Κεφάλαιο 10
Αισθητήρια όργανα ‐ Αισθήσεις
Αισθητήρια όργανα
Υποδοχείς
Το σύστημα αισθητήριων οργάνων αντιλαμβάνεται τις μεταβολές που συμβαίνουν στο εσωτερικό και στο εξωτερικό περιβάλλον του ανθρώπινου οργανισμού. Ειδικά κύτταρα ‐ υποδοχείς, συλλέγουν τις πληροφορίες. Οι πληροφορίες αυτές μεταφέρονται με τη μορφή νευρικών ώσεων κατά μήκος των αισθητικών οδών και φτάνουν στο Κ.Ν.Σ., όπου αναλύονται, επεξεργάζονται και «επιλέγεται» η κατάλληλη απάντηση.
Τύποι
υποδοχέων
ανιχνεύουν
αλλαγές
στη
συγκέντρωση
χημικών
ουσιών
αίσθηση
γεύσης
και
όσφρησης
θερμοϋποδοχείς
υποδοχείς
αλλαγές
στη
θερμοκρασία
ανιχνεύουν
φωτεινή
ακτινοβολία
φωτοϋποδοχείς
αίσθηση
της
όρασης
αλλαγές
στην
πίεση
μηχανοϋποδοχείς
αλλαγές
στην
κίνηση
αλλαγές
στην
τάση
χημειοϋποδοχείς
Εξειδίκευση των υποδοχέων
Εξειδίκευση: Οι αισθητήριοι
υποδοχείς είναι συνήθως ευαίσθητοι σε έναν τύπο ερεθίσματος.
Θέση: βρίσκονται στο σώμα είτε ως
ανεξάρτητα κύτταρα είτε σε ομάδες στα αισθητήρια όργανα συνδεδεμένοι με κύτταρα από άλλους ιστούς, οι οποίοι τους προστατεύουν.
υποδοχείς θερμοκρασίας στο δέρμα
Αισθήσεις
Η αίσθηση είναι το αποτέλεσμα της ερμηνείας των ερεθισμάτων που φτάνουν στον εγκέφαλο. Η ερμηνεία των ερεθισμάτων τα καθιστά συνειδητά.
Αισθήσεις
Oι
διαφορετικές
αισθήσεις
είναι
αποτέλεσμα
διαφορετικού
τρόπου
ανάλυσης
και
ερμηνείας
αυτών
των
νευρικών
ώσεων
που
σχετίζεται
με
την
περιοχή
του
φλοιού
όπου
καταλήγουν
οι
νευρικές
ώσεις.
Οι
υποδοχείς
είναι
σημαντικοί
για
τη
διατήρηση
της
εγρήγορσης,
τον
σχηματισμό
εικόνας
του
σώματός
μας
και
τον
έλεγχο
των
κινήσεων.
Οι
αισθήσεις
διακρίνονται
σε
σωματικές
και
ειδικές.
Σωματικές
αισθήσεις
Θέση:
οι
υποδοχείς
των
αισθήσεων βρίσκονται στο δέρμα, στους μύες, στους συνδέσμους και στα σπλάχνα. υποδοχείς της αφής, της πίεσης, του πόνου, της θερμοκρασίας υποδοχέων διαφέρει σημαντικά στις διάφορες περιοχές του σώματος.
Δέρμα: δέρμα περιέχονται οι
Ο αριθμός των διάφορων τύπων
υποδοχείς στο δέρμα
Η αίσθηση του πόνου
Οι υποδοχείς του πόνου είναι
ελεύθερες νευρικές απολήξεις κατανεμημένες στο δέρμα και στα εσωτερικά όργανα. καταστροφή των ιστών από μηχανικά ή άλλα αίτια.
Διεγείρονται από την
υποδοχείς πόνου
Η
αίσθηση
του
πόνου
Οι
νευρικές
ώσεις
που
δημιουργούνται από τους υποδοχείς μεταφέρονται στον εγκέφαλο, όπου αναλύονται και ερμηνεύονται. πόνο (ένταση και μικρή διάρκεια), που προέρχεται από την επιφάνεια και μπορεί να προσδιοριστεί τοπικά και στον χρόνιο πόνο (μικρότερη ένταση και μεγάλη διάρκεια), που είναι εσωτερικός και διάχυτος.
Γίνεται διάκριση ανάμεσα στον οξύ
μεταφορά ερεθίσματος
Αισθήσεις της αφής και της πίεσης
Ελέγχονται από μηχανοϋποδοχείς,
οι οποίοι είναι ελεύθερες νευρικές απολήξεις ή ειδικά σωμάτια. καταστροφή των ιστών από μηχανικά ή άλλα αίτια (θερμότητα, χημικές ενώσεις).
Οι υποδοχείς διεγείρονται από την
Υποδοχείς αφής και πίεσης
Διάκριση οξέως και χρόνιου πόνου
Διακρίνουμε
δύο
τύπους
πόνου:
Οξύς
πόνος:
(μεγάλη
ένταση,
μικρή
διάρκεια),
που
προέρχεται
από
την
επιφάνεια
και
μπορεί
να
προσδιοριστεί
τοπικά.
Χρόνιος
πόνος:
(μικρότερη
ένταση
και
μεγάλη
διάρκεια),
που
είναι εσωτερικός και διάχυτος.
Αίσθηση
της
θερμοκρασίας
Οι
υποδοχείς
της
θερμοκρασίας
είναι
ελεύθερες νευρικές απολήξεις, που βρίσκονται κυρίως στο δέρμα και στους σκελετικούς μύες. το ψυχρό.
Υπάρχουν υποδοχείς για το θερμό και Οι νευρικές ώσεις μεταφέρονται, μέσω
αισθητικών οδών, αρχικά στον θάλαμο και τελικά στο κέντρο των σωματικών αισθήσεων (βρεγματικός λοβός).
Όραση
Σκληρός χιτώνας
(κερατοειδής). χιτώνας.
Χοριοειδής Αμφιβληστροειδής
χιτώνας (υποδοχείς).
Ανατομία
του
οφθαλμού
Ίριδα
(κόρη).
Ακτινωτό
σώμα.
Κρυσταλλοειδής
φακός(υποδοχείς).
Υδατοειδές υγρό Υαλώδες σώμα. Αμφιβληστροειδής
(ραβδία και κωνία). νεύρο).
Οπτική θηλή (οπτικό
Ραβδία και κωνία
Σκληρός χιτώνας
(κερατοειδής). χιτώνας.
Χοριοειδής Αμφιβληστροειδής
χιτώνας (υποδοχείς).
Έλεγχος
έντασης
του
φωτός
Στην
ίριδα
υπάρχουν
λείες
μυϊκές
ίνες,
οι
οποίες
μεταβάλλουν
τη διάμετρο της κόρης του οφθαλμού και συνεπώς την ένταση του φωτός που φτάνει στον αμφιβληστροειδή.
έντονο φως αντανακλαστικό ασθενές φως αντανακλαστικό
µείωση διαµέτρου της κόρης
αύξηση διαµέτρου της κόρης
Όραση
Ι
Η
όραση
υψηλής
ευκρίνειας
εξαρτάται
από
τον
ακριβή
σχηματισμό του ειδώλου πάνω στον αμφιβληστροειδή.
Γίνεται διάθλαση των φωτεινών ακτίνων για να γίνει εστίαση. Η γωνία διάθλασης των ακτίνων εξαρτάται από την απόσταση
του αντικειμένου από τον αμφιβληστροειδή.
Η διάθλαση του φωτός επιτυγχάνεται με τη διέλευση των
ακτίνων από τον κερατοειδή, το υδατοειδές υγρό, τον κρυσταλλοειδή φακό και το υαλώδες σώμα (διαθλαστική συσκευή του οφθαλμού).
Όραση
ΙΙ
Για
την
εστίαση
αντικειμένων
που
βρίσκονται
σε
απόσταση
μικρότερη των 6m είναι απαραίτητη η αύξηση της κυρτότητας του κρυσταλλοειδούς φακού. ακτινωτού σώματος. Η ικανότητα μεταβολής της κυρτότητας του κρυσταλλοειδούς φακού ονομάζεται προσαρμογή. Μαθαίνουμε όμως και από τις εμπειρίες να βλέπουμε τα είδωλα ανορθωμένα.
Η αύξηση της κυρτότητας γίνεται με σύσπαση των μυών του
Το είδωλο σχηματίζεται στον αμφιβληστροειδή ανεστραμμένο.
Αναστροφή ειδώλου
Βιοχημεία
της
όρασης
πολύ ευαίσθητα στη φωτεινή ακτινοβολία όραση σε λίγο φως
ραβδία
όραση σε γκρίζο, χωρίς σαφή όρια στα αντικείμενα (θολά) περιέχουν ροδοψίνη
ακτίνα φωτός
αμφιβληστροειδής
διεγείρονται σε επαρκή φωτισμό διάκριση χρωμάτων διάκριση λεπτομερειών ενός αντικειμένου περιέχουν ιωδοψίνη
κωνία (ωχρή κηλιδα)
Ειδικές
γνώσεις
στη
Βιοχημεία
της
όρασης
Διαδικασίες
που
πραγματοποιούνται
στα
κωνία:
ροδοψίνη
φως
οψίνη και ρετινίνη
νευρική ώση
µέσω οπτικου νεύρου στον ινιακό λοβό
ATP ADP+P
οψίνη και ρετινίνη
ροδοψίνη
Ειδικές
γνώσεις
στη
Βιοχημεία
της
όρασης
Διαδικασίες
που
πραγματοποιούνται
στα
ραβδία:
Η
ιωδοψίνη
είναι
λιγότερο
ευαίσθητη
στη
φωτεινή
ακτινοβολία από τη ροδοψίνη. Γι' αυτό το λόγο απαιτεί μεγαλύτερη ένταση φωτός για να διασπαστεί και να προκαλέσει τη δημιουργία νευρικής ώσης. παρουσιάζουν μέγιστο απορρόφησης σε τρεις συγκεκριμένες περιοχές του ορατού φάσματος και αντιστοιχούν στα χρώματα κυανό, πράσινο και κόκκινο.
Υπάρχουν τρεις διαφορετικοί τύποι ιωδοψίνης, οι οποίοι
Ακοή
Λειτουργίες‐Ανατομία‐Υποδοχείς
Το
αυτί
είναι
υπεύθυνο
για
την
αίσθηση της ακοής και της ισορροπίας.
Αποτελείται από: το εξωτερικό, Τα υποδεκτικά όργανα για την
το μέσο και το εσωτερικό αυτί. ακοή και για την ισορροπία εντοπίζονται στο εσωτερικό αυτί (τριχοφόρα κύτταρα).
Εσωτερικό και μέσο αυτί
Ανατομία
μέσου‐εσωτερικού
αυτιού
πτερύγιο: εξωτερικό
συλλέγει του ήχους και τους κατευθύνει προς τον ακουστικό πόρο όπου συναντούν τον τυμπανικό υμένα)
ακουστικός πόρος:
η είσοδός τους έχει τριχίδια και κύτταρα που εκκρίνουν κυψελίδα
αυτί
τυμπανικός υμένας:
από τους ήχους • •
τίθεται σε κίνηση
τυμπανική κοιλότητα: μέσο
χωρίζει το εξωτερικό από το μέσο αυτί συνδέεται με τον ρινοφάρυγγα μέσω της ευσταχιανής σάλπιγγας (σφύρα, άκμονας, αναβολέας): μεταδίδουν τις παλμικές κινήσεις μέσω του τυμπανικού υμένα στο εσωτερικό αυτί ο αναβολέας συνδέεται με την ωοειδή μεμβράνη στη βάση του κοχλία
ακουστικά οστάρια
• •
Εσωτερικό αυτί
Το
εσωτερικό
αυτί
αποτελείται
από:
τον
κοχλία
την
αίθουσα
τους
τρεις
ημικύκλιους σωλήνες
Ο
κοχλίας
Ο
κοχλίας:
έχει
σχήμα
κελύφους
σαλιγκαριού
και
περιλαμβάνει
το όργανο του CorR (τριχοφόρα κύτταρα).
Τα τριχοφόρα κύτταρα αυτά βρίσκονται κατά μήκος του κάτω
τοιχώματος του κοχλιακού πόρου (βασική μεμβράνη). κοχλιακό πόρο.
Περιλαμβάνει τρία κανάλια: το αιθουσαίο, το τυμπανικό και τον Τα κανάλια χωρίζονται μεταξύ τους με μεμβράνες και είναι
γεμάτα με λέμφο.
Το αιθουσαίο κανάλι ενώνεται στην κορυφή του κοχλία με το
τυμπανικό κανάλι.
Μηχανισμός
της
ακοής
ήχος
ωοειδής θυρίδα παλµική κίνηση
λέµφος λέµφος αιθουσαίου τυµπανικού
βασική µεµβράνη
διέγερση τριχοφόρων στο όργανο του Corti
νευρική ώση
(κοχλιακό νεύρο)
στον κροταφικό λοβό
Ωτόλιθοι‐αίσθηση
ισορροπίας
Οι
βλεφαρίδες
των
τριχοφόρων
κυττάρων
των
ακουστικών
κηλίδων
είναι
στερεωμένες
σε
ζελατινώδη
ουσία,
πάνω
στην
οποία
υπάρχουν
κρύσταλλοι
ανθρακικού
ασβεστίου
(ωτόλιθοι).
κατά
την
επιτάχυνση
του
σώματος,
οι
ωτόλιθοι
μετακινούνται,
προκαλούν
κάμψη
στις
βλεφαρίδες
και
δημιουργείται
νευρική
ώση
(προς
την
παρεγκεφαλίδα).
ωτόλιθος
ψαριού
Κατά την κάμψη του κεφαλιού ή
Ισορροπία
Ι
Οι
υποδοχείς
είναι
οι
ακουστικές
ακρολοφίες
(βάσεις
των
ημικύκλιων
σωλήνων)
και
οι
ακουστικές
κηλίδες
(αίθουσα).
Ισορροπία
ΙI
Οι
ακουστικές
ακρολοφίες
αποτελούνται από τριχοφόρα κύτταρα, οι βλεφαρίδες των οποίων είναι στερεωμένες σε ζελατινώδη ουσία.
Η ζελατινώδης ουσία κατά την
π ε ρ ι σ τ ρ ο φ ι κ ή κ ί ν η σ η τ η ς κ ε φ α λ ή ς κ ι ν ε ί τ α ι λ ό γ ω μετατόπισης της λέμφου στους ημικύκλιους σωλήνες.
Όσφρηση και γεύση
Οι υποδοχείς της όσφρησης και της γεύσης
είναι χημειοϋποδοχείς.
Διεγείρονται από χημικές ουσίες που
βρίσκονται στις τροφές και στον αέρα. και μας βοηθούν, μαζί με την όραση, στην επιλογή της τροφής.
Οι δύο αισθήσεις συνδέονται λειτουργικά
Όσφρηση
Το
αισθητήριο
της
όσφρησης
είναι
ο
οσφρητικός βλεννογόνος.
Ο οσφρητικός βλεννογόνος καλύπτει
το πάνω τμήμα της ρινικής κοιλότητας.
Έχει επιφάνεια περίπου 5cm2 και
αποτελείται από επιθηλιακά κύτταρα και υποδεκτικά τριχοφόρα κύτταρα, οι βλεφαρίδες των οποίων προεκβάλλουν στη ρινική κοιλότητα.
Αίσθηση
της
όσφρησης
µέσω οσφρητικού νεύρου στον κροταφικό λοβό
χηµικές ουσίες
εισπνοή
ρινική κοιλότητα
διάλυση στο υγρό που περιβάλλει τις βλεφαρίδες
Χαρακτηριστικά της όσφρησης
πολλές ομάδες υποδοχέων
όσφρηση
αναγνωρίζουμε ποικιλία οσμηρών ουσιών παρατηρείται εξοικείωση του υποδοχέα
Γεύση
Τα
ειδικά
όργανα
της
γεύσης
είναι
οι
γευστικοί κάλυκες.
Βρίσκονται κυρίως στις αναδιπλώσεις
του βλεννογόνου της γλώσσας (γευστικές θηλές) και, σε μικρότερους αριθμούς, στον ουρανίσκο και στον φάρυγγα. από στηρικτικά και ειδικά υποδεκτικά τριχοφόρα κύτταρα (50‐150 ανά κάλυκα).
Οι γευστικοί κάλυκες αποτελούνται
Η
αίσθηση
της
γεύσης
Για
να
ανιχνευθεί
η
κάθε
γεύση
θα πρέπει να διαλυθούν οι χημικές ουσίες στο σάλιο:
Η
θέση
για
κάθε
γεύση
εντοπίζεται:
Πικρό
στο
πίσω
μέρος
Ξινό
και
αλμυρό
στα
πλάγια
Γλυκό
στην
κορυφή
Από
τη
γλώσσα
στον
εγκέφαλο
Τα
ειδικά
όργανα
της
γεύσης
είναι
οι
γευστικοί κάλυκες.
Βρίσκονται κυρίως στις αναδιπλώσεις
του βλεννογόνου της γλώσσας (γευστικές θηλές) και, σε μικρότερους αριθμούς, στον ουρανίσκο και στον φάρυγγα. από στηρικτικά και ειδικά υποδεκτικά τριχοφόρα κύτταρα (50‐150 ανά κάλυκα).
Οι γευστικοί κάλυκες αποτελούνται
Η
γευστική
οδός
Η
επαφή
των
διαλυμένων
χημικών
ενώσεων με τις βλεφαρίδες των υποδεκτικών κυττάρων δημιουργεί νευρική ώση. μεταφέρεται αρχικά στον θάλαμο και καταλήγει στο κέντρο της γεύσης (βρεγματικός λοβός).
Η νευρική ώση, μέσω της γευστικής οδού,
Κύτταρα της καθεμίας από τις ομάδες των
υποδοχέων βρίσκονται σε υψηλή συγκέντρωση σε συγκεκριμένες περιοχές της γλώσσας.
Χαρακτηριστικά
της
γεύσης
Η
πολυπλοκότητα
των
γευστικών
αισθημάτων είναι το αποτέλεσμα διέγερσης μίας ή περισσότερων ομάδων γευστικών υποδοχέων. ταχύτατα με τις χημικές ενώσεις που ανιχνεύουν.
Οι υποδοχείς της γεύσης εξοικειώνονται
Η «απώλεια της γεύσης» μπορεί να
αποφευχθεί αν η τροφή μετακινείται σε όλη την επιφάνεια της γλώσσας, έτσι ώστε να διεγείρει διαφορετικούς, κάθε φορά, υποδοχείς.
