P. 1

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Ratings: 0|Views: 1,902|Likes: 5

Published by Βιβλιοπωλεία Φλωράς

More info:

categoriesBooks - Non-fiction, History

Published by: Βιβλιοπωλεία Φλωράς on Apr 16, 2010

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.

Flag for inappropriate content|Add to collection

See less

TIÔËÏÓ ÐÑÙÔÏÔÕÐÏÕ: WORLD WAR ONE – A SHORT HISTORY

Από τις Εκδόσεις Allen Lane, Λονδίνο 2007
TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Συνοπτική Ιστορία του Πρώτου Παγκόσµιου Πολέµου ÓÕÃÃÑÁÖÅΑΣ: Norman Stone ÌÅÔÁÖÑÁÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Βαγγέλης Κατσάνης ÅÐÉÌÅËÅÉÁ – ÄÉÏÑÈÙÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Πέτρος Γιαρµενίτης ÓÕÍÈÅÓÇ ÅÎÙÖÕËËÏÕ: Χρυσούλα Μπουκουβάλα ÇËÅÊÔÑÏÍÉÊÇ ÓÅËÉÄÏÐÏÉÇÓÇ: Ραλλού Ρουχωτά EÊÔÕÐÙÓÇ: I. Πέππας Α.Β.Ε.Ε. ÂÉÂËÉÏÄÅÓÉÁ: Κωνσταντίνα Παναγιώτου & ΣΙΑ Ο.Ε.

Τυπώθηκε σε χαρτί ελεύθερο χηµικών ουσιών, προερχόµενο αποκλειστικά και µόνο από δάση που καλλιεργούνται για την παραγωγή χαρτιού.

To ðáñüí Ýñãï ðíåõìáôéêÞò éäéïêôçóßáò ðñïóôáôåýåôáé êáôÜ ôéò äéáôÜîåéò ôïõ Åëëçíéêïý Íüìïõ (Í. 2121/1993 üðùò Ý÷åé ôñïðïðïéçèåß êáé éó÷ýåé óÞìåñá) êáé ôéò äéåèíåßò óõìâÜóåéò ðåñß ðíåõìáôéêÞò éäéïêôçóßáò. Áðáãïñåýåôáé áðïëýôùò ç Üíåõ ãñáðôÞò αäåίáò ôïõ åêäüôç êáôÜ ïðïéïνäÞðïôå ôñüðï Þ ìÝóï áíôéãñáöÞ, öùôïáíáôýðùóç êáé åí ãÝíåé áíáðáñáãùãÞ, åêìßóèùóç Þ äáíåéóìüò, ìåôÜöñáóç, äéáóêåõÞ, áíáìåôÜäïóç óôï êïéíü óå ïðïéáäÞðïôå ìïñöÞ (çëåêôñïíéêÞ, ìç÷áíéêÞ Þ Üëëç) êáé ç åí ãÝíåé åêìåôÜëëåõóç ôïõ óõíüëïõ Þ ìÝñïõò ôïõ Ýñãïõ.

ÅÊÄÏÓÅÉÓ ØÕXÏÃÉÏÓ Á.Å.

PSICHOGIOS PUBLICATIONS S.A.

¸äñá: ÔáôïÀïõ 121 144 52 Ìåôáìüñöùóç Âéâëéïðùëåßï: Ìáõñïìé÷Üëç 1 106 79 ÁèÞíá Ôçë.: 2102804800 Telefax: 2102819550 www.psichogios.gr e-mail: info@psichogios.gr

Head office: 121, Tatoiou Str. 144 52 Metamorfossi, Greece Bookstore: 1, Mavromichali Str. 106 79 Áthens, Greece Tel.: 2102804800 Telefax: 2102819550 www.psichogios.gr e-mail: info@psichogios.gr

Μετάφραση: Βαγγέλης Κατσάνης

Περιεχομενα

Εισαγωγή ............................................................................ Ένα – Η έκρηξη του πολέµου ........................................... ∆ύο – 1914 .......................................................................... Τρία – 1915 ......................................................................... Τέσσερα – 1916 .................................................................. Πέντε – 1917 ....................................................................... Έξι – 1918 .......................................................................... Επτά – Μεθεόρτια ............................................................. Βιβλιογραφία ..................................................................... Ευρετήριο ...........................................................................

13 19 51 83 113 137 179 209 231 241

ΦωτογραΦιεσ
Οι σοροί του Αρχιδούκα Φραγκίσκου Φερδινάνδου και της ∆ούκισσας Σοφίας εκτίθενται σε λα κό προσκύνηµα 18-19 Επιστράτευση τουρκικών δυνάµεων στην Κωνσταντινούπολη, Οκτώβριος του 1914 .............. 50-51 Γαλλικό πυροβολικό στο ∆υτικό Μέτωπο, 1915 ............ 82-83 Βρετανοί πολυβολιστές µε αντιασφυξιογόνες µάσκες στον ποταµό Σοµ, 1916..................................................... 112-113 Ρώσοι στρατιώτες στην ανατολική Γαλικία, σε ώρα µάχης, 1917........................................................... 136-137 Βρετανικό µοντέλο τανκ .................................................. 178-179 Γερµανοί στρατιώτες που επιστρέφουν από το µέτωπο παρελαύνουν στο Βερολίνο, ∆εκέµβριος 1918 ............... 208-209

χαρτεσ
1. Η Ευρώπη το 1914............................................................ 2. Το ∆υτικό Μέτωπο, 1914 ............................................. 3. Το Ανατολικό Μέτωπο, 1914-1918 ............................. 4. Τα Βαλκάνια και τα Στενά .......................................... 5. Το ∆υτικό Μέτωπο, 1915-1917 ................................... 6. Το Ιταλικό Μέτωπο, 1915-1918 ................................... 7. Το ∆υτικό Μέτωπο, 1918 ............................................. 218-219 220-221 222 223 224-225 226-227 228-229

εισαγωγη

ΤΟ 1900, Η ∆ΥΣΗ ή ακριβέστερα η βορειοδυτική Ευρώπη,

έµοιαζε να διαθέτει όλα τα πλεονεκτήµατα, να έχει ανακαλύψει κάποια συνταγή για το τέλος της ιστορίας. Παρήγε το ένα µετά το άλλο τεχνολογικά θαύµατα και η γενιά του 1850 –από την οποία προέρχονταν οι περισσότεροι στρατηγοί του Α΄ Παγκόσµιου Πολέµου– είχε γνωρίσει το µεγαλύτερο «ποσοτικό άλµα» στην ιστορία ξεκινώντας µε άλογα και άµαξες και καταλήγοντας γύρω στο 1900 µε τηλέφωνα, αεροπλάνα και αυτοκίνητα. Άλλοι πολιτισµοί είχαν φτάσει σε αδιέξοδο, και µεγάλο µέρος της υφηλίου είχε καταληφθεί από τις αυτοκρατορίες της ∆ύσης. Η Κίνα, ο πιο αρχαίος απ’ όλους τους πολιτισµούς, διαλυόταν, και στις βρετανικές Ινδίες ο Αντιβασιλιάς Λόρδος Κέρζον, ένας καθόλα σώφρων άνθρωπος, διακήρυσσε το 1904 πως οι Βρετανοί έπρεπε να κυβερνούν τις Ινδίες σαν να επρόκειτο να παραµείνουν εκεί «για πάντα». Ένα δηµοφιλές γερµανικό βιβλίο έχει τον τίτλο Ο πόλεµος των αυταπατών, και η αυτοκρατορική αυταπάτη ήταν µία απ’ αυτές. Μέσα σε δέκα χρόνια, µεγάλο µέρος της βρετανικής αυτοκρατορίας είχε µετατραπεί σε εκατοµµύρια εκτάρια χρεω-

NORMAN STONE

κοπηµένων ιδιοκτησιών, άλλα απ’ αυτά µη κυβερνήσιµα και άλλα που δεν άξιζε τον κόπο να κυβερνηθούν. Μετά από τριάντα χρόνια οι Βρετανοί εγκατέλειψαν τόσο την Ινδία όσο και την Παλαιστίνη. Οι κυβερνήσεις που έλαβαν µέρος στον πόλεµο δήλωναν πως ενεργούσαν για την εθνική άµυνα. Αλλά εκείνο που είχαν στο µυαλό τους ήταν η αυτοκρατορία. Το 1914 διαλυόταν επίσης η τελευταία από τις µεγάλες µη ευρωπα κές αυτοκρατορίες, η οθωµανική Τουρκία, η οποία (εντελώς θεωρητικά) εκτεινόταν από το Μαρόκο ως την ατλαντική όχθη της Αφρικής και µέσω Αιγύπτου και Αραβίας ως τον Καύκασο. Ήδη από τότε το πετρέλαιο είχε αποκτήσει µεγάλη σηµασία. Το βρετανικό ναυτικό, το 1912, είχε ξεκινήσει ν’ αντικαθιστά µε αυτό τον άνθρακα. Τα Βαλκάνια είχαν σηµασία καθώς βρίσκονταν κυριολεκτικά στη µέση του δρόµου που οδηγούσε στην Κωνσταντινούπολη. (Την εποχή εκείνη ακόµη και οι Οθωµανοί την αποκαλούσαν Κωνσταντίνιγιε.) Έτυχε κι έγραψα ένα µέρος του ανά χείρας βιβλίου σ’ ένα δωµάτιο που είχε θέα ολόκληρο το Βόσπορο από τον οποίο περνούν νύχτα και µέρα πετρελαιοφόρα και φορτηγά. Ο Βόσπορος εξακολουθεί να είναι ο αναπνευστήρας της Ευρασίας, έτσι καθώς ήταν και το 1914.

Αποτελεί πικρή ειρωνεία πως το µόνο δηµιούργηµα των µεταπολεµικών συνθηκών ειρήνης το οποίο διήρκεσε, µε εξαίρεση ίσως την Ιρλανδία, στάθηκε η σύγχρονη Τουρκία. Το 1919, οι ∆υνάµεις προσπάθησαν να τη διαµελίσουν χρησιµοποιώντας σε κάποιο βαθµό ντόπιους συµµάχους, όπως οι Έλληνες και οι Αρµένιοι. Σε µια αξιοσηµείωτη επική προσπάθεια η οποία ξάφνιασε πολλούς, οι Τούρκοι αντεπιτέθηκαν και το 1923 επανέκτησαν την ανεξαρτησία τους. Η διαδικασία του εκσυγχρονισµού –«ο

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

εκδυτικισµός» όπως επονοµάστηκε– δεν ήταν άµεση αλλά αξιοσηµείωτη. Τυχαία –ένα συνέδριο για τα Βαλκάνια– βρέθηκα το 1995 στην Τουρκία, όπου κι έµεινα. Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον καθηγητή Αλί Ντογκραµασί, πρύτανη του Πανεπιστηµίου Μπιλκέντ, για τη βοήθεια που µου πρόσφερε. Το Μπιλκέντ είναι το πρώτο ιδιωτικό πανεπιστήµιο το οποίο µπορεί να ονοµαστεί «ευρωπα κό» και η επιτυχία του παραδείγµατός του φαίνεται από το πόσο πολλοί το µιµήθηκαν. Στην Τουρκία µού συµπεριφέρθηκαν µε µεγάλη ευγένεια και µπορώ να καταλάβω εύκολα τι εννοούσε παλιά ο φον Ντερ Γκολτζ Πασά, ο ανώτερος Γερµανός αξιωµατικός που είχε αναµειχθεί στον Α΄ Παγκόσµιο Πόλεµο, όταν γράφοντας για τις εµπειρίες δέκα ετών στην Τουρκία έλεγε πως «έχω ανακαλύψει έναν καινούργιο ορίζοντα και κάθε µέρα µαθαίνω και κάτι καινούργιο». Μέσω του καθηγητή Ντογκραµασί θέλω να εκφράσω την ευγνωµοσύνη µου σε όλους. Εντούτοις, ειδική µνεία αξίζουν κάποιοι φίλοι και συνεργάτες. Οι καθηγητές Αλί Καραοσµανόγλου και Ντουγκού Σεζέρ µε βοήθησαν πάρα πολύ από την πρώτη κιόλας ηµέρα, ενώ θέλω επίσης να ευχαριστήσω για τη βοήθειά τους την Α σέ Αρτούν, τον Χασάν Αλί Καρασάρ, τον Σον ΜακΜίκιν και τον Σεργκέι Ποντµπολότοβ στα θέµατα των τουρκορωσικών σχέσεων, καθώς και τους Ευγενία και Χασάν Ουνάλ, οι οποίοι µε εισήγαγαν στην ιστορία της Ανατολής. Ο διορθωτής µου Ρούπερτ Στόουν διάβασε το χειρόγραφο κι έκανε τα κατάλληλα σχόλια. Οι βοηθοί µου Κάγκρι Κάγια και Μπαράν Τουρκµέν ήταν επίσης διορθωτές µου και ανέλαβαν το διοικητικό µέρος της υπόθεσης, έµαθαν τα ρωσικά που χρειάζονταν και µε δίδαξαν πώς να γράφω σε γραφοµηχανή.

NORMAN STONE

μια σημειωση ωσ Προσ τα σωστα ονοματα Το συγγραφέα και τον αναγνώστη ενδιαφέρουν άλλα πιο σηµαντικά πράγµατα που συνέβησαν στον Α΄ Παγκόσµιο Πόλεµο παρά τα ονόµατα των τοποθεσιών που έχουν συχνά αλλάξει. Προσπάθησα να διατηρήσω τα ιστορικά ονόµατα όταν δεν ήταν απολιθωµένα: το «Καπορέτο» έχει πιο πολύ νόηµα από το σύγχρονο (σλοβενικό) «Κοµπαρίντ», ενώ το όνοµα «Κωνσταντινούπολις» είναι πια απαρχαιωµένο. Έχω γενικά συντοµεύσει το «Αυστροουγγαρία» σε «Αυστρία». Είναι αδύνατον να κάνει κανείς όλ’ αυτά τα πράγµατα σωστά. Μακάρι να επικρατήσει ο κανόνας της ευκολίας.

Π ρωτοσ Π αγκοσμιοσ Π ολεμοσ

ΕΝΑ • Η ΕΚΡΗΞΗ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Προηγούµενες σελίδες: Οι σοροί του Αρχιδούκα Φραγκίσκου Φερδινάνδου και της ∆ούκισσας Σοφίας εκτίθενται σε λα κό προσκύνηµα.

Η ΠΡΩΤΗ ∆ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΣΥΝΘΗΚΗ που η διαδικασία υπο-

γραφής της κινηµατογραφήθηκε, ήταν αυτή που υπογράφηκε τις πρώτες πρωινές ώρες της 9ης Φεβρουαρίου του 1918, στο Μπρεστ-Λιτόβσκ της Λευκορωσίας. Οι διαπραγµατεύσεις που προηγήθηκαν, είχαν κάτι το εξωπραγµατικό. Στη µια άκρη του µεγάλου σπιτιού που άλλοτε ήταν λέσχη Ρώσων αξιωµατικών κάθονταν οι αντιπρόσωποι της Γερµανίας και των συµµάχων της: ο Πρίγκιπας Λεοπόλδος της Βαυαρίας, γαµπρός του αυτοκράτορα της Αυστρίας φορώντας στολή στρατάρχη, αριστοκράτες της κεντρικής Ευρώπης ντυµένοι επίσηµα κι έχοντας προστατευτικό ύφος, ένας Τούρκος πασάς κι ένας Βούλγαρος συνταγµατάρχης. Απέναντί τους κάθονταν οι αντιπρόσωποι ενός καινούργιου κράτους που έµελλε πολύ σύντοµα να λάβει την ονοµασία Ρωσική Σοσιαλιστική Οµοσπονδία Σοβιετικών ∆ηµοκρατιών: µερικοί Εβραίοι διανοούµενοι και διάφοροι άλλοι ανάµεσα στους οποίους ήταν και κάποια κυρία Μπιτσένκο, που είχε αποφυλακιστεί πρόσφατα από φυλακή της Σιβηρίας όπου ήταν έγκλειστη για τη δολοφονία ενός γενικού διευθυντή, ένας «εκπρόσωπος των αγροτών», µεθυσµένος φυσικά, τον οποίο είχαν µαζέψει την τελευταία στιγµή, ως απαραίτητο συµπλήρωµα, από το δρόµο της ρωσικής πρωτεύουσας, καθώς και µερικοί Ρώσοι του παλαιού καθεστώτος, ένας ναύαρχος και ορισµένοι αξιωµατικοί του επιτελείου, τους οποίους είχαν «κουβαλήσει» επειδή γνώριζαν τις τεχνικές λεπτοµέρειες που απαι-

NORMAN STONE

τούνταν για τον τερµατισµό ενός πολέµου και την αποµάκρυνση των στρατευµάτων από τη γραµµή του µετώπου. (Ένας από αυτούς διακρινόταν για το µαύρο χιούµορ και κράτησε ηµερολόγιο.) Όλοι τους πήραν εντυπωσιακές πόζες εµπρός στις κάµερες. Επιτέλους είχε επέλθει ειρήνη. Ο Α΄ Παγκόσµιος Πόλεµος κρατούσε ήδη περίπου τέσσερα χρόνια, είχε προκαλέσει εκατοµµύρια θύµατα και είχε καταστρέψει έναν ευρωπα κό πολιτισµό ο οποίος πριν από την έκρηξη του πολέµου, το 1914, ήταν το πιο περιφανές δηµιούργηµα της οικουµένης. Ο πόλεµος είχε καταστρέψει επίσης την τσαρική Ρωσία. Οι µπολσεβίκοι, τον Νοέµβριο του 1917, είχαν οργανώσει την επαναστατική κατάληψη της εξουσίας, είχαν υποσχεθεί ειρήνη και τώρα στο ΜπρεστΛιτόβσκ την είχαν επιτύχει, αλλά σύµφωνα µε τους όρους της Γερµανίας. Οι όροι της συνθήκης ήταν αρκετά έξυπνοι. Οι Γερµανοί δεν αποκτούσαν µεγάλα εδαφικά κέρδη. Είχαν περιλάβει όµως σ’ αυτήν δήλωση που ανέφερε πως οι λαοί της δυτικής Ρωσίας και του Καυκάσου ήταν πια ελεύθεροι να κηρύξουν την ανεξαρτησία τους. Το αποτέλεσµα ήταν να δηµιουργηθούν σύνορα που έµοιαζαν εκπληκτικά µε τα σηµερινά. Οι Βαλτικές χώρες (συµπεριλαµβανοµένης της Φινλανδίας) απέκτησαν κάποια σκιώδη υπόσταση και το ίδιο έγινε και µε τις χώρες του Καυκάσου. Το µεγαλύτερο από τα κράτη αυτά, το οποίο άρχιζε από την κεντρική Ευρώπη κι έφτανε σχεδόν ως τον Βόλγα, ήταν η Ουκρανία µε πληθυσµό 40 εκατοµµυρίων και τα τρία τέταρτα των αποθεµάτων σε άνθρακα και σίδηρο της ρωσικής αυτοκρατορίας. Με τους αντιπροσώπους τους (κάποιους τελειόφοιτους σπουδαστές µε τσαλακωµένα κοστούµια, καθώς κι έναν ή δύο καιροσκόπους τραπεζίτες που δεν µιλούσαν καν ουκρανικά και που ο Φλοµπέρ θα τους είχε χαρακτηρίσει ως έτοιµους να πληρώσουν για να εξαγοραστούν) οι Γερµανοί υπέγραψαν στις 9

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Φεβρουαρίου τη συνθήκη που κινηµατογραφήθηκε, ενώ η συνθήκη µε τους µπολσεβίκους υπεγράφη στις 3 Μαρτίου. Όταν η Ρωσία περιλαµβάνει στα όριά της την Ουκρανία είναι οι Ηνωµένες Πολιτείες. Χωρίς αυτήν είναι ο Καναδάς – µια χώρα που το µεγαλύτερο µέρος της είναι σκεπασµένο µε χιόνια. Τα διάφορα κράτη που δηµιούργησε η συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόβσκ έµελλε να επανεµφανισθούν µετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Όµως το 1918 αποτελούσαν δορυφόρους της Γερµανίας – κάποιος δούκας του Ούραχ έγινε ο «Μεγάλος Πρίγκιπας Μιντάουγκας Β΄» της Λιθουανίας, κάποιος πρίγκιπας της Έσσης προοριζόταν για βασιλιάς της Φινλανδίας. Σήµερα η Γερµανία παίζει τον κύριο ρόλο σε όλα αυτά τα κράτη, αλλά υπάρχει µια µεγάλη διαφορά: τότε στόχευε στην παγκόσµια αυτοκρατορία, ενώ σήµερα, σε συµµαχία µε τη ∆ύση, δεν έχει τέτοιες επιδιώξεις. Το αντίθετο µάλιστα. Το πρόβληµα είναι πώς να την κάνει κανείς να παίξει στις παγκόσµιες υποθέσεις το ρόλο που της αναλογεί. Σήµερα η γλώσσα που χρησιµοποιείται παντού είναι τα αγγλικά και όχι τα γερµανικά, τα οποία το 1918 ήταν αναγκασµένοι εκ των πραγµάτων να µιλούν όλοι. Η σύγχρονη Ευρώπη είναι η Ευρώπη του Μπρεστ-Λιτόβσκ, αλλά µε ανθρώπινο πρόσωπο, µ’ όλο που για να φτάσει στο σηµείο αυτό χρειάστηκε ένας ∆εύτερος Παγκόσµιος Πόλεµος και η κατοχή της Γερµανίας από τους Αγγλο-Αµερικανούς. Για τη γερµανική Ευρώπη µπορεί να ειπωθούν πάρα πολλά. Το 1871, όταν µε ηγέτη τον Καγκελάριο Μπίσµαρκ είχε νικήσει τη Γαλλία, είχε αναδυθεί ως ισχυρότερη δύναµη στην ευρωπα κή ήπειρο και έκτοτε είχε προχωρήσει πάρα πολύ. Το 1914, το Βερολίνο ήταν η Αθήνα του κόσµου, ένα µέρος όπου πήγαινε κανείς για να διδαχθεί όλα όσα είχαν σηµασία: φυσική, φιλοσοφία, µουσική και τεχνολογία (οι όροι «hertz», «roentgen», «mach», «diesel» εκπηγάζουν από εκείνη την περίοδο και

NORMAN STONE

τιµούν τις ανακαλύψεις πάνω στις οποίες έχει οικοδοµηθεί ο σύγχρονος κόσµος). Τρία από τα µέλη της βρετανικής κυβέρνησης, η οποία κήρυξε τον πόλεµο το 1914, είχαν σπουδάσει σε γερµανικά πανεπιστήµια –ο υπουργός Άµυνας είχε µεταφράσει Σοπενάουερ– και το ίδιο συνέβαινε και µε πολλούς ΡωσοΕβραίους µπολσεβίκους, τους οποίους οι Γερµανοί συνάντησαν στο Μπρεστ-Λιτόβσκ, αλλά και µετά απ’ αυτό. Η εφευρετικότητα των Γερµανών χηµικών και µηχανικών δεν γνώριζε όρια και οι Κεντρικές ∆υνάµεις έφτασαν πολύ κοντά στη νίκη στους ορεινούς δρόµους του ιταλικού µετώπου επειδή είχαν στη διάθεσή τους τα οχήµατα µε κίνηση και στους τέσσερις τροχούς τα οποία είχε εφεύρει ο Φερδινάνδος Πόρσε (εφεύρεση η οποία χρησιµοποιήθηκε µετέπειτα από την Φοξβάγκεν και πολλές άλλες αυτοκινητοβιοµηχανίες)1. Το 1914, οι µεγάλες καπνοδόχοι των εργοστασίων δέσποζαν στο Ρουρ και στη βιοµηχανική Σαξονία, όπως δέσποζαν κάποτε στη Βρετανία και στο Μάντσεστερ. Η Γερµανία, πράγµα που αναγνώρισε και ο Τσόρτσιλ, είχε αποδυθεί σε µια θεαµατική πολεµική προσπάθεια µε νίκες, όπως στο Καπορέτο κατά των Ιταλών το 1917 ή στην επίθεση του Μαρτίου του 1918 κατά των Βρετανών, επιδεικνύοντας αυτοπεποίθηση που παρόµοιά της δεν ήταν σε θέση να επιδείξουν οι µαχόµενοι µε την πλευρά των συµµάχων. Η ιδέα για µια γερµανική Ευρώπη έµοιαζε επίσης πολύ λογική και είχε µια αµυδρή συγγένεια µε τη σηµερινή κατάσταση. Ένας ευρωπα κός οικονοµικός χώρος ο οποίος θα ήταν προστατευµένος από τον βρετανικό ή αµερικανικό ανταγωνισµό και ο οποίος θα περιλάµβανε τα µεταλλεύµατα της Σουηδίας και της Γαλλίας, τις βιοµηχανίες άνθρακα και χάλυβα της Γερµανίας και θα επεκτεινόταν στη Βόρειο Αφρική ή ακόµα και στη Βαγδάτη, µια και το πετρέλαιο είχε ήδη αρχίσει να παίζει σηµαντικό ρόλο. Γιατί όχι; Το 1915, ένας από τους πιο φωτισµέ-

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

νους Γερµανούς, ο Φρίντριχ Νάουµαν, έγραψε ένα µπεστ σέλερ µε τον τίτλο Μitteleuropa στο οποίο δεν υποστήριζε τόσο τη δηµιουργία µια γερµανικής αυτοκρατορίας, όσο ένα είδος γερµανικής κοινοπολιτείας όπου το Βερολίνο θα έδειχνε το δρόµο στους διάφορους µικρότερους λαούς της νοτιοανατολικής Ευρώπης οι οποίοι ήταν πάρα πολλοί. Τους λαούς αυτούς –οι Πολωνοί ήταν ο πλέον πολυάριθµος– τους είχαν καταβροχθίσει οι ιστορικές αυτοκρατορίες της Αυστρίας, της Ρωσίας και της Τουρκίας. Στη Γερµανία υπήρχαν εκατοµµύρια Πολωνοί. Στους λαούς αυτούς είχαν αναπτυχθεί ισχυρά εθνικιστικά κινήµατα τα οποία απειλούσαν την ίδια την υπόσταση της Αυστρίας και της Τουρκίας. Συνολικά, κατά την άποψη του Βερολίνου, όλοι αυτοί οι µη γερµανικοί λαοί κόστιζαν πάρα πολύ. Οι Αυστριακοί µάλιστα ξόδευαν τόσο πολλά κεφάλαια σε µια µάταιη προσπάθεια να εξαγοράσουν τους εθνικιστές, ώστε δεν τους έµεναν πια αρκετά για να συντηρήσουν τις δοµές της εξουσίας – ιδίως το στρατό, ο προ πολογισµός του οποίου ήταν µικρότερος από τον προ πολογισµό του βρετανικού στρατού που ήταν τουλάχιστον δέκα φορές µικρότερός του αριθµητικά. Αν λοιπόν στην Αυστρία υπήρχε σωστή διακυβέρνηση µε µια δόση πρωσικής αποτελεσµατικότητας, τέτοια προβλήµατα θα έπαυαν να υπάρχουν. Σύµφωνα µε τον Νάουµαν, αυτοί οι ελάσσονες λαοί που έτσι κι αλλιώς η κουλτούρα τους χρεωστούσε πολλά στη Γερµανία, θα ακολουθούσαν. Ήδη από το 1879 υπήρχε µια αυστρογερµανική συµµαχία. Ο Νάουµαν απέβλεπε να της δώσει και οικονοµική ισχύ. Άλλοι όµως Γερµανοί είχαν στο νου τους µια πιο σθεναρή προσέγγιση. Η αυτοπεποίθηση αυτών των Γερµανών ενισχυόταν καθώς άνθιζε η βιοµηχανία στη χώρα τους και η επιτυχία τούς πήρε τα µυαλά. Ο Μπίσµαρκ είχε σταθεί πολύ προσεκτικός: είχε διαισθανθεί πως µια ισχυρή Γερµανία στο κέντρο θα µπορούσε να

NORMAN STONE

συνασπίσει εναντίον της τους γείτονές της. Όµως υπήρχε µια καινούργια γενιά η οποία ήταν απόλυτα βέβαιη για τον εαυτό της. Η συµβολική µορφή που βρισκόταν επικεφαλής της ήταν ο νεαρός Αυτοκράτορας (Κάιζερ) Γουλιέλµος Β΄, ο οποίος είχε ανεβεί στο θρόνο το 1889. Ο Κάιζερ είχε ως πρότυπό του την Αγγλία, η οποία ήταν φοβερά πλούσια και διέθετε µια τεράστια υπερπόντια αυτοκρατορία. Η Αγγλία, ως προς τους θεσµούς της οι οποίοι είχαν µακροχρόνιες ιστορικές ρίζες, ήταν συντηρητική αλλά ταυτόχρονα και προοδευτική, και οι βιοµηχανίες της τροφοδοτούσαν ένα µεγάλο µέρος του παγκόσµιου εµπορίου. Τη θέση της συνολικά την εξασφάλιζε ένα τεράστιο ναυτικό. ∆εν θα µπορούσε λοιπόν και η Γερµανία ν’ αποκτήσει µια παρόµοια υπερπόντια αυτοκρατορία; Υπό τον Γουλιέλµο Β΄ η γερµανική δύναµη και η αδέξια έκφρασή της κατέληξαν να γίνουν όχι απλώς ένα από τα προβλήµατα της Ευρώπης, αλλά το κατ’ εξοχήν πρόβληµά της. Ήδη στην ευρωπα κή ήπειρο υφίστατο σφοδρός ανταγωνισµός ανάµεσα στη Γαλλία και τη Γερµανία, ο οποίος οφειλόταν τόσο στη µεγάλη νίκη του Μπίσµαρκ το 1871 και στην κατάληψη των ανατολικών επαρχιών Αλσατίας και Λωρραίνης όσο και σε ιστορικούς λόγους που ξεκινούσαν από τον 17ο αιώνα, όταν στην Ευρώπη κυριαρχούσε η Γαλλία και έκανε ό,τι µπορούσε για να διαιωνίζεται η διαίρεση της Γερµανίας σε αλληλοµαχόµενα µεταξύ τους κράτη και κρατίδια. Στον γαλλογερµανικό ανταγωνισµό είχε προστεθεί µία ακόµη εστία έντασης. Ο Μπίσµαρκ είχε φροντίσει να µην αποξενώσει τη Ρωσία, και µεταξύ Βερολίνου και Αγίας Πετρούπολης υπήρχε πλήρης αλληλοκατανόηση και για λόγους µοναρχικής γενικώς αλληλεγγύης, αλλά και γιατί οι δύο χώρες είχαν συµµετάσχει στο διαµελισµό της Πολωνίας, η οποία δεν ήταν εύκολα αφοµοιώσιµη. Όµως, στα τέλη του 19ου αιώνα, καθώς εξασθενούσε η τουρκική αυτοκρατορία στην

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Ευρώπη, προέκυψε ένας καινούργιος παράγοντας. Η Αυστρία, σύµµαχος της Γερµανίας, είχε ισχυρά συµφέροντα στα Βαλκάνια. Το ίδιο όµως και η Ρωσία: σηµειώθηκαν αυστρορωσικές συγκρούσεις και η ισορροπιστική πολιτική του Μπίσµαρκ βρισκόταν υπό πίεση. Οι Ρώσοι, απογοητευµένοι από την έλλειψη υποστήριξης από τη Γερµανία, στράφηκαν προς τη Γαλλία, η οποία έτσι κι αλλιώς διέθετε χρήµατα για να επενδύσει στο εξωτερικό, ενώ τα γερµανικά κεφάλαια παρέµεναν στη Γερµανία2. Το 1894, η Γαλλία και η Ρωσία συνήψαν επίσηµη συµµαχία. Τα πράγµατα έγιναν ακόµη πιο περίπλοκα όταν η Γερµανία επιζήτησε την παγκόσµια δύναµη και ναυπήγησε ένα ισχυρό ναυτικό. Το 1900, ο µη ευρωπα κός κόσµος έµοιαζε να βρίσκεται υπό διάλυση. Η Ινδία και η Αφρική είχαν περάσει στον έλεγχο των Ευρωπαίων, ενώ η Κίνα και η Τουρκία φαίνονταν έτοιµες να καταρρεύσουν και οι Γερµανοί επιθυµούσαν το µερίδιό τους. Προχώρησαν λοιπόν σε λάθος δρόµο, και η γενιά που ωρίµασε γύρω στα 1890 ήταν σε µεγάλο βαθµό υπεύθυνη γι’ αυτό. Το µόνο που δεν χρειαζόταν η Γερµανία, ήταν να έχει προβλήµατα µε τη Μεγάλη Βρετανία. Και το µεγαλύτερο λάθος στον 20ό αιώνα έγινε όταν η Γερµανία δηµιούργησε ένα ναυτικό προορισµένο να χτυπήσει τη Μεγάλη Βρετανία. Όµως κατά κάποιο τρόπο ο σκοπός αυτός συνένωσε ό,τι πιο εκλεκτό διέθετε η Γερµανία. Ο Μαξ Βέµπερ ήταν ένας από τους πιο αξιοσέβαστους κοινωνιολόγους και διέθετε πολύ µεγάλα προσόντα: γνώριζε γλώσσες, νοµικά, ιστορία, φιλοσοφία, ακόµα και το πόσοι Πολωνοί χωρικοί αγόραζαν γη στην Πρωσία. Το 1995 διορίστηκε καθηγητής στο Πανεπιστήµιο του Φράιµπουργκ, όπου κι έδωσε µια εναρκτήρια διάλεξη. Ήταν φοβερά νέος για µια τέτοια θέση (µόλις είχε συµπληρώσει τα τριάντα του) και η διάλεξή του πήρε µεγάλη δηµοσιότητα. Τα όσα είπε τότε ο καθηγητής (ο οποίος είχε

NORMAN STONE

παραιτηθεί από την Παγγερµανική Ένωση επειδή δεν ήταν αρκετά εθνικιστική) φαίνονται σήµερα ως ασυναρτησίες χειρότερες κι από του Χίτλερ: υποστήριξε πως η Αγγλία δεν είχε κοινωνικά προβλήµατα επειδή ήταν πλούσια, πως ήταν πλούσια επειδή ήταν αυτοκρατορία, πως µπορούσε κι έστελνε πέρα από τα σύνορά της όλους τους ανεπιθύµητους –Ιρλανδούς, προλετάριους, κ.λπ.– έχοντας πετύχει συµφωνία µε την Αυστραλία ώστε να τους στέλνει εκεί, και πως µ’ αυτό τον τρόπο είχε εξασφαλίσει ταυτόχρονα φτηνές πρώτες ύλες και µια δεδοµένη αγορά. Κατά συνέπεια είχε φτηνά τρόφιµα και δεν υπέφερε από ανεργία. Η Αγγλία είχε την αυτοκρατορία της επειδή διέθετε ισχυρό ναυτικό. Η Γερµανία είχε κι αυτή τους ανεπιθύµητούς της –Πολωνούς, προλετάριους, κ.λπ.– οπότε έπρεπε να τους στέλνει κι αυτή σε αποικίες. Συνεπώς η δηµιουργία ενός ισχυρού ναυτικού ήταν µια πρώτης τάξεως ιδέα. Η Αγγλία θα δεχόταν τη Γερµανία σε αυτοκρατορικό ρόλο, αν σε µια σύγκρουση το γερµανικό ναυτικό θα µπορούσε, προτού βυθιστεί το ίδιο, να επιφέρει σοβαρές ζηµιές στο βρετανικό ναυτικό. Αυτό σήµαινε πως στον επόµενο ναυτικό πόλεµο που θα εµπλεκόταν η Βρετανία, οι Βρετανοί δεν θα διέθεταν αρκετά πλοία, οπότε και θα τους κατανικούσαν είτε οι Γάλλοι είτε οι Ρώσοι. Οι σκέψεις αυτές έγιναν δεκτές µε ενθουσιασµό από το ακροατήριο. Πρόκειται για ένα από τα πιο ηλίθια κείµενα τα οποία έγραψε ποτέ ένας έξυπνος άνθρωπος, και δεν αξίζει καν τον κόπο να το κορο δέψει κανείς. Κάθε του επιχείρηµα ήταν λάθος, µε πρώτο την υπόθεση πως οι Βρετανοί είχαν ελάχιστα κοινωνικά προβλήµατα, τα οποία θα ήταν ακόµη µικρότερα αν δεν υπήρχε το κόστος για τη διατήρηση της αυτοκρατορίας. Με το τέλος του ευρωπα κού ιµπεριαλισµού το 1970, η πιο φτωχή χώρα στην ευρωπα κή ήπειρο ήταν η Πορτογαλία, η οποία διατηρούσε µια µεγάλη αφρικανική αυτοκρατορία, και οι πλουσιότερες ήταν η Σου-

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

ηδία, η οποία είχε εγκαταλείψει εδώ και καιρό τη µόνη αποικία της –στην Καρα βική–, και η Ελβετία η οποία δεν είχε ποτέ αυτοκρατορία. Ο Βέµπερ ήταν ένα ηθικό άτοµο3, κι όταν είδε το 1914 τους νεαρούς σπουδαστές του να σκοτώνονται, αρνήθηκε να συµµετάσχει στο σώµα των καθηγητών που πανηγύριζαν για την εθνική υπόθεση. Όµως αυτός και όσοι είχαν τις ίδιες αντιλήψεις µ’ αυτόν είχαν ωθήσει τη νεώτερη γενιά σ’ ένα θανατηφόρο µονοπάτι. Η Γερµανία δηµιούργησε ναυτικό το οποίο όµως απορρόφησε το 1/3 του αµυντικού προ πολογισµού της. Ο στρατός από τον οποίο και αφαιρέθηκαν πιστώσεις δεν ήταν πια σε θέση ν’ αναλάβει τον διµέτωπο αγώνα τον οποίο προοιώνιζε η γαλλο-ρωσική Συµµαχία. ∆εν υπήρχαν αρκετά κεφάλαια για να εκπαιδεύσουν περισσότερους από τους µισούς νεαρούς άντρες που θα µπορούσαν να εκπαιδευτούν, ούτε υπήρχαν τα απαιτούµενα για τη διατροφή και την ένδυσή τους. Έτσι αναγκάστηκαν να τους εξαιρέσουν από τη στράτευση, και ο γερµανικός στρατός ξηράς το 1914 ήταν ελάχιστα µεγαλύτερος από τον γαλλικό, µολονότι το 1914 ο γαλλικός πληθυσµός δεν ήταν καν σαράντα εκατοµµύρια, ενώ ο πληθυσµός της Γερµανίας έφτανε τα εξήντα πέντε εκατοµµύρια. Τα γερµανικά θωρηκτά ήταν πολύ καλά ναυπηγηµένα αλλά ήταν πολύ λίγα και φοβερά εύτρωτα. Πέρασαν σχεδόν ολόκληρο τον Α΄ Παγκόσµιο Πόλεµο αγκυροβοληµένα στα λιµάνια τους µέχρι που στο τέλος τα πληρώµατα, καθώς βρέθηκαν αντιµέτωπα µε άσκοπες θυσίες, στασίασαν και ανέτρεψαν την ίδια τη γερµανική αυτοκρατορία. Όµως το γερµανικό ναυτικό, σχεδιασµένο για να δρα µόνο στη Βόρεια Θάλασσα, δεν χρειαζόταν να κουβαλά το βάρος σε άνθρακα που χρειάζονταν τα βρετανικά πολεµικά πλοία τα σχεδιασµένα για παγκόσµια δράση. Έτσι τα γερµανικά πλοία µπορούσαν να φέρουν αυξηµένη θωράκιση. Αυτό ανάγκασε τους Βρετανούς να

NORMAN STONE

αποδυθούν σε µια σηµαντική προσπάθεια. Ναυπήγησαν λοιπόν πλοία διπλάσια απ’ αυτά που ναυπήγησαν οι Γερµανοί, αλλά προχώρησαν και σε ορισµένες αµυντικές συµφωνίες µε τη Γαλλία και τη Ρωσία. Αυτό συµπεριλάµβανε αποικιακές ανταλλαγές – στα πλαίσια της «Εγκάρδιας Συνεννόησης», οι Βρετανοί το 1904 άφησαν ελευθερία κινήσεων στους Γάλλους στο Μαρόκο παίρνοντας ως αντάλλαγµα την Αίγυπτο, και το 1907 έκαναν το ίδιο µε τους Ρώσους ως προς την Περσία. Υπήρχε επιπλέον ανεπίσηµη συµφωνία για ναυτική συνεργασία εάν προέκυπτε τέτοιο θέµα. Σε καθένα από τα µέτρα αυτά η γερµανική αντίδραση ήταν αδέξια και θορυβώδης – το 1905, οι Γερµανοί ζήτησαν µερίδιο από το εγκαταλειµµένο Μαρόκο και ενθάρρυναν την επιπόλαιη επιθετικότητα της Αυστρίας στα Βαλκάνια, ενώ το 1911 έστειλαν µια κανονιοφόρο στο Μαρόκο. Αυτό το «κροτάλισµα του ξίφους» ικανοποίησε µεγάλο µέρος της κοινής γνώµης στο εσωτερικό αλλά δηµιούργησε µια αίσθηση διεθνούς κρίσης, και το 1914 ένας απεσταλµένος του Αµερικανού Προέδρου είπε πως οι µιλιταριστές είχαν τρελλαθεί. Την ίδια περίπου εποχή ανέκυψε ένα θέµα µε το οποίο ο κόσµος βρέθηκε υποχρεωµένος να συµβιώσει έκτοτε. Το 1960, ο Πρόεδρος Α ζενχάουερ βρήκε την κατάλληλη φράση για να το περιγράψει, µιλώντας για το στρατιωτικο-βιοµηχανικό συγκρότηµα. Η πολεµική βιοµηχανία κατέληξε να γίνει το ισχυρότερο στοιχείο της οικονοµίας καθώς έδινε δουλειά σε χιλιάδες αν όχι σε εκατοµµύρια εργαζόµενους, αποσπούσε ένα µεγάλο µέρος από τους κρατικούς προ πολογισµούς και παράλληλα τόνωνε τις παράπλευρες οικονοµικές δραστηριότητες κάθε είδους, ανάµεσα στις οποίες ήταν και η δηµοσίευση άρθρων στον Τύπο. Εκτός απ’ αυτό, η πολεµική βιοµηχανία είχε υποστεί φοβερή αλλαγή. Κάτι που στην αρχή φαινόταν ως παράλογη σπατάλη χρηµάτων είχε µεταβληθεί σε κάτι ουσιώδες (προ-

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

φανές παράδειγµα η αεροπορία), ενώ κάτι άλλο που φαινόταν ως τότε λογικό αποδείχθηκε µάταιο (παράδειγµα τα οχυρά). Η τεχνολογία γινόταν όλο και πιο δαπανηρή και απρόβλεπτη, και το 1911 υπήρχε ανταγωνισµός στους εξοπλισµούς. Ο εξοπλισµός µιας χώρας έδινε τη δικαιολογία να αυξήσει τους εξοπλισµούς της κάποια άλλη, και οι κρίσεις στη Μεσόγειο και στα Βαλκάνια έκαναν όλες τις χώρες να αισθανθούν ευπρόσβλητες. Όταν το καλοκαίρι του 1911 η Γερµανία έστειλε µια κανονιοφόρο στο Μαρόκο, απασφάλισε ένα όπλο. Αλλά το δάχτυλο που πάτησε τη σκανδάλη ήταν κατά περίεργο τρόπο ιταλικό. Αν το τουρκικό έδαφος έµελλε να τεµαχιστεί, δεν θα έπρεπε να πάρει και η Ιταλία το µερίδιό της; Οι Βρετανοί είχαν πάρει την Αίγυπτο και οι Γάλλοι τη βόρειο Αφρική. Οι δηµιουργοί της ιταλικής αυτοκρατορίας, αποβλέποντας σε ό,τι είχε αποµείνει, κήρυξαν τον πόλεµο. Το ότι η Ιταλία, η πιο αδύναµη απ’ όλες τις Μεγάλες ∆υνάµεις, οδήγησε τα προβλήµατα στα άκρα, αποτελεί µια από τις παραδοξότητες της σύγχρονης ευρωπα κής ιστορίας: ούτε ο Καβούρ, ούτε ο Μπίσµαρκ, ούτε ο Μουσολίνι, ούτε ο Χίτλερ4. Η Ιταλία προκάλεσε τη σειρά των γεγονότων που οδήγησαν στον πόλεµο το 1914. Γνωρίζοντας πως λόγω της µαροκινής κρίσης οι Βρετανοί, οι Γάλλοι και οι Γερµανοί δεν θα έκαναν το παραµικρό για να τη σταµατήσουν, επιτέθηκε στην οθωµανική Τουρκία και προσπάθησε να καταλάβει τη Λιβύη. Οι Τούρκοι ήταν πάρα πολύ αδύναµοι και δεν είχαν καν τα απαιτούµενα πλοία για να προστατέψουν τα νησιά κατά µήκος της ακτής της Ανατολίας, τα οποία οι Ιταλοί κατέλαβαν. Στην αρχή η προοπτική µιας οθωµανικής κατάρρευσης κέντρισε το ενδιαφέρον των διαφόρων βαλκανικών κρατών, που το 1912 συµµάχησαν, επιτέθηκαν κατά των Τούρκων και µέσα σε µερικές εβδοµάδες νίκησαν κι έδιωξαν τον οθωµανικό στρατό από τα Βαλκάνια. Στη συνέχεια, σ’ έναν δεύτερο βαλκανικό πόλεµο, το

NORMAN STONE

1913, διαιρέθηκαν και πολέµησαν µεταξύ τους. Οι Τούρκοι προσπάθησαν να επανακτήσουν το χαµένο έδαφος, αλλά νικητές αναδείχθηκαν η Σερβία, η οποία συνεργάστηκε στενά µε τη Ρωσία, και η Ελλάδα, η οποία συνεργάστηκε στενά µε τη Μεγάλη Βρετανία. Όταν –πριν από µια δεκαετία– είχε αρχίσει να διαλύεται η Κίνα, είχε προκληθεί και πάλι ανταγωνισµός µεταξύ των µεγάλων δυνάµεων αλλά ο ανταγωνισµός εκείνος ήταν ναυτικός. Αν όµως διαλυόταν η Οθωµανική Αυτοκρατορία –και την εποχή εκείνη σχεδόν κανείς δεν πίστευε πως ήταν δυνατόν να διατηρηθεί–, τότε ο ανταγωνισµός θα ήταν πλησιέστερα στα εδάφη των ∆υνάµεων και θα περιλάµβανε χερσαίες συµµαχίες και στρατιές. Για τη Ρωσία τα Στενά ανάµεσα στη Μαύρη Θάλασσα και τη Θάλασσα του Μαρµαρά, ή τα ∆αρδανέλια µεταξύ της Θάλασσας του Μαρµαρά και του Αιγαίου, ήταν ζωτικής σηµασίας. Αποτελούσαν τον αναπνευστήρα της ρωσικής οικονοµίας. Απ’ αυτά περνούσε το 90% των ρωσικών εξαγωγών σε δηµητριακά, καθώς και πολλές άλλες πρώτες ύλες που τροφοδοτούσαν τις βιοµηχανίες στη νότια Ρωσία. Κατά τη διάρκεια του ιταλικού πολέµου το 1911-12, οι Τούρκοι είχαν κλείσει τα ∆αρδανέλια µε αποτέλεσµα να µειωθεί αµέσως η οικονοµική κίνηση στη νότια Ρωσία. Για τη Ρωσία η ασφάλεια των Στενών ήταν θέµα ζωτικής σηµασίας, και στις αρχές του 1914 οι ∆υνάµεις της «Εγκάρδιας Συνεννόησης» ανάγκασαν τους Τούρκους να παραχωρήσουν σχεδόν αυτονοµία στις εν µέρει αρµενικές επαρχίες της ανατολικής Ανατολίας. Αυτό (και το παράλληλο αγγλογαλλικό ενδιαφέρον για τις αραβικές επαρχίες) θα µπορούσε εύκολα να σηµάνει το τέλος της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας, αφού οι χριστιανοί Αρµένιοι θα ήταν εύκολο να γίνουν όργανα των Ρώσων. Προτού επικυρωθεί η συνθήκη οι Τούρκοι άνοιξαν µια γραµµή επικοινωνίας µε το Βερολίνο.

Activity (6)

Filters

Add to collection Review Add note Like Embed

1 hundred reads|over 3 years ago

1 thousand reads|about 1 year ago

Iwannhs Liontakhs B liked this|about 1 year ago

nic1238 liked this|about 1 year ago

Konstantinos Paraskevopoulos liked this|over 2 years ago

stankoub liked this|over 3 years ago

Recommended

Oct	NOV	Dec
	11
2012	2013	2014

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

More info:

Availability:

TIÔËÏÓ ÐÑÙÔÏÔÕÐÏÕ: WORLD WAR ONE – A SHORT HISTORY

Activity (6)

Showing

Recommended

You're Reading a Free Preview

Login Successful

Sign Up Successful