶς εἶχε βοηθήσει -καὶ τὸν εὐχαριστῶ πάρα πολύ-, ὁ κ. Φίλιππος ὁ Μαρκόπουλος, πρὶν ἀπὸ ἀρκετὰ χρόνια, νὰ δοῦμε λίγο ἀπὸ μιὰ καλὴ γωνία τὴν λύσι του, ἡ ὁποία ἐναπόκειται πλέον στὴν εὐαισθησία τοῦ Ἁγιογράφου καὶ στὸν ἀγῶνα τοῦ Ἁγιογράφου. Γιατί ὁ Ἁγιογράφος, -καὶ τὸ λέω αὐτὸ γιατὶ εἶναι πολλοὶ ἐδῶ ποῦ ἀσχολοῦνται ἢ ποὺ θὰ ἀσχοληθοῦν μὲ τὴν Ἁγιογραφία-, ἔχει μεταξὺ τῶν ἄλλων καὶ αὐτὴν τὴν πολὺ σοβαρὴ ἀποστολή· νὰ μπορέση νὰ ἁγιογραφήση μιὰ Εἰκόνα, ἡ ὁποία νὰ μὴν ἀφήνη στὴν φαντασία τοῦ πιστοῦ ὁ,τιδήποτε. Αὐτὸ γίνεται βέβαια μὲ τὴν κατάλληλη χρῆσι τεχνικῶν ὅρων καὶ τρόπων, τοὺς ὁποίους μᾶς ἔχει διδάξει ὁ ἀγαπητός μας κ. Φίλιππος καὶ μὲ τὴν Χάρι τοῦ Θεοῦ προσπαθοῦμε νὰ τοὺς ἐφαρμόζουμε καὶ νὰ τοὺς μεταδίδουμε καὶ στοὺς ἄλλους καὶ τὸν εὐχαριστοῦμε...

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΓΑΡΔΙΚΙΟΥ κ. ΚΛΗΜΗΣ
Αὐτὸ τονίζει κάτι πολὺ σηµαντικό· ὅπως στὴν Πνευµατικὴ ζωὴ χρειάζεται ὁ Πνευµατικὸς Πατέρας, ὅπως λέµε, γιὰ νὰ µᾶς καθοδηγῆ καὶ στὴν Πνευµατική µας ζωὴ στὴν Ἐκκλησία χρειάζονται οἱ Ἅγιοι Πατέρες, γιὰ νὰ µᾶς βοηθήσουν, -δι’ εὐχῶν τῶν Ἁγίων Πατέρων ἡµῶν, λέµε-, ἔτσι καὶ σὲ κάθε µορφὴ Τέχνης, χρειάζεται ὁ µυηµένος Δάσκαλος, ὁ ὁποῖος θὰ µᾶς µεταγγίση αὐτὴν τὴν ζωή. Δὲν µεταγγίζεται ἀλλιῶς! Ἂν δὲν ἔχης Δάσκαλο θὰ «πέσης ἀπ’ τὸν ἀέρα», ἐκτὸς κι ἂν εἶσαι Θεοδίδακτος, -θὰ εἶναι θαῦµα Θεοῦ αὐτό-. Χρειάζεσαι τὸν Δάσκαλο, ὅπως (στὴν Πνευµατικὴ ζωὴ) χρειάζεσαι τὸν Πνευµατικὸ Πατέρα,... (ὅπως) γιὰ νὰ γίνης Ψάλτης, χρειάζεσαι τὸν καλὸ παραδοσιακὸ Ψάλτη κοκ., καὶ (τὸ ἴδιο ἰσχύει βέβαια καὶ) γιὰ τὸν Εἰκονογράφο. Αὐτὸ δηλαδὴ τονίζει ἀκριβῶς τὴν ἁλυσίδα τῆς συνεχείας... Εὐχαριστῶ!

27 

κα ΕΙΡΗΝΗ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΗ
Συγχωρέστε με. Ἔτσι ἀπ’ ὅλα αὐτὰ τὰ σπουδαῖα καὶ σημαντικὰ ποὺ ἀκούσθηκαν, πολὺ ταπεινὰ νὰ καταθέσω μιὰ σκέψι. Μέσα ἀπὸ τὰ ἱεραποστολικὰ ταξίδια/προσκυνήματα, ποὺ ἔχουμε κάνει, ἔχουμε δεῖ πὼς ἡ βυζαντινὴ ἂς ποῦμε Ὑμνογραφία, ἔχει μεταδοθεῖ σὲ ἄλλους λαούς, εἴτε στὴν Εὐρώπη εἴτε στὴν Ἀφρική, ποὺ ἔχουμε ἐπισκεφθεῖ, μὲ κάποιον ἄλλο τρόπο. Ναὶ μὲν ἡ ὑμνολογία εἶναι, ἂς ποῦμε, ἴδια, προσαρμόζεται ὅμως ἀνάλογα μὲ τὴν χῶρα καὶ βλέπεις τὴν ἰδιαιτερότητα. Νομίζω βέβαια ταπεινά, συγχωρέστε με, ὅτι αὐτὸ δὲν μπορεῖ νὰ γίνη ἐπ’ οὐδενὶ στὴν βυζαντινὴ Ἁγιογραφία, γιατὶ ὅπως πολὺ σωστὰ εἶπαν οἱ προλαλήσαντες, ἡ Θεανδρικὴ Μορφὴ τοῦ Κυρίου μας εἶναι καὶ μιὰ ἱστορικὴ μορφή. Ὅπως δὲν μποροῦμε νὰ ἀλλάξουμε τὰ γεγονότα τοῦ Εὐαγγελίου καὶ νὰ παρουσιάσει κάποιος τὸν Κυριό μας ὄχι στὴν Τιβεριάδα, ἀλλὰ στὸν Ἀμαζόνιο, ἂς ποῦμε, γιατὶ εἶναι στὴν χῶρα του, ἢ στὴν ἔρημο τῆς Ἀφρικῆς ἢ -δὲν ξέρω- στοὺς παγετῶνες, στὸν βόρειο Πόλο, (ἔτσι) δὲν μπορεῖ νὰ κάνη κάτι (τέτοιο) στὴν Ἁγιογραφία, νὰ παρουσιάση ἐκεῖ τὸν Χριστό μας. Ὁ Χριστός μας ἐκεῖ (στὴν Παλαιστίνη) ἔζησε, ἐκεῖ περπάτησε, σ’ αὐτοὺς τοὺς τόπους. Αὐτὸς ἦταν, καὶ ὅπως εἴπατε ἡ Ἁγιογραφία ἔχει ἕναν Ἱεραποστολικὸ χαρακτῆρα καὶ νομίζω αὐτὲς οἱ μορφὲς τοῦ Κυρίου μας ποὺ τὸν δείχνουν μαῦρο ἢ Κινέζο ἢ Μογγόλο κλπ., δὲν νομίζω ὅτι μποροῦν νὰ ἔχουν ἐφαρμογὴ στὴν πραγματικότητα. Συγχωρέστε με, δὲν εἶμαι Ἁγιογράφος...

Μ. γ. ΓΑΒΡΙΗΛ
Αὐτὸ εἶναι τὸ ἐρώτημά μας...

κ. ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΣ
Συγχωρέστε με ποὺ ξαναπέρνω τὸν λόγο. Αἰσθάνομαι ὅτι εἶναι πολὺ σημαντικὸ αὐτὸ καὶ θέλω νὰ συνηγορήσω λίγο στὴ δική Σας σκέψι. Πιστεύω ὅτι ἡ ἀνάγκη γιὰ νὰ σωθοῦν οἱ ψυχὲς εἶναι πολὺ μεγαλύτερη ἀπὸ τὴν ὁριοθέτησι τῆς Εἰκόνας μὲ κανόνες. Θὰ μποροῦσα νὰ δεχθῶ λοιπόν, ὁποιαδήποτε Μορφὴ μπορεῖ νὰ τραβήξη τὸν ἄνθρωπο πλησιέστερα στὴν Πίστι καὶ αὐτὸ σιγὰ σιγὰ νὰ ἀποτελέση ἕνα «σκαλοπάτι», γιὰ νὰ ἔλθη πιὸ κοντὰ στὴν συναίσθησι αὐτοῦ, στὸ ὁποῖο καλεῖται. Ἑπομένως προσωπικὰ δὲν θὰ εἶχα ἀντίρρησι ὄχι νὰ κατασκευάσω, ἀλλὰ νὰ χρησιμοποιηθῆ ἡ Εἰκόνα γιὰ νὰ προσεγγισθῆ μιὰ συνείδησι, μιὰ ψυχή, προκειμένου νὰ ξεπερασθοῦν κάποια προβλήματα. Ἐπειδὴ ὅμως ἐδῶ συζητᾶμε ἀρκετὴ ὥρα καὶ εἴπαμε θαυμάσια πράγματα γιὰ τὸ περιεχόμενο τῆς Εἰκόνας, γιὰ τὶς διαφορές, θὰ ἤθελα νὰ προσθέσω κάτι ποὺ εἶναι ὑποκειμενική μου ἄποψι ἐπάνω σ’ αὐτὸ, ἀπὸ χρόνια, καὶ τὴν καταθέτω· ὅτι ὑπάρχει καὶ κάτι ποὺ εἶναι πολὺ ἁπλό· ἡ Εἰκόνα πέρα ἀπὸ ὅλη αὐτὴν τὴν διάστασι, ποὺ προσπαθήσαμε νὰ περιγράψουμε, ἔχει κάποιους ἁπλοὺς κανόνες, μέσα στοὺς ὁποίους «φυλακίζονται» δόγματα τῆς Πίστεως. Αὐτὸ εἶναι ἕνας τρόπος νὰ ὑπενθυμίζη, νὰ ἔρχεται σὲ ἐπαφὴ ὁ πνευματικὸς ἄνθρωπος, ποὺ ἀγωνίζεται γιὰ τὴν σωτηρία του, μὲ ἕναν κόσμο, ὁ ὁποῖος ἀποκαλύπτεται μέσα στὴν

28 

Εἰκόνα καὶ ἀμφισβητεῖται ὁπουδήποτε ἀλλοῦ. Δηλαδὴ ἡ Εἰκόνα στὴν πραγματικότητα τὴν καθημερινὴ ἔρχεται σὰν σανῖδα σωτηρίας, σὰν ὑπόσχεσι Ἐλπίδας, σὰν ἕνα παράθυρο, ποὺ λέγαμε τὴν ἄλλη φορά, μέσα ἀπὸ τὸ ὁποῖο βλέπουμε τὸν Πνευματικὸ κόσμο, στὸν ὁποῖο καλούμαστε, ἀγωνιζόμαστε νὰ γίνουμε πολῖτες του. Ὑπάρχουν λοιπὸν συγκεκριμένοι κανόνες ποὺ τὰ δόγματα ἐκφράζονται μέσα ἀπ’ αὐτούς. Ἡ δομὴ τῆς Εἰκόνας εἶναι τέτοια, -ὄχι ὅλων τῶν Εἰκόνων, κάποιων, αὐτῶν (ποὺ ἁγιογραφήθηκαν) στὴν περίοδο τῆς ἀκμῆς-, ὥστε «φυλακίσθηκαν» σ’ αὐτὴν (τὴν Εἰκόνα), μὲ συγκεκριμένους κανόνες, τὰ δόγματα, οἱ ἀλήθειες τῆς Ἐκκλησίας, ἔτσι ὥστε ἕνας ἄνθρωπος μπορεῖ νὰ διαβάζη ὅπως ἀκριβῶς μπορεῖ κάποιος νὰ διαβάζη τὸ Εὐαγγέλιο καὶ νὰ κατανοῆ τὸ Πνεῦμα, τὸ Ὁποῖο εἶναι «φυλακισμένο» ἐκεῖ μέσα. Αὐτὸ λοιπόν, ἂν τὄχουμε ὑπ’ ὄψιν μας, ὅλα εἶναι πολὺ ἁπλά· ἡ Εἰκόνα ἔχει μία πολὺ συγκεκριμένη γλῶσσα καὶ ἐκφράζει συγκεκριμένα πράγματα. Μπορεῖ νὰ ἀναγνωσθῆ, μπορεῖ νὰ ἀποκωδικοποιηθῆ. Μέχρι ἐκεῖνο τὸ σημεῖο, ποὺ θὰ φθάσουμε νὰ τὴν διαβάζουμε ἔχει τὴν λειτουργικότητα της, ὅπως ἔχει τὴν λειτουργικότητά της καὶ ἡ Εἰκόνα ἀριστερά, (ὁ Χριστὸς σὲ διάφορες φυλετικὲς μορφές), ἡ ὁποία ἐπιτελεῖ κι αὐτὴ ἕνα ἔργο γιὰ τὴν σωτηρία τῶν ἀνθρώπων, τὸ ὁποῖο πρέπει νὰ ἐπιτευχθῆ μὲ κάθε τρόπο... Εὐχαριστῶ πολύ!

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΜΕΘΩΝΗΣ κ. ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ
Ἐπάνω σ’ αὐτό, ὅπως εἶχα πεῖ καὶ στὴν Εἰσήγησι, ἡ Ρώσικη Ἐκκλησία ἀκριβῶς αὐτὸ ἔκανε. Οἱ Εἱκόνες τοῦ Ἀνδρέα Ρουμπλιώφ ὁρίζονται ὡς πρωτότυπα γιὰ πάντα στὴν Ρώσικη Ἐκκλησία. Ἐκεῖ νὰ βασιζόμεθα. Ὅπως καὶ ἔκαναν, γιὰ ἕνα διάστημα.

Μ. γ. ΓΑΒΡΙΗΛ
Ἐπάνω σ’ αὐτὰ ποὺ μᾶς εἶπε ὁ κ. Φίλιππος Μαρκόπουλος, θὰ μοῦ ἐπιτρέψετε νὰ ὑπογραμμίσω μὲ ἕνα χωρίο ἀπὸ τὸν πρῶτο Ἀντιρρητικὸ Λόγο τοῦ Ἁγίου Θεοδώρου τοῦ Στουδίτου. Ἐκεῖ, ἀκριβῶς, δικαιολογεῖ ὁ Ἅγιος Θεόδωρος, τότε, τὴν ποικιλομορφία τῶν Μορφῶν τοῦ Χριστοῦ λέγοντας ὅτι ναὶ μὲν ὑπάρχουν ποικίλες μορφὲς τοῦ Χριστοῦ, γιατί τότε κατηγοροῦσαν οἱ Εἰκονομάχοι τοὺς Ὀρθοδόξους καὶ λέγανε· ὁ ἕνας Ἁγιογράφος Τὸν φτιάχνει ἔτσι τὸν Χριστό, ὁ ἄλλος Τὸν φτιάχνει ἀλλιῶς, -βέβαια δὲν ξέρω ἂν εἴχανε τέτοιες ἀποκλίσεις ποὺ βλέπουμε τώρα, τόσο ἔντονες καὶ τόσο ἀκραῖες-, καὶ κατηγορούσανε τοὺς Ὀρθοδόξους μὲ τὸ ἐρώτημα-μομφή· ποιός εἶναι ὁ Χριστὸς τελικά; Καὶ τοὺς ἀπαντάει πάρα πολὺ ὡραῖα, τοὺς ἀποστομώνει ὁ Ἅγιος Θεόδωρος, ὅτι ναὶ μὲν ὑπάρχει ποικιλομορφία πράγματι στὶς μορφὲς τοῦ Χριστοῦ, ἀλλὰ ὅλες ἀναφέρονται στὸ ἴδιο ἱστορικὸ Πρόσωπο, τὸν Χριστό, καὶ αὐτὸ γίνεται διὰ τῆς ὁμωνυμίας. Δηλαδὴ στὴν Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ δὲν ἔχουμε μόνο τὴν Μορφὴ τοῦ Χριστοῦ, ἡ ὁποία, ἂς τὸ ποῦμε, τρόπον τινά, εἶναι ἕνας ἀγωγὸς Χάριτος, ἀλλὰ ἔχουμε καὶ τὸ Ὄνομα τοῦ Χριστοῦ. Καὶ στὴν Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ, καὶ στῆς Παναγίας μας καὶ στῶν Ἁγίων καὶ σὲ ὅλες. Κι ἔτσι αὐτὴ ἡ ταυτότητα δίνει ἀκριβῶς ὅτι τὸ Πρόσωπο αὐτὸ τοῦ Χριστοῦ εἶναι αὐτὸ τὸ ἴδιο χθὲς καὶ σήμερον καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας.

29 

+ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΜΕΘΩΝΗΣ κ. ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ
Ἴσως ἔχει περάσει ἡ ὥρα καὶ θέλετε νὰ πᾶτε στὰ σπίτια Σας, νὰ ξεκουρασθῆτε πρὶν ἀπ’ τὴν αὐριανὴ Θεία Λειτουργία. Εὐχαριστοῦμε γιὰ τὴν πρόσκλησι νὰ ὁμιλήσω στὴν ἀποψινὴ Σύναξι. Νομίζω ὅτι αὐτὴ ἡ Ἔκθεσι ἔχει ἐπιφέρει πολλὰ καλὰ στὴν μικρή μας κοινότητα καὶ σὲ ὅλους τοὺς ἄλλους ποὺ ἔχουν πλησιάσει κατὰ τὴν διάρκεια αὐτῶν τῶν ἡμερῶν. Γίνεται καὶ γιὰ ἕνα καλὸ σκοπό, νὰ συγκεντρωθοῦν χρήματα γιὰ φιλανθρωπικοὺς σκοποὺς καὶ εὔχομαι μέχρι τὸ τέλος ὅλες οἱ Εἰκόνες νὰ ἔχουν διατεθῆ, ποὺ ἤδη ἔχει ἐπιτευχθῆ σὲ ἕνα μεγάλο βαθμό, δόξα τῷ Θεῷ! Διότι ὅπως εἶπε ὁ Θεοφιλέστατος Κλήμης ἡ χάρτινη Εἰκόνα εἶναι ὑποκατάστατο, κάτι ποὺ δὲν εἶναι τὸ πιὸ σωστό. Τὸ πιὸ σωστὸ εἶναι ἡ Εἰκόνα ποὺ γίνεται κατὰ τοὺς κανόνας τῆς Ὀρθοδοξίας, μὲ τὰ χρώματα, μὲ τὸν κόπο, μὲ τὴν ἀγάπη καὶ μὲ τὴν προσευχή. Οἱ Εἰκόνες αὐτὲς φυσικὰ ἔχουν μία τιμὴ ποὺ εἶναι πολὺ μεγαλύτερη ἀπὸ τῶν ἄλλων (τῶν χάρτινων κλπ.), ἀλλὰ ἔχουν ὅμως καὶ μία ἀξία ποὺ εἶναι πολὺ περισσότερη. Γι’ αὐτὸ νὰ φροντίσετε ὅσο τὸ μπορεῖτε, -κάντε καμμία οἰκονομία-, γιὰ νὰ ἔχετε στὰ σπίτια Σας πραγματικὲς Ὀρθόδοξες Εἰκόνες, ζωγραφιστές. Ὄχι μόνον στὴν Ἐκκλησία, ἀλλὰ καὶ στὰ σπίτια Σας. Εἶναι μία Εὐλογία, μία Εὐλογία καὶ κάτι τὸ σωστό, ποὺ δὲν ξεφεύγει ἀπὸ αὐτὰ ποὺ πρέπει νὰ ἔχουμε ἐμεῖς, ὡς Ὀρθόδοξοι Χριστιανοί, σὰν βάσι τῆς Πνευματικῆς μας ζωῆς. Ὁ Θεὸς νὰ μᾶς φωτίση στὸν δρόμο Του. Χάρηκα ποὺ Σᾶς εἶδα. Εὐχαριστοῦμε γιὰ τὴν ὑπομονή Σας καὶ καληνύχτα!

30