Η ΑΡΧΑΙΑ ΛΟΚΡΩΝ ΚΑΙ ΦΩΚΕΩΝ ΕΛΑΤΕΙΑ

ΚΑΙ ΤΟ ΜΥΚΗΝΑΪΚΟ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟ
Η πεδιάδα της Ελάτειας ήταν γνωστή από την αρχαιότητα για την ευφορία της. Στις διάφορες τούμπες και μαγούλες, όπως λέγονται, βρέθηκαν απομεινάρια ενός πολιτισμού από έξι χιλιάδες χρόνια πριν τη γέννηση του Χριστού. Τα δημητριακά που βρέθηκαν απανθρακωμένα δηλώνουν ότι υπήρξαν από παλιά η αποκλειστική καλλιέργεια στην περιοχή. Η δε στρατηγική σημασία της Ελάτειας ως πόλη-κλειδιού για την κατάκτηση της νοτιότερης Ελλάδας υπήρξε η αιτία για την εμπλοκή της σε όλους σχεδόν τους πολέμους της αρχαιότητας και είχε ως αποτέλεσμα να καταστραφεί αρκετές φορές.,

Ο Στράβων καθώς αναφέρεται στις Φωκικές πόλεις τονίζει ότι η Ελάτεια είναι η μεγαλύτερη απ' όλες και δεσπόζει στην περιοχή. Ο πολύ γνωστός περιηγητής Παυσανίας, προσπαθώντας να βρει πώς δόθηκε το όνομα Ελάτεια στο χώρο αυτό, αναφέρει την παράδοση για τον βασιλιά Έλατο. Οι Φωκείς στο μεγαλύτερο μέρος ήταν Δωριείς στην 

καταγωγή. Ένας σημαντικός αριθμός Φωκικών πόλεων όμως είχε διαφορετική προέλευση. Παρόλα αυτά όλες οι πόλεις της Φωκίδας σταδιακά συνδέθηκαν στην συμπολιτεία λόγω κοινών συμφερόντων αλλά και κοινών εχθρών. Σύμφωνα με τον Παυσανία, οι πόλεις που δεν είχαν Δωρική καταγωγή ήταν η Στείριδα, οι Άβες, η Υάμπολη, η Ελάτεια και ο Πανοπέας. Οι κάτοικοι της αρχαίας Στείριδας είχαν Αθηναϊκή καταγωγή, της αρχαίας Ελάτειας Αρκαδική, οι κάτοικοι του Πανοπέα ήταν Φλυγύες από τον γειτονικό Ορχομενό και οι κάτοικοι των Αβών ήταν Αργείοι.

Η αρχαία Ελάτεια. Λόγω της θέσης της εξελίχθηκε στην σημαντικότερη πόλη των Λοκρών κι αργότερα των Φωκέων, όταν περιήλθε στην Φωκική Συμπολιτεία. Η πόλη, χτισμένη σε μια εύφορη πεδιάδα, σε μια θέση που έλεγχε το αρχαίο Ελατικό Πεδίο - το στενό πέρασμα που ένωνε την αρχαία Νάρυκα, τις Θερμοπύλες και την Αρχαία Ελάτεια -, ήταν αρχικά μία από τις σημαντικότερες πόλεις των Λοκρών. Αργότερα προσχώρησε στην Φωκική Συμπολιτεία και λόγω της σημαντικής θέσης της, εξελίχθηκε στην ισχυρότερη πόλη τα των Φωκέων. Ο Στράβων, αναφερόμενος στις Φωκικές πόλεις τονίζει ότι η Ελάτεια ήταν η μεγαλύτερη από τις Φωκικές πόλεις και δέσποζε στην περιοχή.

Η Ελάτεια, λόγω της γεωγραφικής και στρατηγικής της θέσης μεταξύ της βόρειας και νότιας Ελλάδας και του ελέγχου που είχε στον οδικό άξονα Θερμοπυλών – Χαιρώνειας, ενεπλάκη σε όλους σχεδόν τους πολέμους της αρχαιότητας, με αποτέλεσμα να καταστραφεί αρκετές φορές και να ξαναχτιστεί σε σύντομα χρονικά διαστήματα. 

Αυτός δεν ήταν ντόπιος αλλά Πελοποννήσιος, γιος του Αρκάδα. Προσέφερε όμως βοήθεια στους Δελφούς εναντίον ξένων επιδρομέων. Οι Φωκείς για να τον ευχαριστήσουν για τη βοήθεια αυτή του παραχώρησαν την περιοχή απέναντι από τον Παρνασσό να την οργανώσει και να κατοικήσει σ' αυτήν. Έτσι δημιουργήθηκε η Ελάτεια. Άλλοι πάλι πιστεύουν ότι η ονομασία Ελάτεια μπορεί να προήλθε από τα έλατα που τότε υπήρχαν άφθονα στο βουνό πάνω από την αρχαία πόλη. Τα μέχρι σήμερα αρχαιολογικά ευρήματα αποδεικνύουν ότι στην Ελάτεια η ζωή και ο πολιτισμός αρχίζουν ήδη από την 6η χιλιετία. π.Χ. Στη σημερινή τοποθεσία «Αλωνάκι», βρισκόταν η ακρόπολη της αρχαίας Ελάτειας και το μυκηναϊκό νεκροταφείο με τους θαλαμωτούς τάφους, που φαίνεται να χρησιμοποιούνταν από τον 14ο αιώνα έως τον 10ο αιώνας π.Χ. Η ανασκαφή του νεκροταφείου ξεκίνησε το 1985 για να προστατευτεί από συχνή αρχαιοκαπηλική δραστηριότητα. Λόγω του ότι τα ευρήματα ήταν ιδιαίτερα σημαντικά η ανασκαφή συνεχίστηκε σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Salzburg της Αυστρίας. Οι νεκροί ήταν σε στάση συνεσταλμένη(μαζεμένοι με τα χέρια στο πρόσωπο) και δίπλα εντοπίσθηκαν δείγματα θυσιών και καύσεων. Στην αρχαία εποχή η πολιούχος θεά της Ελάτειας ήταν η Κραναιά Αθηνά. Πηγές αναφέρουν ότι πιθανόν πήρε την ονομασία αυτή από το κράνος που σύμφωνα με τις περιγραφές φορούσε η θεά, η οποία είχε ασπίδα και κράδαινε το δόρυ της. Στην κορυφή ενός λόφου, βρέθηκαν απομεινάρια ενός περιπτέρου ναού δωρικού ρυθμού. Οι ανασκαφές έγιναν από την Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή το 1886. Εντοπίστηκαν που ειδώλια θεοτήτων και επιγραφές που μαρτυρούν ότι ο ναός ήταν αφιερωμένος στην Κραναία Αθηνά. Η Ελάτεια υπήρξε η μεγαλύτερη πόλη της αρχαίας Φωκίδας, δεύτερη σε σημασία μετά τους Δελφούς. Η ακμή της τοποθετείται κατά τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους. Πληροφορίες για τα μνημεία της περιοχής παρέχονται από την αρχαία γραμματεία - κυρίως από τον Παυσανία -, αλλά και από τους νεότερους περιηγητές όπως οι Wheler, Dodwell, Lolling, Frazer και Pouqueville. ΤΑ ΜΝΗΜΕΙΑ Τα μνημεία που αναφέρει ο Παυσανίας και μαρτυρούν οι σωζόμενες επιγραφές, δίνουν μία χαρακτηριστική εικόνα της μορφής της πόλης. Στην πόλη υπήρχε ιερό της Κραναίας Αθηνάς, θέατρο, στάδιο καθώς και αγάλματα της Αθηνάς και του Ασκληπιού. Για την Αθηνά πιστευόταν πως βοήθησε την πόλη εναντίων των βαρβάρων του Ταξίλου. Ο ναός της Κραναίας Αθηνάς ήταν δωρικού ρυθμού και βρισκόταν στις πλαγιές του βουνού Καλλίδρομον. Στην αρχαία εποχή ήταν μέρος λατρείας των Λοκρών. Πηγές αναφέρουν ότι πιθανόν η θεά πήρε την ονομασία αυτή από το κράνος που φορούσε. Σύμφωνα με την παράδοση ο ναός χτίστηκε αμέσως μετά τον κατακλυσμό (κατακλυσμός του Δευκαλίωνα). Ο Παυσανίας αναφέρει ότι στο ναό υπηρετούσαν μόνο νεαρά αγόρια μέχρι την εφηβεία τους. Προς τιμή της Κραναίας Αθηνάς οι αρχαίοι κάτοικοι είχαν κόψει και νόμισμα της πόλης, που εικονίζει την Αθηνά με κράνος (Νομισματικό Μουσείο Αθηνών). Στο Ιερό της Αθηνάς Κραναίας τοποθετείται ακόμη το αρχείο του Κοινού των Φωκέων. Ανασκαφικά γνωρίζουμε μόνο την ύπαρξη ενός ναού και ενός ναΐσκου της Αρχαϊκής περιόδου, καθώς και του κλασικού ναού της Αθηνάς. Από επιγραφικά στοιχεία γνωρίζουμε την επισκευή, κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους, μιας στοάς αφιερωμένης στον Ποσειδώνα. Επίσης από τις περιγραφές του Παυσανία, ο οποίος ανέβηκε στο ιερό λίγο μετά το 170 μ.Χ., γνωρίζουμε την ύπαρξη κτηρίων για το ιερατείο και τους επισκέπτες. Ο κλασσικός ναός της Αθηνάς Κραναίας οικοδομήθηκε κατά το δεύτερο μισό του 5ου π.Χ. και υπέστη αρκετές αλλαγές στον πήλινο διάκοσμό του κατά τη διάρκεια της ιστορίας του. Το άγαλμα της θεάς είχε φιλοτεχνηθεί από τους Αθηναίους γλύπτες Τιμοκλή και Τιμαρχίδη, γιούς του Πολυκλή. Η θεά παριστανόταν ως πρόμαχος και η ασπίδα της ήταν απομίμηση της ασπίδας του αγάλματος της Αθηνάς Παρθένου στην Αθήνα. Το ιερό ανέσκαψε πρώτος ο Γάλλος αρχαιολόγος P. Paris τα έτη 1883 -1884. Η ανασκαφική έρευνα αποκάλυψε έναν δωρικό πρόστυλο ναό (6 Χ 13) με ύψος κιόνων 4,40 μ. και προσανατολισμό Βορρά-Νότο. Εκτός του τεμένους αποκαλύφθηκαν το εσωτερικό αναλημματικό τείχος του πλατώματος του ναού και μια στοά. Οι μετεγενέστερες ανασκαφές της ΙΔ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων αποκάλυψαν την κύρια είσοδο του ιερού στο νοτιοδυτικό άκρο του περιβόλου, η οποία πλαισιώνεται από δύο πύργους. Ταυτίστηκε επίσης ανασκαφικά το στρώμα καταστροφής του αρχαϊκού ναού της Αθηνάς Κραναίας και ενός ναΐσκου ("περσικό στρώμα καταστροφής"). 

Δυτικά της Ακρόπολης βρισκόταν η Αγορά, οι ναοί του Ασκληπιού, του Σαράπη και της Ίσιδος, καθώς και μία ανάγλυφη στήλη που απεικόνιζε τον Έλατο, επώνυμο ήρωα της πόλης. Οι κατοικίες βρίσκονταν νότια της Ακρόπολης, στο χώρο που απλώνεται από τη βάση του λόφου μέχρι το δρόμο που σήμερα οδηγεί στα Λεύκτρα. Κατά μήκος του δρόμου αυτού υπήρχε το οχυρωματικό τείχος που προστάτευσε την πόλη από τα νότια. ΤΟ ΜΥΚΗΝΑΪΚΟ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟ Το μυκηναϊκό νεκροταφείο θαλαμωτών τάφων στους δυτικούς πρόποδες, με διάρκεια χρήσης από τον 14ο αιώνα έως την πρωτογεωμετρική εποχή (10ος αιώνας π.Χ.), και ιδιαίτερη άνθηση μετά το 1200 π.Χ. Το νεκροταφείο είναι σημαντικό επειδή μαρτυρεί την επέκταση του μυκηναϊκού πολιτισμού σε περιφερειακές ζώνες και την επιβίωσή του μετά την πτώση των μεγάλων μυκηναϊκών κέντρων. H ανασκαφή του νεκροταφείου άρχισε ως σωστική το 1985 λόγω συχνής αρχαιοκαπηλικής δραστηριότητας και ως τέτοια συνεχίστηκε και το 1987, κάθε φορά με αφορμή λαθρανασκαφές. Επειδή τα ευρήματα ήταν ιδιαίτερα σημαντικά ζητήθηκε άδεια και η ανασκαφή συνεχίστηκε με συνεργασία της ΙΔ' Εφορείας Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων με το Πανεπιστήμιο του Salzburg Αυστρίας. Οι περισσότεροι τάφοι έχουν καταχωθεί μετά από απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού. Δέκα από τους καλύτερα διατηρημένους έχουν στεγαστεί και είναι ορατοί και επισκέψιμοι.

Στα βορειοανατολικά της σύγχρονης Ελάτειας και στα δυτικά της ακρόπολης και του άστεως των ιστορικών χρόνων, ένα άγνωστο μυκηναϊκό νεκροταφείο.Η χρήση του χώρου άλλαξε συχνά προορισμό και χαρακτήρα από εποχή σε εποχή έτσι κατά τη μυκηναϊκή έως και την ύστερη πρωτογεωμετρική περίοδο (14ος -9ος π. χ. αι.) χρησιμοποιείται ως νεκροταφείο, στο δεύτερο μισό του 4ου πΧ αιώνα ως λατομείο, από το 2ο π.χ. έως και τον 4ο μ.χ. αιώνα πάλι ως νεκροταφείο ενώ συγχρόνως κτίζονται εργαστηριακοί χώροι. 

Η ανασκαφική έρευνα, αρχικά σωστικού χαρακτήρα, ξεκίνησε το 1985 από τη ΙΔ' Εφορεία προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ενώ από το 1988 έως το 1992 με τη συνεργασία του Πανεπιστημίου του Saltsburg, ήλθε στο φως ένα σύνολο ενενήντα τεσσάρων τάφων. Από αυτούς στην μυκηναϊκή περίοδο χρονολογούνται ογδόντα πέντε, με προσανατολισμό βορρά-νότο.

Στο Αλωνάκι διακρίνονται τέσσερις τύποι τάφων: συνήθεις θαλαμωτοί, θαλαμωτοί πολύ μικρότερων διαστάσεων, λάκκοι και ορύγματα χωρίς δρόμο. Ο πρώτος τύπος έχει τη μακρύτερη και διαρκέστερη χρήση με κύρια χαρακτηριστικά τους σχετικά μακρούς δρόμους, την αρχιτεκτονικά διαμορφωμένη 

πρόσοψη, τις κόγχες στα τοιχώματα των δρόμων καθώς και πολλούς λάκκους στα δάπεδα των θαλάμων με πρωτογενείς και δευτερογενείς ταφές που αποδεικνύουν την εντατική χρήση τους.

Οι τάφοι των άλλων τύπων είναι ολιγάριθμοι και χρονολογούνται στην υπομυκηναϊκή-πρωτογεωμετρική φάση.Οι τάφοι αυτοί και το έθιμο της καύσης των νεκρών πιθανά φανερώνουν την εισαγωγή νέων στοιχείων στην Ελάτεια την περίοδο αυτή. Οι νεκροί ήταν κτερησμένοι με πήλινα τροχήλατα σκεύη με περιορισμένο ρεπερτόριο, χωρίς πλούσια γραπτή διακόσμηση ενώ κατά τις ύστερες Φάσεις εμφανίζονται τα χονδροειδή χειροποίητα. Οι άνδρες συνοδεύονται στην τελευταία τους κατοικία από όπλα όπως δόρατα, κοντά ξίφη και σε μια περίπτωση περικεφαλαία από δόντια κάπρου αλλά και λίθινα εργαλεία: σμίλες και ακόνια. Οι γυναίκες διακρίνονται από τον ταφικό τους στολισμό που περιλαμβάνει κοσμήματα από χρυσό, ασήμι, χαλκό, ημιπολύτιμες πέτρες, ήλεκτρο (κεχριμπάρι), στεατίτη και υαλόμαζα. 

Στην λεκάνη του Βοιωτικού Κηφισού φαίνεται ότι αναπτύχθηκε στις ύστερες φάσεις της εποχής του Χαλκού, έντονη οικιστική δραστηριότητα: ο εντοπισμός και η έρευνα πληθώρας νεκροταφείων μαρτυρούν για τους αντίστοιχους οικισμούς, πιθανότατα η περιοχή να αποτελούσε μια διοικητική ενότητα στην οποίο κέντρο θα μπορούσε να ήταν ο οικισμός στον οποίο ανήκε το νεκροταφείο στο Αλωνάκι. Η μελέτη της αρχιτεκτονικής, των κτερισμάτων, των ταφικών εθίμων και του ανθρωπολογικού υλικού, είναι πηγές πληροφοριών που καταδεικνύουν πληθυσμιακή έκρηξη, πλούτο ευρημάτων, ντόπια εργαστήρια κεραμικής, στεατίτη και ίσως υαλόμαζας καθώς και επαφές και επιρροές από άλλες περιοχές εντός και εκτός της ηπειρωτικής Ελλάδας. 

ΤΑΦΙΚΟ ΣΥΜΠΛΕΓΜΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΧΡΟΝΩΝ

Το 374 π.Χ. ο Θηβαίος στρατηγός Πελοπίδας πολιόρκησε την Ελάτεια με στόχο να υποτάξει τους Φωκείς και να ελέγξει την διάβαση από την συμμαχική του Θεσσαλία στην Βοιωτία. Την άμυνα της Φωκικής πόλης ανέλαβε ο στρατηγός Ονόμαρχος και κατάφερε να σώσει την πόλη. Το 346 π.Χ. η Ελάτεια καταλήφθηκε από τους Μακεδόνες του Φιλίππου. Ο Φίλιππος οχύρωσε την Ελάτεια και την χρησιμοποίησε ως βάση του για την εκστρατεία κατά των πόλεων της νότιας Ελλάδας. Μετά την αποχώρηση των Μακεδόνων η Ελάτεια απέκτησε πάλι τον κυρίαρχο ρόλο που είχε στην αρχαία Φωκίδα. Σύμφωνα με τις αναφορές του Παυσανία η Ελάτεια συνέχισε να αποτελεί σημαντική πόλη της περιοχής και κατά την Ρωμαϊκή εποχή. 

ΜΥΚΗΝΑΪΚΟΣ ΘΟΛΩΤΟΣ ΤΑΦΟΣ 

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΙ ΤΑΦΟΙ ΑΠΟ ΜΕΤΕΠΕΙΤΑ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΜΥΚΗΝΑΪΚΟΥ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟΥ 

ΠΗΓΕΣ
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Φωτογραφίες- Νεκροταφείο Μυκηναϊκών Χρόνων στην Θέση Αλωνάκι Ελάτειας. www.ancientgreece.gr Ενημερωτική Πινακίδα Χώρου Έ. Καράντζαλη, αρχαιολόγος odysseus.culture.gr/h http://elateia.blogspot.gr/ Πανεπιστημιακή συντακτική ομάδα Έργο Ε.Ε. «Δρόμοι του Παυσανία», Πανεπιστήμιο Πατρών Ο ΧΩΡΟΣ ΑΡΧΙΚΗ - ΦΩΤ Κ ΔΕΛΗΣ