ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ-ΕΙΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥΣ ΚΑΒΑΛΑΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΣΗ « ΝΤΙΚΙΛΙ ΤΑΣ » ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΛΟΚΑΙΝΟ 12.000 π.Χ.

ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΣΗ
ΠΡΟΣΒΑΣΗ

Η προϊστορική θέση Ντικιλί Τας (41°00'37'' B., 24°18’30'' A.) βρίσκεται στο νοτιο-ανατολικό τμήμα της πεδιάδας της Δράμας, στην Ανατολική Μακεδονία, περίπου 2 χλμ. από τα ερείπια της αρχαίας πόλης των Φιλίππων και εντός των ορίων της σημερινής κωμόπολης των Κρηνίδων (Δήμος Καβάλας).

ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Το κεντρικό τμήμα της πεδιάδας καλυπτόταν μέχρι πρόσφατα από ένα έλος, που αποξηράνθηκε μεταξύ 1931 και 1940. Η δημιουργία του ανάγεται στην Προϊστορία και εξηγείται από την ίδια την μορφολογία της πεδιάδας: αυτή περικυκλώνεται από όλες τις πλευρές από μεσαίες και υψηλές οροσειρές (Παγγαίο, Μενοίκιο, Φαλακρό, όρη Λεκάνης, Σύμβολο, με υψόμετρο από 800 ως 2000 μ.), στους πρόποδες των οποίων σχηματίζονται αλλουβιακοί κώνοι που φτάνουν τα 200 μ., ενώ στο κέντρο το υψόμετρο κυμαίνεται μόλις μεταξύ 45 και 80 μ. από τη θάλασσα. 

Ενώ λοιπόν τα χαμηλότερα μέρη καλύπτονταν με νερό, οι παρυφές της πεδιάδας πρόσφεραν πολλά πλεονεκτήματα για την ανθρώπινη εγκατάσταση: εκτάσεις για καλλιέργεια, άφθονο πόσιμο νερό χάρη στις πολλές πηγές, την ύπαρξη των οποίων μαρτυρούν ακόμη τα σημερινά τοπωνύμια (Κρηνίδες = μικρές πηγές, Κεφαλάρι = μεγάλη πηγή, Βρυσούλες), πρόσβαση σε ποικιλία βιότοπων (έλη, λόφους, βουνά) πλούσιους σε φυσικούς πόρους όλων των ειδών. Ακριβώς σε αυτές τις παρυφές εγκαταστάθηκε, πολύ φυσικά, μια σειρά από νεολιθικούς οικισμούς, μεταξύ των οποίων το Ντικιλί Τας. Αλλά το Ντικιλί Τας παρουσιάζει ένα επιπλέον πλεονέκτημα: βρίσκεται πάνω στο μοναδικό πέρασμα που επιτρέπει, από τα ανατολικά, την άνετη παράκαμψη του έλους και διασφαλίζει την χερσαία επικοινωνία ανάμεσα στο βόρειο και το νότιο τμήμα της πεδιάδας. Η συνέχεια της κατοίκησης σε αυτό το σημείο φαίνεται έτσι να σχετίζεται άμεσα με τη διαμόρφωση του αναγλύφου : τους πρωτοϊστορικούς πληθυσμούς ακολούθησαν Έλληνες άποικοι (ίδρυση της αρχαίας πόλης των Κρηνίδων από τους Θάσιους το 360 π.Χ., κατάληψη από τον Φίλιππο Β’ της Μακεδονίας το 356), έπειτα οι Ρωμαίοι (ίδρυση της αποικίας των Φιλίππων το 42 π.Χ.), οι Σλάβοι, οι Οθωμανοί, και τέλος οι σύγχρονοι Έλληνες το 1923.

Ο ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ

Το ρωμαϊκό μνημείο του Caïus Vibius και η παρακείμενη πηγή που σηματοδοτούν την θέση στην υποχρεωτική πορεία προς την Καβάλα, αναφέρονται από πολλούς περιηγητές, αρχίζοντας από τον Κυριακό της Αγκόνας που πέρασε από την περιοχή μεταξύ 1426 και 1430. Η γειτονική τούμπα αναγνωρίστηκε ως προϊστορική θέση στα χρόνια 1917-1918 από τον C. W. Blegen και τον F. B. Welch, οι οποίοι περισυνέλεξαν από την επιφάνεια θραύσματα αγγείων και άλλα αντικείμενα. 

Τα πρώτα σχέδια οστράκων κεραμεικής από το Ντικιλί Τας, όπως δημοσιεύτηκαν από τον F. Welch, Annual of the British School at Athens 23 (1918-1919), σ. 45, εικ. 1.

Η θέση του Ντικιλί Τας είναι γνωστή στους αρχαιολόγους από τα χρόνια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Πέρα από τις αφηγήσεις των περιηγητών και τις πρώτες δοκιμαστικές έρευνες που έγιναν από τον L. Renaudin στα 1920-1922, τρία μεγάλα προγράμματα ανασκαφών έχουν πραγματοποιηθεί :
- ανασκαφές 1961-1975 - ανασκαφές 1986-1996 - τρέχουσες ανασκαφές, στα πλαίσια ενός προγράμματος που ξεκίνησε το 2008. 

ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Το σύνολο που αντιστοιχεί στις σημερινές πεδιάδες της Δράμας και των Σερρών εμφανίστηκε στο Μειόκαινο ως αποτέλεσμα καταβυθίσεων που προκλήθηκαν από ρήγματα. Η καθίζηση συνεχίστηκε ξεχωριστά σε κάθε τμήμα, αφήνοντας να εμφανιστεί ανάμεσα τους ένα χώρισμα αποτελούμενο από τριτογενή ιζήματα. Από τότε και μετά, μεγάλο μέρος της πεδιάδας της Δράμας καταλήφθηκε από έλος ― το κέντρο του οποίου μετατράπηκε σε λίμνη κατά τις πιο υγρές περιόδους ―, όπου συσσωρεύτηκαν τεράστια κοιτάσματα τύρφης και λιγνίτη. Στο Πλειστόκαινο, (1.650.000 -12.000 π.Χ.)καταρρακτώδη ρεύματα εναπόθεσαν προσχώσεις, με τη μορφή ισχυρών κώνων απόθεσης στους πρόποδες των βουνών. Στο Ολόκαινο, (12.000 π.Χ.) η έκταση του έλους έχει περιοριστεί αλλά η δημιουργία τύρφης εξακολουθεί: οι αποθέσεις φθάνουν πλέον σε πάχος τα 200 μ. Μόνο το κεντρικό τμήμα της πεδιάδας εμφανίζει μια ελαφριά ιζηματογένεση. Από την εποχή αυτή έχει διαμορφωθεί, στις γενικές γραμμές, το τοπίο που έχουμε μπροστά μας σήμερα. Πρόκειται για μια εκτεταμένη πεδιάδα (50 x 15 χλμ), με προσανατολισμό από Βορειοδυτικά προς τα Νοτιοανατολικά και πλαισιωμένη από όλες τις πλευρές από ψηλότερες ή χαμηλότερες οροσειρές. Αποτελεί συνεπώς μια γεωγραφική ενότητα καλά οριοθετημένη, της οποίας το υψόμετρο είναι μεταξύ 45 και 80 μ, ενώ οι κώνοι απόθεσης φτάνουν μέχρι τα 200 μ. Το έλος καταλάμβανε τα χαμηλότερα μέρη της, στο κέντρο και στα Νοτιοανατολικά, μέχρι την αποξήρανσή του στις αρχές του 20ού αιώνα. Οι παρυφές της πεδιάδας, το τμήμα δηλαδή ανάμεσα στα βουνά και το έλος, είναι αυτές που παρουσιάζουν τα περισσότερα πλεονεκτήματα για την ανθρώπινη εγκατάσταση : καλλιεργήσιμες 

εκτάσεις, άφθονο πόσιμο νερό, γειτνίαση με διαφορετικά περιβάλλοντα (έλη, λόφους, βουνά) πλούσια σε φυσικούς πόρους όλων των ειδών. Σε αυτές λοιπόν τις παρυφές εγκαταστάθηκαν, πολύ φυσικά, μια ολόκληρη σειρά από Νεολιθικούς οικισμούς : οι Σιταγροί στα Βορειοδυτικά· η Συκιά, το Καλαμπάκ-Τεπέ, το Δοξάτ-Τεπέ και το Κεφαλάρι στα κεντρικά-ανατολικά· το Πολύστυλο και το Ντικιλί Τας στα Νοτιοανατολικά. Αλλά ενώ ο οικισμός των Σιταγρών είναι εγκατεστημένος δίπλα σε ένα μόνιμο ρεύμα νερού (Αγγίτης), αυτοί των Δοξάτ-Τεπέ και Καλαμπάκ-Τεπέ βρίσκονται κατάντη ενός μεγάλου κώνου απόθεσης πολύ κοντά στο έλος, δηλαδή σε μια ζώνη μάλλον υγρή (όπως και το Ντικιλί Τας), ενώ αντίθετα αυτός του Ξεροποτάμου βρίσκεται στους πρόποδες του βουνού, σε μια ζώνη πιο ξηρή. Το συνεχές δάσος, όπου κυριαρχούν οι φυλλοβόλες βελανιδιές που είχαν εισβάλει στην πεδιάδα με την μεταπαγετώδη αύξηση της θερμοκρασίας, εκχερσώνεται κατά τόπους γύρω από τα χωριά, αλλά φαίνεται πως η έκταση αυτών των εκχερσώσεων έχει συχνά υπερτιμηθεί. Αυτό τουλάχιστον δείχνει η μελέτη των οστών ζώων, μεταξύ των οποίων αντιπροσωπεύονται σημαντικά τα άγρια είδη που ζουν σε δασικές περιοχές (ελάφι, ζαρκάδι, αλλά και διάφορα τρωκτικά).
ΟΙ ΑΡΧΕΣ : ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΡΩΤΕΣ ΦΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ

Το Ντικιλί Τας πριν την πρώτη ανθρώπινη εγκατάσταση : προσπάθεια αναπαράστασης. Οι γνώσεις μας για τις πρώτες φάσεις ανθρώπινης εγκατάστασης στο Ντικιλί Τας προέρχονται όχι από ανασκαφές, αλλά από μια σειρά πυρηνοληψιών (καρότα) που πραγματοποιήθηκαν σε διάφορα σημεία της τούμπας το 1993 και το 2010. 

Οι πρώτες ομάδες ανθρώπων φτάνουν στην θέση σε μια προχωρημένη φάση του Ολόκαινου, όταν ένα παχύ εύφορο έδαφος (μέχρι 0,80 μ. πάχος) έχει ήδη σχηματιστεί πάνω από το τελευταίο στρώμα ιζημάτων του Πλειστόκαινου. Αν και δεν πρόκειται για φυσικό λόφο, το σημείο αυτό εμφανιζόταν ελαφρώς υπερυψωμένο σε σχέση με το έλος και τις γύρω εκτάσεις, λόγω της παρουσίας δύο επιμήκων βαθύνσεων εκατέρωθεν, γεγονός που του πρόσφερε ένα σαφές τοπογραφικό πλεονέκτημα.

Οι νεοφερμένοι εγκαθίστανται κατά πάσα πιθανότητα στο κέντρο της μελλοντικής τούμπας , όπως υποδεικνύει η παρουσία πολύ παλιών προσχώσεων ανθρωπογενούς προέλευσης στη βάση των καρότων της περιφέρειας, αλλά ίσως και στα ανατολικά και βορειοανατολικά πρανή, δηλαδή πιο κοντά στην πηγή του γλυκού νερού. Πράγματι, σε αυτά τα δύο σημεία υπάρχουν ενδείξεις για την ύπαρξη επιτόπου στρωμάτων εγκατάστασης, που απέδωσαν και λίθινα εργαλεία. Οι χρονολογήσεις με άνθρακα 14 έδειξαν πρόσφατα ότι αυτά τα στρώματα ανάγονται στο δεύτερο μισό της 7ης χιλιετίας π.Χ. Στη συνέχεια, μια αύξηση της στάθμης του υδροφόρου ορίζοντα ανάγκασε ίσως τους κατοίκους να μετακινηθούν προσωρινά προς το κέντρο της τούμπας, προτού εξαπλωθούν τελικά σε ολόκληρη την έκταση.
Η ΟΙΚΙΣΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ

Η κατοίκηση της Νεότερης Νεολιθικής Ι, που διήρκεσε πιθανότατα τέσσερις με πέντε αιώνες (περίπου 5200-4800 π.Χ) και έδωσε ένα σύνολο στρωμάτων πάχους περίπου 5 μ., εκτεινόταν σε μια αρκετά μεγάλη περιοχή, που αντιπροσωπεύει ωστόσο ένα μέρος μόνο της σημερινής έκτασης της τούμπας. Η ακριβής οργάνωση του οικισμού παραμένει ασαφής, αλλά η κατεύθυνση των σειρών από πασσαλότρυπες, ο προσανατολισμός των πεσμένων πηλών και τα ελάχιστα τμήματα τοίχων που διατηρούνται στην αρχική τους θέση, υποδηλώνουν την ύπαρξη ενός άξονα με κατεύθυνση Βορειοδυτικά-Νοτιοανατολικά, που φαίνεται να αντιστοιχεί σε μια από τις πλευρές των δωματίων. 

Αναπαράσταση του στρώματος 3 του Ανατολικού τομέα V· Νεότερη Νεολιθική Ι (περίπου 4900 π.Χ.) Σχέδιο P. Pugsley.

Ανάμεσα στα σπίτια, που διατάσσονταν σε παράλληλες σειρές, υπήρχαν ζώνες κυκλοφορίας, διάδρομοι ή δρόμοι. Στο δυτικό τμήμα του τομέα V, βρέθηκαν δυο συγκεντρώσεις από πέτρες και όστρακα τοποθετημένα οριζόντια και χωρισμένα από ένα κενό, που θα μπορούσαν να αντιστοιχούν σε ένα τέτοιο πέρασμα. Στο ανατολικό τμήμα του ίδιου τομέα, η συγκριτική μελέτη των οικοδομικών λειψάνων επέτρεψε να αναγνωρίσουμε ανάμεσα στα σπίτια μια πραγματική αυλή τουλάχιστον 30 τμ., της οποίας η μια πλευρά φαίνεται ότι προστατευόταν από ένα υπόστεγο. Ένα μέρος των οικιακών δραστηριοτήτων (αποθήκευση, προετοιμασία της τροφής) λάμβανε χώρα προφανώς σε αυτό το χώρο. Η κατοίκηση της Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ ήταν ανάλογης διάρκειας (περ. 4700 -4300/4200 π.Χ), αλλά έδωσε επιχώσεις μικρότερου συνολικού πάχους (μεταξύ 2 και 4μ). Αντίθετα, η έκταση του οικισμού αυξήθηκε: ενδείξεις αυτής της επέκτασης έχουν ανακαλυφθεί στον τομέα 2, στα νότια της τούμπας, αλλά πιθανώς να επηρέασε και τις άλλες πλευρές. Η οργάνωση του οικισμού σε αυτή τη περίοδο μας είναι πολύ καλύτερα γνωστή.

Απλοποιημένο σχέδιο του τομέα 6, με τα σπίτια του τέλους της Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ (περίπου 4300 π.Χ.). 

Στον τομέα 6 υπάρχουν τώρα ξεκάθαρες κατόψεις σπιτιών διατεταγμένων σε παράλληλες σειρές κατά μήκος ενός άξονα Βορειοανατολικά-Νοτιοδυτικά, ενώ ανάμεσα στα κτίσματα υπάρχουν διαστήματα που φαίνονται να αντιστοιχούν σε στενούς δρόμους. Αυτός ο τύπος οργάνωσης συναντάται και σε άλλες σύγχρονες θέσεις στα Βαλκάνια (Karanovo, Poljanitsa…).
ΤΑ ΣΠΙΤΙΑ

Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ

Γενική άποψη του στρώματος 3 του Δυτικού τομέα V. Φωτομωσαϊκό Β. Αναγνωστόπουλος. 

Τα κατάλοιπα που βρέθηκαν στον Δυτικό τομέα V, αν και δεν έδωσαν μια ολοκληρωμένη κάτοψη σπιτιού της Νεότερης Νεολιθικής Ι, επέτρεψαν εντούτοις να αναγνωρίσουμε μια σειρά από ορθογώνια κτήρια που κατασκευάζονται από πηλό πάνω σε ένα ξύλινο σκελετό: είναι ο συνηθέστερος τύπος αυτή την εποχή σε όλα τα Βαλκάνια. Η μελέτη έδειξε ότι, παράλληλα με την τεχνική του πεταχτού πηλού πάνω σε πλέγμα με κλαδιά, που είχε αναγνωριστεί παλιότερα στο Ντικιλί Τας και αλλού στη περιοχή, χρησιμοποιείται και μια άλλη τεχνική, στην οποία ο σκελετός κατασκευάζεται σχεδόν αποκλειστικά με πασσάλους πολύ σφιχτά παρατεταγμένους, που συνδέονται μόνο με μερικές αραιές τραβέρσες. Το σύνολο καλύπτεται κι εδώ από πηλό χτισίματος. Μαρτυρούνται και άλλοι τύποι αρχιτεκτονικής διακόσμησης, ανάμεσα στους οποίους και ένα αληθινό βουκράνιο επιχρισμένο με πηλό χτισίματος, τοποθετημένο σε κάποιο ψηλό σημείο στο εσωτερικό του σπιτιού.

Κομμάτια από πηλό χτισίματος που κάλυπτε τοίχο από παρατεταγμένους πασσάλους : διακρίνονται τα αποτυπώματα των πασσάλων. Τα σπίτια διαθέτουν συχνά χώρους για την αποθήκευση των σιτηρών, σκαμμένους κάτω από το έδαφος ή με μορφή κτιστών αγγείων, λάκκους για τη συγκέντρωση της στάχτης από τις διάφορες θερμικές κατασκευές (εστίες ή φούρνους), και απορριμματικούς λάκκους, ενώ σε κεντρική θέση βρίσκονται συνήθως ένας φούρνος και ένα έδρανο, πάνω στο οποίο τακτοποιούνται αποθηκευτικά αγγεία, μυλόπετρες και μαγειρικά σκεύη. Το σύνολο αυτό φαίνεται να αποτελεί (πράγμα που δεν προκαλεί έκπληξη) το σημείο εστίασης της οικιακής ζωής. Το καλύτερο παράδειγμα είναι αυτό του στρώματος 3 στον Δυτικό τομέα V, στο οποίο ο φούρνος, ελλειπτικού σχήματος, διατηρεί ακόμα την αρχή του θόλου του σε ύψος πάνω από 20 εκ. Άλλες θερμικές κατασκευές φαίνεται ότι βρίσκονται σε εξωτερικούς χώρους. Τα τέσσερα κτίρια της Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ που βρέθηκαν στον τομέα 6 είναι επίσης ορθογώνια οικοδομήματα, κατασκευασμένα με πηλό χτισίματος πάνω σε σκελετό από συνεχόμενους πασσάλους. Η εξαιρετική τους διατήρησή τους επέτρεψε να γίνουν, για πρώτη φορά στην Βόρεια Ελλάδα, πραγματικά ακριβείς παρατηρήσεις σχετικά με την λειτουργία τους.
ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ 

Διάφορα είδη δοχείων χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευση των στερεών τροφίμων (δημητριακά, φρούτα, όσπρια) ή των υγρών (νερό, λάδι, κρασί ?). Ανάλογα με τη μορφή ή τη διάρκεια της αποθήκευσης, προτιμούνταν τα κεραμικά σκεύη, τα πιθάρια ή τα χτιστά δοχεία από άψητο πηλό, ή λάκκοι σκαμμένοι στο έδαφος, επιχρισμένοι ή όχι με μια μονωτική επίστρωση. Η χωρητικότητα των μεγαλύτερων κεραμικών αγγείων (πιθάρια με ή χωρίς λαιμό που έχουν βρεθεί σε πολλά σπίτια της Νεότερης Νεολιθικής Ι και ΙΙ) είναι της τάξης των 35-40 λίτρων, ενώ αυτή των πιθαριών από ωμό πηλό (που βρέθηκαν σε μεγάλο αριθμό μέσα στην Οικία 4, της ΝΝ ΙΙ) θα μπορούσε να ξεπερνά τα 200 λίτρα. Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια την χωρητικότητα των χτιστών δοχείων (σιρών) γιατί κανένα δεν έχει βρεθεί ακέραιο. Υπολογίζοντας ωστόσο με βάση τις σωζόμενες διαστάσεις ενός τέτοιου σιρών που βρέθηκε στην αυλή ενός σπιτιού της ΝΝ Ι (διαμέτρος καπακιού περίπου 50 εκ.), δεν θα περιείχαν ίσως περισσότερο από 50 λίτρα σπόρων.
ΟΙ ΟΙΚΙΑΚΕΣ ΘΕΡΜΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ

Πιθάρι χωρίς λαιμό με τέσσερις λαβές. Νεότερη Νεολιθική Ι. -ΔΕΞΙΑ Πιθάρι με γραπτή διακόσμηση, Νεότερη Νεολιθική Ι (περίπου 4900 π.Χ.).

Οικία 4 του τομέα 6: ο φούρνος του Χώρου Α. 

Οι θερμικές κατασκευές που συναντώνται στα σπίτια του οικισμού είναι δυο ειδών: ανοιχτές (εστίες) ή στεγασμένες (φούρνοι). Οι εστίες είναι ως επί το πλείστον επίπεδες, δηλαδή σε συνέχεια με το γύρω δάπεδο: περιλαμβάνουν ένα παχύ υπόστρωμα από πέτρες ή όστρακα (ή ένα μείγμα και των δύο), τοποθετημένο μέσα σε λάκκο και καλυμμένο από μια στρώση πηλού χτισίματος που χρησίμευε ως δάπεδο, δηλαδή σαν επιφάνεια για το μαγείρεμα. Η παρουσία του υποστρώματος λειτουργεί ως μόνωση κατά της υγρασίας. Σε όλες τις περιπτώσεις, το δάπεδο έχει υποστεί μια προσεκτική λείανση, πιθανότατα χρησιμοποιώντας ένα εργαλείο, ίσως από οστό. Η ίδια τεχνική χρησιμοποιείται για να χτιστεί το υπόστρωμα και το δάπεδο των φούρνων, που διακρίνονται από τις εστίες μόνο από την παρουσία μιας θολωτής σκεπής η οποία καλύπτει εν μέρει το χώρο της καύσης. Έτσι η συνολική κάτοψη του δαπέδου είναι ωοειδής ή ορθογώνια, ενώ ο θάλαμος του μαγειρέματος παίρνει τη μορφή πετάλου, διαμορφώνοντας μια επιφάνεια χρήσης μπροστά από το άνοιγμα. Το δάπεδο μπορεί επίσης να είναι υπερυψωμένο, μέχρι και πάνω από 15 εκ. σε σχέση με το γύρω δάπεδο του σπιτιού. Στις περισσότερες περιπτώσεις η θολωτή οροφή είναι κατεστραμμένη και σώζονται μόνο τμήματα σκορπισμένα πάνω και τριγύρω από τη βάση της. Αλλά μερικές φορές διατηρείται ακόμα όρθια εν μέρει, όπως στην περίπτωση του φούρνου από το στρώμα 3 του Δυτικού τομέα V (ΝΝ Ι), ή σχεδόν πλήρως, όπως στους φούρνους των δωματίων Α και Β της Οικίας 4 (ΝΝ ΙΙ). Οι διαστάσεις των φούρνων ποικίλλουν από 0,80 έως 1,50μ μήκος και από 0,70 έως 0,90μ πλάτος. Οι πλευρές της θολωτής οροφής έχουν πάχος κατά μέσο όρο 12 εκ. και το ύψος της είναι περίπου 30 εκ. που χαμηλώνει προς το πίσω μέρος του φούρνου.

Τομέας V (ανασκαφή 1993).Φούρνος της Νεότερης Νεολιθικής Ι (περίπου 4900 π.Χ.). 

Φούρνος κατασκευασμένος με τη βοήθεια ξύλινου σκελετού: διακρίνονται καθαρά οι οπές των πασσάλων που στήριζαν το σκελετό. Νεότερη Νεολιθική Ι.

Τα πλαϊνά του ανοίγματος έχουν διατηρηθεί σε πολλές περιπτώσεις, δείχνοντας έτσι πλάτος περίπου 0,50 μ. Η συνηθέστερη τεχνική κατασκευής της οροφής είναι με κουλούρες από πηλό χτισίματος, χωρίς ξύλινο σκελετό. Στον τομέα Β των ανασκαφών του Deshayes βρέθηκαν ωστόσο και φούρνοι των οποίων ο θόλος είναι κατασκευασμένος με χρήση ξύλινου σκελετού. Σε ορισμένους φούρνους της Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ, θραύσματα αγγείων μεγάλου μεγέθους χρησιμοποιήθηκαν για να δώσουν το σχήμα ή για να υποστηρίξουν το πίσω τμήμα της οροφής. Αυτοί οι φούρνοι μπορούν να συγκριθούν με πολλούς παραδοσιακούς φούρνους, ενώ η λειτουργία τους μπορεί να προσδιοριστεί πειραματικά.
ΤΟ ΒΟΥΚΡΑΝΙΟ

Βουκράνιο καλυμμένο με ωμό πηλό, Νεότερη Νεολιθική Ι (περίπου 4900 π.Χ.). 

Αυτό το εξαιρετικό αντικείμενο βρέθηκε το 1995 σε ένα στρώμα του τέλους της Νεότερης Νεολιθικής Ι. Ανήκε σε ένα σωρό από μπάζα προερχόμενο από την καταστροφή ενός σπιτιού. Πρόκειται για ένα πραγματικό κρανίο βοοειδούς, το οποίο επικαλύφθηκε με ωμό πηλό σε χαμηλό ανάγλυφο, έτσι ώστε να του ξαναδίνει τη μορφή ενός κεφαλιού ζώου. Το σχήμα είναι περίπου τριγωνικό, τα κέρατα σπασμένα χαμηλά και η πίσω επιφάνεια είναι επίπεδη: τα μάτια, τα ρουθούνια και το στόμα δηλώνονται από αυλάκια και κοιλότητες. Αυτό το αντικείμενο θυμίζει σαφώς τα κεφάλια των ταύρων του Çatal Hüyük, φτιαγμένα από ωμό πηλό πάνω σε πραγματικά κέρατα και τοποθετημένα στον τοίχο, τα οποία είναι όμως πολύ παλιότερα χρονολογικά. Θυμίζει ακόμη περισσότερο τα λίγα βουκράνια που μας είναι γνωστά από τους νεολιθικούς πολιτισμούς των κεντρικών Βαλκανίων (Ουγγαρία, Σερβία, Ρουμανία) : αυτά όμως μερικές φορές είναι φτιαγμένα εξ ολοκλήρου από ωμό πηλό και οπωσδήποτε μεταγενέστερα από το παράδειγμα του Ντικιλί Τας, που εμφανίζεται μοναδικό στα Νότια Βαλκάνια.

Βουκράνιο καλυμμένο με ωμό πηλό, Νεότερη Νεολιθική Ι (περίπου 4900 π.Χ.).

Η συχνότητα του μοτίβου της κεφαλής βοοειδών από τη Εγγύς Ανατολή ως την Ευρώπη οδήγησε αρκετούς στο να υποθέσουν μια γενικευμένη λατρεία του ταύρου και να αναγνωρίσουν παντού ιερά. Αλλά αυτή η υπόθεση δεν μπόρεσε ποτέ να επιβεβαιωθεί και η ομοιότητα των μορφών δεν σημαίνει απαραίτητα και ομοιότητα των συμβολισμών. Το βουκράνιο του Ντικιλί Τας, πάντως, θα ήταν τοποθετημένο σε κάθετη θέση, σε κάποιο εσωτερικό στήριγμα ή σε κάποιο τοίχο του σπιτιού (έτσι όπως φαίνεται σε ένα ομοίωμα σπιτιού που πρόσφατα βρέθηκε στον Προμαχώνα/Topolnitsa), ή ίσως και πάνω από την είσοδο. Αυτό μας φέρνει στο νου τα αμέτρητα τρόπαια κυνηγιού όλων των εποχών τα οποία κατέληξαν να έχουν μόνο διακοσμητική αξία. Η ακριβής σημασία του ωστόσο δεν έχει διευκρινιστεί μέχρι στιγμής.
ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΤΡΟΦΗΣ

Τα τρόφιμα καταναλώνονταν ωμά, με ή χωρίς προηγούμενη προετοιμασία (σύνθλιψη, άλεσμα, ανάμειξη με άλλα συστατικά, ζύμωση), ή μαγειρεμένα. Σε αυτή την περίπτωση, το φαγητό μπορούσε είτε να μπει στο φούρνο, απευθείας πάνω στην λεία επιφάνεια του προθερμασμένου δαπέδου (π.χ. ψωμιά, γαλέτες), είτε πάνω από κάρβουνα, με τη μεσολάβηση σούβλας ή κάποιου κεραμικού σκεύους (ψητό ή μαγειρευτό φαγητό). 

Τριποδική χύτρα. Νεότερη Νεολιθική Ι (περίπου 4900 π.Χ.).

Το σύνολο των μαγειρικών σκευών ήταν ήδη καλά διαμορφωμένο στην Νεότερη Νεολιθική και διάφορες ενδείξεις δείχνουν ότι οι κεραμείς διάλεγαν τα κατάλληλα υλικά και σχήματα για αυτή τη χρήση. Στην Νεότερη Νεολιθική Ι, χρησιμοποιούνται δυο ιδιαίτεροι τύποι αγγείων: οι τριποδικές χύτρες, ανοιχτά βαθιά σκεύη με δυο ή τέσσερις λαβές και χωρητικότητα μεταξύ 4 και 8 λίτρων, και τα ‘ταψιά’, μεγάλα ρηχά σκεύη με διάμετρο 50-60 εκατοστών, προορισμένα πιθανότατα για ψήσιμο. Στα σπίτια αυτής της περιόδου βρέθηκαν πολλά παραδείγματα τέτοιων αγγείων, μερικές φορές σε χρήση. Χρησιμοποιούνται επίσης και αγγεία πιο κοινών σχημάτων˙ ένα αμφικωνικό δοχείο γεμάτο κριθάρι (Hordeum vulgare), βρέθηκε μέσα σε μια εστία πίσω από το φούρνο ενός σπιτιού πλάι σε μια τριποδική χύτρα. Η εξαφάνιση των χυτρών και των ταψιών στη διάρκεια της επόμενης φάσης (Νεότερη Νεολιθική ΙΙ) σηματοδοτεί σαφώς μια αλλαγή στις διατροφικές πρακτικές, η οποία δεν είναι ορατή για την ώρα στα άλλα υλικά κατάλοιπα (αρχιτεκτονική, βοτανικά κατάλοιπα ή πανίδα-οστά). 

Τριποδική χύτρα. Νεότερη Νεολιθική Ι (περίπου 4900 π.Χ.).

« Ταψί » της Νεότερης Νεολιθικής Ι (περίπου 4900 π.Χ.)

ΤΑ ΑΓΓΕΙΑ 

ΑΓΓΕΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΦΙΛΤΡΑΡΙΣΜΑ

Σουρωτήρι, Νεότερη Νεολιθική ΙΙ.

Θραύσματα αγγείων με τρύπες υπάρχουν ήδη κατά τη Νεότερη Νεολιθική Ι, αλλά πραγματικά σκεύη με τοιχώματα εντελώς διάτρητα δεν εμφανίζονται παρά στη Νεότερη Νεολιθική ΙΙ. Αν και αναφέρονται συνήθως με τον ουδέτερο όρο « σουρωτήρια » (« ηθμοί », στη γλώσσα των ειδικών), ερμηνεύονται συχνά ως στραγγιστήρια τυριού, δηλαδή σκεύη προορισμένα για την αποστράγγιση του γάλακτος και την προετοιμασία του τυριού, και συνδέονται ως εκ τούτου με μια αύξηση της χρήσης των γαλακτοκομικών σε αυτή την περίοδο. Αλλά οι αναλύσεις των οργανικών καταλοίπων που έγιναν μέχρι τώρα στο Ντικιλί Τας δείχνουν ένα εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο: το κερί μέλισσας. Επομένως, είναι πιθανό ότι αυτά τα αντικείμενα χρησιμοποιούνταν για την συγκέντρωση του μελιού, ή απλά καλύπτονταν με κερί πριν χρησιμοποιηθούν για το στράγγισμα άλλων ουσιών

Ένα μέρος των πήλινων αγγείων από την οικία 4 του Τομέα 6· τέλος της Νεότερης Νεολιθικής II (περίπου 4300 π.Χ.).

Οι κάτοικοι του Ντικιλί Τας χρησιμοποιούσαν μια μεγάλη ποικιλία από αγγεία, τα περισσότερα από πηλό, αλλά μερικά και από πέτρα ― χωρίς να υπολογίζουμε προφανώς αυτά που φτιάχνονταν από φθαρτά 

υλικά (ξύλο, δέρμα, καλαθοπλεκτική) και που δεν διατηρήθηκαν. Με αυτά εξυπηρετούσαν τις περισσότερες από τις καθημερινές τους ανάγκες : αποθήκευση υγρών ή στερεών τροφίμων για περισσότερο ή λιγότερο μακρύ διάστημα, προετοιμασία της τροφής με ή χωρίς φωτιά, κατανάλωση σε ατομική ή συλλογική κλίμακα, κτλ. Εκπληρώνουν επίσης λειτουργίες λιγότερο συνηθισμένες, όπως το φιλτράρισμα διαφόρων ουσιών, τον φωτισμό, ή την εξυγίανση του αέρα μέσω της καύσης αρωματικών ουσιών. Εκτός από τα κεραμικά (= αγγεία από ψημένο πηλό), υπήρχαν επίσης και αγγεία από ωμό πηλό που διατηρήθηκαν μόνο όταν ψήθηκαν τυχαία: πρόκειται για μεγάλα πιθάρια προορισμένα για την αποθήκευση των τροφίμων μέσα στα σπίτια.

«Θήλαστρο» με διακόσμηση μαύρο σε κόκκινο, Νεότερη Νεολιθική ΙΙ (4600-4400 π.Χ.).

Ανοιχτό αγγείο με ψηλό πόδι διακοσμημένο με γραφίτη· οικία 4 του τομέα 6, τέλος της Νεότερης Νεολιθικής II (περίπου 4300 π.Χ.). 

Όπως προκύπτει από την ανάλυση της σύστασης της κεραμικής ύλης (μέσω πετρογραφικών ή χημικών αναλύσεων), τα περισσότερα από τα πήλινα αγγεία είχαν κατασκευαστεί επιτόπου, δηλαδή μέσα στον ίδιο τον οικισμό ή στο άμεσο περιβάλλον του, ακόμη κι αν δεν σώζεται κανένα ίχνος εγκατάστασης που να σχετίζεται με την παραγωγή των κεραμικών. Αντίθετα, η επιτόπου παραγωγή των λίθινων αγγείων δεν αποδεικνύεται: λευκά μάρμαρα και άλλες ασβεστολιθικές πέτρες είναι άφθονα στην περιοχή, αλλά προς το παρόν τίποτα δεν αποδεικνύει ότι είχαν χρησιμοποιηθεί για να φτιαχτούν τα αγγεία που βρέθηκαν στο νεολιθικό οικισμό.

Αρκετά στοιχεία δείχνουν ότι υπήρχε άμεση σχέση μεταξύ της προβλεπόμενης χρήσης των κεραμικών αγγείων και του τρόπου κατασκευής τους (επιλογή υλικών, διαμόρφωση των όγκων, επεξεργασία της επιφάνειας. εκτέλεση και οργάνωση της διακόσμησης). Αυτό δεν σημαίνει ωστόσο, ότι η σχέση ήταν μονοσήμαντη (δηλαδή μια συνταγή κεραμικής = μια λειτουργία), ούτε τελεσίδικη. Πράγματι, πολλά παραδείγματα αγγείων που έχει μετατραπεί η αρχική τους λειτουργία δείχνουν ότι, όπως σε κάθε κοινωνία, οι Νεολιθικοί άνθρωποι χρησιμοποιούσαν τα σκεύη τους ανάλογα με τις ανάγκες και τις ευκαιρίες της στιγμής.

ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ Εργαλεία από πηλό - Εργαλεία από οστό 

ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΑΠΟ ΠΗΛΟ

Τμήμα κουταλιού. Νεότερη Νεολιθική ΙΙ.

Πήλινα κουτάλια (άλλα ήταν από οστό, από όστρεο, και πιθανότατα από ξύλο) βρίσκονται κυρίως στα στρώματα της Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ. Διαφόρων σχημάτων και μεγεθών (από το μικρό κουταλάκι ως την κουτάλα), θα χρησιμοποιούνταν για να μεταφέρουν τα υγρά ή το αλεύρι από ένα αγγείο στο άλλο, για το ανακάτεμα του φαγητού ή για την κατανάλωση των τροφών. Συχνά η λαβή τους καταλήγει σε ένα ανθρώπινο κεφάλι, που μπορεί εύκολα να μπερδευτεί με κεφάλι ειδωλίου.

Ανθρωπόμορφη λαβή κουταλιού, της Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ (περί το 4200 π.Χ.). 

« Πήλινο « βλήμα σφεντόνας». Νεότερη Νεολιθική ΙΙ.

Στα στρώματα της ίδιας περιόδου, συναντιούνται αντικείμενα σφαιρικά, ή ωοειδή με μυτερές απολήξεις, συχνά σε σωρούς. Τα ίχνη φωτιάς και τριβής που φέρουν μας καλούν να εγκαταλείψουμε την παραδοσιακή ονομασία « πεσσοί σφενδόνης» (δηλαδή βλήματα σφεντόνας) με την οποία αναφέρονται συνήθως στη βιβλιογραφία, και να υποθέσουμε ότι εκπλήρωναν κάποια άλλη λειτουργία, που δεν έχει ακόμα προσδιοριστεί.

Κομμάτια κεραμικών με τρύπα στη μέση και κυρίως σφονδύλια συναντιούνται σε όλα τα στρώματα της Νεολιθικής. Μοιάζουν να σχετίζονται με το γνέσιμο του μαλλιού, αλλά ίσως και άλλων ινών (λινάρi;). Τα σφονδύλια είναι συχνά διακοσμημένα με απλές κάθετες γραμμές στην περιφέρεια ή με πραγματικά 

γεωμετρικά μοτίβα στην επιφάνεια, εκ των οποίων τα πιο πολύπλοκα έχουν ερμηνευτεί από κάποιους ως δείγματα πρωτο-γραφής.

Διαφορετικά είδη υφαντικών βαρών εμφανίζονται κυρίως στη Νεότερη Νεολιθική ΙΙ. Φέρουν χαρακτηριστικά ίχνη φθοράς και συχνά σχηματίζουν ομάδες. Τέλος, μπορούμε να συμπεριλάβουμε ανάμεσα στα εργαλεία, με την ευρύτερη έννοια, τις σφραγίδες, αντικείμενα πλούσια διακοσμημένα με εγχαράξεις, εφοδιασμένα με μια μικρή λαβής για το πιάσιμο. Ισως χρησιμοποιούνταν για το τύπωμα μοτίβων στο δέρμα (τατουάζ) ή πάνω σε τρόφιμα (ψωμιά, γαλέτες)· αντίθετα, είναι μάλλον απίθανο να χρησιμοποιούνταν για τη διακόσμηση των αγγείων, επειδή οι εγχαράξεις τους δεν είναι αρκετά βαθιές για μια τέτοια χρήση. 

ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΑΠΟ ΟΣΤΟ

Πλευρά από σύγχρονο βόδι χρησιμοποιείται με ξύσιμο (αριστερά) και κρούση (δεξιά) για την λείανση πειραματικού σιρού (αποθηκευτικού δοχείου) από πηλό.

Περισσότερα από τριακόσια οστέινα αντικείμενα έχουν βρεθεί στα ανασκαμμένα στρώματα της Νεότερης Νεολιθικής στο Ντικιλί Τας. Περιλαμβάνουν ποικίλα εργαλεία κοπής, κρούσης και λείανσης, σουβλιά, και τμήματα θηκών. Η μελέτη αυτών των αντικειμένων έγινε με βάση την ανάλυση της μορφής, των διαστάσεων και των τεχνολογικών χαρακτηριστικών τους. Ποικίλες πειραματικές εφαρμογές επέτρεψαν να μελετηθεί καλύτερα η χρήση και η φθορά τους. Ως πρώτες ύλες για την κατασκευή οστέινων εργαλείων επιλέγονταν επιμήκη οστά μηρυκαστικών και χοίρων, κέρατα ελαφιών και πλατονιών και πλευρές μεγαλόσωμων ζώων. Τα κύρια κριτήρια επιλογής των οστών ήταν η διαθεσιμότητα και οι φυσικές και μηχανικές τους ιδιότητες. Κυνόδοντες χοίρων χρησιμοποιούνταν κυρίως για την κατασκευή κοσμημάτων και δευτερευόντως εργαλείων. Επεξεργασμένοι αστράγαλοι μικρών μηρυκαστικών και χοίρου απαντούν στη Νεότερη Νεολιθική ΙΙ.

Θραύσμα κάτω άκρου κερκίδας βοδιού.-ΔΕΞΙΑ Εργαλείο με κόψη από κέρατο ελαφοειδούς. 

Για τη διαμόρφωση των εργαλείων με κόψη και των σουβλιών επιλέγονταν συνήθως τμήματα προερχόμενα από την θραύση κερκίδων και κνημών, και από την θραύση ή την κατά μήκος αυλάκωση των κύριων μετακαρπικών και μεταταρσικών οστών των μηρυκαστικών. Τα εργαλεία από μεταπόδια κόκκινων ελαφιών αυλακωμένα κατά μήκος είναι χαρακτηριστικά της Νεότερης Νεολιθικής Ι και, όπως άλλα οστά που αυλακώθηκαν για να τεμαχιστούν, δείχνουν ότι η επιλογή της πρώτης ύλης και η εφαρμογή των κατασκευαστικών μεθόδων δεν ακολουθούσαν αυστηρούς κανόνες.

Αξιοσημείωτη είναι η χρήση, ιδιαιτέρως κατά τη Νεότερη Νεολιθική Ι, κεράτων ελαφοειδών τεμαχισμένων κατά μήκος για την κατασκευή εργαλείων με κόψη. Από προϊόντα εγκάρσιου τεμαχισμού κατασκευάζονταν διάφορα εργαλεία κρούσης και τμήματα θηκών, όλα με οπή στειλέωσης. Η επιμέλεια και η ευχέρεια στην πελέκηση για τη διαμόρφωση εργαλείων χαρακτηρίζουν την επεξεργασία των κεράτων. Για πλατιά και μεγάλου μήκους ξέστρα, σπάτουλες και εργαλεία με αιχμή επιλέγονταν, με βάση το σχήμα και το μέγεθος τους, οι πλευρές μεγαλόσωμων ζώων, κατά κανόνα βοδιών. Χρησιμοποιούνταν τμήματα εγκαρσίως κομμένων σωμάτων και τμήματα της έσω ή έξω επιφάνειάς τους, που δείχνουν διαφορετικό βαθμό επεξεργασίας κατά την διαμόρφωση των εργαλείων. Επισημαίνεται, τέλος, η παρουσία ενός θραύσματος κεφαλής καμακιού, εύρημα σπάνιο στην Βόρεια Ελλάδα, και κουταλιών, τα οποία, αν και ολιγάριθμα, αποτελούν τυπικό εύρημα στους οικισμούς της Νεότερης Νεολιθικής στην Ανατολική Μακεδονία.

Οστέινο κουτάλι, Νεότερη Νεολιθική ΙΙ.

Τμήμα από μεταπόδιο κόκκινου ελαφιού διχοτομημένο κατά μήκος. Το βέλος δείχνει τα ίχνη της αυλάκωσης. 

Εργαλεία από οστά μεταποδίων κόκκινων ελαφιών. Αριστερά : προϊόν κατά μήκος διχοτόμησης οστού νεαρού ζώου. Δεξιά : προϊόν κατά μήκος τεμαχισμού του οστού σε τέταρτα.

Εργαλείο κρούσης από κέρατο ελαφοειδούς κομμένο εγκάρσια· φέρει οπή στειλέωσης 

ΤΑ ΚΟΣΜΗΜΑΤΑ

Θυρίδες από θαλασσινό όστρεο spondylus. Νεότερη Νεολιθική.

Τα κοσμήματα που εντοπίστηκαν στο Ντικιλί Τας είναι κατασκευασμένα από τέσσερα διαφορετικά υλικά: όστρεο (Spondylus Gaederopus, καθώς και άλλα θαλάσσια είδη, όπως Cerastoderma ή Dentalium), πέτρα (μεταξύ άλλων μάρμαρο), οστό και πηλό. Υπάρχει επίσης μια μοναδική χάντρα από μέταλλο (χαλκό), που συλλέχτηκε σε ένα στρώμα της Νεότερης Νεολιθικής Ι : πρόκειται για ένα από τα πιο παλιά μεταλλικά αντικείμενα στον Αιγαιακό κόσμο. Οι κύριες κατηγορίες αντικειμένων είναι οι χάντρες, οι δακτύλιοι και τα περίαπτα. 

ΟΙ ΧΑΝΤΡΕΣ

Τομέας V (ανασκαφή 1989): αξίνα από κέρατο ελαφιού και χάντρες όπως βρέθηκαν μέσα σε στρώμα κατοίκησης των αρχών της Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ (περίπου 4600 π.Χ.).

Περιδέραιο με χάνδρες από μάρμαρο και όστρεο Spondylus, αρχή Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ (περίπου 4600 π.Χ.).

Οι χάντρες, συνήθως δισκοειδείς, φτάχνονταν ως επί το πλείστον από όστρεα ή πέτρα. Σε μία περίπτωση, αποδείχτηκε ότι οι δύο τύποι προϊόντων είχαν συναρμολογηθεί μαζί και σχημάτιζαν ένα ενιαίο περιδέραιο, που βρέθηκε στη θέση του πάνω σε ένα δάπεδο της Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ. Η διάκριση 

μεταξύ των δύο, αδύνατη τόσο με γυμνό μάτι όσο και στο μικροσκόπιο, έγινε ύστερα από ανάλυση με τη μέθοδο της φασματοσκοπίας υπερύθρου, που πραγματοποιήθηκε στο Εργαστήριο Αρχαιομετρίας του Bordeaux.
ΟΙ ΔΑΚΤΥΛΙΟΙ

Κρίκοι από κοχύλι Spondylus.

Οι δακτύλιοι έχουν κυκλικό ή ημικυκλικό σχήμα και είναι φτιαγμένοι συνήθως από όστρεο Spondylus Gaedoropus του οποίου το κέντρο είχε αφαιρεθεί. Η κατασκευαστική αλυσίδα περνάει από τρία στάδια: (α) τριβή του κοιλιακού άκρου της θυρίδας, για να δημιουργηθεί μια κεντρική τρύπα, (β) διεύρυνση της τρύπας μέχρι το επιθυμητό μέγεθος, (γ) λείανση με ελαφριά τριβή. Η τεχνική επένδυση είναι σημαντική, καθώς χρειάζονται γύρω στις δέκα ώρες για να φτιαχτεί ένας δακτύλιος, ενώ ο κίνδυνος να σπάσει ανά πάσα στιγμή είναι πολύ μεγάλος. Η χρήση αυτών των αντικειμένων δεν είναι ξεκάθαρη. Η τοποθέτησή τους μέσα σε τάφους υποδηλώνει ότι χρησιμοποιούνταν ως βραχιόλια. Ωστόσο, το μικρό μέγεθος ορισμένων δείχνει ότι ίσως δεν φοριούνταν αλλά ήταν ραμμένοι σε κάποιο ύφασμα.
ΤΑ ΠΕΡΙΑΠΤΑ

Θραύσματα από λίθινα περίαπτα, Νεότερη Νεολιθική. 

Τα περίαπτα, τέλος, είναι αντικείμενα που έχουν μία η περισσότερες οπές. Είναι και αυτά κατασκευασμένα κυρίως από όστρεα, ακολουθώντας μια σειρά από βήματα παρόμοια με αυτά που χρησιμοποιούνται για τους δακτύλιους. Οι σημασίες που αποδίδονταν σε όλα αυτά τα αντικείμενα είναι δύσκολο να κατανοηθούν: θα μπορούσαν να είναι αντικείμενα συμβολικής, αισθητικής ή τελετουργικής αξίας. Παρόμοιοι τύποι βρίσκονται συχνά σε άλλες σύγχρονες θέσεις στην Ελλάδα και τα Βαλκάνια, γεγονός που αποδεικνύει την ύπαρξη μιας κοινής «γλώσσας » επικοινωνίας και συγχρόνως ενός δικτύου ανταλλαγών ανάμεσα στους οικισμούς. Αλλά η μορφή με την οποία ανταλλάσσονταν τα αντικείμενα (έτοιμα κομμάτια ή πρώτες ύλες) δεν έχει διευκρινιστεί. ΤΑ ΕΙΔΩΛΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΜΙΚΡΟΓΡΑΦΙΚΑ ΟΜΟΙΩΜΑΤΑ Δικέφαλα ειδώλια -Ζωόμορφα αγγεία

ΖΩΟΜΟΡΦΑ ΑΓΓΕΙΑ

Μερικά μικρά πήλινα αγγεία (είδος ρηχών μπωλ) στηρίζονται σε τέσσερα στελέχη που έχουν σχήμα ποδιών ζώων και φέρουν μια προεξοχή, επίσης σαν κεφάλι ζώου. Το σύνολο ξεκάθαρα θυμίζει τετράποδα που κουβαλούν ένα δοχείο στην πλάτη. Διακοσμημένα με τις ίδιες τεχνικές όπως και τα άλλα σύγχρονά τους κεραμικά (ζωγραφική του τύπου μαύρο σε κόκκινο ή με γραφίτη, εγχάραξη), τα αντικείμενα αυτά βρίσκονται στο ενδιάμεσο ανάμεσα στα κανονικά αγγεία και τα ειδώλια. Τα θραύσματά τους εξάλλου συγχέονται συχνά είτε με τα πρώτα (κομμάτια από το τοίχωμα ή το χείλος), είτε με τα δεύτερα (πόδια, κεφάλι). Απλά μικρά αγγεία με πόδια (πιο συχνά τρία παρά τέσσερα) υπάρχουν ήδη στην περιοχή από τη Νεότερη Νεολιθική Ι, ακόμη και αν είναι σπάνια στο Ντικιλί Τας, αλλά η μορφολογική συγχώνευση με την εικόνα του ζώου είναι γνώρισμα της Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ.΄ 

ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ ΜΕ ΜΑΥΡΟ ΣΕ ΚΟΚΚΙΝΟ

Μικρή κανάτα-κύπελλο με γραπτή διακόσμηση μαύρο σε κόκκινο. Νεότερη Νεολιθική ΙΙ (4600-4400 π.Χ.).

Οι χημικές αναλύσεις (με ενεργοποίηση νετρονίων), που πραγματοποιήθηκαν στο Εργαστήριο Αρχαιομετρίας του Δημόκριτου στην Αθήνα έδειξαν ότι η παραγωγή κεραμικών με διακόσμηση μαύρο σε κόκκινο στην Ανατολική Μακεδονία, χαρακτηριστική των στρωμάτων της Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ, έγινε σε ένα περιορισμένο αριθμό « εργαστηρίων», καθένα απ΄τα οποία χρησιμοποιούσε τις δικές του πρώτες ύλες, συχνά ακόμη και τις δικές του συνταγές. Τα 200 δείγματα που αναλύθηκαν από 15 περίπου θέσεις κατανέμονται πράγματι σε τέσσερις ομάδες που εμφανίζουν διαφορετικές χημικές συνθέσεις και ανήκουν κάθε φορά σε θέσεις γεωγραφικά κοντινές. Ένα από αυτά τα « εργαστήρια » θα πρέπει να βρίσκεται κοντά στο Ντικιλί Τας, όπως φανερώνει η παρουσία στην θέση αγγείων φτιαγμένων με μια συγκεκριμένη κεραμική ύλη που δεν συναντάται αλλού. Αλλά η πηγή του πηλού που χρησιμοποιήθηκε από τους αγγειοπλάστες του Ντικιλί Τας δεν μπόρεσε να εντοπιστεί, ίσως επειδή έχει εξαντληθεί στο μεταξύ ή δεν είναι πλέον προσβάσιμη.

ΤΑ ΔΙΚΕΦΑΛΑ ΕΙΔΩΛΙΑ 

Ένα ζωόμορφο δικέφαλο ειδώλιο, μήκους περ. 20 εκατοστών, βρέθηκε ακέραιο στο δάπεδο του φούρνου της Οικίας 1, στη διάρκεια της ανασκαφής του 2008.

Ειδώλια αυτού του τύπου ήταν γνωστά ήδη στο Ντικιλί Τας, καθώς και σε άλλες θέσεις στην Ελλάδα και στη Βουλγαρία, αλλά η ανακάλυψη ενός τέτοιου αντικειμένου στη θέση του είναι κάτι εντελώς εξαιρετικό. Η σε βάθος μελέτη της κατασκευής του και των ιχνών που διατηρούνται στην επιφάνειά του θα επιτρέψει ίσως να αποσαφηνιστεί ο ρόλος του σε εκείνο το σημείο.

Δικέφαλο ζωόμορφο ειδώλιο από πηλό Τέλος της Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ (περίπου 4300 π.Χ.). 

Δικέφαλο ζωόμορφο ειδώλιο από πηλό Τέλος της Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ (περίπου 4300 π.Χ.).

Μικρογραφικό ομοίωμα αγγείου με εγχάρακτη διακόσμηση· αρχή Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ (περίπου 4600 π.Χ.).

Όπως όλες οι Νεολιθικές και Χαλκολιθικές θέσεις στα Βαλκάνια, το Ντικιλί Τας έχει δώσει δεκάδες μικρογραφικά ομοιώματα και ειδώλια, ζωόμορφα και ανθρωπόμορφα, όλα φτιαγμένα από πηλό: σπάνια στα στρώματα της Νεότερης Νεολιθικής Ι, ήταν σχετικά συνηθισμένα στη Νεότερη Νεολιθική ΙΙ. 

Τα ομοιώματα (μακέτες) αναπαριστούν έπιπλα (σκαμνάκια, καρέκλες, τραπέζια), σταθερές κατασκευές (εστίες, φούρνους) ή ακόμη και σπίτια. Μερικές φορές είναι και διακοσμημένα. Σ’αυτή την ομάδα μπορούν επίσης να περιληφθούν και τα μικρογραφικά αγγεία. Τα ζωόμορφα ειδώλια, που είναι δύσκολο πολλές φορές, από τα θραύσματα, να τα ξεχωρίσει κανείς από τα ζωόμορφα αγγεία, είναι γενικά πλασμένα με αρκετά συνοπτικό τρόπο: φέρουν λίγες ανατομικές λεπτομέρειες (κέρατα, αυτιά, στόμα, μάτια, ουρά), και σπανίως διακοσμούνται. Απεικονίζουν τετράποδα (βοοειδή, αρκούδες, κατσίκες/πρόβατα…), που μάλλον δεν είναι σκόπιμο να προσπαθούμε να προσδιορίσουμε με ακρίβεια. Μια σειρά από πιο μεγαλόσωμα ειδώλια χαρακτηρίζεται από δικέφαλη μορφή. Σε ορισμένες περιπτώσεις βρέθηκαν συγκεντρωμένα σε ομάδες.

Θραύσμα πήλινου ζωόμορφου ειδωλίου. Νεότερη Νεολιθική ΙΙ.

Θραύσμα όρθιου ανθρωπόμορφου ειδωλίου από πηλό (πλάγια όψη). Νεότερη Νεολιθική ΙΙ. 

Θραύσμα όρθιου ανθρωπόμορφου ειδωλίου από πηλό (όψη). Νεότερη Νεολιθική ΙΙ.

Τα ανθρωπόμορφα ειδώλια, που εύκολα συγχέονται με ορισμένες λαβές κουταλιών, σχετίζονται μερικές φορές με ομοιώματα. Μερικά είναι μάλλον σχηματικά, τα μπράτσα τους είναι σαν ακρωτηριασμένα μέλη και δεν έχουν καμία διακόσμηση· ορισμένα είναι χωρίς φύλο. Άλλα, περισσότερο νατουραλιστικά, αναπαριστούν στην πλειοψηφία γυναικείες μορφές με γενναιόδωρες καμπύλες σε όρθια ή καθιστή στάση, και μόνο κατ’ εξαίρεση ανδρικές. Είναι συχνά διακοσμημένα με εγχαράξεις και γραπτά μοτίβα που μπορούν να αντιπροσωπεύουν ρούχα, στολίδια, τατουάζ, βαφή σώματος ή μάσκες, αλλά για την ώρα είναι πολύ δύσκολο να διαχωρίσει κανείς ανάμεσα σε αυτές τις διαφορετικές πιθανότητες. Αναγνωρίζονται τουλάχιστον δυο τάξεις διαστάσεων. 

Το σύνολο που σχηματίζουν αυτές οι τρεις σειρές μικρογραφικών αντικειμένων, έχει από παλιά συγκριθεί με το ρεπερτόριο των παιδικών παιχνιδιών πολλών κοινωνιών, ρεπερτόριο που βασίζεται ακριβώς στο μικρογραφικό χαρακτήρα των μορφών. Αυτή η ερμηνεία, αν και διαθέτει πολλά επιχειρήματα υπέρ της, είχε ξεχαστεί εδώ και αρκετά χρόνια προς όφελος της θρησκευτικής υπόθεσης, η οποία βλέπει τα αντικείμενα αυτά ως αναπαραστάσεις της Μητέρας Θεάς.

Η θεωρία αυτή εξελίχθηκε σε στερεότυπο μέσα από την επανάληψη και τη συνήθεια. Πιο πρόσφατα, προτάθηκε να δούμε τα αντικείμενα αυτά ως μέσα ή εργαλεία επικοινωνίας, με χαρακτήρα κυρίως κοινωνικό. Διατυπώθηκαν επίσης διάφορες υποθέσεις για τον κατακερματισμό τους, που κάποιοι θεωρούν ηθελημένο. Μένει ωστόσο ακόμα να μελετηθούν πιο προσεκτικά το πλαίσιο εύρεσής τους, οι τεχνικές κατασκευής, η θέση του σώματος. 

Παραμένει επίσης να προσδιορίσουμε και να διακρίνουμε τις διαφορετικές κλίμακες μεγέθους. Ισως έτσι φτάσουμε τελικά να αναγνωρίσουμε περισσότερες από μία σειρές λειτουργιών. Πλάι στην παγκόσμια των παιχνιδιών, που αφορά ένα μεγάλο μέρος της σειράς, μπορεί να αναγνωριστούν και άλλες, όπως εκείνες που είναι γνωστές στην εθνολογία: μαγικά αντικείμενα (φετίχ), απεικονίσεις των προγόνων ή σύνεργα μνήμης. 

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗΣ ΙΙ Για πολύ καιρό πιστευόταν ότι αυτή η περίοδος διήρκησε σχεδόν 1500 χρόνια, μεταξύ 4800 και 3300 π.Χ. περίπου, καλύπτοντας έτσι ολόκληρο το χρονικό διάστημα μεταξύ του τέλους της Νεότερης Νεολιθικής Ι και της αρχής της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού Ι. Όμως πολλές ενδείξεις δείχνουν ότι στην αρχή της περιόδου υπάρχει μια σύντομη διακοπή (ίσως μία ή δύο γενιές) και, κυρίως, ότι το τέλος της έρχεται πολύ νωρίτερα. Πράγματι επιβεβαιώθηκε, τόσο από τις χρονολογήσεις με ραδιoάνθρακα όσο και από τις χρονολογήσεις με θερμοφωταύγεια, ότι το τελευταίο χωριό της Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ καταστράφηκε από πυρκαγιά γύρω στο 4300/4260 π.Χ. Μερικά σημεία της τούμπας συνεχίζουν να κατοικούνται για έναν ή δύο αιώνες ακόμη, αλλά δεν υπάρχει κανένα ίχνος εγκατάστασης στη θέση μετά το 4000 π.Χ. (εννοείται πριν από την επανακατοίκηση της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού). Παρόμοια φαινόμενα εγκατάλειψης παρατηρούνται την ίδια περίπου περίοδο και σε πολλές άλλες θέσεις στην περιοχή, αλλά μέχρι τώρα δεν έχει δοθεί καμία ικανοποιητική εξήγηση · ίσως δεν είναι απαραίτητο να τα θεωρήσει κανείς ως ένα ενιαίο φαινόμενο ούτε να αναζητήσει μία και μόνη εξήγηση .

ΛΕΞΙΚO
ΑΝΘΡΑΚΑΣ 14 (C14) Ο άνθρακας 14 (C14) είναι ένα ραδιενεργό ισότοπο του άνθρακα, που υπάρχει φυσικά στην ατμόσφαιρα και εισέρχεται στο κύκλο ζωής των ζωντανών οργανισμών (ανάπτυξη των φυτών, διατροφή κτλ.). Μετρώντας την ποσότητα που παραμένει σε οργανισμούς που έζησαν στο παρελθόν (απανθρακωμένα ξύλα ή καρπούς, οστά, κοχύλια), μπορούμε να προσδιορίσουμε την ηλικία τους. ΑΝΘΡΑΚΟΛΟΓΙΑ = Από το ελληνικό ‘άνθραξ’· επιστήμη που μελετάει το είδος και τη δομή του ξυλάνθρακα (κάρβουνο). ΑΥΛΑΚΩΣΗ Τεχνική τεμαχισμού των οστών : γίνεται λέπτυνση του οστού με χάραξη, για να αποκοπεί τμήμα συγκεκριμένων διαστάσεων και μορφής. ΑΥΛΑΚΩΤΗ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ Διακόσμηση με αυλακώσεις στα τοιχώματα ενός αγγείου από πηλό˙ συναντώνται δύο παραλλαγές : μία με αυλάκια πολύ ρηχά, μετά βίας ορατά, που συνηθίζεται στη Νεολιθική εποχή, και μια με αυλάκια πιο βαθιά, χαρακτηριστική του τέλους της Νεότερης Νεολιθικής ΙΙ και της Πρώιμης εποχής του Χαλκού. ΓΡΑΦΙΤΗΣ Ορυκτό της οικογένειας του άνθρακα, με χαρακτηριστικό γκρίζο μεταλλικό χρώμα, από το οποίο φτιάχνονται και σήμερα τα μολύβια. Χρησιμοποιείται ως διακοσμητική ύλη σε διάφορες περιόδους (ιδιαίτερα στη Νεότερη Νεολιθική ΙΙ), συνήθως με τη μορφή διαλύματος που απλώνεται με πινέλο. ΕΠΙΜΗΚΗ ΟΣΤΑ 

Αναφέρονται και ως μακρά ή αυλοειδή. Οστά των πρόσθιων και οπίσθιων άκρων με κοινό χαρακτηριστικό την επιμήκη διάφυση (ή σώμα) της οποίας το εσωτερικό διατρέχει ο μυελώδης αυλός που περιέχει τον μυελό των οστών. ΘΕΡΜΟΦΩΤΑΥΓΕΙΑ (TL) Μέθοδος χρονολόγησης που μετρά τη δόση ακτινοβολίας που λαμβάνεται από ένα υλικό από τη στιγμή της τελευταίας θέρμανσης. ΘΗΚΗ Ενδιάμεσο τμήμα σύνθετου εργαλείου (τσεκούρι, σκεπάρνι, κλπ). Στο ένα άκρο της θήκης διαμορφωνόταν υποδοχή για την τοποθέτηση του ενεργού τμήματος του εργαλείου. Η θήκη στερεωνόταν σε υποδοχή της λαβής ή έφερε οπή στην οποία εισερχόταν η λαβή (οπή στειλέωσης). ΘΥΡΙΔΑ Καθένα από τα δύο μέρη ενός κελύφους μαλακίων, όπως το μύδι, το στρείδι, η αχιβάδα, το spondylus, κ.ά. ΚΟΥΛΟΥΡΑ Ρολό από πηλό που χρησιμοποιείται για την κατασκευή αγγείων χωρίς την βοήθεια τροχού ή για την κατασκευή του θόλου ορισμένων κλιβάνων· οι διαδοχικές κουλούρες στοιβάζονται για να δημιουργήσουν το τοίχωμα (του αγγείου ή του φούρνου). MΕΛΑΝΟΣΤΕΦΗ ΑΓΓΕΙΑ (« BLACK-TOPPED ») Αγγεία στα οποία το άνω τμήμα της επιφάνειας έχει υποστεί μαύρισμα με κάπνισμα (εισαγωγή μαύρης καπνιάς, προς το τέλος του ψησίματος). ΟΛΟΚΑΙΝΟ Γεωλογική εποχή που άρχισε γύρω στο 10.000 π.Χ και συνεχίζεται μέχρι σήμερα. OΠΗ ΣΤΕΙΛΕΩΣΗΣ Βλ. Θήκη ΟΣΤΡΑΚΑ Κομμάτια σπασμένων κεραμεικών αγγείων. ΠΑΛΑΙΟΕΔΑΦΟΣ Στρώμα ιζήματος που υπέστη εδαφογένεση στο παρελθόν˙ χαρακτηρίζεται συχνά από μεγάλη περιεκτικότητα σε αποσυντεθημένα οργανικά υλικά, γεγονός που του δίνει ένα χρώμα καστανό πολύ σκούρο. ΠΕΤΡΟΓΡΑΦΙΑ Κλάδος της γεωλογίας που μελετά το σχηματισμό και την ορυκτολογική σύσταση των πετρωμάτων. Μελετά επίσης τη σύνθεση των μιγμάτων που χρησιμοποιούναι για την κατασκευή των πήλινων αγγείων. ΠΗΛΟΣ ΧΤΙΣΙΜΑΤΟΣ Μείγμα χώματος μαζί με νερό και φυτικά ή ορυκτά στοιχεία, που χρησιμοποιείται ως οικοδομικό υλικό. ΠΛΑΤΟΝΙ 

Ένα από τα τρία είδη ελαφοειδών που αναγνωρίστηκαν στο οστεολογικό υλικό του Ντικιλί Τας (εξαφανισμένο σήμερα). Τα άλλα δύο είδη είναι το κόκκινο ελάφι και το ζαρκάδι. ΠΛΕΙΣΤΟΚΑΙΝΟ Γεωλογική εποχή πριν από την δική μας (Ολόκαινο), η οποία χαρακτηρίζεται από εναλλαγή περιόδων παγετώνων και μεσοπαγετωνικών περιόδων. Ξεκινάει πριν από περίπου 1.650.000 χρόνια και λήγει με το τέλος του τελευταίου παγετώνα στο Βόρειο ημισφαίριο, πριν από περίπου 12.000 χρόνια. ΠΡΟΣΜΙΞΕΙΣ Οποιοδήποτε μη-πλαστικό στοιχείο που προστίθεται στον πηλό για να αλλαχτεί η σύστασή του. Μπορεί να είναι ορυκτό (άμμος, χαλαζίας), θραύσματα από κοχύλια, μέρη φυτών κτλ. ΠΡΟΣΧΩΣΕΙΣ Ιζήματα που συσσωρεύτηκαν στη βάση μιας πλαγιάς από τη διάβρωση τμημάτων που βρίσκονται υψηλότερα. ΠΥΡΗΝΟΛΗΨΙΑ Διερεύνηση με γεωτρητικό μηχάνημα, το οποίο μπορεί να λειτουργεί με το χέρι ή με τη βοήθεια μοτέρ˙ επιτρέπει την εξαγωγή δειγμάτων χώματος (‘καρότων’) με διάμετρο μεταξύ 6 και 20 εκ. ΣΑΛΠΙΓΓΟΣΧΗΜΕΣ ΛΑΒΕΣ Οριζόντιες λαβές με σχήμα κυλινδρικό που ανοίγει ελαφρά προς τα άκρα, σαν στόμιο τρομπέτας. ΣΟΥΒΛΙ Αναφέρεται συχνά και ως οπέας. Εργαλείο με αιχμηρό ενεργό άκρο και ποικίλη χρήση, κυρίως στην επεξεργασία των δερμάτων, στην ψαθο- και καλαθοπλεκτική και στην ύφανση. TERMINUS POST QUEM Λατινικός όρος που δηλώνει την ημερομηνία μετά την οποία συμβαίνει ένα γεγονός. ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΟΥ ΠΕΤΑΧΤΟΥ ΠΗΛΟΥ Τεχνική κατασκευής τοίχων με επικάλυψη από πηλό χτισίματος ενός πλέγματος από πασσάλους και κλαδιά πυκνά τοποθετημένα, ή μιας καλαμωτής. ΤΟΥΜΠΑ Tεχνητός γήλοφος που δημιουργήθηκε από την προοδευτική συσσώρευση διαδοχικών ερειπίων. Στην Ελλάδα, ο ίδιος όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει και τα αναχώματα που σκεπάζουν μερικά είδη τάφων (π.χ. μακεδονικούς). ΤΡΑΒΕΡΣΑ Κομμάτι οριζόντιου ξύλου που συνδέει τα κάθετα κομμάτια μιας ξυλοκατασκευής, ιδιαίτερα κοντά στα σημεία πρόσδεσης της στέγης. ΥΣΤΕΡΟΕΛΛΑΔΙΚΗ ΕΠΟΧΗ Τελευταία περίοδος της Εποχής του Χαλκού στην ηπειρωτική Ελλάδα, μεταξύ 1550 και 1025 π.Χ. Αντιστοιχεί στην Μυκηναϊκή εποχή της Νότιας Ελλάδας. ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΥΠΕΡΥΘΡΟΥ 

Μέθοδος που μετρά την απορρόφηση της ακτινοβολίας στην υπέρυθρη περιοχή του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος· επιτρέπει τον προσδιορισμό της σύστασης ενός δείγματος. ΤΕΛΟΣ

ΠΗΓΗ - ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ Η ομάδα του Ντικιλί Τας -www.dikili-tash.fr