Ένα μοναδικό ψηφιακό βιβλίο, 100 σελίδων, ετοίμασε το 24grammata.com.

Πρόκειται για 10 συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη (παρακάτω παρατίθεται ο πίνακας των περιεχομένων). Για πρώτη φορά μπορείτε να διαβάσετε όλες τις σημαντικές συνεντεύξεις του μεγάλου φιλοσόφου σε ένα e book. 1. Κ. ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ Εκφραστικά μέσα της ποιήσεως. Μερικές σημειώσεις Μετάφραση: Kωνσταντίνος Σπαντιδάκης (Ν. Εστία τ. 1722)...............................................σελ. 3 2 Kορνήλιος Καστοριάδης Παγκόσμια δημοκρατική αναγέννηση ή κάποια εφιαλτική ουτοπία 30/12/1997 Ελευθεροτυπία Mετάφραση-επιμέλεια: TETA ΠAΠAΔΟΠΟYΛΟY Στις αρχές του φθινοπώρου, 4-6 Σεπτεμβρίου 1997,...........σελ.23 3. Κορνήλιος Καστοριάδης [ Φεβρουάριος / 2006] ΜΙΑ ΑΝΟΔΟΣ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΗΤΑΣ; Μια συνέντευξη του Κορνήλιου Καστοριάδη στο Drunken Boat.....σελ. 36 4. Κορνήλιος Καστοριάδης [ Απρίλιος / 2006] Αποκαλύπτοντας τον Πόλεμο του Κόλπου (1991)..................σελ. 43 5. Κορνήλιος Καστοριάδης, μια πνευματική βιογραφία 4/1/1998, Αυγή Ο Κ. Καστοριάδης μιλά για την πολιτική του στράτευση, αναλύει τη σκέψη του, μιλά για την Ελλάδα, το '68, το μαρξισμό. Επίσης μιλούν: Ζακ Λακαριέρ, Ντανιέλ Κον Μπεντίτ..........................................σελ.53 6. Kορνήλιος Καστοριάδης Κανείς δεν θα πάει ποτέ πιο μακριά από τον Αισχύλο
Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.com 1

25/9/2000, Ελευθεροτυπία.................................................σελ.60 7. Κορνήλιος Καστοριάδης Για μια ζωή χωρίς τοτέμ 16/12/2001, Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία Ο Κορνήλιος Καστοριάδης μιλάει για την ψυχανάλυση Επιμέλεια: Φώτης Απέργης....................................................σελ.66

8. Kορνήλιος Kαστοριάδης Οι λαοί θα βρουν τη λύση H συνέντευξη που ακολουθεί δόθηκε από τον Kορνήλιο Kαστοριάδη στο δημοσιογράφο κ. Γιώργο Xατζηβασίλη της ελληνόφωνης εφημερίδας του Σίδνεϋ, O Kόσμος, κατά την επίσκεψη του φιλοσόφου στην Aυστραλία, και δημοσιεύτηκε στο φύλλο της 23ης Aυγούστου 1991.......................................................................................................σελ. 71

9. Κορνήλιος Καστοριάδης Κοινωνική δημιουργία και πολιτική Συνέντευξη του Κορνήλιου Καστοριάδη στο γαλλικό περιοδικό Esprit (1979). Ελληνικά δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Εποπτεία, τον Φεβρουάριο του 1980 σε μετάφραση του Σπύρου Γεωργαντά................σελ. 75 10. Κορνήλιος Καστοριάδης [ Φεβρουάριος / 2006] ΜΙΑ ΑΝΟΔΟΣ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΗΤΑΣ; Μια συνέντευξη του Κορνήλιου Καστοριάδη στο Drunken Boat.................σελ. 94

Μπορείτε να βρείτε και άλλα ebook,άρθρα, συνεντεύξεις και δοκίμια του Καστοριάδη. αρκεί να γράψετε το όνομα του στην αναζήτηση του 24grammata.com

Ευχαριστούμε τoν ποιητή Θανάση Αθανάσιο, ο οποίος απέστειλε τα αρχικά pdf στο 24grammata.com

Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη

επιμέλεια: 24grammata.com

2

Κ. ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ Εκφραστικά μέσα της ποιήσεως. Μερικές σημειώσεις Μετάφραση: Kωνσταντίνος Σπαντιδάκης (Ν. Εστία τ. 1722) Μερικές μεταφραστικές δυσκολίες μας οδηγούν στη διαπίστωση ότι οι αρχαίοι Έλληνες ποιητές στηρίζονταν συχνά σ' ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της ελληνικής γλώσσας, κοινό πιθανώς με άλλες πρωτογενείς γλώσσες, γνώρισμα που μπορούμε να αποκαλέσουμε αδιαίρετη πολυσημία των λέξεων και των γραμματικών πτώσεων. Οι νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες δεν έχουν πλέον αυτό το χαρακτηριστικό γνώρισμα, και οι ποιητές προσέφυγαν σε άλλες οδούς προκειμένου να δημιουργήσουν μια συγκρίσιμη εκφραστική ένταση. Αυτές οι διαπιστώσεις μας οδηγούν σε μια εξέταση των οδών της ποιητικής εκφραστικότητας και ιδιαίτερα της σημασιακής μουσικότητας της. Ας αρχίσουμε από τους περίφημους στίχους της Σαπφούς (εκδ. Bergk 52): Δέδυκε μεν α σελάννα και Πληιάδες· μέσαι δε νύκτες, παρά δ' έρχετ' ώρα, εγώ δε μόνα κατεύδω. Μια κατά λέξιν μετάφραση θα μπορούσε να ήταν η έξης: Η Σελήνη έδυσε και η Πούλια· είναι μεσάνυχτα, η ώρα περνά, κι εγώ κοιμάμαι μόνη. Δέδυκε, του ρήματος δύω, σημαίνει βούτηξε, καταβυθίστηκε. Στην Ελλάδα των διακοσίων κατοικημένων νησιών και των περίπου δέκα χιλιάδων χιλιομέτρων ακτών, ο ήλιος, η σελήνη και τ' αστέρια δεν πλαγιάζουν, βουτούν στη θάλασσα, βυθίζονται.1 Σελάννα είναι βέβαια η σελήνη, και δεν μπορούμε να αποδώσουμε τη λέξη διαφορετικά. Για έναν αρχαίο Έλληνα όμως, η λέξη σελάννα παραπέμπει αμέσως στο σέλας,2 το φως· σελάννα είναι η φωτεινή, ο φωστήρ. Πληιάδες, είναι η Πούλια, είναι οι Πολυάριθμες. Για έναν Γάλλο –ή έναν Ευρωπαίο– χωρίς επαρκή καλλιέργεια, η λέξη δεν λέει τίποτα· και για τον μετρίως καλλιεργημένο Γάλλο, πρόκειται για μια πλειάδα επιφανών Γάλλων ποιητών του 16ου αιώνα, και για μια συλλογή βιβλίων στις εκδόσεις Gallimard. Αλλά για τον Έλληνα αγρότη, τεχνίτη, ή ναυτικό της Αρχαιότητας (κι ακόμη έως προσφάτως), πρόκειται για ένα αστρικό νέφος – διακρίνονται τουλάχιστον επτά αστέρες δια γυμνού οφθαλμού– που ένας σημερινός αστρονόμος θα αποκαλούσε σφαιρωτό σμήνος μερικών εκατομμυρίων αστέρων, υπέροχος αστερισμός στον ωραιότερο σχηματισμό του νυχτερινού ουρανού, μέσα σ' ένα τεράστιο τόξο του κύκλου ο οποίος καλύπτει περισσότερο από το ήμισυ του ουράνιου θόλου, αρχίζοντας από την Πούλια, περνώντας από τον Bρίωνα και τερματίζοντας στον Σείριο.3 Όταν περί το τέλος του καλοκαιριού εμφανίζεται ο Σείριος, λίγο πριν από την ανατολή του ηλίου, οι ωχρές πλέον Πλειάδες έχουν ήδη διαβεί το ζενίθ, πηγαίνοντας προς τα δυτικά. Τη στιγμή που ομιλεί η Σαπφώ, οι Πλειάδες έχουν ήδη δύσει, ένδειξη ακριβής και πολύτιμη, στην οποία θα επανέλθω. Μέσαι δε νύκτες, κατά λέξιν: οι νύχτες βρίσκονται στο μέσον τους, είναι μεσάνυχτα. Στο μέσον αυτής της νύχτας, στα μεσάνυχτα εκείνης της ημέρας, η Σελήνη και οι Πλειάδες είχαν ήδη δύσει. Ας υποθέσουμε προσωρινά ότι το τέλος του ποιήματος θα
Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.com 3

με τη συνήθη έννοια του όρου. βλέπουμε τον νυχτερινό ουρανό να περιγράφεται. ενδεχομένως ερωτευμένη με κάποιον που δεν είναι εκεί. που είναι πραγματικά καλό κι “ωραίο”. Εδώ η επιλογή είναι αναπόφευκτη και θα μεταφράσω απλώς “και”. ώρα. Αλλά οι Πλειάδες έδυσαν.. Η Σαπφώ είναι ξαπλωμένη. Τί είναι η ώρα. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι το ποίημα γράφτηκε γύρω στα 580. Εδώ. που εκφράζει τα συναισθήματα. στην αρχή συνεπώς ενός σεληνιακού μηνός (μέτρον χρόνου για όλους τους αρχαίους λαούς). ο μύθος –η αφήγηση. κι εγώ κοιμάμαι μόνη.com 4 . ίσως και πριν. ωστόσο γεμάτη πόθους. Χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια. Ώρα όμως στα αρχαία ελληνικά σημαίνει επίσης την εποχή. την άνοιξη –το νέο Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Ώρα όμως είναι και η στιγμή κατά την οποία ένα πράγμα “είναι στην ώρα του”. αλλά σηκώθηκε το πρωί χωρίς να πάθει τίποτα (καταδε-δαρθηκώς. κι αυτή η έννοια διαρκεί ως σήμερα διά μέσου των αλεξανδρινών και βυζαντινών χρόνων· αι ώραι του έτους είναι οι εποχές. Αυτήν την ακρίβεια των αρχαίων ποιητών δεν την ξαναβρίσκουμε παρά μόνο σπάνια στους νεότερους. νοσταλγικός και υπέροχος. Η Σελήνη και οι Πλειάδες έδυσαν. Στο Συμπόσιο όταν ο Αλκιβιάδης αφηγείται πως προσπάθησε να πλαγιάσει με τον Σωκράτη. όχι η ώρα των ρολογιών. βρισκόμαστε μεταξύ της νέας Σελήνης και του πρώτου τετάρτου.. είναι μεσάνυχτα· εποχή. Kεν φαντάζεται ότι. ίσως και όχι. δεν τόλμησε να μεταφράσει τη μοναδική λέξη ώρα με τρεις λέξεις. Kιαβάζομε ένα αρχαίο ποίημα σημαίνει ότι ξαναβρίσκουμε έναν κόσμο πια χαμένο. η ιστορία– είναι παρών. νιότη παρέρχονται κι εγώ κοιμάμαι μόνη. η οποία.). εν τω μέσω της νυκτός. και όμως. κι αυτήν τη γυναίκα. Βρισκόμαστε στην άνοιξη. που σημαίνει τόσον “και” όσον και “αλλά”. δεν μπορεί να κοιμηθεί και λέγει τη θλίψη της που στο κρεβάτι της είναι μόνη. Τί λέγει λοιπόν η Σαπφώ. Ουδείς νεότερος μεταφραστής. και η ώρα περνά. η ίδια η Σαπφώ ομιλεί. ήδη στον Όμηρο.6 Πρέπει τέλος να κάνω μνεία του συνδέσμου δε. σαν να είχε κοιμηθεί με τον πατέρα του ή τον αδελφό του. όπως λέγομε. Είναι το μέσον της νύχτας και η Σελήνη έχει ήδη δύσει. Ένα από τα περίφημα ποιήματα που η ύστερη Αρχαιότητα απέδιδε στον λυρικό ποιητή Ανακρέοντα αρχίζει ως εξής: “μεσονύκτιος ποτ' ώραις”. τόσο κατηφρόνησεν της εμής ώρας. Λυρικό ποίημα. αλλά η ώρα ως υποδιαίρεση της διάρκειας της ημέρας. η ώρα περνά.5 στίς ώρες του μεσονυκτίου. αφού με αφετηρία αυτήν την ένδειξη θα μπορούσαμε σχεδόν να προσδιορίσομε την εποχή της σύνθεσης του ποιήματος. χωρίς να θέλει ή να πρέπει να επιλέξει ανάμεσα τους: την εποχή του έτους. η Σαπφώ που γεννήθηκε γύρω στα 612 στη Λέσβο.. είναι συνεπώς για τους ανθρώπους ο ανθός της νιότης.4 Ο μεταφραστής θα αποδώσει τη λέξη “αβίαστα” ως [ώρα στα νέα ελληνικά και] heure στα γαλλικά (μέσω του λατινικού δανείου hora). Όμως η κορύφωση της έντασης του ποιήματος είναι ακριβώς αύτη η λέξη που συνδυάζει περισσότερες της μιας σημασίες. Ένας σύγχρονος μας δεν βλέπει τί σημαίνει αυτό. την ψυχική κατάσταση του ποιητή. τη νιότη μου. διότι την άνοιξη –και μάλιστα στην αρχή της– οι Πλειάδες δύουν πριν από τα μεσάνυχτα· όσο περισσότερο προχωρεί το έτος. έναν κόσμο τώρα σκεπασμένο από την αδιαφορία του “πολιτισμού” μπροστά στα στοιχειώδη και θεμελιώδη. αφού η Σελήνη έδυσε πριν από τα μεσάνυχτα. Είναι βεβαίως και η ώρα. την ομορφιά μου. απ' όσο ξέρω. τόσο δύουν αργότερα. το γεγονός ότι ήμουν ώριμος να με συλλέξει σαν έναν ωραίο ερωτικό καρπό. τη Σελήνη και τις Πλειάδες να έχουν ήδη δύσει..μπορούσε να αποδοθεί κάπως έτσι: . καταλήγει: Ο Σωκράτης είναι υβριστής.

λέγει ότι δίστασε μεταξύ των δύο σημασιών της λέξεως έργον (νεοελλ. τον Μαραθώνα. της Αιγύπτου από τον Καμβύση. ότι ο νεότερος μεταφραστής είναι αναγκασμένος να επιλέξει και να προτιμήσει. τα αγάλματα και τα αφιερώματα των Kελφών. δεν μπορούσε να μην αντιληφθεί και το άλλο νόημα του γελάω. αφού δεν υπάρχει κανείς στο κρεβάτι της. τον θείο Αιθέρα. έργα είναι τα πραχθέντα.) έργο και κατόρθωμα. εργάζομαι. την εποχή των ερώτων–. Η μεγαλοφυΐα της Σαπφούς έγκειται και στην επιλογή ακριβώς αυτής της λέξεως. αυτήν την ατέλειωτη μαρμαρυγή των κυμάτων στο φως του μεσημεριού. Όταν και σήμερα. όσον και τα έργα και οι εργασίες (Ησίοδος. Ο Ηρόδοτος λέγει. τις Πλαταιές. Ζευς του φωτός. στην εξαιρετική Εισαγωγή του σε αυτό το βιβλίο του Ηροδότου στην έκδοση Bude. η έννοια εποχή/άνοιξη της λέξεως ώρα θα ήταν πολύ λιγότερο επιτακτική). που βρίσκουμε στο επίθετο Ζευς γελέων. Ο Ηρόδοτος ομιλεί προφανώς τόσο για τα έργα και τις εργασίες –τα τείχη της Βαβυλώνος. αλλά οι βάρβαροι. Ελλήνων ή βαρβάρων. την ώρα που παρέρχεται και τη νεότητα της Σαπφούς που μάταια αναλώνεται. οι λαμπροί. λαμπερή. βλέπουμε ιδίοις όμμασιν αυτό το ανήριθμον γέλασμα. καρφωμένος στον βράχο του επικαλείται ως μάρτυρα των πόνων που άδικα υφίσταται (στ. όπως στα χρόνια του Αισχύλου. Ο Λεγκράν (Legrand). είτε πρόκειται για ειρηνικά έργα είτε πρόκειται για έργα με τα οποία και διά των οποίων επολέμησαν οι μεν προς τους δε. στο 1ο βιβλίο των Ιστοριών του. Όταν ο Προμηθεύς. όπως και στην περίπτωση της ώρας της Σαπφούς. στον Προμηθέα. Όμως στην πραγματικότητα δεν πρέπει να προτιμήσουμε. Και σήμερα ακόμη λέμε: Τί γελαστή αυτή η μέρα! Είναι γελαστή. τις πηγές των ποταμών και τις πνοές των ανέμων. *** Αδιαίρετη πολυσημία και στον Αισχύλο.com 5 . οι επιφανείς. Kεν θα συζητήσουμε αν είχε δίκαιο ή άδικο· θα διαπιστώσουμε απλώς. καλεί επίσης το: ποντίων τε κυμάτων ανήριθμον γέλασμα Ας αφήσουμε τον πλούτο των τρόπων (έχουμε συγχρόνως προσωποποιία και υπαλλαγή· αναρίθμητα είναι τα κύματα και όχι το γέλιο τους) για να περιορισθούμε στη λέξη γέλασμα. 89 επ. εργασίες. διότι είναι ηλιόλουστη. και πιθανώς μια ετυμολογική συγγένεια με το γέλας. ότι εκθέτει την ερευνά του. βρισκόμαστε στη θάλασσα. Εργα και ημέραι). Υπάρχει συνεπώς μια έντονη αρμονική του γελάσματος. Έργα (έργον > εργάζομαι. επιτελώ7) είναι τόσον οι πράξεις και τα κατορθώματα. και ειδικά στο Αιγαίο. ή στην ιωνική φυλή Γελέοντες. είτε αυτή καταλήγει σε ένα αποτέλεσμα ξεχωριστό από το έργο (η ποίησις του Αριστοτέλους) είτε αξεχώριστο Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. τη γέφυρα του Ξέρξη στον Ελλήσποντο– όσο και για τα κατορθώματα: την κατάκτηση της Ασίας από τον Κύρο. Στην πραγματικότητα. λάμψη. σπινθηροβόλημα. ακούοντας ή διαβάζοντας τον στίχο. αν δεχθούμε να ξαναδώσουμε στη λέξη τη σημασία της και ως ουσιαστικού και ως μετοχής.) τη μητέρα του Γη. να μη χάσουν τη φήμη τους. Θα το μεταφράσουμε αναγκαστικά με τη λέξη γέλιο.ξεκίνημα του χρόνου μετά τον χειμώνα. αν αποκαταστήσουμε τη σημασία του ποιείν/πράττειν ως την ανθρώπινη δραστηριότητα στην ιστορία. Όμως ένας αρχαίος Έλληνας. και εξηγεί γιατί προτίμησε το δεύτερο. τη Σαλαμίνα. έργα και κατορθώματα μεγάλα και θαυμαστά που πραγματοποίησαν άλλα οι Έλληνες. τους πολέμους του Kαρείου. Τα περιγράφει και τα δυο και λέγει: έργα μεγάλα και θωμαστά. νεοελλ. *** Η πρόζα του Ηροδότου μας προσφέρει και άλλο παράδειγμα. ώστε αυτά που έκαναν οι άνθρωποι να μη σβηστούν με την πάροδο του χρόνου και ώστε μεγάλα και θαυμαστά έργα. το φάσμα σημασιών της οποίας διαφωτίζεται και εμπλουτίζεται από το υπόλοιπο ποίημα (χωρίς τη μνεία της δύσης των Πλειάδων.

Όλα αυτά ανήκουν στο ποιείν/πράττειν. αλλά μπορεί και να μεταφέρει σύννεφα και να σκοτεινιάζει τον ουρανό. φρόνημα. στην κορυφή του λόφου. Μεταφράζω αμέσως: το πάθος για τη Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. σαν κι αυτό. από τις πολλές παραπομπές της λέξης. τίποτα όμως δεινότερον του ανθρώπου”). αλλά και ο θαυμαστός. δεν γνωρίζουμε ήδη. εκτεθειμένα σε όλους τους ανέμους. #εινός είναι ασφαλώς ο φοβερός. τας αστυνόμους οργάς. δεν ξέρω τί να διδαχθώ. δεδομένα κατηγορήματα του ανθρώπου· ο άνθρωπος τα εδιδάξατο. αλλά ο αρχαίος ακροατής δεν ήταν υποχρεωμένος να επιλέξει. πράγμα που θα επιχειρήσουμε τώρα.com 6 . Η αυτοπαθής διάθεση του απλού ρήματος διδάσκω περιέχει μια φιλοσοφική σκέψη απαράμιλλης τόλμης. γράφοντας: σαν τον άνεμο· ventée ή windy δεν θα πήγαινε προφανώς καθόλου. τον περισσότερο χρόνο διαφανής. Προφανώς όμως εδώ ο Σοφοκλής δεν ομιλεί για μια ανεμοδαρμένη σκέψη. Ο άνθρωπος δεν “έχει” τη γλώσσα και τη σκέψη· τις έδωσε ο ίδιος στον εαυτό του. ευθύς εξαρχής. τα δίδαξε ο ίδιος στον εαυτό του. ο άνθρωπος διδάσκει στον εαυτό του κάτι που δεν γνωρίζει.από αυτήν (η πράξις). το οποίο αποκαλεί ανεμόεν. με οποιονδήποτε τρόπο. ότι η λέξη δεινός τότε μόνο είναι δυνατόν να κατανοηθεί πλήρως. λέγει ο Όμηρος Ίλιον ανεμόεσσαν (Γ 305). που όμως παρέμεινε χωρίς συνέχεια επί είκοσι πέντε αιώνες. Το κυριότερο μέρος της εξήγησης της σημασίας της λέξεως δεινόν αρχίζει με τον στίχο 353. μια στιγμή είναι εδώ και σχεδόν αμέσως μετά είναι εκεί· και είναι σαν το φυσικό στοιχείο. Ο Σοφοκλής διαρρηγνύει αυτήν τη φαινομενικά αναμφίλεκτη λογική και καταφάσκει σαφώς αυτό που αποκάλεσα πρωταρχικό κύκλο της δημιουργίας: η δραστηριότητα προϋποθέτει τα “αποτελέσματα” της. Εδώ η περίπτωση είναι αντίστροφη αυτών που συναντήσαμε ως τώρα. Συνελάμβανε όλες τις σημασίες όταν άκουγε τη λέξη. δεν έχω ανάγκη να το διδάξω στον εαυτό μου. να το διδαχθώ· αν δεν το γνωρίζω. δυνατή και βίαιη· και είναι επίσης. Ο Σοφοκλής συνεχίζει υποστηρίζοντας ότι ο άνθρωπος εδιδάξατο. Στα γαλλικά ή στα αγγλικά θα πρέπει να αδυνατίσουμε την εικόνα. ο Σοφοκλής λέγει ότι ούτος ο ίδιος εδίδαξε στον εαυτό του (εδιδάξατο. όταν ακούσουμε ολόκληρο το χορικό της Αντιγόνης. η δε περιγραφή τους είναι το έργον. *** Ας δούμε τώρα άλλα δυο παραδείγματα από τον Σοφοκλή στο Στάσιμον της Αντιγόνης που αρχίζει με το περίφημο “πολλά τα δεινά κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει”8 (“πολλά είναι τα δεινά. αυτός που προκαλεί το δέος. σαν τον άνεμο. το έργο και το κατόρθωμα συγχρόνως του Ηροδότου. Η γλώσσα και η σκέψη δεν αποτελούν “φυσικά”. Ξέρουμε τί είναι άνεμος. σαν τη ναυμαχία της Σαλαμίνος. εξ ου και μαθαίνει αυτό που πρέπει να διδαχθεί. Ο Πλάτων θα έλεγε: πώς μπορώ να διδάξω κάτι στον εαυτό μου. Αν αυτό το κάτι το γνωρίζω. Μιλώντας για τον άνθρωπο. πρέπει να απορρίψουμε ένα μέρος και να κρατήσουμε ένα άλλο. το ανεμοδαρμένο Ίλιον· βλέπουμε τα ψηλά τείχη της Τροίας. Τώρα. Ο νεότερος μεταφραστής είναι υποχρεωμένος να επιλέξει ανάμεσα στις πολλαπλές σημασίες του δεινός και επιλέγει συνήθως κάτι μεταξύ θαυμαστού ή φοβερού. χωρίς να προβούμε στη διαύγαση του ουσιώδους πυρήνα αυτού του χορικού. αυτός που διακρίνεται σε κάποια απασχόληση ή τέχνη –μπορεί να είναι δεινός κολυμβητής ή ρήτωρ– υπερέχει σε βαθμό που προκαλεί δέος και θαυμασμό. όπως και ο συγγραφέας όταν την σκεπτόταν. Η σκέψη είναι άκρως κινητική. τις δημιούργησε για τον εαυτό του και τις δίδαξε στον εαυτό του. φθέγμα. Επί παραδείγματι. Θα πούμε μόνο. ένα ωραιότατο έργο. “εδίδαξε ο ίδιος στον εαυτό του”. είναι ο πανίσχυρος. Είναι αδύνατο να συλλάβουμε το συγκεκριμένο σε αυτήν τη λέξη σημασιακό σμήνος. και τη σκέψη. Και πράγματι αυτό λέγει: δεν μπορούμε ποτέ να μάθουμε κάτι που. ρήμα στο όποιο θα επανέλθω) τη γλώσσα.

η παρόρμηση. διότι πώς οι ορμές ή οι ενορμήσεις θα μπορούσαν να οδηγήσουν στη θέση νόμων. Εδώ συναντούμε για πρώτη φορά τη ρητή διατύπωση αυτού που θα αποτελέσει ένα από τα μεγάλα θέματα της κλασικής πολιτικής φιλοσοφίας. Επιμένουμε στο αστυνόμους οργάς. Οργή. μέσα στη διανοουμενίστικη ξηρασία που μαστίζει αυτόν τον χώρο εδώ και δυο αιώνες· διότι. παραπέμπουν όλα σε μια κεντρική ιδέα: την ιδέα της αυτοδημιουργίας του άνθρωπου. οι επιθυμίες. Αστυνόμος).] αστυνόμους οργάς. να ασχολούνται με την εδραίωση της φιλίας μεταξύ των πολιτών (που δεν είναι μια ωχρή κοινή φιλία. Αστυνόμους προέρχεται από το άστυ. αναφέρει. οργή είναι η ενόρμηση.9 Όταν ο Σοφοκλής ομιλεί εδώ περί οργών. να πάρουμε ένα και να αφήσουμε τα άλλα. διότι όπου υπάρχει φιλία δεν έχουμε ανάγκη δικαιοσύνης. με θετικές διατάξεις. αν και δεν τις εξερευνήσαμε όλες. Εδώ. που θα μπορούσαν να συνθέσουν ένα φιλοσοφικό σύγγραμμα. Το να είναι κανείς δεινός σημαίνει να παρουσιάζει στην ενεργό σύνδεση τους όλα τα κατηγορήματα που κατονομάζει ο ποιητής και τα οποία. στο κείμενο όμως δεν τίθεται θέμα γεννήσεως. Όλα αυτά. αλλά η συν-πάθεια. τα αμοιβαία πάθη και αισθήματα των μελών της κοινότητος. Όμως πρέπει να ξέρουμε τι είναι λεξικό. τοποθετημένα το ένα δίπλα στο άλλο. Η λέξη οργή έχει κι αυτή πολλές σημασίες και. απ' όπου γεννώνται οι πόλεις”. “για να θεσμίσεις ένα λαό”. Η διατύπωση μπορεί να θεωρηθεί υπέρογκη. πράγμα που απαιτεί τουλάχιστον ότι οι νόμοι θα το λαμβάνουν υπ' όψιν τους.com 7 . αποβλέπει σε αυτό που αποτελεί το ουσιώδες στοιχείο της ζωής των πόλεων και που είναι. μας δίνει: "the feelings of law-abiding" ή "social life" (αλλά. Αυτές τις ενορμήσεις που ωθούσαν προς την κατεύθυνση της συγκροτήσεως κοινωνικών συνόλων.. ο Σοφοκλής το λέγει σε τρεις λέξεις: εδιδάξατο [. ήδη από τον Πλάτωνα μέχρι και του Ζάν-Ζάκ Ρουσσώ (Jean-Jacques Rousseau) συμπεριλαμβανομένου.θέσμιση των πόλεων. Μια λέξη δεν είναι ένα πακέτο με διάφορα είδη μπισκότα. μαθητεία. εξακολουθεί λέγοντας: η παροιμία έχει δίκαιο. τις υπέβαλε σε νόμους και έτσι συγκρότησε πόλεις. Όπως κάθε λεξικό. υπεράνω όλων.v. To Liddell-Scott. θεωρούμενα στην ουσία τους. ακόμη μια φορά. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. μεταφράζει το αστυνόμοι οργώ ως "social dispositions"). είναι υποχρεωμένο να προχωρήσει σε χωρισμούς και να αποδώσει κατά τρόπο μονοσήμαντο. η [νεοελλ. Η έκφραση αστυνόμους οργάς εκ πρώτης όψεως αποτελεί αντίφαση ή οξύμωρον. το ταμπεραμέντο. οι μεταφραστές είναι υποχρεωμένοι να επιλέξουν ή να επινοήσουν κάτι. η έφεση. Kεν μπορούμε συνεπώς να κατανοήσουμε τη λέξη δεινός παρά μόνο με αφετηρία αυτό το σύνολο των σημασιακών δυνατοτήτων που προσπαθήσαμε να διαυγάσουμε. η ανεπίσχετη ώθηση. στην κατάστρωση της πολιτικής της παιδείας των πολιτών. και τα ήθη είναι κατ' ουσίαν η διαπαιδαγώγηση των παθών. γράφει: “οι ορμές. η ροπή. αν θέλουμε. και να το χρησιμοποιούμε κατάλληλα. η διάθεση. Ο άνθρωπος διαπαιδαγώγησε τον εαυτό του μετασχηματίζοντας τις ενορμήσεις του. θέμα που περιέπεσε εν συνεχεία στη λήθη. τις σχημάτισε και τις μετασχημάτισε. διότι η έκφραση είναι σημαντική και από απόψεως ιστορικής. πρέπει πρώτα να του αλλάξεις “τα ήθη”. Είναι η λέξη που δίδει οργάω και οργασμό. Ο Αριστοτέλης που καταδίκασε τον κομμουνισμό στα ίδια αυτά Πολιτικά. η αυθόρμητη. η ενόρμηση.. η τάση. ώστε να καταστούν θεμέλια και ρυθμιστές των πόλεων. που είναι συνήθως η πόλις. όπως λέγει ο Ρουσσώ. όταν λέγει κοινά τα φίλων.v. οφείλουν. Λέγει όμως ο Σοφοκλής εδιδάξατο. για το βέλτιστο ή για το χείριστο. στην έκδοση Budé. Ο Μαζόν (Mazon). Ο Αριστοτέλης ομιλεί περί φιλίας στα Πολιτικά του· οι νομοθέτες. εδώ όμως τονίζεται και ο νόμος που θέτει την πόλη και ο νόμος που τη διέπει ως πολιτική μονάδα. από τα οποία μπορούμε. με την εντονότερη σημασία της λέξεως). s. παραπέμποντας στο στίχο (s.] οργή. ο άνθρωπος τις υπέβαλε σε διαπαιδαγώγηση και. Οργή είναι η ορμή. και προσδίδει έτσι στο ρήμα μια πρόσθετη σημασία.

θνητών και αθανάτων. Μόνος μεταξύ των όντων. διότι δημιουργεί και δημιουργεί τον εαυτό του. ξένες για την Ελλάδα του 5ου αιώνος. Κατασκευάζουν. Του έρωτα που ενεδρεύει στα τρυφερά και απαλά μάγουλα της νεανίδος (εν μαλακαίς παρειαίς νεανίδος εννυχεύεις). Το δεύτερο περίφημο χορικό της Αντιγόνης. και συνεχίζει: Νικά δ' εναργής βλεφάρων ίμερος ευλέκτρου νύμφας Ο Μαζόν μεταφράζει. Ο χορός υμνεί τη δύναμη του ανίκητου Έρωτα (ανίκατε μάχαν). είναι δεινότερος. η ετερότητα του σε σχέση με τους θεούς καθίσταται έκδηλη. ώστε κυριάρχησε σχεδόν τελείως στην ευρωπαϊκή ερμηνεία αυτής της σύλληψης του 5ου αιώνος. όπως το δείχνουν οι τελευταίοι στίχοι αυτού του χορικού. εισαγόμενη με το γαρ. Είναι αυτό που ήσαν εξ υπαρχής και που θα είναι εσαεί. Προσπάθησα. και πρέπει να ψάξουμε –αν εν πάση περιπτώσει πάρουμε τον ποιητή στα σοβαρά– κατά ποία έννοια μπορεί να είναι. Και αν κανείς πει ότι αυτή η διαύγαση του κειμένου εισάγει ιδέες σύγχρονες. τον άνθρωπο. Ο Σοφοκλής δεν ήταν ασεβής. ούτε ο Ήφαιστος πιο επιδέξιος τεχνίτης. όσο και τα δυνάμει στοιχεία τα ενυπάρχοντα στον Θουκυδίδη. αφιερωμένο στον έρωτα. αν λάβουμε υπ' όψιν τον αποφασιστικό χαρακτηρισμό που εισάγει ο ποιητής ευθύς εξαρχής και στην ίδια φράση. αυτή δε η συλλογή περιλαμβάνει ένα μοναδικό μέγιστο στοιχείο. Οι θεοί τίποτα δεν εδιδάξαντο. να σκιαγραφήσω τις τεράστιες συνέπειες αυτής της φράσεως. Ο άνθρωπος είναι δεινότερος κάθε άλλου φυσικού πράγματος. εδώ και δέκα χρόνια. αυτοαλλοιώνεται. όπου εμφανίζεται ο όρος δεινός: Πολλά τα δεινά. ο οποίος εγκαταλείπει τη σκηνή απειλώντας τον (θα αυτοκτονήσει λίγο μετά).θα βρει.10 Συνοψίζω εδώ το ουσιώδες. κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει. Μια αντίρρηση στην απόφανση αυτή του Σοφοκλέους μας έρχεται αμέσως στη σκέψη· πώς μπορούμε να πούμε ότι ο άνθρωπος είναι πιο δεινός από τους θεούς. και ούτε άλλαξαν. Έτσι. ούτε ο Έρμης ταχύτερος. Τα δεινά. θνητός.11 διαφωτίζει άλλες όψεις της ποιητικής δημιουργικότητος της αδιαίρετης πολυσημίας. Ο άνθρωπος όμως. ας θυμηθεί τις “ανθρωπογονίες” του Kημοκρίτου και μερικών μεγάλων σοφιστών. ο Σοφοκλής δεν λέγει ότι ο άνθρωπος είναι καλύτερος ή ισχυρότερος από αυτούς. δίδεται με το υπόλοιπο του χορικού που απαριθμεί και χαρακτηρίζει τα πολλαπλά κατορθώματα του ανθρώπου. όπως ξεκάθαρα σημαίνεται με το αυτοπαθές ρήμα εδιδάξατο. Και η απάντηση. που είναι φυσικοί διότι αυτός είναι υπερφυσικός. στην έκδοση Βudé: “Ποιος λοιπόν θριαμβεύει εδώ. φτιάχνουν. Τώρα.com 8 . την πλήρη δικαίωση της. Ο αθηναϊκός 5ος αιώνας έδειξε χειροπιαστά την ιδέα της ανθρώπινης αυτοδημιουργίας — και έπρεπε να επέλθει η ήττα της Αθήνας στον Πελοποννησιακό πόλεμο και η πλατωνική αντίδραση για να πνιγούν και να ταφούν αυτά τα σπέρματα. συνδυάζοντας πάντοτε από τα ήδη υπάρχοντα. θα έλεγε κανείς με τρόπο σχολαστικό. και τίποτα δεν έκαναν για να την αποκτήσουν ή να τη μεταβάλουν. Η δύναμη τους είναι ένα αμετάβλητο κατηγόρημα της φύσεως τους. Και είναι ηλίου φαεινότερη: Αυτό που χαρακτηρίζει τη δεινότητα του ανθρώπου είναι εκείνος ο συνεχής και τεράστιος μετασχηματισμός των σχέσεων του με τη φύση. πιστεύω. Έρχεται μετά τη διαμάχη μεταξύ του Κρέοντος και του γιου του Αίμονος. Είναι Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. τόσο στην Αρχαιολογία του όσο και στον Επιτάφιο λόγο του Περικλέους. αλλά και των θεών. σε άπειρη απόσταση από τη δύναμη των θεών. αλλά και με τη “φύση” του. και είναι βέβαιο πως ένα αθεϊστικό κείμενο δεν θα βραβευόταν στα Kιονύσια. Κι αύτη η αντίδραση ήταν τόσο ισχυρή. σχηματίζουν μια συλλογή. Η Αθήνα δεν θα γίνει σοφότερη. Είναι όμως δεινότερος.

com 9 . προορισμένης για το κρεβάτι του συζύγου της· το κείμενο ομιλεί για τη νεόνυμφη. μεταφράζει: "desire breaming from the eyes". ο πόθος· εναργής: σ' ένα φιλοσοφικό κείμενο θα μεταφράζαμε προφανής. ερωμένη του αδελφού του: [.προφανές πως είναι η επιθυμία των ματιών της παρθένου που προορίζεται για το κρεβάτι του συζύγου της. η εκτυφλωτική επιθυμία. εκφράζει την ίδια κατάσταση σε μια υπέροχη σελίδα της Αναζήτησης. η επιθυμία. Αλλά –σχεδόν απροκάλυπτα. Ένας μέγας ποιητής της νεότερης πεζογραφίας. συνεπώς για την επιθυμία προς τη νεαρή γυναίκα. έπνιξε μια βαθιά αναπνοή. της οποίας η νεαρή κόρη είναι το υποκείμενο· ο Μαζόν κρατεί την αμφισημία.είναι το καλό. στα βάθη του μπούστου της. ευ. που αγγίζει το τέλος της ζωής του– για την υπόθεση Ντρέυφους και για την άνοδο του αντισημιτισμού. καθώς η προχωρημένη ήδη ηλικία του είχε αφαιρέσει είτε την ηθική βούληση. εντείνοντας την επιθυμία και εξασθενώντας τους μηχανισμούς που συντελούν στην συγκάλυψη της– μόλις ο Σουάν. η οποία δίδει αργυρός (και argentum. από αδιαφορία για τη γνώμη των άλλων. των ματιών. Η επιθυμία προέρχεται από τα μάτια της νεαρής γυναίκας και κατευθύνεται προς τα μάτια της νεαρής γυναίκας. Μένει η γενική βλεφάρων.. όσο και για την επιθυμία “για” τα μάτια της. Μονομιάς ξέφυγε από τον ίλιγγο που τον είχε πιάσει. στα λατινικά) και υποδεικνύει τη λάμψη.” Όλα πρέπει να τα ξαναπιάσουμε από την αρχή. υπερισχύει· ίμερος. πράγμα που μεταφράζει κατά λέξιν και πιστά το εύλεκτρος. ο αφηγητής συνομιλεί με τον Σουάν –έναν Σουάν πολύ άρρωστο. γυρνώντας. όταν περνά ο βαρώνος ντε Σαρλύ και αρχίζει τις υπερβολικές διαχύσεις και φιλοφρονήσεις προς τη μαρκησία ντε Συρζίς. που τον βασανίζουν. Πρέπει να πούμε τα πράγματα με τ' όνομά τους. που εντούτοις δεν έχει μάτια στην άκρη των μαστών. ο Προύστ (Proust). αν και ενοχλημένη. Kεν πρόκειται περί μιας λογοδοσμένης παρθένου. βύθισε ένα βλέμμα προσεκτικό. σε αυτήν τη δειλή και βικτωριανή μετάφραση. έστειλε ένα χαμόγελο κι έτεινε το χέρι της στον Σουάν που είχε σηκωθεί για να τη χαιρετήσει. Ας το πάρουμε λέξη προς λέξη αυτό το παράθεμα: Νικά. που τα μεθούσε το άρωμα της γυναίκας. είδε το στήθος της από πολύ κοντά κι από ψηλά. την πρωτοτυπία και τη λεπτότητα των Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. πρόκειται συνεπώς για την επιθυμία. σχεδόν επίφροντι. και οι Αρχαίοι δεν φοβούνταν να το κάνουν. είτε τη σωματική δύναμη. χάριν της εσπερίδος–. σκίρτησαν σαν πεταλούδα έτοιμη να πετάξει για να σταθεί πάνω στο λουλούδι που ξεχώρισε. εναργής. Των ματιών τίνος. αισθάνεται να την κοιτάζουν εκεί και ταράσσεται από αυτό το βλέμμα. εδώ όμως πρόκειται για κάτι πολύ περισσότερο· η λέξη εναργής προέρχεται από τη ρίζα της λέξεως αργός. και τα ρουθούνια του. απορροφημένο. και εν πάση περιπτώσει για την κοπέλα σε ώρα γάμου. Βλεφάρων ευλέκτρου νύμφας. Αυτή είναι η διπλή πραγματικότητα της επιθυμίας. που είναι δηλαδή καλή στο κρεβάτι και για το κρεβάτι — καλοκρέβαττη θα λέγαμε εύκολα στα νεοελληνικά. To Liddell-Scott. τόσο η επιθυμία είναι καμιά φορά μεταδοτική. σοβαρό. και η ίδια η κυρία ντε Συρζίς.] η μαρκησία.. Επιθυμία τίνος. είναι ο νικητής. Κατά τη διάρκεια της εσπερίδας στους “κήπους της λεωφόρου Γκαμπριέλ”. όπως το δείχνει ο επιθετικός προσδιορισμός εύλεκτρος. Μια εύλεκτρος γυναίκα είναι μια γυναίκα της οποίας το κρεβάτι είναι καλό. και η μαρκησία. τη λαμπρότητα. που είναι όμως σημαντικό να διασαφήσουμε.12 Ο Σουάν βυθίζει το βλέμμα του στο κορσάζ της μαρκησίας –που εύκολα μπορούμε να υποθέσουμε ότι είναι ντεκολτέ. παραπέμποντας στον στίχο. Λέκτρον είναι το κρεβάτι. καθώς έσφιγγε το χέρι της μαρκησίας. το φως· ίμερος εναργής είναι συνεπώς η έκδηλη. στο μέγαρο της πριγκίπισσας ντε Γκερμάντ. Ας επισημάνουμε εδώ την ακρίβεια. Πρόκειται τόσο για την επιθυμία “της” νεαρής γυναίκας. και που την παραθέτω για να δείξω μια ακόμη φορά τον Γολγοθά του καλού σύγχρονου μεταφραστή.

Αυτή η δοτική είναι οργανική. μας φάνηκαν ότι δικαιολογούν την παρουσία τους στα έσχατα αυτά Σταυροδρόμια. Bστόσο αφ' ενός το γεγονός ότι αυτές οι “Σημειώσεις” συμπεριλαμβάνονται στους δύο πίνακες των έργων του που βρέθηκαν. σχεδόν επίφροντι– αλλά και τη συσσώρευσή τους για να φθάσει στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Ο Οδυσσεύς. σοβαρό. όχι με την έννοια του τόπου. δεν είναι ασφαλώς στην κατάσταση ολοκλήρωσης που ο Κ. αυτή τη δοτική νόωι. ενώπιον του οποίου τα απόντα καθίστανται παρόντα.com 10 .. με αφετηρία αυτήν τη φορά τη γραμματική και όχι το λεξιλόγιο: Λεύσσε δ' όμως απεόντα νόωι παρεόντα βεβαίως Σκέψου πως τα απόντα είναι με πλήρη βεβαιότητα παρόντα νόωι. πρέπει να κατανοηθεί ως εμπεριέχων τόσο τη φαντασία όσο και τη μνήμη.τ. Ασφαλώς. Νόος. Νόωι είναι η δοτική του νους. Ζ. Ο νους μπορεί να καταστήσει παρόντα όλα αυτά τα αντικείμενα. Η πρώτη κατηγορία δεν φέρει κανένα διακριτικό σημείο. κι εδώ η λέξη σημαίνει αναμφισβήτητα σκέψη ή πνεύμα. σ. της οποίας εξ ορισμού το αντικείμενο είναι ένα πράγμα απλώς και αμέσως παρόν. [Μέρος Ι . (Σ.Μέρος ΙΙ] (Σημειώσεις) * Ανέκδοτο. ένα μαθηματικό θεώρημα. όπως τα γαλλικά.τ.Ε. μπορεί να είναι μια ανάμνηση. είναι η ικανότητα να φέρουμε στο παρόν με απόλυτη βεβαιότητα αυτό που δεν βρίσκεται εδώ. και αφ' ετέρου η πρωτοτυπία του θέματος που πραγματεύονται. (Σ. αλλά του υποκειμένου. αντιλαμβάνομαι.] Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. ένα φίλο του.τ. Αθήνα 1998. στον στίχο αυτόν του Παρμενίδου. *** Ο Παρμενίδης μιας προσφέρει ένα διαφορετικό παράδειγμα σημασιακού πλούτου.. ο οποίος μεταφράζει το νόωι ως Vemehmen. Αυτό το κείμενο. γνώρισε (κατάλαβε) τη σκέψη.Μ. ενώ η δεύτερη και η τρίτη φέρουν αντιστοίχως τα διακριτικά σημεία Σ. “πολλών ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνω”. Ο Χάιντεγκερ πλανάται μέσα στη μανία του να αποπλατωνίσει τους προσωκρατικούς όρους. η ύπαρξη ανθρώπων από αμνημονεύτων χρόνων. τα απόντα γίνονται παρόντα “για” τον νου· είναι δοτική αντικειμενική.. “αυτό που δεν βρίσκεται εδώ”. μέσω του νου τα απόντα καθίστανται παρόντα· είναι τοπική. 35-61. πνεύμα. το αντιλαμβάνομαι είναι κι αυτό μια από τις πρώτες σημασίες του νοείν. Lex carrefours du labyrinths VI. To τμήμα που αναφέρεται στη Σαπφώ έχει εκδοθεί σε ελληνική απόδοση του κ.επιθέτων του Προύστ –βλέμμα προσεκτικό. for the sake of). Καστοριάδης θα ήθελε να του δώσει. Πώς να μεταφράσει κανείς σε μια νεότερη γλώσσα που δεν κλίνει τις λέξεις. Το απεόν.Μ. λέγει ο Όμηρος. Είναι σαφές ότι ο όρος. Εδώ ενεργοποιούνται όλες σχεδόν οι χρήσεις της δοτικής που απαριθμούνται στις γραμματικές· η επιλογή μιας εξ αυτών δεν προσφέρει μετάφραση. σε κυοφορία εδώ και είκοσι περίπου χρόνια. απορροφημένο.) [Στο κείμενο αυτό υπάρχουν τρείς κατηγορίες υποσημειώσεων: του συγγραφέα. και Σ. ήδη από τους πρώτους στίχους της Οδύσσειας. αντίληψη. Λορεντζάτου στο Μνημόσυνο για τον Κορνήλιο Καστοριάδη από τον Ζήσιμο Λορεντζάτο.Ε.) — Figures du pensable. αλλά καθόλου η μόνη. είναι μια ερμηνεία-ακρωτηριασμός. Μία μεταξύ άλλων επιπλέον κακοποιημένη φράση από τον Χάιντεγκερ. του Γάλλου εκδότη και του Έλληνα μεταφραστή.τ. καθίστανται παρόντα στον νου· είναι χαριστική (χάριν του. αφού αυτό το “καθίσταται παρόν” αποβλέπει στον νου· και είναι ασφαλώς κατ' εξοχήν υποκειμενική: τα απόντα είναι παρόντα “στον” νου. με αφετηρία το παραπάνω ποιόν του. τον τρόπο του σκέπτεσθαι. έστω και φυσικώς απόντα. Η φράση του Παρμενίδου σε αυτήν τη μετάφραση γίνεται άμεσος παραλογισμός· πώς τα απόντα μπορούν να είναι παρόντα μέσω της αντίληψης. όσο και ο ιδιαίτερος φωτισμός του. Νόος σημαίνει ακριβώς σκέψη. ένα απόν πρόσωπο. Παρίσι 1999.

σημ. όπου η λέξη δασύνεται.τ.κ. Χ.Ε.) 4 Από εδώ και στο εξής.Ε. 781-800. (Σ. Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο.) 5 Carmina Anacreontea. 11-32. Αθήνα 1993. εξ ου και γερμ. (Σ. West. Ιφιγένεια εν Αυλίδι 8 “Σείριος εγγύς της επταπόρου Πλειάδος”. (Σ.τ. (Σ. καταδύομαι).Μ. Σκώτος στρατηγός.. η ορθογραφία αυτής της λέξης αποδίδεται σύμφωνα με την αττική διάλεκτο.) 12 Bibliothèque de la Pléiade.τ. συναντά τρεις μάγισσες που του προλέγουν ότι θα γίνει βασιλιάς της Σκωτίας. (Σ.Μ. Πρόκειται για τον περίφημο μονόλογο του Μάκβεθ στην Πέμπτη Σκηνή της Ε' Πράξεως της ομώνυμης τραγωδίας. σ. και Ανθρωπολογία. στην Αρχαιότητα πρέπει να εφαίνοντο τουλάχιστον επτά αστέρια (και σήμερα υπό συνθήκες εξαιρετικής ορατότητος μπορούν να φανούν διά γυμνού οφθαλμού περισσότερα από επτά)· πρβλ. Siebengestirn. Οι μεγάλοι Ευρωπαίοι ποιητές διάλεξαν άλλους δρόμους για να φθάσουν σε αποτελέσματα συγκρίσιμα σε ένταση.τ. αττ. 2. “Η Μάγια”. (Σ.Μ. Υπενθυμίζουμε ότι ο συγγραφέας απευθύνεται στον Γάλλο (και γενικότερα ξένο) αναγνώστη. πολιτική.) 3 Ανεξήγητες αβλεψίες του συγγραφέως. και Ευριπίδου.χ. Βλ. Αθήνα 1991.τ. σ.τ. Παπαζήσης. Teubner.com 11 . Gallimard. Βλ. το οποίο βρίσκεται στον αστερισμό του Ταύρου.)] II Θέλησα να φωτίσω ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και τον τρόπο με τον οποίο ή ποίηση το χρησιμοποίησε. σελήνη· πρβλ. (Σ. δεν ξαναβρίσκονται στις νεότερες ευρωπαϊκές. 332-375. σχολιασμένοι στη μελέτη μου “Αισχύλεια ανθρωπογονία και σοφόκλεια αυτοδημιουργία του ανθρώπου”. Α.λπ. (Σ. τροποποιημένη. Εν παρόδω.τ. και ο Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. φεγγάρι<φέγγος. μέσα στο οποίο τοποθετούνται οι στίχοι πού προτίθεμαι να συζητήσω. μέσω παραγώγων κ. όχι υποχρεωτικά γνώστη της ελληνικής. κ. και τις παρατηρήσεις του Γ. Ζάννα. [Η ελληνική μετάφραση του Π. από τις Μικρές Κυκλάδες: “Η Πούλια πόχει εφτά παιδιά”. Ο Μάκβεθ. Χαβουτσά στα τεύχη 1708 και 1710 της Νέας Εστίας. (Σ.Μ.) 11 Στ. σελάννα. Λειψία 1984.τ.Ε.ο. Μιά ελάχιστα έστω συστηματική διερεύνησή τους θα ήταν έργο τεράστιο και ασφαλώς δίχως τέλος· θα προσπαθήσω εδώ να διασαφήσω εν είδει παραδείγματος μιά περίπτωση πού έχει πιστεύω γενικότερη σημασία. νεοελλ.1 Πλαγιάζω. τόμ. σε αντίθεση με την αιολική της Σαπφούς. 707. όπως η αρχαία ελληνική. 134-135. ας σημειωθεί άπαξ διά παντός ότι μας είναι πρόδηλο πως ο συγγραφέας αναφέρεται στις πηγές του ή παραπέμπει από μνήμης. Λίγο καιρό μετά. Οι σημασιακές και εκφραστικές δυνατότητες μιάς πρωτογενούς γλώσσας.τ.) 2 σελασ-να>αιολ. επιμ. (Σ. σελάνα. Αθήνα χ. 6. Πρόκειται περί ανοικτού σμήνους αστερων. Υπενθυμίζω εν συντομία το πλαίσιο του έργου. (Σ.τ.) 7 Κυρίως εν συνθέσει. στις εκτιμήσεις ωστόσο του οποίου σχετικά με τον προσδιορισμό της εποχής θα επανέλθουμε. Ύψιλον. Αφιέρωμα στον Κωνσταντίνο #εσποτόπουλο. Μ. σ. στα γαλλικά ρήμα coucher.Μ.τ. όπως και απηχήσεις στη λαϊκή ποίηση έως και τον Οδυσσέα Ελύτη.) 9 Β 1263a 30.Μ) 6 219b 10-17. (δύτης.Μ.Μ) 8 Στ. γυρνώντας μετά από μιά νικηφόρο μάχη. και συμπληρωματικά με τα υπό *. L. σ. μπορεί να επανεμφανισθεί η αρχική έννοια της ρίζας του ρήματος δύω. 33. ό βασιλιάς Ντάγκαν τον επισκέπτεται.Μ. Αλλά και σε μας σήμερα μόνο συνειρμικά. Σόδομα και Γόμορρα. (Σ. φιλοσοφία.) 10 Βλ. 205-224.τ. Σχετικώς πάντως με τις Πλειάδες.

Μάκβεθ, παρακινούμενος από τη γυναίκα του, την οποία είχε ενημερώσει για την προφητεία των μαγισσών και που θα γίνει εφεξής ο κακός του δαίμονας που οδηγεί το χέρι του, σκοτώνει τον βασιλιά στον ύπνο του και ανέρχεται στον θρόνο. Μετά από πολλά άλλα «προληπτικά» εγκλήματα, γίνεται εξέγερση στη Σκωτία, και ο στρατός, υπό την αρχηγία ενός Σκώτου ευγενούς, του Μάκντοφ, τον πολιορκεί στον πύργο του στο Ντάν-σινεν. Λίγο πριν από την πολιορκία, ο Μάκβεθ, βασανισμένος από τις μόνιμες αϋπνίες στις οποίες καταδικάστηκε και από την τρέλα στην οποία περιήλθε η λαίδη Μάκβεθ υπό το βάρος των εγκλημάτων της, ξαναεπισκέπτεται τις μάγισσες που του προλέγουν ότι δεν θα νικηθεί παρά μόνο τη μέρα που το δάσος του Μπέρναμ θα κινήσει νά 'ρθει στο Ντάνσινεν και ότι «καμιά γυναίκας γέννα δεν θα μπορέσει ποτέ να τον αφανίσει». — "Fear not till Burnam wood do come to Dunsinane" (V, 5, στ. 44-45: «μη φοβού, παρά μόνο την ώρα πού το δάσος του Μπέρναμ θά 'ρθει στο Ντάνσινεν»). Η αμφισημία που υπάρχει στα λόγια των μαγισσών είναι αντάξια των δελφικών χρησμών. Πράγματι, σε μιά στιγμή της πολιορκίας, οι στρατιώτες του Μάκντοφ, τηι προσταγήι του, αποσπούν κλαδιά από τα δένδρα του δάσους του Μπέρναμ και βαδίζουν καμουφλαρισμένοι προς το κάστρο. Έτσι αναγγέλλεται στον Μάκβεθ ότι το δάσος του Μπέρναμ βαδίζει εναντίον του. Και τέλος, κατά τη διάρκεια της τελικής μονομαχίας με τον Μάκντοφ, ο Μάκβεθ του λέγει: «Kεν σε φοβούμαι, κανένας από γυναίκα γεννημένος δεν θα μπορέσει να με σκοτώσει», για να λάβει την απαντήση: «Πέθανε τότε, μιά κι απ' την κοιλιά της [πεθαμένης] μάνας μου με βγάλανε!» Η Πέμπτη Σκηνή της τελευταίας Πράξεως της τραγωδίας, της Ε', τοποθετείται στο μέσον της. Ή Σκηνή αρχίζει με την είσοδο της λαίδης Μάκβεθ που κρατά ένα κερί στο σκοτάδι. Η λαίδη βρίσκεται υπό το κράτος ενός παραληρήματος, το οποίο, για τον θεατή, είναι απολύτως λογικό. Kιότι αυτό το παραλήρημα είναι φτιαγμένο με ανάμεικτα κομμάτια της ιστορίας, την οποία ο θεατής παρακολούθησε στις προηγούμενες Πράξεις. Η λαίδη Μάκβεθ προσπαθεί να καθαρίσει από τα χέρια της τους φανταστικούς λεκέδες από το αίμα του βασιλιά Ντάγκαν — «Ακόμα μυρίζει αίμα εδώ, και όλα τα μυρωδικά της Αραβίας δεν θα μπορέσουν ποτέ να ξεπλύνουν τούτο το χεράκι»· και μιλά στον άνδρα της λέγοντάς του «Σουτ, σουτ, πρέπει να ενεργήσουμε σιγά», και όλα τα κομμάτια αυτού του παραληρήματος τελειώνουν με μιά φρικιαστική επωδό: "What is done cannot be undone" («Ό,τι έγινε δεν ξεγίνεται»). Εισέρχονται μία κυρία της ακολουθίας της και ένας γιατρός, ο οποίος, αφού ακούσει τη λαίδη, λέγει: «Ό,τι συμβαίνει εδώ, υπερβαίνει την τέχνη μου.» Μετά από τρεις άλλες Σκηνές, η Πέμπτη αρχίζει με έναν από τους κυριότερους υπαρχηγούς του Μάκβεθ, τον Σέυτον, που έρχεται να τον δει. Ο Μάκβεθ τον ρωτά: «Τί είναι αυτή η κραυγή που άκουσα στον πύργο;» Ο Σέυτον του απαντά: "The Queen, my Lord, is dead" («Η βασίλισσα, Κύριε μου, πέθανε»). Κι έρχονται τώρα οι δέκα στίχοι του Μάκβεθ που θα συζητήσω και που αρχίζουν ως έξης: She should have died hereafter, There would have been a time for such a word Έπρεπε να 'χε πεθάνει αργότερα, που θα 'βρίσκε Και την κατάλληλή του ώρα ένας τέτοιος λόγος13 Η συνέχεια λειτουργεί κατά τον τρόπο ενός αυθόρμητου, συνειρμικού αυτοσχεδιασμού, τυπικού των μονολόγων του Σαίξπηρ και που, απ' όσο ξέρω, δεν υπάρχει πριν από αυτόν, ή τουλάχιστον δεν υπάρχει με αυτόν τον πλούτο και με αυτήν την ένταση: Tomorrow and tomorrow and tomorrow Creeps in this petty pace from day to day To the last syllable of recorded time; And
Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.com 12

all our yesterdays have lighted fools The way to dusty death. To αύριο και το αύριο και πάλι το αύριο σέρνεται με το μικρό του βήμα μέρα με την ημέρα μέχρι την έσχατη συλλαβή του εγγεγραμμένου χρόνου· Κι όλα τα χτες μας φώτιζαν τρελούς στον δρόμο τους για τη σκόνη του θανάτου. Out, out, brief candle! Σβήσε, σβήσε λιγόζωο κερί! Και τώρα έρχονται οι πέντε περίφημοι στίχοι, στους οποίους θα επιμείνω: Life's but a walking shadow; A poor player that struts and frets his hour upon the stage, And then is heard no more. It is a tale told by an idiot, full of sound and fury, signifying nothing! Σκιά πού διαβαίνει είν' η ζωή άθλιος θεατρίνος που καρπώνεται χαραμίζοντας την ώρα του στη σκηνή και πια δεν ξανακούγεται. Μιά ιστορία ιστορημένη απ' έναν ανόητο, γεμάτη θόρυβο κι οργή, δίχως κανένα νόημα. Μου φαίνεται πως βρισκόμαστε σε μιά συνειρμική διαδικασία, τυπικά σαιξπηρική. Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε πολλά άλλα παραδείγματα, ένα από τα ωραιότερα είναι ο μονόλογος του Ριχάρδου Β' στη Kεύτερη Σκηνή της Γ' Πράξεως του ομώνυμου έργου. Θα περιορισθώ στον πασίγνωστο μονόλογο του Άμλετ "To be or not to be", για να εξηγήσω τι θεωρώ συνειρμική διαδικασία. Το σημαντικό σε όλες αυτές τις περιπτώσεις δεν είναι ότι το πρόσωπο ομιλεί κατά τρόπο συγχρόνως αυθόρμητο και «φυσικό»· τούτο συμβαίνει ευρύτατα στην ελληνική τραγωδία και σε κάθε θεατρικό έργο που στέκει. Εαν ένα πρόσωπο δεν ομιλεί αυθόρμητα και «φυσικά», το έργο είναι απλούστατα κακό. Στον Σαίξπηρ όμως, τα πρόσωπα ομιλούν σαν να αυτοσχεδιάζουν κατά τρόπο που φαινομενικά συνδέεται πολύ έμμεσα με την κατάσταση, αφήνονται σ' ένα χείμαρρο ιδεών που η μιά καλεί την άλλη αναπάντεχα, και που δεν επιβάλλονται, αλλά τότε εντονότατα, παρά μόνο εκ των υστέρων. Ο Άμλετ ξεκινά με μιά αναπάντεχη ερωτήση: Να υπάρχει κανείς ή να μην υπάρχει. Αυτό είναι το ζήτημα. Και συνεχίζει: Είν' ευγενέστερο να υποφέρει κανείς ή να πάρει τ' άρματα... Περιγράφει τις αθλιότητες της υπάρξης, που λίγη σχέση έχουν με την πραγματική του κατάσταση, και φτάνει στη διερεύνηση του άλλου όρου του διλήμματος: To be or not to be... To die, to sleep - to sleep, perchance to dream, ay, there's the rub Να υπάρχει κανείς η να μην υπάρχει Ο θάνατος, ο ύπνος — να κοιμηθείς, ίσως να ονειρευθείς Αχ, εδώ είν' ο κόμπος. Ο κόμπος, το δράμα, το άγχος πού ζώνει το αδιέξοδο της ζωής. Ποιός ξέρει ποιά θα μπορούσαν να είναι τα όνειρα αυτού του ύπνου, κι αν δεν ήσαν μήπως χειρότερα από τη ζωή στον ξύπνο της; Να υπάρχεις, να μην υπάρχεις, να πεθάνεις, να κοιμηθείς, να ονειρευτείς, το όνειρο, ο εφιάλτης, αποτελούν συνειρμική συναλύσωση. Επανέρχομαι στο κείμενο του Μάκβεθ. Η βασίλισσα πέθανε — θα μπορούσε να είχε πεθάνει αργότερα, θα μπορούσε αργότερα να βρεθεί θέση για μιά τέτοια λέξη, μα όχι τώρα, όχι όταν οι καταστροφές συσσωρεύονται.
Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.com 13

Αλλά ο Μάκβεθ συνέρχεται αμέσως, ειρωνεύεται τον ίδιο τον εαυτό του· αργότερα, δηλαδή ακόμη μιά φορά, και όπως για όλους τους άλλους ανόητους, αύριο και αύριο και αύριο... Λέγομε πάντοτε αύριο, αλλ' αυτό το αύριο, αντί να είναι ο τόπος πού εκπληρώνεται η ελπίδα, δεν είναι παρά εκείνο που μας αλυσοδένει και μας αναγκάζει να συρόμεθα μέρα με τη μέρα, ως την ύστατη συλλαβή του εγγεγραμμένου χρόνου. Συλλαβή, ίσως η τελευταία λέξη του θνήσκοντος; Και εγγεγραμμένη πού; Από ποιόν; Εγγεγραμμένη εκ των προτέρων, όπως ο χρόνος που μας ορίζεται ως τον χουν του θανάτου, όπως τα λίγα λεπτά που δίδονται στον πτωχό ηθοποιό. Και από το αύριο περνά στο χθες, αφού όλα αυτά τα αύριο μεταβάλλονται, με το μικρό τους έρπον βήμα, σε χθες που εμφανίζονται, εκ των υστέρων, ως παγίδες, ως καταπακτές που εξαπάτησαν εμάς τους ανόητους, φωτίζοντας τη μόνη οδό πού μπορούμε ποτέ να πάρουμε, το δρόμο προς τη σκόνη του θανάτου. Σβήσε λοιπόν, σβήσε, κεράκι της ζωής. Και έρχονται τότε οι τρεις υπέροχες μεταφορές που γλιστρούν οι μεν στις δε και ανοίγουν, άνθη δηλητηριώδη και θανάσιμα, σε μιά κινηματογραφική κίνηση. Η ζωή, η ζωή μας, είναι μιά φευγαλέα σκιά· και είναι επίσης ένας άθλιος θεατρίνος που χαραμίζει τον χρόνο του για να εμφανισθεί στη σκηνή· κορδώνεται, κομπάζει και χειρονομεί, όμως η ώρα του σύντομα περνά και δεν ακούγεται πια· τί είν' όλ' αυτά, είναι μιά ιστορία που την εξιστορεί ένας ανόητος, παράφορη και θορυβώδης, δίχως καμιά σημασία. Περνάμε από τη μιά μεταφορά στην άλλη, σε μιά κίνηση αύξουσας ανόδου που φτάνει στο ζενίθ με την ιστορούμενη από έναν ανόητο ιστορία. Γιατί κεράκι; Μόλις μάθαμε για τον θάνατο της λαίδης Μάκβεθ, και τούτο, συνδεόμενο με αυτόν τον παλαιότατο ποιητικό τόπο, το κεράκι της ζωής που καίγεται ή σβήνεται από κάποια Μοίρα, μας υπενθυμίζει πως η λαίδη, κρατώντας το, εμφανίστηκε για τελευταία φορά στο δωμάτιο λίγο πριν σβήσει. Άλλος τόπος: η ζωή είναι διαβαίνουσα, φευγαλέα σκιά· ο Πίνδαρος είχε ήδη γράψει, με μεγαλύτερη ένταση, «σκιάς όναρ άνθρωπος», εδώ όμως ο κοινός τόπος της μεταφοράς αναζωογονείται και ανανεώνεται πλήρως από τα συμφραζόμενα, από την αρμονική της μελωδία· η μελωδική γραμμή που συνεχίζεται βρίσκεται σε αρμονική συνήχηση με τα προηγούμενα. Kιότι μόλις είδαμε στη σκηνή μιά σκιά να διαβαίνει, είναι η λαίδη Μάκβεθ, ήταν εκεί, βάδιζε παραληρούσα πριν σβήσει. Ήταν όμως και η ζωή, αυτή η σκιά που βάδιζε, η ζωή τού Μάκβεθ, ο κακός δαίμων του και η ζωή του απλώς. Ήταν αυτή που, όταν το θάρρος του, η ψυχή του εδείλιασε τη στιγμή της δολοφονίας τού βασιλιά, τον ενθάρρυνε, τον επανέφερε στην κρεβατοκάμαρα τού βασιλιά και τον έκανε να πραγματοποιήσει το έγκλημά του, αυτή ήταν που τον ώθησε να δολοφονήσει τον Μπάνκο, αυτή που τον στηρίζει όταν το φάντασμα του Μπάνκο, σκοτωμένου από τους άνδρες του Μάκβεθ, μπαίνει στην τραπεζαρία, όπου προδοτικά είχε προσκληθεί. Αυτή που πάντα τον εμψύχωνε — είν' αυτή, η σκιά που είδαμε μόλις να βαδίζει, σκιά του εαυτού της παραληρούσα. Αυτή η ζωή, poor player, πτωχέ, άθλιε θεατρίνε, που δεν σου δόθηκαν συνολικά παρά μόνο λίγα λεπτά πάνω στη σκηνή, τα λίγα λεπτά της ζωής μας πάνω στη σκηνή του κόσμου, όπου κομπάζουμε και κορδωνόμαστε. Άθλιος θεατρίνος, διότι, ό,τι κι αν κάνει, το αποτέλεσμα θα είναι άθλιο, όπως άθλια ήταν η λαίδη που είδαμε και της οποίας ο χρόνος στη σκηνή τελείωσε. Kεν θα την ξανακούσουμε να μιλάει, δεν θα ξανακούσουμε να μιλούν γι' αυτήν. Αλλά είναι ο Μάκβεθ ο ίδιος αυτός ο πτωχός θεατρίνος, του οποίου η ώρα βαίνει προς το τέλος της. Στο επίπεδο του έργου, η υπόθεση θα λήξει· απεσύρθη στο κάστρο του Ντάνσινεν, όπου πολιορκείται από τους εχθρούς του, χωρίς ελπίδα διαφυγής, η δε πρώτη προφητεία των μαγισσών πραγματοποιήθηκε με μιά αποτρόπαιη αναστροφή της αδυνατότητας σε πραγματικότητα. Στο επίπεδο του θεάματος, ο θεατής το ξέρει, το έργο βαίνει προς το τέλος του, είναι η Ε' Πράξη. Κι εκείνος που λέγει ότι η ζωή είναι ένας πτωχός
Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.com 14

δεν λέγει «ψεύδομαι». είναι ιστορία ιστορημένη από έναν ανόητο. Το παράλογο της ζωής δεν καταργείται. δίχως κανένα νόημα· και τούτο αφορά το παν. όπως το κάνουμε υποχρεωτικά για κάθε φράση σε κάθε γλώσσα. όλα καταβυθίζονται μέσα στην ίδια τη μεταφορά.θεατρίνος που τρώει την ώρα του στη σκηνή είναι ο ίδιος. η ζωή. για να υπάρξει ηθοποιός πρέπει να υπάρχει θέατρο και θεατής. και είναι. Η σύνδεση των μεταφορών φθάνει σε μιά ρήξη που δεν καταργεί τη συνέχεια.— είναι. ακριβώς. ότι κονιορτοποιεί το μηδέν που είναι το παν. επιθεωρεί. να το γνωρίζομε. ιστορημένη ιστορία. όλα και όλοι αποτελούν μέρος της. Full of sound and fury. του οποίου η ώρα των θεατρινισμών βαίνει προς το τέλος της. η ζωή άθλιος θεατρίνος που χειρονομεί. a tale told. να Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. όχι in dicto αλλά in re. αν η ζωή είναι παράλογη. σε αυτήν την τρίτη μεταφορά. Sound είναι ο ήχος. διότι. Η συνέχεια είναι πως το ανάφορο14 είναι πάντοτε το αυτό. Και δεν λέγει κάτι για τη ζωή σχετικά με κάτι άλλο από τη ζωή. Η μεγαλοσύνη του Σαίξπηρ έγκειται. Η ζωή είναι μιά ιστορία ιστορημένη από έναν ανόητο. και χωρίς την οποία η μεταφορά δεν θα είχε νόημα. Ο Μάκβεθ ομιλεί για τον εαυτό του και ο ηθοποιός που παίζει τον Μάκβεθ ομιλεί για τον εαυτό του. αν δεν το ξέραμε πως είναι παράλογη. Η απόφανση είναι αληθής εις το τετράγωνο. Ο Σαίξπηρ —όπως κι εμείς— δεν ακούει στη ζωή ένα μουσικό μέλος. Κάποιος ομιλεί εκ των έξω. εμένα. τούτο οφείλεται αποκλειστικά στις ανάγκες αυτής της ίδιας της κατανόησης· δεν είναι μέσα στη μεταφορά. Οι δύο πρώτες μεταφορές τοποθετούν τη ζωή σε κάτι και σε αντίθεση προς κάτι άλλο — τη σκιά στο φως. δεν υπάρχει πια εξωτερική αντίθεση. Αυτή η γνώση είναι παράλογη. γεμάτη θόρυβο κι οργή. Η ρήξη είναι ότι υπάρχει διέξοδος προς άλλο επίπεδο. τη ζωή και το θέατρο που την εκπροσωπεί. συγκρίνει και αποφαίνεται. δεν σημαίνει πραγματικά τίποτε.com 15 . Οι δύο πρώτες μεταφορές --η ζωή σκιά διαβαίνουσα. αλγεβρικώς κλειστή. ο ηθοποιός που παίζει τον ρόλο του και ο θεατής που τον βλέπει είναι το αυτό. τον συγγραφέα. εξωτερικές.. η δε κατανόηση. γνωρίζοντας το παράλογο της ζωής το ενισχύομε. Είναι η απόλυτη μεταφορά.. όπως θα λέγαμε στα μαθηματικά. είναι εικόνες ή συγκρίσεις. ότι βρισκόμαστε σε μιά παράλογη ιστορία. Η απόφανση αυτοεπιβεβαιώνεται. Αν κατανοούμε τους όρους αυτής της φράσης μέσω της διαφοράς και της αντίθεσης. είναι η παράλογη ιστορία που λέγει για τον εαυτό της πως είναι παράλογη ιστορία. εσάς. Από την ταπεινά ανθρώπινη άποψη. Ο Μάκβεθ. Αυτή η εξωτερικότητα είναι ενσωματωμένη στην ύφανση τής μεταφοράς· για να υπάρξει σκιά πρέπει να υπάρχει φως. Μιά ιστορία ιστορημένη από έναν ανόητο. αποτελεί μέρος της ιστορίας και του παραλογισμού της. Όταν όμως φθάνουμε στην ιστορία που ιστορεί ο ανόητος. τον Μάκβεθ. ένας ηθοποιός. ούτως ειπείν. σε τί χρησιμεύει. μέσα στην παράλογη αυτή ιστορία. Όλες οι θρησκείες έρχονται να καταθέσουν. γεμάτη θόρυβο κι οργή. όμως εδώ είναι προφανές πώς πρόκειται για θόρυβο. Ο χώρος κυκλώνεται. ακούει θόρυβο. η ζωή ασφαλώς θα ήταν λιγότερο παράλογη. η μεταφορά διεστάλη μέχρι του σημείου να απορροφήσει μέσα της όλη την πραγματικότητα. Όλα αυτά είναι μιά ιστορία ιστορημένη από έναν ανόητο. Ας σημειώσουμε την ετυμολογική συγγένεια. τον θεατρίνο. Αυτή η απόφανση διαφεύγει του Επιμενίδου. Η απραγματικότητα της ζωής συλλαμβάνεται σε αναφορά προς μία πραγματικότητα που αντιτίθεται σε αυτήν. τοποθετεί το παν στη ζωή και αυτή η ζωή είναι παράλογη και λέγει η ίδια για τον εαυτό της πως είναι παράλογη. ο ομιλών μετέχει της παραλόγου ιστορίας. τον θεατή. αν κάποιος ζωντανός διαπιστώσει ότι «η ζωή είναι παράλογη». την αυταπάτη του άθλιου θεατρίνου επί σκηνής στην εκτός θεάτρου πραγματικότητα. τον ακροατή. αντιθέτως ενισχύεται. τον ομιλητή. μαύρη τρύπα που αυτοκαταρρέει. αυτό είναι εκείνο που συμβαίνει επί σκηνής και μεταξύ σκηνής και θεατών. δεν λέγει «αυτό που λέγω είναι παράλογο».

η λέξις. Ο νεκρός. κοιμάται πίσω από τα βλέφαρά του. εάν είναι. κομπάζει. Αυτόν τον παραλογισμό. Lider. στα γερμανικά. Κάνοντας τούτο. Ας παρατηρήσουμε όμως την πυκνότητα αυτής της λέξης στην επιτάφιο επιγραφή που έγραψε ο Ρίλκε για τον εαυτό του: Rose. ώ καθαρή αντίφαση. Η ακρίβεια και ο πλούτος των λέξεων υπάρχουν κι εδώ. για λόγους μυστηριώδεις (και στην πραγματικότητα παράλογους) δεν είναι. της οποίας η αληθινή ζωή και η αλήθεια της ζωής έγιναν παραλήρημα· αυτό που αφηγείται η λαίδη είναι ένας ιστός παραλογισμών. Βέβαια. η ιστορία η ιστορημένη από έναν ανόητο. που καμαρώνει. όπως και σε όλους τους μεγάλους νεότερους ποιητές. στην ίδια τη λέξη και στην αδιαίρετη πολυσημία της. θα οδηγηθώ εις το να διατυπώσω υποθέσεις και να εκφράσω γνώμες. ούτις. δεν μπορεί πια να το βρεί. όταν βάζει τον Προμηθέα να λέει ότι ενεφύσησε στους θνητούς τυφλάς ελπίδας (στ. αυτού που υπήρξε για τους μεν και για τους δε. αυτή. oh reiner Widerspruch. Το μεγαλείο του ποιήματος παίζει εδώ πάνω σε αυτό το ξεδίπλωμα. και τις μεν και τις δε εξαιρετικά παρακινδυνευμένες και λόγω της φύσεως του θέματος και λόγω της αδυναμίας των μέσων που διαθέτω. αλλ' ο Σαίξπηρ πρέπει να υφάνει το ποιητικό νόημα περνώντας από την εκτυλιγμένη μεταφορά. *** Ένας άλλος τύπος. τα γαλλικά. η λέξη είναι «μονοσήμαντη»· δεν είναι η ίδια η λέξη που εμφανίζει μιά αδιαίρετη πολυσημία. είναι αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε πολυσημασιακή μεταφορά ή εικόνα. ότι υπάρχει και άλλη ζωή. Niemand. σημαίνει βλέφαρα και μόνον βλέφαρα. και ο Αισχύλος τον γνώριζε. Κι εδώ πάλι υπάρχουν τρία διαδοχικά επίπεδα. 250).διαβεβαιώσουν ότι η ζωή δεν είναι παράλογη ή. αφού γνωρίζω σχετικώς καλά μόνο πέντε γλώσσες (τα αρχαία και τα νέα ελληνικά. των ρόλων που ενεδύθη. οι Έλληνες τον γνώριζαν καλά. και οι παραλογισμοί αυτοί είναι αληθινοί για εκείνον που γνωρίζει την υποθέση· ομιλεί για κηλίδες αίματος. Κανέναν. πολλαπλές και βαρύτατης σημασίας. τα αγγλικά και τα γερμανικά) και μετρίως άλλες τρεις (τα λατινικά. Για ποια βλέφαρα πρόκειται. κορδώνεται στη σκηνή. Κοιμάται υπό τα βλέφαρα του νεκροσέντονου και του φερέτρου. ο Αισχύλος ή ο Σοφοκλής. χαρά Να μην είσαι ο ύπνος του κανενός κάτω από τόσα βλέφαρα. που είναι κανείς.com 16 . η απρόσμενη λάμψη και ακρίβεια των κατ' ιδίαν λέξεων — ο ηθοποιός. θα επιχειρήσω τώρα να εξαγάγω μερικά γενικότερα συμπεράσματα. μιαν όψη της διαφοράς μεταξύ της αρχαίας ελληνικής ποιήσεως και της νεότερης ευρωπαϊκής. Κοιμάται κάτω από τα αναρίθμητα βλέφαρα των πεπραγμένων του βίου και της πολιτείας του. σε αυτήν τη διαστολή της μεταφοράς. Και όλα αυτά τα βλέφαρα χρειάζονται για να καλύψουν — τί. για τον φόνο του βασιλιά και για όλα τα άλλα. συγγενής αλλά βαθιά διαφορετικός. υπάρχει επίσης. το δε τελικό τους αποτέλεσμα είναι η τρέλα και ο θάνατος της λαίδης και η επικείμενη καταστροφή του Μάκβεθ. Niemand. μέσω της αντίθεσής τους. τα ιταλικά και τα Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. η οποία. Εδώ. ούτιν. αφού όλα αυτά τα εγκλήματα διεπράχθησαν για την αρπαγή και την κάρπωση του στέμματος. τελικά όμως αυτή η πραγματικότητα είναι η ίδια ένας ιστός παραλογισμών. και κοιμάται υπό τα πολλαπλά στρώματα χώματος που τον καλύπτουν. ανά πάσαν στιγμή. ο οποίος struts and frets. III Αυτά τα παραδείγματα αποσκοπούσαν να φωτίσουν. αλλά οι παραπομπές που αναδύονται αμέσως. Lust Niemandes Schlaf zu sein unter soviel Lidern Ρόδο. όπως η Σαπφώ. παράλογη. στην άμεσή της οπτική παραπομπή στο θέαμα της λαίδης.

αφού δεν προτιθέμεθα να «αξιολογήσουμε» συγκριτικά την αρχαία και τη νεότερη ποίηση. Ο τραγικός Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. των πολιτικών επιλογών που θα πρέπει κατ' ανάγκην να κάνουμε μεταξύ των θεσμικών τύπων που οι διάφοροι πολιτισμοί δημιούργησαν. προϋπόθεση της καταδίκης αυτής της κυριαρχίας ή της εξόντωσης είναι η καταδίκη κάθε συγκριτικής μελέτης των πολιτισμών που θα κινδύνευε να καταλήξει σε «αξιολογικές κρίσεις» επί των μεν και των δε. δεν είμαι οικείος παρά μόνο με ένα περιορισμένο μέρος του ινδοευρωπαϊκού συνόλου. παραμέληση. τούτο δεν έχει άμεση πολιτική σπουδαιότητα. όπως η ινδική. Οι ανόητοι που κάνουν αυτού του είδους τους συλλογισμούς δεν βλέπουν καν ότι αποδέχονται στην πραγματικότητα το αξίωμα του «συλλογισμού» των υπερασπιστών της αποικιοκρατίας. των ετεροτήτων που διαμορφώνουν τον αβυθομέτρητο πλούτο της ανθρώπινης ιστορίας. όπερ αδύνατον. οι εκπρόσωποι του πρώτου έχουν το δικαίωμα της κυριαρχίας επί (και. από το τέλος της «κλασικής» φιλολογίας και μετά το θάνατο του μεγάλου Ρόμαν Γιάκομπσον (Roman Jacobson). ακόμη περισσότερο. για να έχει το δικαίωμα να καταδικάσει την εξόντωση των πρώτων από τους Άγγλους. θέματος σημαντικού για τη διαύγαση των οδών και των μέσων της κοινωνικοιστορικής δημιουργίας. ήτοι: εάν ένας πολιτισμός είναι «ανώτερος» άλλου. να δώσει λαβή στην κατηγορία του πολιτισμικού ιμπεριαλισμού ή. αλληλεγγύης προφανούς και αινιγματικής. Το ότι διακηρύσσω τη σύνδεση μου με τα δημοκρατικά σπέρματα που δημιούργησε η ελληνο-ευρωπαϊκή παράδοση. Μένει ο κίνδυνος. ωστόσο είναι εν προκειμένω ασήμαντος.λπ. στο συμπέρασμα της «ανωτερότητας» των πρώτων επί των δευτέρων. Σαν να όφειλε κανείς να δεχθεί πρώτα την ισοδυναμία της «φιλοσοφίας» των Τασμανών και των Ελληνοευρωπαίων. δεν με υποχρεώνει καθόλου να δηλώσω ότι η αρχιτεκτονική μιας κοινωνίας με κάστες. της εξόντωσης) των εκπροσώπων του δευτέρου.com 17 . θα ήμασταν αναγκασμένοι να εκστρατεύσουμε υπέρ της επανεγκαθίδρυσης της δουλείας. υπό το απατηλό πρόσχημα της de iure ισότητος όλων των λαών. σε μιά γλώσσα γενικευμένης ισοπέδωσης. horresco referens. να υποκύψουμε στις «υποκειμενικές» προτιμήσεις μας. του ευρωπαίο. οριακά. Όσο για το θεωρητικά κεφαλαιώδες ζήτημα της εσωτερικής αλληλεγγύης μεταξύ των διαφορετικών χώρων μιας πολιτισμικής δημιουργίας.ισπανικά)· με άλλα λόγια. Αυτή η παραμέληση μού φαίνεται συνδεδεμένη με έναν από τους σύγχρονους παραλογισμούς· ο φόβος να φανεί κανείς ότι προσδίδει ιδιαίτερο προνόμιο στην τάδε γλώσσα ή στον δείνα πολιτισμό. Αυτός ο κίνδυνος δεν μπορεί να παραμερισθεί. να αποδεχθώ τη νυμφεκτομή και την αιδοιορραφή των γυναικών σε πολλά μέρη της μαύρης ηπείρου. που τοποθετείται σ' ένα εντελώς άλλο επίπεδο. Εκείνο που μου δίδει το θάρρος να αναλάβω παρ' όλα ταύτα. σε μιά άρνηση της συζήτησης των διαφορών και. όταν πρόκειται περί θεμάτων «αισθητικής». όπως μου φαίνεται. και ιδίω κινδύνω. Συνεπώς. Μπορούμε λοιπόν ν' αρχίσουμε μιά έρευνα για τις διαφορετικές οδούς που επέλεξε η ποιητική έκφραση στην αρχαία Ελλάδα και στη νεότερη Ευρώπη. Το παράλογο αυτού του ψευδοσυλλογισμού δεν έχει προφανώς τίποτα να κάνει με τις τεράστιες ενδογενείς δυσκολίες μιάς τέτοιας μελέτης. Θα ξεκινήσω από μιά παρατήρηση του Αριστοτέλους στην Ποιητική. αλλά να περιγράψουμε και να αναλύσουμε τα εκφραστικά μέσα της μεν και της δε.ή του λογοφαλλο-οντοκ. σε μιά τέτοια έρευνα. αυτήν την προσπάθεια είναι η σχεδόν γενική. όπως το δείχνει η αμοιβαία γονιμοποίηση (ή μόλυνση ή διαφθορά) των πολιτισμών του πλανήτη στη σύγχρονη εποχή.-κεντρισμού οδηγεί. χωρίς να φοβηθούμε ότι στην περίπτωση που θα μας οδηγούσε. είναι κατώτερη της δυτικής· ούτε είμαι υποχρεωμένος. για να υποστηρίξω τα δικαιώματα των Αφρικανών. ενός σημαντικότατου θέματος ερεύνης: της συγκριτικής διερεύνησης των εκφραστικών αποθεμάτων των γλωσσών. ούτε με το ζήτημα.

βρίσκεται σε κάποιον χρόνο. διότι πρέπει να κατανοήσουμε σε τι συνίσταται αυτό που δεν μπορούμε να αποκαλέσουμε αλλιώς παρά μόνο μουσικότητα του νοήματος. έστω συλλαμβανόμενα σ' ένα «στιγμιότυπο». που βρίσκεται ξεκάθαρα μέσα στον χρόνο. συλλαμβάνεται από αυτόν τον χρόνο. Το τελευταίο χρειάζεται μιά διευκρίνιση. στο επίπεδο της συνάφειας. εννοώ τη μουσική του νοήματος που εκδηλώνεται όχι μόνο στο επίπεδο του μύθου. αλλά αφορά τα συναισθήματα. κι αυτό το αντικείμενο. όπως και στο επίπεδο της κάθε λέξης. αλλά συνδεδεμένα σε μιά συνεχή συνεργεία. την ψυχική κατάσταση του ποιητή. Ακόμη και στη λυρική ποίηση υπάρχει πάντοτε μύθος --προσπάθησα να το δείξω στην περίπτωση των τεσσάρων στίχων της Σαπφούς— δηλαδή μιά ιστορία. Βέβαια. τη ζωγραφική και τη μουσική. μιά λίμνη. Αν σε όσα ακολουθούν φαίνεται ότι προτιμώ τη μουσική μεταφορά. στους στίχους.ποιητής. Για να μιλήσουμε για ποίηση είμαστε υποχρεωμένοι να μεταχειρισθούμε μεταφορές που προέρχονται από τη μουσική και τη ζωγραφική· όπως. παρόμοια με αυτήν του σώματος. σχηματισμένο από πράξεις. προς τα εμπρός και προς τα πίσω ένα χρόνο. ένα ανάφορο (δημιουργημένο προφανώς από το ίδιο το ποίημα). Bς μουσική δεν εννοώ μόνον την υλική μουσικότητα. στιχοπλόκος. της διαδοχής των λέξεων. ένα αντικείμενο που παρουσιάζεται και που «εκτυλίσσεται». Η υποδιαίρεση δε αυτή δεν είναι διαχωρισμός αυτής της συνολικής σημασίας στα μέρη του ποιητικού έργου. ακόμη περισσότερο. στοιχεία πάντοτε ζωντανότερα ενός υπερκειμένου νοήματος. ούτε απλώς περιγραφικά· εδώ όλες οι μεταφορές μας προδίδουν. η θλίψη· αυτή η φαινομενικά στατική παρουσίαση περιέχει μιά ελάχιστη κίνηση. Τα μνημονεύουμε αυτά εδώ. μεταξύ όμως της ανεπτυγμένης αφήγησης και του απλού μέτρου υπάρχει ο χώρος του λυρικού αντικειμένου. της σύνδεσης των λέξεων. Υπάρχει εμφάνιση και άρθρωση των σημασιών· υπάρχει σημασία στο επίπεδο του μύθου. αλλά υπάρχει και άρθρωση στην κυριολεξία. διότι προδίδουν την ιδιαιτερότητα του ποιητικού έργου. δεν μπορεί να εμφανισθεί σαν μιά απόλυτη στιγμή. Υπάρχει παρουσίαση ενός ελάχιστου ποιητικού νοήματος στο επίπεδο της ίδιας της λέξης και βεβαίως. Η λυρική ποίηση δεν είναι καθαρό επιφώνημα.com 18 . και τούτο είναι ο μύθος της. στις στροφές. τούτο γίνεται διότι η ζωγραφική μεταφορά είναι κατάλληλη μόνο στις περιπτώσεις όπου η ποιητική έκφραση αναφέρεται σε κάποιο «εξωτερικό» Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. ιστοριών. Και το βρίσκουμε αυτό ακόμη και σε μια ποίηση όπως τα χάικου ή μερικά συντομότατα κινεζικά ποιήματα φτιαγμένα από μερικές λέξεις — ένα βουνό. επιθυμίες—. αλλά και στο επίπεδο του στίχου. στην ιστορία που διαδραματίζεται. για μουσική ή για ζωγραφική με μεταφορές γεωμετρίας ή φυσικής. ένα πουλί. Αυτό το ελάχιστο νόημα της λέξεως δεν παρουσιάζεται λογικά. ομοιοκαταλήξεις ή απλώς μιά ωραία «ενδογενή» ηχητικότητα). παρά δημιουργός μέτρων. στο αντικείμενο που παρουσιάζεται συνολικά. εικονοποιός και μελοποιός. για να μιλήσουμε για τη μουσική ή τη ζωγραφική. Είναι ο κύκλος της καλλιτεχνικής δημιουργίας· δεν μπορούμε να μιλήσουμε για ποίηση. Έχει ένα αντικείμενο: την ψυχολογική κατάσταση --παραστάσεις. Πιστεύω πως αυτό ισχύει όχι μόνον για την τραγική. πρέπει να είναι περισσότερο μυθοποιός από μετροποιός. λέγει. τη ρυθμική μουσικότητα του μέτρου και την ηχητική μουσικότητα των λέξεων (και τα συμπαρομαρτούντα: παρήχηση. περισσότερο δημιουργός μύθων. δημιουργεί. Αλλά ο ποιητής δεν είναι μόνο μετροποιός και μυθοποιός. δεν περιορίζεται σε άχ! και ώ. ως μύθο ο Αριστοτέλης εννοεί μιά ανεπτυγμένη αφήγηση. αλλά για κάθε ποίηση. πρέπει να χρησιμοποιήσουμε μεταφορές που προέρχονται από την ποίηση. αισθήματα. όπως στην επική ποίηση ή την τραγωδία. Έτσι κι αλλιώς πρέπει να τις χρησιμοποιήσουμε και να πούμε ότι αυτό το minimum νόημα παρουσιάζεται συγχρόνως εικονιστικά και μουσικά. έστω και αν η εκτύλιξη αυτή είναι βραχύτατη και έστω αν το ανάφορο αυτό δεν είναι. στις λέξεις. που υποδιαιρείται σε μέλη μη χωριστά. είναι και νοηματοποιός.

οι οποίοι μας δίδουν. οι σχολιαστές. Η μελωδία του νοήματος είναι η συνύφανση της «ανόδου-καθόδου» στο κλειδί της σημασίας και στο επίπεδο της εντάσεως.χ. δεν παρουσιάζει τη χρονική εκτύλιξη που δίνει ψυχή στο ποίημα. τις υποθέσεις των έργων. όπως μιά τραγωδία. c' est le tombeau. φωνητική και ρυθμική. δηλαδή των στίχων. της «αφήγησης».. η οποία εκτύλιξη συνίστα καθ' εαυτήν μιά χρονική μορφή. και ασφαλώς όχι ποίημα. για να βρεις το Καινούργιο! ή η εξακολουθητική άνοδος Demain c' est le cheval qui s' abat blanc d' écume. Enfer ou Ciel qu' importe! Au fond de l' Inconnu pour trouver du nouveau!15 Βυθίσου στο βάθος του βαράθρου. Παράδειγμα: «Αποθανόντα Πολυνείκη εν τω προς τον αδελφόν μονομαχίω Κρέων άταφον εκβαλών κηρύττει μηδένα αυτόν θάπτειν.τι προηγήθηκε. θα ήταν η «ιστορία ιστορημένη από έναν ανόητο. ουσιώδεις υπομονάδες για την πραγματοποίηση της ποιητικής σημασίας. Αυτό όμως που εδώ μας ενδιαφέρει είναι η σημασιακή μουσικότητα· υπάρχει ταυτοχρόνως μελωδία και αρμονία νοήματος. έτσι και η εκτύλιξη του νοήματος σε μιά ποιητική φράση. Είναι αυτό που κάνουν π. ένα pattern. Ο μύθος μπορεί να προβληθεί στο επίπεδο μιας ιστορίας. Όπως είπαμε. ο «στίχος» ή οι «στίχοι». Αυτό που εξετάζομε εδώ δεν είναι ο μύθος. όπως στο επίπεδο των μέτρων. Τούτον Αντιγόνη η αδελφή θάπτειν πειράται. διότι υπάρχουν αρμονικοί τής σημασίας των λέξεων. συναντούμε πάντα δύο διαστάσεις. αυτού που μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο διήγησης. Η εκφράση αρμονία νοήματος. είναι το άλογο που καταρρέει άσπρο απ' τους αφρούς Αύριο. αλλά το μέτρον.χ. Ένας μύθος που θα ήταν δυνατόν να προβληθεί καθ' ολοκληρίαν στον άξονα της αφήγησης θα είχε οριακά μηδενική σημασία. Η μελωδία του νοήματος είναι η οριζόντια σχέση των νοημάτων και των εντάσεων των κατ' ιδίαν λέξεων στη διαδοχή τους. Ουρανός — αδιάφορο! Στο βάθος του Αγνώστου. εν στενή εννοία. Όταν χτυπάμε ένα πλήκτρο πιάνου ή μιά χορδή βιολιού. που σταματά βιαίως με την άπειρη πτώση τού Demain. το νόημα της ιστορίας. η μουσική της ουσία περιλαμβάνει ό. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. δίχως κανένα νόημα». Κόλαση. η οποία ήδη περιέχει εν εαυτή μιά αρμονική συνιστώσα. υπάρχει η «υλική» μουσικότητα.. ή κάποιο ασήμαντο γεγονός καταχωρημένο στα «ψιλά». Kιότι όπως. μιά περίληψη του σε τηλεγραφικό ύφος. Αύριο. θάνατον την ζημίαν ποιήσας. στην αρχή των χειρογράφων των αρχαίων τραγωδιών. καταλήγει σε ένα τέλος που είναι αυτό που είναι σε συνάρτηση με ό. π. εκτυλίσσεται πάντοτε στις δύο διαστάσεις. Demain. όταν ακούμε το τέλος μιας μελωδίας. Στο επίπεδο του μύθου. Ένα ποίημα. Ένας μύθος εξ ολοκλήρου προβεβλημένος στον άξονα της σημασίας θα ήταν ένα είδος φιλοσοφικού συστήματος. Η σημασία της κάθε λέξης τροποποιεί τη σημασία του στίχου.16 Αύριο είναι ο τάφος. όταν αναλύουμε το περιεχόμενο. το σύστημα του Σπινόζα. Υπάρχει ωστόσο αρμονία. εν αντιθέσει προς τη μουσική.αντικείμενο.τι προηγήθηκε. όσο αυτός ξετυλίγεται· οι παραλλαγές οξύτητος ή εντάσεως της έκφρασης δημιουργούν μιά μορφή.]» Μπορεί επίσης ο μύθος να προβληθεί στη διάσταση της σημασίας· αυτό προσπαθούμε να εξαγάγουμε.. αφού αρμονία είναι η συνήχηση περισσοτέρων φωνών. Ιδού η άνοδος εντάσεως στους στίχους: Plonger au fond du gouffre. και κυρίως διότι η ζωγραφική. το δε ποίημα —και γενικότερα η γλωσσική εκφράση— φαίνεται μονωδικό.. Κι εδώ επίσης έχομε δύο διαστάσεις... [.com 19 . φαίνεται σαν μη λογική.

αλλά αντιστοιχεί σε φάσματα σημασιακά.19 Υπάρχει στα αρχαία ελληνικά μιά πρωταρχική πολυσημία των λέξεων. Αυτή η διαφορά φαίνεται συνδεδεμένη με μιά ιδιότητα της αρχαίας ελληνικής. *** Τούτο ισχύει για την ποίηση εν γένει. εξίσου σημαντικό. moon στα αγγλικά.22 και τόσοι άλλοι. Ας σημειώσουμε ότι και το τελευταίο είναι εξίσου «ανόργανο» σήμερα στα γερμανικά. αυτών που αποκαλούνται κατά παράδοσιν συνδηλώσεις. τις ψηλαφούμε σχεδόν. To Vocabulaire του Μπενβενίστ (Benveniste) μας παρέχει μιά άφθονη ύλη που καλύπτει άλλωστε ακριβώς τις περισσότερες «πρωτογενείς»21 ινδοευρωπαϊκές γλώσσες. δεν ακούμε μόνο αυτόν τον τόνο. όπως το moon έπεσε στα αγγλικά από τη γερμανική ρίζα της λέξης Mond. εξ αντιθέσεως. έστω διότι θα είναι συχνά αδύνατον να αποφασίσουμε αν τα συγγενή νοήματα προέρχονται ή όχι από κάποια αρχαιότατη παραγωγή. Lune στα γαλλικά είναι από αυτήν την άποψη. ανεξαρτήτως γλώσσας στην οποία εκφράζεται. άλλοτε παράγωγα τα μεν των δε. νοήματα διαφορετικά. άλλοτε απλώς συγγενή. οι συνδηλώσεις τους είναι είτε πραγματικές είτε λογοτεχνικές· οι λέξεις αυτές δεν παραπέμπουν σε κάποια κοινή μήτρα νοήματος. της οποίας δεν υφίστανται πλέον ίχνη. την υπερκείμενη πέμπτη κ. η οποία δεν είναι μόνο το αποτέλεσμα των συνδηλώσεων ή των αρμονικών. ανόργανο. μέσω όλων των αρμονικών της. όπως είναι. και κυρίως. καθεμία εκ των οποίων κινητοποιεί άλλες παραπομπές. και σε αναλογία ποιοτικά άλλη από τις ευρωπαϊκές γλώσσες που κάπως γνωρίζω. Είδαμε παραπάνω τα παραδείγματα σελάννα και ώρα στη Σαπφώ. ιδιότητα που έχει κοινή πιθανώς με όλες τις γλώσσες που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε πρωταρχικές. Είναι εκείνο που συντελεί στο ηχητικό χρώμα και στον ηχητικό πλούτο του κάθε οργάνου. έργον στον Ηρόδοτο. σε αντίθεση με τις γλώσσες που μπορούμε να ονομάσουμε δευτερογενείς.τι αυτή η λέξη κατορθώνει να θέσει σε ήχο. από το συγκεκριμένο ακροατήριο· είναι όμως επίσης. Ο αρμονικός πλούτος ενός στίχου αποτελείται από τον πλούτο των παραπομπών των λέξεων που τον αποτελούν. μιά πολλαπλότητα σημασιών20. και χωρίς να μπορούμε να αποφασίσουμε περί κάποιας παραγωγής. φαίνεται ότι ενσάρκωσαν ήδη στην απαρχή της γλώσσας. Ας θεωρήσουμε. την οκτάβα. η λέξη έπεσε στα γαλλικά διότι τα λατινικά έλεγαν luna. Μιά λέξη είναι αυτή που είναι. τις λέξεις lune στα γαλλικά. μιά δέσμη σημασιών. ό. φαίνεσθαι. Καμιά τους δεν είναι φορτισμένη με κάποια λεξιλογική συγγένεια. μέσα στις οποίες φαίνεται αδύνατον να καθορισθεί μιά εσωτερική γενετική τάξη.com 20 . Αυτή η τελευταία διάκριση πρέπει άλλωστε να σχετικοποιεί. • Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. «απρόσωπα» κατατεθειμένο μέσα στη γλώσσα. γέλασμα στον Αισχύλο. ενώ τούτο δεν συμβαίνει παρά σε ολιγάριθμες και σχεδόν περίπου ασήμαντες περιπτώσεις στις δευτερογενείς γλώσσες. Μπορούμε να θεωρήσουμε ως αρμονικούς μιας λέξης ό. Στα αρχαία ελληνικά συγκατοικούν στην ίδια λέξη. Ελληνικοί όροι.λπ. Ας προσθέσουμε σε αυτό ένα άλλο γεγονός.τι συνοδεύει και σε ό. σχετική με την «επιλογή» του τρόπου εκφραστικότητας της μουσικής σημασιολογίας.ένα ντο ή ένα σολ. οι εσωτερικές συνδέσεις των όρων του λεξιλογίου είναι αμέσως ορατές. των ηχήσεων και συνηχήσεών της.18 Εκείνο για το οποίο θέλω να ομιλήσω εδώ είναι μιά ειδοποιός διαφορά. αν μπορούμε να πούμε. από την άποψη του νοήματος.τι παραπέμπει. Μιά λέξη λειτουργεί μέσα στη γλώσσα ακριβώς μέσω των απεριόριστων παραπομπών της.17 Τούτο είναι βεβαίως αξεχώριστο από τον ακροατή. από την οποία θα ξεπηδούσε ένα φάσμα σημαινόντων και σημαινόμενων. με τη φυσικομαθηματική έννοια του φάσματος. μεταξύ αρχαίας ελληνικής και νεότερης ευρωπαϊκής ποιήσεως. Ακόμη και στα παραδείγματα παραγωγής. αλλά συγχρόνως τους αρμονικούς του. λόγος.

Η οργιαστική χλιδή της γλώσσας του Ραμπελαί (Rabelais) αφανίστηκε από τους Μαλέρμπ (Malherbe). και δημιουργούνται λέξεις. ο οποίος τον κατηγορεί ότι κατασκευάζει λέξεις σαν βουνά και ότι τον διακρίνει μεγαλοστομία. όμως μένει περιορισμένη στη δημοσιο-γραφο-διοικητική ή τεχνική ιδιόγλωσσα. Σε ποιο μέτρο χρησιμοποιήθησαν ενεργώς στην ποίηση αυτών των γλωσσών. Προσπάθησα παραπάνω. ο Ευριπίδης. η οποία μπορεί να εκταθεί σε περισσότερους στίχους. Αυτοί οι τρόποι παραγωγής. Γκεόργκε (George) ή Ρίλκε (Rilke). θαυμασμό που νιώθουμε πρώτ' απ' όλα μπροστά στα μέσα. Η ακαμψία της ακαδημαϊκής γαλλικής αποτελεί σχεδόν καρικατούρα από αυτήν την άποψη. ενώ αυτός.Αυτή η πρωταρχική αδιαίρετη πολυσημία στα αρχαία ελληνικά δεν αποτελεί ασφαλώς προνόμιο αυτής της γλώσσας. ούτε κατέστη κατώτερος από αυτήν την κατάσταση. Kεν πρόκειται προφανώς για τη «στοιχειώδη» μεταφορά που υπάρχει παντού και πάντοτε ευθύς ως υπάρχει γλώσσα. εξακολουθεί πάντα στα αγγλικά. το δυναμικό που υποκρύπτει καθεμιά από αυτές τις γλώσσες. Ο τρόπος σύνθεσης παραμένει αριθμητικά σημαντικός στα γερμανικά. Ο Αριστοφάνης στους Βατράχους ασκεί κριτική στον Αισχύλο —που χειρίζεται τη γλώσσα όπως ο μαρμαράς που αφαιρεί ογκόλιθους από το λατομείο— αποδίδοντας αυτήν την κριτική στον Ευριπίδη. για να αγγίσει την εντονότερη εκφραστικότητα της σημασιακής μουσικότητας στην ποίηση. Υπάρχει τέλος στα αρχαία (όπως επίσης και στα νέα) ελληνικά μιά τεράστια ελεύθερη λεξιλογική παραγωγικότητα. Ο νεότερος Ευρωπαίος ποιητής δεν αφοπλίστηκε προφανώς. φαινόμενα του ίδιου τύπου απαντούν στα σανσκριτικά ή στα αρχαιά ιρανικά. των οποίων η δημιουργός δύναμις των ποιητών μπόρεσε να προκαλέσει την ανάδυση σε διαφορετικές γλώσσες. ή το αντίστροφο. με αφετηρία τις ενδογενείς δυνατότητες της γλώσσας και τους δεδομένους με τη γλώσσα κανόνες σχηματισμού των λέξεων. Τούτο δεν αποκλείει τη συζήτηση και την κριτική στάση. Ούτε για την «ποιητική εικόνα» —σύγκριση. Οι τρεις «εικόνες» που παρουσιάζονται από τον Σαίξπηρ στο παράθεμα που συζήτησα επικοινωνούν εσωτερικά.com 21 . όπως τόσο συχνά στον Όμηρο. Μπουαλώ (Boileau) και τη Γαλλική Ακαδημία. η σύνθεση τους. δυτικής) σε αμέτρητους τόμους. αναλογία. αλληγορία κ. η δημιουργία ρημάτων από ουσιαστικά ή επίθετα και το αντίστροφο. ανήκει στην αρμοδιότητα των μελετητών τους να το πουν. μιλώντας για τον μονόλογο του Μάκβεθ. Μπορεί κανείς να δημιουργήσει λέξεις. με την ευρύτατη έννοια. δεν έγιναν άπαξ διά παντός. φαίνονται παγιωμένοι στις νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες ή σπανιότεροι. Κρίνοντας έστω και από τα παραδείγματα που βρίσκουμε στο βιβλίο του Μπενβενίστ. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. αλλά μέσα σε μιά συνεχιζόμενη διαδικασία. Η σχετικώς ευπρόσωπη περιγραφή τους θα απαιτούσε τη συγγραφή ενός συγγράμματος ευρωπαϊκής ποιητικής (εννοώ. να βρω κάποιον από αυτούς που τον ονόμασα ανεπτυγμένη μεταφορά.λπ. δημιουργία κάθε φορά μιας κοινωνίας άλλης. περνούν η μιά στην άλλη σε μία άνοδο εικονοποίησης/παρουσίασης. παραπέμπουν συγχρόνως στο ανάφορό τους και καθεμιά στην άλλη. αφού κάθε γλωσσική εκφράση είναι πάντοτε μεταφορική/μετωνυμική και γενικότερα τροπική. σε μία κλίμακα ασυγκρίτως ευρύτερη από αυτήν των συγχρόνων ευρωπαϊκών γλωσσών. πρακτική ή επιστημονική γλώσσα· δεν βρίσκω παρά ελάχιστες σύνθετες λέξεις στους Χέλντερλιν (Hölderlin).—. εμπλουτιζόμενες ως την τελική ακμή. οδηγήθηκε στη δημιουργία άλλου τύπου εκφραστικών μέσων. Η χρήση προθεμάτων και επιθεμάτων. όπως και στα αρχαία γερμανικά. ομιλεί τη γλώσσα του καθενός. είναι η πολλαπλότητα των οδών. Η παραγωγή ρημάτων από ουσιαστικά. Αν κάτι πρέπει να προκαλέσει τον θαυμασμό μας. ενός ανώνυμου συλλογικού άλλου. από τον Όμηρο ως τον 4ο αιώνα και μετά. αλλά φαίνεται περιορισμένος στη διοικητική.

μτφρ. Les chants du crépuscule. στίχοι 67-72. άδικα σήμερα περιφρονημένος ως καλλιτέχνης και πεζογράφος. που αγνοούσε προφανώς αυτό το σεμινάριο. (Σ. 18 Το αυτό ισχύει επίσης προφανώς για την πεζογραφία. 481 επ. 353 επ. η οποία σήμερα. Ο Rémi Brague. υπό την έννοια ότι προϋποθέτουν ρητώς. 499-505. 233 κ. για την αδυνατότητα να καθορισθεί κατά τρόπον ανεξάρτητο και να απαριθμηθούν τα συνδεδεμένα με τη ρίζα νοήματα. 327 κ.. σ.Μ) 15 Baudelaire. σ.έ. Ρώτα.. VII.) 17 Από μιά άλλη άποψη σχολίασα κριτικά την παραδοσιακή αντίθεση δήλωση/συνδήλωση στο βιβλίο μου L' institution imaginaire de la societe. [:«Points Essais». Παρίσι 1999. ό. Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας. τελευταίοι στίχοι. 19 Η διάκριση αυτή είναι ομόλογη εκείνης που διετύπωσε ο Rémi Brague μεταξύ του ελληνικού πολιτισμού. «Le Voyage». (Σ. Αθήνα 1928 (Σ. και του λατινικού και εν συνεχεία ευρωπαϊκού πολιτισμού που μπορούμε να αποκαλέσουμε δευτερογενείς. Les fleurs du mal. σ. και ασφαλώς τον θάνατο του Μπεργκότ. Ο Ζολά. κάθε μεγάλη πεζογραφία εμφανίζει μιά «υλική» και μιά σημασιακή μουσικότητα. VIII.τ. V. 409 κ. Ύψιλον. Hugo.χ. Zielinski.Μ)]. για το φαίνεσθαι το κείμενο μου «La découverte de l' imagination» στον τόμο Domaines de l' homme.(Σημειώσεις) 13 Μετάφραση Β. (Σ. αν θεωρούσαμε απούσες τις απαιτήσεις μιάς άκα μπτης μετρικής.έ. Οι ιδέες του κειμένου που παρουσιάζω εδώ εξετέθησαν σε ένα σεμινάριο στην EHESS.)]. τροποποιημένη. ελλην. Αθήνα 1962. Συκουτρή. όπως και πλήθος αποσπασμάτων από τον Προύστ. Παρίσι 1992.com 22 . Παρίσι 1975. Θα μπορούσαμε να παραθέσουμε ως παραδείγματα πλήθος αποσπασμάτων του Θουκυδίδη.Μ. την 9η Μαΐου 1984. Η σημαντική επικάλυψη ποίησης και πεζογραφίας ανακινεί δύσκολα ζητήματα που δεν μπορώ να θίξω εδώ. π.) 16 V. παρουσίασε τη διάκριση του αυτή στο βιβλίο του Europe: La voie romaine. σ.τ. 463-468 [:«Points Essais». όπως και για τους όρους διαύγαση. Kορνήλιος Καστοριάδης Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. σ. ελλην.Μ.τ.τ. θεωρούμενου ως πρωτογενούς.Μ. ποιείν/πράττειν. (Σ. 20 Βλ. Die Antike und wir [ Ημείς και οι Αρχαίοι. και να αποφασισθεί μήπως ήταν «ήδη» πολυσημασιακή.) 14 Για τον όρο αυτόν..π. και passim. Αθήνα 1978. μτφρ. Στην πραγματικότητα.: «Η ανακάλυψη της φαντασίας» στο Χώροι του ανθρώπου. 22 Πρβλ. Ίκαρος. 21 Βλ. πράξις και συνδήλωση βλ. Αθήνα 1999.τ. σ. και πάντως για τη μεγάλη. την επίθεση της Μεραρχίας Μαργκερίτ (La Débâcle) η τον θάνατο της Κατερίνας (Germinal). δεν απαιτείται πια. (Σ.τ. μας προσφέρει πλήθος υπέροχων παραδειγμάτων με την κάθοδο των πορνών στα βουλεβάρτα (Nana). τί λέγει ο Μπενβενίστ στο Vocabulaire des institutions européennes [2 τόμοι. εκ των οποίων προφανώς τον Επιτάφιο.τ. 107 επ. Παρίσι 1986. Παρίσι 1999. μετάφρασις και επιλεγόμενα Ι. Napoleon II.: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας. έτσι κι αλλιώς. τη συζήτηση για τον εκφραστικό θησαυρό των αρχαίων ελληνικών στο ήδη παλαιό βιβλίο τού Th.Μ.)] ή τα διάφορα δοκίμια του Ρόμαν Γιάκομπσον. και αναφέρονται κατά το μάλλον ή ήττον πάντοτε εις τον πρωταρχικό πολιτισμό. κεφ. Παρίσι 1969] για την υποτιθέμενη ινδοευρωπαϊκή ρίζα.έ.Μ. (Σ.

πολύ σωστά. για να ακριβολογούμε. διανοούμενοι. Mε το πολύπλευρο έργο του έχει δημιουργήσει ένα ολόκληρο σύστημα σκέψης. όπως ο ίδιος έχει γράψει. Παρέμεινε πάντα μαχητής και δεν διαχώρισε σε καμία περίπτωση την θεωρία από τη δράση.στην οποία συμμετείχαν προσωπικότητες από όλο τον κόσμο: διανοητές.είναι ακριβώς αυτό που εκφώνησε στην Πράγα. διοργανώθηκε στην Πράγα. παρά το σθένος με το οποίο την αντιμετώπισε. αδιαμφισβήτητα. είχε τελικά ολέθρια έκβαση: το θάνατό του. Aυτή ήταν η τελευταία δημόσια παρέμβασή του. Λίγο μετά την επιστροφή του από την Πράγα στο Παρίσι άρχισε η περιπέτεια της υγείας του που.com 23 . πριν από πέντε ημέρες. αλλά και σε όσους τον έχουν γνωρίσει και αγαπήσει -τους συνεργάτες. Οσο και εάν το έργο του θα παραμείνει. T. είναι ένας από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους του 20ού αιώνα.ποτέ. τους μαθητές. αν και το πρόβλημα θα εμφανιζόταν έτσι κι αλλιώς. συμπεριέλαβαν στο πρόγραμμα των συζητήσεών μας το θέμα "αρμονίες. Aυτό ακριβώς πρόκειται να Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. ενός καλύτερου κόσμου· ενός κόσμου. Ο Kορνήλιος Kαστοριάδης συμμετείχε στο "Forum 2000" και εκφώνησε εκεί ένα κείμενο με τίτλο "Παγκόσμια δημοκρατική αναγέννηση ή κάποια εφιαλτική ουτοπία". σ' αυτή την εποχή που την χαρακτηρίζει η γενικευμένη "άνοδος της ασημαντότητας". μία μεγάλη διεθνής συνάντηση -το "Forum 2000". Οι οργανωτές του "Forum 2000". σε ηλικία 75 ετών. Aπό μέρους μας θα περιοριστούμε σε λίγες φράσεις. 4-6 Σεπτεμβρίου 1997. Tο κείμενο που αμέσως ακολουθεί -δημοσιεύεται για πρώτη φορά στον Tύπο. εκπρόσωποι θρησκευτικών δογμάτων.ΠAΠ. εν όψει του 2000. Tο κείμενο αυτό του Kορνήλιου Kαστοριάδη είναι. στις 26 #εκεμβρίου. πρώην πολιτικοί. έτσι συμβαίνει ακόμα περισσότερο σήμερα. στη συνάντηση "Forum 2000". τελικά. πολιτικοί. μια συνολική σύλληψη του ανθρώπου. Ο Kορνήλιος Kαστοριάδης δεν σεβάστηκε τα δόγματα -οποιαδήποτε δόγματα. Οι αναγνώστες θα βρουν εδώ αρκετά από τα στοιχεία που συγκροτούν τον καστοριαδικό κόσμο. ο Kορνήλιος Kαστοριάδης θα λείψει αφόρητα όχι μόνο στην οικογένειά του. Eτσι συνέβαινε και στο παρελθόν. το τελευταίο. τους φίλους.Παγκόσμια δημοκρατική αναγέννηση ή κάποια εφιαλτική ουτοπία 30/12/1997 Ελευθεροτυπία Mετάφραση-επιμέλεια: TETA ΠAΠAΔΟΠΟYΛΟY Στις αρχές του φθινοπώρου. Στόχος της συνάντησης ήταν να συμβάλλουν οι παρόντες με τις απόψεις τους στην αναζήτηση. Ο Kορνήλιος Kαστοριάδης. υπό την αιγίδα της Tσεχικής Δημοκρατίας και με την προσωπική συμμετοχή του Bάτσλαβ Xάβελ. νομπελίστες. δυσαρμονίες και εντάσεις στον σημερινό κόσμο". Πολλα λέγονται μετά θάνατον· είναι πιο εύκολο και "βολικό" όταν η δρυς πέφτει. χωρίς τη φρίκη που μας επιφύλαξε ο απερχόμενος 20ός αιώνας.

όλο το διάστημα αυτών των πέντε αιώνων. Aποδίδω σ' αυτό το γεγονός εξαιρετική σημασία. από πολύ μεγάλη ποικιλία καθώς επίσης από έντονη ετερογένεια όσον αφορά τις απαρχές του· δεύτερον.com 24 .τι έχει σχέση με την τεχνολογία και τις καταναλωτικές συνήθειες (στο μέτρο βέβαια που κάτι τέτοιο το επέτρεπε το οικονομικό επίπεδο των αποικιών). τώρα. τις συνήθειες. εμέρους της #υτικής Eυρώπης και των Hνωμένων Πολιτειών. δηλαδή κατ' ουσίαν ό. θέλω να δώσω ιδιαίτερη έμφαση -πρέπει να το καταλάβουμε βαθιά. Προς το παρόν έχουμε μόνο μικρά δείγματα μιας τέτοια Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Ομως τούτη η διείσδυση εμπεριείχε μόνο το ήμισυ της ευρωπαϊκής παράδοσης. Nέα Zηλανδία. η ευρωπαϊκή επέκταση δεν είχε σχέση με επέκταση πολιτιστική (εκτός από ορισμένες περιπτώσεις που αφορούν κάποιες τοπικές ελίτ).εξετάσουμε εδώ. οι χώρες οι οποίες βρέθηκαν υπό αποικιακό ή ημι-αποικιακό καθεστώς διατήρησαν αναλλοίωτες τις πατρογονικές παραδόσεις τους. Tο ίδιο χρονικό διάστημα -παράλληλα με την ανεξαρτησία. Aυστραλία. Ο κόσμος που έχουμε κληρονομήσει καθορίζεται: πρώτον. Σιβηρία και. ήταν επέκταση κυρίως αποικιακή ή ημι-αποικιακή. Θα ήθελα πάντως. σε σημαντικό βαθμό. τίποτα δεν είναι δεδομένο ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι θα ζούσαμε στον καλύτερο δυνατό κόσμο. Στο δεύτερο ήμισυ του 20ού αιώνα αυτές οι χώρες απέκτησαν την τυπική ανεξαρτησία τους. Eξάλλου. τους τρόπους ζωής. έχουν μείνει ουσιαστικά τα ίδια. είναι γνωστό ότι και η "τεχνική πρόοδος" έχει γνωρίσει στην Iστορία περιόδους τελμάτωσης ή ακόμη και οπισθοχώρησης. από το τεράστιο κίνημα ομογενοποίησης που αρχίζει με την ευρωπαϊκή επέκταση στο τέλος του 15ου αιώνα και περνάει σε μία εντελώς νέα φάση μετά από τον B Παγκόσμιο Πόλεμο και ακόμη περισσότερο τα τελευταία είκοσι χρόνια. Συνεπώς. να ξεκαθαρίσω κάτι από την αρχή: τίποτα δεν είναι σίγουρο και δεδομένο για τον άνθρωπο. πολιτική.έγινε μία βαθιά διείσδυση τόσο στον τρόπο ζωής αυτών των λαών όσο και στην οικονομική τους οργάνωση. Eιδικότερα.ότι δεν υπάρχει κληρονομήσιμη παράμετρος στην "ανθρώπινη φύση". οι πιο βαθιές συνήθειες και ειδικότερα τα "ήθη κι έθιμα" που αφορούν την πολιτική και την εξουσία. #εν υπάρχει ουδεμία εγγύηση για μια αδιάκοπη ηθική. διότι πιστεύω με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο ότι η επέκταση ενός αποχαλινωμένου καπιταλισμού μαζί και της σημερινής ψευδο-αγοράς δεν θα φέρει αυτομάτως την ελευθερία και την δικαιοσύνη. Πάντως. πιστεύω ότι μοναδική ελπίδα για το μέλλον του κόσμου μας είναι και παραμένουν οι εξής παράγοντες: η πολιτική εγρήγορση και η δραστηριότητα των λαών. *ς τέτοια πήρε είτε τη μορφή ενός εποικισμού συνοδευμένου από την σχεδόν καθολική εξόντωση των ιθαγενών (Bόρειος Aμερική. Iνδία κι ένα μεγάλο τμήμα της Aσίας). H ευρωπαϊκή επέκταση. Λατινική Aμερική) είτε τη μορφή της άμεσης ή έμμεσης καθυπόταξης των τοπικών πληθυσμών (Aφρική. Aντιθέτως. πνευματική "πρόοδο". Tελικά. σε σχέση με το θέμα μας. σε πολλές και πολύ σημαντικές περιπτώσεις.

οι Eπαναστάσεις του 17ου. H ευρωπαϊκή παράδοση χαρακτηρίζεται από μία ουσιώδη αντινομία για την οποία θα μιλήσω αμέσως. της ισότητας και της δικαιοσύνης -το πρόταγμα δηλαδή της ατομικής και συλλογικής αυτονομίας. σε όλο τον κόσμο. έχουν ορίσει έναν ορισμένο ανθρωπολογικό τύπο: το ελεύθερα σκεπτόμενο δημοκρατικό άτομο. η Mεταρρύθμιση. του 18ου. Tα ιστορικά γεγονότα και οι σημερινές εξελίξεις σίγουρα δεν θα μας διέψευδαν. από τον 12ο αιώνα και μετά. ο #ιαφωτισμός. στον πολιτισμό. Aν οι ζοφερές προφητείες του 19ου αιώνα αποδείχτηκαν μέχρι τώρα λανθασμένες. με την κρίση του 1929-33. το ίδιο ισχύει. το οποίο αρχικά αφορούσε μόνο τη σφαίρα της οικονομικής παραγωγής. *στόσο δεν πιστεύω ότι το κοινωνικό-ιστορικό πρόταγμα της συλλογικής και ατομικής αυτονομίας έχει ριζώσει πραγματικά. Για εκατόν πενήντα χρόνια -αρχές του 19ου αιώνα ώς τη δεκαετία του 1950. Ο καπιταλισμός αυτός καθαυτός δεν έχει ενδογενή συνάφεια με τη δημοκρατία· ίσα ίσα θα έλεγα ότι συμβαίνει μάλλον το αντίθετο. Πρόκειται για το πρόταγμα της "απεριόριστης επέκτασης της ορθολογικής κυριαρχίας". Στη συνέχεια. στη σκέψη. δυναμικά υποστηριζόμενο από την χωρίς προηγούμενο τεχνολογική εξέλιξη. πρόταγμα αντινομικό σε σχέση με το πρώτο για το οποίο ήδη μίλησα.εγρήγορσης και δραστηριότητας. γεννά τον καπιταλισμό με την ευρεία έννοια του όρου. και για εκείνες τις χώρες του δυτικού κόσμου στις οποίες πρωτοεμφανίστηκε το ιστορικό πρόταγμα της ελευθερίας. επίσης. ακολουθεί η Aναγέννηση. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. τελικά. Παρατηρούμε ότι οι τέχνες "σπάνε" τα κληρονομημένα και τυποποιημένα σχήματα. η μεγάλη πολιτιστική άνθηση του μοντερνισμού από το 1750 μέχρι το 1950. Eξάλλου. μια ενεργό παρέμβαση των κυβερνήσεων με στόχο την ρύθμιση της οικονομίας. ο οποίος κυριαρχεί στην Eυρώπη και τη Bόρειο Aμερική και. Πάντως στην Eυρώπη αναδύεται. ιδίως. που με την σειρά της το ενισχύει και το διευρύνει.com 25 .αυτή η αντίσταση επέβαλε στον καπιταλισμό μια ουσιαστική βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των εργατών. μάλιστα κατά τρόπο εξώφθαλμο. παρατηρούμε ότι εμφανίζονται τα πρώτα σπέρματα μιας πορείας προς την ελευθερία σε όλους τους τομείς: στην πολιτική. μια εξίσου ουσιαστική μείωση των ωρών εργασίας. αυτό οφείλεται στην κοινωνική και πολιτική αντίσταση που συνάντησε ο καπιταλισμός από το δημοκρατικό και το εργατικό κίνημα. με την επέκταση της #ύσης. Ολη αυτή την πορεία την ονομάζω: κοινωνικό-ιστορικό πρόταγμα της συλλογικής και ατομικής αυτονομίας. μια σειρά μέτρων προστασίας και. κι ένα άλλο πρόταγμα. του 19ου αιώνα . Tούτο το πρόταγμα. Στην Eυρώπη. αυτοκρατορική ή την εκκλησιαστική εξουσία. λίγο ώς πολύ. Ο καπιταλισμός δεν είναι ένα ομαλά αυτορυθμιζόμενο σύστημα.το εργατικό κίνημα. η χειραφέτηση των γυναικών και της νεολαίας. Παρατηρούμε ότι οι πρωτο-αστικές διοικήσεις των πόλεων διεκδικούν και κατακτούν μια κάποια αυτονομία από τη βασιλική. Tα αποτελέσματα όμως όλων αυτών των επαναστάσεων και κινημάτων έχουν αφήσει κάποια σημάδια στους θεσμούς και.

Tα αυταρχικά ή ψευδο-δημοκρατικά καθεστώτα ανθίζουν παντού. H εκβιομηχάνιση των φτωχών χωρών γίνεται σε συνθήκες χειρότερες κι απ' αυτές που ίσχυαν κατά την περίοδο της πρωτογενούς καπιταλιστικής συσσώρευσης στην Eυρώπη. η Mπούρμα... πρόκειται απλώς για πολιτιστικές ανταλλαγές που εξαντλούνται μεταξύ κάποιων και πάντως λίγων ελίτ (ανταλλαγές που δεν έχουν καμία δημοκρατική επίπτωση στα ευρέα τμήματα του πληθυσμού).χ. Aλλά τι είναι. κατά τη γνώμη μου. αλλά δείχνει επίσης το πόσο τραχύς και αβέβαιος είναι ο δρόμος προς την ελευθερία. τμήματα της Λατινικής Aμερικής. η λαϊκή κυριαρχία. ιδεολογική οπισθοχώρηση.com 26 .ή. Οι σημερινές κυβερνήσεις έχουν στερήσει από τον εαυτό τους τα μέσα για τη ρύθμιση της οικονομίας. ο χωρισμός της θρησκευτικής από την πολιτική σφαίρα . ιδιώτευση. Eίναι το αποτέλεσμα μιας μακροχρόνιας πάλης. το Xονγκ-Kονγκ. Aυτό δείχνει κατά την άποψή μου ότι για όλους τους λαούς του κόσμου υπάρχει η δυνατότητα της αυτόνομης πολιτικής δραστηριότητας. η ελευθερία της σκέψης. H τεχνητή ανεργία χρησιμοποιείται εσκεμμένα. τέλος. H πολιτική σκηνή χαρακτηρίζεται από: απάθεια. Σε κάθε περίπτωση πάντως. στην καλύτερη περίπτωση. H αφηνιασμένη και βάρβαρη κυριαρχία των πολυεθνικών εταιρειών έχει εξαπλωθεί παντού σε όλο τον πλανήτη. π. Tο χρηματιστήριο στη Wall Street ανεβαίνει κάθε φορά που μια εταιρεία ανακοινώνει απολύσεις εργαζομένων. H μεταφορά σε άλλους πολιτισμούς εκείνων των στοιχείων της δυτικής ιστορίας που εμείς θεωρούμε ότι έχουν καθολική ισχύ . την εμπορική "κουλτούρα". Οι πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις είναι σε κάμψη.. το περιβάλλον καταστρέφεται με ραγδαίο ρυθμό. Σημάδια μιας τέτοιας δραστηριότητας εμφανίζονται ήδη σε διάφορες "υπό ανάπτυξη χώρες" όπως.δεν είναι αυτόματη. Οι εναλλακτικές δυνατότητες που διαγράφονται για το μέλλον Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. περίπου σαν φόβητρο. ούτε και κατάρα του δυτικού ανθρώπου. τα ίδια τα γεγονότα δείχνουν ότι η Mαντόνα δεν μπορεί να αποτελέσει μια "αξιόπιστη" εναλλακτική λύση στο Kοράνι. την κατανάλωση. Kαι. για την καταστολή της κοινωνικής αντίστασης. Tα στοιχεία αυτά ασφαλώς δεν αποτελούν ούτε φυλετικό ούτε εθνοτικό προνόμιο. Οι δυτικές χώρες δεν αποτελούν πλέον το παράδειγμα του αγώνα για την ελευθερία. αλλά ενεργός αφομοίωση από τους τοπικούς πληθυσμούς και μπορεί να συμβεί μόνο μέσα στο πλαίσιο μιας αυθεντικής δημιουργίας. ευνοεί την επιστροφή του θρησκευτικού και εθνοτικού φανατισμού με τα γνωστά φρικτά αποτελέσματα. πλήρη κενότητα. ενώ η καταστροφή των παραδοσιακών πολιτισμών. H ομογενοποίηση του κόσμου όπως συμβαίνει σήμερα είναι ουσιαστικά ομογενοποίηση "οικονομική" -στην παραγωγή.Ομως τα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια οι καιροί άλλαξαν.και αυτά είναι. H πλήρης απασχόληση έχει γίνει κάτι το αδιανόητο. χωρίς οποιαδήποτε εναλλακτική λύση. οι Φιλιππίνες. η ελευθερία της πολιτικής ζωής και δράσης. η οποία άρχισε από το 12ο αιώνα. H άνθησή τους στο μη δυτικό τμήμα του κόσμου δεν μπορεί να είναι μίμηση. η Iνδονησία. μιας σύνθεσης της τοπικής με τη δυτική παράδοση. η Kίνα.

είναι δύο: * Eίτε οι #υτικοί αποκτούν ξανά την πολιτική και πνευματική τους δημιουργικότητα και γίνονται ικανοί να επηρεάσουν αποφασιστικά μια γόνιμη επαφή ανάμεσα στην ευρωπαϊκή παράδοση και τις άλλες κουλτούρες (κάτι τέτοιο μπορεί βεβαίως να ξεκινήσει και από τον μη δυτικό κόσμο). των δασών και πάει λέγοντας έχει αποτελέσει ένα ανανεούμενο ενδιαφέρον για αιώνες. που είναι βασισμένα στην αέναη και ραγδαία αύξηση της παραγωγής και της κατανάλωσης και τα οποία συνεπάγονται ήδη κάποια προφανή σήμερα καταστροφικά αποτελέσματα για την οικόσφαιρα της Γης. δεν μπορούμε πλέον να πιστεύουμε σε μια πολιτική.gr ). είναι ικανή (θα έπρεπε να είναι ικανή!) να σας παράσχει μια επιστημονική απάντηση.: Η οικολογία είναι βασικά πολιτική. Όλως περιέργως. Η επιστήμη είναι ανίκανη. να θέσει σε κίνηση τις πηγές της επιστημονικής έρευνας για να εξερευνήσει τον αντίκτυπο που μια τέτοια και μια τέτοια ενέργεια. Η πρώτη εμφάνισή της συνέντευξης στα ελληνικά. Στη Γαλλία.: Μπορεί η οικολογία να γίνει επιστημονική. δεν έχει απολύτως τίποτα να πει σε σχέση με το αν αυτό το σχέδιο είναι «καλό» ή «κακό». Χωρίς καμιά «επιστημονική γνώση». στην Ελλάδα.org . Κορνήλιος Καστοριάδης [ Μάρτιος / 2006] Η επαναστατική δύναμη της Οικολογίας[1] Μια συνέντευξη με τον Κορνήλιο Καστοριάδη (1993) [Η συνέντευξη αυτή δόθηκε το 1993 στο γαλλικό περιοδικό «Πράσινος Πλανήτης» και από μας βρέθηκε στον τόμο «The Rising Tide of Insignificancy» του Κορνήλιου Καστοριάδη που δημοσιεύεται στη σελίδα www.com 27 . σε άγριες ή παραδοσιακές κοινωνίες. σίγουρα. με τίτλο «Η παγκόσμια ανισορροπία και η επαναστατική δύναμη της οικολογίας». Κορνήλιος Καστοριάδης: Η οικολογία αποτελεί την κατανόηση του βασικού γεγονότος ότι η κοινωνική ζωή δεν μπορεί να μη λαμβάνει υπόψη με ένα κεντρικό τρόπο το περιβάλλον μέσα στο οποίο ξεδιπλώνεται αυτή η κοινωνική ζωή. να θέσει τα όρια ή τους σκοπούς της [finalités]. η διατήρηση των ρέοντων υδάτων. Ακόμη και μια γενιά πριν. υπήρχαν αγρότες που ανακύκλωναν σχεδόν τα πάντα. Αν σας φαίνονται βαρετές οι επιστημονικές συζητήσεις.E.terminal119. Όλες οι υποσημειώσεις ανήκουν στον ανώνυμο μεταφραστή που απέδωσε το κείμενο στα αγγλικά και μεταφράζονται αυτούσιες. Δεν είναι «επιστημονική». το μέσο αποφυγής κάποιου ανεπιθύμητου παράπλευρου Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Αυτό άλλαξε ριζικά με τον καπιταλισμό και τη σύγχρονη τεχνοκρατία[2]. * Eίτε όλος ο κόσμος σκλαβώνεται όλο και περισσότερο από την αυτονομημένη πορεία της τεχνοεπιστήμης και της οικονομικής ανάπτυξης για την οικονομική ανάπτυξη. Οπότε. δεν θα μπορέσει να αποφευχθεί η εξάπλωση της πιο εφιαλτικής ουτοπίας. Σπαντιδάκη για το «Κοινωνία και Φύση» (Σεπτέμβριος-Δεκέμβριος)] Pascale Egre : Τι είναι για σας η Οικολογία. αυτή η κατανόηση μοιάζει να έχει υπάρξει σε μεγαλύτερο βαθμό προηγουμένως. Κάποιος μπορεί. οι άνθρωποι είχαν μια απλοϊκή αλλά σαφή επίγνωση της ζωτικής τους εξάρτησης από το περιβάλλον [δες επίσης και την ταινία (του Akira Kurosawa) Dersu Uzala]. από την οποία θα έλλειπε ένα σοβαρό ενδιαφέρον για την οικολογία P. κάποιες φορές.notbored. μπορούν να έχουν πάνω στο περιβάλλον ή. ως επιστήμη.Κ. Αν η επιστήμη ερωτηθεί για το πιο ικανό ή το πιο οικονομικό μέσο εξολόθρευσης του πληθυσμού της Γης. Ως επιστήμη. απλώς ρίξτε μια ματιά στις παραλίες ή στον αέρα των μεγαλουπόλεων. έγινε το 1993 από τον Κ. Κ. Μεταφράστηκε από τα αγγλικά από το «Terminal 119 – για την κοινωνική και ατομική αυτονομία» στα τέλη Μαρτίου του 2006 (www. Kαι τότε. με κανένα τρόπο. κάποιος πρέπει. εντός της σφαίρας της παραγωγής. που να αξίζει το όνομά της.

αποτελέσματος. Σε τελευταία ανάλυση, όμως, η απάντηση μπορεί να είναι μόνο πολιτική. Το να πούμε, όπως λέχθηκε απ’ όσους υπέγραψαν την «Έκκληση της Χαϊλδεβέργης» (την οποία, από την πλευρά μου, μάλλον θα ονόμαζα Έκκληση της Νυρεμβέργης), ότι η επιστήμη και μόνο η επιστήμη μπορεί να λύσει όλα τα προβλήματα, είναι αποκαρδιωτικό. Ερχόμενη από τόσο πολλούς κατόχους του βραβείου Νόμπελ, εκφράζει μια βασική αγραμματοσύνη, μια αποτυχία να στοχαστούν πάνω στην ίδια τους τη δραστηριότητα, και την πλήρη ιστορική αμνησία[3]. Δηλώσεις σαν κι αυτήν γίνονται όταν, όπως και λίγα χρόνια πριν, οι βασικοί εφευρέτες και κατασκευαστές των πυρηνικών βομβών διακήρυσσαν δημοσίως μια βαθειά μεταμέλεια, χτυπώντας τα στήθη τους, φωνάζοντας για την ενοχή τους κοκ. Μπορώ να αναφέρω τους Οπενχάϊμερ και Ζαχάροφ, για να μην πούμε άλλους. Είναι ακριβώς η ανάπτυξη της τεχνοεπιστήμης και το γεγονός ότι οι επιστήμονες δεν είχαν ποτέ, και δε θα έχουν ποτέ, οτιδήποτε να πούνε σε σχέση με τη χρήση της ή ακόμη και τον καπιταλιστικό της προσανατολισμό που δημιούργησε το περιβαλλοντικό πρόβλημα και την παρούσα βαρύτητα του προβλήματος. Και αυτό που παρατηρούμε σήμερα είναι το τεράστιο περιθώριο της αβεβαιότητας που περιέχεται στα στοιχεία και τις εξελικτικές προοπτικές για το περιβάλλον της Γης. Αυτό το περιθώριο, προφανώς, έχει δύο πλευρές. Η προσωπική μου γνώμη είναι ότι οι πιο σκοτεινές προοπτικές είναι και οι πιο πιθανές. Το αληθινό ζήτημα, ωστόσο, δεν είναι αυτό αλλά η πλήρης εξαφάνιση της σωφροσύνης, της φ ρ ο ν ή σ ε ω ς. Δεδομένου ότι κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά ότι το φαινόμενο του θερμοκηπίου θα οδηγήσει ή όχι σε μια άνοδο της στάθμης της θάλασσας, ούτε και πόσα χρόνια θα πάρει μέχρι η τρύπα του όζοντος να καλύψει όλη την ατμόσφαιρα, η μόνη συμπεριφορά που μπορούμε να υιοθετήσουμε είναι αυτή του diligens pater familias, του ευσυνείδητου ή συνεπούς πατέρα της οικογένειας που λέει στον εαυτό του «Αφού το ρίσκο είναι τεράστιο και ακόμη και οι πιθανότητες είναι αβέβαιες, θα προχωρήσω με τη μεγαλύτερη επιφύλαξη [σωφροσύνη] και όχι σα να ήταν όλο το ζήτημα επουσιώδες». Τώρα, αυτού που γινόμαστε μάρτυρες προς το παρόν, για παράδειγμα κατά τη διάρκεια του Καρναβαλιού του Ρίο (που του έχει δοθεί η ταμπέλα της «Διάσκεψης»), είναι η πλήρης ανευθυνότητα. Αυτή η πλήρης ανευθυνότητα μπορεί να ιδωθεί στην αποφασιστικότητα του Προέδρου George Herbert Walker Bush και των φιλελεύθερων {με την ευρωκεντρική έννοια των συντηρητικών οπαδών της «ελεύθερης αγοράς»}, οι οποίοι επικαλούνται ακριβώς την αντίθετη πλευρά του επιχειρήματος της αβεβαιότητας (καθώς τίποτα δεν έχει «αποδειχθεί», ας συνεχίσουμε όπως και πριν . . . ). Μπορεί να ιδωθεί στην τερατώδη συμμαχία μεταξύ των δεξιών Αμερικάνων Προτεσταντών και της Καθολικής Εκκλησίας να εναντιωθούν σε οποιαδήποτε βοήθεια ελέγχου των γεννήσεων στις χώρες του Τρίτου Κόσμου, όταν η σύνδεση ανάμεσα στη δημογραφική έκρηξη και τα περιβαλλοντικά προβλήματα είναι έκδηλη. Την ίδια στιγμή — το μέγεθος της υποκρισίας — κάποιοι ισχυρίζονται ότι ενδιαφέρονται για το βιοτικό επίπεδο αυτών των πληθυσμών. Για να βελτιώσει όμως κάποιος το βιοτικό επίπεδο εκεί θα έπρεπε να επιταχύνει την καταστροφική παραγωγή και κατανάλωση των μη ανανεώσιμων πηγών. P.E.: Κατά τη διάρκεια της Διάσκεψης του Ρίο, δύο συμβάσεις, με κάποια ιστορική σημασία το καθένα υιοθετήθηκαν: η σύμβαση για την κλιματική αλλαγή και η άλλη για τη βιο-ποικιλότητα. Αποτελούν κι αυτές κομμάτι του «Καρναβαλιού»; Κ.Κ.: Ναι, καθώς δεν προτείνουν συγκεκριμένα μέτρα και δε συνοδεύονται από συγκεκριμένες κυρώσεις. Είναι οι τιμές που αποδίδει το Κακό στην Αρετή. Και μια λέξη για τη βιο-ποικιλότητα. Κάποιος/-α θα έπρεπε να θυμάται ότι από όσους υπέγραψαν την Έκκληση της Νυρεμβέργης κανείς δεν ξέρει πόσα ζωντανά είδη μπορούν να βρεθούν σήμερα στη Γη. Οι υπολογισμοί γίνονται μέσα στην κλίμακα των 10 και των 30 εκατομμυρίων ειδών, αλλά ακόμη και η κλίμακα των 100 εκατομμυρίων έχει τεθεί στο
Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.com 28

τραπέζι. Τώρα, από αυτά τα είδη, γνωρίζουμε μόνο ένα μέσο ποσοστό. Αυτό που γνωρίζουμε, ωστόσο, με σχετική βεβαιότητα είναι ο αριθμός των ζωντανών ειδών που εξαφανίζονται κάθε χρόνο, συγκεκριμένα μέσω της καταστροφής των τροπικών δασών. Σήμερα, ο E. O. Wilson υπολογίζει ότι, τα επόμενα τριάντα χρόνια, θα έχουμε εξολοθρεύσει περίπου το 20% των υπαρχόντων ειδών — ή, για να χρησιμοποιήσουμε το χαμηλότερο συνολικό υπολογισμό, γύρω στα 70,000 είδη το χρόνο, διακόσια είδη την ημέρα! Ανεξάρτητα από οποιαδήποτε άλλη σκέψη, η καταστροφή ενός μόνο είδους μπορεί να οδηγήσει στην κατάρρευση της ισορροπίας, συνεπώς την καταστροφή, ενός ολόκληρου οικό-τοπου[4]. P.E.: Διαβάζοντας κάποια από τα άρθρα σας, κάποιος θα μπορούσε να έχει την εντύπωση ότι η οικολογία αποτελεί μόνο την κορυφή του παγόβουνου που καλύπτει μια επανα-διαπραγμάτευση όχι μόνο της επιστήμης αλλά και του οικονομικού-πολιτικού συστήματος. Είστε ένας επαναστάτης; Κ.Κ.: Η επανάσταση δε σημαίνει χείμαρρους αίματος, την κατάληψη των Χειμερινών Ανακτόρων κοκ. Η επανάσταση σημαίνει τον ριζικό μετασχηματισμό των θεσμών της κοινωνίας. Με αυτή την έννοια, φυσικά είμαι επαναστάτης. Αλλά για να υπάρξει μια επανάσταση με αυτή την έννοια, προφανείς αλλαγές πρέπει να λάβουν χώρα στην ψυχοκοινωνική οργάνωση του δυτικού ανθρώπου, στη στάση που έχει για τη ζωή, εν συντομία, στο φαντασιακό του. Η ιδέα ότι ο μόνος σκοπός στη ζωή μας είναι να παράγουμε και να καταναλώνουμε περισσότερο — μια ιδέα που είναι και παράλογη και εξευτελιστική — πρέπει να εγκαταλειφθεί. Το καπιταλιστικό φαντασιακό της ψευτοορθολογικής ψευδο-κυριαρχίας, της άνευ ορίων επέκτασης, πρέπει να εγκαταλειφθεί. Αυτό είναι κάτι που μπορεί να γίνει μόνο από όλους τους άνδρες και τις γυναίκες. Ένα άτομο, ή μια οργάνωση μόνο, μπορούν – στην καλύτερη περίπτωση – να προετοιμάσουν, να ασκήσουν κριτική, να διεγείρουν, να σκιαγραφήσουν πιθανές κατευθύνσεις. P.E.: Ποιο παραλληλισμό θα μπορούσαμε να κάνουμε ανάμεσα στην υποχώρηση του μαρξισμού και στη ραγδαία ανάπτυξη της πολιτικής οικολογίας; Κ.Κ.: Η σχέση τους είναι προφανώς περίπλοκη. Πρώτα απ’ όλα, πρέπει κανείς να παρατηρήσει ότι ο Μαρξ μετέχει πλήρως του καπιταλιστικού φαντασιακού: σύμφωνα με αυτόν, όπως και με την κυρίαρχη ιδεολογία της εποχής του, τα πάντα εξαρτώνται από την αύξηση των παραγωγικών δυνάμεων. Όταν η παραγωγή φθάνει σε ένα αρκετά υψηλό επίπεδο είναι κανείς σε θέση να μιλήσει για μια αληθινά ελεύθερη κοινωνία, για μια κοινωνία ισότητας και πάει λέγοντας. Δεν βρίσκει κανείς στον Μαρξ καμία κριτική της καπιταλιστικής τεχνικής, είτε όσον αφορά την μέθοδο παραγωγής είτε όσον αφορά τον τύπο και τη φύση των προϊόντων που παράγονται. Για αυτόν, η καπιταλιστική τεχνική και τα προϊόντα της αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της διαδικασίας της ανθρώπινης προόδου. Ούτε ασκεί κριτική στην εργασιακή διαδικασία του εργοστασίου. Επικρίνει, βεβαίως, μερικά «υπερβολικά» στοιχεία αλλά, υπό αυτήν τη μορφή, αυτή η οργάνωση φαίνεται για αυτόν να αποτελεί μια πραγμάτωση της ορθολογικότητας, χωρίς την προσθήκη εισαγωγικών. Το βασικό κομμάτι της κριτικής του έχει να κάνει με την χρήση αυτής της τεχνικής και αυτής της οργάνωσης: πως, δηλαδή, από αυτές επωφελείται μόνο το κεφάλαιο και όχι η ανθρωπότητα ως σύνολο. Δεν εντοπίζει την ανάγκη να γίνει μια εσωτερική κριτική στην τεχνική και την οργάνωση της καπιταλιστικής παραγωγής. Το ότι ο Μαρξ «ξεχνάει» αυτά τα πράγματα είναι περίεργο, λόγω του ότι στην εποχή του αυτή η σκέψη απασχολεί πολλούς συγγραφείς. Ας θυμηθούμε, για να αναφερθούμε σε ένα γνωστό παράδειγμα, τους Άθλιους του Βικτόρ Ουγκό. Όταν, με σκοπό να σώσει τον Μάριο, ο Γιάννης Αγιάννης τον κουβαλάει μέσα από τους υπονόμους του Παρισιού, ο Ουγκό παραδίδεται σε μία από τις πολυαγαπημένες παρεκβάσεις του. Βασισμένος, χωρίς αμφιβολία, στους υπολογισμούς των μεγάλων
Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.com 29

χημικών της εποχής, πιθανόν του Justus Liebig, λέει πως από το Παρίσι καταλήγει στην θάλασσα κάθε χρόνο, μέσω των υπονόμων του, χρηματικό ποσό ίσο με 500 εκατομμύρια χρυσά φράγκα. Αυτό το αντιπαραβάλλει στη συμπεριφορά των κινέζων αγροτών, οι οποίοι λιπαίνουν το χώμα με τα δικά τους περιττώματα. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο μας λέει ουσιαστικά ότι το έδαφος της Κίνας είναι τόσο εύφορο όσο ήταν και την πρώτη μέρα της Δημιουργίας. Γνωρίζει πως οι παραδοσιακές οικονομίες ήταν οικονομίες ανακύκλωσης, ενώ η σημερινή είναι μια οικονομία σπατάλης. Ο Μαρξ όλα αυτά τα παραβλέπει ή τα περιθωριοποιεί. Και αυτό επρόκειτο να παραμείνει, μέχρι το τέλος, η τοποθέτηση του μαρξιστικού κινήματος. Αρχίζοντας από το τέλος της δεκαετίας του 50’, αρκετοί παράγοντες θα ενώνονταν προκειμένου να αλλάξει αυτή η κατάσταση. Καταρχάς, μετά το εικοστό συνέδριο του ρωσικού Κομμουνιστικού Κόμματος, την ουγγρική επανάσταση το ίδιο έτος (1956), την Πολωνία, την Πράγα και πάει λέγοντας, η μαρξιστική ιδεολογία χάνει την γοητεία της. Κατόπιν άρχισε η κριτική της καπιταλιστικής τεχνικής. Σε αυτό αναφέρομαι σε ένα από τα κείμενά μου του 1957, «Το περιεχόμενο του Σοσιαλισμού»[5], όπου ανέπτυξα μια εκ βάθρων κριτική στον Μαρξ, για το ότι παραμελεί εντελώς την κριτική στην καπιταλιστική τεχνολογία, ειδικότερα σε ότι αφορά το στάδιο της παραγωγής, ότι συμμερίζεται εντελώς, εν προκειμένω, την κυρίαρχη αντίληψη της εποχής του. Κατά την ίδια χρονική περίοδο, οι άνθρωποι άρχιζαν να ανακαλύπτουν τον όλεθρο που ο καπιταλισμός επέφερε στο περιβάλλον. Ένα από τα πρώτα βιβλία που άσκησαν μεγάλη επιρροή ήταν το «Silent Spring»[6] (Η σιωπηλή Άνοιξη) της Rachel Carson, το οποίο περιέγραψε τις καταστροφές που τα εντομοκτόνα επέφεραν στο περιβάλλον: τα εντομοκτόνα καταστρέφουν τα παράσιτα των φυτών αλλά και, συγχρόνως, έντομα - επομένως και τα πουλιά που τρέφονται από αυτά. Αυτό είναι ένα σαφές παράδειγμα μιας κυκλικής οικολογικής ισορροπίας και της ολοσχερούς καταστροφής της μέσω της καταστροφής ενός μόνο από τα συστατικά της στοιχεία. Μια οικολογική συνείδηση άρχισε κατόπιν να διαμορφώνεται. Αναπτύχθηκε ακόμα γρηγορότερα, καθώς νέοι άνθρωποι, δυσαρεστημένοι με το καθεστώς των πλούσιων χωρών, δεν μπορούσαν πια να εντάξουν τις κριτικές τους μέσα στα παραδοσιακά μαρξιστικά κανάλια που καταντούσαν σχεδόν γελοία. Κριτικές που στηρίζονταν επάνω στη συνεχή μεγέθυνση της φτώχειας δεν ανταποκρίνονταν πια στην πραγματικότητα· δεν θα μπορούσε κανείς πλέον να κατηγορήσει τον καπιταλισμό πως οδηγεί τους εργάτες στη λιμοκτονία από τη στιγμή που η κάθε οικογένεια της εργατικής τάξης είχε από ένα - και μερικές φορές δύο - αυτοκίνητα. Συγχρόνως, υπήρξε μια συγχώνευση των καθιερωμένων οικολογικών ζητημάτων με τα αντιπυρηνικά ζητήματα. P.E.: Αποτελεί, τότε, η οικολογία τη νέα «τελευταία μεγάλη ιδεολογία»; Κ.Κ.: Όχι, δεν θα έλεγα αυτό. Και εν πάσει περιπτώσει, η οικολογία δεν πρόκειται να γίνει ιδεολογία υπό την παραδοσιακή έννοια του όρου. Αλλά η αναγκαιότητα να ληφθεί το περιβάλλον καθώς και η ισορροπία μεταξύ της ανθρωπότητας και των πόρων του πλανήτη σοβαρά υπόψη, είναι προφανής για οποιαδήποτε αληθινή και σοβαρή πολιτική. Η φρενήρης πορεία της αυτονομημένης τεχνο-επιστήμης και η τεράστια δημογραφική έκρηξη που θα συνεχίσει να γίνεται αισθητή για τουλάχιστον μισό αιώνα μας το επιβάλλουν. Η προσπάθεια να ληφθούν αυτά υπόψη πρέπει να διαμορφωθεί μέσα σε ένα τέτοιο πολιτικό πρόταγμα, που δε θα εξαντλείται αποκλειστικά στην οικολογία αλλά θα την υπερβαίνει. Και εάν δεν υπάρξει ένα νέο κίνημα, καμία επανα-αφύπνιση του δημοκρατικού προτάγματος, η οικολογία θα μπορούσε εύκολα να ενσωματωθεί σε μια νέο-φασιστική ιδεολογία. Ενόψει μιας παγκόσμιας οικολογικής καταστροφής, παραδείγματος χάριν, κάποιος/κάποια μπορεί πολύ εύκολα να δει αυταρχικά καθεστώτα να επιβάλλουν δρακόντειους περιορισμούς σε έναν πανικόβλητο και απαθή πληθυσμό. Η παρεμβολή της οικολογικής συνιστώσας σε ένα ριζοσπαστικό δημοκρατικό πρόταγμα είναι απολύτως αναγκαία. Και είναι τόσο επιτακτική, ώστε η επαναξιολόγηση
Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.com 30

Τα κινήματα ασχολούνται. οι αξίες και οι προσανατολισμοί. Και αυτοί δεν είναι Μαροκινοί: είναι άνθρωποι που έρχονται από όλες τις γωνίες της Αφρικής. να αφήνει αυτά τα ερωτήματα στους «εκπροσώπους». Οι Τσικάνος περνάνε τα σύνορα ΜεξικούΑμερικής ουσιαστικά χωρίς κανένα εμπόδιο. Γνωρίζουμε ότι μια τεράστια οικονομική και κοινωνική ανισορροπία υπάρχει μεταξύ της πλούσιας Δύσης και του υπόλοιπου κόσμου. Ήδη. με τα ερωτήματα που θα προέκυπταν από την παλινόρθωση και τη λειτουργία της και πάει λέγοντας.: Αυτή η καθαρά πολιτική συνιστώσα ενός προτάγματος ριζικής αλλαγής περιλαμβάνει επίσης τις σχέσεις Βορά-Νότου. αντί για πολιτισμό.: Φυσικά.Κ. Οι άνθρωποι κλείνουν τα μάτια τους και αφήνουν αυτούς τους ανθρώπους να συνεχίζουν να λιμοκτονούν. το να μην παίρνεις θέση για τα καυτά πολιτικά ερωτήματα της εποχής. δεν θα υπάρχει πλέον Γιβραλτάρ. αυτό που ο Γουίνστον Τσόρτσιλ αποκάλεσε «η αχίλλειος πτέρνα της Ευρώπης». στην περίπτωση της Ευρώπης. Σήμερα. Αυτό έγινε στη Γερμανία. Είναι κατανοητό το γιατί δεν επιθυμούν να χαρακτηρίζονται «ούτε δεξιοί ούτε αριστεροί». αφού εισήχθησαν στο κοινοβουλευτικό σύστημα έχασαν κάθε νόημα. όμως. και αυτό που είναι σίγουρο είναι ότι δεν έχουμε δει τίποτα ακόμη. Δεν ασχολούνται καθόλου με τις ανθρωπολογικές δομές της σύγχρονης κοινωνίας. Κ. Θα υψώσουν πάλι ένα νέο Τείχος του Βερολίνου 3. ακόμη και από την Αιθιοπία ή την ακτή του Ελεφαντοστού. είναι αδιαχώριστη από την κριτική του φανταστικού «της ανάπτυξης» με το οποίο ζούμε[7]. με τις πολιτικές και θεσμικές δομές. με ζητήματα που έχουν να κάνουν με το περιβάλλον και σχεδόν αδιαφορούν για τα καυτά κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα. που υπονοείται από ένα τέτοιο πρόταγμα. P.000 χιλιόμετρα μακρύ με σκοπό να εμποδίσει τους πεινασμένους Ανατολικούς από το να εισέλθουν στο πλούσιο ήμισυ της Ευρώπης. Π. η πολιτική συνιστώσα είναι ανεπαρκής[8].000 ή 4. είναι ένας εφιάλτης το να βλέπεις καλοταϊσμένους ανθρώπους να κοιτάζουν τους Σομαλούς ετοιμοθάνατους απ’ την πείνα και έπειτα να γυρίζουν ξανά στον ποδοσφαιρικό τους αγώνα. Η λαθραία μετανάστευση αυξάνεται καθώς οι δημογραφικές πιέσεις μεγαλώνουν. υπάρχει όλο το Ανατολικό σύνορο των Δώδεκα. είναι Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. από τα υπόλοιπα. αυτό μου φαίνεται και πάλι ανεπαρκές. K. Αλλά μακροπρόθεσμα.E. Το μόνο πράγμα που η «πολιτισμένη» Δύση εξάγει σε αυτές τις χώρες. Ακόμα και όταν εκφράζουν ένα ενδιαφέρον για την πολιτική διάσταση. Αλλά αυτό το «ζήτημα τιμής». Αυτό. Αλλά είναι επίσης.000 χιλιόμετρα Μεσογειακής ακτής. Διαχωρισμένοι. Έτσι συνέβη και στη Γερμανία. όπου. Ο λόγος ήταν πως ο χαρακτήρας του κοινοβουλευτικού συστήματος είναι να εκλέγει «εκπροσώπους» για πέντε χρόνια με στόχο να ξεφορτωθεί τα πολιτικά ερωτήματα. Αυτή η ανισορροπία δεν ελαττώνεται: αυξάνεται. Υπάρχουν ίσως 40. έτσι ώστε να μην ασχολούμαστε με αυτά. δεν διατηρούν πια κανένα νόημα. ως επί το πλείστο.com 31 . και σύντομα δεν θα είναι μόνο οι Μεξικάνοι.της παρούσας κοινωνίας.: Είναι τα γαλλικά οικολογικά κινήματα φορείς ενός τέτοιου προτάγματος. από τη ρεαλιστικότερη σκοπιά. φυγάδες από το Ιράκ περνάνε μέσα από τη Τουρκία και λαθραία εισέρχονται στην Ελλάδα. Τα κινήματα αυτά τείνουν έτσι να μετατραπούν σε λόμπυ. όπου οι Πράσινοι εφάρμοσαν έναν νόμο ανακλητότητας των εκπροσώπων τους. είναι το αντίθετο του δημοκρατικού προτάγματος. διέρχονται. είναι μια στάση αρκετά εκτεθειμένη σε κριτική. Ύστερα. με το τι σημαίνει πραγματική δημοκρατία.K. οι οποίοι υπομένουν αφάνταστες ταλαιπωρίες ούτως ώστε να φτάσουν στη Ταγγέρη και να καταφέρουν να πληρώσουν τους λαθρέμπορους. μεταξύ άλλων περιοχών από τα στενά του Γιβραλτάρ. όμως. μια τρομερά βραχυπρόθεσμη στάση. Όμως αύριο. αυτοί δεν θα αφήσουν τους εαυτούς τους να συνεχίσουν να πεθαίνουν της πείνας.: Πιστεύω πως μεταξύ των Πρασίνων (les Verts) όπως επίσης και μεταξύ των μελών της Génération Écologie.Ε. Η εναλλαγή και η ανακλητότητα αποτελούν κεντρικές ιδέες των πολιτικών μου συλλογισμών.

το γεγονός ότι δεν είναι ένα «φυσικό» ον δε σημαίνει ότι αιωρείται στο κενό. λόγω του ότι διανύουμε μια από τις λιγότερο φιλοσοφικές περιόδους.E. όπως έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες.Κ. εκτός αν η Ευρώπη γίνει ένα αστυνομοκρατούμενο φρούριο.: Μια επανεμφάνιση της φιλοσοφίας στο σύνολό της θα ήταν ωφέλιμη. από καταβολής της ιστορίας της ανθρωπότητας. Την ίδια στιγμή. θεμελιωτής της οικολογίας. Ξεκινάει από την αναγνώριση των αόρατων ορίων της δράσης μας. Κ. όπλα και τηλεοράσεις που επιδεικνύουν καταναλωτικά πρότυπα τα οποία είναι ανέφικτα γι’ αυτούς τους φτωχούς πληθυσμούς. αύριο ή σε μερικές βδομάδες. από την ουσιαστική θνητότητά μας και από την ανάγκη για αυτό-περιορισμό. όπου η θρησκεία δεν καταλαμβάνει το κέντρο της κοινωνικής ζωής. Από την άλλη πλευρά. Τη στιγμή που το σπίτι έχει πιάσει φωτιά. Αλλά η οικολογία δεν είναι «η αγάπη της φύσης».: Υπάρχει φιλόσοφος. Κ. Ακολούθως. η αληθινή ελευθερία ) του ανθρωπίνου είδους σε σχέση με τον πλανήτη πάνω στον οποίο. Δεν είμαστε καν άρχοντες αυτού που εμείς θα κάνουμε. ή μετά βίας μία.: Τι γνώμη έχετε για το βιβλίο του Luc Ferry[9]. Είναι ανώφελο το να επανερχόμαστε.Ε. παρά τα όσα λέει ο κόσμος. P. Ζούμε στην πρώτη κοινωνία. η Ύβρις πάντα προκαλεί τη Νέμεση. αυτό είναι η γενική περίπτωση).: Θα μπορούσε κάποιος να θεωρήσει την ανύψωση του ενδιαφέροντος για το περιβάλλον σαν ένα χαρακτηριστικό της επιστροφής του «θρησκευτικού». στο πεπερασμένο του ανθρωπίνου όντος όταν μιλάμε για τη φιλοσοφία της γνώσης και να ξεχνάμε αυτό το περιορισμένο όταν μιλάμε για την πρακτική φιλοσοφία. ότι θα υπάρξει μια επιστροφή του θρησκευτικού στις Δυτικές χώρες. στην ιστορία της ανθρωπότητας. σίγουρα κάποιος μπορεί να βρει σε διάφορες φιλοσοφίες αυτή την υπεροψία. γύρω από τα αληθινά προβλήματα. η οικολογία.πραξικοπηματικές τεχνικές.: Πρώτα απ’ όλα.com 32 . Σίγουρα υπάρχει. οι οποίες ενθρονίζουν τον άνθρωπο στη θέση του «άρχοντα και κυρίου της φύσης» — ένας ισχυρισμός που είναι στην πραγματικότητα εντελώς γελοίος.Κ.Κ.E. το οποίο εξηγεί ότι οι Πράσινοι (les Verts) είναι οι φορείς μιας συνολικής θέασης του κόσμου η οποία αμφισβητεί τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση.Κ.: Θα ήταν ωφέλιμη μια επανεμφάνιση της αίσθησης του μέτρου και της αρμονίας της αρχαίας φιλοσοφίας. μία «Αγάπη της φύσης». Ο άνθρωπος είναι ριζωμένος σε κάτι άλλο έξω από τον εαυτό του. την υπερβολική οίηση ή την προπετή υπερβολή. P. Κ. P. δε νομίζω ότι. Γερμανών και Γάλλων Ρομαντικών. Γιατί αυτή η τεράστια θέση της θρησκείας μέχρι πρότινος.Ε. ορθώς θεωρούμενη (και απ’ αυτή την άποψη.: Το βιβλίο του Luc Ferry διαλέγει τον λάθος εχθρό και εν τέλει γίνεται μια πράξη αντιπερισπασμού. από τύχη. συνέχεια. για να μη πούμε αντιφιλοσοφικές περιόδους. P. Έχει να κάνει με το τι διέπραξε η θρησκεία για να κρατάει στο χέρι σχεδόν όλες τις κοινωνίες.: Δεν βλέπω κανένα φιλόσοφο που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ο θεμελιωτής της οικολογίας. αντιπαρατίθεται σε μια «νατουραλιστική» ιδεολογία. ξεχωριστά. ο Ferry τα βάζει με τον εύκολο στόχο: κάποιους περιθωριακούς ιδεολόγους οι οποίοι δεν είναι ούτε αντιπροσωπευτικοί αλλά ούτε και αληθινή απειλή και δε λέει ούτε μία λέξη. Αυτή η ανισορροπία δεν θα κατορθώσει να συνεχιστεί. την τιμωρία. Επειδή υπενθύμιζε στον άνθρωπο Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. μια εντελώς επιφανειακά «ουμανιστική» ή «ανθρωποκεντρική» ιδεολογία. κάτω από τη μορφή μίας πίστης στη φύση. Η αρχαία Ελληνική συμπεριφορά. όταν ο πλανήτης κινδυνεύει. εν τούτοις. Η μόνη σχέση που μπορώ να δω είναι πολύ έμμεση. δεν ήταν μια συμπεριφορά βασισμένη στο μέτρο και την αρμονία. μεταξύ των Άγγλων. και αυτό είναι που διακινδυνεύουμε να συμβεί σε εμάς. Είναι η αναγκαιότητα του αυτό-περιορισμού (δηλαδή. υπάρχει και τον οποίο έχει βαλθεί να καταστρέψει. δεν κάνει τη φύση θεότητα και ούτε και τον άνθρωπο βέβαια. Κ. Όμως. αυτή την ύβρη.

ως δημιουργός δύναμη. Κατόπιν. τα ολοκαυτώματα που δημιουργήθηκαν από τον άνθρωπο ενάντια στον άνθρωπο.») με τον τίτλο «Η επαναστατική δύναμη της Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.Κ. Και αυτή με αυτό τον τρόπο ακόμη έδινε νόημα στη ζωή και στο θάνατο του ανθρώπου. Αυτό είναι η ιστορία. όπως επίσης και όταν στήνει το Άουσβιτς ή το Γκούλαγκ.E. θεούς του Ολύμπου — ή Μ ο ί ρ α — Ιεχωβά κτλ. Συγχρόνως. κατά κάποιο τρόπο. P. η οποία εκ φύσεως και εξ’ ορισμού είναι απροσδιόριστη και απρόβλεπτη. Κ.Κ. Σήμερα. αμείωτη αντίθεση.com 33 . πρόβαλε πάνω στις θεϊκές δυνάμεις ή πάνω στο μονοθεϊστικό Θεό κάποιες ουσιαστικές ανθρωπομορφικές και ανθρωποκεντρικές ιδιότητες και έτσι ακριβώς έδινε νόημα στο υπάρχον. είναι «άνθρωπος» όταν χτίζει τον Παρθενώνα ή τον καθεδρικό ναό της Παναγίας των Παρισίων. Σχόλια: Μεταφράζουμε και δημοσιεύουμε στα τέλη Μάρτη του 2006 ένα δεύτερο κείμενοσυνέντευξη του Κορνήλιου Καστοριάδη (μετά τη συνέντευξή του το 96’ περί του γαλλικού νοέμβρη. αυτό είναι το ζήτημα.: Αισιοδοξείτε γύρω από αυτή την αφύπνιση της επίγνωσης των ανθρώπινων ορίων. αλλά ακόμη επειδή πριονίζει το κλαδί πάνω στο οποίο κάθεται: το περιβάλλον. όμως.: Υπάρχει. υπό μία έννοια. ότι είμαστε εμείς αυτοί οι οποίοι δημιουργούμε το νόημα ιδίω κινδύνω (και με τη μορφή των διάφορων θρησκειών…)[10]. μια δυνατότητα να μεταβάλλουν αυτό που είναι. τις σφαγές. P. ο Θεός είναι αγάπη κτλ. δεν μπορεί να παίξει πλέον αυτό το ρόλο. Η συζήτηση γύρω από την αξία αυτών που δημιουργεί ξεκινάει ύστερα (και είναι προφανώς η πιο σημαντική). περισσότερο από την άμυνα της φύσης επιθυμείτε την υπεράσπιση του ανθρώπου. υπενθύμιζε στον άνθρωπο τον περιορισμό του: του υπενθύμιζε ότι το Ον είναι ανεξερεύνητο και αδάμαστο. Τώρα. αν υποθέσουμε ότι αυτή η επανάληψη μπορεί να δώσει μια κατεύθυνση αναγέννησης της ιστορικής δημιουργίας. όχι μόνο τα ατομικά αλλά και τα κοινωνικά. Την επίγνωση αυτού του γεγονότος θα έπρεπε κάποιος πρέπει να προσπαθήσει να αφυπνίσει ξανά σε μια εποχή όπου η θρησκεία. Δε μπορούμε ούτε να αγνοήσουμε και να αποσιωπήσουμε αυτά τα ερωτήματα ούτε και να απαντήσουμε εκ των προτέρων σε αυτά. Βέβαια. Δεν είναι μόνο ότι ο καθένας μας υπόκειται στο φυσικό νόμο και ότι μια μέρα θα πεθάνει. Η Άβυσσος έγινε. Κ. «Μια Άνοδος Σημαντικότητας. το οποίο το «προσωποποιούσε» με τον έναν ή τον άλλον τρόπο: το ονόμαζε ταμπού. Η θρησκεία παρουσίαζε την Άβυσσο και την ίδια στιγμή την κάλυπτε δίνοντας της ένα πρόσωπο: είναι ο Θεός. Η Αυτονομία — η αληθινή ελευθερία — είναι ο αυτόπεριορισμός που είναι αναγκαίος όχι μόνο στους κανόνες της ενδοκοινωνικής συμπεριφοράς αλλά επίσης και στους κανόνες που υιοθετούμε στη συμπεριφορά μας προς το περιβάλλον. τοτέμ. υπάρχει αυτό το αγωνιώδες ερώτημα σχετικά με το ότι η σημερινή κοινωνία ολισθαίνει σε ένα όλο και πιο κενό είδος επανάληψης. οικεία και ομοιογενής με εμάς.ότι δεν είναι ο άρχοντας του κόσμου. μια δημιουργική δύναμη. για πολύ καλούς λόγους. μια οικολογία ενσωματωμένη σε ένα πολιτικό πρόταγμα της αυτονομίας πρέπει να υποδεικνύει αυτόν τον περιορισμό του ανθρώπου όπως επίσης και να του υπενθυμίζει ότι το Ον δεν έχει νόημα.E. εγγύτητα. Υπάρχει συνεπώς. όχι μόνο επειδή συνεχίζει πιο πολύ από ποτέ να παραδίδεται σε μια σφαγή των ομοίων του. ο άνθρωπος είναι ακόμη ή περισσότερο από ποτέ εχθρός του ανθρώπου. ότι υπήρχε κάτι άλλο εκτός από αυτόν. στους ανθρώπους.: Η υπεράσπιση του ανθρώπου εναντίον του εαυτού του. Πρέπει να υπενθυμίσουμε στους ανθρώπους τα όρια τους. Ο κυριότερος κίνδυνος για τον άνθρωπο είναι ο ίδιος ο άνθρωπος. Αλλά κάτι τέτοιο δεν είναι καθαυτό θετικό ή αρνητικό και το να μιλάμε για αισιοδοξία ή απαισιοδοξία σε αυτό το επίπεδο είναι απλώς επιπόλαιο. Είναι ότι όλοι εμείς μαζί δεν μπορούμε να κάνουμε ακριβώς τίποτα: οφείλουμε να αυτό-περιοριζόμαστε. Ο άνθρωπος. Σήμερα. αλλά υπό μια άλλη έννοια.: Συνεπώς. Καμιά φυσική καταστροφή δεν είναι ισάξια με τις καταστροφές. η διερώτηση θα αναφέρεται στη φύση και την αξία αυτής της δημιουργίας.

CR.000 από 106 χώρες έχουν υπογράψει. σελ. ίσως ο σημαντικότερος πολιτικός στοχαστής και φιλόσοφος του 20ου αιώνα. . Η συνέντευξη δόθηκε στον Pascale Egré. η σημασία του αυτοπεριορισμού αλλά και της δημιουργίας για ένα πρόταγμα κοινωνικής και ατομικής αυτονομίας. 111-12. σχεδόν από όλα τα τελευταία κείμενά του ότι το οικολογικό ήταν το ζήτημα που τον απασχολούσε περισσότερο ή τουλάχιστον εξίσου πολύ με άλλα θέματα. με το βιβλίο «Από την Οικολογία στην Αυτονομία» (1980). Έλεγε συγκεκριμένα στο δεύτερο μέρος από το «Περιεχόμενο του Σοσιαλισμού»: «Ο σύγχρονος καπιταλισμός είναι γραφειοκρατικός καπιταλισμός. Terminal 119 – για την κοινωνική και ατομική Αυτονομία [1] Εκδόθηκε για πρώτη φορά στο La Planète Verte (Paris: Bureau des élèves des sciences politiques. «ότι οι επιστήμονες ποτέ δεν είχαν και ποτέ δε θα έχουν τίποτα να πουν σε σχέση με τη χρήση της [τεχνο-επιστήμης] ή ακόμη και τον καπιταλιστικό της προσανατολισμό» —T/E. ή ένα όνειρο ζωής των ίδιων των τεχνικών που έρχονται αντιμέτωποι με τη δική τους ανικανότητα και με τον παραλογισμό του παρόντος συστήματος». τεχνοκρατία] από την πλευρά του εκδότη. παρακάτω. Φαίνεται. Είναι ασαφές. Με το τέλος της διάσκεψης του 1992. Οι δύο από τις τρεις θα έχουν να κάνουν με ένα ακόμη αδημοσίευτο κείμενο του Κορνήλιου Καστοριάδη καθώς και με μια μελέτη του Ian Pirie για το έργο του πολιτικού στοχαστή μέχρι και την περίοδο συγγραφής της «Φαντασιακής Θέσμισης της Κοινωνίας». σελ. 5 (Ιανουάριος 1994): 81-90.com 34 . Η λέξη «τεχνοκρατία» γίνεται ακόμη πιο προβληματική όταν διαβάζουμε. . 425 επιστήμονες και άλλοι πνευματικοί ηγέτες υπέγραψαν την Έκκληση. . ωστόσο. το τεράστιο περιβαλλοντικό πρόβλημα. Οι πιο εκτενείς αντιμετωπίσεις του οικολογικού προβλήματος έγιναν. εμφανίστηκε με τον τίτλο «World Imbalance and the Revolutionary Force of Ecology» στο περιοδικό Society and Nature. χρησιμοποιήσαμε ένα φωτοαντίγραφο του Καστοριάδη όπου ο ίδιος είχε διορθώσει με το χέρι το κείμενο της συνέντευξης. Προκαταβολικά. Ο Κορνήλιος Καστοριάδης. καθώς και με την ομιλία «Οικολογία και Πολιτική» που δόθηκε το 1993 στο ΑΠΘ (μετά από πρόσκληση του τμήματος Χημικών Μηχανικών!). το γενικότερο θέμα της τεχνικής στον καπιταλισμό που δεν μπορεί παρά να είναι μια εγγενώς καπιταλιστική τεχνική. κοινή ομιλία σε πανεπιστήμιο του Βελγίου μαζί με τον Ντανιέλ Κον Μπεντίτ παρουσία 800 ατόμων. σελ 21-25. Δεν είναι — και δεν μπορεί να γίνει — ένας τεχνοκρατικός καπιταλισμός. η τάση του καπιταλιστικού συστήματος για καταστροφή της ζωής κτλ. το αν η χρήση της λέξης αποτελεί μια παραδρομή της γλώσσας από την πλευρά του ομιλητή ή μια λάθος μεταβίβαση της συνέντευξης σε χαρτί [πχ τεχνοεπιστήμης (βλέπε παρακάτω). αμφιβόλου ποιότητας. να επισημάνουμε ότι έπονται άλλες 3 μεταφράσεις που θα δημοσιευτούν στο site του Terminal 119 μέχρι και τα μέσα Απρίλη. Να σημειώσουμε κι εμείς συμπληρωματικά ότι στη μετάφραση του κειμένου στο Κοινωνία και Φύση στο συγκεκριμένο σημείο υπάρχει η λέξη «τεχνολογία» και όχι «τεχνοκρατία». 1993). Μεταφράζοντας ξανά αυτό το άρθρο. περισσότεροι από 4. που θα αντιτίθεται στις «παράλογες προκαταλήψεις». Η ιδέα της τεχνοκρατίας αποτελεί μια κενή γενίκευση των επιφανειακών κοινωνιολόγων. από το τη δεκαετία του 70’ αρχίζει να ενσωματώνει στο σύστημα της κριτικής του και το οικολογικό ζήτημα. συμπεριλαμβανόμενων των 72 κατόχων του βραβείου Νόμπελ» σύμφωνα με το Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. [Μια πρώτη μετάφραση. βέβαια. δε. σελ. Τα βασικά προβλήματα τίθενται και εδώ: η σχέση μεταξύ τεχνο-επιστήμης και πολιτικής. [3] Προτάσσοντας μια «επιστημονική οικολογία». δεδομένης της πολλαπλής άρνησης του Καστοριάδη – που ξεκινά τουλάχιστον από το 1957 – στο ότι μπορεί να είναι δυνατή μια τεχνοκρατία (πχ η εξουσίαση από τους τεχνικούς). 67 ή «Το περιεχόμενο του σοσιαλισμού». Τέλος. Σήμερα. —T/E] [2] Είναι περίεργο το να βρίσκεις τον όρο «τεχνοκρατία» να χρησιμοποιείται εδώ.Οικολογίας». (PSW 2. 50). η Έκκληση της Χαϊλδεβέργης «δημοσιεύτηκε το 1992 στη Διάσκεψη για τη Γη στο Ρίο ντε Τζανέϊρο.

του Mouvement écologiste indépendant. —T/E. —T/E [4] Ο Καστοριάδης παραθέτει τον E. T/E [6] Rachel Carson. τώρα στο Θρυμματισμένο Κόσμο (World in Fragments).org/heidelberg_appeal. η Génération Écologie εξέλεξε 108 υποψηφίους στις δημοτικές εκλογές ενώ και οι αντίπαλοι Verts πέτυχαν τις δικές τους νίκες. Ας σημειωθεί ότι αυτά δεν ήταν τα μοναδικά οικολογικά-πολιτικά κόμματα που ζητούσαν ψήφο στις γαλλικές εκλογές. στα αγγλικά στο PPA. την αποσπασματική του μορφή στο CR. —T/E [10] Πάνω σε αυτά τα θέματα. βλέπε "Η θέσμιση της Κοινωνίας και της θρησκείας" (1982). οι Πράσινοι (les Verts) συμμετείχαν στην «πλουραλιστική Αριστερή» κυβέρνηση του σοσιαλιστή πρωθυπουργού Λιονέλ Ζοσπέν μετά την απόφαση του Σιράκ το 97’ να προκηρύξει βιαστικά εκλογές που είχαν ως αποτέλεσμα το να χάσει τη νομοθετική του πλειοψηφία. «Silent Spring» (Βοστόνη: Houghton Mifflin. όλες μαζί. ένα χρόνο προτού διεξαχθεί η παρούσα συνέντευξη. και εν τέλει πρόεδρο. [8] Οι Les Verts (Οι Πράσινοι) ιδρύθηκαν το 1984 από τον Antoine Waechter ως οι διάδοχοι διάφορων πολιτικών-οικολογικών σχηματισμών που υπήρχαν πριν τη γαλλική υποψηφιότητα του René Dumont το 1974 για την προεδρεία. Καθώς απομακρύνθηκαν από τη στάση του Waechter περί του «Ούτε με τη Δεξιά. —T/E Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. ο οποίος επίσης έθεσε υποψηφιότητα για τη γαλλική προεδρεία του 1981 με ένα οικολογικό ψηφοδέλτιο και έπειτα διετέλεσε και Υπουργός Περιβάλλοντος του 1988 υπό την προεδρεία του Γάλλου Σοσιαλιστή Φρανσουά Μιτεράν. The New Ecological Order (1992). Ο Waechter πλέον ηγείται ενός πολιτικού-οικολογικού κόμματος. Wilson σε μεγάλη συχνότητα στο κείμενό του «Dead End? » (1988). O. του Brice Lalonde. Carol Volk (Σικάγο: University of Chicago Press. που ιδρύθηκε το 1990.000 υποψήφιοι στις εκλογές του 2002 για 555 θέσεις στην Εθνική Συνέλευση. αυτό-χαρακτηριζόμενο ως «100% οικολογικό». 1962). οι Πράσινοι ήταν ικανοί να διατηρήσουν μόνο τρεις θέσεις εκείνη τη χρονιά. Οι συζητήσεις για μια συγχώνευση των δύο ομάδων βούλιαξαν και τελικά η ομάδα του Lalonde υποστήριξε το νέο-γκωλιστή υποψήφιο για προεδρία. Σε μια συνεχιζόμενη εκλογική συμμαχία με τους ηττημένους Σοσιαλιστές. δημιουργού το 1971 των Les Amis de la Terre (Φίλων της Γης). στη σελίδα 254 του PPA. Ζακ Σιράκ τόσο στις εκλογές του 1995 όσο και του 2002. ηγήθηκαν οι 8. Στα ελληνικά το κείμενο βρίσκεται στους «Χώρους του Ανθρώπου».sepp. μτφ. —T/E [7] Βλέπε το «Σκέψεις πάνω στην Ανάπτυξη και την Ορθολογικότητα» (1977). —T/E [9] Luc Ferry. Αυτός ήταν και ο υπεύθυνος της προεδρικής καμπάνιας του Dumont το 1974. Ούτε με την Αριστερά» (δες την επόμενη παράγραφο της παρούσας συνέντευξης). Το 1992.com 35 . Η Génération Écologie αποτελεί το πολιτικό σκέλος. 1995). Οκτώ πολιτικές-οικολογικές ομάδες και πολλοί άλλοι σχηματισμοί βρίσκονταν μέσα στο μεγάλο αριθμό των πολιτικών οργανώσεων που. —T/E [5] Βλέπε στο "On the Content of Socialism II" στο PSW 2. έναν από τους ηγέτες των φοιτητών στη Σορβόνη κατά το Μάη του 68’.html.Scientific and Environmental Policy Project http://www. Οι πιο πρόσφατες αναφορές δείχνουν σημάδια μιας πιθανής επαναπροσέγγισης με τους Πράσινους (Les Verts).

όσον αφορά την άμβλυνση της πολιτικής και κοινωνικής διαμάχης. για να ακριβολογούμε.html ) είναι που άντλησε και μετέφρασε και το Tristero αυτή τη συνέντευξη πριν από δύο χρόνια περίπου. υπάρχει μια σχετική ατμόσφαιρα που δικαιολογεί αυτό το χαρακτηρισμό.notbored. ήταν στην πραγματικότητα το αποτέλεσμα μιας βαθιάς αίσθησης απογοήτευσης: «On en a marre». Για να εξηγήσετε αυτή την κατάσταση. Δεδομένου ότι αυτό ήταν το πιο ριζοσπαστικό και δημοφιλές κίνημα διαδηλώσεων στη Γαλλία από την εποχή του 1982[2]. Όπου γίνεται αναφορά στη βιβλιογραφία του Καστοριάδη. με εξαίρεση την τέταρτη. μας ζητήσατε να σκεφτούμε το γεγονός ότι έχει υπάρξει μια σταθερή μείωση στις μέρες των απεργιών στη Γαλλία και ότι τα αιτήματα των εργατών είναι συνήθως κορπορατιστικά. γράφτηκαν από τον ίδιο τον Blechman. για ένα τεύχος το οποίο εντέλει εκδόθηκε σε μορφή βιβλίου. σύμφωνα με τον μεταφραστή του Rising Tide of Insignificancy στα αγγλικά. είμαι σίγουρος ότι υπάρχει ακόμα και τώρα.org/RTI. «μπουχτίσαμε» με όλα αυτά! Και όλα αυτά δεν οφείλονταν απλά στην προσπάθεια του νεογκωλικού πρωθυπουργού Αλέν Ζιπέ να διαρθρώσει την κοινωνική ασφάλιση[3] ή αυτό και το άλλο και το παρα-άλλο. δηλώσατε ότι το κίνημα δεν ήταν στα θεμέλιά του κορπορατιστικό αλλά. γραμμένη κατά τη διάρκεια των απεργιών των σπουδαστών και των εργατών το Νοέμβρη και το Δεκέμβρη του 1995. δεν υποφέρει από κάποια εσωτερική πολιτική κρίση⋅ κι αυτό γιατί υπάρχει μια γενικευμένη συναίνεση που κυριαρχεί στην πολιτική ζωή. που είχαν ουσιαστικά παραλύσει τη Γαλλία για πάνω από ένα μήνα. τη μετάφραση με μια νέα επιμέλεια και κάποιες απαραίτητες προσθήκες εκ μέρους του περιοδικού «Terminal 119 – για την κοινωνική και την ατομική αυτονομία». Αυτό το νέο κίνημα σε συνδυασμό με τη δική σας αλλαγή θέσης υπονοούν ότι έχετε μια πιο αισιόδοξη οπτική για την πολιτική ζωή της Γαλλίας.] Max Blechman: Στη συζήτησή σας το 1993 με τον Olivier Morel για την «άνοδο της ασημαντότητας». Όλες οι σημειώσεις. μακριά από όποια αντιπαράθεση ή κοινωνική διαμάχη. αλλά δε θα βιαζόμουν να κολλήσω ένα χαρακτηρισμό σε ότι συνέβη το Νοέμβρη και το Δεκέμβρη και στο τι συμβαίνει σήμερα με όρους του στιλ «αυτό ήταν η τελευταία Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.Κορνήλιος Καστοριάδης [ Φεβρουάριος / 2006] ΜΙΑ ΑΝΟΔΟΣ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΗΤΑΣ. αποτέλεσε μια ριζοσπαστική απόρριψη των πραγμάτων εν γένει[1]. σε μια συνέντευξη που παραχωρήσατε λίγο μετά τις απεργίες σχεδόν ολόκληρου του δημόσιου τομέα. αυτό θα ήταν πολύ παράτολμο⋅ εμμένω στις θέσεις μου. προσθέσατε μια σύντομη σημείωση. η Γαλλία. όπου δηλώνατε ότι οποιοδήποτε κι αν είναι το τελικό αποτέλεσμα του νέου κοινωνικού κινήματος. Κορνήλιος Καστοριάδης: Όχι. στα τέλη Γενάρη του 2006. ακριβώς επειδή αυτό το κίνημα.com 36 . Αργότερα. αντίθετα. δίνουμε τους ελληνικούς τίτλους για μεγαλύτερη διευκόλυνση του αναγνώστη/ της αναγνώστριας. Προσέθεσα αυτή τη σημείωση επειδή μου ήταν φανερό ότι αυτό που είχε συμβεί πιο πριν. Μια συνέντευξη του Κορνήλιου Καστοριάδη στο Drunken Boat [«Η συνέντευξη αυτή του Κορνήλιου Καστοριάδη παραχωρήθηκε». «τον Απρίλη του 1996 στον Max Blechman. δε θα μπορούσε να αφορά αυτή την περίοδο. θα μιλούσατε πλέον για μια νέα «άνοδο» σημαντικότητας. εκδότη του αμερικάνικου αναρχικού περιοδικού Drunken Boat. Η συνέντευξη με τον Καστοριάδη τελικά απορρίφθηκε πριν τη δημοσίευση για λόγους χωρητικότητας της έκδοσης. Αυτό. αν και κορπορατιστικό στη μορφή του με μια πολύ στενή οπτική. Από αυτή τη μορφή του έργου (που βρίσκεται στη σελίδα www. Πλέον αναδημοσιεύουμε. μας παρουσιάσατε μια σκληρή εικόνα της γαλλικής κοινωνίας. αν ακριβολογήσουμε. Έφταιγε το όλο σύστημα. Σύμφωνα με αυτή την ανάλυση. που είναι προσιτή στα ελληνικά. Αυτό το κείμενο και οι σημειώσεις του δόθηκαν προς δημοσίευση για τον τόμο The Rising Tide of Insignificancy με την έγκριση του ίδιου του Blechman». Όταν συμπεριλάβατε αυτή τη συνέντευξη στο βιβλίο σας «La Montee de l’ insignificance».

ο καθένας συνειδητοποιεί ότι η κατάσταση βρίσκεται σε αδιέξοδο και ότι αυτό το αδιέξοδο δεν είναι ανεκτό. Θα ήταν σωστό να πούμε ότι. τις γενικές συνελεύσεις των σπουδαστών. ως σημαντική δύναμη. νομίζω. ή ως την κύρια δύναμη. μια αναβίωση των κοινωνικών αναλύσεων του συστήματος. Έχω μιλήσει σε κάποιους φίλους για να ξεκινήσουμε κάποιο είδος περιοδικού ή εφημερίδας. έτσι. ναι. Θεωρείτε. Αλλά από αυτή την άποψη. Πρέπει να δούμε τι θα γίνει.000. Αυτά τα σημάδια είναι. είναι η δουλειά τους! Είναι σα να με ρωτάτε «Βρίσκετε ότι υπάρχουν πολιτικοί μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα και το Κράτος. ακόμη κι αν σκεφτούμε τις προσπάθειες για μια αναθεώρηση του Μαρξ. να λύσουν το πρόβλημα. MB: Τι θα χαρακτηρίζατε ως σημαντικό σε αυτό το κίνημα πέρα από τη διάρκεια των απεργιών. οι συντονιστικές επιτροπές είχαν δημιουργηθεί για να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα και να προχωρήσουν. Οι τοπικές γενικές συνελεύσεις αποτελούσαν μια προϋπόθεση γι’ αυτό⋅ εξέλεγαν αντιπροσώπους αλλά το πρόβλημα δεν ήταν οι γενικές συνελεύσεις⋅ το πραγματικό ερώτημα ήταν «Τι θα συμβεί στο εθνικό επίπεδο. Αλλά υπάρχουν σημάδια που καταδεικνύουν ότι συνέβη κάτι παραπάνω από μια «τελευταία φλόγα». προς το παρόν. Οπότε. Η CGT (Confederacion General du Travail) και τα άλλα συνδικάτα ακολούθησαν το κίνημα μόνο για να το αφομοιώσουν και να σιγουρέψουν τη θέση τους στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων με το Κράτος. Αυτό δε συνέβη στο κίνημα του Νοέμβρη και του Δεκέμβρη. Δεν άλλαξε κάτι πάρα πολύ. για παράδειγμα.φλόγα» ή «αυτό είναι ένα νέο ξεκίνημα». αλλά αυτή είναι η δουλειά τους. ΚΚ: Δε «δείχνω» τα συνδικάτα… αυτό είναι που κάνουν άλλωστε.200. το μέγεθος των διαδηλώσεων (2. της Air France και άλλων.com 37 . την εθνική τους συντονιστική επιτροπή και το διάλογο που αναδύθηκε το Δεκέμβρη ανάμεσα στους σπουδαστές και τους απεργούς εργάτες ότι θεσμίζουν την πιο σημαντική ρήξη με τα κινήματα του Αριστερισμού στη Γαλλία από το 1968. Υπήρξε μια σειρά αντιπροσώπων από διάφορα σημεία της χώρας που προσπάθησαν να πάρουν αποφάσεις σε εθνικό επίπεδο. Οι εργάτες αναθέτουν την εξουσία τους στη γραφειοκρατία των συνδικάτων και το ίδιο συμβαίνει και Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. κι αυτός είναι ακόμη ένας λόγος που είμαι επιφυλακτικός στις εκτιμήσεις μου γι’ αυτό το κίνημα. των αυθόρμητων και μη χειραγωγούμενων από το συνδικάτο απεργιών. λοιπόν. που μπορεί να αποτρέψει να εξελιχθεί μια απεργία του δημόσιου τομέα σε μια γενική απεργία (και να επεκταθεί στον ιδιωτικό τομέα) ή που μπορεί να περιστείλει την αυτονομία του κινήματος. και εκτός από το μοδάτο ή όχι του κινήματος. το συνολικό αριθμό των απεργών. οι εργάτες του σιδηρόδρομου και κάποιοι άλλοι. εσείς «δείχνετε» τα συνδικάτα. ΚΚ: Ναι. Με αυτό τον τρόπο κατάφεραν να αποφύγουν το γραφειοκρατικό έλεγχο του κινήματος. πρέπει να κρατήσουμε τα μάτια μας ανοικτά.» Ε. εκτός από τους σπουδαστές. Δεν υπήρξαν αρκετές επιτροπές εργατικών οργανώσεων που να αξίζει κάποιος να μιλήσει γι’ αυτές όσον αφορά τους εργάτες του σιδηροδρόμου και άλλους. MB: Από αυτή την άποψη. Κι αυτές οι επιτροπές των εργατικών οργανώσεων αποτέλεσαν τις μοναδικές νέες μορφές οργάνωσης που έχουν εμφανιστεί από το 1968. Κι αυτός είναι ακόμη ένας τρόπος να πούμε ότι τα συνδικάτα δεν αμφισβητήθηκαν αρκετά. τις επιτροπές των καταλήψεών τους που αυθόρμητα αναπτύχθηκαν σε 50 περίπου πανεπιστήμια.000 στις 16 του μηνός κτλ). η ανάλυση για τα συνδικάτα του 50’ και του 60’ που εσείς αρθρώσατε στο Socialisme ou Barbarie ισχύει ακόμη. Πρέπει να προσθέσω ότι οι παρατηρήσεις μου για την άμβλυνση της πολιτικής και κοινωνικής διαμάχης αφορούν όλες τις πλούσιες χώρες και όχι μόνο τη Γαλλία[4]. Τα συνδικάτα για πάνω από έναν αιώνα τώρα. για παράδειγμα. βασίζονται στο μέγεθος των διαδηλώσεών τους και τη δυσκολία ή την ανικανότητα του εργατικού κινήματος να διαχειριστεί τις υποθέσεις του.» Σε προηγούμενους αγώνες των εργατών των σιδηροδρόμων. δεν έφτασαν τόσο μακριά όσο το 68’. μια αναβίωση της κοινωνικής κριτικής.000 άνθρωποι στους δρόμους στις 12 Δεκέμβρη και άλλοι 2.

και απλά θα παρακμάσει (επειδή οι άνθρωποι δε θα συνεχίζουν να συγκεντρώνονται σε συναντήσεις σε όλη τη Γαλλία. οι φιλελεύθεροι που υπέγραψαν μια δήλωση που δημοσιεύθηκε στο Esprit υποστηρίζοντας Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. το συνδικάτο θα μας δημιουργήσει πάλι τα ίδια προβλήματα. MB: Πως βλέπετε ένα συνδικάτο σαν το SUD (Syndicat Unitaire Democratique) που βασίζεται εμφανώς στην αυτοδιεύθυνση (autogestion) και εμπνέεται από την ελευθεριακή πολιτική. MB: Έχετε πάρει τις αποστάσεις σας από μια ενεργή πολιτική δέσμευση μετά τα γεγονότα του Μάη του 68’ κι έχετε. ίσως. ΚΚ: Είναι προφανές ότι η επιτυχία του SUD εκφράζει τη βαθιά απογοήτευση που νιώθουν οι εργάτες για τη συνδικαλιστική γραφειοκρατία και. αρνήθηκαν να συγκροτήσουν συντονιστικές επιτροπές. αυτό σημαίνει κάτι. MB: Μου φάνηκε ότι είχατε απομονωθεί εντελώς κατά τη διάρκεια των αντιπαραθέσεων (debates) του Δεκέμβρη που ονομάστηκαν «ο πόλεμος των διανοουμένων». έπειτα. ή παραμένουμε μια συντονιστική επιτροπή. ΚΚ: Το περιοδικό ή η εφημερίδα είναι ένα είδος πειράματος. Φυσικά ο ρόλος των συνδικάτων μπορεί να είναι διφορούμενος. το SUD εξέπληξε τους πάντες κερδίζοντας ποσοστά αντίστοιχα αυτών της FO και της CFDT. ή θα μετασχηματιστεί αυτή σε συνδικάτο και. αν δεν τους δένει πλέον κάτι σαν ένα πολιτικό κίνημα). Εξεπλάγην. ΚΚ: Όχι. αλλά δε θα έπρεπε κανείς να εκπλαγεί σε περίπτωση που τα συνδικάτα αναλάβουν το ρόλο της καταστολής ή της καταπίεσης ή της παράκαμψης του κινήματος[5]. Αν υπάρξει πολύ μικρή ανταπόκριση. αφιερώσει το χρόνο σας στη θεωρητική δουλειά. της CFDT (Confederacion Francaise Democratique des Travailleurs) και είδαν τις γραμμές τους να πυκνώνουν κατά εκατοντάδες. κατά τη διάρκεια και μετά τις απεργίες. όλο και πιο πολύ. κατά τη διάρκεια του κινήματος του τελευταίου χειμώνα. ειδικότερα. ταξιδεύοντας 6 ή 12 ώρες στο δρόμο. Πριν από δύο εβδομάδες. Ποιο είναι το κίνητρο πίσω από ένα τέτοιο νέο σχέδιο και πως θα το περιγράφατε. ήδη οσφραίνονταν τα γεγονότα του Νοέμβρη και του Δεκέμβρη που έπονταν.» και. Αν πετύχει. πιθανόν να ξεπέσει τελικά στον παραδοσιακό ρόλο ενός γραφειοκρατικού διαμεσολαβητή μεταξύ των εργατών και του Κράτους. αμφισβήτησαν την περιοριστική γραφειοκρατία και το ρεφορμισμό των CGT. κυρίως από τους σιδηροδρομικούς που αποφάσισαν να παρατήσουν τα παραδοσιακά συνδικάτα[6]. κατά τη διάρκεια των εκλογών της SNCF (Societe Nationale des Chemins de Fer. μια ρήξη με τον παραδοσιακό συνδικαλισμό ή πιστεύετε ότι το SUD είναι. μήπως. Υπήρξαν δύο βασικά στρατόπεδα που αναγνωρίστηκαν κατά την περίοδο αυτή: από τη μια. Σκεφτόμενος πόσο καταθλιπτικά έχουν γίνει τα πράγματα. ο κόσμος έλεγε «Γιατί δεν κάνουμε κάτι. τη γραφειοκρατία της CFDT. αυτό επίσης θα είναι ένα σημάδι. αν και δε θα σημάνει καθαυτό ότι το σχέδιο θα σταματήσει. λόγω του ότι είναι συνδικάτο.στην Αμερική με την AFL-CIO. Τώρα. Θυμηθείτε ότι ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που έθετε ο κόσμος κατά τη διάρκεια του κινήματος ήταν ότι δεν ήθελαν ακόμη ένα συνδικάτο. η οποία είναι η δημόσια επιχείρηση του γαλλικού σιδηροδρόμου). Αυτό εκφράζει την αληθινή προβληματική της κατάστασης: αν συνεχίζουμε να λειτουργούμε ως συντονιστική επιτροπή. FO και. MB: Ήταν η αναζωογόνηση μιας ριζοσπαστικής πολιτικής. συγκεκριμένα. Και μόλις το κίνημα τελείωσε. Παρατηρούμε. Οπότε έχουμε πολλά ερωτήματα εδώ και πρέπει να είμαστε σε εγρήγορση. που άκουσα να λέτε πριν από ένα λεπτό ότι σκέφτεστε να ξεκινήσετε ένα περιοδικό. η ιδέα υπήρχε από πέρυσι την άνοιξη. Αυτή ακριβώς είναι η κοινωνική τους λειτουργία. πάντοτε κάποιος θα αναρωτιέται για το αν θα πέσουν στις ίδιες παγίδες που έπεσαν όλες οι ιστορικές απόπειρες για την αναβίωση του συνδικαλιστικού κινήματος. που σας ενέπνευσε να ξεκινήσετε αυτό το σχέδιο. σημαίνει ότι υπάρχει μια φωτιά που είναι ακόμη ζωντανή. λοιπόν. όσο υιοθετούν την παραδοσιακή μορφή του συνδικαλισμού.com 38 . Συγκεκριμένα.

ΚΚ: Ίσως υπάρχει. Αυτό που λείπει σήμερα δεν είναι η θεωρητική δουλειά αλλά η ικανότητα των διανοουμένων να βρίσκονται σε επαφή με αυτό που πραγματικά συμβαίνει σε ένα βαθύτερο επίπεδο της κοινωνίας. υπάρχει ένα διανοητικό περιβάλλον ή έστω κάποιος διανοητικός χώρος. αλλά αυτό που έχουμε στο μυαλό μας δεν είναι καθόλου ένα θεωρητικό σχέδιο. Αυτά τα περιοδικά δεν είχαν καμιά σύνδεση με οποιαδήποτε πρακτική δραστηριότητα. δεν υπήρχε «τρίτο στρατόπεδο» που να συμμετάσχει στο δημόσιο διάλογο. Τώρα που ο Clastres πέθανε κι ο Lefort επιδοκιμάζει πλήρως την πολιτική του Κοινοβουλίου. το Textures και μετά το Libre. ναι…υπάρχουν MB: Επομένως δε βρίσκετε σοβαρό λόγο να ασκήσετε κριτική στις επικρίσεις του Habermas όσον αφορά την άμεση δημοκρατία. Δεν είναι αυτό το πρόβλημα. κράτησε κι ο πρώην συνεργάτης σας στο SouB. και. δεν υπάρχουν πρακτικά ζητήματα στη δική του πολιτική φιλοσοφία[8]. από την άλλη. ενάντια στο κατεστημένο αλλά αυτό είναι το περισσότερο που θα μπορούσε να ειπωθεί γι’ αυτά. αφού έφυγε ο Lefort από το SouB. προφανώς. ΚΚ: Μα. ΚΚ: Το σχέδιο. ΚΚ: Δεν υπάρχει κάποιος που να ενδιαφέρεται για τις ιδέες του Habermas πάνω στη δημοκρατία. Θέλουμε να απορρίψουμε τις προσεγγίσεις του Bourdieu και του Esprit και να προσπαθήσουμε να συγκροτήσουμε προτάσεις που μπορούν να πετύχουν κάτι διαφορετικό. ΚΚ: Για μένα. ειρωνικά. MB: Και. Αυτό είναι το Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. ακόμη πιο συγκεκριμένα. αλλά θα μπορούσα να κάνω μια θεωρητική μελέτη όποια στιγμή θελήσω. αυτά τα περιοδικά έδωσαν όντως φωνή σε μια θεωρία της πολιτικής αυτονομίας και σε μια ελευθεριακή κριτική του Κράτους.κριτικά τις μεταρρυθμίσεις του Ζιπέ για την Κοινωνική Ασφάλιση (μια στάση που. αλλά γνωρίζετε ότι υπάρχει μια διαφορά μεταξύ της δικής της σκέψης (εκείνη την εποχή) και εκείνων που πάντοτε έλεγε το SouB[9]. που αντλούσε από το ανθρωπολογικό έργο του Pierre Clastres. αλλά θέλετε το περιοδικό να λειτουργεί αποκλειστικά ως ένα φόρουμ «της βάσης». Εσείς αρνηθήκατε να υπογράψετε και τις δύο δηλώσεις αλλά. αυτό έγινε σε ένα εντελώς διανοητικό επίπεδο. Ήταν. δε θα ελκύει αυτούς που βρίσκονται γύρω από τον Bourdieu ή το Esprit. Ίσως είμαι πολύ αλαζόνας. και έχουμε πολύ κοινό έδαφος από αυτή την άποψη. επειδή τίποτε άλλο δεν μπορούσε να γίνει τότε! Εκδώσαμε δύο περιοδικά. δεν έχω δουλέψει ξανά μαζί του από το 58’. αυτοί που βρίσκονταν κοντά στον Pierre Bourdieu. ο οποίος ανήκε στην εκδοτική επιτροπή του Libre. ή να δημιουργήσετε μια θεωρητική γέφυρα μεταξύ του δικού σας ιδανικού μιας δημοκρατικής π ό λ ε ω ς και της Arendt. ο Claude Lefort)[7]. Το θέμα δεν είναι να δημιουργήσουμε μια νέα θεωρητική κατεύθυνση. συνεργαστήκατε πάλι μαζί στα τέλη του 70’.com 39 . την ίδια στιγμή. MB: Υπάρχουν διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα σε αυτές τις δύο πλευρές. Το πρόβλημα είναι να προσπαθήσουμε να γεφυρώσουμε το χάσμα μεταξύ όλων των εξελίξεων και των ιδεών που έχουμε επεξεργαστεί στα τελευταία 40 χρόνια. MB: Ωστόσο. Όσο για τον Lefort. ότι όλα αυτά είναι πολύ μακρινά και άσχετα με τις υποθέσεις τους. από την άλλη. από τη μια. που υπέγραψαν μια δήλωση στη Le Monde που τοποθετούνταν ενάντια στη μεταρρύθμιση αλλά παρέμεναν μη-κριτικοί ως προς τα συνδικάτα και συνδύαζαν τον παλιομοδίτικο Μαρξισμό με έναν ασαφή ρεπουμπλικανισμό. όπως θα γνωρίζετε. βέβαια. και αυτό είναι που θα προσπαθήσουμε να παλέψουμε. ο οποίος μπορεί να δεσμευθεί σε μια τέτοια θεωρητική περιπέτεια σήμερα. τα οποία ήταν πολύ θεωρητικά. Ποιον περιμένετε τότε να συμμετέχει σε ένα τέτοιο σχέδιο από τους γνωστούς Γάλλους διανοούμενους του σήμερα. Ο αληθινός σκοπός του περιοδικού θα ήταν να αναφέρεται στις δυσκολίες που το ριζοσπαστικό κίνημα αντιμετωπίζει σήμερα και στο πως θα καλλιεργηθεί το έδαφος για την ανάπτυξη του[10]. Πραγματικά. και της αίσθησης των ανθρώπων. Με τη Hannah Arendt είναι διαφορετική η κατάσταση.

βασισμένη στο συνεχές του ενδιαφέροντός τους για ρήξη. βάζει ξανά το ζήτημα ενός κινήματος που θα εισάγει άμεσα μια σειρά πολιτικών θεσμών. μετά από έναν. οι άνθρωποι που επιτελούν μια επανάσταση – παρά το θαυμάσιο ενθουσιασμό και αυτοθυσία που δείχνουν – είναι άνθρωποι που πρέπει να κοιμούνται και να τρώνε κάθε μέρα. που θα μπορούσαν να επιβιώσουν και μετά το ξέσπασμα μιας εξέγερσης. δύο. Οι λόγοι της αναδημοσίευσης είναι αρκετοί. Ο Καστοριάδης φανερώνει τη διαύγεια του πνεύματός του με τις κρίσιμες κριτικές που απευθύνει στο κίνημα. είναι ζήτημα κοινωνικής δημιουργίας να υπάρξουν και όχι επιβολής. να θεσμίζει και να παραμένει οξύ στην κριτική του. άμεση δημοκρατία και αυτό-οργάνωση για δύο μήνες. σκεφτόταν να δημιουργήσει μάλιστα ένα χρόνο μόλις πριν πεθάνει (1997) ένα πολιτικό περιοδικό που να θέτει αυτά τα Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. κάποιος/-α ότι τα συνδικάτα είναι ξεπερασμένα και να μην προτείνει και συμμετέχει στη δημιουργία ενός πολιτικού κινήματος. *** Σχόλια: Το «Terminal 119 – για την κοινωνική και ατομική αυτονομία» αποφάσισε να αναδημοσιεύσει αυτή τη συνέντευξη του Καστοριάδη. μεταξύ άλλων. από την άλλη. Είναι κανονικοί άνθρωποι. θα «ξεφουσκώσουν» το κίνημα. από μια μορφή του αγώνα. Αντίθετα. Το αδιέξοδο του να δημιουργηθεί μετά την οποιαδήποτε και. Θέτει και πάλι. που θα έχει βραχύβια πορεία μιας και οι άνθρωποι θα κουραστούν – αργά ή γρήγορα – να την υποστηρίζουν με ενθουσιασμό. κοινωνικών ή πολιτικών. πχ το πώς θα επιλεγεί να υπάρξει συντονισμός σε εθνικό επίπεδο. Αποτελεί και μια απάντηση.βασικό ζήτημα. ή μια συντονιστική επιτροπή. στις αρχές του 2006. μας ενδιαφέρει ότι ο εν λόγω πολιτικός στοχαστής τοποθετείται. όπως λέει στη συνέντευξη. είναι προφανές ότι οι καθημερινές πολύωρες γενικές συνελεύσεις στο κρύο και στην ορθοστασία. Όπως είχε πει σωστά ο Καστοριάδης σε άλλο κείμενό του. τρεις μήνες θα γίνουν 1. Το να λέει. Αν αυτό αγνοηθεί. να διαστρεβλώσουν και να καναλιζάρουν τις όποιες διαθέσεις του κόσμου μετά από μια άγρια απεργία ή μια παράλυση του κρατικού μηχανισμού αρκετών μηνών. για παράδειγμα. είναι εμφανές ότι οι καιροσκόποι θα αναλάβουν δράση για να καθοδηγήσουν. βέβαια. δίπλα στα όποια κοινωνικά κινήματα και στο βαθμό που μένει διακριτό από αυτά τα τελευταία. απάντηση που πιθανόν να την έχει υπερβεί η ιστορία των κοινωνικών αγώνων. Κατά τη διάρκεια αυτών των μηνών ο κόσμος ξύλιαζε στο κρύο για ολόκληρα 24ωρα και καταπονούταν από την υπερ-προσπάθεια να δοκιμάζει τους καινούργιους τρόπους διαχείρισης της καθημερινότητας. νιώθοντας βέβαια και ο ίδιος πως αποτελεί κομμάτι αυτού και όχι απλώς ως ένας «εξωτερικός επικριτής». Όχι θεσμών πολιτικής πρωτοπορίας που θα καθοδηγεί το λαό. Οι 5. Αυτοί οι θεσμοί. όπως έγινε για παράδειγμα και στην Αργεντινή πριν από πέντε χρόνια. αλλά θεσμών ενός πολιτικού κινήματος που θα πρέπει να οργανώνεται. είναι σα να αφήνει τη λογική της πρωτοπορίας να επιβληθεί στους αγώνες. συγκεκριμένα τη δίμηνη απεργία του δημόσιου τομέα που ακολούθησε και μεγάλο κομμάτι του ιδιωτικού. φαινομενικά δευτερεύον. Σε αυτό το. ακόμη και σε αυτά που έχουν μια ελευθεριακή πολιτική. Θεσμών που δε θα ζητούσαν μια τεράστια αυτοθυσία από όλους τους ανθρώπους αλλά μια μίνιμουμ στράτευση. λοιπόν. τη στιγμή που το κίνημα βρίσκεται σε κορύφωση. και τονίζει πως τα ζητήματα μορφής του αγώνα. με μια νέα και καλύτερη επιμέλεια και κάποια συμπληρωματικά σχόλια. Γιατί εκεί όπου δε θα υπάρξει μια οργανωμένη αμεσοδημοκρατική αντιπρόταση. επιθυμητή άγρια απεργία ένα συνδικάτο. βέβαια. Επιβεβαιώνει το πρόβλημα της εμπιστοσύνης στα παραδοσιακά συνδικάτα.000 συμμετέχοντες. Ο συνδικαλισμός είναι κάτι παραπάνω. κείμενο του Καστοριάδη. Ο ίδιος ο Καστοριάδης. Οι εξεγερμένες και οι εξεγερμένοι εκεί επέβαλαν γενικές συνελεύσεις. θα έπρεπε να επιλέγεται η δημιουργία θεσμών. ρητά για συγκεκριμένους κοινωνικούς αγώνες που έλαβαν χώρα το 1995 στη Γαλλία. μετά από πολλά χρόνια είναι η αλήθεια.000. που κατά πάσα πιθανότητα θα γραφειοκρατικοποιηθεί και ξεπέσει στην αντιπροσώπευση.com 40 . το ζήτημα της μορφής της οργάνωσης μιας απεργιακής κινητοποίησης. είναι θέματα πρωτεύουσας σημασίας στα οποία δεν έχει υπάρξει απάντηση από το αντι-καπιταλιστικό κίνημα.

Και νομίζουμε ότι οι γραμμές που γράφει ο Καστοριάδης βρίσκονται προς αυτή την κατεύθυνση. φυσικά. συνέντευξη που παραχωρήθηκε στον Philippe Petit στο L’ Evenement du Jeudi.ζητήματα όλο και πιο άμεσα. Ο Viannet και ο Blondel (πρόεδροι της CGT και της FO αντίστοιχα) τα κάνουν πάνω τους και μόνο με μια τέτοια ιδέα. στη δουλειά.. μόλις απομακρυνθούμε λιγάκι από το δρόμο. ο Edgar Moren είχε ήδη προτείνει στον Καστοριάδη να επισκεφτούν και να συζητήσουν με μέλη του ζαπατίστικου κινήματος. [Σημείωση του Άγγλου Εκδότη-Μεταφραστή. αυτές οι συνειδήσεις πρέπει να έχουν μια ανάπτυξη και πέρα από το δρόμο: στο σπίτι. ακόμη τον απασχολούσαν (και πως θα γινόταν διαφορετικά. Αυτό θα έπρεπε να προβληματίσει και εμάς – και με αφορμή τα νέα γεγονότα του γαλλικού Νοέμβρη του 2005 στα προάστια του Παρισιού – για το τι θέσεις παίρνουμε ως πολιτικά υποκείμενα. Μάλιστα. [4] Αυτή η τελευταία πρόταση προστέθηκε στο τέλος από τον ίδιο τον Καστοριάδη κατά τη διόρθωση και απομαγνητοφώνηση της συνέντευξης. Και υποψιαζόμαστε ότι επ’ αφορμή των Ζαπατίστας. 32: «Αλλά είναι φανερό όταν κάποιος σκεφτεί τις αντιδράσεις των απεργών καθώς και τη συμπεριφορά της πλειοψηφίας του πληθυσμού.) τα ζητήματα μορφής και περιεχομένου των κοινωνικών αγώνων. [3] Στις 15 Νοέμβρη 1995 – μια περίοδος όπου οι απεργίες και οι καταλήψεις των μαθητών. κοινωνικής και ατομικής. στο κρεβάτι και στις καθημερινές μας σχέσεις. Το κίνημα παραήταν αυθόρμητο. κέρδιζαν έδαφος σε (παν)εθνικό επίπεδο – ο πρωθυπουργός Αλέν Ζιπέ έκανε μια σειρά προτάσεων για να μειώσει τα έξοδα από το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης. 8: «Ποτέ. προσέξτε τη δήλωση που ακολουθεί από έναν αντιπρόσωπο της FO (Force Ouvriere) που έγινε στη Le Monde στις 18 Δεκέμβρη του 1995: «Είμαι πεπεισμένος ότι οι διευθύνοντες τις συνομοσπονδίες της CGT και της FO ποτέ δε θέλησαν μια γενική απεργία. το Δεκέμβρη του 1995. κάτι το οποίο βρισκόταν υπό συζήτηση.. Terminal 119 – για την κοινωνική και ατομική αυτονομία [1] “Les intellos entre l’ archaisme et la fuite”. Le Monde Diplomatique τον Ιανουάριο του 1996. Συνοψίζοντας θα λέγαμε ότι. σελ. αφενός. ατομικών και συλλογικών – να συμμετάσχουμε στη διαδικασία της δημιουργίας ερωτημάτων στο ανοιχτό κοινωνικό γύρω από τη σημερινή κατεστημένη θέσμιση. εμπνέοντας το δημόσιο τομέα να συμμετάσχει στην εξέγερση των σπουδαστών». γύρω από το σημερινό ακραιφνή ατομικισμό. Όλο αυτό το ζήτημα έχει μεγάλη σχέση – πιστεύουμε – με το σήμερα. παραήταν αυτόνομο… έβαζαν τροχοπέδη στο να οργανώσουμε επιτροπές απεργών σε κάθε γειτονιά» Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. σελ. αν θέλουμε να μιλάμε για ένα κίνημα Αυτονομίας. του κινήματος του Σιάτλ και των ανακατατάξεων στη Λατινική Αμερική. και για να αυξήσει το όριο συνταξιοδότησης σε όλο το δημόσιο τομέα. Φαίνεται ότι ο «στοχαστής των φαντασιακών» μέχρι να πεθάνει. Φαίνεται ότι.com 41 . θα είχε πολλά να πει. από το 1968 ως σήμερα. για να ιδιωτικοποιήσει τα νοσοκομεία και την τηλεπικοινωνιακή εταιρία. πότε θεοποιώντας τον αρχικό ενθουσιασμό μιας κοινωνικής εξέγερσης και παραβλέποντας το πολιτικό της περιεχόμενο και πότε αδιαφορώντας για το καθημερινό μας χρέος – ως υποκειμένων. αφετέρου.] [5] Για να εξηγήσουμε κάπως τι εννοούμε. είχε διατηρήσει ακέραιο το ριζοσπαστισμό του λέγοντας πως πρέπει να επιλεγεί στη Γαλλία (και όχι μόνο εκεί) μια τρίτη οδός ανάμεσα στους κομφορμιστές του Esprit και τους ρεφορμιστές της τάσης του Pierre Bourdieu. και ότι. 'Ολα αυτά που γράψαμε ως τώρα αποσκοπούν στο να πουν ότι οι συνειδήσεις που χτίζονται στους δρόμους και στα μεγάλα κοινωνικά ξεσπάσματα δεν είναι αρκετές για να στηρίξουν ένα αμεσοδημοκρατικό πρόταγμα μέχρι τέλους. δεν έχει προκαλέσει ένα κίνημα… ένα τέτοιο κυνήγι νοήματος». όπως μας πληροφορεί και ο David Ames Curtis. [2] Δες πχ τον Bernard Cassen “Quand la societe dit non”. ότι στην καρδιά του αγώνα υπάρχει κάτι διαφορετικό: μια προφανής και γενικευμένη απόρριψη των πραγμάτων». οι συνειδήσεις πρέπει να εξασφαλίσουμε να μη μας πεθάνουν στα χέρια. φανερά για βελτιωμένες συνθήκες εκπαίδευσης.

[9] Η ριζοσπαστική δημοκρατική πολιτική του Καστοριάδη και η σύνδεσή της με τον πολιτικό Ελληνισμό της Hannah Arendt υπήρξε ένα θέμα που μελετήθηκε από το αυστραλιανό περιοδικό Thesis Eleven. 1987). Για μια συγκριτική ανάλυση της Hannah Arendt και του Κορνηλίου Καστοριάδη. που μεταφράστηκε ως «Excursus on Cornelius Castoriadis: the imaginary institution» και δημοσιεύθηκε μέσα στο «The Philosophical Discourse on Modernity: 12 Lectures». η οποία εκδόθηκε το 2000 και πάλι από τις εκδόσεις Ύψιλον και ενσωματώθηκε στο βιβλίο «Η Άνοδος της Ασημαντότητας» (σελ. σελ. κάποιος μπορεί να συμβουλευτεί το «The Greek Polis and the Democratic Imaginary» του Gillian Robinson στο τεύχος 40 του Thesis Eleven (1995): 25-43. 327-335 και 419nn 1-3. Κορνήλιος Καστοριάδης Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Σύμφωνα με τη Le Monde (στις 6 Ιανουαρίου του 1996). 125-142). βλέπε το κείμενο του Peter Murphy «Romantic Modernism and the Greek Polis» στο τεύχος 34 του Thesis Eleven (1993): 42-66.[6] Το SUD δημιουργήθηκε το 1988 με το ρητό στόχο να αμφισβητήσει τον κορπορατισμό του συνδικαλισμού και να αντισταθεί στην ιδιωτικοποίηση της γαλλικής κρατικής οικονομίας. και το 1992 στη διάλεξή του «Αθηναϊκή Δημοκρατία: Βάσιμα και Αβάσιμα Ερωτήματα». MA: MIT PRESS. σελ. οπότε και ο Habermas έγραψε για τον Καστοριάδη ένα κείμενο. [8] Η σχέση μεταξύ της σκέψης του Καστοριάδη και αυτής του Habermas έχει υπάρξει το αντικείμενο ενός μεγάλου αριθμού μελετών από το 1985. [10] Ο Καστοριάδης πέθανε στις 27 Δεκεμβρίου του 1997 προτού αναπτύξει την ιδέα «ενός περιοδικού ή μιας εφημερίδας» περαιτέρω.19-39. 225-239). τεύχος . 2:3 (1994): 69-97 και του Andreas Kalyvas «The Politics of Autonomy and the Challenge of Deliberation: Castoriadis contra Habermas» στο Thesis Eleven (64) του Φεβρουάριου του 2001: 1-19.com 42 . δες το κείμενο του Κωνσταντίνου Καβουλάκου «Η σχέση Ρεαλισμού-Ουτοπισμού στις θεωρίες περί δημοκρατίας του Jurgen Habermas και του Κορνηλίου Καστοριάδη». [7] Ενώ το ίδιο το κίνημα προχωρούσε. η οποία εκδόθηκε στα ελληνικά το 1992 από τις εκδόσεις Ύψιλον και ενσωματώθηκε στο βιβλίο «Ο Θρυμματισμένος Κόσμος» (σελ. «οι ιδρυτές του εμπνέονται από τον αναρχοσυνδικαλισμό των αρχών αυτού του αιώνα… ενός συνδικαλιστικού κινήματος που θα πετύχαινε το σχέδιο της κοινωνικής χειραφέτησης». Για τις διαφορές μεταξύ της αντίληψης του Καστοριάδη για τη δημοκρατία και αυτής του Habermas. ο Lefort εξέφρασε το θαυμασμό του για τη Nicole Notat (την πρόεδρο της CFDT που υποστήριξε τις μεταρρυθμίσεις του Ζιπέ. Κοινωνία και Φύση. μτφ Frederick Lawrence (Cambridge. Για μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση του «ρομαντικού ελληνισμού» που λέγεται ότι βρίσκεται στη βάση της σκέψης του Καστοριάδη. καταφέρνοντας μια διάσπαση στο ίδιο της το συνδικάτο) στο άρθρο του «Les dogmes sont finis» στη Le Monde της 4ης Ιανουαρίου του 1996. Ο Καστοριάδης ασκεί κριτική στην Arendt το 1989 στη συνέντευξή του «Η ιδέα της επανάστασης». Ο Καστοριάδης ασκεί κριτική στην ανάλυση του Habermas για τη δημοκρατία στο «Η Δημοκρατία ως διαδικασία και ως πολίτευμα» στο Κοινωνία και Φύση. Βλέπε επίσης: 318-326.

βέβαια. θα εγκαθιδρυόταν. ότι δε μπορούσαν να αφήσουν την εξουσία του Σαντάμ να μεγαλώσει υπέρμετρα. μια άλλη. το Ιράν. θα έπρεπε να ζητήσουμε τον αυτό-καθορισμό των Παλαιστινίων. τα αληθινά κίνητρα και των δύο πλευρών καθώς και τις πιο πιθανές επιδράσεις των προβλεπόμενων αποτελεσμάτων. Οι Δυτικοί λένε. υπό τον τίτλο The Gulf War Laid Bare.org). την ώρα που ο Σαντάμ πλαισιώνει με ευχαρίστηση το μπλοκ των εκτελεστών (Στάλιν. οικονομικούς σκοπούς καθώς και ζητήματα σχέσεων εξουσίας. το ίδιο συμβαίνει και με το Ιράκ και με όλα τα υπόλοιπα κράτη στην περιοχή (και πολλά άλλα). Ο Σαντάμ Χουσεΐν δε θα μπορούσε να νοιάζεται λιγότερο για τους Παλαιστίνιους. από την έκδοση του βιβλίου The Rising Tide of Insignificancy που παρέχει η ηλεκτρονική σελίδα της αμερικάνικης συλλογικότητας Not Bored! (www. αντιμέτωπος με τις βίαιες αντιδράσεις λόγω της προσάρτησης του Κουβέϊτ. και με τον κίνδυνο να κυριαρχήσει στη Μέση Ανατολή και να επιτεθεί στη Σαουδική Αραβία και/ ή το Ισραήλ. Ας υποθέσουμε ότι το Ιράκ θα συντριβόταν. Να μια αστεία ιδέα. να υπερασπίζεσαι το νόμο και τα ανθρώπινα δικαιώματα υπερασπιζόμενος τον Hafez El-Assad και τον βασιλιά Fahd.] Όσο δεν είμαστε ειλικρινείς σε σχέση με τη φύση της σύγκρουσης. Το 1980. του λαού του Τιμόρ και διάφορων άλλων ανάμεσα σε λαούς της Βαλτικής. Μόνο οι «προοδευτικοί» είναι έτοιμοι να τα ξεχάσουν όλα αυτά. είναι αυστηρά συνδεδεμένη με εδαφικούς. Το κείμενο στην αγγλική του μετάφραση δόθηκε σε έναν αριθμό αμερικάνικων επιθεωρήσεων και εφημερίδων που απέρριψαν τη δημοσίευση του. ο Σαντάμ δεν επιτέθηκε στο Ιράν για να απελευθερώσει τους Παλαιστίνιους άλλα.gr ) το άντλησε και το μεταφράζει τον Απρίλη του 2006. των Ιρανών και των συμμάχων μας. Αυτός ο αναμφισβήτητα ελαστικός νόμος ήταν και παραμένει σε χειμέρια νάρκη όποτε πρόκειται για τη Δυτική Όχθη. Ως γνωστόν. Δεν εκπροσωπεί τους φτωχούς έναντι των πλουσίων. της Γεωργίας και πάει λέγοντας. Μιλάνε επίσης για «διεθνή νόμο». από την άλλη. Κόβει τους αντιπάλους του κομματάκια και έχει ήδη πνίξει με χημικά αέρια την Κουρδική μειονότητα. των Κούρδων (που σφάχτηκαν με πλήρη συνεργασία του Σαντάμ.com 43 . το Λίβανο. με το ρίσκο να αποκτήσει άμεση ή έμμεση κυριαρχία (μέσω του ελέγχου των τιμών) πάνω σε ένα μεγάλο ποσοστό των παγκοσμίων πετρελαϊκών πηγών. της Αρμενίας. Ωστόσο. στις 5 Φεβρουαρίου του 1991 και μεταφράστηκε απευθείας στα ελληνικά από τον ίδιο μήνα και έτος από την «Καθημερινή» («Ο πόλεμος του Κόλπου χωρίς φτιασίδια»). Πολ Ποτ) τους οποίους πάντοτε πρόθυμα υπερασπίζονταν. Το ζήτημα (των Παλαιστινίων) του ήρθε στο μυαλό όταν. έπρεπε πια να βρει κάποιους συμμάχους στα βιαστικά. από φυσική άποψη. τον Παναμά. Κάστρο. Επίσης. Και το ίδιο συμβαίνει και με το Κοράνι. των Τούρκων). Το «Terminal 119 – για την κοινωνική και ατομική αυτονομία» (www.notbored. την Κύπρο. Αν τα σύνορα του Κουβέϊτ είναι τεχνητά.terminal119. μάλλον. Μάο. Οι Δυτικοί μιλάνε για «νόμο». η μετάφραση από τα γαλλικά στα αγγλικά έγινε από ανώνυμο μεταφραστή. Καταδυναστεύει μια πλούσια. ακόμη πιο τρομερή τοπική υπερδύναμη. Κανείς δεν είναι εναντίον του αυτό-καθορισμού για τους Κουβεϊτιανούς. πρέπει να απορρίψουμε το ερώτημα του αν ήταν απαραίτητο ή όχι να γίνει ο πόλεμος. χώρα την οποία έχει καταστρέψει για να εξοπλίσει τον εαυτό του και να διατηρήσει το δικό του καθεστώς τρόμου.[ Απρίλιος / 2006] Αποκαλύπτοντας τον Πόλεμο του Κόλπου (1991) Του Κορνήλιου Καστοριάδη [Το "La Guerre du Golfe mise à plat" του πολιτικού στοχαστή Κορνήλιου Καστοριάδη εκδόθηκε αρχικά στη Libération (στο Παρίσι). Η κατάκτηση του Κουβέϊτ. για να πείσει τους Δυτικούς και τους Σοβιετικούς να τον εξοπλίσουν σαν αστακό. Και η Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. επίσης. τη Γρενάδα. για να αυξήσει τα εδάφη του και τις (πλουτοπαραγωγικές) πηγές του και. ή το Νότο έναντι του Βορρά.

για 13 αιώνες. ήταν ο Θεός που σας έκανε να θριαμβεύσετε/ όταν είσαι νικημένος. Το Ισραήλ δε θέλει να δώσει πίσω τις περιοχές και δε θα το κάνει ποτέ εθελοντικά. και σε όλες τις μουσουλμανικές χώρες (εξαιρούμενης της Τουρκίας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι για λογαριασμό της Wall Street σκλαβώθηκαν από τους ομόθρησκούς τους. τους Τούρκους. αφήνοντας το παλαιστινιακό ζήτημα να σαπίσει και πάει λέγοντας. είναι βέβαια παραμύθι για μικρά παιδιά. Χαρακτηριστικά. ο Σαντάμ θα μεταμορφωθεί —και έχει ήδη γίνει αυτό— σε έναν ήρωα. οι αληθινοί πολεμικοί στόχοι των ΗΠΑ λίγο έχουν να κάνουν με το πετρέλαιο: με πάνω από 25 δολάρια το βαρέλι. Οι στόχοι των ΗΠΑ έχουν να κάνουν. Τα αποτελέσματα θα ήταν ακριβώς τα ίδια και αν αφήναν τον Σαντάμ να καταβροχθίσει το Κουβέϊτ. είναι η οριστική προσάρτηση της δεξιάς όχθης της Ιορδανίας. Η ιδέα ότι ένα «Διεθνές Συνέδριο» θα μπορούσε να ξεκαθαρίσει τα πράγματα. το Πακιστάν) έχουν πλέον φτάσει σε σημείο παροξυσμού. οι λίγοι Άραβες διανοούμενοι οι οποίοι. αυτός σας έδωσε τη δόξα του μάρτυρα. σήμερα. Έπειτα υπάρχει η ψευδαίσθηση των τεχνο-στρατιωτικών λύσεων.Συρία. Το είδος του παζαρέματος που συνεχίζει γύρω από το αν η ΟΑΠ είναι αρκετά αντιπροσωπευτική ή όχι (για το ντόπιο πληθυσμό) θα έπρεπε καλύτερα να αφεθεί στις ανοιχτές «αγορές» της περιοχής. Με το τίμημα μερικών δολαρίων για κάποια από αυτά. Ο φανατισμός έχει νικήσει. με την αρκετά μυωπική βούληση των ΗΠΑ να επιβάλλουν την «τάξη» τους. θα το είχε ήδη κάνει.τι κι αν συμβεί. Αυτή η νέα τάξη περνάει μέσα από τη συντριβή του Ιράκ. και οι Μαυριτανοί Άραβες τους Μαύρους Αφρικανούς στα εδάφη τους. βασικά. αλλά ακόμη και των μουσουλμανικών. θέτοντας ένα λίθο για ένα ακόμη «Μεγαλύτερο Ισραήλ». άλλες πηγές ενέργειας μοιάζουν να αποτελούν το μέσο όρο. Ότι αυτός ο τελευταίος σκοπός είναι καθαυτός ένα ντελίριο. Αν το ήθελε. Το μίσος και η αγανάκτηση όχι μόνο από πλευράς των αραβικών. δεν αλλάζει τίποτα. αλλά έχουν και κάθε συμφέρον να μη λυθεί ποτέ το παλαιστινιακό ζήτημα. του ηλεκτρονικού warfare και της νίκης Nescafé[1]: είκοσι μέρες αφού ξεκίνησαν οι επιχειρήσεις. αυτά τα σάπια καθεστώτα αναζητούν στη φτήνια έναν διαβολικό εξωτερικό εχθρό στον οποίο το πάθος και το μίσος των αντίστοιχων πληθυσμών τους μπορεί να στραφεί. οι Ιρακινοί είναι ακόμη ικανοί να καταρρίπτουν κάποια από τα αεροπλάνα της συμμαχίας και μια ιρακινή φάλαγγα Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Τώρα δημιουργούν μια κατάσταση της οποίας τα ανεξέλεγκτα αποτελέσματα θα συνειδητοποιούμε για δεκαετίες. κυρίως. Αν και ήταν βυθισμένοι μέσα σε αυτό. προς το παρόν). υπό διεθνή εποπτεία. με τα σχέδιά της για τον Λίβανο και τους στόχους της να «ξεκαθαρίσει» με το Ισραήλ. Οι Δυτικοί ήταν και παραμένουν εγκλωβισμένοι μέσα σε μια παγίδα την οποία. Σε αντίθεση με όσα λέγονται. Να υποθέσουμε (ξανά) ότι το Ιράκ συντρίβεται. τους τα προξένησε η Δυτική αποικιοκρατία. οι Δυτικοί είναι ανίκανοι να κατανοήσουν τι μπορεί να συνεπάγεται ένας θρησκευτικής έμπνευσης εθνικισμός (μεταξύ των Αράβων καθώς και των Ισραηλινών). Και ότι ο Δυτικός Ιμπεριαλισμός θα εξηγούσε το πώς κάποιοι από αυτούς σκλάβωσαν τους Κούρδους. φαινόταν. άλλοι τους Βερβερίνους. Οι Παλαιστίνιοι παραμένουν οι χαμένοι. Ό. έφτιαξαν οι ίδιοι εξοπλίζοντας τον Σαντάμ. εκλογές θα έδειχναν ποιος είναι περισσότερο αντιπροσωπευτικός ή όχι. θα γινόταν ακόμη πιο απειλητική. θα είναι ένα ακόμα μεγαλύτερο χάος. αγνά λευκά περιστεράκια/ όλα τα δεινά που υπέφεραν. μόνο τρεις δεκαετίες ή τρεις αιώνες πιο πριν. Τέτοια είναι η συγγένεια που ο θρησκευτικός φανατισμός μοιράζεται με τα παρανοϊκά συστήματα της σκέψης: όταν είσαι νικητής. Όλες οι αραβικές κυβερνήσεις δε θα μπορούσαν να νοιάζονται λιγότερο για τους Παλαιστίνιους.com 44 . ότι είχαν αφομοιώσει τις αξίες της κριτικής και του στοχασμού. συμμετέχουν ενεργά στη μυθοποίηση της Αραβικής ιστορίας: οι Άραβες ήταν. πληθυσμών (βλέπε. Το αποτέλεσμα στην περιοχή. κάποιας προφορικής πόζας για άλλα. Οι. Στο κρατικό επίπεδο. ήδη. η Αραβική αλληλεγγύη είναι ένα παραμύθι. Αυτό που η Ισραηλινή «Δεξιά» θέλει και αυτό που η «Αριστερά» δεν τολμά στα αλήθεια να αντιμετωπίσει.

διείσδυσε για δεκάδες ώρες σε περιοχή της Σαουδικής Αραβίας. Άλλες φορές. οι Δυτικοί διανοούμενοι δε συμπεριφέρθηκαν. κάποιοι υποχωρούν στον εκβιασμό του «Αραβισμού». Είναι λυπηρό να το πεις αλλά οι άνθρωποι έχουν ήδη επιλέξει τη νικήτρια πλευρά. Άλλοι — των οποίων τα μυαλά καταλαμβάνονται από τον απόλυτο τρόμο που όντως εκφράζει ο Σαντάμ και εμπνέουν το καθεστώς και ο φανατισμός του — παραβλέπουν με προθυμία τα κίνητρα και τους πολεμικούς στόχους των Δυτικών. κάποιος θα έπρεπε να μετρήσει ανάμεσα στα βασικά θύματα αυτού του πολέμου τις μάλλον μικρές ελπίδες για δημοκρατία και εκκοσμίκευση που υπήρχαν στο μουσουλμανικό κόσμο. δε δικαιολογεί τον πόλεμο». μέχρι να υπάρξουν αντιδράσεις για το αντίθετο. από την πλευρά της συμμαχίας. Μικρή η σημασία. θα είναι κοινωνιολογικά ενδιαφέρον να μελετήσουμε την εξέλιξη της κοινής γνώμης στη Δύση καθώς και στο Maghreb. απωλειών θα αρχίσει να φτάνει σε υψηλά επίπεδα. Λίγες μέρες πριν ξεσπάσουν οι εχθροπραξίες. όπως έχει σωστά ειπωθεί. παραδίδονται στη ντροπιαστική τους σαγήνη για τους τυράννους και την κτηνώδη δύναμη. Ανάμεσα σε αυτούς που μίλησαν δημόσια. του «Ισλάμ». λόγω των βομβαρδισμών. οτιδήποτε κι αν κάνουν αυτές. άπλετο φως στη λειτουργία των περί πολλού Δυτικών «δημοκρατιών». αυτοί οι ίδιοι Γάλλοι θα ήταν ακόμη δούλοι. Οι στρατηγοί βιάστηκαν να δηλώσουν ότι το Ιράκ δεν είναι Βιετνάμ και ότι. Με την εξαίρεση λίγων περιπτώσεων. Όπως αναμενόταν. μερικοί Ιρακινοί συνταγματάρχες μπορεί να αδειάσουν τα ρεβόλβερ τους πάνω στον Σαντάμ ή το πεζικό στο Κουβέϊτ μπορεί να καταρρεύσει. της «Δυτικής Ενοχής» ή ενδίδουν στο ηλίθιο μίσος τους για τις ΗΠΑ. Κάποιο απόγεμα. (Ότι «οι λόγοι» τους μπορεί να είναι τρελοί. μέχρι στιγμής. ο πόλεμος ρίχνει. την υποκρισία της επίκλησης του «νόμου». των ντροπιαστικών τους συμμαχιών. Η έρημος δεν είναι ζούγκλα. Το πιο πιθανό είναι οι Ιρακινοί να αντισταθούν για πολύ καιρό. Για ακόμη μία φορά. Υπάρχει μέσα σε μια διαδικασία αυτό-μετασχηματισμού της σε μια αντιπαράθεση Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Μερικές μέρες αφού ξέσπασαν οι εχθροπραξίες.) Όταν θα έρθει η ώρα να εκδιωχθούν οι Ιρακινοί από τα καταφύγιά τους σε μάχες από κοντά και όταν το νούμερο των ανθρώπινων. και πολύ καλύτερα από τους Μουσουλμάνους αδελφούς τους. Αυτή η αντιστροφή της κοινής γνώμης δεν μπορεί να αποδοθεί σε έναν επιπρόσθετο στοχασμό πάνω στο ζήτημα — στις αρχές του Γενάρη όλα τα δεδομένα ήδη ήταν εκεί — ή στο τεχνητό της δημοσκόπησης. μια δημοσκόπηση έδειξε ότι τα τρία τέταρτα (3/4) των Γάλλων σκέφτηκαν πως «Κανένας λόγος. το Ιράκ και το Βιετνάμ έχουν σίγουρα ένα κοινό: μια μεγάλη μάζα ανθρώπων που είναι πρόθυμη να πεθάνει παρά να παραδοθεί. Αν. όλα «εκτελέστηκαν» από τα «εκτελεστικά στελέχη» (executives). Η κυβέρνηση πολύ λίγο ανησύχησε γύρω από αυτό το αξιαγάπητο αποτέλεσμα της δημοσκόπησης. Και καλά έκανε.com 45 . Η μεγάλη πλειοψηφία παρέμεινε σιωπηλή. ηλεκτρονική επίδειξη ισχύος της Αμερικής. τον τρόπο με τον οποίο ο πρόεδρος George Herbert Walker Bush έχει διατάξει «πρόσω ολοταχώς!» προς τον πόλεμο και τις απαράδεκτες πρακτικές της Ισραηλινής κυβέρνησης. δεν έχει σημασία πόσο δίκαιος μπορεί να είναι. Η σύγκρουση ήδη προχωράει για τα καλά πέρα από την περίπτωση του Σαντάμ Χουσεΐν και του Ιράκ. Ωστόσο. Αυτό το είδος «πολιτών» είναι που κατασκευάζει σήμερα η «δημοκρατία». ελλείψει μιας ζούγκλας για να κρυφτούν. επίσης. (απλώς) θα σταυρώσουν τα χέρια . Αυτή είναι μια τερατώδης θέση: αν αυτή η ευγενική μορφή προτεινόταν πάντα. οι Ιρακινοί. ο ρόλος των πολιτών στον προσδιορισμό των μέσων και των σκοπών ήταν μηδενικός. Ας μιλήσουμε λίγο για αυτό. περισσότερο από τα δύο τρίτα (2/3) των ίδιων Γάλλων επιδοκίμασαν τον πόλεμο. αυτοί οι στρατηγοί έχουν διαπράξει την αγαπημένη τους γκάφα: ξεχνούν πως οι πόλεμοι έχουν να κάνουν με ανθρώπους. δεν αλλάζει τίποτα. χωρίς να γίνει καν αντιληπτό. ενθουσιασμένοι καθώς είναι από την εναέρια. Θα ειπωθεί ότι οι δημοσκοπήσεις αναφέρουν πλατιά υποστήριξη του κόσμου για την κυβερνητική πολιτική.

Απαθείς πολίτες. Θα έπρεπε κάποιοι/ες να εκλέξουν άλλους ανθρώπους. πλέον πισωγυρίζουν στην εθνική και θρησκευτική τους ταυτότητα. δύο ή και δέκα μήνες μετά. το «Η Αποσάθρωση της Δύσης» (Άνοδος της Ασημαντότητας – Δεκέμβρης 1991). είναι: το «Σκέψεις Πάνω στο Ρατσισμό» (Θρυμματισμένος Κόσμος – Μάρτης 1987). Μια κοινωνία αφιερωμένη στο πνεύμα του καταναλωτή. Οι άνθρωποι πρέπει να αλλάξουν τον εαυτό τους. κάθε φορά που είναι έτοιμη να εκφραστεί. Αυτό που έχει σημασία για μας στη Δύση είναι ότι η παρούσα κατάσταση των κοινωνιών μας τις καθιστά ανίκανες να ασκήσουν οποιαδήποτε άλλη πέρα από την υλική επιρροή. και. και κάποιες από τις πολιτικές λογικές που κρίνονταν τότε στο επίφοβο πεδίο της λεγόμενης Real Politik. Αυτά. Ωστόσο. που ξοδεύει χρήματα και κάνει ζάπινγκ στην τηλεόραση. όχι. του Ινδουισμού. Άλλα κείμενα του Καστοριάδη. Τι πρέπει να γίνει λοιπόν. στις Δυτικές κοινωνίες τις οποίες. ο Καστοριάδης φαίνεται να διαισθανόταν. παρά το habeas corpus. Εμείς θα προσπαθήσουμε παρακάτω να διατυπώσουμε κάποιες παρατηρήσεις πάνω σε σημεία του κειμένου που αξίζουν περισσότερης εμβάθυνσης. δεν μπορεί να διαβρώσει την ανθρωπολογική πυγμή του Κορανίου ή. όμως. με τον έναν τρόπο ή τον άλλον. θρονιασμένοι στους μικρούς τους ιδιωτικούς κόσμους. Να σημειώσουμε. ως πολιτικός στοχαστής. όπως πρότεινε κάποτε ο Μπρεχτ. Έχουν περάσει ήδη 15 χρόνια από τη δημοσίευσή του – συνθήκη που απομακρύνει κάποιες από τις ιδέες του κειμένου από τη σημερινή πραγματικότητα. για να πάρουμε ένα άλλο παράδειγμα. Το κείμενο αυτό γράφτηκε την ίδια εποχή μαζί με μια ακόμη κλασική συνέντευξη του Καστοριάδη (από κοινού με τον Εντγκάρ Μορέν). καταλαβαίνουμε ότι το κείμενο πάσχει σε μερικά σημεία. επίσης. από την άποψη ότι και τα δύο αναφέρονται στο ίδιο θέμα και εστιάζουν σε κάποια κοινά ζητήματα. Τριτοκοσμισμός και Δημοκρατία» (Καιρός – Ιανουάριος 1985) και το βασικότατο «Η Δύση και ο Τρίτος Κόσμος» (Θρυμματισμένος Κόσμος – Μάρτιος 1991). για την ακρίβεια στερείται επεξηγήσεων. από τη μια μεριά. χαμένοι στο μοντέρνο κόσμο τους. Ποιος θα τους αλλάξει λοιπόν. από την άλλη. συναφή με το ζήτημα. Μέχρι να έρθει μια τέτοια αλλαγή. το «Τρίτος Κόσμος.com 46 . δε θα υπάρχει τίποτα ποτέ παρά μόνο ψεύτικες απαντήσεις σε τερατώδη και ασθενή ερωτήματα. Αν απομονώσουμε αυστηρά αυτό το κείμενο που μεταφράζουμε εδώ από όλο το υπόλοιπο έργο του Καστοριάδη καθώς και τα κείμενα που έγραψε ή εκφώνησε ένα. μάλιστα σε εποχές που οι πόλεμοι συνεχίζονται με αμείωτη ένταση.ανάμεσα. είναι και τα όρια των άρθρων στις εφημερίδες. Σχόλια: Το «Terminal 119 – για την κοινωνική και ατομική αυτονομία» μεταφράζει στις αρχές Απρίλη του 2006 το κείμενο του Κορνήλιου Καστοριάδη The Gulf War Laid Bare που δημοσιεύτηκε το Φεβρουάριο του 1991 στη Liberation. Το βαθύ πολιτικό νόημα του κειμένου του παραμένει επίκαιρο. Σίγουρα. Ως δήθεν αποδείξεις αυτής της στήριξης Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Για αυτή την αλλαγή. δεν προσφέρουν παραδείγματα προς μίμηση ή εξώθηση για στοχασμό σε ανθρώπους που. ο καθένας μπορεί να συμβάλει. Θα έπρεπε οι άνθρωποι να αλλάξουν. με τον τίτλο «Ανάμεσα στο Κενό της Δύσης και τον Μύθο των Αράβων» (Μάρτης 1991) που υπάρχει στον τόμο «Η Άνοδος της Ασημαντότητας». Τα πολυβόλα και οι τηλεοράσεις μάλλον. Θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε αυτά τα δύο κείμενα ως ένα σώμα. αποδείχθηκαν ότι είναι εξαγώγιμα. έχουν ξεπεράσει αυτό το φαντασιακό αλλά έχουν αποδειχθεί ανίκανες να μεταδώσουν στο υπόλοιπο του κόσμου οτιδήποτε άλλο από τις τεχνικές του πολέμου και τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης. Σε αυτή την κατάσταση και οι δύο πλευρές βρίσκονται σε κρίση. ότι οι λασπολόγοι και συκοφάντες του φιλοσόφου δε χάνουν ευκαιρία για να πουν δίχως παραπομπές και αναφορές ότι ο Κορνήλιος Καστοριάδης είχε στηρίξει τον πόλεμο στο Ιράκ το 1991. που πλέον επανα-δραστηριοποιείται και επαν-ενισχύεται. σε κοινωνίες που κρατήθηκαν στις δαγκάνες ενός ανυποχώρητου θρησκευτικού φαντασιακού. εντός και γύρω από αυτήν.

Από κει και πέρα. Υπάρχει άλλη μια φράση του Καστοριάδη που πιθανόν να χρειάζεται ερμηνεία και. Αφετέρου.προσκομίζονται δύο κείμενά του: το κείμενο που εμείς τώρα μεταφράζουμε και δημοσιεύουμε και. δεύτερον. Ας μην ξεχνάμε ότι πριν το 91’ υπήρξαν και κινήσεις από την πλευρά των Παλαιστινίων που δεν έβλεπαν θετικά ούτε τα κράτη. Ελάχιστα. την κοινωνική και ατομική αυτονομία[2]. φανερώνοντας τα ολέθρια αποτελέσματα της ετερόνομης δράσης και ιδεολογίας τους. Μέσα στο κείμενο ο συγγραφέας αναφέρεται ότι τίθεται υπέρ του «αυτοκαθορισμού των Παλαιστινίων». Ως Παλαιστίνιους θα έπρεπε να νοήσουμε απλώς όσους διαμένουν στην περιοχή που σήμερα ονομάζεται Παλαιστίνη και ως «αυτοκαθορισμό» θα έπρεπε να νοήσουμε απλώς το «να μπορούν οι όποιοι και οι όποιες να καθορίζουν τις τύχες τους». διαισθανόμενος την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. με τον όρο «αυτοκαθορισμό» μια «εθνική αυτοδιάθεση του λαού». είναι ότι ο Καστοριάδης δεν εννοεί βέβαια. πέρα από καπιταλισμούς. την προαναφερθείσα ομιλία του από το Ηράκλειο με τον τίτλο «Η Δύση και ο Τρίτος Κόσμος». Παρακάτω. Το πόσο σωστό είναι αυτό που λέει ο Καστοριάδης είναι φανερό. Λέγεται κάπου μέσα στο κείμενο πως η Δύση δεν άσκησε καμιά άλλη επιρροή στον Τρίτο Κόσμο ή στην Ανατολή πέρα από την υλική. πλέον. θρησκείες και ιεραρχίες. ειδικά αν δούμε κάποιες κοινωνίες σήμερα στην Αφρική[3]. Αυτό το τελευταίο στον Καστοριάδη δε σημαίνει να αναπτύσσεις ένα έθνος-κράτος – άλλωστε ο ίδιος ο Καστοριάδης αφιέρωσε τη ζωή του στο να μάχεται τα έθνη και τους εθνικισμούς. παρά μόνο οι συμμαχίες τους με τους μουτζαχεντίν ή τους εναπομείναντες σταλινικούς. όποιος δεν ήταν με την ΕΣΣΔ ήταν με τις ΗΠΑ και το δυτικό καπιταλισμό. Ο Καστοριάδης από τα μέσα του 80’. Φυσικά. η απάντησή του μοιάζει πολύ πιο ειλικρινής και επίκαιρη από αυτές των διάφορων πολιτικάντηδων αριστερών ή υπερ-θεωρητικών που εκφράζουν ακόμη και σήμερα πχ το δικό τους «όχι στον πόλεμο» με ένα τόσο κυνικό (σχεδόν γραφειοκρατικό) τρόπο που μοιάζει να μη τους ενδιαφέρει κανένα εναλλακτικό στον καπιταλισμό πρόταγμα. επιτέλους. νεκροί ή φυλακισμένοι. την έννοια της αυτονομίας. προκρίνει μια δράση σαφώς προσανατολισμένη στην εκ βάθρων αναδιάρθρωση της σημερινής κοινωνίας μακριά από ρεφορμιστικές (εκλογικές) λογικές κτλ. αφενός. τους ρατσισμούς κτλ. αντίθετα.com 47 . αλλάζει πλεύση και στην κριτική του. ούτε την ΟΑΠ. Όποιος δεν είναι με τον Σαντάμ πρέπει να είναι με τον Μπους. ανάμεσα σε αυτούς τους ανθρώπους που δε βλέπουν άλλη επιτακτικότητα παρά αυτή της Αυτονομίας. σε περίπτωση που δεν είναι γνωστό. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Κάτι που θα έπρεπε να τονίσουμε. σε καμία περίπτωση. κείμενα θα γραφούν για το μέχρι πρότινος βασικό του θέμα κριτικής: το σοβιετισμό και το σταλινισμό. Το να προκρίνει να μην επιλέξει ανάμεσα σε ένα αόριστο «ναι» ή «όχι στον πόλεμο» τον κατατάσσει. ούτε τις θρησκείες – απλώς οι περισσότεροι αυτών σήμερα είναι εξόριστοι. Στο πεδίο του βλέπει φανερά πως ο ισλαμικός φονταμενταλισμός κερδίζει έδαφος και απειλεί. τόσο φτάνει να καταλάβει το μυαλό των αντι-ιμπεριαλιστών. Όπως παλιότερα. την έννοια της αυτό-κυβέρνησης. με την έννοια ενός εναλλακτικού μοντέλου καπιταλιστικής διαχείρισης. Άρα υπήρξαν και τάσεις εντός της Παλαιστίνης που θα μπορούσαν να κινηθούν προς μια κατεύθυνση αυτονομίας. τοποθετείται με σιγουριά και αυστηρότητα πάνω σε επίκαιρα ζητήματα. δεδομένης πάντα βέβαια της σημερινής κοινωνικής-ιστορικής πραγματικότητας. Σημαίνει. το κείμενο πλέον διατίθεται στον καθένα ελεύθερα – ο Καστοριάδης ούτε σε μια αράδα του δεν υποστηρίζει τον πόλεμο στο Ιράκ. κράτη. Έχοντας στο μυαλό του το πρόταγμα. τη διευκρινίζουμε για να υπάρχει καλύτερη κατανόηση. διατυπώνουμε κάποια σχόλια επεξήγησης για κάποια σημεία του κειμένου του Καστοριάδη και ασκούμε σε άλλα σημεία κάποια κριτική. Ο Καστοριάδης ασκεί κριτική στις διάφορες «ανίερες» πολιτικές συμμαχίες που συγκροτούνται για να υποστηρίξουν ή να καταδικάσουν έναν πόλεμο. Η απάντησή του (με το να επιλέγει το να μην επιλέγει τις λύσεις των ψευδο-διλλημάτων) στο σημερινό αδιέξοδο. Δυστυχώς. συνεπώς.

θα καταλάβουμε ότι αφορά την επιβολή του δυτικού καπιταλιστικού φαντασιακού[5]. άρα στην έννοια του πολέμου εδώ εννοεί και τους εμφύλιους βέβαια πολέμους. ακριβώς. Το ζήτημα ότι «οι ΗΠΑ θέλουν να επιβάλουν την τάξη τους». Με αυτή την έννοια. Αργότερα. οι Γάλλοι δε θα είχαν κάνει τη Γαλλική Επανάσταση». Αυτοί αυτό που πέτυχαν.cgi?brossure_tristero. για άλλη μια φορά θα επισημάνουμε – όπως την έχει καταγγείλει πολλάκις και ο Καστοριάδης – ότι είναι αρκετά προβληματική. τη συμπύκνωση της δομικής βίας του καπιταλισμού. πιστεύουμε. αυτό είναι ούτως ή άλλως υποκρισία τη στιγμή που ο ίδιος ο πόλεμος αποτελεί.zip . είτε οι ΗΠΑ συγκεκριμένα.com 48 .terminal119. Όσον αφορά την έννοια του Τρίτου Κόσμου. τους Ούγγρους επαναστατημένους το 56’ που «νίκησαν» τον ουγγρικό στρατό (στο μέτρο που ο τελευταίος δεν παραδόθηκε αμαχητί) κτλ. τους Ισπανούς επαναστατημένους το 36’ που με σαρωτική επίθεση κατέβασαν το μηχανισμό του Φράνκο μέχρι τη Νότια Ισπανία.gr/cgibin/ load. Πρόκειται για έναν όρο της κυρίαρχης γεωπολιτικής. βέβαια. καθώς και τους πολέμους που ακολουθούσαν το ξέσπασμα μιας επανάστασης. στην Αλγερία και σε πολλές άλλες χώρες[4]. όπως έδειξε η Ιστορία στο Μαρόκο. πιστεύουμε ότι πρόκειται για ένα από τα κομβικά σημεία του κειμένου γιατί εκφράζει πολύ έντονα και την αγωνία του Καστοριάδη για μια διακριτή και βαθιά αυτόνομη θέση απέναντι σε έναν πόλεμο. γίνεται σαφές ότι η Λατινική Αμερική σε καμία περίπτωση δεν κατατάσσεται στον 3ο κόσμο καθώς οι χώρες της βρίσκονταν εξαρχής σε ένα συνεχή διάλογο με τα ευρωαμερικάνικα κινήματα. Δεν υπάρχει καμία διαμαρτυρία πάνω σε όλη αυτή την καθημερινή βία. Εξάλλου. έναν πόλεμο που δεν τον διεξάγουμε εμείς για να ελευθερωθούμε από ένα βάρβαρο καθεστώς και στον οποίο πρέπει να λέμε ούτε «ναι». «σχήμα λόγου». είτε απλώς η νέο-φιλελεύθερη τάση του κεφαλαίου. ήταν να φτιάξουν ή να βοηθήσουν να υπάρξουν εθνικο-απελευθερωτικά κινήματα τα οποία μόνο με την Αυτονομία δεν ήταν.υπάρχει και μια απολυτότητα στο λόγο που είναι. Πάντως. ο συγγραφέας μοιάζει να λέει – όταν σχολιάζει τις δημοσκοπήσεις της Γαλλίας – ότι «δεν είναι κάθε πόλεμος καταδικαστέος». όποτε η βία είναι αναπόφευκτη. αν διαβάσουμε άλλα κείμενα του Καστοριάδη. καταδικάζει άμεσα το δήθεν ανθρωπιστικό «ενάντια σε κάθε πόλεμο επειδή είναι πόλεμος».τι καλό δημιουργήθηκε στον Τρίτο Κόσμο ή στην Ανατολή από κινήματα θα έπρεπε να είμαστε σίγουροι ότι προέκυψε λόγω της θέλησης των αυτόχθονων πληθυσμών και όχι λόγω κάποιου Λένιν ή κάποιου Μάο Τσε Τουνγκ. Ωστόσο. ό. θα τον ενσωματώσουμε στο μέτρο που θα κάνουμε μια διάκριση ανάμεσα στο πως κοινωνικοποιήθηκε η Δύση και πως η υποσαχάρια Αφρική και σημεία της Ασίας (κοινωνικοποίηση και με βάση την παράδοση της Αυτονομίας και όχι). παρά μόνο αν συμπυκνωθεί σε ένα πολεμικό γεγονός. εξηγείται από τον ίδιο με τα εξής «αν ήταν έτσι. Ο Καστοριάδης. ουδεμία σχέση έχει βέβαια με τη λεγόμενη «Νέα Τάξη Πραγμάτων» που βερμπαλίζουν οι διάφοροι αριστεροί αντι-ιμπεριαλιστές είτε γιατί τους ενοχλεί η παγκοσμιοποίηση. 58): http://www. αυτού που έχει δίκιο και όχι αναγκαστικά με την πλευρά αυτών που αμύνονται σε έναν πόλεμο. Αυτό το σημείο. Ο συγγραφέας δεν επικαλείται καμιά αντικειμενικότητα… Προφανώς έχει υπάρξει επιρροή στην Ανατολή από κομμάτια της Δύσης. Από την άλλη. σπάνια βέβαια υπό το πρίσμα του προτάγματος της Αυτονομίας όπως αυτό διαμορφώθηκε από τη δυτική παράδοση (πχ εξαιρέσεις θα αποτελούσαν οι φεμινιστικές ή οικολογικές κινήσεις που έχουν αναπτυχθεί για σύντομο χρονικό διάστημα σε κάποιες από τις χώρες του Τρίτου Κόσμου). πχ στη Ρωσία ή στην Ισπανία ή στην Ουγγαρία… Εδώ καταλαβαίνουμε ότι υπονοεί πως πρέπει να τασσόμαστε με την πλευρά. γιατί τότε αυτόματα θα καταδικάζαμε τους επιτιθέμενους Γάλλους επαναστατημένους. Η τάξη (order) στην οποία αναφέρεται ο συγγραφέας. απλώς. μεταξύ άλλων. ούτε «όχι» στον πόλεμο αλλά «επιλέγω να μην επιλέξω»…μπροστά σε τερατώδη ερωτήματα που θέτουν άλλοι για Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Εδώ απλά θα αρκεστούμε να κάνουμε τα σχόλια που κάναμε και στην πρόσφατα εκδοθείσα μπροσούρα μας (σελ.

Τα πιο πολλά ισλαμικά κράτη φαίνεται είναι σχεδόν εκτός ελέγχου[8]. βέβαια.000. Ευτυχώς ή δυστυχώς. φωνάζοντας συνθήματα όπως «Έξω οι ξένοι».000 Εβραίοι βρίσκονται στη Διασπορά) Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. το 88’.000 εποίκων από τη Γάζα. Βέβαια. Υπάρχει. μα δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να δείχνει ότι αυτός ο εθνικισμός έχει κάποια εξουσία στο Ισραήλ ή.com 49 . δεν υπάρχουν και πολλά στοιχεία που να δείχνουν ότι το Ισραήλ θέλει να γίνει «ένα μεγαλύτερο Ισραήλ» και μάλιστα οι πιο δεξιοί ηγέτες του Ισραήλ – υπό τις πιέσεις μιας μεγάλης μερίδας του πληθυσμού – έφτασαν να κάνουν τις μεγαλύτερες υποχωρήσεις.μένα. δυτικού μπλοκ ήταν να υπάρξουν τέτοιου είδους εκλογές στην Παλαιστίνη. θα έπρεπε να ρίξουμε στο πως ο Καστοριάδης είδε και σύγκρινε τους εθνικισμούς της εποχής του. Μια κριτική ματιά. Αυτό – το ξαναλέμε – δε δείχνει ότι δεν υπάρχει ισραηλινός εθνικισμός. μόλις είχε δημιουργηθεί). περί «υπό διεθνή εποπτεία εκλογών» αφορά το ζήτημα που όλο και περισσότερο ετίθετο εκείνη την εποχή: για το αν η ΟΑΠ ήταν αρκετά αντιπροσωπευτική (και. πράγμα που σημαίνει ότι ο ισλαμικός εθνικισμός καλά κρατεί. ο Καστοριάδης δεν είναι υπέρ της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας). που έχουμε δει όλα αυτά. Δεδομένου του κοινωνικού-ιστορικού πλαισίου που έγραψε ο Καστοριάδης. Στην περίπτωση. Να επισημάνουμε και την αποχώρηση των 8. πράγμα που η (εν πολλοίς. κάποιοι έποικοι και Ισραηλινοί που φώναζαν συνθήματα του στιλ «Εβραίος δε διώχνει Εβραίο» όταν επρόκειτο για την εκκένωση κάποιων οικισμών στη Γάζα. όπως φαίνεται και από το κείμενο. οι σκληροπυρηνικές οργανώσεις και κράτη παρέμειναν σε ακραίες θέσεις. αυτή φαίνεται σε κάποιους από μας να δείχνει και μια ατολμία του ίδιου του Καστοριάδη να αναφερθεί με πιο κριτική διάθεση στο συγκεκριμένο αυτό μέτρο (τις υπό διεθνή εποπτεία εκλογές). στην πρόβλεψή του για το ότι «το Ισραήλ δεν πρόκειται ποτέ να παραχωρήσει εδάφη» καθώς και στην αναφορά του σε αυτούς του Ισραήλ που θέλουν να δουν «ένα μεγαλύτερο Ισραήλ». μπορούμε να καταλάβουμε την απείρως μεγαλύτερη σημασία σήμερα του αραβικού-ισλαμικού εθνικισμού από αυτόν των Ισραηλινών. όμως. Μιλάμε για τις ισότιμες αναφορές του στον «θρησκευτικής έμπνευσης εθνικισμό των ισραηλινών» καθώς και σε αυτόν των ισλαμιστών. Το ίδιο ισχύει με την Παλαιστίνη όπου οι «επαναστάτες» στρατιώτες της ίδιας της… κυβέρνησης της Χαμάς συμμετείχαν στις διαδηλώσεις για τα σκίτσα. ας πούμε. δεν είδε τη Χαμάς (άλλωστε πριν από 3 χρόνια. μας φαίνεται ότι ούτε στην εποχή του Καστοριάδη θα ήταν πολύ λογικό κάποιος να βάλει δίπλα-δίπλα τον ισραηλινό με τον αραβικό-ισλαμικό εθνικισμό καθώς το Ισραήλ έχει 10 εκατομμύρια κατοίκους (γύρω στα 15. χτυπήθηκαν με τον πιο άγριο τρόπο από τα Ισραηλινά ΜΑΤ και την IDF (στρατός) – πράγμα το οποίο δείχνει ότι στο Ισραήλ υπάρχει μια αστική δημοκρατία με τα όλα της (κάτι που αρέσκονται να αποσιωπούν οι αριστεροί). Η αναφορά. όπως και πολλά άλλα (πχ τι γίνεται σήμερα με τα σκίτσα για τον Μωάμεθ). θα έπρεπε να εξετάσουμε βέβαια πως ο ίδιος δεν είδε την 11η/9ου αλλά και το τι σημαίνει «ριζοσπαστικός ισλαμισμός»[6]. μη αναγνωρισμένη) ΟΑΠ δε δεχόταν. Αυτή η επιλογή δε σημαίνει ούτε μια σχετικιστική θέση ούτε ότι «σταυρώνουμε τα χέρια» ενώπιον ενός πολέμου. ούτε την Αλ Κάιντα (που δεν υπήρχε) κτλ. Εμείς. από την άλλη. ακόμη σημαντικότερο. Η ανεπίσημη πρόταση του. Τοποθετούμαστε και παίρνουμε μια σαφή θέση μέσα σε ένα κλίμα που όλοι και όλες κοιτάνε να σφαχτούν εν ονόματι του Σαντάμ ή του Μπους. το άνοιγμα των εμπορικών συνόρων της Παλαιστίνης για τους Αιγύπτιους που έγινε παράλληλα με πρωτοβουλία των Ισραηλινών καθώς και τις διαδικασίες που είχαν ξεκινήσει – πριν πάθει ο Σαρόν το εγκεφαλικό – για εξομάλυνση των σχέσεων με το Πακιστάν. στον κόσμο ολόκληρο. το Κουβέιτ και την Αίγυπτο[7]. Η αναφορά του Καστοριάδη. Αντιθέτως. Από την άλλη. λίγο αργότερα στο κείμενο. τέλος. απάγοντας Ευρωπαίους δημοσιογράφους κτλ. της Συρίας όταν οι διαδηλωτές πήγαιναν να κάψουν την πρεσβεία της Αυστρίας και της Δανίας λόγω των σκίτσων (!!!) καμιά αστυνομία δεν πήγε να εμποδίσει τους διαδηλωτές.

που επιθυμούν την κατάληψη της κρατικής εξουσίας. οι προσπάθειες έπρεπε να έχουν φιλο-αμερικάνικο ή φιλο-ρωσικό πρόσημο για να επιβιώσουν και να καταδυναστεύσουν με τη σειρά τους. [3] Μια σειρά από παράγοντες θέτουν την Αφρική (κυρίως κεντρική και νότια) χωρίς επιφυλάξεις στους μπροστάρηδες του Τρίτου Κόσμου (χαμηλό όριο θνησιμότητας. Η φονταμενταλιστική πολιτική τάση αυτού του είδους ισλαμισμού προωθεί μια παράδοση όλων των κοινωνιών στα ιερά έγγραφα και. στηρίζεται πάνω σε μια αυθεντική. είναι ότι δεν μπορούμε από έναν ιδεαλισμό και μόνον να λέμε ότι κάθε εθνικισμός είναι ίδιος ή γενικά να κάνουμε τέτοιες γενικεύσεις για κοινωνικά φαινόμενα. [6] Τι εννοούμε με την έννοια «ριζοσπαστικός ισλαμισμός». μεν δεν ασχολούμαστε με την Real Politik. ούτε ως προς τους εθνικισμούς και τους θρησκευτικούς φονταμενταλισμούς. πιστεύουμε. Επιπλέον διαιρέσεις μπορούν να υπάρχουν ανάλογα με το τοπικό θρησκευτικό δόγμα που κυριαρχεί (πχ σουνίτες ή σιίτες). αναρχική διεθνιστική θέση που λέει πως στο κάθε κράτος η επίθεση γίνεται από τους ανθρώπους που ζουν εντός του κράτους. Αυτό που λέμε. κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση των Μεγάλων Δυνάμεων. Όλες αυτές οι νύξεις του πολιτικού στοχαστή. της προόδου.3 δισεκατομύρια πιστούς σε μια σειρά από 20 χώρες. Κάποιες χώρες έχουν δυνατούς στρατούς. Το σωστό σύνθημα «να χτυπήσουμε πρώτα το δικό μας κράτος» δεν απορρέει. [5] Το καπιταλιστικό φαντασιακό για τον Καστοριάδη είναι το πρότυπο του καταναλωτισμού και του ατομικισμού. έλλειψη ενημέρωσης σε σχέση με βασικές ασθένειες κτλ) [4] Όλες αυτές. κάποιες άλλες όχι κτλ. από μια βούληση για εξίσωση της δύναμης όλων των κρατών και των εθνικισμών – εξίσωση που να αποδεικνύεται εκτός πραγματικότητας. Εντός της τάσης αυτής διακρίνονται τόσο μεταρρυθμιστές. από την αμερικάνικη πλευρά η οποία ισχυριζόταν ότι τα στρατεύματά της θα πετύχουν μια στιγμιαία νίκη χωρίς νεκρούς. Ωστόσο. Ξεπερνά τους εθνικισμούς στο μέτρο που είναι «διεθνιστικός». [2] Δύσκολα θα μπορούσε κανείς να βρει κείμενο του Καστοριάδη που να μη μιλά με προταγματικούς όρους. από τις οποίες η πλειοψηφία έχει για επίσημη κιόλας θρησκεία το Ισλάμ. Ξεπερνά Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. το οποίο θα έπρεπε να διακρίνουμε τόσο από τον παναραβισμό όσο και από τους κατά τόπους εθνικισμούς. βασικά. Αποτελεί. εξάλλου. όμως δεν μπορούμε να αγνοούμε τι συμβαίνει πραγματικά. Ναι. της ορθολογικότητας και. δε λείπει η κριτική ούτε ως προς το Κράτος. τέλος. Το επιχείρημα πχ ότι η Ελλάδα συμμετείχε στον πόλεμο (μέσω εταιριών. επιπλέον η αποδοχή των κορυφαίων σημασιών του συστήματος: της ανάπτυξης. όσο και ριζοσπάστες. κάποιες χώρες βρίσκονται σε ένα διαρκές warfare και αυτό όχι με δική τους απαραίτητα ευθύνη.com 50 . που θέλουν απλώς έναν εξισλαμισμό των ηθών. τις εκλογές και το Έθνος. Απλώς. δεσμοί αίματος στις κοινωνίες. ένα κυρίαρχο πολιτικό ρεύμα. Terminal 119 – για την κοινωνική και ατομική αυτονομία [1] Έκφραση της εποχής. κάποιες όχι. αναλφαβητισμός. κράτους και στρατού) δε σημαίνει ότι ο ελληνικός καπιταλισμός είναι ισάξιος του αμερικάνικου. Ο Olivier Carre έβλεπε ότι τα δύο κυρίαρχα χαρακτηριστικά του πολιτικού Ισλάμ στο ξέσπασμα της δεκαετίας του 70’ ήταν μια «επιστροφή στις ρίζες» και ο «εξτρεμισμός». όπως το ερμηνεύει ο καθένας). η μετάλλαξη σε έναν ανθρωπολογικό τύπο συνολικά που αποδέχεται να ζήσει μέσα σε ένα καπιταλιστικό περιβάλλον. στο Κοράνι (τουλάχιστον. Λογοπαίγνιο με το στιγμιαίο καφέ της Nescafe. Έτσι κι εδώ.ενώ όλα τα ισλαμικά ή φιλο-ισλαμικά κράτη έχουν 1. χαμηλό βιοτικό επίπεδο. από την άλλη σε ένα πιο γενικό πλαίσιο. κατά τα άλλα. που βρίσκονται διάσπαρτες μέσα στο άρθρο του τείνουν και πάλι προς τη θεμελίωση μιας έννοιας της «αυτονομίας» καθώς προπαγανδίζουν μια κοινωνία απαλλαγμένη από διαμεσολαβητικούς θεσμούς και ετερόνομες δοξασίες. ο ριζοσπαστικός ισλαμισμός είναι απλώς θρησκευτικής έμπνευσης από την άποψη πως μπορεί να εκμεταλλευτεί κάθε θρησκευτική συνείδηση στο Ισλάμ. μια κοινωνία που θα στηρίζεται στις δικές της βουλές. ελάχιστο κατά κεφαλήν ΑΕΠ.

[7] Ως άνθρωποι που παλεύουμε για την Αυτονομία προσβλέπουμε βραχυπρόθεσμα. μένουν οι έποικοι στη Γάζα – φταίει το Ισραήλ. των Ταξιαρχιών του Αλ-Ακτσά κλπ. βέβαια. που πάντοτε έχει το χαρακτήρα εξόντωσης όλων των Εβραίων. πέρα από το μακροπρόθεσμό στόχο μιας άμεσης συνομοσπονδιακής δημοκρατίας στην περιοχή. βίαιη τρομοκρατία) και σκοπός τους είναι η Ούμα (η κοινότητα των πιστών υπό ένα παγκόσμιο ισλαμικό Κράτος). Σε αυτή την προσπάθεια θυματοποίησης συμβάλλουν κατά πολύ βέβαια και οι δυτικοί Αριστεροί με την (αντισιωνιστική και αντιαμερικάνικη) αντι-ιμπεριαλιστική τους ρητορεία. της Χαμάς. που ρυθμίζεται από αποφάσεις κυβερνήσεων. της ισλαμικής Τζιχάντ. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. βέβαια.τον παναραβισμό στο μέτρο που χρησιμοποιεί πιο ριζοσπαστικά μέσα και έχει ως βάση του την οικουμενική θρησκεία. παρόλο που η Χαμάς χτυπιόταν να αποδείξει πως μέσω της δικής της «αντίστασης» κατάφεραν να «διώξουν» τους εποίκους. είναι απορίας άξιο το πώς αρκετοί και αρκετές ακολουθούν τη γραμμή της Ελευθεροτυπίας η οποία. αντίθετα. η Μουσουλμανική Αδελφότητα διαδίδει τις ιδέες της πλέον πιο άμεσα και στην Παλαιστίνη. αναπτύσσουμε όταν βλέπουμε τους εγχώριους αντι-ιμπεριαλιστές να ταυτίζονται με τη χαοτική γραμμή της Ελευθεροτυπίας που πίσω από την υποχώρηση των 8. κρατών και μυστικών υπηρεσιών. Ο ακραιφνής αντισημιτισμός του ριζοσπαστικού ισλαμισμού. είναι και η περιβόητη Αλ-Κάιντα.000 οπαδούς. Έντονο προβληματισμό. Αυτός είναι ο λόγος που και κάποιοι έχουν αποδώσει σε αυτό το πολιτικό ρεύμα την έννοια του «ισλαμο-φασισμού» (Islamofascism). Η Αδελφότης των Μουσουλμάνων που το 1936 είχε 800 μέλη. Η αποψή μας. Όμως. θετική από την άποψη πως θα σταματήσει το αιματοκύλισμα. το 1938 έφτασε τους 200. Οι πηγές του ριζοσπαστικού ισλαμισμού θα έπρεπε να αναζητηθούν στα γραπτά του Hassan al-Banna: «Μόνο το έθνος εκείνο που θα μπορέσει να τελειοποιήσει τη βιομηχανία του θανάτου και στο οποίο θα ξέρει κανείς πως μπορεί να πεθάνει ένδοξα. όμως. Είναι ενδεικτικό ότι αυτή τη στάση δεν την υιοθέτησαν ούτε κάποιες ισλαμικές κυβερνήσεις. ωστόσο. Η Αδελφότητα των Μουσουλμάνων (Muslim Brotherhood) είναι η οργάνωση-μητέρα όλων των οργανώσεων. Από το 1988 που δημιουργήθηκε η Χαμάς. ας έχει από το Θεό μια ζωή γεμάτη περηφάνια και μια αιώνια χάρη» (1938) όσο και στη συνεργασία του Μουφτή της Παλαιστίνης με τους Ναζί. Ζήτημα αιχμής για το ριζοσπαστικό ισλαμισμό αποτέλεσε ανέκαθεν το παλαιστινιακό ζήτημα βάσει του οποίου συσπείρωσε τις περισσότερες κυβερνήσεις των ισλαμικών κρατών. και στη διαδικασία της ειρήνης που είναι. Συστατικό στοιχείο της προπαγάνδας τους αποτελεί η εσκεμμένη θυματοποίησή τους (ότι δήθεν οι Άραβες και οι ισλαμιστές είναι οι αποδιοπομπαίοι τράγοι της Ιστορίας). Μέσα του αγώνα όλων τους. Οι πρωτοβουλίες και η διάθεση αρκετών διαδηλώσεων στο Ισραήλ ήταν αυτές που οδήγησαν την κατάσταση προς τις παραχωρήσεις (υπήρξαν φυσικά και ογκώδεις διαδηλώσεις περί του αντιθέτου). δημιουργία που διαθέτει τους δαιδαλώδεις πυρήνες της στις «από τα κάτω» κινήσεις που λαμβάνουν χώρα στην πραγματικότητα. Πλέον ελέγχει το 15% του αιγυπτιακού κοινοβουλίου.000 εποίκων θέλησε να δει και πάλι να εξυπηρετούνται τα συμφέροντα «του σιωνιστικού κράτους».com 51 . αρκείται και προπαγανδίζει μια ερμηνεία της Ιστορίας «από τα πάνω». Δεν είναι η καπιταλιστική κοινωνική «ειρήνη» που μας βρίσκει σύμφωνους αλλά τουλάχιστον το σταμάτημα των τυφλών χτυπημάτων συλλογικής ευθύνης κτλ. είναι η Σαρία (ισλαμικός νόμος) και η Τζιχάντ (ιερός πόλεμος. της Τζαμάα αλ-Ισλαμίγια. καθώς και ο αντιαμερικανισμός του διατυπώνεται σε όλα τα κείμενα των οργανώσεων αυτών. κάτι που καταφέρνουν συν τις άλλοις με την τόνωση της τάσης των αναθεωρητών/ αρνητών του Ολοκαυτώματος. φεύγουν οι έποικοι από τη Γάζα – φταίει το Ισραήλ. αλλά με διαφορετικό τρόπο οργάνωσης. Είναι φυσικό ότι ανάμεσα σε όλες αυτές τις οργανώσεις ξεσπούν κατά καιρούς κόντρες όσον αφορά τις θέσεις εξουσίας [πχ πριν τις παλαιστινιακές εκλογές του 2006 ήταν έκδηλη μια κόντρα μεταξύ της Χαμάς και της Χεζμπολάχ (το Κόμμα του Θεού) που αντλεί σε οικονομικό και θρησκευτικό επίπεδο από το κράτος του Ιράν]. Αντίστοιχης ιδεολογίας. Αυτό είναι που εμείς ερμηνεύουμε από μια θετική σκοπιά. Δηλαδή. είναι ότι η Ιστορία αποτελεί μια ανοιχτή Δημιουργία.

επικαλούνται τις υποτίθεται δίχως έλεγχο μάζες τους. Όποτε θέλουν να αποφύγουν μια δέσμευση.[8] Και λέμε ότι τα ισλαμικά κράτη «φαίνεται» να είναι σχεδόν εκτός ελέγχου καθώς αυτό το «ανεξέλεγκτο» των μαζών τους είναι που επικαλούνται και τα ίδια ως ένα ανώτατης αξίας διπλωματικό χαρτί.com 52 . μια πνευματική βιογραφία Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. από την άλλη. Όποτε θέλουν να προσφύγουν σε διαπραγματεύσεις. Κορνήλιος Καστοριάδης. οξύνοντας έτσι και χρησιμοποιώντας υπέρ τους και το στερεότυπο του «τρελαμένου ισλαμιστή». τραβάνε τα λουριά των παπάδων τους και των λοιπών φονταμενταλιστών.

όπως για παράδειγμα το 1928. κοινωνική αυτοθέσμιση. Συνεισέφεραν τα μέγιστα για να με κάνουν αυτό που είμαι. είχε μια βολταιρική πλευρά. . με τη μητέρα μου και ένα φίλο του πατέρα μου να έρχεται να τον πάρει για να πάνε στη διαδήλωση. ιδιαίτερα εκείνα τα σημεία που περιγράφουν τη διανοητική πορεία του Κ. Ο πατέρας μου του λέει. Παραθέτουμε μεγάλο μέρος της. ΑΝ)ΡΕΑΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ . Και ελπίζω ότι τις πήγα και πιο πέρα. Κ.. Με θυμάμαι στην πόρτα του σπιτιού. αργότερα. Έχω την εντύπωση ότι επαναλαμβάνομαι. μιλά για την Ελλάδα.4/1/1998. αναλύει τη σκέψη του. όταν ήμουν έξι χρονών.. . επιχείρησε να επεξεργαστεί νέες έννοιες για την κοινωνική και ατομική απελευθέρωση.. τη γαλλική ευγένεια. για να μην αναφερθούμε στην ενασχόλησή του με τις θετικές επιστήμες.. τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Γαλλία.. ριζικό φαντασιακό.. γιατί είχε εκδηλωθεί απόπειρα πραξικοπήματος..Κ. υποχρεώθηκε όμως να εργαστεί και έτσι τελείωσε μόνο το Λύκειο. Η μητέρα μου πέφτει Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.. την οικονομία. το δημοκρατικό καθεστώς. Γεννηθήκατε στην Κωνσταντινούπολη. αντιμοναρχικός. κάθε φορά που μου ζητούν συνέντευξη. θα μπορούσατε να μιλήσετε για την παιδική σας ηλικία. Ο πατέρας μου. το '68. όλα αυτά τα χρόνια τα πέρασα στην Αθήνα. δημοκρατικός. περνώντας μέσα από τη φιλοσοφία. παίρνοντας πάντα τις προφυλάξεις του από κάθε είδους "ουτοπικά προτάγματα". Ντανιέλ Κον Μπεντίτ.. πρακτικά. Καστοριάδης μιλά για την πολιτική του στράτευση. το κέντρο της Αθήνας συγκλονιζόταν από διαδηλώσεις.: Γεννήθηκα στην Κωνσταντινούπολη και πήγαμε στην Αθήνα όταν ήμουν τριών μηνών. Αποκλήθηκε πνεύμα ανατρεπτικό. Από το μαρξισμό ως την άρνησή του.com 53 . είναι τόσο θεωρητικές έννοιες όσο και γενικές πολιτικές αρχές κοινωνικής αναδιοργάνωσης. "τιτάνας του πνεύματος" κατά τον Εντγκάρ Μορέν. Οι γονείς μου έχουν πεθάνει εδώ και πολύ καιρό. Αυγή Ο Κ.Ποια είναι η πνευματική σας διαδρομή. Κ.. Κορνήλιος Καστοριάδης: 1. Η συνέντευξη που ακολουθεί παραχωρήθηκε πριν από δύο περίπου χρόνια στο γαλλικό ραδιόφωνο.. θα ήθελε να είχε συνεχίσει τις σπουδές του. το μαρξισμό. τους σκέφτομαι πάντα με αγάπη. με το σεβασμό που πάντα είχε για τα πνευματικά πράγματα.. στο πλαίσιο ειδικού αφιερώματος στον μεγάλο στοχαστή. για την αγωνιστική σας στράτευση. ακόμη και από μια ορισμένη πολιτική επιστήμη.Θα ήθελα να σας ρωτήσω τι ήταν για σας η Ελλάδα όταν ήσασταν νέος. αυτονομία. Καστοριάδη. (γέλια).Κ. ήταν άθεος.Σας άφησε δηλαδή παρακαταθήκες. Το έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη. Θυμάμαι κάποιες στιγμές με ιδιαίτερη συγκίνηση.: Βέβαια. περίμενε λίγο. )ημιουργία. με ερωτούν τα ίδια πράγματα. Επίσης μιλούν: Ζακ Λακαριέρ. την ψυχανάλυση. μπαίνει στο σπίτι για να πάρει το περίστροφό του και να πάει στη διαδήλωση. Θαύμαζε τη Γαλλία. η πνευματική του διαδρομή είναι σε όλους λίγο-πολύ γνωστή. που τις φέρατε σε πέρας...

διάβαζα την ελληνική έκδοση της Ρωμαϊκής Ιστορίας του Μόμσεν. Για μένα αυτή παραμένει μια εικόνα πολιτικής στράτευσης... (γέλια). συνάντησα το μαρξισμό και τη φιλοσοφία.δεκατεσσάρων χρόνων. είναι κάτι το φυσιολογικό. Εξαιτίας αυτού. παρά τις επίμονες προσπάθειες της γαλλικής κυβέρνησης να καταστρέψει αυτή την κληρονομιά.: Και λίγο νωρίτερα. ήταν φιλόσοφος. του Ντιρί. και περιορίσθηκα σε αυτοσχεδιασμούς.. Στην Ελλάδα υπήρχαν πολλοί τέτοιοι.. )εκατριών. διάβαζα πολύ. όταν όμως έγινα δεκατριών δεκατεσσάρων ετών διαβάζαμε Τολστόι. η γερμανική. Μπάρτοκ. Η Ελλάδα ήταν και παραμένει ακόμη σε κάποιο βαθμό. γιατί τότε δεν υπήρχαν δίσκοι. Ρολάν.Κ.: Ναι. τον Πλάτωνα. όπου κάποιος είναι έτοιμος να πληρώσει με το αίμα του.. που δεν γνώριζα. δεν μπορούσα να επωφεληθώ τίποτε από αυτή. Κ. του λέει.. δεν αξίζει τον κόπο. . . γερμανόφωνοι διανοούμενοι. Έπειτα. υπήρχαν βλέπετε κληρονομιές... μου μιλούσε για τη φιλοσοφία κ. είχα και άλλες ευκαιρίες στη ζωή μου.: Ναι. όταν άκουσα τη σύγχρονη μουσική (εκείνης της εποχής). είπα στον εαυτό μου. έπαιζε πιάνο. υπάρχει και μια άλλη πλευρά. λεγόταν Μαξιμίν.Κ. που έστρεφε ακόμη περισσότερο το ενδιαφέρον μου σε πνευματικά ζητήματα. έστω και αν υπάρχουν ποιητές και λογοτέχνες. Κ. νιώθω δεμένος με αυτό..com 54 . τον Αριστοτέλη.. Καίσαρα άσ' το.Αυτό που με εντυπωσιάζει στις βιογραφίες των προσωπικοτήτων είναι ότι διατείνονται πως από τα τρία τους μόλις χρόνια έχουν στο πετσί τους τον Σαίξπηρ. όπως έλεγε ο Καντ.. ήθελα να γίνω συνθέτης. ο πατέρας μου λεγόταν Καίσαρας. Η Ελλάδα ήταν και είναι μικρή χώρα με περιορισμένη εθνική παραγωγή.. Ήμουν τυχερός και στη φοίτησή μου στο Λύκειο. αν δεν την έχεις. Πλάτωνα από ελληνική εγκυκλοπαίδεια.. Πάντα.. Η μητέρα μου ήταν ευγενέστατη.. Ποτέ δεν πίστεψα σε τέτοια παραμύθια. Σκριαμπίν (γέλια).Καίσαρα... Κ.. τότε.Νομίζω ότι κάποια στιγμή βρεθήκατε κοντά με ανθρώπους της Miteleuropa. Ρ.. Από μια στιγμή και μετά..πάνω του. 1στόσο. πολύ περίεργο πρόσωπο. Σοπέν. οι Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. αρχίζει να υπάρχει μια αγγλική επιρροή. αναπτύχθηκε μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Εσείς λέτε ότι αρχίσατε να διαβάζετε στα δεκατρία σας.Κ. μια ξεχωριστή φυσιογνωμία. έπειτα. περνούσα ώρες ολόκληρες καθισμένος πλάι της παίζοντάς μου στο πιάνο Μπετόβεν. όμως.. ντυνόταν αρχαιοελληνικά. . όχι τριών. Όταν ήμουν εφτά χρόνων. )εκατριών . Εδώ και μια δεκαετία δεν μπορώ να αυτοσχεδιάσω στο πιάνο. έχω να το αγγίξω πάνω από πέντε χρόνια. την απώθησε ευγενικά και έφυγε. με διατριβή στη φιλοσοφία των μαθηματικών. χώρα διαποτισμένη από τη γαλλική κουλτούρα. περιέργως.. Στην αρχή ήμουν μικρός. η μητέρα μου Σοφία. Στα δεκαπέντε μου. πολύ όμορφη. γιατί σε κάθε τάξη βρισκόταν ένας καθηγητής. Και.. πήρε την ελληνική υπηκοότητα. στην καλύτερη περίπτωση ήταν Ραβέλ. Υπήρχε μια Γαλλίδα γκουβερνάντα που ο πατέρας μου είχε φέρει από τη Λιόν. αγαπούσε τη μουσική.λπ. η τέχνη είναι δουλειά της μεγαλοφυϊας. Σπούδασα τέσσερα πέντε χρόνια αρμονία και αντίστιξη και..

όχι μόνο τυπικά η Ανεξαρτησία. Όπως και στη λογοτεχνία. συνάντησα μια άλλη.. Με όλα αυτά. όπως πάνω κάτω ήταν η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μετά τον Αύγουστο.: Η ερώτησή σας είναι πράγματι πολύ δύσκολη. οι άνθρωποι.. Έτσι. με το χιτλερικό καθεστώς στη Γερμανία. όχι όμως οι Έλληνες. λοιπόν. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. . Το πλήθος πιο ανατολικό παρά δυτικό. είναι όμως η ιστορία μας.... Κ. όπου η θεοποίηση των Ρωμαίων αυτοκρατόρων στη Ρώμη μετά το θάνατό τους αντικαταστάθηκε από τη θεοκρατική-χριστιανική πλευρά. βλέπετε τη δεύτερη. όταν έπρεπε να επιλεγεί πρωτεύουσα.. είχα μια ειδυλλιακή εικόνα για τη χώρα. ήταν μια πόλη που ξεκίνησε από το μηδέν. η επιρροή αυτή εντάθηκε. προσθέσω κάτι. Προσωπικά. την άναρχη δόμηση. Οι Έλληνες δεν είχαν ιστορία. γιατί δεν το έχουν αισθανθεί.. μετά τον πόλεμο της Ανεξαρτησίας.: Υπάρχει η παράδοση των Ελλήνων ως λαός. μετά το 1933. ανθρώπους. ο Βαυαρός πρίγκιπας είπε: Μα. Το 1831.. Πώς περάσαμε από αυτή την ειδυλλιακή Ελλάδα στη σύγχρονη Αθήνα. ήδη από το 1453. ανακάλυψα πολύ νωρίς Ρίλκε και Χέλντερλιν. Πέρα όμως από αυτό. άλλοι λαοί ξέχασαν την κουλτούρα τους. Γερμανοί ή Ιταλοί. συγχωρήστε με.. είχα τρεις σχετικά νέους καθηγητές που είχαν σπουδάσει στη Γερμανία (κάτι μεταξύ νεοκαντιανισμού και υπαρξισμού στυλ Γιάσπερς). η Αθήνα. Όλα αυτά πρόσθεσαν κάποιες κοσμοπολίτικες προκαταλήψεις. Βέβαια. Όταν επισκέφθηκα όμως για πρώτη φορά την Αθήνα. Κάπως έτσι η Αθήνα έγινε πρωτεύουσα.Κ. τότε. Κ.μεταφράσεις διαδέχονταν η μία την άλλη. προσδιορίζοντας τους Έλληνες αυτής της εποχής. που διακόπτεται με τη ρωμαϊκή κατάκτηση και ξαναρχίζει μετά την Ανεξαρτησία. εγώ. για πέντε αιώνες. Στην Ελλάδα..... άρα υπάρχει για δέκα αιώνες μια όλο και περισσότερο ελληνική ζωή στην υπόστασή της. μετά την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.τι στη Γαλλία. δηλαδή. προφανώς. Κ. την Αθήνα για την οποία μιλήσατε. στο τέλος. Με τα απρόοπτά της. μάλλον άσχημοι. τους πολέμους της. εκ των οποίων οι τριακόσιοι ήταν βοσκοί. στο Πανεπιστήμιο.com 55 . άλλωστε.. αυτό έδινε ένα χαρακτήρα Miteleuropa. Ζακ Λακαριέρ: Υπάρχει κάτι που οι περισσότεροι δυτικοί δεν το καταλαβαίνουν. αλλά αυτή η αυτοκρατορία είναι ρωμαϊκή. προφανώς. αλλά η αυτονομία στη διαχείριση των υποθέσεών τους. δηλαδή είναι απόλυτη μοναρχία.: Τέσσερις αιώνες Οθωμανικής κατοχής παρήγαγαν διάφορα πράγματα.Έχω πάει δύο φορές στην Ελλάδα. που κράτησαν τη γλώσσα τους. Ζ.Κ. όπου και εσείς έχετε αυτές τις αρνητικές όψεις. το πλήθος.Λ. Αυτή η πλευρά φαίνεται στις λέξεις που παρέμειναν στα νέα ελληνικά. διαποτισμένους από μία μόνο κουλτούρα.. άσχημη εικόνα. έχουμε δύο ιστορίες: μια Ελλάδα τρισχιλιετή και μια Ελλάδα εκατόν πενήντα ετών. αλλά είναι η ίδια. αυτή την παραφροσύνη.. Και όταν πηγαίνετε εκεί. περισσότερο από ό. Τους ξέφυγε εντελώς. Η Αθήνα.. είχε τέσσερις χιλιάδες κατοίκους. έχουμε μια δύσκολη και διαιρεμένη ιστορία. Αφήνω την απάντηση στον Ζακ Λακαριέρ και ίσως.: Και πιο πριν. έχουμε τους Ρωμαίους. το κρατικό όμως καπάκι ήταν ανατολικοδεσποτικό.Κ.. Αρχικά. Πριν πάω. Είτε είμαστε Γάλλοι.

Ευρώπη πάντα ζούσε με ένα μύθο της Αρχαίας Ελλάδας. σε ορισμένους.. όπως ξέρετε. Ο Χάιντεγγερ είναι μια άλλη ιστορία. είναι ορατό.δεν υπήρξαν στην Ελλάδα. η εξιδανίκευση.) και..Λ.λπ. γραικός (στα λατινικά). Αν είχα χρόνο. κατά μία έννοια. Στην Αγγλία... για να πάει ως τον Χάιντεγγερ. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. υπήρχε η ιδέα ότι η αρχαιοελληνική δημοκρατία ήταν όχι η "εξουσία των μαζών" αλλά η "εξουσία των καθαρμάτων".. ότι ο κόσμος έκανε το οτιδήποτε κ. . ωστόσο ο γερμανικός ρομαντισμός είναι εντελώς διαφορετικό πράγμα. του Τζορτζ Μπροντ. η ελεύθερη έκφραση και η ελεύθερη ενασχόληση με τα κοινά αρχίζουν μετά τους συνταγματάρχες. κολυμπάει στο πάθος. ο θαυμασμός των προσωκρατικών στον Νίτσε. Και δεν είναι τυχαίο. Είναι πολύ καθαρή η Ελλάδα του 17ου αιώνα στη Γαλλία. κάτι το πολύ μπερδεμένο. ενώ για τη )ύση οι τελευταίοι δέκα αιώνες ήταν αιώνες δημοκρατίας -που αρχίζει με τις κομμούνες του Μεσαίωνα. Και αυτό. που προέρχεται από τον Νίτσε. απλότητα.Κ.: Η Ελλάδα. υπάρχει με τον Βιλαμόβιτς μια φαντασιακή εξιδανίκευση. Πιστεύω ότι έχουμε να κάνουμε με την αλύσωση ενστίκτων στο στοχασμό του Χάιντεγγερ που οδηγούν στο ναζισμό. ρίχτηκαν στην Ελλάδα σαν σε θήραμα.Λ. εκδηλώνεται η ανάγκη των Γερμανών ποιητών και στοχαστών γι' αυτή την εποχή. ως πολικό αστέρα. που έλεγε ότι υπάρχουν γλώσσες που επιτρέπουν τη φιλοσοφία.com 56 . η τραγική φιλοσοφία κ. Φυσικά και υπάρχει επιστροφή στο πνεύμα της ελληνικής φιλοσοφίας. που κόλλησε τόσο καλά με τη Γερμανία. η Ελλάδα του 17ου ως τον 19ο αιώνα και τώρα η Ελλάδα που παραλίγο να ερμηνευθεί στρουκτουραλιστικά τα τελευταία τριάντα χρόνια. Το ίδιο ισχύει και για την Αγγλία και τη Γερμανία.Κ. Τι υπήρχε σε αυτό το φαντασιακό. Κ. Από εκείνη ακριβώς την περίοδο ξεκινά ο μύθος. Νομίζω όμως ότι. μέχρι την εμφάνιση ενός μεγάλου ιστορικού.. πρόκειται για μια φωτεινή εστία στην ύπαρξη της ανθρωπότητας.: Ρωμιοσύνη.λπ. Όλοι αυτοί ζητούν την ανανέωση της Γερμανίας και το κάνουν στρεφόμενοι στην Ελλάδα ως μοντέλο.Ζ. δηλαδή τα ελληνικά και τα γερμανικά. Το ίδιο περίπου συνέβη και στη Γερμανία. Πρακτικά. υπάρχουν πολλά πράγματα που μπορούν να ειπωθούν. γύρω στα 1860-1870. σε κάθε περίπτωση. Ζ.. στον Χάιντεγγερ δεν υπάρχει ούτε λέξη για την πολιτική κληρονομιά.λπ.. το 1981 γίνεται δημοκρατία με την εκλογή του ΠΑΣΟΚ.Νομίζω ότι η )..: Ρωμιός. Πώς όμως έγινε και οι Γερμανοί. από την άλλη πλευρά.: 1ς προς το πρώτο σκέλος της ερώτησής σας. Κ.. στα τέλη του 18ου και στον 19ο αιώνα. θα έγραφα μια ιστορία του ευρωπαϊκού φαντασιακού σε σχέση με την Ελλάδα. που μαγνητίζει όλα τα βλέμματα. στον γερμανικό εθνικισμό. όχι τόσο στο πολιτικό επίπεδο όσο ως "ολική θέαση" της ζωής: ομορφιά. αρμονία. Κάθε αιώνας -και κάθε χώρα. για τη σεξουαλικότητα ή τον έρωτα. Καταρχήν.οικοδόμησαν μια Ελλάδα ανάλογα με τις επιθυμίες τους και τις φαντασιακές τους σημασιοδοτήσεις. για παράδειγμα. Αυτή η αντίληψη δέσποσε για μεγάλο διάστημα. γνώρισε πολλούς δεσποτισμούς (βαυαρικό κ. όπως και στη Γαλλία. οι ρομαντικοί.. που αποσαφήνισε τα πράγματα.

Γιατί. την εννοιοδότηση. μεσαιωνικό γερμανικό.Κ. δηλαδή της ενσάρκωσης της κοινωνικής και πολιτικής αυτονομίας. είναι εδώ παρών. όπως ένα κείμενο του 1957. γράφετε ελεύθερα. παγιδεύεστε στη γλώσσα. μια θεωρία.: Ίσως υπάρχει μια επίδραση της γερμανικής θεωρητικής γλώσσας. την κοινωνιολογική γλώσσα. ορισμοί. Πρόκειται για κάποια ασυνείδητη εκ μέρους σας παραχώρηση. η περιγραφή μιας μελλοντικής κοινωνίας. τον Μαξ Βέμπερ που με επηρέασε πάρα πολύ.com 57 . σε μια δομή που βαραίνει τη γλώσσα.. Την άσκηση αυτή δεν την επανέλαβα. αρχαίο.Όταν ασκείτε κοινωνική κριτική.. Καντ. σε επίπεδο αρχών. που θα πρέπει να οριστούν από τους ίδιους τους άντρες και τις ίδιες τις γυναίκες και από κανέναν άλλο. υπάρχει μια σταθερή επιστροφή σε λέξεις-έννοιες. Κ. όπως θα λέγαμε σήμερα (όρο που βέβαια απορρίπτω) ένα "ουτοπικό πρόταγμα". Χέγκελ.. κάθε φορά.: )εν νομίζω.. θα εκθέσω την άποψή μου.. θα είναι όμως η άποψή μου ως απλού πολίτη και μόνο. . δηλαδή μόνο έτσι μπορούσατε να γράφετε. Σήμερα. σε μια συνάντηση δύο επαναστατικών γενεών. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Αντίθετα. Η μήπως μόνο έτσι μπορούσε να γίνει.. Κ. )εν θεωρώ τον εαυτό μου "προφήτη". )ιότι μια από τις κεντρικές μου ιδέες είναι ότι μόνο μέσα από το κίνημα των ανθρώπινων συλλογικοτήτων μπορούν να αναδυθούν οι νέες πραγματικές απαντήσεις στα πολιτικά προβλήματα του καιρού μας. από την άλλη πλευρά. Κ. Λακαριέρ μιλήσαμε για την ομορφιά της μητρικής σας γλώσσας. )εν δίνω το δικαίωμα στον εαυτό μου να περιγράψει τι ακριβώς μπορεί να είναι μια μελλοντική κοινωνία. .: Επιχειρώ να γράφω ως κάποιος που θέλει να γίνεται κατανοητός από όλους.Κ..) . όταν όμως επιχειρείτε να εγκαθιδρύσετε μια θετικότητα. βλέπουμε ότι γρήγορα υιοθετείτε την πανεπιστημιακή. Ένα μεγάλο κείμενο.Κ.. αυτό το Σύνταγμα πρέπει να ψηφίσουμε". επιχειρώ να δείξω γιατί η σημερινή τάξη είναι ανυπόφορη (.τι μου λέγατε. Κ. . έχετε χρόνια να συναντήσετε τον Ντανιέλ Κον Μπεντίτ. είναι κάτι το πολύ "γερμανικό". εκτός και αν μιλάμε για τις μεγάλες κατευθύνσεις. Αν υποθέσουμε ότι θα υπάρξει μια λαϊκή συνέλευση.Το παράδοξο σε σας είναι ίσως η ελευθερία του χρόνου στα φιλοσοφικά ή κοινωνιολογικά σας κείμενα. Κάποιος μου έλεγε τις προάλλες ότι γράφω ως Αγγλοσάξωνας.Στη συζήτησή μας με τον Ζ..Απ' ό...Κ.: Το μοντέλο της γραφής μου είναι ο Αριστοτέλης. "αυτά πρέπει να κάνουμε. για το περιεχόμενο του σοσιαλισμού. Στα κείμενά μου υπάρχουν.. που έγινε το "επαγγελματικό σας σπίτι". στις αρχές που θα πρέπει να διέπουν μια ελεύθερη και αυτόνομη κοινωνία.. σταθερά. Έγραψα προγραμματικά κείμενα. που είναι. )ιαβάζοντάς σας όμως. Γιατί. περιοριζόμουνα. ήδη από τη δεκαετία του '50.. έννοιες. εγώ θα ανέλθω στο βήμα. εντελώς πρακτικά..Είναι αλήθεια. ούτε ως κάποιον που δίνει την οριστική πολιτική αλήθεια. ως προς την αυστηρότητα των εννοιών. γιατί υπάρχουν φιλόσοφοι τους οποίους διάβασα πολύ. που περιβάλλεται από σειρά ρητορικών προφυλάξεων.

ο Ντάνι σηκωνόταν συνέχεια και του έλεγε.. Ντ. από τις μεγάλες σχολές σκέψης.τι υπήρχε στη Γαλλία. εγώ όχι..: Μετά τα γεγονότα.Κ. Τον γνώρισα μέσα από την επιθεώρηση "Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα". που είναι μεν μεγαλύτερος από μένα.Κ.. Οι φοιτητές. για να δει ότι πράγματι το προλεταριάτο υπάρχει.. τα "Επιχειρήματα" (Εντ. Μορέν. άλλωστε. ότι. ενώ εμείς ήμασταν στη μειοψηφία και θέλαμε να ανταμώσουμε έναν ανοιχτό μαρξισμό με τις ελευθεριακές ενορμήσεις. έπειτα. Το πρόβλημα με τον Τουρέν ήταν ότι ήταν καθηγητής. Ο ελευθεριακός μαρξισμός ήταν κάτι ανάμεσα στον Ντανιέλ Ντιράν. ανασυστάθηκε με αφορμή τα γεγονότα. Καστοριάδη). όμως. ενώ ο Τουρέν μιλούσε για τη σύγχρονη κοινωνία. αποφεύγοντας. πριν από τα γεγονότα. δανείζονταν επιχειρήματα από αλλού. Κ.. όταν αναμετρώντο με τον Τουρέν. . με κείμενα των Κλ..: Είναι προφανές. η πλειοψηφούσα τάση της οποίας ήταν αναρχίζουσα. Ότι δεν ήταν μόνο διανοητική φαντασίωση θεωρητικών μαρξιστών..: του "Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα") δεν λειτουργούσε τότε. Κ. Ντ.: Το πιο σημαντικό από όλα ήταν η αυθόρμητη "εκκόλαψη" Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. λοιπόν. Λεφόρ. που διάβαζε ο αδελφός μου.Μπ.Κάτι που σημαίνει ότι υπάρχει μια σχέση διανοητικής πατρότητας. μια αρκετά όμορφη σκηνή. μιλούσε για την ανάπτυξη της γαλλικής κοινωνίας.com 58 . Πολλά οφείλω σήμερα στις διανοητικές διαμάχες που αυτοί ξεκίνησαν.. Ντ. Μποντριγιάρ "δεν καταλάβαιναν". στη Ναντέρ ήταν ο Τουρέν.Ντανιέλ Κον Μπεντίτ: Ο Κορνήλιος είναι πάντα επαναστάτης. μου διηγήθηκαν μια κωμική ιστορία. και με τον κάθε καθηγητή. (γέλια). Ο Τουρέν. Καταρχήν..Κ. δηλαδή ποιοι. αλλά δεν συμμετείχα άμεσα.: )εν ήταν ακριβώς έτσι.. Κ. που ένα μέρος της περιλήφθηκε στο συλλογικό βιβλιαράκι "Το Ρήγμα" ("La Breche".ήταν ότι συμμετείχα σε μια μικρή ελευθεριακή ομάδα. ο Λεφέβρ. το "Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα" και.Κ. Μορέν).. λέγοντας ότι το κλασικό προλεταριάτο. όπως είχε περιγραφεί από τον Μαρξ.. δεν υπήρχε πλέον και εκεί του είπα ότι πρέπει να διαβάσει το "Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα".Κ. κάτι που ήταν γοητευτικό. κάλλιστα όμως θα μπορούσε να είναι πνευματικό του παιδί. Αρδεύαμε από ό. Κάναμε μερικές συνεδριάσεις. τα λάθη που έκαναν αυτοί.. Ντ. Βέβαια...Κ.Κ..: Ο Μάης του '68 ήταν κάτι το καταπληκτικό.. Μου έλεγαν... ο Μποντριγιάρ ήταν βοηθός.Μπ. Εντ. Κ. Το ενδιαφέρον για μένα -ως προς το "Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα". Ο Μποντριγιάρ μόλις άρχιζε τις αναλύσεις του και.Μπ. βρισκόμαστε στο σταυροδρόμι πολλών σχολών σκέψης. Ο Ντάνι ήταν στο Πανεπιστήμιο της Ναντέρ φοιτητής κοινωνιολογίας και ο Τουρέν ήταν τότε κοινωνιολόγος. τι είναι αυτά που λέτε.: Η γενιά του αδελφού μου.Μπ. έτσι. έτσι.. κατά τον καλύτερο τρόπο. βγήκε μια μικρή μπροσούρα. ενώ δεν ήταν ο Καστοριάδης. όπως. Λεφέβρ. η γενιά του Κορνήλιου.: Οι απόψεις και των τριών θεωρώ ότι ερμηνεύουν και σήμερα. δεν μπορούμε να πούμε ότι οι Τουρέν. όλα αυτά έχουν αναιρεθεί από το "Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα". τα γεγονότα. Η ομάδα ( σημ. -"Αυτοί".

μεταξύ άλλων. Κι όλα αυτά. που μετά έγιναν γνωστοί. όπως του Μπέρκλεϊ ή του Βιετνάμ.: Το γοητευτικό στο "Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα" πέρα από τη σπανιότητα τέτοιων επιθεωρήσεων της εποχής: έκανε ακόμη και κριτική κινηματογράφου.ήταν μια αντίληψη για το πολιτικό.: Και μια απάντηση στο σταλινισμό. όντας. στην πολιτική όλες τις διαστάσεις της καθημερινής πραγματικότητας. "παραδοσιακή" επιθεώρηση -ταξική πάλη.. Μορέν.) ..Είστε πολιτικά στρατευμένος από πολύ μικρός.ενώ. Χάσαμε λοιπόν. υπερέβαινε αυτή την "παραδοσιακότητα". που. όμως.του "Κινήματος της 22 Μάρτη" (σημ. Λεφόρ.. )υστυχώς.Μπ. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.. αν και για τους μαοϊκούς πρέπει να βάλουμε μια υποσημείωση. Γιατί οι άνθρωποι που έδρασαν στα γεγονότα πήγαν στο σπίτι τους και όσοι συνέχισαν να κάνουν κάτι δεν βρήκαν τίποτε άλλο από το να ξαναπέσουν σε μικρο-γραφειοκρατικές ομάδες. Ντ. Οι τροτσκιστές και οι μαοϊκοί ήταν οι τάσεις που πριν και κατά τη διάρκεια του '68 αντιπαλεύαμε. από την άλλη πλευρά. γιατί. ενώ οι Καστοριάδης. έναν Καστοριάδη που ασχολείται με την ψυχανάλυση και από εκεί ίσως προέρχεται και η έννοια "φαντασιακό" που χρησιμοποιείτε. από τη μια πλευρά. Υπήρχε κόσμος που επικαλείτο τον Αλτουσέρ και άλλους. όπως είπατε.: πρόκειται για την ομάδα στην οποία συμμετείχε ο Κον Μπεντίτ) και τα γεγονότα που έγιναν στη Ναντέρ.: Και αυτό ήταν το δράμα του "μετά-'68". χάσαμε. από μια στιγμή και μετά λειτούργησε. Κ. που ομογενοποιούσε όλη την ιστορία της ανθρωπότητας. πίστευαν ότι η Κίνα ήταν μια μικρή ευκαιρία. Ήταν μια φαντασμαγορική ψευδαίσθηση. αυτή η "σχολή σκέψης" δεν αναγνωρίσθηκε στη Γαλλία.: )εν σχετίζεται τόσο με την πολιτική όσο με την απόρριψη του μαρξισμού. γιατί έδινε θέση σε νεολαιίστικα κινήματα. που ενδεχομένως δεν υπερβαίνουν τις κοινωνικές τάξεις. από το κίνημα του '68 αναδύθηκαν οι πιο "παραδοσιακοί"... για επαγγελματικούς λόγους. Προσέδιδε. τροτσκιστές-μαοϊκοί. επιπλέον. συνεχίσατε μετά το 1945 στη Γαλλία.. Ήταν η εποχή που διάβαζα πολύ μυθολογία και έκανα πολλά ταξίδια στην Άπω Ανατολή. Εκεί είδαμε την εξέγερση της νεολαίας κατά της κατεστημένης τάξης. Κ. αλλά και που δεν εξηγούνται από μια παραδοσιακή ανάλυση της πάλης των τάξεων. Έχουμε. δεν επιχειρούσε να τα επανενσωματώσει στα παραδοσιακά σχήματα. Όταν έπαψα να είμαι μαρξιστής -διαδικασία που ξεκίνησε το 1953 και διήρκεσε ως το 1960. που προέβλεπε προδρομικά αυτό που αργότερα θα αναδυθεί ως "πολιτισμικές επαναστάσεις". τη συρρίκνωνε στις "παραγωγικές δυνάμεις". ίσως σε όλο τον κόσμο. αυτοί ήταν το "πρωτοσέλιδο" της πνευματικής κίνησης.. Ντ.Κ. Αυτοί οι τελευταίοι έτρεφαν ψευδαισθήσεις για την αυτοαποκαλούμενη "Κινεζική Πολιτισμική Επανάσταση".. Ήμασταν η μόνη επιθεώρηση στην Ευρώπη. αλλά έλεγε: ιδού τα νέα κινήματα.Κ. είχαν για καιρό απορριφθεί από τη "δημοκρατία των διανοουμένων" (. προλεταριάτο. που αναλύσαμε τα γεγονότα του Μπέρκλεϊ.Κ.το πρώτο πράγμα προς απόρριψη ήταν η αντίληψη για την ιστορία. εκτός των ΗΠΑ.com 59 .Μπ.. μια λέξηκλειδί στο έργο σας. δηλαδή...Κ.

.. Αυτή ήταν η αφετηρία. εδώ δεν υπάρχει μόνο η φαντασία των ατόμων αλλά και η φαντασία ενός λαού." (γέλια). ήταν μια αυθαίρετη κατασκευή των ανθρώπων που το έφτιαξαν. και επισκέφθηκα τις παγόδες. σχετίζονται με αυτό. αναρωτήθηκα τι σημαίνει "οι παραγωγικές δυνάμεις της Καμπότζης. που δεν έχει καμιά σχέση με το σημερινό. ακόμη και η τεχνική είναι φαντασιακή οικοδόμηση. οικοδομημένες με απίθανους τρόπους. Όπως και σε ένα άλλο πεδίο. Προφανώς.Θυμάμαι. που αποκαλώ φαντασιακό. το μη εξηγήσιμο-δημιουργία. με τα πιο βίαια και κιτς χρώματα.. αυτό της λογοτεχνίας.δημιουργία. έπειτα μπολιάσθηκε με μια επιστροφή. όταν πήγα στο Μπανγκόγκ.com 60 .. όσον αφορά τη διάσταση της φαντασίας στην ψυχή του ενός και μοναδικού προσώπου... ριζικό φαντασιακό. Το αυθαίρετο.επανερμηνεία του Φρόιντ. είναι πάντα μετά τη φαντασία. της τέχνης.. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. που θεσμίζει μια κοινωνία. στο κατεξοχήν πεδίο.

ο Βάγκνερ ισχυρίστηκε ότι έγραφε τη "μουσική του μέλλοντος". πριν από την Eπανάσταση.Kορνήλιος Καστοριάδης Κανείς δεν θα πάει ποτέ πιο μακριά από τον Αισχύλο 25/9/2000. Στην καλύτερη περίπτωση. ως τύπος και όχι ως ατομική περίπτωση. παρατηρήθηκε ένας καταπληκτικός οργασμός αντισυμβατικής δημιουργίας στη ζωγραφική.λπ.τι είναι καινούργιο είναι ωραιότερο" κ. *Πού και πότε δημιουργήθηκε η "πρωτοπορία". Στη Pωσία. ο Σαίξπηρ. "ό.com 61 .. επεκτάθηκε και στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. H έννοια της "πρωτοπορίας" συνεπάγεται ότι η Ιστορία είναι και πρέπει να είναι "πορεία προς τα εμπρός" και "πρόοδος". H έννοια αυτή η οποία προέρχεται από τη στρατιωτική ορολογία και περιγράφει μια ομάδα που προπορεύεται για να εξερευνήσει το χώρο και να κάνει τις πρώτες επαφές με τον εχθρό είναι μια σχετικά πρόσφατη επινόηση. σχεδόν ταυτόχρονα με τη Γαλλία. γύρω στα 1900.λπ. Κ. αυτή η αντίληψη κυριαρχεί στις μέρες μας. Tι σημαίνει "πρωτοπορία".Κ. για "επιστημονική έρευνα αιχμής". KΟPNHΛIΟΣ KAΣTΟPIA!HΣ: Θα κάνω πρώτα απ' όλα μια ιστορική παρατήρηση σχετικά με τον όρο "πρωτοπορία". την ποίηση. !ιότι είναι παράλογο να λες πως "ό. Ο Bαν Γκογκ πέθανε σε έσχατη ένδεια το 1890. για "επιστημονική πρωτοπορία".τι είναι καινούργιο είναι καλύτερο". είναι απλώς παράλογη. Yπήρχαν ασφαλώς διενέξεις.: Οι πρώτες εκδηλώσεις αυτού του φαινομένου εμφανίστηκαν πιθανότατα στη Γαλλία στο τέλος της Παλινόρθωσης (μέσα του 19ου αιώνα) και ασφαλώς στη διάρκεια της εξουσίας του Ναπολέοντα Γ (1852-1870). αισθητικής. διότι θεωρήθηκε ότι προσέβαλε τη δημόσια ηθική• ο Μανέ δημιούργησε σκάνδαλο με τον πίνακά του "Ολυμπία"• ο Ρεμπώ. Kαι οι ίδιοι. Ομως γίνεται επίσης λόγος για "τεχνολογική πρωτοπορία". η λεγόμενη "παρεξηγημένη ιδιοφυΐα" και ο "καταραμένος καλλιτέχνης". κ. Mπορούμε να πούμε ότι οι μεγάλοι δημιουργοί ανάμεσα στο 1860 και το 1930 αποκόπηκαν από την κοινωνία και αντιπαρατέθηκαν σ' αυτήν. Ελευθεροτυπία Ο όρος "πρωτοπορία" συνδέεται συνήθως με καλλιτεχνικά ή πολιτικά κινήματα. οι πίνακές του κατέρριψαν όλα τα ρεκόρ στα χρηματιστήρια της αγοράς των έργων ζωγραφικής. Aλλά όμως τότε δεν υπήρχε η έννοια της "πρωτοπορίας". Aυτό δεν σημαίνει ότι τα έργα τους τύγχαναν καθολικής αποδοχής. Aυτή την περίοδο εμφανίστηκε επίσης. ο Mπαχ ήταν πρωτοπόροι στην εποχή τους. Tο έργο τους θεωρήθηκε ανατρεπτικό ή ακατανόητο. Στη χειρότερη περίπτωση. η έννοια αυτή στηρίζεται σε τεράστιες φιλοσοφικές και ιστορικές προϋποθέσεις. Ο Μπωντλέρ καταδικάστηκε για τα "Ανθη του κακού". Ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα σε όλα αυτά τα διαφορετικά πεδία. !εν πιστεύω ότι ο Σοφοκλής. Ομως το φαινόμενο αυτό.. ενώ ογδόντα χρόνια αργότερα. θεωρήθηκαν εχθροί του κατεστημένου. Στη Γερμανία. Kι όμως. * Πώς εξηγείτε εσείς την περιθωριοποίηση και ρήξη των Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. γούστου. τη γλυπτική. διαφορές απόψεων. στις περισσότερες περιπτώσεις.

Aυτό το φαινόμενο.). έχασε την ιστορική της δημιουργικότητα και η κουλτούρα της βούλιαξε στην επαναληπτικότητα.χ. ιδίως μετά το 1945. που τη χρονική της αφετηρία την εντοπίσατε γύρω στο 1860. να γίνουν περιθωριακοί και να αναγνωρίζονται είτε στα τελευταία τους είτε συνήθως μετά θάνατον. το οποίο οικειοποιήθηκε την ακόλουθη βλακώδη άποψη: "Το νέο για το νέο". το παραπάνω φαινόμενο επαναλαμβάνεται.. αλλά. Οι αγαπημένοι καλλιτέχνες της ήταν μερικές από τις μετριότητες που τα πομπώδη έργα τους βλέπουμε σήμερα εκτεθειμένα στο Mus?e d' Οrsa y. από όσο γνωρίζω. τόσο στην τέχνη όσο και στη λογοτεχνία. Tελικά. λοιπόν. ήταν περίπου υποχρεωτικό οι αυθεντικοί δημιουργοί να αποκοπούν από την κοινωνία. είπε με καμάρι ένας εκπρόσωπός του στις HΠA.com 62 . K.K. "ένα καινούργιο έργο είναι καλύτερο από ένα προγενέστερο. οι οποίες σημειωτέον αποφέρουν μεγάλα και γρήγορα κέρδη. Eπιστήμη και "πρωτοπορία" Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. "είναι καλό γιατί είναι καινούργιο". π. διαδέχονται η μια την άλλη με επιταχυνόμενο ρυθμό. οι καλλιτεχνικές "επαναστάσεις" και "εξεγέρσεις". πρόκειται και για ομολογία μιας βαθιάς αλήθειας. εντοπίζεται χρονικά ανάμεσα στο 1860 και το 1930. Ο μοντερνισμός ήταν μεγάλος και ανοικτός (δείτε. ένας αγώνας ταχύτητας απλώς και μόνο για χάρη του νεωτερισμού. και ακόμη περισσότερο στις μέρες μας. υπήρξε ένα φαινόμενο συνδεδεμένο με τους ιδιαίτερους και μεταβατικούς χαρακτήρες μιας ορισμένης ιστορικής εποχής.λπ. Eπειδή δεν έχει τίποτε να πει. H επίσημη κοινωνία. πόσο εξαίσια ήταν η μοντέρνα εποχή.: H καπιταλιστική αστική τάξη τότε. πρώτη φορά στην Ιστορία. Σήμερα υπάρχει μια παράλογη κούρσα. διά της αντιθέσεως.δημιουργών. οι πλούσιοι. επαναλαμβάνει και ξανασυνθέτει τα ήδη ειπωθέντα. αλλά με την κωμική του εκδοχή. δεν δέχονταν παρά μόνο μια τέχνη τελείως συμβατική. Ο μεταμοντερνισμός είναι επίπεδος και ασπόνδυλος. H κούρσα αυτή πραγματοποιείται τώρα υπό τα χειροκροτήματα και με τα χρήματα του δήθεν ενημερωμένου κοινού. Πρόκειται για στείρα ομολογία η επανάληψη όσων έχουν ήδη ειπωθεί μετατρέπεται σε πρόγραμμα. H κύρια αξία του συνίσταται στο ότι έδειξε. "Eπιτέλους. Συνοπτικά: Η παρουσία μιας "πρωτοπορίας". "κάτι που έρχεται μετά από κάτι άλλο είναι οπωσδήποτε καλύτερο από κάτι προηγήθηκε". Mετά το 1930. !εδομένης αυτής της κατάστασης. η παράλογη κούρσα με μοναδικό στόχο "το νέο για το νέο" εξαντλείται και καταλήγει ξεκινώντας από την αρχιτεκτονική στον περιβόητο μεταμοντερνισμό. Ο μεταμοντερνισμός είναι βαρύγδουπος και κενός. του Πικάσσο κ. το κράτος (το οποίο έκανε παραγγελίες). δηλαδή μετά την πλήρη επικράτησή της. Πρόκειται για πολιτιστικό διαχωρισμό των δημιουργών από την υπόλοιπη κοινωνία. μόνο και μόνο επειδή είναι καινούργιο". με τον μεταμοντερνισμό απελευθερωθήκαμε από την τυραννία του στιλ". Eτσι. τις ιαπωνικές. που συνέβη. όπως ανέφερα και προηγουμένως. αφρικανικές. ινδιάνικες "επιρροές" στη ζωγραφική των ιμπρεσιονιστών. επίσης.

Kατά μια άλλη έννοια. Στην επιστήμη υπάρχει πάντα το περιθώριο να πάει κανείς πιο μακριά. Mπορούμε να πάμε αλλού. από ό. αυτό συνέβη επίσης με τη θεωρία των κβάντα. Σε ορισμένες στιγμές αναδύονται νέα. Kατά μια έννοια. Ομως η ιδέα να πάει κανείς πιο μακριά στον τομέα της τέχνης. τα οποία συλλαμβάνουν καλύτερα την πραγματικότητα.K. δεν είναι λανθασμένος. δηλαδή. και πιο συγκεκριμένα η θεωρία της μερικής σχετικότητας. Mπορούμε να πάμε αλλιώς. Ο μέσος επιστήμονας πιστεύει ότι ο Nεύτων δίνει μια πρώτη προσέγγιση και ο Aϊνστάιν μια δεύτερη καλύτερη.: Aπό τότε που άρχισε η επιστημονική εξέλιξη πρώτα με τους αρχαίους Eλληνες. έγινε δεκτή χωρίς μεγάλες αντιδράσεις. επί μεγάλο διάστημα αποτελούσε για τους φυσικούς μια θεωρητική Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Yπάρχει ένα πρόβλημα θεωρητικής συμβατότητας ανάμεσα στη φυσική του Nεύτωνα και στη φυσική του Aϊνστάιν.K.* H καλλιτεχνική "πρωτοπορία" κατέληξε σε αδιέξοδο. Kανείς δεν θα πάει πιο μακριά από τον "Πύργο" του Kάφκα. Ομως πώς υποδεχόμαστε την επιστημονική καινοτομία.: Οχι.τι τα προηγούμενα. Aλλά τα πράγματα δεν είναι έτσι. Tα σοβαρά θέματα ανακύπτουν από το γεγονός ακριβώς ότι η πρώτη δεν εμπεριέχεται στη δεύτερη. από τον Pεμπώ. λοιπόν. οι καρτεσιανοί ήταν αντίθετοι σ' αυτή επί δεκαετίες. ο Nεύτων είναι απόλυτα λανθασμένος. H επιστημονική εξέλιξη δεν είναι απλώς συσσώρευση γνώσεων. η θεωρία της γενικής σχετικότητας η οποία καταστρέφει τελείως το κλασικό πλαίσιο. Στη Γαλλία. Aυτό ακριβώς συνέβη με τη θεωρία της σχετικότητας του Aϊνστάιν. αλλά δεν μπορεί να μιλήσει κανείς για εξέλιξη στη λογοτεχνία και στην τέχνη. Yπ' αυτή την έννοια υπάρχει εξέλιξη στην επιστήμη. H εξέλιξη αυτή δημιουργήθηκε από επαναστάσεις πολύ σημαντικές. Tο πέρασμα από τη φυσική του Nεύτωνα στη φυσική του Aϊνστάιν θέτει. * Mπορούμε να πούμε ότι η φυσική του Nεύτωνα εμπεριέχεται στη φυσική του Aϊνστάιν. H σχέση ανάμεσα στο νέο (το οποίο ανακαλύπτουμε) και στο παλιό (το οποίο έχουμε ήδη αποδεχτεί) είναι κάτι παραπάνω από παράξενη. από τον Mπετόβεν. !εν μπορούμε όμως να πάμε πιο μακριά. που οι μεν προστίθενται στις δε. στερείται νοήματος. K. φαντασιακά σχήματα. μεγάλα. τεράστια ερωτήματα. από την άποψη της φιλοσοφικής του σημασίας. όπου ο αγώνας ταχύτητας προς την καινοτομία συμβαδίζει με την πρόοδο των γνώσεων συμβαίνει το αντίθετο. K. H θεωρία του Nεύτωνα δεν έγινε αμέσως αποδεκτή.τι έχουμε δει έως τώρα δεν είναι παρά μόνο προσωρινά σωστό. αλλά η θεωρία του καλύπτει σε μια πρώτη προσέγγιση το 99% των περιπτώσεων. πραγματικά. πραγματικές επιστημονικές επαναστάσεις. για παράδειγμα. Mήπως όμως στο επιστημονικό πεδίο εκεί.com 63 . Yπάρχουν. Kανείς δεν θα πάει ποτέ πιο μακριά από τον Aισχύλο. H θεωρία του Aϊνστάιν. κατόπιν με την Aναγέννηση σκεφτόμαστε και δικαίως πως ό. Mπορούμε μάλιστα να πούμε ότι χαρακτηριζόταν από το κλασικό πνεύμα• πάντως ο Aϊνστάιν το Nόμπελ δεν το πήρε γι' αυτή τη θεωρία. Ομως η άλλη θεωρία του Aϊνστάιν. 5στόσο πρέπει να προσέξουμε.

Σήμερα είναι πλέον συνηθισμένο να πραγματοποιούνται σημαντικές καινοτομίες. όσο και άλλοι φυσικοί όπως ο Louis de Broglie ή ο Erwin Scrodinger. Πολιτική και "πρωτοπορίες" Ποια είναι η κατάσταση στις "πολιτικές πρωτοπορίες". !εν τους ενδιαφέρει ούτε να τα εναρμονίσουν με τον καθημερινό κόσμο ούτε με τα μεγάλα φιλοσοφικά ερωτήματα. Παρά τις τεράστιες θεωρητικές δυσκολίες της σύγχρονης φυσικής η κατάσταση είναι χαοτική οι επιστήμονες προτάσσουν τις πιο "τρελές" θεωρίες και τις θέτουν σε συζήτηση. δηλαδή του "δύο και δύο κάνουν τέσσερα". όπως επίσης χαρακτηρίζει συνολικά την εποχή μας. Οι επιστήμονες δεν προσπαθούν πια να δώσουν νόημα σ' αυτά που λένε. Σ' αυτή εμπεριέχεται η εξής περιβόητη και πρωτόγονη αντίληψη: Υπάρχει μόνο μία πολιτική αλήθεια.: Σε γενικές γραμμές. Kάτοχος όλων τούτων είναι Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.παραδοξολογία χωρίς πραγματικά μεγάλο βεληνεκές. μόνο μία σύλληψη για το πώς θα φτάσουμε εκεί.K.com 64 .χ.. Σήμερα όμως η θεωρία των κβάντα είναι σχεδόν καθολικά αποδεκτή. για δεκαετίες έχει θεωρηθεί το κομμουνιστικό κίνημα. !ηλαδή κατέστρεψε κάτι που τόσο οι επιστήμονες όσο και ο κοινός νους δέχονταν ως αυτονόητο: Την ιδέα του ντετερμινισμού. H αδιαφορία προς τις έννοιες και τη σημασία τους αδιαφορία κατά τη γνώμη μου πολύ σοβαρή χαρακτηρίζει τη σύγχρονη φυσική. H διάκριση αυτή θα μπορούσε να γίνει ανάμεσα σε εκείνους που δουλεύουν στα προωθημένα σύνορα της επιστήμης τους και σε εκείνους που επεξεργάζονται έναν τομέα ήδη σηματοδοτημένο από την επιστήμη. να μιλήσουμε για "επιστημονική πρωτοπορία". που βρίσκονται στις απαρχές της επιστήμης. Kαι τούτο ίσως να έχει στο μέλλον σοβαρές επιπτώσεις. όπως.: Kατ' αρχάς. τέλος. ένας διάσημος φυσικός αναφερόμενος σε μια νέα θεωρία είπε: "!εν είναι αρκετά τρελή. κατέστρεψε κάτι θεμελιώδες στην κλασική φυσική. για να είναι αληθινή". Mήπως οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τη θεωρία των κβάντα χωρίς πραγματικά να ερευνούν και να μαθαίνουν τι αυτή σημαίνει. μόνο μία θεωρία για τη μελλοντική κοινωνία. π. Πιστεύω ότι δεν έχει νόημα. Mπορούμε. έχουμε τη λενινιστική ιδεολογία του Κόμματος ως "πρωτοπορίας" της εργατικής τάξης. Σήμερα έχουμε πια καταλάβει ότι η πραγματικότητα είναι λιγότερο "λογική" με την έννοια της δικής μας οικείας λογικής. Οι επιστήμονες δεν ενδιαφέρονται πια να έχουν συνοχή ούτε καν οι ίδιες οι έννοιες που αυτοί χρησιμοποιούν. αυτό που λέτε είναι απολύτως ακριβές. την έννοια της αιτιότητας. λοιπόν. * Mήπως η ανοχή προς τις επιστημονικές καινοτομίες συνδέεται με μια στάση στενά πραγματιστική. δεν αποδέχτηκαν ποτέ τη θεωρία των κβάντα. K. Mάλιστα. Kαι αυτός είναι ο λόγος που τόσο ο ίδιος ο Aϊνστάιν. K. κάτι που δεν σκεφτόμασταν πριν. Aκόμη και σήμερα έχουμε την εντύπωση ότι οι επιστήμονες δεν έχουν συνειδητοποιήσει τις βαθιές φιλοσοφικές της συνέπειες καθώς επίσης και τα προβλήματα που θέτει. Tούτο όμως δεν σημαίνει ότι είναι "πρωτοπόροι".K. H θεωρία των κβάντα. Ορισμένοι επιστήμονες κάνουν μια εργασία πιο πρωτότυπη από τους άλλους.

Eτσι. K. ο πληθυσμός) βρίσκεται σε πλήρη πολιτική απάθεια και ιδιώτευση (αυτή που δοξάζεται υπό τον τίτλο "ατομικισμός"). δηλαδή το Κόμμα και η ηγεσία του (δυνάμει της σχέσης τους με την "επαναστατική" λενινιστική ιδεολογία).τι ακριβώς σκέφτονται. που αυτοί οι ίδιοι έδρασαν με τρόπο ιστορικά δημιουργικό. γράφει τα ποιήματά του. να δράσουν. Tο Κόμμα και η ηγεσία του έχουν καθήκον να οδηγήσουν την εργατική τάξη• να την οδηγήσουν στη Γη της Eπαγγελίας. Πρέπει να καταλάβουμε καλά τι σημαίνει αυτή η ρήση του Λένιν.: Οσον με αφορά. αναπόφευκτα. Πρέπει να πουν μεγαλόφωνα στον κόσμο. Eάν το Κόμμα βρισκόταν στο ίδιο επίπεδο με τις μάζες. αλλά μόνο ένα βήμα πιο μπροστά. στην παρούσα φάση ο κόσμος (ο λαός. αν και λίγο θα ακουστούν. Στην παρούσα περίοδο η κοινωνία σπανίως διαταράσσεται έστω και από μικρές επιφανειακές ρωγμές (μια τέτοια περίπτωση ήταν οι φοιτητικές κινητοποιήσεις του Nοεμβρίου-!εκεμβρίου 1986). Για παράδειγμα. τον πληθυσμό) και σε εκείνους που σκέφτονται λίγο παραπάνω και ιδίως συστηματικά (ή έτσι νομίζουν) τα μεγάλα πολιτικά προβλήματα και θέλουν.com 65 . H σχέση αυτή περνά. Ποιος είναι σήμερα ο ρόλος εκείνων που τους απασχολεί η πολιτική και έχουν κάποιο πολιτικό πάθος (δηλαδή πάθος για τα κοινά). Tι πρέπει να κάνουν. ώστε να μπορεί να παρουσιάζει το πρόγραμμά του ως άμεσα πραγματοποιήσιμο. φάσεις εντελώς αντιτιθέμενες μεταξύ τους. ό. Πρέπει να ξαναθυμήσουν στους ανθρώπους ότι υπήρξαν κάποιες φάσεις στην ιστορία τους. φεύγει για τις διακοπές του κ. μάλιστα. τότε. αγοράζει τα βίντεό του. έχω αρνηθεί την έννοια της "πρωτοπορίας" εδώ και πολύ καιρό. τότε. δεν θα ήταν "πρωτοπορία". Ομως είμαι βαθιά πεπεισμένος τώρα μάλιστα περισσότερο από ποτέ ότι η σημερινή κοινωνία δεν θα βγει από την κρίση της. ασχολείται με τις υποθέσεις του.λπ. δηλαδή ως θεσμίζοντα στοιχεία. τότε. επειδή το Κόμμα υιοθετεί ακριβώς τα άμεσα αιτήματαΟόρος "πρωTελικά. Kαθένας βαυκαλίζεται με τα δικά του.K.μόνο μία ιδιαίτερη κατηγορία. εάν δεν επιχειρήσει μια ριζική μεταμόρφωση του ίδιου του εαυτού της• από αυτή την άποψη παραμένω πάντα επαναστάτης. ένα άτομο ή μια ομάδα μπορούν να αποτελούν "πρωτ * Eάν αρνηθούμε ότι ένα κόμμα ή μια μικρή ομάδα είναι οι κάτοχοι της αλήθειας. Ο Λένιν έλεγε ότι το Κόμμα έπρεπε να είναι πάντα μπροστά από τις μάζες. Tο Κόμμα πρέπει να μην απομονώνεται από τις μάζες. Aς υποθέσουμε ότι. Πιστεύω ότι αυτή η μεταμόρφωση δεν μπορεί παρά μόνο να είναι έργο μιας τεράστιας πλειοψηφίας ανδρών και γυναικών που ζουν σ' αυτή την κοινωνία (κι όχι φυσικά κάποιας μικρής ομάδας που δήθεν κατέχει την αλήθεια). Πρέπει να κάνουν κριτική σ' αυτό που υπάρχει γύρω μας. Eάν βρισκόταν τρία χιλιόμετρα μπροστά από τις μάζες. ενώ πιστεύουμε ότι δεν πρόκειται να γίνει Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. πώς μπορούμε να σκεφτούμε τον πολιτικό ρόλο της "πρωτοπορίας". Tο Κόμμα πρέπει να δείχνει στις μάζες ότι υιοθετεί τα άμεσα αιτήματά τους• δηλαδή ότι δεν τα τοποθετεί στο απώτερο μακρινό μέλλον. θα ήταν εντελώς απομονωμένο και θα έσπαζε τα μούτρα του. Προβάλλει το εξής ερώτημα: Πώς εννοούμε τη σχέση ανάμεσα στον κόσμο (το λαό.

Οταν η κοινωνία ξαναγίνεται θεσμίζουσα. σε μια συγκεκριμένη περίοδο. Tι υποκρισία. στην καλύτερη περίπτωση. και στην Aριστερά. αυτά τα άτομα και οι ομάδες "ευθυγραμμίζονται" με τον υπόλοιπο κόσμο ή. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. δεν μπαίνει θέμα ατόμων που ο ρόλος τους θα ήταν να θέτουν τα ερωτήματα που δεν θέτουν οι άλλοι. ένα άτομο ή μια ομάδα μπορούν να αποτελούν "πρωτοπορία".τι έχουμε εμείς να μάθουμε από το κίνημα (τη στιγμή που πραγματοποιείται) παρά ό.τίποτε. Yπάρχουν φυσικά κι άλλα ιστορικά παραδείγματα προσώπων που βρέθηκαν.. Aυτό ακριβώς συνέβη το Mάη του '68. αλλά δείχνει. έγραφε στην εφημερίδα "Le Monde" το περίφημο άρθρο του "H Γαλλία πλήττει". ξαφνικά κάτι συμβαίνει και ένα τμήμα της κοινωνίας αρχίζει να προβάλλει αιτήματα. K. Οχι. την ικανότητα να εκφράζουν πολύ καλύτερα από τους άλλους αυτό που όλοι αισθάνονται• ορισμένα άτομα έχουν την ικανότητα να επινοούν πράγματα. επί μακρότερο μάλιστα διάστημα. στα οποία οι άλλοι αναγνωρίζουν τον εαυτό τους. ένα άτομο ή μια ομάδα μπορούν να αποτελούν "πρωτ Tελικά. μια βαθιά αλήθεια: Οι κοινωνίες έχουν τους ηγέτες που τους αξίζουν. γίνονται ο εκπρόσωπος του συλλογικού κινήματος. Ομως μπορούν να αποτελέσουν τη μαγιά μέσα στην κοινωνία. Kαι.com 66 . Συνεπώς. αλλά κανείς δεν μπορούσε να γνωρίζει ότι η συνέπεια αυτής της πλήξης θα κατέληγε σε μια απόπειρα επανάστασης. Tέτοιος ήταν ο ρόλος που έπαιξε ο Nτανιέλ Kον-Mπεντίτ ο ευτυχής ρόλος του εκπροσώπου ενός πραγματικού συλλογικού κινήματος στη διάρκεια των πρώτων είκοσι ημερών του Mάη του '68.: Tαιριάζει στην αριστερίστικη παράδοση. κάποτε μάλιστα σε μακρά διάρκεια. η Γαλλία έπληττε. μορφές οργάνωσης και συλλογικής δράσης.K. Πράγματι.τι θα μπορούσαμε να του διδάξουμε (εάν υποθέσουμε ότι θα είχαμε να του διδάξουμε κάτι). Tο κίνημα του Mάη του '68 είναι ένα καλό παράδειγμα για το πώς γίνεται πράξη η αληθινή ιστορική δημιουργία.K. όπως οι περισσότερες κοινοτοπίες. να καταδικάζουν την ιδέα του ηγέτη αλλά μόνον στα λόγια και μάλιστα να την παρουσιάζουν ως ιδέα της !εξιάς. ο Πιέρ Bιανσόν-Ποντέ.. όσοι στο παρελθόν προσπάθησαν να μιλήσουν ή να δράσουν μέσα από πολύ μικρές ομάδες τις λεγόμενες "πρωτοπορίες" ήταν μόνο ένα από τα στοιχεία που συγκροτούσαν αυτά τα κιΟόρος "πρωTελικά. πολύ περισσότερο. τον ψευδο-ατομικισμό. * Aρα δεν αποδοκιμάζετε την ιδέα του ηγέτη. Aυτά τα άτομα θεωρώ ότι είναι ηγέτες. αυτός ο λαμπρός πολιτικός αναλυτής. διεκδικήσεις.: Οσο θα παραμένουμε στην απάθεια. Eναν μήνα πριν το Mάη. την ιδιώτευση. Πρέπει να το κατανοήσουμε: Είναι πιο σημαντικό ό. σε μια τέτοια θέση. δεν υπάρχει περίπτωση να αναδυθεί ένα κίνημα που θα είναι δημιουργός συλλογικότητας. K. H δική μου άποψη είναι η εξής: Ορισμένα άτομα διαθέτουν κάποιες φορές. * Πώς κρίνετε το ρόλο των ηγετών στη σημερινή κοινωνία. Eίναι κοινοτοπία.

Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία Ο Κορνήλιος Καστοριάδης μιλάει για την ψυχανάλυση Επιμέλεια: Φώτης Απέργης Ο τίτλος δεν θα μπορούσε να είναι πιο λιτός: "!ιάλογοι". το βιολόγο Φρανσίσκο Βαρέλα. !ιότι πιστεύω ότι. Εξάλλου.: "Αυτό που άλλοτε αποκαλούσαμε υστερία. είναι και η ψυχαναγκαστική νεύρωση. Μήπως η ανάλυση είναι μια μορφή ευνουχισμού του εν αταξία ευρισκομένου φαντασιακού.. που μπορούν και αυτόνομα να διαβαστούν.λπ.". να θεραπευτεί -μέσω μιας ψυχαναλυτικής θεραπείαςμέχρι το σημείο να δει τη δημιουργικότητά του να χάνεται. Τι είναι. να αγνοεί κάθε νόμο. στην πραγματικότητα πρόκειται για τέσσερις ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες συζητήσεις του Κορνήλιου Καστοριάδη με ισάριθμους ξεχωριστούς διανοητές: τον νομπελίστα ποιητή Οκτάβιο Παζ. όμως.Μπ.) Θα ήθελα να σας θέσω ένα ερώτημα το οποίο είναι ίσως κάπως προκλητικό: δεν θα μπορούσαμε να υποψιαστούμε πως υπάρχει ένας αόριστος κίνδυνος για έναν ποιητή. τελικά. Το μέγεθός της μας επέβαλε μια (ομολογημένη) αυθαιρεσία: να αρκεστούμε σε μέρη από τις τοποθετήσεις μόνο του Καστοριάδη -εκείνες.και τώρα δεν μιλάω για ψύχωση ούτε για νεύρωση. ανάμεσα στους δύο συζητητές.φ. αυτονομία σημαίνει: θέτω στον εαυτό μου ένα νόμο -δηλαδή το νόμο που προέρχεται από εμένα.: "(. Ετσι είναι φτιαγμένα τα πράγματα: η γυναίκα ή ο άνδρας είναι αυτό και όχι κάτι άλλο. Επομένως. (Η μετάφραση είναι της Εύης Γεροκώστα και η επιμέλεια των κειμένων του Κώστα Σπαντιδάκη).. μέσα σε μια αέναη οδύνη και ανάγκη για υπέρβαση.. έργο της ανάλυσης είναι να απελευθερώνει τη φαντασία. Καταλύτης. Οχι βέβαια ότι το υποκείμενο μπορεί να κάνει οτιδήποτε.com 67 .φ. οι κοινωνικές προεκτάσεις της είναι άλλο θέμα. τι είναι κατ' ουσίαν. τέλος πάντων. !ηλαδή ένα φαντασιακό κατασκεύασμα που υπάρχει και εμποδίζει όλα τα υπόλοιπα. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.Κ. έναν συγγραφέα. έναν μουσικό. !ιαλέξαμε να προδημοσιεύσουμε αποσπάσματα από την τελευταία συζήτηση. Κ.. Μεταδόθηκαν όλες από το γαλλικό ραδιοσταθμό France Culture το 1996 και σε λίγες μέρες κυκλοφορούν στην Ελλάδα σ' ένα βιβλίο με τον ίδιο τίτλο. αντίθετα.".: "Θα απαντήσω στην πρόκληση με μια υπερπρόκληση. το μαθηματικό Αλέν Κον και τον ψυχαναλυτή Ζαν-Λικ Ντονέ... η Καταρίνα φον Μπίλοφ..Μπ.". αν μπορώ να εκφραστώ έτσι." Κ.: "Οχι μόνο. η ανάσχεση της φαντασίας αυτό ουσιαστικά είναι. αυτό που πρέπει να κάνουμε είναι αποκλειστικά αυτό και όχι κάτι άλλο. εννοείται. και οι νέες μορφές ψυχικής παθολογίας που συναντούμε σήμερα• ε λοιπόν.Κορνήλιος Καστοριάδης Για μια ζωή χωρίς τοτέμ 16/12/2001.Κ. Κ... Ομως. που οφείλουμε στις εκδόσεις "Υψιλον". Κ. που ζει μέσα σε ένα άτακτο φαντασιακό. για κάποιον. κάθε όριο κ. η ψυχική πάθηση .

Κ. κάτι που επιδιώκει να πραγματοποιήσει η θεραπεία. Είναι κάτι που δεν μπορώ να το εκριζώσω.: "Αυτό είναι άλλο θέμα. και με κάποια κρυφή ελπίδα. !εν έχει μεγάλη σημασία η ιστορική ακρίβεια του τοτέμ. Πρέπει να ξέρω ότι η ψυχική μου ζωή είναι αυτό ακριβώς: λιβιδινικές ενορμήσεις. ο Θεός δεν θα σ' αγαπάει πια") από ένα πρόσωπο υποκατάστατο του πατέρα ή της μητέρας (πολύ συχνά της μητέρας) και δεν βλέπουμε την άλλη πλευρά. δηλαδή τον φόβο του να αποδοκιμαστούμε ή να μην αγαπηθούμε ("αν το κάνεις αυτό.Κ.) Κ. μία από τις ελλείψεις της ψυχαναλυτικής αντίληψης πάνω σε αυτό το ζήτημα που συνδέεται με το ζήτημα των ανολοκλήρωτων ή των μη περατών αναλύσεων. ούτε περιορίστηκε.".: "Φυσικά. ανάμεσα σε άλλα.: "Γιατί το λέτε αυτό.: "Θα υπάρξει κάποτε μια ανθρωπότητα που δεν θα έχει ανάγκη από τοτέμ.: "Αυτό θέτει υπό αμφισβήτηση ολόκληρη την καλλιτεχνική δημιουργία πριν από την ψυχανάλυση!" Κ.. το υπερεγώ. όμως δεν είναι αυτό που θέλω να πω. "μην σκέφτεσαι ποτέ εκ προθέσεως τον θάνατο του συνανθρώπου σου". όλοι σκεφτόμαστε δέκα φορές το χρόνο. ούτε εκμηδενίστηκε τη απουσία της". Ο φόβος της αποδοκιμασίας (. Αυτό είναι ένα πολύ απλό παράδειγμα.Κ. υπάρχει μια απόσταση. ανάμεσα στο ότι εύχομαι κάτι και ενεργώ ώστε να συμβεί. το προνόμιο των καλλιτεχνών.φ.λπ. και που πρέπει να το αφήσω ν' αναδυθεί. Αυτή είναι η εξαίρεση.λπ. Η Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Πρέπει ακόμα να ξέρω σίγουρα ότι ανάμεσα στο να επιθυμώ κάτι και να το κάνω. Τα τοτέμ πήραν διάφορες μορφές. το άτομο νιώθει ενοχές. Κ.. του κοινωνικού κόσμου. τον θάνατο κάποιου. γιατί θεωρεί πως ο εβραϊκός είναι από τους πιο απρόσωπους νόμους".. δεν διαταράχθηκε. Θα προσπαθήσω να το εξηγήσω αυτό με μια διατύπωση για την οποία θα ήθελα τη γνώμη του Ζαν-Λυκ: ποιος ήταν ο τρόπος συμπεριφοράς της κοινωνίας σχετικά με τις ενορμήσεις τις οποίες δεν μπορούσε ούτε να αποδεχτεί ούτε να ελέγξει."μην κάνεις αυτό ή εκείνο".Μπ." Κ.Μπ..φ. Από αυτή την άποψη..είναι ότι ασχολούμαστε αποκλειστικά με τη λιβιδινική πλευρά του ζητήματος. Κατά τη γνώμη μου. ενορμήσεις καταστροφής και αυτοκαταστροφικές ενορμήσεις. ο Ιεχωβάς αποτελεί και αυτός ένα είδος τοτέμ.Κ. Ο Φρόιντ εν μέρει προσπαθεί να απαλύνει το ζήτημα. για παράδειγμα. !εν ήταν μόνο ότι είπε -αυτό είναι άλλωστε. Κ. Το ζήτημα είναι πως δεν μπορεί να πει. Όμως.. Αυτό είναι το θέμα.φ.Κ.com 68 .Κ. που είναι η απόσταση του κόσμου της ημέρας.. των μεγάλων ή των μικρότερων δημιουργών κ. στοχαστικής δραστηριότητας κ. δεν μπορώ να αποβάλω ποτέ. Ας είμαστε ειλικρινείς: νευρωτικοί ή όχι. το φαντασιακό. του κόσμου της σχετικά συνειδητής.Μπ.: "Κάτι στο οποίο κάνει μεγάλο λάθος". το οποίο ενεπλάκη με την τέχνη όταν εμφανίστηκε η ψυχανάλυση.: "Κατά κάποιον τρόπο. Και γενικά. η ψυχανάλυση στοχεύει επίσης στο να αποκαταστήσει μια διαφορετική σχέση του υποκειμένου με το ασυνείδητό του.

. τόσο από τον μεμονωμένο ασθενή όσο και από τις κοινωνίες. εμένα. αφού ανθρωποποιούμε τη μοίρα.". ο Θεός θα σε αγαπάει" .: "Ας αφήσουμε τις ακραίες περιπτώσεις και ας θεωρήσουμε ότι όλοι θα βρεθούμε στους κόλπους του. Και αυτό αντί να δούμε πως πρόκειται για μυθολογικές κατασκευές οι οποίες δεν στέκουν ορθολογικά. ο έσχατος ευνουχισμός. ένα τεράστιο κενό. δεν είναι η μετουσιωμένη αλλά η εξιδανικευμένη σεξουαλικότητα.σαν να ήταν γυναίκα.Ντ.να δεχτεί πως είμαστε θνητοί.. αν πόθησα ή όχι τη μητέρα μου.Λ. που απαγορεύει τη σοδομία. Ποιο είναι αυτό το άπειρο Ον που ενδιαφέρεται αν έφαγα όλη τη σούπα μου ή αν δεν την έφαγα.Λ. θα φέρομαι έτσι ώστε να με αγαπάει .: "Τη θρησκεία της ιστορίας. Γιατί..: "Οι καλόγριες κάνουν έρωτα με τον Θεό. στο ζήτημα δηλαδή του θανάτου. Υπάρχει σήμερα. το άλλο κ.: ο Θεός με αγαπάει ή δεν με αγαπάει. είναι να καταλάβουμε ότι σε αυτό το ερώτημα.". το αίνιγμα του θανάτου. Είναι η απάντηση στο σπουδαιότερο αίνιγμα. τις δυνάμεις της φύσης κ. !ηλαδή δεν πρόκειται να κάνουμε έρωτα με το Θεό. είτε με τη φιλελεύθερη είτε με τη μαρξιστική μορφή της. Γιατί ο Θεός έχει όλα αυτά τα κατηγορήματα. Αυτό ακριβώς είναι πολύ δύσκολο να γίνει αποδεκτό στην ανάλυση. Ζ. συνδέει τις ρίζες της θρησκείας με το συναίσθημα της αδυναμίας μπροστά στον απέραντο κόσμο. Η επιστήμη αντικαθίσταται από την ψυχολογία. εμμενή μυθολογία. και ίσως να μην μπορέσει ποτέ -όμως εδώ βρίσκεται.. και αυτό είναι κενό νοήματος.λπ.άλλη πλευρά είναι ο θάνατος και η θνητότητα. το πιο καίριο πολιτικό ζήτημα.. διότι η ανθρωπότητα εγκαταλείπει το νόημα του θανάτου που είχε δοθεί από τη χριστιανική θρησκεία στη !υτική ανθρωπότητα και ακόμα δεν μπορεί. !ιότι παρουσιάζεται ως υποκατάστατο ακριβώς της αρχής της απαγόρευσης. Συνεπώς. αν αυνανίστηκα ή αν δεν αυνανίστηκα. Βέβαια.να αντικαταστήσουμε αυτήν τη θρησκευτική μυθολογία με μιαν άλλη. Ομως. πάντα όμως θα είμαστε καθισμένοι στους κόλπους του". Η μαμά. επομένως. Ενα μέρος αυτής της απόγνωσης της σημερινής κοινωνίας είναι η προσπάθεια. πρέπει να αυξάνουμε απεριόριστα τις παραγωγικές δυνάμεις.Κ.λπ. Είναι η ριζική αποδοχή από το υποκείμενο της θνητότητάς του ως προσωπικής αλλά και ως ιστορικής μορφοεικόνας. Είναι όλα αυτά άξια ενός Θεού. Κ.. το ένα. "Αυτό που ανέκαθεν με έβγαζε από τα ρούχα μου με τον χριστιανισμό είναι αυτή η ιδέα ότι υπάρχει ένας Θεός ο οποίος μπορεί να με αγαπάει..Ντ. τόσο ως άτομα όσο και ως πολιτισμός. έτσι δεν είναι. στο Μέλλον μιας αυταπάτης. μετά την πτώση της θρησκείας -και τώρα αναφέρομαι στη !ύση.και αυτή είναι η επανασεξουαλικοποίηση. και πως αυτό δεν αναιρεί το νόημα της ζωής μας".Κ. προσφέροντας την παρακάτω πριμοδότηση: "Αν το κάνεις αυτό. Κ. αυτήν της άπειρης προόδου.com 69 . διάολε. δεν υπάρχει απάντηση. Ζ. Ποιος άλλος έχει κόλπο. άνδρας. με την κατάρρευση τόσο της ιδεολογίας της προόδου όσο και της μαρξιστικής ιδεολογίας. Ο Φρόιντ.).. εραστής ή ερωμένη. (. δεν αποδέχομαι αυτή Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. κατά τη γνώμη μου. Οχι.: "Τη θρησκεία της ιστορίας. αν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε αυτόν τον όρο.

κι άλλες που μπορεί να είναι σωστές και να μην έχουν κανένα ενδιαφέρον". Αυτή η κίνηση είναι η αλήθεια. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.την ιδέα. ακόμα κι αν είναι λανθασμένες. και να σκεφτούμε όχι πλέον ποσοτικά αλλά βαθύτερα και καλύτερα. Οπως λέει ο Ζαν-Λυκ.com 70 . το νόημα βρίσκεται ακριβώς μέσα στη δραστηριότητα που το δημιουργεί. και για μένα άλλωστε εδώ εισέρχεται μια καινούργια ερμηνεία της φιλοσοφικής ιδέας της αλήθειας. δεν είναι προσφορότητα. Γι' αυτό υπάρχουν μεγάλες φιλοσοφίες που είναι αληθινές. !ιότι η αλήθεια δεν είναι αντιστοιχία. Και θα ήθελα να πω κάτι ακόμα: είναι αλήθεια ότι πρόκειται για ένα σοβαρότατο πρόβλημα στην πραγματικότητα. είναι η συνεχής προσπάθεια να διαρρηγνύουμε την κλειστότητα στην οποία βρισκόμαστε.

λπ. και δημοσιεύτηκε στο φύλλο της 23ης Aυγούστου 1991. Kοιτάξτε. κατά την επίσκεψη του φιλοσόφου στην Aυστραλία. αλλά εξίσου κακός γιατρός. και άλλα μέλη της Σχολής της Bουδαπέστης. ο George Markus. O Kόσμος. θα καταλήξει στο Γκουλάγκ. το 1987. H κατάρρευση του Aνατολικού μπλοκ είχε σαν συνέπεια να χάσει ο μέσος αριστερός την εμπιστοσύνη του στα κομμουνιστικά κόμματα. επειδή πήγε κάποιος σε έναν σχιτζή. Γιώργος Xατζηβασίλης: Tι μπορείτε να μας πείτε για την πτώση του Γκορμπατσόφ. που διοργανώθηκε από το πανεπιστήμιο του Σίδνεϋ και στο οποίο συμμετείχαν μεγάλοι θεωρητικοί. στο οποίο ανέφερα ότι είτε ο Γκορμπατσόφ θα βάλει πολύ νερό στο κρασί του είτε η γραφειοκρατία θα τον απομακρύνει είτε θα επέμβει ο στρατός. και μετά οι άνθρωποι θα καταλάβουν ότι. αυτό δεν σημαίνει ότι ένας άλλος.com 71 . όπως η Άγκνες Xέλερ. θα παραδεχθεί αυτό το πραξικόπημα ή αν θα αντιδράσει. Oι διαλέξεις του Kαστοριάδη στην Aυστραλία αποτελούσαν μέρος ενός διεθνούς συνεδρίου για το μέλλον της φιλοσοφίας (10-15 Aυγούστου 1991). είναι το ιδεώδες της ιατρικής. ότι επειδή υπήρξε αυτή η τερατώδης μορφή.Kορνήλιος Kαστοριάδης Οι λαοί θα βρουν τη λύση H συνέντευξη που ακολουθεί δόθηκε από τον Kορνήλιο Kαστοριάδη στο δημοσιογράφο κ. τα οποία ακούμε διαρκώς εδώ και μερικά χρόνια.λπ. διότι δεν ξέρουμε – και αυτή τη στιγμή δεν το ξέρουμε ακόμα – εάν ο ρωσικός λαός. Kάποτε θα αρχίσουν να καταλαβαίνουν και οι κάτοικοι των ανατολικών χωρών ότι η πτώση του κομμουνισμού δεν «ασπρίζει» Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. και από κείνη τη στιγμή τα πράγματα γίνονται τελείως απρόβλεπτα. το οποίο οδήγησε στην πτώση του. οι άνθρωποι θα εξακολουθούν να χρησιμοποιούν διάφορα επιχειρήματα. εγκληματία. ο οποίος είναι λιγότερο εγκληματίας. Aυτά θα τα ακούμε για μερικό καιρό ακόμα. γεγονός το οποίο ο Kαστοριάδης θεωρεί ως επαλήθευση των παλαιότερων αναλύσεών του για τη στρατοκρατική γραφειοκρατία της τότε Σοβιετικής Ένωσης. φαντάζομαι. ασφαλώς θα υπάρξει μια περίοδος σύγχυσης και αποπροσανατολισμού. Θέλω να τονίσω τον παραλογισμό που κάνουν οι άνθρωποι σήμερα. Kορνήλιος Kαστοριάδης: Tο είχα προβλέψει στο πρώτο άρθρο που έγραψα για τον Γκορμπατσόφ. ή με τη δημοκρατία – παρ’ όλα όσα έλεγε – άρα δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτε άλλο παρά να ακολουθήσουμε την πολιτική του Mπους ή του Mέιτζορ κ. δολοφόνο. έστω και στα χάλια που βρίσκεται. Σε τι μπορεί να ελπίζει ο αγνός ιδεολόγος για το μέλλον. σοφιστή γιατρό. η οποία δεν είχε άλλωστε καμιά σχέση με τον σοσιαλισμό. στη Σιβηρία κ. Aυτό μένει ανοιχτό. αλλά δεν του πάει και να προσχωρήσει στα αστικά κόμματα. δεν είναι έτσι. Γιώργο Xατζηβασίλη της ελληνόφωνης εφημερίδας του Σίδνεϋ. ότι αν επιχειρήσει κανείς να αλλάξει αυτή τη φιλελεύθερη καπιταλιστική δημοκρατία. Aρχικό θέμα συζητήσεως υπήρξε το πραξικόπημα εναντίον του Mιχαήλ Γκορμπατσόφ.

Πιστεύετε. όπου υπήρχε ένα κόμμα με κεντρική επιτροπή και με ηγέτη έναν δήθεν μεγαλοφυή άνθρωπο. ούτε τη μιζέρια που υπάρχει στις καπιταλιστικές χώρες. ότι υπάρχει ζωή μετά θάνατον για τον μαρξισμό. και όπως το είδαμε και με την Eκκλησία. τα τελευταία εκατό χρόνια τουλάχιστον. είναι η ιδέα ότι έπρεπε να υπάρχουν οι ηγέτες. κάποιος άνθρωπος θα έχει ίσως περισσότερα να πει ή περισσότερες ιδέες από τους άλλους.λπ. λοιπόν. έτσι όταν υπάρχει ορθοδοξία πρέπει να υπάρχει και ένα όργανο που να φυλάει την ορθοδοξία.λ. Όχι ότι ο Mαρξ ο ίδιος θα έφτιαχνε το Γκουλάγκ. η οποία καταδικάζει τους αιρετικούς.τον καπιταλισμό. Έτσι καταλήξαμε Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. μπορώ να πω. το ζήτημα είναι ότι αυτοί οι ηγέτες να αναγράφονται από τη βάση τους. Hγέτες με μια έννοια βέβαια πάντα θα υπάρχουν. συμφωνείτε. και το ρόλο αυτό στα μαρξιστικά κινήματα τον έπαιξαν τα μαρξιστικά κόμματα.τ. να ξεκαθαρίζουν τα πράγματα στο μυαλό των ανθρώπων και να αρχίζουν να ξανασκέπτονται πολιτικά. δεν πρόκειται για τον μαρξισμό. του εργατικού κινήματος και του λαϊκού κινήματος. Aυτό που μπορεί να πει κανείς είναι ότι αν δεν υπάρξει μια πραγματική κίνηση του λαού. συνεπώς είναι αναθεωρητική. Eγώ νομίζω ότι ένα από τα βασικά καρκινώματα. δηλαδή όχι ποιο κόμμα θα εκλέξουν. να σχηματίσουν συλλογικά δημοκρατικά όργανα και να αλλάξουν τον προσανατολισμό στην κοινωνική ζωή. τρελή. όργανο της αντίρρησης. μία ορθή θεωρία. αλλά υπήρχαν ένα σωρό ιδέες μέσα στον μαρξισμό οι οποίες έχουν σχέση με αυτό. ούτε τα προβλήματά του. ούτε θα αναδειχθούν άνθρωποι εξαιρετικοί. Tο αν στην ερχόμενη περίοδο θα υπάρξουν ηγέτες. Kαι από τη στιγμή εκείνη νομίζω ότι αρχίζουν πάλι. να είναι ανακλητοί. να μη θεοποιούνται κ. ότι κυβερνιούνται από μια φιλελεύθερη ολιγαρχία. να μην ειδωλοποιούνται. δεν ξέρω τι. Όχι. ούτε το γεγονός ότι δεν είναι πραγματικές δημοκρατίες. Παραδείγματος χάρη υπάρχει μία και μόνο. Στη θρησκεία το ρόλο αυτό έχει η Eκκλησία. Γνωρίζετε αν υπάρχουν σήμερα οι ηγέτες που θα μπορούσαν να αναλάβουν αυτή την ευθύνη να κατευθύνουν τους λαούς. αλλά πώς θα μπορούσαν να αυτοκυβερνηθούν πραγματικά. O μαρξισμός ο ίδιος είναι κατά ένα μεγάλο μέρος υπεύθυνος γι’ αυτά που συνέβησαν. ούτε την καταστροφή του περιβάλλοντος που επιφέρει η καπιταλιστική οικονομία κ. και φυσικά με την ακραία και την τερατώδη μορφή τους ο λενινισμός και σταλινισμός. δυναμικά άτομα που θα πάρουν πρωτοβουλίες. υπάρχει μια γνώμη που είναι σωστή και η άλλη είναι όργανο του διαβόλου. όχι για τα μαθηματικά – από κείνη τη στιγμή δημιουργείται το τερατώδες φαινόμενο της ορθοδοξίας.com 72 .. το μόνο που να μπορεί έγκυρα να δίνει μια γνώμη για το ποιο είναι το σωστό δόγμα και ποιο δεν είναι. Eγώ πιστεύω ότι ο λαός δεν μπορεί να κυβερνηθεί παρά μόνος του. Aπό τη στιγμή κατά την οποία οι άνθρωποι πιστεύουν ότι υπάρχει μία και μόνο ορθή θεωρία – μιλάμε για την πολιτική. ο οποίος αποφάσιζε τι είναι σωστό και τι δεν είναι σωστό. αυτό δεν μπορεί να το πει κανείς. ελπίζω τουλάχιστον. ούτε κι αν υπάρχουν άνθρωποι εξαιρετικοί θα μπορέσουν να κάνουν τίποτε άλλο περισσότερο παρά να είναι φωνή βοώντος εν τη ερήμω.

θέλει ένα όραμα. όχι σαν έναν άνθρωπο που έγραψε τα εμπνευσμένα βιβλία. τη δημιούργησε ένα ολόκληρο λαϊκό κίνημα. που είναι ελεύθερη με την έννοια ότι και το κοινωνικό σύνολο πραγματικά ασκεί την εξουσία και όχι μια ολιγαρχία· μέσα σ’ αυτό το κοινωνικό σύνολο ο καθένας είναι Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Aπό την άποψη της πολιτικής πραγματικά νομίζω ότι κάθε προσπάθεια βασικής μεταμόρφωσης της σημερινής κοινωνίας δεν μπορεί να στηρίζεται πουθενά αλλού παρά στις δημιουργικές δυνάμεις του λαού και όλων των ανθρώπων που απαρτίζουν την κοινωνία. όμως. από τους διάφορους. σαν έναν από τους μεγάλους στοχαστές της ανθρωπότητας. και τις σύγχρονες δημοκρατίες. αλλά όχι σαν προφήτη. οι οποίοι θα πάψουν να είναι καταναλωτικά ζώα και θα ξαναγίνουν πολιτικά ζώα. Tι όραμα μπορούμε να δώσουμε στο λαό. Eγώ νομίζω ότι το κεντρικό σημείο αυτού του στόχου. Aπό αυτή την άποψη. αλλά ασφαλώς δεν είναι η τελευταία λέξη και νομίζω ότι και οι ίδιοι θα ανακαλύψουν σε λίγο καιρό ότι η λύση δεν είναι απλώς το να αποδεχτούν τις καπιταλιστικές μορφές της. Έτσι δεν είναι. Πρέπει να ξαναβάλουμε τον Mαρξ στη θέση του. Tην αθηναϊκή δημοκρατία την παλιά δεν τη δημιούργησε ένας άνθρωπος. του οράματος όπως λέτε. και τον κ.στον ολοκληρωτισμό και στις τερατωδίες. Aσφαλώς χρειάζεται φαντασία και αυτή η φαντασία πρέπει να ελέγχεται βέβαια και από τη λογική. Aν πρόκειται να υπάρξει κάποιο καινούριο ξεκίνημα της κοινωνίας. εμείς θέλουμε το γρηγορότερο δυνατό αυτού του είδους το σύστημα»· αυτό είναι ένα πάγωμα της φαντασίας και είναι μια κατανοητή βέβαια συλλογιστική. ας πούμε. δημιούργησαν καινούριες μορφές και έτσι υπάρχουν αυτά τα δημοκρατικά απομεινάρια στη σημερινή κοινωνία. Σήμερα οι άνθρωποι λένε στις ανατολικές χώρες «δεν θέλουμε πια πειράματα. ένα στόχο. σοσιαλιστές συγγραφείς. σε νεότερη περίοδο και από το οικολογικό κίνημα (σ. γιατί όπως έλεγε και ο Aριστοτέλης «είναι ικανοί να άρχουν και να άρχονται».σ. στο μέτρο που είναι δημοκρατίες. αλλά δεν πρέπει – πώς να πούμε – να «παγώνει» από τη λογική. τις μεταρρυθμίσεις της κοινωνίας. δηλαδή άνθρωποι που ενδιαφέρονται για τα κοινά. ότι ο λαός χρειάζεται φαντασία. είναι μια κοινωνία. όχι σαν Θεό. την καινούρια Aγία Γραφή. δεν τις δημιούργησε ένας άνθρωπος· στην αμερικάνικη επανάσταση και στην εγγλέζικη και στη γαλλική οι άνθρωποι έδρασαν συλλογικά. ασφαλώς αυτό το καινούριο ξεκίνημα θα συμβαδίσει με μια αφύπνιση των ανθρώπων. το οποίο είναι περίπου σωστό. ύστερα από όλα όσα υπέφεραν αυτοί οι άνθρωποι. Aπό την άποψη της κριτικής της σημερινής κοινωνίας κατ’ ουσίαν αυτά που έπρεπε να λεχθούνε έχουν λεχθεί. τις τρέλες οι οποίες έγιναν. «συνεπώς αφήστε μας ήσυχους.com 73 . Aπό το εργατικό κίνημα. ξέρουμε ότι στις δυτικές χώρες έχουν να φάνε και δεν τους συλλαμβάνει αυθαιρέτως η αστυνομία». O λαός. Tότε ποιους άλλους θεωρητικούς θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε. νομίζω ότι η ρήξη με τον μαρξισμό πρέπει να είναι απόλυτη. *ηλαδή πάμε στο θέμα της σημερινής σας διάλεξης. Kαστοριάδη).

Eίναι ένας εφιάλτης και. τι θεωρούν σημαντικό και τι θεωρούν σκοπό της ζωής τους. Πηγαίνω στην Eλλάδα κάθε καλοκαίρι για δυο μήνες και μπορώ να πω ότι αυτό που έγινε από το 1960 και ύστερα με τη συνενοχή και υπαιτιότητα όλων των κυβερνήσεων. αλλά είναι και παράλογη και οδηγεί στην καταστροφή του πλανήτη. Όσο οι άνθρωποι πιστεύουν ότι ο σκοπός της ζωής είναι σήμερα να αποκτήσουν μια καινούρια έγχρωμη τηλεόραση του χρόνου. όπως λένε στα σύγχρονα ελληνικά. δεν μπορεί να γίνει τίποτα. Συνεπώς χρειάζεται μια βασική αλλαγή στο τι οι άνθρωποι θεωρούν άξιο.λπ. για να μπορέσει να γίνει μια πραγματική αλλαγή. αλλά και του ελληνικού λαού. έχουν αφομοιώσει ένα σωρό πράγματα και είναι γεμάτα ζωή. τα πράγματα θα χειροτερέψουν και η Eλλάδα θα γίνει ένα τουριστικό ξενοδοχείο ας πούμε. μπορεί να το κάνει μόνος του και τα όρια σ’ αυτό που μπορεί να κάνει καθορίζονται όχι αυθαίρετα από μια κυβέρνηση. Aς μιλήσουμε τώρα για την Eλλάδα μετά το 1993. που ίσως είναι πιο δύσκολο να γίνει αποδεκτό. Aλλά αυτό το οποίο μπορεί να κάνει. Eγώ φοβάμαι ότι η Eλλάδα ήδη έχει χάσει την οντότητά της. 6 Tα παιδιά που είδα μου έκαναν μεγάλη εντύπωση.. Πώς σας φάνηκαν οι Έλληνες της Aυστραλίας.000 χρόνια. από την άλλη μεριά. ότι πρέπει να εκθρονίσουμε από την οικονομία την παραγωγή και την κατανάλωση από την κεντρική θέση που έχουν σήμερα.λπ. καθένας θα προσπαθήσει. τώρα αν τους ζητήσεις ένα ποτήρι νερό σου λένε «ναι. αν εξακολουθήσουν τα πράγματα να είναι έτσι και ο λαός να μην αντιδρά και οι πολιτικοί να είναι δήθεν πολιτικοί. να σου δώσουν ένα ποτήρι νερό. δεδομένου ότι είμαστε κοινωνικά όντα και δεν μπορεί να κάνει ο καθένας φυσικά ό. 500 δραχμές». είναι σοβαρά. καφέ κ. χορευτές στα καμπαρέ κ. *εν μπορεί να εξακολουθήσει αυτή η κατάσταση και.τι του κατεβαίνει. πώς μπορείς να τα αφήσεις στην κατάσταση που βρίσκονται σήμερα. πολιτικάντηδες. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Oι άνθρωποι που πριν σε φιλοξενούσαν στο σπίτι τους. Aκόμα και οι ίδιοι οι άνθρωποι έχουν αλλάξει. Γιατί ουδέποτε θα ενδιαφερθούν πραγματικά για τα κοινά. «να τα πιάσει» όσο γίνεται περισσότερο και αυτό είναι όλο. Aυτό είναι το βασικό όραμα και αυτό το όραμα πρέπει να συνοδεύεται από ένα άλλο. να είναι αυτοί που είναι. οι Έλληνες θα είναι διευθυντές ξενοδοχείων και γκαρσόνια. δουλεύουν.com 74 . Aυτό έχει ήδη γίνει· και μετά από το 1993. αν εξακολουθήσει.αυτόνομος όσο είναι δυνατόν. Φαντασθείτε τις συνέπειες στο περιβάλλον αν τα πεντέμισι δισεκατομμύρια ανθρώπων επρόκειτο να φθάσουν το βιοτικό επίπεδο της Aυστραλίας. Aυτή η πορεία είναι όχι μόνο ανάξια των ανθρώπινων όντων. είναι μια καταστροφή που δεν είχε γίνει επί 3. Πιστεύετε ότι θα μπορέσει να διατηρήσει την οντότητά της ή θα «πνιγεί» στην ευρωπαϊκή παλίρροια. αλλά όλο τον κόσμο και συμμετέχει και το ίδιο το άτομο στη ρύθμιση αυτών των ορίων. Tα σημαντικά πράγματα θα πέσουν στα χέρια ξένων εταιριών. πρέπει να σκεφθεί κανείς ολόκληρο τον πλανήτη και όχι μόνο το ένα έβδομο του πληθυσμού της γης που ζει σ’ αυτές τις συνθήκες.

Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.com 75 .

Οι "διανοούμενοι της αριστεράς" προσπάθησαν από καιρό να παρακάμψουν το πραγματικό πολιτικό πρόβλημα. το άνοιγμα. Ομως άρκεσε ένα μικρό άνοιγμα της ολοκληρωτικής καταπακτής στο Πεκίνο εδώ και λίγους μήνες για να δούμε. που μετράει για μας: Είναι η δημιουργία της καθολικότητας.Κορνήλιος Καστοριάδης Κοινωνική δημιουργία και πολιτική Συνέντευξη του Κορνήλιου Καστοριάδη στο γαλλικό περιοδικό Esprit (1979).com 76 . τους οποίους οι Κινέζοι δεν είχαν ανάγκη. γεμάτο βεβαιότητες καθώς και γενναιοφροσύνη. Πίστεψαν αρχικά ότι τη βρήκαν στο ιδεώδες και εξιδανικευμένο "προλεταριάτο" και στη συνέχεια στο κομμουνιστικό κόμμα που το "εκπροσωπούσε". διέγραψαν τις χώρες αυτές και μετέφεραν την πίστη τους στις χώρες του τρίτου κόσμου. Υπάρχει μία. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Αναζητούσαν διαρκώς να βρουν κάπου μια "πραγματική οντότητα" που θα 'παιζε το ρόλο του σωτήρα της ανθρωπότητας και του λυτρωτή της ιστορίας. αδιάφορο. ήταν δυτικοί και αστικοί φενακισμοί. και ότι διεκδικούσαν δημοκρατικά δικαιώματα μόλις η ευκαιρία παρουσιαζόταν. Είναι αυταπάτη. ότι παρά τους Pereyfilte (1). ποιοτική ιδιαιτερότητα της Ευρώπης. αποποιούνται τον τρίτο κόσμο για εξίσου ανόητους λόγους με αυτούς που υπαγόρευαν τη λατρεία του. Υστερα. Η κριτική αμφισβήτηση της υπόστασής μας και της ίδιας μας της παράδοσης. Τον στρατευμένο διανοούμενο. του Ελληνο-δυτικού κόσμου. . ακολουθώντας αυτή την παλινδρομική κίνηση ανάμεσα στο ναι και το όχι που συγκαλύπτει την έλλειψη σχέσης. Τί σκέπτεσθε γι' αυτή τη διπλή αναδίπλωση. απ' αυτή την άποψη. είναι πολιτική στρουθοκαμήλου. Κορνήλιος Καστοριάδης: Μια αναδίπλωση στην Ευρώπη δεν είναι δυνατή. του επαναστατικού εργατικού κινήματος στις καπιταλιστικές χώρες. η ελευθερία κλπ. τον Φεβρουάριο του 1980 σε μετάφραση του Σπύρου Γεωργαντά. Σήμερα αφήνουν να εννοηθεί ότι οι βάρβαροι αυτοί δεν είναι ακόμα ώριμοι γι' αυτά τα εξαιρετικά πολύτιμα αγαθά. ω του θαύματος.ιατηρώντας από το σχήμα του Μαρξ τις πιο μηχανιστικές απόψεις. Ταυτόχρονα αποτελεί στάση εντελώς "αντι-ευρωπαϊκή". Εμμανουέλ Τερρέ: Ενα φάντασμα καταδιώκει τους διανοούμενους της Ευρώπης: Το φάντασμα του ολοκληρωτισμού. που είναι ουσιαστικά παγκόσμια. Sollers και Kristeva (2) Κινέζοι δεν ήταν και τόσο διαφορετικοί από εμάς. και μόνο μία. Σήμερα ορισμένοι. χωρίς ανάλυση των αιτίων της αποτυχίας. Εξηγούσαν παλιότερα ότι η δημοκρατία. θέλησαν να βάλουν στη θέση του βιομηχανικού προλεταριάτου τους Αφρικανούς ή Βιετναμέζους αγρότες και να τους αποδώσουν τον ίδιο ρόλο. Ελληνικά δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Εποπτεία. Η "αναδίπλωση" μερικών διανοούμενων δεν πρόκειται να αλλάξει το ελάχιστο στη σύγχρονη πραγματικότητα. διαδέχεται ένας πιο συγκρατημένος διανοούμενος αλλά ταυτόχρονα περίφροντις για την ηθική. προσωρινής ή οριστικής. Απ' αυτό το γεγονός απορρέει μια αναδίπλωση των Ευρωπαίων που διαθέτουν μια δημοκρατική εμπειρία την οποία αντιπαραθέτουν σ' ένα τρίτο κόσμο που για μεγάλο χρονικό διάστημα θεωρείτο ελπιδοφόρος ενώ σήμερα μοιάζει εκτεθειμένος σε όλους τους ολοκληρωτικούς πειρασμούς και εκτροχιασμούς.

Το να διαλύσουμε αυτό το πρόβλημα σε στάσεις τάχα "ηθικές" ισοδυναμεί στα πράγματα με ένα φενακισμό. Κ. που αρχίζουν να εξαπλώνονται. Η ίδια ακριβώς εμπειρία του ολοκληρωτισμού και η διαρκώς παρούσα δυνατότητα εγκαθίδρυσής του δείχνει το επείγον του πολιτικού προβλήματος σαν πρόβλημα συνολικής θέσμισης της κοινωνίας. στην οποία δεν υπάρχει ιστορική ηρεμία αλλά όπου το πρόβλημα της οργάνωσής της.: Φαίνεται ότι οι διανοούμενοι ξέκοψαν από τη στράτευση και απασχολούνται περισσότερο με την ηθική.Τ. πρέπει να θέσουμε ορισμένες διακρίσεις και ν' αποφύγουμε τις απλουστεύσεις και επιφανειακότητες. Από τη στιγμή που το κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα έχει τεθεί.: Αυτή η "αναδίπλωση στην ηθική" είναι στην καλύτερη περίπτωση ένα "λανθασμένο συμπέρασμα" βγαλμένο από την εμπειρία του ολοκληρωτισμού και λειτουργεί αυτή τη στιγμή σαν φενάκη. Χρησιμοποιούν. Τείνουν ορισμένοι αυτή τη στιγμή να θεωρήσουν τους διανοούμενους σαν μια ξεχωριστή "τάξη" και φτάνουν ακόμα να ισχυρίζονται ότι η τάξη αυτή βρίσκεται στη διαδικασία αναρρίχησης στην εξουσία. το ξεχειλωμένο μαρξιστικό σχήμα και το μπαλώνουν τοποθετώντας τους "διανοούμενους" σαν "ανερχόμενη τάξη". Είναι μια παραλλαγή της ίδιας ρηχότητας όπως η "τεχνοκρατία" και η "τεχνοδομή". προκειμένου να μιλήσουμε για το ρόλο και τη λειτουργία των διανοούμενων στη σύγχρονη κοινωνία. της θέσμισής της.Ε. αν και τώρα πλέον μπορεί κανείς να ελπίζει ότι θα υπάρξουν επίσης και μονοθεϊκές γραφειοκρατίες). . Και στις δύο περιπτώσεις αγνοείται πράγματι η ιδιαιτερότητα ενός κατ' εξοχήν σύγχρονου γεγονότος -Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.πρόβλημα το οποίο έχει επίσης τεθεί στην Ευρώπη πάνω στη βάση άλλων εξελίξεων. έχει τεθεί ανοιχτά.com 77 . Προφανώς. Αυτό που έδειχνε από καιρό: Την εμπειρία των χωρών του τρίτου κόσμου. Το "τι πρέπει να κάνω" δεν αφορά και δεν μπορεί να αφορά μονάχα την ατομική μου ύπαρξη 3 αλλά την ύπαρξή μου σαν ατόμου που συμμετέχει σε μια κοινωνία. Σήμερα. Κατά ποιο τρόπο πιστεύετε ότι θα μπορούσαν οι διανοούμενοι να δημιουργήσουν δεσμούς μεταξύ τους και με το κοινωνικό κίνημα. η ηθική επικοινωνεί με την πολιτική.εν υπάρχει ηθική που να περιορίζεται στη ζωή του ατόμου. Η "αναδίπλωση πάνω στην ηθική" είναι από την άποψη αυτή μια υπεκφυγή και μια γελοιοποίηση της ίδιας της ηθικής. Και έχει τεθεί τόσο στις "δημοκρατικές" όσο και στις ολοκληρωτικές χώρες.Κ. Ακριβώς αυτό το πρόβλημα οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε στο θεωρητικό και πρακτικό επίπεδο. μιας γραφειοκρατίας που σφετερίζεται τις εξεγέρσεις αυτές για να καταλάβει την εξουσία και να εγκαθιδρύσει ολοκληρωτικά καθεστώτα. Τι δείχνει. μπροστά σ' αυτό το πρόβλημα. Το γεγονός αυτό θέτει το πολιτικό πρόβλημα του ολοκληρωτισμού -. όλες οι κληρονομημένες αντιλήψεις (μαρξισμός και φιλελευθερισμός) βρίσκονται σε πλήρη έκπτωση τόσο στις χώρες αυτές όσο και εδώ. Οτι οι λαϊκές εξεγέρσεις που στις χώρες αυτές προκαλούν ή συνοδεύουν την κατάρρευση των παραδοσιακών κοινωνιών καθοδηγήθηκαν πάντοτε μέχρι σήμερα και έγιναν κτήμα μιας γραφειοκρατίας (τις πιο πολλές φορές "μαρξιστικού-λενινιστικού" τύπου. για άλλη μια φορά.

Υπάρχει όμως και το κωμικότερο: Στα κόμματα αυτά. ωραία και καλά. λοιπόν.είναι το ζήτημα των σχέσεων της "θεωρίας" και του πραγματικού κινήματος της εργατικής τάξης. Αλλά είναι και αληθής. διότι αυτόν χρειάστηκε. σύμφωνα με την οποία εκείνοι που εισάγουν απ' έξω το σοσιαλισμό στην εργατική τάξη είναι οι μικροαστοί διανοούμενοι.τι υπάρξε σαν σοσιαλισμός έχει παραχθεί από το προλεταριάτο και όχι από μια οποιαδήποτε "θεωρία" και διότι εάν οι σοσιαλιστικές αντιλήψεις έπρεπε να εισαχθούν "εκ των έξω" στο προλατεριάτο.εν μέτραγε καθόλου. διότι ό. Αλλά πρέπει να δούμε ότι. Τώρα -. αλλά δεν έχει καμιά σχέση ούτε με τη μια ούτε με την άλλη. Αντίθετα. Στην 3η .άλλη σκηνή -. ο πολιτικός μηχανάνθρωπος. αλλά εν ονόματι μιας θεωρίας που κατέχουν. ο Στάλιν που έγραφε παιδαριώδη και δυσανάγνωστα πράγματα ήταν το παν. Ο Ζισκάρ ντ' Εσταίν είναι αμελητέος σαν οικονομολόγος.ιεθνή υπήρχε ένας διανοούμενος που είναι δυνατόν να τον διαβάσει κανείς ακόμα και σήμερα. οι πραγματικές σχέσεις μεταξύ θεωρίας και πρακτικής διά μέσου των πολλαπλών αντιστροφών που υφίστανται μέσα στην camera obscura της ιστορίας. Μπορούμε να το δούμε επίσης σε όλα τα κόμματα και σε όλες τις χώρες της "μαρξιστικής" ή της "μαρξιστικο-λενινιστικής" περιοχής. στην πραγματικότητα ούτε οι εργάτες ούτε οι διανοούμενοι ήταν αυτοί που δέσποζαν και δεσπόζουν. Ψευδής. καταλαμβάνουν θέσεις εξουσίας. παραδόξως. Αυτό ήδη είναι αρκετά κωμικό. Ηταν ο Λούκατς. . θα έπαυαν.com 78 . Μια από τις φάρσες με τις αλλεπάλληλες επαναλήψεις που επιφυλάσσει η ιστορία -. που επικαλείται την "τεχνοκρατία" ή τη "θεωρία" σαν κάλυμμα της εξουσία του. να τον εισαγάγουν επ' έξω. η οποία σαν θεωρία δεν μπορεί μόνο να αποτελεί κτήμα των διανοούμενων. όπου ασφαλώς η παραγωγή και η Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Στη σύγχρονη κοινωνία.που δείχνει πόσο γελοίο είναι να αντικαθίσταται η κοινωνική και ιστορική ανάλυση από απλές έρευνες πάνω στη γενεαλογία των ιδεών -. που την αντιπροσώπευαν "ουσιαστικά" ή "αποκλειστικά". δε. Ιδού. Μπορούμε να το δούμε ξεκάθαρα στις δυτικές χώρες: Αυτοί που διοικούν το Λευκό Οίκο. και από μένα μεταξύ άλλων. Είναι γνωστή η αντίληψη των Κάουτσκυ . το κριτήριο δεν είναι οι ικανότητές τους ως τεχνικών αλλά οι ικανότητες σε κομπίνες και ίντριγκες.στο όνομα αυτής της αντίληψης τα μαρξιστικά κόμματα ισχυρίζονταν ανέκαθεν ότι είναι τα κόμματα της εργατικής τάξης. αλλά εξαιρετικά πολυμήχανος όταν πρόκειται για πολιτικές τρικλοποδιές. που δεν ήταν ένας διανοούμενος αλλά ένας μισο-αναλφάβητος -όπως ο Τορέζ στη Γαλλία ή ο Ζαχαριάδης στην Ελλάδα. Πολύ σωστά έχει κατακριθεί αυτή η θεωρία. το Ανάκτορο των Ηλυσίων (3) τις μεγάλες καπιταλιστικές εταιρίες ή τα κράτη δεν είναι καθόλου οι τεχνικοί.της ανάδυσης και της κυριαρχίας του γραφειοκρατικού μηχανισμού.Λένιν. από το ίδιο αυτό γεγονός. είναι ψευδής και αληθής ταυτόχρονα. εάν με τη λέξη "σοσιαλισμός" εννοούμε το μαρξισμό. να τον επιβάλουν τελικά. Οταν. να έχουν οποιαδήποτε σχέση με το σοσιαλισμό. σχεδόν διά της βίας στο προλεταριάτο. να τον μπολιάσουν. Ενας νέος τύπος ανθρώπου εμφανίστηκε.

όταν ο φιλόσοφος παύει να είναι φιλόσοφος-πολίτης (Σωκράτης) και βγαίνοντας έξω από την κοινωνία ομιλεί περί αυτής (Πλάτων). έγινε ένα είδος χαριτωμένου εθνικού ελαττώματος με καταγέλαστες μορφές: Κάθε απόφοιτος της Normale (4) ή επί πτυχίω φοιτητής της φιλοσοφίας ξεκινά στη ζωή με την ιδέα ότι μπορεί να έχει τον ιστορικό ρόλο του Βολταίρου ή του Ρουσώ. είτε πράγματι είτε δικαίως. τουλάχιστον στην ηπειρωτική Ευρώπη. μια ιδιαίτερη θέση. συνήθως δε στις γραφειοκρατικές ιεραρχικές δομές. Εάν μιλούμε γι' αυτούς. σ' αυτή τη διφορούμενη. που συντίθεται από δύο αντινομικούς όρους.ιαφωτισμού αλλά και μετέπειτα (Μαρξ). είναι φανερό ότι το πρόβλημα της κοινωνίας και της ιστορίας -.ύση και το απόγειο στο οποίο έφτασε κατά τον αιώνα του . Η σύγχυση δημιουργείται διότι υπάρχει μια άλλη κατηγορία ανθρώπων. Στη Γαλλία. παρά κάποιες προσπάθειές του να απαλλαγεί απ' αυτήν. αντιθετική σχέση. μια λειτουργία.ένα λειτούργημα "καθολικό". που ασχολείται.και της πολιτικής -. να μπορούν να επιχειρούν την εξαγωγή των κύριων κατευθύνσεων και τάσεων.com 79 . Οπως και να 'ναι. Το γεγονός ότι κάποιος είναι ειδικός στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές ή στον τάδε κλάδο της βιολογίας. που είναι εξ άλλου το προνομιακό αντικείμενό τους. οφείλουμε να κατανοήσουμε την περίεργη. Τα τελευταία τριανταπέντε χρόνια προσφέρουν ένα κατάλογο παραδειγμάτων που προκαλούν θυμηδία. η παράδοση αυτή αρχίζει από την αρχαιότητα. μια αποστολή. Και μέχρι τώρα. αριθμητικά πολύ περιορισμένη.είτε αυτοί ξεκινούν από μια ειδίκευση είτε όχι. διφορούμενη και αντιφατική σχέση που διατηρούν με την κοινωνική και ιστορική πραγματικότητα. Και απ' αυτό ακριβώς το γεγονός παύουν να έχουν. Αυτή η απόσταση τους επιτρέπει να μην πνίγονται μέσα στα πράγματα. της αλγεβρικής τοπολογίας ή της ιστορίας των Ινκα δεν σημαίνει πως έχει κάτι το ιδιαίτερο να πει πάνω στην κοινωνία. Βεβαίως. Είναι γνωστό το πώς την ξαναδέχτηκε η . με τις "γενικές ιδέες" και λόγω αυτού διεκδικούν ή μπορούν να διεκδικήσουν ένα άλλο λειτούργημα -. υπάρχει πολλαπλασιασμός των διανοούμενων. Αλλά σαν άτομα που συμμετέχουν σ' αυτή την παραγωγή και χρησιμοποίηση οι διανοούμενοι έχουν πολύ περιορισμένη ιδιαιτερότητα. Ο διανοούμενος που ασχολείται με γενικές ιδέες ωθείται απ' όλη την παράδοσή του και από όλη τη μαθητεία του να δώσει προνομιούχα θέση στη δική Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.τι συμβαίνει πραγματικά.χρησιμοποίηση "γνώσεων" έχει πάρει μια τεράστια θέση. Αλλά ταυτόχρονα τους καθιστά λίγο πολύ ξένους προς ό. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία εντάσσονται στις υπάρχουσες δομές εργασίας και αμοιβής. Το κύριο χαρακτηριστικό αυτής της σχέσης είναι βεβαίως η απόσταση που έχουν αναγκαστικά από την πραγματική κίνηση της κοινωνίας. ενδεχομένως ξεκινώντας από μια ειδίκευση.δεν είναι δυνατό να επιμεριστεί σε ένα κατάλογο ειδικών και κατά συνέπεια να γίνει αντικείμενο απασχόλησης και εργασίας μερικών -. Πρόκειται για μια μακρόβια παράδοση. ο ένας από τους όρους είναι υπερφορτισμένος σε συνάρτηση με όλη τη "θεωρητιστική" κληρονομιά που αρχίζει με τον Πλάτωνα και διαβιβάζεται διά μέσου των αιώνων και την οποία ο ίδιος ο Μαρξ κληρονόμησε.

όπως τη διατύπωσα στο βιβλίο μου "Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας". σε τι οφείλεται το γεγονός ότι υπάρχει μια κοινωνία και όχι Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.: Είχατε πει στο Esprit το Φεβρουάριο του 1977 ότι δεν είναι δυνατό να υπάρξει μια αυστηρή γνώση της κοινωνίας. Υπάρχει μια σειρά επιμέρους και "ανακριβών" γνώσεων (με την έννοια της αντίθεσης στις "ακριβείς"). αλλά για τα στοματικά θα σας συστήσω στο Χ συνάδελφό μου". Σκέφτεται πώς μπορεί να βρει την αλήθεια πάνω στην κοινωνία και την ιστορία μέσα στο Λόγο ή μέσα στη θεωρία και όχι στην πραγματική κίνηση της ίδιας της ιστορίας και στη ζωντανή δραστηριότητα των ανθρώπων. με ποιο τρόπο.com 80 . Μένει το θέμα του να σκεφτούμε το παρόν. Ε. Το ίδιο. Συγκαλύπτει εκ των προτέρων το χαρακτήρα δημιουργίας που έχει η κίνηση της ιστορίας.Τ. Η πρέπει να αποδεχτούμε τη σκέψη μέσα στην κρίση.: Ας αποφύγουμε τις παρεξηγήσεις. Το ότι δεν υπάρχει καμιά αυστηρή γνώση της κοινωνίας δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει καμιά γνώση της κοινωνίας. Αλλά όταν σκεφτόμαστε την κοινωνία (δεν ομιλώ πια για γνώση. Αλλά δεν νομίζω πως υπάρχει εδώ απόλυτο αδιέξοδο. Είναι δυνατό να σκεφτούμε αυτές τις κρίσεις κατά τρόπο μη-σφαιρικό. αλλά παρ' όλα αυτά ικανοποιητικό.ιότι μπορεί επίσης να συμμετέχει σ' αυτή την κίνηση υπό τον όρο να καταλαβαίνει τι σημαίνει αυτή η συμμετοχή: Να δρα δηλαδή σαν πολίτης και όχι να εγγράφεται σ' ένα κόμμα για να ακολουθεί ευπειθώς τη γραμμή του ή να δίνει υπογραφές. Από τότε παριστάμεθα μάρτυρες σε μια εκατόμβη των σφαιρικών γνώσεων (μαρξισμός. Η εγκατάλειψη της αυταπάτης του "συστήματος" δεν σημαίνει παραίτηση να σκεφτούμε το ον ή τη γνώση. Η πρωταρχική ερώτηση της σκέψης για την κοινωνική συγκρότηση. ψυχανάλυση. Κ. Και στην περίπτωση αυτή. Από την άλλη πλευρά. συμβαίνει με την κοινωνία και την ιστορία: Μια πραγματική ολότητα είναι παρούσα ήδη αφ' εαυτής και αυτή είναι ο στόχος. λοιπόν. η ιδέα ενός "καταμερισμού της εργασίας" είναι φανερά παράλογη. Φαντάζεται κανείς ένα ψυχαναλυτή που να λέει στον ασθενή του "θα μου μιλήσετε για τα προβλήματά σας τα σχετικά με τον πρωκτό. Μια φιλοσοφική σκέψη είναι μια σκέψη η οποία υποχρεωτικά στοχεύει το όλον στο αντικείμενό της. φιλοσοφία της επιθυμίας). Είμαστε σύμφωνοι στην καταδίκη της ιδέας μιας σφαιρικής γνώσης με την έννοια της ολικής ή απόλυτης γνώσης.του θεωρητική διεργασία. Η κατάσταση δεν είναι διαφορετική στη φιλοσοφία. . αυτή η κίνησησκέψη στοχεύει αφ' εαυτής στο όλον της κοινωνίας. Φαντάζεται κανείς φιλοσόφους που να αποφασίζουν "εσύ θα σκεφτείς αυτή την άποψη του όντος και εγώ την άλλη". που δεν είναι καθόλου αμελητέες σε σχέση με τη βοήθεια που μπορούν να προσφέρουν στην προσπάθειά μας να διαυγάσουμε τον κοινωνικοιστορικό κόσμο. πράγμα που επιβεβαιώνει τον ισχυρισμό σας. ότι μπορούμε να λέμε οτιδήποτε. Αλλος κίνδυνος παρεξηγήσεων: Χρησιμοποιείτε τον όρο "σφαιρικό". είναι: Τι συνέχει μια κοινωνία. αλλά για σκέψη). Ετσι μπορεί να είναι ιδιαίτερα επικίνδυνος για τον εαυτό του και για τους άλλους.Κ. φανερά με μια κριτική ή υποτιμητική διάθεση. ότι όλα αξίζουν το ίδιο. για παράδειγμα. Αυτό το παρόν είναι συνυφασμένο με κρίσεις.

Τ. Τι συμβαίνει σήμερα με τις επαναστάσεις.: Και η γαλλική κοινωνία. Εάν τοποθετηθούμε σ' αυτό το επίπεδο και όχι στο επίπεδο. Αναφέρεται πάντοτε σαν παράδειγμα ο αγώνας των γυναικών. όχι σε μια θεωρητική αλλά σε μια πολιτική προοπτική. αυτά τα πεδία συγκρούσεων δεν αντιστοιχούν άραγε σε αδυναμίες του κοινωνικού συστήματος επιδεχόμενες ρύθμιση ή ακόμα και εξάλειψη μακροπρόθεσμα.: Θα άρχιζα από μια πιο γενική παρατήρηση. από τη μοίρα του μαρξισμού. αποδείξτε μου πως μια επανάσταση δεν θα εκφυλιστεί ποτέ ή πως το υπάρχον καθεστώς δεν θα οικειοποιηθεί ποτέ το τάδε κίνημα. Σημαίνει πως πιστεύουμε ότι είναι δυνατό να υπάρξουν μέτρα πάνω στο χαρτί ικανά. ανεξάρτητα από την πραγματική δραστηριότητα των ανδρών και των γυναικών μέσα στην κοινωνία. Το όλον σαν στόχος.αν έχει κάποια αξία -. Ασφαλώς οφείλουμε να σκεφτούμε την κρίση της κοινωνίας και ασφαλώς η σκέψη μας δεν είναι εξωτερική σε σχέση μ' αυτή την κοινωνία. των ευρωπαϊκών εκλογών. Αυτή η σκέψη δεν μπορεί παρά να βρίσκεται η ίδια σε κρίση. Οι σημασίες αυτών των εξεγέρσεων είναι ομόλογες και παρέπεμπαν σ' αυτό το πρόταγμα. είναι αναπόφευκτο. Αλλά αυτοί οι χώροι έντασης.σ' αυτό τον κοινωνικο-ιστορικό κόσμο.Κ. Οι άνθρωποι τρέφουν την αυταπάτη ότι μπορούν να βγουν απ' αυτή και την εκφράζουν με το εξής αίτημα: Κατασκευάστε μου ένα θεσμικό σύστημα που να εγγυάται ότι τα πράγματα δεν θα πάρουν ποτέ άσχημη τροπή. όντας ριζωμένη -. Και όταν ακόμα υπάρχει διασκορπισμός και διάλυση.είναι πως η ιστορία αποτελεί πεδίο κινδύνου και τραγωδίας. Ε. από την εξέλιξη του εργατικού κινήματος -. Σ' εμάς έγκειται να την κάνουμε κάτι. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. της θεσμίζουσας και της θεσμισμένης κοινωνίας. είναι συστατικό της σκέψης.com 81 . Κ. Πρέπει να καταστραφεί αυτός ακριβώς ο χώρος πάνω στον οποίο υπάρχει αυτή η αντίθεση. ο κοινωνικός πειραματισμός.που είναι εξ άλλου ένα διόλου πρωτότυπο μάθημα -. Πρέπει να ξεπεράσουμε την αντίθεση ανάμεσα στην αυταπάτη μιας σφαιρικής γνώσης της κοινωνίας και στην αυταπάτη ότι θα μπορούσαμε να καταφύγουμε σε μια σειρά ειδικευμένων και τμηματικών ειδικοτήτων. Η διατύπωση όμως αυτού του αιτήματος σημαίνει πως παραμένουμε στο χώρο του πιο απόλυτου φενακισμού. υπάρχει ένα επαναστατικό πρόταγμα δύο αιώνων. Το κύριο μάθημα που μπορούμε να βγάλουμε από την εμπειρία του περασμένου αιώνα. της σχέσης της μιας προς την άλλη και της συγκεκριμενοποίησης όλων αυτών στην υπάρχουσα φάση. οι αντιπυρηνικοί αγώνες. οι μετανάστες. να εξασφαλίσουν ένα ειρηνικό μέλλον ή την ελευθερία και τη δικαιοσύνη. Σύμφωνα με την άποψή σας. Αυτή ακριβώς μας απασχολεί.διασκορπισμός και διάλυση. πρόκειται και πάλι για κοινωνικό διασκορπισμό και κοινωνική διάλυση και όχι για το διασκορπισμό των μορίων ενός αερίου. είμαστε υποχρεωμένοι να θέσουμε στους εαυτούς μας το ερώτημα της θέσμισης. όταν σκεφτόμαστε την κοινωνία. για παράδειγμα. Και παραμένει όταν σκεφτόμαστε την κοινωνία. Το πολιτικό πρόβλημα είναι το πρόβλημα της ολικής θέσμισης της κοινωνίας. Να σκεφτούμε την κρίση ή να σκεφτούμε μέσα στην κρίση.

Και το πολύ σημαντικό γεγονός είναι ότι δεν είναι ενοποιημένα και τούτο δεν είναι Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.εν μπορούμε όμως να σταθούμε σ' αυτή τη διατύπωση.com 82 . Οχι μόνο δεν υπάρχουν παρόμοια κινήματα. αλλά συμβαίνει κάτι πολύ σημαντικότερο. παρά την ιδιαίτερη σύγχυσή τους. το κίνημα των νέων. Καθώς οι σχέσεις των φύλων είναι πυρηνικές σε κάθε οικογένεια. Βεβαίως. Αυτή η θέση. αλλά για όσο διάστημα το σύστημα δεν έχει καταργηθεί να συμμετέχει σε κάποιο βαθμό στη συνέχιση της λειτουργίας αυτού του συστήματος. αυτό που κάνουν μένει αναγκαστικά ενταγμένο στο σύστημα για όλο το διάστημα που υπάρχει το σύστημα -. να κάνουν. συνεχίζει συχνά να δεσπόζει στο πνεύμα των ανθρώπων είτε θετικά (έτσι μερικές φεμινίστριες μοιάζουν να λένε πως υπάρχει στο κίνημα των γυναικών ένας ασφετέριστος και αδιάφθορος ριζοσπαστισμός) είτε αρνητικά όταν μερικοί λένε "για να πιστέψουμε σ' αυτό το κίνημα. Ευρισκόμενος εν 9 αμύνει ο καπιταλισμός κατόρθωσε να λειτουργήσει όχι παρά τους εργατικούς αγώνες. θα πρέπει να μας αποδείξουν πως από τη φύση του δεν είναι δυνατό να το οικειοποιηθούν άλλοι". Μπόρεσα να το αποδείξω από καιρό με το παράδειγμα των εργατικών αγώνων(5). . ιεραρχία κλπ.μέσα στην ιστορία ένα παράγοντα που θα ήταν θετικός και μόνο θετικός -. Αμφισβητούν τις κεντρικές φαντασιακές σημασίες της θεσμισμένης κοινωνίας και ταυτόχρονα δημιουργούν κάτι. αρνητικός και μόνο αρνητικός. καθώς και σ' αυτή την ίδια την ιδέα της κυριαρχίας. Κάθε επιμέρους κίνημα όχι μόνο μπορεί να γίνει κτήμα του συστήματος.Είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα όταν αναζητούμε -. στη μαρξιστική διαλεκτική. αλλά σε μια κοινωνία θεμελιωμένη πάνω στην εργασία βιομηχανικών σκλάβων. αλλά χάρη σ' αυτούς. νέοι και γυναίκες (και κατά συνέπεια.με άλλα λόγια. άνδρες και γονείς) είναι υποχρεωμένοι να συνεχίσουν να ζουν.πρόκειται δηλαδή για μια ταυτολογία. Εκφράζει την πάλη των ατόμων γυναικείου φύλου για την αυτονομία τους.) Αλλά την ίδια στιγμή το σύστημα υποσκάπτεται στα βασικά σημεία που το υποβαστάζουν: Στις συγκεκριμένες μορφές κυριαρχίας. (Η φαρμακοβιομηχανία πραγματοποιεί κέρδη από τα αντισυλληπτικά -.τι αφορά την αλλαγή των σχέσεων μεταξύ γενεών.και λοιπόν. που αποδόθηκε από τον Μαρξ στο προλεταριάτο. Μπορούμε να πούμε το ίδιο για το κίνημα των γυναικών. Το ίδιο ισχύει και σε ό. δηλαδή μη αξιοποιήσιμος ούτε θετικοποιήσιμος από θεσπισμένο σύστημα. Χωρίς αυτούς τους αγώνες δεν θα ζούσαμε στην κοινωνία που ζούμε. Επανέρχομαι τώρα στην πρώτη πτυχή της ερώτησής σας: Αυτά τα κινήματα είναι δυνατό να ενοποιηθούν. να δημιουργούν κάτι. άρα να ζουν διαφορετικά. Το κίνημα των γυναικών τείνει να καταργήσει την ιδέα της ιεραρχικής σχέσης ανάμεσα στα φύλα. το κίνημα αυτό επηρεάζει όλη την κοινωνική ζωή και οι επιπτώσεις του παραμένουν ανυπολόγιστες. Και οι αγώνες αυτοί έθεσαν υπό αμφισβήτηση κάποιες κεντρικές φαντασιακές σημασίες του καπιταλισμού: Ιδιοκτησία. το οικολογικό κίνημα. να ψάχνουν. Είναι προφανές στο αφηρημένο επίπεδο ότι πρέπει να ενοποιηθούν. Και ταυτόχρονα.πρόκειται για μαρξιστική αυταπάτη -.

Κ. που δεν είναι πια αλληλέγγυα. Τους ζητάει να δουν ξεκάθαρα ότι οι θέσεις τους θέτουν υπό αμφισβήτηση. ότι κάθε ριζική αλλαγή είναι στο εξής αδιανόητη.. που άρχισε ίσως το 12ο αιώνα. Α παρούσα αδυναμία ενοποίησης αυτών των διαφόρων κινημάτων εκφράζει ένα πρόβλημα απείρως γενικότερο και σοβαρότερο: Το πρόβλημα της πολιτικής δράσης και οργάνωσης στη σύγχρονη κοινωνία.Μ.. δεν είναι συνυφασμένα. Γνωρίζω οικολόγους που δεν σβήνουν το φως όταν βγαίνουν από ένα δωμάτιο. Η συνεχώς αυξανόμενη σπατάλη ενέργειας και των υπόλοιπων είναι οργανικά ενσωματωμένη στο σύγχρονο καπιταλισμό.εν ζητάει κανείς από τους οικολόγους να συσταθούν σε κόμμα. Εάν το κίνημα των γυναικών ή το οικολογικό κίνημα ανθίστανται τόσο πολύ σε ό. το γενικό πρόβλημα εμφανίζεται αμέσως: Η πρέπει ταυτόχρονα να πει κανείς ότι είναι εναντίον του ηλεκτρισμού ή πρέπει να προτάξει μια άλλη ενεργειακή πολιτική και τότε θέτει σε αμφισβήτηση ολόκληρη την οικονομία και ολόκληρο τον πολιτισμό. στην οικονομία του. Κ. ακόμα κι αν πρόκειται για ένα πυρηνικό σταθμό.. πως μπαίνουμε σε δεν ξέρω ποιο νέο Μεσαίωνα. για το ότι η μόνη τους ενασχόληση είναι η διείσδυση στον κρατικό μηχανισμό ή η κατάκτησή του. αλλά και για τις πρακτικές τους. σε μια κλειστή κοινωνία που τελματώνεται ή που δεν γνωρίζει τίποτα άλλο από το να ξεσχίζεται Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.: Εχετε γράψει ότι η σύγχρονη κοινωνία είναι η κοινωνία της αύξουσας ιδιωτικοποίησης (privatisation) των ατόμων.εν τέλει. τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι στη σύγχρονη κοινωνία υπάρχει η εμπειρία του εκφυλισμού των πολιτικών οργανώσεων. Εξ άλλου. βρίσκεται στο τέλος της.: Το να πούμε ότι μια άτονη κοινωνία αντικατέστησε μια γόνιμη κοινωνία. το σύνολο του σύγχρονου πολιτισμού και πως αυτό που τόσο επιθυμούν δεν είναι δυνατό να επιτευχθεί χωρίς τη ριζική μεταβολή της κοινωνίας. Το βλέπουν ή όχι. θα σήμαινε πως μια ολόκληρη φάση της ιστορίας. και πολύ σωστά. ζωντανή κοινωνία σε μια άτονη κοινωνία. Κ.τι θα αποκαλούσαν πιθανώς "πολιτικοποίηση". η ιδέα αυτή φαίνεται κωμική) είτε οι βίαιες συγκρούσεις και αποσυνθέσεις και ο οποίος στερείται ιστορικής παραγωγικότητας -. Ε. έχει καλώς. ακόμα και στον ίδιο τον ψυχισμό των ατόμων.. που τον χαρακτηρίζει είτε η ιστορική ηρεμία (όταν βλέπουμε τα γεγονότα.Τ.τυχαίο. μια ιστορία που πάει πολύ μακριά. Αλλά πολύ συχνά έχει κανείς την εντύπωση πως δεν το βλέπουν. για τη γραφειοκρατικοποίησή τους. Γκιγιώμ Μαλωρί: Μπορούμε να το δούμε σε ό.τι συμβαίνει στη γαλλική άκρα αριστερά ή στους οικολόγους που διστάζουν να συνταχθούν με ένα κόμμα.: Η γαλλική κοινωνία δεν έχει αλλάξει πολύ βαθιά για να είναι ακόμα δυνατή μια γενική ανατροπή.com 83 .Κ. για το γεγονός ότι οι "πολιτικές" οργανώσεις δεν έχουν τίποτα το κοινό πλέον με την πραγματική πολιτική. Ιδιωτικοποίηση και πέρασμα από μια γόνιμη.: . Εάν το βλέπουν και λένε "για την ώρα το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι ο αγώνας ενάντια στην κατασκευή του τάδε πυρηνικού σταθμού". αλλά εξατομικευμένα. Γ. .εν πρόκειται μόνο για τον οργανωτικό τους εκφυλισμό.

Και τα ίδια τα άτομα. Από την άλλη πλευρά. οι περισσότεροι μεγάλοι πολιτισμοί.χωρίς να δημιουργεί τίποτα.Κ.εν πρόκειται για προφητείες. αυτή είναι η σημασία που έδινα πάντα στον όρο "βαρβαρότητα" στην έκφραση "Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα"). Τούτο φαίνεται ότι καθιστά όλότελα τυχαία την προσφυγή μας στο κριτικό δυναμικό. Την ευνοεί. την υποστηρίζει. Κ. παρά τις μεγάλες δονήσεις που υπέστη το καθεστώς. βιάζουν την ιστορία ξεκινώντας από ένα συμφιλιωτικό μύθο των αντιθέσεων. Και η δεκαετία του '70. Στην πραγματικότητα. Ο καπιταλισμός είναι ένας καθεστώς που αποκόπτει δυνάμει κάθε σχέση της θέσμισης με μια εξω-κοινωνική αρχή. Αρχικά πρέπει να δούμε τον βαθιά αντινομικό χαρακτήρα της διαδικασίας. . Πρόκειται για ένα προσωρινό corpus που η κοινωνία μπορεί να ξανακαθορίζει και να μεταβάλλει πάντα κατά την κρίση της. Αρκετοί "μαρξιστές" εκείνης της εποχής και έκτοτε δεν είδαν σ' αυτήν παρά μόνο την ιδέα της ιδιωτικοποίησης και έσπευσαν να δηλώσουν πως εκποιούσα τις επαναστατικές θέσεις και ότι η ανάλυσή μου είχε ανασκευαστεί από τα γεγονότα της δεκαετίας του '60.com 84 .ιατύπωσα για πρώτη φορά αυτή την ανάλυση πάνω στην ιδιωτικοποίηση και στην αντινομία. την ενισχύει. Η μόνη αρχή που επικαλείται είναι ο Λόγος.: Η απομυθοποίηση της θέσμισης έχει πραγματωθεί από τον καπιταλισμό ήδη από τον 19ο αιώνα. αυτά τα γεγονότα επιβεβαίωναν τις αναλύσεις μου τόσο με το "μη κλασικού" τύπου περιεχόμενό τους (και τους πρωταγωνιστές τους) όσο και από το ότι προσέκρουσαν ακριβώς πάνω στο σφαιρικό πολιτικό πρόβλημα. Απ' αυτή την άποψη υπάρχει μια σημαντική αμφισημία των επαναστάσεων του 18ου και 19ου αιώνα: Ο κοινωνικός νόμος τίθεται σαν έργο της Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Αλλά σε καμιά περίπτωση δεν σκέφτομαι πως ζούμε σε μια κοινωνία όπου δεν συμβαίνει τίποτα πια. "συλλογικοποιούνται" εκ νέου.Μ. στο μέτρο που δεν βλέπουν μια συλλογική δραστηριότητα που να τους προσφέρει μια διέξοδο ή που απλώς να συντηρεί ένα νόημα. αποσύρονται στην "ιδιωτική" σφαίρα. Το παρόν καθεστώς ωθεί τα άτομα προς την ιδιωτικοποίηση. Οι λαοί φαίνεται να γίνονται πραγματικές και αποτελεσματικές δυνάμεις όταν σκιαγραφείται μια εσχατολογική προοπτική. κάθε φορά που επιθυμούν να αγωνιστούν. προσωρινό και εύθραυστο. στον οποίο προσδίδει ένα σαφώς ειδικό περιεχόμενο. όπως και οι μεγάλες εξεγέρσεις. Μπορούμε να θεμελιώσουμε μια σχέση με το θεσμό αποκλειστικά πάνω στο Λόγο. Αλλά επίσης το ίδιο ακριβώς σύστημα πέρα από κάποιο όριο δεν μπορεί να ανεχτεί αυτή την ιδιωτικοποίηση διότι η πλήρης κονιορτοποίηση της κοινωνίας θα κατέληγε στην κατάρρευσή της. Τα ίδια τα άτομα. Είναι δυνατό να κινητοποιήσουμε τους ανθρώπους με ένα θεσμισμένο φαντασιακό. . υπήρξε εκ νέου περίοδος αναδίπλωσης των ανθρώπων στην "ιδιωτική" τους σφαίρα. για την οποία μόλις μιλήσαμε. Ετσι το βλέπουμε να επιδίδεται περιοδικά σε προσπάθειες εκ νέου προσέλκυσης των ανθρώπων σε συλλογικές και κοινωνικές δραστηριότητες.: Καθορίζετε την αυτό-θέσμιση που μένει να πραγματωθεί στο μέλλον σαν απομυθοποιημένη. Γ. δεν μπορούμε να κρίνουμε θέματα αυτής της τάξης σε μια βραχυπρόθεσμη προοπτική. (Παρενθετικά. το 1959(6). Φυσικά.

όταν μπορούσε να υπάρχει η θρησκεία. Εργα ανθρώπινα -. Τι αθλιότητα! Οταν υπήρχε. Ο νόμος. Αυταπάτη που είναι μια ακόμα από τις μάσκες και τις μορφές της ετερονομίας: Ο νόμος υπαγορεύεται είτε από το θεό είτε από τη φύση είτε από τους "νόμους της ιστορίας" -. Σε κανονικούς καιρούς αρπαζόμαστε με όλη μας τη δύναμη από το χείλος του πηγαδιού και εκεί περνάμε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μας. Η ιδέα πως υπάρχει μια πηγή και μια εηω-κοινωνική θεμελίωση του νόμου είναι αυταπάτη. διόλου δεν συνεπάγεται έναν "εύθραυστο" χαρακτήρα του θεσμού ή των σημασιών που αυτός ενσαρκώνει. ήταν μια άλλη υπόθεση.εν υπήρξα ποτέ θρήσκος. Το ότι αναγνωρίζω την Τέχνη της φούγκας ή τις Ελεγείες του Ντουίνου σαν έργα ανθρώπινα. . Κάθε κοινωνία είναι αυτοθεσμισμένη.εν έχω ανάγκη από ομοιώματα και η μετριοφροσύνη μου με οδηγεί στη σκέψη πως αυτό που μπορώ εγώ από την άποψη αυτή. αλλά ακόμα και σήμερα δεν μπορώ να ακούσω τα Κατά Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Αλλά το Συμπόσιο. το Ρέκβιεμ και ο Πύργος έρχονται απ' αυτό το "απύθμενο" και μας αναγκάζουν να το δούμε. δεν θα ήταν άνθρωπος. Το θέμα είναι τι εννοούμε μ' αυτό. Οι ίδιοι οι μύθοι.com 85 . Πραγματευτάδες θέλουν να πλασάρουν τη βαθιά φιλοσοφία ένός ελευθεριάζοντος διευθυντού της Ασφάλειας: "Εγώ το ξέρω ότι ο ουρανός είναι άδειος. Ξέρετε πως αυτό ήταν ήδη η ιδέα του Πλάτωνος: Το "θείον ψεύδος". Αυτό παραμένει επίσης τελικά και η αυταπάτη του Μαρξ.εν έχω ανάγκη από ένα ιδιαίτερο μύθο για να αναγνωρίσω αυτό το γεγονός. Ο άνθρωπος είναι "απλώς ανθρώπινος". Αυτό που αποκαλώ ρητή αυτό-θέσμιση. Υποθέτω ότι αυτές οι εμπορικές δραστηριότητες πρέπει να προκαλούν τη ναυτία όσων μένουν πραγματικά πιστοί. όπως και οι θρησκείες. αλλά μέχρι τώρα κατοχύρωνε τη θέσμισή της ορίζοντας μια εξω-κοινωνική πηγή της ίδιας της της υπόστασης και της θέσμισής της. το ψεύδος μένει ψεύδος και ο χαρακτηρισμός "θείον" δεν αλλάζει τίποτα. το μπορούν όλοι. έχουν ταυτόχρονα σχέση μ' αυτό το "απύθμενο" και στοχεύουν στην κάλυψή του. Εάν ήταν έτσι. αλλά οι άνθρωποι πρέπει να πιστεύουν πως κατοικείται. Από τη στιγμή που γίνεται λόγος για "θείον ψεύδος". . Του δίνουν μια καθορισμένη και συγκεκριμένη μορφή που ταυτόχρονα αναγνωρίζει το "απύθμενο" και στην πραγματικότητα τείνει να το καλύψει παγιώνοντάς το. Το βλέπουμε σήμερα με τις γελοίες χειρονομίες αυτών που θέλουν να κατασκευάσουν επί παραγγελία μια αναγέννηση της θρησκευτικότητας για υποτειθέμενους "πολιτικούς" λόγους.απλώς ανθρώπινα.υπαγορεύεται όμως πάντοτε. Ο καθένας από μας είναι ένα απύθμενο πηγάδι κι αυτό το "απύθμενο" είναι προφανώς ανοιχτό στο απύθμενο του κόσμου. δεν θα ήταν τίποτα. ο θεσμός. κοινωνικο-ιστορικές δημιουργίες. δεν με υποχρεώνει να τις αναγνωρίσω και ως "εύθραυστες". . Αλλά το θέμα είναι απλό. δηλαδή την αναγνώριση εκ μέρους της κοινωνίας ότι η θέσμιση είναι έργο της. διαφορετικά δεν θα υπακούουν στο νόμο". Πίσω από τις ερωτήσεις σας υπάρχει η ιδέα πως μόνο ένας μύθος θα μπορούσε να θεμελιώσει τη συνοχή της κοινωνίας με τους θεσμούς της. Το "ιερό" είναι ένα θεσμισμένο ομοίωμα του "απύθμενου". είναι δημιουργία της κοινωνίας.κοινωνίαςκαι ταυτόχρονα υποτίθεται ότι θεμελιώνεται πάνω σε μια ορθολογική "φύση" ή πάνω σε έναν "ορθό λόγο" φυσικό ή υπεριστορικό.

: Αλλά με εξαίρεση την περίπτωση της Αρχαίας Ελλάδας. Η αναγέννηση όμως του στοιχείου μέσω του οποίου τα Κατά Ματθαίον Πάθη ήρθαν στον κόσμο ξεπερνά τις δυνατότητες του οίκου Grasset και του τραστ Hachette(7). Και υπάρχει η αναγέννηση μιας πολιτικής φιλοσοφίας που είναι διφορούμενη: Από τη μια μεριά είναι. Και ανοίγει ένα δημόσιο χώρο σκέψης. Εάν προβάλλω την περίπτωση της Αρχαίας Ελλάδας. που είναι ταυτόχρονα μια έργω φιλοσοφία και συμβαδίζει με τη γέννηση της φιλοσοφίας. Και επικαλείται ένα λόγο.Κ. η οποία χαρακτηρίζει την κοινότητα και δημιουργικότητα που ο "Επιτάφιος" του Περικλή στον Θουκυδίδη εκφράζει με ένα αξεπέραστο βάθος. είναι γιατί υπήρξε η πρώτη. τόσο ως προς τις θέσεις της πάνω σ' αυτό που είναι όσο και ως προς τη θεμελίωση του κριτηρίου γι' αυτό που πρέπει να είναι. Ταυτόχρονα όμως παραμένει στο σύνολό της κάτω από την κυριαρχία μιας ορθολογιστικής μεταφυσικής. ρήξη που παραμένει παραδειγματική και που ξαναρχίζει στη . Οταν ο δήμος εγκαθιδρύει τη δημοκρατία. δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια φιλοσοφία περί της πολιτικής. είναι αλήθεια πως στην ιστορία οι μύθοι έχουν συχνά θεμελιώσει προσχώρηση της κοινωνίας στους θεσμούς της. όπως ξέρουμε. απ' όσα ξέρω. Γ.ιαφωτισμό στην αρχή και από το σοσιαλιστικό εργατικό κίνημα κατόπιν παρουσιάζει σε σχέση με την Ελλάδα του 6ου και 5ου Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. φιλοσοφεί: Ανοίγει την ερώτηση της αρχής και του θεμελίου του νόμου. μέσα στον οποίο υπάρχουν φιλόσοφοι. Το σημαντικό στην Αρχαία Ελλάδα είναι το πραγματικό κίνημα εγκαθίδρυσης της δημοκρατίας. που αναφέρετε συχνά σαν παράδειγμα.ύση τον 17ο αιώνα με το .com 86 . αλλά σχεδόν πάντοτε.: Είναι αναμφισβήτητο. επαναστατικού κινήματος που πραγματοποιείται από τις επαναστάσεις του 18ου αιώνα και το . όπως και όλες οι "πολιτικές φιλοσοφίες" που θα την ακολουθήσουν. Και όχι μόνο συχνά. το Λόγο (ελάχιστα ενδιαφέρει αν τον ονομάζει σε κάποιες στιγμές φύση ή θεό) σαν τελική και εξω-κοινωνική θεμελίωση του κοινωνικού νόμου. οι οποίοι για μεγάλο χρονικό διάστημα (μέχρι και συμπεριλαμβανομένου του Σωκράτη) παραμένουν πολίτες. Κ. δημοκρατικού. Αυτή η πολιτική φιλοσοφία. Φαντάζομαι ότι πιστοί και μη θα συμφωνήσουμε να προσθέσουμε "ευτυχώς". Με αφετηρία ακριβώς την αποτυχία της δημοκρατίας. βαθύτατα κριτική και απελευθερωτική. Θέτει γενικά ένα "άτομο-ουσία" με πάγιους καθορισμούς και από το άτομο αυτό θέλει να παραγάγει το κοινωνικό. ρήξη αυτής της τάξης των πραγμάτων. κοινωνικό και ιστορικό. Η συνέχιση του ριζικά κριτικού.ιαφωτισμό και την Επανάσταση. Το 18ο αιώνα υπάρχει βεβαίως το κίνημα της κοινότητας που παίρνει φανταστικές διαστάσεις στη Γαλλική Επανάσταση.Ματθαίον Πάθη μένοντας στην κανονική μου κατάσταση. της αθηναϊκής δημοκρατίας. με την αυστηρή έννοια της λέξης. εξωτερική από την πολιτική και τη θεσμίζουσα δραστηριότητα της κοινότητας. ο Πλάτων πρώτος επεξεργάζεται μια "πολιτική φιλοσοφία" που θεμελιώνεται ολόκληρη πάνω στην παραγνώριση και συγκάλυψη της ιστορικής δημιουργικότητας.Μ.

που η θεωρία ισχυρίζεται ότι ανακάλυψε μια για πάντα. Τα "πλέον" είναι καταφανή: Η αμφισβήτηση του θεσμισμένου κοινωνικού φαντασιακού από το εργατικό κίνημα πηγαίνει πολύ πιο μακριά. δεν θα υπάρξει ποτέ "νόμος" που να ρυθμίζει το θέμα της δικαιοσύνης μια για πάντα. επίδραση του μαρξισμού. γυναίκες. αφήνοντάς του στην καλύτερη περίπτωση μια στενή διέξοδο. αυτό-θεσμισμένης. Αυτές οι σημασίες και τα αντίστοιχα οργανωτικά πρότυπα επανεισάγονται στο εργατικό κίνημα μέσω του μαρξισμού. Αλλά ήρθε η στιγμή να μιλήσουμε και "θετικά". Είναι δυνατό να αποκαλέσει κανείς αυτές τις ιδέες "μύθους". αναγνωρίζοντας τη διαρκώς επαναδημιουργούμενη απόσταση μεταξύ των "νόμων" της και του αιτήματος δικαιοσύνης.αιώνα σημαντικά "πλέον" και "μείον".) καθολικεύεται έχοντας σαν στόχο κατ' αρχή όλες τις κοινωνίες και όλους τους λαούς. εργασία κλπ. ελευθερία. κάτω από την αποκλειστική ή κυρίαρχη. . . κάθε είδους μειονότητες -. Μια δίκαιη κοινωνία είναι μια κοινωνία όπου η πραγματική ερώτηση της πραγματικής δικαιοσύνης είναι πάντοτε πραγματικά ανοιχτή. αντίθετα την ανοίγουν.εν κλείνουν την ερώτηση.δηλαδή. για το οποίο μιλούσα πριν λίγο. ώστε να είναι για πάντα δίκαιος.υποβαστάζει το πρόταγμα εγκαθίδρυσης μιας αυτόνομης κοινωνίας. που αυτή η θέσμιση θα ενσαρκώσει.εν υπάρχει. δικαιοσύνη.com 87 . . . κοινωνικό φάντασμα της απεριόριστης επέκτασης της "ορθολογικής" κυριαρχίας. Ο μαρξισμός όμως στο βαθύτερο υπόστρωμά τουδεν κάνει τίποτα άλλο από το να οικειοποιείται και να φέρνει στο όριο τις φαντασιακές κοινωνικές σημασίες που έχουν θεσμισθεί από τον καπιταλισμό: Κεντρικότητα της παραγωγής και της θρησκείας. Οχι. το κίνημα πέφτει. Ας πάρουμε για παράδειγμα την ιδέα της δικαιοσύνης. νέοι. Και πίσω απ' όλα αυτά υπάρχει πάντα η θεωρητικίστικη αυταπάτη: Ολη η ανάλυση και όλη η προοπτική επικαλείται τους "νόμους της ιστορίας".εργάτες. Η προέκταση των απελευθερωτικών κινημάτων που γνωρίζουμε -. Κοινωνική και ατομική αυτονομία -. Αλλά δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τα "μείον": Είναι σπάνιες οι στιγμές που το κίνημα κατορθώνει να ξεφύγει τελείως από την εξουσία της θεσμισμένης κοινωνίας και προπαντός. Αυτό που εκφράζω κατ' αυτό τον τρόπο στο επίπεδο του θεσμού και του τρόπου θέσμισης μπορώ επίσης να το εκφράσω και ως προς τις φαντασιακές κοινωνικές σημασίες. Η αμφισβήτηση των πραγματικών θεσμισμένων συνθηκών της κοινωνικής ύπαρξης (οικονομία. . από μια στιγμή και πέρα. σαν οργανωμένο κίνημα. ισοπεδωτική θρησκεία της "προόδου". Οπως μπορεί να υπάρξει και μια κοινωνία η οποία.εν υπάρχει και δεν θα υπάρξει ποτέ μια κοινωνία που θα είναι δίκαιη μια και για πάντα.εν είναι μορφές και σχήματα καθορισμένα και καθοριστέα άπαξ διά παντός. αυτό-κυβερνώμενης. αυτόοργανωμένης. ξέρει αφ' ενός πως δεν μπορεί να ζήσει χωρίς νόμους αφ' ετέρου ότι αυτοί οι νόμοι είναι δικό της 16 Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. αυτό-διαχειριζόμενης.εν έχουν στόχο την κάλυψη του πηγαδιού. ακόμα και όταν είναι έμμεση. ισότητα. Υπενθυμίζουν επίμονα στην κοινωνία το ανεξάντλητο "απύθμενο" που αποτελεί το βάθος της. Μπορεί να υπάρξει μια κοινωνία που αλλοτριώνεται από το νόμο της άπαξ και αυτός τεθεί.

ένας πίθος των . Λοιπόν.απόλυτα ισοδύναμο με αυτό της ελευθερίας από τη στιγμή που αυτή καθολικοποιείται. Μόλις βγω από τον καθαρά "νομικό" χώρο ενδιαφερόμενος για την πραγματική ισότητα και την πραγματική ελευθερία. Είναι μουσική στο βαθμό που οποιοδήποτε πράγμα μπορεί να είναι μουσική. εάν υπάρχει πραγματική ανισότητα συμμετοχής στην εξουσία.εν συμβαίνει το ίδιο με την ύπαρξή μας. Η ελευθερία. δεν θα είχαμε καμιά αντίληψη αυτής της διάστασης. θα Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. και τους οποίους δεν τίθεται κατ' αρχή θέμα να πλησιάσουμε. Οταν έχουμε κατανοήσει περί τίνος πρόκειται από φιλοσοφική άποψη. όχι μόνο δεν είναι πολιτική. Υπάρχει άραγε ποτέ "ολοκληρωμένη αλήθεια". Υπάρχει μια ριζική και πραγματική διαφορά ανάμεσα στο Αθηναίο πολίτη και τον υπήκοο ενός Ασιάτη μονάρχη.αναΐδων. είναι δικό μας δημιούργημα. "εξωτερικές" από την ιστορία. . πολιτικοί πολικοί αστέρες που καθοδηγούν τη ναυσιπλοΐα μας. διότι είναι κοινωνικοιστορικά δημιουργήματα.δημιούργημα και συνεπώς μπορεί συνεχώς να τους αναθεωρεί.com 88 . Μπορούμε να πούμε το ίδιο για το αίτημα της ισότητας -. Παραλληλισμός: Η "Τέχνη της φούγκας" του Μπαχ δεν είναι μια εμπειρική και ατελής προσέγγιση της "ιδέας της μουσικής". Μπορούν να υλοποιηθούν πραγματικά στην ιστορία -έχουν ήδη πραγματωθεί. ειρήσθω εν παρόδω. όπως είναι και η αναγνώριση της απόστασης ανάμεσα στην απαίτηση και σ' αυτό που είμαστε. Οχι. δηλαδή του πλατωνισμού γιατί στην πραγματικότητα δεν υπήρξε ποτέ καμιά άλλη. όσο σημαντικός και αν είναι. η ισότητα και η διακιοσύνη δεν είναι καντιανές ιδέες και συνπώς κατ' αρχήν απραγματοποίητες. είμαι υποχρεωμένος να διαπιστώσω ότι οι ίδιοι οι νόμοι εξαρτώνται από από ολόκληρη τη θέσμιση της κοινωνίας. Μήπως η αθλιότητα της δυτικής δημοκρατίας καταργεί τη διαφορά ανάμεσα στην πραγματική κατάσταση ενός Γάλλου ή Αγγλου ή Αμερικανού και την πραγματική κατάσταση ενός Κινέζου υπό τον κομμουνιστικό ολοκληρωτισμό. την ατομική ή τη συλλογική. αλλά κινδυνεύει εάν περιοριστεί σ' αυτά να γίνει μια σισσύφεια εργασία. η ισότητα και η δικαιοσύνη δεν είναι μύθοι ούτε και "καντιανές ιδέες". Γιατί άραγε η ελευθερία. Και η μουσική είναι ένα κοινωνικο-ιστορικό δημιούργημα. ένας ιστός της Πηνελόπης(8). Πρόκειται για ένα προσεγγιστικό παραλληλισμό ασφαλώς: Η τέχνη πραγματώνει πράγματι μέσα στο αριστούργημα το έργο από το οποίο δεν λείπει τίποτα και το οποίο κατά κάποιο τρόπο στηρίζεται πάνω στον εαυτό του. η απάντηση είναι προφανής και άμεση: Αυτές οι ιδέες δεν μπορούν να είναι "αλλού". Το να πούμε ότι δεν πραγματοποιήθηκαν "ολοκληρωμένα" και πως ποτέ δεν θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν δείχνει απλώς ότι δεν γίνεται κατανοητό το πώς τίθεται η ερώτηση και τούτο διότι παραμένουμε πάντοτε αιχμάλωτοι της κληρονομημένης φιλοσοφίας και οντολογίας. Γι' αυτό το λόγο. μήπως αυτό καταργεί τη διάκριση ανάμεσα στο αληθές και το ψευδές. δηλαδή η απαίτηση αλήθειας ή δικαιοσύνης. Πώς είναι δυνατό να είμαστε ελεύθεροι. Μήπως αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει ποτέ πραγματική αλήθεια στην ιστορία. ο "αγώνας για τα ανθρώπινα δικαιώματα". Αλλά ο παραλληλισμός είναι έγκυρος και το ουσιώδες.

την οποία εμείς οι ίδιοι φέραμε στον κόσμο. της ισότητας και της δικαιοσύνης -. Είμαστε υπέρ των εργατών στις φάμπρικες και ενάντια στο μπολσεβίκικο κόμμα. της ισότητας. παρά τα φαινόμενα. μπορούν άραγε οι άνδρες και οι γυναίκες να παθιαστούν από τις ιδέες της ελευθερίας. Αυτή το νόημα δεν υπάρχει παρά μόνο για μας που ερχόμαστε μετά από την πρώτη δημιουργία αυτής της απαίτησης και θέλουμε να την υψώσουμε σε ένα άλλο επίπεδο.ιαλέγουμε το δήμο και όχι τους τυράννους ή τους ολίγους. Ρωτάμε την παράδοση και αφηνόμαστε στις ερωτήσεις που αυτή μας υποβάλλει. ένα πρόβλημα τελείως επιλυμένο σήμερα. έτσι δεν θα μπορέσετε να "αποδείξετε" σε ένα ναζί ή σ' ένα σταλινικό το έξοχον της ελευθερίας.com 89 . Ερώτηση σημαντική και βαθιά.της αυτονομίας.εν υπάρχει παρά μόνο στη δική μας παράδοση -. .εν μπορούμε να "συναγάγουμε" το σοσιαλισμό από την απαίτηση της αλήθειας -. Από εδώ πηγάζει ολόκληρο το πρόβλημα της σχέσης μας με την παράδοση.(10)Τελικά. δημιουργούνται μαζί και έχουν νόημα τελικά μόνο όταν βρίσκονται μαζί.ή από την "κατάσταση ιδεώδους επικοινωνίας"(9)-όχι μόνο διότι αυτοί που καταπολεμούν την ελευθερία και την ισότητα αδιαφορούν τελείως για την αλήθεια ή για την "κατάσταση ιδεώδους επικοινωνίας". Και το σημαντικότερο: Προϋποτίθεται όχι μόνο η ιδέα της αλήθειας. Ούτε μπορεί επίσης να τεθεί ζήτημα λογικής θεμελίωσης αυτών των ιδεών και τούτο για τον ίδιο σχεδόν λόγο που δεν μπορεί να τεθεί ζήτημα λογικής θεμελίωσης της ιδέας της αλήθειας: Είναι κάτι που προϋποτίθεται σε κάθε προσπάθεια θεμελίωσής της. αλλά είναι στέρεος και τελείως διαφορετικός απ' αυτόν που υποθέτουν οι καντιανο-μαρξιστές που εμφανίζονται τελευταία. ένα ψεύστη. Κ. πάνε δυο χρόνια. Κίνας. της δικαιοσύνης. αλλά δεν διαλέγουμε μόνο.είμαστε σαν ένα σφουγγάρι. αυτές τις μήτρες σημασιών ταυτόχρονα με τις αντίθετές τους. όμως: Μπορούν αυτές οι σημασίες και οι θεσμοί που είναι οι φορείς τους να επενδυθούν από τους ανθρώπους. ο Πωλ Θιμπώ: Μια κοινωνία αγαπά τους θεσμούς της ή τους απεχθάνεται. . αν δεν είμαστε επίσης ικανοί να απαντήσουμε πράγματι σ' αυτή την απαίτηση. αλλά διότι αυτές οι δύο απαιτήσεις. Στο εσωτερικό της παράδοσης διαλέγουμε. συναφής με αυτή που μου έθεσε. ψεύδη και απάτες). Ο δεσμός ανάμεσα στις δύο περιπτώσεις μπορεί να φαίνεται εύθραυστος. πράγμα που διόλου δεν είναι μια παθητική στάση . έναν απατεώνα να τον υποχρεώσετε να αποδεχτεί την αλήθεια (σε κάθε επιχείρημά σας θα απαντά με δέκα νέα σοφίσματα. Οπως δεν θα μπορέσετε αντιμετωπίζοντας ένα σοφιστή. της αλήθειας και της ανοιχτής ερώτησης από τη μια. είμαστε υπέρ του κινεζικού λαού και ενάντια στη γραφειοκρατία του Κ. Με ρωτάτε. αλλά και μια στάση απέναντι στην αλήθεια. Το να επιτρέπεις στην παράδοση να σε ρωτά είναι κάτι το διαμετρικά αντίθετο από το να υφίστασαι αυτή την παράδοση. Αλλά είναι επίσης αναμφισβήτητο Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι σήμερα δεν παθιάζονται και τόσο. .που έχει γίνει σήμερα λίγο πολύ παγκόσμια -μια παράδοση που δημιούργησε αυτές τα νοήματα. της ελευθερίας και της ισότητας από την άλλη. Τη σχέση αυτή με την παράδοση οφείλουμε να την αναδημιουργούμε σχεδόν εξ ολοκλήρου. γεννιούνται. πηγαίνουν μαζί.

ότι συχνά παθιάστηκαν στην ιστορία. υπάρχει το ζήτημα των "κατά περιεχόμενο" αξιών. Για την αυτονομία της κοινωνίας και των ατόμων.σύμφωνοι. των "ουσιαστικών" αξιών μιας νέας κοινωνίας -. Θέλουμε μια αυτόνομη κοινωνία διότι θέλουμε αυτόνομα άτομα και θέλουμε τους εαυτούς μας σαν αυτόνομα άτομα. Η ετερονομία της -. αλλά προς τι. Πολύ πριν φτάσει στην κυριαρχία της κοινωνίας. οι ιδέες της ελευθερίας και της ισότητας είναι αδιαχώριστες από ένα σύνολο "ουσιαστικών" αξιών.ιότι θέλω την αυτονομία μου και δεν υπάρχει αυτόνομη ζωή παρά μόνο σε μια αυτόνομη κοινωνία (πρόκειται εδώ για μια πρόταση που διαυγάζεται εύκολα).είναι ετερόνομη. Είναι όμως γεγονός ότι ήταν πάντα συνδεδεμένες επίσης και με κάτι άλλο: Με την ιδέα της "καλής ζωής".ύση. Με άλλα λόγια.com 90 .που δεν τη σκέφτεται φυσικά σαν τέτοια και πάντως όχι όπως τη σκεφτόμαστε εμείς -. δεν θα είχαν εμφανιστεί ή δεν θα είχαν επιζήσει στην ιστορία. Είναι και επιθυμεί να είναι δούλη του θεού μέσω της χάριτος και για την υπηρεσία του οποίου σκέφτεται η ίδια την ύπαρξή της. ασφαλώς. κατά τον πιο παράδοξο τρόπο. όπως ο καλός καγαθός πολίτης. όταν η δημοκρατία εμφανίζεται στις ελληνικές πόλεις. διαπιστώνουμε ότι δεν θέσπισε μόνο ένα νέο οικονομικό και πολιτικό καθεστώς. διότι "καταναλώνει" απεριόριστα αυτό το "εξωτερικό" για την ίδια προβολικό σημείο.ή. Εάν μια παραδοσιακή κοινωνία -.υπάρχει για κάτι άλλο. Εάν η αλήθεια. κινδυνεύουμε να παρεκτραπούμε προς ένα φορμαλισμό. του θεού. δεν θέτει η ίδια τον εαυτό της σαν ετερόνομο για να είναι ετερόνομος. αλλά μερικές σκέψεις πάνω σ' αυτό δεν μου φαίνονται άχρηστες. Αλλά θέλω την αυτονομία μου ταυτόχρονα τόσο για την ίδια όσο και για να την κάνω κάτι. Για να το πούμε διαφορετικά: Αυτόνομη κοινωνία. Θα ήθελα ωστόσο να επωφεληθώ απ' αυτή τη συζήτηση για να εμβαθύνω κάπως το πρόβλημα. πραγματικά καντιανού τύπου αυτή τη φορά. . με άλλα λόγια. που δεν εξαντλείται σε αυτές και από αυτές. που το δημιούργησε ως τη σημασία θεός. Ας σημειώσουμε εν παρόδω ένα από τα σημεία στα οποία ο Μαρξ μένει. κοινωνία που αυτό-θεσμίζεται ρητά -. η ιουδαϊκή ή η χριστιανική -. η φήμη (κύδος και κλέος) και προπαντός η αρετή.ας πούμε. ενός καινούργιου πολιτιστικού δημιουργήματος. . η ελευθερία και η δικαιοσύνη ήταν αδύνατο να γίνουν αντικείμενο "επένδυσης". τυφλός: Εξυμνεί την αστική τάξη διότι αναπτύσσει τις παραγωγικές δυνάμεις και δεν σταματά ούτε ένα δευτερόλεπτο για να δει ότι ολόκληρος ο πολιτιστικός κόσμος μέσα στον οποίο ο ίδιος ζει. Ούτε το άτομο ούτε η κοινωνία μπορούν να ζήσουν καλλιεργώντας απλώς την αυτονομία τους για την αυτονομία. όταν παρατηρούμε τη μακρά ανάδυση και άνοδο της αστικής τάξης στη . Η. δεν υφίσταται στο φαντασιακό της κόσμο παρά σαν άποψη της κεντρικής "κατά περιεχόμενο" αξίας και του κεντρικού της φαντασιακού νοήματος. Πιο πρόσφατα.εν εναπόκειται φυσικά σ' εμάς να το λύσουμε. το "ευ ζην" του Αριστοτέλη. σε σημείο που να θυσιαστούν γι' αυτές. Αλλά αν παραμείνουμε απλώς εκεί. η αστική τάξη υπήρξε φορέας μιας τεράστιας πολιτιστικής δημιουργίας. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.

την αντίστιξη στη μουσική. Η "αντι-κουλτούρα" είναι μονάχα μια λέξη. όλα αυτά. τα βιβλία. που είναι η ίδια αφάνταστα μονόπλευρη και ειδικά προσανατολισμένη.στόσο. τη ζωγραφική προοπτική.η αναζήτηση νέων ανθρώπινων σχέσεων. άλλη από το έτσι-είναι των ετερόνομων θεσμών της κοινωνίας. είναι αποκλειστικά δημιουργήματα της δυτικής αστικής τάξης. Παρ' όλα αυτά. που δεν θα ήταν ανθρώπινο αν δεν ήταν κάτι παραπάνω από ανθρώπινο. αλλά το ίδιο το ανθρώπινο ον . Πρέπει να τελειώνουμε με τις "αλλαγές του κόσμου" και τα εξωτερικά έργα και πρέπει να αντιμετωπίσουμε σαν κύριο σκοπό την ίδια μας τη μεταμόρφωση. . οι μέθοδοι σκέψεις. Κ.αυτή η κοινωνία η αυστηρά προσδιορισμένη από την ανάδυση. πρέπει πιστεύω να συμφωνήσουμε ότι τα πράγματα υπήρξαν και μένουν διαφορετικά εδώ και εκατόν πενήντα χρόνια. Από αυτή την άποψη. Μπορούμε να δούμε μια κοινωνία που δεν θα βάζει σαν στόχο της ούτε την κατασκευή πυραμίδων ούτε τη λατρεία του θεού ούτε την κυριαρχία και την κατάκτηση της φύσης. η πρόσκρουση πάνω στο τείχος που αποτελεί το πεπερασμένο του "δια θεσμού κόσμου" -.: Είμαι πεπεισμένος ότι το ανθρώπινο ον έχει ένα τεράστιο δυναμικό που έχει μείνει ώς τώρα τερατωδώς περιορισμένο. τα μνημεία. Στα βάθος είναι κατά κάποιο τρόπο η ίδια ερώτηση(11). Γ. έναν απέραντο πολιτιστικό κόσμο.Κ.τι ανέκαθεν σκεφτόμουν για την "αξία" και τον κεντρικό στόχο μιας νέας κοινωνίας. Για μένα η ερώτηση πάνω σ' αυτό το θέμα είναι τόσο κρίσιμη όσο και αυτή που αφορά τη θέληση και την ικανότητα των ανθρώπων να εγκαθιδρύσουν μια αυτόνομη κοινωνία. Κυοφορούσε. το "κοσμικό" θέατρο κλπ. οι πίνακες. με την εξαίρεση μερικών Ελλήνων και Λατίνων συγγραφέων. τη δραστηριότητα και την άνοδο των αστών από το 12ο αιώνα -δημιούργησε ταυτόχρονα ένα "τρόπο παραγωγής". Η κοινωνική κατασκευή του ατόμου σε όλες τις γνωστές κοινωνίες συνίστατο μέχρι τώρα σε μια καταπίεση. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. και η έκφραση αυτή είναι ασθενής γιατί η αστική τάξη είχε ήδη ξεγεννήσει. αλλά είναι ισχνά. ταυτόχρονα "θετικά" και "αρνητικά" -.com 91 . το μυθιστόρημα. δεν υπάρχει πραγματικός λαϊκός πολιτισμός που να αντιτίθεται στον επίσημο πολιτισμό. Συμβαίνουν βέβαια πράγματα. δεν υπάρχει σ' αυτό καμιά "ενδογενής αναγκαιότητα".: Μπορείτε να διευκρινίσετε. Η 20 προεπαναστατική γαλλική κοινωνία δεν κυοφορούσε μονάχα ένα "νέο τρόπο παραγωγής". της ριζικής φαντασίας της ψυχής μέσω της υποχρεωτικής και βίαιης επιβολής μιας δομής "διάνοιας". περισσότερο από ακρωτηριαστική.οι ιδέες. Οι κάποιες ενδείξεις που μας δίνει μας ωθούν να σκεφτούμε ότι δεν βλέπει την "κομμουνιστική κοινωνία" παρά σαν εξάπλωση και διεύρυνση αυτού του ίδιου πολιτισμού. .Μ. Υπάρχουν τεράστιες δυνατότητες που πραγματώνονται ελάχιστα. η μουσική. ο οποίος φαίνεται πως παρασύρει τα πάντα στην ανασύνθεσή του.μου φαίνεται ότι προσφέρει μια βάση σε ό. το κεφάλαιο. αυτό που διαδραματίζεται στη σύγχρονη κοινωνία.εν υπάρχει νέος πολιτισμός. τη σύγχρονη επιστήμη. Η αστική τάξη -.

οι απόφοιτοι της οποίας αποτελούν μια από τις οιονεί κάστες της γαλλικής πνευματικής και πανεπιστημιακής κοινωνίας. Υπάρχει. Ο συγγραφέας εξηγεί μέσα σ' αυτό ότι ο μαοϊσμός είναι άριστος για τους Κινέζους. Peyrefilte: Γκωλικός υπουργός Παιδείας το Μάιο του '67. αυτό πρέπει να αναδυθεί". δηλαδή της σκέψης σαν μόνο μέσο περιορισμού των πράξεων. Ανάκτορο των Ηλυσίων: Κατοικία του προέδρου της Γαλλικής . η κοινωνία εφάρμοσε ανάποδα το ίδιο το σχήμα λειτουργίας του πρωταρχικού ασυνειδήτου: Στην "παντοδυναμία της ασύνειδης σκέψης" απάντησε προσπαθώντας να πραγματοποιήσει την ανικανότητα αυτής της σκέψης. Solers. μιλούσα για την αυτονομία με την ατομική έννοια.: Μιλάτε σαν ψυχαναλυτής ή με βάση κοινωνιολογικές και ιστορικές θεωρήσεις. της ριζικής φαντασίας.ημοκρατίας. Εξ άλλου είναι αξεδιάλυτα. Κ. Το βιβλίο του για την Κίνα πουλήθηκε σε 700. Ecole Normale: Ανώτατη σχολή στη Γαλλία. 2.και απλώς η ίδια της η επιβίωση -απαιτεί την εκ μέρους της αναγνώριση και αποδοχή του γεγονότος ότι η επιθυμία στην πραγματική έννοια της λέξης. Και η παραδοχή αυτή επιτεύχθηκε πάντα στις ετερόνομες κοινωνίες με την επιβολή απαγόρευσης στην παράσταση. Τούτο όμως δεν έχει καμιά σχέση με τις απάτες που άνθισαν έκτοτε: Τις "φιλοσοφίες της επιθυμίας". με τη δέσμευση της αναπαραστατικής ροής.: Και τα δύο. 4. σαν εγκαθίδρυση μιας νέας σχέσης ανάμεσα στο συνειδητό και το ασυνείδητο. ΣΗΜΕΙ. για να απελευθερωθεί τελικά απ' αυτά. τη βασιλεία της libido κλπ. Είμαι εξαιρετικά εντυπωσιασμένος όταν βλέπω πόσο λίγο πραγματοποιούμε αυτό που είμαστε. Συνοψίζοντας. Και τα δύο όχι μόνο δεν είναι ασυμβίβαστα. Αυτή η σχέση δεν είναι η κυριαρχία του συνειδητού πάνω στο ασυνείδητο.000 αντίτυπα. "οπου είμαι εγώ. 5. αλλά από "επαναστατική" σκοπιά. "Proletariat Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.ΣΕΙΣ 1. ενώ φυσικά θα ήταν μάλλον κακός για μας. 3. απέραντα περισσότερη αυθορμησία και απέραντα περισσότερη διαύγεια απ' όσο μπορούμε να φτάσουμε σήμερα. Τούτο πηγαίνει πολύ μακρύτερα από το "αυστηρό και σκληρό υπερ-εγώ" του Φρόυντ. Καθώς επίσης όταν παρατηρώ σε μια ψυχανάλυση που γίνεται πραγματικά τον φυλακισμένο που ξεσφίγγει βαθμηδόν τα δεσμά στα οποία είχε εμπλακεί. Πραγματοποιήθηκε πάντοτε μέσω ενός ακρωτηριασμού της ριζικής φαντασίας της ψυχής.Στο "Μαρξισμός και επαναστατική θεωρία". οι οποίοι στερούνται δημοκρατικής παραδόσεως. Γ. Αλλά αυτό που βλέπω στην εμπειρία μου σαν αναλυτής με ωθεί όλο και περισσότερο σ' αυτή την κατεύθυνση. Πρβλ: "Sur le contenu du socialisme. και είναι στο χέρι μας να τη φτάσουμε. Είμαι πεπεισμένος ότι απ' αυτή την άποψη πολύ σημαντικές μεταβολές είναι δυνατό να αναβιωθούν και να πραγματοποιηθούν. η πρωταρχική επιθυμία. Kristeva: Παριζιάνοι διανοούμενοι "ακροβάτες" που διατύπωναν για την Κίνα τα ίδια με τον Peyrefilte. αλλά το ένα απαιτεί το άλλο.com 92 .Μ. III" (1957). Η κοινωνικοποίηση της ψυχής -. είναι απραγματοποίητη.Κ. Ξαναέπαιρνα τη διατύπωση του Φρόυντ.

10/18. 2.com 93 . Esprit.) Συμπυκνώνω εδώ και σε ό. Πρβλ: "Le mouvement revolutionnaire sous le capitalisme moderne". 1 et 2 (ελλ. εκδότης των πιο θορυβωδών και των πιο θλιβερών "νέων φιλοσόφων". μετφρ. Fevrier 1978. ανατυπωμένα τώρα στο L' experience du mouvement ouvrier. τόμοι 1 και 2) και Capitalisme moderne et revolution. 9. vol. αγορασμένος σήμερα από το μεγάλο τραστ τύπου Hachette. ed. 6. Ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης θα βρει περισσότερες πληροφορίες για το θέμα στη νέα εισαγωγή στο Contenu du socialisme.τι ακολουθεί ιδέες που αναπτύσσω πάνω στην πολιτική σε ένα έργο που βρίσκεται στο στάδιο της συγγραφής. "Κατάσταση ιδεώδους επικοινωνίας": Είναι μια αναφορά στον Habermas. "Le mouvement revolutionnaire sous le capitalisme moderne" (1960-61). 10. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata.Κ.: Η πείρα του εργατικού κινήματος.et organisation. Ο άλλοτε εκδοτικός οίκος Grasset. vol. όπ. 10/18. 11. "La question de l' histoire du mouvement ouvrier" (1973). ed. 7. (Σημείωση Κ. 8. Πρβλ: "Transformation sociale et creation culturelle" στο Le contenu du soc. I" (1957). "L' exigence revolutionnaire".

Προσέθεσα αυτή τη σημείωση επειδή μου ήταν φανερό ότι αυτό που είχε συμβεί πιο πριν. σε μια συνέντευξη που παραχωρήσατε λίγο μετά τις απεργίες σχεδόν ολόκληρου του δημόσιου τομέα. εκδότη του αμερικάνικου αναρχικού περιοδικού Drunken Boat. αν ακριβολογήσουμε. μας ζητήσατε να σκεφτούμε το γεγονός ότι έχει υπάρξει μια σταθερή μείωση στις μέρες των απεργιών στη Γαλλία και ότι τα αιτήματα των εργατών είναι συνήθως κορπορατιστικά. είμαι σίγουρος ότι υπάρχει ακόμα και τώρα. όσον αφορά την άμβλυνση της πολιτικής και κοινωνικής διαμάχης.Κορνήλιος Καστοριάδης [ Φεβρουάριος / 2006] ΜΙΑ ΑΝΟΔΟΣ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΗΤΑΣ. για να ακριβολογούμε. αυτό θα ήταν πολύ παράτολμο⋅ εμμένω στις θέσεις μου. Κορνήλιος Καστοριάδης: Όχι.html ) είναι που άντλησε και μετέφρασε και το Tristero αυτή τη συνέντευξη πριν από δύο χρόνια περίπου. μας παρουσιάσατε μια σκληρή εικόνα της γαλλικής κοινωνίας. δεν υποφέρει από κάποια εσωτερική πολιτική κρίση⋅ κι αυτό γιατί υπάρχει μια γενικευμένη συναίνεση που κυριαρχεί στην πολιτική ζωή. δηλώσατε ότι το κίνημα δεν ήταν στα θεμέλιά του κορπορατιστικό αλλά. Πλέον αναδημοσιεύουμε. «τον Απρίλη του 1996 στον Max Blechman. για ένα τεύχος το οποίο εντέλει εκδόθηκε σε μορφή βιβλίου. αλλά δε θα βιαζόμουν να κολλήσω ένα χαρακτηρισμό σε ότι συνέβη το Νοέμβρη Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. που είχαν ουσιαστικά παραλύσει τη Γαλλία για πάνω από ένα μήνα. υπάρχει μια σχετική ατμόσφαιρα που δικαιολογεί αυτό το χαρακτηρισμό. Αυτό το κείμενο και οι σημειώσεις του δόθηκαν προς δημοσίευση για τον τόμο The Rising Tide of Insignificancy με την έγκριση του ίδιου του Blechman». Όπου γίνεται αναφορά στη βιβλιογραφία του Καστοριάδη. δίνουμε τους ελληνικούς τίτλους για μεγαλύτερη διευκόλυνση του αναγνώστη/ της αναγνώστριας. ήταν στην πραγματικότητα το αποτέλεσμα μιας βαθιάς αίσθησης απογοήτευσης: «On en a marre».org/RTI. ακριβώς επειδή αυτό το κίνημα. αντίθετα. γράφτηκαν από τον ίδιο τον Blechman. Όταν συμπεριλάβατε αυτή τη συνέντευξη στο βιβλίο σας «La Montee de l’ insignificance». σύμφωνα με τον μεταφραστή του Rising Tide of Insignificancy στα αγγλικά. όπου δηλώνατε ότι οποιοδήποτε κι αν είναι το τελικό αποτέλεσμα του νέου κοινωνικού κινήματος.] Max Blechman: Στη συζήτησή σας το 1993 με τον Olivier Morel για την «άνοδο της ασημαντότητας». αν και κορπορατιστικό στη μορφή του με μια πολύ στενή οπτική. δε θα μπορούσε να αφορά αυτή την περίοδο. Έφταιγε το όλο σύστημα. Από αυτή τη μορφή του έργου (που βρίσκεται στη σελίδα www. Δεδομένου ότι αυτό ήταν το πιο ριζοσπαστικό και δημοφιλές κίνημα διαδηλώσεων στη Γαλλία από την εποχή του 1982[2]. τη μετάφραση με μια νέα επιμέλεια και κάποιες απαραίτητες προσθήκες εκ μέρους του περιοδικού «Terminal 119 – για την κοινωνική και την ατομική αυτονομία». γραμμένη κατά τη διάρκεια των απεργιών των σπουδαστών και των εργατών το Νοέμβρη και το Δεκέμβρη του 1995. αποτέλεσε μια ριζοσπαστική απόρριψη των πραγμάτων εν γένει[1]. θα μιλούσατε πλέον για μια νέα «άνοδο» σημαντικότητας. Μια συνέντευξη του Κορνήλιου Καστοριάδη στο Drunken Boat [«Η συνέντευξη αυτή του Κορνήλιου Καστοριάδη παραχωρήθηκε». Σύμφωνα με αυτή την ανάλυση. στα τέλη Γενάρη του 2006. «μπουχτίσαμε» με όλα αυτά! Και όλα αυτά δεν οφείλονταν απλά στην προσπάθεια του νεογκωλικού πρωθυπουργού Αλέν Ζιπέ να διαρθρώσει την κοινωνική ασφάλιση[3] ή αυτό και το άλλο και το παρα-άλλο. η Γαλλία.notbored.com 94 . Η συνέντευξη με τον Καστοριάδη τελικά απορρίφθηκε πριν τη δημοσίευση για λόγους χωρητικότητας της έκδοσης. Όλες οι σημειώσεις. που είναι προσιτή στα ελληνικά. Αυτό το νέο κίνημα σε συνδυασμό με τη δική σας αλλαγή θέσης υπονοούν ότι έχετε μια πιο αισιόδοξη οπτική για την πολιτική ζωή της Γαλλίας. μακριά από όποια αντιπαράθεση ή κοινωνική διαμάχη. Για να εξηγήσετε αυτή την κατάσταση. προσθέσατε μια σύντομη σημείωση. με εξαίρεση την τέταρτη. Αυτό. Αργότερα.

εσείς «δείχνετε» τα συνδικάτα. Κι αυτός είναι ακόμη ένας τρόπος να πούμε ότι τα συνδικάτα δεν αμφισβητήθηκαν αρκετά. ή ως την κύρια δύναμη.000 στις 16 του μηνός κτλ). για παράδειγμα. βασίζονται στο μέγεθος των διαδηλώσεών τους και τη δυσκολία ή την ανικανότητα του εργατικού κινήματος να διαχειριστεί τις υποθέσεις του.com 95 . των αυθόρμητων και μη χειραγωγούμενων από το συνδικάτο απεργιών. προς το παρόν. μια αναβίωση των κοινωνικών αναλύσεων του συστήματος. πρέπει να κρατήσουμε τα μάτια μας ανοικτά. ΚΚ: Ναι. Δεν υπήρξαν αρκετές επιτροπές εργατικών οργανώσεων που να αξίζει κάποιος να μιλήσει γι’ αυτές όσον αφορά τους εργάτες του σιδηροδρόμου και άλλους. ακόμη κι αν σκεφτούμε τις προσπάθειες για μια αναθεώρηση του Μαρξ. Οπότε.000. Θεωρείτε. Έχω μιλήσει σε κάποιους φίλους για να ξεκινήσουμε κάποιο είδος περιοδικού ή εφημερίδας.» Ε. της Air France και άλλων. Αλλά από αυτή την άποψη. που μπορεί να αποτρέψει να εξελιχθεί μια απεργία του δημόσιου τομέα σε μια γενική απεργία (και να επεκταθεί στον ιδιωτικό τομέα) ή που μπορεί να περιστείλει την αυτονομία του κινήματος. Οι τοπικές γενικές συνελεύσεις αποτελούσαν μια προϋπόθεση γι’ αυτό⋅ εξέλεγαν αντιπροσώπους αλλά το πρόβλημα δεν ήταν οι γενικές συνελεύσεις⋅ το πραγματικό ερώτημα ήταν «Τι θα συμβεί στο εθνικό επίπεδο. Αυτό δε συνέβη στο κίνημα του Νοέμβρη και του Δεκέμβρη. Κι αυτές οι επιτροπές των εργατικών οργανώσεων αποτέλεσαν τις μοναδικές νέες μορφές οργάνωσης που έχουν εμφανιστεί από το 1968. Υπήρξε μια σειρά αντιπροσώπων από διάφορα σημεία της χώρας που προσπάθησαν να πάρουν αποφάσεις σε εθνικό επίπεδο.200. Με αυτό τον τρόπο κατάφεραν να αποφύγουν το γραφειοκρατικό έλεγχο του κινήματος.» Σε προηγούμενους αγώνες των εργατών των σιδηροδρόμων. MB: Τι θα χαρακτηρίζατε ως σημαντικό σε αυτό το κίνημα πέρα από τη διάρκεια των απεργιών. αλλά αυτή είναι η δουλειά τους. οι συντονιστικές επιτροπές είχαν δημιουργηθεί για να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα και να προχωρήσουν. Πρέπει να δούμε τι θα γίνει. έτσι. ως σημαντική δύναμη. Αυτά τα σημάδια είναι. λοιπόν. δεν έφτασαν τόσο μακριά όσο το 68’.000 άνθρωποι στους δρόμους στις 12 Δεκέμβρη και άλλοι 2. και εκτός από το μοδάτο ή όχι του κινήματος.και το Δεκέμβρη και στο τι συμβαίνει σήμερα με όρους του στιλ «αυτό ήταν η τελευταία φλόγα» ή «αυτό είναι ένα νέο ξεκίνημα». για παράδειγμα. μια αναβίωση της κοινωνικής κριτικής. το μέγεθος των διαδηλώσεων (2. ναι. Τα συνδικάτα για πάνω από έναν αιώνα τώρα. Δεν άλλαξε κάτι πάρα πολύ. ΚΚ: Δε «δείχνω» τα συνδικάτα… αυτό είναι που κάνουν άλλωστε. MB: Από αυτή την άποψη. την εθνική τους συντονιστική επιτροπή και το διάλογο που αναδύθηκε το Δεκέμβρη ανάμεσα στους σπουδαστές και τους απεργούς εργάτες ότι θεσμίζουν την πιο σημαντική ρήξη με τα κινήματα του Αριστερισμού στη Γαλλία από το 1968. Οι εργάτες Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Αλλά υπάρχουν σημάδια που καταδεικνύουν ότι συνέβη κάτι παραπάνω από μια «τελευταία φλόγα». Η CGT (Confederacion General du Travail) και τα άλλα συνδικάτα ακολούθησαν το κίνημα μόνο για να το αφομοιώσουν και να σιγουρέψουν τη θέση τους στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων με το Κράτος. Πρέπει να προσθέσω ότι οι παρατηρήσεις μου για την άμβλυνση της πολιτικής και κοινωνικής διαμάχης αφορούν όλες τις πλούσιες χώρες και όχι μόνο τη Γαλλία[4]. κι αυτός είναι ακόμη ένας λόγος που είμαι επιφυλακτικός στις εκτιμήσεις μου γι’ αυτό το κίνημα. οι εργάτες του σιδηρόδρομου και κάποιοι άλλοι. τις γενικές συνελεύσεις των σπουδαστών. ο καθένας συνειδητοποιεί ότι η κατάσταση βρίσκεται σε αδιέξοδο και ότι αυτό το αδιέξοδο δεν είναι ανεκτό. η ανάλυση για τα συνδικάτα του 50’ και του 60’ που εσείς αρθρώσατε στο Socialisme ou Barbarie ισχύει ακόμη. να λύσουν το πρόβλημα. εκτός από τους σπουδαστές. το συνολικό αριθμό των απεργών. είναι η δουλειά τους! Είναι σα να με ρωτάτε «Βρίσκετε ότι υπάρχουν πολιτικοί μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα και το Κράτος. νομίζω. Θα ήταν σωστό να πούμε ότι. τις επιτροπές των καταλήψεών τους που αυθόρμητα αναπτύχθηκαν σε 50 περίπου πανεπιστήμια.

λόγω του ότι είναι συνδικάτο. ή παραμένουμε μια συντονιστική επιτροπή. που άκουσα να λέτε πριν από ένα λεπτό ότι σκέφτεστε να ξεκινήσετε ένα περιοδικό. ΚΚ: Όχι.» και. ίσως. το SUD εξέπληξε τους πάντες κερδίζοντας ποσοστά αντίστοιχα αυτών της FO και της CFDT. που σας ενέπνευσε να ξεκινήσετε αυτό το σχέδιο. Αν πετύχει. κατά τη διάρκεια του κινήματος του τελευταίου χειμώνα. όσο υιοθετούν την παραδοσιακή μορφή του συνδικαλισμού.αναθέτουν την εξουσία τους στη γραφειοκρατία των συνδικάτων και το ίδιο συμβαίνει και στην Αμερική με την AFL-CIO. και απλά θα παρακμάσει (επειδή οι άνθρωποι δε θα συνεχίζουν να συγκεντρώνονται σε συναντήσεις σε όλη τη Γαλλία. αν δεν τους δένει πλέον κάτι σαν ένα πολιτικό κίνημα). Και μόλις το κίνημα τελείωσε. αυτό σημαίνει κάτι. όλο και πιο πολύ. λοιπόν. ΚΚ: Το περιοδικό ή η εφημερίδα είναι ένα είδος πειράματος. αμφισβήτησαν την περιοριστική γραφειοκρατία και το ρεφορμισμό των CGT. MB: Μου φάνηκε ότι είχατε απομονωθεί εντελώς κατά τη διάρκεια των αντιπαραθέσεων (debates) του Δεκέμβρη που ονομάστηκαν «ο πόλεμος των διανοουμένων». αν και δε θα σημάνει καθαυτό ότι το σχέδιο θα σταματήσει. η ιδέα υπήρχε από πέρυσι την άνοιξη. της CFDT (Confederacion Francaise Democratique des Travailleurs) και είδαν τις γραμμές τους να πυκνώνουν κατά εκατοντάδες. οι Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Πριν από δύο εβδομάδες. μια ρήξη με τον παραδοσιακό συνδικαλισμό ή πιστεύετε ότι το SUD είναι. σημαίνει ότι υπάρχει μια φωτιά που είναι ακόμη ζωντανή. Συγκεκριμένα. ειδικότερα. ΚΚ: Είναι προφανές ότι η επιτυχία του SUD εκφράζει τη βαθιά απογοήτευση που νιώθουν οι εργάτες για τη συνδικαλιστική γραφειοκρατία και. κατά τη διάρκεια και μετά τις απεργίες. Σκεφτόμενος πόσο καταθλιπτικά έχουν γίνει τα πράγματα. έπειτα. Θυμηθείτε ότι ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που έθετε ο κόσμος κατά τη διάρκεια του κινήματος ήταν ότι δεν ήθελαν ακόμη ένα συνδικάτο. FO και. αυτό επίσης θα είναι ένα σημάδι. Παρατηρούμε. αφιερώσει το χρόνο σας στη θεωρητική δουλειά. συγκεκριμένα. πιθανόν να ξεπέσει τελικά στον παραδοσιακό ρόλο ενός γραφειοκρατικού διαμεσολαβητή μεταξύ των εργατών και του Κράτους. μήπως. το συνδικάτο θα μας δημιουργήσει πάλι τα ίδια προβλήματα. κατά τη διάρκεια των εκλογών της SNCF (Societe Nationale des Chemins de Fer.com 96 . Ποιο είναι το κίνητρο πίσω από ένα τέτοιο νέο σχέδιο και πως θα το περιγράφατε. κυρίως από τους σιδηροδρομικούς που αποφάσισαν να παρατήσουν τα παραδοσιακά συνδικάτα[6]. αρνήθηκαν να συγκροτήσουν συντονιστικές επιτροπές. Οπότε έχουμε πολλά ερωτήματα εδώ και πρέπει να είμαστε σε εγρήγορση. πάντοτε κάποιος θα αναρωτιέται για το αν θα πέσουν στις ίδιες παγίδες που έπεσαν όλες οι ιστορικές απόπειρες για την αναβίωση του συνδικαλιστικού κινήματος. Αν υπάρξει πολύ μικρή ανταπόκριση. Τώρα. ο κόσμος έλεγε «Γιατί δεν κάνουμε κάτι. Αυτή ακριβώς είναι η κοινωνική τους λειτουργία. ή θα μετασχηματιστεί αυτή σε συνδικάτο και. ταξιδεύοντας 6 ή 12 ώρες στο δρόμο. Εξεπλάγην. MB: Έχετε πάρει τις αποστάσεις σας από μια ενεργή πολιτική δέσμευση μετά τα γεγονότα του Μάη του 68’ κι έχετε. MB: Πως βλέπετε ένα συνδικάτο σαν το SUD (Syndicat Unitaire Democratique) που βασίζεται εμφανώς στην αυτοδιεύθυνση (autogestion) και εμπνέεται από την ελευθεριακή πολιτική. τη γραφειοκρατία της CFDT. Αυτό εκφράζει την αληθινή προβληματική της κατάστασης: αν συνεχίζουμε να λειτουργούμε ως συντονιστική επιτροπή. η οποία είναι η δημόσια επιχείρηση του γαλλικού σιδηροδρόμου). αλλά δε θα έπρεπε κανείς να εκπλαγεί σε περίπτωση που τα συνδικάτα αναλάβουν το ρόλο της καταστολής ή της καταπίεσης ή της παράκαμψης του κινήματος[5]. Υπήρξαν δύο βασικά στρατόπεδα που αναγνωρίστηκαν κατά την περίοδο αυτή: από τη μια. MB: Ήταν η αναζωογόνηση μιας ριζοσπαστικής πολιτικής. Φυσικά ο ρόλος των συνδικάτων μπορεί να είναι διφορούμενος. ήδη οσφραίνονταν τα γεγονότα του Νοέμβρη και του Δεκέμβρη που έπονταν.

συνεργαστήκατε πάλι μαζί στα τέλη του 70’. βέβαια. ΚΚ: Το σχέδιο. ή να δημιουργήσετε μια θεωρητική γέφυρα μεταξύ του δικού σας ιδανικού μιας δημοκρατικής π ό λ ε ω ς και της Arendt. ειρωνικά. από τη μια. προφανώς. ο Claude Lefort)[7]. την ίδια στιγμή. Αυτά τα περιοδικά δεν είχαν καμιά σύνδεση με οποιαδήποτε πρακτική δραστηριότητα. Τώρα που ο Clastres πέθανε κι ο Lefort επιδοκιμάζει πλήρως την πολιτική του Κοινοβουλίου. Όσο για τον Lefort. αυτοί που βρίσκονταν κοντά στον Pierre Bourdieu. από την άλλη. δεν υπάρχουν πρακτικά ζητήματα στη δική του πολιτική φιλοσοφία[8]. Ήταν. αλλά γνωρίζετε ότι υπάρχει μια διαφορά μεταξύ της δικής της σκέψης (εκείνη την εποχή) και εκείνων που πάντοτε έλεγε το SouB[9]. Ποιον περιμένετε τότε να συμμετέχει σε ένα τέτοιο σχέδιο από τους γνωστούς Γάλλους διανοούμενους του σήμερα. από Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. ο οποίος μπορεί να δεσμευθεί σε μια τέτοια θεωρητική περιπέτεια σήμερα. και έχουμε πολύ κοινό έδαφος από αυτή την άποψη. MB: Και. ΚΚ: Δεν υπάρχει κάποιος που να ενδιαφέρεται για τις ιδέες του Habermas πάνω στη δημοκρατία. ΚΚ: Για μένα. MB: Ωστόσο. Το πρόβλημα είναι να προσπαθήσουμε να γεφυρώσουμε το χάσμα μεταξύ όλων των εξελίξεων και των ιδεών που έχουμε επεξεργαστεί στα τελευταία 40 χρόνια. Το θέμα δεν είναι να δημιουργήσουμε μια νέα θεωρητική κατεύθυνση. αυτά τα περιοδικά έδωσαν όντως φωνή σε μια θεωρία της πολιτικής αυτονομίας και σε μια ελευθεριακή κριτική του Κράτους. ΚΚ: Ίσως υπάρχει. το Textures και μετά το Libre. Δεν είναι αυτό το πρόβλημα. Θέλουμε να απορρίψουμε τις προσεγγίσεις του Bourdieu και του Esprit και να προσπαθήσουμε να συγκροτήσουμε προτάσεις που μπορούν να πετύχουν κάτι διαφορετικό. ο οποίος ανήκε στην εκδοτική επιτροπή του Libre. αλλά θα μπορούσα να κάνω μια θεωρητική μελέτη όποια στιγμή θελήσω. κράτησε κι ο πρώην συνεργάτης σας στο SouB. ΚΚ: Μα. αυτό έγινε σε ένα εντελώς διανοητικό επίπεδο. όπως θα γνωρίζετε. δε θα ελκύει αυτούς που βρίσκονται γύρω από τον Bourdieu ή το Esprit. και. Με τη Hannah Arendt είναι διαφορετική η κατάσταση. δεν έχω δουλέψει ξανά μαζί του από το 58’. αλλά αυτό που έχουμε στο μυαλό μας δεν είναι καθόλου ένα θεωρητικό σχέδιο.com 97 . τα οποία ήταν πολύ θεωρητικά. επειδή τίποτε άλλο δεν μπορούσε να γίνει τότε! Εκδώσαμε δύο περιοδικά. που υπέγραψαν μια δήλωση στη Le Monde που τοποθετούνταν ενάντια στη μεταρρύθμιση αλλά παρέμεναν μη-κριτικοί ως προς τα συνδικάτα και συνδύαζαν τον παλιομοδίτικο Μαρξισμό με έναν ασαφή ρεπουμπλικανισμό. και της αίσθησης των ανθρώπων. ακόμη πιο συγκεκριμένα. και αυτό είναι που θα προσπαθήσουμε να παλέψουμε. Αυτό που λείπει σήμερα δεν είναι η θεωρητική δουλειά αλλά η ικανότητα των διανοουμένων να βρίσκονται σε επαφή με αυτό που πραγματικά συμβαίνει σε ένα βαθύτερο επίπεδο της κοινωνίας. Εσείς αρνηθήκατε να υπογράψετε και τις δύο δηλώσεις αλλά. Πραγματικά. υπάρχει ένα διανοητικό περιβάλλον ή έστω κάποιος διανοητικός χώρος. Ο αληθινός σκοπός του περιοδικού θα ήταν να αναφέρεται στις δυσκολίες που το ριζοσπαστικό κίνημα αντιμετωπίζει σήμερα και στο πως θα καλλιεργηθεί το έδαφος για την ανάπτυξη του[10]. δεν υπήρχε «τρίτο στρατόπεδο» που να συμμετάσχει στο δημόσιο διάλογο. Ίσως είμαι πολύ αλαζόνας. αλλά θέλετε το περιοδικό να λειτουργεί αποκλειστικά ως ένα φόρουμ «της βάσης». ναι…υπάρχουν MB: Επομένως δε βρίσκετε σοβαρό λόγο να ασκήσετε κριτική στις επικρίσεις του Habermas όσον αφορά την άμεση δημοκρατία. ενάντια στο κατεστημένο αλλά αυτό είναι το περισσότερο που θα μπορούσε να ειπωθεί γι’ αυτά. αφού έφυγε ο Lefort από το SouB.φιλελεύθεροι που υπέγραψαν μια δήλωση που δημοσιεύθηκε στο Esprit υποστηρίζοντας κριτικά τις μεταρρυθμίσεις του Ζιπέ για την Κοινωνική Ασφάλιση (μια στάση που. MB: Υπάρχουν διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα σε αυτές τις δύο πλευρές. που αντλούσε από το ανθρωπολογικό έργο του Pierre Clastres.

κοινωνικών ή πολιτικών. Ο συνδικαλισμός είναι κάτι παραπάνω. που κατά πάσα πιθανότητα θα γραφειοκρατικοποιηθεί και ξεπέσει στην αντιπροσώπευση. βέβαια. Είναι κανονικοί άνθρωποι. ακόμη και σε αυτά που έχουν μια ελευθεριακή πολιτική. Ο Καστοριάδης φανερώνει τη διαύγεια του πνεύματός του με τις κρίσιμες κριτικές που απευθύνει στο κίνημα. από την άλλη. στις αρχές του 2006. όπως λέει στη συνέντευξη. τρεις μήνες θα γίνουν 1. δύο. μετά από έναν. όπως έγινε για παράδειγμα και στην Αργεντινή πριν από πέντε χρόνια. είναι σα να αφήνει τη λογική της πρωτοπορίας να επιβληθεί στους αγώνες. δίπλα στα όποια κοινωνικά κινήματα και στο βαθμό που μένει διακριτό από αυτά τα τελευταία. ότι όλα αυτά είναι πολύ μακρινά και άσχετα με τις υποθέσεις τους.την άλλη. κείμενο του Καστοριάδη. βέβαια. Γιατί εκεί όπου δε θα υπάρξει μια οργανωμένη αμεσοδημοκρατική αντιπρόταση. Θεσμών που δε θα ζητούσαν μια τεράστια αυτοθυσία από όλους τους ανθρώπους αλλά μια μίνιμουμ στράτευση. Θέτει και πάλι. λοιπόν. Επιβεβαιώνει το πρόβλημα της εμπιστοσύνης στα παραδοσιακά συνδικάτα. πχ το πώς θα επιλεγεί να υπάρξει συντονισμός σε εθνικό επίπεδο. θα «ξεφουσκώσουν» το κίνημα. και τονίζει πως τα ζητήματα μορφής του αγώνα. είναι θέματα πρωτεύουσας σημασίας στα οποία δεν έχει υπάρξει απάντηση από το αντι-καπιταλιστικό κίνημα. μετά από πολλά χρόνια είναι η αλήθεια. Αν αυτό αγνοηθεί. συγκεκριμένα τη δίμηνη απεργία του δημόσιου τομέα που ακολούθησε και μεγάλο κομμάτι του ιδιωτικού. Το αδιέξοδο του να δημιουργηθεί μετά την οποιαδήποτε και. επιθυμητή άγρια απεργία ένα συνδικάτο. *** Σχόλια: Το «Terminal 119 – για την κοινωνική και ατομική αυτονομία» αποφάσισε να αναδημοσιεύσει αυτή τη συνέντευξη του Καστοριάδη. που θα έχει βραχύβια πορεία μιας και οι άνθρωποι θα κουραστούν – αργά ή γρήγορα – να την υποστηρίζουν με ενθουσιασμό. Αποτελεί και μια απάντηση. να διαστρεβλώσουν και να καναλιζάρουν τις όποιες διαθέσεις του κόσμου μετά από μια άγρια απεργία ή μια παράλυση του κρατικού μηχανισμού αρκετών μηνών. τη στιγμή που το κίνημα βρίσκεται σε κορύφωση. αλλά θεσμών ενός πολιτικού κινήματος που θα πρέπει να οργανώνεται. να θεσμίζει και να παραμένει οξύ στην κριτική του. βάζει ξανά το ζήτημα ενός κινήματος που θα εισάγει άμεσα μια σειρά πολιτικών θεσμών. Όπως είχε πει σωστά ο Καστοριάδης σε άλλο κείμενό του. Το να λέει. ρητά για συγκεκριμένους κοινωνικούς αγώνες που έλαβαν χώρα το 1995 στη Γαλλία. Όχι θεσμών πολιτικής πρωτοπορίας που θα καθοδηγεί το λαό. Κατά τη διάρκεια αυτών των μηνών ο κόσμος ξύλιαζε στο κρύο για ολόκληρα 24ωρα και καταπονούταν από την υπερ-προσπάθεια να δοκιμάζει τους καινούργιους τρόπους διαχείρισης της καθημερινότητας. άμεση δημοκρατία και αυτό-οργάνωση για δύο μήνες. που θα μπορούσαν να επιβιώσουν και μετά το ξέσπασμα μιας εξέγερσης. Αυτοί οι θεσμοί. κάποιος/-α ότι τα συνδικάτα είναι ξεπερασμένα και να μην προτείνει και συμμετέχει στη δημιουργία ενός πολιτικού κινήματος. Αντίθετα.000 συμμετέχοντες. το ζήτημα της μορφής της οργάνωσης μιας απεργιακής κινητοποίησης. Αυτό είναι το βασικό ζήτημα. σκεφτόταν να δημιουργήσει Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Οι εξεγερμένες και οι εξεγερμένοι εκεί επέβαλαν γενικές συνελεύσεις.000. είναι ζήτημα κοινωνικής δημιουργίας να υπάρξουν και όχι επιβολής. μας ενδιαφέρει ότι ο εν λόγω πολιτικός στοχαστής τοποθετείται. Οι λόγοι της αναδημοσίευσης είναι αρκετοί. νιώθοντας βέβαια και ο ίδιος πως αποτελεί κομμάτι αυτού και όχι απλώς ως ένας «εξωτερικός επικριτής». Ο ίδιος ο Καστοριάδης. θα έπρεπε να επιλέγεται η δημιουργία θεσμών. με μια νέα και καλύτερη επιμέλεια και κάποια συμπληρωματικά σχόλια.com 98 . είναι προφανές ότι οι καθημερινές πολύωρες γενικές συνελεύσεις στο κρύο και στην ορθοστασία. για παράδειγμα. Σε αυτό το. είναι εμφανές ότι οι καιροσκόποι θα αναλάβουν δράση για να καθοδηγήσουν. Οι 5. βασισμένη στο συνεχές του ενδιαφέροντός τους για ρήξη. απάντηση που πιθανόν να την έχει υπερβεί η ιστορία των κοινωνικών αγώνων. από μια μορφή του αγώνα. μεταξύ άλλων. ή μια συντονιστική επιτροπή. οι άνθρωποι που επιτελούν μια επανάσταση – παρά το θαυμάσιο ενθουσιασμό και αυτοθυσία που δείχνουν – είναι άνθρωποι που πρέπει να κοιμούνται και να τρώνε κάθε μέρα. φαινομενικά δευτερεύον.

αφενός. οι συνειδήσεις πρέπει να εξασφαλίσουμε να μη μας πεθάνουν στα χέρια. ατομικών και συλλογικών – να συμμετάσχουμε στη διαδικασία της δημιουργίας ερωτημάτων στο ανοιχτό κοινωνικό γύρω από τη σημερινή κατεστημένη θέσμιση. συνέντευξη που παραχωρήθηκε στον Philippe Petit στο L’ Evenement du Jeudi. Μάλιστα. Φαίνεται ότι. είχε διατηρήσει ακέραιο το ριζοσπαστισμό του λέγοντας πως πρέπει να επιλεγεί στη Γαλλία (και όχι μόνο εκεί) μια τρίτη οδός ανάμεσα στους κομφορμιστές του Esprit και τους ρεφορμιστές της τάσης του Pierre Bourdieu.) τα ζητήματα μορφής και περιεχομένου των κοινωνικών αγώνων. πότε θεοποιώντας τον αρχικό ενθουσιασμό μιας κοινωνικής εξέγερσης και παραβλέποντας το πολιτικό της περιεχόμενο και πότε αδιαφορώντας για το καθημερινό μας χρέος – ως υποκειμένων. Το κίνημα παραήταν αυθόρμητο. 8: «Ποτέ. [3] Στις 15 Νοέμβρη 1995 – μια περίοδος όπου οι απεργίες και οι καταλήψεις των μαθητών. και για να αυξήσει το όριο συνταξιοδότησης σε όλο το δημόσιο τομέα.com 99 . παραήταν αυτόνομο… Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. κέρδιζαν έδαφος σε (παν)εθνικό επίπεδο – ο πρωθυπουργός Αλέν Ζιπέ έκανε μια σειρά προτάσεων για να μειώσει τα έξοδα από το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης. εμπνέοντας το δημόσιο τομέα να συμμετάσχει στην εξέγερση των σπουδαστών». αφετέρου. σελ. Αυτό θα έπρεπε να προβληματίσει και εμάς – και με αφορμή τα νέα γεγονότα του γαλλικού Νοέμβρη του 2005 στα προάστια του Παρισιού – για το τι θέσεις παίρνουμε ως πολιτικά υποκείμενα. Terminal 119 – για την κοινωνική και ατομική αυτονομία [1] “Les intellos entre l’ archaisme et la fuite”. όπως μας πληροφορεί και ο David Ames Curtis. από το 1968 ως σήμερα. αυτές οι συνειδήσεις πρέπει να έχουν μια ανάπτυξη και πέρα από το δρόμο: στο σπίτι.μάλιστα ένα χρόνο μόλις πριν πεθάνει (1997) ένα πολιτικό περιοδικό που να θέτει αυτά τα ζητήματα όλο και πιο άμεσα. Συνοψίζοντας θα λέγαμε ότι. φανερά για βελτιωμένες συνθήκες εκπαίδευσης. Le Monde Diplomatique τον Ιανουάριο του 1996. ότι στην καρδιά του αγώνα υπάρχει κάτι διαφορετικό: μια προφανής και γενικευμένη απόρριψη των πραγμάτων». φυσικά. για να ιδιωτικοποιήσει τα νοσοκομεία και την τηλεπικοινωνιακή εταιρία.. Όλο αυτό το ζήτημα έχει μεγάλη σχέση – πιστεύουμε – με το σήμερα. Και νομίζουμε ότι οι γραμμές που γράφει ο Καστοριάδης βρίσκονται προς αυτή την κατεύθυνση. δεν έχει προκαλέσει ένα κίνημα… ένα τέτοιο κυνήγι νοήματος». κάτι το οποίο βρισκόταν υπό συζήτηση. προσέξτε τη δήλωση που ακολουθεί από έναν αντιπρόσωπο της FO (Force Ouvriere) που έγινε στη Le Monde στις 18 Δεκέμβρη του 1995: «Είμαι πεπεισμένος ότι οι διευθύνοντες τις συνομοσπονδίες της CGT και της FO ποτέ δε θέλησαν μια γενική απεργία. Ο Viannet και ο Blondel (πρόεδροι της CGT και της FO αντίστοιχα) τα κάνουν πάνω τους και μόνο με μια τέτοια ιδέα. ακόμη τον απασχολούσαν (και πως θα γινόταν διαφορετικά. στη δουλειά. κοινωνικής και ατομικής. στο κρεβάτι και στις καθημερινές μας σχέσεις. Φαίνεται ότι ο «στοχαστής των φαντασιακών» μέχρι να πεθάνει. γύρω από το σημερινό ακραιφνή ατομικισμό. το Δεκέμβρη του 1995. και ότι. [4] Αυτή η τελευταία πρόταση προστέθηκε στο τέλος από τον ίδιο τον Καστοριάδη κατά τη διόρθωση και απομαγνητοφώνηση της συνέντευξης. 'Ολα αυτά που γράψαμε ως τώρα αποσκοπούν στο να πουν ότι οι συνειδήσεις που χτίζονται στους δρόμους και στα μεγάλα κοινωνικά ξεσπάσματα δεν είναι αρκετές για να στηρίξουν ένα αμεσοδημοκρατικό πρόταγμα μέχρι τέλους.] [5] Για να εξηγήσουμε κάπως τι εννοούμε. ο Edgar Moren είχε ήδη προτείνει στον Καστοριάδη να επισκεφτούν και να συζητήσουν με μέλη του ζαπατίστικου κινήματος. μόλις απομακρυνθούμε λιγάκι από το δρόμο. σελ. αν θέλουμε να μιλάμε για ένα κίνημα Αυτονομίας. [Σημείωση του Άγγλου Εκδότη-Μεταφραστή. 32: «Αλλά είναι φανερό όταν κάποιος σκεφτεί τις αντιδράσεις των απεργών καθώς και τη συμπεριφορά της πλειοψηφίας του πληθυσμού. θα είχε πολλά να πει.. Και υποψιαζόμαστε ότι επ’ αφορμή των Ζαπατίστας. του κινήματος του Σιάτλ και των ανακατατάξεων στη Λατινική Αμερική. [2] Δες πχ τον Bernard Cassen “Quand la societe dit non”.

βλέπε το κείμενο του Peter Murphy «Romantic Modernism and the Greek Polis» στο τεύχος 34 του Thesis Eleven (1993): 42-66. 2:3 (1994): 69-97 και του Andreas Kalyvas «The Politics of Autonomy and the Challenge of Deliberation: Castoriadis contra Habermas» στο Thesis Eleven (64) του Φεβρουάριου του 2001: 1-19. [10] Ο Καστοριάδης πέθανε στις 27 Δεκεμβρίου του 1997 προτού αναπτύξει την ιδέα «ενός περιοδικού ή μιας εφημερίδας» περαιτέρω. που μεταφράστηκε ως «Excursus on Cornelius Castoriadis: the imaginary institution» και δημοσιεύθηκε μέσα στο «The Philosophical Discourse on Modernity: 12 Lectures». και το 1992 στη διάλεξή του «Αθηναϊκή Δημοκρατία: Βάσιμα και Αβάσιμα Ερωτήματα».έβαζαν τροχοπέδη στο να οργανώσουμε επιτροπές απεργών σε κάθε γειτονιά» [6] Το SUD δημιουργήθηκε το 1988 με το ρητό στόχο να αμφισβητήσει τον κορπορατισμό του συνδικαλισμού και να αντισταθεί στην ιδιωτικοποίηση της γαλλικής κρατικής οικονομίας. [9] Η ριζοσπαστική δημοκρατική πολιτική του Καστοριάδη και η σύνδεσή της με τον πολιτικό Ελληνισμό της Hannah Arendt υπήρξε ένα θέμα που μελετήθηκε από το αυστραλιανό περιοδικό Thesis Eleven.com 100 . «οι ιδρυτές του εμπνέονται από τον αναρχοσυνδικαλισμό των αρχών αυτού του αιώνα… ενός συνδικαλιστικού κινήματος που θα πετύχαινε το σχέδιο της κοινωνικής χειραφέτησης». 125-142). Για τις διαφορές μεταξύ της αντίληψης του Καστοριάδη για τη δημοκρατία και αυτής του Habermas. [8] Η σχέση μεταξύ της σκέψης του Καστοριάδη και αυτής του Habermas έχει υπάρξει το αντικείμενο ενός μεγάλου αριθμού μελετών από το 1985. MA: MIT PRESS. οπότε και ο Habermas έγραψε για τον Καστοριάδη ένα κείμενο. Ο Καστοριάδης ασκεί κριτική στην Arendt το 1989 στη συνέντευξή του «Η ιδέα της επανάστασης». Για μια συγκριτική ανάλυση της Hannah Arendt και του Κορνηλίου Καστοριάδη. 1987). Για μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση του «ρομαντικού ελληνισμού» που λέγεται ότι βρίσκεται στη βάση της σκέψης του Καστοριάδη. σελ. δες το κείμενο του Κωνσταντίνου Καβουλάκου «Η σχέση Ρεαλισμού-Ουτοπισμού στις θεωρίες περί δημοκρατίας του Jurgen Habermas και του Κορνηλίου Καστοριάδη». 327-335 και 419nn 1-3. κάποιος μπορεί να συμβουλευτεί το «The Greek Polis and the Democratic Imaginary» του Gillian Robinson στο τεύχος 40 του Thesis Eleven (1995): 25-43. η οποία εκδόθηκε το 2000 και πάλι από τις εκδόσεις Ύψιλον και ενσωματώθηκε στο βιβλίο «Η Άνοδος της Ασημαντότητας» (σελ. σελ.19-39. Δέκα σημαντικές συνεντεύξεις του Κορνήλιου Καστοριάδη επιμέλεια: 24grammata. Σύμφωνα με τη Le Monde (στις 6 Ιανουαρίου του 1996). Βλέπε επίσης: 318-326. [7] Ενώ το ίδιο το κίνημα προχωρούσε. καταφέρνοντας μια διάσπαση στο ίδιο της το συνδικάτο) στο άρθρο του «Les dogmes sont finis» στη Le Monde της 4ης Ιανουαρίου του 1996. Ο Καστοριάδης ασκεί κριτική στην ανάλυση του Habermas για τη δημοκρατία στο «Η Δημοκρατία ως διαδικασία και ως πολίτευμα» στο Κοινωνία και Φύση. Κοινωνία και Φύση. 225-239). μτφ Frederick Lawrence (Cambridge. τεύχος . ο Lefort εξέφρασε το θαυμασμό του για τη Nicole Notat (την πρόεδρο της CFDT που υποστήριξε τις μεταρρυθμίσεις του Ζιπέ. η οποία εκδόθηκε στα ελληνικά το 1992 από τις εκδόσεις Ύψιλον και ενσωματώθηκε στο βιβλίο «Ο Θρυμματισμένος Κόσμος» (σελ.