Η ΓΙΓΑ΢ΚΑΛΙΑ ΣΟΤ ΑΓΙΟΤ ΓΡΗΓΟΡΙΟΤ ΠΑΛΑΜΑ, ΓΙΑ ΣΗΝ ΔΚΠΟΡΔΤ΢Η ΣΟΤ ΑΓΙΟΤ ΠΝΔΤΜΑΣΟ΢ ΚΑΙ ΟΙ ΠΗΓΔ΢ ΣΗ΢.

*

Σοσ Cπσρίδωνος Β. Cτολίγκα Θεολόγοσ – Κοινωνιολόγοσ (Σh.M) τ.Πολιτικού Σμήματος Νομικής ΢τολής -Αθηνών.

* Υπέρ υγείας του Σεβασμιωτάτου Γέροντος Χαλκηδόνος κ.Ιωακείμ ως αντίδωρο για την πολύτιμη βοήθεια του καί την έμπρακτη έν Χριστώ αγάπη του . ** Η παρούσα μελέτη δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Εκκλησιαστικός Φάρος (επιστημονικό Θεολογικό περιοδικό σύγγραμμα του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας), τόμος ΟΣΤ ’ (2005), σσ. 165 – 193. 

ΠΔΡΙΔΥΟΜΔΝΑ.
ΚΔΦ.Α΄ … « Ζ Γηδαζθαιία ηνπ Αγίνπ Γξεγνξίνπ ηνπ Παιακά γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο . » 1. Καζ’χπαξμηλ πξφνδνο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο . 2. Καη’ ελέξγεηαλ πξφνδνο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο .  α. Καη’ ελέξγεηα έγρξνλε πξφνδνο .  β. Καη’ελέξγεηα άρξνλε πξφνδνο . ΚΔΦ.Β΄ … « Οη Πεγέο ηεο δηδαζθαιίαο ηνπ Αγίνπ Γξεγνξίνπ Παιακά γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο . » 1. Οη Καππαδφθεο . 2. Ο Κχξηιινο Αιεμαλδξείαο . 3. Ο Φψηηνο . 4. Ο Γξεγφξηνο Β΄ ν Κχπξηνο . ΢ΤΜΠΔΡΑ΢ΜΑΣΑ . ΒΗΒΛΗΟΓΡΑΦΗΑ : α) Πεγέο . β) Βνεζήκαηα .

2 

΢ΤΝΣΜΗ΢ΔΙ΢ .

ΓΠ΢ 1 : Γξεγνξίνπ ηνπ Παιακά ΢πγγξάκκαηα , εθδ.B Bobrinsky . Π. Παπαεπαγγέινπ , J.Meyendorff , Π. Υξήζηνπ Θεζζαινλίθε 1988. ΓΠ΢ 5 : Γξεγνξίνπ ηνπ Παιακά ΢πγγξάκκαηα , εθδ. Π.Κ.Υξήζηνπ , Θεζζαινλίθε 1992 .

D.S

: Dictionaire de Spiritualite , Paris 1961 .

ΘΖΔ : Θξεζθεπηηθή θαί εζηθή εγθπθινπαίδεηα , εθδ. Μαξηίθνπ , Αζήλα 1962 – 1968 .

3 

ΔΙ΢ΑΓΩΓΗ .
Γελ ππάξρεη θαλείο Βπδαληηλφο Θενιφγνο ησλ κέζσλ ρξφλσλ , πνπ δελ έιαβε κέξνο , κε ηνλ έλα ή ηνλ άιιν ηξφπν , ζηελ αηέιεησηε δηακάρε γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο , γξάθεη ν π. J.Meyendorff 1 . Δμαίξεζε δελ ζα κπνξνχζε λα απνηειέζεη ν ηεξφο Γξεγφξηνο Παιακάο , ε δηδαζθαιία ηνπ νπνίνπ γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο ππήξμε νπζηαζηηθά θαί ε εθθίλεζε ηεο φιεο ζενινγηθήο ηνπ πνξείαο 2 . Σί ιεηηνχξγεζε φκσο ψο αθνξκή απηήο ηνπ ηεο ζενινγήζεσο ; Αλακθηζβεηεηα , ε αλάγθε αληηξξεηηθήο αλαθνξάο ζηηο απφςεηο ηνπ Βαξιαάκ , ζενιφγνπ θαί θηινζφθνπ απφ ηε ΢εκηλαξία ηεο Καιαπξίαο 3. Ο Βαξιαάκ αληηκεηψπηζε ην 1334 , θαη΄ εληνιήλ ηνπ Απηνθξάηνξα Αλδξνλίθνπ Γ΄ , ηνπο αληηπξνζψπνπο ηνπ πάπα ζηηο ζπδεηήζεηο πνπ πξαγκαηνπνηνχληαλ ζηελ Κσλζηαληηλνχπνιε γηα ηελ έλσζε ησλ Δθθιεζηψλ . Καη αληέθξνπζε κέλ ηα επηρεηξήκαηα ησλ Γπηηθψλ , αιιά ν ηξφπνο ηεο ζενινγήζεσο ηνπ , ηδηαηηέξσο ζην δήηεκα ηνπ Filioque , θαί ε ρξεζηκνπνίεζε ηεο δηαιεθηηθήο κεζφδνπ νδεγνχζε ζε έλα είδνο ζενινγηθνχ αγλσζηηθηζκνχ 4 , πνπ απέθιεηε θάζε ζεψξεζε ζην κπζηήξην ηεο Αγίαο Σξηάδαο 5 . Οη ζενινγηθνί θχθινη ηεο Αλαηνιήο εχινγα δεηνχζαλ γλεζηψηεξε ππεξάζπηζε ηεο νξζφδνμεο ζέζεο . Γη’ απηφ εηζέξρεηαη ζην πξνζθήλην ν Άγηνο Γξεγφξηνο ν Παιακάο , θαηφπηλ πξνηξνπήο θίισλ ηνπ , κε ζθνπφ ηε δηαζάθεζε ησλ Οξζνδφμσλ απφςεσλ . Γξάθεη ινηπφλ , ηνπο δχν Απνδεηθηηθνχο Λφγνπο πεξί ηεο εθπνξεχζεσο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο , ην 1335 . Με απηέο ηηο πξαγκαηείεο δελ απαληά ζηνλ Βαξιαάκ αιιά ζηνπο Λαηίλνπο , αθξηβψο δηφηη δελ έθξηλε επαξθή ηελ απάληεζε ηνπ Βαξιαάκ πξφο εθείλνπο 6 . ΢ε απηή ηε ζπλάθεηα πξέπεη λα ζεκεηψζνπκε πψο άλ θαί ε αθνξκή ηεο ζενινγήζεσο ηνπ Γξεγνξίνπ Παιακά γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο ππήξμε αληηξξεηηθή , ν ηεξφο Παηήξ δελ πεξηνξίδεηαη κφλν ζηελ αληίξξεζε αιιά δνκεί κε νδεγφ ηελ πξνγελέζηεξε παξάδνζε αιιά θαί κε ηε δηθή ηνπ ζπκβνιή θαί ζεηηθά ηε δηδαζθαιία γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο 7 .
1

Βι. J.Meyendorff , A study of Gregory Palamas , St.Vladimir’ s Seminary Press , Crestwood , New York 1998 , p.228 . 2 Με εμαίξεζε βέβαηα ην έξγν «Λφγνο είο ηφλ βίνλ ηνπ Οζίνπ Πέηξνπ ηνπ Αζσλίηνπ » , ην νπνίν είλαη ην πξψην απφ ηα ζπγγξάκκαηα ηνπ Γξεγνξίνπ ηνπ Παιακά , γξακκέλν ην 1333 . Βιέπε Π.Υξήζηνπ , Δηζαγσγή ΓΠ΢ 5 , ζ.126 . 3 Γηα ηνλ Βαξιαάκ , βι. Π. Υξήζηνπ « Βαξιαάκ ν Καιαβξφο» , Θ.Ζ.Δ ηφκνο 3νο , ζζ. 624-627 . 4 Βι. Π.Υξήζηνπ , Δηζαγσγή ΓΠ΢ 1 , ζ. 9 . 5 Βι. Β.Γεληάθεο , Βπδαληηλή Δθθιεζηαζηηθή Γξακκαηνινγία , Σφκνο 4νο , ζζ. 94 –95 , θαζψο επίζεο Υ.΢σηεξφπνπινπ , Θέκαηα ζενινγίαο ηνπ ΗΓ΄ αηψλνο , ζ. 14 . 6 Βι. Π.Υξήζηνπ , ΓΠ΢ 1 , ζ. 10 . 7 Δλδηαθέξνπζα είλαη ε άπνςε πνπ δηαηππψλεη ν J.Meyendorff “ Palamas was fiercely faithful to doctrinal Orthodoxy , but he was not systematically anti – Latin , as is proved by his attempts , and those of his followers , to explain his point of view to any Westerners whom he could reach , the

4 

ΚΔΦΑΛΑΙΟ Α΄.
“ Η ΓΙΓΑ΢ΚΑΛΙΑ ΣΟΤ ΑΓΙΟΤ ΓΡΗΓΟΡΙΟΤ τοσ ΠΑΛΑΜΑ ΓΙΑ ΣΗΝ ΔΚΠΟΡΔΤ΢Η ΣΟΤ ΑΓΙΟΤ ΠΝΔΤΜΑΣΟ΢ .”

Ώο αθεηεξία ηεο εμεηάζεσο ηεο δηδαζθαιίαο ηνπ Ηεξνχ Γξεγνξίνπ ηνπ Παιακά , γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο , ζέηνπκε ην αθφινπζν απφζπαζκα απφ ηνλ Β΄ Λφγν « Πεξί εθπνξεχζεσο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο » , ψο ζεκαληηθφ θαί πεξηεθηηθφ , θαηά ηελ γλψκε καο , ησλ βαζηθψλ ζεκείσλ ηεο δηδαζθαιίαο ηνπ : « Τό Πνεῡμα τό ἃγιον πρό αἰώνων καί ἐπ ‘ αἰῶνας καί ἒτι ἰδιαίτατον μέν ἒχει τῆς ἰδιοτρόπου ὑπάρξεως τό ἐκ τοῦ πατρός , τῆς μόνης πηγαίας θεότητος , ἐκπορεύεσθαι , τουτέστιν ἐκ τῆς ὑπερθέου ἐκείνης οὐσίας καθ’ ὑπόστασιν μόνην την πατρικήν .... Οὓτω δέ ὂν ἐκ τοῦ πατρός οὒτ’ αὐτοῦ διϊσταται ποτέ , καί τῶ υἱῶ οὐχ ἧττον ἣνωται οὐσιωδῶς τε καί ἀδιαστάτως , αὐτῶ τε ἐπαναπαυόμενον καί ἲδιον αὐτοῦ ὑπάρχον καί ἐν αὐτῶ φυσικῶς διατελοῦν ἀεί ˙ αὐτός γάρ ἐστίν ὁ τοῦ πνεύματος ταμίας . Οὐδέν οὖν καινόν , εἰ καί ἐξ ‘ αὐτοῦ καί ἐκ τῆς φύσεως αὐτοῦ προϊέναι λέγεται , καθ ‘ ὑπόστασιν μέντοι τήν πατρικήν ˙ καί δι ‘ αὐτοῦ καί ἒξ ‘ αὐτοῦ φυσικῶς καί δίδοται καί πέμπεται καί προχεῖται καί προέρχεται , δι’ αὐτοῦ διδόμενόν τε καί φανερούμενον , εἰ δέ βούλει καί ἐκπορευόμενον πρός οὓς ἂξιον. Καί ἐκπόρευσιν γάρ εἲπουπερ ἂν ἐν τοῖς τοιούτοις ἀκροάση , τήν φανέρωσιν νόει. » 8 Σα βαζηθά ζεκεία ηεο δηδαζθαιίαο ηνπ Γξεγνξίνπ Παιακά , φπσο ζπλάγνληαη απφ ην απφζπαζκα είλαη ηα εμήο : α) Σν Άγην Πλεχκα εθπνξεχεηαη « ἐκ τῆς οὐσίας καθ΄ ὑπόστασιν μόνην τήν πατρικήν. » β) Μφλε « πηγαία θεότης » είλαη ν Παηήξ ζηελ Αγία Σξηάδα .

Genoese of Galata , the Hospitalers of Rhodes and , later , the Legate of Urban V.” , βιέπε J.Meyendorff : A study of Gregory Palamas , p. 229 8 Γξεγνξίνπ Παιακά , Πεξί Δθπνξεχζεσο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο , Λφγνο Β΄ 73 , ζ. 144 (ζην εμήο : Περί εθπορεύζεως ... Α΄ ή Β΄ ) .

5 

γ) Σν Άγην Πλεχκα είλαη « ἲδιον » ηνπ Τηνχ θαί επαλαπαχεηαη ζε Απηφλ « ἀεί » . δ) Σν Άγην Πλεχκα πέκπεηαη θαί έθ ηνπ Τηνχ πξφο ηνπο αμίνπο « ἓν χρόνῳ. » (θαη΄ ελέξγεηα πξφνδνο).

1) Καθ’ ὓπαρξιν πρόοδος του Ἁγίου Πνεύματος .

Ο Άγηνο Γξεγφξηνο δέρεηαη « διττή πρόοδο » (1) Καζ’ χπαξμηλ (2) Καη’ ελέξγεηαλ .

9

ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο

Ζ θαζ’ χπαξμηλ πξφνδνο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο είλαη ε άρξνλε ππνζηαηηθή πξφνδνο ηνπ Πλεχκαηνο απφ κφλν ηνλ Παηέξα . Σα ραξίζκαηα απηήο ηεο « ἀφράστου καί ἀπερινοήτου κινήσεως » , πεξηγξάθνληαη κε ελάξγεηα απφ ηνλ Γξεγφξην : Ἒστι δέ καί ἡ ἀναιτίως τε καί ἀπολελυμένως πάντῃ καί ὑπέρ εὐδοκίαν καί φιλανθρωπίαν, ὡς μή κατά θέλησιν ἀλλά κατά φύσιν μόνην ἐκ τοῦ πατρός οὖσα προαιώνιος καί ὑπερφυεστάτη τοῦ πνεύματος ἐκπόρευσις καί κίνησις καί πρόοδος .10 Σν Άγην Πλεχκα « πηγάζει ἐκ τῆς θείας φύσεως , ἀλλά καθ΄ ὑπόστασιν μόνην τήν πατρικήν. »11 Ο ηεξφο Παηήξ επηκέλεη ζηελ θαηάδεημε ηνπ γεγνλφηνο φηη ε θαζ’ χπαξμηλ πξφνδνο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο απνηειεί ππνζηαηηθφ ηδίσκα ηνπ Παηξφο 12 θαί φρη ηδίσκα ηεο θνηλήο θαί ζηηο ηξείο ζείεο ππνζηάζεηο νπζίαο . Άλ ην γεννᾶν θαί ἐκπορεύειν εθαξκνδφηαλ ζηε ζεία νπζία , ε νπνία είλαη κία , ηφηε θαί ν Τηφο ζα γελληφηαλ θαί απφ ην Άγην Πλεχκα θαί ην Άγην Πλεχκα ζα εθπνξεπφηαλ θαί απφ ηνλ Τηφ . Ο ηεξφο Γξεγφξηνο είλαη έλ πξνθεηκέλσ θαηεγνξεκαηηθφο ζηε δηαηχπσζε ηνπ : Ο Παηήξ είλαη ην κνλαδηθφ αἲτιο13 ζηελ Αγία Σξηάδα , « ὃπερ ἂμφω , τό τέ γεννᾶν καί

9

Απηφζη , Α΄ 29 , ζ.54 . Απηφζη , Α΄ 29 , ζ. 55 . 11 Απηφζη , Β΄ 65 , ζ. 137. 12 « Τίς δ’ οὐκ οἶδεν , ὡς ὑποστατικόν ἐπί τῆς θεότητος τό αἲτιον ἐστίν ; Οὐκοῦν , εἰ μόνος ὁ Πατήρ αἲτιος καί μόνος ἀρχή καί πηγή θεότητος , οὐδεμία ἂρα τῶν θείων ὑποστάσεων ἑτέρα αἰτία καί ἀρχή καί πηγή θεότητος ἐστίν » . Απηφζη , Β΄ 36 , ζ.110 . 13 « Ἐκεῖ δέ πάντῃ τε καί πάντως εἶς πατήρ , εἶς αἲτιος ˙ οὐ γάρ ἐστι τό γόνιμον ἀμφοῖν , ἀλλά μία πηγαία θεότης , ὁ Πατήρ . » Απηφζη , Β΄ 33 , ζ.108 .
10

6 

ἐκπορεύειν συμπεριβάλλει14 . Η κφλε πεγαία ζεφηεο 15 δειαδή ε κνλαδηθή αξρή ηεο ππάξμεσο ησλ δχν άιισλ ζείσλ πξνζψπσλ – ηνπ Τηνχ θαί ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο – είλαη ν Παηήξ . Απηφο είλαη ν ιφγνο γηα ηνλ νπνίν ην Άγην Πλεχκα « παρ’ αὐτοῦ δέ μόνου τοῦ πατρός ἐκπορεύεται ἀχρόνως καί ἀναιτίως , αὐτόν μόνον ἒχον αἰτίαν ἑαυτοῦ τόν μόνον ἀγέννητον πατέρα. »16 Γηα ηνλ Γξεγφξην Παιακά , ε δηαθχιαμε ηεο κνλαξρίαο ηνπ Θενχ Παηέξα , ε νπνία δηαζπάηαη κε ην Filioque , είλαη πνιχ ζεκαληηθή 17 Πξάγκαηη , κε ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο θαί έθ ηνπ Τηνχ εηζάγνληαη δχν αίηηα θαί παξάιιεια δχν αξρέο – δειαδή ν Παηήξ θαί ν Τηφο – ζηελ Αγία Σξηάδα . Οη ζπλέπεηεο είλαη πνιιαπιέο θαί βαξχηαηεο . Αλαθέξνπκε θάπνηεο απφ απηέο : 1) Άλ ην Άγην Πλεχκα είλαη θαί έθ ηνπ Τηνχ , ηφηε θαί ν Τηφο πξέπεη λα είλαη αίηηνο θαί ζπγρξφλσο Παηήξ ψο αίηηνο .18 2) Άλ ν Τηφο έρεη ην Παηξηθφ ηδίσκα ηνπ εθπνξεχεηλ ή ζα είλαη δχν ηα αίηηα θαί δχν ηα αηηηαηά ζηελ Αγία Σξηάδα ή συνδραμοῦνται εἰς μίαν την ὑπόστασιν ὁ Πατήρ καί ὁ Υἱός .19 3) ΢χγρπζε ππνζηαηηθψλ θαί θπζηθψλ ηδησκάησλ 20 θαί ηειηθά ζχγρπζε θχζεσο θαί ππνζηάζεσο 21 ζηελ Αγία Σξηάδα . 4) Αθνχ , ζηελ Αγία Σξηάδα , ππάξρνπλ ή ππνζηαηηθά ή θνηλά ηδηψκαηα , άλ ην εθπνξεχεηλ είλαη θνηλφ ζηνλ Παηέξα θαί ζηνλ Τηφ, ηφηε ζα είλαη θνηλφ θαί ζην Άγην Πλεχκα θαί τετράς ἒσται ἡ Τριάς καί τό Πνεῦμα γάρ ἐκπορεύσει πνεῦμα ἓτερον.22 5) Πνιπζετα 23 θαί έθπησζε απφ ηελ Αγία Σξηάδα .24 6) Απνμέλσζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο απφ ηε ζεία θχζε 25 κε ζπλέπεηα λα γίλεηαη δνχιν θαί θηηζηφ ην Πλεχκα .26 7) Άλ ην Άγην Πλεχκα εθπνξεχεηαη έζησ εκκέζσο – θαί φρη ακέζσο – έθ ηνπ Τηνχ , ηφηε ν Τηφο ζα είλαη έλσζε ηνπ Παηήξ θαί ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο . Απηφ φκσο θαηαιχεη ηελ αιήζεηα , πνπ εθθξάδεηαη
Απηφζη , Α΄1 , ζ.28 . Απηφζη , Δπρή (ζη. 26-27) , ζ.25 16 Γξεγνξίνπ Παιακά , Περί ἐκπορεύσεως ... , Β΄ 15 , σσ . 92-93 . 17 « .... εἷς ἡµῖν Θεός καί μοναρχία το προσκυνούμενον . » Απηφζη , Α΄ 13 , ζ.40 Γηα ηηο δνγκαηηθέο αιήζεηεο πνπ δηαζθαιίδεη ε κνλαξρία ηνπ Θενχ πξβι. Υ.΢σηεξφπνπινπ , Θέκαηα Θενινγηθά ηνπ ΗΓ΄αηψλνο . 18 Απηφζη , Α΄ 6 , ζ.34 . 19 Απηφζη , Α΄ 7 , ζ.34 . 20 Απηφζη , Α΄ 13 , ζ.40 . 21 Απηφζη , Α΄ 15 , ζ. 44 . 22 Απηφζη , Α΄15 , ζ. 43 . 23 Απηφζη , Α΄ 37 , ζ. 68 (βιέπε επίζεο : Α΄ 12 , ζ.39 « ποιύζεος πιάλε » ). 24 Απηφζη , Α΄ 15 , ζ.44 . 25 Απηφζη , Α΄ 14 , ζ. 43 . 26 Απηφζη , Α΄ 14 , ζ. 41
14 15

7 

ζηελ Παηεξηθή παξάδνζε , φηη δειαδή ν Παηήξ είλαη ε έλσζε ησλ δχν άιισλ Πξνζψπσλ ζηελ Αγία Σξηάδα.27 8) Αζέηεζε ηεο κνλαξρίαο θαί ηνπ θαζ΄ ππφζηαζηλ εληαίνπ ηνπ 28 Παηήξ. Παξαηεξνχκε , ινηπφλ , φηη ν ηεξφο Γξεγφξηνο νηθεηψλεηαη ζηε ζενινγία ηνπ , ηε βαζηθή ζενινγηθή ζέζε ησλ Παηέξσλ ηεο Αλαηνιήο γηα ηελ πξσηαξρηθφηεηα ησλ ππνζηάζεσλ έλαληη ηεο νπζίαο . Ζ ζθέςε ηνπ είλαη θαζαξά πεξζνλαιηζηηθή θαί ζεσξεί ην δφγκα ηεο διπλῆς ἐκπορεύσεως , ηεο ππνζηαηηθήο δειαδή πξνφδνπ ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο , έθ ηνπ Παηξφο θαί εθ ηνπ Τηνχ , ψο κία απεηιή ζηηο ηδηφηεηεο ησλ ππνζηάζεσλ . 29 Σν γεγνλφο φηη ν Θεφο είλαη Έλαο θαί Σξηαδηθφο θαί ζπγρξφλσο ην γεγνλφο φηη ε κία ππφζηαζε (ηνπ Παηξφο δειαδή) είλαη θνηλφ αἲτιο ησλ άιισλ δχν απνηειεί ηε ζπγθεθαιαίσζε ηνπ κπζηεξίνπ ηεο νηθνλνκίαο θαηά ηνλ Άγην Γξεγφξην . 30 Σν Άγην Πλεχκα επνκέλσο δελ κπνξεί παξά λα εθπνξεχεηαη απφ κφλν ηνλ Παηέξα . Έηζη , κπνξνχκε λα πνχκε , καδί κε ηνλ Γξεγφξην ηνλ Παιακά φηη : οὐ τό ἀπλῶς ἐκπορευτόν ἲδιον τοῦ Ἁγίου Πνεύματος , ἀλλά το ἐκ τοῦ Πατρός ἐκπορευτόν .31

27 28

Απηφζη , Α΄ 23 , ζ.52 . Απηφζη , Α΄ 40 , ζ.70 . 29 Βι. J. Meyendorff , ὃπ. παρ. σ.230 . 30 Γξεγνξίνπ Παιακά , Πεξί εθπνξεχζεσο .... , Β΄ 18 , ζ. 95 . 31 Απηφζη , Α΄ 22 , ζ.51 .

8 

2) Κατ’ ἐνέργειαν πρόοδος τοῦ Ἁγίου Πνεῦματος .

(α) Κατ’ ἐνέργειαν ἒγχρονη πρόοδος. Δθηφο απφ ηελ αίδηα θαζ’ χπαξμηλ πξφνδν ηνπ Αγ. Πλεχκαηνο απφ κφλν ηνλ Παηέξα , ν Άγηνο Γξεγφξηνο Παιακάο δέρεηαη θαί δεχηεξε πξφνδν ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο ηελ «κατ’ ενέργειαν» , ε νπνία κάιηζηα είλαη θαί έγρξνλε αιιά θαί άρξνλε . Σα ραξίζκαηα ηεο θαη’ ελέξγεηα έγρξνλεο πξνφδνπ ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο ηελ νπνία ζπγθαηαβαηηθά ν Άγηνο Γξεγφξηνο δέρεηαη λα νλνκαζηεί θαί εθπφξεπζε – είλαη ηα εμήο : Απηή ε πξφνδνο ελεξγείηαη ἐκ’ Πατρός δι’ Υἱοῦ θαί ἐκ τοῦ Υἱοῦ αθφκε . Ολνκάδεηαη δέ εὐδοκία, ἀποστολή , δόσις , συγκατάβασις γίλεηαη διά φιλανθρωπίαν πάληνηε ἒν χρόνο καί πρός τινάς καί δι’ αἰτίας , κε ζθνπφ λα ἀγιάσει καί διδάξει καί ὑπομνήσῃ καί τούς ἀπειθεῖς ἐλέγξη .32 Ζ θαη ’ ελέξγεηαλ πξφνδνο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο είλαη θπζηθφ ηδίσκα ηεο Αγίαο Σξηάδνο , είλαη ελέξγεηα θαί δχλακε ηεο ζεφηεηαο 33 , είλαη ηα αὑχήματα τῆς θεῖας φῦσεως 34 . Δίλαη ε θαλέξσζε θαί ε κεηάδνζε ηνπ Πλεχκαηνο ζηνπο αμίνπο 35 , ζηνπο νπνίνπο επαλαπαχεηαη θαί ελνηθεί ηειεζηνπξγψληαο ηελ αλαθαίληζε ηεο αλζξψπηλεο ςπρήο « ἐπί τό κρεῖττον » . Δίλαη ἡ δωρεά καί ἡ χάρις ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο , ηα ραξίζκαηα ηνπ δειαδή θαί φρη ε ππφζηαζε ηνπ , ε νπνία δελ κπνξεί λα ιακβάλεηαη απφ θαλέλαλ .36

32

Απηφζη , Α΄ 29 , ζζ. 54-55 θαί Β΄ 15 , ζ. 92 : « Ἐπέμφθη .... καί δι’ αἰτίαν , μᾶλλον δέ διά πολλάς αἰτίας ˙ ἳνα μένῃ , φησί , μεθ’ ὑµῶν εἰς τόν αἰῶνα ἳνα ὑµᾶς διδάξῃ καί ὑπομνήσῃ πάντα ἃ εἶπον ὑµῖν , ἳνα μαρτυρήσῃ περί ἐμοῦ ... ἳνα ἐλέγξῃ τόν κόσμον ... ἳνα ἐμέ δοξάσῃ .... » 33 Απηφζη , Β΄ 12 , ζ.88 . 34 Απηφζη , Β΄ 20 , ζ. 96 . 35 Απηφζη , Α΄ 19 , ζ. 47 . 36 Απηφζη , Β΄ 10 , ζ. 86 . Βιέπε θαί Β΄ 64 , ζ. 135 : « Ἐκκέχυται τοίνυν οὐσιωδῶς δι’ ἡµᾶς καί μεθ’ ἡµᾶς ˙ αὐτό γάρ ἐφανερώθη δι’ ἑαυτοῦ την θείαν δύναμιν παρέχον , ἀλλά καί παρέστιν ἀεί οὐσιωδῶς ἡµῖν , πάντως δέ καί καθ’ ὑπόστασιν , κἂν ἡμεῖς τῆς οὐσίας ἢ τῆς ὑποστάσεως ἣκιστα μετέχωμεν , ἀλλά τῆς χάριτος . » Βιέπε θαί Β΄ 75 , ζ. 146 : « Οὐ γάρ αὐτή καθ’ ἑαυτήν ἡ οὐσία καί ἡ ὑπόστασις φανεροῦται ποτε τοῦ θείου πνεύματος . » Πξβι. θαί J. Meyendorff, κλεκ. έξγν, ζ. 231: “ To prove, in his writings against Barlaam and Akindynos, that energy is quite distinct from the essence, Palamas tries to show that the charisms of the Spirit which are granted by grace are not the very hypostasis of the Spirit; the latter was communicated neither at Pentecost, nor in the spiritual gifts of which the New Testament speaks. In this context, Palamas distinguishes between those passages of the New Testament which speak of the Spirit (τό πνεῦμα ) with the definite article, and those which speak of spirit (πνεῦμα ) without the article; the

9 

Απηή ε πξφνδνο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο ελεξγείηαη απφ ηνλ Παηέξα θαί ηνλ Τηφ αιιά θαί απφ ην ίδην ην Άγην Πλεχκα 37 ψο ηδίσκα ηεο Αγίαο Σξηάδνο θνηλφ 38 εκθαίλνληαο ην νκνθπέο , ην νκφηηκν θαί ηελ νκνβνπιία ησλ ηξηψλ ζείσλ Τπνζηάζεσλ .39 Ο Γξεγφξηνο Παιακάο κηιψληαο γηα ηελ θαη’ ελέξγεηαλ έγρξνλε πξφνδν ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο δελ παξαιείπεη λα αληηδηαζηείιεη κε ζαθήλεηα απφ ηελ θαζ’ χπαξμηλ εθπφξεπζε ηνπ Πλεχκαηνο απφ κφλν ηνλ Παηέξα : Κοινά μέν οὖν καί πολλά τῆ μόνῃ ἁγίᾳ καί προσκυνητῆ τριάδι τά πρός ἡµᾶς ἐξ’ αὐτῆς θεῖα δόγματα καί ἡ τούτων δόσις , ἡ δέ τοῦ ἁγίου πνεύματος ἐκπόρευσις μία καί τοῦ πατρός ἰδία καί προαιώνιος .40 Ζ απνδνρή ηεο « διττής προόδου » ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο « καθ’ ὓπαρξιν » θαί «κατ’ ἐνέργειαν» , απνηειεί γηα ηνλ Άγην Γξεγφξην ηε δπλαηφηεηα γηα λα δηαθξίλεη κεηαμχ « Θενινγίαο » θαί « Οηθνλνκίαο » , κεηαμχ δπν δηαθνξεηηθψλ θαηαζηάζεσλ , νη νπνίεο φκσο ζπγρξφλσο ζρεηίδνληαη . Απηφ , ην νπνίν ηηο δηαθξίλεη είλαη ε αηηία θαί ν ρξφλνο ˙ απηφ ην νπνίν ηηο ζπζρεηίδεη είλαη ε θαη ’ ελέξγεηαλ θαλέξσζε ηνπ θνηλνχ έξγνπ ησλ ζείσλ ππνζηάζεσλ .41 Οη δχν φκσο απηέο θαηαζηάζεηο άλ θαη ζπζρεηίδνληαη έλ ηνχηνηο δελ ζπγρένληαη κεηαμχ ηνπο , γηαηί ε κέλ οηθολοκία : ὣς ἡ ἐν χρόνω φανέρωση , ἒχει την αναφορά της στην θέληση του Θεοῦ Πατρός .... ε δέ Θεοιογία : ὣς ἡ ἂχρονη καί αϊδια ἐκπόρευση , στη φυσική προβολή ἢ πρόοδο . Ζ πξψηε είλαη ε θαηάζηαζε θαλεξψζεσο θαί παξνπζίαο ησλ ζείσλ ελεξγεηψλ , ε δεχηεξε ησλ ζείσλ θαί νκνπζίσλ ππνζηάζεσλ , ην θνηλφ έξγν ησλ νπνίσλ θαλεξνχηαη έλ ρξφλσ κέζσ ησλ αθηίζησλ ζείσλ ελεξγεηψλ , ζηελ θηίζε θαί ζηελ ηζηνξία . Απηή αθξηβψο ε ζχλδεζε είλαη πνπ νδεγεί θαί ζηελ ζπζρέηηζε ησλ δχν θαηαζηάζεσλ . 42 ΢εκαληηθή είλαη θαί ε επηζήκαλζε πνπ θάλεη ν Γξεγφξηνο ζρεηηθά κε ηελ ζχγρπζε ησλ Λαηίλσλ , πνπ ηαπηίδνπλ ατδηα εθπφξεπζε θαί έλ ρξφλσ απνζηνιή ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο . ΢πλέπεηα απηήο ηεο ηαπηίζεσο είλαη ε αληίιεςε ηνπο φηη ην Άγην Πλεχκα έρεη ηελ ππφζηαζε ηνπ θαί έθ ηνπ
latter signify gifts or spiritual energies, and naturally proceed from the Father and the Son, but also from the Spirit itself, for the whole essence of God is the “ cause ” of the energies.” 37 Γξεγνξίνπ Παιακά , Πεξί εθπνξεχζεσο .... , Β΄ 11 , ζ. 87 . 38 Απηφζη , ζ . 88 (: Το διδόναι τῶν τριῶν ἐστιν ὑποστάσεων κοινόν ) , βι. θαί Απηφζη , Β΄ 21 , ζ. 97 : Ἐπεί δέ τῆς τρισυποστάτου θεότητος τά ἒργα κοινά , ἓν δέ τῶν ἒργων καί ἡ φανέρωσις , διά τοῦτο παρ’ ἑαυτοῦ τε πρός ἡµᾶς ἣκει καί παρά τοῦ πατρός καί τοῦ υἱοῦ πέμπεται , δι’ ὧν καί φανεροῦται τό καί παρ’ ἑαυτοῦ φανερούμενον , καθάπερ καί ὁ υἱός πρό αὐτοῦ. 39 Απηφζη , Β΄ 43 , ζ. 117 θαί Β΄ 44 , ζ.117 . 40 Απηφζη , Β΄ 12 , ζ. 89 . 41 Βι. Υξπζνζη. ΢αββάηνπ , Ζ πεξί εθπνξεχζεσο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο δηδαζθαιία ηνπ Αγίνπ Γξεγνξίνπ ηνπ Παιακά . 42 Απηφζη , ζ. 74

10 

Τηνχ , δειαδή ην Filioque . Αιιά άλ ε έλ ρξφλσ απνζηνιή ηαπηίδεηαη κε ηελ ατδηα πξφνδν , ηφηε θαί νΤηφο γελλάηαη απφ ηνλ Παηήξ θαί ην Άγην Πλεχκα , ζχκθσλα κε ην ρσξίν ηνπ Ζζατα : Κύριος ἀπέσταλκε με καί το Πνεῦμα αὐτοῦ .43 Δπηπιένλ , άλ ε εθπφξεπζε ηαπηίδεηαη κε ηελ απνζηνιή , ε απνζηνιή δελ είλαη εσδοθία θαί ζέιεζε – θαί άξα θνηλφ έξγν ηεο Αγίαο Σξηάδνο – ηφηε ε ππνζηαηηθή εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο απφ ηνλ Παηήξ θαί ηνλ Τηφ είλαη έξγν ζειήζεσο θαί επνκέλσο ην Πλεχκα δελ είλαη άθηηζην θαί ζπλατδην κε ηνλ Παηήξ θαί ηνλ Τηφ αιιά θηηζηφ θαί δνχιν .44 Καί άλ ε εθπφξεπζε είλαη έξγν ζειήζεσο , ηφηε έγηλε δηα θηιαλζρωπίαλ θαί δελ είλαη σπέρ αηηίαλ . Οη ζπλέπεηεο επνκέλσο ηεο ηαπηίζεσο αποζηοιής θαί εθπορεύζεως είλαη θνβεξέο . Καζίζηαηαη έηζη θαλεξφ φηη : οὐκ ταὐτόν ἀποστολή καί ἐκπόρευσις . Ἡ μέν γάρ ἀποστολή τῆς πρός ἡµᾶς συγκαταβάσεως ἐκφαίνει τήν πρόθεσιν ˙ ἡ δέ ἐκπόρευσις τῆς καθ’ ἑαυτό παρά πατρός ὑπάρξεως τοῦ πνεύματος ἐστιν ὂνομα . 45

43 44

Ζζ. 48 , 16 . Βιέπε θαί Γξεγνξίνπ Παιακά , Πεξί εθπνξεχζεσο .... , Β΄ 21 , ζ.27 . Απηφζη , Β΄ 22 , ζ. 98 θαί Β΄ 23 , ζ.99 . 45 Απηφζη , Β΄ 25 , ζ. 101 .

11 

(β) Κατ’ ἐνέργειαν ἂχρονη πρόοδος.

Ο Άγηνο Γξεγφξηνο Παιακάο ζπζρεηίδνληαο ηε ζενινγηθή ζθέςε ηνπ Παηξηάξρε Γξεγνξίνπ Β΄ ηνπ Κχπξηνπ , δελ πεξηνξίδεη ηελ θαη’ ελέξγεηαλ πξφνδν ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο κφλν ζηελ έλ ρξφλσ απνζηνιή αιιά δέρεηαη φηη απηή είλαη αηψληα θαί γίλεηαη ρξνληθή φηαλ ην ζειήζεη ν Παηήξ θαί ν Τηφο 46 : Τό μέν γάρ πέμπειν ἒχειν το Πνεῦμα το Ἃγιον πρός τους ἀξίους κοινόν ἐστιν ἐξ’ ἀϊδίου τῶ πατρί καί τῶ υἱῶ ˙ πέμπει δε χρονικῶς ἑκάτερος , ἀμφότεροι δέ μᾶλλον ὁπότε δέοι.47 Δίλαη ζαθέο φηη ε απνζηνιή γίλεηαη ἐν χρόνω θαη δι’αἰτίαν , ην απνζηειιφκελν φκσο δελ είλαη θάηη ρξνληθφ θαί πεπεξαζκέλν , αιιά ε άτρολε θαί αϊδηα ελέξγεηα ηεο ηξηζππφζηαηεο θχζεσο , πνπ πεγάδεη απφ απηήλ θαί ε νπνία είλαη θνηλή θαί ζηηο ηξείο ζείεο ππνζηάζεηο ατδίσο. Ζ θαλέξσζε θαί ε ρνξήγεζε ηνπ Πλεχκαηνο ηειείηαη έλ ρξφλσ έθ ηνπ Τηνχ θαί δηά ηνπ Τηνχ , ηο τορεγείλ φκσο ην έρεη αλάξρσο ν Τηφο , ν νπνίνο έρεη αλάξρσο ην Πλεχκα αλαπασόκελολ ζε Απηφλ .48 Ζ οηθολοκηθή θαλέξσζε ηεο Αγίαο Σξηάδνο έρεη ηελ αηηία ηεο ζηελ «ἐν τῆ θεολογία ἀϊδια κοινωνία καί σχέση τῶν τριῶν θείων ὁμοουσίων ὑποστάσεων»49 . Σν Πλεχκα , επνκέλσο , δελ είλαη «ἐκ τοῦ Υἱοῦ , ἀλλά σύν τῶ Υἱῶ ἐκ Πατρός » ζηελ ατδηα ηξηαδηθή θνηλσλία . Πεξαηηέξσ ν Άγηνο Γξεγφξηνο αλαιχεη φηη ην Άγην Πλεχκα αλαπαύεηαη ζηνλ Τηφ αησλίσο , γη’ απηφ θαί ν Τηφο νλνκάδεηαη ηακίας ηνπ πλεχκαηνο .50 Σν Άγην Πλεχκα είλαη : συνημμένο φυσικώς τῶ Πατρί καί τῶ Υιῶ ἀδιαστάτως τε καί ἀϊδίως 51 θαί κε απηή ηελ έλλνηα είλαη πλεχκα ηνχ Τηνχ : Το θεῖον πνεῦμα καλεῖται τοῦ υἱοῦ , ἀλλ’ οὐχ ὡς ἐκ τοῦ υἱοῦ , ἀλλ’ ὡς ἒν τῶ ὑιῶ φυσικῶς ἐξ ‘ ἀϊδίου ὂν .52 Ο ηχπνο ηνπ Filioque ζε κία νξζνινγηθή ζεψξεζε βξίζθεη ηε ζέζε ηνπ ζην ζρέδην ηεο ζείαο απνθαιχςεσο . Αιιά απηή ε θαλέξσζε ηνπ Τηνχ έλ Αγίσ Πλεχκαηη είλαη ρξνληθά πεξηνξηζκέλε ή είλαη αηψληα ; ΢ε
βιέπε : Orphanos M , The procession of the Holy Spirit according to certain Greek Fathers , Θενινγία η. 3 , ζ.443 . 47 Γξεγνξίνπ Παιακά , Πεξί εθπνξεχζεσο .... , Β΄ 14 , ζ. 92 . 48 Βι. π. Ακθ. Ράληνβηηο , Σν Μπζηήξηνλ ηεο Αγίαο Σξηάδνο θαηά ηνλ Άγηνλ Γξεγφξηνλ ηνλ Παιακά , ζζ. 164 – 165 . 49 Γξεγνξίνπ Παιακά , νπ. παξ. Α΄ 25 , ζ. 53 . 50 Απηφζη , Α΄ 29 , ζ. 56 . 51 Απηφζη , Β΄ 20 , ζ.97 . 52 Απηφζη , Β΄ 29 , ζ. 104 . Βιέπε θαί απηφζη , ζζ. 104-105 : « Ἒστι γάρ τοῦ υἱοῦ το πνεῦμα ὡς ἐξ αἰώνων καί εἰς αἰῶνας ἐκ τοῦ πατρός ἐκπορευόμενον καί ἐν υἱῶ φυσικῶς ὑπάρχον καί ἀναπαυόμενον. »
46

12 

απηή ηελ εξψηεζε , απαληά ν Άγηνο Γξεγφξηνο κε έλα έμνρν ρσξίν ηνπ απφ ηα Κεθάιαηα Φσζηθά , παξφκνην ηνπ νπνίνπ θαίλεηαη απίζαλν φηη ζα κπνξνχζε λα βξεζεί ζηελ Βπδαληηλή Θενινγηθή γξακκαηεία (J.Meyendorff) . Σν ρσξίν απηφ μαθληάδεη θάπσο δηφηη ρξεζηκνπνηεί ηνπο ςπρνινγηθνχο ηχπνπο , φπσο θαί ν Απγνπζηίλνο 53 : Ἐκεῖνο δέ το Πνεῦμα τοῦ ἀνωτάτου λόγου , οἷον τίς ἒρως ἐστίν ἀπόρρητος τοῦ γεννήτορος πρός αὐτόν τόν ἀπορρήτως γεννηθέντα λόγον˙ ὧ καί αὐτός ὁ τοῦ πατρός ἐπέραστος λόγος καί υἱός χρῆται πρός τον γεννήτορα , ἀλλ’ ὡς ἐκ τοῦ πατρός ἒχων αὐτόν συμπροελθόντα καί συμφυῶς ἐν αὐτῶ ἀναπαυόμενον ... Αὓτη γάρ ἡ πατρός τε καί υἱοῦ προαιώνιος χαρά το πνεῦμα τό ἃγιον ἐστιν, ὡς κοινόν μέν αὐτοῖς κατά την χρῆσιν , δι ‘ ὃ παρ’ ἀμφοτέρων καί πρός τούς ἀξίους πέμπεται , μόνου δέ τοῦ πατρός καθ’ ὓπαρξιν ὑπάρχον , δι’ ὃ καί παρ’ αὐτοῦ μόνου ἐκπορεύεται καθ’ ὓπαρξιν . 54

Βιέπε : P. Evdokimov , Σν Άγην Πλεχκα ζηελ Οξδφδνμε παξάδνζε , ζ. 79 επίζεο : J. Meyendorff , ν.π. , ζ. 232 : “ … That is the Orthodox meaning which can be given to the Latin Filioque clause ; while preserving the personalism of the Fathers and the traditional Byzantine position concerning the economic procession of the Spirit from the Son , Palamas , because he considers the divine energies as uncreated and eternal , does not limit that economy to temporal existence .” Κάπνηα ζηνηρεία γηα ηελ Σξηαδνινγία θαί Πλεπκαηνινγία ηνπ ηεξνχ Απγνπζηίλνπ , θαζψο θαί γηα ην θαηά πφζνλ πξφθεηηαη γηα « κεηαθπζηθέο αλαινγίεο » ή «ηξηαδηθή ςπρνινγία » , βιέπε : P.Smuloters , Saint Augustine : le saint – Esprit Charite , D.S. , pp.1279 – 1283 , vol. N , Paris 1961 . Γηα ηελ παιακηθή ηξηαδηθή ςπρνζενινγία ησλ θπζηθψλ θαί ζενινγηθψλ θεθαιαίσλ θαί ηελ Απγνπζηίλεηα αληίζηνηρε ηνπ De Trinitatae ψο πεγή ηεο , βι . Γ.Γεκεηξαθφπνπινπ , Απγνπζηίλνο θαί Γξεγφξηνο Παιακάο , Σα πξνβιήκαηα ησλ Αξηζηνηειηθψλ θαηεγνξηψλ θαί ηεο Σξηαδηθήο ςπρνζενινγίαο , ζζ . 86 – 94 . 54 Γξεγνξίνπ Παιακά , Κεθάιαηα θπζηθά θαί ζενινγηθά 36 , ΓΠ΢ 5 , ζζ . 54–55 , βιέπε θαί Ακθ. Ράληνβηηο , Σν Μπζηήξην ηεο Αγίαο Σξηάδνο θαηά ηνλ Άγην Γξεγφξην Παιακά , ζζ . 168–174 .
53

13 

ΚΔΦΑΛΑΙΟ Β΄.
“ ΟΙ ΠΗΓΔ΢ ΣΗ΢ ΓΙΓΑ΢ΚΑΛΙΑ΢ ΣΟΤ ΑΓΙΟΤ ΓΡΗΓΟΡΙΟΤ τοῦ ΠΑΛΑΜΑ ΓΙΑ ΣΗΝ ΔΚΠΟΡΔΤ΢Η ΣΟΤ ΑΓΙΟΤ ΠΝΔΤΜΑΣΟ΢ .” Δίλαη γεγνλφο φηη ζηελ δηδαζθαιία ηνπ Γξεγνξίνπ Παιακά βξίζθνπκε ηελ δεκηνπξγηθή θαί έλ Πλεχκαηη ειεπζεξίαο παξνπζίαζε ηεο πξνγελέζηεξεο ηνπ ζενινγηθνχ πξνζδηνξηζκνχ 55 θαί ζην δήηεκα ηεο εθπνξεχζεσο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο . Ζ βάζε ηεο ζενινγήζεσο ηνπ είλαη νπσζδήπνηε ε Αγία Γξαθή . ΢ην έξγν ηνπ : “ Λόγοι αποδεικτικοί Περί της εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος ” , ζην νπνίν πεξηέρεηαη θαηεμνρήλ ε δηδαζθαιία ηνπ γηα ηελ εθπφξεπζε , παξαζέηεη πιήζσο ρσξίσλ θπξίσο απφ ην Δπαγγέιην ηνπ Ησάλλε θαί ηελ Α΄ πξφο Κνξηλζίνπο επηζηνιή , ηνπ Απνζηφινπ Παχινπ . 56 Γελ ζα επηκείλνπκε φκσο ζηελ αγηνγξαθηθή ζεκειίσζε ηεο δηδαζθαιίαο ηνπ αιιά ζηελ παηεξηθή , ε νπνία είλαη πινπζησηάηε . Πξάγκαηη , παξαζέηεη καξηπξίεο ησλ ηξηψλ Καππαδφθσλ – θαί ηδηαηηέξσο ηνπ Γξεγνξίνπ ηνπ Θενιφγνπ θαί ηνπ Κπξίιινπ Αιεμαλδξείαο . Ζ αλαθνξά ηνπ ζε παηέξεο κεηαγελέζηεξνπο ηνπ Κπξίιινπ είλαη πεξηνξηζκέλε . Αλαθέξεη κνλάρα ηνλ Φεπδνδηνλχζην θαί ηνλ Ησάλλε Γακαζθελφ . Δλψ γλσξίδεη επίζεο ηελ ζενινγηθή δηεξγαζία , πνπ είρε ζπληειεζηεί κε ηνλ ηεξφ Φψηην θαί εμήο ψο ηελ επνρή ηνπ ζην δήηεκα ηεο εθπνξεχζεσο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο , δελ αλαθέξεη νλνκαζηηθά ηνλ Φψηην . Υξεζηκνπνηεί αθφκε ηελ Γνγκαηηθή παλνπιίαλ ηνπ Δπζπκίνπ Επγαβελνχ , φπνπ απαληά θαί ν φξνο ἀπόδειξις κε ηελ έλλνηα πνπ ηνπ δίλεη ν Παιακάο . Δπηπιένλ , ν Γξεγφξηνο είρε ππ’ φςηλ ηνπ ηηο πξφζθαηεο ηφηε αιιά θαί πξνγελέζηεξεο ζπδεηήζεηο 57 φπσο θαί ηα ζρεηηθά κε ην ζέκα ζπγγξάκκαηα ηνπ Ησάλλνπ ηνπ Βέθθνπ.58 ΢ηε ζπλέρεηα ζα επηρεηξήζνπκε λα αλαπηχμνπκε ζχληνκα ην ζέκα ησλ πεγψλ ηνπ Γξεγνξίνπ Παιακά ζην δήηεκα ηεο εθπνξεχζεσο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο ζε ηέζζεξηο παξαγξάθνπο : 1) Οη Καππαδφθεο 2) Ο Κχξηιινο Αιεμαλδξείαο 3) Ο Φψηηνο 4) Ο Γξεγφξηνο Β΄ ν Κχπξηνο .
55 56

Βιέπε Γ. Μαληδαξίδνπ , Παιακηθά , ζ . 17 . Βι. Π. Υξήζηνπ , Δηζαγσγή ... , ΓΠ΢ 1 , ζ. 13 . 57 Βι. Μ.Οξθαλνχ , Ἡ ὑπό τῶν πατέρων ἐρμηνεία τῆς παραδόσεως , ζ. 399 , φπνπ ν ζπγγξαθέαο επηζεκαίλεη ην γεγνλφο , φηη ε Β΄ ΢χλνδνο ησλ Βιαρεξλψλ πξνπαξαζθεχαζε ην δξφκν ζηνλ άγην Γξεγφξην Παιακά , ν νπνίνο εξκελεχνληαο αξγφηεξα έθ λένπ ηελ παξάδνζε ησλ παηέξσλ δηεπθξίλεζε φηη ε δη’ Τηνχ θαη ’ ἒκφασιν ή θαη ’ ἒκλαμψιν πξνβνιή ή εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο δελ είλαη άιιε , παξά ε θαη’ ἐνέργειαν εθπφξεπζε , ε νπνία δηαθξίλεηαη κε ζαθελεία ζε φιε ηελ καθ’ ὓπαρξιν . 58 βι. Π.Υξήζηνπ , Δηζαγσγή ... , ζ. 157 .

14 

1) Οη Καππαδφθεο . Απφ φινπο ηνπο κεγάινπο Παηέξεο ηνπο νπνίνπο ζπλαληνχκε ζηελ αληηξξεηηθή ζενινγία γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο , νη Καππαδφθεο είλαη εθείλνη πνπ δέζπνδαλ ζε απηή . Απηφ είλαη δηθαηνινγεκέλν απφ ηελ εληππσζηαθή πξνζθνξά ηνπο θαί απφ ηελ ζενινγηθή ζεκαζία ζηελ ζθέςε ηνπο .59 Σα θχξηα ζεκεία ηεο ζενινγίαο ησλ Καππαδφθσλ Παηέξσλ – Μ.Βαζηιείνπ , Γξεγνξίνπ ηνπ Θενιφγνπ θαί Γξεγνξίνπ Νχζζεο – ψο πξφο ηελ ζρέζε ησλ ζείσλ πξνζψπσλ είλαη ηα εμήο : α) Τπάξρεη δηάθξηζε νπζίαο θαί ππφζηαζεο , ε νπνία είλαη αλάινγε κε ηελ ππάξρνπζα ζρέζε κεηαμχ κοινού θαί ιδίου β) Ο Παηήξ ζρεηίδεηαη κε ηνλ Τηφ θαί ην Άγην Πλεχκα ψο αίηην πξφο ηα αηηηαηά γ) Μφλνο ν Παηήξ είλαη ε πεγή θαί ε αξρή ηεο ππάξμεσο ηνπ Τηνχ θαί ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο .60 Δίλαη βαζηθφ φηη ε ζπδήηεζε ηείλεη λα θαζηεξψζεη ζηελφ ζχλδεζκν θαί ζπλνρή αλάκεζα ζηελ ηξηαδηθή ζενινγία ησλ Καππαδφθσλ παηέξσλ θαί ηνπ Γξεγνξίνπ Παιακά .61 Άο δνχκε φκσο πσο ρξεζηκνπνηεί ν Παιακάο ηνπο Καππαδφθεο ζηνπο Αποδεικτικούς Λόγους του , θαί πξψηα ζηνλ Μ.Βαζίιεην . Απφ ηα ρσξία ηνπ Μ.Βαζηιείνπ , πνπ παξαζέηεη ν Γξεγφξηνο Παιακάο , ζπλάγεηαη φηη ζηεξίδεηαη ζηνλ Μ.Βαζίιεην γηα λα ππνζηεξίμεη ηα εμήο ζεκεία : 1) Σν Άγην Πλεχκα πξνέξρεηαη , εθπνξεχεηαη έθ ηνπ Παηξφο , είλαη ην στόμα ηνπ Παηέξα 62 2) Σα ηδηψκαηα πνπ είλαη θνηλά ζηνλ Παηέξα θαί ζηνλ Τηφ είλαη θνηλά θαί ζην Άγην Πλεχκα 63 3) Ζ πξφζεζε διά κπνξεί λα εθιεθζεί ψο ἐκ επί ησλ θηηζκάησλ 64 4) Οη δσξεέο θαί ε ρνξεγία ησλ αγαζψλ ζηελ θηίζε , πνπ πεγάδνπλ απφ ην Άγην Πλεχκα , είλαη ελέξγεηεο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο , ηηο νπνίεο έρεη ατδίσο 65 5) Σν Άγην Πλεχκα ιέγεηαη πνεῦμα Υἱοῦ δηφηη δηά ηνπ Τηνχ ρνξεγείηαη θαί εθθαίλεηαη 66 6) Σν Άγην Πλεχκα ιέγεηαη Πνεῦμα Χριστοῦ .... ὣς κατά τήν φύσιν ὠκειωμένον αὐτῶ 67 7) Σν φηη ν
βι. Υξπζφζηνκνπ ΢αββάηνπ , « Υξήζηο θαί παξάρξεζηο » ρσξίσλ ηνπ Μ.Βαζηιείνπ είο ηαο ζπδεηήζεηο πεξί Filioque , Θενινγία ηφκνο ΞΕ΄ , ηεχρνο 1 , ζ. 137 , 1996 . 60 βι. M.Orphanos , The procession … , Θενινγία ηφκνο Ν , ηεχρνο 4 , ζζ.773–774 , 1979 . 61 βι. J.Meyendorff , Σν Άγην Πλεχκα ζηελ Θενινγία ηνπ Αγίνπ Γξεγνξίνπ ηνπ Παιακά , ζ.147 (αιιά θαί γεληθφηεξα ζηηο ζειίδεο 145–148). 62 Γξ. Παιακά , Πεξί εθπνξεχζεσο ... , Α΄5 , ζ.33 θαί Α΄19 , ζ.46 . Βιέπε επίζεο θαί Α΄31 , ζ.59 : « Τό πνεῦμα , φησί , τό ἃγιον ... ἐκ τοῦ πατρός ὑφεστάναι » (Γίλνπκε ηηο παξαπνκπέο κφλν ζηα θείκελα ηνπ Παιακά θαί φρη ζχγρξνλσλ θαί ζηα αληίζηνηρα ησλ Καππαδφθσλ – νη νπνίεο ππάξρνπλ ζηελ θξηηηθή έθδνζε ησλ ζπγγξακκάησλ ηνπ Παιακά – γηα λα κελ επηβαξχλνπκε πεξηζζφηεξν ηνλ φγθν ησλ ππνζεκεηψζεσλ καο ) , πξβι. Υξ.΢αββάηνπ , ν.π. , ζζ. 171–172 . 63 Γξ. Παιακά , ν.π.. Α΄15 , ζ.43 . 64 Απηφζη , Α΄25 , ζ. 53 . Γηα ηελ ζεκαζία ησλ πξνζέζεσλ « έθ » θαί « δηά » . 65 Γξεγνξίνπ Παιακά , ν.π . Β΄11 , ζ.88 . 66 Απηφζη , Β΄31 , ζ. 106 θαί Β΄ 45 , ζ.118 . Πξβι. Υ.΢σηεξφπνπινπ , ν.π. , ζζ. 175–188 . 67 Γξεγνξίνπ Παιακά , ν.π. , Β΄ 31 , ζ.106 .
59

15 

Παηήξ δεκηνπξγεί δηα ηνπ Τηνχ το ἡνωμένον τοῦ θελήματος παρίστησιν . 68 Ο Γξεγφξηνο Θενιφγνο ηψξα είλαη εθείλνο απφ ηνπο Καππαδφθεο , ζηνλ νπνίν ν Γξεγφξηνο Παιακάο αλαηξέρεη πνιχ ζπρλά , ζπρλφηεξα απφ φηη ζηνπο άιινπο δχν . Απφ ηελ αλαθνξά ηνπ Παιακά , ζηελ δηδαζθαιία ηνπ Γξεγνξίνπ Θενιφγνπ επηζεκαίλνπκε ηηο θπξηφηεξεο έλλνηεο : 1) Σα ηξία πξφζσπα ζηελ Θεφηεηα έρνπλ ηελ αλαθνξά ηνπο ζην έλα Πξφζσπν ηνπ Θενχ Παηξφο .69 2) Σν Πλεχκα έρεη φζα ν Τηφο “ πλήν τῆς γεννήσεως . ”70 3) Ζ θξάζε ηνπ Γξεγνξίνπ Θενιφγνπ γηα ηνλ Τηφ “ ἡ ἐκ τῆς ἀρχῆς ἀρχή ” έρεη δεκηνπξγηθή θαί φρη ππαξθηηθή έλλνηα .71 4) Ο Τηφο είλαη κφλνλ Τηφο θαί φρη Παηήξ ή προβοιεύς .72 5) Ίδηνλ ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο είλαη ην “ ἐκ τοῦ πνεῦματος ἐκπορευόμενον ”73 6) Ο Παηήξ είλαη ‚ἓνωσις‛ ησλ άιισλ δχν πξνζψπσλ ζηελ Αγία Σξηάδα “ἐξ οὗ καί πρός ὃν ἀνάγεται τα ἐξῆς‛ 74 7) Ο Τηφο είλαη “ ἀρχή τῶν ὃλων ” δειαδή ησλ θηηζκάησλ . Άλ ην Άγην Πλεχκα είρε ηελ αξρή ηεο ππάξμεσο ηνπ θαί ζηνλ Τηφ , ζα ήηαλ έλα ηωλ όιωλ : “ Δεῖξον ὃτι γέγονε το πνεῦμα καί τότε τῶ Υἱῶ δός ” 75 8) “ Πάντα ὃσα ἒχει ὁ Πατήρ , τοῦ Υἱοῦ ἐστιν ἀνεῦ τῆς αἰτίας ” Ζ απνλνκή επνκέλσο ησλ ηδηνηήησλ κηάο ζείαο Τπνζηάζεσο θαί ζε δεχηεξε – ζηνλ Τηφ – επηθέξεη ζχγρπζε ησλ ππνζηαηηθψλ ηδησκάησλ .76 9) Ζ ζρέζε ησλ Πξνζψπσλ θαί ε ηάμε ζηελ Αγία Σξηάδα είλαη κπζηήξην , πνπ γλσξίδεη κφλν ε ίδηα ε Αγία Σξηάδα θαί εθείλνη ζηνπο νπνίνπο Απηή ζα ην απνθαιχςεη 77 10) Ζ πξναξίζκεζε θαί ππαξίζκεζε ησλ ηξηψλ Πξνζψπσλ ζηελ Γξαθή δειψλεη ηελ ηζνηηκία ηεο θχζεσο 78 11) Ζ απνζηνιή είλαη επδνθία ηνπ Παηξφο 79
68

Απηφζη , Β΄ 59 , ζ.132 . Γεληθφηεξα , γηα ηελ πλεπκαηνινγία ηνπ Μ.Βαζηιείνπ , βι. Μ.Οξθαλφο , Ο Τηφο θαί ην Άγην Πλεχκα είο ηελ Σξηαδνινγία ηνπ Μ.Βαζηιείνπ , ζζ. 42–47 . 69 Γξεγνξίνπ Παιακά , ν.π., Α΄5 , ζ.33 . 70 Απηφζη , Α΄11 , ζ.38. 71 Απηφζη , Α΄11-13 , ζ.39. 72 Απηφζη , Α΄21, ζ.49. 73 Γξεγνξίνπ Παιακά , ν.π. , Β΄31 , ζ. 106. Απηφζη , Β΄ 59 , ζ. 132 . Γεληθφηεξα , γηα ηελ πλεπκαηνινγία ηνπ Μ.Βαζηιείνπ , βι. Μ.Οξθαλφο , Ο Τηφο θαί ην Άγην Πλεχκα είο ηελ Σξηαδνινγία ηνπ Μ.Βαζηιείνπ , ζζ. 42–47 . Δπίζεο , Γξεγνξίνπ Παιακά , ν.π. , Α΄5 , ζ.33 74 Απηφζη , Α΄25 , ζ.52 . 75 Απηφζη , Α΄30 , ζ.57. 76 Απηφζη , Α΄31 , ζζ. 59-60 θαί Α΄33 ,ζ. 63 . 77 Απηφζη , Α΄33 , ζ. 61. 78 Απηφζη , Α΄36 , ζ.67 . Πξβι. Υ.΢σηεξφπνπινπ , ν.π. , ζζ. 206-208 .

16 

΢ρεηηθά κε ηελ ρξεζηκνπνίεζε έξγσλ ηνπ Αγίνπ Γξεγνξίνπ Νχζζεο, ηνπ “ ἀδελφοῦ καί ἀδελφά φρονοῦντος ”80 , ζηνπο Απνδεηθηηθνχο Λφγνπο παξαηεξνχκε ηα εμήο : 1) Ο Γξεγφξηνο Παιακάο ρξεζηκνπνηεί ην εμήο ρσξίν απφ ην ιφγν Πεξί Θενγλσζίαο ηνπ Γξεγνξίνπ Νχζζεο . Έλα έξγν πνπ δελ ζψδεηαη ζήκεξα : “ Πνεῦμα δέ το τῆς πατρικῆς ἐκπορευόμενον ὑποστάσεως . Τούτου γάρ ἓνεκα καί πνεῦμα στόματος ἀλλ’ οὐχί καί τον λόγον στόματος ὁ Δαβίδ εἲρηκεν , ἳνα την ἐκπορευτικήν ἰδιότητα τῶ πατρί μόνῳ προσοῦσαν πιστώσηται ”81 Με ηελ ρξήζε απηνχ ηνπ ρσξίνπ ν Γξεγφξηνο απνζθνπεί λα ζεκειηψζεη ην αθνηλψλεην ηνπ ππνζηαηηθνχ ηδηψκαηνο ηνπ Παηξφο , ν νπνίνο κφλνο εθπνξεχεη θαζ’ χπαξμηλ ην Άγην Πλεχκα .82 Απηφ ην ρσξίν θαίλεηαη φηη ήηαλ έλα απφ ηα ζεκαληηθά ζηε δηακάρε γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο . Σνλ 13ν αη. κάιηζηα ρξεζηκνπνηήζεθε θαί απφ ηνπο ελσηηθνχο θαί απφ ηνπο αλζελσηηθνχο , ν δέ Κσλζηαληίλνο Μειηηεληψηεο , γλσζηφο ελσηηθφο , θαηεγνξεί ηνπο αλζελσηηθνχο φηη σκολίως ἐκακούργησαν . Σν ρσξίν κε ηελ αληηθαηάζηαζε ηεο ιέμεσο “ τῶ Πνεύματι ” κε “ τῶ Πατρί ” ὁ “Τῆς ἐκτεθείσης τήν τῶ Πνεύματι λέξιν μετεποίησαν εἰς την τῶ Πατρί ” αλαθέξεη : “ βουλόμενοι παραστῆσαι τοῦ Πατρός εἶναι τό ἐκπορευτικόν ἲδιον ὣς στερῆσαι τόν Υἱόν ἐντεῦθεν αὐτοῦ καί δεῖξαι σύν τῶ Πατρί μή μετέχοντα . ” 83 2) Ο ηεξφο Παιακάο ρξεζηκνπνηεί επίζεο ην ρσξίν “ προθεωρεῖσθαι τόν Υἱόν κατά τόν τῆς αἰτίας λόγον τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως ” , απφ ηνλ πξψην Αληηξξεηηθφλ πξφο Δπλφκηνλ ηνπ Γξεγνξίνπ Νχζζεο . Σν ρσξίν απηφ ρξεζηκνπνηνχζαλ νη ιαηηλφθξσλεο , γηα λα ππνζηεξίμνπλ πξνθαλψο φηη ν Τηφο είλαη ε ππνζηαηηθή αηηία ηνπ Πλεχκαηνο .84 Ο Παιακάο ζηελ πξνζπάζεηα ηνπ λα εξκελεχζεη ην ρσξίν , ιέεη φηη πξνζεσξείηαη βεβαίσο ν Τηφο , αιιά φρη θαηά ηνλ ιφγν ηεο αηηίαο ηνπ Πλεχκαηνο , αιιά θαηά ηνλ ιφγν ηεο δηθήο ηνπ (ηνπ Τηνχ) ππνζηάζεσο απφ ηνλ Παηέξα , δηφηη αθνχγνληαο θάπνηνο ην φλνκα “ Πατήρ ” ζθέθηεηαη ακέζσο ην “ γέννημα ” , ηφλ Τηφ . “ Καί διά τοῦτο ὁ Υἱός πρό τοῦ Πνεύματος ἐστι καθ’ ὓπαρξιν οὐδαμῶς .”
79 80

Γξεγνξίνπ Παιακά , ν.π. , Β΄21 ,ζ. 97 . Απηφζη , Α΄19 ,ζ.47 . 81 Θενινγία , ηφκνο Ξ΢Σ΄ , 1995 , ηεχρνο 1 , ζζ. 119-120 . 82 Απηφζη . 83 Κ.Μειηηεληψηνπ , Λφγνη Αληηξξεηηθνί δχν , εθδ. Μ.Οξθαλνχ , ζζ. 263 ,16 – 264 ,4 84 Γξεγνξίνπ Παιακά , Πεξί εθπνξεχζεσο ... , Β΄42 , ζ.122 .

17 

Γηα ηελ επίξξσζε απηήο ηεο ζέζεσο πξνζζέηεη ν Παιακάο θαί ην εμήο ρσξίν ηνπ Νχζζεο απφ ην ίδην έξγν : “ Ὡς συνάπτεται τῶ Πατρί ὁ Υἱός καί το ἐξ ‘ αὐτοῦ εἶναι ἒχων οὐχ ὑστερίζει κατά τήν ὓπαρξιν , οὓτω πάλιν καί τοῦ μονογενοῦς ἒχεται τό Πνεῦμα τό ἃγιον , ἐπινοίᾳ μόνον κατά τόν τῆς αἰτίας λόγον προθεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως ” 85 Καί δηαηππψλεη ζπκπεξαζκαηηθά φηη “ ἃμα ἐστίν ὁ Πατήρ καί ὁ Υἱός καί το Πνεῦμα τό Ἃγιον ”86 3) Άιιν απφζπαζκα απφ ηνλ Νχζζεο , πνπ παξαζέηεη ν Παιακάο είλαη ην εμήο : “ … ἐπί τῆς ἁγίας Τριάδος ... ἓν πρόσωπον καί το αὐτό τοῦ Πατρός , ἐξ οὗπερ ὁ Υἱός γεννᾶται καί το Πνεῦμα το ἃγιον ἐκπορεύεται. Διό καί κυρίως τόν ἓνα αἲτιον μετά τῶν αὐτοῦ αἰτιατῶν ἓνα Θεόν φάμεν τεθαρρηκότως ”87 Με απηφ ην απφζπαζκα ν ηεξφο Παιακάο ζέιεη λα θαηαδείμεη ηελ αιήζεηα φηη κφλνο αίηηνο ζηελ Αγία Σξηάδα είλαη ν Παηήξ , ζηνλ νπνίν αλήθεη ε εθπνξεπηηθή ηδηφηεηα . 4) ΢εκαληηθφ είλαη θαί ην ρσξίν απφ ην έξγν Πρός Αβιάβηολ ηνπ Γξεγνξίνπ Νχζζεο : “ … το ἀπαράλλακτο τῆς θείας φύσεως ὁμολογοῦντες τήν κατά το αἲτον καί αἰτιατόν διαφοράν οὐκ ἀρνούμεθα , ἐν ὧ μόνῳ διακρίνεσθαι τό ἓτερον τοῦ ἑτέρου καταλαμβάνομεν , τῶ το μέν αἲτιον πιστεύειν εἶναι , το δέ ἐκ τοῦ αἰτίου , καί τοῦ ἐξ αἰτίας ὂντος πάλιν ἂλλην διαφοράν ἐννοοῦμεν. Το μέν γάρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου , τό δέ διά τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου ˙ ὣστε καί το μονογενές ἀναμφίβολον ἐπί τοῦ υἱοῦ μένειν καί το ἐκ τοῦ πατρός εἶναι τό πνεῦμα μή ἀμφιβάλλειν , τῆς τοῦ υἱοῦ μεσιτείας καί ἑαυτῶ τό μονογενές φυλλατούσης καί το πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρός τόν πατέρα σχέσεως μή ἀπειργούσης. ”88 Ο άγηνο Γξεγφξηνο Παιακάο έρεη ζπλείδεζε ηεο εξκελεπηηθήο δπζθνιίαο , πνπ πξνβάιιεη ην παξαπάλσ ρσξίν ηνπ Νχζζεο , ην νπνίν ρξεζηκνπνηνχζαλ νη Λαηίλνη , θαί επηρεηξεί κηα εθηελή εξκελεία , γηα λα “ ἀνακαθάρῃ τοῖς πᾶσι το ἐν ταύτῃ δύσληπτον , ὃ αὐτοῖς (= Λατίνοις) καί τήν πλάνην ὣς ἐπίπαν ἀπειργάσατο ”89 Με απηή ηελ εξκελεία ν Γξεγφξηνο Παιακάο ππνζηεξίδεη φηη : α)ν Γξ. Νχζζεο , αληίζεηα πξφο ηηο ζέζεηο ησλ Λαηίλσλ , αλαθέξεη ζαθψο έλα αίηην ζηε ζεφηεηα β) Ο Τηφο δελ εκπνδίδεη ηελ άκεζε ζρέζε ηνπ Πλεχκαηνο πξφο
85 86

Γξεγνξίνπ Παιακά , ν.π. , Β΄49,ζζ.122 – 123. Απηφζη . 87 Απηφζη , Β΄50 , ζ.124. 88 Απηφζη , Β΄51,ζ.125 , βιέπε επίζεο θαί ΢η.Παπαδφπνπινπ , Παηξνινγία Β΄,ζζ. 599 – 600. 89 Γξεγνξίνπ Παιακά , ν.π.

18 

ηνλ Παηέξα γ) ΢ηε ζεία θχζε θαηαλνείηαη αίηην (ν Παηήξ) θαί αηηηαηά (ν Τηφο θαί ην Άγην Πλεχκα) δ) Ζ “ άιιε δηαθορά ” ζηα αηηηαηά δελ ζεκαίλεη φηη ην έλα είλαη θαί αίηην (δειαδή ν Τηφο , θαηά ηνπο ηζρπξηζκνχο ησλ Λαηίλσλ) αιιά φηη ην έλα είλαη Τηφο ελψ ην άιιν δελ είλαη Τηφο αιιά ην Πλεχκα . 5) Ο Γξεγφξηνο Παιακάο ηέινο ρξεζηκνπνηεί ηνλ Γξεγφξην Νχζζε , γηα λα δειψζεη φηη ην Άγην Πλεχκα θαλεξψλεηαη δηά ηνπ Τηνχ ζηνπο αλζξψπνπο 90 θαί φηη “ συμπαρομαρτεῖ ” , δειαδή ζπλαθνινπζεί ζην Λφγν ηνλ νπνίν εθθαίλεη ατδίσο “ ὡς συνακολουθούσης ἀδιαστάτως τέ καί ἀχρόνως τῆ γεννήσει τῆς ἐκπορεύσεως ”91 Παξαηεξνχκε ινηπφλ φηη ν Γξεγφξηνο Παιακάο ζηε δηδαζθαιία ηνπ γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο ζηεξίρζεθε ζηνλ Γξεγφξην Νχζζεο πξνζπαζψληαο κάιηζηα λα εξκελεχζεη ζχκθσλα κε ηηο αλαηνιηθέο ζέζεηο ρσξία ηνπ Νχζζεο , πνπ ρξεζηκνπνίεζαλ νη Γπηηθνί , γηα λα ππνζηεξίμνπλ ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο θαί εθ ηνπ Τηνχ .

90

Γξεγνξίνπ Παιακά , ν.π. , Β΄57 , ζ.130 : “ ἒν πνεῦμα ἃγιον ἐκ πατρός καί αὐτό τήν ὓπαρξιν ἒχον καί δι ’ υἱοῦ πεφηνός , δηλαδή τοῖς ἀνθρώποις. ” 91 Απηφζη , Β΄58 , ζ.131 .

19 

2) Ο Κχξηιινο Αιεμαλδξείαο . Ζ δηδαζθαιία ηνπ Κπξίιινπ Αιεμαλδξείαο γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο θαηέζηε ζεκείν αληηιεγφκελν ζε φιε ηελ ζενινγηθή γξακκαηεία πεξί Αγίνπ Πλεχκαηνο . Έηζη , νη κέλ Οξζνινγηζηέο πξνζθεχγνπλ ζε απηήλ ζαλ ζε πνιχηηκε πεγή ζηελ πξνζπάζεηα δηαηχπσζεο ηεο νξζνινγηζηηθήο δηδαζθαιίαο γηα ηελ εθπφξεπζε , ελψ παξάιιεια νη Γπηηθνί αληινχλ απφ απηήλ επηρεηξήκαηα γηα ηελ ζηήξημε ηνπ Filioque 92 ζα κπνξνχζακε αθφκε λα ππνζέζνπκε φηη ρσξίο ηηο πλεπκαηνινγηθέο δηακάρεο αλάκεζα ζε Έιιελεο θαί Λαηίλνπο ε θξηηηθή , πνπ απεπζχλζεθε ζηνλ Κχξηιιν γηα ηελ θαί έθ ηνπ Τηνχ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο θαί ε νπνία άξρηζε κε ηνλ Θενδ. Κχξνπ , ζα έκελε νξηζηηθά απαξαηήξεηε. 93 Ο Γξεγφξηνο Παιακάο , φρη κφλν δελ δηζηάδεη λα πξνζθχγεη ζηνλ Κχξηιιν – άλ θαί έρεη ζαθή γλψζε ηεο πξνβιεκαηηθήο ηεο πλεπκαηνινγίαο ηνπ – αιιά θάλεη θαί δηαςηιή ρξήζε ρσξίσλ απφ ηα έξγα ηνπ .94 Ζ αλάγθε αληηξξεηηθήο αλαθνξάο πξφο ηνπο Λαηίλνπο ηνλ νδήγεζε ίζσο ζην λα παξαζέζεη θαί λα πξνζπαζήζεη λα εξκελεχζεη ζχκθσλα κε ηηο ζέζεηο ησλ Οξζνδφμσλ ηα ρσξία ηνπ Κπξίιινπ , πνπ ρξεζηκνπνηνχζαλ θαί εθείλνη .95 Δίλαη δέ γλσζηφ φηη νη ζπλήγνξνη ησλ νξζνδφμσλ δνγκάησλ ζηελ πζηεξνβπδαληηλή πεξίνδν δελ είραλ λα αληηκεησπίζνπλ κφλν ην πξφβιεκα ησλ ιαηηληθψλ δνγκαηηθψλ δηδαζθαιηψλ ζηελ θαζαξψο δπηηθή ιαηηληθή ηνπο κνξθή , αιιά είραλ λα αληηκεησπίζνπλ θαί ηηο δηάθνξεο εξκελείεο , πνπ δφζεθαλ ζηελ δηδαζθαιία ησλ Διιήλσλ Παηέξσλ . Άο ζεκεησζεί φηη νη εξκελείεο απηέο άξρηζαλ απφ ηνλ ΗΓ΄ αηψλα λα δηαηππψλνληαη απφ ηνπο Έιιελεο ιαηηλφθξνλεο ζην Βπδάληην.96 Ο Γξεγφξηνο Παιακάο βέβαηα παξαζέηεη θαί ρσξία ηνπ Κπξίιινπ , πνπ κηινχλ ζαθψο γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο έθ ηνπ Παηξφο . Πηζηεχεη φηη οἱ λατινικῶς φρονοῦντες , πολλά καί τῶν του μεγάλου Ἀθανασίου καί τῶν τοῦ θείου Κυρίλλου παρενόησαν καί περιέτρεψαν κακῶς. 97 Θεσξεί , επίζεο , φηη ν Άγηνο Κχξηιινο ζπθνθαληήζεθε φηη δειαδή πίζηεπε φηη ην Άγην Πλεχκα έρεη ηελ χπαξμε
92

Βι. Αλ.Θενδψξνπ , Ζ πεξί εθπνξεχζεσο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο δηδαζθαιία – Κπξίιινπ ηνπ Αιεμαλδξείαο θαί Δπηθαλίνπ Κχπξνπ , Θενινγία η. ΜΓ΄ , 1973 , ηεχρνο 3–4 , ζ.563 . 93 A De Halleux , Cyrille , Theodoret et le “Filioque” , Revue d’ historie ecclesiastique ,vol. LXXIV, 1979 , p.39 . 94 Βι. θαί Γ.Ληάιηνπ , Πλεπκαηνινγηθέο επηζεκάλζεηο επί ηνπ Θ΄ Αλαζεκαηηζκνχ ηεο Γ΄Δπηζηνιήο ηνπ Αγ. Κπξίιινπ πξφο Νεζηφξην , ζηα πξαθηηθά ηνπ Θενινγηθνχ ζπλεδξίνπ κε ζέκα Το Ἃγιον Πνεῦμα , Θεζζαινλίθε 1992 . 95 Γξεγνξίνπ Παιακά , Αληεπηγξαθαί , “ Ἐπιγραφή ἓκτη καί ἐνάτη” , ΓΠ΢ 1 , ζζ. 167,169 . 96 Βι. Πξση.Νηθ.Ησαλλίδε , Ο Ησζήθ Βξπέλληνο .Βίνο – έξγν – δηδαζθαιία , ζ.250 . 97 Γξεγνξίνπ Παιακά , Πεξί εθπνξεχζεσο ... , Β΄48 , ζ.122 .

20 

ηνπ απφ ηελ ππφζηαζε ηνπ Τηνχ θαί πξνζζέηεη φηη ν Άγηνο Κχξηιινο ηζρπξίζζεθε εγγξάθσο φηη ην Πλεχκα είλαη ἲδιον τοῦ Υἱοῦ καί οὐκ ἀλλόζοιον ... ἀλλ’ οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ . 98 ΢ην έξγν ηνπ Απηεπηγξαθαί , ην νπνίν γξάθηεθε γηα λα αληηθξνχζεη αλάινγν έξγν ηνπ Παηξηάξρε Ησάλλε Βέθθνπ 99 , ν Παιακάο θαηαινγίδεη ζηνλ Ησάλλε Βέθθν εζθαικέλε εξκελεία ησλ παηεξηθψλ ρσξίσλ λέγοντας ζε κηα ζπκπεξαζκαηηθή δηαηχπσζε : φανερόν οὖν ὃτι μέν τῶν ἁγίων ῥήσεις ἒχουσιν εὐσεβῶς τε καί καλῶς , ἐκλαμβάνονται δέ παρά τοῦ συνειληχότος καί καταγράψαντος ἐνταῦθα ταῦτα κακῶς τε καί δυσσεβῶς . 100 Ο Γξεγφξηνο Παιακάο ππνζηεξίδεη φηη φζεο θνξέο ν Κχξηιινο Αιεμαλδξείαο ιέεη φηη ην Πλεχκα είλαη απφ ηελ νπζία ηνπ Τηνχ , ην θάλεη γηα λα εμάξεη ηελ νκννπζηφηεηα ηνπ Τηνχ πξφο ηνλ Παηέξα αιιά θαί ηνπ ηδίνπ ηνπ Πλεχκαηνο πξφο ηα άιια δχν πξφζσπα . Καί απηφ αηηηνινγείηαη , άλ ιάβνπκε ππ’φςηλ καο φηη ν Κχξηιινο έγξαςε ηηο ζρεηηθέο εθθάλζεηο αληηκεησπίδνληαο τούς ἀντιλέγοντας τῶ ὁμοουσίω .101 Άιιε κηα πεξίπησζε , ηέινο πνπ επηζεκαίλεη ν Γξεγφξηνο Παιακάο ζηα ρσξία ηνπ Κπξίιινπ , πνπ κηινχλ γηα ηελ πξφνδν ηνπ Πλεχκαηνο απφ ηνλ Παηέξα θαί ηνλ Τηφ , είλαη εθείλε πνπ αλαθέξεηαη ζηελ ρνξήγεζε ηεο ελέξγεηαο ηνπ Πλεχκαηνο ζηνπο αλζξψπνπο , ε νπνία γίλεηαη έθ ηνπ Παηξφο θαί έθ ηνπ Τηνχ . 102

98 99

Απηφζη , Β΄68 , ζζ. 136–140 . Βι. Π.Υξήζηνπ , Δηζαγσγή ΓΠ΢ 1 , ζ.157 . 100 Απηφζη . 101 Σνπ ηδίνπ , Πεξί εθπνξεχζεσο ... Β΄64 , ζ. 136 . Βιέπε επίζεο θαί J.Meyendorff , Initiation a la theologie Byzantine , p.125 : “ Ces luttes autour des autorites anciennes portaient sourent sur les textes des Peres qui , comme Athanase , Cyrille d’ Alexandrie et Epirhane de Chypreen particulier, ataient arant tout impliqués dans des polemiques anti ariennes ou antinestoriannes et s’ efforeaient done d’ etablir l’ identite du Christ en tant que le Logos divin eternel et preexistant. ” 102 Γξεγνξίνπ Παιακά , ν.π. Β΄69 , ζζ. 140-141 . Βι. θαί J.Meyendorff , A Study of Gregory Palamas , pp. 230-231.

21 

3) Ο Φψηηνο . Ο Ηεξφο Φψηηνο είλαη ν πξψηνο ν νπνίνο εμέζεζε ζπζηεκαηηθά ηελ νξζφδνμε δηδαζθαιία γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο . Οη πξνγελέζηεξνη απφ απηφλ παηέξεο αζρνινχληαη πεξηζηαζηαθά κε ην ζέκα ηεο εθπνξεχζεσο , δηφηη απηφ ην ζέκα δελ είρε απαζρνιήζεη ηελ αλαηνιηθή Δθθιεζία ψο ηνλ Θ΄αη. Απφ ηελ επνρή ηνπ Φσηίνπ θαί εμήο φκσο ην δήηεκα ηεο εθπνξεχζεσο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο έγηλε ζενινγηθφ πξφβιεκα γηα ηελ νξζφδνμε αλαηνιή . 103 Ζ δξάζε ηνπ Μ.Φσηίνπ ζπκπίπηεη κε ζπνπδαία θαί επηθίλδπλε θξίζε ζηελ Δθθιεζία . Πξφθεηηαη γηα ηνλ θνβεξφ ζάιν πνπ πξνθαινχζε ζηελ ελσκέλε Δθθιεζία ν επίζθνπνο ηεο παιαηάο Ρψκεο θαί κεξηθνί ζενιφγνη ηεο Γχζεσο εμαηηίαο ησλ αληηιήςεσλ ηνπο πεξί Αγ. Πλεχκαηνο θαί πεξί Δθθιεζίαο . 104 Έηζη , ε πλεπκαηνινγία ηνπ Φσηίνπ πξνβάιιεη ψο απάληεζε ηνπ ηδίνπ ηνπ ζψκαηνο ηεο Δθθιεζίαο , ην νπνίν αγσλίζηεθε γηα λα ππεξβεί ηελ θξίζε ησλ θαηξψλ . 105 Ζ πξνζθνξά ηνπ δε ππήξμε ηφζν ζεκαληηθή , ψζηε απνηέιεζε ζηαζκφ ζηελ πλεπκαηνινγία ηεο Οξζνδφμνπ Δθθιεζίαο . Καλέλαο ζενιφγνο κεηά απφ απηφλ γξάθνληαο πεξί Αγίνπ Πλεχκαηνο , δελ κπνξεί λα αγλνεί ηελ Μυσταγωγία τοῦ Φωτίου . Ζ πλεπκαηνινγία ηνπ ηεξνχ Φσηίνπ ζα κπνξνχζε λα ραξαθηεξηζηεί θπξίσο ψο κηα δηδαζθαιία ηεο εθπνξεχζεσο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο . Ο ηεξφο Φψηηνο κε ηελ πλεπκαηνινγία ηνπ έξρεηαη φρη κφλν λα απαληήζεη ζηηο θαηλνηνκίεο αιιά θαί λα ζέζεη κε ζεηηθφ ηξφπν ηηο βάζεηο γηα κηα ζενινγία ηεο εθπνξεχζεσο . Ζ ζενινγία απηή είλαη αλαθεθαιαίσζε ηεο φιεο παηεξηθήο πλεπκαηνινγίαο αιιά ζπγρξφλσο θαί κηα λέα θαηαλφεζε ηεο ελ Αγίσ Πλεχκαηη . Απηή ε λέα θαηαλφεζε ζα βξεί αλακθίβνια ην απνθνξχθσκα ηεο ζηελ παιακηθή πλεπκαηνινγία θαί ζα ζηεξηρζεί ζηελ δηδαζθαιία ηνπ Μ.Φσηίνπ γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο . Ο Φψηηνο άλνημε ηνλ δξφκν , γηα λα δψζεη ν Άγ.Γξεγφξηνο Παιακάο ζε κία άιιε θξίζηκε επνρή , κε ζαθήλεηα ην κέηξν ηεο νξζφδνμεο πλεπκαηνινγίαο . 106 Απνηειεί φκσο ζέκα πξνβιεκαηηζκνχ ην γεγνλφο φηη , ελψ ν Γξεγ. Παιακάο πξνυπνζέηεη ηε δηδαζθαιία ηνπ Φσηίνπ γηα ηελ εθπφξεπζε , δελ ηνλ αλαθέξεη πνπζελά ζηα πλεπκαηνινγηθά ηνπ έξγα . Ο Καζεγεηήο Παλ.Υξήζηνπ εμέθξαζε ηελ άπνςε φηη επεηδή ε δηαθσλία κεηαμχ Αλαηνιηθήο θαί Γπηηθήο Δθθιεζίαο γηα ην δήηεκα ηνπ Filioque εθδειψζεθε πξψηα θαηά ηνπο ρξφλνπο ηνπ Φσηίνπ , ν Γξεγφξηνο
103 104

Βι.Μ.Οξθαλνχ , Ζ εθπφξεπζηο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο θαηά ηνλ Ηεξφλ Φψηηνλ , ζ.8 ΢η.Παπαδφπνπινπ , Ο Γηδάζθαινο είο ηελ Δθθιεζία , Δθθιεζία 1976 , ηεχρνο 3-4 , ζ.61. 105 ΢θνπηέξε Κ. , Αλαθνξά είο ηελ πλεπκαηνινγίαλ ηνπ Μεγάινπ Φσηίνπ , Δθθιεζία 1976 ,ηεχρνο 3-4 , ζζ. 61-65 . 106 Απηφζη , ζ. 64 .

22 

θαηαθεχγεη ζε πξνγελέζηεξεο καξηπξίεο ηζρπξέο γηα φινπο . Σηο γλψκεο ηνπ Φσηίνπ άιισζηε νηθεηνπνηνχληαη νη κεηαγελέζηεξνη , άλ θαί ε πξνζσπηθφηεηα ηνπ είρε πεξηβιεζεί κε ηείτος ζηωπής ιόγω ηες δσζπηζηίας πρός ασηόλ ηολ θύθιο ηωλ δειωηώλ . 107 Ζ ζπκβνιή ηνπ Φσηίνπ ζην δήηεκα ηεο εθπνξεχζεσο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο έγθεηηαη πξσηίζησο ζηελ δηάθξηζε κεηαμχ ηεο “καθ’ ὓπαρξιν” θαί ηεο “κατ’ ἐνέργειαν ” εθπνξεχζεσο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο κεηαμχ δειαδή ηεο πξναηψληαο εθπνξεχζεσο ηνπ Πλεχκαηνο απφ κφλν ηνλ Παηέξα θαί ηεο απνζηνιήο ηνπ έλ ρξφλσ δηά ηνπ Τηνχ . 108 Ζ δηδαζθαιία φκσο απηή ρξεηαδφηαλ ζπκπιήξσζε , δηφηη ν ηεξφο Φψηηνο εκκέλνληαο ζηελ θαζ’ χπαξμηλ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο έθ κφλνπ ηνπ Παηξφο , δέρεηαη ηελ ζπκκεηνρή ηνπ Τηνχ κφλν ζηελ έλ ρξφλσ απνζηνιή ηνπ Πλεχκαηνο . Ζ ζπκπιήξσζε έγηλε απφ ηνλ Γξ.Κχπξην θαί ηνλ Γξ.Παιακά , νη νπνίνη δηεπθξίλεζαλ φηη ε εθπφξεπζε ηνπ Αγ.Πλεχκαηνο έθ Παηξφο δη’ Τηνχ είλαη ε “κατ’ἒκφανσιν” ή “κατ’ ἐνέργειαν ” εθπφξεπζε , ε νπνία δελ είλαη κφλν έγρξνλε , αιιά επεθηείλεηαη θαί ζηε ατδηα δσή ηεο Αγίαο Σξηάδαο .109

107 108

Βι.Παλ.Υξήζηνπ , Δηζαγσγή ... , ΓΠ΢ 1 , ζ.13 . Βι. Κ. ΢θνπηέξε , ν.π. , θαί ηνπ ηδίνπ : Σα 39 άξζξα ηεο Αγγιηθήο Δθθιεζίαο ππφ ην θψο ηεο Οξζνδφμνπ ΢πκβνιηθήο παξαδφζεσο , ζ.183 . 109 Απηφζη .

23 

4) Ο Γξεγφξηνο Β΄ ν Κχπξηνο . Οη ζχγρξνλνη κειεηεηέο ηνπ Αγ.Γξεγνξίνπ ηνπ Παιακά ηνλίδνπλ φηη ε ζενινγηθή αληίιεςε ηνπ Παηξηάξρνπ Γξεγνξίνπ Β΄ ηνπ Κχπξηνπ είρε νπζηαζηηθή επίδξαζε ζηελ πλεπκαηνινγία ηνπ Παιακά . Ο ηειεπηαίνο ρσξίο λα απνξξίπηεη ην “ δι’ Υἱοῦ ” ηνπ Γξεγνξίνπ Κχπξηνπ πξνρσξεί θαί ζηελ απνδνρή ηεο δηαηππψζεσο “ἒκ τοῦ Υἱοῦ ” κε ηνλ φξν φηη δελ πξνβάιιεηαη ε έλλνηα ηεο παηξηθήο κνλαξρίαο . Αθφκε , δερφκελνο ν Γξεγφξηνο Παιακάο ηελ έλλνηα ηεο δηηηήο εθπνξεχζεσο (ηελ ππνζηαηηθή έθ κφλνπ ηνπ Παηξφο θαί ηελ αηψληα έθιακςε , πξφνδν ή έθρπζε δη’ Τηνχ) νδεγείηαη ζην επίθεληξν ηεο ζενινγίαο ηνπ ΗΓ΄αη. , δειαδή ζηελ δηάθξηζε θαί ζπγρξφλσο ζηνλ άκεζν ζχλδεζκν “Θεοιογίας” θαί “Οηθολοκίας”.110 ΢ηελ έξεπλα βεβαίσο έρνπλ εθθξαζζεί θαί απφςεηο , πνπ δελ απνδέρνληαη ηελ ζενινγία ηνπ Παηξηάξρνπ Γξεγνξίνπ Β΄ ηνπ Κππξίνπ ψο πξνδξνκηθή ηεο ζενινγίαο θαί ηδηαηηέξσο ηεο πλεπκαηνινγίαο ηνπ Γξεγνξίνπ Παιακά .111

110

Βι.Υξ.΢αββάηνπ , Ζ Θενινγηθή νξνινγία θαί πξνβιεκαηηθή ηεο πλεπκαηνινγίαο Γξεγνξίνπ Β΄ηνπ Κχπξηνπ (Γηαηξηβή) , ζζ. 30-34 . 111 Βι.απηφζη , ζζ. 35-39 γηα ηελ ζρεηηθή πξνβιεκαηηθή θαζψο θαί βηβιηνγξαθία .

24 

΢ΤΜΠΔΡΑ΢ΜΑΣΑ. Ο Γξεγφξηνο Παιακάο , ν θνξπθαίνο Θενιφγνο ηνπ ΗΓ΄ αη. ελζσκάησζε ζηελ θαζ’ φινπ πλεπκαηνινγία ηνπ θαί εηδηθφηεξα ζηελ δηδαζθαιία γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο ζηελ πξνγελέζηεξε Δθθιεζηαζηηθή παξάδνζε ζηελ δηδαζθαιία ησλ Καππαδφθσλ Παηέξσλ , ηνπ Κπξίιινπ Αιεμαλδξείαο , ηνπ Ηεξνχ Φσηίνπ θαί ηνπ Παηξηάξρνπ Γξεγνξίνπ Β΄ ηνπ Κχπξηνπ . Έηζη , πξαγκαηνπνίεζε ηε δηθή ηνπ ζπκβνιή ζηε δηδαζθαιία γηα ηελ εθπφξεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο . Απηή ζπλίζηαηαη θπξίσο ζηα εμήο ζεκεία : 1. ΢ηελ δηαηχπσζε φηη ην Άγην Πλεχκα εθπνξεχεηαη ἒκ τῆς θείας φύσεως ἀλλά καθ’ὑπόστασιν μόνην την πατρικήν. 2. ΢ηελ δηεπθξίλεζε φηη ε άρξνλε ππνζηαηηθή πξνέιεπζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο έθ κφλνπ ηνπ Παηέξα δηαθξίλεηαη ξηδηθά απφ ηελ κατ’ ἐνέργειαν θαλέξσζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο έλ ρξφλσ πνπ απνηειεί εληαία ηξηαδηθή ελέξγεηα . 3. ΢ηελ επηζήκαλζε φηη ε κατ’ ἐνέργειαν θαλέξσζε ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο δελ είλαη κφλν ἒχρονη αιιά θαί ἂχρονη κέζα ζηελ ατδηα θνηλσλία ησλ Πξνζψπσλ ηεο Αγίαο Σξηάδαο .

Τέλος καί τῶ Θεῶ δόξα . Βοστώνη , Δεκεμβρίου 15 , 2001 .

25 

ΒΗΒΛΗΟΓΡΑΦΗΑ.

Α) ΠΖΓΔ΢ :  Γξεγνξίνπ Παιακά , Λφγνη Απνδεηθηηθνί δχν , εθδ. Β.Bobrinsky , Γξεγνξίνπ Παιακά ΢πγγξάκκαηα , ηφκνο Α΄ , ζζ. 23-153 , εθδ. νίθνο Καξακάλνο , Θεζζαινλίθε 1988 .  Γξεγνξίνπ Παιακά , Αληεπηγξαθαί , εθδ. Παλ.Παπαεπαγγέινπ , Γξεγνξίνπ ηνπ Παιακά ΢πγγξάκκαηα , ηφκνο Α΄, ζζ. 161-175 , εθδ. νίθνο Καξακάλνο , Θεζζαινλίθε 1988 .  Γξεγνξίνπ Παιακά , Κεθάιαηα Φπζηθά θαί Θενινγηθά , εθδ.Π.Υξήζηνπ , εθδ. νίθνο Καξακάλνο , Θεζζαινλίθε 1992 .  Κσλ/λνπ Μειηηεληψηνπ , Λφγνη Αληηξξεηηθνί δχν , εθδ. Μ.Οξθαλνχ , εθδ.΢πκκεηξία , Αζήλα 1994 .

Β) ΒΟΖΘΖΜΑΣΑ :  Γεληάθε Β. , Βπδαληηλή εθθιεζηαζηηθή Γξακκαηνινγία , ηφκνο Γ΄, ΟΔΓΒ , Αζήλα 1988.  Γεκεηξαθφπνπινπ Γ. , Απγνπζηίλνο θαί Γξεγφξηνο Παιακάο , Σα πξνβιήκαηα ησλ Αξηζηνηειηθψλ θαηεγνξηψλ θαί ηεο ηξηαδηθήο ςπρνζενινγίαο , εθδ. Παξνπζία , Αζήλα 1997 .  Evdokimov P., Σν Άγην Πλεχκα ζηελ Οξζφδνμε Παξάδνζε, Θεζζαινλίθε 1987.  Θενδψξνπ Α. , Ζ πεξί εθπνξεχζεσο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο δηδαζθαιία Κπξίιινπ ηνπ Αιεμαλδξείαο , Θενινγία ηφκνο ΜΓ΄ , 1973 , ηεχρε 3 – 4 , ζζ. 561 – 582 .  Ησαλλίδε Νηθ.(Πξσηνπξ.) , Ο Ησζήθ Βξπέλληνο .. Βίνο – έξγν – δηδαζθαιία , Αζήλα 1985 .  Ληάινπ Γ. , Πλεπκαηνινγηθέο επηζεκάλζεηο επί ηνπ Θ΄ Αλαζεκαηηζκνχ ηεο Γ΄ Δπηζηνιήο ηνπ Αγίνπ Κπξίιινπ πξφο Νεζηφξην , ζηα Πξαθηηθά Θενινγηθνχ ΢πλεδξίνπ κε ζέκα : Σν Άγην Πλεχκα , Θεζζαινλίθε 1992 .  Μαληδαξίδνπ Γ. , Παιακηθά , εθδ. Π.Πνπξλαξά , Θεζζαινλίθε 1983.

26 

 Meyendorff J. , Σν Άγην Πλεχκα ζηελ Θενινγία ηνπ Αγ.Γξεγνξίνπ Παιακά , ζηα Πξαθηηθά Θενινγηθνχ ΢πλεδξίνπ πξφο ηηκήλ θαί κλήκελ ηνπ έλ Αγίνηο Παηξφο εκψλ Γξεγνξίνπ Αξρηεπηζθφπνπ Θεζζαινλίθεο ηνπ Παιακά , Θεζζαινλίθε 1986 . _ _ A Study of Gregory Palamas (trans by G.Lawrence) , St.Vladimir’s Seminary Press, N.Y 1998. _ _ Initation à la theologia Byzantine l’ histoire et la doctrine , Paris 1975.  Οξθαλνχ Μ. , Ο Τηφο θαί ην Άγην Πλεχκα είο ηελ Σξηαδνινγία ηνπ Μ.Βαζηιείνπ , Αζήλα 1976 . _ _ Ζ ππφ ησλ Παηέξσλ Δξκελεία ηεο παξαδφζεσο , εθδ.΢πκκεηξία , Αζήλα 1994 . _ _ Ζ εθπφξεπζηο ηνπ Αγ. Πλεχκαηνο θαηά ηνλ Ηεξφλ Φψηην . _ _ The procession of the Holy Spirit according to certain Greek Fathers ,Θενινγία ηφκνο. N ΄, 1979, ηεχρνο Γ΄, ζζ. 763 – 778 , θαί ηφκνο ΝΑ΄, 1980 , ηεχρνο 1 , ζζ. 87 – 107 ηεχρνο 2 , ζζ. 276 – 299 , ηεχρνο 3 , ζζ. 436 – 461 , ηεχρνο 4 , ζζ. 739 – 747 .  Παλαγησηνπνχινπ Α. , Ο Άγηνο Γξεγφξηνο Παιακάο ψο αληηξξεηηθφο ζενιφγνο θαί ν Θενιφγνο ζήκεξα , ζην “ Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς καί ο κοινωνικός βίος ” : Ζκεξίο Θενινγηθήο Γξακκαηείαο Μέζσλ Υξφλσλ , Μάλδξα – Αηηηθήο , Ματνο 1997 , ζζ. 29 – 40 .(βιέπε επίζεο : ηεο ηδίαο, ν.π., πεξηνδ. Θενινγία, ηφκνο 75, ηρ.2νλ, Ηνχιηνο – Γεθέκβξηνο 2004, ζζ. 731742.)  Παπαδφπνπινπ ΢η. , Ο Γηδάζθαινο είο ηελ Δθθιεζία , Δθθιεζία 1976 , ηεχρνο 3 – 4 , ζο. 59 – 61 _ _ Παηξνινγία Β΄ , Αζήλα 1990 .  Ράληνβηηο Ακθ. , Σν Μπζηήξην ηεο Αγίαο Σξηάδνο θαηά ηνλ Άγην Γξεγφξην Παιακά , Παηξηαξρηθφ Ίδξπκα Παηεξηθψλ Μειεηψλ , Θεζζαινλίθε 1973 .  ΢αββάηνπ Υξπζ. , Αλαθνξέο θαηά ηνλ ΗΓ΄αη. ζην Βπδάληην γηα αιινηψζεηο έξγσλ θαί ρσξίσλ ηνπ Αγίνπ Γξεγνξίνπ Νχζζεο , Θενινγία , ηφκνο Ξ΢Σ΄ , ηεχρ. 1 , ζζ. 112 – 126 . _ _ Υξήζηο θαί παξάρξεζηο ρσξίσλ ηνπ Μ.Βαζηιείνπ είο ηαο ζπδεηήζεηο πεξί Filioque , Θενινγία , ηφκνο ΞΕ΄ ηεχρ.1 , ζζ. 157 – 174 . _ _ Ζ ζενινγηθή νξνινγία θαί πξνβιεκαηηθή ηεο Πλεπκαηνινγίαο Γξεγνξίνπ Β΄ηνπ Κχπξηνπ (Γηαηξηβή) , εθδ. Δπέθηαζε , Καηεξίλε 1997 .
27 

  _ _ Ζ πεξί εθπνξεχζεσο ηνπ Αγίνπ Πλεχκαηνο δηδαζθαιία ηνπ Αγ.Γξεγνξίνπ Παιακά , ζην Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς καί ο κοινωνικός βίος : Ζκεξίο Θενινγηθήο Γξακκαηείαο Μέζσλ Υξφλσλ , Μάλδξα – Αηηηθήο , Ματνο 1997 , ζζ. 73 – 77 .  ΢θνπηέξε Κ. , Αλαθνξά είο ηελ πλεπκαηνινγία ηνπ Μ.Φσηίνπ , Δθθιεζία , 1976 , ηεχρ. 3 –4 , ζζ. 61 – 65 . _ _ Σα 39 Άξζξα ηεο Αγγιηθήο Δθθιεζίαο ππφ ην θψο ηεο Οξζνδφμνπ ΢πκβνιηθήο παξαδφζεσο , Αζήλα 1982 .  ΢σηεξφπνπινπ Υ. , Θέκαηα Θενινγίαο ηνπ ΗΓ΄αη. , Αζήλα 1986 .  Υξήζηνπ Π. , Βαξιαάκ ν Καιαβξφο , Θ.Ζ.Δ , ηφκνο 3 νο . _ _ Δηζαγσγή , ΓΠ΢ 1 , Θεζζαινλίθε 1988 .  Smuloters P. , Saint Augustine ; le Saint - Espirit Charite ζην Dictionaire de Spiritualite , tome Ν , Paris 1961 , ζη.1279-1283.

28