ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΑΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ
Τ α τελευταία χρόνια ή συστηματική μελέτη και έκδοση των πηγών πού αφορούν τα εύαγη ιδρύματα στο Βυζάντιο, τή σύσταση τους καί τ ή λειτουργία τους επέτρεψαν τήν εκπόνηση συνθετικών έργων με αντικεί μενο τή φιλανθρωπία καί τους χώρους άσκησης της. 1 Ό βρος είναι π α νάρχαιος με διαφορετικό δμως περιεχόμενο στις διάφορες κοινωνίες καί στις ιστορικές περιόδους. Περιορίζομαι ενδεικτικά να αναφέρω τον πλα τωνικό ορισμό: φιλανθρωπία §ξις ευάγωγος ήθους προς ανθρώπου φιλίαν έξις ευεργετική ανθρώπων, χάριτος σχέσις, μνήμη μετ ευεργεσίας.2 Διαυγής διατύπωση προερχόμενη άπο ενα αθηναίο αριστοκράτη. Μέ τήν επιλογή καί τήν επιβολή του χριστιανισμού ώς μόνης καί επίσημης θρη σκείας του ρωμαϊκού κράτους εισάγεται καί υιοθετείται ώς κυρίαρχη αξία ή αγάπη, ή οποία εκφράζεται καί μέσα άπό τ ή φιλανθρωπία: τοΰτο συνιστά μία τομή ώς προς τήν ελληνιστική καί ρωμαϊκή αντίληψη. Ή φιλανθρωπία δεν αποτελεί πια τήν ευμενή διάθεση άνθρωπου προς άν-
1. Βλ. ενδεικτικά, J. Ph. Thomas, Private religious foundations in the By zantine Empire, Washington 1987. E. Kislinger, «Taverne, alberghi e filantro pia ecclesiastica a Bizancio», Atti della Academia de Scienze di Torino, 120 (1986) 83-96. T. S. Miller, The Birth of the Hospital in the Byzantine Empire, Βαλτιμόρη-Λονδίνο 1985. R. Volk, Gesundheitswesen und Wohltätigkeit im Spiegel der byzantinischen Klostertypika, Μόναχο 1983. Κωνσταντίνα Μέντζου-ΜεΐμάpT)j «Επαρχιακά εύαγη Ιδρύματα μέχρι τοϋ τέλους της Εικονομαχίας)), Βυζαντινά 11 {1982) 243-308. P. Lemerle, Cinq études sur le Xle siècle Byzantin, Παρίσι 1977, σ. 67-191. P. Gautier, «Le Typikon du Christ Sauveur Pantocrator», REB 32 (1974)1-145. D. J. Konstantelos, Byzantine Philanthropy and Social Welfare, New Brunswick - New Jersey 1968. Για έ\α παλιότερο δείγμα γραφής βλ. Ε. Jeanseime - L. Oekonomos, «Les oeuvres d'assistance et les hôpitaux byzantins», Actes du 1er Congrès Historique de l'acte de guérir (1920), 'Αμβέρσα 1921, 239-256. 2. Πλάτων, 'Επιγράμματα 412 C.
148
ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΜΑΤΡΟΜΜΑΤΗΣ
θρωπο ή αφηρημένα του θείου προς τον άνθρωπο. Ό τελευταίος καλείται άπο το Θεό να συμπάσχει ενεργητικά με το συνάνθρωπο του. Ό αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης, μίμησις3 και ύπαρχος* του Θεού είναι εξ ορισμού φιλάνθρωπος και ελεήμων. Τήν καινούργια αυτή αντίληψη για Ινα φιλάνθρωπο Θεό δπως τή διατυπώνει ό απόστολος Παύλος, επεξεργάσθηκαν, θεωρητικοποίησαν και εφήρμοσαν οι Πατέρες της Εκκλησίας και κυρίως ό 'Ιωάννης 6 Χρυσόστομος, ό Βασίλειος και ό Γρηγόριος. Στο Βυζάντιο ή θεσμοθετημένη άσκηση της χριστιανικής αγάπης μέσω της φιλανθρωπίας πραγματώνεται κυρίως άπο το βασικό μηχανι σμό του κράτους, τήν Εκκλησία, ή οποία έρχεται να αντικαταστήσει τους θεσμούς των ελληνιστικών και ρωμαϊκών πόλεων (αστν, urbs). Ol πληροφορίες για τήν ύπαρξη καΐ τή λειτουργία τών ευαγών οίκων καθώς και για το είδος και τήν ποιότητα της περίθαλψης είναι διάσπαρ τες και συχνά άνισες. Κυρίως — και δεν είναι τυχαίο — οι πληροφορίες προέρχονται άπο περιοχές δπου ήκμασε ή ελληνιστική πόλη: Μικρά 'Ασία, 'Εγγύς 'Ανατολή, Αίγυπτος, και βέβαια ή Κωνσταντινούπολη. Παραμένει εντυπωσιακή ή απουσία στοιχείων για τον ελλαδικό χώρο. 'Ακόμη οι ονομασίες τών ιδρυμάτων, ξενών, ξενοδοχεϊον, πανδοχεϊον, κα ταγωγών κτλ. παρέχουν τήν εντύπωση δτι πρόκειται για χώρους μέ ποι κίλους προορισμούς, πράγμα πού υποχρεώνει τον ιστορικό νά ξεφύγει άπο τήν σύγχρονη αντίληψη για τήν «κλινική» και γενικότερα για τή νόσο. Το ανθρώπινο σώμα παραμένει ένα αντικείμενο πού δέν ελκύει το ενδιαφέρον τών διανοουμένων και ή ιατρική δέν καταξιώνεται ως επι στήμη. Ναι μέν ή αρχαία παράδοση της παροχής ιατρικών υπηρεσιών συνεχίζεται άλλα ή εστίαση του χριστιανισμού στον εσωτερικό κόσμο, στην ψυχή, συνέβαλε στο νά είναι ανεκτή ή θεραπεία του φθαρτού σαρκίου χωρίς δμως τήν ανάπτυξη και τήν καλλιέργεια της περιέργειας. Ή ίατρική ώς γνώση μεταβιβαζόταν σαν τέχνη και δχι σαν επιστήμη άπο γενιά σέ γενιά, αν βχι άπο πατέρα σέ γιό. 'Εξάλλου μία, πρόχειρη έστω, διάκριση τών τροφίμων τών «νοσοκομείων» ή τών αναξιοπαθούντων γε νικότερα σέ δλη τή μεσαιωνική χριστιανοσύνη αφήνει νά διαφανεί δτι πρόκειται για ασθενείς ανίατους (τυφλοί, ανάπηροι μέ συγγενείς διαμαρτίες περί τή διάπλαση, λεπροί, ορφανοί, χήρες).5 3. Βλ. Ζ. V. Oudaltsova - Κ. Α. Ossipova, «Traits distinctifs des rapports féodaux de Byzance», Βνζαντιακά 7 (1987) 11-54. 4. Oudaltsova - Ossipova, δ.π. 11-54.
5. 'Αξίζει να σημειωθεί δτι ή έγνοια της ψυχικής νόσου, δπως τή νοούμε σήμερα,
"Οψεις της φιλανθρωπίας στο Βυζάντιο
149
Ή οργανωμένη φιλανθρωπία πραγματοποιείται κατ' εξοχήν στα α στικά καί στα μεγάλα μοναστικά κέντρα. Θα ήταν λάθος δμως να θεω ρήσουμε τήν άσκηση της φιλανθρωπίας ως ένδειξη για τήν ύπαρξη «κοι νωνικής πρόνοιας» καί επομένως το Βυζάντιο ως «κράτος προνοίας».6 Ό κύριος στόχος της φροντίδας για τον αναξιοπαθούντα είναι, σε τελευ ταία ανάλυση, ή απομάκρυνση του άπο το χώρο εργασίας ώστε να μήν τήν παρεμποδίζει καί δχι βέβαια ή ΐασή του για τή σύντομη επανένταξη του στην παραγωγική διαδικασία, δπως συμβαίνει σήμερα. Στο Μεσαίω να (δπως σχετικά πρόσφατα ακόμη) ό κανόνας ήταν, ιδιαίτερα στην αγρο τική κοινότητα, να παραμένει ό ασθενής ή ό υπερήλικας στους κόλπους της οικογένειας. Τα μέλη της άρχουσας τάξης συμπεριλαμβανομένης βέβαια καί της αυτοκρατορικής οικογένειας είχαν τήν οικονομική άνεση να Ιχουν ιατρι κή περίθαλψη καί φαρμακευτική θεραπεία' οι σχετικές μαρτυρίες αφθο νούν στις πηγές. Επομένως τα ευαγή ιδρύματα απαντούσαν στις ανάγκες μεσαίων καί κατωτέρων στρωμάτων. Έ ν τούτοις άδηλα παραμένουν τα κριτήρια για τήν επιλογή τών τροφίμων τών νοσοκομείων ή τών γηρο κομείων κτλ. μια καί ή ζήτηση εμφανίζεται να ήταν μεγαλύτερη άπο τήν προσφορά δχι μόνο λόγω του ευάριθμου τών ιδρυμάτων άλλα καί εξ αιτίας της χρονιότητας τών νοσημάτων. Θα ήταν παράλειψη να μήν αναφερθούμε, Ιστω έν τάχει, στο χώρο της ιδιωτικής πρωτοβουλίας ως προς τήν ίδρυση καί διαχείριση φιλαν θρωπικών ιδρυμάτων.7 Χωρίς να αμφισβητείται δτι μια τέτοια πρα κτική εγγραφόταν στην ιδεολογία της ενεργού άσκησης της χριστιανι κής αντίληψης για τήν αγάπη καί τήν ελεημοσύνη, πρέπει να επισημανθεί μία δεύτερη διάσταση, αυτή του δχι τόσο ανιδιοτελούς ενδιαφέροντος ορισμένων αριστοκρατών. Γνωστή είναι, για να σημειώσουμε ενα παρά-
δέν μαρτυρεϊται στις γνωστές πηγές — αντίθετα μέ τή Δυτική Ευρώπη. Ό «ψυχα σθενής» στην ανατολική Χριστιανοσύνη, ίσως ύπο τήν επίδραση ανατολικότερων πολιτισμών, αντιμετωπίζεται τόσο άπο τα μέλη της κοινότητας στην οποία ζει δσο καί άπο το κράτος (ή τήν Εκκλησία) ως θεοπρόπος ή δαιμονόληπτος (βλ. π.χ. Ν. Χωνιάτη, 'Ιστορία, CFHB Χ Ι / 1 , 371). Ό Κωνσταντέλος (ό'.π. 172) εσφαλμένα θεω ρεί δτι ό ευαγής οίκος τοϋ Παντοκράτορος περιελάμβανε «ψυχιατρική κλινική». Το τυπικό μνημονεύει ασθενείς κατεχόμενους άπο τήν ίεράν νόσον' πρόκειται για τή λέπρα καί 6χι για τήν επιληψία ή κάποια ψυχική νόσο. Πρβ. P . Gautier, δ.π. 111-113. 6. "Οπως λ.χ. διαφαίνεται στο ε*ργο του Κωνσταντέλου (ό'.π.). 7. Βλ. P . Lemerle, ό'.π. 67-112.
150
ΛΕΩΝΙΔΑΣ Μ Α Τ Ρ Ο Μ Μ Α Τ Η Σ
δείγμα άπο τις πηγές και τη βιβλιογραφία, ή περίπτωση του ((ιδρύμα τος» του Μιχαήλ Άτταλειάτη και οί επιδέξιοι χειρισμοί του ιδρυτή ώστε να απολαμβάνουν ό ίδιος και οί κατιόντες του τα κοινωνικά και οικονομικά προνόμια πού παρείχε ή αυτοκρατορική εονοια.8 Χωρίς να γενικεύει κανείς, μπορεί να διακρίνει περιπτώσεις δπου ή αυτοκρατορική μέριμνα για τους αναξιοπαθούντες υπακούει και σε άλλες σκοπιμότητες. Δύο παραδείγματα άπο τήν Άλεξιάδα είναι, νομίζω, δια φωτιστικά. Ό αυτοκράτωρ 'Αλέξιος Κομνηνός δια τήν ραθνμίαν τών ανέκαθεν αυτοκρατόρων συγκέντρωσε δύο χιλιάδες γιους φονευθέντων στρατιωτών (δηλ. κατόχων προνοιών έναντι στρατιωτικής υπηρεσίας), τους έξεπαίδευσε στρατιωτικά συγκροτώντας έτσι ενα επίλεκτο σώμα, τους Άρχοντόπουλους.9 Mè τον τρόπο αυτό ο βασιλεύς δχι μόνο επέδειξε φιλανθρωπία και στοργή προς τους ορφανούς αυτούς εφήβους άλλα συνέ στησε και Ιναν «Ίερο Λόχο»10 αφοσιωμένο στο πρόσωπο του και στην αυτοκρατορία. Ό ϊδιος αυτοκράτωρ ασχολήθηκε μέ τήν τύχη τών αιχμαλώτων, των ξένων και τών ορφανών κατά τήν επιστροφή του στην Κωνσταντινού πολη δστερα άπο εκστρατεία του στή Μικρά Ασία. 1 1 Μέ εντολή του ιδρύθηκε ορφανοτροφείο για αρκετά άπο τα ορφανά12 ενώ άλλα παραδό θηκαν στους ηγουμένους μεγάλων μονών με τήν εντολή να ανατραφούν ως ελεύθεροι Ρωμαίοι 13 κάτοχοι παντοίας παιδείας141 και κυρίως τών ιερών γραμμάτων™ ή ακόμη, δσα παιδιά είχαν τή σχετική έφεση, νά μυη θούν στην έγκνκλιον παιδείαν.1* Ό φιλανθρωπότατος βασιλεύς επεμ βαίνει δραστικά έτσι ώστε νά επιλύσει το καυτό πρόβλημα ενός εκπα τρισμένου πληθυσμού άλλα ταυτόχρονα επιδιώκει, μέσω του όρφανοτροφείου-παιδευτηρίου17 πού συνιστά καθώς και μέ τήν αρωγή τών μονα στικών κέντρων, νά ενισχύσει και νά εμπλουτίσει το βυζαντινό στοιχείο
8. Βλ. P. Lemerle, δ.π. 67-112.
9. "Αννα Κομνηνή, 'Αλεξιάς («κδ. Leib), II, σ. 108-109. 10. "Αννα Κομνηνή, II, σ. 108-109. 11. "Αννα Κομνηνή, III, σ. 213-219. 12. "Αννα Κομνηνή, III, σ. 214, 217-218. 13. "Αννα Κομνηνή, III, σ. 214. 14. "Αννα Κομνηνή, ΙΠ, σ. 214. 15. "Αννα Κομνηνή, III, σ. 214. 16. "Αννα Κομνηνή, III, σ. 215. 17. "Αννα Κομνηνή, III, σ. 214-216.
"Οψεις της φιλανθρωπίας σΐο Βυζάντιο
151
εξελληνίζοντας δσους ήταν αλλοεθνείς και γαλουχώντας δλους μέ τήν 'Ορθοδοξία και μέ την πίστη στην αυτοκρατορία. Το ορφανοτροφείο ιδρύθηκε κοντά στο ναό του 'Αποστόλου Παύλου στην Κωνσταντινούπολη. Κατά την "Αννα την Κομνηνή επρόκειτο για μία πόλη μέσα στην Πόλη, τήν όποια παρομοιάζει μέ τή Στοά του Σολομώντος, και δπου συμφύρονταν λεπροί, τυφλοί, ανάπηροι και λοιποί παντελώς άποροι και έξηρτημένοι άπο τή βασιλική γενναιοδωρία.18 Τους περιθωριακούς αυτούς, δπως θα λέγαμε σήμερα, αδελφούς19 συντηρούσε αποκλειστικά και μόνο ή αυτοκρατορική φιλανθρωπία τόσο ως προς τήν διατροφή δσο και προς τήν παροχή υπηρεσιών. *Av ó αυτοκράτορας δέν εϊχε τή θεία χάρη του θαυματουργού,20 δπως ό βασιλιάς της Γαλλίας, ωστόσο παρείχε κάθε υλική βοήθεια* παραμάνες για βρέφη, οδηγούς για τυφλούς, υπηρέτριες για ηλικιωμένους κτλ. 'Εντούτοις δέν διακρίνουμε τήν οπαρξη συγκεκριμένων μέτρων πού μεσοπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα θα αποκαθιστούσαν οικονομικά και κοινωνικά τα πολυάριθμα μέλη αυτής της ιδιότυπης κοινωνίας* το κράτος δέν προσδοκούσε να αποκομίσει κάποια οφέλη άπο τους αδελφούς αυτούς (δπως αντίθετα μέ τα ορφανά) μια και έπασχαν άπο χρόνια νοσήματα ή είχαν υπερβεί κάποιο δριο ηλικίας. Ή μέριμνα περιοριζόταν άπλα στην ελεημοσύνη, ή οποία αντανακλούσε στο πρόσωπο του βασιλέως εκπροσώπου του Θεού επί της γης. Έ ξ οδ και ή επιλογή της "Αννας νά αποκαλεί το μικρόκοσμο αυτό αδελφούς. Στην ανακοίνωση αυτή δέν περιλαμβάνεται το θέμα των λοιμωδών νό σων και ιδιαίτερα της πανώλους. "Ολες οι κοινωνίες αντιμετώπισαν το πρόβλημα μέ τον ϊδιο περίπου τρόπο μιά και το μικρόβιο της πανώλους (yersinia pestis) άνεκαλύφθη μόλις στο τέλος του 19ου αίώνα. Ή εμ φάνιση της νόσου αποτελούσε μία θεομηνία πού ξεπερνούσε τά όρια της οργανωμένης ή αυθόρμητης φιλανθρωπίας εφόσον έθετε ως προϋπόθεση sine qua non το αίτημα της μή περαιτέρω διάδοσης της νόσου άρα της σωτηρίας τών μή προσβληθέντων άπο το μικρόβιο. Θεία πρόνοια για τους επιζώντες, θεία δίκη για τά θύματα. Το δλο εγγραφόταν στην οικονομία του θείου για τά ανθρώπινα. 'Οφείλει δμως νά επισημανθεί ή ανάγκη της διερεύνησης του προβλήματος για το βαλκανικό χώρο, ό όποιος δμως διαθέτει ελάχιστες πληροφορίες για τή μεσαιωνική περίοδο.
18. "Αννα Κομνηνή, III, σ. 216. 19. "Αννα Κομνηνή, I I I , σ. 215. 20. "Αννα Κομνηνή, I I I , σ. 216.
152
ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ
Καταλήγοντας θα ήθελα νά τονίσω οτι το πνεύμα της ανακοίνωσης αύτης ήταν να θίξει ορισμένα κομβικά σημεία ενός πολυπαραγοντικου και πο λυδιάστατου θέματος, της φιλανθρωπίας στή βυζαντινή κοινωνία, το όποιο απέχει πολύ άπο του να θεωρηθεί οτι εξαντλήθηκε.
