Κεφάλαιο 2. Άνθρωπος και Περιβάλλον
Η οικολογία είναι η επιστήμη που μελετά τις σχέσεις των οργανισμών με τους αβιοτικούς παράγοντες του περιβάλλοντός τους και με τους βιοτικούς παράγοντες (άλλους οργανισμούς).
2.1 Η έννοια του οικοσυστήµατος
Το οικοσύστημα είναι ένα σύστημα μελέτης που περιλαμβάνει το σύνολο των βιοτικών και αβιοτικών παραγόντων καθώς και το σύνολο των αλληλεπιδράσεων μεταξύ τους. Ανάλογα με τον τύπο θρέψης (τον τρόπο που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν την τροφή τους), οι οργανισμοί διακρίνονται σε: z Διάφοροι καταναλωτές • παραγωγούς: οι οργανισμοί που φωτοσυνθέτουν. Δεσμεύουν την ηλιακή πρώτης τάξης: φυτοφάγα ακτινοβολία και παράγουν χημικές ζώα ενώσεις (υδατάνθρακες) από τις οποίες δεύτερης τάξης: τρέφονται, είναι αυτότροφοι. Μπορεί σαρκοφάγα που τρέφονται να είναι μονοκύτταροι (φύκη, με φυτοφάγα κυανοβακτήρια) ή πολυκύτταροι (φυτά) τρίτης τάξης: σαρκοφάγα • καταναλωτές: οι οργανισμοί οι οποίοι που τρέφονται με άλλα τρέφονται με άλλους οργανισμούς, σαρκοφάγα είναι ετερότροφοι. Μπορεί να είναι μονοκύτταροι (πρωτόζωα) ή πολυκύτταροι (ζώα) • αποικοδομητές: διασπούν τις οργανικές ενώσεις σε ανόργανες και τις καθιστούν ξανά διαθέσιμες στους παραγωγούς. Σε αυτούς ανήκουν τα βακτήρια και οι μύκητες. Τρέφονται με νεκρή οργανική ύλη Πληθυσμός είναι το σύνολο των οργανισμών ενός είδους που ζει σε ένα οικοσύστημα. Βιοκοινότητα είναι το σύνολο των πληθυσμών, αλλά και των αλληλεπιδράσεων που αναπτύσσονται μεταξύ τους, ενός οικοσυστήματος. Βιότοπος είναι η περιοχή στην οποία ζει ένας πληθυσμός ή μία βιοκοινότητα.
Απαραίτητες προϋποθέσεις για τη διατήρηση ενός οικοσυστήματος (3):
1. συνεχής εισαγωγή ενέργειας 2. διανομή της ενέργειας στους οργανισμούς, μέσω των τροφικών αλυσίδων που αναπτύσσονται ανάμεσα στους οργανισμούς (ροή ενέργειας) 3. ανακύκλωση των χημικών στοιχείων ώστε να είναι συνεχώς διαθέσιμα στους οργανισμούς (τα χημικά στοιχεία είναι πεπερασμένα και κάποια στιγμή πρέπει, υποχρεωτικά, να ανακυκλωθούν)
z Διάφορα οικοσυστήματα αυτότροφα: ενέργεια από την ηλιακή ακτινοβολία ετερότροφα: ενέργεια από χημικές ενώσεις (εισαγωγή ενέργειας, π.χ. σε μία πόλη)
22
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
2.1.1 Χαρακτηριστικά οικοσυστηµάτων
Μέγεθος και όρια Το μέγεθος και τα όρια ενός οικοσυστήματος καθορίζονται αυθαίρετα από τον ερευνητή. Μπορεί να είναι ένα ποτήρι, ένα νησί, μια χώρα ή ένας κόκκος άμμου. Δεν υπάρχει περιορισμός στο μέγεθος ενός οικοσυστήματος.
z Βιόσφαιρα Το τμήμα του φλοιού της γης και της ατμόσφαιρας που επιτρέπει την ύπαρξη ζωής. Είναι το μεγαλύτερο γνωστό οικοσύστημα.
Ισορροπία – Ποικιλότητα Τα οικοσυστήματα έχουν την τάση να αναπτύσσουν μια δυναμική ισορροπία στις σχέσεις μεταξύ των βιοτικών και των αβιοτικών παραγόντων. Παρότι οι σχέσεις μεταβάλλονται διαρκώς, τόσο ποιοτικά όσο και ποσοτικά, το οικοσύστημα καταφέρνει να παραμένει σε ισορροπία βασιζόμενο στους μηχανισμούς αυτορύθμισης που διαθέτει. Ποικιλότητα ή Βιοποικιλότητα είναι το πλήθος των διαφορετικών ειδών που υπάρχουν σε ένα Õ Παράδειγμα δυναμικής οικοσύστημα. ισορροπίας-αυτορύθμισης Η μεγάλη ποικιλότητα ενισχύει τη δυνατότητα Ένα λιβάδι μπορεί να φιλοξενήσει αυτορύθμισης για ένα οικοσύστημα, δίνοντας ένα συγκεκριμένο αριθμό πολλές εναλλακτικές οδούς αντιμετώπισης για φυτοφάγων ζώων που είναι να «λυθεί» ένα πρόβλημα ανισορροπίας. Όσο ανάλογος με την ποσότητα της μεγαλύτερη ποικιλότητα έχει ένα οικοσύστημα διαθέσιμης τροφής. τόσο πιο ισορροπημένο είναι. Τα οικοσυστήματα Αν εξαιτίας μιας περιορισμένης με μεγάλη ποικιλότητα έχουν μεγάλη ποικιλία πυρκαγιάς μειωθεί η ποσότητα της τροφικών σχέσεων μεταξύ των βιοτικών διαθέσιμης τροφής, θα μειωθεί αναλογικά και ο πληθυσμός των παραγόντων. Έτσι, όποτε μία μεταβολή φυτοφάγων ζώων για τα οποία διαταράσσει την ισορροπία τους, υπάρχουν μπορεί να εξασφαλιστεί τροφή από αρκετοί διαθέσιμοι μηχανισμοί αυτορύθμισης το οικοσύστημα. που την αποκαθιστούν. Τα φυσικά οικοσυστήματα (δάση, λίμνες) έχουν μεγαλύτερη ποικιλότητα και μεγαλύτερη δυνατότητα αυτορύθμισης από τα τεχνητά οικοσυστήματα (καλλιέργειες, τεχνητές λίμνες, κήποι) τα οποία χαρακτηρίζονται, κατά κανόνα, από μικρή ποικιλότητα και εύθραυστη ισορροπία. Αλλαγές σε ένα οικοσύστημα με μικρή ποικιλότητα μπορεί να είναι καταστροφικές για όλους τους βιοτικούς παράγοντες του οικοσυστήματος. Η λεπτή ισορροπία Παρότι ένα φυσικό οικοσύστημα, με τη μεγάλη πολυπλοκότητα που έχει, θα ήταν αναμενόμενο να μην είναι σταθερό, στην πραγματικότητα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Υπάρχουν, βέβαια, φυσικά οικοσυστήματα τα οποία είναι ιδιαίτερα ασταθή και αυτά τα συναντάμε όπου οι περιβαλλοντικές συνθήκες είναι ακραίες. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι τα οικοσυστήματα της Ανταρκτικής όπου οι πολύ χαμηλές θερμοκρασίες επιτρέπουν σε λίγους οργανισμούς να επιβιώσουν. Εκεί οι σχέσεις μεταξύ των οργανισμών είναι αρκετά πιο απλές σε σχέση με ένα εύκρατο δάσος και κάθε μικρή αλλαγή μπορεί να διαταράξει μόνιμα την ισορροπία. Η ασταθής ισορροπία που συναντάμε στα οικοσυστήματα σε ακραία περιβάλλοντα μοιάζει αρκετά με την ασταθή ισορροπία που συναντάμε στα τεχνητά οικοσυστήματα.
23
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
2.2 Ροή ενέργειας
Οι τροφικές σχέσεις μεταξύ των οργανισμών είναι ποιοτικές (ποιος τρώει ποιον) και ποσοτικές (τι ποσότητα τρώει ο κάθε οργανισμός). Ο απεικόνιση των ποιοτικών τροφικών σχέσεων γίνεται με τις τροφικές αλυσίδες και τα τροφικά πλέγματα, ενώ των ποσοτικών με τις τροφικές πυραμίδες.
2.2.1 Τροφικές αλυσίδες και τροφικά πλέγµατα
Τροφική αλυσίδα είναι η απεικόνιση της τροφικής αλληλεξάρτησης όπου τα βέλη δείχνουν τη ροή ενέργειας ανάμεσα σε οργανισμούς που έχουν σχέση καταναλωτή-καταναλισκόμενου μέσα σε ένα οικοσύστημα. Μια τροφική αλυσίδα δείχνει τις ποιοτικές τροφικές σχέσεις (ποιος τρώει ποιον), δηλαδή τη ροή ενέργειας από τον έναν οργανισμό στον επόμενο. Τροφική αλυσίδα:
φύκη ζωοπλαγκτόν σαλιγκάρι
Τροφικό πλέγμα είναι ένα δίκτυο που απεικονίζει το σύνολο των τροφικών σχέσεων μεταξύ των οργανισμών ενός οικοσυστήματος. Ένα τροφικό πλέγμα δείχνει τις ποιοτικές τροφικές σχέσεις. Απεικονίζει πιο πιστά την πραγματικότητα που υπάρχει στη φύση καθώς πολλοί είναι οι οργανισμοί που έχουν περισσότερες από μία πηγές τροφής σε ένα συγκεκριμένο οικοσύστημα. Ένα τροφικό πλέγμα αποτελείται από δύο ή περισσότερες τροφικές αλυσίδες. Μελετώντας ένα τροφικό πλέγμα μπορούμε να προβλέψουμε τι θα συμβεί σε κάποιον οργανισμό αν κάποιος άλλος μειωθεί ή αυξηθεί σε πληθυσμό.
κοτσύφι κουνούπι ποντίκι αετός
Τροφικό πλέγμα
κάμπιες
σαλιγκάρι
πεύκο
ποώδη φυτά
2.2.2 Τροφικές πυραµίδες και τροφικά επίπεδα
Μία τροφική πυραμίδα δείχνει τις ποσοτικές τροφικές σχέσεις κατά μήκος μιας τροφικής αλυσίδας: 1. δημιουργείται από επάλληλα ορθογώνια παραλληλόγραμμα και στο κάθε ένα περιλαμβάνεται ένα είδος οργανισμού 2. το εμβαδόν του κάθε ορθογωνίου είναι ανάλογο με το μέγεθος της μεταβλητής 3. απεικονίζεται η ενέργεια, η βιομάζα ή ο πληθυσμός 4. το πρώτο τροφικό επίπεδο είναι στη βάση της πυραμίδας και είναι αυτό των παραγωγών 5. το δεύτερο τροφικό επίπεδο είναι οι καταναλωτές πρώτης τάξης που είναι φυτοφάγοι οργανισμοί 6. το τρίτο τροφικό επίπεδο είναι οι καταναλωτές δεύτερης τάξης που είναι σαρκοφάγοι οργανισμοί κ.ο.κ. Διακρίνουμε 3 είδη τροφικών πυραμίδων: 1. πυραμίδες ενέργειας: το ποσό της ενέργειας που περικλείει κάθε επίπεδο 2. πυραμίδες βιομάζας: το ποσό της βιομάζας που περικλείει κάθε επίπεδο 3. πυραμίδες πληθυσμού: το μέγεθος του πληθυσμού σε κάθε επίπεδο (υπάρχει
περίπτωση να είναι και ανεστραμμένες σε παρασιτικές τροφικές σχέσεις)
24
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
Παρατηρήσεις πάνω στις πυραμίδες Με βάση τον κανόνα του οικολογικού δεκάτου αναμένουμε όλες οι πυραμίδες να περιλαμβάνουν λιγότερη ενέργεια, βιομάζα αλλά και αριθμό ατόμων (με εξαίρεση τον παρασιτισμό) σε κάθε ανώτερο τροφικό επίπεδο. Αυτό οδηγεί σε ης τάξης πυραμίδες της παρακάτω μορφής κατ/τής 3 όπου καθώς περνάμε από το ένα καταναλωτής 2ης τάξης τροφικό επίπεδο στο άλλο, το καταναλωτής 1ης τάξης εμβαδόν του κάθε ορθογωνίου μειώνεται. παραγωγός Το 90% της ενέργειας χάνεται (μόνο το 10% της ενέργειας ενός τροφικού επιπέδου είναι δυνατόν να περάσει στο επόμενο) από το ένα τροφικό επίπεδο στο επόμενο γιατί (4): 1. ένα μεγάλο μέρος της χημικής ενέργειας μετατρέπεται σε μη αξιοποιήσιμες μορφές ενέργειας (θερμότητα) με την κυτταρική αναπνοή 2. δεν τρώγονται όλοι οι οργανισμοί 3. κάποιοι οργανισμοί πεθαίνουν 4. ένα μέρος της οργανικής ύλης αποβάλλεται με τα κόπρανα και δεν ενσωματώνεται στη βιομάζα Στις πυραμίδες βιομάζας παρουσιάζεται η ίδια πτωτική τάση (της τάξης του 90%), κάτι αναμενόμενο αφού λιγότερη ενέργεια αντιστοιχεί και σε λιγότερη βιομάζα. Στις πυραμίδες πληθυσμού εμφανίζεται πτωτική τάση αλλά δεν υπάρχει ο κανόνας του 10%. Σε γενικές γραμμές, ο πληθυσμός κάθε επιπέδου είναι μικρότερος από τον πληθυσμό του Ανεστραμμένη πυραμίδα πληθυσμού προηγούμενου επιπέδου εκτός από 500 πρωτόζωα την περίπτωση παρασιτικών τροφικών σχέσεων όπου οι 10 ψύλλοι πυραμίδες πληθυσμού 1 σκύλος εμφανίζονται ανεστραμμένες. Η κατάταξη των οργανισμών στα τροφικά επίπεδα δεν είναι πάντα εύκολη (3): 1. υπάρχουν οργανισμοί που είναι ταυτόχρονα φυτοφάγοι και σαρκοφάγοι 2. υπάρχουν οργανισμοί που αλλάζουν διατροφικές συνήθειες ανάλογα με την εποχή 3. υπάρχουν οργανισμοί που αλλάζουν διατροφικές συνήθειες ανάλογα με το στάδιο ζωής (π.χ. βάτραχος) Μεθοδολογία ασκήσεων στα τροφικά πλέγµατα Όταν υπάρχει αύξηση ενός οργανισμού: • αυξάνονται οι πληθυσμοί των οργανισμών που τρέφονται με αυτόν • ελαττώνονται οι πληθυσμοί των οργανισμών που αποτελούν την τροφή του Όταν υπάρχει μείωση ενός οργανισμού: • αυξάνονται οι πληθυσμοί των οργανισμών που αποτελούν την τροφή του • ελαττώνονται ή μεταναστεύουν οι πληθυσμοί των οργανισμών που τρέφονται με αυτόν
25
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
Μεθοδολογία ασκήσεων στις πυραµίδες (ενέργειας, βιοµάζας, πληθυσµού) Για ενέργεια & βιομάζα: συνήθως μας δίνουν το ποσό της ενέργειας ή της βιομάζας ενός τροφικού επιπέδου και μας ζητούν τα υπόλοιπα:
μεγάλα ψάρια μικρά ψάρια ζωοπλαγκτόν φυτοπλαγκτόν
… …
1.000 KJ
10 KJ 100 KJ 1.000 KJ 10.000 KJ
X3
…
•
• •
για το κάθε παραπάνω τροφικό επίπεδο διαιρούμε την ενέργεια του προηγούμενου δια 10 (x1/10) και για κάθε παρακάτω τροφικό επίπεδο πολλαπλασιάζουμε επί 10 (x10) αν η άσκηση ζητάει μετατροπή ενέργειας σε βιομάζα εφαρμόζουμε τον σχετικό τύπο (δίνεται από την εκφώνηση) αν η άσκηση μας δίνει το βάρος ενός ατόμου ενός τροφικού επιπέδου και μάς ζητά να υπολογίσουμε τον αριθμό των ατόμων διαιρούμε (βιομάζα επιπέδου/βάρος ενός ατόμου)
Για πληθυσμό: ο κανόνας του 10% δε βρίσκει εφαρμογή στον υπολογισμό του πληθυσμού. Η εκφώνηση της άσκησης θα έχει κάποια συσχέτιση του πληθυσμού με την ενέργεια ή με τη βιομάζα. Ασκήσεις στα τροφικά πλέγµατα και στις τροφικές πυραµίδες 1. Στο παρακάτω τροφικό πλέγμα έχουμε την περιγραφή των τροφικών σχέσεων σε ένα δασικό οικοσύστημα:
κοτσύφι ποντίκι αετός
κάμπιες
σαλιγκάρι κουνούπι
πεύκο
ποώδη φυτά
α. αν εξαφανιστούν τα πεύκα, πώς θα επηρεαστούν τα κουνούπια και τα κοτσύφια; β. σε ποιο τροφικό επίπεδο είναι το ποντίκι; γ. αν εξαφανιστούν οι αετοί, τι θα συμβεί στους πληθυσμούς των σαλιγκαριών και των ποντικιών; 2. Σε ένα υδάτινο οικοσύστημα μετρήθηκαν οι βιομάζες των παρακάτω οργανισμών: Πέρκα 650 kg Γυρίνος 25.000 kg Υδρόβιο σκαθάρι 2.300 kg Φύκη 100.000 kg α. Να σχεδιάσετε την τροφική αλυσίδα και την τροφική πυραμίδα βιομάζας. β. Να υπολογίσετε το ποσοστό της βιομάζας που περνάει από το 2ο στο 3ο τροφικό επίπεδο. γ. Να υπολογίσετε τις απώλειες ενέργειας μεταξύ 1ου και 2ου τροφικού επιπέδου (1kg βιομάζας αντιστοιχεί σε 21.000 KJ).
26
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
3. Στην τροφική αλυσίδα που ακολουθεί γνωρίζουμε ότι η βιομάζα των οργανισμών Γ είναι 500 kg. A B Γ Δ α. να υπολογίσετε τη βιομάζα που περικλείεται σε κάθε τροφικό επίπεδο β. να υπολογίσετε τη βιομάζα που περικλείει όλο το οικοσύστημα, αν θεωρήσουμε ότι έχει μόνο αυτή την τροφική αλυσίδα γ. αν το μέσο βάρος ενός οργανισμού Δ είναι 2.5 kg, ποιος είναι ο πληθυσμός των Δ; 4. Η παρακάτω τροφική πυραμίδα έχει καταγραφεί σε ένα παράκτιο οικοσύστημα:
μεγάλα ψάρια μικρά ψάρια ζωοπλαγκτόν φυτοπλαγκτόν
α. ποιοι είναι οι παραγωγοί και ποιοι οι καταναλωτές πρώτης τάξης; β. η ενέργεια που περικλείεται στους καταναλωτές δεύτερης τάξης είναι 2x103 KJ. Να υπολογίσετε την ενέργεια που περικλείεται στα υπόλοιπα τροφικά επίπεδα. γ. αν για την ενέργεια που εμπεριέχεται στα μικρά ψάρια ισχύει ότι είναι 20KJ/Kg μικρών ψαριών, να υπολογίσετε τη βιομάζα του φυτοπλαγκτού. 5. Σε κάποιο υποθετικό οικοσύστημα έχουμε την τροφική αλυσίδα: A B Γ Δ Η βιομάζα των Α (παραγωγοί) είναι 6.000 κιλά α. να σχεδιάσετε την πυραμίδα βιομάζας για την τροφική αλυσίδα β. να υπολογίσετε τη συνολική βιομάζα των καταναλωτών στο 2ο και στο 3ο τροφικό επίπεδο γ. αν το μέσο βάρος ενός οργανισμού Γ είναι 200 γρ. και ο ελάχιστος πληθυσμός για να επιβιώσει ο Γ είναι τα 20 άτομα να ελέγξετε αν ο οργανισμός Γ μπορεί να επιβιώσει μέσα σε αυτό το οικοσύστημα. 6. Σε ένα οικοσύστημα ζουν οι οργανισμοί Α και Β. Ο Α αποτελεί τροφή για τον Β. Στην περιοχή ρίχνουμε δηλητήριο που σκοτώνει μόνο τον Β. Ποιο από τα τρία διαγράμματα περιγράφει πιο σωστά τη διακύμανση των πληθυσμών μετά τη ρίψη του δηλητηρίου; Δικαιολογήστε την απάντησή σας.
Α Α Α Β Β Β
i
ii
iii
27
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
2.2.3 Η έννοια της παραγωγικότητας
Καθημερινά, η Γη δέχεται τεράστια ποσά ενέργειας. Όμως από αυτή την ενέργεια μόνο το 1% δεσμεύεται από τους παραγωγούς και εισέρχεται στις τροφικές αλυσίδες. Παραγωγικότητα ενός οικοσυστήματος ονομάζεται ο ρυθμός με τον οποίο οι οργανισμοί ενός οικοσυστήματος παράγουν οργανική ύλη. Πρωτογενής παραγωγικότητα ενός οικοσυστήματος είναι ο z Παράγοντες που καθορίζουν την ρυθμός με τον οποίο οι παραγωγοί πρωτογενή παραγωγικότητα (5) δεσμεύουν την ηλιακή ακτινοβολία 1. η ηλιοφάνεια και τη μετατρέπουν σε χημική. 2. η θερμοκρασία Δευτερογενής παραγωγικότητα 3. η διαθεσιμότητα των θρεπτικών είναι ο ρυθμός με τον οποίο οι στοιχείων καταναλωτές ενός οικοσυστήματος 4. η διαθεσιμότητα του νερού (ξηρά) παράγουν οργανική ύλη 5. το βάθος στο οποίο μπορεί να αξιοποιώντας τη χημική ενέργεια διεισδύσει το φως (νερό) που προσέλαβαν από την τροφή τους. Μικτή παραγωγικότητα είναι το συνολικό ποσό της οργανικής ύλης που παράχθηκε. Καθαρή παραγωγικότητα είναι το ποσό της οργανικής ύλης που απομένει μετά την αφαίρεση της οργανικής ύλης που οξειδώθηκε (για κάλυψη ενεργειακών αναγκών). Μέτρηση παραγωγικότητας οικοσυστήματος 1. επισκεπτόμαστε ένα χερσαίο οικοσύστημα τον Νοέμβριο και θερίζουμε δέκα τυχαία τμήματά του με εμβαδό 1 m2 το καθένα 2. θερμαίνουμε το φυτικό υλικό στους 80-90oC ώστε να μείνει μόνο η ξηρή μάζα και το ζυγίζουμε 3. υπολογίζουμε το μέσο όρο από τα δέκα τεμάχια 4. επαναλαμβάνουμε τη διαδικασία τον Απρίλιο, στην ίδια περιοχή 5. αφαιρώντας από τον μέσο όρο του Απριλίου τον μέσο όρο του Νοεμβρίου έχουμε υπολογίσει την καθαρή πρωτογενή παραγωγικότητα του οικοσυστήματος σε g/m2/μήνες
Μεθοδολογία ασκήσεων στην παραγωγικότητα • • • χρησιμοποιούμε τον τύπο: καθαρή Π.Π.=μικτή Π.Π. – επιστροφές στο περιβάλλον εφαρμόζουμε τον κανόνα του οικολογικού δεκάτου από το ένα τροφικό επίπεδο στο επόμενο (για ενέργεια και βιομάζα) έχουμε υπ’ όψιν ότι όσο πιο κοντά βρίσκονται δύο οργανισμοί στην τροφική αλυσίδα, τόσο πιο «αποδοτική» είναι η μεταξύ τους τροφική σχέση. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο όλα τα πολύ μεγάλα ζώα είναι φυτοφάγα (φάλαινες, ιπποπόταμοι, ελέφαντες, κ.λπ.)
28
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
Ασκήσεις στην παραγωγικότητα
1. Για ένα οικοσύστημα ισχύει:
M.Π. παραγωγικότητα ηλιακή ακτινοβολία 500.000 KJ/ημέρα Κ.Π. παραγωγικότητα 1.500 KJ/ημέρα
Επίπεδο
1
επιστροφή στο περιβάλλον 3.500 KJ/ημέρα
α. πόση είναι η μικτή πρωτογενής παραγωγικότητα του οικοσυστήματος; β. ποιο είναι το ποσοστό της ηλιακής ενέργειας που δεσμεύεται από τους παραγωγούς; 2. Σε ένα οικοσύστημα το ποσό της εισερχόμενης ηλιακής Επίπεδο ενέργειας είναι 700.000 KJ/ημέρα. Μέσω της 1 φωτοσύνθεσης, οι παραγωγοί του οικοσυστήματος δεσμεύουν το 1% της προσφερόμενης ενέργειας από τον ήλιο, αλλά ταυτόχρονα έχουν απώλειες της τάξης του 30% στην κυτταρική αναπνοή. Θεωρώντας ότι όλες οι απώλειες στο επίπεδο των παραγωγών περιορίζονται στην κυτταρική αναπνοή να υπολογίσετε: α. τη μικτή πρωτογενή παραγωγικότητα των παραγωγών β. την καθαρή πρωτογενή παραγωγικότητα των παραγωγών 3. Ένας άνθρωπος έχει να διαλέξει μεταξύ αποκλειστικά φυτικής και αποκλειστικά ζωικής διατροφής. Ποιος από τους δύο τρόπους είναι πιο αποδοτικός από ενεργειακή άποψη; 4. To παρακάτω διάγραμμα απεικονίζει τη ροή ενέργειας σε ένα οικοσύστημα: α. ποιο είναι το σύνολο της Κ.Δ.Π. του οικοσυστήματος; β. ποια είναι η Κ.Π.Π. των παραγωγών; γ. ποιο είναι το ποσοστό των απωλειών του καταναλωτή Β σε σχέση με τη Μ.Π.Π. των παραγωγών; δ. ποιος από τους τρεις καταναλωτές είναι ο πιο αποδοτικός από ενεργειακή άποψη; ε. τι ποσοστό της ενέργειας που λαμβάνει ο καταναλωτής Β επιστρέφει τελικά στο περιβάλλον;
ήλιος
Επίπεδο
2
Επίπεδο
3
παραγωγοί Μ.Π.Π. 20.000 KJ/m2 απώλειες 15.000 KJ/m2
καταναλωτής Α Μ.Δ.Π. 1.000 KJ/m2
καταναλωτής Β Μ.Δ.Π. 200 KJ/m2
καταναλωτής Γ Μ.Δ.Π. 3.800 KJ/m2
ανάπτυξη 100 KJ/m 2
ανάπτυξη 10 KJ/m2
ανάπτυξη 500 KJ/m 2
29
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
2.3 Βιογεωχηµικοί κύκλοι
Η ύλη στον πλανήτη είναι περιορισμένη και τα χημικά στοιχεία πρέπει να ανακυκλώνονται συνεχώς για να καλύπτουν τις ανάγκες των ζωντανών οργανισμών για τη διατήρηση και την ανάπτυξη. Οι επαναλαμβανόμενες κυκλικές πορείες των χημικών στοιχείων στα οικοσυστήματα ονομάζονται βιογεωχημικοί κύκλοι διότι ολοκληρώνονται με τη συμμετοχή βιολογικών, γεωλογικών και χημικών διαδικασιών.
2.3.1 Ο κύκλος του άνθρακα
Ο άνθρακας είναι το χημικό στοιχείο με βάση το οποίο δομούνται όλα τα βιολογικά μακρομόρια και ακολουθεί την πορεία της ενέργειας μέσα στα οικοσυστήματα αφού βρίσκεται σε όλες τις οργανικές ενώσεις. Φωτοσύνθεση: η δέσμευση ατμοσφαιρικού διοξειδίου για την παραγωγή γλυκόζης και οργανικών ενώσεων Κυτταρική αναπνοή: η οξείδωση των οργανικών ενώσεων με σκοπό την παραγωγή ενέργειας (αποβάλλεται CO2)
ο κύκλος του άνθρακα
φωτοσύνθεση, CO2
παραγωγοί
κυτταρική αναπνοή οργανική ύλη
CO2 ατμόσφαιρας
CO2
καταναλωτές
κυτταρική αναπνοή οργανική ύλη
νεκρή οργανική ύλη
κυτταρική αναπνοή
αποικοδομητές Παρέμβαση του ανθρώπου στον κύκλο του άνθρακα Η ανθρώπινη επέμβαση στον κύκλο του άνθρακα έχει δύο άξονες: • αυξανόμενη χρήση ορυκτών καυσίμων: προέρχονται από τον μετασχηματισμό της οργανικής ύλης (φυτική και ζωική) σε γαιάνθρακες (πετρέλαιο και φυσικό αέριο). Απελευθερώνονται τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα από τη χρήση των ορυκτών καυσίμων στη βιομηχανία, στις μεταφορές και στις αστικές δραστηριότητες • καταστροφή δασών: για υλοτόμηση (προϊόντα ξυλείας), εκχέρσωση (δόμηση), καλλιέργειες, επαναλαμβανόμενες φωτιές. Κανονικά οι παραγωγοί δεσμεύουν το διοξείδιο του άνθρακα, αλλά οι παραγωγοί λιγοστεύουν συνεχώς Υπάρχει η τάση για βαθμιαία αύξηση της συγκέντρωσης του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα με δυσάρεστες συνέπειες για όλο τον πλανήτη (βλ. φαινόμενου του θερμοκηπίου). 30
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
2.3.2 Ο κύκλος του αζώτου
• • • Το άζωτο είναι απαραίτητο για τη ζωή αφού περιλαμβάνεται στα νουκλεϊκά οξέα και στις πρωτεΐνες. Στην ατμόσφαιρα περιέχεται σε ποσοστό 78% ως μοριακό άζωτο. Σε αυτή τη μορφή δεν είναι δυνατόν να δεσμευθεί από τους παραγωγούς. Αζωτοδέσμευση είναι η διαδικασία μετατροπής του ατμοσφαιρικού αζώτου σε μορφές αξιοποιήσιμες από τους παραγωγούς δηλαδή σε νιτρικά ιόντα. Διακρίνεται σε ατμοσφαιρική (10% της συνολικής αζωτοδέσμευσης) και βιολογική (90% της συνολικής αζωτοδέσμευσης). Κατά την ατμοσφαιρική αζωτοδέσμευση το μοριακό άζωτο αντιδρά με τους υδρατμούς σχηματίζοντας αμμωνία ή με το οξυγόνο σχηματίζοντας νιτρικά ιόντα. Η απαραίτητη ενέργεια προσφέρεται από ηλεκτρικές εκκενώσεις (αστραπές και κεραυνούς). Η βιολογική αζωτοδέσμευση πραγματοποιείται από ελεύθερους ή συμβιωτικούς μικροοργανισμούς. Οι ελεύθεροι αζωτοδεσμευτικοί μικροοργανισμοι είναι βακτήρια που ζουν στο έδαφος. Οι συμβιωτικοί αζωτοδεσμευτικοί μικροοργανισμοί ζουν στις ρίζες των ψυχανθών σε ειδικά εξογκώματα που ονομάζονται φυμάτια. Τα βακτήρια αυτά δεσμέυουν το ατμοσφαιρικό άζωτο και το μετατρέπουν σε νιτρικά ιόντα τα οποία απορροφώνται από τα ψυχανθή. Τα φυτά προσλαμβάνουν νιτρικά ιόντα και συνθέτουν τις αζωτούχες οργανικές ενώσεις (π.χ. νουκλεϊκά οξέα, πρωτεΐνες). Το άζωτο διακινείται μέσα στις τροφικές αλυσίδες στις διάφορες τάξεις καταναλωτών. Φυτά και ζώα αποβάλλουν στο έδαφος νεκρή οργανική ύλη (καρπούς, φύλλα, νεκρά σώματα, τρίχωμα κλπ). Ταυτόχρονα τα ζώα αποβάλλουν περιττώματα (έχουν αζωτούχες ενώσεις: ουρία, ουρικό οξύ). Οι αποικοδομητές διασπούν όλες τις παραπάνω ενώσεις παράγοντας αμμωνία. Τα νιτροποιητικά βακτήρια του εδάφους μετατρέπουν την αμμωνία σε νιτρικά ιόντα (στο έδαφος) τα οποία προσλαμβάνονται και πάλι από τα φυτά. Στο έδαφος υπάρχουν απονιτροποιητικά βακτήρια τα οποία μετατρέπουν τα νιτρικά ιόντα σε μοριακό άζωτο που επιστρέφει στην ατμόσφαιρα. Έτσι ολοκληρώνεται ο κύκλος του αζώτου.
•
•
• • •
•
•
Οι μικροοργανισμοί στον κύκλο του αζώτου
Μικροοργανισμός
αζωτοδεσμευτικά βακτήρια: αποικοδομητές: νιτροποιητικά βακτήρια: απονιτροποιητικά βακτήρια:
Δεσμεύει
ατμοσφαιρικό Ν αζωτούχες εν. αμμωνία νιτρικά ιόντα
Παράγει
νιτρικά ιόντα αμμωνία νιτρικά ιόντα μοριακό άζωτο
31
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
Παρέμβαση του ανθρώπου στον κύκλο του αζώτου Η ανάγκη για όλο και μεγαλύτερες αποδόσεις από τις αγροτικές καλλιέργειες έχει αυξήσει κατακόρυφα τη χρήση αζωτούχων λιπασμάτων. Παλιότερα χρησιμοποιούταν τα περιττώματα των ζώων (κοπριά) για τον εμπλουτισμό του εδάφους με άζωτο. Κατά τη χρήση λιπασμάτων μόνο το 1/3 του αζώτου προσλαμβάνεται από τα φυτά και το υπόλοιπο καταλήγει σε γλυκά ή θαλασσινά νερά προκαλώντας το φαινόμενο του ευτροφισμού. Για να γίνει οικολογικός εμπλουτισμός του εδάφους με άζωτο ακολουθούμε τη μέθοδο της αμειψισποράς ή της αγρανάπαυσης: • στην αμειψισπορά γίνεται εναλλαγή στην καλλιέργεια σιτηρών και ψυχανθών. Τα αζωτοδεσμευτικά βακτήρια στις ρίζες των ψυχανθών εμπλουτίζουν το έδαφος με άζωτο • στην αγρανάπαυση έχουμε προσωρινή παύση της καλλιέργειας
Ο κύκλος του αζώτου
ατμόσφαιρα άζωτο 78%
ατμοσφαιρική αζωτοδέσμευση 10% βιολογική αζωτοδέσμευση 90% ψυχανθή
φυτά
ζώα
τροφικές αλυσίδες
έδαφος αμμωνία, νιτρικά ιόντα συμβιωτικά αζωτοδεσμευτικά φυμάτια στα βακτήρια ψυχανθή
φύλλα, καρποί, νεκρά σώματα απεκκρίσεις, τρίχες, νεκρά σώματα
ελεύθερα αζωτοδεσμευτικά βακτήρια νιτρικά ιόντα
αποικοδομητές αμμωνία
απονιτροποιητικά βακτήρια
νιτροποιητικά βακτήρια
μοριακό άζωτο
32
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
2.3.3 Ο κύκλος του νερού (υδρολογικός κύκλος)
Το 1. 2. 3. νερό και οι «λειτουργίες» του (6): καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος της επιφάνειας της Γης οριοθετεί τα υδάτινα οικοσυστήματα και καθορίζει τις ιδιότητές τους είναι το μέσο με το οποίο τα θρεπτικά στοιχεία εισέρχονται και κυκλοφορούν στο εσωτερικό των αυτότροφων οργανισμών 4. αποτελεί το 75% του νωπού βάρους των ζωντανών ιστών 5. συμβάλλει στη θερμορρύθμιση όλων των οργανισμών 6. χρησιμοποιείται στη φωτοσύνθεση
z Ο υδρολογικός κύκλος Διαφορά μεταξύ επιδερμικής εξάτμισης και περιλαμβάνει (3): διαπνοής: Η εξάτμιση είναι το φυσικό φαινόμενο κατά το 1. την εξάτμιση οποίο το νερό μεταβαίνει από την υγρή 2. τη διαπνοή των φυτών κατάσταση στην αέρια από οποιαδήποτε 3. τις κατακρημνίσεις επιφάνεια. Η επιδερμική εξάτμιση πραγματοποιείται στην επιφάνεια των φύλλων. Η διαπνοή είναι η απομάκρυνση του νερού από τα φύλλα των φυτών μέσω των στομάτων (ανοίγματα στην επιφάνεια των φύλλων τα οποία ανοίγουν και κλείνουν ανάλογα με τις ανάγκες του φυτού). Η διαπνοή είναι η κινητήρια δύναμη για τη μεταφορά των θρεπτικών συστατικών στο εσωτερικό κάθε φυτικού οργανισμού. Ένα μέρος του νερού που προσλαμβάνουν τα φυτά από τις ρίζες αποβάλλεται με τη διαπνοή και καθώς κινείται προς τα πάνω μεταφέρει διαλυμένες όλες τις απαραίτητες ουσίες σε ολόκληρο το φυτό.
ο κύκλος του νερού
H2O ατμόσφαιρα
διαπνοή επιδερμική εξάτμιση αναπνοή
εξάτμιση
εξάτμιση
κατακρημνίσεις
φυτά
ζώα
H2O εδάφους υπόγειο H2O
H2O θάλασσες, λίμνες, ποτάμια
Η σημασία των φυτών στον κύκλο του νερού Τα φυτά έχουν καθοριστικό ρόλο στην απορρόφηση του νερού από το έδαφος. Σε μικρές λεκάνες απορροής όπου αφαιρέθηκαν όλα τα δέντρα ο όγκος του επιφανειακού νερού αυξήθηκε πάνω από 200%. Το νερό κατέληξε στη θάλασσα, διαφορετικά θα είχε αποδοθεί στην ατμόσφαιρα με τη διαπνοή των φυτών. Η σημασία των επιφανειακών ρέοντων υδάτων Τα επιφανειακά ρέοντα ύδατα παρασύρουν θρεπτικά στοιχεία από την επιφάνεια του εδάφους για να καταλήξουν σε θάλασσες και σε λίμνες.
33
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα δέλτα των ποταμών εμφανίζουν υψηλή παραγωγικότητα.
2.4.3 Ερηµοποίηση
Τα ερημικά οικοσυστήματα βρίσκονται σε περιοχές με πολύ χαμηλή βροχόπτωση. Όμως, ερημικού τύπου οικοσυστήματα συναντάμε και σε περιοχές όπου z Το μεσογειακό κλίμα κανονικά θα περιμέναμε πλούσια βλάστηση. • υγρός και σχετικά Χαρακτηρίζονται από άγονο έδαφος, μικρή ήπιος χειμώνας παραγωγικότητα και μικρή βιομάζα. Είναι αποτέλεσμα της ανθρώπινης παρέμβασης. • θερμό και ξηρό Οι παράγοντες οι οποίοι οδηγούν στην καλοκαίρι ερημοποίηση είναι (4): 1. η καταστροφή από την όξινη βροχή 2. η αποψίλωση των δασών 3. οι πυρκαγιές (μεσογειακά οικοσυστήματα) 4. η υπερβόσκηση (μεσογειακά οικοσυστήματα) Πυρκαγιές στα μεσογειακά οικοσυστήματα Οι υψηλές θερμοκρασίες, η ξηρασία το καλοκαίρι, η συσσώρευση ξερών φύλλων στο έδαφος ευνοούν την εκδήλωση φωτιάς κατά τους θερινούς μήνες στα μεσογειακά οικοσυστήματα. Η φωτιά ως μεμονωμένο γεγονός δεν αποτελεί πρόβλημα για τα μεσογειακά φυτά καθώς έχουν συγκεκριμένους μηχανισμούς αναγέννησης (σχηματισμός νέων βλαστών και φύλλων από υπόγειους οφθαλμούς, αυξημένη φύτρωση των σπερμάτων που διασκορπίστηκαν μετά τη φωτιά) οι οποίοι αποτελούν εξελικτικές προσαρμογές στο περιοδικό φαινόμενο της φωτιάς. Όταν η συχνότητα της φωτιάς είναι μεγάλη ή επιχειρούνται ανασταλτικές παρεμβάσεις όπως η βόσκηση τότε οι μηχανισμοί αυτοί δεν είναι πλέον αποτελεσματικοί, η βλάστηση δεν μπορεί να αναγεννηθεί και το οικοσύστημα ωθείται βαθμιαία στην ερημοποίηση.
z Διάβρωση του
εδάφους
φωτιά
καταστροφή ριζών
χαλάρωση χώματος
μεγάλη κλίση, βροχές
διάβρωση εδάφους
ερημοποίηση
2.4.4 Ρύπανση
Ρύπανση είναι η επιβάρυνση του περιβάλλοντος με κάθε παράγοντα (ρύπο) ο οποίος έχει βλαπτική επίδραση στους οργανισμούς. Στους ρύπους ανήκουν διάφορες χημικές ουσίες και μορφές ενέργειας όπως η θερμότητα, ο ήχος και οι ακτινοβολίες. Το κριτήριο για το πόσο επιβλαβής είναι ένας ρύπος είναι ο ρυθμός που προστίθεται στο οικοσύστημα ως προς τον ρυθμό που απομακρύνεται ή διασπάται ή αποβάλλεται. Έτσι υπάρχουν ρύποι σε πολύ μεγάλες συγκεντρώσεις που δεν είναι βλαβεροί (γιατί απομακρύνονται γρήγορα) και άλλοι που είναι καταστρεπτικοί σε ελάχιστη συγκέντρωση (βλ. Βιοσυσσώρευση). Η ρύπανση διακρίνεται σε ατμοσφαιρική, υδάτων, εδάφους, χωρίς πάντα να είναι εύκολος ο απόλυτος διαχωρισμός μεταξύ τους. Ατμοσφαιρική ρύπανση (5) 1. η συστηματική επιβάρυνση ξεκίνησε με τη βιομηχανική επανάσταση 2. ενισχύθηκε από τη χρήση ορυκτών καυσίμων 3. επιδεινώθηκε με την ανέγερση μεγάλων βιομηχανικών μονάδων 34
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
4. αστικοποίηση (συγκέντρωση μεγάλου αριθμού ανθρώπων σε λίγες πόλεις) 5. μαζική χρήση αυτοκινήτου ατμοσφαιρική ρύπανση
φαινόμενο θερμοκηπίου φωτοχημικό νέφος εξασθένηση στοιβάδας του όζοντος όξινη βροχή
Το φαινόμενο του θερμοκηπίου
• Η ηλιακή ακτινοβολία πέφτει στη Γη και ένα μέρος της υπέρυθρης ακτινοβολίας δεσμεύεται αυξάνοντας τη θερμοκρασία της. Οι σημαντικότερες ενώσεις οι οποίες δεσμεύουν την υπέρυθρη ακτινοβολία είναι το διοξείδιο του άνθρακα και οι υδρατμοί. • Αποτέλεσμα της δέσμευσης της υπέρυθρης ακτινοβολίας είναι η ήπια άυξηση της θερμοκρασίας της Γης. Το μέρος της ακτινοβολίς που δε δεσμέυεται διαπερνά την ατμόσφαιρα και διαφεύγει στο διάστημα. • Η αύξηση της συγκέντρωσής του CO2 στην ατμόσφαιρα, ως αποτέλεσμα της χρήσης ορυκτών καυσίμων, οδηγεί σε αύξηση της θερμοκρασίας της ατμόσφαιρας. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται φαινόμενο του θερμοκηπίου. Επιπτώσεις: αν συνεχιστεί ο ίδιος ρυθμός προσθήκης διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα η μέση θερμοκρασία της Γης θα έχει αυξηθεί κατά 5οC μέχρι το 2040. Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις θα είναι (4): 1. τήξη των πολικών πάγων 2. ανύψωση της στάθμης της θάλασσας 3. απώλεια μεγάλων χερσαίων εκτάσεων 4. γόνιμες περιοχές θα μετατραπούν σε άγονες και αντίστροφα
Το φωτοχημικό νέφος
• Δημιουργείται από την αυξημένη συγκέντρωση οξειδίων του αζώτου του άνθρακα και του θείου, τα οποία ονομάζονται πρωτογενείς ρύποι. • Τα οξείδια (προέρχονται κυρίως από τις μηχανές εσωτερικής καύσης) αντιδρούν με το οξυγόνο της ατμόσφαιρας υπό την επίδραση της ηλιακής ακτινοβολίας και σχηματίζουν τους δευτερογενείς ρύπους. • Οι πιο σημαντικοί δευτερογενείς ρύποι είναι το όζον και το PAN (νιτρικό υπεροξυακετύλιο). πρωτογενείς ρύποι CO επιπτώσεις παρεμποδίζει τη μεταφορά του οξυγόνου στους ιστούς καθώς ανταγωνίζεται το οξυγόνο για την ειδική θέση σύνδεσης στην αιμοσφαιρίνη καταστροφές στους ιστούς των πνευμόνων εξασθενίζουν την αντίσταση στην πνευμονία πρόκληση εμφυσήματος
(σε μακροχρόνια έκθεση σε χαμηλές συγκεντρώσεις)
NOX υδρογονάνθρακες δευτερογενείς ρύποι
καρκινογόνος δράση (βενζοπυρένιο) επιπτώσεις
35
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
όζον ΡΑΝ
επηρεάζει το αναπνευστικό σύστημα ερεθίζει τα μάτια
Εξασθένηση της στιβάδας του όζοντος
• Το όζον σχηματίζει, στο ανώτερο επίπεδο της ατμόσφαιρας (κατώτερη στρατόσφαιρα, ύψος 15-30 km), μία στιβάδα με ιδιαίτερη σημασία για τη ζωή. • Απορροφά μέρος της υπεριώδους ακτινοβολίας (έχει θανατηφόρο δράση στους μικροοργανισμούς, προκαλεί: μεταλλάξεις στο DNA, καταρράκτη, καρκίνο του δέρματος). • Η βαθμιαία εξασθένηση της στιβάδας του όζοντος έχει παρατηρηθεί από το 1970 και για αυτή ευθύνεται η χρήση των χλωροφθορανθράκων (freon) που χρησιμοποιούνται ως ψυκτικά υγρά στα ψυγεία αλλά και ως προωθητικά αέρια στα σπρέι. • Επιπτώσεις: η ελάττωση του όζοντος στην στρατόσφαιρα επιτρέπει μεγαλύτερη ποσότητα ακτινοβολίας να φτάνει στη Γη με δυσμενείς επιπτώσεις στους οργανισμούς. • Από το 1994 έχει απαγορευτεί η χρήση τους και έχουν αντικατασταθεί από υδροφθοράνθρακες οι οποίοι δεν περιέχουν χλώριο.
Η όξινη βροχή
• Η ηφαιστειακή δραστηριότητα, η δράση των αποικοδομητών και η καύση υγρών καυσίμων απελευθερώνουν στην ατμόσφαιρα διάφορα οξείδια του αζώτου και του θείου. • Τα οξείδια του αζώτου και του θείου μετατρέπονται, με την επίδραση των ατμοσφαιρικών υδρατμών, σε νιτρικό και θειώδες οξύ αντίστοιχα. • Με τις κατακρημνίσεις επιστρέφουν στο έδαφος μειώνοντας το pH της βροχής. Σε μικρές συγκεντρώσεις οξειδίων το pH της βροχής είναι περίπου 5,6. • Σε περιοχές όπου η ατμόσφαιρα έχει επιβαρυνθεί με μεγάλες συγκεντρώσεις οξειδίων, λόγω εντατικής καύσης υγρών καυσίμων ή μεταφοράς ρύπων με τον άνεμο, μεγαλώνει η ποσότητα του νιτρικού και του θειώδους οξέως που βρίσκονται διαλυμένα στο νερό της βροχής. Τότε το pH μπορεί να πέσει αρκετά κάτω από το 5. • Επιπτώσεις: η καταστροφή του φυλλώματος των δέντρων, η ελάττωση της γονιμότητας του εδάφους, η θανάτωση φυτικών και ζωικών οργανισμών στα υδάτινα οικοσυστήματα. Προκαλούνται καταστροφές και σε μαρμάρινες επιφάνειες (μνημεία, αγάλματα).
Ρύπανση των υδάτων
Η ρύπανση του νερού ξεκινάει από την αστική και τη βιομηχανική δραστηριότητα και καταλήγει στη θάλασσα, στα ποτάμια αλλά και στα υπόγεια ύδατα. Οι βασικές μορφές ρύπανσης των υδάτων είναι (3): 1. θερμό νερό: από τις ψυκτικές εγκαταστάσεις των εργοστασίων (θερμική ρύπανση, ελάττωση συγκέντρωσης οξυγόνου). 2. τα αστικά λύματα: περιέχουν παραπροϊόντα του ανθρώπινου μεταβολισμού (περιττώματα, σωματικές εκκρίσεις) και διάφορες ουσίες καθημερινής χρήσης (απορρυπαντικά, προϊόντα καθαρισμού). Αυξάνουν το μικροβιακό φορτίο (αιτία για διάδοση σοβαρών νοσημάτων. Προκαλούν ευτροφισμό. 3. τα βιομηχανικά λύματα: περιέχουν πολλές χημικές ενώσεις που διαταράσσουν την ισορροπία των υδάτινων αποδεκτών. Τα βαρέα μέταλλα (μόλυβδος, υδράργυρος, ψευδάργυρος), οι οργανικοί 36
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
διαλύτες και τα πετρελαιοειδή διαταράσσουν τα υδάτινα συστήματα. Ειδικά τα βαρέα μέταλλα μπορούν να περάσουν μέσω των τροφικών αλυσίδων στον άνθρωπο με δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία του. Ευτροφισμός • Ο συνεχής εμπλουτισμός ενός υδάτινου οικοσυστήματος με φωσφορικά και νιτρικά άλατα καταλήγει σε ευτροφισμό. • Οι ουσίες αυτές αποτελούν θρεπτικά συστατικά για τους υδρόβιους φωτοσυνθετικούς οργανισμούς. • Προκαλείται υπέρμετρη αύξηση του πληθυσμού των παραγωγών. • Αυξάνεται ο αριθμός των μονοκύτταρων ζωικών οργανισμών (φυτοπλαγκτόν). • Ο θάνατος των πλαγκτονικών οργανισμών συσσωρεύει νεκρή οργανική ύλη που οδηγεί σε αύξηση του αριθμού των αποικοδομητών. • Με την αύξηση των μικροοργανισμών ο ρυθμός κατανάλωσης του οξυγόνου γίνεται πολύ μεγαλύτερος από τον ρυθμό παραγωγής του. • Επιπτώσεις: η ποσότητα του διαλυμένου οξυγόνου στο νερό μειώνεται και πλήττονται οι ανώτεροι οργανισμοί όπως τα ψάρια τα οποία πεθαίνουν από ασφυξία.
ευτροφισμός
περιέχουν φωσφορικά και νιτρικά άλατα
• •
αστικά λύματα λιπάσματα
φυτοπλαγκτόν ↑
θάνατος
ζωοπλαγκτόν ↑
νεκρή οργανική ύλη ↑
ασφυξία ψαριών
διαλυμένο ↓ οξυγόνο
αποικοδομητές ↑ (χρειάζονται περισσότερο οξυγόνο)
____________________________________________________________________________________________
37
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
Σημείωση: ο ευτροφισμός αναφέρεται στο σχολικό βιβλίο και στον κύκλο του αζώτου. Βιοσυσσώρευση Οι τοξικοί ρυπαντές της βιόσφαιρας δε διασπώνται από τους οργανισμούς με αποτέλεσμα, ακόμα και αν βρίσκονται σε μικρή ποσότητα, να συσσωρεύονται στους κορυφαίους καταναλωτές καθώς περνούν από τον ένα κρίκο της τροφικής αλυσίδας στον επόμενο. Βιοσυσσώρευση είναι το φαινόμενο στο οποίο οι τοξικές χημικές ουσίες οι οποίες δεν μπορούν να διασπαστούν/να μεταβολιστούν/να αποβληθούν από τους οργανισμούς έχουν την τάση να συσσωρεύονται στους ιστούς των οργανισμών κατά μήκος των τροφικών αλυσίδων.
z Τοξικοί ρυπαντές
• • • •
της βιόσφαιρας παρασιτοκτόνα εντομοκτόνα ραδιενεργά απόβλητα παραπροϊόντα ραδιενεργών εκρήξεων
Στα ανώτερα τροφικά επίπεδα η συγκέντρωσή τους μπορεί να φτάσει σε τοξικά επίπεδα. Μία τέτοια ουσία είναι το εντομοκτόνο DDT (έχει απαγορευτεί η χρήση του) η οποία βρέθηκε από τους πιγκουίνους της Ανταρκτικής μέχρι το μητρικό γάλα των Εσκιμώων. Στα αρπακτικά πτηνά καθιστά εύθραυστα τα κελύφη των αυγών τους, μειώνοντας δραματικά τον ρυθμό αναπαραγωγής τους. Μεθοδολογία ασκήσεων στη βιοσυσσώρευση Οι μη βιοδιασπώμενες ουσίες θα συγκεντρώνονται κατά μήκος μιας τροφικής αλυσίδας. Έτσι, σε μια πυραμίδα βιομάζας αναμένεται η συγκέντρωση της μη βιοδιασπώμενης ουσίας να δεκαπλασιάζεται σε κάθε επόμενο τροφικό επίπεδο:
BIOMAZA μικρά ψάρια ζωοπλαγκτόν φυτοπλαγκτόν 200 kg 2.000 kg 20.000kg εισαγωγή 1 mg/kg DDT στους παραγωγούς BIOMAZA 200 kg 2.000 kg 20.000kg ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ DDT 100 mg/kg 10 mg/kg 1 mg/kg
• •
από το ένα τροφικό επίπεδο στο επόμενο, η ποσότητα της μη βιοδιασπώμενης ουσίας δε μεταβάλλεται η συγκέντρωση της μη βιοδιασπώμενης ουσίας δεκαπλασιάζεται
Ασκήσεις
1. Στην παρακάτω τροφική αλυσίδα γνωρίζουμε ότι ο οργανισμός Α είναι παραγωγός. Η βιομάζα του οργανισμού Γ είναι 200 kg. Σε μετρήσεις που έγιναν βρέθηκε ότι ο οργανισμός Δ είχε συγκέντρωση 5 mg/kg σε DDT. A B Γ Δ α. να σχεδιάσετε την τροφική πυραμίδα βιομάζας
Επίπεδο
1
38
Σημειώσεις Βιολογίας Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου 2012-2013 Νίκος Κωνσταντίνου, Βιολόγος
β. να υπολογίσετε τη συγκέντρωση του DDT σε όλα τα τροφικά επίπεδα. 2. Στο οικοσύστημα που περιγράφεται από την παρακάτω τροφική πυραμίδα γίνεται εισαγωγή μιας μη βιοδιασπώμενης 5 kg μεγάλα ψάρια ουσίας στους παραγωγούς με 80 kg μικρά ψάρια συγκέντρωση 4 mg/kg παραγω1.000 kg ζωοπλαγκτόν γών. Να υπολογίσετε τη συγκέν15.000 kg φυτοπλαγκτόν τρωσή της στα μικρά ψάρια.
Επίπεδο
2
3. Σε ένα οικοσύστημα 5 τροφικών επιπέδων το όριο ανοχής Επίπεδο στο DDT στο τέταρτο τροφικό επίπεδο είναι 20 mg/kg. Η 3 βιομάζα των παραγωγών είναι 800 kg και η συγκέντρωση του DDT στους παραγωγούς είναι 0.02125 mg/kg. α. θα επιβιώσουν οι οργανισμοί του 5ου τροφικού επιπέδου; β. ένας καταναλωτής του 6ου τροφικού επιπέδου με όριο ανοχής τα 3 gr/kg, θα μπορούσε να επιβιώσει σε αυτή την τροφική αλυσίδα; 4. Ένα ξενοδοχείο που βρίσκεται σε μια παραποτάμια Επίπεδο περιοχή διοχετεύει τα απόβλητα των αποχετεύσεων του 3 στο ποτάμι, θεωρώντας ότι δεν ρυπαίνει το νερό του ποταμού. Οι μετρήσεις που έγιναν, τόσο της ποσότητας του οξυγόνου όσο και της ποσότητας των αποικοδομητών στο νερό, απεικονίζονται στην παρακάτω γραφική παράσταση με τις καμπύλες Α και Β. α. Ποια καμπύλη απεικονίζει την ποσότητα του διαλυμένου οξυγόνου και ποια καμπύλη απεικονίζει την ποσότητα των αποικοδομητών; β. Να εξηγήσετε την απάντησή σας. (Πανελλήνιες 2012)
5.
Τα παρακάτω διαγράμματα απεικονίζουν τη μεταβολή Επίπεδο της συγκέντρωσης δύο αέριων ρύπων, του όζοντος και 2 των οξειδίων του αζώτου κατά τη διάρκεια ενός εικοσιτετραώρου στο κέντρο της Αθήνας. α. Ποια καμπύλη απεικονίζει τη μεταβολή της συγκέντρωσης του όζοντος και ποια τη μεταβολή της συγκέντρωσης των οξειδίων του αζώτου; β. Να εξηγήσετε την απάντησή σας. (Πανελλήνιες 2012)
39
