Ο ΓΥΝΑΙΚΕΙΟΣ ΚΑΛΛΩΠΙΣΜΟΣ ΣΤΑ ΠΑΤΕΡΙΚΑ ΚΑΙ ΑΓΙΟΛΟΓΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ
Το θέμα πού επέλεξα να παρουσιάσω στο παρόν Συμπόσιο έχει τον τίτλο « Ό γυναικείος καλλωπισμός στα πάτερικά και τα αγιολογικά κείμενα». 'Οφείλω πριν αρχίσω να δηλώσω δτι δεν προτίθεμαι να εκθέσω και να π ε ριγράψω τα στοιχεία του γυναικείου καλλωπισμού με τή σχετική ονομα τολογία τους. Εϊναι γνωστό δτι τα θέματα αυτά μπορεί εύκολα να τα βρει κανείς σε διάφορα μελετήματα καί κυρίως στο θεμελιώδες έργο του Φ. Κουκουλέ, Βυζαντινών Βίος και Πολιτισμός.1 Σκοπός μου είναι να π α ρουσιάσω με συγκεκριμένες μαρτυρίες άπο τις πηγές τήν επίσημη άποψη των μεγάλων Πατέρων της Εκκλησίας, κυρίως του 4ου καί 5ου αι., για τήν εξωτερική εμφάνιση καί τήν κοινωνική συμπεριφορά της γυναίκας καί να προσδιορίσω τις επιδράσεις της πατερικής διδαχής στή διαμόρ φωση του τύπου της βυζαντινής γυναίκας. Κύριοι άξονες της ανακοίνωσης μου θα είναι δύο σημαντικά κείμενα, πού τα έχουμε σε πρόσφατες κριτικές εκδόσεις: (α) Το ποίημα Κατά γυναικών καλλωπιζομένων του Γρηγορίου του Ναζιανζηνοΰ καί (β) Ό Βίος της όσίας Πελαγίας. Το πρώτο χρονολογείται μέ σχετική ακρίβεια στο 384 μ.Χ., ενώ το δεύτερο είναι κατά 100 περίπου χρόνια μεταγε νέστερο καί χρονολογείται στα τέλη του 5ου αιώνα. Τ α δύο αυτά κεί μενα προσδιορίζουν, το καθένα μέ τον τρόπο του, τις αντιλήψεις της χριστιανικής διανόησης για τήν παρουσία της γυναίκας στή βυζαντινή κοινωνία. "Οπως εϊναι γνωστό, ό χριστιανισμός επιδίωξε άπο τήν αρχή να δια φοροποιηθεί πλήρως καί σε δλα τα στοιχεία της ζωής καί του πνεύματος άπο τον παλαιό ελληνορωμαϊκό τρόπο του σκέπτεσθαι καί του ζην. Στο συγκεκριμένο θέμα πού θα μας απασχολήσει, στο θέμα του γυναικείου καλλωπισμού, ò 'Απόστολος Παύλος παίρνει θέση σαφέστατη: 'Ωσαύτως 1. 'Ιδιαίτερα στον τόμο Β' II, σ. 209-213 « Ή φιλαρέσκεια της Βυζαντινής».
574
ΘΕΟΧΑΡΗΣ ΔΕΤΟΡΑΚΗΕ
και γυναίκας εν καταστολή κοσμίω μετά αίδοϋς και σωφροσύνης κοσμεϊν εαυτάς, μη εν πλέγμασιν και χρυσίω ή μαργαρίταις ή Ιματισμω πολντελεϊ, άλλ' δ πρέπει γυναιξίν επαγγελλομέναις θεοσέβειαν, δι' έρ 2 γων αγαθών. Τήν παραίνεση αυτή επαναλαμβάνουν δλοι οι χριστιανοί συγγράφεις των πρώτων αιώνων, δταν αναφέρονται στο ζήτημα της γ υ ναικείας παρουσίας. Πολύ ενωρίς μάλιστα το θέμα του καλλωπισμού συνδέθηκε με τήν αμαρτία, καθώς ό καλλωπισμός θεωρήθηκε ως πρό κληση για το ερωτικό στοιχείο. "Ηδη στις Διαταγές των 'Αποστόλων δια Κλήμεντος τον Ρωμαίων επισκόπου ό τίτλος του τρίτου κεφαλαίουείναι ενδεικτικός Περί καλλωπισμού και της εκείθεν αμαρτίας.3 Ά λ λ α τή θεωρητική θεμελίωση και τήν πλήρη ανάπτυξη του ήθικοί> αύτου ζητήματος βρίσκουμε για πρώτη φορά στον Παιδαγωγό του Κ λ ή μεντος του Άλεξανδρέως (150-215 μ.Χ.). 'Ολόκληρο σχεδόν το τρίτο βιβλίο και ιδιαίτερα τα κεφάλαια Β ' "Οτι ου χρή καϊλωπίζεσθα& καΐ ΙΑ' 'Επιδρομή κεφαλαιώδης του αρίστου βίου,5 αναφέρονται στο σοβα ρότατο αυτό ζήτημα. Είναι Ινας συστηματικός κώδικας συμπεριφοράς του χριστιανού άνθρωπου. Τήν ΐδια εποχή (τέλη του 2ου - αρχές του 3ου αιώνα) ό Τερτυλλιανος γράφει το έργο του De cultu feminarum,6 στο όποιο εκθέτει. τις απόψεις του για τ ή γενική εμφάνιση της χριστιανής γυναίκας. Έ ν ώ δμως ό Τερτυλλιανος είναι αυστηρός και καταδικάζει κάθε μορφή στο λισμού, δεχόμενος δτι ό άνθρωπος πρέπει να παρουσιάζεται δπως πλά στηκε άπο τον Δημιουργό, ό Κλήμης είναι σαφώς ανεκτικότερος. e O ήπιος χαρακτήρας του και ή βαθιά ελληνική παιδεία του προσδιορίζουν τις θέσεις του σε δλα τα ζητήματα και στο σοβαρό θέμα της γυναικείας παρουσίας. 'Αντιμετωπίζει με κάποια συγκατάβαση τήν αδυναμία των γυναικών καί διδάσκει δτι το χρνσοφορεΐν και το εσθήτι μαλακωτέρα χρήσθαι, ου τέλεον περικοπτεονΡ Ψέγει περισσότερο τήν υπερβολή καί. στηλιτεύει τήν αλαζονική συμπεριφορά πολλών γυναικών, πού μέ τήν ομορφιά καί τον καλλωπισμό τους το κάλλος το άληθινον καθυβρίζου2. Α' Τιμ. 2, 9. 3. PG 1, 564 G. 4. Clément d'Alexandrie, Le Pédagogue, III. Texte grec. Traduction de Claude Mondésert et Chantai Matray, Notes de H . - 1 . Marrou, Παρίσι 1970 (=SC 158), II 4.1-14.2 (σ. 18-36 της εκδόσεως). 5. δ.π., XI 53.1-83.1 (σ. 114-161 της εκδόσεως). 6. PL 1, 1303-1334. Για το έργο βλ. προχείρως ΘΗΕ 11 (1967) 717. 7. PG 8, 625 (= Βιβλίο III, κεφ. XI 53.1).
Ό γυναικείος καλλωπισμός
575
σιν αφροδισίων μολνσμοϊς8 και πολλές φορές, παρασυρμένες άπο την αλαζονεία και τήν επιπολαιότητα τους καταστρέφουν τον γάμο τους: επαιρόμεναι και πτερούμεναι πολλάκις άποπέτονται των γάμων.9 "Ετσι 10 συνιστά στολήν λιτήν και σεμνήν. Το ί'διο θα επαναλάβει αργότερα ό Κύριλλος 'Ιεροσολύμων: ενδυσιν λιτήν, μη προς καλλωπισμόν.11 Περισσότερο βέβαια μας ενδιαφέρει ή διδασκαλία των μεγάλων Π α τέρων του 4ου και 5ου αιώνα, γιατί αυτοί κυρίως υπήρξαν οι πνευματικοί οδηγοί του βυζαντινού κόσμου. Το μέγα κύρος τους προσδιόρισε απο φασιστικά τα όρια της πνευματικής και ηθικής ζωής ολόκληρου του χρι στιανικού κόσμου. Ή γραμμή πού ακολουθούν στο ζήτημα του γυναι κείου καλλωπισμού είναι κοινή, με μικρές αποκλίσεις ανάλογα μέ το χαρακτήρα τους. Περισσότερο αυστηρός φαίνεται ό Μ. Βασίλειος, ό π ρ ώ τος μεγάλος θεωρητικός του ασκητισμού. Για τον Βασίλειο δέν τίθεται καν ζήτημα, άφου σκοπός εσθητος εις' κάλυμμα είναι σαρκός προς χει μώνα και θέρος ανταρκες.12 Το 'ίδιο αυστηρός είναι ό Χρυσόστομος, ό όποιος δέν παύει να καταφέρεται κατά της γυναικείας φιλαρέσκειας και να εξαντλείται σέ νουθεσίες και απειλές. 'Αντίθετα, οι δύο Γρηγόριοι, 6 Νύσσης και 6 Ναζιανζηνός, παρουσιάζονται ηπιότεροι και θεωρητικότε ροι. Ή φιλοσοφική σκέψη του πρώτου και ή ποιητική διάθεση του δευ τέρου επηρέασαν σημαντικά τήν ηθική διδασκαλία τους. Θα μείνουμε περισσότερο στον Γρηγόριο τον Ναζιανζηνό, για νά π α ρουσιάσουμε συντομότατα το ποίημα του Κατά γυναικών καλλωπιζομένων.13 'Αποτελείται από 334 στίχους σέ μέτρο ελεγειακό και άπευθύ-
8. PG 8, 629 G: υπό της περιουσίας επειρόμεναι το κάλλος το άληθινον καθυβρίζουσιν αφροδισίων μολυσμοΐς (= Βιβλίο III, κεφ. XI 58.1). 9. PG 8, 632Β: Καθάπερ οϋν ώκύπτερα, περικοπτέον των γυναικών τα χρή ματα τα τρυφητικά, χαυνότητας αβέβαιους και κενός έμποιοϋντα ήδονάς, ύφ' δη> επαιρόμεναι και πτερούμεναι πολλάκις άποπέτονται των γάμων. Aio και σνστέλλειν χρη τάς γυναίκας κοσμίως, και περισφίγγειν αΙδοι σώφρονι, μη παραρρυώσι της αληθείας δια χαυνότητα. 10. Βιβλ. III, κεφ. XI 56.1. 11. PG 33, 492. 12. PG 32, 232. Τις απόψεις του ό Βασίλειος τις εκθέτει σέ πολλά έργα του εύκαιριακώς, Ιδιαίτερα δμως στο Περί της εν παρθενία αληθούς άφθορίας προς Λητόϊον επίσκοπον Μελιτηνής, PG 30, 669 κ.έ. 13. Το ποίημα ανήκει στην κατηγορία των Ηθικών ποιημάτων τοϋ Γρηγορίου, δπου έχει τον αριθμό ΚΘ'. Εκδίδεται στην PG 37, 884-908. Νεότατη κριτική έκδο ση άπο τον Α. Knecht, Gregor von Nazianz, Gegen die Putzsucht der Frauen, Χαϊδελβέργη 1972. Tò κείμενο σ. 18-37, μέ παράπλευρη γερμανική μετάφραση. OL
576
ΘΕΟΧΑΡΗΣ ΔΕΤΟΡΑΚΗΣ
νεται προς τις κοσμικές κυρίες, πού επιδεικνύουν ιδιαίτερο ζήλο στην επιμέλεια και τον καλλωπισμό τους. Το υφός του ποιήματος είναι π α ραινετικό καί διδακτικό, σχεδόν καθόλου θεολογικό. Ό Γρηγόριος δεν απειλεί μέ αφορισμούς καί μέ στέρηση της θείας κοινωνίας, δπως κά νει συχνά ό Χρυσόστομος. Μας δίνει τήν εντύπωση δτι αντιμετωπίζει μέ κατανόηση αυτήν τήν αδιόρθωτη γυναικεία αδυναμία καί επιχειρεί να διδάξει μέ σχήματα λογικά καί μέ παραδείγματα άπο τήν Π . Διαθήκη, 1 4 άλλα καί άπο τήν αρχαία ελληνική μυθολογία, 15 τήν εΰκοσμη καί σεμνή παρουσία της χριστιανής γυναίκας. Πρόθεση του είναι να στηλιτεύσει τήν υπερβολή στή χρήση κοσμημάτων καί ψιμυθίων καί να υποδείξει δτι αυτό είναι μια ανόητη καί επικίνδυνη ματαιότητα. 1 6 'Αναφέρει αρνη τικά καί μέ λεπτομέρειες απροσδόκητες τις τέχνες του καλλωπισμού καί τις επινοήσεις των γυναικών για τήν ωραία καί προκλητική εμφάνιση. Ά π ο τήν άποψη αυτή το ποίημα είναι αληθινός πακτωλός πληροφοριών για τους λαογράφους, τους ενδυματολόγους, τους μελετητές του πολιτι σμού καί είναι περίεργο δτι δέν έχουν όλες αυτές οι πληροφορίες επι σημανθεί άπο τους ερευνητές. 'Ιδού μερικοί χαρακτηριστικοί στίχοι: Μή κεφάλας πυργοϋτε νόθοις πλοκάμοισι, γυναίκες, θρύπτουσαι μαλακούς αυχένας εκ-\σκοπέλων-\-, μηδέ Θεοϋ μορφάς επαλείφετε χρώμασιν αίσχροϊς, ώστε προσωπεία κουχί πρόσωπα φέρειν ουδέ γαρ άσκεπέα κεφαλήν θέμις άνδρΐ γυναίκα φαίνειν, ή χρυσω σφιγγομένων πλοκάμων ήε κόμης άδέτοιο κατωμαδον ένθα και ένθα σκιρτώσης απαλών μαινάδος εξ ανέμων παραπομπές εφεξής γίνονται σ' αυτήν τήν έκδοση. Το κείμενο μέ νεοελληνική μετά φραση τοϋ 'Ιγνατίου Σακαλή καί στον τόμο: "Ελληνες Πατέρες της 'Εκκλησίας, ΠατερικαΙ 'Εκδόσεις «Γρηγόριος ό Παλαμάς», Θ', Γρηγορίον Θεολόγου "Εργα, Θεσσαλονίκη 1975, σ. 372-395. 14. Άπο τήν Π. Διαθήκη αναφέρει τήν Έσθήρ (291) καί τήν πόρνη Ίεζάβελ (293). 15. Τα παραδείγματα (θετικά καί αρνητικά) άπο τήν αρχαία ελληνική μυθο λογία είναι πολύ περισσότερα: Πηνελόπη (41), Εκάβη (42), Ελένη (42), Άδώνιδος Κήποι (53), Κίρκη (106), Πανδώρα (115), Δανάη (140), 'Ορφέας (169). 16. Πρβ. στ. 53-54 (Knecht): κήπος Άδώνιδος ήδε τεη χάρις ώλεσίκαρπος, πολύποδος χροιή, γράμματ' επί ψαμάθων.
Ό γυναικείος καλλωπισμός
577
ονδε λόφον καθύπερθε φερειν κορύθεσσιν όμοϊον, τηλεφανη σκοπιήν άνδράσι λαμπομένην, ήε λίνου μαλακοϊο διανγάζονσαν εθειραν κρνπτήν άμφαδίην, την δε μετωπιδίην ξανθον άπαστράπτουααν, δση κρήδεμνον αλυξεν... (στ. 1-14) Και σέ νεοελληνική απόδοση: Γυναίκες, μην πυργώνετε με ψεύτικους πλοκάμους τις κεφαλές, κουράζοντας τους τρυφερούς λαιμούς σας. Μήτε τις θεϊκές μορφές ν' αλείφετε μέ χρώμα, κι αλλάζοντας τα πρόσωπα φτιάνετε προσωπεία! Γυναίκα το κεφάλι της άσκέπαστο να δείχνει είν' άπρεπο, κι ούτε μαλλιά δεμένα μέ χρυσάφια, κι οΰτε στους ώμους ξέπλεκα, χυμένα δώθε κεΐθε σαν της μαινάδας πού απαλός άνεμος τα σηκώνει. Κι ούτε σαν κράνος νά 'χετε στην κεφαλή λοφίο ν' αστράφτει, για να το θωρούν άπο μακριά οι άντρες, κι οΰτε μαλλιά γυαλιστερά σαν το απαλό λινάρι μισά κρυμμένα και μισά στο μέτωπο χυμένα Ιξω ά π ' τον κεφαλόδεσμο, φλόγες ξανθές να μοιάζουν... Τή γνώμη του για το γυναικείο κάλλος και τον καλλωπισμό τήν εκφράζει καθαρά: Ου χρυσός λιθάκεσσι διάπλοκος όμματα βάλλων αύγαΐς ήερίαις τίμιος εύγενέταις, δειροπέδη στήθεσσι περίτροχος, οϋας άτίζων αχθεϊ μαργαρέω άμφιπερικραδάων, ουδ' δσος άμφΐ κάρηνον υπέρτατος. Ουδέ πολύχρους έσθής, λεπταλέων δαίδαλα έργα μίτων πορφύρεα χρύσεα διαλαμπέα σιγαλόεντα, ουδέ παρειάων φάρμακα λευγαλέα κόσμος θηλυτέραις, ου χείλεα πορφυρόεντα, ον γραπτών βλεφάρων οφρνν ϋπερθε φερειν κυανέην διεράς τε κόρας εντοσθεν ελίσσειν, ουκ οπί θρνπτομεντ] ευμενές οϋας εχειν, ουδέ χέρας τε πόδας τε φίλω και ήδέϊ δεσμω χρνσω σφιγγομένην δούλων εΰχος εχειν, 37
578 ουδέ μύροις μαλακοϊσι χρίεσθαι... τεον δέμας ήε
ΘΕΟΧΑΡΗΣ ΔΕΤΟΡΑΚΗΣ
κάρηνον (στ. 227-242)
Δέ λογαριάζω για ομορφιά τ ' αστραφτερό χρυσάφι μέ τα πετράδια, πού αγαπούν οι ευγενείς του κόσμου, κι οΰτε στα στήθη ολόγυρα τις χάντρες και στ' αυτιά σας βάρος να κρέμεται άχρηστο δλο μαργαριτάρι. Ή φορεσιά ή πολύχρωμη, ή μπόλια στο κεφάλι, τ ' αραχνοΰφαντο βλαττί, της τέχνης το καμάρι, το πορφυρένιο, το χρυσό, τ ' ολόλαμπρο, πού αστράφτει. Κι ουδέ στα μάγουλα αλοιφές κι αδιάντροπα φτιασίδια είναι γυναίκας ομορφιά' τα πορφυρένια χείλη και τα γραμμένα βλέφαρα, τα σηκωμένα φρύδια πάνω άπο μάτια ζωηρά, πού δώθε κεΐθε παίζουν. Κι ούτε σέ λόγια τρυφερά πρόθυμο αυτί να σ τ ή ν ε ι . Κι οοτε χαρά 'ναι τα χρυσά δεσμά, πού γλυκοδένουν τα χέρια και τα πόδια σου, σα σκλάβα οι αλυσίδες ! κι οΰτε μέ μύρα μαλακά το σώμα σου ν' αλείφεις και το κεφάλι... 'Ιδού πώς αντιλαμβάνεται την αληθινή ομορφιά: "Ανθος εν εστί γνναιξιν εράσμιον, εσθλον ερευθος, αιδώς' τοϋτο γράφει ζωγράφος ημέτερος. Δώσομεν, ει ποθέεις, και δεύτερον ώχρον εφέλκοις κάλλεϊ σω Χρίστου τηκομένη καμάτοις, ενχαΐς τε στοναχαις τε και ήμασι νυξι τ' άύπνοις' ταϋτα καΐ άζυγέων φάρμακα και ζυγιών. Χρώματα μεν τοίχοισι παρήσομεν ήδε γυναιξί ταϊς, όπόσαις λύσση βόρβορός εστί νέων. (στ. 255-262) Μια χάρη ξέρει να ιστορεί ό δικός μας ό ζωγράφος, το ντροπαλό κοκκίνισμα στα ροδομάγουλά σας ! Κι αν θές ακόμη κι άλλη μιά, της όψης τή χλωμάδα, πού 'ρχεται σ' δσους τήκονται στους μόχθους του Χριστού μας, σέ προσευχές, σέ στεναγμούς, μέρα και νύχτα, πάντα, πρεπίδι για τους μοναχούς, μα και για παντρεμένους. Τ α χρώματα ας τ ' αφήσουμε στους τοίχους καί σ' εκείνες πού λυσσασμένες γίνονται βόρβορος για τους νέους.
Ό γυναικείος καλλωπισμός
579
Γενικά, ή διδασκαλία των Πατέρων για τον καλλωπισμό τών γ υ ναικών προβάλλει δύο βασικές αντιρρήσεις, τή θεολογική και την ηθική. Ό καλλωπισμός και μάλιστα τα ψιμύθια του προσώπου αλλοιώνουν και παραποιούν τή μορφή πού έ'δωσε ό Θεός στον άνθρωπο, προσβάλλουν επομένως το ϊδιο το έ'ργο της θείας δημιουργίας. Ό Θεός έδωσε στον άνθρωπο πρόσωπο και μάλιστα ομοίωμα της δικής του εικόνας, δεν επι τρέπεται ό άνθρωπος να το μεταβάλλει σε προσωπείο, όπως χαρακτη ριστικά λέγει ό Γρηγόριος. 17 Το δεύτερο στοιχείο, πού ιδιαίτερα ελέγχουν οι Πατέρες, είναι ή ερωτική πρόκληση καί ή συναφής αμαρτία. Το σωματικό κάλλος, κατά τον Γρηγόριο, έχει δικαίωμα να το χαίρεται μόνο ό σύζυγος. Δεν υπάρ χει λοιπόν λόγος να προβάλλεται καί να επιδεικνύεται για άλλους. "Ολες οι τέχνες του γυναικείου καλλωπισμού, οι ατελεύτητες επινοήσεις, τα φορέματα, τα σχήματα, οι αλοιφές, τα κοσμήματα, σε ένα σκοπό απο βλέπουν, στην ερωτική πρόκληση, άρα γίνονται πρόξενοι αμαρτίας: ταϋτ' ου σωφροσύνης τα σοφίσματα, μαχλοσύνης δε' παν γαρ δ τεχνάζγ) αρρεσι, μαχλοσννη. (στ. 77-78) ("Ολα αυτά τα τεχνάσματα δέν είναι της σωφροσύνης, είναι της λα γνείας* γιατί δ,τι μηχανεύεσαι για τους άνδρες είναι λαγνεία). 18 Αυτά είναι έργα καί σοφίσματα τών γυναικών του θεάτρου, τών έταιρών, τών χορευτριών καί τών μιμάδων, Οχι τών σεμνών γυναικών: ώνιόν εστί γυναιξί \ πανδήμοις άβολων περναμέναις ολίγων,19 θα γράψει ό Γρηγόριος. Καί ό Χρυσόστομος: ταντα τών μίμων και τών όρχηστών εστί τών εν ταϊς σκηναΐς διημερευόντων γυναικί δε κοσμία ουδέν τού των πρέπει... Μή τοίνυν τάς έταιριζομένας μιμοϋ' δια γαρ τούτου του σχήματος εκειναι πολλούς επισπώνται τους εραστάς.20 "Ολα αυτά τα 17. Στ. 4 (Knecht). Στους στίχους 45-48 ό Γρηγόριος επανέρχεται καί επι σείει την απειλή της θείας δικαιοσύνης κατά τή μέλλουσα κρίση: μή σε Θεός τοίοισιν άμείψηται χαλεπήνας· <(τίς πόθεν ό πλάστης; ερρε μοι, αλλοτρίη. Οϋ σ' έγραψα, κνων, αλλ' έπλασα εΐκόν' εμεϊο· πώς εΐοωλον εχω εϊδεος αντί φίλου;» 18. Ή απόδοση είναι τοϋ 'Ιγνατίου Σακαλή, ο.π. 19. δ.π. στ. 23-24 (Knecht). 20. PG 62, 541. Για τήν πολεμική του Χρυσοστόμου κατά τών γυναικών του θεάτρου βλ. G. J. Theocharidis, Beiträge zur Geschichte des byzantinischen Pro-
580
ΘΕΟΧΑΡΗΣ ΔΕΤΟΡΑΚΗΣ
σχήματα και τα προσχήματα της μοιχείας και της πορνείας τα επιση μαίνει μέ απροσδόκητες λεπτομέρειες και τα καταδικάζει ό Χρυσόστομος: χρνσόν, μαργαρίτας, ιμάτια πολυτελή... επιτρίμματα, ύπογραφας οφθαλ μών, διατεθρνμμενην βάδισιν, διακεκλασμενην φωνήν, όμμα ύγρον και πάσης πορνείας γεμον, περιεργον αναβολην τον φάρονς, τον χιτοονίσκου, ζώνην περιεργοτεραν, υποδήματα απηρτισμένα... ταντα γαρ αναίδειας εστί και ασχημοσυνης. 'Αλλά τον ερωτικό σκοπό του καλλωπισμού προβάλλουν καί άλλα κείμενα της χριστιανικής γραμματείας. Σ τ ο θαυμάσιο κοντάκιο του Ρ ω μανού Εις τον πειρασμον 'Ιωσήφ, ό διάβολος γίνεται υποβολέας της αμαρτίας και υποδεικνύει στην Αιγύπτια, τη γυναίκα του Πετεφρή, την ασφαλή μέθοδο για να κάμψει τήν αντίσταση του σώφρονος Ι ω σ ή φ : Νυμφοστόλος μοιχείας δ διάβολος ήλθεν, ίνα τη Αιγύπτια σύμπραξη και ((Άνδρίζου, ώ γύναι, φησίν ώς άρχαίον ονσα καί στερρον άγκιστρον, έτοίμασον το δέλεαρ καί θήρενσον τον νεανίαν. Τονς μεν πλοκάμονς της κεφαλής σον πλεξον ώς δίκτυα κατά τούτον την δε τοϋ προσώπου σον μορφην κατακάλλυνον, πασι ροδοχρόοις κοσμούσα σοφίσμασν φαίδρννόν σον τον τράχηλον τοις χρνσοπλόκοις δεσμοϊς' επί πασιν αμφιάσθητι πολντίμητον στολήν, μνροις αλειψαι πλείστοις εκθηλννονσι νέους...22 Είναι αξιοσημείωτο δτι οι Πατέρες αναφέρονται συχνά στις γυναί κες του θεάτρου, τις μιμάδες καί τις όρχηστρίδες, πού ή ζωή τους ήταν μιά ζωντανή πρόκληση. Ό εύκολος πλουτισμός τους καί ή πολυτελής παρουσία τους ήταν φυσικό να σκανδαλίζουν τις σεμνές καί τις κόσμιες
fanetheaters im IV. und V. Jahrhundert, hauptsächlich auf Grund der Predigten des Johannes Chrysostomos Patriarchen von Konstantinopel, Θεσσαλονίκη 1940 (= Λαογραφία, Παράρτημα 3), passim. 21. PG 62, 541. 22. Κατά τήν έκδοση J. Grosdidier de Matons, Romanos le Melode Hymnes, Ι, Παρίσι 1964, σ. 268-270 (= SC 99). Tò κοντάκιο αυτό στηρίζεται κυρίως στο λόγο του Χρυσοστόμου Εις τον Ιωσήφ καί περί σωφροσύνης, PG 56, 587-590. Βλ. καί Ν. Β. Τωμαδάκη, Ρωμανού τοϋ Μελωδού "Υμνοι, Δ', 'Αθήνα 1959, σ. 233-293 (εκδίδει Άνδρ. Ν. Παπαδόπουλος).
Ό γυναικείος καλλωπισμός
581
γυναίκες. "Ισως για το λόγο αυτό ή Πολιτεία αναγκάστηκε νά απαγο ρεύσει στις μιμάδες νά φορούν πολυτελή ενδύματα και βαρύτιμα κοσμή ματα, δπως μας πληροφορεί μια διάταξη του Θεοδοσιανου κώδικα: «Κα μιά μιμάδα να μή φορεί πολύτιμα δαχτυλίδια ούτε μεταξωτά με πολλά σχέδια ή χρυσοόφαντα φορέματα. Ε π ί σ η ς νά ξέρουν οτι πρέπει νά απο φεύγουν αυτά πού ονομάζονται μέ τήν ελληνική λέξη 'άληθινόχρωστα', στα όποια λάμπει ανάμεικτο μέ άλλα χρώματα το κόκκινο της πορφύ ρας. Νά χρησιμοποιούν βέβαια μεταξωτά φορέματα στολισμένα μέ ρόμ βους και ποικίλα χρώματα, καθώς επίσης χρυσαφικά, δμως χωρίς π ε τράδια στο λαιμό, στα χέρια και στή ζώνη, δεν το απαγορεύουμε». 23 'Αξίζει ακόμη νά σημειώσουμε δτι οι Πατέρες καί κυρίως ό Χρυ σόστομος επισημαίνουν καί άλλες διαστάσεις του γυναικείου πάθους για τον υπερβολικό καλλωπισμό, δπως τήν οικονομική καί τήν κοινωνική. Στην ομιλία του Προς τους μέλλοντας φωτίζεσθαι και περί γυναικών των εν πλέγμασι και χρυσω κατακοσμουσών εαυτός, 2 4 παρατηρεί: ϊνα συ κόκκον ενα φορέσης, μνρίοι τω λιμω πένητες αγχονται.25 'Αλλά καί τήν οικονομική εξάντληση των συζύγων επισημαίνει καί τήν καταστρο φή της οικογενειακής οικονομίας. Δεν παραλείπει ακόμη νά παρατηρή σει τήν ερωτική ζήλια πού είναι φυσικό νά γεννάται στον σύζυγο από τήν υπερβολική φιλαρέσκεια της συζύγου του: Βούλει κοσμήσαι το πρό σωπον; μή μαργαρίταις, άλλα σωφροσύνη καί σεμνότητί' ούτω χαριεστέραν οψεται τήν όψιν ό άνήρ. 'Εκείνος μεν γαρ ο κόσμος και είς ζη λοτυπίας ύποψίαν εμβαλλειν ειωθεν και εις έχθρας και φιλονικίας καί μάχας· ούδεν γαρ δψεως ύποπτευομενης αηδέστερον.26 Το ερώτημα πού ευλόγως τίθεται τώρα είναι: πώς καί σέ ποιο βαθ μό ή πατερική διδαχή επηρέασε τον κόσμο των χριστιανών γυναικών καί ρύθμισε τή συμπεριφορά τους; Σ τ ο ερώτημα τοϋτο άπαντα μέ τρό πο εύγλωττο καί εντυπωσιακό ό Βίος της όσίας Πελαγίας, Ινα πολύ πρώιμο αγιολογικό κείμενο. 27 Το χρησιμοποιώ εδώ, δχι μόνο για τήν 23. Cod. Theod. 15.7.11. Βλ. καί Ι. Στεφανή, Χορικίου Σοφιστον Γάζης, Συνηγορία μίμοαν, Θεσσαλονίκη 1986, σ. 150. 24. PG 49, 231.240. 25. PG 49, 237. 26. PG 49, 239. 27. P. Petitmengin etc., Pélagie la pénitente. Metamorphoses d'une légende, Ι, Παρίσι 1981. Tò κείμενο, σ. 77-93. Ή έκδοση εϊναι πληρέστερη άπο την παλαιά του Η. Usener, Legenden der heiligen Pelagia, Βόννη 1879, σ. 3-16 (= BHG 1478).
582
ΘΕΟΧΑΡΗΣ
ΔΕΤΟΡΑΚΗΣ
παλαιότητα του, άλλα και γιατί ή Πελαγία φαίνεται να είναι πρόσωπο ιστορικό. Διάσημη εταίρα, μιμάδα στην 'Αντιόχεια, ονομαζόταν Μαργαριτώ, 28 για το πλήθος των πολυτελών κοσμημάτων της και την αφάν ταστη πολυτέλεια της ζωής της. "Εζησε στα μέσα του 4ου αιώνα και για πρώτη φορά την αναφέρει ό επίσκοπος Έμέσης Εύσέβιος (f 359). 29 Ό Χρυσόστομος, πού καταγόταν άπο την 'Αντιόχεια και Ιζησε τα νεα νικά του χρόνια στη μεγάλη αύτη πόλη της ελληνιστικής 'Ανατολής, ανα φέρει την περίπτωση τής εντυπωσιακής μεταστροφής μιας πολύχρυσης αμαρτωλής γυναίκας, πού εγκατέλειψε την κοσμική ζωή, τον πλούτο, τή χλιδή, τή φήμη, το πλήθος των εραστών, για να ζήσει ταπεινή μο ναχή και να πεθάνει στο "Ορος των Έλαιών. 30 'Ιδού πώς την περιγράφει ό βιογράφος της: Καθήμενων δε αυτών (των επισκόπων)... Ιδού αφνω παρέρχεται... ή πρώτη τών μιμάδων 'Αν τιοχείας' αυτή δε ήν και ή πρώτη τών χορευτριών του όρχηστοϋ. Kai διέβη καθήμενη εις βαδιστήν μετά πολλής φαντασίας κεκαλλωπισμενη, ώστε μη φαίνεσθαι επ' αυτή πλην χρυσίου και μαργαριτών και λίθων τι μίων τα δε γυμνά τών ποδών αυτής δια χρυσίου και μαργαριτών περικεκόσμητο' και πολλή φαντασία τών παίδων και τών κορασιών τών μετ' αυτής, φορούντων ιματισμον πολυτελή και μανιακια χρυσά, και τους μεν αυτής προτρέχοντας, τους δε επακολουθοϋντας. Του δε περικειμένου αυτή κόσμου και τοΰ ώραϊσμοϋ ουκ ήν κόρος μάλιστα τοις δημοχαρέσιν άνθρώποις. Αυτή διελθοϋσα δι' ημών τον αέρα όλον επλήρωσε τής ευωδιάς τοΰ μόσχου και τών μύρων τών επ' αυτή. Ταύτην θεασάμενος ό χορός τών αγίων επισκόπων ούτως ανακεκαλυμμενφ προσωπω διελθοϋσαν δι' αυτών καί μετά τοιαύτης φαντασίας και αναίδειας, ώς μηδέ το πολυτίμητον αυτής θέριστρον περικεϊσθαι περί την κεφαλήν αυ τής, αλλ' επί τών ώμων, άπέστρεψαν τα πρόσωπα αυτών ώς από αμαρ τίας μεγάλης.,31 Το θέαμα σκανδάλισε ακόμη καί τον αγιότατο επίσκοπο Νόννο, ό οποίος το ομολογεί με αφοπλιστική παρρησία: "Επειτα άνανεύσας τοις
28. BHG 1478: Pelagia (quondam Margarita meretrix Antiochiae) paenitens Hierosolymis.
29. Petitmengin, δ.π. 14. Την ύπαρξη τής Πελαγίας ώς προσώπου Ιστορικού αμφισβητούν οι παλαιότεροι άγιολόγοι. Πρβ. Η. Delehaye, Les légendes hagiographiques, Βρυξέλλες 41955, σ. 186-195. 30. Petitmengin, δ.π. 31. Tò κείμενο κατά την έκδοση Petitmengin, δ.π. 78-79.
Ό
γυναικείος καλλωπισμός
583
επισκόποις' «"Οντως ύμεϊς ουκ ετέρφθητε τον κάλλους αυτής;» Των δε μη άποκρινομένων εϊπεν ο αγιότατος επίσκοπος· (("Οντως εγώ πάνυ ετέρφθην και ήράσθην τον κάλλους αυτής...)) Και λέγει πάλιν τοις επισκόποις' (('Ως νομίζετε, αγαπητοί, πόσας ώρας εποίησεν αντη εν τω κοιτωνι αυτής σμηχομένη, (στηβαζομένη), κοσμονμένη, ώραϊζομένη, χρισμένη και μετά πολλής φιλοστοργίας εσοπτριζομένη, ίνα μη του προ κειμένου σκοπού αποτύχη και άμορφος φανή τοις εαυτής ερασταϊς. Και ταϋτα εποίησεν ϊνα άνθρώποις άρέστ) τοις σήμερον οϋσι και αυριον ουκ ονσιν.))32 Αύτη λοιπόν ή πολύχρυση και ξακουσμένη μιμάδα αποστρέφεται αιφ νιδίως δλη την κοσμική δόξα, τα φθαρτά και τα ρέοντα, για να απο λαύσει τα μένοντα και αιώνια της ουράνιας βασιλείας. Το παράδειγμα δέν είναι μοναδικό, αντίθετα είναι μια περίπτωση τυπική. Στην αγιο λογική παράδοση του Βυζαντίου είναι άπειρα τα παραδείγματα των γυ ναικών πού οδηγήθηκαν άπο τήν πορνεία στην αγιότητα.33 Είναι σε δλους γνωστή ή περίπτωση της Μαρίας της Αιγύπτιας, 34 της οποίας ή Πελαγία είναι πρόδρομος. 'Αλλά δέν είναι μόνον οί αμαρτωλές, πού μεταστρέφονται και απο σύρονται σε μοναστήρια για να αγωνιστούν και να αγιάσουν. Εϊναι και πολλές άλλες ευγενείς, αρχόντισσες, πού εκουσίως απαρνήθηκαν πάντα τον τνφον τής κοσμικής δόξης35 για να διεκδικήσουν μια θέση στή βα σιλεία των Ουρανών. 'Αρκούμαι σέ ελάχιστα παραδείγματα: Είναι ή μάρ τυς 'Αγνή, 36 ή όσία Μελάνια ή Ρωμαία, 37 ή όσία Συγκλητική, 38 ή όσία
32. δ.π. 79. 33. Ό ϊδιος ό Χρυσόστομος ομολογεί: πόσαι πόρναι κατέλιπον τα θέατρα, αψήκαν σηρικά ιμάτια (PG 64, 34). 34. BHG 1042. Το ενδιαφέρον αυτό κείμενο κυκλοφόρησε πρόσφατα καΐ σέ νεοελληνική μετάφραση, άπο μοναχούς της Ί . Μονής Σταυρονικητα, "Αγιον "Ορος 1987. 35. D. Gorce, Vie de Sainte Melanie. Texte grec, introduction, traduction et notes, Παρίσι 1962 ( = SC 90), σ. 124. 36. Πρβ. Μαρτύριον τής αγίας 'Αγνής, ε*κδ. Pio Franchi de' Cavalieri, Scritti Agiografichi, Ι, Βατικανό 1962 ( = ST 221), σ. 363, δπου εκτίθενται τα δώρα τοϋ ουράνιου νυμφίου ...εκόσμησεν άτιμήτω βραχιολίψ τήν δεξιάν μου, και τον τράχηλόν μου περιέζωσε λίθοις πολυτίμοις. Παρεδωκεν τοις ώσίν μου ατίμητους λίθους και περιεκύκλωσέ με λαμπραϊς έξαστραπτούσαις μαργαρίταις... ενέδυσέν με κυκλάδα περικεχρυσωμένην και πληρεστάτοις δώροις εκόσμησεν με. 37. Βλ. παραπάνω, σημ. 35. 38. BHG 1694-1694a.
584
ΘΕΟΧΑΡΗΣ ΔΕΤΟΡΑΚΗΣ
'Αναστασία ή πατρικία,39 ή αυτοκράτειρα Ευδοκία.40 Τα αγιολογικά κεί μενα, οι ασκητικές διηγήσεις καί τα αποφθέγματα των Πατέρων είναι γεμάτα άπο τέτοια παραδείγματα. Περισσότερο όμως άπο Ολα νομίζω δτι εκφράζει τις αντιλήψεις αυ τές για τή ματαιότητα του κοσμικού κάλλους το ακόλουθο μοναστικό εθος, στο όποιο αναφέρεται ό ΜΕ' κανόνας της Σ Τ ' εν Τρούλλω Οι κουμενικής Συνόδου. Υπήρχε συνήθεια σε ορισμένα γυναικεία μοναστή ρια να ντύνουν τις μέλλουσες μοναχές μέ στολές πολύτιμες καί με βα ρύτιμα κοσμήματα καί έτσι πολυτελώς ντυμένες να τις προσάγουν στο Θυσιαστήριο για την κουρά. Έκει τους αφαιρούσαν τήν κοσμική περι βολή καί τις έντυναν το μοναστικό τρίβωνα, υποδηλώνοντας μέ τήν τε λετουργική αυτή πράξη τήν οριστική απομάκρυνση άπο τα εγκόσμια αγαθά. Οι Πατέρες της Σ Τ ' Συνόδου απαγόρευσαν το εθος αυτό, δχι μόνο γιατί το θεωρούσαν σκληρό καί απάνθρωπο, άλλα καί ώς προτρε πτικοί κοσμικής επιθυμίας, άφου τήν κρισιμότατη αυτή ώρα του χωρι σμού άπο τον κόσμο Ιπρεπε να λείπει κάθε πειρασμός.41 Εντούτοις το Ιθος εξακολούθησε να επιβιώνει σέ πολλά μοναστήρια, παρά τήν πατερική απαγόρευση, τουλάχιστον ώς τον 12ο αιώνα, δπως μας βεβαιώνει ό Θεόδωρος Βάλσαμων: "Οπερ οι θείοι Πατέρες εμαθον τότε είς τα γυναικεία γίνεσθαι μοναστήρια, καί θεαρεστως εκώλυσαν, τοϋτο νυν γίνεται παρά τοις κελλιωτικοϊς, και μάλιστα μοναστρίαις. Τήν γαρ μέλλουσαν άποκείρεσθαι στολίζουσι νυμφικώς μετ" ενδυμάτων πολυ τελών και κοσμίων χρυσω και λίθοις πεποικιλμένων, κατ' αυτήν σχεδόν τήν ώραν της αποκάρσεως, και εν τω ναω ταύτην οϋτω κεκοσμημενην εισάγουσι. Του δε καιροϋ επιστάντος της άποκάρσεως, τήν μεν ματαίαν εκείνην ενδυμασίαν καί τήν πολυτελή στολήν εκ της νυμφευομενης εκδιδνσκουσιν, ένδυμα δε μέλαν ταύτη περιτιβέασι.*2, Πρόκειται βέβαια για περιπτώσεις ακραίες, πού δμως ήταν μια σκλη ρή πραγματικότητα, τρόπος ζωής καί συμπεριφοράς ενός μεγάλου μέ ρους του βυζαντινού πληθυσμού, των μοναχών, τών κληρικών καί τών ανθρώπων της Εκκλησίας. Αυτήν, άλλωστε, τήν αυστηρή αντίληψη για το γυναικείο καλλωπισμό καί τή γενική παρουσία της γυναίκας, άντί39. BHG 79-80. 40. Gh. Diehl, Βυζαντινές μορφές (μετ. Σ τ . Βουρδουμπα), Α', 'Αθήνα 1969, σ. 35-61. Παλαιότερη, άλλα πάντοτε χρήσιμη μελέτη G. Gregorovius, Athenais. Geschichte einer byz. Kaiserin, Λιψία 1892. 41. Ράλλης - Ποτλής Β ' , 411-412. 42. Ράλλης - Ποτλής Β ' , 412-413.
Ό γυναικείος καλλωπισμός
585
λήψη πού συχνά ξεπερνά τα όρια της αυστηρότητας και γίνεται διαστρο φή, συναντούμε και στους μεταβυζαντινούς χρόνους και σήμερα ακόμη σέ ορισμένους ζηλωτές, κληρικούς κυρίως. Θα ήταν δμως εξίσου υπερβολικό και οπωσδήποτε εξωπραγματικό αν υποστήριζε κανείς δτι στο αυστηρό και θεοκρατικό Βυζάντιο ή γ υ ναικεία συμπεριφορά ρυθμίστηκε γενικά σύμφωνα μέ το πνεύμα των Πατέρων της 'Εκκλησίας. Ό Φαίδων Κουκούλες απέδωσε την ιστορική πραγματικότητα: «^Ας έκεραυνοβόλουν οι κληρικοί άπο του άμβωνος τάς καλλωπιζομένας γυναίκας της εποχής των, ας έξέφραζον τήν άποδοκιμασίαν των κατά της πολυτελείας οί άνα τους αιώνας της βυζαντι νής περιόδου συγγραφείς, ας έπηνειτο υπό των όρθοφρονούντων ό λι τός και άπερίκομψος βίος των γυναικών, αίτινες μεγάλους ανέδειξαν άν δρας, πάντα ταύτα δέν ήρκουν να έμποδίσωσι τήν προς επίδειξιν και καλλωπισμον τάσιν της Βυζαντινής, ήτις, ως γυνή, δέν ήδύνατο να απαλ λαγή τών αδυναμιών του φύλου της.)) 43 Βέβαια, δπως πάντοτε, ή τάση και ή δυνατότητα πολυτελούς παρουσίας ήταν ανάλογη μέ τήν κοινω νική τάξη, μέ τήν οικονομική δύναμη, μέ το αξίωμα του πατέρα ή του" συζύγου ή και της ϊδιας τής γυναίκας. Τ α βυζαντινά μουσεία είναι γ ε μάτα άπο πολύτιμες συλλογές κοσμημάτων βυζαντινών αρχοντισσών καί οί φιλολογικές καί ιστορικές πηγές παρέχουν πλούσιες καί συναρπαστι κές πληροφορίες για το θέμα αυτό. "*Ας θυμηθούμε λ.χ. το πάθος τής αυτοκράτειρας Ζωής (1042 μ.Χ.) για αρώματα, όπως παραδίδει ό Μι χαήλ Ψελλός. 4 4 'Ακόμη καί στις τελευταίες δεκαετίες του Βυζαντίου ό Νομοφύλαξ 'Ιωάννης ό Ευγενικός έξεφώνησε δριμύτατο επιτιμητικό λό γο Προς τάς καλλωπιζομενας γυναίκας, μέ πληροφορίες συναρπαστι κές, για τα ψιμύθια, τα αρώματα καί τις βαφές του γυναικείου προσώ που. Ό εκδότης του κειμένου παρατηρεί (μέ εμφανή δόση καλογηρικής υπερβολής): «Το κόκκινον χρώμα αϊ Βυζαντιναί κυρίαι έπέθετον δχι μό νον εις τα χείλη καί τάς παρειάς, άλλα καί εις το άκρον του πώγωνος, το δέ μέλαν εις τάς όφρυς, τάς βλεφαρίδας καί εις τους κροτάφους, πράγ ματα καί επινοήματα άγνωστα καί εις τα τελειότερα κομμωτήρια τών Παρισίων». 4 5
43. Κουκούλες, ό'.π. 209-210 (βλ. σημ. 1). 44. Μιχαήλ Ψελλός, Χρονογραφία 6, 64-67 (έκδ. Renauld). 45. Σωφρ. Εύστρατιάδης, «Περί κομμώσεως τών Βυζαντινών», ΕΕΒΣ 8 (1931) 42-46, ιδιαίτερα 42* το κείμενο της ομιλίας του 'Ιωάννου του Ευγενικού βλ. στίς σ. 43-46.
