pilaeus

Διδασκαλείο Ελληνικότητας 

pilaeus
www.didaskaleioellinikotitas.wordpress.com

www.youtube.com/user/pilaeus 

didaskaleioellinikotitas.wordpress.com/

www.youtube.com/user/pilaeus pilaeus 

Π,η,ατοποτ οΛοΓ¶ ΣοκρητογΣ Κριτοπ

-

pilaeus 

pilaeus 

ΠηττΩι\οΣ ΑποηοΓ¶ ΣοκρΑτογΣ Κριτοκ δο (Β
_

ΕισαγωγÞ -μετÜφραση - ερμηνευτιΖÜ σχüλια ΘανÜσηò ΣαμαρÜò

Εκιο>ειι Ζτιτρο»

Φ

pilaeus 

ΑΡΧΑΙοΙ ΣΤΓΓΡΑΦΕΙΣ

44

ΓενιχÞ επιμÝλεια σειρÜò: ΔημÞτριοò ΛυπουρλÞò, Κων/νοò ΖÞτροò, ΙωÜννηò Σ. Χριστοδοýλου

ΕισαγωγÞ- μετÜφραση - ερμηνευτιχÜ σχüλια: ΘανÜσηò ΣαμαρÜò Professorial Assistant Lecturer στο ΠανεπιστÞμιο George Washington χαι ΕπισΙπτηò ΕρευνητÞò του ΚÝντρου Βλλην. Σπουδþν του Πανεπιστ. του Harvard
ΦιλολογιχÞ ΕπιμÝλεια Απολογßαò ΣωχρÜτουò: ΤÝνα Κεπαπτσüγλου ΦιλολογιχÞ ΕπιμÝλεια Κρßτωνα: Καλλιüπη Τσιχòιυρßχα

Στοιχειοθεσßα: Κþσταò ΚορδαλÞò Εξþφυλλο: ΘωμÜò Γχινοüδηò Εχτýτωση: ΔιOογραφεßο Ι. ΑντωνιÜδη, Θ. ΥαρρÜ Ο.Ε. Βιβλιοδεσßα: ΒιβλιοδετιχÞ Γ. Δεληδημητρßου

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: 3ι Θεσσαλονßχη ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΗΜΑ
546

ΠλÜτωνοò Ζ, τη\. (ηιο)Ζ7οιΕ4, 27ο8Ε4, fax Ζ7ι766

Εχδüσειò ΖÞτροò

Ασχληπιοý 6
τηλ.
(Ζ

ιο)36Ζ635ο, Fax: (Ζ,ιο\6Ζ,Þ6ο

ιο6Εο ΑθÞνα

rvwvr.zitros.gr e-mail:info@ziιros.gr ISBN: 96ο - 8ψ7 - οο8

Θ ιοο3

Εχδüσειò ΖÞτροò

Printed ßη Thessalonik! Greece.

pilaeus 

Στην Καλλιüπη χαι το Γιþργο

pilaeus 

F

ß,

(
I ι

ι
ι ι

pilaeus 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΣΤΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ 0 ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΣΩΚΡΑΤΗΣ
Ο ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ

π
Ι3

Ι7

ΣΩΚΡΑΤΗΣ

¹

ΤΟ ΝΟΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΔΙΚΗΣ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΚΡI_
ΒΕΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΤΩΝΙΚΗΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑΣ

6ι
89 Ι37
Ι53

ΘΡΗΣΚΕΤΤΙΚΕΣ ¹ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ;
Η ΑΠΟΛΟΓΙΑΩΣ ΡΗΤΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ ΣΩΚΡΑΤΟΤΣ
Ο

ΚΡΙΤΩΝΑΣ

3ο5
339

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

ΒΙΒΔΙΟΓΡΑΦη

4ο4

pilaeus 

ιΙ

\

www.youtube.com/user/pilaeus

pilaeus 

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
ετοýτο χρωστÜει τüσα πολλÜ σε τüσουò πολλοýò ανθρþπουò, που χανÝνα σýντομο εισαγωγιχü σημεßωμα δε θα Þταν ποτÝ αρχετü για να εχφρÜσω την ιυγνωμοσýνη μου.Θα Þθελα να ευχαρßστÞσω θερμÜ: Το ΔανιÞλ Ιαχþβ, τον Üνθρωπο-παρÜδειγμα για χÜθε αληθινü επιστÞμονα, που εßχε την υπομονÞ να αχοýσει
το μεγαλýτερο μÝροò τηò μετÜφρασηò χαι να μου δþσει τιò πολýτιμεò συμβουλÝζ του. την ΤÝνα Κεπαπτσüγλου

Το βιβλßο

χαι την Καλλιüπη Τσιχουρßχα τια την υπομονÞ χαι τη φροντßδα με την οποßα Ýχαναν τη φιλολογιχÞ επιμÝλεια τηò μετÜφρασηò τηò Απολογßαò η πρþτη χαι του Κρßτωνα η δεýτερη. Εννοεßται üτι η ευθýνη για οποιεσδÞποτε αβλεφßεò Þ λÜθη βαραßνει αποχλειστιχÜ εψÝνα. Το Greg Nagy, τη Jennifer Reilly, τον Temple Wright χαß το σýνολο των εργαζüμενων στη ΒιβλιοθÞχη του ΚÝντρου Ελληνιχþν Σπουδþν του Πανεπιστημßου του Harvard για τη βοÞθεια που μου παρεßχαν χατÜ τουò μÞνεò τηò ολοχλÞρωσηò αυτοý του βιβλßου. Τον ΑλÝξανδρο ΝεχαμÜ χαι το ΔημÞ"ρη Γüντιχα για τη βοÞθεια χαι τη φιλοξενßα τουò την περßοδο που Þμουν υπüτροφοò του ΠρογρÜμματοò Ελλτινιχþν Σπουδþν του

pilaeus 

fuΙΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Πανεπιστημßου του Princeton. Η συλλογÞ του υλιχοý που Ýχανα στο Princeton με βοÞθησε να προχωρÞσω ταχýτερα την εργασßα μου. Του_< Alastair Blanchard, Alfonso Gümez-Lobo, Παýλο ΚαλλιγÜ, Βασßλη ΚαρασμÜνη, Αýγουστο Μπαγιüνα, Greg Nagy, ΑλÝξανδρο ΝεχαμÜ, Josiah Ober, Terry Penner χαι Harvey Yunis. ¼λοι τουò συζÞτησαν μαζß μου συγχεχριμÝνα προβλÞματα των δýο διαλüγων χαι με βοÞθησαν να τουζ χατανοÞσω χαλýτερα. Ευχαριστþ επßσηò την χα ΛυπουρλÞ τια την προσεχτιχÞ τηò διüρθωση. Η ολοχλÞρωση του Ýργου Ýγινε το εξÜμηνο Ιανουαρßου-Ιουνßου του 2οο3 στιò εξαιρετιχÝò συνθÞχεò που μου εξασφÜλισε το ΚÝντρο Ελληνιχþν Σπουδþν του Πανεπιστημßου του Harvard. Οφεßλω üμωò να ζητÞσω συγ¾νþμη απü τον Ýλληνα αναγνþστη ¾ια το γεγονüò üτι οι παραπομπÝò σε ορισμÝνα βιβλßα που υπÜρχουν σε δüχιμεò νεοελληνιχÝ_< μεταφρÜσειò (üπωò η ΤÝχνη του Βßουτου ΑλÝξανδρου ΝεχαμÜ Þ Η ανοιχτÞ χοινωνßα χαι οι εχθροß τηò του Karl Popper) εßναι στο αγγλιχü χεßμενο, ενþ οι μεταφρÜσειò απü αυτÜ τα Ýργα εßναι διχÝò μου. Δυστυχþò δεν Þταν δυνατü να Ýχω πρüσβαση στιò νθοελληνιχÝò μεταφρÜσειò των βιβλßων αυτþν χατÜ τη δεδομÝνη χρονιχÞ περßοδο. Η Απολογ{α του ΣωχρτΙτ7 (χυρßω_<) χαι ο Κρftωνα<

τα πιο πολυδιαβασμÝνα αλλÜ χαι πολυδιδαγμÝνα χεßψενα στην ιστορßα τηò φιλοσοφßαò. Η σχετιχÞ ξενüγλωσση βιβλιογραφß α Ýχει πλÝον τÝτοια
αποτελοýν δýο απü

ΔΙΔΑΣΚΑΛΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑΣ 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

χαλýψει, αχüμη χαι αν χÜνει χÜ,ττ τÝτοιο Ýργο ζωÞò. Στιò εισαγω^γÝòχαι τιò σημειþσειò που αχολουθοýν επÝλιξα να ασχοληθþ με χÜποια ζητÞματα που θεωρþ üτι ιßναι χεντριχÜ για την χατανüηση τιον δýο διαλüγων χαι να αγνοÞσω πληθþρα Üλλων-χαθ' üλα θεμιτþν-προσιγγßσεων. Ειδιχüτερα επιχεντρþθηχα στο πρüβλημα
τι,υ

dχταση που εßναι αμφßβολο αν Ýνα Üτομο μπορεß να την

ανα¾χαστιχÜ μοò οδηγεß στο ερþτημα του αν ο πλατωνιχßιò ΣωχρÜτηò εßναι χαι ο ßστοριχüò, χαι προσπÜθησα να δεßξω üτι το βασιχü μÝλημα του ΠλÜτωνα στουò δýο διαλüγουò εßναι να χαταδεßξει την ηθιχÞ αχεραιüτητα χαι χατÜ συνÝπεια την αθωüτητα του ΣωχρÜτη.

γιατß χαταδιχÜστηχε ο ΣωχρÜτηò, το οποßο üμωò

pilaeus

Ι, 

ι 

Ο ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΣΩΚΡΑΤΗΣ
Δεν υπÜρχει χαμßα αμφιβολßα üτι ο ΣωχρÜτηò υπÞρδυτιχÞò σχÝφηò, ξε χορυφαßα μορφÞ στην ιστορßα "ηò ιδιαßτερα στο πεδßο τηò ηθιχÞò'. Ενþ üμωò οι μελετητÝò συμφωνοýν ομüφωνα σs αυτü το σημεßο, πραγματιχÝò χαι ουσιαστιχÝò διαφωνßεò προχýπτουν ωò προò το αχρßβÝò ποριεχüμενο των üσων υποστÞριξε. Ο ΣωχρÜτηò δεν Ýγραφε τßποτε ο ßδιοò, χαι η φιλοσοφιχÞ προσωπιχüτητ&, του μαò εßναι γνωστÞ μÝσα απü τα Ýργα Üλλων, χυρßωò του ΠλÜτωνα χαι του Ξενοφþντα. Αναπüφευχτα üμ.ò, χαθþò μαò μεταφÝρονται απü Üλλουò, οι σωχρατιχÝò απüφειò διαθλþνται μÝσα απü τιò φιλοσοφιχÝò Þ Üλλεò
r. Η εξÝταση τηò ηθιχÞò φιλοσοφßαò του ΣωχρÜτη χαθþò χαι των γνωσιολογιχþν προýποθÝσεþν τηò αποτελοýγ τερÜστια θÝματα που δεν μποροýν να αντιμετωπιστοýν στο πλαßσιο τηò παροþηò εισαγωγÞò. ΕπιγραμματιχÜ μüνο μπορεß να σημειωθεß üτι ο ΣωχρÜτηò Ýχανε τη φιλοσοφßα ανθρωποχεντριχÞ στρÝφοντÜò την στην εξÝταση ηθιχþν ζητημÜτων.
Σýμφωνα μθ την επιτυχημÝνη ρÞση του ΚιχÝρωνα, ο ΣωχρÜτηò Ýφερε τη φιλοσοφßα'απü τον ουρανü στÞ τÞ', πρÜγμα που αποτελεß σημαντιχüτατη συμβολÞ στην εξÝλιξη τηò δυτιχÞò
σχÝφηò. Ι7

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

πθποßθÞσειò των συ¾¾ραφÝων που επιδßδονται στο εßδοò

των σωχρατιχþν διαλüγων. Αυτü δημιοýργησε το λεγüμενο 'σωχρατιχü πρüβλημα', το οποßο χρονολογεßται απü το δÝχατο üγδοο αιþνα, üταν στην Ευρþπη Üρχισε να μπαßνει το ζÞτημα τηò

ιστοριχÞò αχρßβειαò των χειμÝνων'. Τον αιþνα αυτü ο
Τουò πρþτουò μεταχρßστινιχοýò αιþνεò, ορισμÝνοι χριστιανοß πατ€ρεò, συμπεριλαμβανομÝνου του ιεροý Αυγουστßνου, μιλοýν επατνετιχÜ, ¾ια το ΣωχρÜτη Þ τον θεωροýν χαι πρüδρομο του χß)ιστιανισμοý. ΑυτÞ η θεþρηση παρουσιÜζει ωστüσο χαι προβλÞμ ατσ, τα οποßα συνδÝονται χυρßωò με το-αναπüφευχτα ειδωλολατριχü-δαιμüνιü του ιαι πρ&ξειò üπωò η θυσßα στον Ασχλητιü στον πλατωνιιü Φαßδωνα, Το r48z εμφανßζοται μßα λατινιχÞ μοτÜφραση του συνüλου σχεδüν του πλατωνιχοý corpus, χαμωμÝνη απü το Marcilio Ficino (που επßσηò μετÝφρασε χαι τον Πλωτßνο). Με τη μετÜφραση αυτÞ το πλατωνιχü Ýργο αρχßζει πλÝον να συζητιÝταß στη Δýση πολý τερισσüτερο απü πριν: τþρα εßναι τουλÜχιστον προσιτÜ σg Ýνα ευρýτερο χοινü τα πλατωνιχÜ Ýργα, Ýστω χαι σε μετÜφραση. (Το r5r3 χυχλοφοροýν χαι τα ελληνικÜ κεßψενα), Την ßδια περßοδο γßνονται επßσηò τροσιτÜ, σε λατινιχÞ μετÜφραση, τα Απομνημονεýματα του Ξενοφþντα

ι.

χαι ο Βßοò του ΣωχριΙτη του ΔιογÝνη ΛαÝρτιου. Το χýριο ενδιαφÝρον üμωò εξαχολουθεß να ταραμÝνει θεολογιχü χαι η
συζÞτηση επιχεντρþνοται στο χατÜ τüσο η πλατωνιχÞ (χαι η

αριστοτελιχÞ) φιλοσοφßα μτοροýν να γßνουν αποδεχτÝò απü
το χριστιανισμü,

τ8

ΒΑΛΤΟ ΣΤΟ www.youtube.com/user/pilaeus pilaeus 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

μßα Ýννοια μπορεß να θεωρηθεß ο πρþιιιò σýγχρονοò ιστοριχüò τηò φιλοσοφßαò, διατυπþνει την αρχÞ üτι πρÝτει να δεχθοýμε ωò αυθεντ τχ& σωχρατιχü ßτι επιβεβαιþνεται απü τον Ξενοφþντα χαι τον ΠλÜτωνα, αρχÞ που χατÜ βÜση ισχýει χαι σÞμερα. Το ßδιο πριßβλημα συζητÜει χαι ο ΑββÜò Garnier, που εχφρÜζει ττ;ν ανεπιφýλαχτη προτßμησÞ του για το ΣωχρÜτη του ΙΙλÜτωνα σε σχÝση με αυτüν του Ξενοφþντα-απü μßα Üποφη διατυπþνονταò τη θÝση που θα χυριαρχÞσει τον
'Βρασμοò συγχρßνοι τη στÜση του ΣωχρÜτη μπροστÜ οτ,ι 0Üνατο με αυτÞ του Χριστοý χαι χαταλÞγει στο συμπÝρασlτα üτι η διαφορÜ τουò εßναι θÝμα ιδιοσυγχρασßαò χαι δεν ;τποροýν να εξαχθοýν απü αυτÞηθιχÜ συμπερÜσματα, Το δÝχατο üγδοο αιþνα ο ΣωχρÜτηò θεωρεßται πρüδρομοò του θεßσlτοý χαι ο Βολταßροò γρÜφει Ýνα €ργο στο οποßο ο ¶νυτοò ιμφανßζεται ωò ιερÝαò(!) χαß αντιμετωπßζεται με απροχÜλυπτη εχOρüτητα. Ο Diderot στο λÞμμα 'Socratique' τηò περßφηlτηò EncyclopÝdie τον θεωρεß μÜρτυρα τηò πßστηò σε'Εναν ανιßτερο θεü, Η συζÞτηση τια τη σχÝση του ΣωχρÜτη με το (αΠÜ χαι οι συγχρßσειò του με το Χριστü) συνεχριστιανισμü χßζονται αδιÜλειπτα μÝχρι το τÝλοò του δÝχατου Ýνατου αιþνα (δεò FßτΖΡαττßòΚ, 'The Legacy of Socrates').

ΙΙι,ιιι:Κòτ, που υπü

()

() ΣωχρÜτηò χαι προσωτιιüτητ&. του απασχολοýν σηη μαντιχÜ χαι τουò Nietzsche χαι Kirkegaard, ο χαθÝν αò απü ιουò οποßουò προτεßνει τη διχÞ του τρωτüτυπη ανÜλυση (για το ζÞτημα αυτü δεò Nehamas, The Art of Living χßφ.3 χÜL
\),

Ι9

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ειχοστü αιþνα3.

1ο δÝχατο üγδοο χαι το δÝχατο Ýνατο. Τουò αιþνεò αυτοýò ο ιστοριχüò ΣωχρÜτηò αναζητÜται πολý περισσüτερο στα Ýργα του Ξενοφþντα παρÜ σε αυτÜ του ΠλÜτωναα. Στο δεýτερο μισü του δÝχατου Ýβδομου χαι σε ολüχληρο το δÝχατο üγδοο αιþνα μαχρÜν η πιο διαδεδομÝνη βιογραφßα του ΣωχρÜτη εßναι αυτÞ του Franòois Charpentier, η οποßα δεν αγνοεß τον ΠλÜτωνα, αλλÜ στηρßζεται χυρßωò στον Ξενοφþντα,
.xaL

¼χι üμωò

πρþτη προσπÜθεια να τεθεß το πρüβλημα σε μßα αυστηρÜ επιστημονιχÞ βÜοη γßνεται το δÝχατο Ýνατο αιþνα απü το Schleiermacher. Αποδεχüμενοò üτι χαι ο ΠλÜτωναò χαι ο Ξενοφþνταò αναπαριστοýν τον ιστορßχü ΣωχρÜτη, ο Schleiermacher προσπÜθησε να αναχαλýφει τι θα Ýπρεπε να Þταν ο ΣωχρÜτηò ¾ια να μποροýν να διχαιολογηθοýν τα πορτραßτα χαß του Ξενοφþντα χαι του ΠλÜτωνα. Η παρÝμβ«οÞ του Þταν χαθοριστιχÞ στο να αναγνωριστεß το πρüβλημα, αλλÜ χαι στο να επÝλθει μßα μεγαλýτερη ισορροπßα μεταξý Ξενοφþντα χαι ΠλÜ3.

Η

Socrate justo damnato,

Το χεßμενο του Garnier βρßσχεται στο Montuor\, De

4. Βßναι χαραχτηριστιχü üτι ο Hegel, η προσÝγγιση του ΣωχρÜτη απü τον οποßο εßναι ριζοσπαστιχÞ για την εποχÞ του-αν üχι χαι ¾ια τη διχÞ μαò-θεωρεß ασφαλÝστερη πηγÞ για τα 'εξωτεριχÜ' στοιχεßα του ΣωχρÜτη τον ΠλÜτωνα, αλλÜ για το περιεχüμενο τηò διδασχαλßαò χαι τη φιλοσοφßα του τον Ξενοφþντα. (Δεò History of Philosophy, τüμ.
2_ο

τ, σ. +ι4),

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

τ(ονα ωò πη¾þν τια τον ιστοριχü ΣωχρÜτη. Ενþ üμωò η μονομερÞò Ýμφαση στον Ξενοφþντα üντωò περιορßζεται, θα χρειαστεß να περÜσουν πολλÝò δεχαετßεò τια να αντιστραφεß η ειχüνα χαß να γßνει ο ΠλÜτωναò η χýρια πηγÞ για το ΣωχρÜτη. Σýμφωνα με το ΝεχαψÜ, το χαftιριστιχü στοιχεßο σε αυτÞ την αντιστροφÞ Þταν η εμφÜνιση του Ρομαντισμοý χαι η αλλαγÞ που αυτüò επÝφερε στο γοýστο των ανθρþπων5. Σημαντιχü ρüλο στην τελιχÞ επιχρÜτηση του ΠλÜτωνα ωò βασιχÞ πηγÞ για το ΣιυχρÜτη ßπαυξε χαι η προτßμηση προò αυτüν του Βυτιιιιt χαι του Α.Ε. Taylor στιò αρχÝò του ειχοστοý αιþνα.

ΣÞμερα πÜντωò η αντιστροφÞ ßχει ολοχληρωθεß. Ενþ ιιι τüμοι χαι τα Üρθρα που δημοσιεýονται ετÞσια τßα τον

πλατωνιχü ΣωχρÜτη ξεπερνοýν την ΕποπτÝßα ενüò αν0ριßπου, ελÜχιστα πρÜγματα γρÜφονται τια το ΣωχρÜτη του Ξενοφþντα, ο τελευταßοò χρησιμοποιεßται σπÜνια χαι χυρßωò ¾ια να επιχυρωθοýν απüφειò βασισμÝνεò πÜν(υ στα üσα λÝει χαι πρÜττει ο πλατωνιχüò ΣωχρÜτηò. ΙΙ ιπιχρÜτηση του ΠλÜτωνα απü αυτÞ τη σχοπιÜ εßναι τιßσο απüλυτη þστε Ýχει προχαλÝσει τη διαμαρτυρßα μεριχιßν μελετητþν6.

ΙΙρÝπει ωστüσο να θπßσημανθεß üτι το ενδιαφÝρον ¾ια τιιν πλατωνικü Σωχρ&τη συνοδεýεται τα τελευταßα χρüνßα χαι απü την προßbýσα αναγνþριση του δεδομÝνου üτι
5,

Nehamas, The Art of Living σ.95.
Üρθρο του

Δεò για παρÜδειγμα το ενδιαφÝρον ' Χι,ιιιιρhοη's Socrates',
(ι.

Morrison,

LI www.youtube.com/user/pilaeus 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

δεν υπÜρχουν αρχετÜ στοιχεßα για να σ!τιΡιχθεß η Üποψη ü". ou"ji μs τüν ιστοριχü, ¼λο χαι περισσü-

"«υ"Ιζr"«, τεροι σχολιαστÝò διχαιολογοýν την προτßμησÞ τουò προζ .ο :r"6"η του ΠλÜτωνα τονßζονταò το πολý μεγαλýενδιαφÝρον του, χωρßò να προ_χωροýν "rρο φrλοοοφι'χü στην ανεπιφßλ«r"η υιοθÝ"ηοη τηζ ιστοριχÞò αυθεντιχüτητÜò του. 'ΥrrÜρχrι

«l.οδrr"Þ απü μßα μεγÜλη-αν üχι χαθολιχÞ-πλειοεßναι η θÝση üτι απü, Ýνα φηφßο με"αξý των θρευνητþν: Ýημυßο'"ηò φιλοσοφιχÞò πορεßαò."ου ºº, μετÜ ο ΠλÜτωýαò βÜζεß οßο ο"üμ« του ΣωχρÜτη ιδÝεò-με την χοινÞ σημÜσßÜ του üρου-που δΕν αντιστοιχοýν στιζ ιδÝΕζ του 'ΣωχρÜτη, Σýμφωνα με .τουò ερευνητÝò ,rρ«γμο"ιrοý ου"οýò, οι πλατωνιχοß διÜλογοι μποροýν να ταξινομηθοýν οß τρειò περιüδουò χαι Ýτσι Ýχουμε_ πρþιμουò μÝσουò χαι'ýοßrρουò διαλüγουòΖ. Ενþ υπÜρχουν σοβαρÝò ομφ,οβη"Þο.ι'ß γιο την αχριβÞ σειρÜ των διαλüγων μÝσα ωστüσο, σε ü,τι αφορÜ το σΕ ποια οο"ιò "ρrßò'ομÜδε_<, χÜθε διÜλογοò υπÜρχει μßα γενιχÞ υÜδα'εν"Üοσεται
ουμφιουß«,

ωστüσο μßα θÝση που μπορεß να θεωρηθε_ß ωò

λ.ξ-rrrρι,
7.

με εξαßρεση 'þσει_ζs.

Σýμφωνα με αυτÞ την προσÝγγιση, ο

ορισμÝνεò

ειδιχÝò-χαι

δýσχο-

Για μßα σýντομη υπερÜσπιση τηò διαßρεσηò των πλατωνιχþν διαλüγων σg τρgιò ομÜδεò δεò Penner, 'Socrates and the Early Dialogues', σσ, ι2ι-25. Β. Για παρÜδοιγμα, η θÝση του Τßμαιου χαι του Κριτ{α ψεταξý των ýστορων διαλüγων αßχε αμφισβητηθεß παλαιüτερα Ornren, 'The Place of the ΠmeauC, που τοποθeτοý«rrü
"ου

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΠΛΑº,ΩΝοΣ ΑΠοΛοΓΙΑ

ΙΙλÜτωναò μετÜ το πρþτο ταξßδι του στη Σιχελßα, γýρω ι ιιι 388 π.Χ., Ýρχεται σε επαφÞ με τον Πυθαγορισμü χαι ],ι χινÜει την επεξεργασßα τηò μεταφυσιχÞò θεωρßαò που ,ßναι γνωστÞ ,ò η θεωρßα των Ιδεþν. Η θεωρßα αυτÞ, ,''.rρlrτι ξεπερÜστηχε Þδη απü τον ΑριστοτÝλη, αποτελεß 1,ßα απü τιò σημαντιχüτερεò μεταφυσιχÝò χατασχευÝò , rην ιστορßα τηò δυτιχÞò φιλοσοφßαò. Δεν υπÜρχει üμωò

ι,ι-lιtα τηγÞ εχτüò απü τον ΠλÜτωνα, στην οποßα ο ))ι,ιχρÜτηC να εμφανßζεται να αποδÝχεται την ýπαρξη ,,ιrερβατιχþν οντοτÞτων που ξεπερνοýν την εμπειρßα, ,,ιιι,ιò οι πλατωνιχÝò ΙδÝεò, χαι αχüμη χαι στο ßδιο το ,,λατιονιχü Ýργο η θεωρßα των Ιδεþν δεν υπÜρχει, τουλ,ßχιστον σε ολοχληρωμÝνη μορφÞ, στουò πρþιμουò δια-

λ,ßγιιυò.

ι

αυτü το δεδομÝνο, δημιουργÞθηχε Ýνα ωò προò ,,, ιßτι στη μÝση περßοδü του ο ΠλÜτωναò χρησιμοποιεß εχφραστÞ χαθαρÜ διχþν του απüφεων. '.,, ΣιοχρÜτη ωò l.. τ,τÜ πüσο üμωò δεν ανÞχουν στον ΠλÜτωνα χαι οι α,ι,ßι]-,ειò που διατυπþνει ο ΣωχρÜτηò στουò πρþιμουò
{)Iιsι)nsus μεταξý μεγÜλου αριθμοý μελετητþν
Ι

Με

,,ι,,,,λιßγουζß

Ι

προφανÞò δυσχολßα του ερωτÞματοζ Ýχανε τουò

;ιι Γrισσüτgρουò

υ'.,1.-

πλατωνιστÝò να το αποφεýγουν, υιοθετþμßα ατνωστιχιστιχÞ στÜση. Εεφεýγονταò απü την

ιι

ιß)υ_ζ

,,ι,,,,|.,η

'ΙΙιι, l{elation of the Timaeul , Gill, 'Plato and Politics',
,ιιι,l ( )sienfeld,'Plato's Development',
Lr

διαλüγουò αυτοüò στη μÝση περßοδο. Την αντßθeτη υποστÞριξαν, με μεγÜλη πειστιχüτητα, οι Cherniss,

www.youtube.com/user/pilaeus 

Λ,ΙΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

πεπατημÝνη σε αυτü το σημεßο, ο Γρηγüρη_c Βλαστüò να υrrοο"ηßßò.ι üτι εßναι δυνατüν, με βÜση τιò πηγÝò, «"οαr,ßΟ.Ι üτι ο ΣωχρÜτηò των πρþιμων πλατωνιχþν δι'«λüγrυ βρßσχεται πüλý χοντÜ στον ιστοριχü ΣωχρÜτη,
Εßυοι

,«θοριο"ι,rÞ για οποιαδÞποτg θρμηνεßα τηò πλατωνιχÞò αν Αοολογßαò. Πüοο ,ου"Ü βρßσχεται αυτÞ στο πνεýμα, του üχ, *οß στο γρÜμμα τηò πρα¾ματιχÞò Απολογßαò {ürρÜ"η; k«baiüu χοντÜ, αν πιστÝφουμε τον Ξενοφþυ"«,'ο"ηυ'Απολογßα του οποßου ο ΣωχρÜτηò εμφανßζεαθþωται'να ,λι'δ,,þrrι, μÜλλον την χαταδßχη παρÜ την ισχυρÞ δραματιχÞ Ýνδειξη üτι ο Ωστüσο,

,l.ροφ«νÝò üτι η απÜντηση

σε αυτü το ζÞτημα

εßναι

ü|

ΠßÜ"rυ«ò υποστηρßζει την ιστοριχüτητα του συγχεχρι,,rροÝρχr"οι' απü το γεγονüò üτι, για πρþτη μÝυου Ýργüυ
,ο,

"ου.

μßα

πλατωνιχü corpus, ο συγγραφÝ"rλrυ"«ßο'φορ&'ο,ο üò δηλþυ.,-χαι'μÜλιστα διò β4αΖ xaL 38b7)-üτι Þταν παρþν στο γεγονüò που αφηγεßται9, Ο Βλαστü_ò εντοπßζει δÝχα σημεßα διαφοροποßησηò διατου ΣωχρÜτη των πρþιμων απü αυτüν των μÝσων

ο Ξενοφþνταò επιμÝνει üτι 9. Αντßθετα με τον ΠλÜτωνα, συζητÞσειò που αφη¾εßται (π,χ, Þ"üυ lrορþυ στιò σωχρατιχÝò

λοουrημοrrýματα 1.3.1, τ4,8 xaL ι,4,2, Οιχονομιχüò περßπτωση του Συμοüü,ο l.r) αχüμη χαι üταν, üπωò στην τοποθοτgßται στην παιδραματιχÞ ΣωχρÜτηò δ,rÞ ηλιχßα. Διò χαι Βλαστüò, 'Ο "ο» σημ. 14.
ση', σ. 96, L4

LI χαι

Συμποσιbυ, η

ημερομηνßα

σε αντßθε-

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΠΛΑΤΩΝοΣ,4ΠοΛοΓΙΑ

λüγων. ΣυγχεχριμÝνα υποστηρßζει üτι: ο ΣωχρÜτηò των

πρþιμων διαλüγων εßναι αποχλειστιχÜ ηθιχüò φιλüσοψοζ, ο ΣωχρÜτηò των μÝσων διαλüγων ενδιαφÝρεται για üλεò σχεδüν τιò περιοχÝò τηò φιλοσοφßαò (θÝση ι), ο πρþτοò δεν Ýχει τη μθταφυσιχÞ θεωρßα των Ιδεþν, ο δεýτεροò υποστηρßζει αυτÞ τη θεωρßα (θÝση ι), ο ΣωχρÜτηò των πρþιμων διαλüγων λειτουργεß ελεγχτιχÜ χαι λÝει üτι δεν Ýχει βÝβαιη γνþση, αυτüò των μÝσων ισχυρßζεται üτι Ýχυ τÝτοια γνþση χαι την αποδειχνýει με βεβαιüτητα (θÝση 3), ο πρþτοò δεν προχωρεt σε χαμßα διαßρεση ττιò φυχÞò χαι αρνε(ται την πιθανüτητα τηò αχρασßαò (την πιθανüτητα να χÜνει χανεßò χÜτι που ξÝρει üτι εßναι-ηθιχÜ-χαχü), ενþ ο δεýτεροò μιλÜει για μßα τριμερÞ φυχÞ, χÜτι που σημαßνει üτι μπορεß να υπÜρξει αχρασßα (μπορεß χÜποιοò να χÜνει χÜτι που γνω-

ρßζει üτι εßναι χαχü, επειδÞ υπερνιχιÝται απü το Ýπιθυμητιχüν, απü τιò ενστιχτþδειò παρορμÞσειò του)

τοò Ýχει μßα φιλολαιχÞ αντßληφη για τη φιλοσοφßα, ο δεýτεροò μßα ελιτßστιχη αντßληφη (θÝση 6), ο πρþτοò εßναι χριτιχüò προò τη δημοχρατßα, αλλÜ την προτιμÜει απü οποιοδÞποτε Üλλο πολßτευμα, ο δεýτεροò εßναι ασυμβßβαστα αντιδημοχρατιχüò (θÝση 7), ο ΣωχρÜτηò χαι των δýο περιüδων εßναι ομοερωτιχü_<, αλλÜ τηò μÝσηò περιüδου διχαιολογεß μεταφυσιχÜ τον ομοερωτισμü του (θÝση 8), ο ΣωχρÜτηò των πρþιμων διαλüγων Ýχει μßα θρησχεßα στην οποßα οι θεοß εßναι ηθιχÝò οντüτητεò με
L5

(θÝση α), ο πρþτοò δεν Ýχει μαθηματιχÜ ενδιαφÝροντα, ο δεýτεροò εßναι διαπρεπÞò μαθηματιχüò (θÝση 5), ο πρþ-

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ηθιχÝò απαιτÞσειò, αυτüò των μÝσων μßα θρησχεßα μυστιχιστιχÞ (θÝση 9), τÝλοò, ο πρþτοò αναξητÜ την ηθιχÞ αλÞθεια απορρßπτονταζ
του, ενþ ο δεýτεροò εßναι Ýναò φιλüσοφοò που διδÜσχει
τουò συνομßλητÝò του (θÝση το)'Ο.

τιζ γνþμεò των

συνομιλητþν

Εφüσον δεχθεß χανεßò την χαθιερωμÝνη διαßρεση σε πρþιμουò χαι μÝσουò διαλüγουò, αρχετÝò απü τιò θÝσειò του Βλαστοý εμφανßζονται ισχυρÝò. Αυτü ισχýει τια τιò πρþτεò πÝντε θÝσειò", χαθþò χαι τßò θÝσειò 8 χαι Ιο. (Αν
ro. Βλαστüò, ¼ ΣωχρÜτηò σε αντßθεση', σσ.g3-g5, rr.'Eva πρüβλημα δημιουργεßται ωστüσο ¾ια τη θÝση3 απü το Γοργßα 47ge8, üπου ο ΣωχρÜτηò ρωτÜει'Δεν αποδεßχθηχε (ÜποδÝδειχται) λοιπüν üτι αυτÜ που Ýλεγα εßναι αληθινÜ;'

Εδþ ο ΣωχρÜτηò διεχδιχεß την χατοχÞ βÝβαιηò γνþσηò χαι αυτü μπορεß να αποτολÝσει Ýνα αγτεπιχεßρημα για την ανÜλυση του Βλαστοý (δεò χαι Nails, 'Vlastos's Platonic Developmentalism', σ. 28Ι), Ο Βλαστüò θα μποροýσε να αντιμθτωπßσει αυτÞ την αντßρρηση δεχüμενοò üτι ο Γοργßαò εßναι
Ýναò μεταβατιχüò διÜλογοò μεταξý πρþιμων χαι μÝσων διαλüγων χαι συνεπþò περιλαμβÜνει χαι στοιχεßα απü τουò τελευταßουò. ΑυτÞ μÜλιστα εßναι χαι η χυρßαρχη Üποφη σχετιχÜ, ψε τη θÝση του Γοργ/α μÝσα στο σýνολο των πλατωνιχþν διαλüγων χαι μßα θÝση, θα μποροýσε να πει χανεßò, απüλυτα

διχαιολογημÝνη (Δεò Dodds, Platq Gorgias, σσ. τ8-3ο, Irrvin, Platq Gorgias σσ. §-Β, Penner, 'Socrates and the Early Dialogues', σ. ι2-4 lι,aL ΝεχαμÜò, 'Voices of Silence', σσ. 165-66). ¼πωò εýστοχα υπογραμμßζει ο lrwin, Plato,

Ζ6

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

χαι, üπωò επισημαßνουν ορισμÝνοι σχολιαστÝò του Βλα(Ιιι;òßαs, σ. 6, στο Γοργßα
ο τüνιιò του ΣωχρÜτη

εßναι πολý περισσüτερο δογ-

τημα'τι εßναι αυτü;' στον ßδιο βαθμü που το χÜνει στουò μιχρüτερουò διαλüγουò. ΠραγματιχÜ, εμφανß ζεται να δßνει απανττjσειò ελεýθερα χαι με Ýναν τρüπο που δεν εßναι χαραχτηριστιχüò για αυτüν-για χÜποιον που ξÝρει μüνο τουò συντομüτερουò διαλüγουò (+s+b-", 464b-e, +7φ., +gιÜ, 5o7a-c). ΥπÜρχουν

ματιχüò απü üτι στουò συντομüτερουò διαλüγουò, Δεν ψÜχνει για ορισμοýò, οýτε για απαντÞσειò στο ερþ-

μαχροß λüγοι που προβÜλλουν τιò απüψειò του ΣωχρÜτη χαι μαχρÜ μÝρη του διαλüγου με μüνο περιοδιχÞ χαι τυπιχÞ συγχατÜθεση του συνομιλητÞ του

(464b-e, 486e-488b, 5o7a-5o9c? 5rrc-5τ3c, 5r7by9d). Το γεγονüò üτι ο ΣωχρÜτηò απολογεßται για το üτι βγÜζει λüγουò μαò χÜνει να υποθÝσουμε üτι

δεν πρüχειται για συνηθισμÝνη σωχρατιχÞ πραχτιχÞ χαι üτι στο Γοργßα ο ΠλÜτωναò εßναι αχüμη ανεπαρχþò εξοιχειωμÝνοò με αυτÞν την πραχτιχÞ χαι θεωρεß üτι χρειÜζεται εξÞτηση (465e-466a, y9d), Ιºαρüλα αυτÜ, ο Βλαστüò επιμÝνει να τοποθετεß το Γοργι'α στουò ελεγχτιχοýò διαλüγουò, δηλαδÞ την προγενÝστßρη με,ρßδα των πρþιμων διαλüγων, χαι üχι στουò μεταβ ατυχοýò, που βρßσχονται χρονολογιχÜ, χαι φιλοσοφιχÜ χοντýτερα στουò
1ιÝσουò.

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ταξý πρþιμων χαι μÝσων διαλüγων) ". Το ζÞτημα του αν η φιλοσοφßα του ΣωχρÜτη των πρþιμων διαλüγων εßναι φιλολ α'ßχÞ Þ ελιτßστιχη εßναι σýνθετο. ¼πωò θα γßνει φανερü απü την ανÜλυση των πολιτιχþν θÝσεων του ΣωχρÜτη που αχολουθεß, η φιλοσοφßα του εßναι φιλολαßχÞ απü την Üποφη üτι δεν αποχλεßει χανÝναν εξ ορισμοý απü την απüχτηση τηò αρετÞò, αλλÜ εßναι ελιτßστιχη απü τη-σημαντιχüτερη-Üποφη üτι οι προιßποθÝσειò αυτÞò τηò αρετÞò μποροýν να βρεθοýν μüνο σε μßα μιχρÞ μειοφηφßα των ελεýθερων πολιτþν. ΤÝλοò, σε üτι αφορÜ τη θÝση 9, η διαφορÜ δεν εßναι εν τÝλει τüσο μεγÜλη. Το στοιχεßο του μυστιχισμοý υπÜρχει χαι στη θρησχευτιχÞ πßστη του ΣωχρÜτη των πρþιμων διαλüγων-εßναι χαραχτηριστιχü üτι στην Απολογfu ο ΣωχρÜτηò διχαιολογεß ολüχληρη τη φιλοσοφιχÞ του δραστηριüτητα στη βÜση ενüò Δελφιχοý χρησμοý-ενþ χαι στη μÝση περßοδο του ΠλÜτωνα οι θεοß δεν παýουν να Ýχουν Ýναν ηθιχü ρüλο, προÜγονταò την αρετÞ χαι τιμωρþνταò την αδιχßα. Αχüμη üμωò χαι αν üλεò οι θÝσειò του Βλαστοý Þταν το μüνο που θα αποδεßχνυαν θα Þταν üτι υπÜρδýο διαφορετιχÝò περßοδοι στιò οποßεò ο ΠλÜτωναò χουν βÜζει διαφορετιχÝò ιδÝεò στο στüμα του ΣωχρÜτη. Σε
ορθÝ_<,

στοý, ο τελευταßοò τεßνει να υπερτονßσει τη διαφορÜ με-

rt. Nehamas, 'Voices of Silence', σσ, τ64-69, Beversluis, 'Vlastos' Quest', σ. 295 χαι C.C,\V, Taylor, 'Critical Note: Socrates: Ironist and Mora[ Philosophel, σσ. L3C'-34,
Ζ8

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

χαμßα περßπτωση δεν αποδειχνýουν üτι ο ΣωχρÜτηò τηò πρþτηò περιüδου μπορεß να ταυτιστθß με τον ιστοριχü. Ο Βλαστüò Ýχει πλÞρη συνοßδηση του δεδομÝνου αυτοý, Για να στηρßξει λοιπüν τη θÝση του χρησιμοποιΕß πληροφορßεò τια το ΣωχρÜτη που προÝρχονται απü τον ΛριστοτÝλη χαι τον Ξενοφþντα.'3 Και οι δýο, χατÜ τη τνþμη του, επιβεβαιþνουν üτι οι θÝσειò του ΣωχρÜτη τιυν πρþιμων διαλüγων αντιχαθρεφτßζουν τιò απüψειò τ()υ ιστοριχοý ΣωχρÜτη. Ο Βλαστüò παραθÝτει χεßμενα του ΑριστοτÝλη που αποδειχνýουν üτι ο Σταγειρßτη_ò αποδßδει χωρßò δισταγμοýò τιò τÝσσεριò πρþτεò θÝσειò του ΣωχρÜτη των πρþιμων πλατωνιχþν διαλüγων στον ιστοριχü ΣωχρÜτη. Το ßδιο χÜ.νει χαγ ο Ξενοφþνταò üσον αφορÜ τιò θÝσειò ι, 2) xaL (üπωò αποδειχνýει ο Βλαστüò 1τε μßα εντυπωσιαχÞ ανÜλυση ορισμÝνων χωρßων των ,4πομνημονευμÜτων) 4. Μüνο τη σωχρατιχÞ αποποßηση τηò γνþσηò δεν επιβεβαιþνει ο Ξενοφþνταò, χαι πÜλι, ,ßμωò, μßα ισχυρÞ δραματιχÞ Ýνδειξη üτι ο ΣωχρÜτηò εξÝταξε τιò απüφειò των Üλλων χωρßò να πριιωθεß διχÝò του θÝσειò υπÜρχει στα Απομνημονεýματα ξ.ζ.ρ, Για τη σωχρατιχÞ αποποßηση τηò γνþσηò δεν Ýχουμε üμωò 1τüνο τη μαρτυρßα του ΠλÜτωνα χαι του ΑριστοτÝλη,
r3.'Eva πρüβλημα με τη θεωρßα του Βλαστοý εßναι üτι, üπω_ζ πολý σωστÜ επισημαßνει ο Nehamas, 'Voices of Silence', σ. Ι7Ι, ενþ ο Βλαστüò απορρßπται τον Ξενοφþντα ιυ,ò ανεξÜρτητη πητÞ για το ΣωχρÜτη, τον χρησιμοποιεß για να επιβεβαιþσει συμπερÜσματα βασισμÝνα στον ΠλÜτωνα.
L9

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

αλλÜ χαι Üλλων πηγþν, απü το σýγχρονο του ΣωχρÜτη Αισχßνη μÝχρι τον ΚιχÝρωνα. Με αυτÜ τα δεδομÝνα, ισχυρßζεται ο Βλαστüò, η ταýτιση του ΣωχρÜτη των πρþιμων πλατωνιχþν Ýργων με τον ιστοριχü ΣωχρÜτη Ýχει αποδειχθεß. Δýσχολα μπορεß να αμφισβητÞσει χανεtò το ερευνητιχü θÜρροò του Βλαστοý: σε Ýνα ζÞ"ημ« που σχεδüν üλοι οι μελετητÝò το αποφεý¾ουν ωò μη επιδεχüμενο πλÞρουò απüδειξηò, αυτüò παßρνει ρητÜ θÝση χαι υπερασπßζεται την ÜποφÞ του με μßα σαφÞ χαι εμπεριστατωμÝνη επιχειρηματολογßα. Δυστυχþò, üμωò, παρüλο που εßναι πιθανü να Ýχει τελιχÜ δßχιο, τουλÜχιστον χατÜ βÜση, τα επιχειρÞματÜ του δεν αρχοýν για να αποδεßξουν πÝραν πÜσηò λογιχÞò αμφιβολßαò την ταýτιση του ΣωχρÜτη των πρþιμων πλατωνιχþν διαλüγων χαι του ιστοριχοý ΣωχρÜτη. ¼πωò Ýχει Þδη σημειωθεß, το χαθοριστιχü σημεßο για την επιβεβαßωση τηò θÝσηò του Βλαστοý εßναι το χατ& πüσο εξωπλατωνιχÝò πη¾Ýò αποδßδουν στον ιστοριχü ΣωχρÜτη θÝσειò του ΣωχρÜτη των πρþιμων διαλüγων, Εδþ ο Βλαστüò στηρßζεται χυρßωò στον ΑριστοτÝλη, θεωρþνταò üτι ο Σταγειρßτηò, ερχüμενοò στην ΑθÞνα το 367 π,Χ., θα εßχε τη δυνατüτητα να ¾νωρßσει ανθρþπουò που Þξεραν το ΣωχρÜτη χαι να πληροφορηθεß τιò απüφειò του απü τρþτο χÝρ,'υ.Εßναι üμωò βÝβαιο αυτü; Ο Βλαστüò αχολουθεß sδþ το Ross, 'The Problem of Socrates'. Τη θÝση του αποδÝχονται χαι οι C.C,W. Taylor,
14.

ºο

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

ΙιατÜ την προσωπιχÞ μου Üποφη, δεν εßναι οýτε χαν η,,λý πιθανü. ¸ναò δεχαεπτÜχρονοò Μαχεδüναò που Ýρ7_εταL να σπουδÜσει σε μßα ακü τιò μεγαλýτερεò φιλοσοφιχÝò σχολÝò τηò ΑθÞναò χαι που η προσÞλωσÞ του στο

ß,)ιÜβασμα Ýμεινε παροιμιþδηò ('αναγνþστη' τον αποχα, λ,,ýσε σýμφωνα με μßα πηγÞ ο ΠλÜτωναò) δýσχολα θα ,,,εριφερüταν στουò δρüμουζ τηζ ΑθÞναò αριετÜ τια να "ßνιυρßσει ανθρþπουò που Þξεραν το ΣωχρÜτη, ο οποßοò

ßlταν Þδη νεχρüò για πÜνω απü τριÜντα χρüνια. Εßναι ,ιι,ι λογιχü να υποθÝσουμε üτι ο ΑριστοτÝληò μαθαßνει
¾ια το ΣωχρÜτη μÝσα απü τουò γραμÝνουò

,,,lα μαθαßνει

ι,ιαλüγουò του ΠλÜτωνα χαι μÝσα òιπü συζητÞσειò στην ,\χαδημßα'5. Αυτü δεν αποχλεßει τη θÝση του Βλαστοý. ,,\ντßθετα, ο αριστοτελιχüò διαχωρισμüò μεταξý σωχρα-

Ironist and Moral Philosophel , ß ι, ιι Q-Jo χαι 'Socratic Ethics', σ, I1'B χαι McPherran, 'PreΙ\ Ι ßι ΙιΙΙε Platonic Dialogues', σ, 23ο1 σημ. 36.
^9ocrates:

('ιitical Note:

χαι σ9 εχτüò απü τον ΙΙλÜτωνα. Αυτü üμωò δεν επιρρþνει το επιχεßρημα του Βλα,'.,,ý. ¼πωò σωστÜ παρατηροýν ο Beversluis, 'Vlastos' (.)ιιι,sß', σ. 3οο χαι ο Kahn, 'Critical Notice: Vlastos's Socι5.

Ο ΑριστοτÝληò θα εßχε πιθανüτατα

πρüσβαση

,,,,χραττχοýò διαλüγουò Üλλων συγγραφÝων

ι,ιlι,s', σ. LJB, τα αποσπÜσματα των'σωχρατιχþν λüγων' που 7,,υν σωθεß διαφÝρουν πολý μοταξý τουò χαι σαφþò οι λüγοι ,,,.,,ß δον αποτελοýν βιογραφιχÜ ßργα απü τα οποßα ο Αρι-

,,,,ιÝληò θα μποροýσε να αντλÞσει ασφαλεßò πληροφορßε_< για ,,, )JιοχρÜτη, üπωò υποθÝτει ο Βλαστüò.

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

τßχþν χαι πλατωνιχþν θÝσεων θα μποροýσε να θεωρηθεß των ωò Ýνδειξη üτι στην ßδια την Αχαδημßα ο ΣωχρÜτηò ωò πρþιμοι διÜλüγων' που χαραχτηρßζονται,οÞμº« Για το συγχgχριμε τον ιστοριχü ΣωχρÜτη, ",rυ",ζü"«υ ωστüσο, μßα τÝτοια παμÝνο ,rrιχrßßημο "ου Βλαστοý, (i; Þ";, μοιραßα: αν ο ΑριστοτÝληò δεν Ýχει ανερηδοχÞ τα διχÜ του γραπτÜ ξ,Ιρ"Þ"rò ,ητÝò'για το ΣωχρÜτη, οτιδÞποτε σχετιχÜ με το ýrß «ρ"οýυ γß« υο αποδεßξουν θα ßστοριχü ,.pjorrro του Αθηναßου_ σοφοý, Εχεßνο που Βλαστοý, θα [""ß",ßr. ßα δ,,«οþο.. "ο ε",χ.'ßρημα του απü στοισειρÜ Þ"οß ,υδrχομÝνωò να παρουσιÜσει μßα ΣωχρÜτη χαι να χrßο ,rο» ßλ'δΙυrι ο ΑριστοτÝληò για.το Αυτü ßηυ ,r.ρι'Ýχου"οι' ο"οßò πλατωνιχοýò διαλüγουò, αποτελεσματιüμrò, dυο"ßχþò, ο Βλαστüò δεν το χÜνει το επιχεßρημα γ,« "ου Ξενοφþντα, χαι πÜλι "Ü'υ.7Οοο ΣχετιχÜ με το επιχεßρημα του Βλαστοý üτι ο Αριστοχαι *rολουθεß το λεγüμενο 'χανüνα του Fitzgerald' "Ýληò στο ιστοριχü πρüσωπο γρÜφÝι'ΣωχρÜτηß' üταν αναφÝρεται ,«, ;ο »r"ρÜτηò' üταν αναφÝρεται στον πλατωνιχü χαραχτÞ16.

ο ßδιοò ο Βλαστüò αναγνωρßζει üτι ρα των μÝüων b,αλüγων, τον ΑριστοτÝλη δεν εßναι η τÞρηση του χανüνα αυτοý απü σ, r59, σημ, 69), 'οrrορÝγ"ß,"4 ('Η μαρτυρßα του ΑριστοτÝλη',

Ο Nehamas, 'Voices of Silence',

σσ, ι69-7ο, εντοπßζει του-

επßλÜχιστον τÝσσεριò περιπτþσειò μη τÞρησηò, Ο ΝεχαμÜò παρÜδοιγμα οηò «rrοδ.,rυýr, (ο. l84, σημ,I5), üτι το μοναδιχü üτι ο ΑριστοτÝληò Ýχει ,rου r,οροθÝ"αι ο Βλαστüò τια να δεßξει που δεν περιÝχεται στουò πλατωνιγνþση για το ΣωχρÜτη
7L

www.youtube.com/user/pilaeus

(

,)

] 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

του Βλαστοý δεν εßναι αχατÜρφπτο. Εχτüò απü την αποποßηση τηò γνþσηò που δε βρßσχουμε στον Ξενοφþντα, ο ΣωχρÜτηò του τελευταßου Ýχει χαθοριστιχÝò διαφορÝò απü το ΣωχρÜτη που βρßσχει ο Βλαστüò στα πρþτα πλατωναÜ χεtψενα: ¾ια να σημειþσουμε μüνο δýο πολý βασιχÝò, ο ΣωχρÜτηò του Ξενοφþντα εßναι ανοιχτÜ ολιγαρχιχüò, ενþ ο Βλαστüò θεωρεß το ΣωχρÜτη του ΠλÜτωνα )ζατ' ουσßαν δημοχρατιχü, χαι ο πρþτοò ουσιαστιχÜ αυτοχτονεß στην απολογßα του, ενþ ο δεýτεροò προσπαθεß να αθωωθεß, Το πρüσωπο απü το οποßο εμπνÝονται οι δýο συγγραφεßò εßναι το ßδιο, αλλÜ η προσωπιχüτητα που προχýπτει απü τα Ýργα τουò διαφορετιχÞ. Τον ειχοστü αιþνα, üπωò εßδαμε, οι φιλüσοφοι εχφρÜζουν την προτßμησÞ τουò προò την εχδοχÞ του ιδιοφυοýò ΠλÜτωνα χαι σχεδüν αγνοοýν αυτÞ του φιλοσοφιχÜ αφελοýò Ξενοφþντα'7. Αυτü üμωò Ýχει να χÜνει με το φιλοσοφιχü ενδιαφÝρον των δýο εχδοχþν, üχι με την ιστοριχÞ τουò αχρßβεια. ΑλλÜ, για να ξαναγυρßσουμθ στο επιχεßρημα του Βλαστοý: αν οι διαφορÝò μεταξý των δýο συγγραφÝων εßναι τüσο μεγÜλεò, αυτü δεßχνει üτι η πρüσληφη των θÝσεων του ιστοριχοý ΣωχρÜτη γßνεται

χοýò διαλüγουò εßναι λανθασμÝνο. Αν προσθÝσει χανεßò σε üλα

στο συμπÝρασμα üτι ο ΑριστοτÝληò δεν αποτελεß ανεξÜρτητη

αυτÜ χαι την ανεπÜρχεια των πιθανþν εξωτεριχþν πηγþν του ΑριστοτÝλη (δεò σημ. ι5), μπορεß να φτÜσει με ασφÜλεια
πηγÞ που να επιβεβαιþνει τη θÝση του Βλαστοý.

ι/.

Δεò

Morrison,'Vlastos' Xenophon', σ.9.

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

μθ διαφορετιχü τρüπο απü τον χαθÝνα τουò. Αχüμη χαι üταν συμφωνοýν, χατÜ συνÝπεια, αυτü δε σημαßνει απαραßτητα üτι εδþ Ýχουμε üντωò τον ιστοριχü ΣωχρÜτη, αλλÜ μüνο üτι δýο διαφορετιχοß Üνθρωποι αντιλÞφθηχαν μθ τον ßδιο τρüπο χÜποια θÝση του.

Στην χριτιχÞ αυτÞ μποροýν να προστεθοýν χαι ορισμÝνεò εýστοχεò παρατηρÞσειò του Kahn, Ο τελευταßοζ σημειþνει üτι ο ΑριστοτÝληò Ýχει φιλοσοφιχοýò, ασχετα απü τουò ιστοριχοýò, λüγουò για να χÜνει το ΣωχρÜτη να λÝει üτι οι χαθολιχÝò Ýννοιεò δεν εßναι υπερβατιχÝò, δηλαδÞ ξεχομÝνεò απü την εμπερßα. Ο ΑριστοτÝληò, ,rου επßσηò δεν αποδÝχεται την υπερβατιχüτητα των χαθολιχþν εννοιþν , χÜνει με τον τρüπο αυτü το ΣωχρÜτη σýμμαχü του εναντßον του ΠλÜτωνα'8. Σs αυτÞ τη σημαντιχÞ παρατÞρηση ο Kahn προσθÝτει τρßα επιχειρÞματα. Πρþτον επισημαßνει, ορθÜ, üτι εßναι αποδεδειγμÝνη η ανεπÜρχεια του ΑριστοτÝλη ωò ιστοριχοý τηò φιλοσοφßαò. Απü πληθþρα αναφορþν σε προηγοýμενεζ στοχαεßναι υπερβολιχÜ γενιχüò εßτε να χÜνει λÜθοζ στην απüδοση μιαò ορισμÝνηò θÝσηò σε χÜποιον προγενÝστερο φιλüσοφο. Τον ΑριστοτÝλη τον ενδιαφÝρουν πολý περισσüτΕρο οι φιλοσοφιχÝò θÝσειò χαθ' εαυτÝò, παρÜ η πατρüτητÜ τουò. Δεýτερον, üταν ο ΑριστοτÝληò Ýρχεται στην
στÝò ξÝρουμε üτι συχνÜ ο ΑριστοτÝληò μπορεß εßτg να

Αχαδημßα, Ýχει τια θεμελιωθεß χαι αριθμεß Þδη Ýναν
ι8. Για το σημεßο αυτü δεò χαι Nehamas, 'Voices of Silence',
σ, τ84, σημ.

22.
34

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

,"ανü αριθμü Ýργων το λογοτεχνιχü εßδοò που ονομÜζε,,ιιι 'σωχρατιχοß διÜλογοι'. ΑλλÜ εδþ μπαßνει 'το ερμηνιυτιχü πρüβλημα τηò χρÞσηò λογοτεχνιχþν χειμÝνων ιιιυ ζου αι. π.Χ. ωò ντοχουμÝντων ¾ια την ιστορßα του ,,νεýματοò του 5ου αι. π.Χ."9. Τρßτον, χατÜ τον Kahn, η ß)ι'ση του Βλαστοý συνεπÜγεται üτι ο ΠλÜτωναò, Ýναò 1ιλüσοφοò εξαιρετιχÞò δημιουργιχüτηταò, Ýμεινε για πε1,ßπιιυ δþδεχα χρüνια χαθηλωμÝνοò στη σχÝφη του Σω,ρÜτη, Το δεýτερο επιχεßρημα του Kahn εßναι αναμφßßß,ιλα ισχυρü: δýσχολα ο ΑριστοτÝλη_ò θα μποροýσε να ß/ιαχρßνει τον ιστοριχü ΣωχρÜτη μÝσα απü το σýνολο των ιß,)χρατιχþν διαλüγων των διαφüρων συτ¾ραφÝων που , ,ιιδßδονται στο εßδοò, Το τρßτο, αντßθετα, εßναι προβλη1,,ι,τικü δεν υπÜρχει αχριβþ_ò μßα 'ενιαßα' θÝση στουò ,,,ιÜρχει εξÝλιξη απü τον Κρßτωνα στον Πρωταγüρα χατ ,,r(, εχε( στο Γοργßα. Οι διÜλογοι αυτοß εßναι χαλýτερα
/. αντιμετωπιστοýν ωò φιλοσοφιχÝò απüκειρsò λýσηò ,,,γχεχριμÝνων προβλημÜτων, παρÜ ωò Ýνα σýνολο χει,,,νιυν απü τα οποtα τροχýπτει μßα συνεπÞ_< φιλοσοφιχÞ
ν

,,1,ιßιμουò πλατωνιχοýò διαλüγουò. Αντßθετα, σαφþò

(/,

r,lpia.

ßΙλßο του Plato and the Socratic Dialogue Ýχει περισσü,, ρα προβλÞματα απü αυτÞν του Βλαστοý. Ο Kahn θε,,,ρεß üτι μετÜ την Απολογ[α, τον Κρ(τωνα, τον'Ιωνα

Ι'ια την αχρßβεια, η θεωρßα του Kahn ¾ια την εξÝλιξη ιιι,- σχÝ(,}ηζ του ΠλÜτωνα, üπωò διατυπþνεται στο βι-

ι,).

Ι{ahn, Socl"atic Dialogue, σ. l3l.
)5

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΙνΙΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

χαι τον Ιππßα ΕλλÜσσονα ο ΠλÜτωναò γρÜφει το Γοργßα, γýρω απü το'πεδßο βαρýτηταò' του οποßου αναπτýσσονται οι Üλλοι διÜλογοι, Εßναι üμωò υπερβολιχÜ δýσχολο να δεχθοýμε μßα τüσο πρþιμη ημερομηνßα συγγραφÞò για το Γοργ[tΟ, Ο ΠλÜτωνα_ò ξαναγυρßζει σε

Üπλοýò απορητιχοýò διαλüγουò σαν τον Ευθýφρονα αφοý Ýχει αναπτýξει το πολý συνθΕτüτερο ηθιχü δüγμα του Γοργßη Και ο αντι-ηδονισμüò του Γοργfu, ο οποßοò ξαναεμφανßζεται στην Πολιτεßα χαι διατρÝχει το Ýργο του απü εχεt χ* πÝρα διαχüπτεται απü τον ηδονισμü του Πρωταγüρη Παρüλο που η προσωπιχÞ μου θÝση εßναι üτι ο ηδονισμüò του Πρωταγüρα, που συνδÝεται με μαχροπρüθεσμεò ηδονÝò, δεν αντιφÜσχει προò τον αντßηδονισμü του Γοργfu, που συνδÝεται με Üμεσεò ηδονÝò,

εßναι δýσχολο να θεωρÞσει χανεßò üτι ο δεýτεροζ προη-

ερμηγÞθηχε του πρþτου. ΚÜτι τÝτοιο θα Ýθετε δýσχολα νευτιχÜ προβλÞματα για το σýνολο του πλατωνιχοý Ýρτου.

Εν χαταχλεßδι, ο Βλαστüò παρουσιÜζει μεριχÜ σοβαρÜ επιχειρÞματα στην προσπÜθειÜ του να ταυτßσει το Σωχρ&τητων πρþιμων πλατωνιχþν διαλüγων μθ τον ιστοπλατωνιχÞò σχÝρτχ6 ΣωχρÜτη. Το üτι η απαρχÞ τηò εßναι βαθιÜ επηρεασμÝνη απü το ΣωχρÜτη εßναι φηò πραγματιχÜ αναμφßλεχτο: μüνο σε Ýνα διÜλογο τραμμÝνü προò το τÝλοò τηò ζωÞò του, τουò Νüμουò, ο φιλüσοrO. Παρüλο που, παραδüξωò, χαι ο Βλαστüò θεωρεß
Γοργßα
διÜλογο του γρÜφτηχε αρχετÜ, πρþιμα.
36

το

Δεò σημ.

ττ,

www.youtube.com/user/pilaeus 

,Γ
ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

τιò ιδÝεò του ιστοριχοý προσþπου εßναι Ýνα πιο δýσχολο πριlβλημα χαι τα επιχειρÞματα του Βλαστοý απÝχουν πολý απü το να το λýνουν οριστιχÜ. Η θÝση του Βλαστοý ιßναι πιθανÞ, αλλÜ δεν εßναι βÝβαιη. Θα πρÝπει να συμβιβαστοýμε μs την ιδÝα üτι υπÜρχουν χαι προβλÞματα π()υ η ΕπιστημονιχÞ Ýρευνα δεν μπορεß να λýσει. Η πιο φριßνιμη στÜση απÝναντι στο σωχρατιχü πρüβλημα εßναι ßσιυò ο α¾νωστιχισμüò που επιβÜλλεται απü τιò πÝριοριαlτÝνεò ιστοριχÝò πηγÝò μαò".

φß)ò δε χρησιμοποιεß τη δραματιχÞ persona του δασχÜλου του. Το πρüβλημα üμωò του αν οι ιδÝεò του ΣωχρÜτη σθ ορισμÝνουò διαλü¾ουò μποροýν να ταυτιστοýν με

rι. ΑυτÞ εtναι,χατÜ τη γνþμη μου, χαß η'απÜντηση'στο σιυχρατιχü πρüβλημα που τροÝχυψε ατü το ΣυνÝδριο 'ΣωχρÜτιιò, 24οο χρüνια απü το Θ&νατü του', που Ýγινε το χαλοχαßρι τß)υ 2οοι στουò Δελφοýò. Η πλειοψηφßα των συνÝδρων τÜχ()ηχε σαφþò υπÝρ μßαò μοτριοπαθþò αγνωστιχιστιχÞò τροοJγγισηò.

,/

www.youtube.com/user/pilaeus 

www.youtube.com/user/pilaeus 

Ο ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ

ΣΩΚΡΑΤΗΣ

¹ταν ο ιστοριχüò ΣωχρÜτηò φßλοò Þ εχθρüò τηζ δημοχρατßαò;' Το ερþτημα εßναι προφανþò δýσχολο να

απαντηθεß, εφüσον, üπωò Þδη σημειþθηχε, δεν μποροýμε να εξαγÜγουμθ με απüλυτη ασφÜλεια τιò 'πραγματιχÝò' απüφειò του ιστοριχοý ΣωχρÜτη απü τα Ýργα üσων τον χρησιμοποßησαν ωò δραματιχü χαραχτÞρα στουò διαλü¾ουò τουò. Αò περιορßσουμε λοιπüν το ερþτημÜ μαò στο ΣωχρÜτη του Ξενοφþντα χαι του ΠλÜτωνα. Ο πρþτοò εßναι αναμφßβολα χαι ανοιχτÜ ολιγαρχιχüò'. Στα Αποr. Το ερþτημα αφορÜ τιò πολιτιχÝò συνÝπειεò των θÝσεων του ΣωχρÜτη χαι üχι την πολιτιχÞ του δραστηριüτητα. Ο φιλüσοφοò ποτÝ δεν ανÝπτυξε τÝτοια δραστηριüτητα, üπωò συμφωνοýν üλεò οι πηγÝò χαι üπωò λÝει χαι ο ßδιοò στην Απολογßα του ΠλÜτωνα 3lc32a. r, Αποτgλεß παγχüσμια πρωτοτυπßα η θÝση του ΚατσιμÜνη, ΠραχτιχÞ Φιλοσοφι'α, σ. τοτ, που μετατρÝπει τüσο τον Ξενοφþντα üσο χαι το ΣωχρÜτη των διαλüγων του σε δημοχρατιχοýò:
[δ]εν εßναι τυχαßο το üτι ο Ξενοφþν, μη μπορþνταò να ατοδεßξει με πειστιχÜ επιχειρÞματα üτι χαχþò εßχε

º9

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

μνημονεýματα τονtξει üτι μüνο εξειδιχευμÝνη γνþση ανÜλογη με αυτÞ των τεχνιτþν μπορεß να νομιμοποιÞσει την πολιτιχÞ εξουσßα 0.9.το), επιτßθεται στη δημοχρατι* χÞ διαδιχασßα τηò εχλογÞò αρχüντων με χλÞρο (l,z.q) χαι προτρÝκει το Χαρμßδη, αργüτερα εξÝχον στÝλεχοò των ΤριÜχοντα, να μη φοβÜται του,ò 'αφρονÝστατουò'
χαι του_ζ 'ασθενÝστατουζ? που

πολλοßò το χαραχτÞρα του πολιτεýματοò: üπωò υποστηρßζει ο ΑριστοτÝλÞζ στο Τρßτο Βιβλßο των Πολιτι-

του δÞμου (g79. Επßσηò, στον Οιχονομιχü εττßθεται στουò'βαναýσουò', τουò χειρþναχτεò δηλαδÞ, η συμμετοχÞ των οποßων στο σþμα των πολιτþν χαθüριζε εν

αποτελοýν

την

πλειοφηφßα

χþν (ιΖ7 8αι5- LL), οι δημοχρατßεò χαραχτηρßζονται απü το γεγονü_< üτι οι βÜναυσοι θεωροýνται πολßτεò σε αυτÝ,ò, ενþ οι αριστοχρατßεò απü το γεγονüò üτι τουò αποχλεßουν απü την πολιτιχÞ συμμετοχßt'.

Εßναι üμωò χαι ο ΣωχρÜτηò του ΠλÜτωνα αντιδημοχατηγορηθεß ο ΣωχρÜτηò ωò πολÝμιοò του 0εσμοý τηò εχλογÞò των αρχüντων με χλÞρωση, επιχαλεßται ορισμÝνεò αρχÝò του φιλοσüφου χαι αναλýει διεξοδιχÜ την

'αρετÞ' του, τια να φανεß χαθαρÜ η προσÞλωσÞ του
στο δημοχρατιχü ιδεþδεò, 3.

Το üτι η παραχþρηση Þ μη τηò ιδιüτηταò του πολßτη στουò βαναýσουò χαθορßζει το πολßτευμα χατÜ την χλασιχÞ αρχαιüτητα γßνοται δεχτü χαι απü το Βλαστü ('Ο ιστοριχüò
ΣωχρÜτηò', σ. ιοο).
4ο

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

χρατLχüò üπωò ο αντßστοιχοò του Ξενοφþντα; ΚατηγορηματιχÜ üχι, αν πιστÝφουμε δýο σχολιαστÝò με ευρýτατη απÞχηση, τον Popper χαι το Βλαστü. Ο Popper, ερ-

χαι αντιλαμβανüμενοò την αρδημοχρατßα ωò Ýνα πολßτευμα που χαραχτηρßζεχαßα ται απü την προÜσπιση αυτοý που στην νεüτερη ετοχÞ ονομÜστηχε'διχαιþματα', χατα)rÞγθι στο συμπÝρασμα üτι ο ΣωχρÜτÞζ, βε την επιμονÞ του στην ελευθερßα τηò ερευνητιχÞò σχÝφηò χαι τηò Ýχφρασηò, εßναι αναμφßβολα δημοχρατιχüò. Η αντßληφη αυτÞ γßα την αρχα(α δημοχρατtα, üμ.ò, εßναι τελεßωò επιφανειαχÞ, αν üχι ευθÝωò λανθασμÝνη. Η αρχαßα δημοχρατßα περιελÜμβανε üντωò ορισμÝνα απü τα στοιχεßα που χαραχτηρßζουν τιò σýγχρονεζ φιλελεýθερεò δημοχρατßεò, üπωò η ελευθερßα τηò Ýχφρασηò, αλλÜ αυτÜ δεν Þταν τα χαθοριστux&. στοτχεtα τηò. Αυτü που χυρßωò τη διαφοροποιοýσε απü τα Üλλα πολιτεýματα, χαι ειδιχÜ απü το αντßπαλο δÝοò τηò αριστοχρατtαòΙολιγαρχßαò, Þταν η πολιτιχÞ χυριαρχßα των φτωχþν, των λεγüμενων'πενÞτων' Þ 'απüρων', που αποτελοýσαν χαι την πλειοφηφßα. Με αυτüν αχριβþò τον τρüπο ορßζουν τη δημοχρατßα τüσο ο ΠλÜτωναò (Πολιτεßα 557α) üσο χαι ο ΑριστοτÝληò (ΠολιτιχÜ ιΖ79α3ιlΖ)α.
πρωτο-φιλελευθερισμοý,

μηνεýογταò τον ατομιχισμü του ΣωχρÜτη ωò Ýνα εßδοò

{, Το στοιχεßο αυτü δηλþνεται χαι απü την ετυμολογßα του üρου, Δημοχρατßα σημαßνει χυριαρχßα του δÞμου. Ο üροò
δÞμοò τþρα μπορεß να σημαßνει το σýνολο των πολιτþν, αλλÜ συνηθÝστερα χρησιμοποιεßται, τουλÜχιστον απü τουò αντι-

www.youtube.com/user/pilaeus
+Ι 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Αξßζει αχüμη να σημειωθεß üτι οι'Ελληνεò τηò χλασιχÞò εποχÞò δεν εßχαν χανÝναν üρο που να αντιστοιχεß στο

σýγχρονο üρο των διχαιωμÜτων5 χαι üτι η διÜχριση με,ρÜ:cουò χαß πολßτη, η οποßα παtξει τüσο βασιχü "οξýχατανοητÞ ρüλο στη φιλελεýθερη θεωρßα, δε θα Þταν χαν στην χλασιχÞ αρχαιüτητα, ¼πωò ορθÜ επισημαßνει ο Sinclair, στα χεßμενα 'η αντßθεση μεταξý αρχüντων χαι αρχομÝνωτ} χαι μεταξý των λßγων χαι των πολλþν α,rου"οýυ συνεχþò, üχι η οιχεßα σε εμÜò αντßθεση μεταξý

τηò πüληò χαι του πολßτÞ, η οποßα θα Þταν ελαφρþò πÜρÜλογη, σα να Þθελε χανεßò να δημιουΡ¾Þσει μßα αυ"ß'θ.οη «ßÜμrοο στην χüτα χαι το αυγü'8. ΑλλÜ χαι ο
δημοχρατιχοýò συγγραφεßò,

για να δηλþσει τα χαμηλüτερα στρþματα, τουò Üπορουò Þ πÝνητεò, που χοινωνιχοοιχονομιχÜ αποτελοýν χαι την πλειοφηφßα σε μßα δημοχρατßα, Δεò θουχυδßδη L37 xaL Οbεη Political Dissenξ σ, Ζ9,
5.

Δεν Ýχω το χþρο εδþ για να σχολιÜσω την Üποφη του Miller üτι η Ýννοια των διχαιωμÜτων απαντÜ στον ΑριστοτÝλη (Miller, Nature, Justice and Rights, σσ,87-η9), Μπορþ που περιλαμβÜμüνο να ταραπÝμφω στη σχετιχÞ συζÞτηση Metaphysics 49 (ι996) (Üρθρα των ν9ται στο The Review of Annas, Kraut, Long, McGrade, Schofield χαι Cooper),

χαθþò γ.αι σl,α Üρθρα των Keyt, ¶ristotle's Political Naturalism', χαι Russell, ¶ristotle οη Rights'.
6.

ΕλληνιχÜ στο χεßμενο. ΕλληνιχÜ στο χεßμενο. Sinclair, History,
σ, 6,

7.
8,

+2 www.youtube.com/user/pilaeus 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

Ober, σε Ýνα πρüσφατο χαι σημαντιχü Üρθρο του, τονßζει ιßτι αυτü που χαθορßζει τον πολιτιχü χαραχτÞρα τηζ αρχαßαò δημοχρατßαò δεν εßναι η προÜσπιση των λεγüμενων'αρνητιχþν ελευθεριþν', αλλÜ το γεγονüò üτι η Ýννοια του πολßτη στηρßζεται στη θετιχÞ ιδÝα τηò συμμsτοχÞò9. Η ειχüνα αυτÞ ενισχýsται αποφασιστιχÜ χαι απü τη δυνατüτητα τηò πολιτιχÞò χοινüτηταò να στερεß την περιουσßα, την ιδιüτητα του πολßτη, Þ αχüμη χαι την ßδια τη ζωÞ ενüò πολßτη πÜνω στη βÜση ασαφþν χατηγοριþν-Þ χαι χωρßò χαμßα χατηγορßα, üπωò στην περßπτωση του εξοστραχισμοý. Αυτü που γßνεται απüλυτα σαφÝò εßναι üτι η βοýληση τηò χοινüτηταò παραμÝνει χυρßαρχη απÝναντι σε αυτü που στη σýγχρονη εποχÞ ονομÜζεται'ατομιχÜ διχαιþματα'. Ο Popper υποστηρßζει επßσηò üτι ο ΣωχρÜτηò αισθανüταν υποχρεωμÝνοò απü τη συνεßδησÞ του χαß τιò πολι-

τιχÝò του πεποιθÞσειò να εξετ&ξει οποιαδÞποτθ μορφÞ αυθεντßαò'Ο χαι üτυ διδÜσχονταò γεωμετρßα στο δοýλο στο ΜÝνωνα Þθελε να δεßξει üτι αχüμη χαι Ýναò απαßδευτοò δοýλοò Ýχει την ιχανüτητα να συλλαμβÜνει αφηρημÝνα ζητÞματα". Ωστüσο, η αυθεντßα που αμφισβητεß ο ΣωχρÜτηò δεν εßναι οποιαδÞποτε αυθεντßα, αλλÜ η αυθεντßα των ποιητþν, των τεχνιτþν χαι των πολιτιχþν τηò δημοχρατιχÞò ΑθÞναò, χοινωνιχþν χατηγοριþν που
Ober,'Quasi-Rights'.
Popper, The Open SocieÞ τüμ. r,
¼.π., σ. ι2g,
σ, 66.

9.

το.
ιτ.

43 www.youtube.com/user/pilaeus 

]νtΕΡοΣ ΙΙΡΩº,ο

με τον Ýνα Þ τον Üλλο τρüπο συνδÝονταν με τη δημοχρατßα''. Το üτι, αντßθετα με üσα λÝει ο Popper, ο ΣωχρÜτηò δεν αμφισβητεß οποιαδÞποτε αυθεντßα φαßνεται απü την Απολογßαι9b:'το να αδιχεß χανεtò χαι να μην υπαχοýει στον ανþτερü του, εßτε θεü εßτε Üνθρωπο, εßναι χαχü χαι επονεßδιστο'. ¼σο για το μÜθημα γεωμετρßαò του δοýλου, πÝρα απü το üτι ο ΣωχρÜτηò εμφανÝστατα τον χαθοδηγεß στιò απαντÞσειò του, üπωò παρατηρεß χαι ο Kraut, 'τßποτα που να Ýχει ηθιχÞ σημασßα δεν αποδειχνýεται απü αυτü το δεδομÝνο"j.

Ο Popper αμφισβητεß επßσηò üτι ο ΣωχρÜτηò αναζητοýσε τον πολιτιχü που θα εßχε εξειδιχευμÝνη γνþση, θεωρþντα_< üτι ο ΣωχρÜτη,ò ζητοýσε Ýναν υπεýθυνο πολιτιχü που θα αγαποýσε την αλÞθεια χαι τη σοφßα χαι που θα Þταν σοφüò μüνο αν Þξερε τουò περιορισμοýò των
δυνατοτÞτων του'4. Αν αυτü ßσχυε, τüτε üντωò ο Σω-

χρÜτηò δε θα Þταν αντιδημοχρατιχüò. Δυστυχþò üμωò αυτÞ η ειχüνα του ΣωχρÜτη εßναι παντελþò ασυμβßβαστη μs την επιμονÞ του ΣωχρÜτη στην εξειδιχευμÝνη ηθιχÞ-χαι χατ' επÝχταση πολιτιχÞ-γνþση στον Πρωταγüρα, χαθþò χαι με üσα λÝει σε χεßμενα üπωò η Απολογßα r4d-r5b, ο Κριºων 48α χαι ο ΛÜχη.< l8{e: στο πρþτο ατü αυτÜ ο ΣωχρÜτηò δηλþνει üτι η ηθιχÞ εχDorothea Frede, 'Plato, Popper and Historicism', σ, 2/4.
Δε_<
13.

rz.

Kraut, Socrates and the State,

σ.

2ο4.

ι4. Popper, The Open Society,
4+

τüψ,

ι, σ.l37. 

ΠΛΑ,ΓΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

παßδευση τηò νÝαò γενιÜ_<, μßα εξ ορισμοý πολιτιχÞ διατ)ιχασßα, εßναι σαν την ιππιχÞ, μüνο πολý λßγοι Ýχουν τη γνþση ¾ια να την ασχÞσουν σωστÜ. Στο δεýτερο επιμÝνει üτι μüνο η γνþμη του επαtοντοò πρÝπει να λαμβÜνε.αι υπüφη, üχι η γνþμη των πολλþν. Στο τρßτο δηλþνει ρητÜ üτι οι σωστÝò αποφÜσειò λαμβÜνονται με βÜση ιην επιστÞμη χαι üχι τουò αριθμοýò, δηλαδÞ την πλειο,l,ηφß*. ΑλλÜ ο ΣωχρÜτηò δεν εßναι οýτε χαι χÜποιοò
πι.,υ μÜχεται ^γενιχÜ τια την ελευθερßα, üπωò τον παρου,τιÜζει ο Popper'5. ¼πωò πολý σωστÜ παρατηρεß η l)ιιrothea Frede,

'ο ΣωχρÜτηò [δεν ÞτανΙ μαχητÞò τηò ελευθερßαò. Η ελευθερßα χαι η ισüτητα δεν αποτελοýν ποτÝ το θÝμα των πρþιμων διαλüγων χαι η ελευθερßα χαι η ισüτητα üλων των ανθρþπων δεν εßναι αυτÜ που χρßνονται
στην Απολογßα του.
τοι.,

ελeυθερßα να εξαχολουθÞσει την αποστολÞ του χαι

Ο ΣωχρÜτηò ζητÜ μüνο τη διχÞ

να συνεχßσει να εξετÜξει τουò ΑOηναßουò"6.

ΚατÜ τιò δýο τελευταßεò δεχαετßεò, την Üποφη üτι

ο

ναßχÞ Δημοχρατßα'. Ο Kraut
ι5.

ΣιυχρÜτηò δεν Þταν αντιδημοχρατιχüò υποστÞριξαν με,ριοπαθþò ο Richard Kraut στο βιβλßο του Socrates .ιιτΙ t[le State χαι πιο ανυποχþρητα ο Γρηγüρηò Βλòι,τιßò στο Üρθρο του'Ο ιστοριχüò ΣωχρÜτηò χαι η ΑθηυποστÞριξε üτι ο ΣωχρÜ-

¼.π., σ. ι9Ο.

ι6. }-rede, 'Plato, Popper and
45

Historicism',

σ, 2/§. 

ΜΕΡ()Σ ΠΡΩΤο

τηò θχτιμÜ τη δημοχρατßα για τον τρüπο ζωÞò χαι την ελευθερßα τηò Ýχφρασηò που εξασφαλßζει. Δεν τη θεωρεß ιδανιχü πολßτευμα χαι τηò χÜνει αυστηρÞ χριτιχÞ, αλλÜ δεν πιστεýει χαι üτι μπορεß να βρεθεß χαλýτερο πολßτευμα απü τη δημοχρατßα, Η θÝση αυτÞ Ýχει το πλεονÝχτημα üτι αναγνωρßζει τη σοβαρüτητα χαι την ειλιχρßνεια τηò χριτιχÞò του ΣωχρÜτη στη δημοχρατßα, την οποßα τεßνουν να υποβαθμßσουν τüσο ο Popper üσο χαι ο Βλαστüò. Επßσηò, ανα¾νωρßξετ üτι η προσÞλωση του ΣωχρÜ.τη στουò νüμουò τηò ΑθÞναò στον Κρ|τωνα δε συνεπÜ^γεται χαι αποδοχÞ τηò δημοχρατßαò, üπωò πιστεýουν οι Üλλοι δýο (αυτü εßναι το βασιχü επιχεßρημα του Βλα-

στοý υπÝρ ενüò φιλοδημοχρατιχοý ΣωχρÜτη). Ωστüσο, ο

Kraut

θα Þταν ηγεμüνε_< των οποßων η εξουσßα νομιμοποιεßται στη βÜση τηò εξειδιχευμÝνηò γνþσηò τουò χαß οι οποßοι δεν μποροýν να ελεγχθοýν απü την πλειοψηφßα των αδαþν συμπολιτþν τουò. ΑλλÜ οι βασιλεßò-φιλüσοφοι εν46

δεν εßναι πειστιχüò üταν λÝει üτι παρüλη την επιτου ΣωχρÜτη στη διαχυβÝρνηση απü ειδιχοýò, ο μονÞ φιλüσοφοò δεν πιστεýει üτι Ýναò χýχλοò σωχρατιχþν ειδιχþν, αν ερχüταν στην εξουσßα, θα χατÜφερνε περισσüτερα απü ü,τι οι χοινοß αδαεßò πολιτιχοß. Οι Üνθρωποι αυτοß, Ýχονταò την αχριβÞ επιστημονιχÞ γνþση που επιζητÜ ο ΣωχρÜτηò, θα πραγμÜτωναν τον αληθινü σχοκü τηò πολιτιχÞò που, üπωò μαθαßνουμε στο Γοργßα, εßναι να βελτιþσει τον ηθιχü χαραχτÞρα των πολιτþν. Απü αυτÞ την Üποφη, οι σωχρατιχοß'ειδιχοß' θα αποτελοýσαν το πρüπλασμα των βασιλÝων-φιλοσüφων τηò Πολιτεßαò. 

tΙ,4ΑΤΩΝοΣ ΛΠοΛοΓΙΑ

τrαρχþνουν αχριβþò το αυταρχιχü ιδεþδεò περιüδου του ΠλÜτωνα,

τηò μÝσηò

Ο Βλαστüò βρßσχει την απüδειξη üτι ο ΣωχρÜτηò Þιαν üπωò λÝει 'φιλüδημοò', Ýναò υποστηριχτÞò του δÞιι()υ χαι τηò δημοχρατ(αò, στον Κρßτωυα, Η προτßμησÞ τß,ιυ τια τουò νüμουò τηò ΑθÞναò, χατÜ τη γνþμη του, ,,)cv μπορεß να σημαßνει ταρÜ χαι προτßμηση προò το ßßτ;lτοχρατιχü πολßτευμα. Εδþ üμωò μπορεß να χÜνει χαvci_< τιò εξÞò παρατηρÞσειò: πρþτον, η αγÜπη του ΣωχρÜτη για την ΑθÞνα δεν μπορεß να διαχωρισθεß απü τον ,ντονüτατο πατριωτισμü του. Λßγα χεßμενα αναδßνουν

,,|ιι-b: 'απü τη μητÝρα χαι τον πατÝρα χαι üλουò τουò ß,λλιιυò προγüνουò εßναι σημαντιχüτερη η πατρßδα χαι ,ιι,, αξιοσÝβαστη χαι ιερüτερη χαι περισσüτερο τιμÜται ,,ιι απü τουò θθοýò χαι απü τουò συνθτοýò ανθρþπουò.' ( ) πατριωτισμüò αυτüò, üμrò, εßναι παντελþò ανεξÜρ-

',ι,,

ισχυρÞ αßσθηση πατριωτισμοý απü τον Κρ[τωνα

Δεýτερον, ο ΣωχρÜτηò πουθενÜ δε διευχρινßζει αν ,ναφÝρεται σε γραπτοýò νüμουò Þ στο σýνολο των ¾ραι, ιιßν χαι Üγραφων χανüνων που ρυθμßζουν τη συμβιω,ιχÞ συμπεριφορÜ των χατοtχων τηò πüληò. ΟρισμÝνα ι,,ßλιστα στοιχεßα του χειμÝνου, üπωò οι συχνÝò αναφο.',,,1τÞ.

νιαν αν η ΑθÞνα εßχε οποιαδÞποτε Üλ).η πολιτειαχÞ

ι7ιξß)_ζ απü το πολßτευμα

τηò πüληò χαι δε θα αναιροý-

ι,ι

1,,,,ν (5od χ.ε.),

Ι,,νιß

φαßνονται να ευνοοýν τη δεýτερη εχδοχÞ. επιμονÞ σε γραπτοýò νüμουò εßναι χαραη ,rlριστιχü των δημοχρατιχþν, χαθþò αυτοß οι νüμοι "
ιßlτι,_l_<

- στον παιδαγωγιχü/χοινωνιχοποιητιχü ρüλο των

νü-

47 

ΜΕΡοΣ ΠΗ)Το

τουò εξασφαλßζουν χÜποια προστασßα ατü τιò αυθαιρεσßεò των ανþτερων τÜξεων'7, η αναφορÜ σε Üγραφου_< νüρα, μποροýμε να ποýμε üτι εξαιτßαò του μεγÜλου εννοιολογιχοý εýρουò του üρου'νüμοι', ο οποßοò μπορεß να πεπολιτειαχÝò δομÝò χαι Üγραφουò νüμουò, Þθη χαι Ýθιμα'9, μουò εßναι τυπιχü στοιχεßο των ολιγαρχιχþν'8, Γενιχüτε-

ριλαμβÜνει εχτüò απü τουò γραπτοýò νüμουò xaL τLò

η ευμενÞò αναφορÜ στουò νüμουò μßαò δημοχρατιχÞò πüληò δεν αρχεß ¾ßα να πεßσει για τιò δημοχρατυÝò πεΕυριπßδη, Χοηφüραι, 433-37 χαι Αισχßνη, ΚατcΙ ΤιμcΙρχου,6: 'οι πüλειò που Ýχουν τýραννο χαι οι ολιγαρχßεò

ι7. Δεò

χυβερνþνται σýμφωνα με τιò διαθÝσειò αυτþν που βρßσχονται στην εξουσßα, ενþ οι δημοχρατιχÝò πüλειò με βÜση τουò τραπτοýò νüμουò'.

Finley, The Ancestra[ Constitution, passim χαι Fuks, 7ile
Α nces t ra Ι Const
ß t υ t ß οη,

r8. ΔεδομÝνου üτι ο ΣωχρÜτηò δε διαχωρßζει τουò γραπτοýò απü του_< Üγραφουò νüμουò χαι δg δßνει χαμßα Ýνδειξη για το αν αναφÝρεται σε πρüσφατου_< Þ παλαιüτθρου_ζ νüμουò, δεν μπορεß να αποχλεισθεß χαι το ενδεχüμενο να Ýχει στο μυαλü του üχι τουò νüμουò τηò μετα-ΚλεισθÝνειαò ΑθηναßχÞò δημοχρατßαò αλλÜ του_ζ προπατοριχοýò νüμουò, τη λεγüμενη 'πÜτριο πολιτgßα'. Η τελευταßα, ωστüσο, αποτgλοýσε σημεßο αναφορÜò των ολιγαρχιχþν. l-ια την'πÜτριο πολιτεßα' δεò Ostιarald, Popular Sovereignty, σσ. 367-78 χaL 469-79,
passim.

ι9. Δεò χαι Nussbaum, Βιβλιοχρισßα του Gregory Vlastos,

Platonic Studjes, σ. ι4ο.
+8 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

ποιθÞσειò ενüò ατüμου. Αυτü που θα χρειαζüταν θα Þταν 1ria ρητÞ αναφορÜ στο δημοχρατιχü χαραχτÞρα των νü-

τιχþν χαι των ολιγαρχιχþν. Αν η προτßμησÞ του για την ΑθÞνα συμπεριλαμβÜνει το δημοχρατιχü τηò πολßτευμα, γιατß δεν αναφÝρεται σε Üλλε_ò δημοχρατιχÝò πüλειò; Οýτε ισχýει üτι üλεò αυτÝò οι πüλειò Þταν χαθολιχÜ απιιδεχτÜ παραδεßγματα'ευνομßαò', δηλαδÞ πολιτιχÞò χαι πολιτειαχÞò σταθερüτηταò, χαι üτι η'ευνομßα' τουò 1τrrι.,ρεß να διαχωρισθεß απü τον ολιγαρχιχü χαραχτÞρα ιιιυ πολιτεýματüò τουò. Στα ΜÝγαρα, η ολιγαρχß.α εßχε ανατραπεß απü μßα δημοχρατιχÞ επανÜσταση, η οποßα 1ßε τη σειρÜ τηò ανατρÜπηχε βßαια απü τουò ολιγαρχιχ,,ý_< το ξιξ π.Χ. "Ο Μßα πüλη üμωò που γνþρισε σε 1τιχρü χρονιχü διÜστημα δýο στÜσειò δýσχολα μπορεß να ß)ειυρηOεß πρüτυπο 'ευνομßαò'. Με βÜση üλα αυτÜ τα δεß,ιιlιÝνα χαι ελλεßφει μßαò σαφοý_< αναφορÜò στο δημο,ò,ατιχü χαραχτÞρα των Αθηναßχþν νüμων, ο σεβασμüò ι,,υ ΣωχρÜτη προò αυτοýò πολý απÝχει απü το να συνε,.,Üγεται αποδοχÞ τηò δημοχρατßαò.

μων Þ μßα ξεχÜθαρη σýνδεση των νüμων με τη δημοχρατßα-χαι τ(ποτε απü αυτÜ δεν υπÜρχει στον Κρßτωνα. 'Ι'ρßτον, οι πüλειò που ο ΣωχρÜτηò επαινεß στον Κρßτωνα ¾Lα την ευνομßα τουò εßναι η ΣπÜρτη, η ΚρÞτη, η ΘÞβα χαι τα ΜÝγαρα, üλεò προπýργια των αριστοχρα-

ΤπÜρχει χαι μßα Üλλη ενδιαφÝρουσα ερμηνεßα του
ιl. Θουχυδßδηò, 4.66-7 4.
49

ι 

ΜΕΡοΣ tΙΡΩº,ο

Κρßτωνα, η οποßα διατυπþνεται απü τον Kraut: αυτü
που ο ΣωχρÜτηò εχτιμÜ ιδιαßτερα στην ΑθÞνα? χαι που

χÜνει αυτÞ την πüλη να ξεχωρßζει απü τιò Üλλε_ò, εßναι η ελευθερßα του λüγου που εξασφαλßζει, ¼ Αθηναßχüò νüμοò', σημειþνει ο Kraut,'επÝτρεπε τη φιλοσοφιχÞ δραστηριüτητα χαι την ηθιχÞ χριτιχÞ σε Ýνα βαθμü πολý μεγαλýτερο απü οποιαδÞποτε Üλλη ελληνιχÞ πüλη, χαι Þταν σαφþò αυτÞ η "αρνητιχÞ" πλευρÜ του νομιχοý συστÞματοò που Ýχανε το ΣωχρÜτη να εχτιψÜ πÜρα πολý την πüλη üπου γεννÞθηχε'"'. ΠρÜγματι, η ýπαρξη μßαò τÝτοιαò ελευθερßαò Þταν σημαντιχÞ για το ΣωχρÜτη, αφοý αυτÞ του εξασφÜλιζε τη δυνατüτητα να ασχεß τη φιλοσοφιχÞ του δραστηριüτητα. Παρüλο, üμrò, που ο σýγχρονοò αναγνþστηG μπορεß να θεωρεß δεδομÝνη τη στενÞ σχÝση δημοχρατßαò χαι ελεýθερηò Ýχφρασηò, δεν ισχýει το ßδιο χαι τια το ΣωχρÜτη. Αχüμη xaL αν ο ΣωχρÜτηò εχτιμÜ ιδιαßτερα αυτÞ την ελευθερßα (παρüλο που, üπωò σημειþθηχε, πουθενÜ στουò πρþιμουò διαλüγουò δεν την υπερασπßζεται συγχεχριμÝνα, πÝρα απü το να τη διεχδιχεß για τον εαυτü του στην Απολογßα), αυτü δεν τον χÜνει ipso fαòtοδηψοχρατιχü. ¼πω_ò πολý σωστÜ υπογραμμßζει η Nussbaum:

η ΣπαρτιατιχÞ χαταπtεση αυτÞò τηò ελευOερßαò υπο-

Ο ΣωχρÜτηò θα μποροüσο χÜλλιστα να πιστεýει üτι

ιτ. Kraut, Socrates and the State, σ. ΖΖΒ.
5ο 

ΠΛΑΤΩΝOΣ ΑtΙΟΛοΓL,l

νομεýει τη δυνατüτητα των ατüμων να ζÞσουν
ευρυμÝνη

χü πολßτουμα, ιδιαßτερα Ýνα δημοχρατιχü πολßτευμα Üμεσα στηριγμÝνο στην αΡχÞ τηò πλειοφηφßαò, (ΠρÜγματι, üπωò δεßχνει χαι η χαταδßχη του, η πλειοφηφιχÞ δημοχρατßα απειλεß σοβαρÜ αυτÞ την ολευθερßα). δεßξουν στο ΣωχρÜτη üτι μßα γενιχÞ προτßπροò την ΑθηναΤχÞ ελευOερßα συνεπÜγεται προμηση τßμηση προò τη δημοχρατßα ωò την χαλýτερη πολιτειαχÞ δομÞ, οι Νüμοι θα Ýπρεπε να συνθÝσουν Ýνα επιχεßρημα του ßδιου τýπου με αυτü του Θουχυδßδsιου

ανθρþπινηò ευδαιμονßαò, χωρß_< να θεωρεß αυτü το χαραχτηριστιχü εγγενþò συνδεδεμÝνο με Ýνα δημοχρατι-

ζωÞ' χαι συνεπþ_ζ λειτουργεß σε βÜροò τηò

τη'δι-

Για να

ΙlεριχλÞ, σýμφωνα με το οποßο μüνο η δημοχρατιχÞ αυτοδιαχεßρηση επιτρÝπει στουò δημοφιλεßò νüμουò τηò ελεýθερηò Ýχφρασηò να ανθßσουν. Οι Νüμοι δεν επιχειροýν Ýνα τÝτοιο Ιºερßχλειο ετιχεßρημα. Θα εßχαν Ýνα δýσχολο Ýργο, αφοý ο ΠεριχλÞò εßναι ανÜμεσα στουò

πολιτιχοýò που ο ΣωχρÜτηò ελÜχιστα συμπαθεß, χαι ο ΙßπιτÜφιο_< δÝχεται μßα (μυστηριþδη) επßθεση στο Μενeζενο
2Ρ
71

Μßα τÝτοια ανÜγνωση του Κρ[τωνα επιτρÝτει, τε}rιχÜ, χαι την εξÞγηση τ(υν πολλαπλþν επιθÝσεων στουò 'πολλοýò' που περιλαμβÜνει ο διÜλογοò χαι οι οποßεò

ιι. Nussbaum, Βιβλιοχρισßα του Gregory Vlastos, Ρlαιιιιιßò Stιιdies, σ. ι42-.
5Ι 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

εßναι δýσχολο να συμβιβαστοýν με την ειχüνα ενüò δημοχρατιχοý ΣωχρÜτη. Η περιφρüνηση του ΣωχρÜτη για τη γνþση των πολλþν, αυτþν που στη δημοχρατßα αποτελοýν την χυρßαρχη Εχχλησßα του ΔÞμου, εßναι απερßφραστη χαι ΕπαναλαμβÜνεται με συχνüτητα εντυπωσιαχÞ για Ýναν τüσο μιχρü διÜλογο: ξξò6-9, 44d6-ιο, 46d7-eι,47aII-d6,48a5-ro. Ο üροò που συνÞθωζ χρησιμοποιεß ο ΣωχρÜτηò εßναι 'οι πολλοß', üροò πραχτιχÜ συνþνυμοò με τον üρο'ο δÞμοò'. Μεταξý των üσων χαταλογßζονται στουò πολλοýò εßναι üτι'χÜνουν ü,τι τουò Ýρθει στο μυαλü' (44d9-1o) χαι üτι η τνþμη τουò δεν Ýχει σχÝση με την αλÞθεια (48α). Επßσηò, üπωò διαπιστþνουμε üταν ολοχληρþνεται το επιχεßρημα στο 47αιι-d6, οι πολλοß εßνω, χατÜ το ΣωχρÜτη, 'Üφρονεò' (47αιο).
πρþιμων πλατωνιχþν διαλüγων, που τον ταυτßζει με τον ιστοριχü, δεν επιτßθεται τοτÝ σε χανÝναν Üλλο ΑθηναΤχü θεσμü, εχτüò απü την πληρωμÞ για δημüσια υπηρεσtα, τα περßφημα θεωριχÜ. Το να υποτιμÜ üμωò χανεßò την ιδεολογιχÞ διÜσταση τηò επßθεσηò στα θεωριχÜ σημαßνει να αγνοεß τελεßωò τον χοινωνιχü χαραχτÞρα τηò ΑθηναßχÞò δημοχρ ατßαò. Τα θεωριχÜ εßναι το μÝτρο εχεßνο που Ýδωσε στουò φτωχüτερουò πολßτεò τη δυνατüτητα να συμμετÝχουν ισüτιμα στα χοινÜ χαι μθ το οποßο ολοχληρþνεται η εξÝλιξη τηò δημοχρατßαò, η οποßα αρχtζει με το Σüλωνα, στο χοινωνιχü Επßπεδο. Η σημασßα του λοιπüν εßναι τερÜστια, üπωò λυσσαλÝεò εßναι χαι

Ο Βλαστüò επßσηò υποστηρßζει üτι ο ΣωχρÜτηò των 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΛΙΙΟΛΟΙ,ΙΑ

των αριστοχρατιχþν εναντßον του, Δεν εßναι τυχαßο üτι η πρþτη αντßδραση του ΚαλλιχλÞ στην χριτιχÞ του ΣωχρÜτη εßναι üτι αυτÜ τα Ýχετ αχοýσοι ατü 'χομÝνα αυτιÜ', δηλαδÞ απü τουò πιο αχραßουò φιλολαχεδαιμüνιουò τηò ΑθÞν αò (Γοργßαò 5τ5e). Αχüμη παραπÝρα: η εμμονÞ του ΣωχρÜτη στην ανÜγχη εξειδιχευμÝνηò γνþσηò χαι η περιφρüνησÞ του τια τη γνþμη των πολλþν δεν αποτελοýν σαφÞ επßθεση στην αρχÞ τηò ,τλειοφηφßαò, την πρωταρχιχÞ αρχÞ βÜσει τηò οποßαò λειτουργεß η δημοχρατßα; Ο Βλαστüò υποστηρßζει üτι òνιß στον Ξενοφþντα η γνþση που απαßτεtται απü το ΣιυχρÜτη για την ορθÞ Üσχηση τηò πολιτιχÞò τÝχνηò òßναι γνþση σχοπþν-οιχονομιχþν, διπλωματιχþν χαι Üλλων-στον ΠλÜτωνα εßναι ηθιχÞ γνþση. Η γνþση ,rυτÞ εßναι χαταρχÞν ανοιχτÞ στον χαθÝνα: üλοι μποροýν να υποβληθοýν στη σωχρατιχÞ ηθιχÞ αυτοεξÝταση χατ ,ßλοι μποροýν, πÜντα χαταρχÞν, να αποχτÞσουν αυτÞ τη γνιßση. Ο ανοιχτüò χαραχτÞραò τηò λοιπüν χÜνει τη γνιßση αυτÞ δημοχρατνχÞ.
()ι επιθÝσειò

στη δυνατüτητα οποιουδÞποτε πολßτη, üσο χαμηλÞ χαταγωγÞ χαß αν Ýχει, να ανÝλθει στα ανþ",,ινωνιχÞ
ν(,)

νει Ýνα λÜθοò. Θεωρεß üτι η αντßληφη αυτÞ εßναι δημοχρατιχÞ επειδÞ χανεßò δεν αποχλεßθταL α priofi απü την απιßχτηση τηò ζεπιστÞμÞζ' που νομιμοποιεß την πολιτιχÞ .ξ,lυσßα. ¼μrò χαι εδþ χαταρρßπτεται ολοχληρωτιχÜ η ß)ειυρßα του Βλαστοý, η δημοχρατßα δε θεμελιþνεται πÜ-

l'ιιpper που χρησßμοποιεß Ýνα ανÜλογο επιχεßρημα, χÜ-

Στο σημεßο αυτü, üμωò, ο Βλαστüò, üπωò xaL

ο 

n,ΙΕΡοΣ ΠΡΩ,Γο

Η δημοχρατßα θεμελιþνεστην αντßληφη üτι üλοι οι πολßτεò διχαιοýνται να ται Ýχουν πολιτιχÞ γνþμη, χωρßò να προýποτßθεται για αυτü χ&ποια ειδιχÞ γνþση, χαι üτι η γνþμη χÜθε πολßτη Ýχει την ßδια αξßα. Απü εδþ προχýπτει βεβαßωò χαι η αρχÞ τηò πλειοφηφßαò. ΑλλÜ η αντßληφη αυτÞ εßναι απüλυτα ασυμβßβαστη με τη σωχρατιχÞ πεποßθηση üτι η πολιτιχÞ εßναι μßα τÝχνη που απαιτεß εξειδßχευση, Ωò εχ τοýτου, η σωχρατιχÞ Ýμφαση στην ανÜγχη εξειδιχευμÝνηò γνþσηò, προσπελÜσιμη_( Þ üχι απü üλουò, αναπüφευχτα χαταστρÝφει τα ßδια τα θεωρητιχÜ θεμÝλια τηò δημοχρατßαò'r.
τερα αξιþματα του χρÜτουò.
Ζ3. Σüρι,φωνα με τη Dorothea Γrede, 'ΡΙαtιι, Popper and

Historicism', σ.

27\,

üταν [ο ΣωχρÜτηòΙ αμφισβητοýσε üτι üλοι οι Üνθρωποι Ýχουν εξßσου την ιχανüτητα να συμμετÝχουν στην πολιτιχÞ,
αμφισβητοýσε τιò ßδιεò τιò θεμελιαχÝò αρχÝò
ττ1<

ΑθηναßχÞò

δημοχρατßαò. ΑυτÞ εßναι η πρüθεση των επαναλαμβανüμενων αναφορþν του στουò εχγυμναστÝò των αλüγων χαι των σχüλων, που τüσο ερÝθιζαν τουò αχροατÝò του.

Η

επιμονÞ

στην πολιτιχÞ εξειδßχευση αναπüφευχτα υπονομεýει τα ßδια τα θεμÝλια τηò ΑθηναßχÞò δημοχρατßαò, ετειδÞ το σýστημα

Þταν σχεδιασμÝνο Ýτσι þστε να μην επιτρÝπει την ýπαρξη μßαò ελßτ πιιυ να ασχεß την εξουσßα ... Αν ο ΣωχρÜτηò δημüσια αμφισβητοýσε την ιχανüτητα [των χιλιÜδων πολιτþν

54 

ΠΛΑΤΩΝΟΣΑΠΟΛΟΓ¶

ΠουθενÜ δε γßνεται σαφÝστερο αυτü απü ü,τι στον πλατωνιχü Πρωταγüρα, Στο διÜλογο αυτü ο σοφιστÞò αναπτýσσει μßα θεωρßα που αποτελεß την πιο ολοχληριομÝνη θεωρητιχÞ υπερÜσπιση τηò δημοχρατßαò που Ýχουμε χατÜ την χλασιχÞ περßοδο (χι εßναι χαραχτηριστιχü üττ αυτÞ γρÜφεται üχ," ακü Ýνα δημοχρÜτη, αλλÜ απü Ýνα δηλωμÝνο εχθρü τηò δημοχρατßαò üτωò ο ΙΙλÜτωναò). Ο Πρωταγüραò υποστηρßζει üτι üλοι οι Üν0ρωποι μετÝχουν τηò αιδοýò χαι τηò δßχηò, χαι χατÜ συνÝπεια τηò πολιτιχÞò αρετÞò (3zzc χ.ε.). Αλλιþò δε θα υτÞρχαν πüλειò. Οι λιγοστÝò εξαιρÝσειò üσων δεν χατÝχουν την αρετÞ αυτÞ απομαχρýνονται βßαια απü το πολιτιχü σþμα βι5α-b). Ο σοφιστÞò δεν υπερασπßζεται Ýναν τυφλü ισοπεδωτιχü εξισωτισμü: παραδÝχεται üτι χÜποιοι μπορεß να Ýχουν την πολιτιχÞ αρετÞ σε μεγαλýτερο βαθμü απü Üλλουò. Αυτü που υποστηρßζει εßναι üτι ,ßλοι Ýχουν την αρετÞ που απαιτεßται για να νομιμοποιηθεß η πολιτιχÞ τουò συμμετοχÞ. Η πολιτιχÞ τÝχνη διαφÝρει απü τιò Üλλεò τÝχνεò, λÝει ο Πρωταγüραò, επειδÞ μοιρÜζεται σΕ üλουò τουò ανθρþπουò.

Ι{ πολιτιχÞ αρετÞ δε διαφÝρει απü τιò υπüλοιπεò τÝ-

του εμπλÝχονταν στιò δημüσιεò υποθÝσειò], üπωò χÜνει στην

Απολογια, χαι επÝμενε στη διαχυβÝρνηση απü ειδιχοýò,

με

αυτü τον τρüπο αμφισβητοýσε την ßδια τη βÜση τηò ΑθηναßχÞò δημοχρατßαò.

55 

ΜΕΡΟΣ ΙΙΡΩΤΟ

χνεò. Αυτü αντßτεßνει ο ΣωχρÜτηò χαι αυτü προσπαθεß να αποδεßξει στο διÜλογο. Σýμφωνα με το ΣωχρÜ"η, η ηθιχÞ αρετÞ εßναι προßüν τηζ μετρητιχÞò τÝχνηG, ττι_< μüνηò που μπορεß να ρυθμßσει ορθÜ τιò ανθρþπινεò υποθÝσειò χαι να οδηγÞσει στη'σωτηρßα του βßου'. ΑλλÜ η μετρητιχÞ τÝχνη εßναι μßα Üχρωò εξειδιχευμÝνη διαδιχασßα, η οτοßα προýποθÝτει αχριβÞ ηθιχÞ γνþση β56ε). Ο αντιδημοχρατιχüò χαραχτÞραò αυτÞò τηò πεποßθησηò προχýπτει αχριβþò ατü τον εξειδιχευμÝνο χαραχτÞρα αυτÞ_< τηò διαδιχασßαò. Απορρßπτονταò τη'δüξα', δηλαδÞ τνþμη των πολλþν'4, xaL μετατρÝπονταò την

"η

αντßληι|η του ΣωχρÜτη üτι οι πολλοß δεν μποροýν να πÜρουν τιò σωστÝò ηθιχÝò χαι τολιτιχÝò αποφÜσει_< συνδÝεται μ9 τον ολοχληρωτισμü των μÝσων διαλüγων του ΠλÜτωνα. Απü τη στιγμÞ που εßναι ανßχανη να αυτοχυβερνηθεß, η πλειοφηφßα των ανθρþπων χρειÜζεται να βρßσχεται χÜτω απü πο},ιτιχü Ýλεγχο, χρειÜξεται να βρßσχεται χ&τω απü την εξουσßα ειδιχþν. Αυτü φÝρνει τουò πολλοýò του ΣωχρÜτη σε μßα μοßρα ανÜλογη με αυτÞ των μιχρþν παιδιþν Þ των ψυΖ4.

Η

χιατριχ& ασθενþν. Στον Πρωταγüρα ο ΣωχρÜτηò δε δßνει χαμßα Ýνδειξη ¾ια το πþò θα μποροýσε να υλοτοιηθεß Ýναò τÝτοιοò πολιτιχüò Ýλεγχοò. Εßναι üμωò σαφÝò üτι θÝτει Þδη Ýνα πρüβλημα, το οποßο θα λýσοι αργüτερα ο ΠλÜτωναò αποδßδονταò την εξουσßα σε μßα-συνταγματιχÜ χαι πολιτιχÜ-ανεξÝλεγχτη ομÜδα ειδιχþν, üπωò εßναι οι βασιλεßò-φιλüσοφοι.
56 

ΠΛΑΤΩΝοΣ ΑΠοΛοΙ-¶

απλÞ χαι χαθολιχÞ διαδιχασßα χοινωνßχοποßησηò που προτεßνει ο Πρωταγüραò σε μßα τÝχνη που απαιτεß εξειδßχευση, ο ΣωχρÜτηò αποχλεßει τη συμμετοχÞ τηζ πλειοφηφßαò στη λÞφη ηθιχþν, χaL χατ' επÝχταση χαι πολιτιχþν, αποφÜσεων. Παρüλο που η χατÜχτηση τηò μετρητιχÞò τÝχνηò εßναι χαταρχÞν εφιχτÞ για τον χαθÝνα, στην πρÜξη προýποθÝτει υφηλü πολιτιστιχü επßπεδο χαι ηθιχÞ αυτοεξÝταση, ΑλλÜ αυτÝò εßναι ιδιüτητεò που μποροýν να βρεθοýν μüνο στα πßο προιχισμÝνòι μÝλη των ανþτερων τÜξεων, γιατß αυτÜ εßναι που Ýχουν τον ελεýθερο χρüνο που απαιτοýν η πνευματιχÞ χαλλιÝρ¾εια χαι η αυτοεξÝταση (χι αργüτερα, στην Πολιτεfu, ο Π}rÜτωναò δεν αποδßδει την εξουσßα σε ολüχληρη την τÜξη των αριστοχρατþν, αλλÜ μüνο στα πιο ιχανÜ μÝλη τηò, σε αυτοýò που εßναι προιχισμÝνοι ωò φιλüσοφοι) "5.'Ετσι, παρüλο που στην πλατωνιχÞ Ατολογßα του ο ΣωχρÜτηò παρουσιÜζει το γεγονüò üτι τον αχολουθοýσαν οι ¾ιοι των πλουσßων ωòχατÜ χÜποιο τρüπο τυχαßο (r3c), αυτü που διαπιστþνει χανεtò εμβαθýνονταζ στη σχÝφη του εßναι üτι υπÜρχουν ουσιαστιχüτεροι λüγοι για την προσÞλωση πολλþν αριστοχρατþν στο πρüσωπο )(aL τη διδασχαλßα του, η διδασχαλßα αυτÞ, απαιτþνταò αχριβÞ

Ζ§, Το στοιχεßο αυτü üχι μüνο δεν αναιρεß τον αντιδημοχρατιχü χαραχτÞρα τηò πλατωνιχÞò θεωρßαò, αλλÜ αντßθετα τον ενισχýει, απü τη στιγμÞ που περιορßζει αχüμη περισσüτερο τον αριθμü των ατüμων που βρßσχονται στην εξουσßα.
57 

ΜΕΡοΣ ΙΙΡΩº¼

ηθιχÞ γνþση ¾ια την ηθιχÞ ορθοπ ραξtα, αποχλεßει στην πρÜξη τη μεγÜλη μÜζα των πολιτþν, χαι ειδιχÜ αυτοýò που εργÜζονται χθιρωναχτιχÜ, απü την πιθανüτητα τηò ηθιχÞò αλλÜ χαι τηò πολιτιχÞò αυτονομßαò. Αυτü μαò
φÝρνει

χαι στο τελευταßο επιχεßρημα του Βλαστοý. Ο 'δημüφιλοò' ΣωχρÜτηò του ΠλÜτωνα εßναι πιο χοντÜ
στον ιστοριχü ΣωχρÜτη απü τον ολιγαρχιχü του Ξενο-

φþντα, υποστηρßζει ο Βλαστüò, γιατß ανÜμεσα στουò φßλουò του συγχαταλÝγεται ο αχτιβιστÞò τηò δημοχρατιχÞò παρÜταξηò Χαιρεφþνταò χαι γιατt τον υπερασπßζεται ο φανατιχüò πολÝμιοò των ΤριÜχοντα Λυσßαò. Το επιχεßρημα αυτü εßναι χατÜ τη τνþμη μου τüσο αδýνατο, που προχαλεß Ýχπληξη χαι η διατýπωσÞ του απü το Βλαστü χαι η ανεπιφýλαχτη αποδοχÞ του απü τη Nussbaum"u, Ο Χαιρ.φþνταò εßναι αχριβþò η εξαßρεση που επιβεβαιþνει τον χανüνα.'Εναντι του ενüò Χαιρεφþντα, το ΣωχρÜτη περιστοιχßζουν, τüσο στον ΠλÜτωνα üσο χαι στον Ξενοφþντα, δεχÜδεò επιφανεßò αριστοχρÜτεò, Αθηναßοι χαι ξÝνοι. Ο Κριτßαò, ο Χαρμßδηò, ο ΑλχιβιÜδηò, ο Ξενοφþνταò, ο ßδιοò ο ΠλÜτωναò χaL τα αδÝλφιÜ του, ο Φαßδων, ο Σιμμßαò χαι ο ΚÝβηò εßναι με-

τ6. Η Nussbaum, Βιβλιοχρισßα του Gregory Vlastos, Platonic Studies, σ. I42, γρÜφει üτι 'οι εξωτεριχÝò ενδεßξειò σχετιχ&, με το Λυσßα χαß τον Χαιρεφþντα που οπισημαßνει [ο
Βλαστüò εßναι] ιδιαßτερα σημαντιχÝò'.
58 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΙηΛΟΓΙΑ

ριχοß μüνο απü τουò πιο ¾νωστοýζ27.

ΚατÜ συνÝπεια, δεν μπορεß χανεßò παρÜ να συμφωνÞσει με τουò Wood χαι Wood, που γρÜφουν üτι
η θÝση üτι ο ΣωχρÜτηò προτιμοýσε τη δημοχρατßα περισσüτερο απü οτοιοδÞποτε Üλλο πολßτευμα μπορεß να στηριχθεß μüνο πÜνω σε Ýνα περιπεπλεγμÝνο sπιχεßρημα το οποßο πρÝπει να αγνοÞσοι Þ να εξηγÞσει με οποιοδÞποτε τßμημα τι_ò ιστοριχÝò μαρτυρßε_<, αλλÜ χαι να ερμηνεýσει τα χεßμενα με τÝτοιο τρüπο þστε ο φιλüσοφοò να εμφανßζεται με δýο αντßθετεò μεταμφιÝσειò üχι μüνο στα Ýργα δýο διαφορετιχþν συγγραφÝων"8, αλλÜ χαι σο διαφοροτιχÜ, Ýρχα του ßδιου συγγραφÝα. Τüσο οι ιστοριχÝò μαρτυρßεò üσο χαι τα χεßμενα μποροýν να χατανοηθοýν πολý χαλÜ με την πολý απλοýστερη υπüθεση üτι ο ΣωχρÜτηò αντιπα0οýσε

τη δημοχρατßα. Καμßα απü, τιò ιστοριχÝò χαι

χειψενιχÝò μαρτυρßεò δεν sßναι ασυμβßβαστη με αυτÞ την Üποψη"9.

τηò Ýχφρασηò χαß τηò φιλοσοφιχÞò δραστηριüτηταò. ΑυσαφÝστατη πλιιοφηφßα των ολιγαρχιχων μεταξý üσων αχολουθοýσαν το ΣωχρÜτη δοò l{ansen, 'The Trial

του ΣωχρÜτη απü την ΑθηναßχÞ δημοχρατtα Þταν ασυγχþρητο Ýγχλημα χατÜ τηò ελευθερßαò

Η χαταδßχη

α/.Για τη

ιι['Socrates-from the Athenian Ροßηt of Vieτv', σσ. ι6ι-63. ι8, Του ΠλÜτωνα χαι του Ξενοφþντα. ι9. Wood and Wood,'Socrates and Democracy', σ. 55.
59 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

τü üμωò δε σημαßνει üτι η χατηγορßα εναντßον του δεν Þταν πολιτιχÞ χω üτι αυτοß οι δημοχρÜτεò, üπωò ο ¶νυτοò, που θα προτιμοýσαν να τον εξορßσουν ßσωò παρÜ να τον θανατþσουν, Ýχαναν λÜθοò στην εχτßμησÞ του< για τιζ πολιτιχÝò συνÝπειεò των ¾νωσιολογιχþν χαι ηθιχþν του θÝσεων. Αυτü που ßσωò δεν υπολüγισαν Þταν η αυστηρÞ προσÞλωση του ΣωχρÜτη στιò αρχÝò του, προσÞλωση τüσο ισχυρÞ που τον οδηγεß στο να απορρßφει χωρßò δεýτερη σχÝφη την αποδοχÞ τηò ενοχÞò του Þ την εξορßα ωò ποινÞ. Ο θαυμασμüò του αναγνþστη τηò ,/1πολογßαò χαι του Κρßτωνα τια τον τρüπο με τον οποßο ο ΣωχρÜτηò αντιμsτωπßζει την χαταδßχη χαι την εχτÝλεσÞ του δεν μπορεß παρÜ να εßναι μεγÜλο_ζ χαι ανυπüχριτοò, ΑλλÜ το üτι ο ΣωχρÜτηò μπορεß πραγματιχÜ να ονομαστεß μÜρτυραò τηò φιλοσοφßαò δεν τον χÜνει, δυστυχþò, χαι υπÝρμαχο Þ εραστÞ τηò δημοχρατßαò.

6ο 

ΤΟ ΝΟΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΔΙΚΗΣ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΚΡΙΒΕΙΑ

ΤΗΣ ΠΛΑΤΩΝΙΚΗΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑΣ

του ΣωχρÜτη αποτελεß ιστοριχü γεγονüò. ¸γινε το 399 π.Χ, τÝσσερα χρüνια μετÜ την χατÜλυση τη_< τυραννßαò των ΤριÜχοντα χαι την επÜνοδο τηζ δημοχρατßαò. Ο ΣωχρÜτηò Þταν τüτε εβδομÞντα χρονþν.

Η δßχη

Η χατηγορßα χατÜ του ΣωχρÜτη υπÜρχει σε τρεßò εχδοχÝò οι οποßεò ουσιαστιχÜ βρßσχονται σε πλÞρη συμφωνßα μεταξý τουò. Σýμφωνα με τον Ξενοφþντα, η χατηγορßα Þταν: Üδιχεß ΣωχρÜτηò οδò μδν Þ πüλιò θεοδò οß
νομßζων, ßτερα δÝ χαινÜ δαιμüνια εßσφÝρων, Üδιχεß δß
ΛαÝρτιοò επα-

ναλαμβÜνει αχριβþò την ßδια χατηγορßα γρÜφονταò εßσηγοýμενοζ αντß εßσφÝρων χαι σημειþνει üτι σýμφωνα με το Φαβωρßνο η χατηγορßα υπÞρχε αχüμη στο Μητρþον των Αθηναßων, Στην Απολογßα του ΠλÜτωνα ο ΣωχρÜτηò περιγρÜφει την χατη¾ορßα ωò εξÞò: ΣωχρÜτη φησß Üδιχεßν τοýò τε νÝουò διαφθεßροντα χαß θεοδò οθò Þ πüλιò νομζει οü νομßζοντα, ßτερα δÝ δαιμüνια χαινÜ. (Ο ΣωχρÜτηò, λÝει |ο χατÞγοροò], παραβαßνει τουò νüμουò,
l. Απομνημονεýματα ι.ι.ι. 6ι

χαß τοδò νÝουò διαφθεßρωνl. Ο ΔιογÝνηò 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩº,ο

επθιδÞ διαφθεßρει τουò νÝουò χαι δεν πιστεýει στουò θεοýζ τηò πüληò αλλÜ σε Üλλεò θεüτητεò χαινοýργιεò, 24b8cI).

ΠαρÜ τιò διαφορÝò στιò λεπτομÝρειεò, η ουσßα τηò χατηγορßαò δεν αλλÜζει σε οποιαδÞποτε ατü τLò ÞρεLò exδοχÝò, Ο ΣωχρÜτηò χατητορεßται üτι δεν αναγνωρßζει χαι δεν πιστεýει στουò θεοýò τηò πüληò, üτι εισα^γυ νÝεò θεüτητεò χαι üτι διαφθεßρει τουò νÝουò. ¼λεò οι χατη¾ορßεò εßναι ασαφεßò χαι üλεζ μποροýν να χατανοηθοýν πλÞρωò μüνο μÝσα στο πολιτιχü πλαßσιο τηò δßχηò, στο οποßο θα αναφερθοýμ ε παραχ&,τω. Αυτü που εßναι ξεχÜθαρο εßναι üτι οι χατÞγοροß του αδυνατοýν να του προσÜφουν χÜποια συγχεχριμÝνη παραβßαση ενüò Αθηναßχοý νüμου.

Παρüλο που η θÝση αυτÞ Ýχει υποστηριχθεß, η χατηγορßα üτι ο ΣωχρÜτηò δεν αναγνωρßζει χαι δεν πιστεýει δεν εßυαι χατηγορßα για αθεtα9, ü"üυò θrοýò "ηò'rrüλÞò Τη μετατρÝπει σε τÝτοια ο ΜÝλητοò χατÜ την εξÝτασÞ του απü το ΣωχρÜτη (r6c). ¼πωò üμωò εßναι διατυπωμÝνη-πιθανüν απü τον ¶νυτο Þ χÜτοιον ευφυÝστερο απü το ΜÝλητο-η χατηγορßα εßναι χατηγορßα ετεροδοξßαò. ¸χει επßσηò, üπωò θα δοýμε, χαι πολιτιχü περιεüτι δεν χüμενο. ΟυσιαστιχÜ ο ΣωχρÜτηò χατηγορsßται Ýχε," ,rò ßδιεò θρησχευτιχÝ_ζ αντιλÞψειò με τουζ Üλλουò

οι Tate, Smith, Socrates οη 'Greek for Atheism' χαι Brickhouse χαι
Ζ.
Ω_ò χατηγορßα
σσ.

για

aθeta την ερμηνεýουν

Τ,ßαΙ,

}ο-33.

6ι 

ΙΙΛΑΤΩΝοΣ ιlΙΙοΛοΓΙΑ

Η χατηγορßα για την εισα¾ω"γÞ χαινþν διαμονßων συνδÝεται με το περßφημο δαιμüνιο του ΣωχρÜτη, μßα εσωτεριχÞ φωνÞ που τÜντα τον απÝτρεπε ατü το να πρÜξει χÜτι αλλÜ ποτÝ δεν τον προÝτρεπε. Σýμφωνα τüσο με τον ΠλÜτωνα üσο χαι τον Ξενοφþντα ο ΣωχρÜτηò αναφερüταν συχνÜ σε αυ.üJ, χαι Ýτσι οι χατÞγορüß του το χρησιμοποßησαν τια να ενισχýσουν την χατηγορßα τηò ασÝβειαò. Παρüλο που η χατηγορßα üτι δεν πιστεýει στουò θεοýò τηò πüληò εßναι λογιχÜ ανεξÜρτητη απü
3. Για τιò σχετιχÝò αναφορÝò δεò Brickhouse χαι Smith, Socrates οη Trial, σ. ]§, σημ, ι26.
6Ζ

συμπολßτsò του χαι üτι δεν ανατνωρßζει Þ δεν αποδßδει τιò προβλεπüμενεò τιμÝò στουò θεοýò που συνδÝονται με τη δημοχρατßα. ΑυτÞ η χατηγορßα εßναι στενüτερη απü την χατηγορßα για αθεßα χαι αντιμετωπßζεται πιο δýσχολα. Απü αυτÞ την Üποφη ο ΣωχρÜτηò χÜνει χαλÜ που οδηγεß το ΜÝλητο να τη μετατρÝφει σε χατηγορßα για αθεtα, που στη συνÝχεια του εßναι εýχολο να την χαταρρßφει. Απü την Üλλη üμωò, η χßνηση αυτÞ Ýχει χα,. Ýνα τßμημα: η χατητορßα τηò ετεροδοξßαò μÝνει να αιωρεtται, με αποτελÝσματα προφανþò δυσÜρεστα ¾ια το ΣωχρÜτη. Αν χαι απü στενÜ νομιχÞ σχοπτÜ του επιτρÝπεται να επιχεντρωθεß στην χατηγορßα που του προσÜπτει ο επßσημοò χατÞγορüò του (αθεtα), η επιχÝντρωση αυτÞ σημαßνει üτι ο ΣωχρÜτηò δεν χαταφÝρνεß να αντιμετωπßσει αποτελεσματιχÜ την πιο επιχßνδυνη χατηγορßα (ετεροδοξßα). 

ΜΕΡΟΣ ΙΙΡΩΤΟ

αυτÞ τηζ εισα¾ωτÞò νÝων θεοτÞτων (μπορεß χανεßò να μην πιστεýει στουò θεοýò τηò πüληò χωρßò να εισÜγει χαινοýργιεò θεüτητεò, Þ να τιò εισÜγει πιστεýονταò ταυΙ, τüχρονα σε αυτοýò) εßναι σαφÝò üτι η αναφορÜ στο δαιμüνιο επιδιþχει να δημιουργÞσει την ειχüνα ενüò ασεβοýò ΣωχρÜτη που αντιχαθιστÜ τουò θεοýò τηò πüληò με τιζ διχÝò του, προσωπιχÝò θεüτητεò. ¾πÜρχει χαι μßα Üλλη διÜσταση σε αυτü το σχÝλοò τηò χατητορßαò, αχüμη πιο επιχßνδυνη για το ΣωχρÜτη. ΑναφÝρονταò χαινÜ δαιμüνια στιιν πληθυντιχü χαι üχι μüνο το προσωπιχü δαιμüνιο, την ýπαρξη του οποßου παραδÝχεται ο ΣωχρÜτι(, Þ χατηγοροýσα ομÜδα προσπαθεß να συνδÝσει το ΣωχρÜτη τüσο με την αμφισβÞτηση των παραδοσιαχþν αξιþν που επÝφερε η διδασχαλßα των σοφιστþν, üσο χαι με τουò φυσιχοýò φιλοσüφουò τýπου Αναξαγüρα που θεωροýνταν Üθεοι απü την πλειοψηφßα των Αθηναßων. Για τη σýνδεση του ΣωχρÜτη με του_ζ σοφιστÝò χαι τιò ανατρεπτιχÝò τουò δραστηριüτητεò υπÜρχει σαφÝò προηγοýμενο οι ΝεφÝλεò του ΑριστοφÜνη, ¼πωò δεßχνει το χεßμενο τηò Ατολογßαò του ΠλÜτωνα, ο ΣωχρÜτηò αντιλαμβÜνεται πολý χαλÜ το αχριβÝò περιεχüμενο αυτοý του σχÝλουò τηò χατητορßαò χαι το αντιμετωπßζει üσο χαλýτερα μπορεß.
νÝουò, εßναι η πßο ασαφÞò χαι πιθανüτ ατα xaL η πιο επι4. LI ελληνιχÞ πολυθεßστιχÞ θρησχεßα αυτÞò τηò περιüδου εßναι ιδιαßτερα ανεχτιχÞαπÝναντι σε Üλλεò θρησχεßεò,
64

Η τελιχÞ χατηγορßα, üτι ο ΣωχρÜτηò

διαφθεßρει τουò 

ΠΛΑº¿ΝοΣ ΑΠοΛοΓΙΑ

χßνδυνη. Παρüλο που ο ΜÝλητο_ζ συνδÝει το μÝροò αυτü τη_( χατηγορßα< με τη θρησχευτιχÞ ετεροδοξßα του ΣωχρÜτη (z6b), εßναιξεχÜθαρο üτι αυτü πηγαßνει βαθýτερα χαι αφορÜ τιò σχÝσειò του ΣωχρÜτη με πολιτιχÜ πρüσωπα. Κυρßωò αναφÝρεται στουò ΑλχιβιÜδη χαι Κριτßα, χαι δευτερευüντωò πιθανüτατα χαι στο Χαρμßδη. ¼λοι περßοδο χαι üλοι Ýβλαφαν σημαντιχÜ την ΑθÞνα, ο

τουò υπÞρξαν μÝλη του σωχρατιχοý χýχλου σε χÜποια

Αλ-

χιβιÜδηò προδßδοντÜò την χαι οι Üλλοι δýο χαταλýονταò τη δημοχρατßα με σταρτιατιχÞ βοÞθεια το ζοζ π.Χ. Το επιχεßρημα των χατηγüρων, παρüλο που δε θα μποροýσε

να διατυπωθεß συγχεχριμÝνα, εξαιτßαò τηò Αμνηστßαò για πολιτιχÜ αδιχÞματα που δüθηχε μετÜ την πτþση

τηò τυραννßαò, φαßνεται να εßναι το εξÞò: αν μεριχÜ απü τα γνωστüτερα μÝλη του σωχρατιχοý χýχλου χατÝληξαν προδüτεò Þ ολιγαρχιχοß τýραννοι, μπορεß χανε(ò να συμπερÜνει üτι η επßδραση που ασχεß ο ΣωχρÜτηò στουò νÝουò δεν εßναι θετιχÞ. Αν προστεθοýν σε αυτÜ οι υπüνοιεò για συμμετοχÞ του ΑλχιβιÜδη στην ιεροσυλßα των Ιßρμþν Κεφαλþν', το γεγονüò üτι τÝσσερα αχüμη πρüº'ο 4τ5 π.Χ, πολλÜ απü τα αγÜλματα του ΕρμÞ που χοσμοýσαν τουò Αθηναßχοüò δρüμουò βρÝθηχαν αποχεφαλισμÝνα 1τÝσα σε μßα νýχτα. Η υπüθεση εχτüò απü θρησχευτιχü εßχε χαι πολιτιχü χαραχτÞρα, εξαιτßαò του üτι ο ΕρμÞò Þταν προστÜτηò των εμπüρων χαι μßα θεüτητα στενÜ συνδεδεμÝνη με τη δημοχρατßα. Αχολοýθησαν μßα σει9Ü. απü δßχεò χαι Ýνα γενιχüτερο χλßμα χαχυποψßαò. Ο ΑλχιβιÜδηò, που συνδÝθηχε
5.

65 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

σωπα που συνδÝονταν με το ΣωχρÜτη χαταδιχÜστηχαν τια την ßδια υπüθεσηΟ χο, ο πιθανüò αθεßσμüò του Κριτßα, η θρησχευτιχÞ χατηγορßα συναντÜ την πολιτιχÞ χαχυποφßα που περιÝβαλε το ΣωχρÜτη ειδιχÜ μετÜ την πτþση των ΤριÜχοντα. αυτÞ τη σýνθετη χαι ουσιαστιχÜ αδιατýπωτη χατηγορßα ο ΣωχρÜτηò την αντιμετωπßζει με λιγüτερη επιτυχßα απü τιò δýο προηγοýμενεò χαι eiναι ουσιαστιχÜ αυτÞ που οδηγεß στην χαταδßχη του, τουλÜχιστον στην πλατωνιχÞ εχδοχÞ. Στο ξÞτημα τηò πολιτιχÞò διÜστασηò τηζ χατηγορßαò θα επιστρÝι,[.,ουμε

Η απονομÞ τηò διχαιοσýνηò αυτÞ την περßοδο στην ΑθÞνα στηρßζεται στη δημοχρατιχÞ αρχÞ üτι το δßχαιο απονÝμεται ακü το σýνολο τηò χοινüτητα_ζ, η οπο(α εχφρÜζει τη βοýληση χαι την χυριαρχßα τηò χαι μÝσα απü τα πολυπληθÞ λατχÜ διχαστÞριαΖ. Η δημιουργßα των
με την ιερüσυλη πρÜξη, χλÞθηχε τια να διχαστεß ενþ οßχε Þδη ξεχινÞσει για τη Σιχελßα. Ανυσηχþνταò τια την πιθανÞ Ýχβαση τηò δßχηò χατÝφυ¾ε στη ΣπÜρτη, προδßδονταò για πρþτη φορÜ την ΑOÞνα, 6. Τα πρüσωπα αυτÜ Þταν ο Ερυξßμαχοò, ο Αχοýμενοò, ο

στη συνÝχεια,

Αξßοχοò χαι ο Φαßδροò. Ο τελευταßοò Þταν μÝλοò του στενοý
σωχρατιχοü χýχλου.
7. Τα μεγÜλα λαßχÜ διχαστÞρια τηò αρχα(αò δημοχρατßαò αντιστοιχοýν στο σýγχρονο θεσμü των ενüρχων. Και στιò δýο

περιπτþσειò το σýνολο τηò χοινüτηταò εχφρÜξεται ψÝσα ατü τιò ατοφÜσειò των διχαστþν/ε,νüρχων (για το στοιχεßο αυτü

66 

tΙΛΑΤΩΝοΣ ΑΠOΛοΓΙΑ

χαι στην Αθηναßων

λαßχþν διχαστηρßων χαι η προßοýσα ισχυροποßησÞ τουò απÝναντι στον αριστοχρατιχü θεσμü του ¶ρειου ΠÜγου Ýταιξε χαθοριστιχü ρüλο στην εδραßωση χαι ενßσχυση τηò ΑθηναßχÞò δημοχρατßαò, χÜττ που ανατνωρßζεται ρητÜ
Πολιτεßα.8 Εßναι χαραχτηριστιχü üτι

υποθÝσειò εξαιρετιχÞò σπουδαιüτηταò μποροýσαν να διχαστοýν απü την ßδια την Εχχλησßα του ΔÞμου, δηλαδÞ πραγματιχÜ απü το σýνολο τηζ χοινüτηταò,9

Lαη σ. 34). Για την αρχαιüτητα μποροýμε να μιλÞσουμε για ταýτιση του δÞμου με τουò διχαστÝò. (Η Ýννοια τηò αντιπροσþπευσηò δεν Þταν ιδιαßτερα διαδεδομÝνη στην αρχαιüτητα χαι το γεγονüò üτι η δημοχρατßα Þταν Üμεση οπωσδÞποτε συνÝβαλε σο αυτü). FI ταýτιση αυτÞ εμφανßζεται σε πολλÜ χεßμενα, συμπεριλαμβανομÝνηò τηò Απολογι'αò (Ζια χΦ 32b) ενþ χαι ο ΑριστοτÝληò δε διαχωρßζει ουσιαστιχÜ τον 'εχχλησιαστÞ' απü το διχαστÞ στον πρþτο ορισμü του πολßτη που δßνει στο Τρßτο Βιστα ΑθηναΤχÜ διχαστÞρια δεò McDowelr|,
ταýτιση του δÞμου με τα μÝλη των λαΤχþν διχαστηρßων αμφισβητÞθηχε απü το IJansen, 'Demol, ο οποßοò υποστÞριξε üτι οι δýο ιδιüτητεò χαι οι αντßστοιχεò εξουσßεò Þταν απüλυτα διαχεχριμÝνεò. Η ÜποψÞ του, ωστüσο, παρÝμεινε μειοφηφιχÞ μεταξý των ιστοριχþν τηò αρχαιüτηταò. Για μßα εμπεριστατωμÝνη απÜντηση

βλßο των Πολιτιχþν (ιΖ75"ΖΖ13).

Η

χαι ¾ια μßα γενιχüτερη συζÞ"ηοη Blanshard, '\Λºταt Counts as the Derrroj, 8, Αθηναßων Πολιτει'α 9,ι, 9. ΑυτÞ η αντßληφη περß διχαßου βρßσχεται πιο χοντÜ στο
στο Hansen δεò Ober, 'Nature',
6Ζ 

ΛΙΕΡοΣ ΠΡΩº,ο

Στην περßπτωση του ΣωχρÜτη η υπüθεση τÝθηχε αρχιχÜ ενþπιον του ¶ρχοντα του επονομαζüμενου ΒασιλÝωò'Ο, ο οποßοò Þταν επιφορτισμÝνοò με ζητÞματα θρησχευτιχÞò τÜξηò χαι με την παραπομπÞ στο διχαστÞριο σοβαρþν υποθÝσεων, üπωò αυτÝò που αφοροýσαν ανθρωποχτονßα. Αφοý τα δýο μÝρη παρουσßαζαν τα επιχειρÞματÜ τουò, ο ¶ρχονταò αυτüò αποφÜσιζε για το αν η υπüθεση θα οδηγοýνταν στο διχαστÞριο Þ üχr.Απü το στÜδιο αυτü τÝρασε χαι η δßχη του ΣωχρÜτη". Ο Βασιλεýò Ýχρινε üτι η χατηγορßα Εναντßον του ΣωχρÜτη ευσταθοýσε ιχανοποιητιχÜ γα να οδηγηθεß στο
αγγλοσαξωνιχü σýστημα απονομÞò διχαιοσýνηò, üπου προη-

γοýμενεò αποφÜσοιò συνιστοýν ουσιαστιχÜ νομολογßα χαι üπου ο θεσμüò των ενüρχων εßναι πιο διαδεδομÝνοò, παρÜ στο Ευρωπαßχü. Η Ýλλειφη üμωò ενüò οργανωμÝνου χαι πλÞρωò χαταγραμÝνου συνüλου νομιχþν διατÜξεων επÝτρεπε τη διατýπωση παντελþò ασαφþν χατηγοριþν, üτωò αυτÝò εναντßον
του ΣωχρÜτη, χαι γενιχüτερα τη χρÞση των διχαστηρßων για την επßτευξη πολιτιχþν σχοπþν Þ χαι για λüγουò προσωτιχÞò εχδßχησηò. rO. ΠαρÜ τον τßτλο του, η πραγματιχÞ πολιτιχÞ εξουσßα του ΒασιλÝωò Þταν αμελητÝα.

την ημÝρα που ο ΣωχρÜτηò εμφανßζεται μπροστÜ στο Βασι-

τr.

Ο πλατωνιχüò

Ευθýφρουαò διαδραματßζεται αχριβþò

λÝα. Εννοεßται üτι ο διÜλογοò δgν αποτελεß ιστοριχÞ αναπατη ρÜσταση γεγονüτων χαι συζητÞσεων που Ýλαβαν χþρα συγχεχριμÝνη μÝρα.
68 

ΠΛΑº¿ΝOΣ ΑΙΙοιlοΓΙΛ

Μßα δßχη αυτοý του τýπου Þταν αγþν τιχÜτò που σημαßνει üτι ο χατÞγοροò πρüτεινε την μητüò, ποινÞ. Σε περßπτωση χαταδßχηò, ο χατÞ^γοροò δευτερολογοýσε για να διχαιολογÞσθι την ποινÞ που πρüτεινε, ενþ ο χατηγοροýμενοò μποροýσε να ζητÞσει Üλ).η ποινÞ.
διχαστÞριο'",

πρüστιμο (αφοý ξεχßνησε το λüγο τη_ò αντιτßμησηò ζητþνταò σßτιση στο Πρυτανεßο, για να δεßξει üτι δεν αποδÝχεται την ενοχÞ του, χαι απÝρριφε την ιδÝα τη< εξορßα_<). Οι διχαστÝò εχλÝγονταν με χλÞρο πριν απü την Ýναρξη των διαφüρων διχþν που διεξÜγονταν ταυτüχρονα. Δεν Þταν δυνατü να προβλÝφει χανεßò ποιοι θα δßχαζαν την υπüθεσÞ του, μÝτρο που στüχευε στην αποφυγÞ επηρεασμοý των διχαστþν (παρÜ το μÝτρο αυτü, περιπτþσειò διαφθορÜò αναφÝρονται). Οι διχαστÝò Þλεγχαν απüλυτα τη διαδιχασßα, χαθþò δεν υπÞρχαν επαγγελματßεò
Ι,)ιχαστÝò. Καθüριζαν

Αντß τηò θανατιχÞò ποινÞò που ζÞτησε ο ΜÝλητοò, ο ΣωχρÜτη_< τηò πλατωνυÞò Απολογßαò τρüτεινε τελιχÜ

υπÜρχει δυνατüτητα Ýφεσηò (αν χαι υπÞρχαν τρüποι για υα τεθεß θÝμα φευδορχßαò μαρτýρων Þ γενιχüºερα χαχο-

επßσηò το αποτÝλεσμα, χωρßò να

ιΖ. ο McDoιnle||, Lαη σ.32 χaL χυρßωò ο Allen, 'Trial', ι,ι, 6-7, θεωροýν, νομßζω χατÜ βÜση ορθÜ, üτι ο Βασιλεýò ß,παßνει στην ουσßα τηò υπüθεσηò χαι χατ&, χÜ,τοιο τρüπο η ,,,,1φασÞ του αποτελεß αυτü που στο αγγλοσαξωνιχü σýστη1,,r ονομÜζεται 'preliminary finding'. Αντßθετη Üποψη εχ1,1,,ßζουν οι Brickhouse χαι Smith, Socrates οη Τ,ßαΙ, σ. ι4,
ι

ι,lι, /\.
69 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

διχßαò). Η üλη διαδιχασßα Ýπρεπε να ολοχληρωθεß μÝσα σε μßα μÝρα. Η χοινωνιχÞ σýνθεση του σþματοò των διχαστþν εßχε προφανþò ιδιαßτερη σημασßα σε μßα πολιτιχÞ δßχη, üπωò αυτÞ του ΣωχρÜτη. ΔεδομÝνου üτι οι διχαστÝò Ýροýσε να χερδßσει Ýναò αρτιμελÞò Üνδραò, αλλÜ ιχανοποιητιχü για Ýνα πολßτη μεγÜληò ηλιχßαò, εßναι πιθανü üτι μεγÜλο μÝροò των διχαστþν Þταν υπερÞλιχεò (η ειχüνα αυτÞ ενισχýεται απü τουò ΣφÞοò του ΑριστοφÜνη). Εßναι εξαιρετιχÜ δýσχολο να προσδιοριστεß με αχρßβεια η χοινωνιχÞ σýνθεση των πενταχοσßων που δßχασαν το ΣωχρÜτη Þ χαι οποιουδÞποτε Üλλου ΑθηναΤχοý διχαστηρßου. Η δυσχολßα οφεßλεται στο üτι δαν εßναι εýχολο να χαθοριστεß η'αγοραστιχÞ δýναμη' των τριþν οβολþν για χÜθε δεδομÝνη χρονιχÞ περßοδο, Üρα χαι ¾ια το 3g9 π.Χ., αλλÜ χαι στο üτι δεν υπÜρχει συμφωνßα μεταξý των ιστοριχþν ωò προ_ζ την ιδεολογßα των διαφορετιχþν χοινωνιχþν στρωμÜτων στην αρχαßα ΑθÞνα. Ενþ üμωò υπÜρχουν σοβαρÝò διαφωνßεò ¾ßα το ποια χοινωνιχÞ ομÜδα χυριαρχεß μεταξý των διχαστþν τον τÝταρτο αιþνα'4, για τον πÝμπτο
13,

παιρναν

τρειò

οβολοýò'j,

ποσü

μιχρüτερο

απü

üττ θα μπο-

φαßνεται

να υπÜρχει

μεγαλýτερο

Η πληρωμÞ για τουò διχαστÝò Üρχισε γüρω στο 45ο χαι Ýφτασε τουò τρειζ οβολοýò "Εο 4α' π.Χ. Εχεß παρÝμεινε χαι
üλον τον επüμενο αιþνα. τ4. Οι χλασιχÝò μελÝτεò ¾ια την χοινωνιχÞ διÜρθρωση του

σþματοò των διχαστþν εßναι αυτÝò του Jones, Athenian
7ο 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΙΙΟΛΟΓΙΑ

consensus: η πλειοψηφßα θα πρÝπει να προερχüταν απü

τα χαμηλüτερα χοινωνιχÜ στρþματα, γßα τα οποßα

οι

τρειò οβολο(, εß,χαν χÜποια αξßα. Τüσο η χατηγορßα αυτþν που εßχαν μßα μιχρÞ περιουσßα (πÝνητεò) üσο χαι αυτþν που δεν εßχαν χαψßα (πτωχοß) θα πρÝπει να εχπροσωποýνταν μεταξý των διχαστþν (με ποια αναλογßα εßναι αδýνατο να προσδιοριστεß)'5. Ο Todd υποστηρßζει Democracy,
σσ.

χαι του Todd, 'Lady Chatter(ey's Lovef. Ο Jones θοωρεß üτι τον τÝταρτο αιþνα τα διχαστÞρια οπανδρþνονται απü μÝλη μßαò μεσαßαò τÜξηò που δεν ενδιαφÝρονται ιδιαßτερα για του_< οβολοýò. Ο Markle πιστεýει üτι επανδρþνονται απü Αθηναßουò που Þταν υποχριωμÝνοι να εργÜζονται ¾ια να ζουν χαι που Ýβλεπαν το ποσü αυτü ωò μßα ιχανοποιητιχÞ αμοιβÞ για εργασßα μßαò ημÝραò χαι ο Todd üτι η πλειοφηφßα των διχαστþν αποτελοýνταν απü μιχροχαλλιεργητÝò για
τουò οποßουò οι τρειò οβολοß Þταν Ýνα χαλοδεχοýμενο ποσü
σg

3r-37, !ο χαι ι2-4, 1,ου Markle,

'Jury Ραγ'

μετρητÜ. Ο Ehrenberg, The People of ArBtophanes, σ.16ι χαι ο De Ste Cτοßη a,igins, σ. }/6 χαι CΙιπs Stτ,uggle, σ,

ι89, επιψÝνουν üτι τα χατýιτερα στρþματα αποτελοýσαν την πλειοφηφßα τüσο τον πÝψπτο üσο χαι τον τÝταρτο αιþνα. 15, Ο Ober, Dissent, σ. 167, θεωρεß üτι'οι 5Οο διχαστÝò τηò δßχηò του ΣωχρÜτη Þταν συνηθισμÝνοι Αθηναßοι χαι χατÜ. πÜσα τιθανüτητα αποτελοýσαν Ýνα αντιπροσωπευτιχü δεßγμα τηò ΑθηναßχÞò χοινωνßαò. Οι περισσüτεροι θα Ýπρεπε να εργÜζονται για να ζουν, μεριχοß θα μποροýσαν να εßναι πραγψατιχ&, Üποροι, μεριχοß Üλλοι ßσωò να ανÞχαν στην ανþτερη

7Ι 

ΙΙtΕΡΟΣ ΙΙΡΩΤΟ

üτι οι μιχροχαλλιεργητÝò αποτελοýσαν την πλειοφηφßα δε λαμβÜμεταξý των διχαστþν'ü, αλλÜ η θεωρßα αυτÞ θα Ýπρεπε αυτοß να νει υπüφη τηò την απüσταση που χαλýφουν ¾ια να Ýρθουν στην πüλη'7 ,LaL το γεγονüò üτι σε συ¾χθχριμÝνεò περιüδουò του χρüνου θα Þταν πολý «rr,rοχολημÝυο, γι« να εχτελÝσουν το Ýργο του διχαστÞ'8, Εßτε μιχροχαλλιεργητÝò εΚε πÝνητεò εßτε Üποροι, οι διχαστÝò του ΣωχρÜτη στην πλειοψηφßα τουò θα πρÝπει να εßχαν τρßα χαραχτηριστιχÜ: πρþτον, να Þταν λüγω ,οιυrυ,rÞò θÝσηò δημοχ ραττχοß Þ τουλÜχιστον üχι αντßπαλοι τηò δημοχρατßαò,δεýτερον, να Þταν συντηρητιχοß σε χοινωνιχÜ ζητÞματα'9, τρßτον, μποροýμε να υποθÝσουμε üτι το μορφωτιχü τουò επßπεδο θα Þταν σχετιχ&, πλειοχαμηλü. Και τα τρßα αυτÜ χαραχτηριστιχÜ τηò δεν ευνοοýν ιδιαßτερα το ΣωχρÜδηφß«ò των διχαστþν
τÜξη'.
16.
Δε_<

επßσηò χαι Ober, Mass and ELitg σσ.143-44,

Todd, 'Lady Chatterleyº Lovel, σσ, ι67-7ο. 17. Ο Glotz, La citü grecclιIe, σ. 2-Βr-, Ýχει χατÜ, τη γνþμη
διχαστÝò θα προμου δßχιο üταν σημειþνgι üτι οι περισσüτεροι πολý χοντÜ στην Ýρχονταν απü αυτοýò που ζοýσαν μÝσα Þ πüλη.

Ι8.
Ιφ.

Ο Todd
Για το

αντιμετωπßζει ανεπαρχþò χαι τα δýο αυτÜ

ζητÞματα.

δεò Ostwald , Popular Sovereignty, σ. 23ι. Ο C)stwald θεωτροσÞλωση στη δημορεß το συντηρητισμü αυτü, μαζß με την των μεγαλüτερων ηλιχιþν, χρατßα, ωò χαραχτηριστιχÜ

συντηρητισμü των διχαστþν αυτÞ την περßοδο 

Ι Ι,,ιΑ

ΤΩΝοΣ

Α

ΙΙοΛ 0Ι-tΑ

χθεß ευχÜριστα την χριτιχÞ του ΣωχρÜτη στη θεωρßα χαι την πρÜξη του Αθηναιχοý πολιτεýματοò, στοιχεßα τηò οποßαò υπÜρχουν χαι μÝσα στην Απολογι'α, Ο συθα τουò Ýχανε αυστηροýò σε ζητÞματα προσβολÞò τηò επßσημηò θρησχεtαò χαι θα τουò οδηγοýσε να βλÝπουν με δυσπιστßα
ντηρητισμü_< τουò σε χοινωνιχÜ θÝματα

τη: Ýνα δημοχρατιχü αχροατÞριο δε θα μποροýσε να δε-

την πρωτοποριαχÞ σωχρατιχÞ μÝθοδο εξÝτασηò των ηθιχþν ζητημÜτων. ΤÝλοò, το χαμηλü μορφωτιχü τουò επßπεδο δε θα τουò βοηθοýσε να εννοÞσουν πλÞρω< üλα üσα λÝει ο ΣωχρÜτηζ στην Απολογια, ο τελευταßοò δε φαßνεται να παßρνει σοβαρÜ υπüφη του την χοινωνιχÞ διÜρθρωση του αχροατηρßου του χαι σs ορισμÝνα σημεßα, üπωò στην εξÝταση του ΜÝλητου, χρησιμοποιεß επιχειρÞματα που απευθýνονται περισσüτερο σε φιλüσοφουò παρÜ σε απλοýò Αθηναßουò"Ο. ºσωò να υπÞρχε χαι Ýναò μιχρü< αριθμüò πλοýσιων αριστοχρατþν μεταξý των διχαστþν, οι οποßοι δε θα ενδιαφÝρονταν ¾ια του_ζ οβολοýò αλλÜ θα το Ýβλεπαν ωò Ýνα τρüτο να περÜσουν το χρüνο του_ζ. Αυτοß üμωò, οι οποßοι χαι λüγω μεγαλýτερη< χαλλιÝργειαò θα Þταν σε θÝση να χαταλÜβουν χαλýτερα τον πλατωνιχü----τουλÜχιστον--ΣωχρÜτη, δýσχολα θα μποροýσαν να αποτελÝσουν πλειοψηφßα σε οποιαδÞποτε

σημαßνει ο Hansen, 'Tlre Point of View', σ, ι53.

2ο, Το üτι ορισμÝνοι διχαστÝò μπορεß να δυσχολεýονταν να χατανοÞσουν τα σωχρατιχÜ φιλοσοφιχÜ επιχειρÞματα το 9πι-

Trial οΓ Sokrates-from Μγ
73 

ΜΙ:ΡΟΣ ΙΙΡΩΤΟ

Αθηναßχü διχαστÞριο"'. Γενιχüτερα, ο θεσμüò των λαßχþν διχαστηρßων Þταν Ýτσι σχεδιασμÝνοò þστε να εξασφαλßζεται η υπεροχÞ των χαμηλüτερτυν στρωμÜτων χαι Üρα των δημοχρ ατιχþν χαι, üπωò Þδη σημειþθηχε, χρησιμοποιÞθηχε χατÜ χüρον για πολιτιχοýò σχοποýò, τηò δßχηò του ΣωχρÜτη μη εξαιρουμÝνηò. Αχüμη περισσüτερο, το σþμα των διχαστþν θεωροýνταν ipso facto δημοχρατιχü"' χατ αυτü εßναι Ýνα στοιχεßο που το αποδÝχεται ευθÝωò χαι ο ΣωχρÜτηò üταν ταυτßζει τουò διχαστÝò του με τη δημοχρατιχÞ πλειοφηφßα (zra χαι
3Lb).

ζÞ"ημ«, οι Ýνορχοι τηò δßχηò του ΣωχρÜτη Þταν πιθανüτατα πενταχüσιοι. Στο 36α5-6 ο ΣωχρÜτηò λÝει üτι 'μüνον τριÜντα ψÞφοι αν Þταν διαφορετιχÝò, θα εßχα αποφýγει την χαταδßχη'. Αυτü δßνει Ýνα αποτÝλεσμα 28ο χαταδιχαστþν χαι tΖο αθωωτιχþν ι|.,Þφων αν οι διχαστÝò Þταν üντωò πενταχüσιοι, Ýνα χαθ' üλα δηλαδÞ λογιχü αποτÝλεσμα"3.

Αν χαι απüλυτη βεβαιüτητα δεν υπÜρχει σε αυτü το

rr. Αν η αντßληφη συγγραφÝων üπωò ο ΑριστοφÜνηò χαι ο ΠλÜτωναò ¾ια τη συμμετοχÞ στα διχαστÞρια ανταναχλÜ μßα

γενιχüτερη στÜση τηò ΑθηναßχÞò ελßτ απÝναντι σε αυτ&, τüτε εßναι πιθανü η συμμοτοχÞ μελþν των ανþτερων στρωμÜτων στα διχαστÞρια να Þταν εξαιρετιχÜ. περιορισμÝνη.

ιι.

Δεò σημ,7.

ιg. Σε τερßπτωση ισοψηφßαò ο χατηγοροýμενοò αθωωνüταν.
74 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΙΙΑ

Απü τουò τρειò χατη¾üρουò ο πιο σημαντιχüò Þταν αναμφßβολα ο ¶νυτο_ò,. ¸χονταò πιθανüν ασχÞσει υφηλÜ αξιþματα αρχετα χρüνια νωρßτερα"α, αχολοýθησε αρχιχÜ το ΘηραμÝνη στη διÜρχεια τηò τυραννßαò των ΤριÜχοντα. Στη συνÝχεια üμωò συγχροýστηχθ με την ηγετιχÞ ομÜδα των ΤριÜχοντα, οι οποßοι τον εξüρισαν χαι εχτÝλεσαν το ΘηραμÝνη. Αυτü ßσωò χαι να Þταν το χρßσιμο σημεßο τηò πολιτιχÞò του χαριÝραò. ΜετÜ την απομÜχρυνσÞ του απü την ΑθÞνα εμφανßζεται μαζß με το Θρασýβουλο ωò ηγÝτηò των δημοχρατιχþν που χατÝβηχαν απü το φροýριο τηò ΦυλÞò xaL αποχατÝστησαν τη δημοχρατßα.¸χονταò την αßγλη του ηγÝτη που γχρÝμισε τη

μισητÞ τυραννßδα, ο ¶νυτοò Þταν Ýναò απü τουò ισχυρüτθρουζ πολιτιχοýò την εποχÞ τηò δßχηò, αν üχι ο ισχυτου ρüτεροò. Η συνηγορßα του στην χατηγορßα εναντßον ΣωχρÜτη δßνει αναπüφευχτα πολιτιχü χρþμα στη δßχη. Παρüλο που ο ΠλÜτωναò τον παρουσιÜζει στο ΜÝνωνα g4e-95a να απειλεß το ΣωχρÜτη"5, φαßνεται μÜλλον απßθανο το χßνητρü του να Þταν προσωπτχü χαι üχι πολι-

24. 15.

Διüδωρο Σιχελιþτη ι2.64.5-7,

μενο απü το οποßο μποροýμε να ποýμε με ασφÜλεια üτι ο ¶νυτοò Ýτρεφε Ýνα 'χουτü χαι φανατιχü μßσοò για τουò σοφι-

Trial, σ, L9, να αντιμετωπßζουν το ΜÝνωνα ωò ιστοριχü χεß-

Εßναι λÜθοò των Brickhouse χαι Smith, Socrates οη

^εò

στÝò'. Δεν υπÜρχει αμφιβολßα üτι ο ΓΙλÜτωναò αντιπαθοýσε üτι βαθýτατα το σημαντιχüτερο χατÞγορο του ΣωχρÜτη χαι εßχε λüγουò να θÝλει να τον παρουσιÜσει ωò φανατιχü.
75 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

τιχü. ¶λλωστε, σε χαγι(α εχδοχÞ τηò Απολογßαò του

ο

στον ¶νυτο"6 χαι ο ΙσοχρÜτηò δηλþνει ρητÜ üτι οýτε ο ¶νυτοò

ΣωχρÜτηò δεν χαταλογßζει προσωπιχü χbητρο

Ο επßσημοò χατÞγοροò, αυτüò που χατÝθεσε την χατηγορßα εναντßον του ΣωχρÜτη, Þταν ο ΜÝλητοò. Ο ΣωχρÜτηò τον παρουσιÜζει ω_< υπερασπιστÞ των ποιηΜÝλητοò ονομαζüταν χαι ο χατÞγοροò του Ανδοχßδη, τον οποßο προσÞγαγε σε δßχη για ασÝβεια. Αν υποθÝσουμε üτι ο ΜÝλητο_< Þταν Ýνα_< θρησχüληπτοò φανατιχüò που ειδιχευüταν στι_ζ χατηγορßεò για ασÝβεια, τüτε ενδεχομÝνωò μποροýμε να ταυτßσουμε τα δýο πρüσωπα. ¼μωò: ο ΜÝλητοò που χατηγüρησθ τον Ανδοχßδη Þταν Ýνα απü αυτοýò που συνÝλαβαν το ΛÝοντα το Σαλαμßνιο"9, στη σýλληφη του οποßου ο ΣωχρÜτηò

οýτε ο Θρασýβουλοò χρησιμοποιοýσαν την πολιτιχÞ τουò δýναμη για προσωπιχοýò σχοποýò"7.

τþν, χÜτι που υποδηλþνει

üτι ßσωò να Þταν ποιητÞò'8.

αρνÞθηχε να

συμμετÜσχει. Αν η πληροφορßα αυτÞ εßναι αχριβÞò, τüτε δεν μπορεß να πρüχειται τια το ßδιο πρüσωπο. Ο ΜÝλη-

Ο ßδιοò ο ΣωχρÜτηò φαßνεται να παραδÝχεται üτι το χßνητρο του ¶νυτου εßναι πολιτιχü στα ι3ε4-6: '[γ|ια αυτü μου [επιτÝOηχε ο ¶νυτοòΙ εχφρÜζονταò τη δυσαρÝσχειÜ του
Ζ6.

για λογαριασμü των τεχνιτþν χαι των πολιτιχþν'. Ζ/, ΙσοχρÜτηò, ΚατcΙ Καλλιμιßχου, ι3.
Ζ8, Ο Stokes, Apology, σ.

ι4, υποστηρßζει üτι ο

ποιητÞò

θα μποροýσε να εßναι ο πατßραò του ΜÝλητου χαι üχι ο ßδιοò, Ζ9. Ανδοχßδηò, ΜυστÞρια, 94.
76 

ΠιlΑΤΩΝοΣ ΑΠοΛοΙ'ΙΑ

τοò που συνÝβαλε στη σýλληφη του ΛÝοντα δε θα μποροýσε να προβÜλει πολιτιχÝò-χατ' ουσßαν-χατηγορßεò εναντßον τιτυ ΣωχρÜτη: μßα απλÞ αναφορÜ στο γεγονüò χαι στο ρüλο του ΜÝλητου θα χατÝδειχνε την ηθιχÞ υπεροχÞ του χατηγοροýμενου απÝναντι στον χατÞγορο χαι 0α Ýβλαπτε σοβαρÜ την ομÜδα των χατηγüρων. Επßσηò, rßπωò σημειþνουν οι Bricklrouse χαι Smith, χαμßα απü τιò αρχαßεò τη¾Ýò δε συνδÝει τον χατÞγορο του ΣωχρÜτη με τη σýλληφη του ΛÝοντα3Ο. Αχüμη, ο ΣωχρÜτηò λÝει üτι δεν τον ξÝρει χαλÜ στον Ευθýφρονα 2b7, ψßα δÞλωση που δε θα Þταν χατανοητÞ αν αυτüò ο ΜÝλητοò εßχε συμμετÜσχει στην ιστορßα του ΛÝοντα: στην Απολογßα 32Ü5-6 ο ΣωχρÜτηò χÜνει σαφÝò üτι οι πÝντε ενεχüμενοι στην υπüθεση εßχαν συγχεντρωθεß ταυτüχρονα στη Θüλο, το αρχηγεßο των ΤριÜχοντα, üπου χαι τουò δüOηχε η εντολÞ για τη δολοφονßα. ΤÝλοò, ο ¶νυτοò υπερασπßσθηχε τον Ανδοχßδη στη δßχη του, πρÜγμα που δεν αποχλεßει την εχδοχÞ ο ΜÝλητοò των δýο διχþν να εßναι το ßδιο πρüσωπο, αλλÜ σαφþò την αποδυναμþνει. Εν χαταχλεßδι, ο ΜÝλητοζ που προσÞγαγε σε δßχη το ΣωχρÜτη θα μποροýσε να εßναι το ßδιο πρüσωπο με τον χατÞγορο του Ανδοχßδf', αν η πληροφορßα για την ε1τπλοχÞ του στην προσαγωγÞ χαι δολοφονßα του ΛÝοντα
3ο. Brickhouse χαι Smith" Socrates
ι)7.

οη ΠßαΙ,

σ. Ζ8, σημ.

3r, Ο

Connor, 'The Other 399',

σ. 5r, θαωρεß üτι πρüχειται

1,ια το ßδιο πρüσωπο. 77 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

σωπα]".

εßναι λανθασμÝνη. Αν üμωò η πληροφορßα αυτÞ εßναι σωστÞ, τüτε τρÝπει να πρüχετται για διαφο ρετιχÜ τρü-

Για τον τρßτο χατÞγορο, το Λýχωνα, δεν ξÝρουμε ουσιαστιχÜ τßποτε, ΚÜποιοò με αυτü το üνομα εμφανßζεται στουò ΣφÞχεò του ΑριστοφÜνη (ι3οι). Στο Συμπüσιο του Ξενοφþντα υπÜρχει επßση( Ýναò Λýχων αò, ο οποhò üμωò Ýχει φιλιχÝò σχÝσειò με το ΣωχρÜτη. Δýσχολα üμωò ο Ξενοφþνταò, ο οποßοò σπÜνια επιδειχνýει ειρωνιχÞ διÜθεση, θα παρουσßαζε τα ψετÝπειτα χατÞγορο του ΣωχρÜτη ωò φßλο του3r. Στην Απολογßα του ΠλÜτωνα μαθαßνουμε üτι ο Λýχωναò παρουσιÜζεται ωò υπερασπßστÞò των ρητüρων (ηε4-Ζ4αι), χÜτι που σημαßνει üτι χαι ο ßδιοò Þταν προφανþò ρÞτορα ò χατ Üρα πολιτιχüò. Φαßνεται λοιπüν üτι χαι του Λýχωνα τα χßνητρα Þταν πολιτιχÜ, χαι πιθανüν να Þταν χÜτοωò απü τουò πολιτιχοýò συμμÜχουò του ¶νυτου3α.
3r. Ο ΠλατÞò, Οι χατÞγοροι, σσ. Β4*93, επιχειρηματολογεß λεπτομερþò χατÜ τηò ταýτισηò των χατηγüρων του Ανδοχßδη χαι του ΣωχρÜτη.
JJ. Στο σημεßο αυτü διαφωνþ με τον ΠλατÞ, Οι χατÞχοροι,
σσ.

ι44-5ο χαι το Stokes, Apology,

σ. τ5, που θεωρεß πιθανü

ο Λýχωναò του Συμποσιbυ του Ξενοφþντα να εßναι ο χατÞ¾οροò του ΣωχρÜτη. 34. FI Üποφη αυτÞ ενισχýεται απü το ΔιογÝνη ΛαÝρτιο, οι, ΣωχρcΙτη€, 38, του ονομÜζει το Λýχωνα 'δημαγωγü'. τ8

Βß- 

ΙΙιlΑΤΩΝοΣ ΑΠοΛοΓΙΑ

Η πλατωνιχÞ απüδοση τηò Απολογßαò του ΣωχρÜτη, Απολογßα Σωχρòßτουò, τοποθετεßταß στουò λεγüμενουò η πρþιμουò διαλüγουò του ΠλÜτωνα. Με βÜση τη στυλομετριχÞ ανÜλυση, αλλÜ χαι το φιλοσοφιχü περιεχüμενο, τα πλατωνιχÜ Ýργα χωρßζονται σε τρειò χατηγορßεò:
τουò πρþιμουò? τουò

¾ουò. Ο χωρισμüò των διαλüγων σε αυτÝò τιò χατηγορßεò εßναι σÞμερα ουσιαστιχÜ χαθολιχÜ αποδεχτüò. ¸ναò πλατωνιχüò σχολιαστÞò μπορεß να χρησιμοποιεß του_< üρουò πρþιμοι, μÝσοι χαι ýστεροι διÜλογοι, χωρßò να χρειÜζεται να επεξηγÞσει περαιτÝρω τη θÝση του. ΥπÜρχει επßσηò η Üποφη üτι στουò λεγüμενουò πρþιμουò διαλüγουò Ýχουμε τιò θÝσειò του ιστοριχοý ΣωχρÜτη

μÝσουò

χαι

τουò

ýστερουò

διαλü-

τιò οποßεò ο ΠλÜτωναò

5, απü

απομαχρýνθηχε σταδιαχÜ, με ορüσημο το πρþτο ταξßδι του στη Σιχελßα (γýριυ στο 388 π.Χ.). Το ταξßδι αυτü, σýμφωνα μθ την επιχρατοýσα Üποφη, Ýφερε τον ΠλÜτωνα σε επαφÞ με τον πυθαγορισμü χαι η επαφÞ αυτÞ Ýπαιξε χαθοριστιχü ρüλο για τη συγχρüτηση τηò θεωρßαò των Ιδεþν36, θεωρßα που απουσι&ζετ απü τουò πρþιμουò διαλüγουòrΖ.

Η

Απολογßα ανÞχει, χατÜ γενιχÞ ομολογßα,

στα

]!. Για μßα πιο εχτενÞ συζÞτηση του ζητÞματοò δεò το χεφÜλαιο τηò παροýσηò εισαγωγÞò'ο ιστοριχüò ΣωχρÜτηò'.

Ι6. Τη σχÝση του πυθαγορισμοý με τη θεωρßα των Ιδεþν τη σημειþνει Þδη ο ΑριστοτÝ},ηò, Μεταφυσιχιß 987αι3-9ι.

liarlier Theory of Forms'.

J/. Για μßα διαφορετιχÞ προσÝγγιση δεò Allen, 'Plato's
79 

ΜΕΡΟΣ ΙΙΡΩ,ΓΟ

πρþιμα Ýργα του ΠλÜτωνα. Παρüλο που εßναι το μüνο πλατωνιχü Ýργο üπου δεν υπÜρχει διαλογιχÞ συζÞτηση, ορισμÝνεò φορÝò ονομÜξεται χαι αυτÞ, χαταχρηστιχÜ, διÜλογοò. Τüσο οι στυλομετριχÝò ενδεßξειò, üσο χαι τα φιλοσοφιχÜ στοιχεßα που εμπεριÝχονται στην Απολογ[α παραπÝμπουν σε μßα ημερομηνßα συγγραφÞ_< που τοποθετεß το Ýργο μεταξý των πρþιμων διαλüγων. Εßναι δýσχολο να πει χανεtò χÜτι περισσüτερο απü αυτü. Ενþ τη δραματιχÞ ημερομηνßα του Ýργου μποροýμε να την
προσδιορßσουμε

γραφÞò τα πρÜγματα εßναι πιο δýσχολα. Το üτι πρüχυται ¾ια πρþιμο διÜλογο μαò δßνει Ýνα χρονολογιχü πλαßσιο απü το 3g9 ψÝΝρL το 388 (πιθανüτατα)

με αχρßβεια'8,

για την ημερομηνßα

συγ-

ΤπÜρχουν χÜποιεò ενδεßξει_ò που τοποθετοýν τη συγ¾ραφÞ τηò Απολογßα _ζ πιο χοντÜ στην πρþτη απü αυτÝò τιò ημερομηνßεò. Εßναι απüλυτα λογιχü να θεωρÞσουμε üτι ο ΠλÜτωνα_< Ýγραφε το Ýργο σχετιχÜ σýντομα μετÜ το ßδιο το γεγονüò, üταν η εντýπωσÞ του απü τα ¾Θ¾ονüτα του 39g π,Χ.Þταν αχüμη νωπÞ. Σε ü,τι αφορÜ το περιεχüμενο, δεν Ýχουμε στοιχεßα μεταφυσιχοý προβληματισμοý, üπωò συμβαßνει με προφανþò μεταγενÝστερουò πρþιμουò διαλüγουò üπωò ο ΜÝνωνα< χαι ο Γοργßαò, Δεν υπÜρχει επßσηò η συνθετüτερη δραματουργßα
χαι τια τουò τÝσσερι_< πλατωνιχοýò διαλüσυνδÝονται με τη δßχη, χαταδßχη χαι εχτÝλεση του τουò που ΣωχρÜτη, δηλαδÞ τον ΕυOýφρονα, την Απολογι'α, τον Κρß38. Αυτü ισχýει

".Χ.

τωνd xaL το Φαßδωνα.
8ο 

ΠΛΑΤΩΝOΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

πOυ συναντÜμε σε τÝτοιουò διαλüγουò,

üπωò οι δýο που

μιλλο των χαλýτερων διχανιχþν λüγων των μεγÜλων
ρητüρων τηò περιüδου.

προαναφÝρθηχαν χαι ο Πρωταγüραζ. Το ýφοò εßναι σχετιχÜ λιτü αλλÜ προσεγμÝνο, χαι στο επßπεδο τηò ρητοριχÞ< η Απολογßα ψτορεß να θεωρηθεß αριστοýργημα εφÜ-

Αξßζει ωστüσο να σημειωθεß üτι σε μßα πρüσφατη στυλομετριχÞ ανÜλυση η Απολογßα τοποθετÞθηχε μεταξý των τελευταßων απü τουò πρþιμουò διαλüγουò, με ημθρομηνßα συγγραφÞò μετÜ το 387 π.Χ.39 Σýμφωνα με την ανÜλυση αυτÞ, που Ýγινε απü το Ledger, η Απολογßα γρÜφεται μετÜ απü διαλüγουò που παραδοσιαχÜ θεωροýνται μεταγενÝστεροι, üπωò ο Γοργ[α _ò, ο ΜενÝξενοò χαι ο ΜÝνωναò, ενþ προηγεßται του Φαßδωνα.αΟ Παρüτι prima facie τα αποτελÝσματα αυτÜ θÝτουν τη συνÞθη χρονολüγηση των πρþιμων πλατωνιχþν διαλüγων υπü αμφισβÞτηση, υπÜρχει μßα εξÞγηση που μπορεß να συμβιβÜσει τα ευρÞματα του Ledger με την παραδοσιαχÞ ειχüνα, Εßναι πολý πιθανü ο ΠλÜτωναò να δοýλευε τουò διαλüγουò του, ω_ζ προò το φιλοσοφιχü περιεχüμενο αλλÜ χυρßωò ωò προò το ýφοò, επß πολλÜ χρüνια πριν τουò δþσει μßα τελιχÞ μορφÞ,'Ετσι, η συγγραφÞ τηò Απολογßαòθα μποροýσε να αρχßσει λßγα χρüνια μετÜ το γεγονüò, αλλÜ να χρατÞσει μεγÜλο χρονιχü διÜστημα, μÝσα στο οποßο ο ΠλÜτωναò θα μποροýσε να αλλÜζει το ýφοò
39, Δεò

Ledger, Re-Counting Platq σ.

ιι3,

4ο.¼.π. 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

χαι τια τον τρüπο που αντιλαμβανüμαστε το ßδιο

ΚατÜ συνÝπεια, εßναι δυνατü να ÝχουσÞμερα ψtα Απολογßα που Üρχισε να γρÜφεται μÝσα με στην πρþτη δεχαετßα απü το 399 π.Χ" αλλÜ ολοχληρþθηχε τη δεýτερη. Το πüτε αχριβþò γρÜφτηχε η Απολογßη ωστüσο, δεν Ýχει χαι τüσο μεγÜλη σημασßα. Πολý χαθοριστιχüτερο
του χειμÝνου του.

το

χεßμενο χαι για τη θÝση τηò Απολογ|αò ψÝσα στο σýνολο του πλατωνιχοý Ýργου εßναι το ζÞτημα του αν αυτÞ πρÝπυ να θεωρηθεß μßα ιστοριχÜ αχριβÞò αναπαραγωγÞ

τηò απολογßαò του ΣωχρÜτη Þ μßα πλατωνιχÞ σýνθεση, η οποßα Ýχει μεν στüχο να διχαιþσει το ΣωχρÜτη χαι να αναδεßξει την αθωüτητα xaL το ηθιχü μεγαλεßο του, δε διεχδιχεß üμωò ιστοριχÞ αχρßβεια. ΚαταρχÜò, πρÝπει να σημειωθεß üτι η Απολογ[α εßναι ο μüνοò πλατωνιχüò διÜλογοò στον οποßο ο ΠλÜτωναò αναφÝρει üτι Þταν παρþν στο γεγονüò το οποßο αφηγεßταL1 xaL μÜλιστα δýο φορÝò β4αι, 38b6). Αυτü οπωσδÞποτε ενισχýει τη θεωρßα του ιστοριχοý χαραχτÞρα τηò Απολογßαò, χυρßωò επειδÞ, σε αντßθεση με τον Ξενοφþντα, ο ΠλÜτωναζ ποτÝ δεν τοποθετεß τον εαυτü του ωò παρüντα στα Ýργα του, οýτε ρητÜ διεχδιχεß ιστοριχÞ αχρßβεια για αυτÜ. Αν σε αυτü προσθÝσουμε χαι τη σοβαρÞ πιθανüτητα το Ýργο να γρÜφτηχε λßγο μετÜ το γεγονüò, η ειχüνα τηò Απολογßαò ωò ιστοριχÞò χαταγραφÞò ενισχýεται. ¸να ενδιαφÝρον επιχεßρημα υπÝρ τηò ßδιαò Üποψηò προσθÝτει ο Βλαστüò. Στο πλαßσιο μßαò ανÜλυσηò τηò ιστοριχüτηταò τηò Απολογßαò που Ýγινε χλασιχÞ, υποστηρßζει üτι
8Ζ 

ΠιlΑΤΩΝΟΣ .4ΠοΛοΓΙΑ

üνομα του δασχÜλου του χαι να χατηγορÞσει τουζ διχαστÝò, θα Þταν τελεßωò ατυχÝò να βÜλει το ΣωχρÜτη να μιλÞσει με τρüπο που δον τον χαραχτÞριζεα'.

εχατοντÜδεò απü αυτοýò που ßσωò να διÜβαζαν το λüγο που αποδßδει στο ΣωχρÜτη εßχαν αχοýσει τον αυθεντιχü. Κι αφοý σχοπüò του Þταν να χαθαρßσει το

üταν ο ΠλÜτωναò Ýγραφε την Απολογßα Þξερε üτι

Το επιχεßρημα αυτü «οστüσο στηρßζεται στην αντßληφη üτι οι σýγχρονοι του ΠλÜτωνα αναγνþστεζ του περιμÝνουν απü αυτüν, τουλÜχιστον στην Απολογßα, ιστοριχÞ αχρßβεια χαι üχι, παραδεßγματοò χÜρη, λογοτεχνιχÞ αρτιüτητα ανεξÜρτητη απü τον ιστορßχü χαρακτÞρα του Ýργου. Τιò προσδοχßεò üμωò του πλατωνιχοý χοινοý
τηò εποχÞò δεν μποροýμε να ποýμε με ασφÜλεια τιò γνωρßξουμε. Το ισχυρüτερο ενδεχομÝνωò επιχεßρημα υπÝρ τηò ßστοριχüτητα ò τηò Απολογßα .< το προσφÝρει ο Allena". Στηριζüμενοζ στη ¾νωστÞ στενÞ σχÝση μεταξý τηò Απολογßα .< χαι τηò Αντδοσηò του ΙσοχρÜτη, ο Allen υ,rοστηρßζει üτι ο ΙσοχρÜτηò, που στην Αντßδοση ενδýεταL Ýνα σωχρατιχü μανδýα χαι υπερασπßζεται τη ζωÞ χαι το Ýργο του, χρησιμοποιεß ωò πρüτυπο την Απολογßα του ΙΙλÜτωνα. ΑλλÜ, üπω_< σημειþνει ο Allen, ο ΙσοχρÜτηò ß)ε 0α το Ýχανε αυτü, αν δε θεωροýσε την Απολογßα πιεχεßνη_< rºτι

,1

ι, Vlastos, 'Parado>C, σ.

3.

,1ι.

Allen, Moral Obligation,
83

σσ,

Β-36, 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

στÞ αναπαρÜσταση üσων εßπε ο ΣωχρÜτη,ò, πολý περισσüτερο απü τη στιγμÞ που η σχÝση του με τον ΠλÜτωνα υπÞρξε πÜντα ανταγωνιστιχÞ. ΣχολιÜζονταò το επιχεßρημ« αυτü οι Brickhouse χαι Smith παρατηροýν üτι η σχÝση μεταξý των δýο Ýργων δεν εßναι ανÜγχη να εßναι σχÝση πρüτυπου χαι αντßγραφουα3. Ο ΙσοχρÜτηò, που Þταν περßπου σαρÜντα χρονþν ºο 3gg π.Χ., εßναι πολý πιθανü να Þταν παρþν στη δßχη, αλλÜ χαι να εßχε αχοýσει Üλλουò να διηγοýνται τα üσα εßπε ο ΣωχρÜτηò. Η συμφωνßα λοιπüν με τον ΠλÜτωνα επιβεβαιþνει την χοινÞ πηγÞ των δýο Ýργων: την ßδια την Απολογßα του ΣωχρÜτη. Αυτü που εßναι σαφÝò εßναι üτι εßτε Ýχει δßχιο ο Allen,

εßτε οι Brickhouse χαι Smith, η σχÝση Απολογ|αò-

Αντßδοσηò ενισχýει την Üποφη του ιστοριχοý χαραχτÞρα τηò Απολογßαò χαι στιò δýο περιπτþσειò, ο αντßπαλοò του ΠλÜτωνα ΙσοχρÜτηò φαßνεται να επιβεβαιþνει, Ýμμεσα, το χαραχτÞρα αυτü: αν αντιγρÜφει τον ΠλÜτωνα, τον θεωρεß ιστοριχÜ αξιüπιστο, αν üχι, η γνþση του τηò απολογßαò επιβεβαιþνει την πλατωνιχÞ εχδοχÞη*. ΠρÝ43, Brickhouse χαι Smith, Socrates

οη Trial, σ,8.

44, ¸να ανÜλογο επιχεßρημα μπορεß να διατυπωθεß χαι ¾ια τη σχÝση τηò Απολογι'αò του ΠλÜτωνα με αυτÞν του Ξενοφþντα. Ο Hansen, 'The Trial of Sokrates-from the Athenian Ροßηt of Vieτv', σ. ι4ο, βρßσχει ιο χοινÜ σημεßα

μεταξý των δýο χαι υποστηρßζει üτι αυτÜ οφεßλονται στο üτι οι συγγραφεßò Ýχουν ωò χοινÞ αφετηρßα την ιστοριχÞ απολο-

8+ 

ΠΛΛΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΙ,ΙΑ

πει θπßσηò να προστεθεß üτι η αντßληφη τηò 'ιστοριχÞ,c' Απολογßαò εßναι ιδιαßτερα δημοφιλÞò μεταξý των σχολιαστþνα5.

Θα Þταν üμωò πιθανüτατα λÜθοò να θεωρÞσουμs την Απολογι'α μßα απλÞ χαταγραφÞ üσων εßπε ο ΣωχρÜτηò στο διχαστÞριο. ΠÝρα απü το γεγονüò üτι απü τα επιχειρÞματα υπÝρ αυτÞò τη_< θÝσηò μüνο αυτü του Allen εßναι

φþνταò αντιγρÜφει τον ΠλÜτωνα (δεò Slings, [Review of] I{ansen, 'The Trial of Sokrates', σσ. 5οι-5ο4). Το ζÞτημα εßναι απü τα δυσχολüτερα ¾ια τη λογοτεχνιχÞ χριτιχÞ τη< αρχαιüτηταò, αλλÜ üπωò χαι στην περßπτωση του ΙσοχρÜττ1 μπορεß χανε(,ò να πει χαι για τον Ξενοφþντα üτι αν αντιγρÜ-

γßα του ΣωχρÜτη. ¶λλοι σχολιαστÝò

πιστεýουν üτι ο Ξενο-

φει τον ΠλÜτωνα τον θοωρεß προφανþò ιστοριχÜ αξιüπιστο: ο

Burnet, Euthyphrq Ap"Iogy and aitq σ. 65, πιστεýει üτι ο Ξενοφþνταò Ýχει üντωò ανεξÜρτητη πηγÞ για την Απολογßα του ΣωχρÜτη, η οποßα επιβεβαιþνει τη ειχüνα που δßνει ο
ΙΙλÜτωναò. {§.

σχετιχÝò παραποψπÝò δεò Brickhouse χαι Smith, ,θocrates οη Trial, σ. 3, σημ. 9. º'ην ßδια θÝση παßρνουν χαι οι l]rickhouse χαι SmßtΙη οι οποßοι προσOÝτουν üτι η ειχüνα του ΣωχρÜτη τηò πλατωνιχÞ< Απολογι'αò ωò ενüò ατüμου που παραμÝνει απüλυτα πιστü στιò αρχÝò του επιβεβαιþνεται απü το σýνολο των πηγþν που Ýχουμο ¾ια το ΣωχρÜτη (Socrates ιη Triat σσ. 8-9 χαι σημ. Ζ4). Μßα τÝτοια θÝση, ωστüσο, απαιτεß περισσüτερη ανÜλυση των σχετιχþν χειμÝνων απü
αυτÞ που προσφÝρουν οι δýο συγγραφεßò.
85

Για 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

πρατματßχÜ ισχυρü, πρ€πεL να σημειωθεß üτι η ειχüνα του ΠλÜτωνα ωò ενüò πραχτιχογρÜφου ενüò Αθηναßχοý διχαστηρßου, οσοδÞποτε σημαντιχοý, δε συνÜδει οýτε με τη φιλοσοφιχÞ διÜνοια οýτε με το λογοτεχνιχü του ταλÝντο. Αχüμη πιο σημαντιχü üμωò εßναι το γεγονüò üτι ο ΠλÜτωναò, που ανα¾χαστιχÜ παρεμβÜλλεται ανÜμεσα σε μαò χαι το λüγο του δασχÜλου του, Ýχει μßα ξεχÜθαρη προσωπιχÞ επιδßωξη: θÝλει να αποδεßξει üχι μüνο την αθωüτητα του ΣωχρÜτη, αλλÜ χαι την ηθιχÞ του μθ¾αλοσýνη. ΑυτÞ η πρüθεση σαφþò υπερβαßνει την πιστÞ ιστοριχÞ αναταρÜσταση χαι διαφεýδει τη θÝση του Βλαστοý üτι η Απολογßα μπορεß να παραλληλιστεß με τιζ δημηγορßεò του Θουχυδßδηαü. Σε αντßθεση με το Θουχυδßδη, που δεν εμπλÝχεται συναισθηματιχÜ με τουò ομιλητÝò του, ο ΠλÜτωναò δεν Ýχει ωò πρþτο στüχο την ιστοριχÞ αχρßβεια, αλλÜ την εξασφÜλιση τηò αθþωσηò του δασχÜλου του απü το διχαστÞριο τηò ιστορßαò.
Συνοφßζονταò, χαι συνυπολογßζονταò üτι η Απολογfu Ýχει πολλÜ στοιχεßα χαι τη δομÞ διχανιχοý λüγου, μποροýμε να ποýμε με σχετιχÞ ασφÜλεια üτι δε βρßσχεται

ψαχριÜ απü üσα εßπε πραγματυÜ ο ΣωχρÜτηò ωò χατηγοροýμενοòα7, σε üσα μÜλιστα σημεßα συμπßπτει με

'Ο ΣωχρÜτηò σε αντßθεσÞ, σ.96, σημ. 15, 47. Ατü την Üλλη πλευρÜ, δε νομßζω üτι εßναι δυνατü να διαχωρισθοýν τα ιστοριχÜ στοιχεßα τηò Απολογ{αò απü τιò πλατωνιχÝò προσθÞχεò με τον τρüπο που το χ&νει ο Hack46. Βλαστüò,

f.orth, Composition,

σσ,

8ο-τ34.
86 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΛ

την εχδοχÞ του Ξενοφþντα, μποΡοýμε να θεωρÞσουμε αρχετ&, σοβαρÞ την πιθανüτητα να βρßσχεται πολý χοντÜ στην ιστοριχÞ αλÞθειααδ. ΚατÜ πüσο üμωò ισχýει αυτü για το σýνολο του πλατωνιχοý χειμÝνου εßναι αδýνατο
να ειπωθεß με βεβαιüτητα.

δεν αντλεß

48. Αυτü βÝβαια υπü την προδπüθεση üτι ο Ξενοφþνταò

τα στοιχεßα τηò διχÞò του Απολογßαò απü

τον

ΠλÜτωνα. 

ΘΡΗΣΚΕΤΤΙΚΕΣ ¹ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ;
θεß βÝβαιοò. ΠÝρα απü τα πολλÜ στοιχεßα που στηρßζουν την υπüθεση αυτÞ χαι ο ßδιοò ο ΣωχρÜτηò στην πλατωνιχÞ του Απολογßα αντιδρÜ στιò Ýμμεσεò πολιτιχÝ_< χατηγορßεò με τρüπο που δεßχνει üτι τιò αντιλαμβÜνεται πολý χαλÜ χαι üτι πιστεýει üτι πρÝπει να τιò αναιρÝσει. Αν δεχθοýμε üτι η Απολογι'α του ΠλÜτωνα Ýχει ιστοριχü χαραχτÞρα, βασßζεται δηλαδÞ σε üσα εßπε ο ΣωχρÜτηò στην πραγματιχÞ απολογßα του, τüτε πρÝπει να θεωρÞσουμε απüλυτα βÝβαιο τον πολιτιχü χαραχτÞρα τηò

Ο πολιτιχüò χαραχτÞραò τηò δßχηò μπορεß να

θεωρη-

δßχηò. Αχüμη üμωò χαι αν η πλατωνιχÞ εχδοχÞ τηò Απολογßαò αποτελεß δημιοýργημα του ΠλÜτωνα, üχι χατ' ανÜ.γχη βασισμÝνο με αχρßβεια στην πραγματιχÞ απολογßα του ΣιυχρÜτη, εßναι σαφÝò üτι ο ΠλÜτωναò θεωρεß τη δßχη, σε τελιχÞ ανÜλυση, πολιτιχÞ. Για να ανα¾νωριστεß πλÞρωò ο χαραχτÞραò αυτüò, πρÝπει να εξεταστεß το ιστοριχü πλαßσιο τηò δßχηò. Απü το 43Ι μÝχρι το 4ο4 π.Χ. η ΑθÞνα πολεμοýσε με τη ΣπÜρτη σε Ýναν αγþνα μÝχρι τελιχÞò πτþσηò που ενÝπλεξε ολüχληρο τον τüτε ελληνιχü χüσψο χαι Ýληξε με τη συντρßπτòχÞ Þττα των Αθηναßων. Με το τÝλοò του Πελοποννησιαχοý ΠολÝμου η ΣπÜρτη επÝβαλε στην Α89 

ΜΙ]ΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

θÞνα Ýνα σχληροπυρηνιχü ολιγαρχιχü χαθεστþò, επιχεΟ Κριτßαò εξüντωσε φÜλÞò του οποßου Þταν ο Κριτßαò. üρ,ομÝυο»ò απü τουò πολιτιχοýò του συμμÜχουò (üπωò ολιγαρχιχü ΘηραμÝνη, με τον οποßο συν"ο μ."ριοrr«θÞ ο ¶νυτοò) χαι Ýνα μεγÜλο αριθμü δηδεüταγ πολιτιχÜ

οι ΤριÜχοντα μοχρατιχþν. Απü Ýνα σημεßο χαι μετÜ, býρ«υυο,, üπωò Ýμεινθ στην ιστορßα το χαθεστþò του Κρßτßα, Üρχισαν να δολοφονοýν πολßτεò χαι μÝτοιχουò την περιουσßα τουò, Το σε μÝ μοναδιχü σχοπü να πÜρουν λοι'ο ρ"Ομα το χαθεστþò τουζ Ýχασε xaθe ιδεολογιχü ,r.ρι.χüμÝυο χαι μετατρÜπηχε σε μßα εγχληματιχÞ συυομrüß« προχýπτει απü το γεγονüò üτι χανÝναò απü «υ",δημοχρατιχοýò συγγραφεßò του τÝταρτου αιþνα "ο»ò δεν Ýχει Ýνα χαλü λüγο να πει για αυτοýò χαι ο π.Χ. ουγγρ«φÝ*ß τηò'Εβδομηò ΕπιστολÞò (ο ßδιοò ο ΠλÜτωυ«ß Þ χÜποιο μÝλοò τηò Αχαδημßαò που üμωò πιθανüτατα'απηχθß τιò απüφειò του δασχÜλου του) λÝει χαρα,"ηριο"ι,rß'üτι 'μÝσα σε λßγο χρüνο Ýχαναν το προηγοýμενο πολß"ευμα να φαßνεται χρυσü' Qr+d)',
r. ¼πωò παρατηρεß ο Ober, Mass and Elite, σ, 28ι, οι συγγραφεßò αυτοß μπορεß να Ýχουν χαι Ýνα πιο ωφελιμιστιχü

,ßη"ρο. Καταχρßνονταò

σχληρÞ χριτιχÞ στη δημοχρατßα χωρßò να εμφανßζονται ωò

τουò ΤριÜχοντα μποροýν να ασχοýν

ολ,γ«ρχιχοß. Ο ΙσοχρÜτηò εßναι ιδιαßτερα τΡοσεχ,òLχüò απü αυτÞ την πλευρÜ χαι φροντßζει να τονßζει την προσÞλωσÞ του στη δημοχρατßα αχüμη χαι üταν προωθεß ιδÝεò (üπωò ο πεπου εßναι εξ ορισμοý αριορισμüò τηò ιδιüτηταò του πολßτη)

9ο 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΙ-ΙΑ

ολιγαρχßα των ΤριÜχοντα, η δημοχρατßÜ γι,υü"ου, γι,« τη _συντριπτιχÞ πλειοψηφßα των Αθηναßων, αυτονüτητη επιλογÞ'. ΠραγματιχÜ, τον τÝταρτü αιþνα ,«ι' μÝχρ, την ουσιαστιχÞ χατÜλυσÞ απü τουò Μαχεδüνεò, η "ηò ΑθηναßχÞ δημοχρατßα ουδÝποτε απειλÞθηχε στην πρÜξη, ταρÜ συνεχÞ κριτιχÞ μßαò μερßδαò συγγραφÝrυ ,rοß γτι απευθüνονταν χυρßωò στην ΑθηναιχÞ ελßτ χαι που περιελÜμβανε, μεταξý Üλλων, τον ΠλÜτωνα, τον Ξενοφþντα xaL τον ΙσοχρÜτη.
συμφωνÞθηχε να δοθεß Αμνηστßα σε üσουò εμπλÝχονταν ο",ò δραστηριüτητÝò τουò. Το σýνολο των αρχαßωυ lrηγþý, ,οι,

ΚατÜ παρÜδοξο τρüπο, η ολιγαρχιχÞ εχτροπÞ του ζοζ π.Χ' που χρÜτησε τελιχÜ μüνο λßγουò μÞνεò, ενßσχυσε τη δημοχρατßα: αν η εναλλαχτιχÞ λýση Þταν η

_ ΑμÝσωò μετÜ την πτþση των ΤριÜχοντα,

διαßτερα η Αθηναßων Πολιτεßα (4ο,Ζ-4), επαιýοýν τουò δημοχρατιχοýò για τη συμφωνßα αυτÞ χαι τια τη μετριοπÜθεια που επÝδειξαν], Η Αμνηστßα εrrÝτρÝψε στουò Αθηναßουò που εßχαν υποστηρßξει τουò ΤριÜχοντα στην αρχτχÞ φÜση τηò διαχυβÝρνησÞò τουò (πριν αυτÞ εξελßχθεß σε Ýνα üργιο δολοφονιþν) να μεßνουν ο"ηυ ,rüßη. Μ, σημερινοýò üρουò θα μποροýσαμε να τη χαραχτηρßσουμε μßα μορφÞ'εθνιχÞò συμφιλßωσηò', η οποßα üμrò"εrrι"*ντιδημοχρατι χÝò (Αρεοπα γι τιχüò 57 -.6ο), 2. Δε< χαι Ober,'Conditions', σ. ι2,

3,

σημ.3.

Για τιò ταραποψτÝò δεò Wolpert, .Lysias ι8',
9Ι

σ.

ιιο, 

ΛΙΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

γθηχε με πολý νωπÝζ τιò μνÞμεò τηò τυραννßαò χαß ¾ια «"«Ι Ο« πρÝπει να θεωρηθεß σημαντιχü επßτευγμα των δημοχρατιΧþνα. Η αρχιχÞ συμφωνßα προÝβλεπε üτι ορισυÝγοι oinj τουò ολιγαρχιχοýò θα αποχωροýσαν απü την ,.7λη ,οι' θα πÞγαιναν στην Ελευσßνα. Η παρουσßα τουò

ßοτΙο π.Χ.οι ολιγαρχιχοß τηò Ελευσßναò παραδüθηχαν, αφοý πρþτα οι στρατη¾οß τουò σχοτþθηχαν στη μÜχη. Μ."Ü γεγονüτα αυτÜ, επαχολοýθησαν νÝοι üρχοι

üg.ωò εχòß προχαλοýσε ανησυχßα

στο ¶στυ χαι τε),,ιχÜ το

"«

4. Για ποιο λüγο οι δημοχρατιχοß, που εtχαν τη δυνατüτητα να τιμωρÞσουν üσουò αχολοýθησαν τουò ΤριÜχοντα, αποδÝχθηχαν την Αμνηστßα Ýχει προχαλÝσει μεγÜλη συζÞτηση σýτχρονων ιστοριχþν. Η πιOανüτητα παρÝμβασηò μeταξü των

τηò ΣπÜρτηò, αν οι πολιτιχοß τηò φßλοι αντιμετþπιζαν Ýνα πιθανü πογχρüμ, εßναι μßα ατÜντηση που Ýχει προταθεß. Σß-

απüφαση Ýπαιξε ρüλο το γεγονüò üτι οι δημοχραγουρα στην τιχοß δòγ αισθÜνονταν το πολßτευμÜ τουò στερεωμÝνο χαι δεν y9g προχαλÝσουν νÝα αναταραχÞ. Επßσηò, üπωò πολý Þθeλαν σωστÜ επισÞβαßνει ο Strauss, Athens, σσ, 8o-8r χαι ιι4, οι

τα Üπορα στρþματα μεταξý των Αθηναßων πολιτþν που ενδεχομÝνωò θα επιθυμοýσαν μßα ριζοσπαστιχοποßηση
θÞτε_<,

τηò δημοχρατßαò, εßχαν μειωθοß πολý αριθμητιχÜ με τον πüΗγομιχü συμφΙρον απü την επανασýσταση τηò ΑθηναΤχÞò Athens, σσ. 5-6 xaL 42- χ.ε.) χαι αυτü λειμονßαò (Strauss, τουργοýσε ωò επιχεßρημα υπÝρ τηò 'ομüνοιαò' των δýο πλευρþν.
92

λεμο.

Αχüμη üλα τα χοινωνιχÜ στρþματα θα εßχαν

οιχονο- 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

συμφßλßωσηò.

τεò χατÜ την περßοδο των ΤριÜχοντα χαι νωρßτερα υπÜρχουν σε λüγουò τηò περιüδου. Παρüλο που ο Quillin Ýχει χατÜ. βÜση δßχιο üταν υποστηρßζει üτι οι ολιγαρχιχοß επανεντÜχθηχαν στη δημüσια ζωÞ5, αυτü δε σημαßνει üτι η περßοδοò των ΤριÜχοντα διαγρÜφηχε αυτüματα απü τη συλλογιχÞ μνÞμη. ΤπÞρξαν περιπτþσειò που Αθηναßοι Ýχασαν χÜποιο αξßωμα χατÜ τη δημüσια δοχιμασßα που προη¾οýνταν τηò ανÜληιΙÞò του Þ που χαταδιχÜστηχαν εξαιτßαò τηò πραγματιχÞò Þ υποθετιχÞò σχÝσηò τουζ με την τυραννßαυ. Σ"ου_ζ τελευταßουò θα πρÝπει να συ¾χαταλεχθεß χαι ο ΣωχρÜτηò.¸ναò απü τουò λüγουò που πλÞρωσε το χλßμα τηò συγχαλυμÝνηò εχθρüτηταò προò τουò ολιγαρχιχοýò εßναι üτι δεν Þταν πολιτιχüò Þ πλοýσιοò με επιρροÞ.'Ηταν, üπωò πολý σωστÜ τον χαραχτηρßξει ο Wolpert, Ýναò 'εýχολοò στüχοò'7.

Οι αρχαßεò πη¾Ýζ συμφωνοýν üτι η Αμνηστßα τηρÞθηχε σε μεγÜλο βαθμü. Αυτü üμωò δε σημαßνει üτι τηρÞθηχε απαρÝγχλιτα. ΑναφορÝò σε πολιτιχÝò δραστηριüτη-

Quillin, ¶chieving Amnesty', σσ.72-73, 6. Ο Todd, Shapò σσ.9ι χαι rB9, ορθÜ υποδειχνýει üτι την
5.

7. Wolpert, 'Lysias ι8', σ. ιι2, σημ. 6. Σýμφωνα μο το Ga,rlalrd, Introducing -Λy'elyGods, σ. 136, ο ΣωχρÜτηò Þταν τελιχÜ'Ýνα βολιχü εξιλαστÞριο θýμα, στο οποßο [μποροýσανΙ να ατοδþσουν Ýνα μεγÜλο μÝροò τηò ευθýνηò για την πρü-

περßοδο αυτÞ οι ολιγαρχιχοß Þταν εξαιρετιχÜ sυÜλωτοι.

91 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Η Αμνηστßα παßζει σημαντιχü ρüλο στη δßχη του ΣωχρÜτη. Διαμορφþνει την πολιτιχÞ ατμüσφαιρα μÝσα στην οποßα γßνεται η δßχη χαι εξηγεß τüσο τη μορφÞ που πÞραν οι χατηγορßεò εναντßον του, üσο χαι την απÜντησÞ του σε αυτÝò. Το γενιχüτερο πολιτιχü χλßμα τηò πθριüδου εξηγεt, σε πολý μεγÜλο βαθμü, την χαταδßχη του. Αν το 4Ζ3 π,Χ., με την ΑθÞνα εμπüλεμη αλλÜ üχι στο χεßλοò του λιμοý, οι Αθηναßοι μποροýν να γελÜσουν με την αρßστοφαντχÞ χαριχατοýρα του ΣωχρÜτη, το 3g9 π.Χ. Ýναò σημαντιχüò αριθμüò τουò εßναι διατεθειμÝνοò να πÜρει σοβαρÜ την ειχüνα ενüò ΣωχρÜτη φιλιχοý προò τον Κριτßα που απειλεß την ΑθηναΤχÞ δημοχρατßα, τιò χοινωνιχÝò τηò αξßεò χαι τη θρησχευτιχÞ τηò ορθοδοξßα. Αχüμη χαι αν υποθÝσουμε üτι ο ΣωχρÜτηò θα μποροýσε να εßχε προσαχθεß σε δßχη απü χÜτοη θρησχüληπτο χαι πριν απü το 3g9 π.Χ., η χαταδßχη του θα Þταν αδιανüητη χωρßò το φüβο τια το μÝλλον xaL τLò σοβαρÝò στερÞσθιζ που επÝφεραν το τελιχü στÜδιο του πολÝμου χαι η
Þττα'.
σφατη εσωτεριχÞ αναταραχÞ τηò ΑθÞναò'.
8,

Ο Wolpert, Remembering Defeaξ

σ. 65, σημειþνει:

[π]ολλοß ρωτÜνε γιατß ο ΣωχρÜτηò εχτε\Ýστηχε το JQ9 χαι üχι το +ο3, μετÜ την αποχατÜσταση τηò δημοχρατßαò, Þ το {οη μετÜ την χατÜληφη του ολιγαρχιχοü οχυροü τηò Ελευσßναò, χαι γιατß οι Αθηναßοι διÜλεξαν το ΣωχρÜτη χαι üχι χÜποιον Üλλο. ΑυτÝò εßναι οι λÜθοò ερωτÞσειò, Η συμφιλßωση βρισχüταν υπü συνεχÞ διαπραγμÜτευση χα. επανα-

94 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΙºΑ

ΜÝσα στην περιρÝουσα ατμüσφαιρα του 3g9 π.Χ., θρησχευτιχÜ χαι πολιτιχÜ αδιχÞματα θα Þταν δýσχολο να διαχωρισθοýν στο μυαλü του μÝσου Αθηναßου πολßτη. Σýμφωνα με τον Allen, ¹ταν μßα περßοδοò χατÜ την οποßα ο συνεχτιχüò ιστüò των χοινþν πεποιθÞσεων που χρησιμεýουν ¾ια να χρατοýν Ýνα λαü ενωμÝνο εßχε διαρραγεß. χαι αν τια σχεδüν τÝντε χρüνια ο ιστüò αυτüò Ýμενε στη θÝση του με μπαλþματα, αυτü δε σημαßνει üτι εßχε απσ,ιατασταθεß. ¸ναò ειρηνιχüò, ενωμÝνοò λαüò μπορεß να δεχθεß την χριτιχÞ στιò συνÞθειÝò του μ9 ανεχτιχüτητα,

αχüμη χαι με χαμüγελο. ΑλλÜ Ýναò λαüò που χωρßστηχε ατü φοβερÜ γεγονüτα χαι ψετÜ, ξαναενþθηχε Ýχει γνωρßσει το φüβο, χαι η χριτιχÞ του ΣωχρÜτη ξυπνοýσε αναμνÞσειò χινδýνων του παρελθüντοò:

διÜλεγε με χλÞρο τον χαπετÜνιο ενüò πλοßου Þ Ýναν

το Δßα, εßπε ο χατÞγοροò, Ýχανθ üσουò τον συναναστρÝφονταν να π9ριφρονοýν τουò υπÜρχοντεò νüμουò, λÝγονταò üτι εßναι ανüητο οι Üρχοντεò τηò πüληò να επιλÝγονται με χλÞρο, ενþ χανεßò δε θα

rμλλÜ, μα

οιχοδüμο Þ Ýναν αυλητÞ, Þ οποιονδÞποτε Üλλο που τα λÜθη στη δουλειÜ του θα προχαλοýσαν πολý μιχρüτερη
διαπραγμÜτευση. Καθþò οι Αθηναßοι αθþωναν χαι χαταδßχαζαν πολßτεò για εγχλÞματα που θεωροýσαν επιχßνδυνα ¾ια την χοινüτητα" χατÜφεραν με χÜποιο τρüπο να διατηρÞσουν τη συμφιλßωση, Η θανÜτωση του ΣωχρÜτη χρησιμεýει
να μαò υπενOυμßζει πüσο εýθραυστη Þταν η ειρÞνη.
95 

ΜtΡοΣ

ΠΡΩΤ()

ζημßα απü τα λÜθη αυτþν που διοιχοýν την πüλη. ΤÝτοια λüγια, eiπe ο χατÞ"γοροò, Ýχαναν τουò νÝουò να περιφρονοýν το υπÜρχον τολßτευμα χαι να γßνονται
βßαιοι[']9.

χρÜτηò ενδιαφερüταν λιγüτερο για το στοιχεßο τηò τýχηò στην χλÞρωση χαι περισσüτερο τια την ανοησßα χαι την Üγνοια των λαtχþν συνελεýσεων χαι την απα-

επιλογÞ των αρχüντων με χλÞρο Þταν τυπιχÞ μÝθοδοò τηò ΑθηναßχÞò δημοχρατßαò, χαι αν ο Σω-

Η

ξαιτßαò ενüò συλλογισμοü που δεν Þταν Ýγχυροò-Þ, αν θÝλετε, ενüò συλλογισμοý που στηριζüταν μüνο στο θυμü χαι το φüβο. Η αλογüμυγα συνθλßφτηχε με Ýνα
χτýπημα'Ο.

συμπυχνωθοýν σε Ýνα εßδοò συλλογισμοü. Η ασÝβεια απειλεß την ασφÜλεια τηò πüλη_ò. ο ΣωχρÜτηò απειλεß την ασφÜλεια τηò πüληò.συνεπþò, ο ΣωχρÜτηò εßναι ασεβÞò. Το δημüσιο αßσθημα, η χαχüβουλη χατασυχοφÜντηση των πολλþν, που εχφραζüταν σε üλη την παρÜλογη ÝντασÞ τη_< απü τον ¶νυτο, δε συντηροýνταν με τη }.ογιχÞ, Ο ΣωχρÜτηò οδηγÞθηχε στο θÜνατο ε-

τηλÞ, χολαχευτιχÞ ρητορε,ßα των ηγετþν τουò, η χατηγορßα εßναι βÜσιμη. Ο ΣωχρÜτηò Üγγιξε, αχüψηχαι στην ßδια την Απολογßα του, το πιο ισχυρü χαι το πιο φοβερü απü üλα τα πολιτιχÜ χßνητρα: το φüβο, που η αντιστραμÝνη θιχüνα του εßναι ο θυμüò. Δε βγÞχε ζωντανüò, Οι λüγοι που τον Ýχριναν Ýνοχο μποροýν να

9. Ξενοφþντα

ò, Απομνημονεýματα, Ι,9-,).

ro. Allen, Legal ObLigation, σσ.2ο-2ι.
96 

tΙΛΑº¿ΝοΣ ΑtΙοΛοΙ-ΙΑ

Μßα ανÜλογη

θÝση παßρνει χαι ο rττητßη:

Στο τÝλοò του Πελοποννησιαχοý ΠολÝμου οι Αθηναßοι θα μποροýσαν sýχολα να υποθÝσουν üτι θα πρÝπει να εßχαν προσβÜλει τουò θεοýò. Στην αρχιχÞ φÜση του ΠολÝμου εßχαν χτυπηθεß απü λοιμü (Ýνα αναγνωρßσιμο σημÜδι δυσαρÝσχειαò των θεþν). Αργüτερα εßχαν ηττηθεß στην 9χστρατεßα τουò στη Σιχελßα. εßχαν χÜ.σει τον πüλεμο. χαι δýο φορÝò εßχαν χÜ.σει χαι τη δημοχρατßα. Πολλοß Αθηναßοι θα μποροýσαν εýχολα να οδηγηθοýν στην πεποßθηση üτι δε 0α Ýπρεπε να ανÝχονται ανθρþτουò που αρνοýνται üτι οι θεοß Ýχουν τη δýναμη να παρεμβαßνουν στιζ ανθρþτινεò υποθÝσειò, γιατß αυτÞ η Üρνηση 0α μποροýσε να μοιÜζει με πρüχληση στουò 0εοýò να δεßξουν την χαταστροφιχÞ δýναμÞ τουò. ΜÝσα σε αυτÝò τιò συνθÞχεò, εßναι εýχολο να δοýμε γιατß οι Αθηναßοι θα μποροýσαν να στραφοýν στο ΣωχρÜτη".

Αχüμη, στο βαθμü που ο Üθεοò απορρßπτοι τη

θρη-

σχευτιχÞ στÞριξη των ηθιχþν αρχþν, θα μποροýσε να θεωρηθεß Ýνα πρüσωπο που υποσχ&πτει αυτÝò τιò αρ-

πÜ.ρχει χανÝναò λüγο_< να απÝχει χανεßò απü τη μυστιχÞ αδιχßα που τον ωφελεß. Στο τÝλοò του Πελοποννη-

χÝò. ΟρισμÝνοι χαραχτÞρεζ σ"òLò Νεφ;λε< υποστηρßζουν üτι μüλιò ο φüβοò τηò θεßχÞò τιμωρßαò εχλεßφει, δεν υ-

lr. Μßα ανÜλογη
Religion, σ.2οο.

θÝση παßρνει

χαι ο Parker, Athenian

97 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

σιαχοü ΠολÝμου η

μωσßεò χαι ψετÜ. ση-Þταν μßα αγαπημÝνη ενασχüληση ¾ια ορισμÝνα μÝλη των ανþτερων τÜξεων τηò ΑθÞνα,<. Οι Üθεοι που
παραδοσιαχÝò αντιστÜσειò απÝναντι στην αδιχßα θα μποροýσαν πολý λογιχÜ να θεωρηθοýν υπÝσχατταν

αδιχßα-τρþτα με μυστιχÝò συνομε ανοιχτÞ ολιγαρχιχÞ επανÜ.στα-

τιò

υπεýθυνοι για τÝτοιεò φανερÝò απüπειρεò να μεταφερθεß η διδασχαλßα τουò στην πρÜξη".

ΚατÜ πüσο üμιοò η σωχρατιχÞ χαταδßχη αποτθλεß Ýνα μεμονωμÝνο φαινüμενο στην ΑθηναßχÞ ιστορßα; 'Γο ερþτημα εßναι σημαντιχü, επειδÞ τια χαμßα Üλλη πρÜξη τηò η ΑθηναΤχÞ δημοχρατßα δεν Ýχει χατηγορηθεß τüσο üσο για την χαταδßχη του ΣωχρÜτη. Αχüμη χαι ο εξανδραποδισμüò ολüχληρων πüλεων, üπωò τηò ΜÞλου, πÝρασε πολý συχνÜ σε δεýτερη μοßρα σε σχÝση με μßα διχαστιχÞ απüφαση, προφανþò εσφαλμÝνη ωζ προζ την
ουσßα τηò, αλλÜ απüλυτα νüμιμα ειλημÝνη.
στεýει üτι ο Σωχρ Üτηò αποτελεß τον μüνο Αθηναßο που χαταδιχÜστηχε εξαιτßαò üσων Ýλεγε Þ σχεφτüταν'3, ενþ ο

'Ηταν ο ΣωχρÜτηò ειδιχÞ περßπτωση; Ο Hansen πι-

Dover πιστεýει üτι η δßχη του εßναι'το τελευταßο επειτ2. Ιrrvin,'Socrates and 9ο.
13.

Athenian Democracy', σσ. l89-

I{ansen, 'The Trial of Sokrates-from the Athenian
σσ. ι54-55. 98

Point of Viery', 

ΠΛΑΤΩΝΟΣΑΠΟΛΟΓ¶

σüδιο σε Ýνα χεφÜλαιο διþξεων"α.

Απü τα μÝσα του 5Ου αι. π.Χ. μÝχρι την προσαγιογÞ σε δßχη του ΣωχρÜτη αναφÝρονται μßα σειρÜ απü διþξειò εναντßον πνευματιχþν ανθρþπων με την χατηγορßα τη{ ασÝβειαò'5. Ο ΑναξαγüΡαζ, ο Διαγüραò ο ΜÞλιοò, ο Πρωταγüραò, ο Ευριπßδηò χαι ο Πρüδιχοò αποτελοýν τÝτοιεò περιπτþσειò. Το πρüβλημα εßναι üτι για χανÝναν απü αυτοýò δεν μποροýμε να ποýμε με βεβαιüτητα üττ
ι4. Dover, 'The Freedom of the Intellectual',
σ. 47.

δε,ν πιστgýουν (νομßζονταò)

15. Σýμφωνα με τον Πλοýταρχο, Β{οι ΠαρÜλληλοι, ΠεριχλÞò, 3ι_,ι, το 432 π.Χ. ο Αθηναßχüò δÞμοò αποδÝχθηχε την πρüταση του Διοπεßθη χαι τÝρασε Ýνα ψÞφισμα βÜσει του οποßου θα μποροýσαν να διωχθοýν üσοι δεν αναγνωρßζουν Þ

Garland, Introducing New Gods, σ. ι3g xaL Parker, Atheηßαη Religion, σ. 2οΒ. Σε οποιαδÞποτε περßπτωση, ο ΣωχρÜτηò δε διþχθηχε με βÜση το φÞφισμα του Διοπεßθη, γιατß το ψÞφισμα αυτü προÝβλεπε δßωξη με τη διαδιχασßα τηò εισαγγελßαò, ενþ ο ΣωχρÜτηò διþχθηχ9 με τη διαδιχασßα τηò
γραφÞò.
99

ýπαρξη του φηφßσματοò αποδÝχονται, μ9 μιχρÞ επιφýλαξη, οι

σχετιχÜ με τα ουρÜνια πρÜγματα (περß τþν μεταρσßων). Το γεγονüò üτι ο Πλοýταρχοò εßναι ο μüνοò συγγραφÝαò που αναφÝρει το φÞφισμα, χαι μÜλιστα χωρßò αναφο ρÜ, σε χÜ,ποια παλαιüτερη πη.γÞ, Ýχει οδηγÞσει πολλοýò ιστοριχοýò να αρνηθοýν την ýπαρξÞ του. Ο Dover, 'The Freedom of the Intellectual', σσ, 39-4ο, τεßνει προò αυτÞν την Ürrοφη, ενþ την

στα θεßα Þ διδÜσχουν θεωρßεò 

ΜΕΡοΣ ΠΡΩº,ο

Για τον Πρüδιχο (χυρßωò), αλλÜ χαι ¾ια τον Ευριπßδη τα στοιχεßα εßναι ελλιπÝστατα. Για τον ΓΙρωταγüρα ο ΠλÜτωναò (που Þταν σε θÝση να γνωρßζει περισσüτερα) γρÜφει üτι 'πÝθανε χοντÜ, στα εβδομÞντα του χαι ßχονταò εξασχÞσει την τÝχνη του για σαρÜντα χρüνια-χαι σε üλο αυτü το χρüνο μÝχρι σÞμερα δεν Ýπαψε ποτÝ να Ýχει χαλÞ φÞμη"Ο, χÜτι που προφανþò δε συμβιβÜζεται με την υπüθεση ενüò διωχθÝντοò Πρωταγüρα. Ο Dover θεωρεß επßσηò üτι δεν μποροýμε να ξÝρουμε τι Ýγινε με τον Αναξαγüρα'Ζ. ΠαρÜ την ασÜφεια των πηγþν, ωστüσο, περιπτþσειò δßωξηò για ασÝβεια πρÝπει να υπÞρξαν χαι πριν απü αυτÞν του ΣωχρÜτη. Για μßα μποροýμε να εßμαστε σßγουαπü ροι: εßναι αυτÞ του Ανδοχßδη που προσÞχθη σε δßχη χÜποια ΜÝλητο χαι υποστηρßχθηχε απü τον ¶νυτο. Ο Ανδοχßδηò αθωþθηχε" Λßγο μετÜ το ΣωχρÜτη χατη¾ουπεýρÞθηχε για ασÝβεια ο Νιχüμαχο ò, Ýναò απü τουò θυνουò ¾ια την χαταγραφÞ των νüμων τηò ΑθÞναò που εßχε ξεχινÞσει την τελευταßα δεχαετßα του 5Ου αι. π.Χ. Ο Νιχüμαχοò, που Þταν διÜσημο πολιτιχü πρüσωπο την εποχÞεχεßνη, δεν χατηγορÞθηχε για ασÝβεια, αλλÜ γιατß νομιμοποßησε επßσημα νεωτεριστιχÝ_ò λατρεßεò. Αν χαι
διþχθηχε.

Μßνωναò 9le. ι/. Dover, 'The Freedom of the Intellectual', σσ,34-37, Ο Garland, Intruducing New Gods, σσ. ι4ο xaL ι4ι, σημ. 3, θεωρεß πολý πιθανÞ τη δßωξη του Αναξαγüρα, αλλÜ μη sπαι6.

ληθεýσιμεò

τι_ζ

υπüλοιπεò περιπτþσειò. 

ΙΙΛΛº¿ΝOΣ ιΙΙΙοΛOΓΙι1

χτηριστιχÝò του χλßματοò τηò εποχÞò.

δε σχετßζονται Üμεσα με τη δßχη του ΣωχρÜτη, οι διþξειò χατÜ του Ανδοχßδη χαι του Νιχüμαχου εßναι χαρα-

lrwin, για παρÜδειγμα, θεωρεß üτι οι θρησχευτιχÝò χατηγορßεò αρχοýν ¾ια να εξηγÞσουν τη δßχη χαι την χαταδßχη του ΣωχρÜτη χαι Üρα εßναι περιττü να επεχτεßνεται χανεßò στη σχÝση του με τουò προαναφsρθÝντεò. ΑνÜλογη θÝση παßρνουν ο Finley'8 χαι οι Bricklrouse χαι Smith'9.
νüητη. Ο

χαθοριστιχü ρüλο στην χαταδßχη του ΣωχρÜτη. Ενþ üμω_ζ ωò προò αυτü το σημεßο υπÜρχει ουσιαστιχÞ ομοφωνßα μεταξý των σχολιαστþν τηò Απολογßα<, η σημασßα τηò σχÝσηò του με τον ΑλχιβιÜδη χαι τον Κριτßα, αλλÜ χαι το Χαρμßδη χαι τουò Üλλουò ιερüσυλου_< τηò χοπÞò των Ερμþν Κεφαλþν, δε θεωρεßται πÜντα αυτο-

Το χλßμα αυτü, üπωò Þδη Ýχει γßνει σαφÝò,

Ýπατξε

Σýμφωνα με τον lrrvin,
δεν υπÜρχουν αξιüλογα στοιχεßα... που να δεßχνουν üτι οποιοσδÞποτε απü του_< χατÞγορου_< πßστευε üτι ο ΣωχρÜτηò δßδασχε μßα αντιδημοχρατιχÞ πολιτιχÞ θε-

τΒ.

Finley, 'Socrates and Athens',

σσ.

62--7l.
.<

19. ΙΙροτεραιüτητα στιò θρησχευτιχÝò χατηγορ(.ε

δßνουν ε-

εξαßρεση το 33α.

πßσηò οι McPherran, ºhε lleLigion of Socrates, σ. 84, χαι l)arker, Athenian Religion, σ. Lo7 χαι σημ. 34. Ο Parker αρνεßται οποιαδÞποτε πολιτιχÞ διÜσταση τηò Απολογßαò ψε
ΙοΙ 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ωρßα. Το Üμεσο Þ Ýμμεσο πολιτιχü περιεχüμενο τηò διδασχαλßαò του ΣωχρÜτη δεν Ýπαιξε χανÝνα ρüλ,τ στιò εναντßον του χατη¾ορßεò. [ΑυτÞ] η υπüθεση δεν μπορεß να αποχλειστεß, αλλÜ εßναι περιττÞ, επειδÞ οι επßσημεò

χατηγορßεò, αν χατανοηθοýν πλÞρωò, εξηγοýν ιχανοποιητιχÜ γιατß ο ΣωχρÜτηò διþχθηχε χαι χαταδιχÜστηχe
αο

Οι Brickhouse χαι Smith γρÜφουν üτι
[δ]εν υπÜρχουν πειστιχÝò αποδεßξειò, παρÜ τιò μεταγενÝστερεò μαρτυρßεò, που να μαò χÜνουν να πιστÝψουμε üτι η σχÝση του ΣωχρÜτη με τον Κριτßα χαι/Þ τον ΑλχιβιÜδη αποτελοýσε ζÞτημα με ιδιαßτερη σημα-

σßα για τουò διχαστÝò, πÝρα απü τιò 'πρþτεò' χατηγο-

ρßεò που αναγνωρßζει ο ΣωχρÜτηò-χαι üτωò εßδαμε, υπÜρχουν τουλÜχιστον χÜποιοι λüγοι για να αρνηθοýμε χÜτι τÝτοιο".

Τα επιχειρÞματα που παρατßθενται ¾ια να στηρßξουν αυτÞ την Üποφη, ωστüσο, εßναι ανεπαρχÞ. Ο lrrvin, για παρÜδειγμα, προσπαθεß να μειþσει τη σημασßα αυτοý που λÝει ο Αισχßνηò στο ΚαττΙ Τιμιßρχου Ι/3, üτι δηλαζτο σοφιστÞ' επειδÞ οι Αθηναßοι εχτÝλεσαν το ΣωχρÜτη
2ο. Irwin, 'Socrates and Athenian Democracy', σ. Ι94.

zr. Brickhouse χαι

Smit\

Socrates οη Triat σ.87, Ιο2 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΔΟΓΙΑ

δÞ τον θεþρησαν δÜσχαλο του Κριτßα'". Παρüλο που παραδÝχεται üτι ο Αισχßνηò εχφρÜξει την χοινÜ αποδεχτÞ πεποßθηση του 345 π.Χ, του χρüνου που εχφωνεßται ο συγχθχριμÝνοò λüγοò, ο lrwin 0εωρεß üτι αυτü δε μαò λÝει τßποτε για τα πραγματιχÜ χßνητρα του 3g9 π.Χ. Η θÝση αυτÞ προýποθÝτει üμωò üτι εμεßò ξÝρουμε περισσüτερα απü τουò Αθηναßουò που Ýξησαν μßα Þ δýο γενιÝò μετÜ τη δßχη χαι που εßχαν πρüσβαση σε μßα προφοριχÞ παρÜδοση ουσιαστιχÜ χαμÝνη για μαò. Ο lrwin γρÜφει επßση_< üτι'οι Αθηναßοι θα μποροýσαν χÜλλιστα να πιστεýουν üτι [ο ΣωχρÜτη<] ασχοýσε μßα χαχÞ επßδραση [στου_< νÝουò], χωρßò να πιστεýουν üτι Þταν Ýναò υπερασπιστÞò τηò ολιγαρχtαò"3. ΚÜτι τÝτοιο ιßlτωò θα προýπÝθετε üτι οι Αθηναßοι Ýχουν μßα 'αφηρη1ιÝνη' αντßληφη τια τη διαφθορÜ των νÝων απü το ΣωχρÜτη, η οποßα δε συνδÝεται οýτε με πολιτιχÜ ξητÞματα ιιýτε με συγχεχριμÝνα πρüσωπα. ΠÝρα απü το üτι μßα τÝτοια αντßληφη περß διαφθορÜò δýσχολα θα οδηγοýσε στην χαταδßχη οποιουδÞποτε, εßναι σαφÝò üτι οι χατÞγοροι συνδÝουν τη θρησχευτιχÞ χατηγορßα με αυτÞ τηò διαφθορÜò των νÝων: Ýτσι την εξÝλαβε χαι η πλειοφηφß" .ιον διχαστþν που φÞφισε χαταδιχαστιχÜ. Η '«φηρημÝυη' αντßληφη περß διαφθορÜò δεν εξηγεß το αποτÝλεσμα ιηò δßχη,c. Ο lrιyin θεωρεß αχüμη üτι στο χεßμενο των Απòιμνηη

2. Ιr\,yin, 'Socrates and

Athenian Democracy',

σ. 186,

ιl.¼.π,, σ. lQΖ.
Ιο3 

ΙνtΙßΡοΣ ΠΙ¿º,ο

μονευμ(Ιτωγ üπου ο Ξενοφþντα_< λÝει üτι 'ο χατÞγοροò εßπε üτι [ο ΣωχρÜτηò Ýχανε] τουò νÝουò να περιφρονοýν το υπÜρχον πολßτευμα"η η λÝξη χατÞγοροò αναφÝρεται στον ΠολυχρÜτη που Ýγραφε ψßα Κατηγορßα εναντhν του ΣωχρÜτη μετÜ τη δßχη χαι δε μαò λÝει τßποτε για τα πραγματιχÜ δεδομÝνα του 3g9 η,Χ.",ΠÝρα απü το γεγονüò üτι εßναι αδýνατο, χατÜ τη ¾νþμη μου, να ξÝρουμε αν ο Ξενοφþνταò εννοεß τον ΠολυχρÜτηÞχÜποιον απü τουò χατÞγορουò τηò δßχηò-Þ χαι üλουò μαζß-' η θÝση του lrr.vin προýποθÝτει üτι ο Πολυχρ&τηò επινοεß 'διχÝò του' χατηγορßεò που δεν Ýχουν χαμßα σχÝση με τιò πρα¾ματιχÝò χατηγορßεò τηò ιστοριχÞò δßχηò. ΑλλÜ γιατß ο ΠολυχρÜτη,ò θα Ýχανε χÜτι τÝτοιο; Και δεν εßναι πολý πιο λογιχü να υποθÝσουμε üτι οποιοσδÞποτε λογο¾ρÜφοò τηò εποχÞ_< θα βÜσιζε το λüγο του στα στοιχεßα
14. Ξενοφþνταò, Απομνημονεýματα ι.ι,9.

του χαμÝνου λüγου του ΠολυχρÜτη δεò Chroust, Socrates, σσ. 69-τοο,

ι5. Ιrr,vin, 'Socrates and Athenian Democracy', σ. ι93Για μßα απüτειρα, üχι απαραßτητα βÜσιμη, ανασυγχρüτησηò

Ο Hansen, 'The Trial of Socrates-from the Atheηßαη Point of View', σσ. ι43-49, επιχθιρηματολογεß πειστιχÜ εναντßον τηò Üποψηò üτι 'ο χατÞγοροò' του Ι.2.ρ εßναι ο
θÝση.

ι6. Παρüλο που η γενιχÞ αντßληφη εßναι üτι σε αυτü το χεßμενο ο Ξενοφþνταò αναφÝρεται στον Πολυχρ&τη, δεν υπÜρχουν ουσιαστιχÜ στοιχεßα που να επιβεβαιþνουν αυτÞ τη

ΠολυχρÜτηò, Ιο4 

ΠΛΑº¿ΝOΣ ΑΠ0.,1οΓΙ,,t

τηò δßχηò χαι στην χοινÞ πεποßθηση των Αθηναßων; Αν ο ΠολυχρÜτηò θεωρεß, λßγα χρüνια μετÜ τη δßχη, üτι οι πολιτιχÝò χατηγορßεò εναντßον του ΣωχρÜτη μποροýν να ευσταθÞσουν, αυτü αποτελεß ισχυρÞ Ýνδειξη τüσο για το πþò τον αντιμετωπßζουν οι Αθηναßοι αυτÞ την περßοδο üσο χαι για το τι υπονοοýν οι πρα¾ματιχοß χατÞγοροι üταν αναφÝρονται στη διαφθορÜ των νÝων. Οýτε εßναι ασÞμαντο τια την Ýχβαση τηò δßχηò το üτι ο ΣωχρÜτηò δεν εγχατÝλειφε την πüλη στη διÜρχεια τηò τυραννßαò, üπωò διατεßνεται ο lrwin"Z. Η διÜχριση μεταξý üσων Ýμειναν χαι των αυτοεξüριστων λαμβανüταν υπüφη πολý σοβαρÜ, üτωò συμφωνοýν οι σýγχρονοι ιστοριχοß"8, χαι η παραμονÞ στην πüλη θεωροýνταν σοβαρÞ Ýνδειξη αντιδημοχρατιχþν φρονημÜτων"9. Ωò σημα-

θα δοýμε παραχÜτω. Η αναφορÜ στη'φυγÞ', δηλαδÞ την αυτοεξορßα του Χαιρεφþντα (zoe-zra) εξυπηρετεß αχρι-

ντιχÞ την αντιμετωπßζει χαι ο ßδιοò ο ΣωχρÜτηò, üπω,ò

βþò αυτü το σχοπü: μην μπορþνταò να μιλÞσει τια τη διχÞ του 'φυτÞ', ο ΣωχρÜτηò τονßζει τιò δημοχρατιχÝò
πεποιθÞσειò του φßλου του. υπüνοιεò

Οι Brickhouse χαι Smith θεωροýν üτι οποιεσδÞποτε για ανÜρμοστη-πολιτιχÜ-σχÝσητου ΣωχρÜ-

Ζ7. Irrvin, 'Socrates and Athenian Democracy', σ. Ι99.

ι8. Δεò Strauss, Athe-ns, σ. 9r, Wolpert, 'Lysias ι8', σ. Iοφ χαι Quillin, ¶chieving Amnesty', σσ,7ι-76.

ιQ. Δεò τα στοιχεtα που δßνει
rates, σσ, Ι73-74.
Ιο5

ο Stone,

The Tria| of Soc- 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

τη με τουò ΑλχιβιÜδη χαι Κριτßα αντιμετωπßζονται πθισταÜ απü τον χατητοροýμενο μÝσα στο πλαßσιο τηò απÜντησÞò του στιζ 'πρþτεò χατηγορßεò', αυτÝò που πρωτοδιατυπþνονται απü τον ΑριστοφÜνη στιò ΝεφÝλεò,
χαß ωò εχ τοýτου ο ΣωχρÜτηò δε χρειÜζεται να χÜνgι χαψßα αναφορÜ στουò προòßναφερθÝντεò. Σημειþνουν üτι

υπÜρχουν ενδεßξειò üτι ο Σωχρ Üτηò εtχε Ýρθει σε σýυπÞρχε ¾χρουση με τον Κριτßα χαι üτι δε φαßνεται να τον ΑλχιβιÜδη μετÜ την αναχþρησÞ του στενÞ σχÝση με τια τη Σιχελßα3Ο. Θεωροýν üτι αυτüò που συνδÝει το ΣωχρÜτη ιlθ τουò ΑλχιβιÜδη χαι Κριτßα μπορεß να εßναι ο
ΓΙολυχρÜτηò? που πιθανüν επινοεß τιò συγχθχριμÝνεò χα-

τηγορßε<3'. Αντιμετωπßζουν χυριολεχτιχÜ την πρüχληση του ΣωχρÜτη στο ΜÝλητο να φÝρει μπροστÜ στο διχαστÞριο ανθρþπουò που Ýχουν διαφθαρεß απü τον ßδιο Þ συγγενεßò τουò β4α-b) χαι συl.ιπεραßνουν üτι'η ταυτüτητα üσων υποτßθεται üτι εßχαν διαφθαρεß δεν Þταν ποτÝ σαφÞò χατÜ τηδιÜρχεια ττlò δßχηC'3'. ΣχετιχÜ με αυτÜ τα επιχειρÞματα, μπορεß χανεßò να σημειþσει; η οποιαδÞποτε σýγχρουση του ΣωχρÜτη με Κρ,,"ßα Þ ψýχρανστß των σχÝσεþν του ιτε τον Α}.χι"ου σχÝση βιÜδη θα Þταν πολý λιγüτερο γνωστÞ απü üτι η του μαξß τOυò χαι σε χαμθα περßπτωστ1 δε θα αναιροýσε την τελευταßα, 0 ΙºολυχρÜτηC, üπωò Þδη στlμειþσαμε,

3ο, Brickhouse χαι Srrιith, Socrates
3r.

οη Triaß,

σ. 83.

¼.π., σσ. Β4-85, ¼.π., σ.
85.

3Ζ. 

ΓΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑΙΙΟΛΟΓΙΑ

εßναι πολý πιο λογιχü να εχφρÜξει απüφειò διαδεδομÝνεò την περßοδο τηò δßχηò απü το να'εφευρßσχει' χατηγορßεò που οι Αθηναßοι δεν πßστευαν το 3gg π.Χ.. Αυτü ισχýει πολý περισσüτερο απü τη στιγμÞ που η χοινÞ γνþμη τηò ΑθÞνα_< αποδÝχεται αυτÝò τιò χατηγορßεò μισü αιþνα αργüτερα, üπωò προχýπτει απü το λüγο του Αισχßνη που αναφÝρεται παραπÜνω. Η προσφορÜ χρüνου στον αντßπαλο εßναι συνηθισμÝνη ρητοριχÞ ταχτιχßf χαι δεν μπορεß να εχληφθεß χυριολεχτιχÜ: θα ξεπερνοýσε χÜθε μÝτρο η χαλÞ πßστη του ΣωχρÜτη, αν üντωò περßμενε ßιτι ο ΜÝλητοò θα μποροýσε να παρουσιÜσει χÜποιο μÜρτυρα σε τüσο προχωρημÝνο σημεßο τηò διαδιχασßα.< χαι .η στιγμÞ που εßχε χÜθε δυνατüτητα να το χÜνει νωρßτερα. ΤÝλοò, η ειλιχρßνεια τηζ σωχρατιχÞò Απολογfuò, που σωστÜ επιχαλοýνταß οι συτγραφεßò, δεν εßναι ασυμ|ßßβαστη με τη χρÞση ρητοριχþν τüπων, που, üπωò θα ß)τιýμε στο επüμενο χεφÜλαιο, υπÜρχουν στο Ýργο σθ μθγÜλο αριθμü,

'Γο πιο βασιχü üμωò πρüβλημα üσων αρνοýνται τον ,,ολιτιχü χαραχτÞρα τηò Απολογßαò εtναι η αδυναμßα ιß)υò απαντÞσουν στο απλü ερþτημα: γιατß το i199 τ,Χ" χαι üχι νωρßτερα Þ αργüτερα; Ο Finley, για παρÜδειγιια, ουσιαστιχÜ αποδεχüμενοò την αδυναμßα του να απαντÞσει, το αποδßδgι, στην τýχη: '[τ]ο ερþτημα
1ιÝνει:

νι7ισÞ μου εßναι πολý λßγο εντυπωσιαχÞχω εßναι αχρι-

γιατß ο ΣωχρÜτηò διχÜστηχε το

39g

π.Χ.; Η απÜ-

παρα-

ßι. Δεò Burnet, comment ad loc.
Ιο7 

ΜΕΡOΣ ΙΙΡΩº-ο

üρουò:

βþò η απÜντηση που δßνεται στην ΕπιστολÞ που αποδßδεται στον ΠλÜτωνα. Ο ΣωχρÜτηò διþχθηχε απü χÜποιο τυχαßο γεγονüò'rα. Οι Bricklrouse χαι Smith, παρüλο που αρνοýνται üττ οι σχÝσειò του ΣωχρÜτη με τα bθtes noires τηò ¶θηναßχÞò δημοχρατßαò Ýπαιξαν ιδιαßτερο ρüλο στην χαταδßχη του, αποδÝχονται üτι η ημερομηνßα τηò δßχηò μπορεß να εξηγηθεß μüνο με πολιτιχοýò

σειò. Χωρßò αμφιβολßα το üτι εtχε φßλουò μεταξý χαι των δýο παρατÜξεων, χυρßωò των ολιγαρχιχþν, του επÝτρεφε να επιβιþσει το 4οξ/3. ΜοτÜ την αποχατÜ.σταση τηò δημοχρατßαò ω 4ο4/3, ωστüσο, οι ισχυροß

[μ|πορεß χÜποιοò να αναρωτηθεß γιατß ο ΣωχρÜτηò δεν οδηγÞθηχε σε δßχη πολý νωρßτερα. Ωò προò αυτü το ζÞ"ημ« μποροýμε να χÜνουμο μüνο υτοθÝ-

πλÝον να του προσφÝρουν ασφÜλεια, xaL ο χαλýτεροò δημιτχρÜτηò φßλοò του, ο Χαιρεφþνταò, εßχε πεθÜ,νει35, Παρüλα αυτÜ, μüνον τÝσσερα Þ πÝντε χρüνια αργüτερα ο ¶νυτοò, ο ΜÝλητοò χαι ο Λýχωναò χα34. Finley, 'Socrates and Athens', σ.7Ο,

του φßλοι μεταξý των ολιγαρχιχþν δεν μποροýσαν

χρÜτη. Αυτü üμωò δεν επιβεβαιþνεται απü Üλλεò πηγÝ_<: ο Χαιρεφþντα,ò δε φαßνεται να ανÞχε στην ηγετιχÞ ομÜδα των δημοχρατιχþν χαι να εßχε προσωπιχÞ πολιτιχÞ δýναμη.

Οι Brickhouse χαι Smith θεωροýν üτι ο Χαιρεφþνταò Þταν αρχετÜ ισχυρüò πολιτιχÜ για να προστατÝψει το Σω35. 

Ι Ι ι1 Λ'ΓΩ ΝΟΣ

Α Ποι1

0ΓΙι1

τÝθεσαν τιò χατη¾ορßεò τουò. Μποροýμε να υποθÝσουμε üτι τον πρþτο χρüνο οι Üνθρωποι εßχαν πιο σημαντιχÜ ζητÞματα να ασχοληθοýν. Η γενιχÞ αστÜθεια Þταν προφανþò τüσο εχτεταψÝνη που προ-

χλητιχοß τýποι üπωò ο ΣωχρÜτηò δεν αντιμετωπßζονταν ωò προβλÞματα που χρειÜζονταν αντιμετþτιση. Ο τελευταßοò θα γινüταν στüχοò μüνον üταν τα πρÜγματα θα χαταστÜλαζαν περισσüτεροΙ.

χνει üτι ο ΣωχρÜτη ò Ýχει επßγνωση του πολιτιχοý χαραχτÞρα των χατηγοριþν χαι επιχειρεß με συνÝπεια χαι σοβαρüτητα, αν χαι τελιχÜ χωρßò επιτυχßα, να τιò ανασχευÜσει. Αυτü προχýπτει απü τÝσσερα σημεßα:37

Το ßδιο το χεßμενο τηζ πλατωνιχÞò Απολογßαò

δε(-

Στο zoe-zla αναφÝρει το Χαιρεφþντα. Ο Χαιρεφþνταò δε θα πρÝπει να Þταν τελεßωò Üγνωστοò στουò διχαστÝò, αφοý τον αναφÝρει ο ΑριστοφÜνηò στιò ΝεφÝλεò χαι ο ΑριστοφÜνη(, ωò χωμιχüò ποιητÞò, προτιμÜ να χρησιμοποιεß γνωστοýò χαραχτÞρεò. Ο ΣωχρÜτÞζ, ωστüσο, τονßξει τη δημοχρατιχÞ συνεßδηση του Χαιρεφþντα, που αυτοεξορßστηχε την περßοδο των ΤριÜχοντα χαι επÝστρειΙ.,ε μθ την αποχατÜσταση τηò δημοχρατßαò. Η συμβολÞ του Χαιρεφþντα στην επÜνοδο τηò δημοχρατßαò δεν Ýχει χαγιß"α απολýτωò σχÝση με την χεντριχÞ διÞ36,
69.

Brickhouse χαι Smith, Socrates οη Trial, σ. ι3.

37.Δεò χαι ΣαμαρÜ,

¹

αντßδραση του ΣωχρÜτη', σσ, Ι64-

Ιο9 

Μl:ΡοΣ ΠΡΩΤ() ¾ηση του ΣωχρÜτη. ΑυτÞ αφορÜ το ταξθδι του φßλου του

στουò Δελφοýò, üπου ζÞτησε χρησμü τια τον ßδιο. ΑλλÜ αυτü αχριβþò δεßχνει üτι ο ΣωχρÜτηò σχüπιμα αναφÝρεται στην πολιτιχÞ δραστηριüτητα του φßλου του. Παρüλο που δεν μπορεß να παρουσιÜσει στοιχεßα διχÞò του φιλοδημοχρατιχÞò δρÜσηò, μπορεß να παρουσιÜσει Ýναν ισüβιο σýντροφο που εßναι φανατιχüò δημοχρÜτηò.

Στο LJc ο χατητοροýμενοò εξηγεß πωò Ýναò μεγÜλοò αριθμüò νεαρþν, χατÜ χανüνα προερχüμενων απü τα ανþτερα χοινωνιχÜ στρþματα που εßχαν περισσüτερο ελεýθερο χρüνο, τον αχολουθοýσαν χαι ενßοτε μιμοýνταν τη μÝθοδü του ελÝγχονταò Üλλουò. Αυτü δημιουργοýσε αλγεινÞ εντýπωση ¾ια τον ßδιο, γιατß üσοι 'υφßσταντο' μßα τÝτοιου εßδουò εξÝταση αγαναχτοýσαν με το ΣωχρÜτη χαι üχι με τουò νεαροýò. Ο ΣωχρÜτηò επιχειρεß να διαχωρßσει τη θÝση του απü αυτοýò τουò νεαροýò üχι μüνο εξαιτßαò των δραστηριοτÞτων τουò αλλÜ χαι-χυρßωò- εξαιτßαò τηζ χοινωνιχÞò τουò θÝσηò. Ο χαθοριστιχüò üροò απü αυτÞ τη σχοτιÜ. εßναι το αüτüματοι (ιgcg).O ΣωχρÜτηò θÝλει σε αυτü το σημεßο να χαταστÞσει σαφÞ τρßα πρÜγματα: πρþτον, üτι οι ενÝργειεò αυτÝò γßνονταν χωρßò τη συγχατÜθεσÞ του,δεýτερον, üτι η χοινωνιχÞ σýνθεση του αχροατηρßου του Þταν τυχαßα χαι Üρα οι νεαροß αυτοß δεν Ýλχονταν απü τιò ýποπτεò πολιτιχÝò του θÝσειò, αλλÜ απλÜ εßχαν περισσüτερο χρüνο. τρßτον, üτι αρνεßται οποιαδÞποτε συμμετοχÞ, Ýστω χαι χαθαρÜ ιδεολογιχÞ, στιò προδοτιχÝò δραστηριüτητεò του Κριτßα χαι του ΑλχιβιÜδη. Το επιχεßρημα αυτü δεν εξαντλεß την χατη¾ο ρßα χαυ ο ΣωχρÜτηò το ξÝρει. Θα
ΙΙο 

tΙΛΑΤΩΝοΣ ΑΠοΛοΙ-ΙΑ

επανÝλθει στο ζÞτημα αυτü στο }}α.

στιò υπüγειεò πολιτιχÝò χατηγορßεò χαι απαντ&ει 'ποτÝ δε συμφþνησα σε οτιδÞπιττε που να μην εßναι δßχαιο, οýτε με χανÝνα Üλλον οýτε με αυτοýò που οι συχοφÜντεò ονομÜζουν μαθητÝò μου. Εγþ ποτÝ ωò τþρα δεν Ýγινα δÜσχαλοò χανενüò'. Δýσχολα ο ΣωχρÜτηò θα μποροýσε να εßναι σαφÝστεροò. Αν δεν υπÞρξε ποτÝ δÜσχαλοò χανενüò, δε φÝρει χαμßα ευθýνη ¾ια τιζ πρÜξειò οποιουδÞποτs απü τουò υπgτιθÝμενουò μαθητÝò του. Η χατη¾ορηματιχüτητα με την οποßα εχφρÜζεται σε αυτü το σημεßο δεν αφÞνει σοβαρÝò αμφιβολßεò üτι χατανοεß την πολιτιχÞ διÜσταση τηò χατη¾ορßαò χαι προσπαθεß να
την αναιρÝσει.

Εχεß ο ΣωχρÜτηò

αναφÝρεται σχεδüν απερßφραστα

Επßσηò, στο 3Ic ο ΣωχρÜτηò εξηγεß στουò διχαστÝò πþò το δαιμüνιü του τον απÝτρεφε απü το να ασχοληθεß ιrε την πολιτιχÞ χαι στη συνÝχεια δßνει δýο παραδεßγματα πολιτιχþν πρÜξεων του. Η πρþτη αφορÜ τη δßχη των στρατηγþν που δεν περισυνÝλεξαν τουò ναυαγοýò μετÜ τη νιχηφüρα τßα τουζ Αθηναßουò ναυμαχßα των Αργινrrυσþν. Ο δÞμοò τουò χαταδßχασε σε θÜνατο χαι üσοι απü αυτοýò δε διÝφυγαν χαι παρουσιÜστηχαν για να διχαστοýν εχτελÝστηχαν λßγεò μÝρεò αργüτερα, Ο ΣωχρÜτηò συνÝπεσε να εßναι Ýναò ακü τουò ΠρυτÜνθιò που επÝβλεπαν τη διαδιχασßα στη συγχεχριμÝνη δßχη χαι επÝ1ιεινε μÝχρι τÝλουò üτι Ýπρεπε να διχαστοýν χωριστÜ, γιατß αλλιþò δεν τηρεßται ο νüμοò. Ο ΣωχρÜτηò Ýχει
π,lλý συγχεχριμÝνο λüγο να υπενθυμßζει
ΙΙΙ

στουò διχαστÝò 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΣωχρÜτηò θυμßζει στουò Αθηναßουò Ýνα πρωτοφανÝò περιστατιχü-η μαζιχÞ χαταδßχη των στρατηγþν απετÝλεσε μοναδιχü γεγονüò στην ΑθηναßχÞ ιστορßα-τια το οποßο ο Αθηναßχüò δÞμοò μετÜνιωσε αργüτερα. Me
αυτüν τον τρüπο ενισχýει την υπερÜσπισÞ του.

του αυτÞν τη υπüθεση. ΠÝρα απü το αξιοθαýμαστο προσωπιχü του θÜρροò, για το οποßο συμφωνοýν οι πηγÝò, ο

ναντι στιò αδÞλωτεò πολιτιχÝò χατηγορßεò: üνταò στην εξουσßα, οι ΤριÜχοντα του εßχαν ζητÞσει να συλλÜβει με μεριχοýò Üλλουò το ΛÝοντα το Σαλαμßνιο χαι να τον φÝρει στην ΑθÞνα ¾ια να εχτελεστεß. Οι υπüλοιποι υπÜχουσαν, αλλÜ ο ΣωχρÜτηG, παρÜ το σοβαρü χßνδυνο που αυτü συνεπαγüταν, πÞγε στο σπßτι του. ¼πω,ò λÝει ο ßδιοò, 'εχεßνη η εξουσßα, παρüλη τη δýναμÞ τηò, δθ με τρüμαξε τüσο þστε να χÜνω χÜτι Üδιχο'.

Το γεγονüò στο οποßο ο ΣωχρÜτηò αναφÝρεται στη συνÝχεια αποτελεß το χλειδß τηò υπερÜσπισÞò του απÝ-

Σε εχεßνουò τουò διχαστÝò που τον υποπτεýονται ¾ια φιλο-ολιγαρχιχÜ αισθÞματα, ο ΣωχρÜτηò μπορεß να αποδεßξει üτι-τουλÜχιστον-δεν υπÞρξε ποτÝ στην τρÜξη πολιτιχüò σýμμαχοò του Κριτßα'υ. Αχüμη χαι αν εtχε
σχÝσειò με μÝλη του χýχλου των ΤριÜχοντα πριν χαταλÜβουν την εξουσßα, üχι μüνο δεν τουò βοÞθησε πολιτι-

Η αλÞθεια των üσων λÝει ο ΣωχρÜτηò σε αυτü το σηδýσχολα θα μποροýσε να αμφισβητηθεß απü τουò διχαμεßο στÝò του. Η ιστορßα του ΛÝοντα Þταν γενιχÜ γνωστÞ.
3Β.

ΙΙ2 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΙΙΟΛΟΓΙΑ

χÜ, αλλÜ τουò εναντιþθηχε Ýψτραχτα με ολοφÜνερο χßνδυνο τηò ζωÞò του. Εδþ ο ΣωχρÜτηò üντωò πλησιÜζει στο στüχο του να εξαλεßφει τιò υπüνοιεò για αντßθεση στη δημοχρατßα που σßγουρα υπÞρχαν στο μυαλü των §/ διχαστþν. º'ο üτι δε θα το πετýχει τελιχÜ εξολοχλÞρου μπορεß να οφεßλεται σε δýο παρÜγοντεò: πρþτον, üπωò εýστοχα επισημαßνει ο Stone, η προσωπßχÞ εναντßωση στουò ΤρßÜχοντα εßναι σημαντιχÞ, αλλÜ μπορεß να μην εßναι αρχετÞ:
[γ]ια την ΑθηναΤχÞ αντßληφη, το να ενεργÞσθL χα-

ναò μπορεß να γßνει με δýο τρüπουò. Αυτüò που τονßζεται απü το ΣωχρÜτη εßναι το να ενεργεß χανεßò δßχαια ωò Üτομο. Αυτü Þταν ουσιαστιχü χαι αξιοθαýμαστο, αλλÜ Þταν μüνο το μισü μÝροò του χαθÞχοντοò ενüò ατüμου. Το Üλλο μισü Þταν να χÜνει την πüλη ωò σýνολο να ενεργεß με διχαιοσýνη .., Þταν υπεýθυνοò ωζ πολßτηò για αυτÜ που Ýχανε ηπüλη39.

νεßò δßχαια στην περßπτωση του ΛÝοντα τηò Σαλαμß-

Μην Ýχονταò αχολουθÞσει τουò δημοχρÜτεò στην εξορßα, ο ΣωχρÜτηò δεν μπορεß να παρουσιÜσει το εßδοò τηò πολιτιχÞò αντßστασηò που θα εξαλεßφει χÜθε πολιτιχÞ υπüνοια εναντßον του. Τονßζονταò λοιπüν την ανυπαχοÞ του στουò ΤριÜχοντα, χÜνει το χαλýτερο που μπορεß για να αντßμετωπßσει τιò πολιτιχÝò χατηγορßεò.
39.

Stone, The Trial of Socrates, σ. lι5,
ΙΙ3 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Επßσηò, ο ΣωχρÜτηò χαι στην ßδια την Απολογßα δεν χρýβει την χριτιχÞ του διÜθεση απÝναντι στη δημοχρατßα. Αυτü γßνεται φανερü χυρßωòαΟ σε δýο σημεßα. Το πρþτο εßναι το 24e χ.ε. Εχεß ο ΣωχρÜτηò ρωτÜει το ΜÝλητο ποιοι βελτιþνουν ηθιχÜ τουò νÝουò χαι αυτüò δßνει την αναμενüμενη απÜντηση üτι αυτü το χÜνουν üλοι οι πολßτεò. Η ιδÝα üτι το σýνολο των πολιτþν Ýχει την ευθýνη για τη διαπαιδαγþ¾ηση των νÝων δεν εßναι στενÜ δημοχρατιχÞ: εßναι μÜλλον Ýνα εγγενÝò μÝροò τηò ιδεολογßαò του πολßτη οποιασδÞποτε ελληνιχÞò πüληò

4ο. ΤπÜρχουν χαι Üλλα αντιδημοχρατιχÜ στοιχεßα στην Απολογßα.'Ενα τÝτοιο εßναι η επιμονÞ του ΣωχρÜτη να αποχαλεß τουò διχαστÝò του &νδρεò ¶θηναßοι χαι üχι &νδρεò διχασταß, εμμÝσωò πλην σαφþò αμφισβητþνταò την ιχανüτητÜ τουò να τον χρßνουν χαι Ü.ρα, σε Ýνα γενιχüτερο επßπεδο, τη θεμελιαχÞ αρχÞ πÜνω στην οποßα στηριζüταν ο δημοχρατιχüò θεσμüò των λαßχþν διχαστηρßων (δεò χαι σχüλιο στο Ι7α).

Επßσηò, üταν ο ΣωχρÜτηò ισχυρßζεται üτι οι πολιτιχοß, οι
ποιητÝò χαι οι τοχνßτgò που γνþρισε δεν χατÝχουν χαψßαηθιχÞ τουλÜχιστον-γνþση επιτßθεται σε τρθιò χατηγορßεò ανθρþπων απü τιò οποtεò οι δýο τουλÜχιστον εßναι Üρρηχτα συνδεδεμÝνεò με τη δημοχρατßα: η επßθεση στουò πολιτιχοýò εßναι επßθεση στη δημοχρατßα, üχι μüνο γιατß η πλειοψηφßα των Αθηναßων πολιτιχþν εßναι δημοχρατιχοß, αλλÜ χαι γιατß δεν μποροß να υπÜρξει δημοχρατßα ΑθηναΤχοý τýπου χωρßò πολιτιχοýò üπωò αυτοß στουò οποßουò επιτßθεται ο ΣωχρÜτηò. ¼σο για τουò τεχνßτεò, αυτοß Þταν εξ ορισμοý δημοχρατιχοß.
ΙΙ4 

ΠΛΑΤΩΝοΣ ΑΠοllοΓΙΑ

τηò χλασιχÞò ετοχÞòα'. Μüνο μßα μιχρÞ ολιγαρχιχÞ 1τειοφηφßα θα Ýτεινε να αμφισβητÞσει το προνüμιο τηò
αυτü: προσφεýγοντα_< στην α¾απημÝνη του αναλογßα με τιò τÝχνεò+" τονßζει üτι, αν μüνο οι γνþστεò τηò ιππιχÞò χÜνουν χαλýτερα τα Üλογα xα:L αν η ορθÞ διαπαιδαγþ-

νεþτερηò γενιÜò.

ευρýτερηò χοινüτηταò να χαθορßσει τον ηθιχü χþδιχα τηò

Ο ΣωχρÜτηò, üμωò, χÜνει

αχριβþò

διαπαιδαγþγηση. Ο αντιδημοχρατιχüò χαραχτÞραò αυτÞò τηò συλλογιστιχÞò εßναι προφανÞò χαι θα 1τποροýσε να γßνει εýχολα χατανοητüò απü την πλειοφητ1()ιχÞ

γηση των νÝων εßναι μßα τÝχνη (αυτÞ εßναι μßα αδÞλω.η προχεßμενη του επιχειρÞματüò του), τüτε μüνο .Ýναò' Þ'πολý λßγοι' (z5b) μποροýν να προσφÝρουν πραγματιχÞ

ß. Αυτü που χαθορßζει το πολßτευμα, σýμφωνα τουλÜχιμε τον ΑριστοτÝ}rη, ΠολιτιχÜ I277by x.e., εßναι το πþò ,,ρßζεται ο πολßτηò, με Üλλα λüγια πüσο μεγÜλο ποσοστü των ,r,,τοχOüνων ενÞλιχων αρρÝνων Ýχουν την ιδιüτητα του πολß.1

ι ι(.)ν

ι τι.

ιιιιυò πρþιβουò διαλüγουò αλλÜ χαι στον Ξενοφþντα (χÜτι ,,,,,, σημαßνθι üτι πιθανüτατα τη χρησιμοποιοýσε ο ιστοριχüò \,,,,χρÜτηò). Απü το γεγονüò üτι στιò διÜφορεò πραχτιχÝò τÝ7νι -, εßναι η γνþμη του ειδιχοý που Ýχει αξßα χαι üχι αυτÞ ,,,,, αδαοýò, ο ΣωχρÜτηò συμπεραßνει üτι το ßδιο ισχýει χαι ,,,, τα ηθιχÜ ζητÞματα, Εßναι περιττü να τονιστΕt ο Ýντονα
,

,Jl. Η αναλογßα με τιò τÝχνεò εßναι πολý

συνηθισμÝνη

νι

ß,,γ,lι,ισ16.( στη σφαßρα

ιßjγιιτοχρατ ιχüò χαραχτÞραò του επιχειρÞματοò μüλιò αυτü

τηò πολιτιχÞò.
ΙΙ5 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

φßα των διχαστþν: αρνοýμενοò το προνüμιο τηò πλειοφηφß«ò να διαπλÜθει ηθιχÜ τη νÝα γενιÜ, ο ΣωχρÜτηò επιτßθεται σε Ýνα απü τα αυτονüητα στοιχεßα τηò ΑθηναßχÞò δημοχρατιχÞò ιδεολογßαò. Οι πιο φιλοσοφιχÜ πεπαιδευμÝνοι Þ ιχανοß απü τουò διχαστÝò θα μποροýσαν φυσιχÜ να συνειδητοποιÞσουν τι συνεπÜγεται η θÝση του ΣωχρÜτη üταν μεταφερθεß στο πολιτιχü επßπεδο: Üρνηση τηò αρχÞò τηò πλειοφηφßαò χαι νομιμοποßηση τηò εξουσßαò μßαò ελÜχιστηò μειοφηφßαò ειδημüνωνα3. Απολογßαò üπου ο ΣωχρÜτηò παßρνει μßα αντιδημοχρατιχÞ θÝση εßναι το 3Ic χ.ε. Αποδßδονταò την αποχÞ του απü την πολιτιχÞα+ στο δαιμüδεýτερο σημεßο τηò
43. Εßναι αλÞθεια üτι στουò πρþιμουò διαλüγουò ο ΣωχρÜτηò δεν χαταλÞγει ρητÜ στο συμπÝρασμα üτι η πολιτιχÞ εξουσßα τρÝπει να ασχεßται απü ελÜχιστουò ειδιχοýò. ¼ταν üμωò ο ΠλÜτωναò διατυπþνει αυτÞ τη θÝση στην Πολιτε{α δεν χ&νει τßτοτε Üλλο απü το να προεχτεßνει στην πολιτιχÞ τη σωχρατιχÞ επιχειρηματολογßα για την ανÜγχη τηò εξειδιχευ-

Το

μÝνηò γνþσηò.

44.Η ατοχÞαπü την πολιτιχÞ στο τελευταßο τρßτο του 5Ου αι. π.Χ. δε συνεπÜγεται απαραßτητα πολιτιχÞ ουδετερüτητα. ¼πωò σημειþνει ο Connor, The New Politicians, σ. 196,'Ýνα
απü τα αποτελÝσματα του νÝου επιδειχτιχοý ýφουò [που υιοθÝτησαν ο ΚλÝοναò χαι Üλλοι δημοχρατιχοß πολιτιχοß] Þταν η ενüχληση χαι η εχθρüτητα των Αθηναßων χρηστþν [δηλαδÞ ευγενþν]'. Η ενüχληση αυτÞ εχφρÜστηχs με την αποχþρηση απü την ενεργü πολιτιχÞ.

π6 

ΠΛΑΤΩΝΟΣΑΠΟΛΟΓ¶

νιü του, ο ΣωχρÜτηò αναφÝρεται στη δßχη των στΡατηγþν χαι την εντολÞ δολοφονßαò του ΔÝοντα, με σχοπü να δεßξει üτι τηροýσε ßσεò αποστÜσειò απü τιò δýο παρα0εωρηθεß στοιχεßο που ενισχýει την υπερÜσπισÞ του,

τÜξειò. Ενþ üμωò αυτü θα μποροýσε prima facie να

τροσεχτιχüτερη ανÜγνωση χαταδειχνýει üτι Ýναò συνετÞò χαι συνειδητüò δημοχρÜτηò θα εßχε σοβαρÝò ενστÜσειò απÝναντι στο ΣωχρÜτη: πρþτα απü ü},.α, ο λüγοò που επιχαλεßται για να διχαιολογÞσει τη στÜση του χαι στιò δýο περιπτþσειò εßναι η αδιχßα του να διχαστοýν συλλογιχÜ οι στρατη¾οß Þ να εχτελεστεß ο ΛÝονταò. Καμßα νýξη δε γßνεται-χαι ο ΣωχρÜτηò δε φαßνεται να ενδιαφÝρεται ταθüλου- για την Ýλλειφη πολιτειαχÞò νομιμοποßησÞξ των ΤριÜχοντα.αντßθετα, εßναι σαφÝò üτι βÜζει τη δημοχρατßα xaL την τυραννßα δßπλα δßπλα, ωò 1τορφÝò πολιτιχÞò εξουσßαò που μπορεß να εßναι εξßσου Üδιχεò. Και σα να μην Ýφτανε αυτü, ολοχληρþνει την εξÞγηση τηò πολιτιχÞò του απραξßαò μΕ την προχλητιχÞ-για Ýνα διχαστÞριο που ο ßδιοò το προσλαμβÜνει ωò δημοχρατιχü-α5 δÞλωση üτι τδ πληθοò, δηλαδÞ ο Αθηναßχüò δÞμοò, 'επιτρÝπει πολλÝò αδιχßεò χαι παρανομßεò
να γßνονται στην πüλη' βle+). Πþò συμβιβ Üξεται αυτü με την ειλιχρινÞ του επιθυμßα να αθωωθεß, η οποßα προχýπτει τüσο απü το χεßμενο τηò

μßα

Λπολογßαò üσο χαι απü τιò ηθιχÝò πεποιθÞσειò
45.

τουαυ;

Η

Δεò ΖΙα Χαι 3ιb, 46. Η πραγματιχÞ επιθυμßα του ΣωχρÜτη να αθωωθεß
ΙΙ7 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

απÜντηση εßναι üτι, ενþ ο ΣωχρÜτηò επιθυμεß ειλιχρινÜ την αθþωσÞ του, δεν εßναι διατεθειμÝνοò να θυσιÜσει τιò αρχÝò του Þ να πει φÝματα. Στο τ7b τονßζει üτι θα πει 'üλη την αλÞθεια'. Αυτü δΕν πρÝπει να ερμηνευθεt ατλ,Ü ωò μßα υπüσχεση üτι δε θα πει ψÝματα, αλλÜ ωò μßα

προχýπτει χατÜ τη τνþμη μου απü το σýνολο του χειμÝνου τηò πλατωνιχÞò Απολογßαò. Προχýπτει επßσηò απü τον ηθιχü χþδιχα του ΣωχρÜτη. ΑφÞνονταò τουò Αθηναßουò να τον χαταδιχÜσουν, μην χ&νονταò ü,τι μπορεß για να αποτρÝψει μßα τÝτοια αδιχßα, ο ΣωχρÜτηò βλÜπτει σοβαρÜ τουò συμπολßτεò του, αφοý το να διαπρÜττει χανεßò αδιχßα εßναι το χειρüτερο που μπορεß χανεßòνα πÜθει σüμφωνα με τη σωχρατιχÞ ηθιχÞ, πολý χειρüτερο χαι απü τον ßδιο το θÜνατο. ΤπÜρχει μüνον Ýναò περιορισμüò στην επιθυμßα του ΣωχρÜτη να αθωωθεß. Δε θυσιÜζει ¾ια το λüγο αυτü τιò αρχÝò του, δε λÝει ψÝματα, δεν χρýβει την αντßθεσÞ του στη δημοχρατßα, δεν ταραχαλεß. Ερμηνεüονταò χατ'αυτüν τον τρüπο την Απολογßα αχο},ουθþ τον Burnet, Apology, σ. 65, τουò Brickhouse χαι Smith, Socrates οη Trial, σσ. 9 χαι 37-47 xaL αον McPherran, The Religion o1Socrates, σσ. ι73-74. ΑντßθΕτα, διαφωνþ με τον Ober που πιστεýει üτι ο ΣωχρÜτηò τηò τλατωνιχÞò Απολογßαò θα Þθελε μεν να αθωωθεß, αλλÜ δε

θεωροýσε χ&τι τÝταιο πολý πιθανü χαι Þταν σχüπιψα προχλητ,,χüò απÝναντι στουò Αθηναßουò (Dissent, σ. 169, σημ, L7 xaL

Legal Obligation, σ. ι4, που αποδÝχεται την εχδοχÞ τηò
διχαστιχÞò αυτοχτονßαò.
υ8

προσωπιχÞ συζÞτηση) χαι χατÜ μεßζονα λüγο με τον Allen, 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑtΙΟΛΟΓΙΑ

δßχαιοò, οýτε αρÝσει στουò θεοýò' 05.-d). Ενþ λοιπüν ο ΣωχρÜτηò εßναι διατεθειμÝνοò να υπερασπιστεß με üσο πειστιχüτερο τρüπο μπορεß τον εαυτü του, δεν εßναι διατεθειμÝνοò να χρýφει τα πιστεýω του? χαß

εμφατιχÞ δÞλωση üτι δε θα χρýφει τtποτα απü üσα üντωò πιστεýει. Η ßδια λογιχÞ διαπνÝει χαι τη θÝση του üττ χανÝναò χατηγοροýμενοò δεν πρÝπει να προχαλεß τον οßχτο των διχαστþν γιατß αυτü θα συνεπαγüταν üτι θα συμπεριφερüταν'με τρüπο που ... οýτε ωραßοò εßναι, οýτε

ταßζει αναμφßβολα ρüλο στο αποτÝλεσμα τηò δßχηò.

η

στÜση

αυτÞ

Ξενοφþνταò τιò αντιμετωπßζουν με πολý μεγÜλη σοβαρüτητα. Þδη στιò ΝεφÝλεò ο ΣωχρÜτηò εμφανßζεται ιυò Ýνα εßδοò φυσιχοý φιλοσüφου που αμφισβητεß τιò χα0ιερωμÝνεò θρησχευτιχÝò πεποιθÞσειòαΖ. Παρüλο που ο ΣωχρÜτηò τηò πλατωνιχÞò Απολογßαò αντιχροýει με 1τεγÜλη πειστιχüτητα τη συτχεχριμÝνη χατηγορßα, το γεγονüò üτι ο ΑριστοφÜνηò τον παρουσιÜξει Ýτσι Ýνα τÝταρτο του αιþνα πριν απü τη δßχη σημαßνει üτι αρχετοß Αθηναßοι εßχαν αυτÞ την ειχüνα για αυτüν. ΠÝρα απü αυτü, üμrò δýο παρÜμετροι χÜνουν τιò θρησχευτιι.,

Το üτι η δßχη Þταν χατÜ βÜση πολιτιχÞ δε σημαßνει, ιυστüσο, üτι οι θρησχευτιχÝò χατηγορßεò Þταν Ýνα απλü πρüσχημα χαι δεν Ýπαιξαν χανÝνα ρüλο στην τε}rιχÞ Ýχβαση του διχαστιχοý αγιßνα. Τüσο ο ΠλÜτωναò üσο χαι

4Ζ. Ο ßδιοò ο ΣωχρÜτηò συνδÝει την εξÝταση των φυσιχþν φαινομÝνων με την αθεtα στο rBb-c.
ΙΙ9 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

χÝò χατηγορßεò ιδιαßτερα σημαντιχÝò: πρþτον, παρÜ την επιμονÞ του Ξενοφþντα στο σημεßο αυτü, ο ΣωχρÜτηò πιθανüτατα δεν Þταν πολý πιστüò στο τυπιχü τηò επßσημηò θρησχεßαò. Αυτü üμωò Ýχει ιδιαßτερη σημασßα απü τη στιγμÞ που η αρχαιοελληνιχÞ θρησχεßα Þταν θÝμα τυπιχοý μÜλλον παρÜ δüγματοò Þ πßστηò. Πραταρχαþτηταò ουδÝποτε ορταψαττχÜ, ο πολυθεßbμüò "ηò νþθηχε σε Ýνα σýνολο απü συστηματοποιημÝνεò θεολογιχÝò προτÜσειò με δογματιχü χαραχτÞρα, χαι αυτü εξηγεß σε πολý μεγÜλο βαθμü την ανεχτιχüτητα απÝναντι στο θρησχευτιχÜ διαφορετιχü αλλÜ χαι τιò νÝεò λατρεßεò. Απü εδþ προχýπτει βÝβαια Ýνα σοβαρü επιχεßρημα υπÝρ τηò πολιτιχÞò ερμηνεßαò τηò δßχηò του ΣωχρÜτη: αν το θρησχευτιχü πνεýμα τηò εποχÞò χαραχτηρßζεται απü ανεχτιχüτητα, η παραπομπÞ του ΣωχρÜτη δεν μπορεß να εξηγηθεß, αν δε ληφθεß υπüφη η πολιτιχÞ παρÜμετρüò τηò. Δεýτερον, η χατη¾ορßα τηò ετεροδοξßαò εßναι, üπωò θα δοýμε σε λßγο, σε τελιχÞ ανÜλυση πολιτιχÞ: αυτü σημαßνει üτι εßναι αδýνατο να διαχωρισθοýν το θρησχευτιχü χαLτο πολιτιχü μÝροò τηò χατηγορßαò.

ΣχετιχÜ με την πρþτη παρÜμετρο, ο Burnet παραθÝτει μßα σειρÜ απü γλωσσιχÜ παραδεßγματα τια να υποστηρßξει τη θÝση üτι η βασιχÞ σημασßα του'νομßζοντα' στο 24cI εßναι 'αναγνωρßζει' χαι üχι'πιστεýει' xaL χαταλÞγει στο συμπÝρασμα üτι'[η] χατηγορßα εßναι χατηγορßα μη συμμετοχÞò στην χοινÞ θρησχευτιχÞ πραχττχÞ,
Ι2ο 

ΠΛΑΤΩΝοΣ ΑΠοΛOΓΙΑ

üχι ανορθüδοξηò θρησχευτιχÞ4 πßστηò'α8. ΑπÝναντι σε αυτÞ την χατηγορßα ο Ξενοφþνταò αντιδρÜει Ýντονα,
τονßζονταò την προσαρμογÞ του ΣωχρÜτη στιò θρησχευτιχÝò συμβÜσειòα9. Ο ΣωχρÜτηò του ΠλÜτωνα, üμωò, οδηγεß το ΜÝλητο στο να μετατρÝφει την χατητορßα σε χατηγορßα για αθεtα χαι δεν αναφÝρεται χαθüλου στο θÝμα τηò θρησχευτιχÞò πραχτιχÞò. 5Ο Αν αυτü αποτελεß μßα συγχεχριμÝνη στρατηγιχÞ γßα να αποφýγει ο ΣωχρÜτηò την φευδορχßα, Üποφη που Ýχει διατυπωθεß, τüτε η χατηγορßα θα μποροýσε να εßναι βÜσιμη. Σýμφωνα με το Garland, η υπεχφυτÞ του ΣωχρÜτη σε αυτü το σημεßο 'στÝλνει Ýνα σαφÝò μÞνυμα üτι η χατηγορßα δεν Þταν ανυπüστατη,. αφοý ο ΣωχρÜτηò του ΠλÜτωνα δεν

48. Burnet, Apology, σχüλιο στο 24cL

49. Εδþ μπορεß'χανεßò να σημειþσει την παρατÞρηση του Ifterkegaard που σημειþνει ο Nehamas, The Art of Living, σ. ιο7, üτι θα Þταν αδýνατο να εξηγÞσουμε τη δßχη xaL χαταδßχη ενüò τüσο Üχαχου ανθρþπου üσο ο ΣωχρÜτηò του Ξενοφþντα. Σýμφωνα με το ΝεχαμÜ, σ, 22-4, σημ. 95, 'αυτü δεßχνει πüσο περßφημα πÝτυχε ο Ξενοφþνταò το στüχο του, που Þταν αχριβþò να χÜνει την εχτÝλεση του ΣωχρÜτη αχατανüητη'.

Οι Brickhouse χαι Smith, Plato's Socrates, σσ. τ8ι-83, δεν εßναι χαθüλου πειστιχοß üταν προσπαθοýν να εμφανßσουν την ειχüνα ενüò Σωχρ&sη που υπαχοýει στιò χαθιερωμÝνεò
5ο.

0ρησχευτιχÝò συμβÜσειò. 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

εßναι ιχανüò να πει φÝματα'5'. Δεν εßναι üμωò τüσο απλü να διαχωρισθεß το ζÞτημα τηò πραχτLχÞò απü το ζÞτημα τηò πßστηò. Ο McPherran υποτραμμßζει üτι η χαλýτερη ερμηνεßα του νομßζειν 'εßναι αυτÞ που συλλαμβÜνει τη σχÝση του μθ το νüμο'5" χαι ο Yunis ορθÜ επισημαßνει üτι δε χρειÜξεται να εννοηθεß Ýνα Jναι μετÜ το θεοδò νομßξειν.5j Το χαθοριστιχü
Garland, Introducing New Gods, σ. ι44,Ο McPherταπ, The Religion of Socrates, σ. 156, θεωρεß üτι ο ΣωχρÜτηò δεν εßναι'αμελÞò Þ ανειλιχρινÞò'σε αυτü το σημεßο, γιατß
5τ.

δgν εßναι υποχρεωμÝνοò 'να διαφωτßσει τουò διχαστÝò σχετιχÜ

McPherran παραδÝχεται üτι αν ο ΣωχρÜτηò επεχτεßνονταν περισσüτερο στιò προσωτιχÝò του θεολογιχÝò απüψειò 'θα
προχαλοýσε Ýντονα τουò διχαστÝò'.

μθ την αχριβÞ δομÞ τηò θοολογßαò [την οποßα πιστεýει] χαι τηò αντßληφÞò του για την ευσÝβεια'. Ενþ üμωò ο ΣωχρÜτηò δgν εßναι νομιχÜ υποχρεωμÝνοò να προχωρÞσει πÝρα απü την αντßχρουση τηò χατη¾ορßαò για αθεßα, το γεγονüò üτι δεν το χÜνει σαφþò χαι δεν τον βοηθÜει να βγÜλει απü το μυαλü των διχαστþν την ειχüνα ενüò ετερüδοξου ΣωχρÜτη. Ο ßδιοò ο

Για τον ßδιο λüγο εßναι προβληματιχÞ χαι η Üποψη του Reeve, Apology, σσ. 86-87 χαι των Brickhouse χαι Smith, Socrates οη Triat σ. Iιφ, üτι ο ΣωχρÜτηò εßναι υποχρεωμÝνοò να απαντÞσει μüνο στην χατηγορßα üπωò την ερμηνεýει ο χατÞγοροò.

5ι. McPherran, The ReLigion of Socrates,
§].

σ. 12ο.

Yunis, The Nevy Creed,

σσ.

@-66.

Ι2-2 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΛΠΟΛΟΓΙΑ

στοιχεßο εßναι üτι τüσο η Ýννοια τηò αναγνþρισηò των 0εþν üσο χαι τηζ πßστη6 σε αυτοýò εμπεριÝχονται στο 0εοýò νομßζεßν: η αναγνþριση χαι η λατρεßα των θεþν Ýχουν ωò αυτονüτητη προýπüθεση την πßστη στην ýπαρξÞ τουò. ¼ταν ο ΣωχρÜτηò προσθÝτει το εßναι στο νομßζειν τινÜò θεοδò στο z6c2 το χÜνει, üτωò εßδαμε, ¾ια να μετατρÝφει την χατηγορßα σε αθεtα, μßα χßνηση που του δßνει ορισμÝνα προφανÞ ωφÝλη, αλλÜ δεν του επιτρÝπει να αντιμθτωπßσει την πιο γενιχÞ χατηγορßα τηò ετεροδοξßαò. ΑλλÜ εßναι σαφÝò üτι οι χατÞγοροι Ýχουν χÜτι ευρýτερο στο μυαλü τουò üταν διατυπþνουν την επßσημη χατηγορßα (πριν την αποδυναμιßσει ο ΜÝλητοò) χαι δεν υπÜρχει λüγοò να δεχθοýμε εδþ τη στενüτερη ερμηνεßα
του Burnet.5a

αχολουθοýσε το τυπιχü τηò εßτε üχτ, η διατýπωση τηò χαχαθιερωμÝνηò θρησχεßαò τηγορßαò Ýχει χαι μßα Üλλη ενδιαφÝρουσα πλευρÜ. Ποιοι εßναι οι θεοß τηò πüληò που δεν αναγνωρßζει χαι δεν πιστεýει ο ΣωχρÜτηò; Για Ýνα συνειδητü δημοχρÜτη, οι προτιμÞσειò του ΣωχρÜτη θα πρÝπει να φαßνονται εξαιρετιχÜ. ýποπτεò. Ο προσφιλÞò του θεüò στην Απολογι'α, αλλÜ χαι γενιχÜ στο πλατωνιχü corpus εßναι ο Απüλλωναò. ΑλλÜ ο Απüλλωναò εßναι Ýναò θεüζ που συνδÝεται με την αριστοχρατßα χαι η μεγÜλη αχμÞ του Μα-

Εßτε üμωò ο ΣωχρÜτηò

χωρßò να ταυτßζονται-ο Farh, Θεοýò Νομιζειν, I37-3g χαι ο Slings, Apology, σχüλιο στο -r8c3.
IL3

5{. Εναντßον τηò Üποφηò του Burnet τÜσσονται

επßσηòΙο7 xaL

σσ. 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ντεßου των Δελφþν συμπßπτει

αχριβþò

χυριαρχßα τηò μεγÜληò Ýγγειαò ιδιοχτησßαò στον ελληνιχü χþρο. Ο ßδιοò ο Θουχυδßδηò δεν αφÞνει χαμßα αμφιβολßα ¾ια τη στενÞ σχÝση του μαντεßου με την Ýγγεια αριστοχρατßα (l.ττ8). Αχüμη χειρüτερα τßα τον προσεχτιχü διχαστÞ, ο ΣωχρÜτηò δε χρησιμοποιε( ποτÝ το üνομα του Απüλλωνα-οýτε χÜποιου Üλλου μÝλουò του ΔωδεχÜθεου- στην Ατολογιd5 χαι αναφÝρεται μüνο στο'θεü', ψε Ýνα τρüπο που θα Þταν συμβατüò με χÜποια μορφÞ μονοθεßσμοý. Αν υποτεθεß üτι αυτü εßναι σχüπιμο, η ειχüνα του ετερüδοξου ΣωχρÜτη ενισχýεται. Αν υποτΕθεß üτι δεν εßναι χαι üτι ο ΣωχρÜτηò üντωò λατρεýει τον Απüλλωνα, η συτχεχρßμÝνη επιλογÞ δüσχολα θα χαθησýχαζε τιò πολιτιχÝò αμφιβολßεò τια το φιλüσοφο. Ενþ οι σýγχρονοι ιστοριχοß δε συμφωνοýν στο ποιοι πρÝπει να θεωρηθοýν θεοß τηò πüληò με τη στενÞ Ýννοια στην αρχαßα ΑθÞνα, αποτελεß γεγονüò üτι οι χοινωνιχÝò ομÜδεò που στηρßζουν τη δημοχρατßα δεßχνουν η χαθεμßα την προτßμησÞ τηò σε χÜποι.ο θεü του ΔωδεχÜθεου: οι τεχνßτεò προσβλÝπουν ιδιαßτερα στον¹φαιστο χαι την ΑθηνÜ, οι ναυτιχοß (που προÝρχονται απü τα χαμηλüτερα xoLνωνιχÜ στρþματα χαι αποτελοýν Ýντονα δημοχρατιχü στοιχεßο) στον Ποσειδþνα χαι οι Ýμποροι, η πρþτη ßσωò τÜξη που ανÝπτυξε ιστοριχÜ δημοχρατιχÞ ιδεολογßα,

μg την πολιτιχÞ

55.

χληφθοýν ωò fαòοη de

Εχτüò απü üρχουò χαι επιχλÞσειò που μποροýν να εparler χαι χατÜ, συνÝπεια δεν αποτεIL4

λοýν απαραßτητα εχδÞλωση πßστηò. 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

Η ΑθηνÜ, τον πÝμπτο χαß τον τÝταρτο αιþνα π.Χ., εχφρÜζει την πολιτιχÞ συμφιλßωση χαι εßναι χαθολιχÜ αποδεχτÞ ωò προστÜτιδα τηò πüληò. Με δεδομÝνη üμωò την χυριαρχßα τηò δημqχρατßαò αυτÞ την περßοδο, αναπüφευχτα ταυτßζεται περισσοτερο με τη δημοχρατßα56. Ο Δßαò εßναι θεüò που εχφρÜξει τüσο την χοσμιχÞ üσο χαι την πολιτιχÞ αρμονßα χαι διχαιοσýνη χαι Ýτσι η λατρεßα του δεν Ýχει παραταξιαχü χρþμα. Θεοß üπωò ο 'Ηφαιστοò, ο ΕρμÞò χαι ο Απüλλωναò, ωστüσο, δεν μπονα χαραχτηριστοýν πολιτιχÜ ουδÝτεροι χαß η προροýν τßμηση σε χÜποιον απü αυτοýò Ýχει Ýναν εμμÝσωò πλην σαφþò πολιτιχü χαραχτÞρα.¼πωò εýστοχα επισημαßνει ο Winspear, οι μυθολογιχÝò συγχροýσειò μεταξý του Λπüλλωνα χαι του ΕρμÞ ανταναχλοýν την πραγματιχÞ πολιτιχÞ σýγχρουση μεταξý τηò παραδοσιαχÞò αριστοχρατßαò χαι τηò ανερχüμενηò εμποριχÞò τÜξηò5Ζ. Για αυτü εßναι εντονüτατη η αντßδραση του δÞμου στην χοπÞ τιυν Ερμþν Κεφαλþν. Η προσβολÞ στον ΕρμÞ δεν εßναι 1τιßνο ιεροσυλßα, αλλÜ χαι συμβολιχÞ επßθεση χατÜ τηò
στον ΕρμÞ.

ΤπÜρχει üμωò χαι μßα αριστοχρατιχÞ εχδοχÞ τηò Αθηναò χαι αυτÞ χρησιμοποιsß ο ΠλÜτωναò στον Κριτι'α. ¼πωò ,ιαρατηρεß ο Tejera, 'The Kritias' σ. 2τΙ, στο Ýργο αυτü 'η ()ιÜ εμφανßζεται στη μη δημοχρατιχÞ αλλÜ αδÞλωτη eχδοχÞ ι rι.) ωò ΑθηνÜ ΑριστευτιχÞ χαι üγ στην παραδοσιαχÞ Αθηυ,ιßχÞ εχδοχÞ τηò ωò ΙσονομιχÞ: προÜγει τιò γενναßεò πρÜ56.
Ι,,

ι,., /ιχι την ισüτητα απÝναντι στο νüμο'.

\/. \ivinspear, Genesis, σσ. 57-59.
Ι25 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

σχÝση του ßδιου του ΣωχρÜτη μg τον πυθαγορισμü58 εßναι ασαφÞò, δεν υπÜρχει αμφιβολßα üτι το 3gg π.Χ.υπÞρχαν

δημοχρατßαò, ενþ η πλειοφηφßα üσων διþχθηχαν για αυτÞ την πρÜξη προÝρχονταν απü τα ανþτερα χοινωνιχÜ στρþψατα. ΠÝρα απü την προτßμηση του ΣωχρÜτη ¾ια τον Απüλλωνα, Þδη μßα Ýνδειξη συμπÜθειαò προò την αριστοχρατιχÞ μερßδα, μÝλη του χýχλου του εßχαν αναμιχθεß στην ιεροσυλßα-Þ πιο σωστÜ εßχαν διωχθεß για αυτÞν, αφοý το ζÞ"ημ« ποτÝ δεν ξεχαθαρßστηχε. Παρüλο που η υπüθεση Þταν βÝβαια παρωχημÝνη πια το 3g9 π.Χ., χανεßò δεν ξÝρει αν οι χατÞγοροι δεν την υπαινßχθηχαν με χÜποιο τρüπο, υπερασπιζüμενοι την χατηγορßα τηò διαφθορÜò των νÝων. ΤÝλοò, παρüλο που η

πυθαγüρειοι ανÜμεσα στα μÝλη του χýχλου του, üπωò ο Φαßδωναò χαι οι αδελφοß ΚÝβηò χαι Σιμμßαò που εμφανßζονται μεταξý των λßγων συντρüφων που εßναι παρüντεò στην εχτÝλεση του φιλüσοφου στον πλ.ατωνιχü Φαßδωνα. Αλ,}rÜ ο πυθαγορισμüò, για το μÝσο Αθηναßο, Þταν διπλÜ ýποπτοò: θρησχευτιχÜ, αποτελοýσε μßα νÝα, μυ-

58. Στο τρþτο μισü του ε,ιχοστου αιþνα ο Α.Β. Taylor, 'The Impiety of Socrates', σσ, I/-J! χαι Socrates, σσ.75-76 χαι οι Winspear χαι Silverberg, Who Was Socrates, σσ.79Βο, υποστÞριξαν üτι η σχÝση αυτÞ Þταν ιδιαßτερα στενÞ. Ο Taylor μÜλιστα, στο πρþτο απü τα προαναφερOÝντα χεßμενα, τη θεωροß χαθοριστιχÞ για την-χατÜ τη γνþμη του διχαιολογημÝνη-χαταδßχη του ΣωχρÜτη. ΣÞμερα η συγχεχριμÝνη

Üποψη αντιμετωπßζ9ται με μεγÜλο σχεπτιχισμü. ιΖ6 

ΠΛΑΤΩΝοΣ ΑΙΙοΛοΓΙιΙ

στßχιστιχÞ χαß πιθανüν επιχßνδυνη θρησχεßα. ΠολιτιχÜ, Þταν ξεχÜθαρα xaL αναντßλεχτα συνδεδεμÝνοò με την πιο σχληροπυρηνιχÞ μερßδα των αριστοχρατιχþν. Το συμπÝρασμα που προχýπτει απü αυτÞ την ανÜλυση εßναι üτι εß.ναι πολý δýσχδλ,ο να διαχωρισθοýν οι ρητÝò θρησχευταÝò χαι οι Üρρητεò πολιτιχÝò χατηγορßεò χαι üττ αμφüτερεò παßζουν Ýνα σημαντιχü ρüλο στην χαταδßχη του ΣωχρÜτη. Αχüμη xaL αν θεωρÞσουμε τιò θρησχευτιχÝò χατηγορßεò ισοσθενεßò Þ χαι περισσüτερο σημαντιχÝò ατü τιò πολιτιχÝò, αυτü που δεν μποροýμε να αρνηθοýμε εßναι üτι η δßχη του ΣωχρÜτη εßχε μßα ξεχÜθαρη πολιτιχÞ διÜσταση.

ΠÝρα απü üλα αυτÜ üμωò, υπÜρχει Ýναò βαθýτεροò χαι τελιχÜ σημαντιχüτεροò λü¾οò γßα τον οποßο χαταδικÜζεται ο ΣωχρÜτηò. Ο τελευταßοò διεχδιχεß για τον εαυτü του Ýνα εßδοò ηθιχÞò χαι πολιτιχÞò ελευθερßαò που χαμßα ελληνιχÞ χοινωνßα τηò χλασιχÞò εποχÞò δε θα 1τποροýσε να παραχωρÞσει σε οποιοδÞποτε μÝλοò τηò59. () ΣωχρÜτηò ζητÜει ουσιαστιχÜ να εßναι το Üτομο, το χÜθε Üτομο ξεχωριστÜ, που θα χρßνει-με βÜση τον ορθü λ,ßγο-χαι θα αποφασßσει στα ηθιχÜ ξητÞματα. Διεχδιχεß για τον εαυτü του την ελευθερßα να αποφασßζει ο
Δεν πιστgýω üτι η Üρνηση των Αθηναßων να παραχωρÞσουν την ελευθερßα αυτÞ στο ΣωχρÜτη συνδÝεται με το δη1ιrιχρατιχü χαOεστþò τηò ΑθÞναò μθ τον τρüπο που υποστηρßß,, ι ο Colaiaco, Socrates Against Athens, σ.5.
59, 

ΜΕΡΟΣ ΙΙΡΩΤΟ

ßδιοò τι εßναι ηθιχÜ σωστü χaL ºL üχι, με αναφορÜ üχι στα νüμιμα, τιò θεσμοθετημÝνεò νüρμεò τηò χοινüτηταò, αλλÜ σε Ýνα προσωπιχü δαιμüνιο που βρßσχεται Ýξω απü τον Ýλεγχο των Αθηναßων χαß με Ýναν αυστηρü ορθολογισμü που αντιχαθιστÜ την παραδοσιαχÞ χαι ανεξÝταστη ατü το λüγο μεταφορÜ των αξιþν τηò χÜθε γενιÜò στην επüμενη. ΠουθενÜ στο πλατωνιχü corpus δεν προχýπτει πιο ξεχ&θαρα αυτü απü üτι στη συζÞτηση με το ΜÝλητο στην Απολογ[α. ¼ταν υπερασπßζεται το προνüμιο τηò χοινüτηταò να διαμορφþνει ηθιχÜ τη νεÜ γενιÜ, να τηò μεταδßδει τιò αξßεò τηò, χωρßò αυτÝò να υπüχεινται στο βασανιστιχü ορθολογιστιχü Ýλεγχο που προτεßνει ο ΣωχρÜτηC, ο ΜÝλητοò αναμφßβολα εχφρÜζει τη συντριπτιχÞ πλειοφηφßα των συμπολιτþν του. Η Üρνηση του Üγραφου αλλÜ αυτονüητου αυτοý προνüμιου, η σωχρατιχÞ επιμονÞ στην εξαντλητιχÞ αυτοεξÝταση, η θÝση üτι'τη ζωÞ χωρßò ηθιχÞ εξÝταση δεν αξßζει να τη ζει ο Üνθρωποò' β8α5-6), δε συνιστÜ απλÜ μßα αμφισβÞτηση του
πατροπαρÜδοτου

στÜ μßα απροχÜλυπτη επßθεση στιò βÜσειò τηò ßδιαò τηò

τρüπου μετÜδοσηò

των αξιþν6Ο. Συνι-

ση των αξιþν αυτþν χαι üχι τιò ßδιεò τιò αξßεò. Ενþ η σωχρατιχÞ μÝθοδοò εßναι ριζοσπαστιχÞ ωò προò το üτι βασßζει την ηθιχÞ ορθοτραγßα στην επιβεβαßωση του ορθοý λüγου χαι üχι στην εχ&στοτε βοýληση τηò χοινüτηταò, ο πλατωνιχüò ΣωχρÜτηò-χαι πολý περισσüτερο αυτüò του Ξενοφþντα-, εßναι συντηρητιχüò στιò ηOιχÝò απüφειò που διατυπþνει.

6ο. Αν χαι ο ΣωχρÜτηò αμφισβητεß τη θεωρητιχÞ θεμελßω-

ιι8 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

χοινωνιχÞò συνοχÞò τηò ΑθÞναòυ' (Þ οποιασδÞποτε Üλληò ελληνιχÞò πüληò) τηò περιüδου. Το üτι ο ΣωχρÜτηò Üσχησε για δεχαετßεò ανεμπüδιστα τη φιλοσοφιχÞ του δραστηριüτητα μπορεß να οφεßλεται σε πολλοýò λüγουò: Ýναò εßναι σßγουρα η ανεχτιχüτητα που γεννÜει η ευημερßα χαι Ýναò Üλλοò το γεγονüò üτι τελιχÜ δεν Þταν χαι τüσο πειστιχüò: οýτε στον ΠλÜτωνα οýτε στον Ξενοφþντα Ýχουμε παραδεßγματα ανθρþπων που να s¾χαταλεßπουν την παραδοσιαχÞ θεþρηση των πραγμÜτων χαι να υιοθετοýν τη σωχραταÞ ψετÜ απü χÜτοια συζÞτηση με το φιλüσοφο. Οýτε ποτÝ υπÞρξε στην ΑθÞνα μßα ομÜδα πραγματιχþν'σωχρατιχþν' που να μποροýσε να παßξει πολιτιχü ρüλο. ¼ταν üμωò με τη δßχη η σωχρατιχÞ προσÝγγιση των ηθιχþν προβλημÜτων μπαßνει αναπüφΕυχτα στο μιχροσχüπιο ενüò ευÜριθμου χομματιοý τηG ΑθηναΤχÞò χοινωνßαò, η ειχüνα ενüò ανατρεπτιχοý ΣωχρÜτη που αμφισβητεß τα ιερÜ χαι τα üσια τηò χοινωνßαò αυτÞò προχýπτει αβßαστα, χαθþò ο απολογοýμενοò δεν χÜνει την παραμιχρÞ προσπÜθεια να χρýφει τιζ πεποιθÞσειò του. χαι παρÜ τη βαθýτατη πλατωνιχÞ απÝχθεια προò το ΜÝλητο, που εßναι ολοφÜνερη στο χεßμενο, η συζÞτηση με το ΣωχρÜτη αποχαλýπτει ανÜγλυφα την

6r.
σ.
τ,,.υ,

¼πωò γρÜφει ο Hegel, IIistory ot Philosophy, τüμ. l,

Þα6, '[τ]ο πνεýμα του [ΑθηναΤχοý]λαοý χαθ' εαυτü, η δομÞ ολüχληρη η ζωÞ του, στηριζüταν ... πÜνω σε Ýνα ηθιχü ()ιlτÝλιο, τη θρησχεßα, χαι δsν Þταν δυνατü να υπÜρξει χωρßò ,rυτÞ την απüλυτα ασφαλÞ βÜση'.
IL9 

ΜηΡOΣ ΠΡΩ,Γο

πιο χρßσιμη ßσωò πλευρÜ τηò δßχηò: ο ΣωχρÜτηò διεχδιχεß ^για τον εαυτü του το διχαßωμα να χαθορßζει, χωρßò αναφορÜ στιò πεποιθÞσεßò τηò πλειοφηφßαò, τι εßναι ηθιχü χαι τι ανÞθιχο. ΑλλÜ η παραχþρηση του προνüμιου αυτοý σε Ýνα Üτομο θα χατÝστρεφε τη βÜση τηò χοινωνßχÞò συνοχÞò τηò ΑθηναßχÞò χοινωνßαò. Σε ψßα εποχÞ χατÜ, την οποßα η ιδÝα üτι το Üτομο μπορεθ να αντιπαρατεθεß στην χοινüτητα Þ το χρÜτοò του δεν Ýχει αχüψη βρει φιλοσοφαÞ Ýχφραση, ο σωχρατιχüò υποχειμενισμüò μüνο ωò ανατροπÞ των νομßμων τηò οποßαδÞποτε ελληνιχÞò χοινωνßαò μπορεß να εχληφθεß, Μßα τÝτοια αντßληφη τια το ΣωχρÜτη διατυπþνει Þδη απü τιò αρχÝò του δÝχατου Ýνατου αιþνα ο Hegel. Στην Ιστορ[α τη.< Φιλοσοφ|αò του, ο Hegel συλλαμβÜνει με εξαιρετιχÞ οξυδÝρχεια το χαθοριστιχü αχριβþò στοιχεßο που φÝρνει το ΣωχρÜτη σε αντιπαρÜθεση με την πλειοφηφßα των συμπολιτþν του χαι οδηγεß τελιχÜ στην χαταδßχη του: ενþ η ΑθηναΤχÞ χοινωνßα αποδÝχεται μßα απλÞ, Üμεση, ανεξÝταστη μορφÞ ηθιχüτηταò που ο Hegel την ονομÜζεß Sittlichkeit, ο ΣωχρÜτηò εχφρÜζει μßα υποχειμενιχÞ6" αντßληφη περß ηθιχÞò που περιλαμ6Ζ. Αυτü εξηγεß γιατß ο ΣωχρÜτηò μπορεß να θεωρηθεß

πεδο, του φιλελευθορισμοý: η ιδÝα τηò προσωπιχÞò ηθιχÞò συνεßδησηò, αλλÜ χαι η ιδÝα τηò φυχÞò που Ýχει ηθιχÞ διÜσταση χαι ταυτßζεται με το ßδιο το Üτομο παßζουν σημαντιχü ρüλο στη χριστιανιχÞ θεολογßα χαι Ýχουν σαφεßò σωχρατιχÝò
Ι3ο

πρüδρομοò τüσο του χριστιανισμοý üσο χαι, σε Ýνα Üλλο επß- 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

βÜνει την χριτιχÞ εξÝταση των διÜφορων ηθιχþν θÝσεων. ΑυτÞ την ηθιχÞ αντßληφη ο γερμανüò φιλüσοφοò τη χαραχτηρßζει με τον üρο MoralitetΦ. Η σýγχρουση μεταξý τηò παραδοσιαχÞò χαß τηò νθωτεριστιχÞò αντßληφηò εßναι δεδομÝνη. Στην χαταδßχη του ΣωχρÜτη βρßσχει την τραγιχÞ χατÜληξÞ τηò.

ενδοιασμü, üτι την αποστολÞ του να εξετÜξει τουò Αθηναßουò του την ανÝθεσε ο θεüò. ΜΕ θεü εννοεß, χωρßò ποτÝ να τον χατονομÜζει, τον Απüλλωνα. Με ποιον τρüπο ιßμωò τον διÝταξε; ΜÝσω ενüò χρησμοý, που ο ΣωχρÜτηò

η πλατωνιχÞ Απολογh, Ο ΣωχρÜτηò δηλþνει ρητÜ, χιορßò οýτε για μßα στιγμÞ να εχφρÜσει τον παραμιχρü

Πραγματιχü μνημεßο αυτÞò τηò σýγχρουσηò αποτελεß

στε να προχαλεß Ýχπληξη: τη δελφιχÞ ρÞση üτι δεν υπÜρχει χανÝναò σοφüτεροò απü τον ßδιο τη θεωρεß πρüσ-

τον ερμηνεýει με Ýναν τρüπο τüσο αυθαßρετο λογιχÜ, þ-

ρßζεò. ΑλλÜ χαι η θÝση üτι ο ΣωχρÜτηò, διεχδιχþνταò μßα αττ.,μιχÞ ελευθερßα απÝναντι στην χοινüτητα-χαι χατ' επÝχταση το χρÜτοò-αποτελεß πρüδρομο του φιλελευθερισμοý jχει επßσηò διατυτωθεß. Ενþ üμωò δεν εßναι αδýνατο να συνß,ò00εß ο ΣωχρÜτηò ψε χÜ"ποια μορφÞ πρωτοφιλελευθερισμοý, η ,,ýνδεση αυτÞ δε συνεπÜγεται üτι Þταν δημοχρατιχüò. ¼σοι , ,rr.χειροýν να συνδÝσουν τα δýο ταυτßζουν την αρχαßα με τη ,ιýγχρονη φιλελεýθορη δημοχρατßα με Ýνα τρüπο που δεν ευ,,ια()εß. Για αυτü το ζÞτημα δεò Samaras, Plato οη Democ,./ß,ι,, σσ, Βο-84.
ιιj. Hegel,

Hiaory of Philosophy,
Ι3Ι

τüμ. I, σσ. 387-Β8, 

ΜΕΡΟΣ IIPΩTO

χληση να εξετÜξει τον οποιονδÞποτε Ýρχεται σε επαφÞ μαζß του, τονßζονταò τη σημασßα τηò ηθιχÞò αυτοεξÝτασηò χαι, με το να υποβÜλλει üλεò τιò ηθιχÝò θÝσειò στη βÜσανο του ορθοý λüγου, αμφισβητþνταζ de facto τιò χαθιερωμÝνεò αντιλÞφειò. Στο ]]c-d λÝει: 'εμÝνα με διÝταξε ο θεüò να το χÜνω αυτü χαι με χρησμοýò χαß με μηνýματα που μου Ýστελνε στα üνειρÜ μου χαß με χÜθε τρüπο που χρησιμοποßησε ποτÝ θεüτητα για να διατÜξει χÜποιον Üνθρωπο να χÜνει οτιδÞποτε. ΑυτÜ, Αθηναßοι, χαι αληθινÜ εßναι χαι εýχολα μποροýν να διασταυρωθοýν'. Πþò üμωò μποροýν να διασταυρωθοýν τα προσωπιχÜ μηνýματα του θεοý σε Ýνα Üνθρωπο;
Δεν υπÜρχει αμφιβολßα üτι η εμμονÞ του ΣωχρÜτη σε μßα προσωπιχÞσχßση με μßα ειδιχÞ θεüτητα, το δαιμüνιο, αλλÜ χαι ο τρüποò που παρουσιÜζει τον εαυτü του ωò εχλεχτü του Απüλλωνα, αποξενþνουν την πλειοφηφßα των συμπολιτþν του. ¼πωò σημειþνει ο Garland, ο Αθηναßχüò δÞμοò δεν εμπιστευüταν τιò εμφανßσειò των θεþν σε Ýνα πρüσωπο, γιατß δεν Þταν δυνατüν να επαληθευτοýν

πλειοφηφßαò, που προýποθÝτει üτι οι αποφÜσειò παßρνονται μετÜ απü συξÞτηση χαι χωρßò αναφορÜ σΕ οποια-

χαι γιατß θα μποροýσαν να χρησιμοποιηθοýν üα για πολιτιχοýò σχοποýò. Αυτü εßναι απüλυτα διχαιολογημÝνο. Η αναφορÜ σε μßα ειδιχÞ σχÝση με χÜποια θεüτητα χαι η ατομιχÞ πρüσβαση σε χÜποιου εßδουò γνþση εßναι προφανþò ασυμβßβαστη με την αρχÞ τηò

64.

Garland,Introducing ly'errGods,
I3L

σ. r8. 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

χοινÜ αποδεχτÞ

δÞποτε Üλλη εξουσß.α εχτüò απü του δÞμου. Το üτι ο ΣωχρÜτηò ερμηνεýει Ýνα χρησμü που απλÜ περιγρÜφει Ýνα δεδομÝνο ωò ηθιχÞ εντολÞυ'θα πρÝπει να φαßνεται Þδη ýποπτο στουζ συμπολßτεò του. ¼ταν προχωρÜει χαι αναφÝρεται σε Ýνα προσωπιχü δαιμüνιο που επιχοινωνεß μαζß του ταχτιχÜ χωρßò να αντιστοιχεß σε οποιαδÞποτε
θεüτητα66 χαθüλου δεν χαθυσηχÜξει

τÝò τιò υποφßεò, που, αναπüφθυχτα, παßρνουν χαι πολιτιχü χρþψα:
[α]πü την πλευρÜ του δÞμου, ωστüσο, το δαιμüνιο του ΣωχρÜτη, üπωò περιγρÜφεται απü τον ΠλÜτωνα, χÜθε Üλλο παρÜ αθþο εßναι. ¼πωò χαι ο φορÝαò του Ýτρεφε, Þ τουλÜχιστον θεωροýνταν üτι Ýτρεφε, χρυπτοολιγαρχιχÝò τÜσειò. Αυτü προχýπτει στη δßχη üταν, αντιδρþνταò στην παρατÞρηση üτι ποτÝ δεν προσÝφερε συμβουλÝò στην Εχχλησßα ενþ συνεχþò λειτουργοýσε ωò πολυπρÜγμων στην ιδιωτιχÞ του δραστηριüτητα, ο ΣωχρÜτηò δηλþνει (ΠλÜτωναò, Απολογßα μcd) üτι η ÜρνησÞ του να συμμετÜσχει στην πολιτιχÞ οφειλüταν στο δαιμüνιü του. ΤÝσσερα χρüνια μετÜ την χατÜλυση μßαò αιματηρÞò τυραννßαò, η θÝση üτι Ýναò πολßτηò

αυ-

Εδþ ο üροò δε χρησιμοποιεßται με την χαντιανÞ σημασßα. Οι αρχαßοι ¸λληνεò δεν εßχαν αναπτüξει την Ýννοια του
65.

χαθÞχοντοò,
66.

λωνα στο

Ο ΣωχρÜτηò συνδÝει Ýμμεσα το δαιμüνιο με τον Απüλ-

ηc-d.

Αυτü üμωò σαφþò χαι δεν το'επισημοποιεß'.
Ι33 

ΜΕΡΟΣ tΙΡΩΤΟ

τα χÝρια του παßρνονταò μÝροò στη διαχυβÝρνηση τηò χþραò του Þταν Þδη προσβλητιχÞ. ΑλλÜ για τον πιο φανερü επιχριτÞ τηò δημοχρατßαòνα ομολογεß üτι εßχε λÜβει μßα ρητÞ θεßχÞ εντολÞ να μεßνει Ýξω απü την πολιτιχÞ αρÝνα εßναι χÜ,τι που θα προχαλοýσε βßαιη αντßδραση. Δε χρειÜζεται να απορεß χανεßò που οι διχαστÝò ξεσποýσαν σε οχλοβοÞ üταν ο ΣωχρÜτηò μιλοýσε για το θεßχü του σημεßο στο διχαστÞριο,'μεριχοß επειδÞ δεν το πßστευαν, Üλλοι απü φθüνο που οι θεοß του εßχαν δþσει περισσüτερα απü üτι
δεν Ýπροπε να λερþσει στουò ßδιουò' (Ξενοφþνταò , Απολογfu τ4)67.

ριüτητα τηò δημοχρατιχÞò ΑθÞναò ωò φυσιχü επαχüλουθο τüσο τηò ηθιχÞò του αχεραιüτηταò (üταν λÝει πωò üποιοò 'üντωò μÜχεται για το δßχαιο τρÝπει ανα¾χαστιχÜ γα ασχολεßται με τιò ιδιωτιχÝò χαι üχι με τιò δημüσιεò υποθÝσειò, αν πpüxeι':',aL να ζÞσει Ýστω χαι λßγο χαιρü'), üσο χαι τηò απαγüρευσηò του δαιμüνιου. Με Üλλα λüγια, παρουσιÜζει τη συμμετοχÞ στην πολιτιχÞ ωò αντßθετη τüσο με την ηθιχÞ üσο χαι με τη θρησχεßα!
που αναμφßβολα προχαλεß μεγÜλη μερßδα των διχαστþν

Οι εýστοχεò παρατηρÞσειò του Garland μαò φÝρνουν στην χαρδιÜ του προβλÞματοò: ο ΣωχρÜτηò παρουσιÜζει την ÜρνησÞ του να πÜρει μÝροò στην πολιτιχÞ δραστη-

ΑλλÜ ο ΣωχρÜτηò δε σταματÜει εδþ. Σε μßα χßνηση

67.

Garland,

Ιη trod ucing,Δ/er

Gods,

σσ.

ι48- 49,

η4 

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑtΙΟΛΟΓΙΑ

προχωρÜεß στη δÞλωση üτι δε θα υπαχοýσει αν οι διχαστÝò, δηλαδÞ ουσιαστιχÜ ο Αθηναßχüò δÞμοò, του απα-

χαι eπt ποινÞ θανÜτου, τη θεßχÞ εντολÞ πÜνω απü τιò-πιθανÝòγιατß βÜζει ανθρþπινεò απαγορεýσειò. Σε Ýνα επßπεδο, η θÝση αυτÞ ενισχýει την απολογßα του: ενþ χατηγορεßταr για ασÝβεια, ο ΣωχρÜτηò δεßχνει την απüλυτη προσÞλωσÞ του στην τÞρηση των εντολþν του θεοý. Το πρüβλημα εßναι, üμrò, üτι πρüχειται για Ýνα θεü προσωπιχü, του οποßου οι εντολÝò δεν εßναι αδýνατο, χατÜ τον ßδιο το ΣωχρÜτη, να Ýρθουν σε σýγχρουση μθ την εξουσßα του δÞμου. Δεν εßναι δýσχολο να αντιληφθεß χανεßò πþò θα προσλαμβανüταν η στÜση του ΣωχρÜτη απü την πλειοφηφßα των διχαστþν. Με δεδομÝνη την επιμονÞ του να τονßζει την
γορεýσουν να φιλοσοφεt, αχüψη

πρÝκει να προχαλεß η χαταδßχη του, αλλÜ η μιχρÞ διαφορÜ με την οποßα λÞφθηχε η απüφαση.

περιφρüνησÞ του προò το δÞμο, μεγαλýτερη Ýχπληξη δεν

¼ταν διεχδιχε( το διχαßωμα να πρÜττει σýμφωνα με τουò ορισμοýò μßαò προσωπιχÞò φωνÞò xaL να αγνοεß τιò αποφÜσειò τηò πλειοφηφßαò, που συμβαßνΕι να εßναι χαι η χυρßαρχη πολιτειαχÞ δýναμη στην ΑθÞνα, ο ΣωχρÜτηò διεχδιχεß Ýνα εßδοò ελευθερßαò που η χλασιχÞ πüλη, με τουò σφιχτοýò χοινωνιχοýò δεσμοýò τηò, δεν εßναι Ýτοιμη να αναγνωρßσει. Εßναι λοιπüν πραγματιχÜ μÜρτυραò τηò ελευθερtαò, üπωò εßναι χαι μÜρτυραò τηò φιλοσοφßαò. Οι Αθηναßοι που τOν χαταδßχασαν σε θÜναΙ35 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

αναßτιο μßσοò Þ φθüνο Ýστειλαν στο δÞμιο Ýναν αθþο. ¹ταν μÝλη μßαò χοινωνßαò που αγωνιξüταν να προφυλÜξει τιò ηθιχÝò χαι πολιτιχÝ,ò αξßεò τηò απü τουò χινδýνουò ενüò ριζοσπαστιχοý
νεωτερισμοý68.

το, üμωò, δεν Þταν

μßα τυραννιχÞ πλειοφηφßα που απü

68. ¼πωò εýστοχα παρατηρεß ο Kitto, The Greeks, σ. τ54, 'ο θÜνατοò του ΣωχρÜτη Þταν σχεδüν μßα χεγγελιανÞ τραγωδßα, μßα σýγρουση στην οποßα χαι οι δýο πλευρÝò εßχαν

δßχιο'.

η6 

Η ΑΠΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΡΗΤΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ

εχδοχÞ τηò διχαστιχÞò αυτοχτονßαò, εßναι η ρητοριχÞ αρτιüτητα του Ýργου. Πρþτα απü üλ.α, η Απολογ[α Ýχει χαθαρÜ δομÞ διχανιχοý λüγου με Προοßμιο (r7a-r8a), Πρüθεση' (τ8α-τ9α), Πßστη' (τ9α-Ζ8α), ΠαρÝχβαση (z8al4b) χαι Επßλογοα. Απü τα πÝντε αυτÜ διαχριτÜ Απολογßαò τα τÝσσερα αντιστοιχοýν στα βαμÝρη "ηò σιχÜ 'μüρια' που ο ΑριστοτÝληò αναγνωρßζει σε χÜθε λüγο στη ΡητοριχÞ χαι ηΠαρÝχβαση μπορεß να εμφανιστεß σε οποιαδÞποτε σημεßο ενüò λüγου. Με δýο λüγια, η Απολογßα Ýχει την χλασιχÞ δομÞ διχανιχοý λüγου. Για χÜποιον που δηλþνει, üπωò ο ΣωχρÜτηò, üτι του εßναι l. Εδþ γßνεται μßα γενιχÞ δÞλωση για την υπüθεση, στην προχειμÝνη περßπτωση δÞλωση αθωüτηταò. Ζ. Εδþ παρατßθενται τα βασιχÜ επιχειρÞματα του ομιλητÞ.
3.

¸να απü τα πιο παρÜδοξα στοιχεßα τηò Απολογι'αò του ΠλÜτωνα, τουλÜχιστον τια üσουò αποδÝχονται την

Στην ΠαρÝχβαση ο ΣωχρÜτηò εξηγεß τη φýση τηò'απο-

στολÞò'του.
σσ.

4. Αχολουθþ την χλασιχÞ διÜχριση του Burnet, Apology, 66 χ.ε, ΙΙ διÜχριση αυτÞ εßναι σÞμερα ^γενιχ& αποδεχτÞ.
5.

ΡητοριχÞ 3.τ3.

Ι37 

ΙυΙΕΡοΣ gΡΩº'ο

'πραγματιχÜ Üγνωστοò'ο τρüποò που μιλÜνε στα διχαστÞρια (r7d) αυτü δεν εßναι μιχρü επßτευγμα. Η σωχρατιχÞ αποποßηση τηò γνþσηò τηò ρητοριΧÞò τÝχνηò δεν εßναι ασυμβßβαστη μüνο με τη δομÞ τηò Απολογßαò. Εßναι ασυμβßβαστη χαι με το γεγονüò üτι στην πρþτη σελßδα του Ýργου χαι μüνο, οχτþ ρητοριχοß τüποι Ýχουν αναγνωριστεß απü τουò Riddell xaL Burnet, συμπεριλαμβανüμενηò τηò δÞλωσηò του χατηγοροýμενου üτι δεν Ýχει χαψßα εμπειρßα απü το χþρο των διχαστηρßων. Ο Riddell, που Þταν ο πρþτοò που Ýδωσε ιδιαßτερη Ýμφαση στο ρητοριχü χαραχτÞρ« "ηò Απολογßαò χαι που σημεßωσε τουò Ýξι απü τουò οχτþ ρητοριχοýò τüπουò, θεωρεß üτι ολüχληρο το Προοßμιο μπορεß να παραλληλιστεß, φρÜση προò φρÜση, με Üλλα ρητοριχÜ χεßμεναü. Ο Burnet, παρüλο που θεωρεß το Προοßμιο'παρωδßα' τηò ρητοριχÞò χαι τονßζει τον ειρωνιχü του χαραχτÞρα7, προσθÝτει Üλλουò δýο τüπουò στη λßστα του Riddell8. Ο Meyer αναγνωρßζει ρητοριχοýò τüπουò χαι σε Üλλα σημεßα του Ýργου9 χαι, τÝλοò, αρχετοß σχολιαστÝò εντοπ1:ξουν σαφεßò ομοιüτητεò ανÜψεσα στην Απολογßα χαι την Υπßρ ΠαλαμÞδουò Απολογι'α
6.

Riddell, The Apology of Platq
Βιιτηεt, ιΙροΙοgγ,
σ. 67,

σ,

χχι.

¼.τ,, Σχüλια στο I7c7 χαι το ι7ÜΖ. 9. Meyer, Platons Apologie, σσ. α\-26, 38, 45-46 χαι 5ι§2. Δεò Slings, Apology, σ.3Ζ.
8.

7,

τ:'8 

tΙλΑΤΩΝοΣ ΑΠοΛοΓ¶

του Γοργßα'Ο.

Ο ρητοριχüò χαραχτÞραò τηò Απολογ{αò ερμηνεýεται συνÞθωò υπü το φωò μßαò διÜχρισηò που χÜνει ο ΠλÜτωναζ στο Γοργßα χαß που ανταναχλÜται χαι στο Φα|δρο". Στο Γοργßα ο φιλüσοφοò τονßζει üτι η ρητοριχÞ üπωò τη χρησιμοποιοýν οι σοφιστÝò δε Ýχει χαμßα σχÝση με την αλÞθεια, αλλÜ μüνο με την αληθοφÜνεια, το εßχüò. Σε αντιδιαστολÞ μο αυτü το εßδοò ρητοριχÞò, ο ΣωχρÜτηò προβÜλλει μßα αυθεντιχÞ ρητοριχÞ που δεν προσπαθεß να δημιουργÞσει εντυπþσειζ, αλλÜ στηρßζεται στην αλÞθεια. Ο Burnet χÜνει αναφορÜ στο Φαßδρο χαι γρÜφει üτι στο f[ροοßμιο'Ýχουμε πραγματιχÜ τουζ συνητο. Ο Reeve, Apology, σ. 7, σημ. 5, πιστεýει, αντßθετα με τουò Brickhouse χαι Smith, Socrates οη Trial, σ, 5ο, σημ, Ζ, üτι οι ομοιüτητεò εßναι πÜρα πολλÝò χαι πολý στενÝò για να

οφεßλονται στο γεγονüò üτι τüσο
üσο

χαι ο Γοργßαò χρησιμοποιοýν γνωστοýò τüπουζ. Ο Calogero, 'Gorgias and the Socratic Principle', θοωρεß üτι ο ΣωχρÜτηò αντιγρÜφει το Γοργßη ο Coulter, 'Relation', σ,

ο τλατωνιχüò ΣωχρÜτηò

Ζ7ι, üτι με αυτü τον τρüπο αντιδρÜει στη σοφιστιχÞ ρητοριχÞ, ο Seeskin, 'Parody', üτι τρüχειται για παρωδßα χαι ο Guthrle, History, -üψ. 4, σ. //, üτι ο ΣωχρÜτηò απλþò 'διασχεδÜζει'. Η ÜποφÞ μου üτι ο ΣωχρÜτηò μπορεß να χρησιμοποιεß ρητοριχÝò τεχνιχÝò χωρßò να θυσιÜζει την απüλυτη προσÞλωσÞ του στην αλÞθεια αναλýεται ταραχÜτω.

rr. Για το ρüλο τηò ρητοριχÞò στο Ýργο του ΠλÜτωνα συνολιχÜ δεò Χλüη ΜτÜλλα, ΠλατωνιχÞ Πειθþ.

Ι39 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

τουργßα τηò ρητοριχÞò εßναι να λÝει την αλÞθεια''". Η χρÞση των ρητορßχþν τüπων ατü το ΣωχρÜτη αποτελεß, χατÜ τον Burnet, 'παρωδßα' χαι εßναι Ýνα δεßγμα τηò περßφημηò σωχρατιχÞò ειρωνßαò'3. Ο Allen, Üπü την πλευρÜ του, αναφÝρεται ρητÜ στη διÜχριση μεταξý τηò συνÞθουò, σοφιστιχÞò ρητοριχÞò που ενδιαφÝρεται μüνο ¾ια την αληθοφÜνεια χαι τηò φιλοσοφιχÞò, σωχρατιχÞò ρητοριχÞò που αποβλÝπει στην αλÞθεια χαι χαταλÞγÝι στο συμπÝρασμα üτι '[η] αθþωση θα μποροýσε να επιτευχθεß μüνο μÝσω μßαò απολογßαò που θα ισοδυναμοýσε με χαμερπÞ μαστρωπßα, χολαχεßα [ελληνιχÜ στο χεßμενο], μüνο μÝσω μßαò απολογßαò που ο ΣωχρÜτηò ο ßδιοò τη χαραχτηρßζει ανüσια, επειδÞ διÝφθεßρε την πραγματιχÞ λειτουργßα του διχαστÞ, επειδÞ Ýχανε τουò διχαστÝò να παραβαßνουν τουò üρχουò τουò'β5d)'α. Το üτι υπÜρχει Ýνα στοιχεßο ειρωνεßαò σßτην Απολογι'α εtναι αναμφßλεχτο. Ο ΣωχρÜτηò λÝει, για παρÜδε_ιτψα, üτι δεν ξÝρετ πþò μιλÜνε στα διχαστÞρια χαι μετÜ δßνει Ýνα ρητορτχü αριστοýργημα, Ýνα Ýργο που θα μποροýσε χÜλλιστα να σταθεß δßπλα στην ΤτÝρ ΠαλαμÞδουò Ατολογßα ωò εγχειρßδιο ρητοριχÞò. ¹, αχüμη, üταν επαινεß τουò λüγουò των χατηγüρων ωò πειστιχοýò
ι2. Burnet, Apology, σ.67, Ι].¼.π.
14,

θισμÝνουò τüπουò [ελληνιχÜ στο χεßμενο], αλλÜ üλοι οδηγοýν στο αυθεντιχÜ σωχρατιχü παρÜδοξο üτι λει-

η

Allen, Legal Obligatioη σ, ι4.
Ι4ο 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

αλλÜ üχι αληθινοýò τουò συνδÝει με τη σοφιστιχÞ ρητοριχÞ'5, αλλÜ στη συνÝχεια προχωρÜει να χρησιμοποιÞσει ο ßδιοò πολλÜ στοιχεßα τηò ρητοριχÞò αυτÞò. ΑλλÜ εßναι αυτü αρχετü ¾ια να θεωρÞσουμε üτι η στÜση του απÝναντι στη ρητοριχÞ εßναι εξ ολοχλÞρου ειρωνιχÞ; Αν δεχθοýμε την εχδοχÞ üτι επιθυμεß την χαταδßχη του, Þ τουλÜχιστον δεν ενδιαφÝρεται τια την αθþωσÞ του, τüτε η ýπαρξη ρητοριχþν τüπων σε τÝτοια Ýχταση εßναι δýσχολο να αιτιολογηθεß. Για ποιο λüγο χÜποιοò που Ýχει αποφασßσει να μην προσπαθÞσει να σþσει τη ζωÞ του θα χρησιμοποιοýσε τÝτοια στοιχεßα; Αν üμωò συμφωνÞσουμε με τον Burnet üτι üντωò θÝλει να χερδßσει την υπüθεση, υπü τον üρο να μην χÜνει τßποτε που να παραβιÜζει τιò αρχÝò του, τüτε η ýπαρξη των διαφüρων ρητοριχþν στοιχεßων στην πλατωνιχÞ Απολογßα ψπορεt να εξηγηθεß. Απü τη στιγμÞ που ο ΣωχρÜτηò Þταν ειò γνþση των διÜφορων ρητοριχþν τüπων χαι τεχνιχþν, ο μüνοò πραγματιχüò περιορισμüò στην πιθανÞ χρÞση τουò 0α Þταν να τουò χρησιμοποιÞσει για να πει φÝματα Þ
Ýστω να αποχρýφει την αλÞθεια. ΑλλÜ τßποτε δεν εμποδßζει το ΣωχρÜτη να τουò χρησιμοποιÞσει στην υπηρεσßα τηò αλÞθειαò: με αυτüν τον τρüπο αυξÜνει τιò πιθανüτητεò να αθωωθεß χωρßò με οποιονδÞποτε τρüπο να παρα-

βαßνει τιò αρχÝò του. Το να ερμηνεýεται η Απολογßα μÝσω διαλüγων üπωò ι, Γοργßαò χαι ο Φαßδροò προýποθÝτει την ενüτητα σχÝ15.

Colaiaco, Socrates Against Athens, σ.
Ι4Ι

Ζ9, 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

φηò του ΣωχρÜτη που εμφανßζεται στουò τρειò διαλüγουò. ΑλλÜ αν η Απολογßα εßναι πρþιμοò διÜλογοò, ο Γοργßαò μεταβατιχüò χαι ο Φαßδροò ψÝσοò, πþò μποροýμε να ξÝρουμε üτι ο ΠλÜτωναò üταν γρÜφει την Απολογ|α Ýχει την ßδια αντßληφη γ,« τη ρητοριχÞ που Ýχει üταν γρÜφει το Φαßδρq Και αχüμη, με δεδομÝνο το πρüβλημα τηò ιστοριχüτηταò τηò Απολογfuò, πþò ψποροýμε να εßμαστε σßγουροι üτι ο συγγραφÝαò τηò Απολογ|αò αντιμετωπßξει τη ρητοριχÞ με τον ßδιο τρüπο που την αντιμsτþπιζε ο ιστοριχüò ΣωχρÜτηò; Με, üλα αυτÜ τα ερμηνευτιχÜ ζητÞματα ανοτχτÜ, εßναι δýσχολο να δοθεß τελιχÞ απÜντηση στο ερþτημα γιατß ο ΣωχρÜτηò του ΠλÜτωνα χρησιμοποιεß χατÜ επανÜληψη ρητοριχοýò τüπουò στο λüγο του. ΑλλÜ αν δεχθοýμε üτι ο ΣωχρÜτηò επιθυμεß να αθωωθεß χαι üτι η χρÞση ρητοριχþν τüπων δεν εßναι για αυτüν μεμπτÞ αν δε συνοδεýεται απü την παΡαποßηση τηò αλÞθειαò, τüτε τα ρητοριχÜ στοιχεßα τηò Απολογßαò ψποροýν να θρμηνευθοýν ωò μÝροò μßαò σωχρατιχÞò στρατηγιχÞò που αποβλÝπει στην αθþωσÞ, χαι üχι ωò'παρωδßα' τηò σοφιστιχÞò ρητοριχÞò'6.
16.

Ο Stokes, Apology,

σσ,

σχüπιμα συμπλÝχει σωχρατιχÜ

§/j8, χαι

θεωρεß üτι ο ΠλÜτωναò

ρητοριχÜ στοιχεßα στο

τεß ωò σωχρατιχü χαι τι ωò ρητοριχü, Þ αλλιþò ωò προò το τι πρßτει να ερμηνευθεß χυριολεχτιχ & χαι τι üχι, εßναι ηθελημÝνη απü την πλευρÜ του συγγραφßα τηò Απολογι'αò,

Προοßμιο χαι üτι η ασÜφοια ωò τροò το τι πρÝπει να ερμηνgυ-

Ι42 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

ΤπÜρχουν, ωστüσο, σοβαροß περιορισμοß στη χρÞση τηζ, ρητοριχÞò απü το ΣωχρÜτη'7. Οι περιορισμοß αυτοß συνδÝονται, χαι πÜλι, με την αταλÜντευτη προσχüλληση του φιλοσüφου στιò αρχÝò του. Μßα ειχüνα του τρüπου με τι.,ν οποßο η προσÞλωση του ΣωχρÜτη στην αλÞθεια τον ιιδηγεß να χρησιμοποιÞσει με ανορθüδοξο τρüπο πολλÝò ρητοριχÝò συμβÜσειò προσφÝρει ο Ober. Σýμφωνα με το
Ι7, Η Ατολογι'α παρουσιÜξει ενδιαφÝρον ωò ρητοριχüò λüγοò χαι Üλλο επßπεδο ανÜλυσηò. Απü τα τρßα στοιχεßα του ο Αρι,,.οτÝληò θεωρεß üτι πρÝπει να συνδυÜζει Ýναò λüγοò, το λüγο (λο,,ε Ýνα

ßιχÜ επιχειρÞματα), το τÜθοò
,,()ηματιχÜ το αχροατÞριο)

(προσπÜθεια να επηρεαστεß συναι-

χαι το Þθοò (προσπÜθεια να δεßξει χανεßò χαραχτÞρ«), ο απολογοýμενοò χρησιμοποιεß χατα χ,ßρον το πρþτο χαι περιστασιαχÜ το δεýτερο θ+d). Το τρßτο; Απü 1ιßα Üπιτψη, ο ΣωχρÜτηò χρησιμοποιεß χαι το τρßτο χατÜ χüρον: η , ηιlτονÞ του στην ευσÝβεια χαι χυρßωò την προσχüλλησÞ του στιò ,fλχÝ_< του πεποιθÞσειò μποροüν χαι πρÝπει να εχληφθοýν ωò απü,ιι τρα να αποδεßξει το Þθοò του. ¼πωò εßδαμε üμωò, οýτε οι πεποιßΙßσειζ του ΣωχρÜτη ταυτßζονται με αυτÝò των Αθηναßων οýτε οι ιΙ,ßòò του με τιò διχÝò τουò. Προχαλεß σχüπιμα ο φιλüσοφοò, Þ απλÜ ßΙ,,,,ρεß üτι οποιαδÞποτε Üλλη ταχτιχÞ θα Þταν ασυμβßβαστη με τιò

,ßιι Ýχει χαλü

,γ,χßò του Αν ισχýει το δεýτερο, üπωò Ýχει Þδη υποστηριχθεß στην ,,,.1,,ιýσα ΕισαγωγÞ, τüτε ο ΣωχρÜτηò δεν παραμελεß το στοιχεßο

,,,υ Þß)ουò στο λüγο του. ¼πωò üμωò χαταλαβαßνει, χαι üπωò του ,,,,,ν()υμßζουν οι συχνÝò αποδοχιμασßεò των Αθηναßων, που στο

υ,,, αποδεχτü απü τουò συμπολßτεò του.

",

illcvo δηλþνονται με το μÞ θορυβεßτε, το Þθοò του δεν εtναι πÜ-

Ι+3 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

συγχεχριμÝνο ιστοριχü τηò αρχαιüτηταò, ρητοριχοß τüποι üπωò αυτοß που χρησιμοποιεß ο ΣωχρÜτηò στο Προοßμιο
εξυπηρετοýν Ýναν ξεχÜθαρο σχοπü;

θÝση, Ýτσι χαι οι Ρητοριχοß τüποι εßχαν ωò στüχο να συνδÝσουν το συμφÝρον του ομιλητÞ με αυτü του αχροατηρßου. Η χατÜθεση των διαπιστευτηρßων του ομιλητÞ ωò ενüò χρÞσιμου πολßτη που αχολουθοýσε τιò δηψοχρατιχÝò ιδÝεò χαι χανüνεò συμπεριφορÜò θα συ-

¼πωò η δÞλωση üτι εßχε χανεßò προσφÝρει στην πατρßδα του υπηρεσßεò ανÜλογεò με την χοινωνιχÞ του

μπλεχüταν μθ την ουσιαστιχÞ υπερÜσπιση, που θα απεδεßχνυε την τεχνιχÞ αθωüτητα του χατητοροýμενου. Αυτü που περßμεναν λοιπüν οι Αθηναßοι διχαστÝò Þταν ο ΣωχρÜτηò να προσπαθÞσει να δεßξει üτι οι συγχεχριμÝνεò χατηγορßεò Þταν χωρßò υπüσταση χαι αχüμη üτι Þταν εντελþò απßστευτοò, δεδομÝνηò τηò θÝσηò του ωò
πιστοý πολßτη τηò δημοχρατιχÞò πολιτεßαò'8.

¼ταν ο ΣωχρÜτηò εμφανßξει τον εαυτü του ωò Ýνα Þσυχο πολßτη, Üπειρο σε διχαστιχÝò διαμÜχεò, που αντιμθτωπßζει Ýμπειρουò αντιπÜλουò (r7a-d), παßζει σýμφωνα με αυτοýζ τουζ χανüνεò. Σε πολλÜ Üλλα σημεßα τηò Απολογßαò ωστüσο, üπωò επισημαßνει ο Ober, ο ΣωχρÜτηòενþ αρχιχÜ φαßνεται να αχολουθεß τουò χανüνεò,
στη συνÝχεια τουò ανατρÝπθι.
ι8. Ober, Dissenξ σ.167,

Ι44 

Π,lΑΤΩΝοΣ ΑΠοιlοΓΙΑ

σÜò τουò ßδιου_ζ'. Ενþ üμωò η ρητοριχÞ σýμβαση τηρεßται μÝχρι εδþ, στη συνÝχεια ανατρÝπεταß: 'χαι σαò ζητþ, üσοι με αχοýσατε χÜποτε να συζητÜω-χαι πολλοß üντωò με αχοýσατε-να διαφωτßσετε χαι τουò Üλλουò χαι να τουò πεßτε, αν ποτÝ με Üχουσε χανεßò σαò να συζητÜω τÝτοια ζητÞματα εßτε σýντομα εßτε σε μÜχροò. Απü αυτü θα χαταλÜβετε üτι τÝτοτεò φευτιÝò εßναι χαι τα Üλλα που λÝνε οι πολλοßγια μÝνα'. ¼πωò σημειþνει ο Ober'g, ο ΣωχρÜτηò αντιστρÝφει τη συγχεχριμÝνη πραχτιχÞ, ζητþνταò απü τουò πολßτεò να χαταφýγουν σε ιδιωτιχÞ συξÞτηση, χαι Üρα ιδιωτιχÞ γνþση, για να μÜθουν την αλÞθεια ¾ια τον ßδιο.χαι ποια εßναι αυτÞ η αλÞθεια; ¼τι οι πολλοß, üροò που χρησιμοποιεßται δýο φορÝò στο χεßμενο, εßχαν λανθασμÝνη Üποφη. Μ. Üλλα λüγια, αντ( να ταυτßσει τη διχÞ του θÝση με τη γνþμη τηò πλειοφηφß«ò, ο ΣωχρÜτηò ταυτßζει τη θÝση των αντιπÜλων του. ¼σο για τον üρο οι πολλοß, üρο Ýντονα φορτισμÝνο πολιτιχÜ, χρησιμοποιεßται την πρþτη φορÜ θετιχÜ (Ýτσι üπωò τον χρησιμοποι,οýν οι δημοχρÜτεò) χαι τη δεýτερη αρνητιχÜ (Ýτσι üπωò τον χρησßμοι§.¼.π., σσ,169-7o.

Η συνηθισμÝνη τεχνιχÞ Þταν ο χατηγοροýμενοζ να προσπαθεß να δεßξει üτι, με βÜση το χαραχτÞρα του, που Þταν γενιχÜ γνωστüò στουò συμπολßτεò του, δε θα Þταν δυνατü να ευσταθοýν οι χατη¾ορßεò εναντßον του. Ο ΣωχρÜτηò φαßνεται να το χÜνει αυτü στο r9d, üταν λÝει üτι 'Ýχω μÜρτυρεò τια üσα λÝω τουò περισσüτερουò απü ε-

Ι45 

ι
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ποιοýν οι αντßπαλοι τηò δημο)ιρατßαò, μεταξý των οποßων συγχαταλÝγεται βÝβαια χαι ο συ¾τραφÝαò τηò Απολογßαò). Η τελιχÞ Ýχβαση τηò δßχηò, σημειþνει ο Ober, διχαιþνει τη δεýτερη χρÞση, τουλÜχιστον ¾ια το χοινü στο οποßο απευθýνεται ο ΠλÜτωναò"Ο. ΚλασιχÞ περßπτωση χωρßου τηò Απολογßαò üπου ο ΣωχρÜτηò αντß να προσπαθÞσει να χÜνει τουò διχαστÝò του να ταυτιστοýν μαζß του τουò αποξενþνει εßναι η διαλογιχÞ συζÞτηση με το ΜÝλητο, ¼ταν υποστηρßζει üτι μüνο οι ειδιχοß βελτιþνουν ηθιχÜ τουò νÝουò χαι üχι οι διχαστÝò χαι üλοι οι πολßτεò συνολιχÜ, ο ΣωχρÜτηò διαχωρßζει χÜθετα τιò απüφειò του απü τιò αντßστοιχεò των συμπολιτþν του, οι οποßοι σαφþò χαι συμφωνοýν με την πιο παραδοσιαχÞ-χαι σýμφωνη με τη δημοχρατιχÞ ιδεολογßα-θÝση του ΜÝλητου"'. ¼σο ανüητοζ χαι αν φαßνεται στο χεßμενο ο ΜÝλητοò, δεν παýει να εßναι αυτüò που εχφρÜξει τη συντρßπτιχÞ πλειοφηφßα των συμπολιτþν του. ¸ναò Üλλοò ρητοριχüò τüποò εßναι η Ýμφαση στιζ υπηρεσßεò που Ýχει προσφÝρει χανεßò στην πüλη του. Ο ΣωχρÜτηò üντωò τονßζει τιò υπηρεσßεò αυτÝò, üταν υπογραμμßζει το λαμπρü στρατιωτιχü ιστοριχü του (ι8e), αλλÜ χαι üταν σημειþνει üτι η προσωπιχÞ του περιουσßα εξανεμßστηχε εξαιτtαò τηò δημüσιαò υπηρεσßαò που προεσÝφερε με το να εξετÜξετ τουò συμπολßτεò του (z3b-c,
2ο. ¼.π., σ. ι7ο.

Ζτ.¼.π.

Ι46 

ΠΛΑΤΩΝOΣ ΑΠOΛοΓΙΑ

3la-c). ΑλλÜ η μÝγιστη δημüσια ευεργεσßα, για το ΣωχρÜτη, εßναι η ßδια αυτÞ η εξÝταση, ο ατελεýτητοò Ýλεγχο_ζ των ηθιχþν απüψεων τουò. Το πρüβλημα με τη σωχρατιχÞ χρÞση του ρητοριχοý αυτοý τüπου εßναι üτι στηρßζεται σε μßα προσωπιχÞχαι σε χαψfu περßπτωση αυτονüητη-ερμηνεßα ενüò Δελφιχοý χρησμοý, Ενþ ωò δημüσια υπηρεσßα οι Αθηναßοι 0α θεωροýσαν τη χρÞση ιδιωτιχþν πüρων για δημüσιουò σχοποýò, ο ΣωχρÜτηò πραδÝχεται üτι δεν προσÝφερε τßποτε υλιχü στην πüλη του, αλλÜ επιμÝνει üτι θυσßασε την προσωπιχÞ του περιουσßα στο χοινü χαλü, στη διατεταγμÝνη απü το θεü αποστολÞ του. ΑλλÜ ενþ η αποοτολÞ αυτÞ στηρßζεται στο-λογιχÜ αυθαßρετο-τρüπο πιιυ ο ΣωχρÜτηò ερμηνεýει το χρησμü, ο φιλüσοφοò δεν
χÜνει τ(ποτg ¾ια να δεßξει στουò Αθηναßουò γιατß Ýπρεπε να δεχθοýν την ερμηνεßα του. Αντßθετα, λÝει θα
ρß_ò ενδοιασμοýò στουò Αθηναßου_ò üτι δε θα τουò υπαχ,,ýσει αν του απαγορεýσουν να φιλοσοφεß (z9c-3Ob) χαι αχιßμη üτι

χω-

αν με σχοτþσετε, δε θα βρεßτε εýχολα Üλλον τÝτοιο σαν χαι μÝνα, που, χυριολεχτιχÜ, αν χαι αχοýγεται λßγο αστεßο, τοποθετÞθηχε απü το θεü στην πüλη üπωò 1ria αλογüμυγα πÜνω σε Üλογο μεγαλüσωμο xαl χα0αρüαιμο, νωθρü üμω< εξαιτßαò του üγχου του, που του τÝτοιο μου φαßνεται πωò ο θεüò με Ýβαλε στην πüλη ¾ια να μη σταματÜω üλη μÝρα να ξυπνÜω χαι να διαφιοτßζω χαι να επιπλÞττω τον χαθÝνα σαò, πηγαßνονταζ να χαθßσω δßπλα του, üπου χαι αν π&ει. Και δe

χρει&ζεται

μßα αλογüμυ¾α να το ξυπνÜει. Σαν χÜτι 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ θα βρεßτε εýχολα Üλλον τÝτοιο, Αθηναßοι, αν με πιστÝφετε, δε θα με εχτελÝσετε. ºσωò üμωò απü δυσαρÝσχεια, üπωò üσοι μüλιò Ýχουν σηχωθεß χαι νυστÜζουν αχüμη, θα μποροýσατε να μου χαταφÝρετε Ýνα χτýπηψα xaL1 αχολουθþνταò τη γνþμη του ¶νυτου, να μθ εκτε}rÝσετε, Κατüπιν θα τερνοýσατs την υτüλοιπη ζωÞ σαò χοιμισμÝνοι, εχτüò χαι αν ο θεüò ενδιαφερüταν για σαò χαι σαò Ýστελνε χÜτοιον Üλλο βoe-3ra).

¼πωò ¾ρÜφει ο Ober,
[σ]ýμφωνα με αυτÞ την ανÜγνωση, η ιδεολογßα των
πολλþν δεν gßναι χα^υτθρη

\/

οι γνþμεò τουò εßναι απλÜ üνειρα"". Οι Üνθρωποι ξυπνÜνε μüνον üταν τουò τσιμπÜει ο Ýλεγχοò του ΣωχρÜτη, χαι αχüμη ιαι τüτε στιγμιαßα. Αν αφεθοýν στιò διχÝò τουò δυνÜμειò, αυτοß που ονειρεýονται δεν Ýχουν 2L.'Εχει ιδιαßτερο ενδιαφÝρον üτι στο τÝλοò του ΠÝμπτου Βιβλßου τηò fΙολιτεßαò ο ΠλÜτωναò συγχρßνει το 'φιλüτιμο', που δεν Ýχει γνþση των Ιδεþν, με χÜποιον που ονειρεýεται χαι το 'φιλüσοφο', που Ýχει τÝτοια γνþση, με χÜποιον που εßναι ξýπνιοò. Στη συνÝχθια χρησιμοποιεß τη διÜχριση αυτÞ

απο μια χατασταση

υπνου,

¾ια να θÝσει δýο διαφορετιχÝò οντολογιχÝò τραγματιχüτητεò: αυτÞ του αισOητοý χüσμου, που αποτελεß το αντιχεßμθνο τηò δüξαò, δηλαδÞ τηò αθεμελßωτηò γνþμηò του ονειρευüμενου, χαι αυτÞ του χüσμου των Ιδεþν, που τιò γνωρßζει πρα¾ματι-

χÜ

χατ με βεβαιιΙτητα ο φιλüσοφοò.

Ι48 

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓ¶

πολλοß απü τουò διχαστÝò'3.

χαμßα πιθανüτητα να χειριστοýν σωστÜ τιò υποθÝσειò τηò πüληò, πολý περισσüτερο να τη βελτιþσουν. Για Üλλη μßα φορÜ, αυτü εßναι δýσχολο να το χαταπιοýν

Μπορεß χανεßò να προσθÝσει εδþ üτι ο ΣωχρÜτηò δεν τοποθετεß τον εαυτü του απλÜ Ýξω απü την ΑθηναßχÞ πολιτιχÞ χοινüτητα'α. Τον τοποθετεß σαφþò απÝναντι χαι υπü μßα Ýννοια υπερÜνω τηò, òιφοý ο σωχρατιχüò Ýλεγχοò εßναι αυτüò που θα αποχαλýψει την αλÞθεια χαι η γνþμη του μÝσου Αθηναßου, απü τη στιγμÞ που δεν
ι3. Ober, Dissenξ σ.ι74.
)JιυχρÜτη να εχλιπαρÞσει ¾ια τη σωτηρßα του φÝρνονταò στο ßßιχαστÞριο την οιχογÝνοιÜ του αποτελΕß πρüχληση για τουò ßßτllι,οχρατιχοýò διχαστÝò. Δεν εßναι üμωò βÝβαιο üτι η πραχτιαυτÞ πρÝπει να θεωρηθεß μÝροò μßαò συμπεριφορÜò που θα
"r1

τ4. Ο Ober, Dissenξ σ, ι76, θεωρεß üτι χαι η Üρνηση του

ß,,ιχαστÞρια, οýτε το δημοχρατιχü σýστημα απονομÞò διχαιο,,,Ινηò. Απü την Üλλη, ο
ß)ß

ßlταν αποδεχτÞ ατü Ýνα συνειδητü δημοχρÜτη: το λιγüτερο υ,,υ μπορεß να πει χανεßò εßναι üτι δεν εξýφωνε οýτε τα λαßχÜ

Ober Ýχει δßχιο üτι με τον τρüπο που τει το θÝμα ο ΣωχρÜτηò σε τελιχÞ ανÜλυση μειþνει τουò ι,ιχαστÝò του: 'ο ΣωχρÜτηò απροχÜλυπτα τοποθετεß τον εαυ,,l του σε Ýνα ηθιχü επßπεδο υφηλüτερο απü τοδò πολλοýò, ιιτι)-, χß)ινοýζ ανθρþπουò που αποτελοýσαν τουò διχαστÝò: η
,,ν,τνδΡÞ συμπεριφορÜ στην
,,,

οποßα εσειξ ετιδßδεστε εßναι εποßßjlτJlη για Ýνα διαχeχριμÝνο Üνθρωπο üτωò εγý.
Ι49 

Ιι[ΕΡοΣ ΠΡΩΤο

αντÝχει στον Ýλετχο, δεν Ýχει την παραμιχρÞ αξß,α, Ξαυογυρßòουμε λοιπüν στη χεγγελιανÞ ανÜλυση τηò 4πολογßαò, ο ΣωχρÜτηò διεχδιχεß το διχαßωμα να χρßνει ο ßδιüò, ατομιχÜ, ττò παραδοσιαχÝò αξßεò χαι νüρμεò τηò ΑθηναßχÞò χοινωνßαò. ΑλλÜ η ΑθÞνα-üπωζ χαι οποιαδÞπο"ε Üßλη πüλη τηò χλασιχÞò εποχÞò-δεν εßναι Ýγι« μßα τÝτοια εξÝταση. Το αποτÝλεσμα τηò δßχηò "þμη Þρθε φυσιολογιχÜ.
ντιστροφÞò τω,τ χαθιερωμÝνων ρητοριχþν τüπων πη¾Ü-

Ο Ober

θεωρεß üτι η σωχρατιχÞ στρατηγιχÞ τηò α-

τε},ιχÞ ßχζ.ι' «λü'"η'δΙ"Þò, βεβαιüτητα του ΣωχρÜτη ¾ια την παρüλο που θα Þαπü το γεγονüò üτι, β«οη "ηò brλ.'υ«'Üθωωß)εß, δε θεωροýσε üτι εtχε χαμßα πιθανüτητα. Σßγουρα, üμrò μπορεß να ερμηνευθεß χαι διαφορετιο Þ,λüοοφοò ανα¾νωρßζει üτι οι πιθανüτητÝò το_υ_εß"Ü, υοι μι*ρÝ,<, «λλÜ ,Üυrι το χαλýτερο που μπορεß με δεδοπ_αρουσιÜσει φευδÞ ειχüνα μÝυÞ "Þυ α"üφαοÞ του να μην του μπροστÜ στουò διχαστÝò, Αλλιþò, γιατß "ου.«υ"οý ÝνÜ λüγο που χαι ο Ober παραδÝχεται üτι να προσφÝρει .ßυο,' ρη"üριχü αριστοýργημα"5; Η στρατηγιχÞ λοιπüν ΣλχρÜτη θα μποροýσε να χαραχτηρισθεß η αχüλ_ου"ου θη: μÝχρß του σημεßου που μπορεß, αχολουθεß τιò χαθιενα παρουρrμÝυßξ ρητοριχÝò συμβÜσειò χαι προσπαθεß αφοσιωμÝνο στην εου"ü του ωò Ýνα πολßτη ο,Üοr, "ου επιδßωξη του συμφÝροντοò τηò πατρßδαò του, Αυτü το χÜνει σε'πολλÜ σημεßα, με πιο χαραχτηριστιχÜ το Προ15.

¼.π., σ. 168.

Ι5ο 

ΠΛΑΤΩΝοΣ ΑtΙοΛοΙ,ΙΑ

,.,ßμιο

χαι üταν τονßζει το λαμπρü στρατιωτιχü ιστοριχü του χαι την πολιτιχÞ του δρÜση τüσο χατÜ τη διÜρχεια τηò δημοχρατßαò üσο χαι χατÜ τη διÜρχεια τηò τυραννßαò. ΑλλÜ το να προχωρÞσει παραπÝρα, να παραστÞσει

τον Üνθρωπο που αποδÝχεται συνολιχÜ τιò χοινωνιχÝò χαι πολιτιχÝò συμβÜσειò που αποδÝχεται η πλειüφηφßα τιυν δημοχρ ατιχþν Αθηναßων, θα Þταν παραποßηση τηò αλÞθειαò. Αναπüφευχτα λοιπüν ο ΣωχρÜτηò σε πολλÜ
,l,ημεßα παρεχχλßνει απü την πεπατημÝνη, üχι

ι,, να αρνεßται να αχολουθÞσει χÜποια συνηθισμÝνη ρηι,,ριχÞ σýμβαση, αλλÜ χαι με το να προχαλεß ευθÝωò ι,,υ< Αθηναßουò. Αυτü üμωò δε γßνεται απü αδιαφορßα για το αποτÝλεσμα τηò δßχη_<, αλλÜ απü ηθιχÞ αχεραιüιτlτα. Με Üλλα λüγια, ο ΣωχρÜτη_ζ χρησιμοποιεß χαθιερι,,1τÝνουò ρητοριχοýò τüπουò χαι τεχνιχÝò, γιατß πιστεýει ,,τι βοηθοýν την υπερÜσπισÞ του. αλλÜ τιò χρησιμοποιεß 1,,ßνο μÝχρι εχεtνο το σημεßο που δε θα δημιουργÞσουν ,|,ιυδÞ εντýπωση στο αχροατÞριü του. Στο βαθμü που οι ,r,ι,ßφειò του διαφÝρουν απü αυτÝò τηò δημοχρατιχÞò ι,λεκιφηφßαò σε πολý περισσüτερα ζητÞματα απü üσα ,ιι)ιτπßπτουν, η τελιχÞ ειχüνα των διχαστþν δεν εßναι {Ιι ιιχÞ ¾ια το ΣωχρÜτη. ο Ober παρατηρεß üτι'σαφþò ß,ιν εßναι παρÜλογο να υποθÝσουμε üτι αν ο ΣωχρÜτηò , ßχ.ε αχολουθÞσει μßα πιο παραδοσιαχÞ ρητοριχÞ στραι/ιγιχÞ (μÝσα στιò δυνατüτητÝò του, üπωò δεßχνει η ανιι,ιτΡOψÞ των παραδοσιαχþν τρüπων), θα εßχε αθωωlt, ß"". Μßα τÝτοια στρατηγιχÞ üμrò, θα σÞμαινε την α,ι, '1l.π., σ. Ι//.

μüνο

με

Ι5Ι 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

πüχρυφη, στην χαλýτερη περßπτωση, Þ την αντιστροφÞ, στη χειρüτερη, τηò αλÞθειαò. ΚÜτι τÝτοιο ποτÝ δεν υπÞρξε μεταξý των επιλογþν του ΣωχρÜτη. Πριν χλεßσουμε αυτü το χεφÜλαιο, πρÝπει να σημειω-

θεß üτι υπÜρχει üντωò Ýνα σημεßο στην Απολογ[α üπου ο

ΣωχρÜτηò διαπρÜττει, εßτε το χαταλαβαßνει εßτε üχι, διχαστιχÞ αυτοχτονßα. Εßναι το σημεßο στο λüγο τηò αντιτßμησηò, γιετÜ την αρχιχÞ απüφαση ενοχÞ_<, üπου ζητÜει για ποινÞ'σßτιση στο Πρυτανεßο' β6d-e). Το üτι δεν εγχαταλεßπει οýτε χαι τþρα την προσπÜθεια να αποφýγει την εσχÜτη των ποινþν φαßνεται απü το γεγονüò üτι στη συνÝχεια προτεßνει Ýνα μÜλλον υψηλü πρüστßμο. ΣυνεπÞò πÜντοτε στιò αρχÝò του, ο ΣωχρÜτηò θεωρεß üτι το να προτεßνει χατευθεßαν την ποινÞ του προστßμου θα ισοδυναμοýσε με αποδοχÞ τηζ ενοχÞò του. Στην προσπÜθειÜ του να δεßξει üσο πιο ξεχÜθαρα γßνεται üτι δεν την αποδÝχεται-αυτü εßναι το βασιχü μοτßβο του λüγου τηò αντιτßμησηò-εξαλεßφει χÜθε πιθανüτητα μßαò ελαφρüτερηò ποινÞò. Μßα'χαθαρÞ' üμωò διχαστιχÞ αυτοχτονßα θα συνεπÜγονταν τη μη πρüταση Üλληò ποινÞò, Η πρüταση του προστßμου που αχολουθεß δεßχνει üτι ο ΣωχρÜτηò θÝλει μεν να αποφýγει το θÜνατο, αλλÜ η ηθιχÞ του αχεραιüτητα προηγεßται. Η επιμονÞ του στη μη αποδοχÞ τηò ενοχÞò χÜνει, σε τελιχÞ ανÜλυση, την αποφυγÞ τηò εχτÝλεσηò αδýνατη.

I5L 

Αποηοτιe ΣοκρΑτογΣ

Πηeτοπο: 

\º

¼τι μÝν ýμεßò, δ Üνδρεò ¶θηναΓοι, πεπüνθατε ýπü τþν Ýμþν χατηγτßρων, οýχ οßδ«, Ýγþ δ'οßν χαß αýτüò ýπ' αýτþν üλι|γου Ýμαυτου ÝπελαθÜμηη οßτω πιθανþò Ýλεγον. χαιºοι Üληθßò γε þò Ýποò εßπεßν οýδÝν εßρÞχασιν. μÜλιστα δÝ αýτþν ßν Ýθαýμασα τþν πολλþν δν Ýψεýσαντq τοýτο Ýν

Þ

θλεγον þò χρÞν ýμÜò εýλαβεΓσθαι μÞ ýπ' Ýμοý ÝξαπατηθÞτε þò δεινοδ θντοò λßγειν. τü γÜρ μÞ αßσχυνθηναι 6τι αýτßχα ýπ'Ýμοý ÝξελεγχθÞσονται θργφ, ÝπειδÜν μηδ', üπωστιοαν φαι7ωμαι δεινüò λÝγειν, τοýτü μοι θδοξεν αýτþν Üναισχυντüτατον εßναι. εß μÞ Ýßρα δεινüν χαλοýσιν

οßτοι λßγειν τüν τÜληθη λ/γοντα, εß μÝν γÜρ τοýτο λßγουσιν, üμολογοι|ην Üν Ýγωγε οý χατÜ τοýτουò ε7ναι βÞτωρ.
οýτοι μÝν

οßr, ýσπερ Ýγþ λßγω" Þ τι

Þ οýδÝν ÜληθÝò

εßρÞχασιη ýμεΓò δß μου Üχοýσεσθε πÜσαν τÞν ÜλÞθειανÜrδρrò ¶Oηναßοι, χεχαλλιεπημ/νουò οý μßντοι μι} Δßα,

οýδÝ γε λdγουò, ýσπερ οß τοýτων, βÞμασß τε χαß üνdμασιν Üχοßσεσθε εßχ77 λεγüμενα τοΓ Ýπι, χεχοσμημßνουò, Üλλ'
_<

ß

τυχοýσιν üνιßμασιν -πιστεýω γÜρ δι|χαια ε7ναι Ü λßγωχαΙ μηδεßò ýμþν προσδοχησÜτω Üλλωò, οýδÝ γÜρ Üν δÞπου πρ/ποι,

δ Ürδρrò,

τ7lδε

τ71

ÞλιχιQ þσπερ μειραχιφ

Ι¶ 

Δεν ξÝρω, Αθηναßοι', τι πÜθατε απü τουò χατηγüρουò μου. Βδþ χαι εγþ ο ßδιοò παραλßγο να ξεχÜσω ποιοò εßμαι, με τüση αληθοφÜνεια μιλοýσαν. Και üμωò, τια να χρησιμοποιÞσω αυτÞ την Ýχφρασ¼ δεν εtπαν τßποτε αληθινü. Και Ýνα απü τα πολλÜ φÝματÜ τουò μθ εξÝπληξε περισσüτερο: Ýλεγαν üτι πρÝπει να προσÝχετθ να μην εξαπατηθεßτε απü μÝνα, επειδÞ εßμαι δεινüò ρÞτοραò. Το ßιτι δεν ντρÜπηχαν να το πουν αυτü, ενþ αμÝσωò θα αποδεßξω Ýψπραχτα üτι λÝνε φÝματα, αφοý σε χαμßα περßπτωση δε θα φανþ ιχανüò ρÞτοραò, αυτü μου φÜνηχε η 1τεγαλýτερη ξεδιαντροπιÜ τουò, εχτüò βÝβαια αν ονομÜζουν δεινü ρÞτορα αυτüν που λÝει την αλÞθεια. Αν αυτü εννοοýν, θα ομολογοýσα βÝβαια χαι εγþ üτι εßμαι ρÞτο-

ραò, αλλÜ üχι των ßδιων απüψεων με αυτοýò. Γιατß αυττιß, üπωò υποστηρßζω εγþ, Þ ελÜχιστα πρÜγματα που να εßναι αληθινÜ Þ τßπατε αληθινü δεν εßπαν. Απü μÝνα

,ßμωò θα αχοýσετε üλη την αλÞθεια-üχι, μα το Δßα, ΛOηναßοι, λüγουò χαλοδουλεμÝνουò χαι στα ρÞματα χαι
στα ουσιαστιχÜ., üπωò οι διχοß τουò2, οýτε φορτωμÝνουò

1ιε στολßδια,

αλλÜ θα αχοýσετε üποιεò λÝξειò μου Ýρχονται στο μυαλü χωρßò χανÝνα σχÝδιο-πιστεýω üτι εßναι δßχαια αυτÜ που λÝω-χαι χανÝναò σαò αò μην περιμÝνει χÜτι διαφορετιχü. Γιατß δεν εßναι χαθüλου σωστü, ενþ
Ι55 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ πλÜττοντι λdγουò εßò ýμÜò εßσιÝναι. χαß μÝντοι χαß πcΙνυ, ,ßνδρεò ¶θηναΓοι, τοýτο ýμþν δßομαι χαß παριLμαι, ÝÜν
διÜ τþν αýτþν λdγων Üχοýητßμου ÜπολογουμÝνου δι'

ß

δνπερ εßωθα λÝγειν χαß Ýν Üγορg Ýπß τþν τραπεζþν, ßνα

Ιο
d

ιΒ

Ýπß διχαστÞριον Üναβßβηχα, ßτη γεγονþò ÝβδομÞχοντα, Üτεχνþò οßν ξÝνωò Ýχω τÞò ÝνθcΙδε λßξεωò. þσπερ οýν Üν, εß τφ Üντι ξßνοò Ýτýγχανον þη συνεγιγνþσΖετε δÞπου ιΙν μοι εß Ýν Ýχειº77 τfi φωνÞ τε χαß τφ τρüπφ θλεγον Ý, οßοrερ ÝτεθριΙμμηη χαß δÞ χαß νýν τοýτο ýμþν δßομαι διΚαιον, ýò γÝ μοι δοχþ, τüν μÝν τρüπον τÞò λßξεωò ÝÜν -ßσωò μÝν γÜρ χεßρων, ßσωò δÝ βελτßων Üν ε(η- αýτü δÝ τοýτο
σχοπεΓν

ýμþν πολλοß Üχηχüασι, χαß Üλλοθι, μÞτε θαυμÜζειν μÞτε θορυβεΓν τοýτου θνεχα. Ýχει γÜρ οýτωσß, νýν Ýγþ πρþτον

μÞ, διχαστοý μÝν γÜρ λßγειν.

χαß τοýτφ τüν νοýν προσßχειν, εß δ[χαια λßγω αßτη ÜρετÞ βÞτοροò δÝ τÜληOη

Þ

Πρþτον μÝν οßν δßχαιüò εßμι ÜπολογÞσαοθαι, δ θνδρεò ¶θηναΓοι, πρüò τÜ πρþτÜ μου ψευδη χατηγορημßνα χαß

τοýò πριüτουò χατηγdρουò, ξπειτα δÝ πρüò τÜ ýστερον χαß

τοýò ýσÞουò, Ýμοσ γÜρ πολλοß ΖατÞγοροι γεγòßνασι πρüò ýμÜò χαß πιΙλαι πολλÜ Þδη Ýτη χαß οýδÝν ÜληθÝò λÝγοντεò.
οýò Ýγþ μÜλλον φοβοýμαι Þ τοýò Üμφß ¶νυτον, χαι'περ

Ι56 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

εßναι χÜποιοò σε αυτÞ την ηλιχßα, να Ýρχεται μπροστÜ σαò )(aL να πλÜθει λüγουò σαν παιδαρÝλι. Περισσüτερο ß,ψωò απü üλα, Αθηναßοι, αυτü σαò ζητþ χαι για αυτü σαò παραχαλþ: αν με αχοýσετε να απολογοýμαι με τα ßδια λüγια με τα οποßα συνηθßζω να μιλÜω χαι στην αγορÜ χοντÜ, στα τραπÝξßα των δανειστþν, üπου πολλοß απü σαò με αχοýσατε, xaL αλλοý, οýτε να απορÞσετε οýτε να με αποδοχιψÜσετε3, γιατß το ζÞ"ημ« Ýχει ωò εξÞò: ενþ Ýχω ^γß,νει εβδομÞντα χρονþν, πρþτη φορÜ εμφανßζομαι μπροστÜ σε διχαστÞρßο. μου εßναι λοιπüν πραγματιχÜ Üγνωστοò ο τρüποò που μιλÜνε εδþ. ¼πωò λοιπüν, αν Þμουν χÜποιοò ξÝνοò, θα μου το συγχωροýσατε, αν μιλοýσα με τον τρüπο χαι την προφορÜ με την οποßα ανατρÜφηχα, Ýτστ χαι τþρα σαò θÝτω αυτü το δßχαιο αßτημα, üπωò εγþ νομßζω: να μην ασχοληθεßτε με τον τρüπο τηò ομιλßαò μου-ßσωò αυτüò να εßναι χειρüτεροò, ßσωò χαι χαλýτεροò-αλλÜ να εξετÜσετε πολý χαλÜ χαι να δþσετε μεγÜλη προσοχÞ στο εξÞò, αν λÝω ορθÜ πρÜγματα Þ üχr,Γιατß αυτÞ εßναι η μÝγιστη αρετÞ του διχαστÞ, ενþ του ρÞτορα εßναι να λÝει την αλÞθεια. Διχαιοýμαι λοιπüν να απολογηθþ, Αθηναßοι, πρþτα (ýò προò τιò πρþτεò φευδεßò χατηγορßεò σε βÜροò μου χαι τουò πρþτουò χατηγüρουòα χαι ýστερα ωò προò τιò ρετÝπειτα χατηγορßεò χαι τουò μετÝπειτα χατηγüρουò, ΙΙατß πολλοß με χατηγüρησαν σε σαò απü παλιÜ, επß πολλÜ χρüνιοß, χωρßò να λÝνε τßποτε το αληθινü χαι εγþ φοβÜμαι περισσüτερο αυτοýò παρÜ üσουò περιστοιχßζουν τον Λνυτο5, αν χαι βÝβαια χαι αυτοß μου προχαλοýν φüβο.
Ι57 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Üνταò χαß τοýτουò δεινοýò, Üλλ'ÝχεΓνοι δειντßτεροι, δ Üνδρεò, οß'ýμþν τοýò πολλοýò Ýχ παιδων παραλαμÝμοý μÜλλον οýδÝν βÜνοντεò ξπειθdν τε χαß χατηγdρουν Üληθßò, þò Ýστιν τιò ΣωχρÜτηò σοφüò ÜνÞρ, τιΙ τε μετßωρα πcΙντα Üνεζητηχþò χαß τüν χαß τÜ ýπü

γÞò φροντιστÞò λτßγον χρε/ττω ποιþν. οß"ο,, Þττω
<ο[>

δ ßνδρεò ¶θηναΓοι,
ο[

Üχοýοντεò Þγοýνται τþò ταýτα μου χατÞγοροι, ο[ γÜρ γοροι 'χαß Ýν ταßτ77

ταßτην τÞν φÞμην χατασχεδÜσαντεò,

δεινο/εßσιº

εßσιν οýτοι οß χατÞζητοýνταò οýδÝ θεοýò νομι|ζειν. ζπειτÜ χατηγορηχüτεò, Ýτι δÝ πολλοß χαß πολýν χρüνον Þδη Ýν Þ Üν μÜλιστα Þλιχι|g λßγοντεò πρüò ýμÜò θνιοι ýμþν καß μειρÜχια, Ýπιστεýσατε, παΓδεò Üνrεò Üτεχνþò ÝρÞμη, χατηγοροδ ντεò Üπολογουμ ßνου οýδενιßò,
τ71

δ δÝ πιΙντων Üλογþτατον,

δτι

οýδÝ

τÜ üνüματα ο[-,ß,

αýτþν εßδßναι χαß εßπεßν, πλÞν εß τιò χωμφδοποιüò τυγχιΙ,

"ε

ÜνÝπει, νει þν. ßσοι δÝ φθüνφ χαß, διαβολ71 χριýμενοι ýμÜò οß,οι θον, οß δÝ χαß αýτοß πεπεισμßνοι Üλλουò πει¼οντεò,

,Ü-rò

χειν μηδενüò

Ýστßν αýτþν ÝνταυθοΓ οýδ'Ýλßγξαι οýδÝνα, Üλλ'ÜνÜγχη Üτεχνþò ýσπερ σχιαμαχεΓν ÜπολογοýμενÜν τε χαß ÝλßγÜποχρινομÝνου. Üξιòüσατε οýν χαß ýμεΓò,

Üποριßτατοß εßσιν, οýδÝ γÜρ ÜναβιβÜσασθαι ο[üν τ'

r58 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

ΛλλÜ εßναι πιο επιχßνδυνοι οι πρþτοι χατÞγοροι, γιατß
ι()υò περισσüτερουò απü σαò τουò Ýπαιρναν ατü παιδιÜ

χαι τουò Ýπειθαν, χατηγορþνταζ βε, με απüλυτα φευδεßò χατηγορßεò, üτι υπÜρχει χÜποιοò ΣωχρÜτηò6, σοφüò Üν()ριυποò, που εξετÜζεια τα ουρÜνια φαινüμενα7 χαι ερευνÜ

,jλα üσα υπÜρχουν χÜτω απü τη γη χαι χ&νει το πιο
αδýναμο επιχεßρημα ισχυρüτερο8. Αυτοß, Αθηναßοι, που

διÝδωσαν αυτÞ τη φÞμη εßναι οι φοβεροß μου χατÞγοροι, γιατß αυτοß που τα αχοýν αυτÜ νομßζουν üτι üσοι εξετÜ-

ζουν τÝτοια ζητÞματα δεν πιστεýουν χαι στουò θεοýò9. 1,1χτüò αυτοý, εßναι πολλοß αυτοß οι χατÞγοροι χαι Ýχουν Þδη επß πολý χαιρü εχτοξεýσει τßò χατηγορßεò τουò, σαò ια Ýλεγαν μÜλιστα αυτÜ üταν βρισχüσασταν σε τÝτοια ηλιχßα που τα πιστÝφατε απüλυτα, χαθþò χÜποηι ε(.σαοταν παιδιÜ χαι Ýφηβοι. Γιατß χατηγοροýσαν πραγματι-

χÜ ερÞμην του χατητορουμÝνου χαι χωρßò να απολογεßται χανεßò, Και το πιο παρÜλογο απü üλα εßναι üτι δεν εßναι δυνατü να γνωρßζω χαι να αναφÝρω οýτε τα ονü1τατÜ τουò'Ο, εχτüò αν χÜποτοò απü αυτοýò συμβαßνει να εßναι χωμιχüò ποιητÞò". ¼σοι üμωò σαò Ýπειθαν χρησι1τοποιþνταò φθüνο χαι συχοφαντßεò, χαι, üντα_< χαι οι ßδιοι πεπεισμÝνοι, Ýπειθαν χαι Üλλουò, αυτοß εßναι πιο δýσχολο

να αντιμθτωπισθοýν. Γιατß δεν εßναι δυνατü να φÝρω χανÝναν απü αυτοýò εδþ μπροστÜ σαò, οýτε να δεßξω τα ,|ÝματÜ τουò υποβÜλλοντÜò τουò ερωτÞσειò, αλλÜ εßμαι αναγχασμÝνοò πρατματιχÜ να πολεμþ με φανταστιχοýò
Ι59 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
þσπερ Ýγþ λ/γω, διττοýò μου τοýò χατηγüρουò γεγονßναι, Ýτερουò μÝν τοýò Üρτι χατηγορÞσανταò, Ýτßρουò δÝ τοýò πÜλαι οýò Ýγþ λßγω, χαß οßÞθητε δεΓν πρüò Ýχεßνουò
πρþτüν με ÜπολογÞσασθαι,Ζαß γÜρ ýμεßò Ýχειºων πρüτερον Þχοýσατε χατηγοροýντων χαß πολý μÜλλον Þ

τþνδε τþν ýστερον.

Εßεν, Üπολογητßον δÞ

δ Ürδρrò

¶θηναΓοι, χαß Ýπι-

Ι9

χειρητßον ýμþν ÝξελÝσθαι τÞν διαβολÞν Þν ýμεΓò Ýν πολλq χρüνφ θσχετε ταýτην Ýν οßτωò üλι|γφ χρdνφ. βουλοßμην χαß μÝν οßν Üν τοýτο οθτωò γενÝσθαι, εß τι Üμεινον χαß ýμΓν Ýμοζ χαß πλÝον τßμε ποιÞσαι Üπολογοýμενον,οψαι δÝ
αýτü χαλεπüν ε7rαι, ,«ß οý πÜνυ με λανθÜνει ο[ü, Ýο"rr. 6μωò τοýτο μÝν ßτω δπ71 τφ θεφ φιλον, τφ δÝ ντßμφ πειστÝον

«ΣωχρÜτηò ÜδιχεΓ χαß μοσι|αν δεΓ Üναγνþναι αýτþν, περιεργòΙζεται ζητþν rci τε ýπü γÞò χαß οýρÜνια χαß τüν

¶ναλιΙβωμεν oJv Ýξ ÜρχÞò τιξ Þ χατηγορι|α Ýστßν ξ Þò Þ ÝμÞ διαβολÞ γßγονεν. Þ δÞ χαß τιστεýιυν Μßλητüò με ÝγρÜψατο τÞν γραφÞν ταýτην. ε|εν, τß δÞ λßγοντεò διßβαλ, λον οß διαβÜλλοντεò; ýοπερ οßν χατηγÜρων τÞν Üντω-

χαß ÜπολογητÝον.

r6o 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΙΙΟΛΟΓΙΑ

αντιπÜλουò xaL να υποβÜλλω τιò χατητορßεò τουò σε Ýλεγχο χωρßò να απαντÜει χανεßò. Δεχθεßτε λοιπüν χαι εσεßò üτι, üπωò εγþ υποστηρßζω, οι χατÞγοροß μου ανÞχOυν σε δýο χατηγορßεò-Üλλοι

ιηγüρησαν πρüσφατα χαι Üλλοι οι παλιοß χατÞ-γοροι στουò οποßουò αναφÝρθηχα-χαL συμφωνεßστε üτι πρÝτει να απολογηθþ πρþτα προò αυτοýò, γιατß χαι εσεßò αυò,.,ýò αχοýσατε πρþτουò να με χατηγοροýν χαι πολý eντονüτερα απü τοýτου_ζ εδþ τουò τελευταßουò. Αò εßναι üμ.ò.ΠρÝπει να απολογηθþ, Αθηναßοι, χαι να επιχειρÞσω, μÝσα σε τüσο λßγο χρüνο, να βγÜλω απü
γÞθηχε μÝσα σε μεγÜλο χρονιχü διÜστημα. Θα Þθελα λοιπüν αυτü να γßνει με τρüπο που θα ωφελοýσε χÜπωò χαι εσÜò χαι εμÝνα χαι να πετýχω χÜτι με την απολογßα μου'". ΞÝρω üμωò üτι εßναι δýσχολο χαι Ýχω επßγνωση τηò δυσχολßαò. ¼μωò αò γßνει ü,τι θÝλει ο θεüòυ.
πρÝπει να υπαχοýσω στο νüμο NaLva απολογηθþ.
τ,l μυαλü σαò τη συχοφαντιχÞ ειχüνα που σαò δημιουρ-

εßναι αυτοß που με χα-

Αò ξεχινÞσουμε λοιπüν xaL αò εξετÜσουμε ποια εßναι η χατηγορßα απü την οποßα προÞλθε η συχοφαντßα εναντßον ιrou, στην οποßα αποδßδονταò πßστη χαι ο ΜÝλητοò υπÝ|3αλε την χαταγγελßα του'α. Αò αρχßσουμε: λÝγονταò τι
1τε

Εην

χÜνει το χρüνο του ερευνþνταò αυτÜ που υπÜρχουν χÜ-

τÞγοροι:'Ο ΣωχρÜτηò παραβαßνεß τουò νüμουò, γιατß

διÝβαλλαν οι συχοφÜντεò; ΠρÝπει να'διαβÜσει' χανεtò χατητορßα τουò σα να Þταν χαι αυτοß επßσημοι χα- 

Λ[ΕΡοΣ ΠΡΩº,ο Þττω λιßγον χρειºτω ποιþν χαß Üλλουò ταýτÜ ταýτα διδÜσχων.» τοιαýτη τιξ Ýστιν, ταýτα γÜρ ÝωρÜτε χαß αýτοß Ýν τfi ¶ριστοφÜνου.< χωμφδι|g, Σωχρòßτη τινÜ Ýχεß περι,Ιλλην πολλÞν φερüμενον, φÜσχοντÜ τε Üεροβατεßν χαß οýτε μßγα οßτε φλυαρι!αν φλυαροýντα, δν Ýγþ οýδÝν

μιχρüν πßρι Ýπαtω. χαß οýχ þò ÜτιμÜζων λßγω τÞν τοιαýτην ÝπιστÞμην, ε7 τιò περß τþν τοιοýτων σοφÜò Ýστιν -μÞ πωò Ýτþ ýπü ΜελÞτου τοσαýταò διΚαò

φεýγοιμι- ÜλλÜ γÜρ Ýμοß τοýτων. δ Ürδρrò ¶θηναΓοι.

οýδÝν μßτεστιν. μÜρτυραò δÝ αýτοýò ýμþν τοýò πολλοýò παρÝχομαι, χαß Üξιþ ýμÜò ÜλλÞλουò διδÜσχειν τε
'9 " ' χαι' φραòειν. οσοι εμου ιßποτεÜχηχòßατεδιαλεγομßνου-

πολλοß δÝ ýμþν ο[ τοιοýτο(εßσιν- φρÜζετε οýν ÜλλÞλοιò εß πιüποτε Þ σμιχρüν Þ μßτ" Þχουσß τιò ýμþν Ýμοý περß τþν τοιοßτων διαλεγομßνου, χαß Ýχ τοýτου γνòýσεσθε δτι τοιαýτ'Ýστß χαß rßλλα περß Ýμοý Ü οß πολλοß λßγουσιν.

Üχηχüατε þò Ýγþ παιδεýειν Ýπιχαρþ Üνθρþπουò ιαß χρÞματα πρÜττομαι, οýδÝ τοýτο ÜληθÝò. Ýπεß χαß τοδτü γÝ μοι δοχεΓ Ζαλüν ε7rαι, ε7 ,ιò οß'dò τ' εßη παιδεßειν Üνθριüπουò ýσπερ Γοργιßαò τε ü Λεοντßνοò χαß ΠρÜδιχοò ü Κεßοò χαß '[ππιßαò ü ¹λεßοò. τοýτων γÜρ ßχαστο<, ßrδρεò. ο|üò

¶λλÜ γÜρ

οýτε τοýτων οýδßν Ýστιν. οýΜ

γ'εß

τινοò

ß

ι6Ζ 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΙºΑ

εßδατε χαι οι ßδιοι στην χωμωδßα υπÞρχε χÜποηò ΣωχρÜτηò'6

ιßý απο τη γη χαι στον ουρανü xaL x&veL το πιο αδýναμο òπιχεßρημα πιο ισχυρü xaL τα διδÜσχει αυτÜ χαι σε Üλλιιυò'. ΚÜπωò Ýτσι εßναι η χατηγορßα. ΑυτÜ βÝβαια τα
του ΑριστοφÜνη'S. Εχεß λüπου περιφερüταν χωρßò

γιι, λÝγονταò üτι περπατÜει στον αÝραΙΖ χαι Üλλεò ανοη,ιßεò τια πρÜγματα ¾ια τα οποtα εγþ δεν ξÝρω τßποτε, ,ιýτε σημαντιχü οýτε χαι ασÞμαντο. Αυτü δεν το λÝω
ò

r,v υπÜρχει χÜτοιοò που να εßναι σοφüò σε αυτÜ τα πρÜγματα-το λÝω μη τυχüν ο ΜÝλητοò μου προσÜφει ιÝττ.,ιεò χατηγορßεò'9. ΕιλιχρινÜ üμ.ò, Αθηναßοι, εγþ δει, ξÝριυ τßποτε για αυτÜ. Κι Ýχω μÜρτυρεò για üσα λÝω ,,,υò περισσüτθρουò απü σαò τουò ßδιουζ χαι σαò ζητþ, ,ßσοι με αχοýσατε χ&ποτε να συζητÜω-χαι πολλοß üνι(υò με αχοýσατε-να διαφωτßσετε xaL τουò Üλλουò χαι να τουò πεtτε"Ο αν ποτÝ με Üχουσε χανε(ò σαò να συζητÜω τÝτοια ζητÞματα εßτε σýντομα εß.τε σε μÜχροò. Απü ,τυτü θα χαταλÜβετε üτι τÝτοιεò φευτιÝò ε(ναι χαι τα Üλλα που λÝνε οι πολλοß για μÝνα".

πειδÞ δεν Ýχω σε εχτßμηση αυτοý του εßδουò τη γνþση'8,

ΑλλÜ τßποτε απü αυτÜ δεν ισχýει, οýτε εßναι αλÞθεια, αν αχοýσατε ποτÝ απü χανÝναν, üτι εγþ επιχειρþ να Θχ;ταιδεýω ανθρþπουò χαι παßρνω χρÞματα για αυτü. Γιατß χαι αυτü μου φαßνεται ωραßο Ýργο, αν υπÜρχει χανεßò που να εßναι ιχανüò να εχπαιδεýει ανθρþπουò, üπωò ο Γοργßαò ο Λεοντßνοò χαι ο Πρüδιχοò ο Κεßοòlα χαι ο Ιππß-

Ι61 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

τ'Ýστßν ßþν εßò ÝχιΙστην τþν πdλεων τοýζ νßουò, ο[-ò ßξεσrι τþν Ýαυτþν πολιτþν προΓχα συνεΓναι Þ Ü, βοýλ.rr«,,
20
τοýτουò πει:θουσι τÜò Ýχει'νων συνουσι|αò Üπολιπòßνταò σφιbιν συνεßναι χρÞματα διδüνταò χαß χòßριν προσειδÝναιÝπεß χαß Üλλοò ÜνÞρ Ýστι ΠòΙριοò Ýνθιßδε σοφüò δν Ýγþ

Üνδρß δò ÞσθÜμην ÝπιδημοOντα, Ýτυχον γÜρ προσελθþν σοφισταΓò τλειω Þ σýμπαντεò οß,lλλοι, τετÝλεχε χρÞματα

ΚαλλιQ τφ ºππονιΚου, τοýτον οßν Üνηριßμην -Ýστüν γÜρ αýτφ δýο ýεß- ¿ Καλλ,α,» ß, δ'Ýγòü, «εß μßν σου τþ ýεß
μιßσχω Ýγενßσθην, εßχομεν Üν αýτοΓν Ýπιστòßτην χαß μισθòßσασθαι δò θμελλεν αýτþ χαλιü τε λαβεΓν
πòýλω
Þ

χÜγαθþ ποιÞσειν τÞν προσÞχουσαν ÜρετÞν, Þ, δ'Üν οý"οò Þ τþν ßπτιχþν τιò Þ τþν γεωργιχþν, νδν δ'ÝπειδÞ

Üνθριüπω Ýστüν, τιºα αýτοΓν Ýν νφ ßχειò ÝπιστιΙτην λαβεΓν; τιξ τÞò τοιαýτηò ÜρετÞò, τÞò Üνθρωπιºηò τε χαß πολιτιχÞò,

ÝπιστÞμων Ýσrιº; ο7μαι γÜρ σε Ýσχßφθαι διÜ τÞν τþν ýÝων χτÞσιν. Ýστιν τιò,» θφην Ýγþ, «Þ οß;» «fffiyμ γ6,," Þ δ'Üò.
,«

Τιξ, » Þν δ" Ýγιj, « χαß ποδαπd .<. χαß πüσου διδÜσχει; » «Εθηνοò,» Ýφη «ý Σιüχρατεò, ΠÜριοò, πßντε μνþν.» χαß

Ι64 

ΠΔΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΛ

χÜτοιοò γεωργüò. Τþρα üμωò που εßναι Üνθρωποι, ποιον Ýχειò στο μυαλü σου να προσλÜβειò για να επιβλÝφει την εχπαßδευσÞ τουò; Ποιοò χατÝχει τραγψατιχÜ

αò ο Ηλεßοò"3. ΠραγματιχÜ, ο χαθÝναò απü αυτοýò, Αθηναßοι, εßναι ιχανüò να τÜει σε μßα οποιαδÞποτε πüλη χaL να πεßσει τουò νÝουò, αυτοýò που μποροýν να συναναστραφοýν üποιον συμπολßτη τουò θÝλουν χωρßò πληρωμÞ, να εγχαταλεßφουν τη συντροφιÜ των συμπολιτþν τουò χαß να συναναστρÝφονται αυτüν, να του δßνουν χρÞματα χαι να του χρωστοýν χαι χÜρη αποπÜνω"α, ΤπÜρχει μÜλιστα χατ Ýναò Üλλοò Üνδραò εδþ, Ýναò σοφüò απü την ΠÜρο, ¾ια τον οποßο εγþ Ýμαθα üτι βρßσχεται στην πüλη, χαι Ýτυχε να επισχεφθþ Ýναν Üνθρωπο που Ýχει πληρþσει μüνοò του στουζ σοφιστÝò περισσüτερα χρÞματα απü ü,τι üλοι οι Üλλοι μαζß, τον Καλλßα, το γιο του Ιππüνιχου"5. Τον ρþτησα λοιπüν-γιατß Ýχει δýο γιουò.'Καλλßα, αν οι γιοι σου Þταν πουλÜρια Þ μοσχÜρια, θα εßχαμε τη δυνατüτητα να μισθþσουμε για αυτÜ Ýναν επιστÜτη, ο οποßοò θα τα Ýχανε πÜρα πολý χαλÜ (ý_ζ προò την ιχανüτητα που προσιδιÜζει στα πουλÜρια Þ τα μοσχÜρια,χαι αυτüò θα Þταν χÜποιοò ιπποτρüφοò Þ

την ιχανüτητα που ταιριÜζει στουò ανθρþπουò, την πολιτιχÞ'6 αρετÞ;"7 ΦαντÜξομαι üτι το Ýχειò σχεφτεß αυτü,
επειδÞ Ýχειò γιουò. ΥπÜρχει χανεtò Þ üχrß 'ΒÝβαια', eiπε.'fΙοιοò', τον ρþτησα,'χαι απü ποý χαι πüσα παßρνετ;'

'() Εýηνοò απü

την ΠÜρο, ΣωχρÜτη, χαι παßρνει πÝντε
Ι65 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Ýγþ τüν Εýηνον ÝμαχÜρισα εß þò Üληθσò ßχοι ταýτην τÞν τßχνην χαß οßτωò Ýμμελþò διδÜσχει. Ýγþ γοýν χαß αýτüò
Ýχαλλυνüμην τε χαß Þβρυνüμην Üν εß Þπιστιßμην ταδτα, Üλλ'οý γÜρ Ýπιbταμαι, δ ,Ινδρεò ¶θηναΓοι.

'ΤπολιΙβοι Üν οßν ,ιò ýμþν ßσωò, «¶λλ'. δ Σþχρατεò. τü σüν τ( Ýστι πρÜγμα; πdθεν α[ διαβολαß σοι αßrαι γεγòßνασιν; οý γÜρ δÞπου σοý γε οýδÝν τþν Üλλων 7τεριττ6τερον
πρÜτματ€υομÝwυ

ζπειτα τοσαýτη φÞμη rε χαß λdγο< γÝγονεη εß μÞ τι ßτραττεò ÜλλοΓον Þ ο[ πολλοι! λßγε οJν Þμßν τ[ Ýστιη ßνα μÞ ÞμεΓò περß σο0 αýτοσχεδιcßζωμεν.» ταυτßμοι δοχεΓ διΚαια λßγαν ü λßγων, χÜγþ ýμΓν πειρcΙ, σομαι ÜποδεΓξαι τß ποτ' Ýστßν τοýτο δ Ýμοß πεποι|ηχεν τιß τε
Üνομα χαß τÞν διαβολÞν. Üχοýετε δÞ. χαß ßσωò μÝν διßξω τισßν ýμþν παιζειν, εß μßντοι |στε, πÜσαν ýμΓν τÞν

ταýτην; Þπερ Ýστßν ßσωò Üνθρωπιºη σοφι!α. τφ Üντι γÜρ χινδυνεßω ταßτην εß-ναι σοφÜ.<, οßrοι δÝ τιΙχ' ιΙν, οýò Üρτι

ÜλÞθειαν Ýρþ. Ýγþ τÜρ, δ ,Ινδρεò ¶θηναιοι, δι'οýδÝν Üλλ' Þ διι} σοφι|αν τινÜ τοýτο τü Üνομα Ýσχηχα. πο[αν δÞ σοφι|αν

ξλετοιι μειζω τινÜ

Þ

χατ'Üνθρωπον

σοφι|αν σοφοß ε7εν,

Þ

τ66 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓ¶

μνεò'. Καß εγþ τον χαλοτýχισα τον Εýηνο, αν üντωò βÝβαια χατÝχει αυτÞ την τÝχνη χαι τη διδÜσχει με τüσο
λογιχÜ δßδαχτρα,'8

χαι θα περηφανευüμουν αν τα γνþριζα αυτÜ. ΑλλÜ
τα γνωρßζω, Αθηναßοι.

γατß

χαι εγþ ο ßδιοò θα χαμÜρωνα
δεν

Θα μποροýσε ßσωò χÜποιοò απü σαò να πÜρει το λüγο χαι να πει: ¹λλÜ, ΣωχρÜτη, τι εßναι αυτü που συμβαßνει με σÝνα;"9 Απü ποý προÞλθαν αυτÝò οι συχοφαντßεò εναντßον σου;

μη χαι δε θα λÝγονταν τüσα πρÜγματα για σÝνα, αν δεν Ýχανεò τßποτε περισσüτερο απü ü,τι οι Üλλοι Üνθρωποι.
εχτüò χαl αν πρÜγματι πολλοýòΙΟ.

Γιατß βÝβαια

δε θα αποχτοýσεò τüσο χαχÞ φÞ-

Μου φαßνεται üτι θα εßχε δßχιο üποιοò θα τα Ýλεγε αυτÜ, χαι εγþ θα προσπαθÞσω να δεßξω τι εßναι τÝλοò πÜντων βÜροò μου, Αχοýστε λοιπüν.

Πεò μαò, λοιπüν, ποια εßναι η δουλειÜ σου, για να μη λÝει ο χαθÝναò απü μαò ü,τι θÝλει για σÝνα'.
αυτü που οδÞγησε χαι στη φÞμη χαι στιζ συχοφαντßεò σε

Ýχανεò χÜτι αλλιþτιχο

απü τουò

ßσιοò μÜλιστα να φανεß σε ορισμÝνου ò απü σαò üτι δε μιλÜω σοβαρÜ, Να ξÝρετε üμωò üτι θα σαò πω üλη την αλÞθεια. Ετþ λοιπüν, Αθηναßοι, δεν απÝχτησα το χαχü μου üνομα για χανÝνα Üλλο λüγο, παρÜ μüνο εξαττßαò χÜποιαò σοφßαò. Ποια σοφßα εßναι αυτÞ; ºσωò να εßναι ανθρþπινη σοφßα. Γιατß πραγματιχÜ φαßνεται üτι ωò προò αυτÞ τη σοφßα εßμαι σοφüò. Αυτοß üμrζ, στουò οποßουò αναφÝρθηχα προη¾ουμÝνωò, εßναι σοφοß με μßα σοφßα που ξεπερνÜει τα ανθρþπινα
ι67

Κι 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ τß λßγω, οý γÜρ δÞ Ýγωγε αýτÞν Ýπιbταμαι, Üλλ' δστιò φησß ψεßδετα(τε ιòαß Ýπß διαβολη "ß ÝμΠ λßγει, χα[ δüξω τι μο,, δ Üνδρεò ¶θηναΓοι, μÞ θορβÞοητε, μηδ'ÝÜν λßγειν,οý γÜρ Ýμüν Ýρþ τüν λòßγον bν Üν λÝγω, ýμΓν οýχ

ßχω

μßγα Üλλ'εßò Üξιτßχρεων ýμ|ν
σοφι|α

τüν λßγοντα Üνοι!σω, τÞò γÜρ ÝμÞò,
ýμΓν

εß δÞ τιξ Ýστιν
21

χαß δÞ ποτε χαß εßò Δελφοýò Ýλθþν ÝτÜλμησε τοýτο θομβεΓτε, þ μαντεýσασθαι -χαι| 6περ λßγω, μÞ

θεüν τüν Ýν Δελφοßò. Χαιρεφþντα γÜρ 7στε ,ου, οßτοò Ýμüò τε Ýταιροò Þν Ýχ νßου χαß ýμþν τφ πλÞθει ÝταΓρòßò τε χαß συνßφυγε τÞν φυγÞν ταßτην χαΙ μεθ'ýμþν χατÞλθε, χαß ßστε δÞ ο[οò Þ, Χαιρεφþν, þò σφοδρüò Ýφ'3τι üρμÞσειεν,

χαß οßα, μÜρτυρα

ταρßξομαι τüν

θνδρεò- Þρετο γÜρ δÞ εß τιò Ýμοý εßη σοφτßτεροò, Üνειλεν
οýν Þ ΠυOιßα μηδßνα σοφþτερο, ,7,ο,. χαß τοýτων πßρι ü Üδελφüò ýμΓν αýτοý οýτοσß μαρτυρÞσει, ÝπειδÞ Ýχεßνοò τετελεýτηχεν.

Σχßψασθε δÞ δν tνεχα ταδτα λßγω, μßλλω γÜρ ýμÜò διδÜξειν ýθεν μοι Þ διαβολÞ γßγονεν. ταδτα γÜρ Ýγþ

Üχοýσαò Ýνεθυμοýμην οýτωσß, ,«Τ/ ποτε λÝγει ü θεüò, χαß

τ68 

ΠΛΑº¿ΝΟΣ ΑΠοΛοΓΙΑ

χιστον δεν την χατÝχω αυτÞ τη σοφßα, χαι üποιοò το λÝει αυτü λÝει φÝματα χαι το χÜνει για να με συχοφαντÞσει. Μη μ. αποδοχιμÜσετε, Αθηναßοι, αχüμη χαι αν σαò φανεß üτι λÝω μεγÜλα λüγια. Γιατß η ιστορßα που θα σαò πω δεν εßναι διχÞ μου, αλλÜ θα την αποδþσω σε χÜτοιον που εσεßò τον θεωρεßτε αξιüπιστο3". ΠρÜγματι, εßναι, θα σαò φÝρω μÜρτυρα το θεü των Δελφþν. Τον Χαιρεφþντα τον ξÝρετε, αν δεν χÜνω λÜθοò. ¹ταν σýντροφüò μου απü τα νεανιχÜ μαò χρüνια33 χαι σýντροφοò διχüò σαò, των δημοχρατιχþν,3+ 'Εφυγε μαζß σαò στην πρüσφατη εξορßα χαι μαζß σαò ξαναγýρισε.35 ΞÝρετε τι Üνθρωποò Þταν ο Χαιρεφþντα ò, πüσο ορμητιχüò σε ü,τι χαταπιανüταν. ΚÜποτε πÞγε στουò Δελφοýò χαι τüλμησε να ζητÞσει χρησμü

μÝτρα3', Þ αλλιþò δεν ξÝρω τι να πω. Γιατß εγþ τουλÜ-

για τη διχÞ μου σοφßα, αν Ýχω χÜποια, χαι τι

εßδουò

να. ΑπÜντησε λοιπüν η Πυθßα üτι χανÝναò δεν εßναι σοφüτεροò, Κι επειδÞ ο Χαιρεφþνταò πÝθανε, αυτÜ θα σαò
τα επιβεβαιþσει αυτüò εδþ]6, ο αδελφüò του.

για αυτü-χαι μη χÜνετε θüρυβο, Αθηναßοι-για το αν υπÜρχει χανεßò σοφüτεροò απü μÝ-

Σχεφτεßτε λοιπüν τια ποιο λüγο τα λÝω αυτÜ, γιατß τþρα θα σαò εξηγÞσω απü ποý προÞλθε η συχοφαντßα εναντßον μου.¼ταν τα Üχουσα αυτÜ, μου περνοýσαν απü το νου οι εξÞò σχÝψειò: 'Τι εννοεß ο θεüò χaL τL υπαινßσσεται; Αφοü εγþ ξÝρω χαλÜ üτι δεν εßμαι σοφüò σε χανÝνα θÝμα, οýτε ασÞμαντο οýτε σημαντιχü. Τι εννοεß λοιftg 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

τßποτε αßνιºτεται; Ýγþ γÜρ δÞ οýτε μßγα οßτε σμιχρüν σßνοιδα Ýμαυτφ σοφüò ýν, ,[ oßv ποrε λßγει φòßσχων ÝμÝ
σοφþτατον εßναι; οý γÜρ δÞτου ψεýδεταß γε, οý γÜρ θßμιò αýτþ.» χαß πολýν μÝν χρdνον Þπτßρουν τß ποτε λÝγει, Ýπειτα

,rrι

μιßγιò

πòßνυ Ýπß ζÞτησιν αýτοý τοιαýτην τινÜ Ýτραπòßμην.

Þλθον Ýπß τινα τþν δοχοßντων σοφþν ε[ναι, þò Ýνταýθα ε|περ που Ýλßγξων τü μαντεΓον χαΙ Üποφανþν τφ χρησμφ

3τι «οýτοσß Ýμοý σοφιßτερòßò Ýσα, σý δ'ÝμÝ

θφησθα.»»

διασχοπþν οßν τοýτον -üντßματι γÜρ οýδÝν δßομαι λÝγειν, Þν δÝ τιò τιtrν πολιτιχþν πρüò δν Ýγþ σχοπþν τοιοýτÜν τι !παθον,
.16 9,

δ

,Ινδρεò ¶θηναßοι- χαß διαλεγüμενοò αýτq,
ß . l ι

πολλοΓò Üνθριýποιò χαß μòßλιστα Ýαυτφ. ει-ναι δ'οß. χθπειτα Ýπειριßμην αýτþ δειχνßναι dτι οßοιτο μÝν εßναι σοφdò, εßη δ'οý, Ýντεýθεν οßν τοýτφ τε Üπηχθτßμην χαß

ßδοξß μοι οýτοò ü ιßνÞρ

δοχεΓν

,

μÝν εßναι σοφüò Üλλοι.< τε

πολλοßò τþν παρÜντων, τρüò Ýμαυτüν δ'οßν Üπιþν Ýλογιζιßμην Üτι τοýτου μÝν τοδ Üνθριüπου Ýγþ σοφιüτερòßò εßμι,
χινδυνεßει μÝν γÜρ Þμþν οýδÝτεροò οýδÝν χαλüν ΖÜγαθüυ .ττ, .§ / ειοεναι. αλλ ουτοò μεν οιεται τι ειδεναι ουχ ειδþò, εγþ δÝ.

,§,

ß

.

.§/ ,

Ι7ο 

ΠιrΑΤΩΝοΣ ΑΠοΛοΓΙΑ

κüν üταν λÝει üτι εßμαι ο σοφüτεροò απü üλουò; Γιατß δεν μπορεß βÝβαια να λÝει φÝματα. Δεν του εßναι επιτρεττü'.37 Για πολý χαιρü λοιπüν αναρωτιüμουν τß εννοεß ο 0εüò.'Τστερα, με πολλοýò δισταγμοýò, στρÜφηχα σε μßα τÝτοιου εßδουò διερεýνηση του χρησμοý: πλησßασα χÜποιον απü αυτοýò που θεωροýνται σοφοß, πιστεýονταò üτι Ýτσι θα χατÜφερνα, αν υπÞρχε οποιαδÞποτε περßπτωση να χαταφÝρω, να αποδεßξω üτι το μαντεßο Ýχανε λÜθοò

χαι να απαντÞσω στο χρησμü λÝγονταò üτι'αυτüò εδþ εßναι σοφüτεροò απü μÝνα, εσý üμωò εßπεò üτι εßμαι εγþ'. ΕξετÜζοντÜò τον λοιπüν προσεχτιχÜ-δε χρειÜζεται να πω üνομα, Þταν üμωò χÜποιοò πολιτιχüò-Ýπαθα χÜτι τÝτοω, Αθηναßοι: συζητþνταò μαζß του μου φÜνηχε üτι αυτüò ο Üνθρωποò φαινüταν σοφüò σε πολλοýò Üλλουò χαι χυρßωò στον ßδιο του τον εαυτü, αλλÜ δεν Þταν, Ιºροσπαθοýσ α Ýπειτα να του δεßξω üτι νüμιζε πωò Þταν σοφüò, χωρßò üμωò να εßναι. Για το λüγο αυτü Ýγινα παρüμισητüò χαι στον ßδιο χαι σε πολλοýò απü τουò ντεò. Φεýγονταò λοιπüν σχεφτüμουν üτι εγþ εßμαι σοφüτεροò απü αυτüν τον Üνθρωπο. Γιατß, üπωò δεßχνουν τα πρÜγματα, χανεtò απü τουò δυο μαò δεν ξÝρει τßπατε πραγματιχÜ χαλü3s, αλλÜ αυτüò νομßζει üτι ξÝρει ττ1 στιγμÞ που δεν ξÝρει, ενþ εγþ δεν ξÝρω χαι δε νομßζω ÞτιξÝρω. Φαßνεται λοιπüν üτι εγþ εßμαι λßγο σοφüτεροò απü αυτüν, επειδÞ αυτÜ που δεν ξÝρω δε νομßζω χιüλαò ιßτι τα ξÝρω. Κατüπιν πÞγα σε Üλλον, χÜποιον απü αυΙ7Ι 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ þσrερ οJν οýχ ο7δα, οýδÝ οßομαι, Ýοιχα γοýν τοßτου γε σμιχρφ τινι αý«ρ τοýτφ σοφòjτεροò ,ßr«,. ιßrι Ü μÞ οßδα
οýδÝ ο7ομαι εßδßναι. Ýντεδθεν Ýπ'Üλλον δοχοýντιυν σοφωτφων εßναι

jα

τþν Ýχει'νου

χα[μοι ταýτÜ ταýτα ßδοξε,

χαß Ýνταýθα χÜχει7φ χαß Üλλοιò πολλοΓò Üπηχθ6μην. ΜετÜ ταýτ'οßν Þδη Ýφξηò ja. αßσθανüμενοò μÝν Ζαß

λυποßμενοò χαß δεδιþò 3τι Üπηχθανòßμηη 3μωò δÝ ÜναγχαΓον Ýδüχει ε7ναι τü τοý θεοδ περß πλει|στου ποιεΓσθαι, ßτßον οßη σχοποOντι τüν χρησμüν τι'λßγει, Ýπß θπανταò τοßò τι δοχοýνταò εßδÝναι. χαß νÞ τüν χýνα, þ,Ινδρεò

22

¶θηναΓοι -δεß γÜρ πρüò ýμÜò τÜληθη λßγεινξπαθdν τι τοιοýτον,
ο[

Þ

μÞν Ýγþ

μÝν μÜλιστα εýδοχιμοýντεò ßδοξÜν μοι üλιγου δεßν τοý πλειbτου ÝνδεεΓò εßναι ζητοýντι χατÜ τüν θεcßν, Üλλοι δÝ δοχοδντεò φαυλüτεροι Ýπιειχßστrρο,

ειυαι ανορεò προò το φρονιμωò εχειν. οει οη υμιν την €μην πλÜνην ÝπιδεΓξαι ýσπερ ποßνουò τινÜò πονοýντοò ßνα μοι χαß ÜνÝλεγχτοò Þ μαντει|α γßνοιτο. μετÜ γÜρ τοýò πολι"ιχοýò
α
ý

Ξ

./

§

§

_ §ι

c

-

!

ja Ýπß

τοýò ποιητÜò τοýò τε τþν τραγφδιþν χαß

τοýò τþν διθυριΙμβων χαß τοýò ,Ιλλουò, þò Ýνταýθα
τοφòjρ

Ýπ'

φ χ α ταλ

η ψ Üμ ε νο

ò Ýμ

α

υ

τü ν Üμ α θÝσ τερο ν Ý χε ι'νω ν

'2 ' οντα. αναλαμρανων

' ουν αυτων '

τα ποιημdτα

α" μ ιοιÝδüχει

μcΙλιστα πεπραγματεýσθαι αýτοΓò, διηρòjτων Üν αýτοýò

τß

λßγοιεν, Υν'θμα τι χαß μανOòßνοιμι παρ'αýτþν. αßσχßνομαι οßν ýμιν εßπεßν" δ ,Ινδρεò. τιßληθη, 6μωò δÝ βητßον. þò

17L 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

τOýò που θεωροýνταν αχüμη σοφüτεροι απü τον προηγοýμενο, χαß μου φÜνηχε πωò το ßδιο ισχýει χαι ¾ια αυτüν, χαι για αυτüν το λüγο Ýγινα μισητüò χαι σε εχεßνον

χαι σε Üλλουò πολλοýò. ΜετÜ συνÝχισα χαι πÞγα σε πολλοýò, στον Ýνα ýστερα απü τον Üλλο. ΚαταλÜβαινα üτι προχαλοýσα το μßσο .c χaL λυπüμουν χαι φοβüμουν, üμωò μου φÜνηχε üτι εßχε μεγαλýτερη σημασßα να ξεδιαλýνω το χρησμü του ()εοýr9. ¸πρεπε λοιπüν να πÜω σε üλουò üσοι θεωροýνταν ,ßτι ξÝρουν χÜτι χαι να εξετÜσω το νüημα του χρησμοý. Και σαò ορχßζομαιαΟ, Αθηναßοι-γιατt πρÝπει να σαò λÝει χανεßò την αλÞθεια-πραγματιχÜ Ýπαθα χÜτι σαν χαι αυτü: χαθþò ερευνοýσα σýμφωνα με την εντολÞ του ()εοý, μου φÜνηχε üτι οι πιο ξαχουστοß ¾ια τη σοφßα τουò εßχαν σχεδüν πλÞρη Üγνοια, ενþ Üλλοι που θεωροýνταν λιγüτερο σοφοß Þταν πιο συνετοßα'. ΠρÝπει να σαò περßγρÜφω πüσο περιπλανÞθηχα χαι τι χüπουò χατÝβαλα για να ελÝγξω την αλÞθεια του χρησμοý. ΠρÜγματι, 1τετÜ τουò πολιτιχοýò πÞγα στουò ποιητÝò, χαι τουò τραγιχοýò χαß τουò διθυραμβοποιοýò χαι τουò Üλλουò, τια να διαπιστþσω στην πρÜξη üτι εßμαι αμαθÝστεροò απü αυτοýò. Παßρνονταò λοιπüν στα χÝρια μου τα ποιÞ1τατÜ τουò, exeiva που μου φαßνονταν τα πιο χαλοδουλεμÝνα, τουò ρωτοýσα με επιμονÞ ποιο Þταν το νüημÜ τ()υò, ¾ßα να μÜθω χÜτι απü αυτοýò. ΝτρÝπομαι πραγγατιχÜ να σαò πω την αλÞθεια. ¼μrò πρÝπει να την
Ι73 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ θποò γÜρ εßπεßν üλι!γου αýτþν ßπαντεò οß παρüντεò Üν ßγνων οß, οß βθλτιον Ýλεγον περß δν αýτοß ÝπεποιÞχεσαν. χαß περß τþν ποιητþν Ýν üλι|γφ τοýτο, 6τι οý σοφιlg ποιοΓεν

πολλÜ χαß χαλÜ, ßσασιν δÝ οýδÝν þν λßγουσι. τοιοýτdν τ/ ýμα μοι ÝφÜνησαν πÜθοò χαß οß ποιηταß πεπονθüτεò,χαß

Ü ποιοΓεν, ÜλλÜ φýσει τινß χαß ÝνθουσιιΙζοντεò ýσπερ οß θεομτΙντειò χαß ο[ χρησμφδο(, χαß γÜρ οßrοι λßγουσι μÝν

χαß τÜλλα ÞσOüμην αýτþν διÜ τÞν ποιÞσιν οßομßνων σοφωτÜτων ε|ναι Üνθρòüπων Ü οýχ Þσαν. Üπfiα οß, χαß
Ýντεýθεν τφ αýτφ οßüμενοò περιγεγονÝναι Þπερ ττολιτιχþν.

χαß τþν

Τελευτþν οßν Ýπß τοýò χειροτÝχ*ò
συν7ßδη οýδÝν

Ýπισταμßνφ þò θποò εßπεßη τοýτουò δß

ß«, Ýμαυτφ γÜρ

Ýπισταμßνουò, χαß fiδη δα εýρÞσοιμι πολλÜ χαß χαλÜ οýχ Ýψεýσθην, Üλλ'Þπιbταντο Ü Ýγþ οýχ τοýτου

γ'

ποιηταß χαß οß Üγαθοß δτγιιουργοß -διÜ τü τÞν τßχνην χαλþò ÝξεργÜζεσθαι ξχαστοò Þξιbυ χαß τßλλα τÜ μßγιστα σοφιjτατοò ,7rαι- χαß αýτþν αßτη Þ πλημμßλεια Ýχειºην

dλλ'. δ Üνδρεò ÞπιστcΙμην χαß μου ταýτ71 σοφþτεροι Þσαυ ¶θηναßοι, ταýτüν μοι ζδοξαν Ýχειν ÜμÜρτημα 6περ χαß οß

μÝν

Ι74 

ΠΛΑΤΩΝοΣ ΑΠοΛοΓΙτ1

πω. Για να χρησßμοποιÞσω αυτÞ την Ýχφραση, σχεδüν üλοι οι παρüντεò Ýλεγαν χÜτι χαλýτερο ωò θρμηνεßα των ποιημÜτων απü εχεßνουò που τα εßχαν γρÜφει. Σýντομα λοιπüν χατÜλαβα χαß για τουò ποιητÝò üτι δε δημιουργοýν τα ποιÞματÜ τουò χÜρη στη σοφßα τουò, αλλÜ χÜρη σε χÜποιο ταλÝντο χαι στο γεγονüò üτι χαταλαμβÜνονταß απü θεßχÞ μανßαα", üπωò αχριβþò εμπνÝονται απü το θεü οι μÜντειò χαι αυτοß που δßνουν χρησμοýò. ¼ντωò αυτοß λÝνε πολλÜ χαι χαλ,Ü πρÜγματα, αλλÜ δεν χαταλαβαßνουν τßποτε απü üσα λÝνε. ΚÜτι ανÜλογο μου φÜνηχε να Ýχουν πÜθει χαι οι ποιητÝò. Επßσηò, αντιλÞφθηχα üτι, επειδÞ Þταν ποιητÝò, νüμιζαν üτι εßναι οß σοφüτεροι Üνθρωποι χαι σε Üλλα πρÜγματα, στα οποßα δεν Þταν.'Εφυγα λοιπüν χαι απü αυτοýò θεωρþνταò üτι υπερÝχω ατÝναντß τουò τια τον ßδιο λüγο για τον οποßο υπερεßχα χαι απÝναντι στουò πολιτιχοýò. Τελειþνονταζ την ÝρευνÜ μου πÞγα στουò τεχνßτεò. 'Ηξερα χαλÜ üτι, ¾ια να το πω Ýτσι, εγþ δε γνþριζα τßτοτε, üμωò θα διαπßστωνα üτι αυτοß Þξεραν πολλÜ χαι üμορφα πρÜγματα. Ωò προò αυτü δε διαφεýστηχα. ¼ντωò γνþριζαν αυτÜ που εγþ δε γνþριζα, χαι σε αυτü Þταν σοφüτεροß μου. ΑλλÜ, Αθηναßοι, μου φÜνηχε üτι οι χα)κοßα3 τεχνßτεò Ýχαναν το ßδιο σφÜλμα με τουò ποιητÝò: εξαττ(,αò του üτι Þταν πολý ιχανü_ò στην τÝχνη του, rl χαθÝναò απü αυτοýò θεωροýσε τον εαυτü του σοφüτατο )ι,aL στα μÝγιστα ζητÞματααα. Αυτü το ελÜττωμÜ τουò
Ι75 

ΜΕΡΟΣ tΙΡΩΤΟ
τÞν σοφι|αν Üποχρßπτειν, þστε με Ýμαυτüν ÜνερωτÜν ýπÝρ
τοý χρησμοý πüτερα δεξαßμην Üν οýτω
_<

ýσπερ ßχω ßχειν,

μÞτε τι σοφüò þν τÞν Ýχειºων

μÞτε ÜμαθÞò τÞν Üμαθι|αν, Þ Üμφüτερα Ü ÝχεΓνοι Ýχουσιν ßχειν. Üπεχρισοφι|αν

23

χαß βαρýταται, þστε πολλÜò διαβολÜò Üπ'αýτþν γεγονÝναι, Üνομα δÝ τοýτο λÝγεσθαι. σοφüò ει'ναι, οßονται γιΙρ με Ýχιßστοτε οß παρòßντεò ταδτα αýτüν ε|ναι σοφüν Ü Üν

νcΙμην οýν Ýμαυτφ χαß τφ χρησμφ Üτι μοι λυσιτελοι þσπερ ßχω Ýχειν. Ýξετcßσεωò, δ ,Ιrδρrò 'ΑθηναΓοι, ¸χ ταυτησß δÞ "Þò πολλαß μÝν ÜπÞθειαß μοι γεγdνασι χαß ο[αι χαλεπιjταται

Üλλον Ýξελßγξω. τü δÝ χινδυνεýε,. δ,ßrδρrò, τφ Üντι ü θεüò οοφüò ε7rα,, χαß Ýν τφ χρησμφ τοýτφ τοýτο λßγειν, Ετι Þ
Üνθρωπι|νη σοφι|α üλι|γου τινüò Üξι|α Ýστßν χαß οýδενòßò,

χαß

φαιºεται τοýτον λÝγειν τüν ΣωχρÜτιν προσχεχρÞσθαι δÝ

"φ

Ýμφ üνüματι, ÝμÝ παρÜδειγμα ποιοýμενοò, ýσπερ Üν <εß> εßποι ýτι «οßτοò ýμαν. δ ,Ινθρωποι, σοφιjτατÜò

!γνωχεν Üτι οýδενüò Üξιcßò Ýστι τfi Üληθει|g πρüò σοφι|αν.» ταýτ'oJv Ýγþ μÝν ξτι χαß νýν περυþν ζητþ χαß Ýρευνþ χατÜ τüν θεüν χαß τþν Üστþν
Ýστιν, Üστιò ýσπερ Σωχρcßτη€

χαß ξÝνων Üν τινα οßωμαι
δοχγ7,

σοφüν ε[ναι,

τφ θεQ βοηθþν Ýνδεßχνυμαι ßτι οýχ θστι

χαß Ýπειδòßν μοι μÞ
σοφτßò.

χαß

Ι76 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

τουò, Þ να Ýχω xaL τα δýο χαραχτηριστιχÜ που Ýχουν εχε(νοι; ΑπÜντησα λοιπüν στον εαυτü μου χαι στο θεü που μου Ýδωσε το χρησμü üτι εßναι χαλýτερα να μεßνω τßπωò εßμαι,

επLσχ(πζε τη σοφßα τουò.¸τσι, αναρωτÞθηχα σχετιχÜ μθ το χρησμü: να δεχθþ τον εαυτü μου üπωò εßναι, οýτε σοφüò με τη σοφßα εχεßνων οýτε αμαθÞò με την αμÜθειÜ

ΑυτÞ η Ýρευνα, Αθηναßοι, προχÜλεσε πολý μßσοò εναντßον μου, χαι μÜλιστα μßσοò δυσβÜσταχºο χαι μεγÜλο. 'Ετσι, διατυπþθηχαν πολλÝò συχοφαντßεò σε βÜροò μου χαι απÝχτησα τη φÞμη του σοφοý. γιατß αυτοß που εßναι χÜθε φορÜ μπροστÜ σε αυτÝò τιò συζητÞσειò νομßζουν üτι εßμαι σοφüò στα ζητÞματα στα οποßα αποδειχνýω το λÜθοò του συνομιλητÞ μου. ¼μωò φαßνεται üτι πραγματιχÜ σοφüò Εßναι ο θεüòα'χαι με το χρησμü εννοεß αυτü, ιßτι η ανθρþπινη σοφßα πολý λßγο αξßζει χαι ßσωò χαι χα0üλου. Φαßνεται επßσηò üτι αναφÝρει εμÝνα το ΣωχρÜτη χαι χρησßμοποιεß το διχü μου üνομα ωò παρÜδειγμα, σα να Þθελε να πει: '¶νθρωποι, ο πιο σοφüò ανÜμεσÜ σαò εßναι αυτüò που, üπωò ο ΣωχρÜτηò, ßχει επßγνωση üτι αληθινÜ τßποτε δεν αξßζει ο ßδιοò üσον αφορÜ τη σοφßα του'. Αχüμη χαι τþρα λοιπüν εγþ περιφÝρομαß χαι τα ερευνþ αυτÜ σýμφωνα με την εντολÞ του θεοý, εξετÜζονταò üποιον πολßτη ÞξÝνο νομßζω üτι εßναι σοφüò. χαι, ιßταν μου φανεß üτι δεν Εßναι σοφüò, προσφÝρονταò τη βοÞθειÜ μου στο θεü, αποδειχνýω üτι üντωò δεν εßναι, Και
Ι77 

ΜΕΡοΣ ΙΙΡΩº,ο

Üλλ'Ýν μοι σχολÞ γ/γονεν Üξιον λòßγου οßτε τþν οßχει|ων,
πενι|g μυρι|g

ýπü ταýτη€

τÞò Üσχολι|α< οýτε τι τþν τÞò πüλεωò πρÜξαß

εßμß

διÜ τÞν τοδ θεοý λατρει'αν.

Πρüò δÝ τοßτοι< οß νßοι μοι Ýπαχολουθοδνrrò, ο[ò μιΙλιστα σχολÞ ßστιη ο[ τþν πλουσιωτÜτωη αýτÜματοι,

χαß χα|ρουσιν Üχοýοντεò ÝξεταζομÝνων τþν Üνθριjπων, Üλλουò αýτοß ιτολλòßχιò ÝμÝ μιμοýνr«,, ,7r« Ýπιχειροýσιν
Ý ξε τcΙ ζε ι ν, χ

Ü πε,

οßομßνων μÝν εßδÝναι τι ÜνOριjπων. εßδdτων δÝ üλι:γα Þ οýδßν. Ýντεýθεν oJ, ο[ ýπ'αýτþν Ýξεταζτßμενοι Ýμοß üργß

"ο

ο 7μ

ο,

ε ýρ ι|σχ ο

υ

σι π ο λ λ Þ

ν

Ü φθο

ν

ι|α

ν

ζονται, Üλλ'οýχ αýτοΓò, χαß λßγουσιν þò ΣωχριΙτηò
Ýστι μιαρòßτατοò

τι|<

χαß

διαφθεφει τοýò νßου.<, χαß ÝπειδÜν τιò

χατÜ πÜντων τþν φιλοσοφοßντων πρòßχειρα ταýτα λßγου,
σιγ,

αýτοýò Ýρωτg 6η ποιþν χαß 6τι διδÜσχων, ßχουσι μÝν οýδÝν εßπεΓν Üλλ'Üγνοοýσιν, ßνα δÝ μÞ δοχþσιν ÜπορεΓν, τÜ

ßτι

ζειν» χαß «τüν Þττω λ6γον χρειºτω ποιεΓν.» τÜ γÜρ Üληθη οßομαι οýχ Üν Ýθζλοιεν λßγειν, ýτι χατÜδηλοι γßγνονται
προσποιοýμενοι μÝν εßδßναι. εßδüτεò δÝ οýδßν.

«τÜ μετÝωρα

χαß τÜ ýπü γÞò» χαß

«θεοýζ

μÞ

νομιL

ß"ε οß,

Ι78 

tΙΛΔΤΩΝοΣ ιlΙΙο40ΓΙΛ

χαι επιχgιροýν

να πρÜξω χÜτι Üξιο λüγου, αλλÜ ξω μÝσα σε πολý μεγÜλη φτþχεια λüγω τηò υπηρεσßαò μου προò το θεü. ΕπιπλÝον οι νÝοι που Ýχουν Üφθονο ελεýθερο χρüνο, οι των πλουσιüτερων οιχογενειþν, με αχολουθοýν γιοι με διχÞ τουò πρωτοβουλßαΟυ χαι χαßρονται να με αχοýν να εξετÜξω τουò Üλλου_<. ΣυχνÜ με μιμοýνται χαι οι ßδιοι
να εξετÜσουν Üλλουò ανθρþπουò. ¶λλω-

οýτε στα δημüσια ζητÞματα οýτε στην ιδιωτιχÞ μου ζωÞ

εξαιτßαò αυτÞ_ζ τηò ενασχüλησÞò μου δεν εßχα το χρüνο

νται εναντßον üλων üσοι ασχολοýνται με τη φιλοσοφßα: τßτι ασχολεßται με 'üσα βρßσχονται πÜνω χαι üσα βρßσχονται χÜτω ατü τÞ ¾º', üτι'δεν πιστεýει στουò θεοýò'
'Ι'ην αλÞθεια νομßζω üτι δε θα Þθελαν να την πουν, γιατß τüτε θα γινüταν σαφÝστατο üτι προσποιοýνται üτι

διατυπþνουν τιò συνηθισμÝνεò χατηγορßεò που εχτοξεýο-

τι χÜνει χαι τι διδÜσχει χαι τουò διαφθεßρει, δε βρßσχουν τßποτε να πουν χαι δεν Ýχουν ιδÝα, γßα να μη φανεß üμωò üτι δεν ξÝρουν τι να πουν,
μωζ τουò ρωτÞσει χανεtò

στε βρßσχουν, νομßζω, πολλοýò που πιστεýουν üτι γνωρßζουν χÜτι, ενþ γνωρßζουν ελÜχιστ α Þ τßποτε. Για αυτü λοιπüν üσοι εξετÜζονται απü αυτοýò οργßζονται με μÝνα, üχι ψε αυτοýò, χαι λÝνε üτι υπÜρχει χÜτοιοò ΣωχρÜτηò που εßναι βρωμερüò χαι διαφθεßρει τουò νÝου_ò. ¼ταν ü-

χαι üτι 'χÜνει το πιο αδýναμο επιχεßρημα ισχυρüτερο'.αΖ

γνωρßζουν, αλλÜ δε γνωρßζουν τßποτε,'Ετσι λοιπüν, πιστεýω, επειδÞ αχριβþò εßναι Üνθρωποι που αγαποýν τιò
Ι79 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
ο7μαι φιλüτψοι Üντεò χαß σφοδροß χαß πολλοζ

χαß

συντεταμßνωò Ζαß πιθανþò λÝγοντεò περß Ýμοý, ÝμπεπλÞ-

χασιν ýμþν

δτα χαß πÜλαι χαß σφοδρþò διαβÜΜοντεò, χαß Ýχ τοýτων χαß ΜÝλητüò μοι ÝπÝθετο χαß ¶νυτοò Üχθòßμενοò, Λßχων, Μßλητοò μÝν ýπÝρ τþν ποιητþν
"Ü
Ýγòb Λýχων δÝ ýπÝρ τþν βητüρων, ýστε, δπερ Üρχüμενοò τÞν ßλεγον, θαυμÜζοιμ'Üν εß ο[üò τ'εßην Ýγþ ýμþν ταýτην οýτω πολλÞν διÞολÞν Ýξελßσθαι Ýν οýτωò üλι!γφ χρüνφ

¶νυτοò δÝ ýπÝρ τþν δημιουργþν χαß τþν πολιτιχþν,

24

ýμη, γεγονυΓαν. ταýτ'ζστιν

δ Üνδρεò ¶θηναΓοι,

τÜληθη,

χαß ýμÜò

οýτε

λßγω οýδ'ýποστειλÜμενοò. χαιºοι ο7δα σχεδüν 6τι τοýτοιò χαß αýτοßò ÜπεχθÜνομαι, δ χαß τεχμÞριον 6τι ÜληθÞ λÝγω Ýστιν, 6τι αýτη Ýστßν Þ διαβολÞ Þ ÝμÞ χαß τÜ αßτια ταýτÜ
χαß ÝÜντε νδν ÝÜντε αßθιò ζητÞσητε ταýτα, οýτωò
εýρÞσετε.

Ýγþ μßγα οßτε μιχρüν ÜποΖρυψÜμενοò

Περß μÝν οß, δ, οß πρþτοß μου χατÞγοροι χατηγdρουν αßτη Ýσrω ßΖανÞ Üπολογι|α πρüò ýμÜò, πρüò δÝ ΜÝλητον

μετÜ'ταýτα

τüν Üγαθüν τε χαß φιλüπολιν, ýò φησι, χαß τοýò ýστÝρουò πειρÜσομαι ÜπολογÞσασθαι, «ßθ,ò τÜρ δÞ

ýσπερ Ýτερων τοýτων Üντων χατηγιßρων, λÜβωμεν

αß ,Þν

r8o 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙ4

του ΜÝλητου, που λÝει üτι εßναι χαλüò Üνθρωποò χαι νοιÜζεται για την πüλη του, χαι τια εχεßνεò των μεταγενÝστερων χατηγüρων μου. Αò πÜρουμε λοιπüν πÜλι απü την αρχÞ, σα να Þταν Üλλοι χατÞγοροι ετοýτοι, την
ι8ι

αφορÜ λοιπüν üσα μου χαταμαρτυροýν οι πρþτοι χατÞγοροι, αò θεωρηθοýν αυτÜ αρχετÜ. Στη συνÝχεια θα επιχειρÞσω να απολογηθþ για τιò χατηγορßεò

τþρα εßτε στο μÝλλον, θα διαπιστþσΕτε üτι Ýτσι Ýχουν,

τιμÝò χαι ορμητιχοß χαι πολλοß, σαò Ýχουν γεμßσει το χεφÜλι με συχοφαντßεò, μιλþνταò εναντßον μου απü παλιÜ με πολý ενθουσιασμü χαι οργανωμÝνα χαι με αληθοφÜνεια, Για αυτü μου επιτÝθηχαν xaL ο ΜÝλητοò, ο ¶νυτοò χαι ο Λýχων, ο ΜÝλητοò εχφρÜξονταò τη δυσαρÝσχειÜ του για λογαριασμü των ποιητþν, ο ¶νυτοò των τεχνιτþν χαι των πολιτιχþν χαι ο Λýχων των ρητüρων. ¸τσι, üπωò εtπα χαι στην αρχÞ, θα Ýνιωθα Ýχπληξη, αν χατÜφερνα σε τüσο λßγο χρüνο να βγÜλω απü το μυαλü σαò αυτÞ τη συχοφαντιχÞ ειχüνα που Ýχει προσλÜβει τüσο μεγÜλεò διαστÜσειò. ΑυτÞ εßναι η αλÞθεια που ζητÜτε, Αθηναßοι, χαι τη λÝω χωρßò να σαò χρýφω Þ να παραποιÞσω τßποτε, οýτε σημαντιχü οýτε ασÞμαντο, παρüλο που γνωρßζω üτι αχριβþò αυτÞ η εμμονÞ μου στην αλÞθεια προχαλεß το μßσοò εναντßον μου.χαι αυτü \, αποτελεß απüδειξη üτι λÝω την αλÞθεια χαι üτι αυτÝò εßναι οι συχοφαντßεò εναντßον μου χαι αυτÜ τα αßτιÜ τουò, Και, αν τα ερευνÞσετε αυτÜ τα ζητÞματα, εßτε

Σε ü,τι 

Μ[ΡΟΣ ΙΙΡΩΤΟ

c "

πωò δδ,, ΣωχρÜ"η φησßν Üδιτοýτων Üντωμοσι'αν, θχει δß 'rrr, ,.üλ,.ò θεοýò οýò τε'νßουò διαφθεßροντα χαß .Þ ., δÞ "ο;, δÝ δαιμιßνια χαιw, τü μÝν
νομßζει οý νομ(ζοντα,'ßτφα

;;;;;r, «λσ";,

Ýν Ýο,"|"οý"ου δÝ τοý ÝγχλÞματοò

ξχαστον ÝξετÜσωμεν, διαφθε|ροντα, Ýγþ þ"Ι ,dü αÞ τοýò νßουò ÜδιχεΓν με δτι δ Üυαρεò ¶θηναΓοι, Üδιχεßν φημι ΜÝλητον,

ßß

ºλλπ *r',rr«ζη«,,

γr,'

Ιο
d

σπουδÜζειν χαß πουò, τερß πραγμÜτων προσποιοýμε_νοò_ þζ δÝ τοýτο ;;;;,:ß; ;, "ßÝ;, τοýτφ πþποτε _Ýμ!λη_σεν, Ýπιδεßξαι, οý"rò !χο, πειρÜσομαι χαß ýμΓν ΜÝλη", εßτß, Üλλο τι Þ περß πλεßστου

χαθιστÜζ ÜνOρòüβαδιωò εßò Üτþνα

¹7ß",
;ιß,

υr'rοο.'δ

παfi [ßπωò þò βθλτιστοι
¸γωγε.
αrß νυν

ο[ νεþτεροι Ýσονται;

5

ποιεß; δÞλον εßπÝ τοýτοιò, τι'ò αýταýò βελτbυò σοι. τüν μÝν τψ δι7τθεßι^º::_., ,:α, ι;", οισθα, μßλον γÝ τουτοισß χαß χατηγορειò' ÝξευριΙν, þò φßò Ýμß, εßσÜγειò ßθι εßπÝ χαß μÞνυσον αýτοΤ τüν δÝ δÞ βελ",bυò το,οý"α

_<

τιß

I'r,, |'ßüür,

ßχειò δ ΜÝλη",, Ετι σιγfò χαß οýχ

εßπεΓν;

ι8Ζ 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΛ

επßσημη χατηγορßα.'Βχει ωò εξÞò: ο ΣωχρÜτηò, λÝει, παραβαßνει τουò νüμουò, επειδÞ διαφθεßρει του_< νÝουò
χαι δεν πιστΕýΕια8 στουò θεοýò τηò πüληò αλλÜ σε Üλλεò

θεüτητεò χαινοýργιεò. ΤÝτοια εßναι η χατηγορßα. τÜσουμε λοιπüν χÜθε μÝροò τηò χωριστÜ,

Αò

εξε-

Ο ΜÝλητοò λοιπüν υποστηρßζει üτι παραβιÜζω τουò νüμουò διαφθεßρονταò τουò νÝουò. Εγþ üμ.ò, Αθηναßοι,
λÝω üτι ο ΜÝλητο,ò εßναι αυτüò που παραβαßνει το νüμο, επειδÞ πα(ξει με τα πιο σοβαρÜ πρÜγματα χαι ελαφρÜ τη χαρδßα σÝρνει ανθρþπουò στο διχαστÞριο, προσποιοýμενοò üτι ασχολεßται συστηματιχÜ χαι ενδιαφÝρεται για πρÜγματα που ποτÝ ωò τþρα δεν τον Ýνοιαξαν χαθüλου, üττÝτσι Ýχουν τα πρÜγματα θα προσπαθÞσω να το δεßξω

χαι σε

σαζ49.

Üλλο περισσüτερο απü το πþò θα γßνουν χαλýτεροι οι
νÝοι;

¸λα5Ο εδþ, ΜÝλητε, xaL πεò μου: σθ ενδιαφÝρει τtποτε

Εμπρüò λοιπüν, πεò σ9 αυτοýò εδþ τουò διχαστÝò, ποιοò τουò χÜνει χαλýτερουò; Εßναι φανερü üτι ξÝρειò, αφοý σε ενδιαφÝρει το ζÞτημα. ΒρÞχεò αυτüν που τουò διαφθεßρει, üπωò ισχυρßζεσαι, εμÝνα, χαι με προσÜγειò σε δßχη ενþπιον αυτþν εδþ χαι με χατητορεßò. Πεò λοιπüν, χαι φανÝρωσÝ τουò, ποιοò εßναι αυτüò που χÜνει τουò νÝουò χαλýτερουò;-ΒλÝπειò, ΜÝλητε, üτι σιωπÜò χαι δεν Ýχειò τtποτε να πεßò; Και αυτü δε σου φαßνεται αισχρü χατ
ι83

¼χι βÝβαια. 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
οý ßχανüν χαι:τοι οýχ αßσχρüν σοι δοχεß ε|ναι χαß "εχμÞριο, Üλλ'εßπÝ þταθ1 δÞ Ýγþ λßγω, 8α σοι οýδÝν μεμßληχεν;

ιο
e

τßò αýτοýò Üμειºουò ποιεΓ; Οß νüμοι. ¶λλ'οý τοýτο Ýρωτþ, δ βßλ,,ο,ε, ÜλλÜ τιßò Üνθρωποò,
νÜμουò; 6στιò πρþτον χαß αýτü τοýτο ο7δε, τοýò Οßτοι, δ Σþχρατεò, οß διχασται! οßοß Πþò λßγειò, δ Μθλη",; οδε τοýò νßουò παιδεýειν

τß

5

εßσι χαß βελτιbυò ποιεΓν;

ΜÜλιστα.

ΠÜτερον θπαντεò, Þ οß μÝν αýτþν οß δ'οý;

ιο 25

ΕJ γε
'rν η ου;

τþν νÞ τÞν "Ηραν λßγειò χαß πολλÞν Üφθονιßαν ποιοδσιν þφελοýντων. τß δÝ δÞ; οδε οß Üχροαταß βελτιbυò

¶παντεò.

Καß οßτοι.
Τß δß,

5

Καß

οß βουλευται|;

οßÝχχλη'Αλλ'Üρα, ý Μθλη", μÞ οßÝν τ71Ýχχλ:ηα'g,
Þ

οß βουλευται|,

σιασταζ διαφθεßρουσι τοýò νεωτÝρουò;
ντεò; βελτιbυò ποιοýσιν Üπα

χÜχεΓνοι

ΚÜχεßνοι.

ιο

χÜγαθοýò Πòßντεò Üρα, þò θοιχεν, ¶θηναßοι χαλοýò διαφθεßρω, οýτω λßγειò; ποιοýσι πλÞν Ýμο0, Ýγþ δÝ μιßνοò

Ι84 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

ιχανοποιητßχÞ απüδειξη αυτοý που εγþ υποστηρßζω, üτι δε σε Ýνοιαξε ποτÝ; Πεò, χαλÝ μου Üνθρωπε, ποιοò τουò
χÜνΕι χαλýτεΡουò;

Οι νüμοι. Μα δε ρωτÜω αυτü, αγαπητÝ μου, αλλÜ ποιοò Üνθρωποò, που ξÝρει βÝβαια τρþτα απü üλα χαι τουò νüμουò, τουò χÜνει χαλýτερουò; Αυτοß εδþ, ΣωχρÜτη, οι διχαστÝò. Τι λεò, ΜÝλητε; Αυτοß εδþ εßναι ιχανοß να διαπαιδαγωγοýν τουò νÝουò χαι να τουò χÜνουν χαλýτερουò; ΜÜλιστα. ¼λοι Þ χÜποιοι απü αυτοýò εßναι σε θÝση να το χÜνουν αυτü χαι χÜποιοι δεν εßναι; ¼λοι. Μα την ¹ρα, πολλοß ωφελοýν τουò νÝουò! Λοιπüν; Και οι αχροατÝò5'τουò χÜνουν χαλüτερουò Þüχr; Και οι αχροατÝò, μ Και οι.

Και οι βουλευτÝò. ¼μrò ΜÝλητε, μÞπωò αυτοß που συγχεντρþνονται στην εχχλησßα του δÞμου διαφθεßρουν τουò νÝουò;'Η χαι
εχεßνοι üλοι τουò χÜνουν χαλýτερουò;

βουλευτÝò;

Και εχεßνοι, Συνεπþò, χατÜ πωò φαßνεται, üλοι οι Αθηναßοι τουò χÜνουν χαλοýò χαι Üξιουò εχτüò απü μÝνα, ενþ μüνο
εγþ τουò διαφθεßρω. Αυτü εννοεßò;
Ι85 

Λ,tΕΡοΣ ΠΡΩΤο

b βελτιbυò

Πιßνυ σφιßΕρα ταýτα λÝγω. ΠολλÞν γÝ μου χατßγνωχα .ζ δυστυχι!αν. χαß μοι Üπcß)ζριναι, Þ χαß περß ßππουò οßτω σοι δοχεΓ ßχειν; ο[ μÝν
ποιοδντεò αýτοýζ πιßντεò Üνθρωποι εßναι, ε['ò

δß

τιò ü διαφθεßρων; Þ τοýναντιbν τοýτου πÜν ε[ò μÝν τιò ü βελτιbυò οßdò þ, ποιεΓν Þ πòßνυ üλι|γοι, οß ßππιχοζ οß δÝ

5

πολλοζ Ýοßνπερ συνþσι χαß χρþνται ßπποιζ, διαφOεφουσιν; ιι 7 ι" ουχ ουτωò εχ€ι, ω υ[ßλητε. χαß περß'(ππων χαß τþν ßλλων ÜπÜντων (φων; πòßντωò δÞπου, ÝcΙντε σý χαß ¶νυτο.< οý
φÞτε ÝcΙντε φÞτε, πολλÞ γÜρ Üν τιò εýδαιμονι!α ε7η περß τοýò νßουò εß ε[ò μÝν μιßνοò αýτοýò διαφθεßρει, ο[ δ' ,Ιλλοι þφελοýσιν. ÜλλÜ

"'

c

οýδεπþποτε ÝφρÜντισαò τþν νÝω4 χαß σαφþò Üποφαι|νειò τÞν σαυτοý ÜμÝλειαν, ßτι οýδßν σοι μεμÝληχεν περß δν ÝμÝ εßσιΙγειò.

γιßρ ý Μ;λη"r, ιºανþζ ÝπιδειΚνυσαι Üτι

5

Üμεινον Ýν πολιºαιò χρηστοΙò Þ πονηροßò; δ τιßν, ÜπÜχριναι, οýδÝν γιΙρ τοι χαλεπüν Ýρωτþ. οýχ ο[ μÝν Üνταò, οß δ' Üγαθοß Üγαθòßν τι;

"Ετι δÝ ÞμΓν εßπζ. þ πρüò Διüò Μßλητε. πτßτερüν Ýστιν οßχεΓν

πονηροß χαχüν τι Ýργòßζονται τοýò Üεß ÝγγυττΙτω αýτþν

ιο

d

ΠιΙνυ γε.

¸στιν οßν 6στιò βοßλεται ýπδ τþν συνÜντων βλÜπτεσθαι

μÜλλον Þ þφελεΓσθαι; Üποχρι'νου, δ Üγαθß,χαß γÜρ ü

www.youtube.com/user/pilaeus
ι86 

ΓΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

Αυτü αχριβþò εννοþ.

Πολý χαχüτυχο με θεωρεßò. ΑπÜντησÝ μου τþρα: αλÞθεια, αυτü σου φαßνεται üτι ισχýει χαι με τα Üλογα; ()λοι τα χÜνουν χαλýτερα χαι μüνον Ýναò τα χαταστρÝεντελþò αντßθετα, Ýναò μπορεß να τα χÜνει χαφει;'Η, λýτερα Þ πολý λßγοι, οι ειδιχοß στα Üλογα, ενþ οι πολλrßß, αν ασχοληθοýν μαζß τουò χαι τα χρησιμοπüιÞσουν, τα χαταστρÝφουν; Δεν ισχýει αυτü, ΜÝλητε, xaL ¾ια τα Üλογα χαι για üλα τα Üλλα ζþα; Σßγουρα πχýετ, εtτε το δεχθεßτε εσý χαι ο ¶νυτοò εßτε üχι, Γιατß οι νÝοι θα Þταν πολý ευτυχεßò, αν μüνον Ýναò τουò διÝφθειρε ενþ ιßλοι οι Üλλοι τουò ωφελοýσαν. ¼μιoò ΜÝλητε, αποδειχνýεται σαφÝστατα üτι ποτÝ δε μερßμνησεò για τουò νÝουò χαß δεßχνειò ξεχÜθαρα την αδιαφορßα σου χω το üτι ποτÝ δεν ενδιαφÝρθηχεò για αυτÜ για τα οποßα μθ προσÜγειò σε δßχη. ΑλλÜ πεò μαò αχüμη χαι το εξÞò, ΜÝλητε, για το üνομα του Δßα5J. Εßναι χαλýτερα να ζει χανεßò ανÜμεσα σε συμπολßτεò ηθιχοýò Þ ανÞθιχου_<; ΑπÜντησε λοιπüν. Δε σε ρωτÜω τßποτε δýσχολο. Δεν χÜνουν πÜντα οι ανÞ0ιχοι χÜποιο χαχü σε αυτοýò που τουò συναναστρÝφονται χαι οι χαλοß χÜποιο χαλü; Βεβαßωò. ΤπÜρχει λοιπüν χανεßò που να θÝλει να υποστεß βλÜβη χαι üχι να ωφεληθεß απü εχεßνουò που συναναστρÝφεται; ΑπÜντησε, αγαπητÝ μου. ¶λλωστε χαι ο νüμοò επιι87 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
νüμοò χελεýει Üποχρι'νεσθαι. Ýσθ'δστιò βοýλεται βλÜπτεσθαι;

5

Οý δητα.

Φßρε δÞ πüτερον ÝμÝ εßσòßγειò δεýρο þò διαφθε[ροντα τοýζ νßουò χαß πονηροτßρουò ποιοýντα ÝχÜντα Þ Üχοντα; Τι'δητα, ,3 Μßληrr; τοσοýτον σý Ýμοý σοφιjτεροò εß τηλιχοýτου Üντοò τηλιχòßσδε þν, ýστε σý μÝν ßγνωχαò 6τι
οß

¸χüντα ßγωγε.

rc
e

μÝν χαΖοß χαχüν τι Ýργιßζονται Üεß τοýò μÜλιστα πλησιbν Ýαυτþν, ο[ δÝ Üγαθοß Üγαθüν, Ýγþ δÝ δÞ εßò

τοσοýτον Üμαθι|αò Þχω Üστε χαß τοýτ'Üγνοþ ýτι ÝτΙν τινα χαχüν τι μοχθηρüν ποιÞσω τþν συνÜντων, χινδυνεßσω

5

26

- ýστετοδτο<τü>τοσοýτονχαχüνÝχþν ^λαβειν υπ αυτου, ωστε τουτο <τυ2 τOσυυº ποιþ, þò φßò σý; ταýτα Ýγþ σοι οý τει|θομαι, þ ΜÝλητε, ο7μαι δÝ οýδÝ ßλλον Üνθρòüπων οýδßνα, Üλλ'Þ οý διαe

'

' '

σý γε χατ'Üμφüτερα φθεßρω Þ, εß διαφθεßρω, Üχων, þστε τþν τοιοýτων ÜμαρτημÜτων ψεýδη. εß δÝ Üχων διαφθεßρω, οý δεýρο νdμοò εßσÜγειν Ýστι!η ÜλλÜ ßδι|g λαβüντα διδÜσχειν χαß νουθετεΓν,δÞλον γÜρ Üτι ÝÜν μιΙθω, παýσομαι

δ

5

χαß διδιßξαι γε Üχων ποιþ. σý δÝ συγγενßσθαι μßν μοι θφυγεò χαß οýχ Þθßλησαò, δεýρο δÝ εßσÜγειò, οß νÜμοò

ι88 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

βÜλλει να απαντÞσειò. ΤπÜρχει χανεßò που να θÝλει να βλÜπτεται; Εμπρüò λοιπüν πεò μαò: με προσÜγειò σε δßχη επειδÞ διαφθεßρω τουò νÝουò χαι τουò χÜνω χειρüτερουò με τη
0ÝλησÞ μου Þ αχοýσια; Με τη θÝλησÞ σου βÝβαια.

¼χι βÝβαια.

Τι λεò, ΜÝλητε; Τüσο σοφüτεροò εßσαι εσý, που εßσαι τüσο νÝοò, απü ψÝνα που εßμαι τüσο γÝροò; Εσý ξÝρειò ýτι οι χαχοß πÜντα χÜποιο καχü χÜνουν σε αυτοýò που βρßσχονται χοντÜ τουò χαι οι χαλοß χÜποιο χαλü, ενþ

εγþ Ýχω χαταντÞσει τüσο αμαθÞò þστε να μην ξÝρω οýτε χαι αυτü, üτι, αν χ&νω χÜποιον απü αυτοýò που με συναναστρÝφονται χαχü, θα διατρÝξω τον χßνδυνο να με βλÜφει χαι εχεßνοò, χαι επιπλÝον χÜνω αυτü το μεγÜλο χαχü ψε τη θÝλησÞ μου, üπωò λεò; Σε αυτü δεν πεßθειò, ΜÝλητε,
οýτε μÝνα οýτε χανÝναν Üλλο. ¶ρrr, Þ δε διαφθεßρω Þ, αν διαφθεßρω, το χÜνω αχοýσια. ΕπομÝνωò, εσý χαι στιò δýο

περιπτþσειò λεò φÝματα. Αν üμωò διαφθεßρω χωρßò τη ()ÝλησÞ μου, ο νüμοò για αυτοý του εßδουò τα σφÜλματα δεν εßναι να προσαχθþ σε δßχη, αλλÜ να με πÜρειò χατ' ιδßαν, να μου δεßξειò το λÜθοò μου χαι να με νουθετÞσειò. |'ιατß εßναι σαφÝò üτι, αν το συνειδητοποιÞσω, θα στα1τατÞσω να διαφθεßρω τουò Üλλουò αχοýσια. Εσý üμωò απÝφυγεò χαι δε θÝλησεò να με συναναστραφεßò χαι να μου δεßξειò το λÜθοò μου. Αντßθετα, με φÝρνειò μπρο1τε ι89 

ΙrΙΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Ýστßν εßσcΙγειν τοýò χολÜσεωò δεομÝνουò Üλλ'οý μαθÞσεωò.

οýγþ θλεγον, 6α ΜελÞτφ τοýτων

¶λλÜ γÜρ, δ ßνδρεò ¶θηναßοι,

τοδτο μÝν δηλον Þδη
οýτε

δÝ δÞ μιχρüν πωποτε Ýμßλησεν. 6μωò

μßγα οßτε λßγε Þμιν, πþò με

δÞλον δÞ φ)ò διαφθεßρε,r, δ Μ/λη"r, τοýò νεωτßρουò; Þ

3τι, χατÜ τÞν γραφÞν ijv ÝγρÜψω, θεοýò διδcΙσχοντα μÞ νομιζειν οýò Þ πÜλιò νομιζει, ßτερα δÝ δαιμτßνια χαινÜ; οý ταδτα λßγειò

ßτι

διδιΙσχων διαφOεßρω;

Πιßνυ μÝν οßν σφÜδρα ταýτα λßγω.
Πρü.< αýτþν τοιºυν, ü

σιν τουτοισß, Ýγþ γÜρ οý δýναμαι μαθεßν πτßτερον λßγειò θεοýò -χαß αýτüò ßρα διδÜσχειν με νομιξειν ε7rαß "ινοò τü παρÜπαν Üθεοò οýδÝ νομιζω ε7ναι θεοýò χαß οýχ εßμß
ταýτ71

λüγοò Ýστιº, εßπÝ θτι σαφÝστερον χαß Ýμοß χαß τοζ ÜνδρÜ-

δ Μßλητε, τοýτων τþν

θεþν

δν

νýν

Üδιχþ- οý μÝντοι οýσπερ γε Þ πòßλιò ÜλλÜ ÝτÝρουò, χαß τοýτ'ζστιν 6 μοι Ýγχαλεßò, δτι ÝτÝρουò, Þ παντÜπασßμε

φßò

οθτε αýτüν νομιζειν θεοýò τοýò τε Üλλουò ταδτα διδÜ-

σχειν.

Ταýτα λßγω, þò τü παρcΙπαν οý νομιζειò θεοýò,

Ι9ο 

ΠΛΑΤΩΝοΣ ΑΠοιlοΓΙΑ

στÜ σε αυτü το διχαστÞριο, üπου σýμφωνα με το νüμο πρÝπει να προσܾονται üσοι πρÝτεL να τιμωρηθοýν χαι ßιχι να διδαχθοýν. ΕπομÝνωò, Αθηναßοι, εßναι Þδη φανερü αυτü το οποßο Ýλεγα, üτι το ΜÝλητο ποτÝ δεν τον Ýνοιαξε για αυτÜ ,,ýτε λßγο οýτε πολý. ¼μιυò διευχρßνησÝ μαò, ΜÝλητε, με ποιον τρüπο εννοεßò üτι διαφθεßρω τουò νÝουò;'Η εßναι σαφÝò üτι, σýμφωνα με τη διατýπωση τηò χατηγορßαò σου, με χατηγορεßò üτι τουò διαφθεßρω διδÜσχοντÜò τουò να μην πιστεýουν στουò θεοýò που πιστεýει η πüλη, αλλÜ οε Üλλεò χαινοýργιεò θεüτητεò; ΔιδÜσχονταò αυτÜ δεν ισχυρßζεσαι üτι διαφθεßρω; Αυτü αχριβþò υποστηρßζω. Στο üνομα λοιπüν, ΜÝλητε, αυτþν των θεþν για .ουò οποßουò μιλÜμε, εξÞγησε σαφÝστερα χαι σε μÝνα χαι σε αυτοýò εδþ5α, γιατß εγþ δεν μπορþ να χαταλÜßßιυ: ισχυρßζεσαι üτι διδÜσχω τουò νÝουò να πιστεýουν üτι υπÜρχουν χÜποιοι θεοß-χαι Üρα ο ßδιοò δÝχομαι üτι υ,,Üρχουν θεοß, δεν εßμαι χαθüλου Üθεοò χαι δεν παραβαßν(ο το νüμο σε αυτü το σημεßο-üχι üμωò αυτοß στουò ιιπιιßουζ πιστεýει η πüλη αλλÜ Üλλοι; Και αυτüò εßναι ο λ,ßγιιò για τον οποßο με εγχαλεßò, üτι πιστεýω σε Üλλουò ()ειιýò55; ¹ λεò üτι δεν πιστεýω ο ßδιοò χαθüλου στουò ß)ειιýò χαι αυτÜ τα διδÜσχω χαι στουò Üλλουò; 'Γο τελευταßο εννοþ, üτι δε,ν πιστεýειò χαθüλου στουò
ß)c,,ýò.56

Ι9Ι 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

¿

θαυμÜσιε

Μßλητε, ßνα τß ταýτα λßγειò;

οýδÝ Þλιον

οýδÝ

σελÞνην Üρα νομιζω θεοýò ε7ναι, ýσπερ οß Üλλοι
τüν

Üνθρωποι;

ΜÜ ΔΤ, δ θrδρrò διχασταζ Ýπεß
φησßν εΙναι, τÞν δÝ σελÞνην γÞν,

μÝν Þλιον λι|θον

¶ναξαγüρου οßει χατηγορεßη δ φλε Μßλητε; χαß οßτω χαταφρονεßò τþνδε χαß οΚι αýτοýò Üπεßρουò γραμμÜτων εßrαι ýο"ε οýχ εßδÝναι 6τι τÜ ¶ναξαγÜρου βιβλι|α τοý τοýτων τþν λüγων; χαß δÞ χαß οß νßοι Κλαζομενιbυ

Ιο
e

χαταγελÜν, ÝÜν προσποιÞται Ýαυτοý ε|ναι, Üλλωò τε χαß οýτωò ßτοπα Üντα; Üλλ', δ πρüò Διüò, οýτωσ(σοι δοχþ;
οýδÝνα νομιζω θεbν ε7ναι; Οý μßντοι μÜ Δι!α οýδ'üπωστιοýν.

ταOτα παρ' Ýμοý μανθÜνουσιν, Ü ξξεστιν Ýνιbτε εß πιΙνυ πολλοý δρ«χμÞò Ýχ τÞò üρχÞστραò πριαμßνοιò ΣωχρτΙτουò

γßμει

2º

δοχεßò, σαυτφ, Ýμοß γÜρ δοχεΓ οýτοσζ δ Ü,δρ,ò ¶θηναßοι, πÜνυ ε7ναι ýβριστÞò χαß ÜχÜλαστοò, χαß Üτεχνþò τÞν Üχολασιßg Ζαß νεdτητι τραφÞν ταßτην θβρει τινß χαß ýσπερ αßνιγμα συντιθÝντι δια, γροßψασθαι. !οιχεν γÜρ ΣωχρÜτηò ü σοφüò δÞ Ýμοδ παρωμ/νφ «¶ρα

¶πιστÜò τ'εξ δ ΜÝλητε, χαß ταýτα μßντοι, þò Ýμοß

λÝγοντοò, Þ Ýξ«χαριεντιζομÝνου χαß Ýναντι'Ýμαυτιß

τνòjσεται

Ι92 

ΠΛΑ,ΓΩΝΟΣ ΑΙΙΟΛΟΓΙΑ

πιστεýω, üπωò οι υπüλοιποι Üνθρωποι, üτι ο Þλιοò58 χαι η σελÞνη εßναι θεοß;

ΛαμπρÝ5Ζ ΜÝλητε, γιατß το λεò αυτü; ΔηλαδÞ δεν

Μα το Δßα, διχαστÝò59, δεν το πιστεýει, επειδÞ λÝει üτι ο Þλιοò εßναι τÝτρα χαι η σελÞνη üμοια με τη τη.
Τον Αναξαγüρα6Ο νομßξειò üτι χατηγορεßò,

λητε;

Και

τüσο πολý τουò υποτιμÜò αυτοýò εδþ χαι τüτουò θεωρεßò, þστε να μη γνωρßζουν

φßλε ΜÝ-

σο αγρÜμματουζ6Ι

(ιτι τα βιβλßα του Αναξαγüρα του ΚλαζομÝνιου εßναι γεμÜτα απü τÝτοιεò ιδÝεò; Κι οι νÝοι μαθαßνουν απü ψÝνα αυτü που μποροýν ανÜ πÜσα στιγμÞ, με μßα δρ«χμÞ τιι πολý, να το αγορÜσουν απü εχεß που πουλÜνε βιβλßα χαι μετÜ να χοροßδεýουν το ΣωχρÜτη, αν προσποιεßται ,ßτι αυτÜ εßναι διχÝò του θεωρßεò; ΑφÞνω στην Üχρη üτι αυτÝò οι ιδÝεò εßναι χαι χαθ' εαυτÝò παρÜλογεòü'. ΑλλÜ, 1τα το Δßα, Ýτσι σου φαßνομαι; Πιστεýω πωò δεν υπÜρχει
χανÝναò θεüò;

Μα το Δßα, αχριβþò Ýτσι μου φαßνεσαι. Νομßζω, ΜÝλητε, üτι δεν πιστεýειò οýτε χαν εχεßνα που εσý λεò. ΕμÝνα μου φαßνεται, Αθηναßοι, üτι ο ΜÝληεοò εßναι Üνθρωποò πολý θρασýò χαι ξεδιÜντροποò χαι ,ßτι πραγματιχÜ απü θρασýτητα, ξεδιαντροπιÜ χαι νθανιχÞ απερισχεφßα προÝβη σε αυτÞν την χατα¾τελßα63, Μοιßιζει σα να συνÝθεσε Ýνα αßνιγμα χαι δοχιμÜζει τουò Üλλιιυò:'Θα μπορÝσει ο σοφüò ΣωχρÜτηò να χαταλÜβει üτι
,rστειεýομαι

χαι

αντιφÜσχω πΡοò τον εαυτü βου, Þ θα τον
Ι93 

ΜΙ]ΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ποπÞσω αýτüν χαß τοýò Üλλουò τοýò Üχοßονταò;» οýτο€ αýτüò Ýαυτφ Ýν τ71 γÜρ Ýμοß φαιºεται τÜ Ýναντιßα λÝγειν «¶διχεß ΣωχρÜτηò θεοýò οý γραφfi ýσπερ Üν εß εßποι, νομιζων, ÜλλÜ θεοýò νομιζων.» χαßτοι τοýτü Ýστι παßζοντοò. Συνεπισχßψασθε δÞ, δ ,Ινδρεò. Þ μοι φαιßεται ταýτα λßγειν, σý δÝ Þμ|ν Üπòßχριναι, δ Μ;λη"r. ýμεßò δÝ, ýπερ

Ια
d

χατ' ÜρχÜò ýμÜò παρ7lτησÜμην, μßμνησθß μοι μÞ θορυβεßν
ÝÜν Ýν τφ εßωθιßτι τρüπφ τοýò λÜτουò ποιþμαι,

νομιζει πρÜγματ'ε7ναι, Üνθριýπουò δÝ οý νομιζει; ÜποχρινÝσθω, δ Ürδρrò, χαß μÞ ßλλα χαß Üλλα θορυβειºω, θσθ'6στιò ßππουò μÝν οý νομιζει, [ππιχÜ δÝ πρÜγματα; Þ αýλητÜ< μÝν οý νομßζει ε|ναι, αýληrιχÜ δÝ πριΙγματα; οýχ
Ýσrιν,

¸στιν 3στιò Üνθρòüπων, δ Μßλη"r, Üνθρòüπεια μÝν

δ Üριστε Üνδρþν, εß μÞ σý βοýλει Üποχριºεσθαι, Ýγþ σοß λßγω χαß τοΓò Üλλοιò τουτοισι| ÜλλÜ τδ Ýπß τοýτφ
νομιζει πρÜγματ' γε Üπτßχριναι, Ýσθ' 6στιò δαιμüνια μÝν ε[rαι, δαßμοναò δÝ οý νομιΤει; ¿ò ιß5νησαò ýτι μüγιò Üπεχριºω ýπü τουτωνß Üναγχαχαß ζÜμενοò, οýχοýν δαιμüνια μÝν φßò με χαß νομιζειν

οýχ ξστιν.

Ι94 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓ¶

εξαπατÞσω

Γιατß μου φαßνεται üτι αντιφÜσχει ο ΜÝλητοζ στην χατηγορßα, σα να Þθελε να πει: ¼ ΣωχρÜτηò παραβαßνει τουò νüμουò επειδÞ δεν πιστεýει στουò θεοýò, αλλÜ πιστεýει στουò θεοýò'. ¼μrò μßα τÝτοια χατηγορßα ταιριÜξει σε χÜποιον που παßζει. Αò εξετÜσουμε üμωò μαζß για ποιο λüγο μου φαßνεται üτι τα λÝει αυτÜ, Εσý, ΜÝλητε, απÜντησÝ μαò. χαι εσεßò, απü την πλευρÜ σαò, üπωò αχριβþò σαò παραχÜλεσα στην αρχÞ, μη με αποδοχιμÜξετε αν μιλÜω με το
ΤπÜρχει χανεßò, ΜÝλητε, που πιστεýει üτι υπÜρχουι, τα ανθρþπινα πρÜγματα, αλλÜ üχι οι Üνθρωποι; Αò απαντÞσει, Αθηναßοι, xaL αò μη σαò μπερδεýει λÝγονταò Üλλα τη μßα φορÜ χαι Üλλα την Üλλη6α. ¾πÜρχει χανÝνα_ζ που πιστεýgι üτι δεν υπÜρχουν Üλογα, αλλÜ υπÜρχουν üσα πρÜγματα Ýχουν σχÝση με τα Üλογα;'ΗχανÝναò που πιστεýει üτι δεν υπÜρχουν αυλητÝò, αλλÜ υπÜρχOυν τα σχετιχÜ με τουò αυλοýò; Δεν υπÜρχε,., αγαπητÝ 1rou. Αφοý εσý δε, θÝλειò να απαντÞσει_ζ, το λÝω εγþ χαι σε σÝνα χαι στουò Üλλουò αυτοýò εδþ. ΤουλÜχιστον απÜντησε στο εξÞò: υπÜρχει χανÝναò που πιστεýει üτι υπÜρχουν θεßχÜ πρÜγματα, αλλÜ üχι θεüτητεò;
Δεν υπÜρχει.
1τε

χαι αυτüν χαι τουò Üλλουò που με

αχοýν;'

συνηθισμÝνο μου τρüπο.

ΜεγÜλη χÜρη μου Ýχανεò που απÜντησεò, Ýστω χαι δυσχολßα χαι χÜτω απü την πßεση αυτþν εδþ των διΙ95 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ διδÜσχειν,

εΚ'οßν χαινÜ εßτε παλαιÜ, Üλλ'οJν δαψÜνιιΙ

γε
τ71

νομιζω χατÜ τüν σüν λcßγον, χαß ταýτα χαß διωμüσω Ýν Üντιγραφ71. εß δÝ δαιμüνια wμιζω, χαß δαßμοναò δÞπου

πολλÞ ÜνÜγχη νομιζειν

Ιο
d

τιθημι γιßρ σε üμολογοδντα, ÝπειδÞ οýχ Üποχριº77 τοýò δÝ δαßμοναò οýχß Þτοι θεοßò γε Þγοßμεθα Þ θεþν πατδαò; φßò
Þ οý;

μß

Ýστιν, οýχ οßτωò ßχει;

ßχα

δÞ,

ΠÜνυ

Οýχοýν ε7περ δαψοναò Þγοýμαι, þò σý φÞò, εß μÝν θεοß τινßò εßσιν οß δαßμονεò, τοýτ'Üν εßη δ Ýγòü φιγιßσε αßνιº-

γε.

Þγεßσθαι πÜλιν, ÝπειδÞπερ γε δαßμοναò Þγοδμαι, εß δ'αJ οß δαßμονεò θεþν παΓδÝò εßσιν νüθοι τινÝò Þ Ýχ νυμφþν Þ !χ τινων Üλλων Δν δÞ χαß λß7ονται. τιξ Üν
θεοýò

τεσθαι χαß χαριεντιζεσθαι, θεοýò οýχ Þγοýμενον φÜναι με

αß

Ιο
e

Üνθρþτων θεþν μÝν παΓδαò ÞγοΓτο ε|ναι, θεοýò δÝ μÞ; üμοι|ωò γÜρ Üν Üτοπον ε'ßη þσπερ Üν εß τιò ßππων μÝν

χαß θνων, τοýò Þμιüνουò, ßππουò δÝ χαß üνουò μÞ Þγοßτο ε[ναι. Üλλ| δ Μßληrr, οýχ ξστιν Üπωò σý παßδαò ÞγοΓτο
Þ

ταýτα οýχß Üποπειρòüμενοò Þμþν ÝγρÜψω τÞν γραφÞν ταßτην Þ Üπορþν Üτι ÝγχαλοΓò Ýμοß τßληOÝò Üδι|χτια, ýτωò

Ι96 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΙºΑ

üμωò πιστεýω σε θεßχÜ πρÜγματα, ανα¾χαστιχÜ κρÝτει να πιστεýω χαι σε θεüτητεò.¸τσι δεν εßναι;'Ετσι βÝβαια. Εγþ θεωρþ üτι το παραδÝχεσαι αυτü, αφοý δεν απαντÜò. Οι θεüτητεò üμωò δε δεχüμαστε üτι εtναι θεοß Þ παιδιÜ θεþν; Συμφωνεßò Þ üχι; Απüλυτα. Λοιπüν, αν θεωρþ üτι υπÜρχουν θεüτητεò, üπωò λεò εσý, χαι αν οι θεüτητεò εßναι χÜποιο εßδοò θεþν, ¾ια αυτü λÝω üτι βÜζειò αινßγματα χαι αστειεýεσαι, λÝγονταò ιlτι θεωρþ πωò δεν υπÜρχουν θεοß χαι πÜλι üτι θεωρþ πω_< υπÜρχουν, εφüσον θεωρþ üτι υπÜρχουν θεüτητεò. Αν λοιπüν οι δαßμονεò εßναι χÜποια νüθα παιδιÜ θεþν, εßτε απü νýμφε_< εßτε απü Üλλεò μανÜδεò, που λÝγεται üτι τr.,υò γεννÜνε, ποιο,( Üνθρωποò θα δεχüταν üτι υπÜρχουν παιδιÜ θεþν αλλÜ üχι θεοß; Γιατß αυτü θα Þταν το ßδιο παρÜλογο με το να πιστεýει χανε[ò üτι υπÜρχουν οι γüνοι τιον αλüγων χαß των γαΙδουριþν, τα μουλÜρια, αλλÜ να 1την πιστεýει üτι υπÜρχουν Üλογα χαι γαßδοýρια. ΕπομÝν,υò, ΜÝλητε, το μüνο δυνατü συμπÝρασμα εßναι üτι υπÝβαλεò αυτÞ την χατηγορßα τια να μαò δοχιμÜσεßò αν ()α χαταλÜβουμε το παιχνßδι σου, Þ δεν Ýβρισχεò αληθινü
Ι97

Λοιπüν ισχυρßζεσαι üτι πιστεýω σε θεßχÜ πρÜγματα, χαινοýργια Þ παλιÜ, χaL τα διδÜσχω αυτÜ χαι σε Üλλουò. ¶ρα, πιστεýω σε θεßχÜ πρÜγματα, σýμφωνα με üσα εσý λεò. ΑυτÜ τα Ýγραφεò χαι στην χατηγορßα για την οποßα ορχßστηχεò üτι εßναι αληθινÞ Αν
χαστþν65. 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
δÝ σý τινα πει¼οιò Üν χαß σμιχρüν νοýν Ýχοντα Üνθριýπων,

2Β

þ.ò τοδ αýτοý ξστιν

χαß δαψüνια χαß θεßα

ÞγεΓσθαι,

χαß αJ

τοδ αýτοý μÞτε δαψοναò μÞτε θεοýò μÞτε μηχανÞ Ýστιν,

Þρ,οò,

οýδεμι|α

χατÜ τÞν ΜελÞταυ τραφÞν, οý πολλÞò μοι δοχεß εßναι Üποτοßò Ýμπροσθεν 5 λογιßαò, ÜλλÜ ßΖανÜ χαß ταδτα,δ δÝ χαß Ýν χαß πρüò πολλτιθò, ßλεγον, 6τι πολλÞ μοι Üπßχθεια γßγονεν ,J ßο"ε δτι Üληθßò Ýστιν. χαΙ τοýτ'ζστιν ü ÝμÝ αßρÞσει, ÝÜνπερ αßρfi, οý Μßλητοò οýδÝ ¶νυτοò Üλλ'Þ τþν πολλþν διαβολÞ τε χαΙ φθτßνοò, Ü δÞ πολλοýò χαß Üλλουò χαß b Üγαθοýò Üνδραò ýρηοr, ο7μαι δÝ χαß αßρÞσει,οýδÝν δÝ
δεινüν

¶λλÜ γÜρ, δ θνδρεò ¶θηναΓοι, þò μÝν Ýγþ οýχ Üδιχþ

ºσωζ Üν οJν ε'hοι τιò, «Ε7τ'οýχ

μÞ

Ýν Ýμοß στÞ-

αßσχýν77,

5

τεò, τοιοýτον ÝπιτÞδευμα Ýτιτηδεýσαò Ýξ νυνΙ Üποθανεßν;» Ýγþ δÝ τοýτφ Üν δßΖαιον λüγον Üντεßχιºδυνον ýπολογιßζεσθαι τοý ζÞν Þ τεθνÜναι Üνδρα 6του τι χαß σμιχρüν Üφελüò Ýστιν. Üλλ'οýχ ÝχεΓνο μüνον σχοπεßν 8ταν πρÜττ77, πÜτερον διΚαια ß) Üδιχα πριΙττει, χαß Üνδρüò

δ Σþ,ρ«οß χινδυνεýειò

ποιμι, δτι «Οý χαλþò λßγειò, ,} Ü,θρ,ο,, εß οΚι δεßν

Ι98 

ΠΛΑΤΩΝοΣ ΑΠοιlοΓΙΑ

αδßχημα τια να μθ προσατܾειò σθ δßχη. ¼μωò δεν υτÜρχει χανÝνα χüλπο τια να πεßσειò οποιονδÞποτε, αχüμη χαι τον πιο ανüητο, üτι μπορεß το ßδιο Üτομο να πιστεýει üτι υπÜρχουν πρÜγματα που συνδÝονται με τιò θεüτητεò χαι τουò θεοýò χαι ταυτüχρονα να μην πιστεýει üτι υπÜρχουν οýτε θεüτητεò, οýτε θεοß, οýτε Þρωεò. Συνεπþò, Αθηναßοι, νομßζω πωò δε χρειÜζεται να απολογηθþ Üλλο για να αποδεßξω üτι δεν εßμαι Ýνοχοò τια την χατηγορßα που μου αποδßδει ο ΜÝλητοò, χαι αυτÜ που εtπα εßναι αρχετÜ. Αυτü üμωò που Ýλεγα χαι πρωτýτερα, üτι πολλοß με μßσησαν πολý, να ξÝρετε χαλ,Ü πωò εßναι αλÞθεια. Αυτü το μßσοò θα με χαταδιχÜσει, αν τελιχÜ με χαταδιχÜσει. ¼χι ο ΜÝλητοò Þ ο ¶νυτοò, αλλÜ η συχοφαντßα χαι ο φθüνοò των πολλþν. ΑυτÜ χαααδßχασαν βÝβαια πολλοýò χαι σπουδαßουò ανθρþπουò στο παρελθüν χαι νομßζω θα χαταδιχÜσουν χαι στο μÝλλον. Δεν υπÜρχει χανÝναò φüβοò να τελειþσει το πρÜγμα με
μÝνα.

ºσωò üμωò να Ýλεγε χÜποιοò: 'Μα δεν

ντρÝπεσατ,

ΣωχρÜτη, που επιδüθηχεò σε τÝτοια ενασχüληση που να χινδυνεýειò τþρα εξαιτßαò τηò να πεθÜνειò;'. Σε αυτüν

εγþ θα απαντοýσα διχαιολογημÝνα πωò 'δε μιλÜò σιοστÜ, Üνθρωπευυ, αν νομßζειò üτι πρÝπει να υπολογßζει τον χßνδυνιι του θανÜτου Ýναò Üνθρωποò που μπορεß να ωφελÞσει Ýστω χαι λßγο, αντßθετα, μüνο εχεßνο πρÝπετ να εξετÜξει, üταν χ&νει χÜα, αν η πρÜξη του εßναι δßχαιη Þ
Ι99 

ΜΕΡοΣ

ΓΙΡΩº¼

Üγαθοý ζρτ« Þ χαχου. φαýλοι γÜρ Üν τφ γε σφ λÜγφ ε|εν τþν ÞμιθÝων 8σοι Ýν Τροι|g τετελευτÞχασιν οß τε Üλλοι χαß ü τÞò ΘßτιΕοò ýÜò, δò τοσοδτον τοý χινδýνου χατεφρüνησεν παρÜ τü αßσχρüν τι ýπομειναι ýστε. ÝπειδÞ εßπεν Þ μÞτηρ

αýτφ προθυμουμßνφ ¸ιτορα ÜποχτεΓναι, θεüò οßσα, οýτωσ( πωò, þò Ýτþ οßμ«,, « ¿ παΓ, εß τιμωρÞσειò Πατρüχλφ τφ Ýταφφ τüν φüνον χαß ¸χτορα Üποχτενεßò,

αýτüò Üποθαν71 -αýτßχα γÜρ τοι,» φησζ «μεθ'¸χτορα πüτμοò ÝτοΓμοò»- ü δÝ τοýτο Üχοßσαò τοý μÝν θανιΙτου χαß
τοý χινδýνου þλιγþρησε. πολý δÝ μÜλλον δει|σαò τü ζην

Ιο
d

χαχüò þν χαß τοßò φιλοιò μÞ τιμωρεΓη «,ξÞαßχα,» φησζ
«τεθναι!ην, δι|χην Ýπιθεß<

τζι Üδιχοýντι, ßνα μÞ

ÝνθÜδε

μßνω

χαταγßλαστοò παρÜ

νηυσß ιορωνι|σιν ,Ιχθοò Üροýρηò.»

μÞ

αýτüν ο7ει φροντιbαι θανÜτου χαß χινδýνου:» Οýτω γÜρ ßχα, δ Üνδρεò ¶θηναΓοι, τη Üληθει'g,οß ,Ι, ,,ò Ýαυτüν τÜξ71 Þγησοßμενοò βßλτιστον εßναι Þ ýπ'üßρχοντοò ταχθ71, Ýνταδθα δεß, þò Ýμοß δοχεß, μ/νοντα χινδυνεßειν,

πρü μηδÝν ýπολογιζüμενον μÞτε θÜνατον μÞτε ,*λλο μηδÝν τοý αßσχροý. Ýγþ οßν δεινÜ Üν εßην εßργασμßνοò, δ Ü,δρ,ò ¶θηναΓοι, εß θτε μßν με οß θρχοντεò Ýταττον, οýò ýμεΓò 

ΠΛΛΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

Üδιχη χαι αν αρμüζει σε χαλü Þ χαχü Üνθρωπο. Γιατß, σýμφωνα με τα λüγια σου, θα Þταν ελεεινοß üσοι ημßθεοι67 σχοτþθηχαν στην Τροßα, χαι οι υπüλοιποι χαι ο ΑχιλλÝαò. Αυτüò περισσüτερο περιφρüνησε τον χßνδυνο να πεθÜνει παρÜ τον χßνδυνο να ντροπιαστεß: üταν η θεÜ μητÝρα του, η ΘÝτιδα, βλÝποντÜò τον αποφασισμÝνο να
σχοτþσει τον'Εχτορα, του εßπε, απü üσο θυμÜμαι6','παι-

δß μου, αν εχδιχηθεßò το
περιμÝνει

φüνο του συντρüφου σου του ΠÜτροχλου χαι σχοτþσειò τον¸χτορα θα πεθÜνειò χαι ο

ßδιοò-"γιατß αμÝσωò μετÜ το θÜνατο του'Εχτορα σε ο διχüò σου"-ο ΑχιλλÝαò τα Üχουσε αυτÜ,

αλλÜ αδιαφüρησε για το θανÜσιμο χßνδυνο,πολý περισσüτερο φοβÞθηχε να ζÞσει ωò Üνθρωποò δειλüò που δεν εχδιχÞθηχε τουò φßλουò του. 'Τþρα', εtπε, 'να πÝθαινα, Ýχονταò τιμωρÞσει τον Üδιχο, χαι να μη μÝνω Üπραγοò
εδþ, περßγελοò
üλωνü9 δßπλα

στα χαμπυλüπρυμνα

πλοß-

α, Üχρηστο βÜροò τηò γηò'. Νομßζειò üτι αυτüò νοιÜστηχε ¾ια θÜνατο χαι χßνδυνο;7Ο
πι.,υ

¸τσι Ýχουν τα πρÜγματα στα αλÞθεια, Αθηναßοι. ¼-

τÜζει χανεßò τον εαυτü του, επειδÞ νομßξει üτι εßναι το χαλýτερο, Þ üπου τον τοποθετεß ο διοιχητÞò του, εχεß πρÝπει, üπωò πιστεýω, να μÝνει χαι να αντιμετωπßζει .ον χßνδυνο, χωρßò να υπολογßζει οýτε το θÜνατο οýτε τßποτε Üλλο μπροστÜ στην ατßμωση. Εγþ λοιπüν, Αθηναßοι, θα Þμουν Ýναò Üθλιοò, αν, üταν με üριζαν οι διοιχητÝò μου, αυτοß που εσεßò εχλÝξατε, χαι στην Ποτßδαια
2οΙ 

ΜηΡοΣ ΠΡΩΤο
εΠεσθε Üρχειν μου, χαß Ýν Ποτειδαιlg χαß Ýν ¶μφιπιßλει χαß Ýπß ΔηλιQ, τüτε μÝν οý Ýχεaνοι ξταττον Ýμενον þσπερ

5

2()

χαß Üλλοò τιò χαß Ýχινδßνευον ÜποθανεΓν, τοý δÝ θεοý τÜττοντοò, þò Ýτþ ÞÞθην τε χαß ýπÝλαβον, φιλοσοφοαντιΙ με δεΓν ζÞν χαß ÝξετÜζοντα Ýμαυτüν χαß τοýò Üλλουò, Ýνταýθα δÝ φοβηθεßò Þ θÜνατον Þ Üλλ'üτιοýν τρÜγμα λιhοιμι τÞν τÜξιν. δεινüν τÜν εßη, χαß þò Üληθοò τüτ' ,Ιν με διχαιωò
εßσòßγοι τιò εßò διχαστÞριον, 3τι οý νομιζω θεοýò εßναι Üτειθþν τ7 μαντει|g
σοφüò ε7να, οýχ þν. τü γιßρ τοι θÜνατον δεδιßναι, δ ,Ινδρεò, οýδÝν Üλλο Ýστßν Þ δοχεßν σοφüν ε|ναι μÞ Üντα, δοχεΓν γÜρ εßδÝναι Ýστßν Ü οýχ ο,|δεν, ο|δε μÝν γÜρ οýδεßò τüν θÜνατον οýδ'εß τυγχÜνει τφ Üνθριjπφ πÜντιυν μßγιστον üν τþν Üγαθþν, δεδι|ασι δ'þò εJ εßδüτεò 3τι μßγιστον τþν χαχþν Ýστι. χαß τοýτο πþò οýχ Üμαθι|α Ýστßν αßτη Þ

χαß

δεδιþò θcßνατον χαß οßÜμενοò

5

b

Ýπονειδιστοò. Þ τοý οßεσθαι εßδÝναι Ü οý* οßδεν: Ýγþ δ" Üνδρεò, τοýτφ χαß Ýνταýθα ßσωò διαφßρω τþν πολλþν
οýΖ εßδþò ßχανþò περß τþν Ýν

δ

Üνθρòüπων, Ζαß εß δÞ τφ σοφεjτερÜò του φαιÞν εßναι, ,οýτφ

5 ßν, ßτι

¶ιδο, οßτω χαß

οßομαι οýχ εßδßναι, τδ δÝ ÜδιχεΓν χαß ÜπειθεΓν τιρ βελτιbνι 

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

χαι στην Αμφßπολη χαι στο ΔÞλιο7', Ýμενα εχεß üπου αυτοß με üρισαν, üπωò χατ üλοι οι Üλλοι, χαι διαχινδýνευα τη ζωÞ μου, ενþ αντßθετα, üταν μου üριζε ο θεüò, üτωò ε^γþ το χατανüησα )laL το ερμÞνευσα, üτι πρÝπει να περÜσω τη ζωÞ μουΖ" φιλοσοφþνταò χυ εξετÜξονταò τον εαυτü μου χαß τουò Üλλουò, λιποταχτοýσα απü φüβο τια το θÜνατο Þ για χÜτι Üλλο. Το να παραχοýσω το 0εü θα Þταν φοβερü, χαι, αληθινÜ, διχαιολογημÝνα τüτε 0α με προσÞγαγε χανεßò σε δßχη, επειδÞ δεν πιστεýω üτι υπÜρχουν θεοß χαι δεν υπαχοýω στην εντολÞ που πÞρα μÝσω του χρησμοý χαι φοβÜμαι το θÜνατο χαι νομßζω
üτι εßμαι σοφüò ενþ δεν εßμαι.7j Γιατß

νεßò το θÜνατο, Αθηναßοι, δεν εßναι τßποτε Üλλο απü το να νομßζει üτι εßναι σοφüò ενþ δεν εßναι, γιατß θεωρεß üτι γνωρßζει αυτÜ που δε γνωρßζει. Γιατß χανÝναò δεν ξÝρει τι εßναι ο θÜνατοò, οýτε αν συμβαßνει να εßναι το ýφιστο αγαθü τια τουò ανθρþπουò, οι Üνθρωποι üμωò τον φοβοýνται σα να εßναι σßγουροι üτι εßναι το μεγαλýτερο χαχü, Αυτü ιßμω,< δεν εßναι η πιο ντροπßαστιχÞ αμÜθεια, να νομßζει δηλαδÞ χανεßò üττ ξÝρει αυτÜ που δεν ξÝρει;7α Εγþ, Αθηναßοι, σε αυτü το σημεßο χαι ωò προò τοýτο υπερÝχω ßσωò σε σχÝση με τουζ περισσüτερουò ανθρþπουò, χαι αν θα Ýλεγα üτι εßμαι σε χÜτι σοφüτεροò εßναι σε αυτü, üτι δηλαδÞ δεν Ýχω σαφÞ γνþση για τα üσα γßνονται μετÜ θÜνατον χαι για αυτü χαι δε νομßζω üτι Ýχω. Γνωρßζω üμrζ" üτι το να αδιχεß χανεßò χαι
2ο3

το να φοβÜται χα- 

ΜΕΡOΣ ΠΡΩΤο

χαß

θεφ

Ζαß Üνθρòýπφ, 6τι χαχüν χαß αßσχρÜν Ýο",,

οßδ«.

πρü οßν τþν χαχþν þ, οßδ« 3τι χαχοß Ýστιν. Ü μÞ οι-δα χαß ÜγαθÜ Üντα τυγχcΙνει οýδßποτε φοβÞσομαι οýδÝ
φεýξομαι, ýστε οýδ'ε(

εß

με

νýν ýμεΓò Üφι!ετε

¶νßτφ ÜπιστÞÞ,

λßγων πρüò ýμÜò, þò εß διαφευξοßμηr,

σαντεò, bò θφη Þ τÞν ÜρχÞν οý δεßν ÝμÝ δεýρο εßσελθεΓν ÝπειδÞ ειbηλθον. οýχ o[dv τ'ε|ναι τü μÞ Üποχτεßναßμε,

Þδη Üν ýμþν οß ýεΓò Ýπιτηδεßοντεò Ü ΣωχριΙτηò διδιßσχει πιΙντεò παντÜπασι

διαφθαρÞσονται -ε(μοι πρüò ταýτα ε7ποιτε,«¿ Σιüχρα-

τεò,

νδν

μÝν ¶νýτφ οý πεισòßμεθα Üλλ'

Üφι|εμÝν σε,

Ýτß

τοßτφ μÝντοι, Ýφ'τjτε μηχßτι Ýν ταýτ71 τfi ζητÞσει διατρßβειν μηδÝ φιλοσοφεΓν, ÝÜν δÝ Üλφò ξτι τοýτο πρcΙττωη ατουανη»- ει

-

,ουν με, οπερ ειπον, επι τουτοιò αφιοιτε, ß υ ) ,\ , ,.
ßτι «¸τþ
ýμÜò. þ ,Ινδρεò ¶θηναßοι.

ε7ποιμ'Üν ýμιν

μαι

φιλοσοφþν Ζαß ýμΓν παραχελευüμενüò τε χαß Ýνδειχνßμενοò ßτφ Üν Üεß Ýντυγχιßνω ýμþν, λÝγων οf,Ιrrρ

ÜσπÜζομαι μÝν χαß φιλþ, πειbομαι δÝ μÜλλον τφ θεφ Þ ýμΓη χαß ßωσπερ Üν Ýμπνßω χαß ο[τßò τε þ. οý μÞ παßσω-

εßωθα, Üτι «¿ θριοrε Üνδρþν, ¶θηναΓοò þν, πdλεωò τÞò μεγι|στηò χαß εýδοχιμωτòßτηò εßò σοφι|αν χαß

ßσχßη

Lo4 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

επειδÞ δεν πεισθÞχατε απü τον ¶νυτο, που υποστÞριξε üτι Þ απü την αρχÞ δεν Ýπρεπε χαθüλου να προσαχθþ σε δßχη76, Þ, αφοý προσÞχθηχα, δεν εßναι δυνατü να μη με εχτελÝσετε χαι üτι, αν γλυτþσω, οß γιοι σαò θα διαφθαροýν τελεßωò εφαρμüζονlαò üσα διδÜσχει ο ΣωχρÜτηò-

να μην υπαχοýει στον ανþτερü του, εßτε θεü εßτε Üνθρωπο, εßναι χαχü χαι επονεßδιστο. ΜπροστÜ λοιπüν στα δεινÜ που ξÝρω üτι εßναι δεινÜ, ποτÝ δε θα φοβηθþ χαι δε θα αποφýγω üσα δεν ξÝρω αν τυχüν εßναι χαι χαλÜ. ΕπομÝνωò, αχüμη xaL αν εσεßò τþρα με αφÞσετε ελεýθερο,

αλλÜ θα σε αφÞσουμε ελεýθερο, υπü αυτüν τον üρο üμωò, üτι δε θα συνεχßσειò την ÝρευνÜ σου οýτε θα φιλοσοφεßò, αλλÜ αν σε πιÜσουμε να συνεχßζειò να τα χÜνειò αυτÜ, θα εχτελεστεßò'-αν, üτωò εß.πα, με αφÞνατε με αυτü τον üρο, θα σαò Ýλεγα üτι 'εγþ, Αθηναßοι, σαò εχτιμþ χαß σαò αγατþ77, α},.λ.Ü θα υπαχοýσω στο θεü χαι üχι σε σαò,78 χαι üσο θα αναπνÝω χαι θα Ýχω τηδýναμη, δε θα σταματÞσω να
σθοýμε προ_ζ το παρüν απü τον ¶νυτο, φιλοσοφþ χαι να σαò παραχινþ χαι να χÜνω υποδεßξειò σg

αν εσεßò ωò προò αυτü μου λÝγατε: 'ΣωχρÜτη, δε θα πει-

üποιον απü σαò τýχει να συναντÞσω, λÝγονταò αυτÜ που

συνηθßζω: '¶νθρωπε σπουδαßε, ενþ εßσαι Αθηναßοò, πολßτηò τηò μεγαλýτερηò χαι τηò πιο φημισμÝνηò πüληò για τη σοφßα79 χαι την ισχý8Ο τηζ, δεν ντρÝπεσαι απü τη μßα να πασχßζειò να αποχτÞσειò üσο γßνεται περισσüτερα

χρÞματα, φÞμη χαι τιμÝò, ενþ απü την Üλλη για τη φρü2ο5 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

e þò

χρημιßτων μÝν οýχ αßσχßν71 Ýπψελοýμεwò ýπωò σοι Ýσται πλεΓστα, χαß δτßξηò χαß τιμÞò, φρονÞσεωò δÝ χαß
Üληθει|αò

χαß τÞò

ιΙ,,υχÞò

θπωò þò βελτιGτη θσται οýχ

Ýπιμελ71 οýδÝ φροντιζειζ;» χαß Ýοßν τιò ýμþν Üμφισβητ71 χαß φfi Ýπιμελεßσθαι, οýχ εýθýò ÜφÞσω αýτüν οýδ'Üπειμι, Üλλ'

:]0

5 ÝρÞσομαι
δοχ77

χεχτÞσθαι ÜρετÞν, φιΙναι δξ üνειδιþ 3τι τÜ πλειbτου Üξια περß Ýλαχιbτου τοιεΓται, τÜ δÝ φαυλüτερα περß πλειbνοò. ταýτα χαß νεωτßρφ χαß πρεσβυτßρφ Üτφ Üν ÝντυγχòΙνω ποιÞσιο, χαß ξÝνφ χαß Üστφ, μÜλλαν δÝ τοΓò ÜστοΓò, 8σφ μου Ýγγυτφω ÝστÝ γÝνει. ταýτα γÜρ Ζελεýει ü
θεdò, εý [στε, Ζαß Ýγþ ο7ομαι οýδÝν πω ýμΓν μεΓζον Üγαθüν γενÝσθαι Ýν τfi πòßλει Þ τÞν ÝμÞν τφ θεφ ýπηρεσι|αν, οýδÝν

αýτüν χαß ÝξετcΙσω χαß Ýλßγξω, χαß Ýιßν μοι

μÞ

5

ßιι

γÜρ ιΙλλο πρÜττων Ýγþ περιßρχομαι Þ πει¼ων ýμþν Ζαß

b μÞτε χρημcΙτων

χαß δτιοσιßg.» εß 5 μÝν οßν ταýτα λßγων διαφθεßρω τοýò νßουò, ταýτ'Üν ε|η ÜγαθÜ τοΓò Üνθρòßποιò θπαντα χαß
τιξ
ßδι|g

πρτßτερον μηδÝ οßτω σφτßδρα þò ,Þò 6πωò þò Üριbτη ßσται, λÝγων ßτι «Οýχ Ýχ χρημcΙτων ψυχÞò ÜρετÞ γι|γνεται, Üλλ'Ýξ ÜρετÞò χρÞματα χαß τÜ Üλλα

νεωτÝρουò χαß πρεσβυτßρουò μÞτε σωμòßτων ÝπιμελεΓσθαι

βλαβφÜ,εß δß

μß

φησιν ιΙλλα

λßγειν Þ ταýτα,

οýδÝν

2-ο6 

Π,ηΑΤΩΝοΣ ΑΠοΛοΓΙΑ

νηση χαι την αλÞθεια χαι το ,.þò η ψυχÞ σου8'θα γßνει üσο το δυνατüν χαλýτερη οýτε φροντßζειò οýτε μεριμνÜò;'

να φýγει οýτε εγþ θα φýγω, αλλÜ θα τον ρωτÞσω χαι θα τον εξετÜσω χαι θα τον υποβÜλω σε Ýλεγχο, χαι, αν μου

Και αν χανεßò απü σαò αμφισβητεß τα λεγüμενÜ μου χαι λÝει üτι φροντßζει για üλα αυτÜ, αυτüν δε θα τον αφÞσω

Ýχουν τη μεγαλýτερη αξtα χαι πολý περισσüτερο με τα ευτελÝστερα. ¸τσι θα συμπεριφερθþ σε üποιον τýχει να συναντÞσω, χαι σε νÝο χατ σε γÝρο, χαι σÝ ξÝνο χαι σε Α0ηναßο, αλλÜ περισσüτερο σε σαò τουò συμπολßτεò μου8",
που Ýχω στενüτερουò συγγενιχοýò δεσμοýò

φανεß üτι δεν εßναι ενÜρετοò χαι ωστüσο λÝει üτι εßναι, θα τον επιπλÞξω επειδÞ ασχολεßται ελÜχιστα με αυτÜ που

ατü τη διχÞ μου δραστηριüτητα στην υπηρεσßα του θεοý. l'ιατß εγþ δεν χÜνω τtποτε Üλλο απü το να τριγυρßζω χαι να προσπαθþ να σαò πεßσω üλουò, νÝουò χαι γÝρουò, να μη φροντßζετε πρþτα απü üλ.α χαι με τüσο ζÞλο για .ο σþμα σαò χαι τα χρÞματα, αλλÜ ¾ßα το πþòθα χÜνετε την φυχÞ σαò üσο το δυνατüν χαλýτερη. Σαò λÝω ,ßτι 'δε δημιουργεßται απü τα χρÞματα η αρετÞ αλλÜ ατü την αρετÞτα χρÞματα χαι üλα τα Üλλα αγαθÜ των ανθρþπων, χαß στην ιδιωτιχÞ χαι στη δημüσια ζωÞ'. Λν λοιπüν διαφθεßρω τουò νÝουò λÝγονταò αυτÜ, τα λüγια μου ßσωò χαι να εßναι επιβλαβÞ. Αν üμωò χÜποιοò
2-ο7

τß, να το ξÝρετε χαλÜ, αυτÜ διατÜζει ο θεüò χαι εγþ νομßζω üτι ποτÝ δεν υπÞρξε μεγαλýτερο χαλü για την πüλη

μαζß σαò. Για- 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ λÝγει. πρüò ταýτα,» φαιÞν Üν, «δ ,Ιrψεò ¶θηναΓοι, Þ πειθεσθε ¶νýτφ Þ μÞ Ζαß Þ Üφιbτε Þ μÞ ÜφιÝτε, þò Ýμοý
οýχ Üν ποιÞσοντοò Üλλα, οýδ'εß μÝλλω πολλτΙχιò τεθνòßναι.>)

ΜÞ

Üχοýειν,χαß τÜρ, þò Ýγþ ο|μαι. üνÞσεσθε Üχοýοντεò. μßλλω γÜρ οßν ßττα ýμßν ÝρεΓν Ζαß Üλλα Ýφ'ο[-ò ßσωò

θνδρεò ¶θηναΓοι, Üλλ'Ýμμειºατß μοι ο[ò ÝδεÞθην ýμαη μÞ θορυβεΙν Ýφ'ο[ò Üν λßγω Üλλ'
θορυβειτε,

δ

βοÞσεσθε, ÜλλÜ μηδαμþò ποιεßτε τοýτο. εß γÜρ 'bτε, ÝÜν με Üποχτειºητε τοιοýτον Üνrα ο[ο, Ýγþ λßγω. οýχ ÝμÝ

μειζω βλÜψτε Þ ýμαò αýτοýò, ÝμÝ μÝν γÜρ οýδÝν Üν Ιο
d

βλòßψειεν οýτε Μßλητοò οßτε ¶νυτοò, οýδÝ γÜρ Üν δýναιτο, οý γÜρ οßομαι θεμιτüν εßναι Üμειºονι Üνδρß ýπü χεßρονοò

ιß

βλÜπτεσθαι. Üποχτειºειε μεντÜν 7σωò Þ ÝξελιΙσειεν Þ Üτιμòüσειεν, ÜλλÜ ταýτα οýτοò μÝν |σωò ο'ßεται χαß Üλλοò τιξ που μεγÜλα χαχÜ, Ýγþ δ'οýχ οßομαι, ÜλλÜ πολý

μÜλλον ποιεΓν Ü οýτοò νυνß ποιεξ Üνδρα ÜδιΚωò ÝπιχειρεΓν Üποχτεινýναι. νýν οßν, δ Ürδρrò ¶θηναΓοι, πολλο0 δζω Ýγþ ýπÝρ Ýμαυτοδ ÜπολογεΓσθαι, ýò τιò Üν οßοιτο, ÜλλÜ
ýπÝρ ýμþν,

Ξιr^

μÞ τι ÝξαμÜρτητε περß τÞν τοý

θεοý δüσιν ýμΓν

1ο8 

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

ισχυρßζοται üτι διδÜσχω Üλλα χαι üχι αυτÜ, τüτε λÝει ανοησßεò. Σε Ýναν τÝτοιο ισχυρισμü θα απαντοýσα: 'Αθηναßοι, δεχθεßτε τη θÝση του ¶νυτου Þ μηυ δÝχεστε χαι "η αθωþστε με Þ μη με αθþωνετε. Εγþ πÜντωò δε θα χÜνω τßποτε Üλλο απü ü,τι Ýχανα ωò τþρα, αχüμη χαι αν πρüχειται να πεθÜνω πολλÝò φορÝò'. ΗσυχÜστε, Αθηναßοι, καγ χ&ντε μου τη χÜρη να τηρÞσετε αυτü που σαò παραχÜλεσα, να αχοýτε Þσυχα αυτÜ που λÝω. Γιατß, üπωò εγþ νομßζω, θα ωφεληθεßτε, αν αχοýσετε. Σχοπεýω να σαò πω χαι Üλλα πρÜγματα ¾ια τα οποßα ßσωò θα διαμαρτυρηθεßτε, με χανÝνα τρüπο μην το χÜνετε. Να ξÝρετε χαλÜ üτι αν με εχτελÝσετε, εμÝνα που εßμαι τÝτοιοò που λÝω, θα βλÜφετε περισσüτερο τουò εαυτοýò σαò παρÜ εμÝνα. Γιατß χαθüλου δε θα μποροýσαν να με βλÜφουν οýτε ο ΜÝλητοò οýτε ο ¶νυτοò, δε θα εßχαν τη δυνατüτητα. Γιατß πιστεýω üτι εßναι αδýνατον, σýμφωνα με το θεßχü νüμο, να βλÜφει ο χειρüτεροò Üνθρωποò τον χαλýτερο." Θα μποροýσε ßσωò να τον οδηγÞσει στην εχτÝλεση Þ να τον εξορßσει Þ να του στερÞσει
την ιδιüτητα του πολßτη8α. ΑυτÜ θεωροýν ßσωò ο χατÞγορüò

χαι Üλλοι Üνθρωποι τα μεγÜλα δεινÜ, Εγþ üμωò üχι: αντßθετα, πιστεýω üτι εßναι πολý μεγαλýτερο χαχü να χÜνει χανεßò αυτü που προσπαθεß τþρα ο ¶νυτοζ, να επιχειρεß δηλαδÞ να οδηγÞσει Üδιχα στο θÜνατο Ýναν Üνθρωπο. ΕπομÝνωò, ΑOηναßοò εγþ δεν απολογοýμαι γßα να υπερασπιστþ τον εαυτü μου, üπωò θα νüμιζε χαLo9

μου 

Λ,ΙΕΡΟΣ ΙΙΡΩΤΟ

βgδιωò Üλλον τοιοýτον εýρÞσετε, Üτεχνþò, εß χαß γελοιÜτερον εßπεΓν, προσχεßμενον τ71 πÜλει ýπü τοý θεοý ýσπερ Υππφ μεγιßλφ μÝν Ζαß γενναιφ, ýπü μεγÝθουò δÝ νωθεσÞφ χαß δεομßνφ Ýγε[ρεσθαι ýπü μýωπÜò τιwò,
e ^7 ο[ον δÞ μοι δοχεΓ ü θεüò

Ýμοý χαταψηφισòßμενοι. ÝÜν γÜρ με cßποχτει7ητε, ου

ÝμÝ

τ71

πÜλει προστεθηχεναι

-

τοιοδτßν τινα δò ýμÜò Ýγεφων χαß πει|θων χαß üνειδιζων 3Ι
ξνα ξχαστον οýδÝν παýομαι τÞν ÞμÝραν Üλην πανταχοý προσχαθιξων. τοιοýτοò οJν Üλλοò οý βgδιωò ýμΓν γενÞσεται, þ ιΙνδρεò, Üλλ' ÝÜν Ýμοß πειθησθε, φει|σεσθß μου, ýμεßò δ'ßσωò τÜχ'Üν ÜχθÜμενοι, ýσπερ ο[ νυστÜζοντεò Ýγειρdμενοι, χροýσαντεò Üν με, πειθÜμενοι ¶νýτφ, βgδιωò Üν Üποχτειºαιτε, ε7rα ,üν λοιπüν βιbν χαθεýδοντεò διατελοΓτε Üν, εß μÞ τινα Üλλον ü θεüò ýμΓν Ýπιπßμψειεν χηδòßμενοò ýμþν. ýτι δ'Ýγþ τυγχòßνω þν τοιοδτοò o[oc ýπδ τοδ 0εοδ
7r,^

τfi πüλει δεδÜσθαι, Ýνθßνδε Üν χατανοÞσαιτε,οý γÜρ
Üνθρωπιºφ ξοιχε τü ÝμÝ τþν μÝν Ýμαυτοý πòßντων Þμεληχßναι χαß Üνßχεσθαι τþν οßχειων Üμελουμßνων τοσαýτα Þδη Ýτη, τü δÝ ýμßτερον πρòßττειν Üεζ ßδι|g ÝχÜστφ 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛOΓΙΑ

νεßò, αλλÜ ¾ßα να υπερασπιστþ εσÜ_ò, μη τυχüν xaL χαταδιχÜζοντÜò με διαπρÜξετε ολÝθριο σφÜλμα απÝναντι στο δþρο του θεοý σε σαζ. Γιατß, αν με σχοτþσετε, δε θα βρεßτε εýχολα Üλλον τÝτοιο σαν χαι μÝνα, που, χυριολεχτιχÜ, αν χαι αχοýγεται λßγο αστεßο, τοποθετÞθηχε απü

μßα αλογüμυγα πÜνω σε Üλογο χαι χαθαρüαιμο, νωθρü üμω_< εξαιτßαζ του 1τεγαλüσωμο ιßγχου του, που του χρειÜζεται μßα αλογüμυγα να το ξυπνÜει. Σαν χÜτι τÝτοιο μου φαßνεται πωζ ο θεüò με Ýβαλε στην πüλη για να μη σταματÜω üλη μÝρα να ξυπνÜω χαι να διαφωτßζω χαι να επιπλÞττω τον χαθÝνα σαò, πηγαßνονταò να χαθßσω δßπλα του, üπου χαι αν πÜει. Και δε θα βρεßτε εýχολα Üλλον τÝτοιο, Αθηναßοι, αν με πιστÝψετε, δε θα με εχτελÝσετε. ºσω< üμωò απü δυσαρÝσχεια, üπωò üσοι μüλι_< Ýχουν σηχωθεß χαι νυστÜζουν αχlιμη, θα μποροýσατε να μου χαταφÝρετε Ýνα χτýπημα χαι, αχολουθþνταò τη γνþμη του ¶νυτου, να με εχτελÝσετε. Κατüπιν θα περνοýσατε την υπüλοιπη ζωÞ σαò χr.,ιμισμÝνοι, εχτüò χαι αν ο θεüò ενδιαφερüταν ¾ια σαò χaL σαò Ýστελνε χÜποιον Üλλο.¼σο τια το üτι εγþ εßμαι
το εßδοò του ανθρþπου που χÜρισε ο θεüò στην πüλη, θα το χαταλÜβετε απü τα ταραχÜτω: δε μοιÜζει δηλαδÞ
αν()ρþπινο üττ Ýχω παραμελÞσει üλα τα προσωπιχÜ μου

το θεü στην πüλη üπωò

ζητÞματα χαι ανÝχομαι να μÝνει παραμελημÝνο τüσα χρüνια το σπßτι μου'5, ενþ διαρχþò ασχολοýμαι με τιò ß]ιχÝ_ò σαζ υποθÝσειò, πλησιÜζονταò τον χαθÝνα σαζ ξε2ΙΙ 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
Þ Üδελφüν πρεσβýτερον πε[θοντα ÝπψελεΓσθαι ÜρετÞò. χαß εß μßν τι Üπδ τοýτιιν Üπζ, λαυον χαß μισθδν λαμβòßνων ταýτα παρεχελευüμην, εßχον θν τινα λòßγον,νδν δÝ üρÜτε δÞ χαß αýτοß 3τι οß χατÞγοροι, τροσιüντα ýσπερ

ταÞα

τßλλα πÜrrα Üναισχýντωò οßτω χατηγοροýντεò, τοδτιß

ye

οýχ ο[οß τε ÝγÝνοντο ÜπαναισχυντÞσαι παρασχdμενοι μòßρτυρα, þò Ýγþ ποτß τινα Þ ÝπραξÜμην μισθδν Þ fiτησα,

ßΖανüν γιΙρ ο|μαι, Ýγþ παρßχομαι τüν μòßρτυρα þò Üληθη λÝγω, τÞν πενιßαν. "Ισωò Üν οßν δüξειεν Üτοπον εßναι Ür, δÞ Ýγþ ßδιlg μÝν

ταýτα συμβουλεýω τερυþν χαß πολυπραγμονþ, δτιοσι'g
δÝ οý τολμþ Üναβαιºων εßò τü πληθοò τü ýμßτερον συμβουλεýειν τfi πüλει. τοýτου δÝ α7τιòßν Ýστιν δ ýμεΓò Ýμοý

τολλÜχιò ÜχψÜατε πολλαχοý λÝγοντοò, 8τι μοι θεßßν τι χαß δαιμüνιον γιßνεται, ü δÞ χαß Ýν τ71 γραφ71 Ýπιχωμφδþν

Üεß Üποτρßπει μενοη φωνÞ τιò γιγwμßντ7 Þ 8ταν γßνηται,

Μßλητοò ÝγρÜψατο. Ýμοß
δ Üν

δÝ τοδτ'ζστιν Ýχ παιδüò ÜρξÜ-

με τοýτο

θστιν Ü μοι Ýναντιοýται τÜ πολιτιχÜ πρÜττειη χαß (ο,ε, δ παγχÜλω.ò γß μοι δοχεΓ Ýναντιοýσθαι, εJ γÜρ Üνδρεò ¶θηναΓοι, εß Ýγþ πιΙλαι Ýπεχεßρησα πρÜττειν τÜ

μßλλω πρÜττειν, προτρÝπει

δÝ οßποτε, τοýτ' 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

χωριστÜ χαι πεßθοντÜò τον σαν πατÝραò Þ μεγαλýτεροò αδερφüò να φροντßζει ¾ια την αρετÞ. Αν απü αυτü αποχüμιζα βÝβαια χÜτοιο χÝρδοò Þ αν πληρωνüμουν ¾ια να σαò προτρÝπω στην αρετÞ, θα εßχα χÜποιο λüγο να το χÜνω. Τþρα üμωò βλÝπετε xaL μüνοι σαò üτι χαι oL χα-

τÞγοροß μου, που διατυπþνουν τüσο αναßσχυντα χατηγορßεò για üλα τα υπüλοιπα, δεν μπüρεσαν να φτÜσουν σε τÝτοιο βαθμü ξεδιαντροπιÜò, þστε να φÝρουν μÜρτυρα ιßτι εγþ Þ ποτÝ χρÞματα. Εγþ üμωò "Þρο Þ ζÞτησα παρουσιÜζω αδιÜφευστο-üπωò νομßζω-μÜρτυρα του
,ßτι λÝω την αλÞθεια τη φτþχεια μου8υ. ºσωò πÜλι να σαò φανεß αλλüχοτο που εγþ περιφÝρομαι

χαι δßνω τÝτοιεò συμβουλÝò χατ' ιδßαν χαι αναχατεýομαι

στιò ξÝνεò υποθÝσειò8Ζ, ενþ στη δημüσια ζωÞ δεν τολμþ να ανεβþ στο βÞμα μπροστÜ στο δÞμοδ χαι να πω τη τνþμη ιlOυ στην πüλη. Αιτßα για αυτÞ τη συμπεριφορÜ μου εßναι

αυτü που με αχοýσατε να λÝω πολλÝò φορÝò χαι σε πολλÜ 1τÝρη üτι δηλαδÞ μου Ýρχεται Ýνα θεßχü δαιμüνιο89, αυτü το

δαιμüνιο που ο ΜÝλητοò χοροßδεýονταò το περιÝλαβε στην χατηγορßα. Αυτü μου συμβαßνει απü παιδß, μßα φωνÞ που

αχοýω μÝσα μου, η οποßα, üταν Ýρχεται, πÜντα με αποφÝπει απü χÜτι που πρüχειται να πρÜξω, αλλÜ ποτÝ δε με

(ΙαυμÜσια.

ßιε τα πολιτιχÜ ζητÞματα χαι μου φαßνεται üτι χÜνει Γιατß να ξÝρετε χαλÜ, Αθηναßοι, üτι αν εγþ

προτρÝπει. Αυτü εßναι που εναντιþνεται στο να ασχοληθþ

LIº 

ι,ΙΕΡοΣ ΙΙΙηΤο

πολιτιχÜ πρÜγματα, πιΙλαι Üν Üπολþλη χαß οýτ' Üν ýμÜò þφελÞχη οýδÝν οýτ'Üν ßμαυτÜν, χα|μοι μÞ ßχθεσθε

λßγοντι τÜληθη,

)Ζ

χαß διαχωλßων πολλÜ Üδιχα χαß παρòßνομα Ýν τ71 πιßλει Ýστι τüν τφ Üντι μαχοßμενον γι|γνεσθαι, Üλλ'Üναγχαßüν ýπÝρ τοý διχαιbυ, χαß εß μßλλει üλι!γον χρüνον σωθÞ-

οý γÜρ θστιν θστιò Üνθρþπων σωθÞσεται οθτε ýμΓν οýτε Üλλφ πλÞθει οýδενß γνησιωò Ýναντιοýμενοò

ΜεγÜλα δ'Ýγωγε ýμΓν τεχμÞρια παρßξομαι τοýτωη οý λÜγουò, Üλλ'δ ýμεΓò τιμÜτε, Ýργα. Üχοýσατε δÞ μου τÜ
Ýμοß συμβεβηχÜτα, ßνα εßδÞτε 6τι οýδ'Üν Ýνß ýπειχÜθοιμι παρÜ τü διΚαιον δειbαò θÜνατον, μÞ ýτε(χων δÝ θμα χÜν

σεσθαι, ßδιωτεßειν ÜλλÜ

μÞ δημοσιεßειν,

πüλει, Ýβοýλευσα δß, χαß ßτυχεν μι|αν πιüποτε Þρξα Ýν τÞ ýμεΓò τοýò δÝχα Þμα, Þ φυλÞ ¶ντιοχßò πρυτανεýουσα 6τε

Üπολοßμην. Ýρþ δÝ ýμΓν φορτιχÜ μÝν χαß διχανιχÜ, ÜληθÞ δß. Ýγþ τÜρ, δ θνδρεò ¶θηναΓοι, ,θλλην μÝν ÜρχÞν οýδε-

στρατηγοýò τοýò οýχ ÜνελομÝνουò τοýò Ýχ τÞ6 ναυμαχι!α6 Ýβουλεýσασθε ÜθρÜουò χριºειη παρανüμωò, þò Ýν τφ

LI4 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑtΙΟΛΟΓΙΑ

εßχα απü παλιÜ επιχειρÞσει να ασχοληθþ με τα πολιτιχÜ πρÜ,γψατα, θα με εßχατε σχοτþσει εδþ χαι πολý χαιρü χατ οýτε τον εαυτü μου θα εßχα ωφελÞσει σε τßποτε οýτε χαι σαò, Μη μου χρατÜτε χαχßα, επειδÞ λÝω την αλÞθεια. Γιατß χανÝναò Üνθρωποζ που θναντιþνεται με ειλιχρßνεια σε σαò Þ σε οποιοδÞποτε Üλλο πλÞθοò+3 χαι εμποδßζει πολλÝò αδιχßεò χαι παρανομßεò να γßνονται στην πüλη δε θα χαταφÝρει να σþσει τη ζωÞ του, αντß0ετα, αυτüò που üντωò ρÜχεται για το δßχαιο πρÝπει αναγχαστιχÜ να ασχολεßται με τιò ιδιωτιχÝò χαι üχι με τιζ δημüσιεò υποθÝσειò, αν πρüχειται να ζÞσει Ýστω χαι
λßγο
χαιρü9Ο.

Θα σαò προσφÝρω σημαντιχÝò αποδεßξειò για αυτÜ, ιßχι λüγια, αλλÜ αυτü που εσεßò εχτιμÜτε, Ýργα, Αχοýστε
λοιπüν üσα μου συνÝβησαν, ¾ßα να ξÝρετε üτι σε χανÝναν δε θα υποχωροýσα χαταστρατηγþνταò το δßχαιο απü φüβο για το θÜνατο, αλλÜ θα αρνιüμουν να υπαχοýσω

αχüμη χαι με τßμημα τη ζωÞ μου. Θα σαò πω χÜποια πρÜγματα ενοχλητιχÜ9' ßσωò χαι τÝτοια που συνηθßζονται στα διχαστÞρια, πλην üμωò αληθινÜ. Εγþ, Αθηναßιιι, τοτÝ δεν Üσχησα στην πüλη Üλλο αξßωμ α, εχτüò απü εχεßνο του βουλευτÞη". Κι, Ýτυχε να πρυτανεýειη η διχÞ 1lαò φυλÞ,9α η Αντιοχßδα, üταν εσεßò θελÞσατε να διχÜσετε üλουò μαζß τουò δÝχα στρατη¾οýòÞ που δεν περßσυνÝλεξαν τουò πνιγμÝνουò τηò ναυμαχßαò των Αργινουσþν. Η πρ&ξη αυτÞ Þταν παρÜνομηΦ, üπωò αργüτερα
2Ι5 

ΜΕΡοΣ ΠΡΩº-ο
ýστßρφ χρüνφ πÜσιν ýμΓν Ýδοξεν. τüτ'Ýγþ μòßνοò τþν πρυτÜνεων Þναντιòüθην ýμßν μηδÝν ποιεΓν παρÜ τοýò
νòßμουò χαß Ýναντι|α ÝψηφισιΙμην,χαß Ýτο(μων Üντων

χελευüντων χαß βοο5ντωη μετÜ τοý νòßμου χαß τοý διχαιbυ ιß3μην μÜλλιßν με δεΓν διαχινδυνεýειν Þ μεθ' ýμþν γενßσθαι

Ýνδειχνßναι με χαß ÜπιΙγειν τþν βητüρων, χαß ýμþν

μÞ δ(χαια βουλευομ/νωη φοβηθßντα δεσμüν Þ θÜνατον. χαß ταýτα μÝν Þ, ß"ι δημοχρατουμÝνηò τηò πüλεωò, ÝπειδÞ δÝ üλιγαρχι!α ÝγÝνετο, οß τριÜχοντα αß μεταπεμψÜμενοß με
πÝμπτον αýτüν εßò τÞν θüλον προσßταξαν ÜγαγεΓν Ýχ

ΣαλαμΓνοò Λßοντα τδν Σαλαμßνιον ßνα ÜποθcΙνοι,ο[α δÞ χαß Üλλοιò ÝχεΓνοι πολλοΓò πολλÜ τροσÝταττον, βουλdμενοι þò πλειbτουò ÜναπλÞσαι αßτιþν. τüτε μÝντοι Ýγþ οý

λιßγφ Üλλ'θργφ αß ÝνεδειξιΙμην Üτι Ýμοß
εß

θανÜτου μÝν

μÞ Üγροιχüτερον Þν εßπεΓν, οýδ'üτιοýν, τοδ δÝ Üδιχον μηδ'Üνüσιον ÝργÜζεσθαι, τοýτου δÝ τü πÜν μηδÝν μßλει. ÝμÝ γÜρ Ýχειºη Þ ÜρχÞ οýχ Ýξζπληξεν, οýτωò ßσχυρÜ μßλει,
o,jo«.

ýο", ιΙδιχüν τι ÝργÜσασθαι. Üλλ'ÝπειδÞ Ýχ

τÞ<

θüλου ÝξÞλθομεν, οß μÝν τßτταρεò ι!χοντο εßò ΣαλαμΓνα Ζαß Þγαγον Λßοντα, Ýγþ δÝ ι)χdμην Üπιþν οßχαδε. χαß ßσωò Üν διÜ ταýτα Üπßθανον, ,ß

μÞ Þ ÜρχÞ

διÜ ταχßων χατελýθη.

ιι6 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

συμφωνÞσατε üλοι. Τüτε εγþ μüνο απü τουò πρυτÜνειò σÜò εναντιþθηχα, για να μη γßνει τßποτε αντßθετο στουò νüμουò, χαι χαταφÞφßσα την πρüταση. Και ενþ οι ρÞτορεò Þταν Ýτοιμοι να με χαταγγεßλουν97 χαι να με συλλÜ-

βουν,Φ χαι εσεßò φωνÜζατε χαι τουò παροτρýνατε, εγþ θεþρησα üτι Ýπρεπε να μεßνω πιστüò στο νüμο χαι στο

δßχαιο χαι να διαχινδυνεýσω, χαι üχι να συνταχθþ μαζß σαò ενþ δεν παßρνατε δßχαιεò αποφÜσετò, απü φüβο για τη φυλαχÞ Þ το θÜνατο99. ΑυτÜ συνÝβησαν üσο αχüμη η πüλη εßχε δημοχρατßα'-. ¼ταν Ýγινε η ολιγαρχßα, οι ΤριÜχοντα με χÜλεσαν μαζß με Üλλουò τÝσσεριò στο Θüλο'Ο' χαι μαò διÝταξαν να φÝρουμε απü τη Σαλαμßνα το ΛÝοντα το Σαλαμßνιο τια να τον σχοτþσουν. ΑνÜλογεò διαταγÝò εχεßνοι Ýδιναν χαι σε πολλοýò Üλλουò, επειδÞ Þθελαν να εμπλÝξουν üσο το δυνατü περισσüτερουò ωò συνενüχουò στα εγχλÞματÜ τουò. 'Γüτε λοιπüν εγþ üχι στα λüγια, αλλÜ με Ýργα απÝδειξα üτι για το θÜνατο-αν χαι αχοýγετω χÜπωò Üχομφο αυτü-δε δßνω δεχÜρα, αλλÜ με ενδιαφÝρει περισσüτερο απü οτιδÞποτε Üλλο να μην χÜνω τßποτε Üδιχο Þ ανüσιο. Γιατß εχεßνη η εξουσßα, παρüλη τη δýναμÞ τηò, δε με τρüμαξε τüσο þστε να χÜνω χÜτι Üδιχο.'Ετσι, üταν βγÞχαμε απü το Θüλο, οι τÝσσεριò πÞγαν στη Σαλαμßνα χαι Ýφεραν το ΛÝοντα, εγþ üμωò Ýφυγα χαι πÞ^γα σπßτι μου. Και ßσωò να με σχüτωναν εξαιτßαò αυτÞò τηò στÜσηò μου, αν δεν χαταλυüταν σýντομα εχε(.νο το πολßτευμα. Και για üλα αυτÜ υπÜρ2-Ι7 

ΜΕΡΟΣ tΙΡΩΤΟ

e χαΙ τοýτων ýμΓν Ýσονται πολλοΙ μÜρτυρεò. ¶ρ'οßν Üν με οßεσOε τοσcΙδε Ýτη διαγενßσθαι εß ßπρατθουν

τον τÜ δημιßσια, χαß πριßττων Üξιωò Üνδρüò Üγαθοσ ÝβοÞ-

3:]

τοßò διχαιbιò χαß, ýσπερ χρÞ, τοýτο περß πλει!στου 5 Ýποιοýμην; πολλοý γε δεΓ. δ ,Ινδρεò'ΑθηναΓοι,οýδÝ γÜρ Üν Üλλοò Üνθριýπων οýδει!<. Üλλ'Ýγþ διÜ παντüò τοý βιbυ

δημοσι|g τε ε7 ποý τι ξ"ρ«ξ« τοιοýτοò φανοýμαι, χαß ßδι|g ü αýτüò οßτο.<, οýδενß πòjποτε συγχωρÞσαò οýδÝν παρÜ τü

δßχαιον οýτε ,θλλφ οýτε τοßτων οýδενß οýò δÞ διαβιßλ5 Ι,"»"r, Ýμß φ«ο,r'Ýμοýò μαθητÜò εΙναι. Ýγþ δÝ διδιΙσχαλοò
Ýμαυτοý πρÜττοντοò ÝτιθυμεΓ Üχοýειν, ε'ßτε νειýτεροò ε|τε

μÝν οýδενüò πιüποτ'Ýγενüμην,εß δß τιξ μου λßγοντοò χαß τÜ
πρεσβýτεροò, οýδενß πòüποτε Ýφθdνησα, οýδÝ χρÞματα μÝν λαμβιΙνων διαλÝγομαι μÞ λαμβòßνων δÝ οÜ Üλλ'üμοι!ωò

b

χαß πλουσιφ χαß πÝνητι παρßχω Ýμαυτüν ÝρωτÜν, χαß ÝÜν τιò βοýληται Üποχρινdμενοò Üχοýειν δν Üν λßγω. χαß
τοýτων Ýγþ ε(τε τιò χρηστüò γι'γνεται εßτε

5 διχαιωò τÞν αßτιlαν ýπßχοιμι, δ, μÞτε ýπεσχτßμην μηδενß μηδÝν πιßποτε μÜθτια μÞτε Ýδιδαξα, εß δß τιξ φησι παρ'
Ýμοý πòüποτß τι μαθεßν Þ Üχοýσαι ßδιγ Üα μÞ Ζαß οß πÜντεò, ,ß ßοr, 6τι οýχ Üληθη λßγα.

μÞ

οýχ Üν

ßλλοι

Ζι8 

Πι\Αº¿ΝοΣ ΑΙΙοΛοΓtΑ

χουν πολλοß μÜρτυρεò.

¶ραγε νομßζετε üτι θα Ýφτανα σε αυτÞ την ηλιχßα αν ασχολιüμουν με τα )ιοLνÜ )ιαι, ενεργþνταò üπωò ταιριÜζει σε Ýντιμο Üνθρωπο, υποστÞριζα το δßχαιο χατ, üπωò αχριβþò πρÝτει, το Ýβαζα πÜνω απü οτιδÞποτε Üλλο; Καθüλου δε θα μποροýσε να γßνει Ýτσι, Αθηναßοι, xaL το ßδιο ισχýει χαι γßα οποιονδÞποτε Üλλο Üνθρωπο. Αντßθετα, εγþ σε üλη μου τη ζωÞ, χαι τη δημüσια, αν Ýτυχε ποτÝ να αναμιχθþ στα )(oLvÜ, χαι την ιδιωτιχÞ, Þμουν ξεχÜθαρα ο ßδιοò: ποτÝ δε συμφþνησα σε οτιδÞποτε που να μην εßναι δßχαιο, οýτε με χανÝνα Üλλον οýτε με αυτοýò που οι συχοφÜντεò ονομÜζουν μαθητÝò μου'Ο". Εγþ ποτÝ ωò τþρα δεν Ýγινα δÜσχαλοò χανενüò'Ο3. Αν üμωò χÜποιοò θÝλει να με αχοýει üταν μιλÜω χαι εχτελþ την προσωπιχÞ μου αποστολÞ, εßτε νÝο< εßτε γÝρο_<, εγþ ποτÝ δεν τον εμπüδισα απü φθüνο, οýτε συζητþ üταν με πληρþνουν χαι δε συζητþ στην αντßθετη περßπτωση. ΙΙροσφÝρομαι το ßδιο χαι στον πλοýσιο χαι στο φτωχü για να με ρωτÜνε, Þ, αν χÜποιοò θÝλει, για να μου απαντÜει χαι να αχοýει üσα λÝω, Αν τþρα χÜποιοò απü αυτοýò γßνει Þ δε γßνει χαλüò, δε θα Þταν σωστü να χατηγορηθþ εγþ, αφοý οýτε υποσχÝθηχα ποτÝ σε χανÝνα να διδÜξω χÜποιο μÜθημα οýτε χαι δßδαξα, Αν πÜλι χÜπOιοò ισχυρßζεται üτι απü μÝνα Ýμαθε Þ αχουσε ποτÝ χατ' ιδßαν χÜτι διαφορετικü απü üλουò τουò Üλλουò, να
εßστε βÝβαιοι üτι δε λÝει την αλÞθεια'q.
LIg 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

¶λλÜ διÜ τß

χρòßνον διατρ[βοντεò: Üχηχüατε. δ Ürδρrò ¶θηναιοιπÜσαν ýμΓν τÞν ÜλÞθειαν Ýγþ ε7πον- ýτι Üχοßοντεò

δÞ ποτε μετ'Ýμοδ χα[ρουσ[ τινεò πολýν

σιν Ýξεταζομßνοιò τοΓò οßομßνοιò μÝν ε7ναι σοφοΓò, οßσι οý,ξστι γÜρ οýχ Üηδßò, Ýμοß δÝ τοýτο, þò Ýγþ φτηιι, Ýξ Ýνυπνιων χαß παντß τρòßπω

χαφου-

δ'

μοΓρα Üνθρο5πφ χαß üτιοýν προσßταξε πρÜττειν, ταστα, θνδρεò ¶θηναΓοι, Ζαß Üληθη Ýστιν χαß εýßλεγΖτα. εß γÜρ δÞ ßγωγε τþν νßων τοýò μÝν διαφθεßρω τοýò δÝ διßφθαρχα, χρÞν δÞπου, ε{τε τινÝò αýτþν πρεσβýτεροι

προστÝταιται ýπü τοδ θεοý πρòßττειν χαß Ýχ μαντει|ων χαß Þτßρ τιξ ποτε χαß Üλλη θει!α

ß

πιßποτß τι

γενοßμενοι ßγνωσαν ýτι νßοιò οßσιν αýτοΓò Ýγþ χαΖüν συνεβοýλευσα, νυνß αýτοýò Üναβαßνονταò Ýμοý

ΖατηγορεΓν χαß τιμωρεΓσθαι,εß δÝ μÞ αýτοß Þθελον, τþν οßχειων τινÜò τþν Ýχειºωη πατÝραò χαß Üδελφοýò χαß

Üλλουò τοýò προσιßχονταò, εßπερ ýπ'Ýμοý τι χαΖüν Ýπεπüνθεσαν αýτþν ο[ οßχεΓοι, νýν μεμνÞσθαι

χαß τιμωρεΓ-

Ιο
e

δηlιdτηò, Κριτοβοßλου τοýδε πατÞρ, ßπειτα Λυσανι|αò ü ΣφÞττιοò, Αßσχινου τοýδε πατÞρ, ßτι δ' ¶ντιφþν ü Κηφισιεýò οýτοσζ ¸πιγÝνουò πατÞρ, Üλλοι τοιºυν οßrο, δν

σθαι, ιτÜντωò δÝ πιΙρεισιν αýτþν πολλοß ÝνταυθοΓ οýò Ýγþ üρþ, πρþτον μÝν Κρι|των οýτοσζ Ýμüò ÞλιΖιιjτηò χαß

οß

2-2ο 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

πολý χρüνο μαξß μου; Το αχοýσατε, Αθηναßοι. Σαò εßπα üλη την αλÞθεια: ορισμÝνοι ευχαριστιοýνται üταν εγþ εξετÜζω αυτοýò που νομßζουν üτι εßναι σοφοß αλλÜ δεν εßναι, χÜτι τÝτοιο δεν εßναι δα χαι δυσÜρεστο. ¼μrò εμÝνα με διÝταξε ο θεüò να το χÜνω αυτü χαι με χρησμοýò'Φ χαß με μηνýματα που μου Ýστελνε στα üνειρÜ μου χαι με χÜθε τρüπο που χρησιμοποßησε ποτÝ θεüτητα για να διατÜξει χÜποιον Üνθρωπο να χÜνει οτιδÞποτε. ΑυτÜ, Αθηναßοι, χαι αληθινÜ εßναι χαι εýχολα μποροýν να διασταυρωθοýν. Αν δηλαδÞ εγþ Üλλουò νÝουò τουò διαφθεßρω χαι Üλλουò τουò διÝφθειρα στο παρελθüν, θα Ýπρεπε οπωσδÞποτε μεριχοß απü αυτοýò, αφοý μεγÜλωσαν χαι χατÜλαβαν üτι, üταν Þταν νÝοι, εγþ τουò συμβοýλεφα χÜτι χαχü, να Ýρθουν τþρα εδþ στο διχαστÞριο να με χατηγορÞσουν χαι να ζητÞσουν εχδßχηση,'Ο7 xaL αν δεν Þθελαν οι ßδιοι, ορισμÝνα απü τα μÝλη των οιχογενειþν
νοýν τουò, οι πατÝρεò Þ οι αδελφοß τουò Þ Üλλοι συγγενεßò τουò,

ΑλλÜ γιατß Üραγε χÜποιοι ευχαριστιοýνται να

πθρ-

τþρα να το θυμυθοýν χαι να ζητÞσουν εχδßχηση. ΠÜντωò πολλοß απü αυτοýò εßναι παρüντεò εδþ'Ο8 χαι τουò βλÝπω: πρþτα-πρþτα αυτüò εδþ ο Κρßτωναò'Ο9, συνομÞλιχοò χαι συνδημüτηò μου, τατÝραò αυτοý εδþ του Κριτüβουλου, Ýπειτα ο Λυσανßαò ατü τη Σφηττü, πατÝραò αυτοý εδþ του Αισχßνη,"Ο να χαι ο Αντιφþνταò απü την ΚηφισιÜ, ο πατÝραò του ΕπιγÝνη. ΤπÜρχουν χαι Üλλοι που
LLI

αν ε[χαν πÜθει χÜτι χαχü οι διχοß τουò απü ψÝνα, Ýπρεπε 

tΙΙΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Üδελφοß Ýν ταýτ71 τfi διατριβfi γεγÜνασιν, ΝιχÜστρατοò ü Θεοζοτιδου Üδελφüò Θεοδüτου -χαß ü μÝν Θεüδοτοò τετελεýτηχεν, ýστε οýχ Üν ÝχεΓνüò γε αýτοý χαταδεηθει!η- χαß ΠαρÜλιοò Üδε. ü Δψοδdχου. οý

Þ,

34

ΘεÜγηò Üδελφüò,3δε δÝ ¶δεψαντοò, ü ¶ριbrωνοò, οý Üδελφüò οýτοσß ΠλÜτων, χαß Αßαντdδωροò, οß ¶οολλdδωροò θδε Üδελφdò. Ζαß Üλλουò πολλοýò Ýγþ

ßχω

ýμτν

εßπεΓη δν τινα ÝχρÞν μÜλιστα μÝν Ýν τφ Ýαυτοδ λcßγφ παρασχßσθαι ΜÝλητον μÜρτυρα,εß δÝ τüτε ÝπελÜθετο, νδν παρασχßσθω -Ýγþ παραχωρþ- χαß λεγßτω εß τι !χει τοιοýτον. ÜλλÜ τοýτου πÜν τοýναντιbν εýρÞσετε. δ Üνδρεò,

πòßνταò Ýμοß βοηθεΓν Ýτοßμου.< τφ διαφθεßροντι, τφ χαχÜ Ýργαζομßνφ τοý< οßχειbυò αýτþη þò φασι ΜÝλητοò χαß ¶νυτοò. αýτοß μÝν γÜρ ο[ διεφθαρμÝνοι τòßχ' Üν λÜγον ßχ,
οιεν βοηθοδντε.<, οß δÝ ÜδιcΙφθαρτοι, πρεσβßτεροι Þδη Üνδρεò, οß τοßτων προσÞχοντε<, τιºα Üλλον ßχουσι λüγον

βοηθοýντεò Ýμοß

Üλλ'Þ

τüν üρθüν τε χαß δι|χαιον, 6τι

συνιbασι ΜελÞτφ μÝν ψευδομßνφ. Ýμοß δÝ Üληθεýοντι; Ε|εν δÞ. δ ,Ιrδρrò, Ü μÝν Ýγþ ßχοιμ'Üν ÜπολογεΓσθαι, σχεδdν Ýστι ταýτα χαß Üλλα (σωò τοιαýτα. τÜχα δ'Ýßν τιò

ýμþν ÜγαναχτÞσειεν Üναμνησθεßò Ýαυτοý, εß ü μÝν χαß

L2L 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΙºΑ

ΠαρÜλιοò, ο τιοò του Δημüδοχου, αδελφüò του ΘεÜγη, να xaL ο Αδεßμαντοζ"", ο γιοò του Αρßστωνα, αδελφüò του οποßου εßναι τοýτοò εδþ ο ΠλÜτωναò"3, χαι ο Αιαντüδωροò, ο αδελφüò αυτοý εδþ του Ατοýτο_ζ εδþ ο

οι αδελφοß τουò Þταν παρüντεò στιò ÝρευνÝò μου, ο Νιχüστρατοò, ο ¾ιοò του Θεοζοτßδη"'χαι αδελφüò του Θεüδοτου-ο Θεüδοτοò πÝθανε, οπüτε δεν μπορεß να τον Ýχει παραχαλÝσει εχεßνοò να μην χαταθÝσει εναντßον μου-

χαι

οπωσδÞποτε να εßχε παρουσιÜσει ωò μÜρτυρα üταν εtχε το λüγο. Αν τüτε του διÝφυγε, αò το χÜνει τþρα-εγþ του παραχωρþ το χρüνο μου-J'Ι xaL αò πει αν Ýχει τÝτοιο μÜρτυρα, Και üμωò, θα διαπιστþσετε üτι ισχýει το αχριβþò αντßθετο. ¼λοι αυτοß εßναι πρüθυμοι να βοηθÞσουν αυτüν που τουò διÝφθειρε χαι Ýβλαφε τουò συγ¾ενεßò τουò, üπωò λÝνε ο ΜÝλητοò χαι ο ¶νυτοò. ΒÝβαια αυτοß οι ßδιοι που Ýχω διαφθεßρει, θα εßχαν ßσωò χÜποιο λüγο να με βοηθÞσουν. ¼σουò üμωò δεν τουò Ýχω διαφθεßρει χαι ε(ναι Þδη þριμοι Üνδρεò, οι συγγενεß_ζ τουζ, ποιον Üλλο λüγο Ýχουν να με βοηθÞσουν, εχτüò απü το σωστü χαι δßχαιο, γιατß ξÝρουν δηλαδÞ πωò ο ΜÝλητοò λÝει φÝματα ενþ εγþ την αλÞθεια; ¸στω, Αθηναßοι. ΑυτÜ χαι Üλλα παρüμοια Εßναι üσα 0α μποροýσα να πω για να απολογηθþ. Ωστüσο, θα μποροýσε ßσωò χÜποιοò απü σαò να αγαναχτÞσει üταν
LΖº

Και πολλοýò Üλλουò μπορþ να σαò αναφÝρω, χÜποιον απü τουò οποßου_< ο ΜÝλητοò θα Ýπρετε
πολλüδωρου. 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ÝλÜττω τουτουß'τοý Üγþνοò Üγþνα Üγωνιζιßμενοò ÝδεÞθη τε χαß ßχ/τευσε τοýò διχαστÜò μετÜ πολλþν δαχρßων,

5

παιδι!α τε αýτοý Üναβιβασοßμ6νοò Τνα ýτι μòtλιστα Ýλεηθει|η, χαß ,θλλουò τþν οßχειων χαß φιλων πολλοýò, Ýγþ δÝ
οýδÝν Üρα τοßτων ποιÞσω, χα) ταýτα χινδυνεýων, þò Üν

δdξαψι, τüν ßσχατον χι'νδυνον. τιΙχ' Üν

οß, ,rò

ταýτα ÝννοÞ-

Ü

οßτωò Ýχει -οýχ Üξιþ μÝν γÜρ ßγωγε, εß δ'οýν- ÝπιειχÞ Üν μοι δοχþ πρüò τοýτον λßγειν λÝγων ýτι «¸μοζ δ θριστε, εßσßν μßν ποß τινεò χαß οßχεΓοι.χαß γÜρ τοýτο αýτδ 5 τü τοα ¼μÞρου, οýδ'Ýγþ «Üπü δρυüò οýδ'Üπü πÝτρηò» πÝφυΖα Üλλ' Ýξ Üνθρòjπωη δστε χαß οßΖεΓοß μοß εßσι χαß
ýεΓò γε, δ ,θνδρεò ¶θηναΓοι, τρεßò, ε[ò μÝν μειρÜχιον Þδη, δýο δÝ παιδι|α, Üλλ'θμωò οýδßνα αýτþν δεOρο Üναβιβα-

σαò αýθαδßστερον Üν πρüò με σχοι|η χαß üργισθεßò αýτοΓò τοýτοιò θεΓτο Üν μετ'üργÞò τÞν ψηφον. εß δÞ τιò ýμþν

ιο

σcΙμενοò δεÞσομαι ýμþν Üποφηφιbασθαι.» τß δÞ οßν οýδÝν

e

τοýτων ποιÞσω; οýχ αýθαδιζÜμενοò, (3 Üνδρεò ¶θηναΓοι,
οýδ' ýμÜò ÜτιμcΙζων, θòßνατον Þ
ýμΓν

χαß δλη τη πüλει οß μοι ΕοχεΓ χαλüν εß-ναι ÝμÝ τοßτων οýδÝν ποιεΓν χαß τηλιχÜνδε Üντα χαß τοýτο τοýνομα Ýχοντα-

μÞ

Üλλ'εß μÝν θαρραλßωò Ýγþ Ýχω πρüò Üλλοò λιßγοò. πρüò δ'οßν δüξαν ßαß Ýμοß χαß

LL4 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

θυμηθεß üτι ο ßδιοò, χατηγοροýμθνοò σε δßχη αχüμη χαι

μÜτια χαι Ýφερε στο διχαστÞριο xaL τα παιδιÜ του χαß πολλοýò συγγενεßò χαι φßλουò του για να προχαλÝσει üσο το δυνατüν μεγαλýτερο οtχτο, ενþ εγþ τtποτε απü αυτÜ δε θα χÜνω, παρüλο που διατρÝχω, üπωò μου φαßνεται, τον Ýσχατο χßνδυνο. ΕνδεχομÝνωò χÜποιοò να τα
0υμηθεß αυτÜ χαι για αυτü αχριβþò το λüγο να γßνει πιο σχληρüò χαι να θυμþσει μαζß μου χαι να ρßξει την φÞφο

για αδßχημα πολý μιχρüτερο απü το διχü μου, παραχÜλεσε χαι ιχÝτευσε τουò διχαστÝò με πολλÜ δÜχρυα στα

Αν λοιπüν χανεßò απü σαò Ýχει τÝτοιεò δια0Ýσειò-χανÝνα σαò δε θεωρþ ιχανü να σχεφτεß με αυτü τον τρüπο, αν üμωò υπÜρχει χÜποιοò-διχαιολογημÝνα ()α του Ýλεγα üτι'χτ εγþ, αγαπητÝ μου, Ýχω συγγενεßò. Ισχýει χαι για μÝνα αυτü που ε(πε ο ¼μηροò, üτι δε φýτρωσα "οýτε απü τα δÜση οýτε απü τουò βρÜχουò","5 .τλλÜ απü ανθρþπουò. ¸τσι Ýχω χαι εγþ χαι συγγενεßò
του με οργÞ.

χαι δýο που εßναι παιδιÜ. Δεν Ýφερα üμωò χανÝνα τουò ,:διß για να σαò παραχαλÝσω να φηφßσετε αθωωτιχÜ για

χαι τρειò γιουò, Αθηναßοι"6,

Ýναν που εßναι Þδη Ýφηβοò

¼χι απü αλαζονßα, Αθηναß ιιι, οýτε επειδÞ σαò περιφρονþ. Το αν αντιμετωπßζω το ()Üνατο με θÜρροò Þ üχι εßναι Üλλο ζÞτημα. ¼μωò για
1τÝνα',

Γιατß το χÜνω

αυτü;

ιß] φÞμη χαι τη διχÞ μου χαι τη διχÞ σαò χαι τηò πüληò ßινιχÜ μου φαßνεται σωστü να μην χÜνω τßποτε απü αυ,

ß, επειδÞ χαι βρßσχομαι σε τÝτοια ηλιχßα χαι Ýχω αυτü
LLS 

35

5

',, Ξ Ιι αι εßτ'οýν αληθÝò

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

τφ ΣωχρτΙτη διαφßρειν τινß τþν πολλþν Üνθριýπòυν. εß οýν
ýμþν οß δοχοýντεò Ειαφßρειν εßτε σοφι|g εßτε Üνδρει|g εßτε
Üλλ71 Þτινιοýν Üρετfi τοιοýτοι !σονται, αßσχρüν Üν οΥουσπερ

εßτ'οýν φεýδοò, Üλλ'οýν δεδογμßνον γÝ Ýστß

εßη,

Ýγþ τολλòßΖιò ÝòüραχιΙ τιναò 8ταν χριºωνται, 5 δοχοýντα< μÝν ,ι εßναι, θαυμòΙσια δÝ Ýργαζομßνου.<, þò
δεινüν τι οßομßνουò πειbεσθαι εß Üποθανοδνται, ýσπερ ÜθανιΙτων Ýσομßνων Üν ýμεΓò αýτοýò μÞ Üποχτειºητε,οß' Ýμοß δοχοýσιν αßσχßνην τ71 πüλει περιÜπτειν, δστ'Üν τινα
τþν ξÝνων ýπολαβεΓν 6τι οß διαφÝροντε< ¶θηναι|ων εßò ÜρετÞν, οýò αýτοß Ýαυτþν tν τε ταßò ÜρχαΓò χαß ταΓò ,θλλαιò

b χαß

τιμαΓò προχρι|νουσιν.

οßωι

5

ταýτα γιΙρ, δ θrδρrò ¶θηναΓοι, οýτε ýμÜò χρÞ Ζτοιεßν τοýò δοχοýνταò χαß δπ7lοýν ,, ,|rο,, οßτ', Üν ÞμεΓò ποιþμεν, ýμÜò Ýπιτρßπειν, ÜλλÜ τοýτο αýτü Ýνδει|χνυσθαι, ýτι πολý μÜλλον χαταψηφιεΓσθε τοδ τÜ ÝλεινÜ ταýτα δρcΙματα εßσÜγοντοò Ζαß χαταγÝλαστον τÞν πòßλιν ποιοýντοò Þ τοý

γυναιχþν οýδÝν διαφßρουσιν.

ιο Χωρßò δÝ τÞò δcßξηò, δ ßνδρεò, οýδÝ διΚαιüν μοι δοχεß Ι ιc εßναι δεΓσθαι τοý διχαστοý οýδÝ δεòßμενον Üτοφεßγειν,

Þσυχι!αν Üγοντοò.

ιι6 

ΠΛΛΤΩΝοΣ ΑΠοιlοΓ¶

το üνομα-Üσχετα αν το Ýχω διχαιολογημÝνα Þ üχ" εßναι üμωò διαδεδομÝνη η Üποφη üτι ο ΣωχρÜτηò ξεχωρßζει ατü τουò πολλοýò ανθρþπουò σε χÜτι. Αν λοιπüν εχεßνοι που ξεχωρßζουν ανÜμεσÜ σαò εßτε για την ανδρεßα τουò εßτε για τη σοφßα τουò εßτε για οποιαδÞποτε Üλλη αρετÞ χαταντÞσουν τÝτοιοι που να παραχαλÜνε στο διχαστÞριο, αυτü θα Þταν αισχρü. ΠραγματιχÜ, πολλÝò φορÝò παρατÞρησα ανθρþπουò που θεωροýνται σπουδαßοι, üταν διχÜζονταß να χÜνουν ποταπÜ"7 πρܾ1τατα, επειδÞ νομßζουν üτι θα πÜθουν χÜτι φοβερü αν πεθÜνουν, σα να επρüχειτο να μεßνουν αθÜνατοι, αν εσεßò δεν τουò σχοτþσετε. Αυτοß μου φαßνεται üτι ντροπιÜζουν την πüλη τüσο, þστε αχüμη χω χ&ποιοò ξÝνοò θα νüμιζε ,ßτι εχεßνοι οι Αθηναßοι που ξεχωρßζουν για την αρετÞ ò()υò χαι εχλÝγονται απü τουò συμπολßτεò τουò στα ανιßτατα αξιþματα χαι στιζ Üλλεò τιμητιχÝò θÝσειò χαθü,,ýτε εσεßò που θεωρεßστε Üξιοι σε οποιονδÞποτε τομÝα πρÝπει να τα χÜνετε, οýτε, αν τα χÜνουμε εμεßò, πρÝπει να
λ,ßυ δε διαφÝρουν απü τιò γυναßχεò"8. ΑυτÜ, Αθηναßοι,

ια

ετττρÝπετε. Αντßθετα, τρÝτει να χαταστÞσετε σαφÝò
φÞφο για αυτüν που εισÜγει εδþ τουò τιποτÝνιουò

αυτü, üτι δηλαδÞ πολý περισσüτερο θα ρßξετε χαταδιχα,lτιχÞ

,ιυτοýò θeατρινισμοýò χαι χÜνει την πüλη αξιοχαταφρüνη-

παρÜ για αυτüν που απολογεßται με αξιοπρÝπεια. ΛλλÜ χαι πÝρα απü το ζÞτημα τηò φÞμηò, Αθηναßοι, ßßò μου φαßνεται üτι Εßναι δßχαιο να παραχαλÜει χανεßò
ιτ1,

ηηα 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ÜλλÜ διδÜσχειν χαß πει!θειν. οý γÜρ Ýπß τοýτφ χòßθηται ü διΖαστÞò, Ýτß τιρ χαταχαριζεσθαι τÜ διºαια, Üλλ'Ýπß τφ χρι'νειν ταýτα,χαß üμο3μοχεν οý χαριεΓσθαι ο[ò ßßν δοχ71 αýτφ ÜλλÜ διχòßσειν χατÜ τοýò νüμουò, οθχουν χρÞ οßτε ÞμÜò Ýθιζειν ýμÜò ÝπιορχεΓν οýθ'ýμÜò Ýθιζεσθαι,οýδßτεροι γÜρ Üν Þμþν εýσεβοιεν.

μÞ οßν Üξιοýτß με. þ ,ßνδρεò

¶θηναΓοι, τοιαýτα δεßν πρδò ýμÜò πρÜττειν Ü μÞτε Þγοýμαι χαλÜ εßναι μÞτε δßΖαια μÞτε 6σια, Üλλιυò τε

μßντοι
του

χαß Üσεβει|αò φεýγοντα ýπü ΜελÞτουτουt σαφþò γÜρ Üη εß πει¼οιμι ýμÜò χαß τφ
νÞ Δι|α πòßντωò

δεΓσθαι

βιαζοßμην üμωμοχßταò, θεοýò Üν διδòßσχοιμι μÞ ÞγεΓσθαι ýμÜò εßναι. χαß Üτεχνþò Üπολογοýμενοò χατηγοροι|ην Üν Ýμαυτοý

þò θεοýò οý νομιζω. ÜλλÜ ιτολλοý δεß οßτωò ßχειν, νομιζω τε yc1p δ Ürδρrò ¶θηναΓοι, þò οýδεßò
τþν Ýμþν χατηγüρων, χαß ýμΓν Ýπιτρßπω χαß ττρ θεφ χρΓναι περß Ýμοý
Τü μÝν
6τ77

36

μÞ Üγαναχτεßν, þ Üνδρεò ¶θηναΓοι. Ýπß τοýτφ τφ γεγονÜτι, δτι μου ιατεψηφι|σασθε, Üλλα τß μοι πολλÜ

μÝλλει Ýμοß τε Üρισ"α

ε?ναι

χαß

ýμΓν.

ΖΖ8 

ΠΛΑº¿ΝοΣ ΑΠοΛοΓΙΑ

να χÜνει χÜρεò χατÜ την απονομÞ του διχαßου, αλλÜ για να χρßνει αντιχειμενιχÜ, χαι ορχßστηχε üχι να χÜνει χÜρεò σε üποιον θÝλει, αλλÜ να διχÜζει σýμφωνα με τουò νüμουò.¸τσι λοπüν δεν πρÝπει οýτε εμεßò οι χατηγοροýιτε,νοι να σαò συνηθßζουμθ στην επιορχtα, οýτε εσεßò να τη συνηθßζετε. Γιατß σε αυτÞ την περßπτωση χαι οι μεν χαι οι δε θα δεßχναμε ασÝβεια προò τουò θεοýò"9. Μην Ýχετε εποψÝνωò την απαßτηση, Αθηναßοι, να συμπεριφερθþ σε σαò με τρüπο που πιστεýω üτι οýτε ωραßοò ιßναι, οýτε δßχαιοò, οýτε αρÝσει στουò θεοý<. προπαντüò,
ιlα το Δ{α, απü τη στιγμÞ

το διχαστÞ, οýτε να αθωþνεται με παραχÜλια, αλλÜ να εξηγεß την ουσßα τηò υπüθεσηò χαß να πεßθει. Γιατß δεν χÜθεται στη θÝση του ο διχαστÞò τιο αυτü το σχοπü, για

αυτüò εδþ ο ΜÝλητοò. Γιατß σαφÝστατα, αν σαò Ýπειθα χαι σαò βßαζα με παραχÜλια να παραβεßτε τον üρχο ß)ειßν χαι, πρÜγματι, με την απολογßα μου θα επÝρριπτα ,, ßδιοò στον εαυτü μου την χατηγορßα üτι δεν πιστεýω ,rτουò θεοýò. ΑλλÜ αυτü πολý απÝχει απü την αλÞθεια. l'ιατß πιστεýω, Αθηναßοι, πολý περισσüτeρο απü ü,ττ οπιιιοσδÞποτε απü τουò χατÞγορουò μου, χαι αφÞνω εσÜò χαι το θεü'"Ο να με χρßνετε χαι να αποφασßσετε ποιο εßναι χαλýτερο να γßνει για μÝνα χαι γßα σαò."'
'.,,

που με μÞνυσε για ασÝβεια

,jαζ, θα σαò δßδασχα να μην πιστεýετg στην ýπαρξη των

'['ο üτι δεν οργßζομαι'", Αθηναßοò εξαιτßαò αυτοý του γεüτι με χρßνατε Ýνοχο, οφεßλεται σε πολλοýò γ,,νßιτοòΤ, LL9 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
συμβιßλλεται, χαß οýχ ÜνÝλπιστÜν μοι γßγονεν τδ γεγονüò τοδτο, ÜλλÜ πολý μÜλλον θαυμÜζω ÝχαÞων τþν ψÞφων τüν γεγονüτα Üριθμüν, οý γÜρ þÜμη, ßγωγε οýτω παρ'
üλ{γον ζσεσθαι, ÜλλÜ παρÜ πολý,νýν δÝ, þò ξοιχεν,

εß

τριòßχοντα μüναι μετßτεσον τþν ψÞφων, Üτετεφεßγη θν. ΜÝλητον μÝν oJr, þò Ýμοß δοχþ, χαß νýν ÜποπÝφευγα, χαß οý μüνον Üποπßφευγα, ÜλλÜ παντß δÞλον τοýτÜ γε, 3τι εß

μÞ Üνßβη ¶νυτοò χαß Λßχων χατηγορÞσοντε.< Ýμοý, χÜν ßφλε χιλι|αò δραχμòßò. οý μεταλαβþν τü πßμπτον μßροò
τþν ψÞφων.

Τιμαται δ'οßν μοι ü ÜνÞρ θανοßτου. εßεν, Ýγþ δÝ δÞ τιºο< δ Ürδρrò ¶θηναΓοι; Þ δηλον 8τι τÞ€ Üξι|αò: τß οýν; τß,ßξιÜò εßμι παθεΓν Þ ÜποτεΓσαι, δτι μαθþν Ýν τQ βιQ οýχ Þσυχι|αν Þγον. Üλλ'ÜμελÞσαò δrrερ οß πολλοζ χρηματισμοý τε χαß οßχονομι!αò χαß στρατηγιþν Ζαß δτιηγοριþν χαß τþν Üλλων Üρχþν χαß συνωμοσιþν
ýμΓν ÜντιτιμÞσομ«,,

χαß στÜσεων τþν Ýν

τ71 πüλει γιγνομßνωη ÞγησÜμενοò Ýμαυτüν τφ Üντι Ýπιειχßστερον εßναι Þ þοrε εßò ταýτ'ßÜντα

σq3ζεσθαι, Ýνταýθα μÝν οýχ fia ο[ Ýλθþν μιfrε ýμΓν μÞτε Ýμαυτφ θμελλον μηδÝν dφελοò εßναι, Ýπß δÝ τü ιδι|g

L3o 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

λüγουò, μεταξý των οποßων χαι üττ το αποτÝλεσμα δε με εξÝπληξε χαθüλου. Πολý περισσüτερο απορþ με τον αριθμü των αθωωτιχþν

χαι των χαταδιχαστιχþν

üτι φαßνεται, μüνο τριÜντα φÞφοι αν Þταν διαφορετιχÝò, θα εßχα αποφýγει την χαταδßχη'"α. Την χαταδßχη απü το ΜÝλητο χαι τþρα την απÝφυγα, χαι üχι μüνο την απÝφυγα, αλλÜ εßναι πια σθ üλουò ξεχÜθαρο το εξÞò: αν δεν εßχαν Ýρθει στο διχαστÞριο ο ¶νυτοò χαι ο Λýχωναò ¾ια να μθ χατη¾ορÞσουν, θα Ýπρεπε να πληρþσεL xaL χßλιεò δραχμÝò, αφοý δε θα συγχÝντρωνε το Ýνα πÝμπτο
των φÞφων'"5.

Γιατß εγþ φανταζüμουν üτι το αποτÝλεσμα δε θα χριθεß με μιχρÞ διαφορÜ, αλλÜ με μεγÜλη. Τþρα üμωò, απü

φÞφων.

ΖητÜει λοιπüν ο χατÞγοροò για μÝνα την ποινÞ του θανÜτου, αò εßναι. Εγþ üμωò τι ποινÞ να αντιπροτεßνω, Αθηναßοι; Προφανþò αυτÞ που μου αξßζει. Τι μου αξßζει να πÜθω Þ να πληρþσω, επειδÞ δεν Ýμαθα στη ζωÞ μου να χÜθομαι Þσυχα χαι αδιαφüρησα για üσα επιδιþχουν οι πολλοß, δηλαδÞ την απüχτηση χρημÜτων χαι τη διαχεß ριση των οιχονομιχþν μου χαι το αξßωμα του στρατηγοý χαι τουò πολιτιχοýò λüγουò xaL τα Üλλα αξιþμ ατα xaL τιò συνομωσßεò χcιι τιò πολιτιχÝò συγχροýσειò'Ι6 που λαμβÜνουν χþρα στην πüλη; Αυτü το Ýχανα γιατß θεþρησα üτι εßμαι üντωò πολý αχÝραßοò ¾ια να επιβιþσω αν εμπλεχüμουν σε τÝτοια πρÜγματα. Δεν ασχολÞθηχα
λοιπüν με üσα,

αν

εtχα ασχοληθεß, δε θα ωφελοýσαν οýτε
LºI 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ξχαστον ßþν εýεργετεΓν τÞν μεγιGτην εýεργεσι!αν, þò Ýγιý φημι, Ýνταýθα jα, Ýπιχειρþν ξχαστον ýμþν πειθειν μÞ
πρüτερον μÞτε τþν Ýαυτοý μηδενüò ÝπιμελεΓσθαι πρßν Ýαυτοý Ýπψεληθει|η 6πωò þò βÝλτιστοò χαß φρονιμòjτατοò

5

Ü

οJν εψ, Üξιοò παOεΓν τοιοýτοò þν; ιΙγαθι!ν τι,

Ýσοιτq μÞτε τþν τÞ€ πÜλεωò, πρßν αýτÞò τÞò πüλεωò, τþν τε Üλλων οßτω χατÜ τüν αýτüν τρdπον ÝτιμελεΓσθαι -τß

δ

,Ινδρεò

¶θηναΓοι, εß δεß γε χατÜ τÞν Üξι|αν τ71 Üληθειγ τψÜσθαι, χαß ταýτοß γε Üγαθüν τοιοýτον Üτι Üν πρßποι Ýμοι| τß οßν

5

πρÝπει Üνδρß πÝνητι εýεργÝτ77 δεομßνφ Üγειν σχολÞν Ýπß τfi

ýμετßρg παραχελεßσει; οýχ Ýσθ'ßτι μÜλλοη δ Üνδρεò ¶θηναßοι, τρßπει οßτωò þò τüν τοιοýτον Üνδρα Ýν πρυτανειQ σιτεΓσθαι, πολý γε μÜλλον Þ εß τιò ýμþν ßππφ Þ συνωριδι Þ ζεýγει νενιΚηΖεν ¼λυμπι|ασιν, ü μÝν γÜρ ýμÜò

ιο

3º

e

ιτοιεß εýδα(μοναò δοχει'ν εßναι, Ýγþ δÝ εßναι. χαß ü μÝν τροφÞò οýδÝν δεΓται" Ýγþ δÝ δßομαι. εß οßν δεΓ με χατÜ τü διΚαιον τÞò Üξι!αò τιμÜσθαι, τοýτου τιμþμαι, Ýν πρυτανειQ σιτÞσεωò,

Ζ12 

tLlΑΤΩΝοΣ ΑΠοΛοΓΙΑ

τον εαυτü μου οýτε εσÜò. αντßθετα, Ýχανα αυτü: επιδßωξα, πλησιÜζονταò τον χαθÝνα σαò προσωπτχÜ, να του

νομαι, επιχειρþνταò να τον πεßσω να μη φροντßξει για χαψßα υπüθεσÞ του, πριν φροντßσει για τον ßδιο τον εαυτü του, πþò θα γßνει üσο το δυνατü χαλýτεροò χαι συνετüτεροò, χαι να μη φροντßζει ¾ια τα üσα ανÞχουν στην πüλη πριν φροντßσει τια την ßδια την πü),,η''7, }laL να φροντßζει για üλα τα υπüλοιπα με τον ßδιο τρüπο-τι μου αξßζει λοιπüν να πÜθω απü τη στιγμÞ που εßμαι τÝτοιοò Üνθρωποò; ΚÜτι χαλü, Αθηναßοι, αν στα αλÞθεια πρÝπει να προτεßνω ποινÞ ανÜλογη με την αξßα μου, χαι μÜλιστα χαλü τÝτοιο που να μου αρμüζει. Τι λοιπüν ταιριÜξει σε Üνθρωπο φτωχü, ευεργÝτη τηò πüληò, που χρετÜξεται ελεýθερο χρüνο για να σαò συμβουλεýει; Δεν υπÜρχει τßτοτε, Αθηναßοι, που να αρμüζει περισσüτερο σε Ýναν τÝτοιο Üνθρωπο, ατü το να σιτßζεται δωρεÜν στο Πρυτανεßο'"'. Πολý περισσüτερο διχαιοýται αυτüò την εν λüγω σßτιση, παρÜ χÜποιοò Αθηναßοò που νßχησε στουò Ολυμπιαχοýò σε αγþνε_ò με Üρμα ενüò, δýο Þ τεσσÜρων αλüγων. Γιατß εχεßνο ò σαò χÜνει να νομßζετε üττ εßστε ευτυχεßò, ενþ εγþ σαò χÜνω να εßστε πραγματιχÜ'"9, χαι εχεßνοò δε χρειÜξεται δωρεÜν σßτιση'3Ο, ενþ εγþ τη χρειÜζομαι. Αν λοιπüν πρÝπυ να προτεßνω ποινÞ σýμφωνη με το δßχαιο χαι αντßστοιχη με την αξßα μου, αυτü ξητþ, σßτιση στο Πρυτανεßο'3'.
L77

προσφÝρω τη μεγαλýτερη ευεργεσßα, üτωò εγþ διατεß- 

Ι4ΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

οßν ýμΓν χαß ταυτß λÝγων παραπλησιωò δοχþ λßγειν ýσπερ περß τοý οßχτου χαß τÞò ÜντιβολÞσεωò,
"Ισωò

5

Üπαυθαδιζdμενο.ζ, τü δÝ οýχ ξστιη

δ Ürδρrò ¶θηναΓοι,

τοιοýτον ÜλλÜ τοιdνδε μÜλλον. πßπεισμαι Ýγþ Ýχþν εßναι μηδßνα ÜδιχεΓν Üνθριjπων. ÜλλÜ ýμÜò τοýτο οý πεßθω, üλι'γον γÜρ χρüνον ÜλλÞλοιò διειλßγμεθα. Ýπει| þò ÝγÞμαι, εß Þν ýμßν ν6μοò, ýσπερ χαß Üλλοιò Üνθριüποιò,
Ýπει!σθητε

ιο

b

περß θανÜτου μÞ μι|αν ÞμÝραν μτßνον χρι7ειν ÜλλÜ πολλιßò,

ßν,

νýν

διαβολÜ

_<

Üπολýεσθαι. πεπεισμÝνοò δÞ Ýγþ μηδßνα Üδι,

δ'οý βfδιον Ýν χρdνφ üλι|γφ μεγιßλαò

χεΓν πολλοδ δßω Ýμαυτüν γε ÜδιχÞσειν χαß χατ'Ýμαυτοý Ýρε|ν αýτüò þ .< Üξιüò εßμ| του χαχοý χαß τιμÞσεσθαι τοιοý-

5

του τινüò Ýμαυτþ. τß δειbαò; Þ μÞ πòΙθω τοýτο μοι τιμÜται, ý φημι οýχ εßδ/ναι οýτ'εß Üγαθüν

οßτ'εß

οß ΜßλητÜò

χαχüν Ýστιν; Üντß τοýτου δÞ ßλωμαι þ, εß οßδÜ τι χαχþν
Üντων τοßτου τιμησòßμενοò; πüτερον δεσμοδ; χαß τßμε δεΓ

c

ζην Ýν δεσμωτηριφ, δουλεýοντα τÞ Üεß χαθισταμßrη Üρχη, τοßζ ξνδεχα; ÜλλÜ χρημÜτων χαß δεδßσθαι θωò Üν Ýχτειbω;

ÜλλÜ ταýτßν μοß Ýστιν θπερ νυνδÞ θλεγον, οý γÜρ θστι μαι χρÞματα üτÜθεν Ýχτειbω. ÜλλÜ δÞ φυγÞò τιμÞσωμαι;

www.youtube.com/user/pilaeus
L\4 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

μιλÜω με τρüπο ανÜλογο με αυτüν που μßλησα ¾ßα τον οßχτο χαι τιò ιχεσßεò, δηλαδÞ αλαζονιχÜ. Δεν πρüχειται üμωò ¾ια αλαζονßα, Αθηναßοι, αλλÜ για το εξÞò: εßμαι πεπεισμÝνοò ß.,τι με τη θÝλησÞ μου δεν Ýχω αδιχÞσει χανÝναν Üνθρωπο'3", αλλÜ εσÜò δε σαò πεßθω, βÝβαια, λßγο χρüνο συνομιλÞσαμε. Γιατß, üπωò πιστεýω, αν εßχατε'33 Ýνα νüμο, 1ιπωò Ýχουν Üλλοι Üνθρωποι, τßò δßχε_< στιò οποßεò η ποινÞ εßναι θÜνατοò να τιò χρßνετε üχι σε μßα μÝρα αλλÜ σε πολλÝò'3α, θα πειθüσασταν. Τþρα üμωò δεν εßναι εýχολο μÝσα σε λßγο χρüνο να εξαλειφθοýν μεγÜλεò συχοφαντßεò. Αφοý λοιπüν εßμαι πεπεισμÝνοò üτι χανÝναν δεν
Ýχω αδιχÞσει, χαθüλου δεν πρüχειται να αδιχÞσω τον εαυ* τü μου χαι να πω ο ßδιοò εναντßον μου üτι μου αξßζει να τÜθω χαχü χαι να ζητÞσω να μου επιβληθεß τιμωρßα'35.

ºσω_ζ να σαò φανεß üτι λÝγονταò αυτÜ

Να το χÜνω επειδÞ θα φοβηθþ τι; Μη τυχüν πÜθω αυτü που ζητÜει ο ΜÝλητοò, χαι το οποßο υποστηρßζω üτι δεν ξÝρω αν εßναι χαλü ÞχαχüßΗ αντß για αυτü να διαλÝξω χÜτι που ξÝριυ üτι ε(,ναι χαχü χαι αυτü να προτεßνιο ωò ποινÞ; Τι να διαλÝξω, τη φυλÜχιση;"υ Και γιατß θα Ýπρεπε να ζω μÝσα στη φυλαχÞ ωò δοýλοò των ΕχÜστοτg

διοιχητþν τη(, των¸νδεχα;

να προτεßνω να μου επßβληθεß πρüστιl,ι.ο xaL να μεßνω στη φυλαχÞ μÝχρι να το πληρþσω; Μα αυτü εßναι το ßδιο με το προηγοýμενο, αφοý δεν Ýχω χρÞματα γßα να πληρþσω. ΜÞπωò να προτεßνω εξορßα; ºσωò αυτü να το δεχüσαστε ωò ποινÞ,
L»

¹ 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ γÜρ Üν μοι τοýτου τιμÞσαιτε. πολλÞ μεντ,Ιν με φιλο7 r^ ', ψυχι!α ßχοι, þ ,Ινδρεò ¶θηναΓοι, εß οýτωò Üλüγιστιßò εßμι
{σω

,

_c

,

μÝν Üντεò πολßταß μου οýχ οfοßτε ÝγÝνεσθε ÝνεγχεΓν τÜò ÝμÜò διατριβÜò χαß τοýò λòßγουò, Üλλ'ýμΓν βαρýτεραι γεγüνασιν χαß Ýπιφθονþτεραι, ýστε ζητεΓτε αýτþν νυνß ÜπαλλαγÞναι,Üλλοι
þστε

μÞ δßνασθαι λογιζεσθαι Üτι

ýμεΓò

δÝ ,1ρα αýτÜò ο7σουσι βgδιιυò; πολλοý γε δεt.

δ Üνδρεò

¶θηναΓοι. Ζαλüò οßν

,Ιν

μοι

ü

βιbò εßη ÝξελθÜντι τηλιΖφδε

Üνθρòjπφ Üλλην Ýξ θλληò πdλεωò Üμαβομßνφ χαß Ýξε-

λαυνομßνφ ζην.

εß γÜρ οΙδ'ßr, Üποι Üν ßλθω. λßγοντοò Ýμοý ÜχροιΙσονται οß νßοι δσπερ ÝνθÜδε,χÜν μÝν τοýτουò
"φοrò,
ÝÜν δÝ μÞ Üπελαýνω, οß τοýτων πατßρεò δÝ χαß

Üπελαýνω, οßτοßμε αýτοß Ýξελþσι πειθοντεò τοýò πρεσβυοßχε[οι δι' αýτοýò τοýτουò,
"Ισωò οýν ßΙν τιò εßποι, «Σιτþν δÝ 'r,

χαß

Þσυχι!αν Üγων, þ

Σþχρατεò, οýχ οfcßò τ'θσ1 ÞμΓν Ýξελθþν ζÞν;» τουτß δÞ Ýστι πÜντων χαλεπòßτατον πεΓσα/ τιναò ýμþν. Ýcßντε γÜρ λÝγω 3τι τφ θεφ Üπειθεßν τοýτ'Ýστßν χαß διÜ τοδτ'Üδýνατον
9ο

Þσυχι!αν ιΙγειη οý πει|σεσθÝ μοι þò εßρωνευομÝνφ, ÝÜντ' λÝγω Üα Ζαß τυγχòßνει μßγιστον Üγαθüν üν Üνθροlπφ

αß

τοýτο, Ýχòßστηò Þμßραò περß ÜρρτÞò τοýò λÜγουò ποιεΓσθαι

χαΙ τþν ,Ιλλων περß þν ýμεΓò Ýμοý Üχοýετε διαλεγομßνου χαß Ýμαυτüν χαΙ θλλουò ÝξετòΙζοντοò, ü δÝ ÜνεξÝταστοò βιbò οý βιωτüò Üνθριüπφ. ταýτα δ' ξτι Þττον πειbεσθß μοι

η6 

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓ¶

ΛλλÜ θα αγαποýσα υπερβολιχÜ τη ζωÞ μου, Αθηναßοι, αν Þμουν τüσο απερßσχεπτοò, þστε να μην μπορþ να χαταλÜβω αυτü: εσεßò, που εßστε συμπολßτεò μου, δεν χαταφÝρατε να αντÝξετε τη δραστηριüτητÜ μου χαι τα λüγια μου, αλλÜ δυσανασχετÞσατε χαι σαò προχÜλεσαν 1τßσοò, σε σημεßο που να ζητÜτε τþρα να απαλλαγεßτε ατü αυτÜ. ¶λλοι θα τα ανεχθοýν με ευχολßα; ΚÜθε Üλλο, Αθηναßοι. Ωραßα ζωÞ θα Ýχανα αν σε αυτÞ την ηλιχßα Ýφευγα χαι πÞγαινα χυνηγημÝνοò διαδοχιχÜ ακü τη 1ria πüλη στην Üλλη! Γιατß το ξÝρω χαλÜ üτι, üπου χαι αν πÜω, οι νÝοι θα με αχοýν με προσοχÞ üταν μιλÜω, ι]πω_ζ χαι εδþ. Και, αν τουò διþχνω, αυτοß θα φροντßσ()υν να απελαθþ πεßθονταò τουò μεγαλýτερου_<. Αν πÜλι δεν τουò διþχνω, θα με απελÜσουν οι τατÝρεò χαι οι ºσωò βÝβαια να Ýλεγε χανεßò:'Σου εßναι αδýνατο, ΙιυχρÜτη, αφοý φýγειò απü την πüλη μαò, να ζÞσειò Þσυχα χαι χωρßò να μιλÜò'; Αυτü αχριβþò εßναι το πιο ß]ýσχολο να πεßσω ορισμÝνουò απü σαò, Αν σαò πω üτι ,τυτü σημαßνει ανυπαχοÞ στοθεü'37, χαι για αυτü το λüγο òßναι αδýνατο να ξÞσω Þσυχα, δε θα πεισθεßτε χαι θα (}ειορÞσετε üτι σαò χοροßδεýω. Αν πÜλι σαò πω üτι αυτü ιßναι το μεγαλýτερο αγαθü που υπÜρχεß ¾ßα τον Üνθρωη,,, δηλαδÞ χÜθε μÝρα να μιλÜει ¾ια την αρετÞ χαι για .α Üλλα τια τα οποßα εσεßò με αχοýτε να συζητÜω χαι να εξετÜζω χαι τον εαυτü μου χαι τουò Üλλουò, ενþ τη
Lr/

ουγγενεßò τουò για το χαλü των ßδιων των νÝων. 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

λßγοντι. τÜ δÝ Ýχει μÝν οßτωò, þò Ýτþ φτ]μι, þ ,Ινδρε<. πειθειν δÝ οý βÞδιον. χαß Ýγþ θμα οýχ ε[θισμαι Ýμαυτüν
Üξιουν χαχου ουοενοζ. ει μεν Ταρ ην μοι χρηματα, ετιμησιßμην Üν χριllιτΙτων ýσα ßμελλον Ýχτειbειν, οýδÝν γÜρ Üν ,9 ß /

ÝβλιΙβην, νýν δÝ οý γÜρ θστιν, εß μÞ Üρα Üσον Üν Ýγþ δυναßμην Ýχτεßσαι, τοσοßτου βοßλεσθß μοι τιμÞσαι. '(σωò

δ'Üν δυναψην Ýχτεßσαι
7ουν τιμωμdι.

ýμΓν που

μνÜν Üργυριbυ, τοσοýτου

ΠλιΙτων δÝ
τÜβουλοò

Üδε,

δ

,1νδρεò ¶θηναΓοι, χαß Κριºων χαß

Κρι-

χαß ¶πολλüδωροò χελεýουσßμε τριÜχοντα μνþν

Ιο
c

τιμÞσασOαι, αýτοß δ' ÝγγυÜσθαι, τιμþμαι οJν τοσοýτου, Ýγγυηταß δÝ ýμΓν ξσονται τοý Üργυριbυ οýτοι Üξιüχρεφ. Οý πολλοý γ'!νεχα χρüνου, δ Üνδρεò ¶θηναΓοι. Üνομα θξετε χαß αßτι|αν ýπü τþν βουλομßνων τÞν πτßλιν λοιδορεßν

þò ΣωχρÜτη Üπεχτòßνατε, Üνδρα σοφτßν, φÞσουσι γÜρ δÞ με σοφüν ε7ναι, εß χαß μÞ εßμι, οß βουλÜμενοι ýμßν üνειδ|ζειν, εß γοýν περιεμειºατε üλι|γον χριßνον, Üπδ τοý αýτομιΙτου Üν ýμßν τοýτο Ýγßνετο. üρÜτε γÜρ δÞ τÞν Þλιχßαν 6τι πτßρρω Þδη Ýστß τοý βιbυ, θανÜτου δÝ Ýττýò. λßγω δÝ τοýτο

η8 

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

üπωò υποστÞρßζω εγþ, Αθηναßοι, αλλÜ δεν εßναι εýχολο να σα_ζ πεßσω. ¶λλωστε χαι εγþ δεν Ýχω συνηθßσει να πιστεýω üτι μου αξßζει να πÜθω οποιοδÞποτε χαχü. Αν λοιπüν εßχα χρÞματα, θα πρüτεινα ωò ποινÞ Ýνα πρüστιμο που θα μποροýσα να πληρþσωΦ. Γιατß δε θα πÜθαινα χαμßα ζημßα σε αυτÞν την περßπτωση'39. Τþρα üμωò δεν Ýχω, εχτüò αν θÝλετε να μου επιβÜλετε πρüστιμο που μπορþ να πληρþσω. Θα μποροýσα ßσωò να πληρþσω μßα ασημÝνια μνα'4Ο, Τüσο πρüστιμο προτεßνω λοιπüν. Ο ΠλÜτωναò'α' üμωò αυτüò εδþ, Αθηναßοι, }laL ο Κρßτωναò χαι ο Κριτüβουλοò χαι ο Απολλüδωροò με παραχινοýν να προτεßνω τριÜντα μνεò χαι αυτοß εγγυþνται την χαταβολÞ τουò'4". Τüσο λοιπüν προτεßνω, χαι την χαταβολÞ των χρημÜτων σÜò την εγγυþνται τοýτοι
εδþ οι φερÝγγυοι πολßτεò'α'.

ζιοÞ χωρßò ηθιχÞ εξÝταση δεν αξßζει να τη ζει, αχüμη λιγüτερο θα σαζ πεßσω. Και τα πρÜγματα εßναι μεν Ýτσι,

Εξαιτßαò'αα τηò βιασýνηò σαò, Αθηναßοι, θα βγÜλετε χαχü üνομα χαι θα χατηγορηθεßτε απü αυτοýò που θÝλουν να χαχολογοýν την πüλη, επειδÞ σχοτþσατε το ΣωχρÜτη, Üνθρωπο σοφü-γιατß βÝβαια αυτοß που θÝλουν να σαò διασýρουν'α5 θα ποýνε üτι Þμουνα σοφüò, ενþ δεν εßμαι. Αν üμωò περιμÝνατε λßγο, θα γινüταν απü 1τüνο του αυτü που επιθυμεßτε. ΒλÝπετε üτι βρßσχομαι σε ηλιχßα στην οποßα Ýχω διανýσει το μεγαλýτερο μÝροò τηò

η9 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

d

πÜνταò ýμÜò, ÜλλÜ πρüò τοýò Ýμοý χαταψηφισαμÝwυò θÜνατον. λÝγω δÝ χαß τòjδε πρüò τοýò αýτοýò τοýτουò. ßσωò με οßεσθε. δ ,Ινδρεò, Üτοριg λιßγων Ýαλωοý πρüò

χÝναι τοιοýτω, οfò üßν ýμÜò ßπεισα, εß τßjμην δεΓν Üπαντα ποι, 5 εΓν χαß λÝγειν ýστε Üποφυγεßν τÞν διΚην. πολλοδ γε δεß. Üλλ'Üπορι|g μÝν ÝÜλωχα, οý μßντοι λüγωη ÜλλÜ τÜλμηò

χαß

Üναισχυντι|α.ò
ýμΓν

χαß

τοý

μÝν Þδιστα Þν Üχοýειν - θρηνοýντιßò τÝ μου χαß Üλλα ποιοýντο.ζ χαß λßγοντοò πολλÜ χαß üδυρομßνου e χαß ÜνιΙξια Ýμοý, þò Ýγιü φημι ο['α δÞ χαß ε7θισθε ýμεΓò τþν Üλλων Üχοýειν. Üλλ'οýτε τÜτε ι)Þθην δεΓν ξνεχα τοý
αστα οΡ Üν χινδßνου πρÜξαι οýδÝν Üνελεýθερον, οßτε
λει
νýν

μÞ

ÝθÝλειν

λßγειν πρüò ýμÜò τοι,

μοι μεταμß-

5

39

πολý μÜλλον αßροýμαι δδε Üπολογησιßμενοò τεθνÜναι Þ Ýχει|νωò ζην. οßτε γÜρ Ýν διΚ71 οßτ' Ýν πολßμφ οýτ'ÝμÝ οßτ' Üλλον οýδÝνα δεß τοýτο

οßτωò ÜπολογησαμÝνω, ÜλλÜ

μηχανÜσθαι,6πωò Üποφεßξεται πÜν ποιþν θÜνατον. χαß γÜρ Ýν ταßò μòßχαιò πολλιΙχιò δÞλον γιßγνεται 6τι τü γε Üποθανεßν ιlν τιò Ýχφýγοι χαß ýπλα Üφεßò χαß Ýφ'ßχετει|αν τραπüμενοò τþν διωχÜντων,χαß Üλλαι μηχαναß πολλα(

L4o 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

ζιυÞò μου χαι ο θÜνατοò εßναι χοντÜ. Δεν το λÝω αυτü σε ιßλουò σαò, αλλÜ σε αυτοýò που φÞφισαν τη θανατιχÞ 1rr.,u χαταδßχη. Σε αυτοýò τουò ßδιουò λÝω χαι το εξÞò: ßσιοò φαντÜζεστε, Αθηναßοι, üτι χαταδιχÜστηχα απü Ý).(υροýσα

λειφη επιχειρημÜτων με τα οποßα θα σαò Ýπειθα, αν θεüτι πρÝπει χανεtò να λÝει χαι να χÜνει οτιδÞποτε

για να αποφýγει την χαταδßχη. Καθüλου δεν εßναι Ýτσι. ΚαταδιχÜστηχα üντωò απü Ýλλειφη, üχι üμωò επLNεLρημÜτων, αλλÜ θρÜσουò χαι αναισχυντßαò χαι τηò διÜ()εση_< να σαò πω τÝτοια πρÜγματα που αχοýτε με μεευχαρßστηση-να χλαßω χαß να χτυπιÝμαι χαι να γÜλη χÜνιυ χαι να λÝω χαι Üλλα πολλÜ χαθüλου αντÜξιÜ μου,
,ßπι,_lò υποστηρßζω,

αλλÜ που εσεßòÝχετε

¼μrò οýτε τüτε θεþρησα üτι εξαιτßαò του χινδýνου τον οποßο διÝτρεχα Ýπρεπε να χÜνιυ χÜτι που δεν ταιριÜζει σε ελεýθερο Üνθρωπο, οýτε ιιßρα μετανιþνω που απολογÞθηχα Ýτστ. Πολý περισσüιερο προτιμþ να πεθÜνω Ýχονταò απολογηθεß με αυτüν ,,,,ν τρüπο, παρÜ να ξÞσω Ýχονταò χρησιμοποιÞσει τη 1,Ý[)οδο των ιχεσιþν. Γιατß οýτε στη δßχη οýτε στον πüλòlιο δεν πρÝπετ ε¾þ Þ οποιοσδÞποτε Üλλοò να φÜχνει ιιε ποιο τÝχνασμα θα αποφýγει πÜση θυσßα το θÜνατο xaL να χÜνει οτιδÞποτε για αυτü το σχοπü. ΠραγματιχÜ, χαι στι_ζ ψÜχεò πολλÝò φορÝò γßνεται φανερü üτι μπορεß χ,ινε{ζ να αποφýγει το θÜνατο, αν πετÜξει τα üπλα του ,,rι ιχετÝιΙτει πÝφτονταò στα πüδια των διωχτþν του. υ,ιχοýτε απü τουò Üλλουò.
L4I

συνηθßσει να τα 

ΙtΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

5 b

εßσιν Ýν ÝχÜστοιò τοßζ χινδßνοιò ýστε διαφεßγειν θÜνατοη ÝÜν τιò τολμg πÜν ποιεΓν χαß λÝγειν. ÜλλÜ μÞ οý τοýτ' Þ

χαλεπÜν, δ θνδρεò, θÜνατον ÝχφυγεΓν, ÜλλÜ πολý χαλεπþτερον πονηρι|αν, θÜττον γÜρ θανcΙτου θεΓ. Ζαß νýν Ýγþ

μÝν ßτε βραδýò þν χαß πρεσβýτηò ýπü τοý βραδυτßρου ÝÜλων, οß δ'Ýμοß χατÞγοροι ýτε δεινοß χαß üξεΓò Üντεò ýπü
τοý θÜττονοò, τÞò χαχι|α€. χαß νýν Ýγþ μÝν ßπειμι ýφ'ýμþν θαντΙτου δßχην üφλιýν. οßrο, δ' ýπü τÞò ÜληOει|αò þφληχÜτε.<

5

c

Ýμμßνω χαß οß"οr, ταýτα μßν που ßσωò οßτωò χαß Ýδει σχεΓν, χαß ο7μαι αýτÜ μετριωò ßχειν. Τü δÝ δÞ μετÜ τοýτο Ýπιθυμþ ýμßν χρησμφδησαι. þ χαταψηφισÜμενοßμου,Ζαß γÜρ εßμι Þδη Ýνταýθα Ýν þ

μοχθηρι!αν

χαß

Üδιχι!αν. χαß Ýγþ τε τιßι τιμÞματι

μÜλιστα Üνθρωποι χρησμφδοýσιν, ýταν μßλλωσιν Üποθα-

5 Ü

νε(σθαι. φημΙ τÜρ, δ Üνδρεò οß'ÝμÝ Üπεχτüνατε, τιμωρι|αν ýμΓν Þξειν εýθýò μετÜ τüν Ýμüν θÜνατον πολý χαλεπωτßραν νÞ Δι!α Þ οßαν ÝμÝ Üπεχτ6νατε, νýν γÜρ τοýτο εßργασθε οßüμενοι μÝν ÜπαλλÜξεσθαι τοý διδιßναι ßλεγχον τοý βιbυ,

τü δÝ ýμΓν τολý Ýναντιbν ÜποβÞσεται, þò Ýγòü φημι. πλειbυζ ξσονται ýμÜò ο[ Ýλßγχοντεò, οýò νýν Ýγþ Ζατεßχον,

L42 

ΠΛΛΤΩΝοΣ ΑΠοΛοΓtιΙ

τια να γλυτþνει χανεßò το θÜνατο σε χÜθε επιχßνδυνη χατÜσταση, αν Ýχει το 0ρÜσοò να χρησιμοποιÞσει üλα τα μÝσα. ¼μrò προσÝξτε, Λθηναßοι, μÞπωò το δýσχολο δεν εßναι να αποφýγει χανεßò το θÜνατο, αλλÜ την xaxta, Γιατß αυτÞ τρÝχει πιο ¾ρÞ¾ορα απü το θÜνατο, Και τþρα εγþ βÝβαια, επειδÞ εßμαι γÝροò χαι βραδυχßνητοò, νιχÞθηχα απü το λιγüτερο ταχý, το θÜνατο, üμω_< οι χατÞγοροß μου? που εbαι Üν0ρωποι ευφυεßò χαß με ταχεßα αντßληφη, νιχÞθηχαν απü ττ_, ταχýτερο, την χαχßα. Και τþρα εγþ φεýγω χαταδιχασμÝνοò απü σαò σε θÜνατο, αυτοß üμωò χαταδιχασμÝνοι απü την αλÞθεια για μοχθηρßα χαι αδιχßα. Τüσο εγþ ßπο χαι αυτοß αποδεχüμαστε τιò ποινÝò μαò. ºσωò χατÜ χÜποιο τρüπο Ýτσι να Ýπρεπε να εξελιχθοýν τα πρÜγμα,ια χαι νομßζω üτι σωστÜ Ýγιναν Ýτσι. Και τþρα βÝβαια, μετÜ απü üσα ε(πα, επιθυμþ να προφητÝφω χÜτι για σαζ που με χαταφηφßσατε. Γιατß |3ρßσχομαι πια στην χατÜσταση στην οποßα οι Üνθρωποι πrιλý συχνÜ προφητεýουν, δηλαδÞ λßγο πριν το θÜνατο'α6, ΛÝιο λοιπüν σs σαò που με σχοτþσατε üτι αμÝσωò μετÜ ι,l 0Üνατü μου θα πÝσει επÜνω σαò τιμωρßα πολý πιο |JαριÜ, μα το Δßα, απü το θÜνατο που μου επιβÜλατε. |'ιατß τþρα το χÜνατε αυτü νομßζονταò üτι θα απαλλαγεßτε απü το να δßνετε λογαριασμü τια τη ζωÞ σαò. Θα ιαò προχýφει üμωò το τελεßωò αντßθετο αποτÝλεσμα, ,,πιυ_ζ υποστηρßζω εγþ. Θα υπÜρξουν περισσüτεροι που
L43

πÜρχουν χαι Üλλα πολλÜ χüλπα 

ΜΕΡοΣ ΠΗ)Το
ýμεΓò δÝ οýχ Þσθιßνεσθε,χαß χαλεπιüτεροι θσονται Üσφ
ο (ε

νεαßτεροßεßσιη χαß ýμεßò μÜλλον ÜγαναχτÞσετε. εß γÜρ
σθε Ü π οχ
τε ιº ο ντε

ò

Ü νθρ ιý πο

υò Ý π ι σχ Þσε ι ν
οý

το

δ

ü νε

ι

δ ιξε ι ν

τινÜ ýμΓν 6τι οýχ üρθαò ζητε, Ýσθ'αθτη Þ ÜπαλλαγÞ οýτε πÜνυ δυνατÞ οýτε χαλÞ Üλλ' Ýχεßνη χαß χαλλßστη χαß βÜο"η, μÞ τοýò θλλουò χολοýειν Üλλ'Ýαυτüν παρασΖευιßζειν δπωò Ýσται þò βßλτιστοò.

χαλþò διανοεΓσθε,οý γÜρ

ταýτα μÝν οßν ýμΓν τοΓò χαταψι7φισαμßνοιò μαντευσÜμενοò

Ιο
e

ÜπαλλÜττομαι.
ΤοΓò δÝ Üποψηφισαμßνοιò ÞδÝωò Üν διαλεχθει!ην ýπÝρ τοý γεγονüτοò τουτουß'πρcΙτματοò, Ýν Þ οß Üρχοντε
_<

Üσχολι|αν Üγουσι χαß οýπω θρχομαι ο[ Ýλθüντα τεθνÜναι. Üλλιß μοι,

δ Ürδρrò, παραμειºατε

με

δετ

τοσοατον

40

ÜλλÞλουò χρdνον, οýδÝν γÜρ χωλßει διαμυθολογÞσαι πρüò !ωò ßξεστιν. ýμßν γÜρ þò φιλοιò οßσιν ÝπιδεΓξαι Ýθßλω τü

μοι συμβεβηχüò τß ποτε νοεΓ. Ýμοß τÜρ- δ Üνδρεò διχασταß -ýμÜò γÜρ διχαστÜò χαλþν üρθαò Üν χαλοι|ηνθαυμÜσιüν τι γÝγονεν. Þ γÜρ εßωθυßιΙ μοι μαντιχÞ Þ τοý
νυν(

δαιμονιbυ Ýν μÝν τφ πρüσθεν χρÜνφ παντß ποßνυ πυχνÞ Üεß

L+4 

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

δþσει αυτÞ την προφητεßα σε σαò που με χαταφηφßσατε,

σωστÜ, δε σχÝφτεστε με ορθü τρüπο. Γιατß αυτÞ απαλη λαγÞ δεν εßναι οýτε εφιχτÞ οýτε χαλÞ. πολý χαλýτερο χαι λιγüτερο επßπονο εßναι να μην εμποδßζει χανεßò τουò Üλλουò να τον χρßνουν, αλλÜ να χαλλιεργεß τον εαυτü του γßα να γßνει üσο το δυνατüν χαλýτεροò.'Εχονταò

τουò συγχρατοýσα, αλλÜ εσεßò δεν το χαταλαβαßνατε, Και θα εßναι πιο αυστηροß απü μÝνα, στο βαθμü που εßναι νεüτεροι, χαι εσεßò θα οργßζεσθε περισσüτερο μαζß τουò. Γιατß, αν νομßζετε üτι σχοτþνονταò ανθρþπουò θα σταματÞσετε χÜποιον να σαò επιτιμÜ, επειδÞ δε ζεßτε

θα σαò ασχοýν ηθιχü Ýλεγχο'α7. αυτοýò μÝχρι τþρα εγþ

σαò αφÞνω.

σμÝνη μου μαντιχÞ φωνÞ, αυτÞ του δαιμüνιου'α9, üλο το

αχüμη εχεß που τρÝπει ¾ια να πεθÜνω. Μεßνετε μαζß 1rou, Αθηναßοι, για αυτü το διÜστημα. Γιατß τßποτε δε 1ταò εμποδßζει να συνομιλÞσουμε μεταξý μαò üσο υπÜρχει η δυνατüτητα. Σε σαò, σα σε φßλουò, θÝλω να δεßξω τι Üραγε σημαßνει αυτü που μου συνÝβη τþρα. Γιατß σε 1τÝνα, διχαστÝò'+8-χαθüτι εσÜò ορθÜ θα σαò ατοχαλοý* σε χÜποηò διχαστÝò-συνÝβη χÜτι παρÜξενο. Η συνηθι-

Με σαò που φηφßσατε την απαλλαγÞ μου ευχαρßστωò θα συζητοýσα για αυτü που Ýγινε τþρα μüλιò εδþ, üσο οι Üρχοντεò εßναι απασχολημÝνοι χαι δεν Ýχω πÜει

προηγοýμενο διÜστημα εμφανιζüταν πολý συχνÜ χαι
Ýντονα αχüμη χαι ¾ια πολý ασÞμαντα
L45

ιιOυ εναντιωνüταν 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

γε δÞ οßηθει|η Üν τιò χαß νομιζεται θσχατα χαχþν εßναι, Ýμοß δÝ οθτε ÝξιÜντι ßωθεν οhοθεν ÞναντιιÝθη τü τοý θεοý σημεΓον, οýτε Þν(χα Üνßβαινον Ýνταυθοß Ýπß τü

εß τι μßλλοιμι Þν χαß πÜνυ Ýπß σμιχροΓò ÝναντιουμÝνη, θπερ üρÜτε χαß üρθþò πρÜξειν. νυνß δÝ συμβßβηχÝ μοι
αýτοζ ταυτß

μÞ

ß

διχαστÞριον, οθτε Ýν τφ λüγφ οýδαμοý μßλλοντ[ τι Ýρεßν, χαιºοι Ýν Üλλοιò λüγοι.< πολλαχοý δÞ με ÝπÝσχε λÝγοντα

τÞν πρÜξιν_οýτ'Ýν μεταξý, νýν δÝ οýδαμοΟ περß ταßτην θργφ οýδενß οýτ' ßν λτßγφ Þναντιωταß μοι, τß οýν αßτιον
ε7ναι ýπολαμβιßνω; Ýγþ ýμιν Ýρþ,χινδυνεýει γÜρ μοι τü συμβεβηΖüò τοýτο Üγαθüν γεγονßναι, χαß οýχ ξσθ'8πωò οßcßμεθα χαχüν εßναι τü Þμεßò üριθþò ýπολαμβÜνομεν, δσοι τεθνÜναι. μßγα μοι τεχμÞριον τοýτου γßγονεν, οý γÜρ ßσθ'

Üπωò οýχ Þναντιþθη Üν μοι τü εßωθü< σημεßον, εß μÞ τι
θμελλον Ýγþ ÜγαOüν πρcΙξειν.

Ýχειν τüν μηδÝν ε7ναι μηδÝ α7σθησιν μηδεμι|αν μηδενüò τεθνεþτα, Þ χατÜ τÜ λεγüμενα μεταβολÞ τιò τυγχÜνει οJοα rαß με"οßχησιò τ77 ψυχÞ τοý τdπου τοý Ýνθßνδε εßò

¸ννοÞσωμεν δÝ χαß τ7lδε þò πολλÞ Ýλπ(ζ Ýστιν Üγαθüν αýτü ε7ναι. δυοßν γÜρ θÜτερüν Ýστιν τü τεθνÜναι,Þ γÜρ ο[ον

Ιο
d

Üλλον τüπον. χαß ε7τε δÞ μηδεμι|α α(σθησιξ Ýστιη Üλλ'ο[ον θπνο<, Ýπειδòßν τιò χαθεýδων μηδ'Üναρ μηδÝν üρf, θαυμιß-

L+6 

ΙΙΛΑΤΩΝοΣ ΑΠοιlοΓΙΑ

πραγματα, αν επρΟχειτο να χανω χατι που να μην θιναι σωστü. Τþρα üμωò μου συνÝβη αυτü που βλÝπετε χαι οι ßδιοι χαι το οποßο θα μποροýσε χανεßò να το θθωρÞσειχαι γενιχÜ πιστεýεται üτι εßναι-το μεγαλýτερο χαχü, º)μωò οýτε üταν βγÞ*ο το πρωß απü το σπßτι μου μου εναντιþθηχε το θεßχü σημÜδι, οýτε üταν ανÝβαινα εδþ στο διχαστÞριο, οýτε σε χανÝνα σημεßο του λüγου μου ενþ επρüχειτο να πω οτιδÞποτε. Κι üμωò, σε Üλλεò ομιλßεò μου πολλÝò φορÝò με σταμÜτησε στη μÝση μιαò φρÜσηò. Τþρα üμωò πουθενÜ χατÜ την παρουσßα μου στο διχαστÞριο δε μου εναντιþθηχε, οýτε σε κÜποια πρÜξη οýτε σε χÜποιο λüγο. Ποιο λοιπüν υποθÝτω εγþ üτι εßναι το αßτιο αυτοý του γεγονüτοò; Θα σαò πω. Φαßνεται üτι αυτü που Ýγινε εßναι πολý χαλü για μÝνα χαι üτι αποχλεßεται να βλÝπουμε τα πρÜγματα σωστÜ üσοι νο1ιßζουμε üτι ο θÜνατοò εßναι χαχü. Εγþ εßχα μεγÜλη απüδειξη για αυτü. Γιατß δεν υπÜρχει χαμßα περßπτωση να μη μου εßχε εναντιωθεß το συνηθισμÝνο μου σημÜδι, αν επρüχειτο να χÜνω χÜττ χαχü. Αò σχεφτοýμε χαι με την εξÞò λογιχÞ üτι υπÜρχουν πολλÝò ελπßδεò να εßναι αγαθü ο θÜνατοò: το να πεθαßνει χανεßò εßναι Ýνα ατü τα δýο, Þ ισοδυναμεß με ανυταρξßα χαι ο νεχρüò δεν αισθÜνεται τßποτε Þ, üπωò λÝγεται, εßναι μßα μεταβολÞ χαι μßα μετοßχηση τηζ φ»χÞò απü εδþ σε Üλλο τüπο. Και αν ο θÜνατοò εßναι το να 1την αισθÜνεταιχανεtòτßποτε, δηλαδÞ χ&τισαν ýπνοò στον
L47 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ σιον χξρδοò Üν εßη ü θιΙνατοò, Ýγþ γÜρ Üν ο|μαι, ε( τινα Ýχλεξιßμενον δßοι ταýτην τÞν νýχτα Ýν Þ οßτω χατÝδαρθεν ýστε μηδÝ Üναρ ßδεΓν, χαß τÜò Üλλαò νßχταò τε χαß Þμßραò τÜò τοý βιbυ τοý Ýαυτο0 Üντιπαραθ/ντα ταýτ71 τ77 νυχτß

δÝοι σχεψτΙμενον εßπεΓν πüσαò θμειwν

χαß νßχταò ταýτηò τÞò
οψαι
7rι Üν

χαß Þδιον Þμßρ«ò

νυχτüò βεβιωχεν Ýν τφ Ýαυτοý βιφ, 6τι ßδιòjτην τινÜ, ÜλλÜ τüν μßγαν βασιλßα μÞ εýαριθμÞτουò Üν εýρεΓν αýτüν ταßταò πρüò τÜò ßλλαò

Þμßραò Ζαß νßχταò,εß οßν τοιοýτον ü θÜνατüò Ýστιη χÝρδοò Ýγωγε λßγω,χαß γÜρ οýδÝν πλειων ü πÜò χρdνοò φαι'νεται
οýτω δÞ εßναι

./ δι ß

Þ

'|

μι|α νýξ. εß δ'αý οßον ÜποδημÞσαß Ýστιν ü

θcßνατοò Ýνθßνδε εßò Ýλλον τüπον, χαß ÜληθÞ Ýστιν τÜ λεγü-

μενα, þò θρα ÝχεΓ εßσι πÜντεò ο[ τεθνεþτεò, τßμεΓζον Üγαθüν τοýτου εßη Üν. δ Üνδρεò διχασταιß εß yeλp τιò Üφι-

4Ι

χÜμενοò εßò ¶ιδου, Üπαλλαγεßò τουτωνß τþν φασχÜντων διχαστþν ε7ναι, εýρÞσει τοýò þò Üληθαò δικαστÜò, ο'ßπερ

χαß λßγονται ÝχεΓ διχιΙζειν, Μιºωò τε χαß 'Ραδcßμανθυò χαß Αßαχüò χαß ΤριπτÜλεμοò χαß Üλλοι δσοι τþν ÞμιθÝων
δßχαιοι ÝγÝνοντο Ýν τφ Ýαυτþν βιφ, ßρα φαýλη Üν ε?η Þ ; .^ òßποδιμι!α; Þ αý ¼ρφεΓ συγγενÝσθαι χαß Μουσαιω χαß

¹σιüδφ χαß ¼μÞρφ Ýπß πdσφ Üν τιò δßξαιτ'òßν ýμþν; Ýγþ

μÝν γÜρ πολλιΙχιò ÝθÝλω τεθνòßναι εß ταýτ'ξστιν Üληθη.

L48 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

οποßο αυτüζ που χοιμÜται δε βλÝπει χανÝνα üνειρο, τüτε θα Þταν μεγÜλο χÝρδοò. Γιατß εγþ νομßζω üτη αν χÜποLοò Ýπρεπε να διαλÝξει τη νýχτα στην οποßα χοιμÞθηχε Ýτσι þστε να μη δει χανÝνα üνειρο χαι, αφοý την αντιπαραθÝσει στιò Üλλεò νýχτεò xaL τLò μÝρεò τηò ζωÞò του, να σχεφθεß χαß να πει πüσεò μÝρεò χαι νýχτεò χαλýτερεò χαß πιο ευχÜριστεò απü αυτÞ πÝρασε στη ζωÞ του, νομßζω üτι üχι μüνο χÜποιοò απλüò Üνθρωποò αλλÜ χαι ο ßδιοò ο ΜεγÜλοò ΒασιλιÜò'5Ο θα τιò Ýβρισχε πολý λßγεò σε σχÝση με τιò Üλλεò μÝρεò χαι νýχτεò'5'. Αν λοιπüν τÝτοιο πρÜγμα εßναι ο θÜνατοò, εγþ λÝω üτι εtναι κÝρδοò, γιατß Ýτσι ολüχληροò ο χρüνοò δε φαßνεται μεγαλýτεροò απü μßα νýχτα. Αν πÜλι ο θÜνατο_< εßναι χÜτι σαν

αποδημßα απü εδþ σε Üλλο τüπο, και αν εßναι αληθινÜ αυτÜ που λÝγονται üτι exei βρßσχονται üλοι οι πεθαμÝνοι, ποιο μεγαλýτερο αγαθü θα μποροýσε να υπÜρξει απü αυτü, διχαστÝò; Αν χανεßò ερχüμενοò στον ¶δη, Ýχονταò απαλλαγεß απü αυτοýò εδþ που λÝνε üτι εßναι διχαστÝò, βρει τουò αληθινοýò διχαστÝò, αυτοýò που λÝγεται üτι διχÜζουν εχεß, το Μßνω χαß το ΡαδÜμανθυ χαι τον Αιαχü χαι τον Τριπτüλεμο'5" χαι τουò Üλλουò ημßθεουò που Ýζησαν τη ζωÞ τουò ωò δßχαιοι Üνθρωποι, θα Þταν χαχÞ αυτÞ η αποδημßα;¹ πÜλι τι δε θα Ýδινε χανεßò τια να συναναστραφεß τον ΟρφÝα χαι το Μουσαßο χαι τον Ησßοδο χαι τον ¼μηρο; Εγþ τουλÜχιστον θÝλω πολλÝò φορÝò να πεθÜνω, αν αυτÜ εßναι αληθινÜ. Γιατß για μÝνα
L49 

ΜΕΡοΣ ΠΡΩº,ο Ýπεß ßμοιγε χαß αýτφ θαυμαστÞ Üν ε7η Þ διατριβÞ αýτÜθι, üπüτε Ýντýχοιμι ΠαλαμÞδει χαß Α'|αντι τφ Τελαμþνοò χαß εß τιò Üλλοò τþν παλαιþν διÜ χριbιν Üδιχον τßθνηχεν, ÜντιπαραβòΙλλοντι τÜ Ýμαυτοý πÜθη πρüò τÜ Ýχε(νω -νþò Ýγþ οßμαι, οýχ Üν ÜηδÝò ε'Þ- χαß δÞ τü μßγιστον, τοý Ýχεß
_<

ßξετÜζοντα χαß Ýρευνþντα ýσπερ τοýò Ýνταýθα διÜγειν, τιξ αýτþν σοφüò Ýστιν χαß τιξ οßεται μßν, θστιν δ'οý, Ýπß πιßσφ
ß 6 6 ^,9 " δ'Üν τιò, þ Üνδρεò διχαστα[- δεξαιτο εζετασαι ,

τον επι

Τροι|αν Üγαγüντα τÞν πολλÞν στρατιÜν Þ ¼δυσσÝα Þ Σιbυφον Þ Üλλουò μυριbυ.< ßν τιò ε(ποι χαß Üνδραò χαß χαß ÝξετιΙζειν γυναΓχαò, ο[ò ÝχεΓ διαλßγεσθαι χαß συνεΓναι ÜμÞχανον Üν ε7η εýδαιμονι|αò; πÜντω.ò οý δÞπου τοýτου γε

ξνεχα οß Ýχεß Üποχτειºουσι, τòΙ τε γιßρ Üλλα εýδαιμονßστεροßεßσιν ο[ Ýχεß τþν ÝνθcΙδε, χαß Þδη τüν λοιπüν χρ6νον ÜθcΙνατοß εßσιν, ε7περ γε τÜ λεγüμενα ÜληθÞ Ýστι|ν, ',4λλÜ χαß ýμÜò χρÞ.δ,ßνδρεò διχασται| εýßλπιδαò εßναι πρüò τüν θÜνατον, χαß ξν τι τοýτο διανοεΓσθαι ÜληθÝò, 3τι
οýχ θστιν Üνδρß Üγαθφ χαχüν οýδÝν οßτε ζþντι οýτε τελευτÞσαντι, οýδÝ Üμελεßται ýπü θεþν τÜ τοýτου πρÜ,

ÜλλιΙ τματα, οýδÝ τÜ ÝμÜ νýν Üπü τοδ αýτομιΙτου γßγονεη

25ο 

ΠΛΑº¿ΝοΣ ΑΙΙοΛοΓΙΑ

Αßαντα, το τιο του Τελαμþνα'54, χαι üποιον Üλλο απü τουò παλιοýò Þρrrò πÝθανε εξαιτßαò Üδιχηò χαταδßχηò, θα αντιπαρÝβαλα üσα Ýπαθα εγþ με üσα Ýπαθαν αυτοß-üπωò μου φαßνεται, χαθüλου δυσÜρεστο δε θα Þταν αυτü, χαι, το χυριüτερο, θα περνοýσα το χρüνο μου ρωτþνταò χαι εξειÜζονταò τουò ανθρþπουò εχεß, üπωò Ýχανα χαι με τουò ανOρþπουò εδþ, ποιοò απü αυτοýò εßναι σοφüò χαι ποιοò νομßξει üτι εßναι, αλλÜ δεν εßναι. Και τι δε θα Ýδινε χανεßò, διχαστÝò, για να χÜνΕι ερωτÞσειò σε αυτüν που οδÞγησε τη μεγÜλη στρατιÜ στην Τροßα, τον ΑγαμÝμνονα, Þ στον ΟδυσσÝα Þ στο Σßσυφο'55 Þ σε χιλιÜδεò Üλλουò Üνδρεò χαι γυναßχεò;'56 Να συναναστραφεß χαι να συζηιÞσει μαζß τουò χαι να τουò ρωτÞσει θα Þταν η υπÝρτα.η ευτυχßα. ΤουλÜχιστον αυτοß που μÝνουν Εχεß δε σχοιιßνουν ανθρþπουò για αυτüν το λüγο. Γιατß χαι ωò προò τα Üλλα εßναι πολý ευτυχÝστεροι αυτοß που βρß,rχ()νταL στον χÜτω χüσμο απü αυτοýò που βρßσχονται ιß]ιß χαι Ýχουν Þδη χαταχτÞσετ την αθανασßα για το 1ιÝλλον, αν βÝβαια αληθεýουν αυτÜ που λÝγονται. ΛλλÜ χαι εσε(ò πρÝπει, διχαστÝò, να εßστε πολý αι,ιι,ßδοξοι σε ü,τι αφορÜ το θÜνατο χαι να σχÝφεστε üτι ,'να πρÜγμα εßναι αλÞθεια, üτι δηλαδÞ χανÝνα χαχü δεν 1,,ιορεß να βρει τον χαλü Üνθρωπο, οýτε üσο ζει οýτε ,lιαν πεθÜνει, χαι üτι οι θεοß νοιÜζονται για αυτüν. Οýτε
15Ι

()α συναντοýσα τον ΠαλαμÞδη'51 1ιαι τον

βÝβαια θα Þταν θαυμÜσια η διαμονÞ εχεß,χÜθε φορÜ που 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

μοι δÞλdν Ýστι τοýτο, Üα Þδη τεθνÜναι χαß ÜπηλλÜχθαι πραγμÜτων βßλ",ο, Þ, μο,. διÜ τοýτο χαß ÝμÝ οýδαμοý Üπßτρεψεν τü στιεΓοη χαß ßγωγε τοΓò χαταψηφισαμßwι,<
μου χαß τοΓò κατηγτßροιò οý ποtνυ χαλεπαιºω. χαι'τοι οý ταýτ71 τfi διανοι|g χατεψηφιζοντü μου χαß χατηγüρουν, Üλλ'
οßdμενοι βλÜπτειν,τοýτο αýτοßò Üξιον μßμφεσθαι, τοσdνδε μÝντοι αýτþν δßομαι,τοýò ýεßò μοη ÝπειδÜν ÞβÞσωσι, τιμωρÞσασθε.

δ Ürδρrò, ταýτÜ ταýτα λυποýντεò ßπερ Ýγþ
Þ

χρημòßτων Þ &λλου του πριßτερον ÝπιμελεΓσθαι Þ ÜρετÞò, χαß ÝÜν δοχþσß τι εßναι ,rrr-|r,\a-?" μηδεν δντεò, üνειDιζετε αυτοιò ωσπερ εγω υμιν, οτι ουχ Ýπιμελοδνται δν δετ, χαß ο'ßονταß τι εßναι Üνrεò οýδενüò ýμÜò Ýλßπουν, ÝÜν ýμßν δοχþσιν
42 Üξιοι. χαß ÝÜν ταδτα ποιÞτε, διΚαια πετονθþò Ýγþ θσομαι ýφ'ýμþν αýτüò τε Ζαß ο[ ýεΙò. ÜλλÜ γÜρ Þδη þρα Üπιßναι, Ýμοß μÝν ÜποθανουμÝνφ, ýμΓν δÝ βιωσομßνοιò, δπτßτεροι δÝ

Þμþν ßρχονται Ýπß Üμεινον πρÜγμα, Üδηλον παντß πλÞν Þ

τφ θεφ.

L5L 

tΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

τßλα αυτÜ που μου συνÝβησαν Ýγιναν απü μüνα τουò, αλλÜ σε μÝνα εßναι φανερü αυτü, üτι δηλαδÞ τþρα πια εßναι χαλýτερο ¾ια μÝνα να πεθÜνω'57 χαß να απαλλαγþ απü τιò Ýγνοιεò'58. Για αυτü χαß το θεΤχü σημÜδι δε με απÝτρεφε χαθüλου χαι για αυτü δεν αlαναχτþ με αυτι.,ýò που φÞφισαν εναντßον μου χαι με τουò χατηγüρου_ò παρüλο που δεν Þταν με αυτÞ την πρüθεση που φÞφισαν εναντßον μου χαι με χατηγüρησαν, αλλÜ νομßζονταò üτι 1τε βλÜπτουν. Για αυτü αξßζουν να τουò χατηγορÞσει χανεßò. ¼μrò αυτü μüνο θα τουò παραχαλÝσω. Τουò γιOυò μου, Αθηναßοι, üταν φτÜσουν στην εφηβεßα, τιμωρÞστε τουò στενοχωρþνταζ τουò üπωò αχριβþò σαò στεν,,χωροýσα εγþ, αν σαò φανεß πωò φροντßζουν για χρÞ1ιατα Þ για οτιδÞποτε Üλλο παρÜ για την αρετÞ χαι αν
νιιμßζουν üτι εßναι χÜτι σπουδαßο ενþ δεν εßναι τßποτε,'59

,ιε αυτÞ την περßπτωση να τουò επιπλÞττετε üπωò σαò

επÝπληττα εγþ, γιατß δε φροντßζουν ¾ια üσα πρÝπει χαι
ν,ιμßζουν üτι αξßζουν χÜττ ενþ δεν αξßζουν τßποτε. Αν τα χÜνετε αυτÜ, δßχαια θα Ýχετε φερθεß xaL σε μÝνα τον ßδιο

εγþ για να πεθÜνω χαι εσεßò ¾ια να ζÞσετε. απü τουò δýο μαò πηγαßνει σΕ χαλýτερη μοßρα'6Ο ß,ιν το ξÝρει χανεßò Üλλοò'ü'παρÜ μüνο ο θεüò'ü".
νß)υμε,
|1,1ιοò

χαι στουò τßουò μου. ΑλλÜ Ýφτασθ πια η þρα να πηγαß-

L53 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
Ο ΣωχρÜτηò δεν προσφωνεß τουò διχαστÝò του με το συνηθισμÝνο &νδρεò διχασταß. Αυτü θα το χρησιμοποιÞσει στη συνÝχεια @οαι1) μüνο για üσουò ψÞφισαν αθωωτιχÜ. Ενþ
I.

λτlιπüν

ουδÝποτε

αμφισβητεß

την αρμοδιüτητα

του διχαστηρß-

,,υ, αμφισβητεß

τη de facto ιχανüτητα των διχαστþν να τον

χρßνουν. Δε θα Þταν υπερβολÞ να π9ι χανεßò üτι απü την πρþτη στιγμÞ δοßχνει την πρüθεσÞ του να μην χολαχÝφει χατÜ οποιονδÞποτε τρüπο τουò διχαστÝò, Þ αχüμη χαι να τουò αlτφισβητÞσει Üμεσα.

¼πωò εßδαμθ χαι στην ΕισαγωγÞ, η

ταχτιχÞαυτÞ, αν την αχολοýθησε üντωò ο ιστοριχüò ΣωχρÜ.ηò, δεν εß.ναι Üσχετη με το αποτÝλεσμα τηò δßχηò. Ο BurιιòΙ. Apology, σχüλιο ad loc., παρατηρεß üτι η προσφþνηση Üνδρεò ¶θηναßοι εßναι συνηOισμÝνη στα διχαστÞρια. Η συνεπÞ_< üμωò αποφυγÞ του üρου &νδρεò διχασταß σαφþò χαι δεν
,rρ,,χαλ,εß τη συμπÜθεια των διχαστþν.

ι, Ο τρüποò που εχφρÜζεται ο ΣωχρÜτηò μα_ò επιτρÝπει να ι,πο()Ýσουμε üτι οι λüγοι εναντßον του εßχαν γραφεß απü e, ,,.rγγελματßεò λογογρÜφουò. Αυτü σημαßνeι üτι οι αντßπαλοß ι,ιυ εßχαν οργανþσει την χατηγορßα με μεθοδιχü τρüπο χαι ,,ιι ο ¶νυτοò ενδιαφορüταν ιδιαßτερα ¾ια το αποτÝλεσμα, προ1,r,νιßò για πολιτιχοýò λüγουò, αλλÜ χαι γιατß στην αντßθετη
,, ρßπτωση θα δεχüταν πλÞγμα το προσωπιχü του γüητρο. ι. 'l'ο ρÞμα θορυβÝω δηλþνει το θüρυβο, επιδοχιμαστιχü Þ
L55 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

αποδοχιμαστιχü, του πλÞθουò προò τον ομιλητÞ. Στη διχανιχÞ ρητοριχÞ χρησιμοποιεßται χυρßωò με τη σημασßα του απο-

δοχιμαστιχοý θορýβου χαι οι εχχλÞσειò των ομιλητþν προò το αχροατÞριο να μη θορυβεß εßναι συνηθισμÝνοò ρητοριχüò τüποò, που ο ΣωχρÜτηò χρησιμοποιεß συχνÜ στην Απολογßα. 4. Ο ΣωχρÜτηò εννοεß χυρßωò τον ΑριστοφÜνη, üπωò yiveται σαφÝò στο r8b8-cl, xaL τα üσα ανþνυμα λÝγονταν εναντßον του απü παλιÜ.

5. ¼πωò σωστÜ παρατηρεß ο Burnet, σχüλιο ad loc., ο ΣωχρÜτηò πιστεýει üτι ο πραγματιχüò αυτουρ¾üò τηò εναντßον του χατη¾ορßαò εßναι ο ¶νυτοò. 6. Ο üροò σοφüò Ýχει εδþ αρνητιχÞ σημασßα.

ΑριστοφÜνηò, ΝεφÝλεò 2-L8, L67 (rrρβ. 4r4, +16, ηοg), ΑριστοφÜνηò, Νεφßλεò, ιια-ι7,658-9Ζ χαι 889-rro4. 9. Ο ΣωχρÜτηò προετοιμÜζει το Ýδαφοò ¾ια να μετατρÝφει την χατητορßα απü ετεροδοξßα σε αθεtα, χÜτι που το χÜνει,
7.
8.

με τη συμβολÞ του ΜÝλητου, στο z6c. Δεò χαι Stokes, ΑροΙogy, σχü\ιο ad loc. ro.

Ο ΣωχρÜτηò εδþ αντιστρÝφει τη

χτιχÞ, που Þταν να παρουσιÜζει χανεßò τη γενιχÞ αντßληφη για το πρüσωπü του ωò απüδειξη του status του ωò τολßτη χαι χατ& συνÝπεια τηò αθωüτητÜò του, ¼πωò γρÜφει ο Ober, Dissenξ σ. I/ι, ζθα μποροýσε χανεßò να περιμÝνει απü το ΣωχρÜτη να δεßξει üτι οι παλιÝò χατηγορßεò δε θα Ýπρεπε να

συνÞθη ρητοριχÞ τα-

γιατß διαδüθηχαν απü προχατειλημÝνουò αντιτÜλουò'. ΑλλÜ ο χατηγοροýμενοò παραδÝχεται üτι 'δεν μπορεß να χατονομÜσει τουò "παλιοýò χατÞγορουò", Þ την πηγÞ των πολυετþν φημþν που στρÝφονται εναντßον
ληφθοýν σοβαρÜ υπüφη,
L56 

ΙΙΔΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓ¶

του'. Αυτü σημαßνει

'Ýπαιζαν Ýνα σημαντιχü χαι αποδΕχτü ρüλο στη δημοχρατιχÞ διαχυβÝρνηση τηò πüληò'. Με Üλλα λüγια, ενþ Ýναò χατηγοροýμενοò αναμενüταν να προσπαθÞσει να δεßξει üτι η χοινÞ τνþμη Þταν με το μÝροò του, ο ΣωχρÜ,τηò x&veι το αχριβþò αντßθsτο: παραδÝχεται, εμμÝσωò πλην σαφþò, üτι Ýναò ψεγÜ.λ,.,_< αριθμüò συμπολιτþν του τον αντιμετþπιζε με χαχυτοφßα.
ιl. ΤουλÜχιστον
)JιοχρÜτη ωò χαραχτÞρα στα Ýρ.γα τουò την τριετßα

οι φÞμεò εßχαν δημιουργηθεß αυθüρμητα μεταξý των πολιτþν ωò αποτÝλεσμα τηò συμπεριφορÜò του'. ΤÝτοιου εßδουò φÞμεò, ,ßμωò, λαμβÜνονταν πολý σοβαρÜ υπüφη στο διχαστÞριο χαι

üτι'οι διχαστÝò μποροýν να υποθÝσουν üτι

τρειò χωμιχοß ποιητÝò χρησιμοποιοýν το

ιι.Χ.: ο ΑριστοφÜνηò (ΝεφÝλεò), ο Αμειψßαò (Κüννοò) χαι ο 1,1ýπολιò (Κüλαχεò). Παρüλο που χανÝναò σχολιαστÞò δεν
,ιρ,lτεßνει λýση στο πρüβλημα, οι επιθÝσειò των χωμιχþν στο

4α3-42ι

)Jι,ιχρÜτη τη δεδομÝνη περßοδο δεν μπορεß να εßναι τελεßωò ,υχαßεò. Γιατß üμωò λαμβÜνουν χþρα αχριβþò αυτÜ τα χρüυ,.α δεν μποροýμε να ξÝρουμε.

ιτ.¼πωò παρατηρεß ο Burnet, σχüλιο ad loc., εδþ φαßνε,,τι χαOαρÜ üτι ο Σωχρ&τηò θα επιθυμοýσε να αθωωθεß, αν
ßι)τ(j μποροýσθ να επιτ9υχθεß με Ýντιμα μÝσα λτιση του θεΟý.

χαι αν Þταν η

{),

ι 1. ()ι συχνÝò αναφορÝò στο θεü λειτουργοýν ωò μßα Ýμμεση ,,ιιÜντηση στην χατηγορßα τηò ασÝβειαò. Απü την Üλλη

,,λιυρÜ, üμωò, το γεγονüò üτι

,,,,lιηειζ üπου ορχßζεται Þ απü απλÝò επιχλÞσειò-θα μποvci ενισχýσει την ειχüνα ενüò ετερüδοξου ΣωχρÜτη στο ,ιιιι,ιß
α57

χατηγοροýμενοò ουδÝποτε 71,,1σιlτοποιεß το üνομα ενüò Ολýμπιου θgοý-εχτüò απü περι-

ο 

ΜηΡΟΣ ΠΡΩº¼ μυαλü ενüò παρατηρητιχοý διχαστÞ. τ4. Η διατýπωση του ΣωχρÜτη εδþ δεßχνει να θεωρεθ το ΜÝλητο παραπλανημÝνο αλλÜ χωρßò χαχÞ πρüθεση: τον χατηγüρησε επειδÞ πßστεφε τι,ζ συχοφαντßεò εναντßον του. Αργüτερα üμωò ο ΣωχρÜτηò θα επιτε,θεß στα χßνητρα του ΜÝλητου, τον οποßο θα χατηγορÞσει üχι μüνο για Üγνοια αλλÜ χαι

για χαχÞ πρüθεση. 15. Ο ΣωχρÜτηò εννοεß βÝβαια τιò Νεφßλεò.
Ýχφραση ΣωχρÜτη τινÜ υποδηλþνει üτι η ειχüνα του ΣωχρÜτη στην χωμωδßα διαφÝρει απü την πραγματιχÞ.
16.

Η

τ7. Δεò ΑριστοφÜνη,

Νεφßλεò

Ζ25-2_6,

18. Ο ΠλÜτωναò εμφανßζει το ΣωχρÜτη να μην ενδιαφÝρεται για αυτü που θα μποροýσαμε να ονομÜσουμε φυσιχÞ φιλοσοφßα, αλλÜ να αποδÝχεται την αξßα αυτοý του εßδουò γνþ-

σηò. Στα Ατομνημονεýματα του Ξενοφþντα (47.1-) Ýχουμε μßα τελεßωò διαφορετιχÞ ετκüνα ο Σωχριßτηò θεωρεß Üχρηστη

τη φυσιοτνωσßα, αλλÜ Ýχει παραχολουθÞσει σχετιχÝò διαλÝξειò, Ο ΑριστοφÜνηò στιò ΝεφÝλεò τον παρουσιÜζει ανεπιφýλαχτα ωò φυσιχü φιλüσοφο-με φανερÞ βÝβαια την χωμιχÞ παραμüρφωση-ενþ στο Φαßδωνα 96a-9gd ο ΣωχρÜτηò λÝει
üτι ασχολÞθηχε μg τÝτοια ζητÞματα στη νεüτητÜ του, αλλÜ τα εγχατÝλειφε üταν διαπßστωσε üτι αυτÝò οι Ýρευνεò δεν ο-

δηγοýσαν πουθενÜ. Φαßνεται πιθανü ο ΣωχρÜτη_< να εßχε

χ&.-

ζωÞò του (χÜτι του θα διχαιολογοýσε εν μÝρει χαι τον Αρι-

ποιο ενδιαφÝρον για τη φυσιχÞ φιλοσοφßα σε χÜποια φÜση τηò

στοφÜνη), το οποßο üμωò περιορßστηχε Þ εξÝλιπε τελεßωò απ,ß Ýνα σημεßο χαι μετÜ (χαι βÝβαια ο Ξενοφþνταò χαι ο ΠλÜτοι

ναò τον γνωρßξουν ωò ενÞλιχεò τα τελευταßα δÝχα περßτ,,ι,
258 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

χρüνια τηò ζωÞò του). r9. Η παρατÞρηση εßναι ειρωνιχÞ, αφοý ο ΜÝλητοò δε θα 1τποροýσε να προτεßνει νÝεò χατηγορßεò χατÜ, του ΣωχρÜτη σε

αυτü το σημεßο τηò διαδιχασßαò τηò δßχηò. Δεßχνει επßσηò χαι την προχατÜληφη που υτÞρχε, τουλÜχιστον απü το ψÝσο πολßτη, εναντßον üσων ασχολοýνταν με τιò φυσιχÝò επιστÞστο rφc6-B, δεßχνει να μη συμμερßζεται.

1ιεò, τροχατ&ληφη την οποßα ο ΣωχρÜτηò, με αυτü που λÝει συνηθισμÝνο ρητοτüπο, Δεò Burnet, σχüλιο ad loc. χαι Ober, Dissenξ σ. ριχü

ιο. Ο ΣωχρÜτηò χρησιμοποιεß εδþ Ýνα

ι07.

ρ,ß λογιχÜ, αλλÜ
r,,u

ο ΣωχρÜτηò, που χρησιμοποιοýσε συχνü ιÝτοια ετιχειρÞματα, φαßνεται να υπολογßζει στη ρητοριχÞ
επιτυχßα.

ιl. Το επιχεßρημα εßναι αναλογιχü χαι üχι ιδιαßτερα ισχυ-

ιl. Ο Πρüδιχοò φαßνεται να ε,ßναι ο σοφιστÞò με τον οποßο ,ι ΣωχρÜτηò Ýχει στενüτερη σχÝση απü ü,τι με τουζ Üλλουò. l'πÜρχουν üμωò ισχυρÝò sνδεßξsιò üτι ο Πρüδιχοò Þταν Üθεοò

1 ¼πωò σημειþνουν ο Bιrrnet χαι ο Slings, Apology, ad loc., ο ενεστþταò σημαßνει üτι χαυ οι τρειò εßναι ß,,,,ντανοß το 399 τ.Χ. Αντßθετα, ο Πρωταγüραò ÝχεL πgθÜνει. 1.1. Ο ΣωχρÜτηò Ýχει χÜθε λüγο να θÝλει να διαχωρßσει τη {),',ττι του ακü τουò σοφιστÝò, ενÜντια στουò οποßουò υπÞρχε
ι

,,ηγÞ υποφιþν χαι η χρησιμοποßηση του ονüματüò του μεταξý ,,,,ν σοφιστþν απü του,ζ οποßουò ο ΣωχρÜτηò θÝλει να διαχωρßσει τη θÝση του δεν εßναι τυχαßα,

ιßßεò Guthrie, IIistory, τüψ.3, σσ, L74-8O). Αν αυτü ισχýει, η ,,7.Ýση του ΣωχρÜτη με τον Πρüδιχο θα μποροýσε να αποτελεß

,,7_,ßλια

L59 

ΙνΙΕΡ()Σ ΠΡΩΤο

Οι φιλοσοφιχÝò διαφορÝò του μαζß τουò θα Þταν δýσχολο να συλληαποτελsßται σε χαμßα πεφθοýν απü Ýνα αχροατÞριο που δεν ετßσηò ρßπτωση απü φιλοσüφουò. (Οι διαφορÝò αυτÝò μπορεß χλασιχÞ αλλÜ να εßναι μιχρüτορεò απü üσο προýποθÝτει η επισφαλÞò διÜχριση μοταξý ΣωχρÜτη χαι σοφιστþν, Ο Hegel τουò τοποθετεß στην ßδια'στιγμd στην Ιστορßα τηò Φιλοσοφßαò του χαι ο Chris Taylor, 'Socrates the Sophist' επισηθυρÝωò διαδεδομÝνη προχατÜληψη αυτÞ την εποχÞ.

στÝò μπορεß να βρει χανεßò στο ΣωχρÜτη). 15. Ο Καλλßαò Þταν Ýναò απü τουò πλουσιüτερουò Αθηναß-

τουò μαßνει πüσα στοιχεßα παραδοσιαχÜ ταυτισμÝνα μθ

σοφι-

ουò με μεγÜλο ενδιαφÝρον ¾ια τα γρÜμματα. Στο σπßτι του διαδραματßζονται ο Πρωταγüραò του ΠλÜτωνα χαι το Συμπüσιο του Ξενοφþντα.

σημασßα που Ýχει σε Üλλουò πλατωνιχοýò διαλüγουò, üπωò ο Πρωταγüραò χαι η Πολιτε|α. Στο σημεßο αυτü τηò Απολογßαò δηλþνει χατÜ βÜση την ιχανüτητα να συμβιþνει χανεßò με τουò Üλλουò τολßτεò μÝσα στο πλαßσιο τηò πüληò, Ζ7. Ο üροò αρετÞ μπορεß να Ýχει τη σημασßα τηò αρετÞò που Ýχει στα νÝα ελληνιχÜ, üπου μιλÜμε για παρÜδειγμα ¾ια που προηθιχÞ αρετÞ, αλλÜ χαι τη σημασßα τηò ιχανüτηταò

ι6. Ο

üρο_<

πολιτιχÞ αρετÞ δεν Ýχει εδþ τη στενÜ τεχνιχÞ

σιδιÜζει σε χÜποιον Þ χÜτι, 'Ετσι μποροýμε να μιλÜμε στα αρχαßα ελληνιχÜ για την αρετÞ του αλüγου (να εßναι χαλü στον πüλεμο Þ στιò γεωργιχÝò εργασßεζ), του μαχαιριοý (να
χüβει χαλÜ) χ.ο.χ. r8. Το ποσü δεν εßναι μιχρü

χαι ο

τια τα δεδομÝνα τηò εποχÞò ΣωχρÜτηò μιλþνταò εδþ για 'λογιχÜ δßδαχτρα' 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΙΙΟΛΟΓΙΑ

1Ýμμελþò διδÜσχει) ειρωνεýεται τον Εýηνο χαι στο τρüσωπü του üλουò τουò σοφιστÝò. Αυτü που χατÜ, τÜσα πιθανüτητα 0Ýλει Ýμμεσα να τονßσει μÝσω τηò ειρωνεßαò εßναι üτι η πολιτιχÞ τÝχνη εßναι χÜ.τι τüσο σημαντιχü που ουσιαστιχÜ χανÝνα ποσü δε θα Ýπρετε να φεισθεß χανεßò τια την ατüχτησÞ τηò.

Στον Πρωταγüρα Q57e) ο ΣωχρÜτηò υποστηρßζει üτι üλοι θα Ýπρεπε να πηγαßνουν στουò σοφιστÝò, χωρßò να υπολογßζουν τα χρÞματα, προχειμÝνου να αποχτÞσουν τη γνþση που εßναι απαραßτητη ¾ια την τολιτιχÞ τÝχνη. Το συγχεχριμÝνο χωρßο του Πρωταγüρα, üτωò χαι αυτü τηò Απολογßαò, εßναι ειρωνιχü: ο ΣωχρÜτηò δεν εννοεß πρα"γψατιχÜ üτι üλοι πρÝπει να τρÝξουν στουò σοφιστÝò για να αποχτÞσουν αυτü το εßδοò τηò γνþσηò, αφοý δεν πιστεüει üτι Ýστω και Ýναò σοφιστÞò το χατÝχει. Απü την Üλλη üμωò, δε μιλÜει ειρωνιχÜ, üταν λÝει üτι αυτü το εßδοò γνþσηò εßναι πολü σημαντιχüτερο απü οποιοδÞποτε χρηματιχü ποσü.

ι9. Αχολουθþ το Slings

χ*

üχι τον Βιιτηεt (χαι το LS)

λειÜ' Þ 'ασχολßα' ('business', 'pursuit', 'occupation'), αλλÜ .α παραδεßγματÜ του για αυτÞ τη μετÜφραση δεν εßναι πειητιχÜ. Αντßθετα, ο Slings ταραθÝτει πληθþρα πειστιχüτερων
,πιχειρημÜτων.

στη μετÜφραση του σδν πρÜγμα. Ο Burnet μεταφρcßζει'δου-

Ο ΣωχρÜτηò χαι πÜλι χρησιμοποιεß τον üρο οß πολλοß υποτιμητιχü τρüπο χαι αντιδιαστÝλλει ευθÝωò τον εαυτü ιιò
1ο.

ιιιßνο ο θεüò χατÝχει πραγματιχÞ σοφßα, ενþ το χαλýτερο που

ιß,υ irε την πλειοψηφßα των συμπολιτþν (χαι διχαστþν) του. jι.'Γo τι εννοεß εδþ ο ΣωχρÜτηò γßνεται σαφÝò στο z3a-b:

1,ποροýν να χÜνουν οι Üνθρωποι εßναι να Ýχουν συνεßδηση τηò

26ι 

ΜΕΡοΣ ΠΡΩº¼

αμÜθειÜò τουò, 3Ζ, Η αξιοπιστßα του Χαιρεφþντα προÝρχεται απü τη δητω.

μοχρατιχÞ του δρÜση, ¾ια την οτοßα θα γßνει λüγοò ταραχÜ,

Ο Χαιρεφþνταò Þταν πιθανüτατα ο στενüτεροò φßλο_< του ΣωχρÜτη. Στιò ΝεφÝλεò εßναι ο χοντινüτεροò σýντροφüò
33.

του, ενþ εμφανßξεται χαι στο Χαρμιδη χαι το Γοργßα. 34. Η δημοχρατιχÞ συνεßδηση χαι δρÜση του Χαιρεφþντα αποτελοýν σημαντιχÜ υπερασπιστιχ&. στοιχεßα του ΣωχρÜτη απÝναντι στην αδιατýπωτη αλλÜ υπαρχτÞ χατηγορßα üτι

Þταν εχθρüò τηò δημοχρατßαò. Εßναι επßσηò σημαντιχü üτι ο ΣωχρÜτη_< ταυτßζει στο σημεßο αυτü το σýνολο των διχαστþν με τη δημοχρατιχÞ πλειοφηφßα (το ßδιο χÜνει χαι στο 3Ic χαι e). Αυτü αποτελgß μßα αποχρþσα Ýνδειξη üτι Ýχει συνεßδηση τηò πολιτιχÞò διÜστασηò τηò δßχηò του (δεò χαι ΣαμαρÜ, ¹
αντßδραση του ΣωχρÜτη',
35. σσ,

τ64-66),

τολιτþν στη διÜρχεια τηò τυραννßαò των ΤριÜχοντα το 4ο4Ι 4q π.Χ. χαι την Ýνοπλη επιστροφÞ τουò, η οποtα χατÝλυσε την τυραννßα. Η δρÜση του Χαιρεφþντα εßναι σημαντιχÞ τια την υπερÜσπιση του ΣωχρÜτη,,γιατß κανεßò δεν μπορεß να αμφισβητÞσει τιò δημοχρατιχÝò πεποιθÞσειò χÜποιου που πολÝμησε ¾ια την παλινüρθωση τηò δημοχρατßαò. ΑπÝναντι στην Üδηλη χατηγορßα üτι εßναι αντιδημοχρατιχüò, λοιπüν, ο ΣωχρÜτηò απαντ&ει Ýμμεσα, παρουσιÜζονταò Ýνα στενüταττl φßλο που Þταν δημοχρατιχüò. Αυτü το νüημα Ýχει χαι η επιμονÞ του στιò λεπτομÝρθιεò τηò αντιτυραννιχÞò δρÜσηò του Χαιρεφþντα, η οποßα εßναι Üσχετη με το ταξßδι του στουζ

Πρüχειται ¾ια την αυτοοξορßα χιλιÜδων δημοχρατιχþν 

ΠιlιlΤΩΝοΣ ΔΠοΛοΓΙι1
Δελφοý_<

xaL χÜlÜ, συνÝπεια δεν εντÜσσεται Üμεσα στη ροÞ

τηò Απολαγι'αò,

Ο Burnet, Apology, σχüλιο ad loc., δεν Ýχει δßχιο, χατÜ τη γνþμη μου, üταν λÝει üτι δεν Þταν σþφρον εχ μÝρουò του ΣωχρÜτη να θυμßσει στουò διχαστÝò üτι ο φßλοò του Ýφυγε αλλÜ αυτüò üχι. Ο ΣωχρÜτηò Ýχει πολý λßγα στοιχεßα για να αποδεßξει üτι δεν εßναι αντιδημαχρατιχüò, χαι η φιλßα του 1.ι,ε το Χαιρεφþντα εßναι Ýνα απü αυτÜ.. 36. Το οüτοσß εßναι δηχτιχü χαι σημαßνgι üτι ο αδελφüò του Χαιρεφþντα εßναι παρþν στη δßχη. 37. Η ιδÝα üτι ο θεüò δεν ψεýδεται (η οποßα δε συνÜδει με .ην χυρßαρχη αντßληφη του ελληνιχοý δωδεχαθεΤσμοý) παßζει |ßασιχü ρüλο στη σωχρατιχÞ αντßληφη περß γνþσηò. Ο ΠλÜιι,rναò 0εωρεß üτι υπ&ρχει Ýνα αντιχειμενιχü αγαθü το οποßο ,.ßναι ανεξÜρτητο απü τη βοýληση των θεþν χαι δεσμεýει τουò {)ι,οýò. ΚÜτι δηλαδÞ εßναι üσιο χαι για αυτü το αγαποýν οι ()ε,ιß, δεν ε,ßναι üσιο επειδÞ το αγαποýν οι θεοß: η αντßληψη ,rυτÞ διατρÝχει τον Ευθýφρονα. ßΙ]. Καλδν χÜγαθüν. Ο ΣωχρÜτηò δεν αποποιεßται x&Θe eiß,,,1 γγÞ6ηò. Αυτü που λÝει eßναι üτι η γνþση που Ýχει δεν
ß

υαι ιδαßτερα σημαντιχÞ.
ι,ι.

Αυτü εßναι Ýνα απü ια πολλÜ σημεßα üπου ο ΣωχρÜτηò ß,,,|1Üλλει εμμÝσωò πλην σαφþò την ευσÝβειÜ του. Η επιμοι,º τß)υ στην αυστηρÞ προσÞλωση προò τα üσα επιτÜσσει ο \ π,ßλλωναò-Ýτσι βÝβαια üπω_< ο ßδιοò τα ερμηνεýει-σο σηιι,ι'α ττιζ Απαλòιγßαò üπου δε συζητÜ ευθÝωò την χατηγορßα ,,,- ασÝβειαò αποτολεß βασιχü στοιχεßο τηò αυτουπερασπιστι,, ιι ταχτιχÞò του.
,,

L63 

Ι|,ΙΕΡοΣ ΠΡΩΤο

4ο. Ο ΣωχρÜτηò λÝει νÞ τbν χýνα. ¼πωò σημειþνει ο Dodds, Gorgias, σσ. ι6ι-63, τρüχειται για μßα απü τιò ηχητιχÝò παραλλαγÝò του νÞ τüν ΖÞνα (μα το Δßα) που χρησιμοποιοýνται αυτÞ την περßοδο. 4r. Παρüτι ενßοτε μποροýν να εχληφθοýν ωò συνþνυμοι, ο üροò σοφßα δηλþνει συνÞθωò την πιο θεωρητιχÞ γνþση, ενþ ο üροò φρüνησιò την πιο πραχτιχÞ. ¸τσι χρησιμοποιεß τουò δýο üρουò ο ΠλÜτωναò στουò Νüμουò αλλÜ χαι ο ΑριστοτÝ-

ληò στο'Βχτο Βιβλßο των Ηθιχþν Νιχομαχεßων. Δεò Stalley, Ιηtτοdιιòtßοη, σ. 48 χαι Samaras, Plato οη Democracy, σ.
34L.

ποιητþν το αντιμετωπßζει ο ΠλÜτωνα_(, στον Ευθýφρονα, Ýνα Ýργο που συνδÝεται με την Απολογßα (η συζÞτηση του Ευθýφρονα διαδραματßζεται την ημÝρα που ο ΣωχρÜτηò πηγαßνει στον ¶ρχοντα-ΒασιλÝα ¾ια να αντιμετωπßσει την χατηγορßα του ΜÝλητου). Το Ýργο χαταλÞγοι στο συμπÝρασμα που αναφÝρεται σε αυτü το σημεßο τηò Απολογι'αò η ποLητLχÞ δημιουργßα εßναι αποτÝλεσμα θεΤχÞò Ýμπνευσηò χαι δεν προυπο-

4ι. Το πρüβλημα του τι εßδουò γνþση εßναι η γνþση των

θÝτει πραγματιχÞ γνþση, δηλαδÞ με τεχνιχοýò πλατωνιχοýò λüγουò 'επιστÞμη'. η, Ο üροò ιßγαθοß χρησιμοποιεßται ειρωνιχÜ, üπωò σωστÜ

επισημαßνοι ο Burnet, σχüλιο ad loc. Αυτü δεν εßναι χαι τüσο σþφρον απü την πλουρÜ του ΣωχρÜτη: μεριχοß τουλÜχιστον απü τουò διχαστÝò θα μποροýσαν να Þταν τεχνßτεò (αν χαι
πιθανüτατα ο μÝσοò Αθηναßοò τεχνßτηò θα μποροýσε να χgρδßσει περισσüτερα απü τη δουλειÜ του απü ü,τι ωò διχαστÞ< χαι χατÜ συνÝπεια δε θα πρÝπει να υπÞρχαν πολλοß τεχνßτε<
264 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ με,ταξý των διχαστþν),

Ο Stokes, σχüλιο ad loc., θεωρεß üτι το Üγαθοß εννοεßται χυριολεχτιιÜ: μüνον οι χαλοß τεχνßτεò, σýμφωνα με αυτÞν την ανÜγνωση, πιστεýουν üτι γνωρßξουν τα σημαντιχüτερα

ζητÞματα. ΑλλÜ τßποτε στο χεßμενο δεν επιτρÝπει το συμτÝρασμα üτι ο ΣωχρÜτηò πιστεýει üτι μüνον οι χαλοß τεχνtτεò θεωροýν üτι χατÝχουν χαι γνþση που ξεπερνÜει την τÝχνη τουò. Αν αυτü ßσχυε μüνο για τουò χαλοýò τεχνßτεò, τüτε. οι 'χαχοß' θα μοιρÜζονταν με το ΣωχρÜτη την επßγνωση τηò ÜγνοιÜò τουò χαι ο ΣωχρÜτηò δε θα Þταν ο σοφüτεροò των
ανθρþπων.

44,ºο επιχεßρημα του ΣωχρÜτη εßναι ευθÝωò αντιδημοχατιχü: η τεχνιχÞ γνþση των χgιροτεχνþν δεν τουò εξασφαλßζει ταυτüχρονα χαι γνþση των'μεγßστων', δηλαδÞ των ηθιχþν χαι χατÜ, ετÝχταση των πολιτιχþν ζητημÜτων. Παρüλο που ο

χÞ üρο'βÜναυσοò', που οι αριστοχρατιχοß συγγραφεßò

ΣωχρÜτηò, φρονßμωò ποιþν, δε χρησιμοποιΕß τον προσβλητι-

"ηò ,λασιχÞò περιüδου, συμπεριλαμβανομÝνων των ΠλÜτωνα χαι
,,τ,,υò χειρþναχ^εεò,

, ι,,τÝλη (Πολιτιχòß ι27Βαηlι), αυτü που χαραχτηρßζει τη ß,ιllιοχρατßα εßναι αχριβþò η χορÞγηση τηò δυνατüτηταò πο),ι ιιχÞ_< συμμετοχÞò στουò βαναýσουò, χÜτι που τουò αρνεßται
ι

ιιιυ εßναι σαφÝστατη: χωρßò γνþση, οι χειροτÝχνεò αποχλεßου,αι απü την πολιτιχÞ. ΑλλÜ, σýμφωνα με τον ßδιο τον Αρι-

.,\ριστοτÝλη, χρησιμοποιοýν χατÜ. χüρον üταν αναφÝρονται η πολιτιχÞ διÜσταση του επιχειρÞματüò

ßι αριστοχρατιχü πολßτευμα.
.ιò, ΙΙ ιδÝα üτι οι θεοß χατÝχουν την απüλυτη σοφßα διατρÝ-

ι,ι

το σýνολο του πλατωνιχοý corpus. Στουò μÝσουò διαλüL65 

ΜΕΡΟΣ ΙtΡΩΤΟ

η απüλυτη γνþση εßναι εφιχτÞ να ¾ια τουò ανθρþπουò χαι χρησιμοποιεß αυτÞ τη θÝση ¾ια
¾ουò ο φιλüσοφοò θεωρεß üτι

στηρßξει το απολυταρχιχü πολßτευμα που βασßζεται στη γνþ-

ση των βασιλÝων-φιλοσüφων. Στον Τ(μαιq τον Κριτßα χαι ωυò Νüμουζ, üμωò, ο ΠλÜτωναò ογχαταλεßπει τη θÝση üτι η τÝλεια γνþση εßναι ανθρþπινα εφιχτÞ χαι αυτü τον οδηγεß
στο να προτεßνει, στουò ντÝλο διαχυβÝρνησηò.
Νüμου,:_",

Ýνα λιγüτερο αυταρχιχü μο-

εßναι προγενÝστερη του ΠλÜτωνα. Διατυπþνsται απü Αλχμαßονα, τον ΞενοφÜνη χαι μθ ιδιαßτερη Ýμφαση απü
[{ρÜχλειτο. Δεò Slings, σχüλιο ad loc. 46. Η σημαντιχÞ λÝξη εδþ εßνòιι αßτüματοι.

FI ιδÝα üτι ο

θεü_ò

Þ οι θεοß χατÝχουν την απüλυτη γνþση

τον τον

Ο ΣωχρÜτηò την χοινωνιχÞ σýνθεση του αχροατηπροσπαθεß να εμφανßσει το ρßου του ωò Üσχετη μο το εßδοò τηò δραστηριüτητα< Þ ιδεþν του.'Εχονταò συνεßδηση τηò πολιτιχÞ< περιεχüμενο των διÜστασηò τηò χατη¾ορßαò, προσπαθεß να παρουσιÜσει το

γεγονüò üτι τον αχολουOοýν οι νÝοι των πλοýσιων-δηλαδÞ των αριστοχρατιχþν-οιχογενειþν ωò αποτÝλεσμα ενüò οξωτεριχοü χαι Üσχετου πΡοò τη φιλοσοφßα του δεδομÝνου. Δεò χαι ΣαμαρÜ, ¹ αντßδραση του ΣωχρÜτη', σσ. τ65-66, 47,^εò τιò σημειþσειò στο I8bZ-c4. 48. Το 'νομßζοντα' εδþ Ýχει τη σημασßα του 'αναγνωρßζει

χαι πιστεýει'. ΓΙροτιμþ τη μετÜφραση 'πιστεýει' γιατß

χÜνε,

ευχολüτερη την χατανüηση τηò χατηγορßαò απü το σýγχρον" αναγνþστη. Για τουò Ýλληνεò τηò αρχαιüτηταò, ωστüσο, τ1 αναγνþριση των θεþν üπωò εχφραξüταν μÝσα απü το τυπιχ,', τη_ò λατρεßαò τουò, τιò θυσßε_ò χαι τιζ υπüλοιπεò εχδηλþσει, 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

Þταν το ßδιο Þ περισσüτερο σημαντιχÞαπü την'πßστη' που θα μποροýσε να υπÜρχει χαι χωρßò εξωτεριχÝò εχδηλþσειò. Δεò

χαι ΕισαγωγÞ, ,rφ.4.
+q.

προσπαθεß να αποδεßξει üτι ο ΜÝλητοò δεν ενδιαφÝρθηχε ποτÝ ¾ια την ηθιχÞ διαπαιδαγþγηση των νÝων, με το να δεßξοι üτι οι απüφειζ του ¾ια αυτÞ δεν ευστα0οýν. θÝτει üτι:

Ο ΣωχρÜτηò

ι) Ο ΜÝλητοò γνωρßζει ποιοò χÜνει
επειδÞ ενδιαφÝρεται
(Ζ

χαλýτερου_ò τουò νÝου_ò,

+Üg- +),

Ζ)Οι νüμοι βελτιþνουν τουò νÝουò (ο ΣωχρÜτηò συμφωνοß, 24dIo-II), Στη συνÝχεια ο ΜÝλητοò, απαντþνταò στο ΣωχρÜτη, υπ..,στηρßζει
3)

üτι τουò νÝουò τουò διαπαιδαγωγοýν σωστÜ χαι

ιουò χÜνουν χαλýτερουò:

Οι διχαστÝò (r+dl). 4)¼λοι οι διχαστÝò, üχι μüνον ορισμÝνοι (ιαd6-7). 5) Οι αχροατÝò (ι4dτο-ι5αΖ). Þ)Οι βουλευτÝò@5α3-Þ. 7)Οι συμετÝχοντεò στην Εχχλησßα του δÞμου, στην πρÜξη
δηλαδÞ üλοι οι Αθηναßοι πολßτεò (Ζ5α5-8).
Ιß)

Απü αα 3-7 προχýπτει üτι üλοι οι Αθηναßοι χÜνουν χαλýτερου,<

τουò νÝουò, εχτüò απü το ΣωχρÜτη (r5a9-ro).

ΛυτÞ εßναι η θÝση του ΜÝλητου. ) ΣωχρÜτηò προσπαθεß να αποδεßξει üτι η θÝση αυτÞ δεν ,,,7.ýει, επιχειρηματολογþνταò ωò εξÞò: ,ι)'Ι'α Üλο¾α μüνον Ýναò Þ πολý λßγοι τα βeλτιþνουν, οι ειδιχοß, ενþ üλοι οι Üλλοι τα χÜνουν χειρüτερα Q5αι3(

Ι,Ζ),

α67 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
rO)

¼,τι ισχýει για τα Üλογα ισχýει χαι ¾ια τα Üλλα ζþα
(ι5b5-6).

σχýει χαι για τουò ανθρþπουò. rz) Απü τα g-II προχýπτει üτι μüνον €ναò Þ πολý λßγοι χÜνουν χαλýτερουò τουò νÝουò, ΑλλÜ ο ΜÝλητοò υποστÞρι-

ττ) [αδÞλωτη προχεßμενη]: ü,τι ισχýει για τα Üλλα ζþα ι-

χαι μüνο, χωρßò χανÝνα Üλλο παρÜδειγμα, γενιχεýει για üλα ,\ \ ? , τα ζþα. το Üλλο εßναι üτι, χωρßò επιχεßρημα, περιλαμβÜνει στα ζþα τον Üνθρωπο χαι δε συζητÜει αν η ηθιχÞ διαπαιδαγþτηση μπορεß να συγχριθεß με την εχπαßδευση ενüò ζþου. Για το πρþτο μποροýμε να ποýμε üτι ο ΣωχρÜτηò χρησιμοποιεß συνεχþò, τüσο στον ΠλÜτωνα üσο χαι τον Ξενοφþντα, αναλογιχÜ επαγωγιχÜ επιχειρÞματα, χωρßò να προβληματßζεται απü το γεγονüò üτι τα αναλογιχÜ επιχειρÞματα δεν εßναι τα ισχυρüτερα δυνατÜ. Οι αγαπημÝνsò του αναλογßεò εßναι δýο: τηò γνþσηò των τεχνιτþν με την ηθιχÞ γνþση χαι τηò εχπαßδευσηò των ζþων με αυτÞ των ανθρþπων. Ο ΜÝλητοò πÜντωò δε διαπιστþνει χαμßα αδυναμßα στο επιχεßρημα του ΣωχρÜτη χαι, στο διαλεχτιχü επßπεδο, ηττÜται πολý
eýχολα.

Απü την πλευρÜ του ΣωχρÜτη, αυτü το επιχεßρημα παρουσιÜζει δýο βασιχÜ προβλÞματα: το Ýνα εßναι ατü τα Üλογα

ξε üτι üλοι τουò βελτιþνουν (8). ΚατÜ συνÝπεια, ο ΜÝλητοò δεν ξßρει τßποτε για τη διαπαιδαγþγηση των νÝων χαι (μαζß με το r) δεν ονδιαφÝρθηχε ποτÝ για αυτÞ.

ΕπειδÞ üμωò το πλαßσιο τηò συζÞτησηò δεν εßναι Ýναò οποιοσδÞποτε αγþναò λüγων, αλλÜ μßα απολογßα για σοβαρ,ß αδßχημα, τρÝπει να υπο¾ραμμιστεß üτι ο ΣωχρÜτηò δε βγαßΖ68 

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑtΙΟΛΟΓΙΑ

νει απαραßτητα χ9ρδισμÝνοò.

Η διαλεχτιχÞ νßχη του επηρεÜζει

ενδεχομÝνωò ευνοßχÜ ορισμÝνουò διχαστÝò, αλλÜ η αμφισβÞτηση του προνüμιου τηò χοινüτηταò να διαπαιδαγωγεß ηθιχÜ
τουò νÝουζ προφανþò αποξενþνει πολý περισσüτερουò.
χ1)_<

Ο ηθι-

χομφορμισμüò του ΜÝλητου σßγουρα αχοýγεται πολý πιο εýηχα στα αυτιÜ τηò πλειοφηφßαò απü το ριζοσπαστισμü του ΣωχρÜτη.

Στο σημεßο αυτü αρχßζει η εξÝταση του ΜÝλητου που ,,λοχληρþνεται στο z8ar. Αυτοý του τýπου η εξÝταση Þταν συνηθισμÝνη τραχτιχÞ, Η διαφορÜ τηò εξÝτασηò που χÜνει ο ΣωχρÜτηò απü Üλλεò αντßστοιχεò εξετÜσειò εßναι üτι χρησι5ο.
1τ,rποιεß τον

περßφημο'Ýλεγχο'. 5ι, Εχτüò απü τουò διχαστÝò που φÞφιζαν, τιò δßχεò μπορ,.,ýσε να παραχολουθÞσει χαß οποιοσδÞποτε πολßτηò το επι()υlτοýσε. Ο ανοιχτüò χαραχτÞραò τηò δßχηò ενßσχυε το δημü,.'ιο χαραχτÞρα τηò, που εξασφαλιζüταν Ýτσι χαι αλλιþò απü

.,, μεγÜλο αριθμü των διχαστþν. Τα μεγÜλα λαßχÜ διχαστÞρ,α 0εσμοθετÞθηχαν απü το Σüλωνα, Ο συγγραφÝαò τηò Αθη-

ναßων Πολιτεßαò γρÜφcι (9.1) üτι αυτü Þταν Ýνα απü τα πιο μÝτρα του Σüλωνα χαι üτι Ýχανε το δÞμο χυρß/rΡχο στην πüλη. Αυτü üμωò δεν Ýγινε μÝσα σε μßα μÝρα.
';,ιlμnχρατιχÜ

,αι η υπÝρβαση του παλαιüτερου αριστοχρατιχοý συστÞματοò
;,ιχαιοσýνη_ζ.

για να ολοχληρωθεß η επιχρÜτηση των λαßχþν διχαστηρßων

\ ρειÜστηχε να φτÜσουμε στα μÝσα του πÝμπτου αιþνα π.Χ,

λι1, που εχλÝγονταν με χλÞρο,

5ι, Η ΒουλÞ την εποχÞ του ΣωχρÜτη εßχε πενταχüσιοι μÝΩò θεσμüò δημιουργÞθηχε ατü

,,, Σüλωνα. Ο βασιχüò τηò ρüλοò Þταν να ατοφασßζει ποια
L69 

ΙνΙΕΡοΣ tΙΡΩΤο

ζητÞματα θα συζητÞσει η Εχχλησßα. Διεχπεραßωνε επßσηò τιò üποιεò χαθημιρινÝò λειτουργßεò τηò πüληò-χρÜτουò, ενþ ο
επιχεφαλÞò τηò, που Üλλαζs χÜθε μÝρα, Þταν αυτü που σÞμερα θα ονομÜζαμε'αρχηγüò του χρÜτουò' για τη μßα μÝρα που
ασχοýσε το αξßωμÜ του.

Ενþ οι πραγματιχÝò αρμοδιüτητεò τηò ΒουλÞò Þταν πολý περιορισμÝνεò, χÜ.τι },ογιχü για Ýνα πολυμελÝò üργανο τα ψÝ-

λη του οποßου εχλÝγονταν με χλÞρο, η ýπαρξη χαι η χαλÞ λειτουργßα τηò Þταν απüλυτα απαραßτητεò ¾ια την ομαλÞ
λειτουργßα τηò δημοχρατßαò.

Ο ΣωχρÜτηò χρησιμοποιεß εδþ Ýνα επιχεßρημα ¾ια να δεßξει üτι χαχþò τον προσÞγαγε σε δßχη ο ΜÝλητοò, γιατß Þ
53.

δε διαφθεßρει τουò νÝουò, Þ τουò διαφθεßρει αχοýσια, οπüτε ο ΜÝλητοò θα Ýπρεπε να τον νουθετÞσει χαι üχι να τον οδητÞσει σε δßχη. Το επιχεßρημα Ýχει τη δυσχολßα üτι η σειρÜ των προχεßμενþν του αντιστρÝφεται στο χεßμενο.
λουθη:

δομÞ του, üπωò δßνεται ατü το Reeve, Apology, σσ,9Ι-92-, εßναι η αχüτου_< νÝουò το χ&νει Þ οχοýσια αχοýσια (z5d6-7). Þ τ)Κανεßò δε θÝλει να πÜθει χαχ6 απü αυτοýò που συνανα-

Η

τ)

Αν ο ΣωχρÜτηò διαφθεßρει

στρÝφεται (z5d1-4).
3)

Οι χαχοß χÜνουν χαχü στουò πλησßον τουò, οι χαλοß χαλü (z5c7-9).

+)(Απü το 3)¼ποιοò διαφθεßρει αυτοýò που συναναστρÝφεται χινδυνεýει να πÜθει χαχü απü αυτοýò (ι5er-4). 5) Ο ΣωχρÜτηò ξÝροι üτι ισχýει το 4 (ι5dτο-ε5). 6)(Απü τα 2-5) Αν ο ΣωχρÜτηò διαφθεßρει τουò νεαροý< 

ΠιlΑΤΩΝοΣ ΑΙΙοιlοΓΙΑ που τον αχολουθοýν, το x&veL αχοýσια Q5ε6-ι6αι).
Ζ)

(Απü το 6) Αυτü που υποστηρßζει ο ΜÝλητοò στο z5dB,
üτι ο ΣωχρÜτηò διαφθοßρει τουò νÝουò με τη θÝλησÞ του, δεν ισχýει (ι5e6-z6ar).

8)

9)

Αν ο ΣωχρÜτηò διαφθεßρει αχοýσια, δεν πρÝπει σýμφωνα με το νüμο να διωχθεß διχαστιχÜ, αλλÜ να του υποδειχθεß το σφÜλμα του (ι6αΖ-4). Ο ΜÝλητοò δεν εξÞγησε στο ΣωχρÜτη το σφÜλμα του,

αλλÜ τον προσÞγαγε σε δßχη (Ζ6α5-6). ro)To τελιχü συμπÝρασμα, που δε δηλþνεται ρητÜ στο χεß-

μενο, αλλÜ εßναι σαφÝò, εßναι üτι ο ΜÝλητοò ενÞργησε χαι παρÜνομα χαι ανÞθιχα, üταν υπÝβαλε τη συτχθχρι-

του οπιχειρÞματοò εßναι το 6: ο ΣωχρÜτηò μπορεß να ξÝρει üτι 0α πÜθει χαχü αν διαφθεßρει üσουò τουò αχολουθοýν, αλλÜ να

μÝνη χατηγορßα εναντßον του φιλüσοφου. Ο Reeve, Apology, σ. 9ι, θεωρεß üτι η πιθανÞ αδυναμßα

Ýχει Üλλα χßνητρα ¾ια να το χÜνει. ¼πωò üμωò χαι ο ßδιοò ο l{ceve αναγνωρßζει, τÝτοιο χßνητρο δεν προχýπτει στη δßχη (σßγουρα ο ΜÝλητοò δεν προτεßνει χανÝνα),
ΙºαρÜ τον περßπλοχο τρüπο με τον οποßο παρουσιÜζεται, το επιχεßρημα εßναι ταυτüχρονα Ýγχυρο χαι σχετιχÜ, απλü χαι ο

ΣωχρÜτηò σßγουρα χερδßζει πüντουò στο σημεßο αυτü ατÝναντι στον αντßπαλü του. 54.Το τουτισß υποδηλþνει üτι ο ΣωχρÜτηò δεßχνει, πιθανιßτατα με μßα χßνηση του χεφαλιοý Þ του χεριοý, τουò διχαστÝò απÝναντß του. ßrρα χαχþò του αποδüθηχε η χατηγορßα τηò αθεßαò. Θα αποL71 ss.

Ο ΣωχρÜτηò θα αποδεßξει üτι πιστεýει στουò

θεοýò χαι 

ΜΕΡΟΣ ΙΙΡΩΤΟ

δεßξει επßσηò üτι ο ΜÝλητοò αντιφÜσχει üταν υποστηρßζει üτι δεν πιστεýαι στουò θεοýò, αλλÜ πιστεýει στο διαμüνιü του. Ο
ΜÝλητοò μÝνει ανυπερÜσπιστο_ζ σε μßα τÝτοια επßθgση, γιατß χ&νει το λÜθοò να μετατρÝφει την χατηγορßα απü χατηγορßα για ετεροδοξßα σε χατηγορßα για αθεtα χαι γιατß δεν αμφιμüνιου, ΠραγματιχÜ, ο ΣωχρÜτηò θα εßχε πολý πιο δýσχολο

σβητεß την üπαρξη Þ τη θεΤχÞ υπüσταση του σωχρατιχοý δαι-

Ýργο αν θα Ýτρεπε να αποδεßξει την ýπαρξη του δαιμüνιου, Þ Ýστω χαι τη συμβατüτητÜ του με την επßσημη θρησχεßα (δεò επüμενη σημ.).

Το επιχεßρημα του ΣωχρÜτη:

ι) Ο ΣωχρÜτηò διαφθεßρει τουò νÝουò γιατß πιστεýει
δαιμüνια χαινÜ. (z6b36).

σε

Ζ)Ο ΣωχρÜτηò
3)

δεν πιστεýει χαθüλου στουò θεοýò (ι6ò7).

¼ποιοò πιστεüει üτι υπÜρχουν ανθρþπινα πρÜγματα πιστεýει üτι υπÜρχουν χαι Üνθρωποι (Ζ7ψ-Þ. 4)¼ποιοò πιστεýει üτι υπÜρχουν τα σχετιιÜ με τα Üλογα, πιστεýgι üτι υπÜρχουν Üλογα (r7b6)
5)

¼ποιοò πιστεýει üτι υπÜρχουν τα σχετιχÜ μθ τουò αυ-

λοýò, πιστεýει üτι υπÜρχουν χαι αυλητÝò @7b6-7). 6) (Απü τα 3-5, χατÜ αναλογßα) üποιοò πιστεýει üτι υπÜρδαßμονεò

χουν δαιμüνια πρÜγματα πιστεýει üτι υπÜρχουν χαι

(ι7òι1).

8)(Απü τα 6 χαι 7) Ο ΣωχρÜτηò πιστοýει üτι υπÜρχουν δαßμονεò (Ζ7ò8-Þ.

7)Ο ΣωχρÜτηò πιστεýει üτι υτÜρχουν δαιμüνια πρÜγματα (χαι για αυτü χατηγορεßται, 27c5-8), 

tΙΛΑº¿ΝοΣ ΑΠοΔοΓΙΛ

λογα χαι γαßδοýρια, (z7el1). ιτ) (Απü το rO) ¼ποιοò τιστεýει üτι υπÜρχουν τα παιδιÜ

(r7cio-d3). το)¼ποιοò πιστεýει üτι υπÜρχουν οι γüνοι των αλüγων χαι των γαßδουριþν, τα μουλÜρια, πιστεýει üτι υπÜρχουν Ü-

9) Οι δαßμονεò εßναι θεοß Þ παιδιÜ θεþν

rz)

Ο ΣωχρÜτηò

των θεþν πιστεýει üτι υπÜρχουν χαι θεοß (z7d8-1O).
στο 27e5-28aL).

πιστεýει στουò θεοýò (δηλþνεται Ýμμεσα
δεν

εßναι Üθεοò χαι üτι ο ΜÝλητοò αντιφÜσχει στην χατηγορßα. ΠÝρα απü το ζÞτημα του αν ο ΣωχρÜτηò χ&νει χα},&. να επιχεντρωθεß στην χατηγορßα τηò αθεtαò, το μüνο προβληματιχü σημεßο εßναι αν οι διχαστÝò του θα δÝχονταν ωò αυτονüητη τη 0εΤχÞ υπüσταση των δαιμüνων (δεò χαι Slings, σχüλιο στο 2zdr). Αλλιþò το επιχεßρημα εßναι Ýγχυρο χαι
ισχυρü.

Με αυτü το επιχεßρημα ο ΣωχρÜτηò αποδειχνýει üτι

τον απαιτοýμενο σεβασμü, χαι π&ντωò σßγουρα δε δεßχνει προτßμηση, στουò θεοýò που συνδÝονται με το δημοχρατιχü
L/)

ουσιαστιχÜ τολιτιχÞ: ο ΣωχρÜτηò χατηγορεßται üτι δε δεßχνει

πιζαν με χαχυποφßα το προσωπιχü δαιμüνιο του ΣωχρÜτη. Δεýτερον, χαι σοβαρüτερο, η χατηγορßα εßναι Ýμμεσα αλλÜ

Ο ΜÝλητοò, ωò χατηγοροýσα αρχÞ, διαπρÜττει εδþ σοδιχανιχü σφÜλμα, ΜετατρÝπει την χατηγορßα βαρü για ετεροδοξßα, η οποßα εßναι πιο δýσχολο να αντιμετωπισθsß απü το ΣωχρÜτη, σε χατηγορßα για αθεtα, που αντιμετωτßζεται ευχολüτερα. Ο λüγο_ò που η χατη¾ορßα για ετεροδοξßα θα Þταν πολý πιο δüσχολο να αντιχρουσθεß απü τον χατη¾οροýμενο εßναι διττüò: πρþτον, οι περισσüτεροι διχαστÝò θα αντιμετþ56. 

ΜF)ΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

χÞò Ýγγειαò αριστοχρατßαò, τον Απüλλωνα, πρÜγμα

Ýθοò τηò ΑθÞναò: την ΑθηνÜ, τον Ποσειδþνα χαι τον ΕρμÞ, τουò χατεξοχÞν θεοü_< που συνδÝονται στην ΑθÞνα με τη δημοχρατßα. Αντß για αυτοýò, προτιμÜει το θεü τηò παραδοσιαπου

σχειται φιλιχÜ στη δημοχρατßα, η στÜση αυτÞ του ΣωχρÜτη θα πρÝπει να θεωρεßται πολιτιχÜ ýποπτη χαι να ενισχýει την ειχüνα του αντιδημοχρατιχοý φιλüσοφου. Απü τη στιγμÞ üμωò που ο ΜÝλητοò μετατρÝπει την χατη¾ορßα σο αθεtα, ο Σωχρατηò ατοχτÜ.ει Ýνα σοβαρü πλεονÝχτημα: δε χρειÜζεται να αναφερθεß στο θÝμα τηò οτεροδοξßαò, αφοý ο ßδιοò ο χατÞγοροò Ýχει αλλÜξει ουσιαστιχÜ το περιεχüμενο τηò χατηγορßαò. Ο ΣωχρÜτηò στη συνÝχεια με εξαιρετιχÞ ευχολßα αντιχροýει την χατη¾ορßα τηò αθεßαò.¼μωò, απü την Üλλη μοριÜ, χÜνει
την ευχαιρßα να θÝσει χαι να απαντÞσει Ýνα ζÞτημα που ενδε-

γßνεται ολοφÜνερο στην Απολογι'α. Γυα το διχαστÞ που πρü-

χομÝνωò παßζει ρüλο στην τελιχÞ απüφαση πολλþν διχαστþν, αυτü τηò σχÝσηò του με τη δημοχρατιχÞ θρησχευτιχÞ παρÜδοση τηò πüληò. ΔεδομÝνηò, ωστüσο, τηò προτßμησÞò του προò τον Απüλλωνα, εßναι δýσχολο να βρει χανεßò τι θα
εßχε να πει σ' αυτü το σημεßο. 57. Η οιρωνεßα γßνεται αχüμη πιο Ýντονη απü το γεγονü< üτι ο Σωχρ<ßτηò Ýχει μüλιò αποχαλýψει τη σοβαρÞ αδυναμßα

του ΜÝλητου üχι μüνο να αντιμοτωπßσει τα επιχοιρÞματÜ του, αλλÜ αχüμη χαι να μην αλλÜξει το νüημα τηò χατητορßαò που ο ßδιοò εισÞγαγε. Prayers', 58. ¼πωò παρατηρεß ο Mikalson, 'Unanswered σ. 98, η επιλογÞ του Þλιου ωò παραδεßγματοò οßναι περßεργη, () γιατß δεν υπÞρχε επßσημη λατρεßα του Þλιου στην ΑOÞνα.
2.7+ 

ΠΛΑ,ΓΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

(]arland, Introducing New Gods, σ. ι44, σηψ. 7, πιστεýει üτι ο ΣωχρÜτηò μπορεß να θÝλει με αυτü το παρÜδειγμα να δεßξει üτι χαι οι χατÞγοροß του χαι οι διχαστÝò αποδÝχονται 0εοý_< που δεν εßναι επßσημα θεσμοθετημÝνοι. ºσωò üμrò η εξÞγηση να sßναι απλοýστερη χαι να Ýχει να χÜνει με την προσπÜθεια του ΣωχρÜτη να απεμπλαχεß απü οποιαδÞποτε
σýγχυση με τον Αναξαγüρα. 59. Ο ΜÝλητοò χρησιμοποιοß την προσφþνηση &νδρεò διχασταß που αποφεýγει ο ΣωχρÜτηò (δεò σημ. r). 6ο. Δεν υπÜρχοι χανÝναò λüγοò να υποOÝσουμε, üπωò ο

llurnet, σχüλιο ad loc., üτι ο ΣωχρÜτηò υπονοεß üτι η χατηγορßα εßναι παρωχημÝνη. Στο σημεßο αυτü συμφωνþ με τουò Stokes χαι Slings, σχüλια ad loc, Ο Stokes, ωστüσο, δεν Ýχει
δßχιο üταν υποστηρßζει üτι το σημεßο αυτü δε μαò υποχρεþνει να υποθÝσουμε üτι ο ΣωχρÜτηò χατηγορεß το ΜÝλητο για

Üγνοια στα ζητÞματα τηò φυσιχÞò φιλοσοφßαò. Μüνο χ&τοιοò αδαÞò θα συνÝχεε τον Αναξαγüρα χαι το ΣωχρÜτη χαι η
γενιχüτερη Üγνοια του ΜÝλητου Ýχει περßτρανα αποδειχθεß
στον προηγοýμενο διÜλογο των δýο ανδρþν.

6l. Με μßα ενδιαφÝρουσcι χßνηση, ο ΣωχρÜτηò ταυτüχρονα χολαχεýει το αχροατÞριü του χαι υποβÜλλει την ιδÝα üτι ο χατÞγορüò του Ýχει πολý χαχÞ γνþμη για αυτοýò. Η χßνηση ß)α Þταν αχüμη πιο πετυχημÝνη, αν Ýλειπαν τα πολλÜ σημεßα ατην Απολογι'α üτου ο ΣωχρÜτη,ò Üμεσα Þ Ýμμεσα αμφισβητεß τιò ιχανüτητεò των διχαστþν του. 6τ. Η πρωτοποριαχÞ σχÝφη του Αναξαγüρα προχÜλεσε σο|1αρÝ_< αντιδρÜσειò στην εποχÞ του χαι ο ßδιο_< πιθανüν να ß,ιιßχθηχε για τιò ιδÝεò του στην ΑθÞνα. Ο ΣωχρÜτηò εδþ

L75 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

υιοθετgß μßα συντηρητιχÞ στÜση χαι απορρßπτει συλλÞβδην την αναξαγüρεια αντßληφη περß φýσηò. 63. Οι προσωπιχÝò ετιθÝσειò εναντßον του αντßδιχου, μg εχφρÜσειò πολý συχνÜ βαρýτατεò, αποτελοýν συνηθισμÝνο μÝροò

τηò διχανιχÞò ρητοριχÞò τηò εποχÞò.
6α.

προφανþò μουρμουρßζει διαμαρτυρüμενοò προò τουò διχαστÝò, τιθανüν αμφισβητþνταò τη σχÝση των üσων λÝει ο ΣωχρÜτηò με το χατηγορητÞριο. Η ατÝχθεια του ΠλÜτωνα ωò συγγραφÝα τηò Απολογι'αò για το ΜÝλητο ei-

Ο ΜÝλητοò

ναι Ýχδηλη: ο τελευταßοò δεν παρουσιÜζεται μüνο ωò συχοφÜντηò ορμþμενοò απü τα ταπεινüτερα χßνητρα, αλλÜ στη διαλογιχÞ συζÞτηση με το ΣωχρÜτη εμφανßζθται ωò ιδιαßτερα χαχüβουλο_c, αλλÜ χαι ελÜχιστα ιχανüò να αντιμετωπßσει χαι
το στοιχειωδÝστερο φιλοσοφιχü επιχεßρημα. 65. Η Ýχφραση δ &υθροlrr, Ýχει Ýντονα επιτιμητιχÞ σημασßα. Δεò \Mest, Apology χαι Sings, σχüλια ad loc. 66. Εφüσον το διχαστÞριο εßχε §οΟ μÝλη, φαßνεται üτι gvaντßον του ΣωχρÜτη ψÞφισαν περßτου Ζ8ο χαι υπÝρ του 22ο διχαστÝò.

67,Ο üροò χρησιμοποιεßται στη λυριχÞ ποßηση ¾ια να χαραχτηρßσει τουò ομηριχοýò Þρωεò. Δεò Burnet χαι Slings,

σχüλια ad loc. 68,Η ΙλιÜδα μαζß με την Οδýσσεια αποτελοýσαν ταχεßψενα πÜνω στην οποßα οι ¸λληνεò αυτÞò τηò περιüδου μÜOαιναν γραφÞ χαι ανÜγνωση χαι οι μιχροß μαθητÝò αποστÞθιζαν μεγÜλα χομμÜτια. Εßναι üμωò λογιχü ο ΣωχρÜτη_<, που βρßσχΕται σε μεγÜλη ηλιχßα, να μην εßναι σßγουροò αν θυμÜται αχριβþò τουò στßχουò που ενσωματþνει στην Απολογι'α του,
L76 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

ΚαταγÝλαστοò: üπωò Ýχει δεßξει ο Adkins στο χλασιχü βιβλßο του Merit and Responsibility, η οψηριχÞ ηθιχÞ στηρßζεται στην Ýννοια τηò ντροπÞò. Ο ομηριχüò Þρrοò εßναι υπο69.

χρεωμÝνοò να χÜνει αυτü που αντιστοιχεß στην χοινωνιχÞ του 0Ýση, üχι üμωò απü χαντιανÞ αßσθηση χαθÞχοντοò, αλλÜ για-

τß αυτü περιμÝνουν απü αυτüν οι üμοιοß του αλλÜ χαι τα μÝλη

τηò χοινüτηταò που βρßσχονται υπü την προστασßα του (π.χ. οι υπÞχοοß του, αν εßναι βασιλιÜò). 7ο. Ο ΣωχρÜτηò δεν ατÝχει πολý απü την ýβρι üταν συγχρßνει τον εαυτü του με τον ΑχιλλÝα. Εδþ Ýχουμε ξανÜ μßα εχδÞλωση τηò αινι¾ματιχÞò προσωπιιüτητÜò του-απü τη 1ria θεωρεß üτι δεν ξÝρει τßποτε, απü την Üλλη προβÜλλgι τον εαυτü του ωò πρüτυπο αρετÞò χαι συγχρßνεται με τον ΑχιλλÝα. Εßναι üμωò σßγουρο üτι πολλοß διχαστÝò θα εξελÜμβαναν τη στÜση του ωò αλαζονιχÞ χαι Ýτσι η αναφορÜ στον ΑχιλλÝα
προφανþò δεν ενισχýει την υπερÜσπισÞ του.

Για τουò συνειδη-

τÜ δημοχρατιχοýò διχαστÝò δε, δεν εßναι μüνο υβριστιχÞ η στÜση του ΣωχρÜτη, αλλÜ χαι ýποπτη η επßχληση ενüò ηρωιχοý τροσþπου, του ΑχιλλÝα, που πÜντα αποτελοýσε πρüτυπο των αριστοχρατιχþν. ΤÝλοò, αυτü που συγχÝει αχüμη περισσüτερο τα πρÜγματα εßναι üτι το αρεταßχü μοντÝλο του ()μηριχοý χüσμου, το οποßο στηρßξεται στην αντεχδßχηση, ο ΣωχρÜτηò το απορρßπτει στο Γοργι'α, υποχαθιστþνταò το
απü την αντßληφη üτι ποτÝ δεν πρÝπει να βλÜπτουμε χανÝναν. Ι Ι αντßληφη αυτÞ αποτελεß χολοσσιαßο πρÜγματι Üλμα στην ιστορßα τηò δυτιχÞò ηθιχÞ,<. Πþò μπορεß να εξηγηθεß η σχÝση του Γοργßα με το παρüν χεßμενο τηò Απολογßαò Μßα εýλογη πιOανüτητα e(vaι χατÜ τη γνþμη μου üτι ο ΣωχρÜτηò θÝλει
η11 

ΛΙΕΡΟΣ tΙΡΩΤΟ

να τονßσει την προσÞλωση του ΑχιλλÝα στιò ηθιχÝò αξßεò τηò εποχÞò του χαι το üτι εßναι διατεθειμÝνοò να πε,θÜνει ταρÜ να ταραβιÜσει αυτÝò τιò αξßεò, Ωò προò αυτü το σημεßο ο ΣωχρÜτηò συγχρßνεται μαζß του, χαι διχαιολογημÝνα, αφοý αχü-

μη χαι σττρ Απολογßα του δs διστÜζει να π9ι αυτü που πι-

στεýει αχüμη χαι αν δεν ενισχýει Þ χαι υποσχÜπτθι την υπ9ρÜσπισÞ του. Δεν υπÜρχει χαμßα νýξη ωò προò το περιχüμενο
του ηθιχοý χþδιχα που ασπÜζεται ο ΑχιλλÝαò. 7r,

πολιορχßα τη_< Ποτßδαιαò Ýλαβε χþρα το 43ι π.Χ. χαι Ýληξε με την επιτυχßα των ΑθηναΤχþν üπλων. Η μÜχη του ΔÞλιου Ýγινε το ζ2-ξ π.Χ, χαι Ýληξε με Þττα των Αθηναßων. Ο Burnet, σχüλιο ad loc., αμφισβητεß την χαθιερωμÝνη Üποφη üτι η μÜχη τηò Αμφßποληò στην οποßα αναφÝρεται

Η

ο ΣωχρÜτηò εßναι η σημαντιχÞ σýγχρουση χ,ου 42-2 π.Χ., üπου νιχÞθηχαν οι Αθηναßοι χαι σχοτþθηχε ο ΚλÝοναò, αλλÜ χαι ο ΣπαρτιÜτηò Βρασßδαò, Το επιχεßρημÜ του εßναι üτι ο ΚλÝοναò εßχε μαζß του μüνο τιοο οπλßταò, χαι ο ΣωχρÜτηò

Þταν σε μεγÜλη ηλιχßα για να συμπεριληφθεß σε μßα τüσο

μιχρÞ εχστρατευτιχÞ δýναμη, Προτεßνει λοιπüν μßα προγενÝστερη μÜχη τη_< Αμφßποληò, αυτÞ του 417-36 π.Χ., üταν οι Αθηναßοι ßδρυσαν την πüλη. Το επιχεßρημα δgν εßναι χαOüλου
αβÜσιμο, αλλÜ δΕν €χει πεßσει μεταγενÝστερουò σχολιαστÝò.

γενναιüτητα του ΣωχρÜτη στιò μÜχεò τηò Ποτßδαιαò χαι του ΔÞλιου σημειþνεται χαι στο Συμπüσιο χαι το ΛÜχη
του ΠλÜτωνα (zrge x.e. xÜL τΒτb αντßστοιχα).

Η

7Ζ,¼πωò παρατηρεß ο Green, Democratic Wrtue, σ, ι39, με την ειχüνα του yevvaiou στρατιþτη ΣωχρÜτη ο ΠλÜτωναò
επιθυμεß να διαφεýσει μßα αντßληφη που συνδÝει τη φιλοσοφßα
L78 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

με την Ýλλειψη ανδρεßαò.

την αναλογßα μεταξý στρατιωτιχÞò υτηρεσßαò χαι υπαχοÞò στο θεü, ο ΣωχρÜτηò επιτυγχÜνει ταυτüχρονα δýο στüχουò: πρþτον υπενθυμßζει στουò διχαστÝò την προσφορÜ του στην πüλη ωò στρατιþτη, η οποßα αποτελεß ισχυρü υπερασπιστιχü επιχεßρημα, γιατß δεßχνει εξαιρετιχü πολßτη. Αχü1τη περισσüτερο, οι μÜχεò στιò οποßεò ο ΣωχρÜτηò αναφÝροται
απετÝλοσαν μÜχεò που Ýδωσε η δημοχρατιχÞ ΑθÞνα. Παρüλο που δεν οξηγεß τα χßνητρÜ του, χαι το πιθανüτερο χßνητρü του

π.Με

εßναι η φιλοπατρßα χαι üχι η προσÞλωση στη δημοχρατßα, ο ΣωχρÜτηò θυμßζει στουò διχαστÝò üτι διαχινδýνευσε τη ζωÞ του για την πüλη χαι Ü,ρα εμμÝσωò χαι για τη δημοχρατßα, Ο δεýτεροò στüχοò εßναι να χαταρρßφει την χατη¾ορßα τη,< α0εtαò. FI δραστηριüτητα που τον οδÞγησε στο διχαστÞριο εμφανßζεται ωò μÝγιστη απüδειξη υπαχοÞò στο θgü. Αν χαι υ-

πÜρχει μßα αδυναμßα σε αυτü το υπερασπιστιχü επιχεßρημα,

ιßτι ο ΣωχρÜτηò ερμÞνευσε μüνοò του το χρησμü χαι η διχÞ του εχδοχÞ δεν εßναι απαραßτητα η μοναδιχÞ (þò Ýτþ þÞθην χαß ýπÝλαβον), ο χατηγοροýμενοò ενισχýει σοβαρÜ την υπερÜσπισÞ του με üσα λÝsι στο 28d5-29ar. 74.Στο ζÞ"ημ« του θανÜτου ο ΣωχρÜτηò θα επανÝλθει στο

τÝλοò τηò Απολογßα<,
zs. Σg

Üλλα σημεßα τηò Απολογßαò ο ΣωχρÜτηò υποστηρß-

ζει üτι δεν ξÝρει τßποτε χαι σε Üλλα, üπωò εδþ, εχφρÜζεται με βεβαιüτητα: σl,ο 3οα λÝΕι üτι ξÝρει üτι ο θεüζ τον διÝταξε να
φιλοσοφεß, στο 3Oc üτι οι Αθηναßοι θα βλÜψουν τον εαυτü τουò περισσüτερο απü üτι τον ßδιο αν τον εχτελÝσουν, χαι στο {ld

,ßτι ο (διχü,ò του) θÜνατοò εßναι χαλü πρÜγμα. Αχüμη περισL79 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ σüτερο, σε ολüχληρη την Απολογßα ο ΣωχρÜτηò μιλÜει με απüλυτη βεβαιüτητα για την προσωπιχÞ του ηθιχÞ αχεραιüτητα χαι προβÜλλει τον οαυτüτου ωò πρüτυπο αρετÞò. Πþò ξÝρει üμωò üτι εßσαι τüσο εναρετοò, αν δεν ξÝρει τßποτε;

3ο-32, εßναι ανεπαρχÞò. Αυτü που μποροýμε να ποýμε εßναι ο Σωχρ&τηò τηò Απολογι'αò στηρßζεται σε γνþση που προÝρχεται απü θεßχÞ αποχÜλυφη (ο χρησμüò του μαντεßου χαι το δαιμüνιü του) χαι σε γνþση που προχüττει απü ταν Ýλεγχο: αν μßα θÝση δεν χαταρßπτεται απü τον Ýλεγχο, αυτü σημαßνει üτι μπορεß να θεωρηθεß ισχυρÞ, ταρüλο που τßτοτε δεν αποχλεßει Ýνα χαινοýργιο επιχεßρημα σε μßα μελλοντιχÞ ελεγχτιχÞ διαδιχασßα να την χαταρρßφοι.
üττ

Η σωχρατιχÞ ειρωνεßα σßγουρα δε λýνει το πρüβλημα, χαι για αυτü η απÜντηση του Teloh, Socratic Education, σσ.

απομαχρýνει απü την ΑθÞνα (δεò χαι ΠλατÞ, α χατÞγοροι, σ, 2_23, σημ, ιι). ΔεδομÝνου üτι οι υπüδιχοι μüνο σε ειδιχÝò περιπτþσειò χρατοýνταν πριν απü τη δßχη τουò, Þταν συνηθισμÝνο φαινüμενο να φεýγουν απü την πüλη χaL να φυγοδιχοýν

Ο ΣωχρÜ,τηò φαßνεται να υπονοεß üτι ο ¶νυτοò δεν Þθελε απαραßτητα την εχτÝλεσÞ του, αλλÜ επιθυμοýσε να τον
76,

πολλοß απü üσουò φοβοýνταν για την Ýχβαση τηò δßχη_<, ειδιχÜ. üταν η πιθανÞ ποινÞ Þταν θÜνατοò. Μßα τÝτοια αυτοεξορßα συνεπαγüταν χαι de facto ατιμßα, αφοý ο εξüριστοò δεν μποροýσε να ασχÞσει τιò λειτουργßεò του πολßτη. Ο ¶νυτοò, βÝβαια, δεν Ýλαβε υπüψη του την αυστηρÞ προσÞλωση του
ΣωχρÜτη στιò αρχÝò του. 77. Ο ΣωχρÜτηò εδþ χολαχεýει τουò Αθηναßουζ, τουò πει αμÝσωò μοτÜ üτι δε θα τουò υπÜχουε αν του
Ζ8ο

τια

να

απα^γü- 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

ρgυαν να φιλοσοφοýν. Πρüχειται χαι πÜλι ¾ια τη συνεχÞ εναλλαγÞ μεταξý συμβατιχÞò χαι αντισυμβατιχÞò-ωò προ-

χλητιχÞò-χρÞσηò ρητορι χþν τüπων. 78, ¶λλο Ýνα σημεßο τηò Απολογßαò üτου ο ΣωχρÜτηò αüτι δε θα υπαχοýσαι σε μßα (υποθετιχÞ) απüφαση τηò δημοχρατιχÞò πλειοφηφßαò να του απαγορεýσει τη φιλοσοφιχÞ
δραστηριüτητα. προχÜλυπτα τροχαλεß τουò διχαστÝò του, μg το να δηλþνει

εßναι χαλü Þχαχü, ΑλλÜ, για το ΣωχρÜτη, χανεßò δε θα Ýχανε ποτÝ χÜτι που ξÝρει üτι εßναι ηOιχÜ επιλßφιμο τια να αποφüγει χÜτι που δεν ξÝρει αν εßναι χαλü Þχαχü, Το επιχεßρημα συνδÝεται χαι με την Üρνηση τηò αχρασßαò που ο ΣωχρÜτηò προβÜλλει στον Πρωταγüρα. Εχεß υποστηρßζει üτι χανε(ò δεν χÜνει τοτÝ χÜ,τι ηθιχÜ, χαχü ενþ ξÝρει üτι εßναι χαχü. ¼λεò οι ηθιχÜ επιλßφιμεò πρÜξειò εßναι απλÜ προßüν αψαρτßαò, εσφαλμÝνου λογιχοý υπολογισμοý. Η Üχαμπτη αυτÞ νοησιαρχßα, που πιθανüν να απηχεß τιò απüψειò του ιστοριχοý ΣωχρÜτη, εγχαταλεßτεται αργüτερα απü τον Πλcßτωνα, που παραδÝχεται üτι μπορεß χ&ποιοò να χÜνει χ&τι που ξÝρει üτι εßναι χαχü επειδÞ νιχιÝται απü μßα επιθυμßα (η τριμερÞò διαßρεση τηò ψυχÞò που ο ΠλÜτωναò υιοθετεß στουò μÝσουò διαλüγουò του Ýχει σχοπü, μεταξý Üλλων, να εξηγÞσει
χαι το φαινüμgνο τηò αχρασßαò). 7qΗ Ýννοια τη_< σοφßαò εδþ υποδηλþνει τη συνολιχÞ πολιτιστιχÞ ανωτερüτητα τηò ΑθÞναò χατα το τÝλοò του πÝμπτου
28ι

θεü, εßναι καχü, για το θÜνατο, που θα μποροýσε να προχýψει ωò αποτÝλεσμα τηò ανυπαχοÞò στουò ΑOηναßουò, δεν ξÝρει αν

Το επιχεßρημÜ του το δßνει στο 2Qa-b: ενþ γνωρßζει üτι το να παραχοýοι τον ανþτερü του, δηλαδÞ το 

Λ|tΕΡοΣ Π}ηº'ο

αιþνα π.Χ., που αποτθλοýσε πηγÞ ιδιαßτερηò περηφÜνειαò για τουò Αθηναßουò, 8ο. Η ισχýò τη< ΑθÞναò το 39g π.Χ. δεν Þταν το ßδιο αυτονüτη üσο η σοφßα τηò, Παρüλο που η ΑθÞνα ξαναÝγινε σýντομα υπολογßσιμη δýναμη στα ελληνιχÜ πρÜγματα, το }Q! π.Χ.

Þττα στον Πελοποννησιαχü Πüλεμο. Ο Slings, Apology,

δεν εßχε βγει αχüμη απü την χρßση στην οποßα την οδÞγησε η
σ.

μποροýσε να οßχε χρησιμοποιÞσει αυτü τον üρο νωρßτερα χω-

Ζο, θεωρεß üτι η χρÞση τηò λÝξηò gδþ αποτελεß αποδειξη üτι η Απολογι'α χρÜφτηχε μετÜ το 3g4 π.Χ: ο ΠλÜτωναò δε θα

ρßò να προχαλÝσει του_ò συμπολßτεò του, 8r. Ο ΣωχρÜτηò εßναι προφανþò ο πρþτο_< στοχαστÞò στην ιστορßα τη,< δυτιχÞò σχÝφη που θεωρεß üτι η ψυχÞ αποτελεß την Ýδρα των τνωστιχþν λειτουργιþν του ατüμου, αλλÜ χαι üτι ατü αυτÞν εχπορεýοται η ηθιχÞ δρÜση του, Για τη σωχρατιχÞ αντßληφη περß ,.lυχÞò δεò Guthrie, History, τüμ. 3, σσ,
467-73.
8Ζ.

Με το τοΙò Üστοßò ο ΣωχρÜτηò διαχωρßζει τη θÝση του απü τουò σοφιστÝò. Εßναι επßσηò χαραχτηριστιχü üτι παρουσιÜζει üλη του τη δραστηριüτητα ωò χοινωφελÞ χαι μεγÜλη προσφορÜ προò την πüλη, Στο σημεßο αυτü αχολουθεß τη συνηθισμÝνη ρητοριχÞ ταχτιχÞ.
S3.

Η

ταυτßζεται με την ψυχÞ του. Η Üποφη αυτÞ χαθιστÜ την apeτÞ-χαι τη συνεπαγüμενη ευδαιμονßα-του χÜθε ανθρþπου εξαρτþμενη απü τιò πρÜξειò του χαι μüνο, Εßναι ωστüσο μßα

Üνθρωποò βλÜπτεται μüνο üταν χÜνει χαχÝò πρÜξειò χσ;ι Ýτσι φθεßρει την ψυχÞ του. Αυτü ισχýει οπειδÞ ο χÜθε Üνθρωποò

θÝση αυτÞ του ΣωχρÜτη βασßζεται στην ιδÝα üτι ο

ι8ι 

ΠιlΛ'ΓΩΝοΣ ΑΠοΛοΓΙΑ

0Ýση που δýσχολα μπορεß να γßνει αποδεχτÞ απü τον χοινü Üνθρωπο, που θεωρεß üτι η ευδαμονßα προßjποθÝlεL NaL εξωτε-

84. Ο üροò ατιμßα δηλþνει την απαγüρευση συμμετοχÞò στιò πολιτιχÝò δραστηριüτητθò χαι αντιστοιχεß στη σýγχρονη
στÝρηση των πολιτιχþν διχαιωμÜτων.

ριχÜ. α^γαθÜ,.

Οι αρχαßοι üμωò

δεν

για την οιχονομιχÞ επιβßωση χαι ευμÜαλλÜ χαι για τη συμπθριφορÜ των μελþν τηò οιχογÝρεια, νειÜò του. Ο üροò οιχßα Þ οßχοò εßναι πÜντωò πολý ευρýτεροò απü το νεοελληνιχü üρο οιχογÝνεια χαι δηλþνει τον τüπο δια1τονÞò μßαò ομÜδαò ανθρþπων (μÝλη οιχογÝνειαζ χαι ενδεχο1τÝνωò δοýλοι) χαι τιò οιχονομιχÝò χαι ηθιχÝò σχÝσειò μεταξý τουò. Ο ΣωχρÜτηò παραδÝχεται στο σημεßο αυτü üτι απÝτυχε ω_< αρχηγüò τηò οιχογÝνειÜò του, αλλÜ παρουσιÜζει την αποτυχßα του ωò οφειλüμονη στην υπαχοÞ του στο θοü χαι την επιOυμßα του να ευεργετÞσει τουò Αθηναßου_<. Απü την Üποφη τηò διχανιχÞò στρατηγιχÞò του αυτü eivaι Ýνα λογιχü βÞμα, γιατß η μη προσαρμογÞ του ΣωχρÜτη στο τυπιχü μοντÝλο του χαλοý πατÝρα, συζýγου χαι αρχηγοý του οßχου 0α Þταν λογιχü να δημιουργεß αντιπÜθεια στουò πιο συντηρητιχοýò απü τουò διχαστÝò. Παρüλο που εßναι εξαιρετιχÜ αμφßβολο αν ο ΣωχρÜτηò χαταφÝρνει να ξεριζþσει στο σημεßο αυτü την αντιπÜθεια αυτÞ, τουλÜχιστον αντιμετωπßζει το ζÞτημα χαι προσφÝρει μßα εξÞγηση.
δραò, Þταν υπεýθυνοò
283

εßχαν üρο που να αντιστοιχεß στο σýγχρονο üρο'διχαιþματα', Δεò χαι Samaras, Plato οη Democracy, σ.8Ζ. 85. Σýμφωνα μß την πολιτισμιχÞ πραγματιχüτητα τηò ßποχÞò, ο αρχηγüò χαι χýριοò τηò οιχßαò Þ του οßχου, ο Üν- 

ΙΙΙΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

86.

Για το ΣωχρÜτη εßναι πολý σημαντιχüò ο διαχωρισμüò

σημασßα του Üστεωò) δε θα Þταν σπÜνιο να γνωρßζει χανεßò την αχριβÞ οιχονομιχÞ χατÜσταση ενüò δημüσιου προσþπου üπωò ο ΣωχρÜτηò. 87. Πολυπραγμονþ. Ο Slιngs, σ. ι!ι, σημειþνει üτι ο üροò Üπραγμοσýνη δηλþνει την αποχÞ των χατþτερων τÜξεων ατü τα χοινÜ, την οποßα ετιχροτοýν οι αριστοχρÜτεò xaL ατοδοχιμÜζουν οι δημοχρÜτεò. Με δεδομÝνο üτι 'οι αριστοχρατιχοß χýχλοι ασχοýσαν μεγÜλη επιροÞ στιò αξταχÝò χρßσειò üπωò αυτÝ_ò αποτυπþνονταν στη γλþσσα', η Üπραγμοσýνη
θεωροýνταν θετιχü χαραχτηριστιχü, η πολυπραγμοσýνη αρνητιχü. Ο ΣωχρÜτηò, πÜντωò, εßναι πολυτρÜγμων μüνο στην

εßναι μßα σαφÝστατη διαφορÜ, η οποßα, ετιτλÝον, εýχολα μποροß να αποδειχθεý: σε μßα σχετιχ& ολιγομελÞ χοινωνßα üπωò αυτÞ τηò ΑθηναßχÞò πüληò (εδþ με τη γεωγραφιχÞ

τηò θÝσηò του απü τουò σοφιστÝò εναντßον των οποßων υτÜρχει διαδεδομÝνη προχατÜληφη. Και αν οι φιλοσοφιχÝò διαφορÝò του μαζß τουò εßναι λεπτÝò χαι δýσχολα χατανοητÝò απü το μÝσο Αθηναßο, το üτι ο ΣωχρÜτηò δεν Ýπαιρνε χρÞματα

ιδιωτιχÞ του ζωÞ χαι ÜπρÜγμων στη δημüσια (Burnet, σχüλιο ad loc,), χÜτι που σημαßνει üτι η συμπεριφορÜ του δε 0α εßχε την επιδοχιμασßα χαμßαò παρÜταξηò.

88.

Τδ πληθοò τδ

ýμÝτερον. Ταυτßζει, διχαιολογημÝνα,

τουò διχαστÝò του με το δÞμο που συμμετÝχει στην εχχλησßα (üχι üμωò απαραßτητα με τουò δημοχρατιχοýò). 89. Ο Burnet, σχüλιο ad loc., υποστηρßζει üτι το δαιμüνιο

εισÜγεται εδþ με τρüπο που δεßχνει üτι Þταν γνωστü στουò Αθηναßου_<, αλλÜ δεν εßχε αναφερθεß απü τουò χατÞγορου<,
284 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

º'ην ßδια ¾νþμη εχφρ&ζει χαι ο Stokes, σχüλιο ad loc. 9ο. Ο ΣωχρÜτηò εδþ επιτßθεται απροχÜλυπτα στη δημοχρατßα με Ýνα τρüπο που εßναι παντελþò ασυμβßβαστοò με τη 0εωρßα τηò 'φιλιχÞò χριτιχÞò' που υιοθετεßται απü πολλοýò
σýγχρονουò σχολιαστÝò. ΟυσιαστιχÜ ο ΣωχρÜτηò υτοστηρßζει

üτι χανÝνα δημοχρατιχü πλÞθοò δεν μπορεß να ανεχθεß την αλÞθεια χαι üτι θα οδηγÞσει οπωσδÞποτε στο θÜνατο üποιον ψ&χεται ¾ια το δßχαιο, χαθþò επßσηC χαι üτι η συμμετοχÞ στιò δημοχρατιχÝò πολιτιχÝò διαδιχασßεò εßναι παντελþò ασυμβßβαστη με το δßχαιο, Η μüνη υποστÞριξη που θα προσφÝρει ο ΣωχρÜτηò σθ αυτÞ τη θÝση εßναι το παρÜδειγμα τηò δßχηò των στρατηγþν των Αργινουσþν. ΑλλÜ, εßναι λογιχÜ
ανεπßτρεπτη η γενßχευση απü Ýνα περιστατιχü στη συνολιχÞ ηOιχÞ τοιüτητα του δημοχρατιχοý πολιτεýματοò, ιδιαßτερα απü τη στιγμÞ που üπωò ο ßδιοò ο ΣωχρÜτηò ισχυρßζεται οι ΛOηναßοι μετÜνιωσαν αργüτερα ¾ια την πρÜξη εχεßνη: αυτü σημαßνει üτι το συγχεχριμÝνο περιστατιχü μπορεß να αντιμθτωπισθεß ωò ειδιχÞ περßπτωση. Η επßθεση αυτÞ γßνεται αχüμη πιο αιχμηρÞ αν συνυπολογßσουμε α) üτι θα μποροýσε χÜλλιστα να αποφýγει να εχφρÜσει οποιαδÞποτε ηθιχοπολιτιχÞ χρßση ¾ια τη δημοχρατßα, òφüσον το θÝμα δε συνδÝε,ται εγγενþò μθ την υπüλοιπη χατηγορßα χαι β) üτι χαι ο ßδιοò αναγνωρßζιι, üπωò φαßνεται απü το ýμþν χαι το μεθ' δμþν στο 2ΙαΙ-2 üτι η πλειοφηφßα των ß]ιχαστþν του εßναι δημοχρÜτεò χαι Ü.ρα εßναι λογιχü να αποξòνωθοýν απü αυτÞ την επßθεση.

Ο Kraut, Socrates and the Statq σ.94, σημ. 7, θεωρεß üτι ,,, χεßμενο αυτü, üπωò χαι το 24d-z5b δεßχνει üτι η Απολο,-85 

ΜΕΡΟΣ ΙΙΡΩΤΟ

γßα δεν αποτελεß μßα 'εξιδανιχευμÝνη εχδοχÞ' üσων εßπε ο ΣωχρÜτηò στη δßχη του, επειδÞ'ο ΠλÜτωναò δεν χÜνει χαμßα απüπειρα να συγχαλýψει την εχθρüτητα του ΣωχρÜτη
προò τη δημοχρατßα'.
9τ,

Η

αναφορÜ στο παροθüν αποτελεß Üλλη

μßα συνηθισμÝ-

δεν αναιρεß gδþ üσα εßπε στο 3le-gza, γιατß η εξÜσχηση του αξιþματοò του βουλευτÞ δε συνεπαγüταν ενεργÞ ανÜμειξη στη πολιτιχÞ. Το αξßωμα δινüταν με χλÞρο χαι η πραγματιχÞ πολιτιχÞ εξουσßα του χÜθε βουλευτÞ 9Ζ.
ξεχωριστÜ Þταν αμολητÝα.
93. Η ΒουλÞ εßχε §οο μÝλη, πενÞντα απü χ&θε φυλÞ, που εχλÝγονταν με χλÞρο. ΕπειδÞ ο αριθμüò των βουλευτþν Þταν μεγÜλοò χαι üχι ιδιαßτερα λειτουργιχüò απü πραχτιχÞ Üποφη, οι πενÞντα βουλευτÝò χÜθε φυλÞò 'πρυτÜνευαν', δηλαδÞ ασχοýσαν τα χαθÞχοντα τηò ΒουλÞò, ¾Lα 36 ηψÝρεò. 94. Οι Αθηναßοι χωρßστηχαν απü τον ΚλεισθÝνη σε δÝχα φυλÝò, οι οποßεò Ýπαιζαν σημαντιχü ρüλο στο πολιτιχü σýστημα τηò πüληò (για παρÜδειγμα, εχλεγüταν Ýναò στρατηγüò απü x&Os φυλÞ, η χÜθε φυλÞ ασχοýσε την πρυτανεßα τηò βου-

νη ρητοριχÞ ταχτιχÞ,

Ο ΣωχρÜτηò

λÞò για 36 ηψÝρεò, το Ýνα δÝχατο του ημερολογιαχοý Ýτουò
χτλ.),

ρ!. Οι στρατηγοß που διþχθηχαν Þταν οχτþ. Ο ΣωχρÜτη< λÝει δÝχα ev τη ρýμη του λüγου, 96. Το Αθηναßχü σýστημα εßχε την ιδιαιτερüτητα üτι ενþ η

Εχχλησßα του δÞμου Þταν το ανþτατο πολιτειαχü üργανο χαι

αποφÜσιζε με την αρχÞ τηò πλειοφηφßαò, δεν Þταν επιτρεπτü, τουλÜχιστον θεωρητιχÜ, να λÜβει απüφαση που να αντßχειται

ι86 

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑΙ7ΟΛΟΓΙΑ

σε προυπÜρχοντα νüμο. Σε αυτÞ την περßπτωση η απüφαση Þταν Üχυρη, ενþ οποιοσδÞποτε πολßτηò μποροýσε να την προσβÜλει με την περßφημη 'γρ«φÞ παρανüμων'. 97. Ο üροò Ýνδειξιò νομιχÜ δηλþνει την χαταγγελßα χÜποιου, επειδÞ ασχεß δημüσιο αξßωμα sνþ του το απαγορεýει ο νüμοò. Αργüτερα üμωò Ýγινε ουρýτεροò )lα,L μποροýσε να δη-

λþσει την χαταγγελßα

ναι εντελþò αστÞριχτη στην περßπτωση του ΣωχρÜτη χαι διχαιολογεßται μüνο απü την εναντßωσÞ του προò την πλειοφηφß". εßναι δε Ýναò τρüποò να απομαχρυνθεß ο ΣωχρÜτηò απü το χþρο τηò Εχχλησßαò. q8.Ωò νομιχüò üροò η ÜπαγωγÞ δηλþνει τη σýλληφη χαι προσαγωγÞ στουò¸νδεχα (τουò Üρχοντεò που Þταν υπεýθυνοι τια την εχτÝλοση των διχαστιχþν αποφÜσεων) Þ χατευθεßαν στη φυλαχÞ χÜτοιου ανθρþπου που συλλαμβανüταν θπ' αυτοφþρω να διαπρÜττει αδßχημα. Η απαγωγÞ μποροýσε να γßνει
απü οποιονδÞποτο ΑOηναßο πολßτη.
99. Η δßχη των στρατη¾þν που νßχησαν στη ναυμαχßα των Λργινουσþν, αλλÜ εχτελÝστηχαν ¾ια τη μη περισυλλογÞ των ναυαγþν στη διÜρχεια τηò χαταιγßδαò που αχολοýθησε, περι-

αξιωματοýχου με το αιτιολογιχü üτι δεν τηρεß το νüμο. Εßναι σαφÝò üτι η χατηγορßα αυτÞ eiενü_<

γρÜφεται απü τον Ξενοφþντα χαι το Διüδωρο Σιχελιþτη. Η δßχη εßχ_ε πολιτιχÜ χßνητρα, με τουò συμμÜχουò του ΑλχιβιÜδη να παßζουν σημαντιχü ρüλο στην ενορχÞστρωσÞ τηò (αυτü

εßναι σημαντιχü για την υπερÜσπιση του ΣωχρÜτη, γιατß με τη στÜση του λειτουρ¾εß Ýμμεσα ωò αντßπαλοò του ΑλχιβιÜ;)η). Απü τουò οχτþ στρατηγοý_ò που αρχιχÜ διþχθηχαν Ýξι
ταρουσιÜστηχαν

για να διχαστοýν χαι τελιχÜ εχτελÝστηχαν.
L87 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Στο χρßσιμο σημεßο μßαò διαδιχασßαò που χρÜτησε πολλÝò πßεση του συ¾χεμÝρεò, η ΒουλÞ χÜτω απü την αφüρητη ντρωμÝνου χαι εξαγριωμÝνου πλÞθουò, δÝχθηχε να διχαστοýν üλοι μαζß οι στρατηγοß. Η απüφαση αυτÞ οδÞγησε τελιχÜ στη τουò σα θÜνατο, ¾ρÞ¾ορη χαι χωρßò δßχη χαταδßχη του ΣωχρÜτη σε χαμßα τερßπτωση δεν Η γενναßα στÜση στο δÞμο', μπορεß να εχληφθεß ωò 'απρüχλητη εναντßωση üπωò υποστηρßζουν οι Winspear and Silverberg, lilho Was Socratesf, σ. 67. Εßναι σαφÝò üτι αν ο ΣωχρÜτηò Þθελε να
προσφÝραι πολιτιχÝò υπηρεσßεò στουò ολιγαρχιχοýò, θα μποχαθημερινÞ πολιτιχÞ δραστηριüτηροüσε να συμμετÜσχει σην τα τηò ΑθÞναò. Η δßχη των στρατητþν εßχε ωστüσο πολιτιχü

περιοχüμενο: η μη περισυλλογÞ των πτωμÜτων θεωρÞθηχε απü το δÞμο προσβολÞ προò τουò νεχροýò, ιδιαßτερα απü τη στιγμÞ που το ναυτιχü επανδρωνüταν απü τα χατþτερα

στρþματα. ΜÝσα στο χλßμα πÝνθουò χαι οργÞò που αχολοýθησε τη ναυμαχßα δεν πρÝπει να θεωρηθοß περßεργη η στÜση τηò πλειοφηφßαò των πολιτþν- ¼ταν üμωò πÝρασε η φüρτιση του πρþτου χαιροý, οι Αθηναßοι αναγνþρισαν üτι η εχτÝλεση Þταν πολιτιχü λÜθοò,

τοο. ΓΙριν δηλαδÞ ατü το χαθεστþ_ò των ΤριÜχοντα, rOr. Οι ΤριÜχοντα εßχαν το αρχηγεßο τουò σθ Ýνα χτßριο που ονομαζüταν Θüλοò. "Γην περßοδο τηò δημοχρατßαò στο Θüλο συνεδρßαζαν οι πρυτÜνειò τηò ΒουλÞò, το2. Ο ΣωχρÜτηò θεωρεß üτι η αντßληφη üτι Þταν δÜσχαλοò του Κριτßα, του ΑλχιβιÜδη χαι των υπüλοιπων εχOρþν

τηò δημοχρατßαò Þταν γονιχüτερα διαδεδομÝνη, Την αποδßδει ^γενιχÜ στουò διαβÜλλοντεζ χαι üχι στου< επßσημουò χατÞγοι88 

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ
ρουò.

δÞλωση αυτÞ του ΣωχρÜτη, χοφτ& χαι επßσημα διατυπωμÝνη, εßναι σημαντιχÞ. ΠαρÜ το üτι χατÞγοροι χαι
χατηγοροýμενο_<, ο χαOÝναò

ιο3.

Η

χρισιμüτερο σημεßο τηò δßχηò. Με τη δÞλωσÞ του üτι δεν υπÞρξε δÜσχαλο_< χανονüò, ο ΣωχρÜτηò αποποιsßται οποιαδÞποτε ευθýνη για τιò πρÜξειò αυτþν των δýο, ιο4. Ο ΣωχρÜτηò Ýμμεσα αντιχροýει ξανÜ τη χατηγορßα Þτι Þταν'δÜσχαλοò' συγχεχριμÝνων προσþπων: αν μüνον οι

γουν να χρησιμοποιÞσουν συτχεχριμÝνα ονüματα, η σχÝση του ΣωχρÜτη μ9 τον ΑλχιβιÜδη χαι τον Κριτßα εßναι ßσωò το

για διχοýò του λüγουò, αποφεý-

νÝοι Ýχουν δασχÜλουò χαι ο ΣωχρÜτηò συνομιλεß χαι με νÝουò χαι με γÝρουò, τüτε δεν εßναι δÜσχαλοò (δεò Slings, σχüλιο ad Ιιτ.).
το5.

Ο ΣωχρÜτηò ολοχληρþνει εδþ την 9πιχειρηματολογßα

χαστþν γνωρßζει αρχετÜ, για τη σωχρατιχÞ μÝθοδο þστε να συνειδητοποιÞσει üτι üντωò ο ΣωχρÜτηò, λüγω τηò ßδιαò τηò
φýσηò

θÝση_< üτι δε δßδαξε ποτÝ χανÝναν, Με δεδομÝνη τη χρÞση του ελÝγχου xaL τα απορητιχÜ. συμπερÜσματα στα οποßα οδηγεß ο τελευταßοò, ο ΣωχρÜτηò Ýχει δßχιο üτι δε δßδασχε μαθÞματα στουò μαθητÝò του, με την Ýννοια üτι δεν τουò Ýδινε Ýτοιμη γνþση, οýτε τουò Ýλεγε τι να χÜνουν. Εßναι ,ßlιωò εξαιρετιχÜ αμφßβολο αν η μεγÜλη πλειοψηφßα των δι-

του υπÝρ τηò

τηò φιλοσοφßαò του, δεν μπορεß να θεωρηθεß μÝντοραò ιι,:ν Κριτßα χαι ΑλχιβιÜδη. Εξ ου χαι η πιο ατλοοτοιημÝνη γλþσσα του ΣωχρÜτÞι που χαταλÞγει λÝγονταò üτι αν χÜJτοιοò υποστηρßζει üτι δßδασχε μαθÞματα ιδιωτιχÜ σε οποιον-

ß)τlποτε μαθητÞ, λÝει φÝματα. L89 

ΙνΙΕΡοΣ ΠΡΩº'() του Ιο6. Ο ΣωχρÜτηò με'μανταßων'εννοεß εδþ το χρησμü Απüλλωνα üπωò χαι σ"co α9α3,

που Ιο7. Ο ΣωχρÜτηò χρησιμοποιεß εδþ Ýνα επιχεßρημα ,,r«ροßο,Üζ."οι με μßα μεγÜλη δüση θεατριχüτηταò, αλλÜ να θεωρηθεß πειστιχü, Το επιχεßρημα εßναι:

μπορεß

r.

ßπρετε, Αν ο ΣωχρÜτηò διαφθοßρει τουò νÝουò, αυτοß θα που τουò Ýχαüταν μεγÜλωσαν χαι χατÜλαβαν αο χαχü
β3d8-e5).

εχδßχηση ν9, να στραφοýν εναντßον του χαι να ζητÞσουν
το δε στρÝφονταν εναντßον του, θα Ýτροπε να (33d5-9), σε ηλιχßα συγγενεßò τουò

Ζ. λυ οι ßδιοι

χÜνουν οι μογαλýτεροι ο ΣωχρÜτηò μπορεß να μη 3. Οι ßδιοι ο, υÝο, που διÝφθειρε πλÝον διαφθαρεß θÝλουν να τον χατηγορÞσουν γιατß Ýχουν

που εßχαν συνανα4. ΥπÜρχουν πολλοß στο διχαστÞριο εßχε συναναστραφεß το ΣωχρÜτη χαι που ο ΣωχρÜτηò στραφεß τουò ßδιουò Þ τα ταιδιÜ τουò 03d9l+α+),

β4bι-ι),

5. ΑßλÜ χανÝναò απü αυτοýò
του (34α4-7)

δεν Ýγινε μÜρτυραò εναντßον

6, [Απü τα L,4 χαι
ουò.

§]:

ο ΣωχρÜτηò δε διαφθεßρει τουò νÝ-

να παρουτοΒ. Πρüχειται ¾ια τυπιχü διχανιχü τÝχνασμα, του, Ο οrÜζ.ι ,αυε.ßò τουò φßλουò χαι πιθανοýò υποστηριχτÝò
διαφθορÜ, αυτü το τÝχνασμα. Αφοý η χατηγορßα εßναι για του χýχλου του, €πρετε φ»ü,rÜ να εßχε διαφθοßρει τα μÝλη χαι μθ την ου¸τσι, παρουσßαση των φßλων του συνδÝεται

ΣrrρÜ"ηò βρßσχει Ýναν εüσχημο τρüπο να

χρησιμοποιÞσει

θα

η σßα τηò εναντßον του χατηγορßαò,
L9o 

Π,,1.4ΤΩΝοΣ

ΑΠοΛοΓΙΑ

τιΧÞ σημασßα.

ΙΟ9. Ο Κρßτωναò Þταν συνομÞλιχοò του ΣωχρÜτη χαι Ýναò απü τουò στενüτερουò φßλοò του. τΙΟ. Ο Αισχßνηò Ýγραφε σωχρατιχοýò διαλüγουò απü τουò οποßουò σþζονται ελÜχιστα αποσπÜσματα. τΙΙ. Η αναφορÜ στουò συγγενεßò του Θεοζοτßδη Ýχει πολι-

Δεò Slings, Apology,

ξ,

Ο τελευταßοò Þταν δηλωμÝνοò δημοχρατιχüò Ý::ουη τολιτιχÞ δραστηριüτητα την'περßοδο δßrηò.
σσ,

διÝφOειρε

Ι.λαýχωναò, που εßχε πολý χαλÝò σχÝσει( με το ΣωχρÜτη, αν χρßνουμε τουλÜχιστον απü την Πολιτεßα (δεò χαι Siokes, σχüλιο ad loc.). τr3. Πρüχειται για τη μοναδιχÞ φορÜ, μüξß με το 3ΒÞ τοι ο ΠλÜτωναò δηλþνει την παρουσßα του σε χÜποιο α,πü τα Ýργα του. Ο Stokes χÜνει εδþ την ευφυÞ παρατÞρηση üτι'υπÜρχει στην Απολογßα χÜ,ποια ειρωνεßα'«rrj .ηυ πλευρÜ του συγγραφÝα: ο ΠλÜτωναò, }ρÜφονταò μßα απολογßα του ΣωχÞτη υπογραμμßζει, μÝσω του "ΣωχρÜτη»

ΙΙ2, Ο μεγαλýτεροò αδελφüò του ΠλÜτωνα. Δεν ξÝρουμε γιατß δεν αναφÝρεται ο Üλλοò αδελφüò, ο

ι74-75.

"ηò

ο'.ΣωχρÜτηò'''.

του, üτι δsν τον

φαßνεται χαι απü το ειρωνιχü .[α]ν τüτε
τι5, Οδýσσεια

χαγßα περßπτωση να δεχθεß ο ΜÝλητοò
τ ι63.
116.

τΙ4, Ο χρüνοò στο διχαστÞριο μετριüταν με την χλεψýδρα. ΚατÞγοροò χαL χατη¾οροýμενοò ε(χαν τον ßbιο αχριβþò χρüνο, Η προσφο ρÜ παραχþρηση-ò μÝρουò του χρüνου στον αντßδιχq που χρησιμοτοιεß εδþ ο ΣωχρÜ"ηò, η"«υ σýνηθε_< ρητοριχü τÝχνασμα. Το üτι ο ΣωχρÜτηò Ý, θr.ρ.ß üτι υπÜρχει

"ηυ

,.ροοφορÜ

"üυ

δ,Ýφ»γ.'.

"ου

Ο Slings, σχüλιο ad loc., εýστοχα παρατηρεß üτι
29Ι

ο 

ΛßηΡοΣ ΙΙΡΩΤο

ΣωχρÜτηò χυριεýεται απü τα συναισθÞματÜ του üταν αναφÝρει του_ζ γιουò του χαι ενþ μÝχρι τþρα απευθυνüταν σε Ýναν

υποOετιχü συνομιλητÞ, με ,rο δ &νδρεò ¶θηναßοι στρÝφεται στο τραγματιχü του αχροατÞριο. Στο μÝροò του χειμÝνου που προηγεßται ο φιλüσοφοò χαταχρßνει σφοδρÜ üσουò παραχαλοýν

ταχτιχÞ, πλην üμωò-üπωò συνÞθωò-üχι τη συνηθισμÝνη: sνþ Üλλοι χατηγοροýμενοι εχλιπαροýν το διχαστÞριο χαι φÝρνουν μπροστÜ του τιò οιχογÝνειÝò τουò, ο ΣωχρÜτηò αρνεßται επιδειχτιχÜ να χÜνει χÜ,τι τÝτοιο, ΑναφÝρει ωστüσο τα α¾απημÝνα του πρüσωπα, που Ýτσι δεν εßναι παρüντα στη δßχη

τουò διχαστÝò ¾ια την αθþωσÞ τουò, αλλÜ ο τρüποò του μιλÜει σε αυτü το σημεßο δεßχνει üτι χρησιμοποιεß μßα ρητοριχÞ

ωò φυσιχÜ πρüσωπα, αλλÜ γßνονται ταρüντα νοητÜ, rrl, Ο ΣωχρÜτη_< εδþ ειρωνεýεται: με θαυμÜσια εννοεß üτι
προσπαθοýν να προχαλÝσουν τον οßχτο του διχαστηρßου.

lr8. Απü το σημοßο αυτü φαßνεται üτι Þ ριζωμÝνη χοινωνιχÞ προχατÜληφη μτορεß να εßναι ισχυρüτερη απü τη φιλοσοφιχÞ γνþση. Ο ΣωχρÜτηò, που εδþ αναπαρÜγει Ýνα σοξιστιχü
στερεüτυπο, εßναι τιθανüτατα ο τρþτοò φεμινιστÞò φιλüσοφοò τηò ιστορßαò, επειδÞ επιμÝνει-τουλÜχιστον αν ο πλατωνιχüò

ΜÝνωναò απηχεß τιò απüφειò του ιστοριχοý ΣωχρÜτη-üτι η μßα χαι μοναδιχÞ αρετÞ του αποτολεß τον ýψιστο σχοπü τηò ανθρþπινη6 ζωÞ_< εßναι χοινÞ για üλουò, Üρα χαι ¾ια τιò τυναßχεò, Παρüλο που ßσω,ζ δε 0α περßμενε πολλÝò γυναßχεò να χαταχτÞσουν αυτÞ την αρετÞ, τουλÜχιστον δεν τι,ζ ατοχλεßει

εχ

προοιμßου,

Δεò χαι Ward-Scaltsas, 'Virtue Wßthοιιt

Gender'.
rI9. Ο Αθηναßχüò üρχοò δινüταν στο Δßα, τον Απüλλωνα
2,9L 

tΙΛΛΤΩΝοΣ ΑΠοΛοΓ¶

χαι τη ΔÞμητρα,
τ2ο. Ο Stokes, σχüλιο ad loc., 0εωρεß üτι εδþ υπονοεßται ο Απüλλωναò. Αυτü gßναι σßγουρα πιθανü, αλλÜ απü την Üλλη πλουρÜ στο πλατωνιχü corpus εßναι πολý συνηθισμÝνη η μετÜβαση απü τον ενιχü στον πληθυντιχü χαι αντßστροφα üταν ο ΠλÜτωναò αναφÝρεται στο θgü Þ τουò θεοýò. Για το συνολιχü-

τερο ζÞτημα τηò διÜχρισηò μονοθεßσμοý χαι πολυθεΤσμοý στην αρχαιüτητα δε_< Michael }'rede, 'Monotheism', 6. 4ι χαι passim.

φοφορßαò εßναι αν ο ΣωχρÜτηò εßναι αθþοò Þ Ýνοχοò. Εφüσον χριOεß Ýνοχο_<, οι διχαστÝò-μετÜ απü νÝουò λüγουò-θα επιλÝξουν σε δεýτερη ψηφοφορßα μεταξý τηò ποινÞò που θα προτεßνει ο ßδιοò χαι αυτÞò που προτεßνει ο χατÞγορο_<.

τιτ. Τελειþνει το πρþτο μÝροò τηò Απολογßαò. Αχολουθεß η ψηφοφορßα τια το αποτÝλεσμα. Αντιχεßμενο αυτÞò τηò ψη-

Ι22. Δεν υπÜρχουν σωζüμενα παραδεßγματα λüγων που
εχφωνοýνται μετÜ την πρþτη απüφαση ¾ια την ενοχÞ Þ μη του χατη¾οροýμενου χαι Üρα δεν μποροüμε να ξÝρουμε χατÜ

Λπολογßα,<, θα προτεßνει πιθανÞ ποινÞ (αντιτßμηση). Ο χατÞγοροò, ατü την πλευρÜ του, Ýχει Þδη προτεßνει την ποινÞ του 0ανÜτου, Στο τÝλοò του λüγου οι διχαστÝò φηφßζουν υπÝρ τηò 1τßαò Þ τηò Üλληò πρüτασηò, χωρßò να υπÜρχει τρßτη δυνατüτητα.

πüσο εντÜσσονται Þ üχι στο πλαßσιο τηò συνηθισμÝνηò ρητοριχÞò οι λüγοι που αποδßδει ο ΣωχρÜτηò στον ΠλÜτωνα. ια3. Ο ΣωχρÜτηò Ýχει χριθεß Ýνοχο<, Στο μÝροò αυτü τηò

rz{. Εφüσον το διχαστÞριο εßχε 5οο μÝλη, φαßνεται üτι εναντßον του ΣωχρÜτη φÞφισαν περßπου 28ο χαι υπÝρ του ιΖο
L93 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

διχαστÝò.

ι2§. ΠροχειμÝνου να αποφεýγονται δßχεò με αστÞριχτεò χατηγορßεò, υπÞρχε διÜταξη βÜσει τηò οποßαò ο χατÞγοροò Ýπρεπε να πληρþσει χßλιεò δραχμÝò, ποσü χαθüλου ευχαταφρüνητq αν δε συγχÝντρωνε το Ýνα πÝγιπτο των ψÞφων. Ο ΣωχρÜτηò χÜνει Ýναν ατü τουò δýο συλλογισμοýò (δεν εßναι σαφÝò ποιον): Þ üτι ο ΜÝλητοò, ο ¶νυτοò χαι ο Λýχωναò χÝρ,
δισαν ο χαθÝναò περßπου 93 φÞφουò απü το σýνολο των Ζ8Ο, Þ üτι ο ΜÝλητοò δε θα συγχÝντρωνε μüνοò του πÜνω απü roΟ φÞφουò, οπüτε θα Ýπρεπε να πληρþσει το πρüστιμο. Εßν«ι

πÜντωò σαφ€ò üτι απü τουò τρειò χατηγüρουò αυτüò που προχαλεß τη μεγαλýτερη απÝχθεια στο ΣωχρÜτη (στο βαθμü που εßναι χοντÜ στην ιστοριχÞ απολογßα του το πλατωνιχü Ýργο), αλλÜ χαι στον ΠλÜτωνα ω_< συγγραφÝα τηò Απολογßαò, εßναι ο ΜÝλητοò. ι26, Ο üροò στÜσιò εßναι σημαντιχüò. Δηλþνει την ανοιχτÞ χαι σοβαρÞ πολιτιχÞ σýγχρουση που μτορεß να πÜρει τη μορφÞ εμφýλιου πüλεμου.

Ι27, Ο ΣωχρÜτηò θεωρεß üτι χαι για την πüλη, üπωò χαι ¾ια το Üτομο, ο ýφιστοò σχοπüò εßναι η ηθιχÞ βελτßωση. Η αντßληψη üτι υπÜρχει αντιστοιχßα μεταξý τηò πüληò χαß του ατüμου παßζει σημαντιχü ρüλο στην Πολιτεßα.

ι2Β. Η σßτιση στο Πρυτανεßο αποτελεß αριστοχρατιχü χατÜλοιπο τηò αρχαßχÞò εποχÞò. Δεò Scmitt-PanteL, La CitÝ,

σσ. Ι4,5-49"

rzQ. Σýμφωνα με τη σωχρατιχÞ, αλλÜ χαι την πλατωνιχÞ, ηθιχÞ η αρετÞ χαι η ευδαιμονßα ταυτßζονται. Ωθþνταò λοιπüν τουò Αθηναßουζ να ενδιαφÝρονται για την αρετÞ, ο ΣωχρÜτηò
L94 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

τουò χÜνgι, προληπτιχÜ τουλÜχιστον, ευδαßμονεò.

Η αρματοδρομßα Þταν εξαιρετιχÜ. αχριβü αγþνισμα, τα χατÜλληλα Üλογα χüστιζαν πολý. Βßναι λοιπüν αυγιατß τονüητο üτι χ&ποιοò που Ýχει τÝτοια Üλογα δο χρειÜζοται
ι3ο.
οποιασδÞποτε μορφÞò οιχονομιχÞ βοÞθεια απü την πüλη. ηΙ, Ζητþνταò σßτιση στο Πρυτανεßο τη στιγμÞ που η χρßνεται η ζωÞ του, ο ΣωχρÜτηò θÝλει να τονßσgι üτι δον αποδÝ-

χεται την ενοχÞ του, πρÜγμα που θα μποροýσε ßσωò να υποτεθεß αν προχωροýσε χατsυθεßαν στην αντιτßμηση. Το τßμημα üμωò αυτÞò τηò χßνησηò εßναι εξαιροτιχÜ υφηλü, χαθþò, συνειδητÜ Þ üχι, εχμηδενßζει την πιθανüτητα να του αποδοθεß η ελαφριÜ ποινÞ του προστßμου αντß τηò θανατιχÞò χαταδßχηò,
αφοü εßναι πολý λογιχü η πλειοψηφßα των διχαστþν να εχλÜ-

βει τη στÜση του ωò αλαζονßα. ¼ντωò, στη δεýτερη φηφοφορßα ο αριθμüò των διχαστþν που φÞφισαν εναντßον του ΣωχρÜτη αυξÞθηχε. ι32,
του

Η

αναφορÜ gßναι στο z5e.

Ο Burnet, σχüλιο ad

loc.,

Ýχει δθχιο üταν λÝει üτι εδþ δεν προδποτßθεται η γνωστÞ θÝση αδυνÜτιξε òιυτü που λÝει εδþ ο ΣωχρÜτηò.

ΣωχρÜτη'οßδεßò Ýχþν χαχüò', Το οüδεßò Ýχδν χαχüò θα

ι,},3.'Εχει ενδιαφÝρον üτι εδþ ο ΣωχρÜτηò λÝει δμßν χαι üχι ßßμßν, βγÜζονταò τον εαυτü του εχτüò τηò νομοθετιχÞò διαδιχασßαò, Ι14,ºÝτοιο νüμο εßχαν οι ΣπαρτιÜτεò.¸χει ενδιαφÝρον üτι, ,ßποlò παρòιτηρεß ο Slings, σχüλιο ad loc., πολλÝò δεχαετßεò 1ιετÜ το ßδιο το γεγονüò, η δßχη του ΣωχρÜτη εξαχολουθεß να Ýγει βαρýνοντα ρüλο στη σχÝφη του ΠλÜτωνα. Στουò Νü|ιουò1 oL δßχεò που επισýρουν την ποινÞ του θανÜτου διαρχοýν L95 

,γΙΕΡοΣ ΠΡΩº,ο

τρειò μÝρsò. Η παρατÞρηση ονισχýει, χατÜ τη ¾νþμη μου, την πιθανüτητα να εßναι ιστοριχü το συ¾χ9χριμÝνο τουλÜχιστον σημοßο τη< Ατολογßαò,
Ι35. Εδþ ο ΣωχρÜτηò ξεχαθαρßζει üτι το χßνητρü του για να ζητÞσει σßτιση στο πρυτανεßο εßναι η επιθυμßα του να χαταστÞσει σαφÝò πωò δεν ατοδÝχοται την ενοχÞ του, Η επιθυμßα αυτÞ συνδÝε,ται χαι μ9 üσα Ýχει π9ι στο 343rd σχετιχÜ με την ÜρνησÞ του να ζητÞσει οßχτο. Δε νοεßται, φυσιχÜ, να ζη-

τ&ετ οßχτο χÜ.ποιο

Ι36. Η φυλÜχιση θεωροýνταν ανÜρμοστη για ελεýθερο πολßτη χαι εφαρμοζüταν σπÜνια. Ο ΣωχρÜτηò δεν μπαÝνει χαν στον χüπο να εξηγÞσει γιατß την απορρßπτει: προφανþò θεωρεß üτι η απüρριφη αυτÞ θα εχληφθεß ωò αυτονüητη απü Ýνα αχροατÞριο ελεýθερων πολιτþν (Ýναò βασιχüò λüγοò που οι ελληνιχÝò χοινωνßεò αυτÞò τηò εποχÞò δεν τη χρησιμοποιοýν

.ò

αθþοò.

εßναι οι τεριορισμÝνοι πüροι τουò. Σ9 γενιχÝò γραμμÝò, χαμßα τÝτοια χοινωνßα δεν εßχε την πολυτÝλεια να διατρÝφει, Ýστω

χαι υποτυπωδþò, σημαντιχü αριθμü ανενεργþν ενηλßχων. Για
αυτü χαι η εξορßα Þ η θανÜτωση αποτελοýν πολý συνηθÝστερεò ποινÝò).

Ο ΣωχρÜτηò δεν εννοεß üτι δεν Ýχει χαθüλου χρÞψατα, αλλÜ üτι τα χρÞματÜ του εßναι πολý λßγα για να μπορÝσÝι να προσφÝρει Ýνα πρüστιμο που οι διχαστÝò να μποροýν να το
r38.

η7,ºφ

θεφ Üπειθεßν. Δεò z9b6.

πÜρουν σοβαρÜ,

üτι δεν ταθαßνει χανßνα χαχü πληρþνονταò χρÞματα, γιατß το μüνο που πραγματιχÜ βλÜπτει Ýναν Üνθρωπο εßναι η αδιχßα που διαπρÜττει ο ßδιοò. Ι-Ι
πιστε,ýει
2-96

η9. Ο ΣωχρÜτηò 

ΠΛΑ,ΓΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

ευδαιμονßα ταυτßζεται για αυτον με την αρετÞ χαι η δυστυχßα με την χαχ(α. Τα εξωτεριχÜ αγαθÜ, üπωò τα χρÞματα, δεν παßζουν χανÝνα ρüλο στην ευδαιμονßα του ανθρþπου. ι4Ο. Το θÝμα τηò πραγματιχÞò αξßαò του ποσοý που προτεßνει ο ΣωχρÜτηò εßναι χρßσιμο ¾ια την τελιχÞ χατανüηστ1 τηò στÜσηò του στη δßχη. Αν μετÜ την προχλητιχÞ απαßτηση για σßτιση στο Πρυτανεßο προτεßνει Ýνα ασÞμαντο ποσü με σχοπü να ειρωνευτεß Þ αχüμη χαι να προχαλÝσει τουò διχαστÝò, τüτε διαπρÜττει χαθαρÞ αυτοχτονßα. Αν üμωò το ποσü εßναι σοβαρü, τüτε ο ΣωχρÜτηò εννοεß πραγματιχÜ την πρüτασÞ του χαι διατηρεß χαποιεò ελπßδsò να αποφýγει την 9σχÜ.τη των ποινþν. Μπορεß χανεßò να τον χατηγορÞσει üτι δεν εßναι ρεαλιστÞò, αν θεωρεß üτι μετÜ το αßτημα τηò σßτισηò στο Πρυτανεßο οι Αθηναßοι θα τον αφÞσουν με Ýνα απλü πρüστιμο (χαι πρÜγματι, οι εναντßον του ψÞφοι αυξÜνονται
στη δεýτερη φηφοφορßα). ΑλλÜ η Ýλλειφη ρεαλισμοý δε συνεπÜγεται χαι την επιθυμßα τηò χαταδßχηò.

Οι Brickhouse χαι Smith, Socrates οη Trial,

σσ,

L2r-L7,

θπιχειρηματολογοýν υπÝρ τηò Üποψηò üτι το ποσü εßναι üντωò σοβαρü, χαι απü αυτü συμπεραßνουν üτι η προσφορÜ του ΣωχρÜτη δεν εßναι ειρωνιχÞ. Αυτü επιβεβαιþνεται απü το ßδιο

το χεßμενο τηò Απολογfuò. πρþτον, αν ο ΣωχρÜτη_< Þθελε απλÜ να χαταδιχαστεß με ηρωιχü τρüπο, δε θα πρüτεινε χανÝνα πρüστιμο χαι θα Ýμενε στην εν Πρυτανεßω σßτιση (αυτü αχριβþò γßνεται στην Απολογι'α του Ξενοφþντα). Το üτι δεν το χÜνsι εßναι Ýνδειξη üτι επιθυμεß, αν εßναι δυνατü, να αποφýγει τη θανατιχÞ ποινÞ, Δεýτερον, δο θα υπÞρχε χανÝναò λüγοò να χρησιμοποιÞσει τα ονüματα των φßλων του χαι να
L97 

ΜΕΡοΣ ΠΡΩº,ο
τουò προτθßνει ωζ εγγυητÝò, αν δgν εννοοüσε την προσφορÜ,
αν Τρßτον, üπωò γρÜφουν οι Brickhouse χαι Smith, σ, LLg, προο ΣωχρÜτηò θα μποροýσε να Þθελε απλÜ να ειρωνευτεß, Ýυ« ευτολÝò ποσü, για παρÜδειγμα Ýνα χÜλχινο χÝρμα, ".ßυr, Αντßθετα üμωò, üπωò δεßχνει χαι αυτü που λÝει üτι η προσω-

(ουσιαπιχÞ του περιουσßα δεν εßναι αρχετÞτια να προτεßνει ο"ιrü) ,,ρüο"ιμο, η πρüθεσÞ του εßναι να προτεßνει Ýνα πασü

l.ο»

διrαο"Þριο θα τÜρει σοβαρÜ, ΤÝταρτον, χαι ενδεχομÝνα νωò σπουδαιüτερο, ο ΣωχρÜτηò δηλþνει στο ι9α üτι πρÝπει χαι ο απολογηθεß πραγματιχÜ γιατß αυτü sπιτÜσσουν ο νüμοò θεüò. ΑλλÜ χαι γενιχüτερα, üπωò εßδαμε στην ΕισαγωγÞ, η δßχη στρατηγιχÞ του εßναι να προσπαθÞσει να χερδßσει τη προηγοýμενη αρχÞ,ζ, Αν η χþρßò συμβιβασμοýò σε 0Ýματα σωστÞ, δεν Ýχουμε χανÝνα λüγο να ..,χr,ρημ«"ολογßα εßναι στραττlγιχÞ υrrüθÝüουμ. üτι στην αντιτßμηση εγχαταλεßπει τη

"ο

αυτÞ.

ι4I. Αν η Απολογι'α gßναι χατÜ βÜση ιστοριχÞ, το γογονüò üτι ο ΠλÜτωναò αναφÝρεται πρþτοò μεταξý των εγγυητþν, Κρßτωπριν αχüμη χαι απü τον αδελφιχü φßλο του ΣωχρÜτη ιδιαßτευ«, δrßχυr, üτι η σχÝση μοταξü των δýο ανδρþν Þταν
ρα στενÞ. r{z. Αφοý ο ΣωχρÜτηò δεν Ýχει χρÞματα χαι το ποσü εßναι αξýλογο, χÜποιοò χÜποιοι θα Ýπρεπε να εγγυηθοýν

Þ üντωò να Ýχει ,;üημα τß αντιτßμηση του Σωτην χαταβολÞ του για
χρÜτη.

'

ηα,.

Φερß,γ"γυοι (Üξιüχρεω) με την Ýννοι*

üτι εßναι σο

θÝση

να πληρþσουν. Üλλο λüγο τ4Þ'" ºο χοιτÜ πüστ, ιß ΣωχρÜτηò απηýθυνε χαι
L98 

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ

στο διχαστÞριο μετÜ την θανατιχÞ του χαταδßχη η προχειται για πλατωνιχÞ προσθÞχη δεν εßναι δυνατü να ειπωθεß με βθ-

βαιüτητα. Ο Burnet, σχüλιο ad loc., υτερασπßζεται την ιστοριχüτητα του τρßτου λüγου, αλλÜ εßναι δýσχολο να δει χανεßò Ýνα μεγÜλο αχροατÞριο, Þ Ýστω Ýνα σημαντιχü μÝροò του, να μÝνει προσηλωμÝνο στον χατηγοροýμενο αφοý η επßσημη δια-

διχασßα Ýχει ολοχληρωθοß, Αχüμη χαι αν ο ΣωχρÜτηò εχφþνησε τÝτοιο λüγο, στην πραγματιχüτητα δεν αποτελεß μÝροò τηò απολογßαò του, η οποßα Ýχει Þδη ολοχληρωθεß: ενþ οι δýο πρþτοι λüγοι εθναι επßσημοι, ο τρßτοò εßναι ανεπßσημοò χαι δεν Ýχει τον ξεχαθαρα δημüσιο χαραχιÞρα των προηγοýμgν(ýν. ΤÝλοò, το üτι ο Ξενοφþνταò περιλαμβÜνει χαι αυτüò

Ýναν τÝτοιο λüγο στην Απολογßα του αποτελεß απüδειξη üτι ο

ΣωχρÜτηò üντωò τον εχφþνησε μüνον αν ο Ξενοφþνταò δεν αντιγρÜφοι τον ΠλÜτωνα, χÜτι που δεν μποροýμε να το ξÝρουμε.

ι{§. Απü üσα γνωρßζουμε, η προφητεßα αυτÞ του ΣωχρÜτη
επαληθεýτηχε.

ι46. Η αντßληψη üτι χ&ποιοò που βρßσχοται χοντÜ. στο θÜνατο Þ προβλÝπει το θÜνατü του στο εγγýò 1τÝλλον απο>ιτÜ, 1ταντιχÝ_< ιχανüτητεò Þταν διαδοδομÝνη την ετοχÞ του ΣωχρÜτη,

ι47. Ο Siokes, σχüλιο αι{
1τπορεß

Ιοι:., θεωρεß

ρÞση δεν ανÞχει στον ιστοριχü ΣωχρÜτη χαι üτι ο ΓΙλÜτωναò

üτι η συγχοχριμÝνη
δεν

να αναφÝρεται εδþ στον εαυτü του. ΚÜτι τÝτοιο

γιατß η δραστηριüτητα του ΣωχρÜτη Þταν δημüσια χαι ανοιχτÞ σε χαραχτÞρα, ενþ ο ΠλÜτωναò εξÜσχησε τη φιλοσοφßα μαχριÜ απü την αγορÜ χαι με Ýνα
1τπορεß να ισχýει, ωστüσο, L99 

]rΙΕΡοΣ ΠΡΩΤ()

στενü xαl αυστηρÜ επιλεγμÝνο χýχλο φßλων χαι μαθητþν. τ48, Πρþτη φορÜ χρησιμοποιεß τον üρο διχαστÝò, αποχλει-

στιχÜ για αυτοýò που φÞφισαν αθωωτιχÜ. Δεò σημ, τ. ι49.Ο ΣωχρÜτηò λÝει για πρþτη φορÜ üτι το δαιμüνιü του Ýχει μαντιχÝ< ιχανüτητεò. τ5ο.¸τσι ονüμαζαν οι'Ελληνεò το βασιλιÜ των Περσþν, τ5ι. Το νüημα τηò περßπλοχηò αυτÞò φρÜσηò εßναι απλü: ο ΣωχρÜτηò συγχρßνει μßα νýχτα ýπνου χωρßò üνειρα με την αιωνιüτητα του θανÜτου χαι υπαινßσσεται üτι αφοý η τρþτη

εßναι ευχÜριστη θα εßναι ευχÜριστοò χαι ο θÜνατοò, r52. Ο Μßνωò χαι ο ΡαδÜμανθυò Þταν μυθιχοß βασιλιÜδεò τηò ΚρÞτηò. Ο Αιαχüò αναφÝρεται συχνÜ μαζß τουò χαι ο Τριπτüλεμοò Þταν προστατευüμενοò τηò ΔÞμητραò χαι αυτüò

που Ýδωσε στουò ανθρþπουò τη γνþση τηò γεωργßαò χαι δημιοýργησε τα Βλευσßνια μυστÞρια. ¼λοι θεωροýνταν σοφοß διχαστÝò. Οι πρþτοι τρειò, σýμφωνα με την παρÜδοση, Ýλυναν τιò διαφορÝò των νεχρþν στον ¶δη, r53. Ο ΠαλαμÞδηò δεν αναφÝρεται στον ¼μηρο, αλλÜ η ιστορßα του Þταν εξαιρετιχÜ, διαδοδομÝνη τον πÝμπτο αιþνα π.Χ, Και οι τρειò μεγÜλοι τραγιχοß Ýγραφαν Ýργα με τßτλο
ΠαλαμÞδηò, ι54. Ο ΣωχρÜτηò συγχρßνει τον gαυτü του μg τον ΠαλαμÞδη χαι τον Αßαντα γιατß χαι οι δýο χατηγορÞθηχαν Üδιχα απü τον ΟδυσσÝα. Ο ΠαλαμÞδηò εχτολÝστηχε, ενþ ο Αßανταò
οδηγÞOηχε στην αυτοχτονßα.

¼πωò σημειþνει ο Burnet, σχüλιο ad loc., πρüχειτατ ομηριχÝò περιπτþσειò ανθρþπων που 'νομßζουν üτι εßναι για
r5§.

σοφοß'.
3οο

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΑtΙΟΛΟΓΙΑ
156.

τηò θεωρεß üτι αξßζει τον χüπο να συνδιαλλαγεß με γυναßχεò, Ι Ι Üποφη αυτÞ βρßσχεται πιο χοντÜ στην ηθιχÞ φιλοσοφßα του
(δεò σημ. στο 35b3).

ΠαρÜ την αντιφεμινιστιχÞ δÞλωση στο ]!b, ο ΣωχρÜ-

τ5/, Απü το üτι το δαιμüνιο δsν του εναντιþθηχε (+ου+-τ) στην περßπτωση τηò δßχηò ο ΣωχρÜτηò εξÜγει üτι r) Αυτü που του συνÝβη εßναι χαλü (4ob7-8). ι)Αυτü που Ýπραξε (ο τρüποò που απολογÞθηχε) εßναι χαλüò (4oca-4).

Εßναι λÜθοò να θεωροýμε το θÜνατο χαχü (4ob8-cz). 4)Εßναι χαλýτερα για αυτüν να πεθÜνει χαι να απαλλαγεß απü τιò Ýγνοιεò (+ld+-s). Το επιχεßρημα αυτü Ýχει αναλυθεß με διÜφορουò τρüπουò il]rickhouse χαι Smith, Socrates οη Triat σσ. 254-57, l{eeve, Apology, σσ. r80-8z, Stokes, σχüλιο στο 39eI3)

.1oc4).

πρþτον, το δαιμüνιο δεν αποτρÝπει πòßντα το ΣωχρÜτη απü χÜποια χαχÞπρ&ξη, οπüτο δεν αρχεß να μην τον αποτρÝφει το

Τα βασιχÜ

προβλÞματα που παρουσιÜζει εßναι

δýο:

δαιμüνιο ¾ια να ξÝρει üττ μßα πρÜξη εßναι χαλÞ. Δεýτερον, απü το üτι ο θÜνατοò δεν εßναι χαχüò ο ΣωχρÜτηò συμπεραßνει, ανεπß"Ερεπτα, üτι εßναι χαλüò. Αγνοεß την πιθανüτητα να μην ε,ßναι τßποτε απü τα δýο.

Σο σχÝση με το πρþτο πρüβλημα, η απÜντηση δßνοται στο χεßμενο χαι η περßπλοχη ανÜλυση του Stokes εßναι περιττÞ. Ο ΣωχρÜτηò λÝει ρητÜ üτι το διαμüνιο τον απÝτρεπε αιüψηχαι απü ασÞμαντα πρÜγματα (Ýπß σμιχροßò,4οα6), πρÜγμα που σημαßνει üτι θεωρεß üτι το δαιμüνιο θα παρενÝβαινε οπωσδÞποτε αν Ýχανε χ&,τι χαχü σε Ýνα τüσο σοβαρü ζÞτημα üσο η
3οΙ 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

δßχη, Με Üλλα λüγια, ο ΣωχρÜτηò τιστεýει üτι το δαιμüνιο δε

θα μποροýσε να σωπÜσει, αν Ýχανε χÜ,τι χαχü στη συτχεχριψÝνη περß,πτωση χαι συμπεραßνει απü την απουσßα του üτι üντωò δεν Ýχανε τtτοτε χα,χü.

Το δεýτερο πρüβλημα εßναι μεγαλýτερο, Ο ΣωχρÜτηò χαι αγνοεß την πιθανüτητα να οßναι ο θÜνατοò ουδÝτεροò χαι φαßνεται απü το üτι ο διχüò του θÜνατοò εßναι χαλüò (4) να συμπεραßνει üτι ο θÜνατοò γενιχÜ εßναι χαλüò (3). Ο Reeve, σ. rBz, θεωρεß üτι ο ΣωχρÜτηò απü το (4) εξÜγει üτι ο θÜνατοò δεν εßναι π&ντοτε χαχüò Þ δεν εßναι χαχüò γν απüλυτουò üρουò θ). ΑλλÜ η ερμηνεßα αυτÞ, δυστυχþò, δεν μπορεß να στηριχθεß στο χεßμενο: στο 4ob8-c2 ο φιλüσοφοò μιλÜει για
το θÜνατο γενιχÜ, (τb τεθνÜναι)
τ58.

χrρßò

περαιτÝρω προσδιορι-

σμοýò που θα διχαιολογοýσαν την ανÜλυση του Reeve.

μßα ορφιχÞ αντßληφη για το θÜνατο, üτι δηλαδÞ εßναι μßα απαλλαγÞ απü τιò Ýγνοιεò xaL τα προβλÞματα τηò ζωÞò. Στην Απολογßα η σταση του απÝναντι στο θÜνατο οßναι αγνωστιχιστιχÞ, üπωò φαßνεται
εχφρ&ζει εδþ

Ο Σωχρ&τηò

απü την τελευταßα φρÜση, Στο Φαßδωνα, που απεLχονßξει τιò τελευταßεò στιγμÝò του πριν την εχτÝλεση, ο ΣωκρÜτηò Ýχει

πλÝον υιοθετÞσει την ορφιχÞ αντßληφη üτι ο θÜνατοζ εßναι απαλλαγÞ τηò φυχÞò απü το βÜροò του σþματοò, που την
εμποδßζει να φτÜσει στην αληθινÞ γνþση. Παρüλο που υποOÝσειò αυτοý του τýπου δgν gßναι εýχολο να επαληOευθοýν, θεωρþ πιθανüν ο ιστοριχüò ΣωχρÜτηò να Þταν αγνωστιχιστÞò στο θÝμα του θανÜτου χαι η θεωρßα του Φαßδωνα να θßναι πλατωνιχÞ, ιδιαßτερα απü τη στιγμÞ που η Ýννοια τηò αθανασßαò τη< ψυχÞò συνδÝεται Üμεσα με τη θεωρßα των Ιδεþν (τ1
ºοL 

tΙΛ Α,ΓΩΝοΣ,1 tΙ οΔ οΙ,ΙΑ

ψυχη, οταν μπαινει σΕ χαποιο χαινοýργιο σþμα, ξαναθυμÜται σταδιαχÜ üσα γνþριζε στην 'χαθαρÞ', απαλλαγμÝνη απü σωματιχÜ δεσμÜ φÜση τηò αOÜνατη_ò ζωμθτενσαρχωνüμενη

Þò

τηò μÜχηò, προσφÝρονταò την ýφιστη υπηρεσßα στην πüλη.

Ο Ober, Dissent, σ. 16B, σημ. 26, βρßσχει σg αυτü το σημεßο μßα Ýνδειξη üτι ο ΣωχρÜτηò ενδιαφερüταν για την ΛOÞνα του χαι Ýβλεπε την'αποστολÞ' του ωò υπηρεσßα στην πüλη. Η πüλη τηò ΑθÞναò θεωροοýνταν παραδοσιαχÜ θπιφορτισμÝνη με τη φροντßδα των γιων üσων Ýπεφταν στο πεδßο
r59.

"ηò).

γνωστιχισμü ¾ια το ζÞ"ημ« του θανÜτου που εχφρÜζεται σθ πολλÜ σημεßα χαι την ιδÝα üτι ο θÜνατοò εßναι Ýνα χαλü πρÜγμα, του εχφρÜξεται με διαφορετιχοýò βαθμοýò βεβαιüτηταò στο τελευταßο μÝροò του λüγου. ΚατÜ πüσο η Ýνταση αυτÞ εßναι χαι αποτÝλεσμα τηò συνýπαρξηò'σωχρατιχþν' χαι 'πλατωνιχþν' στοιχεßων στην Απολογßα εßναι αδýνατο να
προσδιοριστεß, Φαßνεται üμωò λογιχü να υποθÝσουμε
στÜση του ιστοριχοý ΣωχρÜτη Þταν αγνωστιχιστιχÞ.
16r.

τ6ο. ΥπÜρχει μßα Ýνταση στην Απολογfu ανÜμεσα στον α-

üτι η

Η Απολογßα

τελειþνει, üπωò χαι αρχßζει, με μßα δÞ-

λωση cßγνοιαò.

τ6ι. lΙ τελιχÞ απüδειξη τηò ευσÝβειαò του ΣωχρÜτη δßνεται απü το γεγονüò üτι η τελευταßα λÝξη τηò Απολογι'αò
εßναι η λÝξη θgüò. ¸χει επßσηò ενδιαφÝρον üτι η Απολογßα, χατÜ ορισμÝνουò Ýναò απü τουò πρþτουò διαλüγουò του ΠλÜτωνα, χλεßνει μg τη λÝξη 0εüò, ενþ οι Νüμοι, χατÜ παρÜδοση ,, τελευταßοò του διÜλογοò, αρχßζουν με αυτÞ τη λÝξη.

3ο3 

Ο ΚΡΙΤΩΝΑΣ Ο Κρßτωναò εßναι Üλλο Ýνα Ýργο που εντÜσσεται στην τετραλογßα των διαλüγων που αναφÝρονται στη δßχη χαι εχτÝ},,εση του ΣωχρÜτη. Η δραματιχÞ ημερομηνßα εßναι σαφÞò: η συξÞτηση μεταξý του ΣωχρÜτη χαß του Κρßτωνα διαδραματßζθταß τρεßò ημÝρεò πριν απü την εχτÝλεση του πρþτου. Η ημερομηνßα συγγραφÞò εßναι λιγüτερο ξεχÜθαρη, αλλÜ στο 5ιb ο ΣωχρÜτηò λÝει üτι προτßμησε το θÜνατο απü την εξορßα. Αυτü εßναι πιο πιθανü να αναφÝρεται στην πλατωνιχÞ παρÜ στην ιστοριχÞ εχδοχÞ τηò Απολογ(αò-χωρßò φυσιχÜ να αποχλεßεται οι δýο να βρßσχοντυ πÜρα πολý χοντÜ. Αν χÜτι τÝτοιο ισχýει, ο Κρßτωναò πρÝπει να γρÜφτηχε μετÜ την Ατολογßα. Η στενÞ σχÝση τηò υπüθεσηò των δýο Ýργων επιτρÝπει επßσηò την υπüθεση üτι οι συγχεχριμÝνοι διÜλογοι γρÜφτηχαν σÝ σχετιχÜ χοντινÝò ημερομηνßεò'. Παρüλα αυτÜ, το γεγονüò üτι εßναι πολý πιθανü ο ΠλÜτωναò να επεξεργαζüταν ξανÜ χαιξανÜ τουò διαλüγουò του

r. Τßποτε φυσιχÜ δεν αποχλεßει την πιθανüτητα ο ΠλÜτωναζ να δοýλευε πÜνω σε δýο Þ περισσüτερα Ýργα παρÜλληλα.
3ο5 

ΙυΙΕΡοΣ

ΔΕτº¸Ρο

σημαßνει üτι εßναι αδýνατο να υπÜρξει ασφαλÞò απÜντηση στο συγχεχριμÝνο ζÞτημα.
Στο διÜλογο που

λεπτομÝχθται στη φυλαχÞ Ýχονταòοργανþσει üλεò τιò üμωò αρρειεò τηò απüδρασηò του ΣωχρÜτη, ο οποßοò νεßται να εγχατελεßφει παρÜνομα τη φυλαχÞ του, γιατß χÜττ τÝτοιο θα Þταν Üδιχο. Το ερþτημα αν μßα τÝτοια συζÞτηση Ýλαβε üντωò χþρα εßναι αδýνατο να απαντηθεß". Το μüνο που μπορεß να πθι χανεßò εßναι üτι η ειχüνα του ΣωχρÜτη που δε διστÜζει να θυσιÜσει τη ζωÞ του σε α¾ια να μην παραβεß αυτü που πιστεýει βρßσχεται πüλυτη αρμονßα με αυτÞ του ΣωχρÜτη των πρþιμων διαλüγων. Απü την Üλλη πλευρÜ üμωò, σε αντßθεση με το δημüσιο χαραχτÞρα τη< Απολογßαò, εδþ πρüχειτατ για ιδιωτιχÞ συζÞτηση χαι δεν αρχεß να ποýμε, üπωζ ο Woozley, üτι επειδÞ ο Κρßτωναò αποτελεß Ýνα εßδοò επιχÞδειου,
αλÞθεια3.

φÝρει

το

üνομÜ

του?

ο Κρßτωναò

Ýρ-

ο ΠλÜτωναò αποδßδει πιστÜ την

ιστοριχÞ

Σε λογοτεχνιχü επßπεδο ο Κρßτωναò παρουσιÜζει üλα τα χαραχºηριστιχÜ των πρþιμων διαλüγων, με χυριüτε-

του ΣωχρÜτη προσπÜθησαν ανθπιτυχþò να τον πεßσουν να αποδρÜσει δεν αποδειχνýει τßποτε, απü τη στιγμÞ που δεν
ξÝρουμο αν βασßζεται στον ΠλÜτωνα Þ üχι,
3.

r, º'ο üτι ο

Ξενοφþντα

,<

),ßει (Απολογßα

η) üτι οι

φßλτ,,ι

Woozley, Law and Disobediencq
3ο6

σσ.

L-3, 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

στοριογρÜφο.

ρα τη ζωντÜνια τη_ζ περιτραφÞò χαι την Ýμφαση σε απλÝò λεπτομÝρειεò. Το στοιχεßο τηò ρητοριχÞ_< υπÜρχει στο διÜλογο, τüσο στην προσπÜθεια του Κρßτωνα να πεßσει το φßλο του να δραπετεýσει üσο χαι στο λüγο των Νüμωνα, αλλÜ ο Κρ/τωναò δεν μπορεß να συγχριθεß με τη ρητοριχÞ αρτιüτητα τηò Απολογßαò. Ατü την Üλλη, üπωò εýστοχα παρατηρεß ο De Strycker, αυτü που ξεχωρßζει το διÜλογο απü τουò Üλλου,ò σωχρατιχοýò διαλüγουò του ΠλÜτωνα εßναι η απλüτητÜ του5. Εßναι ο απλοýστεροò σε ü,τι αφορÜ την τεχνιχÞ αφÞγησηò, περιλαμβÜνει μüνο δýο πρüσωπα χα,. ε(,ναι, αχüμη χαι για τα δεδομÝνα των πρþιμων Ýργων του ΠλÜτωνα, συντομüτατοò, ειδιχÜ αν αναλογιστεß χανεtò το μÝγεθοò των ζητημÜτων που θßγονται. Η μεγαλýτερη üμωò λογοτεχνιχÞ του αρετÞ εßναι ο τρüποò που φυχογραφοýνται οι δýο Þρωεò. Η αγωνßα του Κρßτωνα, που αδυνατεß να δει τη σχÝση φιλοσοφßαò χαι πρÜξηò, αλλÜ ενδιαφÝρεται πραγματιχÜ για την τýχη του φßλου του, αντιδιαστÝλλεται με την αταραξßα του ΣωχρÜτη με Ýναν τρüπο που θα Ýκανε περÞφανο χαß τον πιο προιχισμÝνο σýγχρονο μυθι-

Στο επßπεδο τηò φιλοσοφßαò, ο Κριºτυναò θÝτει μßα
ζ, Για το στοιχεßο τηò ρητοριχÞò στον Κρßτωνα δεò Allen, 'Law and Justice', σσ. 558 χαι 56ο.
5.

De Strycker, 'Le Criton de Platon', σ.42ι.
)ο7 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤºΕΡΟ

,rοßι"ι,rÞò φιλοσοφßαò, το Ýργο Ýχει συχνÜ ερμηνευθεß ωò Ýναò ýμνοò στην χυριαρχßα του χρÜτουò απÝναντι στο τÜξηò Ü"ομου. ΣυνδεδεμÝνο με αυτü, αν χαι διαφορετιχÞò να συμβιβαστεß ,rρüβλημ«, εßναß το αν χαι πþò μπορεß «ß"Þμ« των νüμων για υπαχοÞ στον Κρßτωνα ψε τη "ü δÞλωση του ΣωχρÜτη στην Απολογßαüτι δs θα υπαχοýοrι «υ οι Αθηναßοι του ζητÞσουν να σταματÞσει να φιλοσοφεß (ι.9d). Αχüμη, ο Κρßτωναò περιÝχει την ιδÝα μßαò ο»μφrυΙ«ò μεταξý των νüμων χαι του πολßτη, Μπορεß ν* θεωρηθεß Ýνα απü τα πρþτα Ýργα στην ιστορßα τηò δυτιχÞò σχÝψηò που θÝτει την ιδÝα του χοινωνιχοý συμβολαßου7;

σeLpa απü θρμηνευτιχÜ προβλÞματα,

Στο επßπεδο τηò

Ωò προò το πρþτο ερþτημα, πρÝπει χαταρχÜò να υποπενθυμιστεß εßναι üτι η διÜχριση μεταξý χρÜτουò χαι

λßτη αποτελεß

δημιοýρ¾ημα τηò νεþτερηò πολιτιχ,Þò ο*Ýφηò χαι δεν υπÜρχει στην αρχαιüτητα, Αυτü συνεπÜ-

Ýχει μßα θεωρßα γ."οι,'üτι αχüμη χαι αν ο ΣωχρÜτηò

Για τιò σχετιχÝò παραπομτÝò δεò Kraut, Socrates and the Statò σ.5, σημ.3.
6,

του χοινωνιχοý συμβολαßου ο τßθεται'Þδη απü ορισμÝνουò σοφιστÝò, üπωò ο Πρωταγüραò, Ιππ.αò, ü Αντιφþντα ò xaL ο Δυχüφρωναò, Δεò Mulgan, 'Ly-

7,¼*

το πρþτο,

γιατß η ιδÝα

cophron', Kerferd, SophistX Movemen! σσ, ι47-5ο χαι Μr,αγι'üυο, ¹ αρχαßα σοφιστιχÞ', σσ, τ66-67,
3ο8 

ΠΛΑΤΩΝΟΣΚΡΙΤΩΝ

που υποστηρßζει üτι ο πολßτηò πρÝπει πÜντοτε να υποτÜσσεται στην πüλη-χρÜτοò, αυτü δεν apxei ^για να τον αναγορεýσει σε υπÝρμαχο τηò παντοδυναμßαò του χρÜτουò. Στην Απολογßα, üπωò εßδαμε, ο ΣωχρÜτηò διεχδιχεß Ýνα εßδοò ατομιχÞò ελευθερßαò που η χλασιχÞ πüλη δεν εßναι αχüμη Ýτοιμη να παραχωρÞσει, χαι αυτü παßζει χαθοριστιχü-ßσωò τον πßο χαθοριστιχü-ρüλο στην χαταδßχη του. ¶σχετα με το χατÜ πüσο η στÜση αυτÞ συμβιβÜζεται με üσα λÝγονται στον Κρßτωνq Ýνα ξÞτημα το οποßο θα συζητηθεß παραχÜτω, μßα ποππεριανοý τýπου ταýτιση τηò σχÝσηò χρÜτουò-πολßτη χαι πüληòπολßτη εßναι προβληματιχÞ χαι δεßχνει μειωμÝνη ιστορßχÞ ευαισθησßα.

Ο Κρßτωναò

δεν εßναι οýτε Ýνα Ýργο που αποθεþνει

το χρÜτοò οýτε üμωò, üπωò Ýχει επßσηò χαραχτηρισθεß, Ýνα χεßμενο που δεν αντßχειται χατÜ οποιοδÞποτε τρüπο

στιò αρχÝò του φιλελευθερισμοý. Ο λüγοò για τον οποßο ο διÜλογοò δεν αποθεþνει το χρÜτοò εßναι πολý απλüò: ταρüλο που μßα βιαστιχÞ ανÜγνωση του Ýργου μπορεß να δημιουργÞσει την εντýπωση üτι ο ΣωχρÜτηò υποστηρßζει μßα μορφÞ νομιχοý θετιχισμοý, λÝει δηλαδÞ üτι ο νüμοò χαι το δßχαιο ταυτßζονται χατ Üρα χÜθε νüμοò πρÝπει να υπαχοýεται, χÜτι τÝτοιο δεν ισχýει. Ο φιλüσοφοò δÝχεται üτι υπÜρχει εναλλαχτιχÞ λýση στην υπαχοÞ στο νüμο, χαι η λýση εßναι να πεισθοýν τα χατÜλληλα ιßργανα τηò πüληò üτι ο συγχεχριμÝνοò νüμοò εßναι Üδιχοò. Αυτü εßναι πολý πιο εýχολο να γßνει, φυσιχÜ, στο
)ο9 

ΜΕΡΟΣ ΔΕγΤΕΡΟ

πλαßσιο τηò δημοχρατιχÞò πüληò, üπου Ýχει χανεßò Üψε, ση πρüσβαση στην Εχχλησßα, απü ü,τι στα σýγχρονα χρÜτÞ. λλλÜ .ß", ο ΣωχρÜτηò εννοεß ωò εναλλαχτιχÞ λýοη'ο"ηυ υπαχοÞ χÜτι σαν τη στÜση των σημερινþν «υ"ι,ρρηοþυ συνεßδησηòs εßτε θεωρεß üτι αν η προσπÜθεια να'πεισθοýν οι νüμοι' αποτýχει εßναι χανεßò ηθιχÜ υποχρεωμÝνοò

στον Κρ[τωνα f'υrrοrοÞ στουò νüμουò που επιζητÜται εναλλαχτιχÞ λýση, δrν εßυαι' απüλυτη: υπÜρχει σαφÞò χαι Üρα ο νüμοò δεν υπαχοýεται μüνο χαι μüνο επειδÞ εßναι νüμοò. Αχüμη, εχτüò απü την προσπÜθεια να πειπρ0σθεß η πüλη για το Üδιχο ενü_c νüμου, ο ΣωχρÜτηò τεßνει χαι μßÜ δεýτερη εναλλαχτιχÞ λýση, πιο ριζιχÞ εßναι η αλÞθεια, αλλÜ πÜντωò εναλλαχτιχÞ λýση: üποιοò την δε συμφωνεß με τουò νüμου_ò τηò πüληò μπορεß να ο Σω,γχα"αßεßφθι χαι να πÜει να ζÞσει αλλοý, Μüνον ,ρÜ"ηò του Ξενοφþντα ασπÜζεται μßα Üτε^γχτη μορφÞ

να υπαχοýσει9, αυτü που εßναι σαφÝò εßναι üτι

8. ΑυτÞ εßναι η Üποψη του Woozley, 'Socrates οη Disσσ, obeying the Law', σσ. 3ο6-3ο8, του Reeve, Apology, σσ, 65-69, του τι9-rr,-"ου Kraut, Socrates and the Statq

Gümez-Lobo, FoundationΣ σ, 66 χαι του Mclaughlin, ι92-97, 'Socrates οη Political Disobedience', σσ, χαι Smith, Plato's !. ΑυτÞ εßναι η τνþμη των Brickhouse του lrwin, 'Socratic Inquiry" σ, Socrates, σσ. ι4L-43 χαι
4ο3.
3Ιο 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

σηò'ο.

Κριºωνα δεν υπÜρχει χανÝνα στοιχε(ο rrου υ« αντßχειται στη σýγχρονη φιλελεýθερη αντßληφη για τη σχÝση πολß τη χαι χρÜτουò, Η παρομοßωση τηò σχÝσηò αυτÞò με τιò σχÝσεò πατÝρα-ταιδιοý χαι χυρßου-δοýλου δßνει στο διÜλογο Ýναν απολυταρχιχü χαραχτÞρα που δεν μπορεß να αγνοηθεß. Η σχÝση του πατÝρα με το παιδß δÝ διαφÝρει, νομιχÜ τουλÜχιστον, χαι πολý απü τη σχÝσηχυρßου χαι δοýλου: ο πατÝραò, ωò ο χýριοò οßrο», Ýχει απü\υτα "ου διχαιþματα πÜνω στο παιδξ üπωò Ýχει χαι πÜνω στουò δοýλουò του. Ο ΣωχρÜτηò, λοιτüν, δ. δÝχ."ο, την απüλυτη εξουσß« πüληò πÜνω στον ,rολß"η, δÝχεται ü"ηò μωò üτι η σχÝση τουò εßναι μßα σχÝση ιοχυρÞò'.ξÜρ"η-

Το γεγονüò üτι ο ΣωχρÜτηò δεν αποδÝχεται Ýναν ατüλυτο νομιχü θετιχισμü, ωστüσο, δε σημαßνει üτι στον

νομιχοý θετιχισμοý. Σýμφωνα με τα Απομνημονεýματα 4,4,Ι5-Ι6, ο τελευταßοò υποστÞριζε üτι το δßχαιο ταυτß ζεται με την υπαχοÞ στο νüμο.

ζει σοβαρü πρüβλημα ερμηνεßαò, γιατß οι δýο εναλλÜχτιχÝò λýσειò του Ýχει ο πολßτη_< αχυρþνονται: εßναι προφανÝò üτι ο δοýλοò που προσπαθεß.να τεßσει τον χýριü .υ"ολÞ "ου'ü"ι η που του δüθηχε εßναι Üδιχη αποτελεß μßα πολý ,ιδι"Þ ,rρßχαι εßναι αχüμη τιο σαφÝò üτι σε αντßθεση 1ιrοη με τον πολßτη που ψτορεß να εγχαταλεßφει την πüλη του, ο δοýλοò δεν

rO. Αν η παρομοßωση τηò σχÝσηò πüλη<-πολßτη ιιυ-δοýλου εχληφθεß χυριολεχτιχÜ, τüτε ο

Κρßτωναò παρουσιÜ-

χαι χυρß-

3ΙΙ 

Λ4ΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

Μßα ανÜγνωση του Κρßτωνα που επιχειρεß να αρνηθεß τη μεγÜλη απüσταση ανÜμεσα στο διÜλογο αυτü χαι τη σýγχρονη φιλελεýθερη αντßληφη ¾ια το χρÜτοò Ýχει προταθεß απü τον Kraut. Ο τελευταßοζ επιχειρηματολογεß ενÜντια στην ερμηνεßα του Κρßτωνα ωò ενüò απολυταρχιχοý διαλüγου. Παρüλο που αναγνωρßζει üτι πολλÝò θÝσειò του ΣωχρÜτη των πρþιμων διαλüγων εßναι δυνÜμει αντιδημοχρατιχÝò, ο Kraut διχαιþνει επßσηζ χαι üσουò θεωροýν το ΣωχρÜτη 'προστÜτη-Üγιο'
üσων 'εχτιμοýν βαθιÜ την χριτιχÞ Ýρευνα"'.

ερμηνεßα του Kraut βασßζεται σε μεγÜλο βαθμü στο γεγονüò üτι οι νüμοι δεν απαιτοýν απüλυτη υπαχοÞ, αλλÜ προσφÝρουν την εναλλαχτιχÞ λýση τηò πειθοýò. Ο Kraut θεωρεß üτι üταν οι νüμοι λÝνε üτι χÜποωò πρÝπει να υπαχοýσει Þ να πεßσΕι εννοοýν üτι δΕ θα τουò παραβßαζε αν δεν υπÜχουγε σε αυτοýò, αλλÜ προσπαθοýσε (α-

Η

επιτρÝτεται να εγχαταλεßψει τον οßχο του χυρßου του.- Οι δüο εναλλαχτιχÝò λýσειò που προτεßνει ο Κρßτωναò στην υπαχοÞ στουò νüμουò, συνεπþò, δεν μποροýν να εφαρμοσθοýν στη συγχεχριμÝνη τερßπτωση. Το πρüβλημα ετιδÝχεται μßα χαι μüνη λýση να θεωρηθεß δηλαδÞ μεταφοριχÞ χαι üμ χυριολεχτιχÞ η σýγχριση. Me Üλλα λüγια, ο ΣωχρÜτηò χρησιμοποιεß τη σýγχριση με τη σχÝση χυρßου-δοýλου εξαιτßαò του μεγÜλου βαθμοý εξÜρτησηò που τη χαραχτηρßζει, αλλÜ δε θεωρεß τη σχÝση πüληò-πολßτη σχÝση απüλυτηò εξÜρτησηò.

ιι. Kraut, Socrates and

the State, σ.L44.

ºΙι 

ΠΛΑΤΩΝΟΣΚΡΙΤΩΝ

χüμη χαι ανεπιτυχþò) να τουò πεßσει üτι ο συγχεχριμÝνοò νüμοò στον οποßο δεν υπαχοýει δεν εßναι ορθüò. Σýμφωνα με τον Kraut, λοιπüν, η εναλλαχτιχÞ λýση δεν εßναι να πεßσει χανε(ò τουò νüμουò, δηλαδÞ την πüλη, αλλÜ να προσπαθÞσει να τουò πεßσει. Η προσπÜθεια χαß μüνο apxei γßα να διχαιþσει την ανυπαχοÞ. Ο Kraut προσθÝτει üτι'το χατÜλληλο forum"" γßα να πεßσει χανεßò την πüλη δεν εßναι η Εχχλησßα, αλλÜ τα διχαστÞρια.

στηρßξει την Üποφη üτι χατ η απüπειρα πειθοýò διχαιþνει την ανυπαχοÞ. Το πρþτο εßναι αναλογιχü:
[φ]ανταστεßτε Ýναν χυβερνητιχü αξιωματοýχο να λÝει στον υφιστÜμενü του'τρÝπει να πεßσειò τον χýριο Jones να φηφßσει τη νομοθετιχÞ μαò πρüταση', Τßποτε σε αυτÞ την εντολÞ δεν υπαινßσσεται üτι ο Ι2.¼.π., σ.

ΜÝχρι Ýνα σημεßο ο Kraut αχολουθεß το Woozley, ο οποßοò θεωρεß ü.ι ο Κρ[τωναò επιτρÝπει την πολιτιχÞ ανυπαχοÞ χÜτω ατü ορισμÝνεò προýποθÝσειò, αλλÜ πηγαßνει πÝρα ατü αυτüν üταν αρνεßται üτι 'χÜποιοò που απÝτυχε να πεßσει πρÝπει να αχολουθÞσει τιò διαταγÝò τηò πüληò"3. Η χßνηση αυτÞ, ωστüσο, αφÞνει τη θÝση του εχτεθειμÝνη σε μßα σειρÜ απü σοβαρÝò αντιρρÞσειò. Ο Kraut χρησιμοποιεß δýο επιχειρÞματα τια να υπο-

§φ,

τ.'α,τ., σ,74.
3Ι3 

LΙΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡ0

τετýχει, ΤπÜρυφιστÜμ9νοò θα χατηγορηθεß αν δεν ασÞμαντη διαφορÜ ανÜμεσα στο

χ., μjυο η πιο
να πεßσειò"+.

ßßριλ", υο ,rεßοe,ò' χαι,òο'πρÝπeι να

προσπαθÞσeιò

χαι αν οι Απü αυτü ο Kraut συμπεραßνει üτι 'αχüμη νüμοι λÝνε "υπÜχουσε Þ πεfuε" χαι üχτ "υπÜχουσε Þ ,l.ροοr,Üθηο, να πεßσειò", αυτü δεν αποχλεßθι την ερμηνεßα

Το δεýτερο επιχεßρημα εßναι üτι ορισμÝνα ρÞματα «ρ|«ßrυ ,ßληυ,rþυ'στον ενεστþ;α ι,ιπο9οýν ºº :}:º ενεστþτα του ρημα'βουλητιχÞ' σημασßα χαι η μετοχÞ αυτü ß* ,rrωr, δηß«δÞ το'πεßθων', χρησιμοποιθßται με Στον e7), εýÝ φορÝò στην Απολογßα(3οα8 χαι """ "|α"" τþρα, Κρ|τωνα
του πεßθω εßναι να υπαχοýσει Þ να πεßσει, ο χρüνοò ενεστþταò χαι χατ&, συνÝπεια η |αρχαιο]ελληνιχÞ ü,τι εßχαμε ßσωò Ýχφραση εßναι πιο διφοροüμονη απü ενγοοýν υποχρεωουυ.,δη"οr,ο,Þσει ", οι Νüμοι δεν üτι πρÝπει οπουδÞποτε οι Νüμοι λÝνο στον πολßτη

μου'5.

των

να τιχÜ 'υπÜχουσε Þ πεßσε', αλλÜ μπορεß

εννοοýν

Ι,f.'Ο.τ., σ. /Ι.
Ι\.'Ο.π., σ./2-,
ºΙ4 

ΠΛΑº¿ΝοΣ ΚΡΙΤΩΝ

'υπÜχουσε Þ προσπÜθησε να πεßσειò'Ι6,

προσφÝρει ο Colson, ο οποßοò σημειþνει üτι'τα αναλογιχÜ επιχειρÞματα του Kraut δgν εßναι πειστιχÜ,

Μßα ουσιαστιχÞ χαι εýστοχη χριτιχÞ τηò

θÝσηò του

Kraut

Αναμφßβολα, χÜποιοò ανþτεροò που μου λÝει να "πεßσω τον χýριιι τÜδε" εßναι πιθανü να ανεχθεß την αποτυχßα μου, αλλÜ θα Þμουν ασφαλþò αφελÞò, αν üχι ανüητοò, να υπολογßζω σε μßα τÝτοια πιθανüτητα"Ζ. Σε ü,τι αφορÜ το γραμματιχü επιχεßρημα, ο Colson Ýχει δßχιο üταν επισημαßνει üτι

στο χαθοριστιχü χεßμενο στον Κρßτωνα 5ιΕ_. 52Α, βλÝπουμα τουò Νüμουò να μεταχινοýνται

συνεχþò μεταξý τη,ζ θνεργητιχÞòχαι τηò ταθητιχÞò φωνÞò του πεßθω στον ενεστþτα. Μποροýμε να διατηρÞσουμε τη συμμετριχÞ αντιδιαστολÞ με το να χρησιμοποιÞσουμε την ενεργητιχÞ χαι την παθητιχÞ

φωνÞ τηò ßδιαò αγγλιχÞò λÝξηò-'Ρετsυαdε' χαι 'be persuaded' για παρÜδειγμα. ΑλλÜ σßγουρα δεν
μποροýμε να αποδþσουμε τα ρÞματα αυτÜ βουλητιχÜ, γιατ[ üταν οι Νüμοι χατηγοροýν τον ανυπÜχουο πολßτη

üτι'οß

πεßθεται', λÝνε χÜτι ισχυρüτερο

ι6.¼.π.
17,

Colson, 'Crjto

5rA-C',

σ.

jO, σημ.

8.

3Ι, 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΙºΕΡΟ

απü 1οüτι δΕν προσπαθεß να πεισθΕß'8,

Αχüμη χαι αν τα επιχθιρÞματα του Kraut Þταν ορθÜ, δε θα αρχοýσαν να αποδεßξουν τη θÝση του, Το πρþτο εßναι απλÜ αναλογιχü χαß το δεýτερο προτεßνει μßα πιθανÞ, αλλÜ σε χαμßα περßπτωση υποχρεωτιχÞ ανÜγνωση του χειμÝνου. ¼πωò δεßχνει η χριτιχÞ του Colson,

üμrò, χανÝνα

απü τα δýο δεν ευσταθεß,

Ýνα Üλλο χαραχτηρßστιχü του διαλüγου, Ο ΣωχρÜτηò οχÝοη του με τουò νüμουò με τη σχÝ_ση ,rαρομοιÜζÝι' "η χυρßου-δοýλου, ΑλλÜ χανεßò δεν
,r«"Ýρ«-rr«ι'δ,οj

Η

ανÜλυση του

Kraut αποτυγχÜνει να εξηγÞσει χαι

απü ανθπιτυμπορεß να υποθÝσει üτι Ýναò δοýλοò, μετÜ ).ßò ,rροοrrÜθειεò να πΕßσΕι τον χýριü του θα μποροýσε ο"η-ο»υÝχrια να μην υπαχοýσει χωρßò περαιτÝρω συνÝτην πειeζ'η. Κ&τι τÝτοιο θα Þταν τελεßωò αδιανüητο ¾ια
χοινÞ αρχαιοελληνιχÞ ηθιχÞ αντßληφη,

,«ι'

Kraut εßναι üτι δεν μπορεß να γενιχευθεß, ΚανÝναò νομιχüò χþδιχαò δΕ θα μποροýσε μοτÝ να σταθεß Ýστω χαι υπü τον üρο üτι για μßα μÝρα αν επÝτρεπε την ανυπαχοÞ
τ8,¼.π.
ο.

ΑλλÜ η πιο χαßρια αντßρρηση στην ερμηνεßα

του

Αυ, þστüσο, θεωρÞσουμε την παρομοßωση με τον χýριο χαι το δοýλο μεταφοριχÞ η ερμηνεßα του Kraut δεν χαταρρßπτεται υποχρεωτιχÜ με αυτü το επιχεßρημα,
ºΙ6

,ß.

r9.

Ωò προò το σημεßο αυτü δεò Bostock, ºnterpretation" 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

χÜποιοò προσπαθεß να πεßσει. Το πρüβλημα αυτü δε λýνsται μθ το να ποýμε üτι επιτρÝπεται μüνο η ειλιχρινÞò προσπÜθεια ¾ßα να πΕßσsι χανεtò, γιατß με ποια μÝσα θα ελεγχθεß η ειλιχρßνεια μßαò τÝτοιαò προσπÜθειαò; ΚανÝναò νομιχüò χþδιχαò που θÝλει να εßναι Ýστω χαι μεριχÜ εφαρμüσιμοò δε θα μποροýσΕ να περιÝχετ μßα τÝτοια διÜταξη χαι να εχπληρþνει τη λειτουργßα του. Εßναι επßσηò σαφÝò üτι ο ΣωχρÜτηò υπογραμμßζει τη σημασßα τηò υπαχοÞò στο νüμο üταν αντιδιαστÝλλει τιò ευνομοýμενεò

πüλειò που θαυμÜζει με την αταξ(π χαι την αχολασßα
που βασιλεýει στη Θεσσαλßα (53d). Με βÜση αυτÜ τα δεδομÝνα γßνεται σαφÝò üτι ο

Κρß-

τωναò δεν εßναι τüσο φιλελεýθεροò üσο τον θεωρεß ο Kraut. Απü την Üλλη πλευρÜ, üπωò Þδη σημειþσαμε, απü τη στιγμÞ που υπÜρχουν εναλλαχτιχÝò λýσειò για
τον πολßτη χαι η υποχρÝωση υπαχοÞò στο νüμο δεν εßναι

απüλυτη, ο Κρßτωναò δεν αποθεþνει το χρÜτοò. Παρüλο που οι νüμοι λÝνε üτι μßα πüλη δεν μπορεß να υπÜρξει αν δεν εφαρμüζονται οι διχαστιχÝò αποφÜσειò (5ob)"o χαι
Ζο.

Ο Barker, '\{hy Socrates Refused to Escape', δεßχνει με πειστιχü τρüπο üτι το επιχεßρημα του ΣωχρÜτη στο §Ob δεν εßναι üτι δεν πρÝπετ να δραπετεýσει οπειδÞ τα αποτελÝσματα μßαò τÝτοιαò τρÜξηò θα Þταν )ιαlαστρεταιÜ στο eπiπεδο τηò χοινωνßαò, αλλÜ απλÜ γιατß θα Þταν Üδιχο χαι Ýτσι 0α Ýβλαπτε την φυχÞ του. Μπορεß χανεßò να σημειþσει την ειχüνα του αντιδημοχρατιχοý ΣωχρÜτη που προχýπτει ατü

1,L7 

Λ.ΙΕΡΟΣ

ΔΕΤΤΕΡΟ

παρüλο που παρομοιÜζουν τουò εαυτοýζ του μθ χυρßουò χαß τουò πολßτΕζ με δοýλουò, επιτρÝπουν την εναλλαχτι-

χÞ λýση τηò πειθοýò (5τb-ò) χαι μιλÜνε για συμφωνßα (συνθÞχαò ", χαß μ."«ξý τηò πüληò χαι του πολßτη üμολογßοò, 5ι-d9-α). ΤπÜρχει λοιπüν μßα ισορροπßα στοιχεßων στον μεταξü απολυταρχιχþν χαι φιλελεýθερων 'Κρßτωνα χαι, üσο χαι αν η αντßληψη üτι ο διÜλογοò προβÜλλει Ýνα απüλυτα αυταρχιχü πολιτιχü μοντÝλο .ßυ«, υrr.ρβολιχÞ, τα απολυταρχιχÜ στοιχεßα υπερισχýουν, Ýστω χαι üχι ολοχληρωτιχÜ: το πρþτο απü τα στοιχεßα που ονομÜσαμε-με Ýνα βαθμü αναχρονιομοi-φιλrλεýθερα, δηλαδÞ η πειθþ, απαιτεß την Üδεια των νüμων χαι η συμφωνßα τουò με τον πολßτη εßναι λογιχü να οιχοδομηθεß με üρουò που θÝτουν οι ßδιοι, Αν οι üροι αυτοß δεν εßναι αρεστοß στον πολßτη, εναλλαχτιχÞ λßοη υrrÜρχει μεν, αλλÜ εßναι ιδιαßτερα σχληρÞ: η εξορßα
(5re χαι 5Ζα).

αυτü το επιχεßρημα:

του χαχþò η υποτιθÝμενη ζημß" που η εχθρüτητα πληροφορημÝνου πλÞθου_< 0α μποροýσε να προξενÞσοι του| δεν ßχει χαψtα 1ο"ο ßrr|Ü"η χαι τουò φßλουò
οημ«οßο συγχρινüμενη [με τη ζημßα που θα προχαλοýσαν στιò φυχÝò τουò |, επειδÞ οι αντßθετεò απüψειò των Üλλων πρÝπει να μαò προξενοýν φüβο μüνο στο βαθμü που αποτελοýν ενδεßξειò üτι χÜναμε χÜτι χαχü (σ, τΒ)
1ι8 

ΙΙΛλΤΩΝOΣ ΚΡΙΤΩΝ

απολυταρχισμοý στον Κρßτωνα λüγουò που θα γßνουν σαφεßò παγια ραχÜτω, με το ζÞτημα τηò λογιχÞò συνÝπειαò των θÝσεων που εμφανßζεται να παßρνει ο ΣωχρÜτηò στουò δýο διαλüγουò. Τα δýο χεtψενα που θÝτουν το πρüβλημα εßναι τα εξÞò:
συνδÝεται στενÜ,
αν εσεßò ωò προò αυτü μου λÝγατε: 'ΣωχρÜτη, δε θα πεισθοýμε προò το παρüν απü τον ¶νυτο, αλλÜ θα σε αφÞσουμε ελεýθερο, υπü αυτüν τον üρο üμωò,

Το πρüβλημα του

ναßοι, σαò εχτιμþ χαι σαò αγαπþ, αλλÜ θα υπαχοüσω στο θεü χαι üχι σε σαò. χαι üσο θα αναπνÝω χαι θα Ýχω τη δýναμη, δε θα σταματÞσω να φιλοσοφþ

üτι δε θα συνεχßσειò την ÝρευνÜ σου οýτε θα φιλοσοφεßò, αλλÜ, αν σε πιÜσουμε να συνεχßζειò να τα χ&νειò αυτÜ θα εχτελεστεtò'-αν, üπωò εßπα, με αφÞνατε με αυτü τον üρο, θα σαò Ýλεγα üτι'εγþ, Αθη-

χαι να σαò παραχινþ χαι να χÜνω υποδεßξειò

σε üποιον απü σαò τýχει να συναντÞσω .,,' (Απολο-

γι'α ι9ò-d)"',

zr. Η δÞλωση του ΣωχρÜτη üτι δε θα υπαχοýσει τουò Αθηναßουò ισοδυναμεß με δÞλωση üτι δε θα υπαχοýσει την πüλη, γιατß οι αποφÜσειò των Αθηναßων στην Εχχλησßα xaL τα διχαστÞρια εßναι ταυτüχρονα χαι αποφÜσειò τη< πüληò. Δεò

χαι ΥοηεΖαινα, 'Socrates' Two Concepts of the ΡιιΙßs',
5(ι5-69.
3Ι9

σσ. 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

... χαι στον πüλεμο χαι στο διχαστÞριο χαι παντοý [πρÝπει] να χÜνουμε αυτü που ζητÜει η πüλη χαι η πατρßδα, Þ αλλιþò να την πεßθουμε ¾ια το
ποý βρßσχεται το δßχαιο', (Κρßτωναò 5ib-c).

Αν δεχθοýμε, üπωò οι περισσüτεροι σχολιαστÝò, üτι

ο

ΣωχρÜτηò των πρþιμων πλατωνιχþν διαλüγων παρουσιÜζει συνεπεßò χαι πÜντωò üχι αντιφατιχÝòθÝσειò, τüτε τα δýο αυτÜ χεßμενα, που εμπεριÝχουν prima facie αλληλοαποχλειüμενεò προτÜσειò, δημιουργοýν Ýνα πραγματιχü πρüβλημα. Το üτι ο ΣωχρÜτηò τηò πλατωνιχÞò Απολογfuò εßναι το ßδιο πρüσωπο με αυτüν του Κρßτωνα εßναι αυτονüητο. Πþò μπορεß να εξηγηθεß η σχÝση των δýο αυτþν χειμÝνων; Μποροýν να συμβιβαστοýν Ýτσι þστε να διασωθεß η λογιχÞ χαι φιλοσοφιχÞ συνÝπεια του πλατωνιχοý ΣωχρÜτη; Δεν μποροýν να εξηγηθοýνχωρßò να συμβιβαστοýν-παρÜ μüνο στη βÜση του δραματιχοý χαραχτÞρα των δýο διαλüγων; (Με Üλλα λüτια, ο ΣωχρÜτηò λÝει διαφορετιχÜ πρÜγματα σε διαφορετιχÜ συμφραζüμενα χαι αχροατÞρια;)¹ εßναι τελεßωò αδýνατο να ερμηνευθοýν με τÝτοιο τρüπο þστε να μην αντιφÜσχουν το Ýνα προò το Üλλο; Για λßγα ερμηνευτιχÜ ζητÞματα στην πλατωνιχÞ φιλοσοφßα Ýχει χυθεß περισσüτερο μελÜνι απü ü,τι ¾ια το πρüβλημα αυτü. ΜεριχÝò μüνο απü ττò λýσειò που Ýχουν
προταθεß:

ºLo 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

σχουν,

ντßθετα, με το να φýγει απü τη φυλαχÞ Νωρßò την Üδεια τηò πüληò, ο ΣωχρÜτηò βλÜπτει τουò νüμουò xaL χατ' επÝκταση την πüλη χαι τουò συμπολßτεò του. Η περßπτωση λοιπüν ανυπαχοÞò που Ýχει στο νου του ο ΣωχρÜτηò üταν μιλÜει για πειθþ εßναι αυτÞ τηò απαγüρευσηò τηò φιλοσοφßαò'],
ττ. Woozley, 'Socrates οη Disobeying the Law'.

προσπαθοýσε να πεßσει"". Απü τη στιγμÞ που δραστηη ριüτητÜ του θα Þταν δημüσια, σýμφωνη με τιò επιταγÝò του θεοý χαι ωφÝλιμη για τουò συμπολßτεò του, ο ΣωχρÜτηò δε θα Ýβλαπτε χανÝνα με μßα τÝτοια πρÜξη. Α-

των Αθηναßων να σταματÞσει τη φιλοσοφßα, θα εφÜρμοζε απλÜ την εναλλαχτιχÞ λýση που δßνουν οι νüμοι: θα

Ο Woozley θεωρεß üτι τα δýο χεßμενα δεν αντιφÜγιατß αν ο ΣωχρÜτηò δεν υπÜχουε στη διαταγÞ

,ßτι δε θα συμμορφωθεß με την απüφασÞ τουò, δε θα την υταχοýσει. ΚατÜ συνÝπε,ια, η λýση αυτÞ εßναι πολý λιγüτερο πι-

Ιαρüλο που οι δýο τελευταßεò μεταφρÜσειò θα Ýλυναν üντòρò ιο πρüβλημα τηò σχÝσηò των δýο διαλüγων, στην πρα¾ματιχüτητα τα συμφραζüμενα δεν επιτρÝπουν χαμßα αμφιβολßα για το üτι ο ΣωχρÜτηò στο z9d λÝει ρητÜ στουò Αθηναßουò
Ι

zj, Σε μεταγενÝστερο χεßμενü του (Law and Disobòrliencg σσ. 45-46) ο Woozely προτεßνει μßα απλοýστερη λýση στο πρüβλημα: η λÝξη πεßσομαι στην Απολογßα z9d3 δε σημαßνει χατÜ τη γνþμη του'δε θα υπαχοýσω', αλλÜ μπορeß υα σημαßνει 'δε θα [σαò] πιστÝφω' Þ'δε θα [σαò] εμπιστευτÞ'.

3L1 

ΜΕΡΟΣ ΔΕγΤΕΡΟ

Βλαστüò πιστεýει üτι στο σχετιχü χεßμενο στον Κρftωνα υπÜρχει Ýναò μεγÜλοò βαθμüò 'διογχωμÝνηò του, ο ρητορεßαò'"α. Στην Απολογßα, χατÜ τη ¾νþμη ΣωχρÜτηò διχαιολογεß Ýνα συγχεχριμÝνο εßδοò πολιτιχÞò ανυπαχοÞ_<. Στον Κρftωνα αναφÝρεται μüνο σε μßα ομÜδα υποχρεþσεων (αυτÝò προò την πüλη-χρÜτοò) χαι αγνοεß Üλλεò υποχρεþσειò-που μπορεß να Ýρθουν σε σýγχρουση με την υπαχοÞ στην πüλη-γιατß δεν εßναι σχετιχÝò με τα ζητÞματα που αντιμετωπßζει σε αυτü το διÜλογο. Μßα ανÜλογη Üποφη, üτι δηλαδÞ τα üσα λÝγονται στο Κρßτωνα δεν χαλýπτουν üλεò τιò δυνατÝò περιπτþσειò, υποστηρßζουν ο ΣαντÜò"5, ο DeFilippo"u χαι ο
Irι,ιrin"7.

Ο

δýο διÜλογοι δεν παρουσιÜζουν αντιχρουüμενεò θÝσειò γιατß ο ΣωχρÜτηò πρε-

Ο Tonezawa δÝχεται üτι οι

σβεýει üτι πρÝπει χανεßò να υπαχοýει στουò νüμουò τηò χοινüτηταò, αλλÜ üχι απαραßτητα στιò αποφÜσειò των εχÜστοτε οργÜνων τηò, οι οποßεò μπορεß χαι

να αντtχετ-

στευτÞ απü αυτÞ που προτεßνει ο Woozley στο 'Socrates οη Disobeying the Laιv'. Ζ4. Vlastos, 'Socrates οη Political Obedience', σ, 534, ι5. Santas, Socrates, σσ. 45-γ.
16,

DeFilippo, 'Justice and Obedience', 2/. Irwin, 'Socratic Inquiry', σσ. {ο!-{ο6,
)LL 

tΙΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

νται στο νüμο"δ.

Οι Brickhouse χαι Smith

θεωροýν

φαση του νομοθετιχοý συστÞματοò"9.

τηò ΑθÞναò δεν επιτρÝπετ σε Ýνα διχαστÞριο να αθωþσει τον χατητοροýμενο υπü üρου_< χαι Üρα δεν υπÜρχει χαμßα σýγχρουση ανÜμεσα σε αυτü το χομμÜτι τηò Απολογßαò χαι τον Κρßτωνα. Οýτε εßναι ποτÝ δυνατü , χατÜ τουò δýο συγγραφεßò, να υπÜρξεß σýγχρουση ανÜμεσα σε αυτü που επιτÜσσει ο νüμοò χαι αυτü που επιτÜσσει ο θεüò. Ο ßδιοò ο νüμοò Ýχει θεΤχÞ προÝλευση τια τουò αρ¸λληνεò χαι οποιαδÞποτε σýγχρουση ανÜμεσα χαßουò στο νüμο χαι τη θετχÞ βοýληση θα Þταν εσωτεριχÞ αντß-

βλημ« δεν τßθεται χαν, γτατß. η δÞλωση του ΣωχρÜτη στο 2φc-d εßναι αμιγþò ρητοριχÞ. Το νομιχü σýστημα

üτι το üλο πρü-

Ο Young θεωρεß üτι ο ΣωχρÜτηò δεν πιστεýει ο ßδιοò στα επιχειρÞματα των Νüμων, αλλÜ τα χρησιμοποιεß ad hominem ¾ια να πεßσει τον Κρßτωνòß, που 'ε(ναι Ýναò απü τουò πολλοýò'3Ο.

Ο Bostock υποστηρßζει üτι το πρüβλημα τηò σχÝσηò των χειμÝνων δεν μπορεß να λυθεß. Οι νüμοι, χατÜ τη τνþμη του, εßναι ο'ειδιχüò σε ηθιχÜ θÝματα' που αναζηι8. Yonezarara, 'Socrates' Two Concepts of the Polis',
573. σ.

Ζ9. 3ο.

Brickhouse and Smith, PLato's Socrates, Young, 'Socrates and Obedience', σ. 6.
3L3

σσ.

ι43-49. 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

τÜται σε πολλοýò πρþιμουò διαλüγουò, αλλÜ εμφανßξεπροται μüνο στον Κρßτωνα.3' Αυτü εξηγεß την ανÜγχη οÞλλοηò στουò νüμουò, με λßγεò εξαιρÝσ^ειò, ΑλλÜ,στον Κρß"ßα αυτÞ η ανÜγχη τονßζεται υπερβολιχÜ απü τον ΠßÜ"rυο χαι Ýτσι τα χεßμενα των δýο διαλüγων δεν
μποροýν να συμβιβαστοýν,

στη φιλοσχüλληση σε διαφορετιχÝò αρχÝò, η Απολογfu Ýτσι δεν μποοοφß« ,«ß ο Κρ|τωναò στουò νüμουξ', χαι ροýν να συμβιβαστοýν. ΤÝλοò, η ανÜλυση του Kraut Ýχει Þδη συζητηθεß, αφορÜ τιò sρμηνευτιχÝò αυτßò απüπειρεò, επιüτι: γραμματιχÜ μπορεß να ειπωθεß Ο Woozley, του οποßου το Üρθρο εßναι üντωò τολμηδεν παρουσιÜζει χανÝνα στοιχεßο που ρü χαι ,υδι,«φÝρου, στην υ« «rrοδ.,rυýΕß üτι η πειθþ ωò εναλλαχτιχÞ λýση υπαχοÞ εφαρμüζεται μüνο στην περßπτωση τηò φιλοσοπρÜγματι η θÝση του Σωφßαò. ΑχüμÞ, «υ «»"Þ Þταν λρÜ"η,θα εßχαμε Ýνα νομιχü θετιχισμü με μßα χαι μονα-

Ο Euben θεωρεß üτι οι δýο διÜλογοι εχφρÜζουν προ-

Σε ü,τι

αοÞ ,ξ«Ιρ.οÞ: πλην τηò απαγüρθυσηò τηò

δßχαιοι, αΧοι, ο, αλλοι νüμοιθα Þταν εξ ορισμοý

ΑλλÜ δεν χÜτι υπÜρχουν Ενδ.ßßrιò üτι ο ΠλÜτωναò αποδÝχεται τÝτοιο στον Κρßτωνα.
Bostock, ºnterpretation', σ, 2ο, and Politics', 3τ. Euben, 'Philosophy
ºL4

φιλοσοφßαò,

3τ.

σ,

ι67, 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

στον Κρ(τωνα υπÜρχει Ýνα στοιχεßο ρητοριχÞò υπερβολÞò εßναι χατÜ βÜση ορθÞ. Το ξÞτημα üμωò με τιò αναλýσειò που στηρßζονται σΕ αυτü το στοßχεßο ^για να αρνηθοýν την οποιαδÞποτΕ ασυμφωνßα μεταξý Απολογßαò χαυ Κρftωνα εßναι üτι εßναι δýσχολο να

Η ιδÝα üτι

αρχßζει το φιλοσοφιχÜ σημαντιχü. ¼πωò το θÝτει ο Ευben, συζητþνταò τη λýση του Βλαστοý33, '[υ]πÜρχει ο χßνδυνοò η χειρουρ¾ιχÞ του Βλαστοý να αχρωτηριÜσει τον ασθενÞ [δηλαδÞ τον Κρßτωνα] xaL να τον χÜνει αγνþριστο'3α.

προσδιορισθεß ποý τελειþνει το ρητοριχü στοτχεßο χαι ποý

των αρχþν τηò που χÜνει ο Yonezawa δεν υποστηρßζεται απü τα χεßμενα. Η χλασιχÞ περßπτωση που θα περß-

Η διÜχριση μεταξý νüμων τηò πüληò χαι

αποφÜσεων

μßα τÝτοια διÜχριση εßναι στην περßπτωση τηò εντολÞò που του Ýδωσαν οι ΤριÜχοντα. Το üτι δεν χÜνει χαμßα τÝτοια διÜχριση εχεß δεßχνει üτι ο ΠλÜτωναò δε διαχωρßζει τα δýο με το σαφÞ τρüπο που υποθÝτει ο συγγραφÝαò.

μενε χανεßò ο ΣωχρÜτηò να χÜνει

d, Εßναι απüλυτα σωστü üτι το διχαστÞριο δε θα μποροýσε να αθωþσει το ΣιυχρÜτη υπü üρουò. Αχριβþò üμωò επειδÞ αυτü εßναι γνωστü σε üλεò τιò εμπλεχüμενεò
Vlastos, 'Socrates οη Political Obedience',

Η θÝση των Brickhouse χαι Smith βασßζεται στο ρητοριχü χαραχτÞρα τηò πρüτασηò του ΣωχρÜτηστο 2Qc-

33.

34. Euben,

'Philosophy and Politics', σ.ι54,
125 

Λ,tΕΡΟΣ

ΔΕγΤΕΡο

πλευρÝò, η δÞλωση του ΣωχρÜτη δεν μπορεß να ληφθεß ωò χενÞ περιεχομÝνου, üπωò την εχλαμβÜνουν οι συγ-

γραφεßò. Αντßθετα, συνÜδει απüλυτα με το-ενßοτε προχλητιχü-πνεýμα τηò Απολογßαò, αλ.λ.Ü χαι με τη σωχραττχÞ Ýμφαση στην υπαχοÞ στο θεü. Οýτε θα Þταν αδýνατο ¾ßα τουò Αθηναßουò να περÜσουν Ýναν τÝτοιο νüμο Ýχονταò στο μυαλü τουò το ΣωχρÜτη. Το διχαστÞριο δεν μπορεß να το χÜνει, μπορεß üμωò να το χÜνετ η Εχχλησßα του ΔÞμου, το ανþτατο πολιτειαχü üργανο τη_ò ΑθηναΤχÞò δημοχρατßαò. ¼σο τια την πιθανÞ σýγχρουση μεταξý νüμων, αυτÞ üχι μüνο εßναι δυνατÞ, αλλÜ οι Αθηναßοι οδηγÞθηχαν χÜποια στιγμÞ στην χαταγραφÞ των υπαρχüντων νüμων για να την αντιμετωπßσουν.

Üποφη üτι ο ΣωχρÜτηò δεν πιστεýει στα επιχειρÞματα που βÜζει ο ßδιοò στο στüμα των Νüμων εßναι απλÜ πλÞρωò ασυμβßβαστη με το χεßμενο. Η μεταφορÜ των ΚορυβÜντων στο τÝλοò του διαλüγου (54d) εξανεμßζει χαι την τελευταßα πιθανüτητα να ισχýει χÜτι τÝτοιο, αφοý ο ΣωχρÜτη_< λÝει ξεχÜθαρ α εχεt üτι τα επιχειρÞματα αυτÜ Εßναι που τον πεßθουν να μην δραπετεýσει.

Η

¼σο για την ιδÝα του Euben üτι η αρχÞ τηò φιλοσοφßα_ò χυριαρχεß στην Απολογ[α χαι η αρχÞ του νüμου στον Κριºωνα εßναι υπερβολιχÜ Üχαμπτη ¾ια να αποδþσει πιστÜ την ειχüνα των δýο διαλüγων. Η Απολογßα εχφρÜζει πολý μεγÜλο σεβασμü στο νüμο χαι οι λüγοι για τουζ οποßου_ζ ο ΣωχρÜτηò δεν αποδρÜ στον Κρßτωνα εßναι, σε τελιχÞ ανÜλυση, φιλοσοφιχοß. ΜÝνει η θÝση του Bostoclò που θα τη σχολιÜσω στη
3L6 

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

Μßα απÜντηση στο πρüβλημα που θα μποροýσε να προταθεß εßναι η αχüλουθη: ο ΣωχρÜτηò δÝχεται üτι τρÝπει χανεtò να υπαχοýει στουò νüμουò τηò πüληò του, με μüνη εξαßρεση την περßπτωση να πεßσει τουò συμπολßτεò του üτι χÜποια απüφαση εßναι λανθασμÝνη. Αυτü σημαßνει στην πρÜξη üτι στη συντριπτιχÞ πλειοφηφßα των υποθÝσεων υποτÜσσεται στο νüμο. Ο ΣωχρÜτηò üμωò του ΠλÜτωνα δεν εßναι νομιχüò θετιχιστÞò χαι δε δÝχεται üτι πρÝτει να υπαχοýουμε σε Ýνα νüμο μüνο χαι μüνο επειδÞ εßναι νüμοò. Αχüμη, εßναι απüλυτα ξεχÜθαρο üτι ο ΣωχρÜτηò των πρþιμων διαλüγων, üπωò χαι γενικÜ ο ΠλÜτωνα_ò σε ολüχληρο το corpus του, φιλοσοφεß Ýχονταò τη βαθιÜ εμπεδωμÝνη πεποßθηση üτι υπÜρχει μßα απüλυτη αλÞθεια που οι Üνθρωποι οφεßλουν να προσπαθοýν να αναχαλýφουν, τüσο σε ηθιχÜ üσο χαι σε μεταφυσιχÜ θÝματα (εξ ου χαι η συνεχÞò σιυχρατιχÞ αναζÞ"ηοη ορισμþν). ΑλλÜ η αλÞθεια αυτÞ δεν εßναι αν0ρþπινο δημιοýργημα χαι δεν εξαρτÜται απü τιò γνþμεò των ανθρþπων. Οι νüμοι, αντßθετα, αχüμη χαι αν θεωρηθοýν θεüπνευστοι, üπωò γινüταν στιò περισσüτερεò ελληνιχÝò πüλειò, δεν μπορεß να θεωρηθοýν απüλυτα διαχωρισμÝνοι απü τιò απüφειò, τι_< ανÜγχεò χαι τιò επιθυι.ιßεò των εχÜστοτε πολιτþν. Οι νüμοι, σε τελιχÞ ανÜλυση, εßναι πÜντα ανθρþπινο δημιοýργημα'6. 35.Δεò σημ, 4ο.
16.

συνÝχειý5, χαθþò εßναι η πιο χοντινÞ στη διχÞ μου.

Στο σημεßο αυτü διαφωνþ με το McNeal, Law and

)L/ 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΙºΕΡΟ

αν Ýναò νüμοò εßναι Üδιχοò Þ, σε συγχεχριμÝνα συμφραζüμενα, μπορεß να οδηγÞσει σε μßα Üδιχη πρÜξη; Ο Κρßτωναò χÜνει απüλυτα σαφÝò üτι μüνο σε Ýνα δßχαιο νüμο οφεßλεται υπαχοÞ (48òτο-d6, 5rb9-cτ). Αν üμωò ταυτüχρονα οφεßλεται υπαχοÞ σε üλουò-σχεδüν-τουò νüμουò, τüτε üλοι οι νüμοι εßναι δßχαιοι. Πþò μπορεß να διχαιολογηθεß αυτü; Μßα λογιχÞ απÜντηση σε αυτü το ερþτημα εßναι χατÜ τη γνþμη μου üτι ο ΠλÜτωναò θεωρεß, τουλÜχιστον σε αυτÞ τη φÜση τηò φιλοσοφιχÞò του εξÝλιξηò37, üτι οι
Rhetoric, σσ. §-6, που υποστηρßζει üτι στον Κρßτωνα νüψοò χαι ηθιχÞ ταυτßζονται απüλυτα. Παρüλο που Ýχει δßχιο üτι
¾ια το ΣωχρÜτη, σε αντιδιαστολÞ με τον Kant, η υπαχοÞ στο νüμο εßναι ζÞ"ημ« εσωτεριχÞò πεποßθησηò χαι η εξωτεριχÞ συμμüρφωση δεν εßναι αρχετÞ, μßα πλÞρηò ταýτιση των δýο δε θα Üφηνε χανÝνα περιθþριο για τουò χαχοýò νüμουò στουò οποßουò οφεßλεται ανυπαχοÞ. 37.Το πρüβλημα τηò σχÝσηò του νüμου με την υπερβατιχÞ αλÞθεια χαι την ανθρþπινη δυνατüτητα να γνωσθεß αυτÞ η

Πþò γßνεται üμωò ο ΣωχρÜτηò να χηρýσσει την υποταγÞ σε Ýνα ανθρþπινο δημιοýργημα üταν υπÜρχει 'η ßδια η αλÞθεια' (+8"Ι); Αχüμη περισσüτερο: τι γßνεται

αλÞθεια επανεμφανßζθται στην ýστερη πλατωνιχÞ σχÝφη. Στον Πολιτιχü ο φιλüσοφοò υποστηρßζει üτι, αφοý η απüλυτη γνþση ξεπερνÜει τιò ανθρþπινεò δυνατüτºτεζ, º αυστηρÞ προσχüλληση στο νüμο εßναι η σωφρονÝστερη πολιτιχÞ λýση. Σε αυτÞ τη βÜση χτßζει στη συνÝχεια την πüλη των Νüμων,
ºL8 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

νüμοι, παρüλο που δεν ταυτßζονται αχριβþò με τη φιλοσοφιχÞ αλÞθεια, τουλÜχιστον βρßσχονται πολý χοντÜ σε αυτÞ.¸τσι, παρüλο που δεν αποχλεßεται οι νüμοι να διατÜξουν χÜτι Üδιχο (περßπτωση στην οποßα θα Ýπρεπε να ενεργοποιηθεß η πειθþ), αυτü εtναι χÜ.τι που μπορεß να γßνει σπÜνια. Για αυτü χαι ο ΣωχρÜτηò μπορεß να λÝει απü τη μßα üτι 'χαι στον πüλεμο χαι στο διχαστÞριο χαι παντοý [πρÝπει] να χÜνουμε αυτü που ζητÜει η πüλη χαι η πατρßδα, Þ αλλιþò να την πεßθουμε τια το ποý βρß σχεταL το δßχαιο' χαι απü την Üλλη üτι δεν πρÝπει χανεßò ποτÝ να αδιχεß. Η πρþτη δÞλωση δεν πρÝπει να εχληφθεß χυριολεχτιχÜ: εßναι αδýνατον ο ΠλÜτωναò να μη βλÝπει üτι υπÜρχουν περιπτþσειζ που η υπαχοÞ στο νüμο συνεπÜγεται αδιχßα. Αν üμωò στην πολý μεγÜλη πλειοφηφßα των περιπτþσεων ο νüμοò )kaL το δßχαιο ταυτßζονται, τüτε η δÞλωση του 5lb-c μπορεß να γßνει αποδεχτÞ, Ýστω χαι ωò εμπεριÝχουσα Ýνα βαθμü υπερβολÞò στη διατýπωοÞ
"ηζ'υ.

(Για το ζÞ"ημ« αυτü δεò Samaras, Plato οη Democracy, σσ, τ7ι-8ι χαι Rorve, Statesmaη σσ, I4-Ig, Στα δýο αυτÜ. xeiψeνα διατυπþνονται επιτραμματιχÜ οι δýο βασιχÝò ερμηνευτιχÝò γραμμÝò για το ρüλο του νüμου στον Πολιτιχü χαι γθνιΛÝγονταò üτι ομπεριÝχει Ýνα βαθμü υπερβολÞò δεν ταυτßζομαι με το Vlastos, 'Socrates οη Political Obedience', που θεωρεß το ρητοριχü στοιχεßο σε αυτü το χεßμενο τüσο Ýντονο þστε να απομαχρýνει χÜθε διαφορÜ με την Απολογßα
38.

χüτερα την ýστερη πλατωνιχÞ φιλοσοφßα}

1L9 

ΜΕΡΟΣ ΔΕγΤΕΡΟ

πλÝον, θα Ýβλαπτε τον ßδιο το ΣωχρÜτη που θα Ýχανε χαχü στην φυχÞ του παραχοýονταò το θεü χαι τουò Αθηναßουò που θα Ýχαναν τη συνεχÞ παρüτρυνσÞ του να ασχοληθοýν με την φυχÞ του_ò χαι να βελτιωθοýν ηθιχÜ, ¸τσι, εμπßπτει στι_( εξαιρÝσει_<. Εξηγεß αχüμη τη στÜση του φιλοσüφου σ,την υπüθεση του ΛÝοντα: ο ΣωχρÜτηò δεν αμφισβητεß τη νομιμüτητα τηò διαταγÞ_< που του δüθηχεr9, αλλÜ δεν υπαχοýει. (Γιατß δεν προσπαθεß να πεßσει για το Üδιχο τηò διαταγÞò; ΓΙροφανþò γιατß, αν χαι αυτü εßναι τελεßωò υποθετιχü, στην προχειμÝνη περßπτωση θα Ýπρεπε ,,ια πεßσει την ηγεσßα των ΤριÜχοντα χαγ χÜτι τÝτοιο θα Þταν παντελþò αδýνατιι, με δεδομÝνη τη φýση του χαθεστþτοò).

ερμηνεßα αυτÞ εξηγεß γιατß ο ΣωχρÜτηò θα μποροýσε να μην υπαχοýσει στη διαταγÞ των Αθηναßων να σταματÞσει να φιλοσοφεß. Μßα τÝτοια διαταγÞ, üνταò αντßθετη στη θÝληση του θεοý, θα Þταν Üδιχη χαι, επι-

Η

Η λýση αυτÞ αφÞνει αναπÜντητει ορισl.ιÝνα ζητÞματα, Αν οι διαταγÝò στιò ατοtεò μπορεß χανεßò να μην υπαχοýσει-χαι να προσπαθÞσει να πεßσει-εßναι Üδιχεò,

τüτε εß.ναι προφανÝò üτι, με δεδομÝνη τη σωχρατιχÞ αρχÞ üτι χανεßr, ποτÝ δεν πρÝπει να αδιχεß, αχüμη χαι αν

z9c-d.
στην πλατωνιχÞ Απολογιßχ. }{ στÜση αυτÞ εßναι συνεπÞò με τη γενιχüτερη στÜση του Σωχρ<ßτη να ι.ι.η θÝτει χαθüλου το θÝμα τηò νομιμüτηταò ττ»ν º'ριÜχοντα.
33ο

39. ΤουλÜχιστον δε,; υπÜρχει χανÝναò τÝτοιο_ζ υπαινιγμüò 

ΙΙΛΑ,ΓΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

αποτýχει να πεßσει δεν πρÝπει να υπαχοýσει. ΚαταλÞγουμε λοιπüν στη θÝση του Κταιιt üτι αρχεß να προσπαθÞσει χανεßò να πεßσει τια να Εßναι διχαιολογημÝνη η ανυπαχοÞ. Η θÝση αυτÞ, üπωò εßδαμε, μπορεß να εßναι ηθιχÜ διχαιολογημÝνη, δεν εßναι üμωò πολιτιχÜ: αν η απλÞ απüπειρα πειθοýò διχαιολογεß την ανυπαχοÞ, τüτε το νομιχü σýστημα μßαò πüληò εßναι χαταδιχασμÝνο να 1τη λειτουργÞσει ποτÝ, χαι η θÝση του Kraut εßναι επßσηò ασυμβßβαστη με την παρομοßωση τηò σχÝσηò πüληòπολßτη χαι χυρßου-δοýλου.

θα σÞμαινε üτι εßναι ασυμβßβαστη με την Απολογ{α ι9ò-d. Αν üμωò ερμηνευθεß πιο ελαστιχÜ, χαι ληφθεß υπüφη η αρχÞ του ΣωχρÜτη üτι χανεßò ποτÝ δεν πρÝκει να αδιχεß, τüτε εßναι δυνατü να συμβιβαστοýν τα δýιτ χεßμενα. ΟρισμÝνα προβλÞματα, üπωò εßδαμε, παραμÝνουν χαι σε αυτÞ τ"lν ανÜγνωση. ΑλλÜ αν ο ΠλÜτωναò 0εωρεß üτι οι νüμοι, στη συντριπτιχÞ πλειοφηφßα τουò, ανταναχλοýν Þ τουλÜχιστον δεν αντßχεινται προò την ηθιχÞ αλÞθεια, τüτε μπορεß να εξηγηθεß γιατß πρÝπει να υπαχοýονται. Απü την Üλλη, üμωò, υπÜρχουν πÜντα
περιπτþσειò, üπωò η υποθετιχÞ απαγüρευση τηò φιλοσοφßαò, üπου η οφειλüμενη στÜση εßναι η α,.,υπαχοÞ χαι üχι ,1 νταχοÞ στιò αποφÜσΕιζ τηò πüληò. ΚÜτι τÝτοιο δε ,τυμβιβÜζεται πλÞρωò με το §rb-c. ΣυμβιβÜζεται üμωò ßιε την επιμονÞ του φιλοσüφOυ στον Κρßτωνα üτι πρÝπει

τωνα

ΣυμπερασματιχÜ; η θÝση που διατυπþνεται στον Κρß\lb-c δεν πρÝπει να ερμηνευθεß στενÜ. ΚÜτι τÝτοιο 

ΜΕΡΟΣ ΔΕγΤΕΡΟ

χανΘtò να ενερ¾εß πÜντα δßχαιααΟ.

{ο. Η ερμηνεßα αυτÞ Ýχει χοινÜ στοιχεßα, χωρßò να ταυτßζεται üμωò σε βασιχÜ ζητÞματα, με την ερμηνεßα του Bostock. Ο Bostock, ºnterpretation', σ. 2ο, γρÜφει üτι'ο Κρßτωναò Εßναι ο μοναδιχüò πρþιμοò διÜλογοò στον οποßο γßνεται Ýμμεσα αποδεχτü üτι υπÜρχει Ýνα τÝτοιο πρÜγμα üπωò ο ειδιχüò στα ηθιχÜ θÝματα'. Απü αυτü χαι απü την προσωποποßηση των νüμων συμπεραßνει üτι ο ειδιχüò αυτüò εßναι οι
νüμοι,

για να προτεßνοι την-χατÜ, χανüνα-υποταγÞ στο

ΑλλÜ ο ΠλÜτωναò δε χρειÜζεται μßα τüσο ισχυρÞ

θÝση

νüμο.

ΧρειÜζεται τη λιγüτερο Üχαμπτη πρüταση üτι οι νüμοι, üπω< σωστüτερα το τοποθετεß ο Bostock, ü.π.,'αν χαι üχι αλÜνθαστοι-αφοý ορισμÝνεò φορÝò μπορεß να 'πεισθοýν' üτι χÜνουν λÜθοò-παραμÝνουν ωστüσο η μüνη χατÜθεση "τηò σοφßαò

των αιþνων" που Ýχουμε σε ηθιχÜ ζητÞματα'. ¸τσι, 'η συμβουλÞ τουò πρÝπει να αντιμετωπtζετω με το με¾αλýτερο δυνατü σεβασμü'. Σε αυτü το σημεßο συμφωνþ μαζß του. Ο Bostock üμωò συνεχßζει:

Δεν υπÜρχει αμφιβολßα üτι τα επιχειρÞματα του Κρßτωνα σπρþχνουν αυτÞ τη συλλογιστιχÞ πιο μαχριÜ απü üσο πρÝπει χαι η ηθιχÞ υπεροχÞ που αποδßδουν στουò νüμουò δε γßνεται αποδεχτÞ σε οποιοδÞποτε Üλ-

λο διÜλογο, Πιθανüν ο ΠλÜτωναò sßδε üτι οι συνÝπειεò, üταν αυτÞ η συλλογιστιχÞφτÜσει στο λογιχü τηò αποτÝλεσμα με αυστηρÞ αχρßβεια, εßναι αταρÜδεχτεò χaL üτι πρÝπει να διαχωρισθοýν, πολý πιο αυστηρÜ ατü üσο

)7L 

ΠΛΑΤΩΝΟΣΚΡΙΤΩΝ

¸χω

γßνεται

τη θÝλησÞ του το νüμο,

γραψε τον Κριºωνα, να επιχΕιρηματολογÞσει υπÝρ τηò Üποφηò üτι ο χαλüò Üνθρωποò δε θα παραβεß τοτÝ ψε

στον Κρßτωνα, το ηθιχÜ χαι το νομιχÜ μη ορθü. üμωò την υποφßα üτι Þθελε πρα"γψατιχÜ,, üταν Ý-

Ο Bostock, ºnterpretation', σ. 2ο, σημ. 18, χÜνει επßσηò την υπüθεση üτι ο Κρßτωναò μπορεß να εßναι ο πρþτοò διÜλογοò που Ýγραφε ο ΠλÜτωναò. Εßναι üμωò λÜθοò, πιστεýω, να θεωρÞσουμε τον Κρßτωνα Ýνα Ýργο που φτÜνει τüσο χοντÜ, στο νομιχü θετιχισμü χαι να συμπερÜνουμΕ απü αυτü üτι δε συμβιβÜζεται με την Απολογßα, ειδιχα απü τη στιγμÞ που εßναι σαφÝò üτι ο διÜλογοò δßνει εναλλαχτιχÞ λýση στην υπαχοÞ στο νüμο. Εßναι ßσωò πιο λογιχü να θεωρÞσουμε üχι üτι οι νüμοι εßναι οι 'ειδιχοß
στα ηθιχÜ θÝματα' που δεν εμφανßζονται τουθενÜ στουò σωχρατιχοýò διαλüγουò, αλλÜ η ασφαλÝστερη πραχτιχÞλýση με δεδομÝνη την απουσßα τÝτοιων ειδιχþν. Μßα τÝτοια προσÝγγιση θα επÝτρεπε να συμβιβαστοýν τα χεßμενα των δýο διαλüτων του δημιουργοýν το πρüβλημα (αν χαι με τßμημα, üπωò εßδαμε, üτι ορισμÝνα χεßμενα του Κρ|τωνα δεν πρÝπει, σΕ αυτÞ την περßπτωση, να εχληφθοüν χυριολεχτιχÜ χαι üτι η πολιτιχÞ φιλοσοφßα του διαλüγου γßνεται προβληματιχÞ). Το τß1τημα αυτü, ωστüσο, εßναι χατÜ τη γνþμη μου μιχρüτερο απü
,ο να θεωρÞσουμg τον Κρßτωνα Ýναν πÜρα πολý πρþιμο διÜ-

λογο: οýτε η λογοτεχνιχÞ του ποιüτητα οýτε το φιλοσοφιχü
του βÜθοò συνηγοροýν υπÝρ

μßαò τÝτοιαò χρονολüγησηò.
γ1 

ΙΙΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

¸να Üλλο ερþτημα σχετιχü με τον Κρßτωνα εßναι αν ο διÜλογοò περιλαμβÜνΘL) xaL με ποια Ýννοια, μßα θεωρßα χοινωνιχοý συμβολαßου. Το δÝχατο Ýβδομο )ιaL το δÝχατο üγδοο αιþνα πολιτιχοß στοχαστÝò üπωò ο Hob-

bes, ο Locke χαι ο Rousseau προÝβαλαν την ιδÝα üτι οι Üνθρωποι περνÜνε απü μßα προ-πολιτιχÞ σε μßα πολιτι-

χÞ

οποßα χαθιερþθηχε να ονομÜζεται 'χοινωνιχü συμβüλαιο'. Απü αυτü το συμβüλαιο απορÝει η ηθιχÞ υποχρÝωση τηò υποταγÞò στουò νüμουò χαι αυτü νομιμοποιεß την εχÜστοτε πολιτιχÞ εξουσßα. Σýμφωνα με τη ¾νωσ"Þ ρÞση του Locke, 'η εθελοντιχÞ συμφωνßα δßνει την πολιτιχÞ εξουσßα στουò χυβερνþντεò'.

χατασταση μÝσω

μßαò συμφωνßαò μεταξý τουò,

η

Στον Κρßτωνα η ιδÝα μßαò συμφωνßαò μεταξý των Νüμων χαι του ΣωχρÜτη, που ο τελευταßοò αποδÝχθηχε üχι λüγω αλλÜ Ýργω, εßναι απüλυτα ξεχÜθαρη:
χÜνειò λοιπüν', θα Ýλεγαν οι νüμοι, 'εχτüò απü το να παραβαθνειò τιò συμφωνßεò χαι να (συνμην τηρεßò τιò υποσχÝσειò του Ýδωσεò σε μαò θÞχαò τÜò πρδò ÞμÜò αßτοδò χαß üμολογßαò παραβαßνειò), υποσχÝσειò που τιò Ýδωσεò üχι επειδÞ Þ-

'Τι Üλλο

σουν ανα¾χασμÝνοò, οýτε επειδÞ εξαπατÞθηχεò, οýτε

επειδÞ εßχεò λßγο χρüνο για να σχεφτεßò χαι να αποφασßσειò, αλλÜ μÝσα σε εβδομÞντα χρüνια, στη

διÜρχεια των οποßων εßχεò τη δυνατüτητα να φýγ9ιò, αν δε σου αρÝσαμε εμεßò χαι δε σου φαßνονταν
334 

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

δßχαιεò οι συμφωνßεò μαò μαζß σου (5zd-e).

πρþτο που πρÝπει να τονιστεß εßναι üτι δεν εßναι θεωρßα χοινωνιχοý συμβολαßου με την Ýννοια που χρησιμοποιεßται ο üροò στη νεþτερη φιλοσοφßα. Η χαθοριστιχÞ διαφορÜ ε{ναι üτι ενþ στη νεþτερη φιλοσοφßα η αναφορÜ γßνεται σε μßα συμφωνßα μεταξý ανθρþπων, η περßπτωση του Κρ|τωνα ε(ναι διαφορετιχÞ: στο διÜλογο του ΙΙλÜτωνα Ýχουμε συμφωνßα μεταξý των νüμων χαι ενüò πολßτη. ΑυτÞ εßναι μßα τελεßωò διαφορετιχÞ μορφÞ χοινωνιχοý συμβολαßου-χαι εßναι αμφßβολο αν χαι ο ßδιοò ο üροò θα Ýπρεπε να χρησιμοποιεßται σε αυτÞ την περßπτωση. Στον Κρßτωνα υπÜρχετ η ιδÝα üττ Ýνα μÝλοò τηò χοινüτηταò Ýχει την ηθιχÞ υποχρÝωση να υπαχοýει τουò νüμουò, επειδÞ την Ýχει αναλÜβει με τιò πρÜξειò του, χÜτι που σημαßνει üτι πρüχειται για μßα μορφÞ'χοινωνιχοý συμβολαßου'πολý διαφορετιχÞ απü αυτÞ τηò νεþτερηò φιλοσοφßαò: αν προσεγγßσουμε τον üρο ιστοριχÜ, τüτε δεν πρÝπει να μιλÜμε χαθüλου για θεωρßα χοινωνιχοý συμβολαßου, αφοý δεν Ýχουμε εδþ την Ýννοια του χοινωνιχοý συμβολαßου που Ýχουμε στη νεþτερη φιλοσοφßα. ΑλλÜ χαι ετυμολογιχÜ αν εχλÜβουμε τον üρο, στον Κρ[τωνα η συμφωνßα δεν εßναι μεταξý των μελþν τηò χοινωνßαò, αλλÜ μεταξý ενüò μÝ.λουò χαι των νüμων. ΚατÜ συνÝπεια, μüνο μÝσω μßαò ειδιχÞò ανÜγνωσηò χαι μüνο ερμηνεýονταò με Ýνα συγχεχριμÝνο τρüπο τον üρο θα μποροýσαμε να ποýμε üτι ο Κρßτωναò εψπεριÝχει μßα

Εßναι αυτÞ μßα θεωρßα χοινωνιχοý συμβολαßου; Το 

ΜΕΡοΣ ΔΕfºΕΡο

θεωρßα'χοινωνιχοý συμβολαßου'.

Αν διατυπþνεται μßα τÝτοια θεωρßα στην αρχαιüτητα, με τον τρüπο που εßναι χατανοητüò σÞμερα ο üροò, διατυπþνεται απü τουò σοφιστÝò. Ο Πρωταγüραò, αν τουλÜχιστον εßναι αυθεντιχÜ üσα βÜζει στο στüμα του ο ΠλÜτωναò στο διÜλογο που φÝρει το üνομÜ του, προβÜλλει χαθαρÜ την ιδÝα üτι η πολιτιχÞ χοινüτητα αποτελεß προßüν συμφωνßαò μεταξý των ανθρþπων (3ΖΖαd)a'. Την ßδια θÝση εχφρÜζει χαι ο Λυχüφρωναζ, üταν λÝει üτι ο νüμοò εßναι 'συνθÞχη' χαι ÝγγυητÞò ÜλλÞλοιò τþν διχαßωνα". ΑλλÜ η αντßληφη αυτÞ για τιò απαρχÝò τηò πολιτιχÞò χοινωνßαò χαι χυρßωò οι συνÝπειÝò τηò εßναι εξüχωò αντιπλατωνιχÝò. Για τον ΠλÜτωνα χαι στην πολιτιχÞ, üπωò χυ, σε οποιαδÞποτε Üλλη σφαßρα ανθρþπινηò δραστηριüτηταò, υπÜρχει μßα υπερβατιχÞ αλÞθεια η οποßα δεν εξαρτÜται ατü τιò üποιεò
4r.

Ο Kerferd, The Sophktic Μονεmεηξ

σσ.

ι46-47,

πιστεýει üτι ο Πρωταγüραò δεν Ýχει τßτοια θεωρßα. Ωστüσο, το γεγονüò üτι στην προ-πολιτιχÞ χατÜσταση οι Üνθρωποι δεν χαταφÝρνουν να συνοννοηθοýν χαι διασχορπßζονται σημαßνει üτι χ&ποιο εßδοò συμφωνßαò προýποτßθsται τια να τερÜσουν στην ορ¾ανωμÝνη πολιτιχÞ χοινωνßα.

4Ζ, ΑριστοτÝ\ηò, Πολιτιχòß I28ObIo-π. Ο Guthrie, l{lstory, τüψ, ), σ, Ι38, συμτεριλαμβÜνει χαι τον Ιτπßα στουò σοφιστÝò που εßχαν μßα θεωρßα χοινωνιχοý συμβολαßου, αλλÜ οι ενδεßξειò που Ýχουμε για χÜτι τÝτοιο εßναι στην χαλýτερη
περßπτωση ανεπαρχεßò.

γ6 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

θεια

φερüμαστε στον Κρßτωνα.¼πωò το θÝτει ο Barker,

μεταξý ανθρþπων. Ο βολονταρισμüò, λοιπüν, που εξ ορισμοý χαραχτηρßζει τιò θεωρßεò χοινωνιχοý συμβολαßουμθ την ιστοριχÜ χαθιερωμÝνη σημασßα του üρου-δε θα μποροýσε ποτÝ να γßνει αποδεχτüò απü το φιλüσοφο χαι αυτü εßναι χÜτι που δεν πρÝπει να το ξεχνd..με üταν ανα-

η οποßα

δεν εξαρτÜτ

αι απü τιò üποιεò

συμφωνßεò

ναò ανυπÜχουοò ¾ιοò χαι Ýναò χαχüò συνεργÜτηò. Μην υπαχοýò μüνο, χαι χ&νε το αχüμη χαι τüτò ψe λýπη, üταν χρßνεται Ýνα υπÝρτατο πνευματιχü ζÞτημα'. Εßναι το αχριβþò αντßθετο τηò Üποφηò του Hobbes üτι Ýναò Üνθρωποò πρÝτει να υτοτÜσσεται σε θÝματα συνεßδησηò χαι να επαναστατεß μüνο για
να σþσει τη ζωÞ
τουα3.

[η] βασιχÞ θÝση του Κρ|τωνα εßναι τελιχÜ η εξÞò: 'υπÜχουε το νüμο, χαι υπÜχουÝ τον μß ευχαρßστηση, üταν τßθεται χÜ,τοιο υλιχü ζÞτημα. Αλλιþò, εßσα,. Ý-

Θα χρειαστεß να περÜσει χαιρüò ¾ια να λýσει ο ΠλÜτωναò τα προβλÞματα που θÝτει στην Απολογι'α χαι
στον Κρ(τωνα. Σlην Πολιτεßα,

ρομηνßεò συγγραφÞò δÝχεται χανε(,ò), ο φιλüσοφοò Ýχει την απÜντηση στο θÝμα τηò θεμελßωσηò του νüμου, üBarker, Political Thoughò σ,7ι,
,J/

με δýο δεχαετßεò αρτüτεΡα (ανÜλογα με

Ýνα Ýρ"γο γραμμÝνο

τιò ποßεò ημε-

μßα

43. 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΙ,ΤΕΡΟ

πωò ÝχεL χαι σαφÞ απÜντηση στο θρþτημα ποý βασßζεται η ηθιχÞ γνþση. ΑλλÜ ενþ υπÜρχουν φιλοσοφιχÜ ζητÞψατα που μÝνουν ανοιχτÜ στουò δýο διαλüγουò χαι ενþ η ταýτιση των θÝσεþν τουò μπορεß να επι"λÞρηò τευχθεß μüνον αν ορισμÝνα σημεßα του Κρßτωνα εριιηνευθοýν ω_ζ μεταφορÝ_<, αυτü για το οποßο δεν υπÜρχει αμφιβολßα εßναι üτι στα δýο Ýργα ο ΠλÜτωναò πετυχαßνει το βασιχü στüχο που Ýχει θÝσει χαι ο οποßοò δεν εßναι, σε τελιχÞ ανÜλυση, φιλοσοφιχüò. Χωρßò ωραιοποιÞσειò χαι αποσιωπÞσειò, χωρßò να επιχειρÞσει να χρýφει την πλευρÜ του ΣωχρÜτη που προχαλοýσε τουò Αθηναß ουò, αποδειχνýει τη σχεδüν Ýξω απü τα ανθρþπινα μÝτρα ηθιχÞ αχεραιüτητα του δασχÜλου του. Ταυτüχρονα αποδειχνýει, φυσιχÜ, χαι την αθωüτητÜ του.

Þηα

))υ 

Πηατοινοτ

Κριτοπ 

43

α

ΣΩ. Τ[

τηνιχòßδε Üφßξαι, þ Κριºων; Þ οý πρι)

ßα

Ýσαº;

ΚΡ. Πιßνυ μÝν οßν.
ΣΩ, Πηνßχα μιßλιστα;

5

ΚΡ.

¼ρθροò βαθßò. Θαυμιßζω 3πωò ÞθßλησÝ σοι ü τοδ δεσμωτηριbυ ΣΩ.

ΚΡ

φýλαξ ýπαχοýσαι.

ΣυνÞθηò Þδη μοß Ýστιν, δ Σ,üχρ«",ò, διÜ τü πολλτΙχιò δεýρο φοιτÜν, χαß τι χ,αß εýεργßτηται ýπ' Ýμοý,

ιο b

ΣΩ. ¶ρτι δÝ Þχειò Þ πÜλαι; ΚΡ. ¸πιειχþò πÜλαι.
παραχcßθησαι;

ΣΩ. Ε7τα πþò οýχ εýθýò ÝπÞγειρÜò με, ÜλλÜ

σιγ71

ΚΡ.

Οý

μÜ

τüν Δι!α,

Ýν τοσαýτ71 τε

δ Σþχρ«"εò, οýδ'Üν αýτüò Þθελον Üγρυπνι|g χαß λýπ1 ε|ναι, ÜλλÜ χαß σοý

5

πcßλαι θαυμÜζω αßσθανüμειηò þò ÞδÝωò χαθεßδειò,χαß ÝπιºηδÝò σε οýχ Þγειρον ßνα þò Þδιστα διÜγ7lò, χαß πολλιßχιò μÝν δÞ σε χαß πρüτερον Ýν παντß ,φ β,φ ηýδαιμüνισα
τοý τρüπου, πολý δÝ μÜλιστα Ýν τfi νýν παρεστιüσ77 συμ, φορg, þò βgΕßωò αýτÞν χαß πρfωò φßρειò.

ιο

ΣΩ.

τηλιχοýτον θντα εß

Καß γÜρ ßν,

þ

Κρß"rr, πλημμελÝò εßη ÜγαναχτεΓν
Þδη τελευτÜν.

δεΤ

º4ο 

πια πρωß;

ΣΩ. Γιατß Þρθεò τÝτοια þρα, Κρßτωνα;

¹

δεν εßναι

ΚΡ. Και πολý πρωß μÜλιστα. ΣΩ. Τι þρα περßπου; ΚΡ. Λßγο πριν την αυγÞ. ΣΩ. Απορþ πþò δÝχθηχε ο δεσμοφýλαχαò να σου α-

νοßξει.

ΚΡ. Εßμαι γνωστüò του, ΣωχρÜτη, γιατß Ýχω Ýρθει εδþ πολλÝò φορÝò χαι του Ýχω δþσει χαι φιλοδþρημα. ΣΩ. Μüλιò Þρθ.ò Þ Ýχειò þρα;
θησεò δßπλα μου σιωπηλüò;

ΚΡ. ΑρχετÞ þρα. ΣΩ. Και τüτε πþò δε με ξýπνησεò αμÝσωò, αλλÜ χÜ-

πιο ευχÜριστα. ΠολλÝò φορÝò χαι παλιüτερα σε ολüχληρη τη ζωÞ σου σε μαχÜρισα τßα το χαραχτÞρα σου χαι πολý περισσüτερο σε μαχαρßζω τþρα που σε βρÞχε αυτÞ η συμφορÜ, γιατß εýχολα χαι αγüγγυστα την υπομÝνειò.

σε ξýπνησα, μα το Δßα, ΣωχρÜτη, γιατß οýτε χαι εγþ ο ßδιοò Þθελα να εßμαι τüσο Üγρυπνοζ χαι να μΕ διαχατÝχει τüση λýπη, εδþ χαι πολλÞ þρα üμωò σε θαυμÜζω βλÝπονταò πüσο Þρrμ« χοιμÜσαι. χαι επßτηδεò δε σε ξýπνησα, γßα να περνÜει ο χρüνοò σου üσο το δυνατüν

ΚΡ. Δε 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤ,ΓΕΡΟ

ΚΡ. Καß Üλλοι, δ Σòüχρατεò, τηλιχοýτοι Ýν τοιαýταιò
συμφοραΓò Üλι|σχονται, Üλλ'οýδÝν αýτοýò Ýπιλýεται Þ Þλιχι|α τü μÞ οýχß ÜγαναχτεΓν
τ71

παροýσ71 τýχ77.

ΣΩ. ¸στι ταýτα. ÜλλÜ τ| δÞ οßτω πρτ) Üφιξαι; ΚΡ. ¶γγελι|αr, δ Σrürρ«"rò, φ/ρων χαλεπÞν, οý σοι|, þ.< Ýμοß φαιºεται, cßλλ' Ýμοß χαß τοΓò σοß< Ýπιτηδειbιò πÜσιν
χαß χαλεπÞν Ζαß βαρεßαν, Þν Ýγιü, þò Ýμοß δοχþ, Ýν τοΓò
αß

βαρ ýτα τ'

ν

Ýνßγχα ιμ

ι.

ΣΩ. Τιºα ταßτην; Þ τü πλοßον ÜφΓχται Ýχ ΔÞλου,

οý δεΓ

Üφιχομßνου τεθνÜναι με; ΚΡ. Οýτοι δÞ ÜφΓχται. ÜλλÜ δοχεßν μßν μοι Þξει τÞμερον Ýξ δν Üπαγγßλλουσιν ÞχοντÝò τινεò Üπü Σουνιbυ

χαß χαταλιπüντεò ÝχεΓ αýτÜ. δηλον οßν Ýχ τοýτων τþν Üγγßλων Üτι Þξει τÞμεροη χαß Üνιßγχη δÞ εßò αýριον θσται,

δ Σrürρ«rr<. τüν βιbν σε τελευτÜν. ΣΩ. ¶λλ', δ Κρι|των, τýχ71 Üγαθ71, εß ΚΡ. ΙΙιjθεν τοýτο τεχμα{ρ77; ΣΩ. ¸γòü σοι Ýρþ. τη τòßρ που

ταýτ71 τοΓò θεοΓò

αýτü τÞμερον, φΛον, ταßτ71 θστω,οý μßντοι ο7μαι Þξειν
ýστεραι|g δεΓ

+4

με

ÜποOν7ßσχειν Þ Þ Üν ßλθη τü τλοΓον, ΚΡ. Φασι'γß τοι δÞ οß τοßτων χýριοι.

º+2 

ΠΛΑΤΩΝOΣ ΚΡΙΤΩΝ

ΣΩ. ΠρÜγματι, Κρßτωνα, θα Þταν δυσÜρεστο, ενω εχω φτÜσει σε αυτÞν την ηλιχßα, να αγαναχτþ επειδÞ
τρÝτει να πεθÜνω. συνομÞλιχοýò σου, ΣωχρÜτη, του_< τÝτοιεò συμφορÝò, αλλÜ χαθüλου δεν τουζ θβρßσχουν μποδßζει η ηλιχßα τουò να αγαναχτοýν για αυτü που
τουò Ýτυχε.

ΚΡ. Και Üλλουò

ΣΩ.'Ετσι εßναι. Γιατß üμωò Ýχειò Ýρθει τüσο πρωß; εßδηση, ΣωχρÜτη, δυσÜρεστη, üχι για σÝνα, üπωò μου φαßνεται, αλλÜ για μÝνα χαι üλουò τουò στενοýò σου φßλουò δυσÜρεστη χαι βαριÜ, αυτÞ την εßδηση, üπωG νομßζω, με πολλÞ δυσχολßα μπορþ να την α-

ΚΡ. ΦÝρνω μßα

ντÝξω.

που με την ÜφιξÞ του πρÝπει να εχτελεστþ;'

ΣΩ. Ποια εßδηση; ΜÞπωò Þρθε απü τη ΔÞλο το πλοßο

αλλÜ μου φαßνεται üτι θα φτÜσει σÞμερα, σýμφωνα με τα λεγüμενα ορισμÝνων που Ýχουν Ýρθει απü το Σοýνιο χαι το Üφησαν εχεß. Εßναι φανερü λοιπüν απü αυτÞ την εßδηση üτι θα φτÜσει σÞμερα χαι ανα¾χασºυιÜ, ΣωχρÜτη, αýριο θα τελειþσει η
Ýρθει αχüμη,

ΚΡ. Δεν Ýχει

ξωÞ σου.

σÞμερα.

ΣΩ. Με το χαλü', Κρßτωνα. Αν αυτü θÝλουν οι θεοß, αò γßνει Ýτσι. Δε νομßζω üμωò üτι το χαρÜβι θα φτÜσει ΚΡ. Απü ποý το συμπεραßνειò αυτü; ΣΩ. Θα σου πω. ΠρÝπει να πεθÜνω την επομÝνη τηò

Üφ,ξηò του πλοßου. ΚΡ.'Βτσι λÝνε οι αρμüδιοι για αυτÝò τιò υποθÝσειò.
343 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

ΣΩ. Οý

τοßνυν τÞ€ Ýπιοýσηò Þμßρ«ò ο7μαι αýτü Þξειν
δÝ θχ τινοò Ýνυπνιbυ δ

ÜλλÜ τÞò Ýτßραò. τεχμαßρομαι

Ýòüραχα üλι|γον πρüτερον ταýτηò τÞò νυχτüò, χαß χινδυνεýειò Ýν Ζαιρφ τινι οýχ ÝγεΓρα[με-

ΚΡ.
Ιο
b

'Ην δÝ δÞ τß τü Ýνýπνιον;

ΣΩ. ¸δüχει

τιξ μοι γυνÞ προσελθοδσα χαλÞ χαß εýειδÞò, λευχÜ ßμÜτια ßχουσα, χαλßσαι με χαß εßπεßν, «¿ Σòüχρατεò, Þματß χεν τριτιΙτφ Φθι|ην Ýρßβωλον Υχοιο.»

ΚΡ. Ωò

üßτοπον τü Ýνßπνιοη

δ Σþrρ«"rò.

'[χοιο.,» Þματß χεν τριττßτφ Φθι|ην Ýρ(βωλον ΚΡ. ¶τοπον τü Ýνýπνιον. þ Σþχρατεò.

ΣΩ. ¸ναργÝò μÝν οßν, ýò γÝ μοι δοχε1 δ Κριºων. ΚΡ. Λιßαν γε, þò θοιχεν. Üλλ'. δ δαιμüνιε Σιüχρατεò, Ýτι χαß νýν Ýμοß πιθοý χαß σιüθητι, þò Ýμοζ ÝÜν σý ÜποθÜν7lò,
οý

συμφορÜ Ýστιν, ÜλλÜ χωρßò μÝν τοý ÝστερÞσOαι τοιοßτου Ýπιτηδεbυ ο[ον Ýγþ οýδßνα μÞ ποτε εýρÞσω,

μßα

ßτι

Ιο
c

δÝ

χαß πολλοßò δdξω,

ο'ß

ÝμÝ χαß σÝ

μÞ σαφþò

'(σασιν,

þò

σε σιl5ζειν εß Þθελον Üναλιbχειν χρÞματα, οßüò "'þ, Üμελησαι. χαιºοι τιξ Üν αßσχι!ων ε7η ταýτη€ διßξα Þ δοχειν

χρÞματα περß πλειbνοò ποιεΓσθαι Þ φλουò; οý γÜρ
ÝνθÝνδε Þμþν προθυμουμßνων. ÞμΓν, δ μαχÜριε Κριºων,

πεßσονται οß πολλοß þò σý αýτüò οýχ Þθßλησαò ÜπιÝναι

ΣΩ. ¶λλÜ τß

οßτω τÞò τþν

πολλþν διßξηò μßλει; οß γÜρ Ýπιειχßστατοι, δν μÜλλον

3+4 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

ΣΩ. Νομßζω λοιπüν üττ το πλοßο δε θα Ýρθει σÞμερα αλλÜ αýριο. Το συμπεραßνω απü Ýνα üνειρο που εßδα λßγο νωρßτερα αυτÞ τη νýχτα. Και φαßνεται üτι δε με
ξýπνησεò την πιο χρßσιμη στιγμÞ. ΚΡ. Τι üνειρο εßδεò λοιπüν; ΣΩ. Μου φÜνηχε üτι Þρθε χοντÜ μου, φορþνταò λευχÜ ροýχα, μßα γυναßχα πολý üμορφη με χÜλεσε με το üνομÜ μου χαι μου εßπε:

'ΣωχρÜτη, στην εýφορη Φθßα σε τρειò μÝρεò φτÜνου-

με.'3

üνειρο, ΣωχρÜτη. ΣΩ. ΣαφÝò üμrò üπωò μου φαßνεται, Κρßτωνα. ΚΡ. Πολý σαφÝò απü ü,τι φαßνεται. ΑλλÜ, θεßßÝ ΣωχρÜτη, αχüμη χαι τþρα ÜχουσÝ με χαß σþσε τον εαυτü σου, γιατß αν εσý πεθÜνειò, εμÝνα δε θα με βρει μüνο μßα συμφορÜ, αλλÜ εχτüò του üτι θα στερηθþ Ýναν τÝτοιο φßλο που ποτÝ δεν πρüχειται να ξαναβρþ, θα νομßσουν επßσηò χαι οι πολλοß, αυτοß που δε μαò ξÝρουν χα),,Ü, üτι δε φρüντισα να σε σþσω, ενþ μου Þταν δυνατüν, αν Þμουν πρüθυμοò να ξοδÝφω χρÞματα. ¼μιoò ποια φÞμη θα Þταν χειρüτερη απü αυτÞ, να νομßζει ο χüσμοò üτι δßνω μεγαλýτερη αξßα στα χρÞματα παρÜ στουò φßλουò; Γιατß δε θα πεισθοýν οι πολλοß üτι εσý ο ßδιοò δε θÝλησεò να αποδρÜσειò απü εδþ, ενþ εμεßò εßμασταν πρüθυμοι να σε

ΚΡ. ΠαρÜδοξο

ΣΩ. ΑλλÜ γιατß, ευλογημÝνε Κρßτωνα, σε νοιÜζει τüΟι πιο συνετοß, που περισσüτερο αξßζει να προσÝχουμε τη ¾νþμη τουζ, θα χασο πολý η ¾νþμη των πολλþν;α
3+5

βοηθÞσουμε. 

ΜΕΡοΣ ΔΕτº¸Ρο
&ξιον φροντιζειν, ÞγÞσονται αýτÜ οýτω πεπρÜχθαι þσπερ

Üν πραχθ71.

ΚΡ. ¶λλ'üρ/ò

δÞ

δα ÜντΙγχη, δ Σ,ýχρ«"εò, χαß τÞò

τþν πολλþν διßξηò μßλειν, αýτÜ δÝ δηλα τÜ παρdντα νυνß 6τι οßοß τ'εßσßν ο[ πολλοß οý τÜ σμιχρdτατα τþν χαχþν σχεδÜν, ÝÜν τιò Ýν αýτοΓò ÝξεργιΙζεσθαι ÜλλÜ τÜ

μßγιστα

διαβεβλημÝνοò fl. ΣΩ. Εß γÜρ ýφελον, δ Κριºων, ο[οß τ'ε7ναι οß πολλοß

μßγιστα,

τÜ τÜ μßγιστα χαχÜ ÝργÜζεσθαι, ßνα οß-οß τ'Þσαν Ζlß ÜγαθÜ χαß χαλþò Üν εßχεν, νδν δÝ οýδßτερα ο|ο( τε, οßτε
ποιÞσαι, ποιοýσι δÝ γÜρ φρòßνιμον οýrε Üφρονα δυνατοß τοýτο Üτι Üν τßχωσι. ΚΡ. Ταýτα μÝν δÞ οýτω< Ýχßτω, τιΙδε δß. þ Σιüχρατεò, εßπß μοι. ßρÜ γε μÞ Ýμοδ προμηθ71 χαß τþν Üλλων Ýπιτηδειων μÞ, ÝÜν σý Ýνθßνδε ÝξÝλOη.ò, οß συχοφεßνται Þμßν

Ιο
e

χρÞματα,
45

πρcΙγματα παρßχωσιν òýò σÝ Ýνθθνδε Ýχχλßψασιν, χαß Üναγχασθþμεν Þ χαß πÜσαν τÞν οýσι|αν Üποβαλεßν Þ συχνÜ χαß Üλλο τι πρüò τοýτοιò παθεΓν; εß γÜρ τι τοιοýτον φοβfi, θασον αýτü χαßρειν, ÞμεΓò γÜρ που διΚαιο( Ýσμεν σιüσαντßò σε χινδυνεßειν τοýτον τüν χι|νδυνον χαß ÝÜν Üλλ'Ýμοß πειθου χαß μÞ Üλλωò ποιÝι, δß71 Ýα τοýτου
Þ

ΣΩ. Καß ταýτα προμηθοαμαι, δ Κριºω,, χαß Üλλα
πολλÜ.

μειζω.

º46 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

ταλÜβουν üτι αυτÜ Ýγιναν Ýτσι üπωò πραγματιχÜ Ýγι-

χοφαντÞσουν σε αυτοýò.

ΚΡ. ΒλÝπειò üμω_ò, ΣωχρÜτη, üτι εßναι ανÜγχη να ενδιαφÝρεται χανε(ò χαι για τη γνþμη των πολλþν. Η χατÜσταση στην οποßα βρισχüμαστε τþρα δεßχνει üτι οι πολλοß εßνατ ιχανοt να προξενÞσουν üχι τα πιο μιχρÜ δεινÜ, αλλÜ σχεδüν τα μεγαλýτερα, αν χανÝναν τον συΣΩ. ΜαχÜρι, Κρßτωνα, να Þταν ικανοß οι πολλοß να

ναν.

να προξενÞσουν χαι τα μεγαλýτερα αγαθÜ\, xaL τα πρÜγματα θα Þταν χαλÜυ, Τþρα üμωò δεν εßναι ιχανοß για τßποτε απü τα δýο, γιατß οýτε σþφρονα Ýχουν τη δýναμη να χÜνουν χανÝνα οýτε Üφρονα7, αλλÜ χÜνουν
ΚΡ. Αò ποýμε üτι εßναι Ýτσι αυτÜ. Πεò μου üμωò το εξÞò, ΣωχρÜτη: μÞπωò προνοεßò για μÝνα χαι τουò Üλντεò μαò δημιουργÞσουν προβλÞματα, επειδÞ χατÜ τη τνþμη τουò σε βγÜλαμε χρυφÜ απü εδþ, xaL ανα¾χαστοýμε Þ να χÜσουμε üλη την περιουσßα μαò Þ πολλÜ χαι να πÜθουμε χα,. χÜτι Üλλο εχτüò απü χρÞματα Þ αυτü; Αν χÜτι τÝτοιο φοβÜσαι, μη σθ απασχολεß. Γιατß εßναι δßχαιο εμεßò να σε σþσουμε χαß να διατρÝξουμε αυτüν τον χßνδυνο χαι, αν χρειαστεß, χαι αχüμη μεγαλýτερο. ¶χουσÝ με, üμωò, χαι μην πρÜξειò διαφορετιχÜ. ΣΩ. Και για αυτÜ προνοþ, Κρßτωνα, χαι για Üλλα πολλÜ.
347

προξενÞσουν τα μεγαλýτερα δεινÜ, θα Þταν τüτε σε θÝση

ü,τι τουò Ýρθει στο μυαλü8.

λουò φßλουò σου, μη τυχüν, αν δραπετεýσειò, οι συχοφÜ- 

ΜΕΡοΣ ΔΕγºΕΡο

ΚΡ. ΜÞτε

γÜρ οýδÝ πολý τÜργýριüν Ýστιν δ θßλουσι λαβdντεò τινÝζ σþσαßσε χαß ÝξαγαγεΓν ÝνθÝνδε. Ýπειτα οýχ üρgò τοýτουò τοýò συχοτοßνυν ταýτα φοβοý

-χαß

Ýπ'αýτοýò πολλοδ φÜνταò þò εýτελεΓò, χαß οýδÝν Üν δÝοι Üργυρßου; σοß δÝ ýπÜρχει μÝν τÜ ÝμÜ χρÞματα, þò Ýτþ ο|μαι, [χανòß, Ýπειτα χαß εß τι Ýμοδ χηδÜμενοò οýχ οßει δεΓν
Üναλßσχειν τÜμιß, ξßνοι οßτοι ÝνθÜδε ßτοιμοι Üναλι|σχειν, ε[ò δÝ χαß χεχÜμιχεν Ýπ'αýτü τοδτο Üργýριον ßχανüη Σιμχαß Üλλοι πολλοß μ(αò ü ΘηβαΓοò, ßτοιμοò δÝ χαß Κßβηò ταýτα φοβοßμενοò Üπαπòßνυ. ýστε, 6περ λÝγω, μÞτε

,Üμηò

σαυτüν σþσαι, μÞτε, δ Ýλεγεò Ýν τι|ι διχαστηριQ, 8τι οýχ Üν ßχοιò Ýξελθþν 6τι χρφο δυσχερÝò σοι

γενßσθω σαυτφ, πολλαχοý μÝν γÜρ χαß Üλλοσε 6ποι &ν Üφßχ71 ÜγαπÞσουσ/ σε, ÝÜν δÝ βοýλ71 εßò Θετταλιßαν ßßναι, εßσßν Ýμοß ÝχεΓ ξßνοι ο| σε περß πολλοý ποιÞσονται Ζαß Üσφιß-

λειÜν σοι παρßξονται, þστε
Θετταλι|αν.

σε

μηδßνα λυπεΓν τþν χατÜ

δ1 δ Σο5rρ«rrò, οýδÝ δßχαιüν μοι δοχεΓò Ýτιχειρεßν πρÜγμα, σαυτδν προδοýναι, Ýξüν σωθÞναι, χαß τοιαýτα

¸α

σπεýδειò περß σαυτüν γενßσθαι ßπερ Üν χαß οß Ýχθροßσου

σπεýσαιßν τε χαß ξσπευσαν σÝ διαφθεßραι βουλτßμενοι, πρüò δÝ τοýτοιò χαß τοýò ýεßò τοýò σαυτο0 Ýμοιγε δοχεΓò

,48 

ΠΛΑΤΩΝΟΣΚΡΙΤΩΝ

χρÞματα που ζητοýν χÜποιοι τßα να σε σþσουν χαι να σε βγÜλουν απü την ΑττιχÞ δεν εßναι πολλÜ. ¸πειτα δε βλÝπειò αυτοýò τουζ συχοφÜντεò, πüσο τιποτÝνιοι Üνθρωποι εßναι; Δε χρειÜζεται να ξοδÝφει χανεßò πολλÜ για αυτοýò. Στη διÜθεσÞ σου Ýχειò τα διχÜ μου χρÞματα, που εßναι, üπωò νομßζω, αρχετÜ,'ΕπεLºα, xaL αν απü ενδιαφÝρον για μÝνα νομßζειò üτι δεν πρÝπετ να ξοδÝφουμε τα διχÜ μου, βρßσχονται εδþ αυτοß οι ξÝνοι που εßναι Ýτοιμοι να ξοδÝφουν για σÝνα-Ýναò μÜλιστα, ο Σιμμßαò ο Θηβαßοò, Ýχει φÝρει μαζß του αρχετÜ χρÞματα για αυτüν αχριβþò το σχοπü. ΔιατεθειμÝνοò να ξοδÝφει Εßναι χαι ο ΚÝβηò9 χαι τÜρα πολλοß Üλλοι.¸τσι λοιπüν, üπωò λÝω, οýτε να διστÜσειò να σþσειò τον εαυτü σου επειδÞ φοβÜσαι αυτÜ, οýτε να σε προβληματßζει αυτü που Ýλεγεò στη δßχη, üτι δηλαδÞ αν αποδρÜσειò απü την ΑττιχÞ δε θα ξÝρειò τι να χÜνειò, γιατß σε πολλÜ μÝρη χòτι αλλοý üπου χαι να παò θα σε υποδεχθοýν με αγÜπη. Αν üμωò θελÞσειò να παò στη Θεσσαλßα, υπÜρχουν εχεß φßλοι διχοß μου απü φιλοξενßα που θα σε περιποιηθοýν πολý χαι θα σου παρÜσχουν ασφÜλεια, þστε χανÝναò απü üσουò ζουν στη Θεσσαλßα να μη σθ ενοχλεß. Αχüμη, ΣωχρÜτη, δε μου φαßνεται διχαιολογημÝνο αυτü που παò να χÜνειò, να επιτρÝφειò δηλαδÞ να σθ εχτελÝσουν, ενþ σου εßναι δυνατü να σωθεßò, χαι επιζητεßò να χÜνειòστον εαυτü σου αυτü αχριβþò που οι εχθροß σου θα Ýσπευδαν να σου χÜνουν, χαι σου το Ýχαναν üταν θÝλησαν να σε εξοντþσουν. Εχτüò απü αυτÜ, χαß τουò
º49

ΚΡ. ΑυτÜ λοιπüν μην τα φοβÜσαι-χαι μÜλιστα

τα 

ΜΕΡοΣ ΔΕγΤΕΙ,ο

d

προδιδcßναι, οýò σοι Ýξüν χαß Ýχθρßψαι χαß Ýχπαιδεýσαι
οßχÞσ71 χαταλιπτüν,

χαß

τü σüν μßρο< 3τι Üν

τßχωσι

τοýτο

πρòßξουσιν, τεßξονται δÝ, þò τü εßχÜ<, τοιοýτω, οfrßοrρ

5

εßωθεν γι|γνεσθαι Ýν ταΓò üρφανι|αιò περß τοýò üρφανοýò. Þ τÜρ οý χρÞ ποιεΓσθαι παΓδαò Þ συνδιαταλαιπωρεΓν χαß
αßρεßσθαι. χρÞ δß, θπερ Üν ÜνÞρ Üγαθüò χαß ÜνδρεΓο<

τρßφοντα χαß παιδεýοντα, σý δÝ μοι δοχεΓò τÜ βgθυμÜτατα

e

ξλοιτο, ταδτα α[ρεΓσθαι, φιΙσχοντÜ γε δÞ ÜρετÞò διÜ παντüò τοý βιbυ Ýπψελεßσθαι, þò ßγωγε χαß ýπÝρ σοý χαß ýπÝρ Þμþν τþν σþν Ýπιτηδει!ων αßσχßνομαι μÞ δÜξ71 θπαν τü πρÜγμα τü περß σÝ Üνανδρι|g τινß τ77 Þμrrφg πετρÜχθαι,

χαß

5 4,6

χαß τü

Þ εßσοδο.< τÞò δ|χηò εßò τü διχαστÞριον þò εßσÞλθεν Ýξüν μÞ ειbελθεΓη χαß αýτüò ü Üγþν τÞ< διΚη< þò ÝγÝνετο, τελευταΓον δÞ τουτζ ýσπερ χατcΙγελωò τÞò
τ71

πρÜξεωò, χαχιlg τινß χαß Üνανδρι|g

Þμετßρg διαπεφευ,

γßναι ÞμÜò δοχεΓν, ο|τιν/ò σε οýχß Ýσòüσαμεν οýδÝ σý δν χαß δυνατδν εß τι χαß μιχρüν Þμþν Üφεσαυτüν, οßrß, ",

λοò Þν, ταýτα οßν. δ Σþrρ«"rò. Üρ« μÞ ßμα τφ χαχQ χαß αßσχρÜ Þ οο( τε χαß ÞμΓν. ÜλλÜ βουλεßου -μÜλλον δÝ οýδÝ

www.youtube.com/user/pilaeus
º5ο 

ΠΛΑΤΩΝοΣ ΚΡΙº¿Ν

γιουò σου μου φαßνθται üτι τουò εγχαταλεßπειò, ενþ σου εßναι δυνατüν να τουò αναθρÝψειò χαι να τουò εχπαιδεüσειò, εσý φεýγειò απü τη ζωÞ χαι τουò αφÞνειò xaL, στο βαθμü που εξαρτÜτω απü σÝνα, αυτοß θα χÜνουν στη ζωÞ τουò ü,τι τýχει. Θα περÜσουν δε, üπωò εßναι φυσιχü, τÝτοιεò ταλαιπωρßεò που συνÞθωò περνοýν οι ορφανοß στην ορφÜνια τουò.'Η πρÝτει λοιπüν να μην απαχτÜ χανεßò παιδιÜ Þ να μοχθεß μαζß τουò ανατρÝφονταò χαι εχπαιδεýοντ Üò τα. Εσý üμωò μου φαßνεται üτι διαλÝγειò την πιο εýχολη λýση. ΠρÝπει, ωστüσο, αυτÜ που θα επÝλεγε Ýναò Üνδραò χαλüò χαι ανδρεßοò αυτÜ να επιλÝξειò, εσý που ισχυρßζεσαι βÝβαια üτι σε üλη σου τη ζωÞ φρüντιζεò για την αρετÞ'Ο. Γιατß ντρÝπομαι για λογαριασμü χαι διχü σου χαι διχü μα_<, των στενþν φßλων σου, μÞπωò φανεß üτι εξαιτßαò χÜποιαò ανανδρßαò διχÞò μαò Ýχουν

γßνει üλα αυτÜ που σου συνÝβησαν: χαι η υπüθεσÞ

σου

üπωò Ýγινε", χαι αυτü εδþ το τελευταßο, η χορýφωση του παρÜλογου των πρÜξεþν μαζ, να νομßζουν δηλαδÞ οι Üνθρωποι üτι απü ανιχανüτητα χαι ανανδρßα δεν χαταφÝραμε να σε βοηθÞσουμε να δραπετεýσειò χαι οýτε εμεßò σε σþσαμε οýτε εσý τον εαυτü σου, ενþ μποροýσαμε να το χÜνουμε χαι Þταν μÝσα στιò δυνατüτητÝò μαò, αν θα εßχαμε απü αυτü Ýστω χαι μιχρü üφελοò. ΑυτÜ λοιπüν, ΣωχρÜτη, δεò μÞπωò, εχτüò του üτι εßναι Üθλια, ντροπιÜζουν χαι σÝνα χαι μαζ. ΑλλÜ σχÝφου χαι αποφÜσισε-Þ μÜλλον δεν υπÜρχει πια χρüνοò τια να σχεφθεßò, αλλÜ πρÝπει
15Ι

Ýφτασε στο διχαστÞριο, Ýτσι üπωò Ýφτασε, ενþ Þταν δυνατüν να μη φτÜσει, χαι η ßδια η διαδιχασßα τηò δßχηò, Ýτσι 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΙºΕΡΟ βουλεýεσθαι

τÞò τÜρ Ýπιοýση€ νυχτüò πÜντα ταδτα δεΓ πεπρÜχθαι, εß δ' !τι περιμεwýμεη Üδýνατον χαß οýχßτι οß-,j, ,r, ÜλλÜ παντß τρüπφ, ,3 Σþrρ«rrò, πει¼ου μοι χαß μηδαμþò Üλλωò
ποιÝι.

Ýα ýρα ÜλλÜ

βεβουλεýσθαι

-μι|α

δÝ βουλÞ,

ΣΩ. ¿

μετÜ τινοò üρθüτητοò εßη,εß

φα,ε

Κριºων, Þ τροθυμι|α
δÝ

σου πολλοý 6σφ

Üξßα

εß

χαλεπωÞα.

σχοπεΓσθαι οßν χρÞ ÞμÜò ε(τε ταδτα πραχτßον εßτε μÞ, þò Ýγþ οý νýν πρþτον ÜλλÜ χαß Üεß

μÞ

μειζων τοσοýτφ

οýò Ýν τφ Ýμπροσθεν θλεγον οý δýναμαι νδν ÝχβαλεΓν,

τοιοýτοò ο[οò τþν Ýμþν μηδενß Üλλφ πεßθεσθαι Þ ,φ λ,ßτφ δò Üν μοι λογιζομßνφ βÝλτιστοò φαιºηται. τοýò δÞ λüγουò ÝπειδÞ μοι Þδε Þ τýχη γÝγονεη ÜλλÜ σχεδιßν τι 3μοιοι τιμþ οθσπερ φα|wνταß μοι, χαß τοýò αýτοýζ πρεσβεýω χαß χαß πριßτερον, δν ÝÜν μÞ βελτιω ßχωμεν λßγειν Ýν τφ παρüντι,

,J

ßοθ, 3r, οý

πτßτερον χαλþζ βοιμεν, δν σý λßγειò περß τþν δοξþν. ταΓò μÝν δεß τþν δοξþν προσß, Ýλßγετο ÝχÜστοτε Þ αÜ θτι χειν τüν νοýν, ταßò δÝ οý; Þ πρßν μÝν ÝμÝ δεΓν Üποθν7t'σχειν

χαß χρτιιßτων Üφαιρßσειò- πþò οßν Üν μετριιýτατα σχοποßμεθα αýτÜ; εß πρþτον μÝν τοýτον τüν λdγον Üναλιß-

τþν νυν παρÜντων Þ τþν πολλþν δýναμιò þσπερ παΓδαò ÞμÜò μορμολýττηται, δεσμοýò χαß θανÜτουò ÝπιπÝμπουσα

μÞ

σοι συγχωρÞσω, οýδ'Üν πλειω

º52 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

να ÝχεLò χιüλαò αποφασßσει-χαι η απüφαση εßναι μüνο μßα: τη νýχτα που μαò Ýρχεται πρÝπει να γßνουν üλα αυτÜ, γιατß αν περιμÝνουμε χαι Üλλο, δε θα εßναι πια εφιχτü. ¼μιυò με χÜθε τρüπο, ΣωχρÜτη, ÜχουσÝ με'" χαι μην χÜνειò τtποτε διαφορετιχü'3. ΣΩ, Φßλε Κρßτωνα, η προθυμßα σου θα Üξιζε πολý, αν Þταν χαι χÜπωò σωστÞ. Αλλιþò, üσο μεγαλýτερη εßναι, τüσο πιο δýσχολο γßνεται να την αντÝξει χανεtò. ΠρÝπει λοιπüν να εξετÜσουμε αν πρÝπει να πρÜξουμε αυτÜ που λεò Þ üχι. Γιατß εγþ üχι τþρα για πρþτη φορÜ, αλλÜ πÜντοτε Þμουν τÝτοιοò που να μην πεßθομαι απü χανÝναν απü τουò διχοýò μου ανθρþπουò περισσüτερο απü ü,τι απü το επιχεßρημα που μου φαßνεται χαλýτερο üταν σχÝφτομαι. ¼σα βÝβαια Ýλεγα παλαιüτερα δεν μπορþ τþρα να τα αποχηρýξω επειδÞ μου Ýτυχε αυτÞ η συμφορÜ, αλλÜ σχεδüν το ßδιο σωστÜ μου φαßνονται χαι τþρα χα. ºα ßδια υποστηρßζω χαι αποδÝχομαι üσα χαι πριν. Αν δεν Ýχουμε τßποτε χαλýτερο να ποýμε τþρα, να ξÝρειò χαλÜ üτι δε θα συμφωνÞσω μαζß σου, οýτε χαι αν περισσüτερο απü την τωρινÞ μου χατÜσταση μαò φοβßζει η δýναμη των πολλþν σα να εßμασταν παιδÜχια, στÝλνονταò εναντßον μαò φυλαχßσειò χαß εχτελÝσειò χατ πρüστιμα. ΜΕ ποιον τρüπο λοιπüν θα τα εξετÜσουμε αυτÜ üσο γßνεται σωστüτερα; Αν ξεχινÞσουμε πρþτα απü αυτü το επιχεßρημα που εσý φÝρνειò σχετιχÜ με τßò διÜφορεò γνþμεò. Εßχαμε δßχιο χÜθε φορÜ που λÝγαμε üττ χÜποιεò γνþμεò πρÝπετ να τιò παßρνει χανεßò σοβαρÜ υπüψη του, ενþ Üλλεò üχι;'Η πριν Ýρθει η στιγμÞ που πρÝπει
153 

ΜΕΡοΣ ΔΕΙºΕΡ()

χαλþò Ýλßγετο, νýν δÝ ΖατιΙδτ|,οò ,Ιρα Ýγßνετο ßτι ιΙλλωò θνεχα λcßγου Ýλßγετο, Þν δÝ παιδιÜ χαß φλυαρι|α þò Üληθαò; ßπιθυμþ δ'ßγωγ'Ýπισχßψασθαι. þ Κριºων, χοιν71 μετÜ
σοý

εß τßμοι ÜλλοιÜτεροò φανεßται, ÝπειδÞ δδε ßχω,

Þ ü αýτüò, χαß ÝιΙσομεν χαßρειν Þ πεισdμεθα αýτφ. Ýλßγετο δß πωò, þò ÝγÞμαι, ÝχÜστοτε δδ, ý"ü τþν οßομÝνων τß λÝγειν, ýσπερ νυνδÞ Ýγþ ßλεγον. Üτι τþν δοξαν Üò οß Üνθρωποι δοξÜζουσιν δßοι τÜò μÝν περß πολλοý ποιεßσθαι, τÜò δÝ μÞ. τοýτο πρüò θεαν. δ Κριºων" οý δοχεΓ χαλþò σοι

4º

λßγεσθαι; σý yrIp, 6σα γε τÜνθρòýτεια, Ýχτüò ε| τοý μßλλειν
Üποθν7ßσχειν αýριον, χαß οýχ Üν σÝ παραχροýοι Þ παροýσα συμφορcΙ,σχÜπει δÞ,οýχ [χανþò δοχεΓ σοι λßγεσθαι Üτι οý

πιßσαò χρÞ τÜò διjξαò τþν Üνθριüπων τιμÜν ÜλλÜ τÜò μÝν, .Gτ .τ τ ι ., , , ι §, ο, ', ταò ο ου. ουοε παντων αλλα των μεν, των ο ου: τι φηò;

ΚΡ

ταýτα οýχß Ζαλþò λßγεται;

Καλþò,
δÝ πονηρÜò μÞ;

ΣΩ, Οýχοýν τÜò μÝν χρηστÜò τιμÜν, τÜò

ΚΡ. Ναι|

ΣΩ. Χρησταß δÝ οýχ αß τþν φρον[μων, πονηραß δÝ α[

º5+ 

ΙΙιlΑº¿ΝοΣ ΚΡΙΤΩΝ

να πεθÜνω χαλÜ τα λÝγαμε αυτÜ, τþρα üμωò Ýγινε απüλυτα ξεχÜθαρο üτι Üσχοτα τα λÝγαμε, μüνο χαι μüνο τια να γßνεται χουβÝντα, ενþ στην πραγματιχüτητα Þταν Ýνα παιχνßδι χαι φλυαρßα περιττÞ; Εγþ βÝβαια επιθυμþ να εξετÜσω, Κρßτωνα, απü χοινοý με σÝνα, αν θα μου φανεß το επιχεßρημα αυτü χ&πωò διαφορετιχü επειδÞ βρßσχομαι σε αυτÞ την χατÜστασÞ, Þ αν θα μου φανεß το ßδιο, χαι αν πρÝπει να το εγχαταλεßφουμε Þ να το αχολουθÞσουμε ωò τLò Ýσχατεò συνÝπειÝò του, Αυτοß που πιστεýουν üτι λÝνε χÜτι σπουδαßο λÝγανε λοιπüν με χÜθε ευχαιρßα, üπωò εγþ νομßζω, πÜνω χÜτω αυτü που χαι εγþ τþρα μüλιò Ýλεγα: üτι απü τιò γνþμεò που Ýχουν οß Üνθρωποι Üλλεò πρÝπει να τιò λαμβÜνουμε σοβαρÜ υπüφη χαι Üλλεò üχι. Για το üνομα των θεþν, Κρßτωνα, δε σου φαßνεται üτι σωστÜ το λÝγανε αυτü; Γιατß εσý, τουλÜχιστον χατÜ πÜσα πιθανüτητα, δεν πρüχειται να πεθÜνειò αýριο χαι δε σε οδηγεß σε λÜθοò συμπερÜσματα η τωρινÞ συμφορÜ. πρüσεξε üμω,ò: δε σου φαßνεται üτι σωστÜ λÝγεται üτι δεν πρÝκει να εχτιμÜμε üλεò τιò γνþμεò των ανθρþπων, αλλÜ Üλλεò να τιò εχτιμÜμε χαι Üλλεò üχι; Και μÜλιστα να εχτιμÜμε üχι τιò γνþμεò üλων των ανθρþπων, αλλÜ μüνο ορισμÝνων; Τι λεò; Δε λÝγονται σωστÜ αυτÜ; ΚΡ. ΣωστÜ λÝγονται. ΣΩ. Δεν πρÝπει λοιπüν τιò ορθÝ_< γνþμεò να τßζ εχτιμÜμε, τιò λανθασμÝνεò üμωò üχι; ΚΡ. Ναι. ΣΩ. Δεν εßναι üμωò ορθÝò οι γνþμεò αυτþν που Ý155 

ΜΕΡΟΣ ΔΕγΤΕΡΟ

Ιο b

των αφρονων;

ΚΡ. Πþò δ'οý; ΣΩ. ΦÝρε δÞ πþò αß τÜ τοιαýτα ÝλÝγετο; γυμναζιßμενοò ÜνÞρ χαß τοýτο πρÜττων πüτερον παντüò Üνδρüò

,

ΚΡ.

Ýπαιºφ χαß ψüγιρ χαß δÜξ71 τδν wýν προσßχει, Þ Ýνüò μüνου Ýχειºου δò Üν τυγχòßν71 ßατρüò Þ παιδοτρßβηò þν;

¸νüò μι!νου ΣΩ. Οýχοýν φοβεισθαι χρÞ τοýò ψüγουò χαß Üσπτßζεσθαι τοýò Ýπαι!νουò τοýò τοý Ýνüò Ýχειºου ÜλλÜ μÞ τοýò τþν πολ;λþν.

ιο c

ΚΡ. ΔÞλα δÞ. ΣΩ. Ταßτ77 Üρα αýτφ πραχτßον χαß γυμναστÝον χαß Ýδεστζον γε χαß τοτßον. 71 Ü, ,φ Ýνß δοχ71. τιß ÝπισττΙτ77 χαß

ΚΡ.

Ýπαtοντι. μÜλλον Þ Þ σýμπασι τοΓò ιΙλλοιò.

"Εστι ταýτα.

ΣΩ. Ε7εν. ÜπειθÞσαò δÝ τφ Ýνß χαß ÜτιμÜσαò αýτοα τÞν
δüξαν

χαß τοýò Ýπαßνουò, αμÞσαò

δÝ τοýò τþν πολλþν

χαß

μηδÝν Ýπαß'üν"rr,

5

ßρ« ΚΡ. Πþò γÜρ οß; ΣΩ. Τß δ' ξστι τü χαχüν
τþν τοδ Üπειθοδντοò;

οýδÝν χαχüν πειbεται;

τοδτο, χαß ποΓ τει|νει, χαß εßò

τß

ΚΡ. ΔÞλον δτι εßò τü σþμα, τοýτο γÜρ διιßλλυσι. ß δ Κριºωη ΣΩ. Καλαò λßτειò. οýχοýν χαß "ßλλ«,

356 

tΙΛΑΤΩΝοΣ ΚΡΙº¿Ν

Þενüò μüνο, εχεßνου που εßναι γιατρüò Þ γυμναστÞò; ΚΡ. Ενüò μüνο. ΣΩ. ¶ρα πρÝπει να φοβÜται τουò φüγουò xaL να χαλοδÝχεται τουò επαßνουò εχεßνου του ενüò, üχι των πολλþν. ΚΡ. Αυτü εßναι φανερü. ΣΩ. ¸τσι λοιπüν πρÝπει να χÜνει χÜποιοζ που ασχολεßται με τη γυμναστιχÞ: να γυμνÜζεται χαι να τρþει χαι να πßνει üπωò φαßνεται σωστü στον Ýνα, αυτüν που τον επιβλÝπεß χαι γνωρßζει χαλÜ αυτÜ τα πρÜγματα, χαι üχι üπωò φαßνεται χαλü σε üλουò τουò Üλλουò. ΚΡ.¸τσι εßναι. ΣΩ. ΕντÜξει. Αν ωστüσο δεν υπαχοýσει στον Ýναν ειδιχü χαι περιφρονÞσει τη γνþμη χαι τουò επαßνουò του, λÜβει üμωò υπüφη τουò επαßνουò των πολλþν που δεν ξÝρουν τtποτε, Üραγε δε θα πÜθει χÜποιο χαχü; ΚΡ. Πþò θα μποροýσε να μην πÜθει; ΣΩ. Ποιο εßναι το χαχü αυτü χαι προζ τα ποý οδηγεß xaL σε ποιο μÝροò του ανθρþπου που δεν υπαχοýει αναφÝρθται;

δουò πρÜγματα; ¸ναò Üνδραò που γυμνÜζεται χαι ασχολεßται σοβαρÜ με τη γυμναστιχÞ αποδßδει προσοχÞ στον Ýπαινο χαι τον φüγο χαι τη γνþμη χÜθε ανθρþπου

χουν φρüνηση χαß λανθασμÝνεò αυτþν που δεν Ýχουν; ΚΡ. Πþò θα μποροýσε να ισχýει το αντßθετο; ΣΩ. Εμπρüò λοιπüν'α, πθò, τι λÝγαμε για τÝτοιου εß-

ΚΡ. Εßναι φανερü αυτü χαταστρÝφεται.

üτι αναφÝρεται στο σþμα, γιατß

ΣΩ.¸χειò δßχιο. Iσχýει λοιπüν, Κρßτωνα, το ßδιο χαι
º57 

Μι,:ΡòιΣ

ΔΕτΤΕΡο

οßτωò, ßνα μÞ πòßντα διtωμεν, χαß δÞ χαΙ περß τþν διχαι|ων χαß Üδßχων χαß αßσχρþν χαß χαλþν χαß Üγαθαν χαß
χαχþν, οερß
νýν Þ βουλÞ ÞμΓν Ýστιν, π6τερον τ77 τþν πολλþν δüξη δεß ÞμÜò ßπεσθαι χαß φοβεΓσθαι αýτÞν Þ τ71

δ,

τοδ Ýνdò, εß τιξ Ýστιν Ýπαßων, δν δεΓ χαß αιbχýνεσθαι χαß

φοβεßσθαι μÜλλον Þ σßμπανταò τοýò Üλλουò; δ rß μÞ ÜχολουθÞσομεη διαφθεροδμεν ÝχεΓνο χαß λωβησüμεθα, δ τφ μÝν διχαιφ βßλτιον Ýγι|γνετο, τφ δÝ Üδßχφ Üπþλλυτο. Þ

ΚΡ
Ιο
e

οýδßν Ýστι τοýτο;
Ο7μαι

ξτrτr, δ Σrjχρ«"rò.

ΣΩ. Φßρε δÞ ÝÜν τü ýπü τοý ýγιειwý μÝν βßλτιον
διολßσωμεν πειθdμενοι μÞ
γιγνüμενον, ýπü τοý νοσιüδουò δÝ διαφθειρτßμενον τ71 τþν Ýπαßòßντων δdξη.

ßρα

βιωτδν ÞμΓν Ýστιν διεφθαρμÝwυ αýτοý; ξστι δß που τοýτο

σþμα,Þ οýχιß

ΚΡ. Ναι! ΣΩ, ¶ρ'οJν βιωτüν

ÞμΓν Ýστιν μετÜ μοχθηροý

χαß

διεφθαρμßwυ σιßματοò;

ΚΡ. Οýδαμþò. ΣΩ. ¶λλÜ μετ'Ýχει'νου Üρ'ÞμΓν βιωτüν

διεφθαρμÝwυ,

b τü ,Ιδιχον μÝν λωβÜται. τü δÝ δßχαιον üνιºησιν; Þ φαυλü;
τερον Þγοßμεθα ε7ναι τοý σþματοò ÝχεΓνο, δτι ποτ'Ýστß

ºr8 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

¾ια τα υπüλοιπα, ¾ια να μην τα εξετÜζουμε τþρα üλα λεπτομερþò, xaL ¾Lα αυτÜ βÝβαια που σχετßζονται με το δßχαιο χαι το Üδιχο χαι το Üσχημο xaL το ωραßο xaL το χαλü χαι το χαχü, ¾ßα τα οποßα σχεφτüμαστε τþρα; ΠρÝπει σε αυτÜ τα ζητÞματα να αχολουθοýμε τη γνþμη των πολλþν χαι να τη φοβüμαστε Þ να αχολουθοýμε τη γνþμη του ενüò, αν υπÜρχει χ&ποιοò που να τα γνωρßζει πολý χαλÜ, χαι αυτüν πρÝπει να ντρεπüμαστε χαι να φοβüμαστε περισσüτερο απü üλουò τουò Üλλουζ; Αν δεν αχολουθÞσουμε τιò συμβουλÝò του, θα χαταστρÝφουμε χαι θα χαχοποιÞσουμε αυτü που με τη διχαιοσýνη γßνεται χαλýτερο χαι με την αδιχßα χαταστρÝφεται.'Η αυτÜ εßναι ανοησßε_<; ΚΡ. Εγþ νομßζω βÝβαια üτι δεν εßναι, ΣωχρÜτη. ΣΩ. Εμπρüò λοιπüν, πεò: αν αυτü που με την υγεßα γßνεται χαλýτερο χαι με την αρρþστια εξασθενεß το χαταστρÝφουμε τελεßωò με το να μην υπαχοýμε στη γνþμη των ειδιχþν, Üραγε αξßξει να ζοýμε, ενþ αυτü Ýχει χαταστραφεß; Και αυτü εßναι, αν δεν χÜνω λÜθοò, το σþμα. ¹ üχι; ΚΡ. Ναι. ΣΩ. ΕπομÝνωò αξßζει να ζοýμε με χαχοπαθημÝνο χαι χατεστραμÝνο σþμα;
χατεστραμÝνο αυτü που βλÜπτεται απü την αδιχßα, ενþ ωφελεßται απü τη διχαιοσýνÞ;'Η θεωροýμε üτι exεtvo το μÝροò μαò που Ýχεινα χÜνει με τη διχαιοσýνη χαι την αδιχßα, üποιο χαι
º59

ΚΡ. Με χανÝνα τρüπο. ΣΩ. ¶ραγε üμωò αξßζει να ζοýμε με 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

4Β

ΚΡ. Οýδαμþò. ΣΩ. ¶λλÜ τιμιιüτερον; ΚΡ. Πολß γε.
ΣΩ. Οýχ
Üρ«, δ

τþν Þμετßρων, περß δ Þ τε ÜδιΖι|α χαß Þ διΖαιοσßνη εστιν;

βßλr,οτq πòßνυ Þμßν οßτω φροντιστßον

τßÝροýσιν οß πολλοß ÞμÜò,

Üλλ'ßτι

ü Ýπαιßων περß τþν

διχαιων χαß Üδ{χων, ü εß-ò, χαß αýτÞ Þ ÜλÞθεια. þστε πρþτον μÝν ταßτ71 οýχ üρθþò εßσηγfi, εßσηγοßμενοò τÞò

χαß χαλþν χαß Üγαθþν χαß τþν Ýναντιων. «¶λλÜ μÝν δÞ» gßσιν ÞμÜò οß πολλοß Üποχτεινßναι.» φαι!η γ' ιΙν τιζ, «6[6ß α/ ΚΡ. Δηλα δÞ χαß ταατα,φαιη γÜρ,Ιν. þ Σþχρατεò. ΣΩ. ¶ληθη λÝγειò. Üλλ| δ θαυμÜσιε, οßròßò ,ε ü λdγοò δν διεληλýθαμεν ßμοιγε δοχεΓ ξτι 3μοιοò εßναι χαß πρüτερον,χαß τÜνδε δÝ αß σχdπει εß ßτι μßνει ÞμΓν Þ οÞ δτι οý τü ζην τερß πλειbτου ποιητßοη ÜλλÜ τü rJ ζηr.

τþν πολλþν δÜξηò δεΓν ÞμÜò φροντιζειν περß τþν διχαιων

ΚΡ, ¶λλÜ μßνει. ΣΩ. Τü δÝ εß χαß χαλþò χαß διχαιωò ßτι
Þ οý

ταýτÜν Ýστιν,

μßνει

ΚΡ. ΜÝνει, ΣΩ. Οýχοýν Ýχ τþν üμολογουμÝνων τοýτο

μßνει;

σχεπτÝον,

16ο 

ΠΛΑΤΩΝοΣ ΚΡΙº¿Ν

αν εßναι, Ýχει μιχρüτερη αξßα απü το σþμα;

ΚΡ. Me

χανÝνα τρüπο.

ΚΡ. Πολý μεγαλýτερη φυσιχÜ. ΣΩ, Συνεπþò, φßλε μου, δεν πρÝπει να
στε χαθüλου τι θα πουν οι πολλοß τια μαò?

ΣΩ. ΑλλÜ Ýχει μεγαλýτερη αξßα;

ενδιαφερüμααλλÜ τι θα

πει ο ειδιχüò σε θÝματα που Ýχουν να χÜνουν με το δßχαιο χαι το Üδιχο, ο Ýναò, χαι η ßδια η αλÞθεια.'α ¿στε, πρþτα απü üλα, δε δßνειò τη σωστÞ συμβουλÞ με αυτü τον τρüπο, λÝγονταò üτι πρÝπει να λαμβÜνουμε υπüφη τη γνþμη των πολλþν σχετιχÜ με τα δßχαια χαι τα ωpata χαι τα αγαθÜ xaL τα αντßθετÜ τουò.'ΑλλÜ βÝβαια', θα μποροýσε να αντιτεßνει χανεßò,'οι πολλοß εßναι αρχετÜ δυνατοß ¾ßα να μαò σχοτþσουν"5. ΚΡ. Ναι, εßναι φανερü, Θα μποροýσε χανεßò να το πθι
αυτü, ΣωχρÜτη.

ΣΩ. ΑλÞθεια. ΑλλÜ, φßλε μου, εμÝνα μου φαßνεται üτι χαι αυτü το επιχεßρημα που συζητÞσαμε διεξοδιχÜ ισχýει το ßδιο üπωòχαι πριν, χαι εξßτασÝ το πÜλι για να δοýμε αν συμφωνοýμε Þ üχι üτι πρÝπει να αποδßδουμε μεγαλýτθρη σημασßα στο να ζοýμε χα}rÜ απü το να ζοýμε απλþò.
να ζοýμε ενÜρετα xaL δßχαια,'6 το αποδεχüμαστε χαι αυτü Þ üχ,; ΚΡ. Το αποδεχüμαστε. ΣΩ.'Υστερα απü üσα συμφωνÞσαμε λοιπüν πρÝπει να
36Ι

ΚΡ. Συμφωνοýμε, ΣΩ. Το να ζοýμε üμωò χαλÜ εßναι το ßδιο με το 

ΜΕΡοΣΔΕτº¸Ρο
πüτερον δ{χαιον ÝμÝ Ýνθßνδε ΖτειρÜσθαι Ýξιßναι

ÜφιÝντων ¶θηναιων Þ οý δßχαιον,χαß ÝÜν μÝν φαιºηται διΚαιον, πειρòüμεθα, εß δÝ μÞ. Ýþμεν, Üò δÝ σý λÝγειò τÜò σχßφειò περß τε Üναλòýσεωò χρημÜτων χαß διΙξηò χαß παιδων τροφÞò, μÞ þ.ζ Üληθαò ταýτα, Κριºων, σΖÝμ-

μÞ

ß

μ«r« fi τþν βgδι|ωò Üποχτεινýντων χαß ÜναβιωσχομÝνων
γ' ,1η εß ο[οß τ'Þσαη οýδενß ξýν νι|ι, τοßτων τþν πολλþυ Þμιν δ', ÝπειδÞ ü λdγοò οýτιυò αßρε|, μÞ οýδÝν Üλλο

σχεπτßον,ß Þ ý*ρ νυνδÞ ÝλÝγομεη πüτερον δßχαια πρòΙξομεν χαß χρÞματα τελοýντεò τοýτοιò τοΓò ÝμÝ Ýνθßνδε Ýξòßξουσιν χαß χτΙριταò, χαß αýτοß ÝξιΙγοντÝò τε χαß
Ýξαγüμενοι, Þ τfl Üληθειßg ÜδιχÞσομεν πÜντα ταýτα ιτοιοýντεò, χÜν φαινòßμεθα Üδιχα αýτÜ Ýργαζüμεwι. μÞ οý δß71 ýπολογιζεσθαι οýτ'εß ÜιτοθνÞσΖειν δεΓ παραμÝνονταò

χαß Þσυχι|αν Üγονταò, οßτε &λλο üτιοýν πòßσχειν πρü
ÜδιχεΓν,

τοý

τß δρþμεν. ΣΩ. Σχοπþμεν, δ Üγαθξ χοινfi, χαß εß πη ßχειò Üντιλßγειν Ýμοý λßγοντοò, Üντλεγε, χαß σοι πει|σομαι, εß δÝ μÞ παýσαι Þδη, δ μαχιΙριε, πολλÜχιò μοι λßγων τüν αýτüν

ΚΡ. Καλþ.ò μÝν μοι δοχεßò λÝγειν. δ Σrjrραrεò,

6ρα δÝ

362 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

ιÜσουμε το εξÞò: εßναι δßχαιο να επιχειρÞσω να δραιιι ιεýσιυ απü εδþ χωρßò τη θÝληση των Αθηναßων Þ ,ßναι Üδιχο; Και αν μεν φαßνεται δßχαιο, αò το επιχειρÞ,ιß)υιιε, αλλιþò üμωò αò το εγχαταλεßφουμε. ΑυτÝò, ω,,ι,ßσιι, οι σχÝφειò που αναφÝρεò σχετιχÜ με τη δαπÜνη
,Ι,,

Κρßτωνα, μÞπωò πραγμα,,χÜ δεν εßναι τßποτε Üλλο παρÜ θεωρßεò αυτþν των ,,,,λλι3ν που εýχολα χαταδιχÜζουν σθ θÜνατο χαι εýχολα (lr ξανÜφερναν στη ζωÞ τουò χαταδιχασμÝνουò, αν μπο,ρ,,φÞ των παιδιþν, πρüσεξε,

ιr,lν χρημÜτων

χαι τη γνþμη

του χüσμου χαι την ανα-

ιrßιýσαν, χαι üλα αυτÜ χωρßò την παραμιχρÞ σýνεση. Ε1,rir_ 1ιμωò, επειδÞ ο ορθüò λüγοò Ýτσι επιτÜσσει, τßποτε

,ßλλιι δεν πρÝπετ να εξετÜσουμε εχτüò απü αυτü που τþi,,r ιτlιλιò λÝγαμε: αν θα πρÜξουμε δßχαια δßνονταò χρÞιι,iιια σε αυτοýò που θα με φυγαδεýσουν απü εδþ χαι τριυστþνταò τουò χαι ευγνωμοσýνη απü πÜνω, τüσο

,,ιòßò οι ßδιοι που θα οργανþσθτθ τη δραπÝτευση üσο χαι , γιß που θα δραπετεýσω, Þ αν πρα¾ματιχÜ θα διαπρÜΙιιυlτε αδιχßα με üλεò αυτÝò τιò πρÜξειò. Και αν φανεß üτι , ßναι Üδιχο να τα πρÜξουμε αυτÜ, δεν πρÝπει να υπολογßi,ιιulrε οýτε αν πρÝπει να πεθÜνουμε μÝνονταò στη φυλαχÞ χ,τι βτιν χÜνονταò τtποτε, οýτε αν θα πÜθουμε οτιδÞποτε ,ßλλο, μπροστÜ στον χßνδυνο να διαπρÜξουμε αδιχßα. ΚΡ. Μου φαßνεται üτι Ýχειò δßχιο ΣωχρÜτη. ΣχÝφου, ,,1τιυò, πþò να δρÜσουμε'7. Σ(). Αò εξετÜσουμε, αγαπητÝ μου, το ζÞ"ημ« μαζß χαι ,ν Ýχεò να προβÜλειò χÜποια αντßρρηση σε üσα λÝω, ,ι,λντ0, χαι εγþ θα σε αχοýσω. Αλλιþò πÜφε, ευλογημÝνε,
363 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

λιßγον, þò χρÞ Ýνθßνδε ÜχÜντων ¶θηναιων ÝμÝ απιεναι, ωò
ετω περι πολλου ποιουμαι πεισαζ σε τdυτα πραττειν, αλλα

49

μÞ Üχοντοò. δρα δÝ δÞ τÞò σχßψεωò τÞν ÜρχÞν ÝcΙν σοι ßχανþò λßγηται, χαß πειρþ ÜποΖρι7εσθαι τü Ýρωτιüμενον Þ
Üν

ΚΡ. ¶λλÜ

μιßλιστα

οß71.

πειροßσομαι.

ΣΩ. Οýδενß

Ιο
b

μÝναι εßσι|η χαß πcΙλαι, δ Κριº.r, ,Ιρα τηλιχοιδε Üνδρεò πρüò ÜλλÞλουò σπουδ71 διαλεγτßμενοι ÝλÜθομεν ÞμÜò

τφ θμπροσθεν χρÜνφ þμολογÞθη; Þ πÜσαι ÞμΓν ÝχεΓναι αß πρüσθεν üμολογι|αι Ýν ταßσδε ταΓò üλßγαιò ÞμÝραιò Ýχχεχυ-

τρòßπφ φαμÝν Ýχòßνταò Üδιχητßον,ßr«ι, Þ τινß μÝν Üδιχητßον τρüπφ τινß δÝ οý; Þ οýδαμþò τü γε ÜδιχεΓν οýτε Üγαθüν οýτε χαλòßη þò πολλòßχι _c ÞμΓν χαß Ýν

αýτοýò παιδων οýδÝν διαφÝροντεò; Þ παντüò μÜλλον αßτωò ßχει δσπερ τdτε Ýλßγετο ÞμΓν,εßτε φασßν οß πολλοß ε7τε μÞ, χαß εßτε δεΓ ÞμÜò ßτι τþνδε χαλεπòüτερα πιΙσχειν εßτε χαß

ΚΡ. Φαμßν. ΚΡ.

πρgßτερα, ýμωò τü γε ÜδιχεΓν τφ Üδιχοýντι χαß χαχüν χαß αßσχρüν τυγχÜνει üν παντß τρßπφ; φαμÝν Þ οθ;
δεΓ ÜδιχεΓν.

ΣΩ. Οýδαμþò Üρα
Οý δητα.

ΣΩ. Οý» Üδιχοßμενον

&ρα ÜνταδιΖεΓν, þò οß πολλοß

364 

ΠΛΑº¿ΝοΣ ΚΡΙΤΩΝ

να μου λεò συνÝχεια το ßδιο πρÜγμα, üτι δηλαδÞ τρÝπει να αποδρÜσω απü εδþ χωρßò τη θÝληση των Αθηναßων. Γιατß εμÝνα με ενδιαφÝρει πολý να σε πεßσω να το χÜνειò αυτü, üχι üμωò χωρßò τη θÝλησÞ σου. Πρüσεξε λοιπüν
την αρχÞ'8 τηò σχÝφηò μου, αν σου φαßνεται üτι εßναι

σωστÞ, χαι προσπÜθησε üπωò νομßζειò χαλýτερα.

να απαντÜò σε ü,τι σε ρωτÜω

να αδιχοýμε με τη θÝλησÞ μ«ò, Þ με χÜποιον τρüπο πρÝπsι να αδιχοýμε χαß με χÜποιον Üλλο üχι; ¹ το να αδιxei χανεtò δεν εßναι χαθüλου οýτε χαλü οýτε ενÜρετο, üπωò εμεßò συμφωνÞσαμε πολλÝ_ò φορÝò στο παρελθüν; ¹ üλΕò εχε(νεò οι προηγοýμενεò συμφωνßεò μαò σε αυτÝò τιò λßγεò μÝρεò λησμονÞθηχαν χαι τüσον χαιρü, Κρßτιυνα, συζητοýσαμε μεταξý μαò σοβαρÜ χαι, ενþ εßμαστε σε αυτÞ την ηλιχßα, δεν αντιληφθÞχαμε üτι δε διαφÝρουμε σε τßποτε απü τα παιδιÜ; ¹ αυτü αχριβþò που λÝγαμε τüτε ισχýει περισσüτερο απü χÜθε Üλλο: εßτε το δÝχονται οι πολλοß ε(τε üχτ'9, χαι εß.τε πρÝπει εμεßò να πÜθουμε πρÜγματα φοβερüτερα Þ λιγüτερο φοβερÜ απü üσα πÜθαμε τþρα, η αδιχßα εßναι για αυτüν που αδιχεß χαι Üθλιο πρÜγμα χαι Üτιμο απü χÜθε Üποφη; Το υποστηρßζουμε αυτü Þüχr;

ΚΡ. Θα προσπαθÞσω. ΣΩ. Τποστηρßζουμε üτι με χανÝνα τρüπο δεν πρÝπει

ΚΡ. Το

υποστηρßζουμε. βÝβαια.

ΣΩ. ¶ρα δεν πρÝπει χατÜ χανÝνα τρüπο να αδιχοýμε.

ΚΡ.¼χι

ΣΩ. ¶ρα οýτε χαι üταν μαò αδιχοýν να ανταποδßδουμε
)65 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

Ιο
c

ο'ßονrαι. ÝπειδÞ γε οýδαμþò ΚΡ. Οý φαιºεται.

δεΓ

ÜδιχεΓν.

ΣΩ. Τß δÝ δÞ; χαΖουργειν δεΓ, δ Κριºων, Þ οý: ΚΡ. Οý δεΓ δÞπου, δ Σrürρ«"rò. ΣΩ. Τß δß; ÜντιχαχουργεΓν χαχþò πòßσχοντα, þò ο[

ΚΡ. Οýδαμþò. ΣΩ. Τü γιΙρ που χαχþ.<
οýδÝν διαφßρει.

πολλοß φασιν, διºαιον Þ οý δÜαιον;
ποιεΓν Üνθρòßπουò τοý ÜδιχεΓν

ΚΡ.'Αληθη λßγειò. ΣΩ. Οßτε θρα Üνταδιχεßν

δεΓ οßτε Ζαχþò ποιεßν οýδÝνα Üνθρþπωη οýδ' Üν üτιοýν πÜσχ71 ýπ'αýτþν. χαß θρα, δ Κρßτων, ταδτα χαθομολογþν, θτωò μÞ παρÜ δüξαν üμο,

λοτßò, οßδα γÜρ Üτι üλι|γοιò τισß ταýτα χαß
_ζ

, ι ß ß ß ./ ο/ο οι ουν ουτω οεοοχται χαι οιò μη, τουτοιò ουχ εστι χοινη
,/

δοχεΓ

χαß

δüξει.

β»λÞ ÜλλÜ Üνιßγχη

τοýτουò ÜλλÞλων

χαταφρονεΓν ß
οß, χαß
οý

μòtλα πdτερον χοινωνεßò χαß συνδοχεΓ σοι χαß Üρχιüμεθα Ýντεýθεν βουλευüμενοι, þò οýδÝποτε üρθþò ßχοντο.< οßτε
τοý Üδιχεßν οýτε τοδ ÜνταδιχεΓν οýτε χαχþò πτΙσχοντα Üμýνεσθαι Üντιδρþντα χαχþò, Þ Üφιbτασαι χαß οý χοινω-

üρþνταò ÜλλÞλων τÜ βουλεýματα. σχτßπει δÞ

εß

166 

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

το Üδιχο, üπωò νομßζουν οι πολλοß, αφοý χατÜ χανÝνα τρüπο βÝβαια δεν πρÝπει να αδιχοýμε. ΚΡ. Φαßνεται πω_< üχι. ΣΩ. Τι λοιπüν; ΠρÝπει χανεßò να χÜνει χαχü στον Üλλο, Κρßτωνα, Þ6χr; ΚΡ. Δεν πρÝπει βÝβαια. ΣωχρÜτη. ΣΩ. Τι λεò üμωò; Εßναι δßχαιο να ανταποδßδει χανεßò το χαχü που του Ýχαναν, üπωò υποστηρßζουν οι πολλοß, Þ üχr;'ο ΚΡ. ΚατÜ χανÝνα τρüπο. ΣΩ. Συνεπþζ, το να χÜνει χανεßò χÜποιο χαχü στουò ανθρþπουò δε διαφÝρει χαθüλου απü το να αδιχεß. ΚΡ. Αυτü εßναι αλÞθεια. ΣΩ. ΕπομÝνωò, δεν πρÝπει να ανταποδßδουμε την αδιχßα, οýτε να χÜνουμε χαχü σε χανÝναν Üνθρωπο ü,τι χαι αν πÜθουμε απü αυτüν. Πρüσεξε, Κρßτωνα, μÞπωò üταν τα παραδÝχεσαι αυτÜ συμφωνεßò σε χÜτι χωρßò να το πιστεýειò, γιατß ξÝρω χαλÜ üτι λßγοι τα πιστεýουν αυτÜ τþρα χαι λßγοι θα τα πιστεýουν χαι στο μÝλλον"'. Αυτοß λοιπüν που τα πιστεýουν χαι αυτοß που δεν τα πιστεýουν δεν Ýχουν την ßδια ¾νþμη, αλλÜ αναγχ αστιχÜ οι μεν περιφρονοýν τουò δε, üταν βλÝπουν τßò απüφειò τουò. ΕξÝτασε λοιπüν χαι εσý πολý προσεχτιχÜ αν Ýχετò την ßδια τνþμη χαι συμφωνεßò μαζß μου χαι μποροýμε να ξεχινÞσουμε"" απü εδþ με την εξÞò σχÝφη: ποτÝ δεν εßναι σωστü οýτε να αδιχεß χανεßò, οýτΕ να ανταποδßδει την αδιχßα, οýτε üταν του χÜνουν χαχü να αμýνεται ανταποδßδοντÜò το, συμφωνθßò Þ διαφωνεßò χαι δε συμμερßζεσαι
367 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

e

νεΓ.ζ

τÞò ÜρχÞò; Ýμοß μÝν γÜρ χαß πτßλαι οßτω

Ζß

νýν ζτι

δοχεΓ, σοß δÝ

εß

π71 Üλλ71

δÝδοχται, λÝγε χαß διδασχε. εß δ'

ÝμμÝνειò τοΓò πρÜσθε, τü μετÜ τοýτο Üχουε. τε χαß συνδοχεΓ μοι, ÜλλÜ λÝγε. 5 ΣΩ. Λßγω δÞ αJ τü μετÜ τοýτq μÜλλον δ'Ýρωτþ, πüτερον Ü ßν τιò üμολογÞσ71 τφ δßΖαια Üντα ποιητÝον Þ Ýξαπατητßον;

ΚΡ. ¶λλ' Ýμμßνω

ΚΡ

Ποιητßον.

50

ΣΩ. ¸χ

τοýτων δÞ θθρει. Üπιdντεò Ýνθßνδε Þμraò μÞ πει!σαντεò τÞν πüλιν πüτερον χαχþò τιναò ποιοýμεη Ζαß

σαμεν διχαιbιò οßσιν Þ οß; ΚΡ. Οýχ Ýχ-, δ Σòüχρατεò, Üποχρßνασθαι λρüò δ

ταýτα οýò Þχιστα δεß, Þ

οý;

χαß Ýμμßνομεν οßò þμολογÞ-

5 Ýρωτgò,οý γÜρ Ýννοþ. ΣΩ. ¶λλ'δδε σχdπει. εß μßλλουσιν Þμßν ÝνθÝνδε εßτε ÜποδιδρÜσχειν, εßθ'ýπωò δεß üνομιΙσαι τοýτο, Ýλθüντεò οß νdμοι χαß τü χοινüν τÞò πüλεωò ÝπιστÜντεò θροιντο, «Εßπß μο,, δ Σrjrρατεò, τ(Ýν νφ ßχειò ποιεΓν; Üλλο τι Þ τοýτφ τφ b ξρτφ Þ ÝπιχειρεΓò διανο77 τοßò τε νÜμουò ÞμÜò Üπολßσαι χαß σýμπασαν τÞν πcßλιν τü σüν μßροò; Þ δοχεΓ σοι ofdr ω

168 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

φαßνονται χÜπωò διαφορετιχÜ, πεò το χαι εξÞγησε τη διαφωνßα σου. Αν üμωò εμμÝνειò στη συμφωνßα σου μθ τα προηγοýμενα, Üχου τþρα τη συνÝχεια. ΚΡ. ΕμμÝνω στη συμφωνßα μου χαι Ýχω την ßδια Üποφη με σÝνα. ΑλλÜ λÝγε. ΣΩ. ΛÝω λοιπüν τη συνÝχεια Þ μÜλλον ρωτÜω: πρÝπετ χÜποηò να πρÜττει αυτÜ που συμφþνησε με χÜποιον ,\\ , , Üλλο üτι εßναι δßχαια ÞπρÝπει να εξαπατÜ τον Üλλο;"3 ΚΡ. ΠρÝπει να τα πρÜττει. ΣΩ. ΣχÝφου λοιπüν ποια εßναι η λογιχÞ συνÝπεια που προχýπτει απü αυτÜ. Αν εμεßò δραπετεýσουμε απü εδþ χωρßζ να Ýχουμε πεßσει την πüλη, βλÜπτουμε χÜποιουò, χαι μÜλιστα αυτοýò που ελÜχιστα πρÝπει να βλÜπτουμε, Þ üχr; Και παραμÝνουμε σταθεροß σε αυτÜ που συμφωνÞσαμε üτι εßναι δßχαια Þ üχι; ΚΡ. Δεν ξÝρω, ΣωχρÜτη, τι να σου απαντÞσω σε αυτü που ρωτÜò. Δεν χαταλαβαßνω. ΣΩ. ΑλλÜ σχÝφου το εξÞò: αν ενþ εψεtò πρüχειται να αποδρÜσουμε απü εδþ-Þ üπωò αλλιþò πρÝπετ να την ποýμε αυτÞ την πρÜξη-Ýρθουν οι νüμοι χαι οι αρχÝò τηò πüληò χαι σταθοýν δßπλα μαò χαß μαò ρωτÞσουν:"α'Πεò μαò"5, Σωχρ Üτη, τι Ýχειò στο μυαλü σου να χÜνειò; ΚÜτι /\ \ § ,9 Üλλο σχεδιÜζΕ,ò Þ αυτÞ την πρÜξη με την οποßα θα χαταστρÝφειò εμÜò τουò νüμουò χαι ολüχληρη την πüλη στο βαθμü που εξαρτÜτα;. απü σÝνα;¹ νομßζειò üτι εßναι δυνατü να συνεχßσει να υπÜρχει χαι να μην ανατραπεß
369

εψÝνα απü παλιÜ χαι μÝχρι τþρα Ýτσι μου φαßνεται üτι Ýχουν τα πρÜγματα. αν εσÝνα σου

αυτÞ την αρχÞ;

Γιατß 

ΜΕΡοΣ ΔΕτΤΕΡ()

Ýτι Ýχει!νην τÞν πòßλιν εßναι Ζαß μÞ Üνατετροßφθαι, Ýν Þ Üν αß γενüμεναι δßχαι μηδÝν ιbχýωσιν ÜλλÜ ýπü ßδιωτþν ιΙχυροß
τε γι|γνωνται χαΙ διαφθεßρωνται: » τι' Ýροýμεη þ Κρι!τιυη πρüò ταýτα χαß ýλλα τοιαýτα; πολλÜ γÜρ Üν τιò ßχοι,

χαß βÞτωρ εßπεΓν ýπÝρ τοýτου τοδ ντΙμου Üπολλυμßνου δò τÜò διßαò τÜò διχασθει!σαò προστòßττει χυρι!αò (, ,| , ειναι. η ερουμ€ν προò αυτουζ οτι « ,ττ6, ' t7οιχει Ταρ ημαò η
τε

ιΙλλωò

πÜλιò χαß οýχ üρθαò τÞν διºην Ýχρινεν;» ταýτα Þ

τß

Ýροýμεν;

ΚΡ. Ταýτα

νÞ Δι!α, δ Σο5*ραrεò. ΣΩ. Τß oJv Üν ε|πωσιν οß νdμοι, «¿ Σι,jχρατεò,

Ιο
d

ταýτα þμολüγητο ÞμΓν τε χαß σοζ Þ ÝμμενεΓν ταΓò διΚαιò Ξτι Üν Þ πdλιò διχòtζ7l;» εß οýν αýτþγ θαυμòßζοιμεγ, λεγüντων, ßσωò Üν εßποιεν Üτι « ¿ Σιüχρατεò, μÞ θαßμαζε τÜ λεγòßμενα Üλλ'Üποχριºου, ÝπειδÞ χαß εßωθαò χρÞσθαι
α[_<

Þ

χαß

μßν

σου ü πατÞρ

ßχουσιν;» «Οý μßμφομαι,» φαιÞγ Üγ. ,.¶λλÜ τοΓò περß τÞγ
τοý γενομßνου τροφÞν τε χαß ιταιδει!αν Ýν Þ χαß σý Ýπαι3εß-

σε ÝγεννÞσαμεν ÞμεΓ<. χαß δι'Þμþν ßλαβε τÞν μητßρα χαß ÝφýτευσÝν σε: φρòßσον οýυ τοýτοιò Þμþν, τοΓò νüμοιò τοΓò περß τοýò γιΙμουò, μÝμφιι τι þò οý χαλþò

τφ ÝρωτÜν τε χαß Üποχρι'νεσθαι. φφε τÜρ, τß Ýγχαλþν Þμ|ν χαß τ71 πüλει ÝπιχαρεΓò ÞμÜò Üπολλýναι; οý πρþτον

37ο 

ΠΛΑΤΩΝοΣ KPrruN

λεßται με χαταστροφÞ χαι που ορßζει να εφαρμüξονται οι

εχεßνη η πüλη"υ στην οποßα οι διχαστιχÝò αποφÜσειò δεν Ýχουν χαμßα ισχý, αλλÜ αχυρþνονταL xaL χαταργοýνται απü τουò απλοýò πολßτεò;'"7 Τι θα ποýμε, Κρßτωνα, απÝναντι σε τÝτοιεò xaL σε ανÜλογεò χατηγορßεò; Γιατß πολλÜ θα μποροýσε να πεL χανεßò, αν τýχαινε μÜλιστα να εßναι χαι ρÞτοραò,"8 υπÝρ αυτοý του νüμου που απειμε τιò διχαστιχÝò αποφÜσειò'9.

'Η

ποινÝò που επιβÜλλονται

θα ποýμε στουò νüμουò üτι 'σχοπεýουμε να δραπετεýσουμε γιατß μαò αδßχησε η πüλη χαι δεν Ýβγαλε τη σωστÞ απüφαση στη δßχη;' ΑυτÜ θα ποýμε Þ χÜτι Üλλο;
ΚΡ. ΑυτÜ θα ποýμε, μα το Δßα, ΣωχρÜτη.jΟ

χÜ,τι;' 'Δεν του_ζ χατηγορþ', θα Ýλεγα εγþ, ¶λλÜ χατηγορεßò τουò νüμουò τουò σχετιχοýò με την ανατροφÞ χαι την εχπαßδθυση των παιδιþν, εχπαßδευση που χαι εσý 37

ΣΩ. Τι θα απαντοýσαμε λοιπüν, αν Ýλεγαν οι νüμοι: ¶λÞθεια, ΣωχρÜτη, αυτÜ εßχαμε συμφωνÞσει μεταξý μαò3' Þ να μÝνειò σταθερüò στιò διχαστιχÝ _< αποφÜσειò που βγÜζει η πüλη;'Αν λοιπüν αποροýσαμε που οι νüμοι λÝνε αυτÜ, ßσωò αυτοß να συνÝχιζαν: 'ΣωχρÜτη, βÞν απορεßò με τα λεγüμενÜ μαò, αλλÜ να απαντÜò, αφοý ε(.σαι χαι συνηθισμÝνο_ζ να χρησιμοποιεßò ερωταποχρßσειò. Πεò λοιπüν, τια ποιο πρÜγμα χατηγορεßò εlιÜò χαι την πüλη χαι προσπαθεßò να μαò χαταστρÝφειò; Εμεßò πρþτα-πρþτα δε σε γεννÞσαμε χαι μÝσω των νüμων δεν παντρεýτηχε ο πατÝραò σου τη μητÝρα σου χαι Ýσπειρε εσÝνα;3'Πε_< λοιπüν, ποιουò απü μαò, τουò νüμουò τουò σχετιχοýò με το γÜμο, χατηγορεßò üτι δεν εßναι χαλοß σε 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ θηò; Þ οý χαλþò προσßταττον Þμþν ο[ Ýπß τοßτφ τεταγμÝνοι νüμοι, παραγγÝλλοντεò τφ πατρß τι| σφ σε Ýν μουσιχfi παιfüýειν;» «Καλþò,» φαιÞν Üν. «Ε[εν. χαß

γυμναστιχfi ÝπειδÞ δÝ Ýγßwυ τε χαß ÝξετρcΙφηò Ζαß Ýπαιδεýθηò, Ýχοιò

Üν εßπεΓν πρþτον μÝν þò οýχß ÞμÝτεροò Þσθα χαß Ýχγονοò χαß δοýλοò, αýτιß _c τε χαß οß σοß πρdγονοι; χαß εß τοýθ' a t ι §/ ß , .? ν ν ?, ,, οýτωò ßχει, αρ'εξ ßσου οιει ειναι σοι το οιχαιον χαι ημιν,

χαß ßττ'Üν Þμεßò

σε Ýπιχειρþμεν ποιεΓν, χαß σοß ταýτα

ÜντιποιεΓν οßει δßχαιον ε7ν«ι; Þ πρδò μÝν ßρα σοι τüν πατÝρα οýχ Ýξ ßσου Þν τü διΚαιον χαß πρüò δεσπüτηη εßσοι þν Ýτßγχανεν, þστε θπερ πÜσχοιò ταýτα χαß ÜντιποιεΓν, οýτε χαχþò Üχοßοντα Üντιλßγειν οýτε τυπτüμενον Üντιτýπτειν οýτε Üλλα τοιαýτα πολλÜ, πρüò δÝ τÞν πατριδα Üρα χαß τοýò wßμουò Ýξßσται σοι, ýστε, Ýτßν σε Ýπιχειρþμεν χαß σý δÝ ÞμÜò Þμετò Üπολλýναι διºαιον Þγοßμενοι ε7ναι, τοýò νüμουò χαß τÞν πατριδα χα0'6σον δýνασαι ÝπιχειρÞσειò Üνταπολλýναι, χαß φÞσειò ταýτα ποιþν δßχαια τριßττειν, ü τfi Üληθειßg τÞò ÜρετÞò Ýπιμελοýμενοò; Þ οýτωò εß σοφüò ýστε λßληθßν σε δτι μητρüò τε χαß πατρδò χαß τþν

5ι

Üλλων προγüνων ÜπÜντων τιμιòüτερdν Ýστιν πατρßò χαß σεμνüτερον χαß Üγιιßτερον χαß Ýν μεζονι μο[ρg χαß ταρÜ

)/

L 

ΠΔΑº¿ΝοΣ ΚΡΙΤΩΝ

Ýλαβεò;¹ δεν Ýδιναν σωστÝò εντολÝò οι θεσπισμÝνοι ¾ια αυτü το σχοπü νüμοι, üταν ζητοýσαν απü τον πατÝρα σου να εχπαιδεýσει χαι το πνεýμα χαι το σþμα σου;' 'ΣωστÝò εντολÝò Ýδιναν', θα Ýλεγα εγþ. ¹ò εßναι. Αφοý üμωò χαι γεννÞθηχεò χαι ανατρÜφηχεò χαι εχπαιδεýτηχεò, θα μποροýσεò να πειò πρþτα-πρþτα üτι δεν εßσαι διχüò μαò χαι απüγονοòχαL δοýλοò33, χαι εσý ο ßδιοò χαι οι πρüγονοß σου; Και αν Ýτσι Ýχουν τα πρÜγματα, Üραγε νομßζειò üτι το δßχιο βρßσχεται εξßσου στην πλευρÜ σου χαι στη διχÞ μαò, χαι αυτÜ που επßχθιροýμε εμεßò να σου χÜνουμε νομßζειò üτι εßναι δßχαιο3α να επιχειρεßò να μαò τα ανταποδþσειò χαι εσý;'Η μÞπωò το δßχιο" δε βρßσχεται εξßσου στη διχÞ σου την πλευρÜ χαß του πατÝρα σου. Þ στη διχÞ σου χαι του αφÝντη σου, αν Þσουν δοýλοò χαι εßχεò αφÝντη,35 Ýτσι þστΕ αυτÜ που υφßστασαι εσý να τα ανταποδßδειò xaL, üταν σου χÜνουν παρατηρÞσειò, να τουò αντιμιλÜò, χαι üταν σε χτυπÜνε, να τουò ανταποδßδειò το χτýπημα, χαι Üλλα τÝτοια πολλÜ; Σου εßναι λοιπüν επιτρεπτü να αντεχδιχεßσαι την πατρßδα χαι τουò νüμουò με τÝτοιο τρüπο, þστε, αν εμεßò επιχειρÞσουμε να σε θανατþσουμε, θεωρþνταò üτι αυτü εßναι δßχαιο, χαι εσý με τη σειρÜ σου να προσπαθÞσειò να χαταστρÝψειò εμÜò τουò νüμουò χαι την πατρßδα στο βαθμü που μπορεßò; Και θα πειζ üτι πρÜττονταò αυτÜ πρÜττειò δß χαια, εσý που αληθινÜ φροντßζειò γßα την αρετÞ;'Η εßσαι τüσο σοφüò, þστε σου διÝφυγε üτι απü τη μητÝρα χαß τον τατÝρα χαι üλουò τουò Üλλουò προγüνουò εßναι σημαντιχüτερη η πατρßδα χαι πßο αξιοσÝβαστη χαι ιερüτερη χαι
1/j 

Λ[ΕΡοΣ ΔΕΙºΕΡο
θεοΓò

χαß παρ' Üνθρòjποιò τοΓò νοýν ßχουσι, χαß σßβεσθαι δεΓ χαß μÜλλον ýπεßχειν χαß θωπεßειν πατριδα χαλεπα|νουσαν Þ παÞα, χαß Þ πειθειν Þ ποιεßν Ü Üν χελεß71, χαß

5 πÜσχειν

Ýòßν τι προστÜττ71 παθεΓν Þσυχι!αν Üγοντα, ÝÜντε τýπτεσθαι ÝcΙντε δεßσθαι, Ýòßντε εßò πτßλεμον ,Ιγ71 τρωθησd-

ιο χαß πανταχοý ποιητßον Ü Üν χελεý71 Þ πßλιò χαß Þ πατριξ, c πειθειν αýτÞν j τü δßχαιον πßφυχε, βιÜζεσθαι δÝ οýχ Üσιον
οýτε

μενον Þ Üποθανοýμενον, ποιητ/ον ταýτα, χαß τü διΚαιον οýτωò Ýχει, χαß οýχß ýπειχτÝον οýδÝ Üναχιορητßον οýδÝ λειπτßον τÞν τÜξιη ÜλλÜ χαß Ýν πολßμφ χαß Ýν διχαστηριφ
Þ

πατριδα;» τßφÞσομεν πρüò ταýτα. δ Κριºων; ÜληOη

μητßρα οýτε πατßρα, πολý δÝ τοýτων ßτι Þττον τÞν

λßγειν τοýò νιßμουò Þ οý; 5 ΚΡ. ¸μοιγε δοχεΓ. Δ Σòjχρατεò,» ΣΩ. «Σχüπει
"οιºυν,

φαΓεν

Üν ßσωò οß

νßμοι, «εß ÞμεΓò ταδτα Üληθη λÝγομεη δτι οý δßχαια ÞμÜò Ýπιχαρεßò δρÜν Ü νýν Ýπιχειρεßò. Þμεßò γÜρ σε γεννÞ-

d

ò Ü πτß ντω ν δν ο|οß τ' Þμεν χαλσν σοß χαß τοΓò θλλοιò πÜσιν πολιºαιò, δμωò προαγορεßομεν τφ Ýξουσι|αν πεποιηχÝναι ¶θηναι!ων
σα ν τε

ò, Ýχ 0ρ ßψα

ν

τε

ò, π α ι δε ýσα

ντ ε

_<,

μ ε τα δ

ß

ν

τε

374 

tΙιlΛΤΩΝοΣ ΚΡΙº¿Ν

σαφÝò εχ των προτÝρων üτι Ýχουμε δþσει την εξουσßα σε
º7,

Þνα πρÜττουμε αυτÜ που αν διατÜζει να υποστοýμε χÜτι να το υφιξητÜει-χαι στÜμεθα αδιαμαρτýρητα, εtτε διατÜζει να μαò χτυπÞσουν Þ να μαò βÜλουν φυλαχÞ εßτε μαò στÝλνει στον πüλεμο, για να τραυματιστοýμε Þ να πεθÜνουμε; Εμεßò πρÝπει χαι εßναι δßχαιο να τα εχτελοýμε αυτÜ χαι δεν πρÝπετ οýτε να υποχωροýμε οýτε να χÜνουμε πßσω οýτε να εγχαταλεßπουμε τη θÝση μαò στη διÜταξη τηò μÜχηò, αλλÜ χαι στον πüλεμο χαι στο διχαστÞριο )(aL παντοý να χÜνουμε αυτü που ζητÜει η πüλη χαι η πατρßδα, Þ αλλιþò να την πεßθουμε για το ποý βρßσχεται το δßxaLo,3u Δεν εßναι üμωò σýμφωνο με το θεßχü νüμο να ασχοýμε βßα οýτε στη μητÝρα οýτε στον πατÝρα χαι πολý περισσüτερο στην πατρßδα μαò'. Τι θα απαντÞσουμε σε αυτÜ, Κρßτωνα; ΛÝνε αλÞθεια οι νüμοι Þüχ.; ΚΡ. Μου φαßνεται üτι λÝνε αλÞθεια. ΣΩ. 'ΣχÝφου λοιπüν, ΣωχρÜτη', θα Ýλεγαν ßσωò οι νüμοι,'αν εßναι αλÞθεια αυτü που λÝμε, üτι δηλαδÞ δεν εßναι δßχαια αυτÜ που επιχειρεßò τþρα εναντßον μαò. Εμεßò σε γεννÞσαμε, σε αναθρÝφαμε, σε εχπαιδεýσαμε χαι μεταδþσαμε σε σÝνα χαι σε üλουò τουò Üλλουò πολßτεò üσα χα),Ü πρÜγματα μποροýσαμε. ¼μrò χÜναψε

την πεßθουμε üτι χÜνει λÜθοò

χνουμε την αγÜπη μαò στην πατρßδα μαò üταν βρßσχεται σε δýσχολη θÝση παρÜ στον πατÝρα ψαò, χω Þ να

περισσüτερο τιμÜται χαι απü τουò θεοýò χω απü τουò συνετοýò ανθρþπου_<; Σου διÝφυγε επßσηò üτι περισσüτερο πρÝπετ να σεβüμαστε χαι να υπαχοýμε χαι να δεß- 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ τφ βουλομÝνφ, ÝπειδÜν δοχψασθfi πριßγματα χαß ÞμÜò τοýò νdμουò,

χαß

ßδ71

τÜ Ýν

τ71

πÜλει

ÞμεΓò ÝξεΓναι λαβdντα τÜ αýτοý Üτιßναι ßποι Üν βοßληται, χαß οýδεßò Þμþν τþν νÜμων Ýμποδþν Ýστιν οýδ'Üπα-

δ

üß,

μÞ ÜρÝσχωμεν

δò δ'Üν ýμþν παραμειº71, üρþν δν τρòßπον ÞμεΓò τιßò τε διΚαò διχιΙζομεν χαß τÞν πdλιν διοιχοýμεη Þδη

ÜρÝσχοιμεν Þμεßò τε χαß Þ πüλιò, ÝÜντε μετοιχεΓν ,θλλοσÝ ποι Ýλθοjν, ßßναι ÝχεΓσε δποι Üν βοýληται ßχοντα τÜ αýτοý.

γορεýει, Ýòßντε τιò βοýληται ýμþν εßò Üποιχι!αν ßßναι, εß

μÞ

φαμÝν τοýτον þμολογηÝναι θργφ ÞμΓν Ü Üν ÞμεΓò χελεßωμεν ποιÞσειν ταýτα, χαß τüν μÞ πειθτßμενον τριχ71

"ßλλα

φαμεν Üδιχεßν, 8τι τε γεννηταΓò οßσιν ÞμΓν οý πει¼εται, χαß 6τι τροφεýσι, χαß 6τι üμολογÞσαò ÞμΓν πειbεσθαι οýτε πε[θεται οýτε πει¼ει ÞμÜò εß μÞ χαλþò τι ποιοδμεν, προτι-

52

θßντων Þμþν χαß οýχ Üγριωò ÝπιταττÜντων ποιεΓν Ü Üν χελεßωμεν, ÜλλÜ ÝφιÝντων δυοΓν θòßτερα, Þ πει¼ειν ÞμÜò Þ ποιεΓν, τοýτων οýδßτερα ποιεß. ταßταιò δÞ φαμεν χαß σß, δ

Σòjχρατεò, ταßò αßτι|αιò ÝνÝξεσθαι, εßπερ ποιÞσειò Ü ÝπινοεΓò, χαß οýχ Þχιστα ¶θηναιων σξ Üλλ'Ýν τοΓò μÜλιστα,» εß οßν Ýγþ εßποιμι, «ΔιÜ τß δÞ;» ßσωò θν μου διχαι!ωò χαθÜπτοιντο λÝγοντεò δτι Ýν τοΓò μιΙλιστα ¶θηναι|ων Ýγþ
αýτοßò þμολογηχþò τυγχÜνω ταýτην τÞν üμολογßαν.

176 

ΓΙΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

üποιον Αθηναßο θÝλει, αφοý περÜσει τη δοχιμασßα37 χαι δει üσα γßνονται στην πüλη χαι εμÜò τουò νüμουò, αν δεν του αρÝσουμε, να πÜρει τα πρÜγματÜ του χατ να πÜει üπου θÝλει. ΚανÝναò νüμοò δεν εμποδßζει οýτε απαγορεýει, αν χÜποιοò απü σαò τουò πολßτεò θÝλει να πÜει σε αποιχßα38, εφüσον δεν του αρÝσουμε εμεßò χαι η πüλη, Þ αν θÝλει να μετοιχÞσει πηγαßνονταò χÜπου αλλοý, να πÜgι üπου θÝλει Ýχονταò μαζß του τα υπÜρχοντÜ του. ¼ποιοò üμωò απü τουò πολßτεò παραμεßνει, ενþ βλÝπει με ποιο τρüπο εμεßò διεξÜγουμε τιò δßχεò χαι γενιχÜ χυβερνÜμε την πüλη, εμεßò προýποθÝτουμε üτι Ýχει συμφωνÞσει μαζß μαò Ýμπραχτα να εχτελεß αυτÜ που διατÜζουμε, χαι εμεßò υποστηρßζουμε üτι üποιοò δεν υπαχοýει αδιχεß τριπλÜ: δεßχνει ανυπαχοÞ σθ μαò που τον γεννÞσαμε χαι τον αναθρÝφαμε χαι, ενþ συμφþνησε να μαò υπαχοýει, οýτε αυτü χÜνει οýτε μαò πεßθει üτι δεν χÜνουμε χÜτι σωστÜ, ενþ εμεßò του δßνουμε τη δυνατüτητα να επιλÝξει χαι δεν του επιβÜλλουμε με τη βßα να εχτελεß αυτÜ που ζητÜμε, αλλÜ του επιτρÝπουμε να χÜνει Ýνα απü τα δýο, Þ δηλαδÞ να μαò πΕßσει Þ να εχτελÝσει αυ-

τÜ που ζητÜμε, αυτüò δεν χÜνει τßποτε απü τα

δýο.

ΑυτÝò εßναι, ΣωχρÜτη, οι χατηγορßεò που θα σου πΡοσÜφουμε, αν πρÜξειò üσα σχÝφτεσαL) xaL δε θα σε χα,òηγορÞσουμε λιγüτερο απü τουò Üλλουò Αθηναßουò, αλλÜ πολý περισσüτερο. Αν λοιπüν εγþ ρωτοýσα 'γιατß üμωò', δßχαια ßσωò θα μου Ýχαναν επßθεση, λÝγονταò üτι περισσüτερο απü τουò Üλλουò Αθηναßουò εγþ Ýχω χÜνει μαζß τουò αυτÞ τη συμφωνßα, γιατß θα Ýλεγαν:'ΣωχρÜ)// 

ΜΕΡΟΣ ΔΕγΤΕΡΟ φαΓεν τÜρ Üν 6τι οý γÜρ

«¿ Σòüχρατεò, μεγιΙλα ÞμΓν τοýτων τεχμÞριòß Ýστιν, δτι σοι χαß ÞμεΓò Þρßσχομεν χαß Þ πüλιò,

ßν

ποτε τþν Üλλων ¶θηναι!ων Üπòßντων δια-

φερdντωò Ýν αýτÞ ÝπεδÞμειò εß Þρεσχεν, χαß οýτ'Ýτß
θεωρι!αν

μÞ

σοι διαφερcßντωò

πòýποτ'Ýχ τÞò πüλεωò

ÝξÞλθεò, ýτι μÞ θπαξ εßò ºσθμιßν, οßτε Üλλοσε οýδαμòßσε, εß μÞ ποι στρατευσÜμενοò, οýτε Üλλην Üποδημßαν ÝποιÞσω

πþποτε ýσπερ οß θλλοι θνθρωποι, οýδ'Ýπιθυμι|α σε Üλληò πüλεωò οýδÝ ,Ιλλων νÜμων Ýλαβεν εßδßναι, ÜλλÜ ÞμεΓò σοι ßκανοß Þμεν χαß Þ Þμετßρα πòßλιò, οθτω σφÜδρα ÞμÜò Þροδ χαß þμολüγειò χαθ'ÞμÜò πολιτεßσεσθαι, τòß τε Üλλα χαß παΓδαò Ýν αýτfi ÝποιÞσω, þò Üρεσχοßσηò σοι τÞò πüλεωò.

ξτι τοιºυν Ýν

αýτ71

τ71

διº71

Ýξην σοι φυγÞò τιμÞσασθαι

εß

Ýβοýλου, χαß Üπερ νýν Üχοýσηò τÞò πüλεω.< ÝπιχειρεΓò, τòßτε Ýχοýσηò ποιÞσαι. σý δÝ τdτε μÝν Ýχαλλωπιζου þò οýχ Üγαναχτþν εß δζοι τεθντΙναι σε, ÜλλÜ fiροý, þò θφησθα, πρü τÞò φυγÞò θÜνατον, νýν δÝ οýτ'Ýχει|νουò τοýò λÜγουò

αßσχßν1, οßτε Þμþν τþν νòßμων ßντρßπ71, Ýπιχειρþν διαφθεΓραι, πρòßττειò τε θπερ Üν δοýλοò ü φαυλüτατοò πρòßξειεν, Üποδιδρcßσχειν Ýπιχειρþν παρÜ τÜò συνθÞχαò τε

χαß τÜò

üμολογι|αò

χαθ'Üò

ÞμΓν συνßθου πολιτεýεσθαι.

πρþτον μÝν

οßν

Þμτν τοýτ'αýτü ÜπÜχριναι, εß Üληθη

378 

ΠιlΑº¿ΝοΣ ΚΡΙΤΩΝ
τη? εχουμε σημαντιχÝò αποδεßξειò

χαι εμεßò σου αρÝσαμε χαι η πüλη. Γιατß σε χαμßα περßπτωση δε θα Ýμενεò σε αυτÞν περισσüτερο απü üλουò τουò Üλλου_< Αθηναßου_ζ, αν δε σου Üρεσε περισσüτερο. Εσý üμωò οýτε για να δειò αξιοθÝατα Üλλου τüπου39 Ýφυγεò ποτÝ απü την πüλη, εχτüò απü ψßα φορÜ που πÞγεò στα'Ισθμια, οýτε σε χανÝνα Üλλο μÝροò πÞγεò, εχτüò απü τιò περιüδουò που Þσουν στρατιþτηG, οýτε χανÝνα Üλλο ταξßδι Ýχανεò ποτÝ, üπωò οι Üλλοι Üνθρωποι, οýτε σου γεννÞθηχε η επιθυμßα να γνωρßσειò Üλλη πüλη χαι Üλλουò νüμουò, αλλÜ Þσουν ιχανοποιημÝνοò μs μαò χαι με την πüλη μαò. Τüσο πολý μαò προτιμοýσεò χαι συμφωνοýσεò να ζÞσειò ωò πολßτη< σýμφωνα με μαζ, που εχτüò απü τα Üλλα Ýχανεò χαι παιδιÜ στην πüλη μαò, επειδÞ σου Üρεσε. Αχüμη παραπÝρα, στην ßδια τη δßχη,
ενþ σου Þταν δυνατü να προτεßνειò, αν Þθελεò, την ποινÞ τηò εξορßαò χaL να χÜνειò με τη θÝληση τηò πüληò αυτü αχριβþò που τþρα επιχειρεßò χωρßò την ÜδειÜ τηò, εσý αυτÜρεσχα προσποιüσουν üτι δÞθεν δεν αγαναχτοýσε,ζ επειδÞ Ýπρεπε να εχτελεσθεßò, αλλÜ προτιμοýσεò, üπωò Ýλεγεò, το θÜνατο απü την εξορßα. Τþρα üμωò οýτε για exeiva τα λüγια σου ντρÝπεσαι, οýτε σε μαò τουò νüμουò δεßχνειò σεβασμü, αφοý προσπαθεßò να μαò χαταστρÝφειò χαι πρÜττετò üπωò θα Ýπραττε ο αθλιüτεροò δοýλοò, επιχειρþνταò να δραπετεýσειò παρÜ τιò συμφωνßεò που Ýχανεò üτι θα ξειò ωò πολßτηò σýμφωνα με μα_ζ. Πρþτα λοιπüν σε αυτÞ την ερþτηση απÜντησÝ μαò, αν λÝμε Þ üχι την αλÞθεια, üταν ισχυριζüμαστε üτι συμφþνησε_<
)79

για

αυτü,

üτι

δηλαδÞ 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

5 λßγομεν φcΙοòοντßò

ΚΡ. ¶νιßγχη,

σε þμολογηΖßναι πολιτεýσεσθαι χαθ' ξρτφ Üλλ'οý λdγφ, Þ οýχ Üληθη.» τßφþμεν πρüò ÞμÜò ταστα, δ Κρßτων; θλλο τι Þ üμολογαμεν;
ο5

Σrßrρ«"rò.

e

ΣΩ. «¶λλο τι οßν,» Üν

φαΓεν, «Þ συνθÞχαò τÜò πρüò αýτοýò χαß üμολογι!αò παραβαιºειò, οýχ ýπü ÞμÜò ÜνιßγΖηò üμολογÞσαò οýδÝ Üπατηθεßò οýδÝ Ýν üλιßγφ

χρÜνφ Üναγχασθεßò βουλεßσασθαι, Üλλ'Ýν Ýτεσιν ÝβδομÞ-

5 δßΖαιαι

χοντα, Ýν ο|ò ÝξÞν σοι Üπιßναι εß μÞ ÞρÝσχομεν ÞμεΓò μηδÝ
Ýφαι7οντòß σοι α[ üμολογι|αι ε7ναι, σý δÝ οýτε

53

ò

Λαχεδαψονα προ7lροý οßτε ΚρÞτην. Üò δÞ Ýχιßστοτε φ)ò εýνομεΓσθαι, οßτε Üλλην οýδεμι|αν τþν ¸λληνιδων πüλεων οýδÝ τþν βαρβιßρων, ÜλλÜ ÝλÜττω Ýξ αýτÞò ÜπεδÞμησαò Þ οß χωλοß τε χαß τυφλοß χαß ο[ Üλλοι Üνòßπι7ροι. οθτω σοι διαφερüντω _c τþν Üλλων ¶θηναιων Þρεσχεν Þ πüλιò τε χαß ÞμεΓò οß νüμοι δηλον Üτι, τιºι γÜρ Üν πüλιò Ýρßσχοι Üνευ
νcßμων; νσν δÝ δÞ οýχ Ýμμενεßò τοΓò þμολογη7ιßνοιò; ÝÜν

ÞμΓν γε

πει¼77,

δ Σòüχρατεò,χαß

οý

ιο
b

Ýχ τÞò πüλεωò Ýξελθιüν. «Σχdπει τÜρ δÞ ταOτα παραβÜò χαß ÝξαμαρτÜνων τι τοýτων τß Üγαθüν Ýργ,ß"ιι σαυτüν Þ τοýò Ýπιτηδειbυò τοýò
σαυτοý. Üτι μÝν γÜρ χιýυνεßσουσß

χαταγßλαστüò γε

Ýσ77

αýτοß φεýγειν χαß στερηθÞναι τÞò πτßλεωò Þ .Þν οιjσι|αν

γß

σου οß

ÝτιτÞδειοι χαß

18ο 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

Τι θα απαντÞσουμs σε αυτÜ, Κρßτωνα; Θα ποýμε χÜτι Üλλο Þ θα συμφωνÞσουμε; ΚΡ. ΑναγχαστιχÜ θα συμφωνÞσουμε, ΣωχρÜτη. ΣΩ. 'Τι Üλλο χÜνειò λοιπüν', θα Ýλεγαν οι νüμοι, 'eχτüò απü το να παραβαßνειò τιò συμφωνßεò χαι να μην τηρεßò τιò υποσχÝσειò που Ýδωσεò σε μαò, υποσχÝσειò που τßò Ýδωσεò üχι επειδÞ Þσουν αναγχασμÝνοò, οýτε επειδÞ εξαπατÞθηχεò, οýτε επειδÞ εßχεò λßγο χρüνο για να σχεφτεßò χαι να αποφασßσειò, αλλÜ μÝσα σε εβδομÞντα χρüνια, στη διÜρχεια των οποßων εßχεò τη δυνατüτητα να φýγειò, αν δε σου αρÝσαμε εμεßò χαι δε σου φαßνονταν δßχαιεò οι συμφωνßεò μαò μαζß σουαΟ. Εσý üμωò δεν προτßμησεò οýτε τη ΣπÜρτη οýτε την ΚρÞτη, που χÜθε φορÜ λεò üτι εßναι ευνομοýμενεò,α'οýτε χαμßα Üλλη απü τιò ελληνιχÝò πüλειò Þ τιò βαρβαριχÝò, αλλÜ Ýφυγεò απü την ΑθÞνα λιγüτερο απü ü,τ. οι χωλοß χαι οι τυφλοß χαι οι Üλλοι ανÜπηροι. Εßναι λοιπüν φανερü üτι πολý περισσüτερο απü τουò Üλλουò Αθηναßουò σου Üρεσε χαι η πüλη χαι εμεßò οι νüμοι τηò. Γιατß σε ποιον αρÝσει μßα πüλη χωρßò τουò νüμουò τηò; Τþρα üμωò θα αOετÞσειò τιò συμφωνßεò; Δε θα το χÜνειò, ΣωχρÜτη, αν αχοýσειò τη συμβουλÞ μ«ò, χαι δε θα γελοιοποιηθεßò δραπετεýονταò απü την πüλη. 'ΣχÝφου λοιπüν, αν παραβεßζ τιò συμφωνtεò χαι πÜρειò λανθασμÝνη απüφαση σε χÜποιο απü αυτÜ τα ζητÞματα, τι χαλü θα χÜνειò στον εαυτü σου χαι στουò στενοýò σου φßλουòα", Γιατß εßναι περßπου βÝβαιο üτι οι φßλοι
φωνα με μαò'.
38ι

στην πρÜξη xaL üχL στα λü¾ια να ζθιò ωò πολßτηò σýμ- 

Ι,ΙΕΡοΣ ΔΕτº¸Ρο

5 ριΙδε-εýνομοδνται γÜρ Üμφcßτεραι-πολ/μιο< Þξειò, δ Σιýχρατεò, τ71 τοýτων πολιτει|g, χαß Üσοιπερ χÞδονται τþν
αýτþν πÜλεων ýποβλßψονταß σε διαφθορßα Þγοýμενοι ττýν ντßμωη χαß βεβαιòßσειò τοΓò διχασταΓò τÞν δÜξαν, þστε
δοχεΓν üρθσò τÞν διºην διχòßσαι, Üστιò γÜρ νüμων διαφθορεýò Ýστιν σφdδρα που δÜξειεν üßν νßων γε Ζαß ÜνοÞτων Üνθρòýπων διαφθορεýò εßναι. πdrερον οßν φεßξ71 τòß.ò τε

ÜπολÝσαι, σχεδÜν τι δηλον, αýτü< δÝ πρþτον μÝν ÝÜν εßò τþν ÝγγýτατÜ τινα πòßλεων Ýλ071ò, Þ ΘÞβαζε Þ ΜÝγα

c

εýνομουμßναò πdλειò χαß τþν Üνδρþν τοýò χοσμιωτÜτουò;

5 χαß τοýτο ποιοδντι ßρα Üξιdν σοι ζην ßσται; Þ πλησιιßσειò τοßτοιò χαß ÜναισχυντÞσειò διαλεγüμενοò- τιºαò λdγουò, δ Σ.Ζραrrò: Þ οýσπερ ÝνθcΙδε, þò Þ ÜρετÞ χαß Þ διχαιοσýνη πλει|στου ιΙξιον τοΓò Üνθρòjποιò χαß τÜ νüμιμα χαß ο[

Ü

νÜμοι; χαt οýχ οßει Üσχημον Üν φανεßσθαι τü τοý ΣωχρÜτουò

Κρ(τωνοò; ÝχεΓ γÜρ δÞ πλειGτη Üταξι|α Ζαß Üχολασι|α, χαß ßσωò Üν Þδßωò σου Üχοýοιεν þò γελοιωò Ýχ τοý δεσμω-

πρÜγμα; οßεσθαßγε χρÞ. Üλλ'Ýχ μÝν τοßτων τþν τüπων ÜπαρεΓò, Þξειò δÝ εßò Θετταλι|αν παρÜ τοýò ξÝνουò τοýò

5

τηριbυ ÜπεδιδρασΖεò σχευÞν

τß τινα περιθßμενοò, Þ

διφθßραν λαβþν Þ ,Ιλλα ο[α δÞ εßþθασιν ÝνσχευòΙζεσθαι ο[ ÜποδιδρÜσχοντεò, χαß τü σχÞμα τü σαυτο0 μεταλλÜξαò,

º8L 

ΠΛΑΤΩΝΟΣΚΡΙΤΩΝ

χαι οι ßδιοι να εξοριστοýν χαß να στετην πατρßδα Þ να χÜσουν την πθριουσßα τουò. ρηθοýν ¼σο για σÝνα τον ßδιο, αν παò πρþτα σε χÜ"ποτα ατü τιò χοντινüτερεò πüλειò, τη ΘÞβα Þ τα ΜÝγαρα-γιατß χαι
σου θα χινδυνÝφουν οι δýο εßναι ευνομοýμενεò-αJ

τη, του πολιτεýματüòαα τουò χαι üσοι βÝβαια νοιÜζονται ¾ια τιò πüλειò τουò θα σε λοξοχοιτÜζουν με υποφßα, θεωρþνταò üτι εßσαι Ýναò Üνθρωποò που χαταστρÝφει τουò νüμουò, χαι θα επιβεβαιþσειζ χαι την Üποφη των διχαστþν, Ýτσι þστε να φαßνεται üτι Ýβγαλαν τη σωστÞ απüφαση στη δßχη, γιατß αυτüò που χαταστρÝφει τουò νüμουò πολý περισσüτερο θα φανεß, αν δεν χÜνουμε λÜθοò, üτι διαφθεßρει ηθιχÜ νÝουò χαι ανüητουò ανθρþπουò. Θα αποφýγειò λοιπüν τιò ευνομοýμενεò πüλειò χαι τουò πιο ευπρεπεßò ανθρþπουò; Και θα αξßζει Üραγε τον χüπο να ζειò, αν το χÜνειò αυτü;¹ θα τουò πλησιÜσειò χαι με αναßδεια θα μιλÞσειò μαζß τουò-τι θα τουò πειò, ΣωχρÜτη;¹ τα ßδια που Ýλεγεò χαι εδþ, üτι τη μεγαλýτερη αξßα ¾ια τουò ανθρþπουò την Ýχουν η αρετÞ χαι η διχαιοσýνη xaL τα Ýθιμα χαι οι νüμοι; Και δε νομßζειò üτι θα φανεß Üοχημη η πρÜξη του ΣωχρÜτη; ΠρÝπει βÝβαια να το νομßζειò, Θα φýγειò üμωò απü αυτÜ εδþ τα μÝρη χαι θα πα_ζ στη Θεσσαλßα, στουò φßλουò απü φιλοξενßα του Κρßτων α; Εχεß επιχρατεß βÝβαια μεγÜλη αταξ(α χαι διαφθορÜ χαι ßσωò θα Üχουγαν ευχÜριστα με πüσο χωμιχü τρüπο απÝδ ρασεò απü τη φυλαχÞ χαι φορþντα_< ξÝνη ενδυμασßα Þ ροýχο φτιαγμÝνο απü δÝρμα Þ Üλλα τÝτοια που συνηθßζουν να φοροýν οι δραπÝτεò χαι αλλÜζονταò
381

θα παò ωò εχθρüò, ΣωχρÜ- 

ΜΕΡΟΣΔΕΤΤΕΡΟ
ýτι δÝ γÝρων ÜνÞρ, σμιχροý χρüνου ,φ βßφ λοιπου οντοò

þò τü εßχτßò, Ýτüλμησαò οßτω γλι|σχρωò ÝπιθυμεΓν ζÞν.
νdμου.ò τοýò μεγι|στουò παραβòßò, οýδεßò δò ÝρεΓ; |σωò,

Üν

μÞ

τινα λυπ71<,εß δÝ

Üνòßξια σαυτοý. ýπερχüμενοò δÞ βιιýσ71 πιßνταò Üνθριýπουò χαß δουλεýων ποιþν Þ εýωχοýμενοò Ýν Θετταλι|g,

μÞ

Üχοßσ1. δ Σþrρ«rrò, πολλÜ χαß

ýσπερ Ýπß δεΓπνον Üποδεδτιηχþò εßò θετταλι!αν; λÜγοι δÝ 54 Ýχεßνοι οß περß διχαιοσýνηò τε χαß τÞ€ Üλλη< ÜρετÞò ποý ÞμΓν θσονται: ÜλλÜ δÞ τþν παιδων θνεχα βοßλει ζην. ßνα
αýτοýò Ýχθρßψηò χαß παιδεýσ77ò; τß δÝ; εßò Θετταλι|αν αýτοýò Üγαγþν θρßψειò τε χαß παιδεßσειò, ξÝνουò ποιÞσαò, Υνα χαß τοýτο Üπολαýσωσιν; Þ τοýτο μÝν οý αýτοý δÝ
σονται τρεφcßμενοι σοý ζþντοò βßλτιον θρßψονται χαß παιδεýμÞ συνüντοò σοý αýτοΓò; οß γÜρ ÝπιτÞδειοι οß σοß

-τß

ÝπιμελÞσονται αýτþν. πdτερον ÝÜν μÝν εßò Θετταλι|αν
ÜποδτμÞσ7lò, ÝπιμελÞσονται, ÝÜν δÝ εßò ¶ιδου

Ιο
b

ÜποδημÞσ7lò, οýχß ÝπιμελÞσονται; ε'ßπερ γÝ τι Üφελοò αýτþν Ýστιν τþν σοι φασχÜντων Ýπιτηδειων ε7ναι, ο7εσθαß
γε χρÞ.

,,¶λλ', δ Σrýrρ«"rò, πeιθÜμενοò Þμßν τοßò σοßò

τροφεýσι

μÞτε παΓδαò τερΙ πλειbwò ποιοý μÞτε τü ζην μÞτε Üλλο μηδÝν πρü τοý διχαιbη ßνα εßò ¶ιδου Ýλθþν ßχ77ò ταýτα

g8+ 

ΠΛΑΤΩΝοΣ ΚΡΙº¿Ν

Üθλιο τρüπο, Ýχονταò παραβεß τουò μεγαλýτερουò νüμουò; ºσωò, αν δεν ενοχλÞσειò χανÝναν. Αλλιþò, ΣωχρÜτη, θα αχοýσειò πολλÜ χαι μÜλιστα πρÜγματα που δε σου αξßζουν. Θα ζÞσειò χολαχεýονταò üλουò τουò ανθρþπουò χαι φερüμενοò ωò δοýλοò-χαι τι Üλλο θα χÜνειò εχτüò απü το να τρωò xaL να πßνειò στη Θεσσαλßα,α5 σα να πÞτεò εχεß για δεßπνο; Τι θα γßνουν τüτε εχεßνα τα λüγια τια τη διχαιοσýνη χαι την υπüλοιπη αρετÞ; ΜÞπωò üμωò εξαιτßαζ των παιδιþν σου θÝλειò να ζÞσει_ζ, για να τα αναθρÝφειò χαι να τα εχπαιδεýσειò; Τι λοιπüν; Αφοý τα φÝρειò στη Θεσσαλßα, θα τα αναθρÝφειò
χαι θα τα εχπαιδεýσειò, χÜνοντÜò

την θμφÜνισÞ σου. Κανεßò üμωò δε θα πει üττ üνταò γÝροò Üνθρωποò xaL Ýχονταò χατÜ πÜσα πιθανüτητα λßγη ζωÞ αχüμη τüλμησεò να επιθυμεßò να ζειò με αυτüν τον

γευτοýν χαι αυτÞ τη χαρÜ;'Η δε θα το χÜνειò αυτü, αν üμωò τα παιδιÜ σου ανατραφοýν στην ΑθÞνα, θα ανατραφοýν χαι θα εχπαιδευτοýν χαλýτερα, ενþ εσý εßσαι ζωντανüò, παρüλο που δεν εßσαι χοντÜ τουò; Οι στενοß σου φßλοι θα τα φροντßσουν. Αν παò στη Θεσσαλßα θα τα φροντßσουν xaL αν αποδημÞσειò στον ¶δη δε θα τα φροντßσουν; ΠρÝπει βÝβαια να νομßζειò üτι θα τα φροντßσουν, αν üντωò χÜποιο üφελοò αναμÝνειò απü αυτοýò που ισχυρßζονται üτι εßναι φßλοι σουαυ. 'ΣωχρÜτη, υπÜχουσε σε μαò που σg αναθρÝψαμε χαι μη βÜζειò οýτε τα παιδιÜ σου οýτε τη ζωÞ σου οýτε τß-

τα ξÝνουò,α6 για

να

ποτε Üλλο πÜνω απü το δßχαιο, γßα να μπορεßò, üταν θα παò στον ¶δη, να τα χρησιμοποιÞσειò üλα αυτÜ στην
385 

ΜΕΡοΣ

ΔΕγº¸Ρο

,,

πòßντα ÜπολογÞσασθαι τοΓò Ýκεß ιßρχουσιν,οýτ€

γÜρ ÝνθÜδε

σοι φαι'νεται ταýτα πρÜττοντι Üμεινον εßναι οýδÝ διχαιüτερον οýδÝ üσιιßτεροη οýδÝ Üλλφ τþν σþν οýδενζ οßτε
ÝχεΓσε Üφιχομßνφ Üμεινον ξσται. ÜλλÜ νýν μÝν Þδιχψßνοò Üπει, ÝÜν Üπι!71ò, οýχ ýφ'Þμþν τþν νÜμων, ÜλλÜ ýτ'

Üνθριüπων, ÝÜν δÝ ÝξÝλθηò οýτωò αßσχρþò ÜνταδιχÞσαò τε

χαß ÜντιχαχουργÞσαò, τÜò

σαυτοý üμολογι|αò τε

χαß

συνθÞχαò τÜò πρüò ÞμÜò παραβÜò χαß χαχÜ ÝργασcΙμενοò τοßτουò οýò Þχιστα ξfüι, σαυτdν τε χαß φιλουò χαß πατριδα

χαß Þμdò, ÞμεΓò τß

σοι

χαλεπανοαμεν ζþντι, χαß ÝχεΓ ο[

ÞμÝτεροι Üδελφοß οß Ýν ¶ιδου νòßμοι οýχ εýμενþò σε ýποδßξονται. εßδüτεò Üτι χαß ÞμÜò Ýπεχε[ρησαò ÜπολÝσαι τü σüν μßροò. ÜλλÜ μÞ σε πειG77 Κριºων ποιεΓν Ü

λßγει

μÜλλον Þ Þμrτò.»

Ταýτα. þ φλε Ýταßρε Κριºων. ,ý ßοθ, 3r, Ýγþ δοχþ Üχοßειν, þσπερ οß χορυβαντιþντεò τþν αýλþν δοχοýσιν

Üχοßειν, χαß Ýν Ýμοß αýτη Þ ÞχÞ τοýτων τþν λüγων βομβεΓ χαß ποιεΓ μÞ δýνασθαι τþν Üλλων Üχοýειν, ÜλλÜ ?σθι, 6σα γε τÜ νýν Ýμοß δοχοδντα, ÝÜν λÝγ7lò παρÜ ταýτα, μòßτην ÝρεΓò. ýμωò μÝντοι εß τι οßει πλÝον ποιÞσειη λßγε.

www.youtube.com/user/pilaeus
186 

ΙΙΛΑº¿ΝοΣ ΚΡΙΤΩΝ

σωπα χαι την πατρßδα σου χαι εμÜò, εμεßò θα εßμαστε οργισμÝνοι μαζß σου üσο θα ζειò χαι στον Üλλο χüσμο οι αδελφοß μαò, οι νüμοι του ¶δη, δε θα σε χαλοδεχθοýν, ξÝρονταò üτι χαι εμÜò προσπÜθησεò να χαταστρÝφειò üσο περνοýσε απü το χÝρι σου. ΑλλÜ Üχουσε εμÜò5Ο xaL αò
μη σε πεßσει ο Κρßτωναò να χÜνειò αυτÜ που λÝει.'5'

προξÝνησαν, ÝχονταòπαραβιÜσει τιò συμφωνßεò σου μαζß μαζ χαι Ýχονταò βλÜφει αυτοýò που ελÜχιστα Ýπρετε να βλÜφειò, χαι τον εαυτü σου )(aL τα αγαπημÝνα σου πρü.

αυτÞ τη ζωÞ δε θα εßναι χαλýτερο Þ διχαιüτερο Þ οσιüτερο οýτε για σÝνα οýτε για χανÝναν απü τουò διχοýò σου, οýτε θα εßναι χαλýτ.ρα ¾Lα σÝνα üταν θα φτÜσειò στον Üλλο χüσμο. ΑλλÜ τþρα θα φýγειò, αν φýγειò, Ýχονταò αδιχηθεß üχι απü μαò τουò νüμουò, αλλÜ απü τουò ανθρþπουò.α9 Αν üμωò δραπετεýσει( βε τÝτοιο αισχρü τρüπο, ανταποδßδονταò χαι την αδιχßα xaL το χαχü που σου

απολο¾ßα σου μπροστÜ σε αυτοýò που Ýχουν την εξουσßα rr8 π εχεß+". lßατß φαßνεται üτι, αν τα πρÜξειζ αυτÜ, χαι σε

ΑυτÜ, αγαπητÝ μου Κρßτωνα, να ξÝρειò χα),Ü üτι εψÝνα μου φαßνεται üτι τα αχοýω üπωò αχριβþò οι Κορýβαντεò στην ÝχστασÞ τουò νομßζουν üτι αχοýν αυλοýò χαι μÝσα μου βουßζει ο Þχοò αυτþν των λüγων χαι με χÜνει να μην μπορþ να αχοýσω Üλλουò5". Να ξÝρειò χαλÜ üτι, σχετιχÜ με αυτÜ που πιστεýω τþρα, αν προσπαθÞσειò να υποστηρßξειò τα αντßθετα, θα προσπαθÞσειò μÜταια. Παρüλα αυτÜ, αν νομßζειò üτι θα πετýχετò χÜτι παραπÜνω, μßλησε,
387 

ΜΕΡΟΣ ΔΕγΤΕΡΟ

e

ΚΡ. ¶λλ', δ Σrýrρ«rrò, οýχ ßχω λÝγειν. ΣΩ. ¸α τοιºυη δ Κριºων, χαß πρcΙττωμεν
ÝπειδÞ ταßτη ü θεüò ýφηγεΓται,

ταßτ71,

388 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

ΚΡ. ΑλλÜ, ΣωχρÜτη, δεν μπορþ να πω τ(.ποτε', ΣΩ. Αò τα αφÞσουμε λοιπüν αυτÜ, Κρßτωνα, χαι αò χÜνουμε αυτü που λÝω, γιατß αυτüò εßναι χαι ο δρüμοò
που μαò δεßχνει ο
θεü_<5α.

t89 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
r.

Η

εχτÝλεση του ΣωχρÜτη χαθυστÝρησε,

τη ΔÞλο χαι πριν απü την επιστροφÞ τηò δεν επιτρÝπονταν οι δημüσιεò εχτελÝσειò (δεò Φαßδωνα 58α6 χ.ε.). Ο ΣωχρÜτηò θα
εχτελοýνταν την επομÝνη τηò επιστροφÞò του ιεροý πλοßου. Ζ. Τýχ1 Üγαθη. Η Ýχφραση, που Ýχει επßσημο χαραχτÞρα,

γοýμενη τη< δßχηò

γιατß την προηεßχε ξεχινÞσει μßα ΑθηναßχÞ θεωρßα για

εßναι ενδειχτιχÞ τηò φυχραιμßαò του ΣωχρÜτη μπροστÜ
θÜνατο.
3.

στο'

IλιÜδα Ι 3Þ-64,'Εχει ενδιαφÝρον üτι, αχριβþò üπωò χαι στην Απολογßα, ο ΣωχρÜτηò συγχρßνει τον εαυτü του μθ τον ΑχιλλÝα.'Εχει επßσηò ενδιαφÝρον üτι η επιλογÞ του συγχεχριμÝνου στßχου υπαινßσσεται μßα ορφιχÞ αντßληφη τια το θÜνατο: εγχαταλεßπονταò την ΤρωιχÞ εχστρατεßα χαι πηγαßνονταò στο βασßλειü του ο ΑχιλλÝαò θα γλýτωνε απü τιò συγχροýσειò του με τον ΑγαμÝμνονα χαι θα Ýβρισχε τουò διχοýò
του ανOρþπουò.

4. Ο ΣωχρÜτηò εχφρÜζει τη γνωστÞ του περιφρüνηση προò τουò πολλοý_ζ. Εδþ τουò αντιδιαστÝλλει προò τουò 'πιο συνετοýò'.
5. ¼πωò σωστÜ σημειþνει ο WοιιΖΙεγ, Lavy and Disobediencg σ, ιξ. απü τη θÝση üτι οι πολλοß δεν μποροýν να προξενÞσουν τα μεγαλýτερα αγαθÜ δεν προχýπτει με λογιχÞ α-

39ο 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

ναγχαιüτητα üτι δεν μποροýν να προξενÞσουν χαι τα μεγαλýτερα δεινÜ. Και ενþ ο Κρßτωναò αναφÝρεται σε πρÜγματα του οι πθρισσüτεροι Üνθρωποι ανα¾νωρßζουν ωò μεγÜλεò χαταστροφÝò, üπωò οι χαταδßχεò χαι οι εχτελÝσßιò, ο ΣωχρÜτηò εννοεß τη ζημßα που παθαßνει χανεßò üταν αδιχεß χαι βλÜπτει
φßλο του. 6, Αρνοüμενοò üτι η εχτÝλεσÞ του αποδsιχνýει üτι οι πολλοß εßναι ιχανοß να προξενÞσουν τα μεγαλýτερα δεινÜ, ο ΣωχρÜ.τηò δεßχνει üτι δε θεωρεß χαχü -òο θÜνατο (δεò χαι Lane, ¶τgòυmεηt and Agreement', σ. 3ι7). Η συγχεχριμÝνη αντßληψη παραπÝψπει στον ορφισμü. /, Ο ΣωχρÜ.τηò θεωρεß üτι το μüνο χαχü που μπορεß να πÜOει Ýναò Üνθρωποò εßναι να γßνει Üφροναò, γιατß ψüνο χÜ,-

Ýτσι την ψυχÞ του, ΑλλÜ Ýτσι δgν απαντÜει ουσιαστιχÜ στο

το ηθιχÜ σωστü, αλλÜ να μην το χÜνει. Β. Η επßθεση αυτÞ στιò τχανüτητεò των πολλþν, η οποßα εßναι συνηθισμÝνη στουò τρþιμουò διαλüγουò, συνιστÜ Ýμμεση αλλÜ σαφÝστατη επßOεση στη δημοχρατßα. 9. Ο Σιμμßαò χαι ο ΚÝβηò Þταν αδÝλφια απü αριστοχρατιχÞ οιχογÝνεια τηò ΘÞβαò χαι μÝλη του στενοý σωχρατιχοý

ποιοò Üφροναò θα αδιχοýσs χαι θα Ýβλαπτε Ýτσι την ψυχÞ του. Αντßθετα, üποιο_ζ Ýχει σωφροσýνη γνωρßζει το ηθιχÜ ορθü χαι το πρÜττει. Εδþ προυποτßθεται η σωχρατιχÞ Üρνηση τηò αχρασßαò, τηò θÝσηò δηλαδÞ üτι χÜ.τοιοò μπορεß να γνωρßζει

χýχλου χατÜ την εποχÞ τηò εχτÝλεσηò του ΣωχρÜτη.

rO. º'α τρßα τελευταßα επιχειρÞματα του Κρßτωνα Ýρχονται χατευθεßαν απü την ηρωιχÞ ηθιχÞ τηò οl,ι,ηριχÞò εποχÞò, βÜσει τηò οποßαò εßναι επαßσχυντο να χανει ιανεßò αυτü που
39Ι 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

ιστορßα φαινüμενο, üτι ο ομηριχüò ηθιχüò χþδιχαò παραμÝνει ζωντανüò αιþνεò ψετÜ, το πÝρασμα σε μßα χοινωνιχÞ δομÞ διαφορετιχÞ απü αυτÞ η οποßα τον γÝννησε: στο πλαßσιο τηò πüληò η συνεργασßα μεταξý των πολιτþν αποχτÜ μεγαλýτερη σημασßα απü την ιχανüτητα ενüò ατüμου να υπερασπßζεται τουò οιχεßουò του χαι να βλÜπτει τουò εχθροýò του. rr, Ο Burnet, Critq σχüλιο ad loc., θοωρεß üτι ο Κρßτωναò
αναφÝρεται στη στÜση του ΣωχρÜτη να μην υπερασπισθεß τον εαυτü του με τη μÝγιστη δυνατÞ προσπÜθεια στη δßχη, Νομß-

Εßναι χαραχτηριστιχü, χαι οπωσδÞποτε üχι μοναδιχü

επιδειχνýει ανδρεßα (αυτÞ την αρετÞ τονßζει εδþ ο Κρßτωναò).

θÝλουν οι εχθροß του (αντß να τουò βλÜπτει), να μη φροντßζει τια τα παιδιÜ του (χαι ευρýτερα ¾ια τον οßχο του) χαι να μην στην

ζω, ωστüσο, üτι μπορεß να αναφÝρεται απλÜ στο γεγονüò üτι η υπερÜσπιση του ΣωχρÜτη απÝτυχε. τ2. ΑυτÞ εßναι η τρßτη φορÜ που ο Κρßτωναò ξητÜει απü το ΣωχρÜτη να πεισθεß απü τον ßδιο χαι να δραπετεýσει. Οι

επιχλÞσειò χÜνουν σαφÞ

το

προσπÜθειÜò του να πεßσει το ΣωχρÜτη.

ρητοριχü χαραχτÞρα τηò

ναò τον παρουσιÜζει να χρησιμοτοιεß, Ýστω χαι üχι συνειδητÜ, ρητοριχÝò τεχνιχÝò, δεßχνει το βαθμü στον οποßο η ρητοριχÞ εßχε διεισδýσει σε üλα τα επßπεδα τηò ΑθηναΤχÞò ζωÞò στο
39L

τερη παιδεßα Þ φιλοσοφιχÞ χλßση. Το γεγονüò üτι ο ΠλÜτω-

χρησιμοποιεß χυρßωò την επßχληση στο συναßσθημα, συνηθÝστατη ρητοριχÞ τεχνιχÞ, χαι την επßχληση τηò χοινÞ_< γνþμηò. Ο ρητοριχüò χαραχτÞραò των üσων λÝει Ýχει ειδιχü ενδιαφÝρον χαι για Ýναν επιπλÝον λüγο: στο διÜλογο εμφανßζεται ωò Ýναò συνηθισμÝνοò Αθηναßοò, χωρßò ιδιαß-

Ο Κρßτωναò 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

τÝλοò του

5Ου

αι. π.Χ.

ι3. Οι λüγοι για τουò οποßουò ο ΣωχρÜτηò θα Ýπρεπε, σýμ-

φωνα με τον Κρßτωνα, να δραπετεýσει εßναι üτι αν εχτgλεστeß:

r) 2)

3)

που απαιτοüνταν για αυτü το σχοπü. Ο Κρßτωναò δε θα πÜθει τßτοτε εξαιτßαò τηò απüδρατον εαυτü του,

Ο Κρßτωναò θα χ&σει Ýναν αναντιχατÜ,στατο φßλο. Πολλοß θα θεωρÞσουν üτι τσιγγουνεýτηχε τα χρÞματα

σηò του ΣωχρÜτη, γιατß εßναι σε θÝση να υπερασπισθεß

4) Ο,

εχθροß του ΣωχρÜτη θα Ýχουν πετýχει

το

σχοπü

τουò.

5)

Θα εγχαταλεßφει τουò ¾ιουò του χαι αυτοß θα Ýχουν τη
σχληρÞ μοßρα των ορφανþν,

'τηò ßδιαò τηò αλÞθειαò'. Στα πλαßσια του επιχειρÞματοò

φßλοι του θα φανοýν χαχοß χαι Üνανδροι, 14. Αχολουθεß Ýνα εχτεταμÝνο επιχεßρημα που Ýχει σχοπü να αποδεßξει üτι δεν πρÝπει να αποδßδουμε σημασßα στη γνþμη των πολλþν, αλλÜ μüνο στη γνþμη του επαßοντοò χαι

6) Δε θα φανεß ανδρεßοò, 7) Ο Κρßτωναò χαι οι Üλλοι

χειρÞματοò εßναι απüλυτα εμφανÞò.

αυτοý ο ΣωχρÜτηò χρησιμοποιεß την α¾απημÝνη του αναλογßα με τιò τÝχνεò. Ο αντιδημοχρατιχüò χαραχτÞραò του επι-

Ι)

Το επιχεßρημα ßχει ωò εξÞò: ΚÜποιοò που γυμνÜζεται πρÝπει να ατοδßδει σημασßα üχι στιò γνþμεò üλων των ανθρþπων, αλλÜ μüνο του
γιατροý χαι του γυμναστÞ
393

@7ατι-Þ). 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

2) 3)
α)

(Απü το r): Ο γυμναζüμενοò πρÝπει να λαμβÜνει υπüφη του τη γνþμη του ενüò ειδιχοý χαι üχι των πολλþν
(+zbs-τ),

(Απü το r): Ο γυμναζüμενοò τρÝπει να τρþοι )ιαι να πßνει ü,τι του υποδειχνýει ο ειδιχüò χαι üχι ü,τι του λÝνε üλοι οι υπüλοιποι (+zb_q-π).

(Απü τα ι-3): Αν αχολουθÞσει τη γνþμη των πολλþν

5) ºο χαχü αυτü θα το πÜθει στο σþμα. 6) Και στα ηθιχÜ ζητÞματα, üπωò χαι σε üσα συνδÝονται
με τιò

ιαι

üχι του ειδιχοý, θα πÜθει χαχü

(4&cl1}

7) S)

(ΑδÞλωτη προχεßμενη): Αν χανεßò δον αχολουθεß τη
¾νþμη του ειδιχοý, θα πÜθει χαχü. (ΚατÜ αναλογßα με το 5): ºο χαχü θα το πÜθει η,l,υχÞ του (αυτÞ εßναι που ωφελεßται με τη διχαιοσýνη χαι

χανεßò να αχολουθεßτη γνþlτη του ειδιχοý (a7c8-Þ),

θμπει ριχÝò

τßχνεò üπωò η γυμναστιχÞ, πρÝτει

(+ιdΖÞ, 9) Δεν αξßζει να ζει χανεßò μ9 χατgστραμÝνο
βλÜπτεται απü την αδιχßα)
(+zdB*es),

σþμα

ιο)

Η

φυχÞ εßναι πιο σημαντιχÞ απü το σþψα (47e8-

ιι)

(Απü 1α 9 χαι το): ΚατÜ μεßζονα λüγο, δεν αξßζει να
ξει χανεßò, με χατgστραμÝνη φυχÞ

4Bar),

γνþμη του ειδιχοý χαι üχι των πολλþν (+8"s-l), Το επιχεßρημα εßναι προβληματιχü χαι γιατß γενιχεýει απü τη ¾υμναστιχÞ σε üλεò τιò τßχνεò χαι για,τß προδποθÝτει, χωρßò χαμßα απüδειξη, πωò ü,τι ισχýει στιò πραχτιχÝò τÝχνεò
º94

ιΖ) (Σε ηθιχÜ θÝματα) πρÝποι χανεßò να αχολουOεß τη

Gldl-B), 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΤΓΩΝ

ισχýgι χαι στα ηθιχÜ ζητÞματα, Η ιδÝα üτι η φυχÞ εßναι πιο σημαντιχÞ απü το σþμα εßναι,

üπωò χαι τüσα Üλλα στοιχεßα του Κριºωνα, ορφιχÞ.
15.

εδþ αναγνωρßζει, χωρßò να αποδÝχεται, τη θÝση του Κρßτωνα, τα περισσüτερα sπιχθιρÞματα του οποßου Þταν φρονησιαχÜ. τ6, Ο Κρßτωναò εßχε προτεßνει μßα σειρÜ απü φρονησιαχοüò λüγουò για τουò οπιτßουò ο ΣωχρÜτηò θα Ýπρεπε να δραπε-

Ο ΣωχρÜτηò

.ο,ß ζηυ με το διχαßωò ζÞν ο ΣωχρÜτηò τεριορßζει το ζÞτημα στο πεδßο τηò ηθιχÞò, Αν αποδειχθοß üτι το να δραπετεýσει εßναι Üδιχο, τüτε δεν εßναι χαι φρονησιαχÜ σωστü. ΑμÝσωò μετÜ το σημοßο αυτü, ο φιλüσοφοò προχωρÜοι στην εξÝταση του αν Εßναι δßχαιο να αποδρÜσει. 17. Η αντßδραση εßναι χαραχτηριστιχÞ τηò αδυναμßαò του Κρßτωνα να χατανοÞσει αυτÜ που Ýχει μüλιò πει ο φßλοò του, Σε αντßθεση με το ΣωχρÜτη, ο Κρßτωναò διαχωρßζει την
τεýσει. Ταυτßζονταò

ηθιχÞ θεωρßα απü την πρÜξη.

ι8. ΑρχÞ μθ τη σημασßα του ξεχινÞματοò, τηò αφετηρßαò. 19. Επαναδηλþνgται η σωχρατιχÞ περιφρüνηση προò τουò
Üποφη του ΣωχρÜτη üτι δεν πρÝτει να ανταποδßδει

πολλοýò.

ιο. Η

χανεßò το χαχü που του Ýχαναν εßναι ριζοσπαστιχÞ για τα δεδομÝνα τηò εποχÞò τηò χαι αποτελεß πραγματιχü Üλμα στην ιστορßα τηò δυτιχÞò ηθιχÞò. Το βαθμü στον οποßο υπερβαßνει την τρÝχουσα ηθιχÞ του 5'υ αιþνα π.Χ. τον χαταδειχνýει με επιτυχßα ο Βλαστüò"'Η εχ μÝρουò του ΣωχρÜτη απüρριιΙrη'. Ο Βλαστüò σημειþνει επßσηò χαι τουò περιτιρισμοýò του σωχρατιχοý ριζοσπαστισμοý (σσ. ι/ο-/Ι): ενþ ο φιλüσοσφοò
395 

ΜΕΡοΣ ΔΕτº,ΕΡο

zr. Ο ΣωχρÜτηò εμφανßζεται εδþ να Ýχει πλÞρη συνεßδηση του επαναστατιχοý χαραχτÞρα τηò χαταδßχηò τηò αντεχδß-

ρ9ò χοινωνιχÝò ομÜδεò, δηλαδÞ σε βÜροò των γυναιχþν, των μετοßχων χαι χυρßωò των δοýλων.

χαταδιχÜζει την αντεχδßχηση μεταξü πολιτþν, δεν χÜνει το ßδιο χαι για τιò διαχρßσειò σε βÜροò üσων ανÞχουν σε χατþτε-

χησηò την οτοßα πρεσβεýει. ΖΖ. Το Üρχþμεθα παραπÝμπει στο ÜρχÞν του 4Be5. ι3, Η 0Ýση του ΣωχρÜτη εßναι üτι τρÝπευ χανεßò να χÜ,νει αυτÜ που συμφþνησε να χÜνει χαι εßναι δßχαια, üχι üτι πρÝπει
φþνησε να χÜνει. Στη δεüτερη περßπτωση θα Þταν νοητü να χÜνει χαι χÜτι Üδιχο. (Αχüμη χαι αν δεχθοýμε üτι μßα συμφω-

να χÜνει αυτÜ που δßχαια (π.χ. χωρßò χατανατχασμü) συμ-

νßα για να γßνει μßα Üδιχη πρÜξη εßναι ipso facto Üδιχη, θα μποροýσαν να αλλÜξουν οι συνθÞχεò χαι μßα συμφωνßα που Ýγινε δßχαια να οδηγÞσει στη διÜπραξη αδιχßαò). 14. Ο Burnet, σχüλιο ad loc., σημειþνει üτι η προσωποποßηση των νüμων 'òτιτρÝπει στο ΣωχρÜτη να επενδýσει τιò αρχÝò του με Ýνα χÜποιο συναßσθημα. ¸τσι εχπληρþνει την ßδια λειτουργßα με τουò μýθουò στουò πιο λεπτομερειαχÜ. επεξεργασμÝνουò διαλüγουò'. Ζ5. Ο λüγοò των Νüμων που αχολουθεt Ýχει σαφÞ ρητοριχü χαραχτÞρα: απευθýνεται σε ισχυρÜ συναισθÞματα, üπωò το
θρησχευτιχü, το πατριωτιχü χαι η αν&,γχη τÞρησηò των υποσχÝσεων που δßνει χαποιοò χαι απαντÜει. σημεßο προò σημεßο, σε exeiva τα επιχειρÞματα του Κρßτωνα που ο ΣωχρÜτηò θε-

ωρεß üτι χρειÜζονται απÜντηση. Η επιτυχßα του λüγου, ωστüσο, δεν οφεßλεται στιò ρητοριχÝò του αρετÝò, αλλÜ στο τεγο196 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

νüò üτι ο ΣωχρÜτηò πεßθεται απü το φιλοσοφιχü επιχεßρημα üτι η απüδραση συνεπÜγεται τη βλÜβη των νüμων χαι Üρα τη διÜπραξη αδιχßαò. 26. Εδþ στη λÝξη πüλιò εμπεριÝχεται χαι η Ýννοια του πολιτεýματοò.

L/,¼χι

δηλαδÞ απü αξιωματοýχουò που θα εßχαν ενδεχο-

μÝνωò τη νομιχÞ δυνατüτητα να ανατρÝφουν το αποτÝλεσμα μßαò δßχηò. ΠρÝπει ωστüσο να σημειωθεß üτι στιò μεγÜλεò δßχεò üπωò αυτÞ του ΣωχρÜτη δεν υπÞρχε δυνατüτητα Ýφεσηò χαι μüνο σε πολý ειδιχÝò περιπτþσειò μποροýσε να ανατραπεß το αποτÝλεσμÜ τουò, ΑθÞνα, αν υπÞρχε πρüταση χατÜργησηò ενüò νüορßζονταν ρÞτορεò που υπθρασπßζονταν τον υπü χατ&,ρμου, γηση νüμο. Το μÝτρο στüχευε στον Ýλεγχο των αλλαγþν στουò υφιστÜμενουò νüμουò, þστε να μην εßναι εýχολη η αλλοßωση του χαραχτÞρα του πολιτεýματοò.

ι8. Στην

Ζρ.ºο επιχεßρημα των Νüμων εßναι üτι μßα πüλη στην οποßα δεν εφαρμüζονται οι διχαστιχÝò αποφÜσειò εßναι χαταδιχασμÝνη να χαταστραφεß (ωò πολιτιχÞ οντüτητα) χαι üτι, αν üλοι φÝρονταν üπωò ο ΣωχρÜτηò, η πüλη θα Ýταυε να υπÜρχeL,

3ο, Ο Κρßτωναò δεν Ýχει αχüψη αντιληφθεß τη συλλογιστιχÞ του ΣωχρÜτη χαι θεωρεß üτι το Üδιχο τηò απüφασηò αποτελεß επαρχÞ ηθιχÞ διχαßωση για την απüδραση του φßλου
του.
3τ,

Εδþ προοιχονομεßται το επιχεßρημα τηò συμφωνßαò με-

ταξý ΣωχρÜτη χαι νüμων.
3Ζ.

ºο επιχεßρημα των Νüμων εßναι σχετιχÜ
397

σýνθετο χαι 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

περιφραστιχü.
eξÞò:

Σε μßα

σχετιχ&. απλοποιημÝνη μορφÞ εßναι το

ι)
Ζ)

9
4)

(5οει-5). (Απü τα ι,2- xaL 3): Ο ΣωχρÜτηò δεν πρÝπει να πΡο-

χÜρη στουò νüμουò τηò ΑθÞναò (5odl-el). (Απü το ι): Ο ΣωχρÜτηò Ýχει ηθιχÞ υποχρÝωση απÝναντι στουò νüμουò ¾ια το λüγο αυτü (5οετ-ε4). Η σχÝση των νüμων με το ΣωχρÜτη δεν εßναι ισüτιμη

Ο ΣωχρÜτηò γεννÞθηχε, ανατρÜφηχε χαι εχπαιδεýτηχε

σπαθÞσει να βλÜφει τουò νüμου_<, οýτε να τουò εχδιχηθεß αν αυτοß τον βλÜψουν (5oe-ya7). Αν δρατετεýσει, ο ΣωχρÜτηò αδιχεß για δüο λüγουò: ανατρÝπει την πüλη στο βαθμü που μπορεß (τb σδν μÝροò, 5obr) χαι δgν αποδÝχεται την απαßτηση των νüμων να τουò υπαχοüσοι Þ να πεßσει την πüλη üτι δεν Ýτραξε τßποτε ανÞθιχο

(5lbz-cτ). Με αυτüν τον τρüπο δεν εχπληρþνει την ηθιχÞ του
υποχρÝωση προò τουò νüμουò. ¹,Me δεδομÝνη την αρχαιοελληνιχÞ ηθιχÞ, συμπεριλαμβανüμενηò χαι τηò σωχρατιχÞò, απü την αντßληφη üτι ο πολß-

τηò εßναι δοýλοò των νüμων προχýπτει η αναγχαιüτητα τηò απüλυτηò χαι χωρßò περιορισμοýò υπαχοÞò, Για λüγουò που συζητÞθηχαν στην ΕισαγωγÞ, η συγχεχριμÝνη τρüταση πρÝπει να εχληφθεß ωò ρητοριχÞ υπερβολÞ. Αλλιþò üχι ψüνο εßναι αδýνατο να εναρμονισθοýν ο Κρßτωναò ψε την Απολογ[α, αλλÜ υπÜρχει ανυπÝρβλητο πρüβλημα αντßφασηò χαι στον ßδιο τον Κρftωνα, ο δοýλοò προφανþò δε διχαιοýται οýτε να
προσπαθÞσει να πεßσει τον χüριü του üτι μßα εντολÞ εßναι Üδιχη, οýτε να τον εγχαταλεßψει χαι να μετοιχÞσει αλλοý.
398 

ΠΛΑΤΩΝοΣ ΚΡΙº¿Ν

34. ΟρισμÝνοι μεταφραστÝò ψεταφρ&ζουν τον üρο δßχαιον ωò 'διχαιþματα'. ΑλλÜ τüσο ο üροò üσο χαι η Ýννοια των διχαιωμÜτων εßναι Üγνωστα στουò αρχαßου_<. συγχατατßθεται εδþ 3§. ΕμμÝσω,< πλην σαφþò ο ΣωχρÜτηò

στο θεσμü τηò δουλεßαò. Παρüλο που η ηθιχÞ του φιλοσοφßα Þταν σε πολλÜ σημεßα 9παναστατιχÞ, ο ΣωχρÜτηò δεν επεχεßρησε χριτιχÞ στιò χοινωνιχÝò διαχρßσειò, üπωò ευστοχüτα-

τα παρατηρεß ο Βλαστüò,'Η εχ μÝρουò του ΣωχρÜτη απüρριφη', οο.

στο μυαλü του το φυσιχü δßχαιο χαι Üρα δεν εßναι νομιχüò θετιχιστÞò. Η αντßληφη üτι υπÜρχοι Ýνα φυσιχü δßχαιο που ξεπερνÜει τουò ανθρþπινουò νüμουò διαπνÝει το σýνολο του πλατωνιχοý Ýρ¾ου.

α7ο-7ι Ýχει 36, Ο üροò π€φυχε δεßχνει üτι ο ΣωχρÜτηò

σαν μßα (τυπιχÞ) δοχιμασßα μετÜ την οποßα γινüντουσαν gπισÞμωò Ýφηβοι χαι εγγρÜφονταν στα μητρþα του δÞμου τουò. ¹ταν ουσιαστιχÜ το τρþτο βÞμα για να γßνουν πολßτεò. 38. Η αναφορÜ εßναι στουò Θοýριουò που ιδρýθηχαν το

37.

Στην ηλιχßα των δεχαοχτþ ετþν οι Αθηναßοι περνοý-

4+4Ιη π.Χ.
39.

Η

θεωρßα των αρχαßων αντιστοιχsß στον τουρισμü τηò

σýγχρονηò εποχÞò. 4ο. Οι Νüμοι εισÜγουν εδþ την ιδÝα üτι ο ΣωχρÜτηò τουò οφεßλει υποταγÞ χαι για Ýνα Üλλο λüγο: το γεγονüò üτι δgν
Ýφυγε με τη θÝλησÞ του απü την ΑθÞνα παρÜ μüνο μßα φορÜ σε εβδομÞντα χρüνια δεßχνει üτι Þταν ιχανοποιημÝνοò με αυτοýò.

Το επιχεßρημα, φυσιχÜ, δε,ν εßναι ιδιαßτερα ισχυρü λογιχÜ: υπÜρχουν πολλοß λüγοι για τουò οποßουò μπορεß να μεß399 

ΜΕΡΟΣ ΔΕγΤΕΡΟ

νει χανθßò στην πüλη του χωρßò να εßναι ιχανοποιημÝνοò με τουò νüμουò τηζ. Η παρουσßα σε αυτÞ üλων των οιχεßων του προσþπων εßναι Ýναò μüνο απü αυτοýò. Αντßθετα, το επιχεßρημα, με τον Üμεσο τρüπο που παρουσιÜζεται, Ýχει ιδιαßτερη ρητοριχÞ δýναμη.

4r. Η ευνομßα, η σταθερüτητα του πολιτειαχοý συστÞματοò μιαò πüληò χαι η προσÞλωση των τολιτþν τηò στουò νüμουò εχτιμοýνταν ιδιαßτερα χατÜ την χλασιχÞ περßοδο. Το σýνηθεò παρÜδειγμα ευνομßαò Þταν η ΣπÜρτη, με το πατροπαρÜδοτο πολßτευμÜ τηò, χ&τι που προσÝδιδε στον üρο μßα φιλοολιγαρχιχÞ χροιÜ (παρüλο που χαι οι δημοχρατιχοß εχτιμοýσαν την ευνομßα). Αυτü που χÜνει την τοποθÝτηση του ΣωχρÜτη εδþ
πολιτιχÜ ýποπτη gßναι üτι τα δýο παραδεßγματα πüλεων που διαλÝγει εßναι τα προπýργια του παραδοσιαχοý συντηρητισμοý στον ελληνιχü χüσμο.

Η επιλογÞ του ΣωχρÜτη να αναφÝρει πüλειò εδþ χαι τη ΘÞβα xaL τα ΜÝγαρα στο 53b4-5 τιò δýο Εßναι παντελþò ασυμβßβαστη μ9 τη θεωρßα του δημοχρατιχοý ΣωχρÜτη, ξ2-. ¸χονταò εξηγÞσει τουò ηθιχοýò λüγουò για τουò οποßουò δεν πρÝπει να αποδρÜσει, ο ΣωχρÜτηò περνÜει τþρα χαι στην απÜντηση των χατÜ χýριο λüγο φρονησιαχþν επιχειρημÜτων που εßχε διατυπþσει ο Κρßτωναò στην αρχÞ τηò συζÞτησÞò τουò. Δεν πρüχειται üμωò για ολοχληρωμÝνη σημεßο προò σημεßο αντßχρουση του Κρßτωνα, χ&τι που εξηγεßται απü το γεγονüò üτι η ηθιχÞ πλευρÜ του ζητÞματοò Ýχει Þδη
δþσει απÜντηση στο ερþτημα τι πρÝπει να γßνει.

43.Τα ΜÝγαρα εßχαν γνωρßσει δýο σοβαρÝò χαι αιματηρÝò πολιτιχÝò ανατροπÝò στη διÜρχεια του Πελοποννησιαχοý Πο4οο 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

θοýν πρüτυπο ευνομßαò

χαι üτι η προτßμηση του ΣωΧρÜτη πfοò την πüλη αυτÞ θα πρÝπει να συνδÝεται μÜλλον με το ολιγαρχιχü τηò πολßτευμα. Την ßδια περßοδο η ΘÞβα εßναι προπýργιο του Πυθαγοριανισμοý (δeò χαι Burnet, σχüλιο ad
loc.),

λÝμου. Αυτü σημαßνει üτι δþχολα θα μποροýσαν να θεωρη-

44. Ο üροò πολιτεßα δηλþνει χατÜ βÜση το πολßτευμα, αλλÜ εßναι ευρýτεροò ατü το νεοελληνιχü üρο πολßτευμα. Ου-

ζ7. Ο Σωχρ&τηò δεν Ýχει αρνηθεß üτι τα ορφανÜ παιδιÜ ανΤΙμeτωπßζονται με περιφρüνηση, αλλÜ φαßνεται να πιστεýει üτι χÜποιοι 0α αναλÜβουν το μεγÜλωμα χαι τη διαπαιδαγþγηση Των παιδιþν του χαι Üρα το εμπειριχü επιχεßρημα του Κρßτωνα δεν εßναι πολý ισχυρü, Ο Woozley, Lανγ and Disobedlence" σ. IΙ, ¾ρÜφει üτι ο ΣωχρÜ"ηò δ. θ.rρ.ß σωστÞ τη συνηθισμÝνη Üποφη ¾ια το τι οφεßλει Ýναò πατÝραò στα παιδιÜ του: εßτε πιστεýει ü"ι χο,υÞ αντßληφη η για το ζÞ"ημ« αυτü τονßζει υπερβολιχÜ την ευθýýη του πατÝρα εßτε Ýχει τη γνþμη üτι, αν ο πατÝραò δεν eßναι παρþν για να μεγαλþσει τα παιδιÜ του, θα το χÜνε,ι χÜποιοò Üλλοò, 48. Ο Burnet, σχüλιο ad loc., eπισημαßνει üτι ιδÝα των η αρχü_ντων του ¶δη εßναι αναμφßβολα ορφιχÞ χαι σημειþνει üτι '[μ]ε τον Κρßτωνα δ, χρ.,Üò."οι να'εßναι χανεtò προσεχτιχüò üπωò με τουò διχαστÝò'.
4οΙ

σιαστιχÜ δηλþνει την πüλη μαζß με το πολßτευμÜ τηò. 45. Οι Θεσσαλοß Þταν διÜσημοι για το πολý φαγητü χαι ποτü που χατανÜλωναν χαι γενιχÜ τια την αχολασßα τουò, 46. Εννοεß üτι θα μεγαλþσουν σe μßα χþρα üπου δε θα Ýχουν την ιδιüτητα του πολßτη. 

ΙΙΕΡοΣ ΔΕl"ΤΕΡο

4ρ.

Η δÞλωση εßναι σημαντιχÞ: ο ΣωχρÜτηò

δεν αμφισβη-

τοß το νομιχü πλαßσιο μÝσα στο οποßο διχÜστηrιν )ιαι την 9γχυρüτητα τηò διαδιχασßαò, ουσιαστιχÜ δεν αμφισβητεß τη
δυνατüτητα τηò πüληò να τον διχÜσει χαι να τον χαταδιχÜσε,ι.

Αμφισβητεß üμωò την χρßση των διχαστþν, στην οποßα δεν

εßχεχαψtα εμπιστοσýνη απü την αρχÞ.
5ο. Εδþ εßναι οι Νüμοι που ζητοýν ατü το ΣωχρÜτη, üπωò προηγουμÝνωò ο Κρßτωναò, να τουò 'αχοýσοL', τρÜγμα που

επιβεβαιþνει το ρητοριχü χαραχτÞρα του λüγου τουò. §I. Δεν μπορþ να βρω χανßνα στοιχεßο που να στηρßζει την Üποψη τηò Weiss, Socrates Dissatisfied, σ.
εχφρÜξουν

τιò θÝσειò του ΣωχρÜτη. ¼χι μüνο αυτÜ που λÝνε εßναι αχριβþò οι λüγοι για τουò οποßουò ο ΣωχρÜτηò αρνεßται να δραπετεýσει, αλλÜ χαι η παρομοßωση με τουò Κορýβαντεò στο 54d εßναι αρχετÞ τια να διαλýσαι χÜθε αμφιβολßα
πÜνω σε αυτü το ζÞrημ«.
5ι. ¼πωò σωστÜ παρατηρεß ο Allen, 'Law and Jusiice', σ. !!8, η αναφορÜ στουò Κορýβαντεò επιβεβαιþνει τη ρητοριχÞ

5,

üτι οι Νüμοι δεν

δýναμη του λüγου των Νüμων. ΜετÜ το λüγο αυτü τüσο ο

ΣωχρÜτηò üσο χαι ο Κρßτωναò σιωποýν οριστιχÜ.
του Κρßτωνα.

γ. Ο Κρßτωναζ τε'},ειþνει Ýτσι üπωò αρχßζει με τη σιωπÞ lJ συγχατÜβαση που δεßχνουν οι δýο συνομιλη-

τÝò στιò τελευταßεò προτÜσειò τουò δοßχνει επßσηò üτι η βαθιÜ τουò φιλßα παραμÝνει αχλüνητη παρÜ τη διαφωνßα τουò χαι ταρ& το γεγονüò üτι ο Κρßτωναò μüνο επιφανειαχ& πεßθεται απü τα ετιχειρÞματα του ΣωχρÜτÞ, ενþ στην πραγματιχüτητα απλÜ διαπιστþνει üτι ο φßλοò του sßναι αμεταχßνητο,< στην απüφασÞ του να μη δραπετεýσει (αυτü τροχýπτετ απü 4oL 

ΙΙ,4,4º¿ΝοΣ ΚΡΙΤΩΝ

τον τρüπο που ο Κρßτωναò διαχωρßζει τη φιßιοσοφfu απü το
πραχτÝο στο 48d).
§{.

νοò με βασιχü σχοτü να αποδειχθεß η αθωüτητα του ΣωχρÜτη. ¼πωò η Απολογι'α, Ýτσι χαι ο Κριºωναò τελειþνει με αναφορÜ στο θεü: ο ΠλÜτωνα,ò επιμÝνει να τονßζει την ευσÝβεια του δασχÜλου του, Η ÜρνησÞ του να δραπετιýσει, Üλλωστε, δεν εßναι τελιχÜ τßποτε Üλλο απü μßα αχülττ1 ατüδειξη τηò αθωüτητÜò του.

¼πωò η Απολογßα, Ýτσι χαι ο Κρßτωναò εßναι γραμÝ-

+ο3 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Α. Αρχαßα Κεßμενα
ΑριστοτÝληò. ΠολιτιχιΙ. ΑριστοτÝληò,

Ed. \'V.D. Ross. Oxford: Oxford

University Press, 1957. Η ΡητοριχÞ ΤÝχνιγ Ed. W.D. Ross, Oxford: Oxford University Press, 1959. ΔιογÝνηò ΛαÝρτιοò. Βßοι Φιλοσüφωιl. IΟò τüμ. Ed, Η, Long, Oxfrord: Oxford University Press, 1964, ΠλÜτωναò. ¶παντα Ed. Ε.Α. Duke et αl. τ"ζ τüμ, Oxford: Oxford University Press, 1995. ΠλÜτωναò, ¶παντα, Ed. John Burnet. Τüμοι ι-5. τφοτ9οΖ. Reprint. Oxford: Oxford University Press,
Πλοýταρχοò. Βßοι ΠαρÜλληλοι- Ed. Cl. Lindskog and Κ, 7,ieg\er, 3 Vols. Leipzig: Teubner, 1969-1996, Ξενοφþνταò. ¶παντα, Ed. E.C. Marchand. 2"ò τüμ, τη Ýχδ,
1964-1968,

τρ2τ, Reprint. Oxfrord: Oxford Univeτsity Press,
Ι958,

Β, ΕΜηνιχÞ
Αραπüπουλο ò,

Κ. ΠλιΙτων [ΦßληβοòJ-Κρßτων. ΑθÞνα: Ζαχα-

ρüπουλοò" 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

Βλαστüò, Γρηγüρηò. 'Η εχ μÝρουò του ΣωχρÜτη απüρριψη τηò ανταπüδοσηò'. Στο ΣωχριΙτηò. ΜετÜφραση Παýλοò ΚαλλιγÜò, Προλεγüμgνα χαι ΕπιμÝλεια ΜετÜφρασηò ΑλÝξανδροò ΝεχαμÜò, 27ο-299, ΑθÞνα: Βιβλιοπωλεßον τηò ¸στßαò', τ993. ¹ μαρτυρßα του ΑριστοτÝλη χαι του Ξενοφþντα'. Στο Σωχρòßτηò, η8-7ι. ¼ ΣωχρÜτηò σε αντßθεση με το ΣωχρÜτη στον ΠλÜτωνα'. Στο ΣωχρÜτηò, g0-I37.

ΚατσιμÜνηò, ΚυριÜχοò. ΠραχτιχÞ Φιλοσοφι'α
ΚουραβÝλοò,

χαι πολιτιχü

Þθοò του ΣωχριΙτη. ΑθÞνα: Νιχüδημοò, r98r.

Κ. ΠλÜτων Απολογfu

ΣωχρÜτουò-[Φαßδροò-

ºπ πα ρ χ οò / ΑθÞνα, Ζαχαρ üτου},οò. Μπαγιüναò, Α.Μ. ¹ αρχαßα σοφιστιχÞ χαι ο θεσμüò τηò δουλεßαò'. ΑθηνÜ 68 (ι965): ιιß-ι68, ΜπÜλλα, Χ},üη. ΠλατωνιχÞ Πειθþ. ΑθÞνα: Πüλιò, 1997. Nussbaum, Martha. [Βιβλιοχρισßα του] Gregory Vlastos, Socratic Studies. Δευχαλfuνι9 (Ζοοι), ιη-47. Πεντζοποýλου-ΒαλαλÜ, ΤερÝζα. Γοργιαò. Θεσσαλονßχη: ΖÞ-

τροò, Ι999.

ΠλατÞò, Ε.Ν. Οι χατÞγοροι του ΣωχρcΙτη" ΑθÞνα, r98o. ΣαχαλÞò, ΙγνÜτιοò. ΠλτΙτωνοò Απολογι'α ΣωχρcΙτουò, MeτÜφραση. Σημειþσειò

ΣαμαρÜò, ΘανÜσηò. [Βιβλιοχρισßα του] Χλüη ΜπÜλλα,

χλειο: Βιχελαßα ΔημοτιχÞ ΒιβλιοθÞχη, τ99τ.

χαι Σχüλια John Burnet. ΗρÜ-

ΠλατωνιχÞ Πειθþ. ΕλληνιχÜ 49, l9g9: 37g-φ. ¹ αντßδραση του ΣωχρÜτη στην πολιτιχÞ διÜσταση τηò δßχηò του', Ισοπολιτεßα 4 (Ζοοο): ιÞ-74.

+ο5 

ΜΕΡΟΣ ΔΕγΤΕΡΟ

Γ

Ξενüγλωσση

Adam, Adela Marion. The Apology ο[ Socrates τ9ι4. Reprint. Cambridge: Cambridge University Press,

Adkins, A.W.H. Merit and Responsibility. Odord: Allen, R.E. 'Laιnr and Justice ßη Plato's
Jouιnal
of Philosophy (ι97ι): ,57-67,

Ι959.

Clarendon Press,

196o.

aitd.

The

'Plato's Earlier Theory of Forms'. Ιη Phiβ 3ι9-34. Socrates and ΛtrοταΙ Obligation. Minneapolis: υηßversity of Minessota Press, τ9Βο. 'The Trial of Socrates: Α Study ßη the Morality of the Criminal Process'. Ιπ Courts and Trialε edited

of Toronto Press, ι975. Annas, Julia. ¶ristotle οη Human Nature and Political Virtue'. RM 49 β996),7ι-753. Barker, Andrew. 'Why Did Socrates Refuse to Escape?'.

by Martin L. Friedland, 3-αι: Toronto: University

Barker, Ernest. Greek Political Theory, r9r8. Reprint.
London: Methuen, 196o. The Political Thought ο[ Plato and Aristotle,Nev,ι

Phronesis

ιΖ

(τ977):

η-ι8.

York: Dover, ι959. Beversluis, John. 'Vlastos's Quest for the Historical Socrates'. ΑΡ η β9γ): 293-3ι9-. Blanchard, A.J.L. 'What Counts as the Derzos? Solne Nιltes οη the Relationship Between the Jury and "the People"'. Forthcoming. Blumenthal, Henry. 'Meletιιs ihe Accuser of Anιlocides
4α6 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

Bostock, David. 'The Interpretation of Plato's Crito. Phronesis 35 (r99o): r-ro. Brickhouse, Thomas C. and Smith, Nicholas D. Socrates οη Trial Princeton: Princeton University Press,

and Meletus the Accuser of Socrates: One Tvιro?'. Philologus ιτ7 β9η): ι69-78.

Μαη or

Burnet, J. Greek Philosophy, rpr{. Reprint. London: Macmillan, 1968. Burnyeat, M.F. 'The Impiety of Socrates'. ΑΡ ι7 β997): ιCalogero, Guido. 'Gorgias and the Socratic Principle Nemo sιια sponta peccat', JIIS77 β957): ιΖ-ι7, Cherniss, Harold.'The Relation of the Πmaeus to Plato's Later Dialogues', Ιη Studies ßη Plato's Metaphysics, edιted by R.E. Allen, 339-78,London: Routledge and Kegan ΡαυΙ, 1965. Chroust, Anton-Hermann. Socrates, Μαη and IVIyth. London: Roultedge and Kegan ΡαυΙ, 1957. Cohen, David. Lαη Sexuality and Society. Cambridge: Cambridge University Press, ι99l. Colaiaco, James Α. Socrates Against Athens New York: Routledge, τοοτ. Colson, D.D, 'Crito §rA-C: to ιarhat Does Socrates Ornre Connor, Robert W,
Obedience?'. Phronesis 34 (ι9ΒÞ| L7-35.
Ι2.

ß989.

The New Politicians of FifthCentury Athens. ιg7ι. Reprint. Indianapolis:

Hackett, r99r. 'The Other 399: Religion and the Trial of Socrates'. Ιη Georgic4 edιted by Michael Floι,nrer and Mark 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

Toher, 49-16, london: Insititute
Studies, r99r.

of

Classical

Cooper, John. 'Justice and Rights ßη Aristotle's Politicl,

Coulter, James Albert. 'The Relation of the Apology of Socrates to Gorgias' Defense οf Palamedes απd Plato's Defense of Gorgianic Rhetoric'. Harvard Studies ßη C[assical Philology 68 (ι964): ι69-3ο3. De Ste Cτοßη G,E.M. The Class Struggle ßη the Ancient Greek World. London: Duckrvorth, τ98τ. DeFilippo, Joseph G. 'Justice and Obedience ßη the CritrJ, ΑΡτι (ι99ι): L49-φ, Derenne, Eudore. Les procÝs d'ßmρßütü intentÝs αυχ phiIosophes Α Athünes αυ Vme et IVme siÝcles avant J,-C. ι93ο. Reprint. Nery York: Arno Press, 1976. De Strycker, ¸mßΙε S.J.'Le Criton de Plator1, Les ¸tudes Classiques g9 β97ι): 4τ716. The Origins of the Peloponnesian War, LaπÜon:
Duckr,ιrorth, r97z. Dodds, E.R, Platq Gorgias, Oxford: Clarendon Press,

RM 49 β996),859-7ι.

University of California Press, 1959. Dover, K.J. Greek Popular Morality ßη the Πme οf Plato and Aristotle, Berkeley: University of California
Press, 1974.

The Greeks and the lrrationaΙ.

1959.

Berkeley:

'The Freedom of the Intellectual ßη Greek Society'. Talantaz Fgls):24-14. Edmunds, Loιvell. ¶ristoplranes' Socrates', BACAP ι
Ehrenberg, Victor. The People οf Ar¿tophaτle-s. 2"d ed.
4ο8 (ι985): 2ο9-3ο. 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

Oxford: Blackr,vell, r95r. Euben, Peter J. 'Philclsophy and Politics ßη Plato's Critd, Political Theory6 (ι978): ι49-72, Farh, Wilhe|τπ. Θεοýò Νομßζειυ Neιnr York: Georg Olms Verlag Hildesheim, 1969.

Feibleman, .fames

Κ.

Religious Platonism, Westport:

Finley, Moses

Greenrηrood Press, l97r.

London: Chatto and Windus,

I.

Democracy Ancient and Modern,
1973.

Cambridge University Press, 1983. 'Socrates and Athens'.In Aspects of Antiquity, 587ι. London: Chatto and Windus, 1968, ºhε AncestraL Constitution Cambridge: Cambridge University Press, r97r. 'The Freedom of the Citιzen ßη the Greek World',
Τη Economy and Society

Politics

ßη the Ancient

World- Cambridge:

ι,ιrith αη Introduction
Penguin,
τ98τ.

Richard Ρ. Saller, 77-94,

by Brent D. Shaw

ßη Ancient Greece, edited

and Harmondsrvorth:

FitzPairick, P.J.'The Legacy of Socraτes'. Ιη ^rα ι53-2ο8, Frede, Michael. 'Monotheism and Pagan Philosophy ßη Later Antiquity'. Iη Pagan Monotheism ßη Late AntiquiÞ Ξdit"d by Polymnia Athanassiadι and Michael Frede, 4ι-67. Oxford: Oxford University
Press, 1999. }'rede, Dorιlthea. 'Plato, Popper aιrd l{istoricism',

BACAP
53

Frey, R.G. 'Did Socrates Commit Suicide?'. Philosophy
(ß978): ιο6-ιο8.

τι

(ι99Β): L47-76. 

ΜΕΡοΣ ΔΕγº¸Ρο

Garland, Robert, Introducing Νει.γ Gods lthaca: Cornell University Press, ι99Ζ. Gill, Christopher.'Plato and Politics:ºhe Critias and the Politicul. PhronesIs ι-4 Ggzg), ι48-Þ. Gümez-Lobo, Alfonso. The Foundations οf Socratic Ethics. Indianapolis: Hackett, τ994. Glotz, G, La CitÝ Grecque, Paris: La Rennaisance du Livre, r9r.8. Green, Ricky Κ, Democratic Wrtue ßη the Trial and Death of Socrates Neιv York: Peter Lang, ιοοτ. Guthrie, \,V.K.C, Α History of Greek Philosophy. Τüμ. l The Fifth-Century Enlightenment Cambridge: Cambridge University Press, 1969. Jones, Α.Η.Μ. Athenian Democracy, Oxford: Blackwell,

R. The Composition of PIato's Apology. Cambridge: Cambridge University Press, rQ33. Hansen, Μ.Η, ',Demos, Ecclesia and Dikasterion ßη Classical Athens', Greek, Roman and Byzantine Studies ι9 β978): ι27-46. 'The Ancient Athenian and the Modern Liberal View of Liberty as α Democratic ldeal'. Ιη Dünlokratia, 9Ι-ΙΟ4. The Trial ο[ Sokrates-from Μγ Point of νßενγ', Ιη Noctes Atticaq edited by Bettina Amden et αl., ι5ο-ß8. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 2οο2. 'The Trial of Sokrates-from the Athenian Point
Hachfrorth,

Ι957.

of Viely'. Ιη

Deζmocratie AthÝnienne

ediτed by Μ. Sakellariou, ι37*7ο, Aτhens: 1996.

et Culturq

4Ιο 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

[Hegel, G.F.\,V]. ΙIegel's Lectures οη the llistory of Philosophy, ΜετÜφραση στα αγγλιχÜ E.S. Haldane χαι Frances Η, Simon. Τüμ. l. τ89ι. Reprint. London: Routledge and Kegan ΡαυΙ, 1968. Irryin, Terence. Platq Gorgias, Oxford: Ciarendon Press,
Ι979,

Plato's Ethics Oxford: Oxford University Press,

Ι99r.

Plato's Λ,Ioral Theory, Oxford: Oxford University

Press, 1977.

'Socrates and Athenian Democracy', Philosophy and Public Affairs ι8 (ι989): ι84-2-ο5. 'Socratic Inquiry and Polιtics', Ethics 96 (ι986):
4οο-Ι5.
Socrates'.

Kahn, Charles Η. 'Critical Notice: Vlastos's

Phronesis 37 (ιρqι), η3-5Β. Plato and the Socratic Dialogue. Cambridgeι Cambridge University Press, 1996. 'Vlastos's Socrates' [Βιβλιοχρισßα του Vlastos,
Socrates]. Pλronesis 37 (ι99Ζ): η3-5Β,

Kamtekar, Rachana. 'Philosophical Rule from

the

Republic to the Laws: Commentary οη Schofield', BACAP ηβ99Þ:2-42-52-. Kerferd, G.B. The Sophktic Movement. Cambridge: Cambridge University Press, r9Br. Keyt, David. 'Fred Miller οη Aristotle's Political Naturalism'.,4116 (ι996): 425-3ο. Kitto, H.D.F, The Greeks Baltimore: Penguin, 1957.

Klosko, George. 'Popper's Plato: Αη Assessment', Philosophy of the Social Sciences ι6 (ι996):,o9-L7,
4ΙΙ 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤºΕΡΟ

Kraut, Riclιard. ¶re There Natural Rights ßη Aristotle?'

RM

Socrates and the State, Princeton: Princeton University Press, 1984, 'Socrates, Politics, and Religion', Ιη Reason and Religion ßη Socιatic Philosophy, edited by Nicholas D. Smith and ΡαυΙ Β, Woodruff, η-Ζ3. Oxford: Oxford University Press, 2οοο. [Βιβλιοχρισßα του]Τ.C. Brickhouse and N.D. Smith, Socrates οη Trial ΑΡι5 β99): 6ι9-Ζ5. Lane, Melissa. ¶rgument and Agreement ßη Plato's Critd. ΗΡΤι9 (ι998): 3ι3-3ο. Ledger, Gerard R. Re-Counting Plato. Oxford: Clarendon Press, 1989, Lιlng, Frederick Τ. ¶ristotle's Conception of Freedom'. Mahoney, Timothy Α. 'Socrates' Loyalty to Athens and his Radical Critique of the Athenians', Histr»y of Philosophy Quarterly ι6 (ι99Β): τ-ιι. Manville, Philip Brook, The Origins of Citizenship ßη Ancient Athens. Princeton: Princeton University Markle, M.M.'Jury Ραγ and Assembly Ραγ at Athens', Ιη Craε edιted by Ρ.Α. Cartledge and F.D. Harvey, Ζ65-Ζ97, London: Imprint Academic, 1985. McCoy, James W. ¶ristotle's Athenaion Po]iteia and the Establishment of the Thirty Tyrants'. YaIe Classical Studies Ζ+ (lgls), ηι-45,
+IL

'Plato's Apology ατιd Crito: Ττ,νο Recent Studies'. Ethics gτ (ι98ι): 65ι-64.

49 (τqρ6), 755-74.

RM

49 (lqq6), 775-8οΖ.

Press, τ9òD. 

ΠΛΑΤΩΝΟΣΚΡΙΤΩΝ

McDor,yell, Douglas Μ. The Law ßη Classical Athens London: Thames and Hudson,1978. McGlew, James F,'Politics οη the Margins: the Athenian hetaireiai ßη 4r5 B.C.' Historia 48 (ι99Þι ι-ιΖ. McGrade, A.S. ¶ristotle's Place ßη the History of Natural Rights'. RM 49 (ι996): 8q-ι9. Mclaughlin, Robert J. 'Socrates οη Political Disobedience: Α Reply to Gary Young'. Phronesis Ζτ

McNeal, Richard Α, Law and Rhetoric ßη the Crito, Frankfurt am Μαßη: Peter Lang, 1992. McPherran, Mark L. [Βιβλιοχρισßα του] T.C. Brickhouse and N.D. Smith, Socrates οη TriaΙ.,zlPrr (r99r): 16r6q.

β976): ι85-97.

-

Southern Journal of Philosophy Ζ4 β986):54r-6o. The ReLigion of Socrates, University Park, ΡΑ:

ζΚαhη οη τhe Pre-Mιddle ΡΙατοηßò Dilaogues'. OSAP8 (ι99ο): 2ιι16. 'Socrates and the Duty to Philosophize'. The
1996.

Meyer, Thomas. Platons Apologιe,
Kohlhammeτ, ι96Ζ, Micalson, Jon D. 'ΙJnanswered Prayers
(ι989): 8ι-98.

The Pennsylvania State University Press,

Stuttgart:

ßη Greek Trag-

edy', JIISτo9 Miller, Fred D, .}r. ¶ristotle and the Origins of Natural Righτs'. ΚΜ 49 β996), 87-9ο7, Nature, Justice and Rigths ßη Aristotle's Politics

Oxford: Clarendon Press, 1995. Morrtuori, Mario. De Srlcrate juste damnato: ºhε Rise

the Socratic Problem

ßη

of

the Eighteenth Century.

4Ι3 

ΜΕΡΟΣ ΔΕγΤΕΡΟ

Morgan, Mιchael L. Platonic Piety. New Haven: Yale
University Press, τ99ο. Morris, Ιαπ. Death Rjtual and Social Structure ßη Classical

London Studies ßη Classical Philology /. Amsterdam: J. Gieben, r98r.

Antiquity, Cambridge: Cambridge University
Press, τ99ι.

'The Strong Principle of Equality and the Archaic Origins of Greek Democracy'. Ιη DÝπokratia, ι)-ξΒ, Morrison, Donald.'Οη Professor Vlastos's Xenophon'. ,4Ρ 7 β987):9-ιΖ. 'Xenophon's Socrates οη the Just and the Lawful'. Mulgan, R.G. 'Lycophron and Greek Theories of Social Contract'. JουιηαΙ ο[ the Ilistory of ldeas +ο (ι97Þ| τττ-ι8. Nails, Debra. 'Problems ι,ιrith Vlastos's Platonic Developmentalism'. ΑΡ η (ι9γ): 273-9ι. Nehamas, Alexander. The Art οf Living. Berkeley: University of California Press, 1998, 'Voices of Silence: Οη Gregory Vlastos' Socrates' [Revieιv of Vlastos's Socratesf, Arion Ζ (ι99ι): ι57Nussbaum, Martha. [Βιβλιοχρισßα του] Gregory Vlastos, Socratic Studies. JP 94 Gggz), 27-4r. Ober, Josiah. 'Conditions for Athenian Democracy'. Iη The Making and Unmaking of Democracχ, edited by Theodore Κ. Raab and Ezra Ν. Suleiman,2-22-. Nevr York: Routledge, Ζοο3.
86.

,4Ρη

(ι99Þ: 3L9-58.

¹οτν to Criticize Democracy ßη Late Fifth-and
4Ι4

www.youtube.com/user/pilaeus 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

Fourih-Century Athens. Iη Athenian Political Thoýght and the Reconstruction of American Democracy, edited by J, Peter Euben, R. John Wallach and Josiah Ober, τ49-7τ. Ithaca: Cornell
University Press,

Politics, edited by Pernille Flensted-Jensen, Thomas Heine Nielsen and Lene Rubinstein.

'Living Freely as α Slave of the Law. Notes οη Why Sokrates Lives ßη Athens'. Ιη Polis and
Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 2οοο, 'Quasi-Rights: Participatory Citizenship and Negative Liberties ßη Democratic Athens'. Socia| Philosophy and Policy ι7 (τοοο): L7-6ι. Polit;cal Dissent ßη Democratic Athens. Princeton:

τ994.

Princeton University Press, 1998. 'Social Science History, Cultural History and the Amnesty of 4ο3', ΤΑΡΑ r3z (ΖοοΖ): IL7-37, 'The Nature of Athenian Democracy'. Iη The Athenian Revolution, 53-7r. Princeton: Princeton University Press, τ996. Ostenfeld, Erik Nis.'Plato's Developmeni and the Date of the Πmaeul, Classica et Medievalia 37 β986): Þ-

Ostwald, Martin. From Popular Sovereignty to the Sovereignty of Layu Berkeley: University of California Press, 1986. 'La Dümocracie AthÝnienne: τüαΙßtÝ ου illusion? MÝtis7 σ992-)| 7-24. 'Shares and Rights: "Citizenship" Greek Style and American Style'. Ιπ D€mokraτi α, 49-6ι,
4Ι5

87. 

ΜΕΡΟΣΔΕγΤΕΡΟ

Panagiotou, Spiro. 'Socrates and

SQ,9g-lzl. Parker, Robert. Athenian Religion, Oxford: Clarendon
Press, τ996.

Civil

Disobedience'. Iη

Penner, Terry. 'Socrates and the Early Dialogues'. Iη CCξ ιΖι-69. Popper, KarL The Open Society and its Enemies Τüμ. τ, The Spell of Plato. 4th ed. rev. London: Routledge and Kegan ΡαυΙ, 196r. Quillin, James Μ. ¶chieving Amnesty: The Role of Events, Institutions and ldeas'. ΤΑΡΑ r3z (ΖοοΖ): 7Ι-Ιο7. Reeve, C.D.C. Socrates ßη the Apology, Indianapolis: Hackett, 1989. Rhodes, P.J. ¶thenian Democracy after 4ο3 B.C.'

Riddell, James. The Apology of Plato, With α Revised Text and English Notes and α Digest of Platonic
Idioms, Oxford: Clarendon Press, 1867. Robinson, Rιchard. AristotÜg Poljtics: Bωks ΙΠ and Ιν Translated with Introduction and Comments. With α Supplementary Essay by David Keyt. Oxford: Clarendon Press, rgg5. Ross, W.D, ''Γhe Problern of Socrates'. Ιη Der historische

Classical Journal

7

4 (r98o): 3o5-L3,

Sokrate.s, edlted by Andreas Patzer. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, ι987 | 225-39. Rowe, Christopher, Platq Sτatesman. Editerl with αη

Introduction, Translation

Russell,

Warminster: Aris and Phillips,

and
1995.

Commentary,

C. Daniej. ¶ristotle οη Rlghts and
ÞΙ6

Natural 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

Samaris, Thanassis. Plato οη Democracy Nerηr York: 'When Did Plato Abandon the Hope that ldeal Rulers Might Appear Among Human Beings?'. ΗΙ(Γι7 (ι996): ιο9-ι3. Santas, Gerasimos, Socrates Routledge and Kegan ΡαυL
Ι979.

Justice'. Polis τ6 (τ99Þ: 7-85. Peter Lang,

ιοοl.

Saunders, Trevor

J. Aristotle, Politics: Bωks Ι and Π Translated yrith α Commentary. Oxford:

Clarendon Press, 1995. Scmitt-Pantel, Pauline. La CitÝ αυ banquet. Rome: Ecole Franòaise de Rome, τ99ι. Schofield, Malcolm. 'Sharing ßη the Constitution', RM +9
Seeskin, Iζenneth. ºs the Apohgy of Socrates α Parody?' Philosophy and Literature 6 (ι98ι): 94-ιο5. Sinclair, Τ.Α. Α History of Greek Politjcal Thought. London: Routledge and Kegan Ραυ| 196r, Slings, S.R. [Βιβλιοχρισßα του] Μ.Η. Hanserl,, The Trial of
(ι996), 83r-58.

Sokrates-from the Athenian Point of Weττ. Mnemosyne γ (ι998): 5οι-5ο6. Plato's Apology of Socrates. Α Literary and
Ε. De Strycker, S.J. Leiden: Brill, 1994. Indianapolis: Hackett,

Philosophical Study Wιth α Running Commentary, edited and completed from the Papers of the Late

Stalley, R.F,

Αη

Introduction
τ983.

to Plato's

Lavys

Steinberger, Peter

Apology z4c-28a'. ΑΡι7 σ997\ I3-L9+Ι7

J. 'Was

Socrates

Guilty as Charged? 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΙºΕΡΟ

Stone, Ι.F. The Tria| of Socrales London: Jonathan Cape,

Strauss, Barry S.

Ι988.

Tate, J.'Greek for Atheism'. CR 5ο (ιòηι6):3-5. 'More Greek for Atheism'. CR5τ βψ7): 3-6, Taylor, Α,Ε. Socrates, Edinburg: Peter Davies, τ93ι. 'The Impiety of Socrates', Ιη Varia Socratic4 ι-39. Oxford: James Parker, τ9ττ.

Democracy' . Ιπ DΘmok

"The Athenian Trireme, School of
r at ß α, gI3-

Lr.

Taylor, C.C.\,V.'Critical Note: Sbcrates: Ironist and Moral Philosophef. PhilonphXal Quarterly 4Ζ (τ99Ζ)ι L281+. 'Socrates the Sophιst'. Ομιλßα στο ΣυνÝδριο'ΣωχρÜτηò: 24οο χρüνια απü το θÜνατü του', Δελφοß ιοοτ. 'Socratic Ethics', Ιη ^rα η7-5α, Tejera, ν. 'The Kritias: Αη Oligarchist Plato-Imitation'. Ιη Plato's Political Philosophy and Contemporary Democraτic Theory Π, edited by Κ..Ι. Boudouris, 2ο8-ι7. Athens, 1997. Teloh, Henry. Socratic Education ßη Plato's ΕrrΙγ Dialogues Notre Dame: University of Notre Dame
Press, 1986.

Todd, Stephen. 'Lady Chatterleyº Lover and the Attic Orators: The Social Composition of the Athenian Jr.y'. JIISlll (lgqo), ι46-Β, The Shape of Atheniall Law. Oxford: Clarendon,
Ι993.

Tredennick, Hugh and Tarrant, Harold. PLato. The Lαòt Days οf Socrates: Euthyphrq Apology, Critq Phaedo. Translated by Hugh Tredennick.
4Ι8 

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ

Introduction and Notes by Harold Tarrant, Revised Translation With Nevr Introcuction and
Notes. Harmondsrvorth: Penguin, 1993. Vlastos, Gregory. 'Socrates οη Political Obedience and Disobedience'. YaIe Reuiew φ (ι97 Þ: 5ι7-34, 'Socratic Knowledge and Platonic "Pessimism"'. Ιη Platonic Studies, αο4-ι7. Princeton: Princeton University Press, 1973. 'The Historical Socrates and Athenian Democracy'. Ιη Socratic Studieε edited by Myles Burnyeat, 87-το8. Cambridge: Cambridge University Press, 1994, 'The Paradox of Socrates'. Introduction to Ρßι§ r-

'The Socratic Elenchus'. OSAPl (ι9ξ):37-58. YonezavE Shigeru.'Socrates' Two Concepts of the Polis'.

LL

Young, Gary, 'Socrates and Obedience'. Phronesis τ9 (ι97Þ: τ-Ζ9, Yunis, Harvey. Α Νειτ Creed. Güttingen: Vandenhoeck
Wallach, .]ohn R. 'Plato's Socratic Problem, and Ours'.
and Ruprecht, r9B8. (lggz),377-98. 'Socratic Citizenship'. ΗΡΤ g (ι988): 393-4ι3, Ward Scaltsas, Patricia. 'Virtue Without Gender ßη Socrates'.

ΗΡΤτι

(ι99ι):565-76.

ΗΡΤι8

Weiss, Roslyn. Socrates Dissatisfied, Oxford: Oxford

Hypatia7 (ι99Ζ): ιι637.
1998,

υηß-

West, Thomas G. Platob Apology οf Socrates lthaca: Cornell University Press, τ979.
4Ι9

versity Press, 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΤΤΕΡΟ

Winspear, Alban, D. and Silverberg, Tom. lÞho Was Socrates?Neyr York: Cordon, τ939. Wolpert, Andreιnr. 'Lysias r8 and Athenian Memory οΓ Civil War'. ΤΑΡΑ 13ι (zoor): ιο9-Ζ6. Remembering; Defeat. Baltimore: .|ohn Hopkins University Press 2οο2. Wood, Ellen Meiksins and Wood Neal. C1ass ldeology and Ancient Political Theory, Oxford: Basil Blackwell, r97B. 'Socrates and Democracy'. Political Theory ι4
Woozley, A.D.'Socrates οη Disobeying the Law',In PhiIΣ L991I8. Law and Dsobedience. London: Duckιvorth, 1979. Wright, M,R. 'Socrates' Defence'. [Βιβλιοχρισßα του] Τ.C. Brickhouse and N.D, Smith, Socrates οη TriaΙ. CR
(τ986): 55-8Ζ.

Winspear, Alban Deryes. The Genesis of PLato's Thought Neιnl York: The Dryden Press, r94o,

N.S.4z (ι99Ζ): 7ι-72,

42ο 

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ

ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ ΑΙ]ΟΛΟΓΙΑ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΚΑΙ ΚΡΙº,ΩΝ ΕΚΔΟΘΗΚΕ ΣΤ]Ι ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΙΙ
ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΖΗΤΡΟΣ 

ι ß ι ß 

www.youtube.com/user/pilaeus