ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ
ιστορίας μέριμνα
ΓΕΩΡΓΙΟ Ν. ΛΕΟΝΤΣΙΝΗ
Τιμητικός τόμος στον καθηγητή
Α1
ΑΘΗΝΑ 2011
© 2011, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΟΥ ΤΙΜΗΤΙΚΟΥ ΤΟΜΟΥ Δημοσθένης Δασκαλάκης, Καθηγητής ΕΚΠΑ Αντώνιος Χουρδάκης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Κρήτης Χαράλαμπος Μπαμπούνης, Αναπλ. Καθηγητής ΕΚΠΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΕΚΔΟΣΗΣ Χαράλαμπος Μπαμπούνης, Αναπλ. Καθηγητής ΕΚΠΑ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ Ελένη Πάστρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ Δημήτριος Στεβής ΠΑΡΑΓΩΓΗ Εκτυπωτικό Κέντρο Πανεπιστημίου Αθηνών ISBN 978-960-466-069-8
ΑΝΕΚΔΟΤΗ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ HUBERT PERNOT ΚΑΙ ΛΕΩΝΙΔΑ Χ. ΖΩΗ
π. Παναγιώτης Καποδίστριας Ο Hubert Pernot υπήρξε σημαντικός Γάλλος γλωσσολόγος κι ελληνιστής των τελών του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού1. Γεννήθηκε το 1870 κι επηρεάσθηκε από τον απόηχο των φιλελληνικών κινημάτων, που κυριάρχησαν στην Ευρώπη πριν από την Ελληνική Επανάσταση. Με άλλα λόγια, δεν έχομε να κάνουμε απλά και μόνο μ’ έναν σοβαρό ελληνιστή, αλλά ταυτόχρονα μ’ έναν θερμό φιλέλληνα. Σπούδασε στη Σχολή Ανατολικών Γλωσσών των Παρισίων και υπήρξε καθοριστική η μαθητεία του πλάι στον σπουδαίο ελληνιστή βιβλιογράφο Émile Legrand2. Αργότερα ο ίδιος αναδείχθηκε Καθηγητής της Νεοελληνικής Γλώσσας και Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης. Διέπρεψε επίσης ως Καθηγητής της Γενικής και Πειραματικής Γλωσσολογίας και Διευθυντής του Ινστιτούτου Φωνητικής του Πανεπιστημίου Παρισίων. Υπήρξε ο ιδρυτής του Νεοελληνικού Ινστιτούτου της Σορβόννης, αλλά και των Εκδόσεων Συλλογή του Νεοελληνικού Ινστιτούτου και Ο Ελληνικός Κόσμος. Ταξίδεψε αρκετές φορές στην Ελλάδα για επιτόπιες έρευνες, μελέτες και συναντήσεις3. Ανάμεσα στις πλείστες όσες και πολυσήμαντες δημοσιεύσεις του, που αφορούν στην Ελλάδα και στον πολιτισμό της (λ.χ. γλώσσα των Ευαγγελίων, μελωδίες της Χίου, δημοτικά τραγούδια, ομηρικά έπη, διάλεκτο της Τσακωνιάς, νεοελληνική φωνητική), αξιοσημείωτη είναι η ανατύπωση του Ύμνου του Δ. Σολωμού στο La Grèce actuelle, σε μετάφραση του Laffon, αλλά και η ολοκλήρωση και συμπλήρωση των πονημάτων τού Legrand «Bibliothèque grecque vulgaire», «Bibliographie Hellénique» και «Bibliographie Ionienne». Πέθανε το 1946, σε ηλικία 76 ετών, αφήνοντας σοβαρότατη παρακαταθήκη στους μεταγενέστερους ερευνητές και γλωσσολόγους. Ανάμεσα στους Έλληνες μαθητές ή συνεργάτες του συγκαταλέγονται οι Οκτάβιος4 και Μέλπω Μερλιέ5 και ο Ακαδημαϊκός Διονύσιος Ζακυθηνός6.
1 Βλ. περισσότερα και ειδικότερα βιοεργογραφικά στοιχεία για τον Hubert Pernot, α) Λεωνίδας Χ. Ζώης, Λεξικόν Ιστορικόν και Λαογραφικόν της Ζακύνθου, εκδ. εκ του Εθνικού Τυπογραφείου, Αθήναι 1963, τ. 1, 527, β) Ανώνυμος, [σχετικό λήμμα], Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, Αθήνα 1992, τ. 49, 49 και γ) Ιωάννα Πετροπούλου, «Από τους δρόμους των τραγουδιών στους δρόμους των Ελλήνων», (Αφιέρωμα στο «Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών»), Επτά Ημέρες της Καθημερινής, Κυριακή 2.6.2002, σ. 4. 2 Για τον γνωστό Γάλλο μελετητή της Ελληνικής Γραμματείας Émile Legrand (Νορμανδία 1841‐Παρίσι 1903), βλ. Αικατερίνη Κουμαριανού, [σχετικό λήμμα], Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, Αθήνα 1996, τ. 38, σ.33. 3 Βλ. για παράδειγμα, Καίτη Ρωμανού, «Η Μουσική. Εμπορική διάδοση και μουσική υποδομή», Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770‐2000, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003, τ. 7 (Ο Μεσοπόλεμος 1922‐1940. Από την Αβασίλευτη Δημοκρατία στη Δικτατορία της 4ης Αυγούστου), σ.298 εξ. 4 Για τον Οκτάβιο‐Πιερ Μερλιέ (1897‐1976), βλ. Δημήτρης Σταμέλος, [σχετικό λήμμα], Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, Αθήνα 1996, τ. 41, σ.292. 5 Για τη Μέλπω Λογοθέτη‐Μερλιέ (1890‐1979), βλ. Δημήτρης Σταμέλος, [σχετικό λήμμα], Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, Αθήνα 1996, τ. 39, σ.81. Ανάμεσα στ’ άλλα πληροφορούμαστε, ότι «(…) δίδαξε νέα ελληνικά στο Νεοελληνικό Ινστιτούτο της Σορβόννης, ως βοηθός του Υμπέρ Περνό.». 6 Για τον Διονύσιο Ζακυθηνό (1905‐1993), βλ. Βλάσιος Φειδάς, [σχετικό λήμμα], Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, Αθήνα 1996, τ. 25, σ.328. Ο ίδιος ο Δ. Ζακυθηνός, γράφει για τους δυο ελληνιστές και το έργο τους: «Η Ελληνική Βιβλιογραφία, η Βιβλιογραφία εν γένει, ηυτύχησε να εύρη εν τω προσώπω του Émile Legrand τον εμπνευσμένον και ακάματον εργάτην. Από του έτους 1885 ο Γάλλος ερευνητής εις το ενδεκάτομον έργον του Bibliographie Hellénique και εις την δίτομον Bibliographie Ionienne (δημοσιευθείσαν μεταθανατίως τω 1910 μετά συμπληρωμάτων υπό του Hubert Pernot), αλλά και εις την Bibliographie Albanaise, εκδοθείσαν τω 1912, επίσης μεταθανατίως, έργον και τούτο
π. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
Ο H. Pernot έφθασε στη Ζάκυνθο δυο φορές: Στις 19 Ιανουαρίου 1913 και στις 26 Απριλίου 19377. Ο κυριότερος συνδετικός και φιλικός του κρίκος με το νησί υπήρξε ο εξέχων πνευματικός άνθρωπος της Ζακύνθου και Αρχειοφύλακας των αρχών του 20ού αιώνα Λεωνίδας Χ. Ζώης (Ζάκυνθος 1865 ‐ Παλαιό Φάληρο 1956)8. Ο ακαταπόνητος ιστοριοδίφης κι εμβριθής ιστορικός, θαυμαστός εξάλλου λεξικογράφος, υπήρξε πάντοτε ανοικτός στις ευρωπαϊκές προκλήσεις και στις νέες ιδέες, δίχως να περιχαρακώνεται στην εντόπια μόνο πνευματική κατάσταση. Για παράδειγμα, μες από το πολύτιμο «Ιστορικόν και Λαογραφικόν Λεξικόν» του, αυτό ακριβώς είναι κατάδηλο: Παρά τις βασικές του αναφορές στο πάτριο νησί, καταπλήσσει όντως η ευρύτητα των γνώσεων που κατέχει για τα παγκόσμια πράγματα της εποχής του, η παραπομπή σε προσωπικότητες που ούτε καν διανοούμαστε ότι γνωρίζει9 ή ότι υπάρχουν, η καταγραφή μικρών ή παραμικρών λεπτομερειών, οι οποίες πάντως απαθανατίζουν επαρκώς σημαντικότατες πτυχές της ευρωπαϊκής πνευματικότητας των παρελθόντων αιώνων στη συνάντηση και κράση της με τη ζακυνθινή (και τότε) πολυ‐ πολιτισμικότητα10. Η σχέση Pernot και Ζώη βρίσκεται αποτυπωμένη σε κάποιες επιστολές, τις οποίες αντάλλαξαν στο διάστημα μιας δεκαπενταετίας, δηλαδή από το 1910 έως το 1924. Αυτές μονάχα έχουν διασωθεί στο πολύτιμο Αρχείο Ζώη, μέρος του οποίου, μέσω του ζακυνθινού ερευνητή και λογοτέχνη Νίκου Γρυπάρη (1913‐1976)11, έφθασε στον σύγχρονο μελετητή και λογοτέχνη της Ζακύνθου Διονύση Σέρρα12, εκδότη των Επτανησιακών Φύλλων.
Ελληνικού ενδιαφέροντος, έφερεν εις πέρας άθλον μέγιστον. Εις τούτο εικονίζεται τεκμηριωμένη επί στοιχείων ιστορικών η πνευματική δραστηριότης των Ελλήνων, ιδία των Ελλήνων της Διασποράς, και του μείζονος Ελληνικού χώρου. Του λοιπού και ούτοι και εκείνοι δικαιούνται να είναι υπερήφανοι. Εν τη πράξει η Bibliographie Hellénique υπερβαίνει τα όρια της απλής βιβλιογραφίας και αποδεικνύεται σύγγραμμα απαράμιλλον υποδομής της Ελληνικής Φιλολογίας από του δεκάτου πέμπτου αιώνος μέχρι του έτους 1790. Ο γράφων τας λέξεις ταύτας αναπολεί μετά συγκινήσεως τα έτη, τα οποία έζησεν από του 1928 και εξής εις την ατμοσφαίραν, εις την οποίαν εμόχθησεν ο μέγας εκείνος ερευνητής, ότε ως μαθητής του Hubert Pernot και εν συνεχεία ως γραμματεύς του Νεοελληνικού Ινστιτούτου της Σορβώνης, είχε την ευτυχίαν να αναδιφήση τα κατάλοιπα του Legrand. Εκ των πρώτων έσπευσε να δημοσιεύση σύντομον ανάλυσιν του δευτέρου τόμου της Βιβλιογραφίας του δεκάτου ογδόου αιώνος επιμελεία Louis Petit και Hubert Pernot εις το δια πρώτην φοράν εκδιδόμενον περιοδικόν “Ελληνικά”». [Διονύσιος Α. Ζακυθηνός, Προλεγόμενα στο, Θωμά Ι. Παπαδοπούλου, Ελληνική Βιβλιογραφία (1466 ci–1800), εκδ. Γραφείου Δημοσιευμάτων της Ακαδημίας Αθηνών, Αθήναι 1984, τ. 1 (αλφαβητική και χρονολογική ανακατάταξις), σ. στ΄]. 7 Βλ. Λεωνίδας Χ. Ζώης, ό.π. 8 Βλ. επιλεκτικά βιοεργογραφικά στοιχεία για τον Λ. Χ. Ζώη α) Γλυκερία Πρωτοπαπά‐Μπουμπουλίδου, [σχετικό λήμμα], Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, Αθήνα 1996, τ. 26, 163 και β) Παναγιώτης Ι. Μαρίνος, «Λεωνίδας Χ. Ζώης», Επτανησιακά Φύλλα 26 (2006) σ.9‐26. 9 Βλ. για παράδειγμα α) τη σχέση του με τον περιηγητή Αρχιδούκα της Αυστρίας Σαλβατόρ στο, Διονύσης Σέρρας, «Λουδοβίκος Σαλβατόρ και Λεωνίδας Χ. Ζώης. Γραφές για τη γνωριμία και τη συνεργασία τους», Επτανησιακά Φύλλα 24 (2004) 243‐280 και β) τη σχέση του με τον Κωνσταντινουπολίτη λόγιο Μανουήλ Γεδεών στο, Δέσποινα Καποδίστρια, «Συμβολή στη σχέση Ζακύνθου‐Κωνσταντινουπόλεως. Ο Λεωνίδας Χ. Ζώης και η Εκκλησιαστική Αλήθεια», Επτανησιακά Φύλλα 26 (2006), σ.41‐75. 10 Βλ. α) Φαίδων Κ. Μπουμπουλίδης, «Η ζακυνθινή Ιστοριογραφία», Ελληνική Δημιουργία 85 (1951) 241 εξ., β) Ελένη Μπελιά, «Η τοπική ιστοριογραφία της Ζακύνθου. Από τον Παναγιώτη Χιώτη στον Ντίνο Κονόμο», Πρακτικά Στ΄ Διεθνούς Πανιονίου Συνεδρίου (Ζάκυνθος, 23‐27.9.1997), εκδ. University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2000, τ. 1, σ.349‐351. 11 Για τον Νίκο Γρυπάρη, βλ. α) Διονύσης Σέρρας, «Νίκος Γρυπάρης (1913‐1976)», Επτανησιακά Φύλλα 17 (1996) 404‐ 410 και β) Ο ίδιος, «Μνήμη Νίκου Γρυπάρη (1913‐1976)», Νέα Εστία 141 (1997) 346 εξ. Ο καλός ερευνητής Ν. Γρ. έχει αποτυπώσει πώς και από πού έφθασαν στην κατοχή του τα κατάλοιπα τού Αρχείου Ζώη στο, Νίκος Γρυπάρης, Νεοελληνικά φιλολογικά παραλειπόμενα, Αθήνα 1977, σ. 5‐9. 12 Ευχαριστούμε από καρδιάς τον φίλο κ. Διονύση Σέρρα, φιλίστορα ποιητή, ο οποίος με πολλή καλοσύνη και διάθεση προσφοράς στην Ιστοριογραφία του γενέθλιου νησιού, μάς παραχώρησε για μελέτη και πρώτη δημοσίευση τα σημαντικά αυτά σπαράγματα από το Αρχείο Ζώη. Για το εν λόγω Αρχείο και πώς έφθασε στα χέρια του, βλ. Διονύση Σέρρα, «Άγνωστο αρχειακό υλικό του Λεωνίδα Χ. Ζώη (1869‐1956)», Πρακτικά Στ΄ Διεθνούς Πανιονίου Συνεδρίου..., ό.π., σ. 515‐523.
518
ΑΝΕΚΔΟΤΗ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ HUBERT PERNOT ΚΑΙ ΛΕΩΝΙΔΑ Χ. ΖΩΗ
Το σύνολο των γραμμάτων είναι δέκα. Πρόκειται για: τρεις σχετικά μεγάλες επιστολές Pernot προς Ζώη και τις αντίστοιχες απαντήσεις Ζώη13 προς Pernot, δυο επιστολές Ζώη προς Pernot, εκ των οποίων η πρώτη δεν υπονοεί γραφή από τη Γαλλία, ενώ η δεύτερη προϋποθέτει, ένα αχρονολόγητο επισκεπτήριο κι ένα καρτ‐ποστάλ του Γάλλου προς τον Έλληνα συνομιλητή του δίχως σχετική απάντηση από Ζάκυνθο. Τα γράμματα Pernot είναι γραμμένα στα γαλλικά, πλην του ενός επισκεπτηρίου του, στα ελληνικά. Οι απαντήσεις Ζώη βρίσκονται καταχωρημένες στα Επιστολάριά του, γραμμένες στα ελληνικά, πλην μιας (5/18.6.1910), που είναι γραμμένη στα ιταλικά και της προτελευταίας (18/30.10.1913), που είναι γραμμένη στα γαλλικά14. Η πρώτη επιστολή Pernot γράφεται στις 2 Μαρτίου 1910 στην οδό Κλο ντ’ Ορλεάν, περιοχή Φοντενέ‐σου‐Μπουά του Σηκουάνα. Κατ’ αρχήν, ο Γάλλος Καθηγητής επικαλείται έναν κοινό γνωστό, για να βρει πρόσβαση γνωριμίας με τον Ζώη: Τον δάσκαλό του Émile Legrand, τον οποίον παλαιότερα είχε βοηθήσει στις μελέτες του ο Ζακύνθιος ερευνητής. Ο Pernot πληροφορεί, ότι ετοιμάζει ταξίδι στο νησί το ερχόμενο καλοκαίρι, με σκοπό γλωσσολογικό, φιλολογικό και βιβλιογραφικό. Συγκεκριμένα, επιθυμεί α) να μελετήσει επιτόπου τις διαλέκτους των Ιονίων, β) ν’ αναπνεύσει τον αέρα της γενέθλιας γης των Σολωμών και Βαλαωριτών και γ) να συνεχίσει το έργο τού Legrand και την Ιονική Βιβλιογραφία του. Ενημερώνει τον Ζώη για το ταξίδι του, έτσι που να μην φθάσει απροειδοποίητα. Εμμέσως πλην σαφώς τού ζητά να προετοιμάσει τα πράγματα, ώστε κατά την παραμονή του στη Ζάκυνθο, ν’ αγοράσει (όσο θα του επιτρέπει το πορτοφόλι) βιβλία, μπροσούρες, τοπικά έντυπα και ό,τι άλλο χειρόγραφο τού προέκυπτε περί των Ιονίων και της λοιπής Ελλάδας. Ακολούθως τον πληροφορεί15, ότι είχε από καιρό, μέσω Μαρτζώκη (εννοεί τον Στέφανο16), ενδιαφερθεί για το Λεξικόν17, που δημοσιευόταν από τον Ζώη στις Μούσες, αλλά μόνο ένα μέρος είχε λάβει, έτσι ώστε να έχει πλήρη εικόνα για το σχεδιαζόμενο β΄ μέρος της βιβλιοκριτικής του στο Jahresberichte του Vollmoeller. Του α΄ μέρους στερείται και ο ίδιος αντιτύπου. Τελειώνοντας, τού ζητά πλήρεις τις Μούσες και σε λογική τιμή. Ο Ζώης απαντά αμέσως, στις 9 Μαρτίου 1910. Εκφράζει ευχαρίστηση για την επικείμενη άφιξη τον προσεχή Αύγουστο, ώστε να γνωρίσει από κοντά και να συνδράμει έναν διακεκριμένο συνάδελφο. Στέλνει το β΄ τεύχος του Λεξικού, απολογούμενος μάλιστα για τη λιτή του εκτύπωση. Επιθυμεί αντίτυπο του περιοδικού ή έστω αντίγραφο του άρθρου Pernot για το Λεξικό, ενώ πληροφορεί, ότι δεν έχει πλήρη σειρά των Μουσών. Εντούτοις
13 Οι απαντήσεις Λ. Χ. Ζ. προς Pernot εμπεριέχονται όλες στα Επιστολάρια τού πρώτου, όπου κρατά αντίγραφα (όλων;) των επιστολών, τις οποίες στέλνει προς διαφόρους ανά την Ελλάδα και τον κόσμο. Αν τυχόν στο πρωτότυπο έχει επιφέρει κάποιες αλλαγές, δεν μπορεί να ελεγχθεί. Στους ερευνητές του μέλλοντος επαφίεται ν’ ανακαλύψουν τα πρωτότυπα, προβαίνοντας παράλληλα στις απαραίτητες συγκρίσεις. 14 Όλες οι αποδόσεις των Επιστολών από τα Γαλλικά στα Ελληνικά έγιναν από την Δέσποινα Π. Καποδίστρια, πτυχιούχο του Τμήματος Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. 15 Αυτό το σχετικό με το «Λεξικόν» απόσπασμα της εν λόγω επιστολής [«Il y a longtemps déjà, .........article dont malheureusement je n’ai même plus d’exemplaire pour moi.»] έχει ήδη δημοσιευθεί αμετάφραστο, μαζί με άλλες κρίσεις επιφανών του καιρού του, στον Α΄ Τόμο της επανέκδοσης του Λεξικού από το Εθνικό Τυπογραφείο το 1963, σ. 15. 16 Ο Pernot γνωρίζεται καλά με τον ποιητή Στέφανο Μαρτζώκη (1855‐1913). Τούτο τεκμαίρεται από το γεγονός, ότι η ποιητική συλλογή του Μαρτζώκη «Sonnets» (Paris 1899) κυκλοφόρησε με πρωτοβουλία του Legrand και του Pernot. Βλ. Γλυκερία Πρωτοπαπά‐Μπουμπουλίδου, [λήμμα περί Στ. Μαρτζώκη], Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, Αθήνα 1996, τ. 40, σ.398. 17 Πρόκειται για την πρώτη έκδοση του «Λεξικού». Ο ίδιος ο Ζώης στην «Αναγραφή δημοσιευμάτων 1885‐1951» (ανάτυπον εκ των Νεοελληνικών), εν Αθήναις 1951, σ. XXVI, το αναφέρει ως εξής: «Λεξικόν φιλολογικόν και ιστορικόν Ζακύνθου, Τόμ. Α΄ [Α‐Γ], Ζακ., έτος 1898, σελ. 208, εις 8ον.‐ Τόμ. Β΄ [Δ‐Μ], Ζακ. Β΄ τ. 1901, σελ. 209.‐ Τόμ. Γ΄ [Ν‐Σ] , Ζακ., έτ. 1919, σ. 705.‐ Τόμ. Δ΄ [Τ‐Ω]. [Τό Λεξικόν ήρχισε δημοσιευόμενον εν “Μούσαις”από του φύλλ. 134, Ζ΄, έτ. 1878]. »
519
π. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
αποστέλλει περισσότερα από εκατό σωζόμενα φύλλα. Ο ίδιος, τέλος, ζητά τη Βιβλιογραφία Legrand, την οποία τού είχε υποσχεθεί ο ίδιος προ του θανάτου του. Η δεύτερη επιστολή Pernot φέρει ημερομηνία 28 Μαρτίου 1910 απ’ την ίδια οδό και περιοχή των Παρισίων, όπως στην παραπάνω. Κατ’ αρχήν ζητά να γράφει γαλλιστί, αν και ο Ζώης δεν θα είχε αντίρρηση. Το ίδιο πρωί έλαβε τ’ αποσταλέντα. Διαπιστώνει ότι από το Λεξικόν έχει μόνο τις πρώτες 120 σελίδες κι επιθυμεί να λάβει ολόκληρο το πρώτο μέρος. Τον ενημερώνει ότι στο δημοσίευμα‐άρθρο του είχε επισημάνει όλες τις ιταλικές λέξεις του Λεξικού, ετυμολογώντας τις, με την ευκαιρία που το περιοδικό είχε αφιέρωμα στις ρωμανικές γλώσσες. Δεν έχει όμως αντίτυπο να τού στείλει. Θα επικοινωνήσει με Γερμανία και ίσως βρει. Δεν έχει επίσης καμιά συλλογή Legrand, παρότι –αν υπήρχε και τού το έστελνε‐ θα ήταν στα καταλληλότερα χέρια. Θα τού στείλει όμως την Ιονική Βιβλιογραφία μόλις κυκλοφορήσει. Στο μεταξύ θα στείλει μερικά άλλα έργα του (γλωσσολογικές μελέτες κι επανέκδοση Γραμματικής καί Λεξιλογίου του Girolamo Germano18). Ως προς τις Μούσες, ας μην επείγεται. Μόλις βρεθεί στη Ζάκυνθο θα δει τι τού λείπει και πώς μπορούν να συμπληρωθούν. Στη συνέχεια ευελπιστεί να συναντηθεί με τον φίλο του Πασαγιάννη19, εννοεί τον Κώστα, νοσταλγώντας την παρέα του στην Αθήνα. Ως προς το τι σκοπεύει να κάμει στα Ιόνια, λέει ότι πρόκειται να ζητήσει από τον Ζώη γλωσσολογικές υποδείξεις, διότι αγνοεί εντελώς τις διαλέκτους του χώρου. Ζητά μάλιστα να μάθει, σε ποιο απ’ τα νησιά μιλούν τα χειρότερα ελληνικά, διότι αυτό κυρίως ενδιαφέρει έναν γλωσσολόγο. Συγκεκριμένα για τη Ζάκυνθο, ζητά πληροφορίες για τις ντοπιολαλιές από χωριό σε χωριό, ιδιωματισμούς κ.λπ. Κλείνει εκφράζοντας την ευγνωμοσύνη του. Κατά χρονολογική σειρά στο σημείο αυτό υπάρχει μια, παρένθετη θα την λέγαμε, επιστολή του Ζώη, γραμμένη στις 5/18 Ιουνίου 1910. Δεν αποτελεί απάντηση στην πιο πάνω επιστολή, αλλ’ αφορά σε άλλο άσχετο ζήτημα. Μπαίνει κατευθείαν στο θέμα του και παρακαλεί να μεριμνήσει o Pernot, ώστε να λάβει από τον γιατρό Chateniére τον φάκελο δυο νεαρών φθισικών, που πέθαναν στο Νοσοκομείο Correspondant Médical. Εσωκλείει μάλιστα μια λίρα για τα σχετικά έξοδα και ό,τι αν προσδαπανήσει να τον ενημερώσει. Κλείνει μ’ αισθήματα ξεχωριστής εκτίμησης.
18 «(…) μέχρι και τον 15ο αιώνα μ.Χ., η λεξικογραφική δραστηριότητα περιστρέφεται γύρω από τις κλασικές γλώσσες. Όλα τα τεχνικά εργαλεία (γραμματικές, γλωσσάρια, μονόγλωσσα ή δίγλωσσα λεξικά) εξυπηρετούν την εκμάθησή τους. Χρειάστηκε να φυσήξει το πνεύμα της Αναγέννησης για να περιβληθούν με κύρος και οι λαϊκές ομιλούμενες γλώσσες. Τα μεγάλα ταξίδια (περιηγήσεις ή πολεμικές εκστρατείες) φέρνουν, συστηματικά πλέον, σε επαφή αλλόγλωσσους πολιτισμούς, γεννούν νέες εμπορικές και πολιτικές σχέσεις, οι οποίες απαιτούν δίαυλους επικοινωνίας. Δεν είναι τυχαίο ότι στα 1622 ο σικελός ιησουΐτης Girolamo Germano δημοσιεύει ‐προς μεγάλη χαρά των μισιονάριων που δρουν στα ελληνικά νησιά και χρησιμοποιούν για τον προσηλυτισμό τη γλώσσα των κατοίκων Ιταλο‐ Ελληνικό Λεξικό, το πρώτο γνωστό λεξικό από μια ξένη γλώσσα προς τη νέα ελληνική (δημοτική)» [Ιστοσελίδα του Υπουργείου Πολιτισμού, περί των δίγλωσσων Νεοελληνικών Λεξικών]. 19 Ο Κώστας Πασαγιάννης γεννήθηκε το 1872 στην Ανδρούβιτσα (Εξωχώρι) Καρδαμύλης, γιος Ειρηνοδίκη. Σπούδασε Νομικά και διορίστηκε Ειρηνοδίκης. Εξέδωσε τα έργα «Τα πρώτα παραμύθια», «Μοσκιές‐Ηθογραφικά Μανιάτικα Διηγήματα», «Τα Τσιλικρωτά», «Σπάρτη ‐ Μυστράς», «Εφτάνησα», «Αττικοί περίπατοι», «Η προσευχή του παιδιού», «Σερβικά τραγούδια», «Μανιάτικα Μοιρολόγια και Τραγούδια», «Μαβίλης» κ.ά. Κυκλοφορούσε στην Αθήνα άψογα ντυμένος, με μπέρτα, πλατύγυρο καπέλο, μακριά ξανθά μαλλιά και γένια, μεγάλα γαλανά μάτια με γυαλάκια και πανύψηλος, λίγο γυρτός, κι έτσι ήταν η αφορμή να ονομασθούν από τον Νιρβάνα οι λόγιοι δημοτικιστές «μαλλιαροί». Προοδευτικός, κλειστός στη συμπεριφορά, λιγόλογος, ιδιόρρυθμος. Λαογράφος, ποιητής, πεζογράφος, ταξιδιώτης, μοντέρνος και παραδοσιακός μαζί. Ως Ειρηνοδίκης υπηρέτησε στο Ξυλόκαστρο, στη Φολέγανδρο, Ιθάκη και Κέρκυρα. Εκεί παντρεύτηκε την Ειρήνη Καποδίστρια. Πέθανε το 1933 στην Αθήνα. [Βλ. α) Κυριάκος Δ. Κάσσης, Διακόσιοι Μανιάτες Λογογράφοι, Αθήνα 1998 καί β) Θεοδόσης Πυλαρινός, «Κώστας Πασαγιάννης Κερκυραίος εξ επιγαμίας», Λακωνικά 1902‐2002 (Επετειακή έκδ. Συνδέσμου των εν Αττική Λακεδαιμονίων για τα 100 χρόνων του Συνδέσμου), Αθήνα 2003, σ. 523‐545]. Υπηρέτησε ως δικαστικός λειτουργός και στη Ζάκυνθο, αργότερα στη Σάμη Κεφαλονιάς και νωρίς απομακρύνθηκε από το δικαστικό σώμα. Εγκαταστάθηκε στην Κέρκυρα, όπου μετερχόταν τον λογοτέχνη, πλην όμως ήσσονος βαρύτητας. Διακρινόταν εξάλλου για τη μεγαλομανία και το εριστικό τού χαρακτήρα του. Για τη σχέση του με τη Ζάκυνθο και τα ιδιαίτερα της ζωής του, βλ. Νίκος Γρυπάρης, Νεοελληνικά…, ό.π., σ. 43‐184.
520
ΑΝΕΚΔΟΤΗ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ HUBERT PERNOT ΚΑΙ ΛΕΩΝΙΔΑ Χ. ΖΩΗ
Η απάντηση Ζώη στη δεύτερη επιστολή Pernot γράφεται στις 12/25 Οκτωβρίου του ίδιου έτους. Είναι πολύ ευχαριστημένος, διότι έλαβε και ήδη μελετά την Ιονική Βιβλιογραφία, την οποία χαρακτηρίζει «πολυτιμότατο καί περισπούδαστο σύγγραμμα». Μνημονεύει μάλιστα τον «πολύκλαυστο καί αλησμόνητο κοινό φίλο Legrand», αλλά και τη συμβολή του ίδιου του Pernot. Προσεχώς θα κάμει βιβλιοκρισία. Στη συνέχεια λυπάται που δεν τον συνάντησε στην κάθοδό του στην Ελλάδα, παρότι τον περίμενε όπως είχαν συνεννοηθεί, αλλά γρήγορα εκείνος γύρισε στην πατρίδα του για λόγους οικογενειακούς. Όμως θ’ αναμένει άλλη περίσταση να γνωρίσει και να εναγκαλισθεί «φιλότιμον καί έγκριτον σκαπανέα τοσούτον μοχθούντα υπέρ των ελληνικών γραμμάτων», όπως χαρακτηριστικά γράφει. Με την ευκαιρία εσωκλείει άρθρο του στα Παναθήναια20, με την παράκληση να δημοσιευθεί κάπου στη Γαλλία, όπου θα μπορούσε να δημοσιευθεί και μια πραγματεία του για τους Γάλλους Δημοκρατικούς στην Επτάνησο το 1797, βασισμένη σ’ έγγραφα του Αρχειοφυλακείου. Η τρίτη επιστολή Pernot είναι ένα καρτ‐ποστάλ, γραμμένο στις 28 Ιουνίου 1913, τρία σχεδόν χρόνια μετά το τελευταίο γράμμα. Πληροφορεί τον Ζώη, ότι το ταξίδι που δεν έγινε, θα γίνει αυτό το καλοκαίρι. Αναχωρεί μάλιστα από Παρίσι στις 12 Ιουλίου, θα φθάσει πρώτα στην Κέρκυρα και θα βρίσκεται στη Ζάκυνθο κατά τις πρώτες μέρες του Αυγούστου. Η τέταρτη επιστολή Pernot, με οδό και τόπο προέλευσης όπως στις προηγούμενες, φέρει ημερομηνία 10 Οκτωβρίου 1913. Είναι πια φθινόπωρο. Η επίσκεψη στην Ελλάδα και δη στη Ζάκυνθο έχει πραγματοποιηθεί και τώρα είναι ο καιρός της έκφρασης ευγνωμοσύνης και των ευγενικών διαχύσεων. Παραμένει στη σκέψη του η «γοητευτική εβδομάδα» που πέρασε με τη σύζυγό του στο νησί, παρέα με τον Ζώη. Ελπίζει να έχει αναρρώσει η κυρία Ζώη, η δε δική του σύζυγός ευχαριστεί για την πούδρα21. Παράλληλα τον ενημερώνει, ότι, μετά το Τζάντε, ταξίδεψε στην Ήπειρο, τη Θεσσαλία, την Τεργέστη και τη Βενετία. Στη συνέχεια τού λέει, ότι εμφάνισε ήδη τις πρώτες φωτογραφίες από τη Ζάκυνθο: Πανόραμα πόλης, προτομή Σολωμού, προσωπικές τους κ.ά. Κλείνει με χαιρετισμούς στην οικογένεια, ενώ τού λέει να μην τον ξεχνά για τις Μούσες. Η απάντηση από Ζάκυνθο γράφεται στις 18/30 Οκτωβρίου 1913. Έμαθε τα της άφιξης Pernot στο Παρίσι, χαίρεται που η κ. Pernot είναι τώρα καλά, καθώς και η δική του σύζυγος. Στη συνέχεια εκφράζονται νοσταλγικά αισθήματα. Αισθάνεται ευτυχής, ότι γνωρίσθηκαν. Ελπίζει να ξαναρθεί ο Γάλλος φίλος στη Ζάκυνθο, μαζί με τη σύζυγο και τις κόρες του. Εν τω μεταξύ στέλνει δυο πακέτα εφημερίδων και τις ελλείπουσες Μούσες. Καταλήγει «αφοσιωμένος», όπως με θερμότητα γράφει, με από καρδιάς χαιρετισμούς όλων όσων γνώρισε ο Pernot στο νησί. Το τελευταίο γράμμα του Ζώη προς τον Pernot είναι αυτό της 16ης Σεπτεμβρίου του 1924, έντεκα πλήρη έτη μετά την προγενέστερη αλληλογραφία των δύο ανδρών. Αποτελεί απάντηση σε γράμμα του Pernot, το οποίο δεν ανευρέθη. Κατ’ αρχήν ο Ζώης αποστέλλει το έργο του «Ο Άγιος Διονύσιος»22, αλλά και κάτι επιπλέον, που τού ζήτησε ο ίδιος ο Pernot,
20 Εκτιμάμε, ότι πρόκειται για το άρθρο του «Έκπτωτος Βασίλισσα εν Ζακύνθω. [Καρολίνα της Νεαπόλεως]», Παναθήναια Ι΄ 235 (1910). Στην «Αναγραφή…» του (ό.π., σ. ΙΧ) ο Ζώης αναφέρει σχετικά: «Κατά γενομένην ανακοίνωσιν του κ. Henri Welchinger εν τη Ακαδημία των Ηθικο‐Πολιτ. Επιστημών, ανεδημοσιεύθη εν περιλήψει εις το εν Παρισίοις περιοδικόν Graecia υπό τίτλον: “Une Reine déchué à Zante”: 11ο, 13 του 1911 και μετεφράσθη δημοσιευθέν εις την αθηναϊκήν εφημερ. “Πατρίς”, 22 αρ. 6252 του 1911». Για το θέμα, πρβλ. Διονύσης Ν. Μουσμούτης, «Η Ζάκυνθος τόπος εξορίας ή αναψυχής για την έκπτωτη Καρολίνα της Νεαπόλεως;», Ζάκυνθος Λογοτεχνικό Ιστορικό και Λαογραφικό Ημερολόγιο 3 (2002), σ.109‐118. 21 Κατά πάσα πιθανότητα πρόκειται για τη διάσημη, εντός κι εκτός Ελλάδας, πούδρα της Σοφίας Βισβάρδη και των απογόνων της, «τα μπούτρα τση Μπισμπάρδαινας» κατά τη λαϊκή ζακυνθινή έκφραση. Βλ. Διονύσης Φλεμοτόμος, Ζακυνθινοί Τεχνίτες, εκδ. ΕΟΜΜΕΧ‐Δήμου Ζακυνθίων, Αθήνα 1991, σ. 39‐41. 22 Πρόκειται για τη μελέτη του Λ.Χ.Ζ. «Ο Άγιος Διονύσιος προστάτης Ζακύνθου», α΄ έκδοση, τύποις Σ. Καψοκεφάλου, εν Ζακύνθω 1895, σελίδες 70. Η β΄ έκδοση του ίδιου έργου, υπό τον τίτλο «Ο Άγιος Διονύσιος ο εκ
521
π. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
κάποιες δηλαδή πληροφορίες για την κωμωδία «Ο Χάσης»23 του Δημητρίου Γουζέλη24. Με την ευκαιρία, τού ζητά και κάτι άλλο: Συστήνει τον κομιστή της επιστολής αυτής κ. Νικόλαο Μουσμούτη25, διδάκτορα Νομικής. Είναι ενθουσιώδης στις συστάσεις του, τις οποίες συμπυκνώνει στο ότι ο «αγαπητός Νίκος», όπως οικειότατα αναφέρει, είναι πρότυπο ηθικής, επιμέλειας και ζήλου, στο μέλλον μάλιστα θα ικανοποιήσει τον εαυτό του και την πατρίδα του. Κλείνει το κείμενό του με την παράκληση, να υποστηριχθεί26 ο Μουσμούτης «εκ μέρους Καθηγητού σοφού, ευγενούς και φιλέλληνος». Υπάρχει, τέλος, κι ένα επισκεπτήριο τού Pernot αχρονολόγητο, στο οποίο είναι τυπωμένο το όνομα και η ιδιότητα του, η περιοχή, η οδός και ο αριθμός κατοικίας του: “Hubert Pernot, / Chargé de Cours à la Faculté des Lettres / de l’Université de Paris”. Χειρόγραφα κι ελληνιστί διαβάζουμε ευχές για τον καινούργιο χρόνο (άγνωστο ποιο χρόνο) και, δίπλα στην τυπογραφημένη περιοχή του Παρισιού [Fontenay s. Bois], την εξής μονολεκτική χειρόγραφη επεξήγηση στα γαλλικά: «(Seine)», δηλαδή Σηκουάνας. Ακολουθούν τυπωμένοι ο αριθμός και η οδός [7, tue du Clos d’Orleans]. ΟΙ ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ PERNOT‐ΖΩΗ 1η Επιστολή Pernot27 Fontenay‐sous‐Bois (Seine), 2 mars 1910. 7, rue du Clos d’Orléans. Cher Monsieur, Je sais en quelle estime vous tenait mon excellent maître et ami Emile Legrand et quel concours lui avez prêté en mainte occasion, et c’est pour ces deux raisons que je vous écris aujourd’hui. Je compte visiter cet été les Iles ioniennes et, si vous êtes à Zante à ce moment là, aller vous y faire une visite. Le but de mon voyage serait à la fois linguistique, littéraire et bibliographique. Je voudrais étudier d’un peu près les dialectes ioniens, sur lesquels je ne sais que fort peu de chose, respirer un peu de l’air qui a nourri les Solomos et les Valaoritis, et enfin travailler sur place à la continuation de la Bibliographie ionienne
Ζακύνθου», κυκλοφόρησε στην Αθήνα το 1925 από τον εκδοτικό οίκο Γ. Ι. Βασιλείου, σελίδες 93 με προσθήκη εικόνων. Βλ. Λεωνίδας Χ. Ζώης, «Αναγραφή…», ό.π., σ. XV. 23 Βλ. Δημήτριος Γουζέλης, Ο Χάσης (Το τζάκωμα και το φτιάσιμον). Κριτική έκδοση: Ζήσιμος Χ. Συνοδινός. Οι Επτανήσιοι 4, Εκδ. Ωκεανίδα, Αθήνα 1997. Για το σημαντικότατο αυτό έργο, επίσης βλ. α) Διονύσης Φλεμοτόμος, «Κάποιες άλλες απόψεις για τον “Χάση” του Δ. Γουζέλη», Τετράμηνα, τεύχ. 36‐37 (1987) 2395‐2410 [και σε ανάτυπο], όπου και σχετική βιβλιογραφία και β) Ζήσιμος Συνοδινός [επιμέλεια], Παροιμίες, γνωμικά και ζακυνθινές φράσεις από τον «Χάση» του Δημητρίου Γουζέλη, εκδ. Περίπλους, Αθήνα 2000, σ. 14‐19. 24 Για τον Δημήτριο Γουζέλη (Ζάκυνθος 1774‐Πύργος Ηλείας 1843), βλ. Λεωνίδας Χ. Ζώης, ό.π., σ. 137 εξ. και Ζήσιμου Συνοδινού, ό.π., σ. 9‐14. 25 Κατά τον ίδιο τον Ζώη, στό «Λεξικόν…» του, (ό.π., σ. 441), ο Νικόλαος Μουσμούτης, γιος του Διονυσίου και της Ειρήνης, γεννήθηκε στις 14 Αυγούστου 1901 (μάλλον 1902, κατά ασφαλή μαρτυρία του γιου του Διονύση). Υπήρξε τηλεφωνητής στο Αγγλικό Τηλεγραφείο Eastern και αργότερα διπλωματούχος Νομικής. Τελειοποιήθηκε στις Πολιτικές Επιστήμες στο Παρίσι και ύστερα διορίστηκε εισηγητής παρά τω Ανωτάτω Οικονομικώ Συμβουλίω και β΄ Αντιπρόσωπος του Ελληνο‐αραβικού Συνδέσμου. Συνέγραψε σημαντικές οικονομολογικές μελέτες. Ειδικότερα περί Ν. Μ., βλ. α) Διονύσης Σέρρας, «Μνήμη Νικολάου Μουσμούτη (1902‐1991), Επτανησιακά Φύλλα 20 (1999) 21‐ 28, β) Ο ίδιος, «Δύο ανέκδοτες επιστολές του Ιω. Καραμανδάνη στον Νικ. Δ. Μουσμούτη, ό.π., σ. 29‐30, γ) Ο ίδιος, «Δύο ανέκδοτες επιστολές του Νικ. Μουσμούτη στον Ντίνο Κονόμο», ό.π., σ. 40‐48 και δ) Κατερίνα Δεμέτη, «Η ανέκδοτη Ιστορία της Ελληνικής Οικονομίας του 20ού αι. του Νικολάου Μουσμούτη στο Αρχείο του Μουσείου Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων», ό.π., 25 (2005), σ.377‐388. 26 Ο Νικ. Μουσμούτης διέπρεψε στο Παρίσι, ενδεχομένως με την υποστήριξη Pernot. Έλαβε Δίπλωμα Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Παρισίων το 1929 και αργότερα, το 1934, ανεδείχθη Διδάκτορας του ίδιου Πανεπιστημίου. Σύμφωνα με τον γιο του, Διονύση Μουσμούτη‐εκλεκτό συγγραφέα κι ερευνητή, ο Νικόλαος, ως απόρροια της γνωριμίας και σχέσης του με τον Pernot, είχε στο Αρχείο του τρεις τουλάχιστον επιστολές του Ελληνιστή, τις οποίες σε ανύποπτο χρόνο έδωσε στον ιστορικό Ντίνο Κονόμο για μελέτη ή δημοσίευση. Έκτοτε χάθηκαν. Πιθανόν να υπάρχουν στο ανέκδοτο Αρχείο Κονόμου. 27 Η επιστολή είναι δακτυλογραφημένη σε υποκίτρινο χαρτί με υδατογράφημα μια προτομή ιππότη, διαστάσεων 26,7Χ20,8 εκ., με μπλε μελάνι γραφομηχανής.
522
ΑΝΕΚΔΟΤΗ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ HUBERT PERNOT ΚΑΙ ΛΕΩΝΙΔΑ Χ. ΖΩΗ
commencée par Legrand, dont le premier volume va paraître très prochainement. J’arriverais dans vos parages au commencement d’août. Si je vous écris tellement à l’avance, c’est parce que j’aime mieux ne pas arriver à l’improviste et qu’un homme averti en vaut deux. Peut‐être pourrez vous, d’ici là, me donner quelques utiles indications. Si ma bourse est encore suffisamment garnie, j’achèterais volontiers les livres, brochures, imprimés ioniens dont je n’ai pas encore la description, ainsi que des manuscrits intéressants relatifs aux Iles ioniennes ou à la Grèce moderne. Il y a longtemps déjà, j’avais demandé à mon ami Martzokis de me procurer en entier le Lexique du dialecte de Zante que vous publiiez dans Ai Mousai, malheureusement je n’en ai reçu qu’une partie et je n’ai pas pu donner la seconde partie du long article que je lui avais consacré dans les Jahresberichte de Vollmoeller, article dont malheureusement je n’ai même plus d’exemplaire pour moi. Possédez‐vous une collection complète de votre journal dont il vous serait possible de disposer en ma faveur à des prix raisonnables? // En attendant le plaisir de vous lire, je vous prie de croire, cher Monsieur, à mes sentiments les meilleurs, H. Pernot. Μετάφραση: Φοντενέ‐σου‐Μπουά (Σεν), 2 Μαρτίου 1910. Οδός Κλο ντ’Ορλεάν 7. Αγαπητέ Κύριε, Ξέρω σε πόσο μεγάλη εκτίμηση είχατε τον εξαίρετο δάσκαλο και φίλο μου Εμίλ Λεγκράν και πόσο τον είχατε συνδράμει με την πρώτη ευκαιρία, και είναι γι’ αυτούς τους δύο λόγους που σας γράφω σήμερα. Λογαριάζω να επισκεφθώ τα Ιόνια νησιά αυτό το καλοκαίρι και, αν είστε στη Ζάκυνθο τη δεδομένη στιγμή να σας επισκεφθώ. Ο σκοπός του ταξιδιού μου θα ήταν συγχρόνως γλωσσολογικός, φιλολογικός και βιβλιογραφικός. Θα ήθελα να μελετήσω εκ του σύνεγγυς τις ιόνιες διαλέκτους, για τις οποίες δεν ξέρω παρά ελάχιστα, ν’ αναπνεύσω λίγο απ’ τον αέρα που έθρεψε τους Σολωμούς και τους Βαλαωρίτες, και τέλος να δουλέψω επί τόπου σχετικά με τη συνέχιση της Ιονικής Βιβλιογραφίας που άρχισε απ’ τον Λεγκράν, ο πρώτος τόμος της οποίας θα κυκλοφορήσει πολύ σύντομα. Θα έφθανα στη θαλάσσια περιοχή σας στις αρχές Αυγούστου. Αν σας γράφω τόσο εκ των προτέρων, είναι επειδή προτιμώ να μην φθάσω απρόοπτα κι επειδή ένας ενημερωμένος άνθρωπος αξίζει για δύο. Ίσως θα μπορέσετε, μέχρι τότε, να μου δώσετε μερικές χρήσιμες ενδείξεις. Αν το πορτοφόλι μου είναι ακόμα επαρκώς γεμάτο, θ’ αγόραζα ευχαρίστως τα βιβλία, τις μπροσούρες, τα ιόνια έντυπα των οποίων δεν έχω ακόμα την περιγραφή, καθώς επίσης κι ενδιαφέροντα χειρόγραφα σχετικά με τα Ιόνια νησιά ή τη σύγχρονη Ελλάδα. Ήδη εδώ και καιρό, είχα ζητήσει από τον φίλο μου τον Μαρτζώκη να μου προμηθεύσει εξ ολοκλήρου το Λεξικό της Ζακυνθινής διαλέκτου που δημοσιεύετε στο Αι Μούσαι, δυστυχώς δεν έλαβα από αυτό παρά ένα μέρος και δεν μπόρεσα να δώσω το δεύτερο μέρος του εκτενούς άρθρου που του αφιέρωσα στο Jahresberichte του Vollmoeller, άρθρο του οποίου δυστυχώς δεν έχω πια αντίτυπο ούτε για μένα. Έχετε μια πλήρη συλλογή της εφημερίδας σας, την οποία να είναι δυνατό να μου διαθέσετε σε λογικές τιμές; Περιμένοντας την ευχαρίστηση να διαβάσω γράμμα σας, σας παρακαλώ να πιστεύετε, αγαπητέ Κύριε, στα καλύτερα των αισθημάτων μου, H. Pernot
523
π. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
Η απάντηση Ζώη στην 1η επιστολή Εντιμότατε Φίλε, Εις απάντησιν της υμετ. από 2 μαρτίου φιλικης, σπεύδω να σας γνωρίσω την ευχαρίστησιν, ην μοι επροξένησεν η ειδησις της κατά τον προσεχη Αυγουστον επισκέψεώς σας, οτε θά μοι δοθη η ποθητή ευκαιρία νά γνωρίσω εκ του πλησίον διακεκριμένον συνάδελφον καί παράσχω εις αυτόν πασαν δυνατήν συνδρομήν εις τάς πολυτίμους καί λίαν ενδιαφερούσας τήν Επτ. ἐργασίας σας. Μετά της παρούσης μου λαμβάνετε τό β! τευχος του Λεξικου μου, αφου, ως μοι γράφετε, τό α! ελάβετε παρά του κοινου φίλου κ. Μαρτζώκη. Δυστυχως τά πτωχά τυπογραφεια των Επαρχιων μας δέν επιτρέπουν καλυτέραν τήν εκδοσιν. Δέν θά λείψω ομως, αμα εκδοθοῦν τά λοιπά δύο τεύχη, καθώς καί τό κατόπιν αυτων συμπληρωματικόν, νά σας αποστείλω καί αὐτά. Επεθύμουν πολύ νά ειχον εν αντίτυπον της J. όπου εσχετε τήν ευγένειαν νά δημοσιεύσητε τό α! μέρος του αρθρου σας διά τό Λεξικόν μου, η τουλάχιστον εν ἀντίγραφον του δημοσιευθέντος αρθρου σας, εάν ητο δυνατόν. Πλήρη σειράν του περιοδικου «Αι Μοῦσαι» δυστυχως δεν εχω, αλλως προθύμως θά σας εστελλον αυτήν ουχί επί αμοιβη, αλλά δωρεάν κατά συναδελφικόν καθηκον. Δύναμαι εν τούτοις νά // σας στείλω πλέον των 100 φύλλων, τά οπ. σώζονται. Ο αείμνηστος φίλος Legrand μοί ειχεν υποσχεθη, οτι θα μοι εστελλε τήν Βιβλιογραφίαν του, αλλ’ ο θάνατος επηλθε καί η υπόσχεσίς του εματαιώθη. Δεχθητε τήν διαβεβαίωσιν της εξαιρέτου πρός υμας υπολήψεως καί αγάπης Διατελω προθυμότ. φίλος καί συνάδελφος [μονογραφή Ζώη] (Η ανωτέρω επιστολή εστάλη επί συστάσει τήν 9/3/1910 πρός τόν H.Pernot. Paris.) 2η Επιστολή Pernot28 Fontenay sous Bois (Seine), 28 mars 1910. 7, rue du Clos d’Orléans. Cher Monsieur et ami, Je vous demande la permission de vous écrire en français, pour aller plus vite. Une autre fois je le ferai en grec, si vous me dites que vous le préférez. Merci mille fois de votre envoi, qui m’est arrivé ce matin. Malheureusement, en le comparant à ce que j’ai déjà de ce lexique, que je considère comme très précieux, je trouve une forte lacune. Je ne possède de la première partie que les 120 premières pages, encore en assez mauvais état. Vous serait‐il possible de me faire parvenir aussi la première partie en entier? Dans le compte‐rendu dont je vous ai parlé, j’avais signalé l’intérêt de cette publication et j’avais dressé la liste de tous les mots italiens relevés par vous, en indiquant l’étymologie. Cette manière de faire venait de ce que le périodique dans lequel j’écrivais était consacré à l’étude des langues romanes. Malheureusement, comme je vous l’ai écrit, je ne possède plus aucun exemplaire de ce petit travail, même pour mon usage personnel. Je n’ai pas non plus sous la main le recueil dans lequel ce travail a paru. Je vais écrire en Allemagne; peut‐être pourrai‐je ainsi satisfaire votre désir, mais ce n’est pas sûr. Je regrette de n’avoir aucune collection de la Bibliographie hellénique de Legrand. Il m’eût été agréable de vous l’adresser, pour tenir la promesse qui vous avait été faite. C’eût été du reste un exemplaire très bien placé. Je ne manquerai pas, soyez en sûr, de vous faire parvenir la Bibliographie ionienne dès qu’elle paraîtra. En attendant, je vais vous envoyer, par le chemin de fer ou par la poste, selon ce qui sera le plus commode, mes Etudes de linguistique et ma petite réédition de la Grammaire et du vocabulaire de Girolamo Germano. Pour la collection de Mousai ne vous donnez en ce moment aucune
28 Η επιστολή είναι δακτυλογραφημένη σε υποκίτρινο χαρτί με υδατογράφημα προτομή ιππότη, διαστάσεων 26,7Χ20,8 εκ., με μπλε μελάνι γραφομηχανής.
524
ΑΝΕΚΔΟΤΗ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ HUBERT PERNOT ΚΑΙ ΛΕΩΝΙΔΑ Χ. ΖΩΗ
peine, je vous // prie. Gardez‐moi seulement les numéros que vous avez encore; je vais prendre note de ceux qui sont déjà en ma possession et, quand je serai à Zante, nous verrons s’il y a un moyen de compléter la collection. Vous ne sauriez croire combien j’aurai de plaisir à revoir mon ami Passayanis. J’ai gardé de lui un excellent souvenir et j’espère bien retrouver auprès de lui quelques unes des heures si agréables que j’ai passées autrefois à Athènes en sa compagnie. J’aimerais faire, dans les Iles ioniennes, autre chose que de la bibliographie et je suis sûr que vous allez pouvoir me donner dès maintenant de précieuses indications linguistiques, qui m’orienteront un peu, car en somme je ne sais rien des dialectes ioniens. Comme je n’aurai pas le temps d’étudier au point de vue de la langue toutes les Iles ioniennes, dites‐moi je vous prie quelle est l’île qui vous parait la plus intéressante à ce point de vue, je veux dire celle où l’on parle le plus mauvais grec, car c’est cela qui est le plus intéressant pour un linguiste. En ce qui concerne Zante, y a‐t‐il de grandes différences de village à village? Combien y comptez‐vous de patois à peu près? Pourriez vous me citer quelques phénomènes phonétiques particuliers? Au besoin j’apporterais des instruments avec moi. J’espère que mes questions ne vous ennuieront pas trop et je vous prie de croire à ma vive gratitude et à mes sentiments les meilleurs. H. Pernot. Μετάφραση: Φοντενέ σου Μπουά (Σεν), 28 Μαρτίου 1910. Οδός Κλο ντ’ Ορλεάν 7. Αγαπητέ Κύριε και φίλε, Σας ζητώ την άδεια να σας γράφω στα γαλλικά, για να κάνω πιο γρήγορα. Την επόμενη φορά θα το κάνω στα ελληνικά, αν μου πείτε ότι το προτιμάτε. Χίλια ευχαριστώ για την αποστολή σας που έλαβα σήμερα το πρωί. Δυστυχώς, συγκρίνοντας την μ’ αυτά που ήδη έχω απ’ αυτό το λεξικό, που το θεωρώ πολυτιμότατο, βρήκα ένα σοβαρό κενό. Από το πρώτο μέρος δεν έχω παρά τις 120 πρώτες σελίδες, σε αρκετά κιόλας κακή κατάσταση. Θα σας ήταν δυνατό να φθάσει στα χέρια μου ολόκληρο το πρώτο μέρος; Στην αναφορά για την οποία σας μίλησα, είχα υποδείξει το ενδιαφέρον αυτού του δημοσιεύματος και είχα καταρτίσει μια λίστα όλων των καταγραμμένων από σας ιταλικών λέξεων, δείχνοντας την ετυμολογία. Αυτός ο τρόπος εργασίας προέρχεται από το ότι το περιοδικό στο οποίο έγραφα ήταν αφιερωμένο στη μελέτη των ρωμανικών γλωσσών. Δυστυχώς, όπως σας το έγραψα, δεν έχω πια κανένα αντίτυπο αυτής της μικρής δουλειάς, ακόμα και για προσωπική μου χρήση. Δεν έχω στα χέρια μου ούτε και τη συλλογή στην οποία δημοσιεύτηκε αυτή η δουλειά. Θα γράψω στην Γερμανία˙ ίσως έτσι θα μπορώ να ικανοποιήσω την επιθυμία σας, αλλά δεν είναι σίγουρο. Λυπάμαι που δεν έχω καμιά συλλογή της Ελληνικής Βιβλιογραφίας του Λεγκράν. Θα ήταν ευχαρίστησή μου να σας την δώσω, για να κρατηθεί η υπόσχεση που σας είχε δοθεί. Θα ήταν εξάλλου ένα αντίτυπο που θα βρισκόταν σε πολύ καλή θέση. Δε θα παραλείψω, να είστε σίγουρος, να σας στείλω την Ιονική Βιβλιογραφία μόλις κυκλοφορήσει. Περιμένοντας, θα σας στείλω, με τον σιδηρόδρομο ή με το ταχυδρομείο, ανάλογα με ποιο θα είναι πιο εύκολο, τις Γλωσσολογικές μου Μελέτες και μια μικρή επανέκδοσή μου της Γραμματικής και του λεξιλογίου του Τζιρόλαμο Τζερμάνο. Για τη συλλογή των Μουσών, σας παρακαλώ, μην κοπιάσετε καθόλου αυτή τη στιγμή. Κρατήστε μου μονάχα τα νούμερα που έχετε ακόμα˙ θα κρατήσω σημειώσεις απ’ αυτά που είναι ήδη στην κατοχή μου και, όταν θα βρεθώ στην Ζάκυνθο, θα δούμε αν υπάρχει κάποιος τρόπος να συμπληρωθεί η συλλογή. Δεν μπορείτε να πιστέψετε πόση ευχαρίστηση θα έχω να ξαναδώ τον φίλο μου τον Πασαγιάννη. Έχω κρατήσει απ’ αυτόν μια εξαιρετική ανάμνηση και ελπίζω να ξαναβρώ κοντά του μερικές από τις τόσο ευχάριστες ώρες που πέρασα άλλοτε στην Αθήνα παρέα του.
525
π. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
Θα μου άρεσε, στα Ιόνια νησιά, να κάνω άλλο πράγμα από την βιβλιογραφία και είμαι σίγουρος ότι θα μπορείτε να μου δώσετε από τώρα πολύτιμες γλωσσολογικές ενδείξεις, που θα με προσανατολίσουν λίγο, γιατί εν ολίγοις δεν ξέρω τίποτα για τις ιονικές διαλέκτους. Καθώς δε θα έχω τον χρόνο να μελετήσω από γλωσσική άποψη όλα τα Ιόνια νησιά, πείτε μου σας παρακαλώ ποιο είναι το νησί που σας φαίνεται πιο ενδιαφέρον απ’ αυτή την άποψη, θέλω να πω αυτό όπου μιλάνε τα χειρότερα ελληνικά, γιατί αυτό είναι το σημαντικό για ένα γλωσσολόγο. Όσον αφορά στην Ζάκυνθο, υπάρχουν μεγάλες διαφορές από χωριό σε χωριό; Πόσες περίπου υπολογίζετε τις ντοπιολαλιές εκεί; Μπορείτε να μου αναφέρετε μερικά ιδιωματικά φωνητικά φαινόμενα; Στην ανάγκη θα φέρω μαζί μου όργανα. Ελπίζω οι ερωτήσεις μου να μην σας ενοχλήσουν πολύ και σας παρακαλώ να πιστεύετε στη μεγάλη μου ευγνωμοσύνη και στα καλύτερα των αισθημάτων μου. H. Pernot. Μια παρένθετη επιστολή Ζώη Zante 5/18 Giugno 1910 Preg[iatissi]mo Sig[nor]e, Con la presente vengo a pregarla compiacendosi inviarmi al piu presto possibile il fascicolo della “Correspondant Médical” <13 – Boulevard de la Chapelle. Directeur m[onsieur] J. Dalloz> del 15 Maggio 1910 ov’esiste un racconto del dot[tore] Chatenière di due giovani etici morti nell’ospedale. Qui accluso le invio l’ammonto di lira una, che, come spero, sarà il costo del detto fascicolo, pregandola, se il costo oltrepassa l’inviato ammonto farmelo conoscere, onde farne immediata rimessa. Pregola gradire i sensi della mia distinta stima e considerazione ringraziandola antecipatamente. Dev[otissi]m[o] Um[ilissi]m[o] amico. L. R29. Zois (M[onsieu]r H. Pernot publicien ecc Fontenay sous Bois <Seine> 7 rue du Clos d’Orléans. Paris.‐) Μετάφραση: Ζάκυνθος 5/18 Ιουνίου 1910 Αξιότιμε Κύριε, Με την παρούσα επιστολή θα σας παρακαλούσα, αν είχατε την καλοσύνη, να μου στείλετε όσο πιο σύντομα γίνεται τον φάκελο της “Correspondant Medical” <Βουλεβάρτο της Σαπέλ, αριθμός 13. Διευθυντής κύριος J. Dalloz> της 15ης Μαΐου 1910, όπου υπάρχει μια περιγραφή ενός ιστορικού από τον ιατρό Chatenière, αφορώσα σε δύο νεαρούς φθισικούς που πέθαναν στο νοσοκομείο. Εδώ εσωκλειόμενο σας στέλνω το ποσό της μιας λίρας, που όπως ελπίζω, θα είναι το κόστος του φακέλου και σας παρακαλώ, εάν το κόστος υπερβαίνει το ποσό που στέλνω, να με ενημερώσετε ώστε να σας κάνω αμέσως αποστολή του υπολοίπου. Σας παρακαλώ να δεχθείτε τα αισθήματα της ξεχωριστής μου εκτίμησης και κρίσης. Σας στέλνω εκ των προτέρων τις ευχαριστίες μου. Πιστότατος και ταπεινότατος φίλος Λ. Χ. Ζ. (Κύριο H. Pernot εκδότη κτλ Φοντενέ σου Μπουά <Σεν> Οδός Κλο ντ’ Ορλεάν 7. Παρίσι.‐) Η απάντηση Ζώη στην 2η επιστολή Εν Ζακ. τη 12/25 Οκτ. 1910. Εντιμε καί αγαπητέ Φίλε, Οφείλω νά σας ευχαριστήσω από καρδίας επί τη ευγενεῖ αποστολη του πολυτιμοτάτου καί οντως περισπουδάστου συγγράμματος «Bibliographie Ionienne» τό οποιον μετά πολλου του
29
Άγνωστο γιατί ο Ζώης πολύ συχνά στις ξενόγλωσσες επιστολές του αποτυπώνει τη συντομογραφία του πατρωνύμου του με “R”, παρά το ότι ο πατέρας λεγόταν «Χαράλαμπος».
526
ΑΝΕΚΔΟΤΗ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ HUBERT PERNOT ΚΑΙ ΛΕΩΝΙΔΑ Χ. ΖΩΗ
ενδιαφέροντος εξακολουθω αναγινώσκων καί θαυμάζων τήν σπουδαίαν εργασίαν του τε πολυκλαύστου καί αλησμονήτου κοινου φίλου E. Legrand καί υμῶν καί τήν πολύτιμον αμα υπηρεσίαν, τήν οπ. παρέσχετε εις τήν επτανήσιον // φιλολογίαν. Επί του εργου τούτου θά μοι δοθη η εὐκαιρία ν’ ασχοληθω προσεχως διά βιβλιοκρισίας μου. Οφείλω προσέτι νά σας γνωρίσω τήν βαθυτ. λύπην μου, διότι κατά τήν εἰς Ελλάδα κάθοδόν σας δέν μοι εδόθη η ευτυχής ευκαιρία νά γνωρ. εκ του πλησίον τόσω ευγενη καί διακεκριμ. φίλον, τόν οπ. ιδιαζόντως αγαπω καί τιμω. Καίτοι δέ σας ανέμενον, ως μοι ειχετε γράψει, εν τούτοις ολως απροσδοκήτως επληροφ. οτι λόγοι οικογεν. σας ηνάγκασαν νά επιταχύνητε τήν εις τήν πατρίδα σας επάνοδον. Οπως δήποτε ἡ δι’ αλλην ισως περίστασιν αναβολή της εδω επισκέψεώς σας θα διακρατήση αυξουσαν πάντοτε καί ζωηράν τήν επιθυμίαν του νά σας γνωρίσω προσωπ. καί εναγκαλισθω φιλότιμον καί εγκριτον σκαπανέα τοσουτον μοχθουντα υπέρ των ελλ. γραμμάτων. Επί τη ευκ. ταύτῃ λαμβάνω το θάρρος νά σας στείλω εν μεταφράσει μικρόν ιστορικόν μου εργον δημοσ. εις τά «Παναθήναια» αντίτυπον των οπ. σας στέλλω επίσης μέ τήν θερμήν παράκλησιν, εάν τουτο εγκριθη καί εάν δυνατόν νά δημοσιευθη εις γαλλ. τι περιοδ. η εφημ., δι’ ο τά μέγιστα εθέλατέ με υποχρεώσει, ως επίσης, εάν μοι εγράφατε εάν θά ητο δυνατή η δημοσίευσις εις τι αυτόθι δημοσιογρ. φύλλον ιστορ. μου πραγμ., περί των Γάλλων Δημοκρ. εν Επτ. κατά τό 1797, τη βάσει ανεκδ. ως επί τό πολύ εγγράφων τοῦ Αρχ/κείου. Ευελπιστων, οτι θα μέ θεωρητε πάντοτε εκ των // ειλικρινεστέρων καί προθυμοτ. φίλων σας Διατελω μετά πάσης τιμης καί υπολήψεως [μονογραφή Ζώη] < Εστάλη τω H. Pernot. Paris κτλ > 3η Επιστολή Pernot (Καρτ – Ποστάλ)30 [Η μια πλευρά] Monsieur L. Ch. Zois, à Zante. Grèce. [Η κύρια πλευρά] 28 Juin 1913. Cher Monsieur, Je compte faire cette année le voyage des îles ioniennes que j’ai du abandonner il y a deux ans. Je quitterai Paris vers le 12 juillet à destination de Corfou et j’espère avoir le plaisir d’aller vous serrer la main à Zante dans la première quinzaine d’août. Bien sincèrement vôtre, H. Pernot. Μετάφραση: [Η μια πλευρά] Κύριο Λ. Χ. Ζώη, στο Τζάντε. Ελλάδα.
30 Το καρτ‐ποστάλ είναι πρασινωπό κι έχει διαστάσεις 13,7Χ8,7 εκ., η δε ταχυδρομική σφραγίδα φέρει τα στοιχεία “PARIS GARE DE LYON 28 JUIN 13”. Κάτω από τη σφραγίδα αυτή έχει πλαγίως τεθεί η προσωπική σφραγίδα του αποστολέα, την οποία με δυσκολία διαβάζουμε: “Hubert PERNOT / 7, Rue du clos d’Orléans / FONTENAY SOUS BOIS”.
527
π. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
[Η κύρια πλευρά] 28 Ιουνίου 1913. Αγαπητέ Κύριε, Το ταξίδι των Ιονίων νησιών που πριν δύο χρόνια όφειλα να εγκαταλείψω λογαριάζω να το κάνω φέτος. Θ’ αφήσω το Παρίσι περίπου στις 12 Ιουλίου με προορισμό την Κέρκυρα κι ελπίζω να έχω την ευχαρίστηση να σας σφίξω το χέρι στην Ζάκυνθο μέσα στο πρώτο δεκαπενθήμερο του Αυγούστου. Πολύ ειλικρινά δικός σας, H. Pernot. 4η Επιστολή Pernot31 Fontenay sous Bois, le 10 octobre 1913. 7, rue du Clos d’Orléans. Cher ami, Je suis rentré chez moi depuis quelques jours seulement et je ne veux pas tarder plus longtemps à vous donner signe de vie. La seule excuse de mon long silence est que je n’ai fait durant ce voyage aucune correspondance. J’espère que vous la considèrerez comme valable. Je n’en ai pas moins pensé souvent à la semaine charmante que j’ai passée à Zante en votre compagnie. J’espère que vous êtes tous en bonne santé et que Madame Zois est depuis longtemps remise de sa maladie. Ma femme me charge de la remercier du paquet de poudre qu’elle a eu l’obligeance de lui envoyer et qui est arrivé en bon état, avec de longs détours, car j’ai pu achever mon voyage ainsi que je l’avais projeté: Epire, Thessalie et Trieste – Venise. Heureusement la santé de ma femme s’est améliorée; elle est beaucoup mieux maintenant. Je n’ai pas encore pu développer toutes mes photographies, mais dans celles que j’ai développées un peu au hasard il s’en est déjà trouvé de Zante et elles sont assez bien réussies: le panorama de la ville, le buste de Solomos avec vous et le préfet, la femme qui faisait des filets, etc. Celle de vous et de votre famille n’est pas encore venue, mais ce sera bientôt son tour et j’espère qu’elle sera réussie. Quand le tout sera fait, je vous en enverrai des exemplaires. Il est possible que cela tarde encore un peu, car je suis, comme bien vous pensez, surchargé de besogne, après une si longue absence. N’oubliez pas ma collection des Mousai. –Rappelez moi au souvenir de tous // ceux que j’ai connus à Zante, faites mes amitiés à Madame Zois et à vos enfants et croyez, cher ami, à mes sentiments bien affectueusement dévoués. H. Pernot. Μετάφραση: Φοντενέ σου Μπουά, 10 Οκτωβρίου 1913. Οδός Κλο ντ’ Ορλεάν 7. Αγαπητέ φίλε, Επέστρεψα στο σπίτι μου εδώ και λίγες μέρες μονάχα και δεν θέλω να καθυστερήσω περισσότερο να σας δώσω σημεία ζωής. Η μόνη δικαιολογία της διαρκούς σιωπής μου είναι ότι κατά τη διάρκεια αυτού του ταξιδιού δεν είχα καμία αλληλογραφία. Ελπίζω ότι θα την θεωρήσετε αξιόπιστη. Σκέφτομαι συχνά την γοητευτική εβδομάδα που πέρασα στη Ζάκυνθο παρέα σας. Ελπίζω να είσθε όλοι καλά στην υγεία σας και ότι η Κυρία Ζώη έχει εδώ και πολύ καιρό συνέλθει από την αρρώστιά της. Η σύζυγός μου μού ανάθεσε να την ευχαριστήσω για το πακέτο πούδρας, που [η κ. Ζώη] είχε την καλοσύνη να τής στείλει και το οποίο έφτασε σε καλή κατάσταση, με μακρές παρακαμπτηρίους, καθώς μπόρεσα να τελειώσω το ταξίδι μου έτσι όπως το είχα σχεδιάσει: Ήπειρος, Θεσσαλία και Τεργέστη – Βενετία. Ευτυχώς η υγεία της συζύγου μου βελτιώθηκε˙ είναι πολύ καλύτερα τώρα.
31 Η επιστολή είναι δακτυλογραφημένη σε υποκίτρινο χαρτί με υδατογράφημα προτομή ιππότη, διαστάσεων 26,7Χ20,8 εκ., με μπλε μελάνι γραφομηχανής.
528
ΑΝΕΚΔΟΤΗ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ HUBERT PERNOT ΚΑΙ ΛΕΩΝΙΔΑ Χ. ΖΩΗ
Δεν μπόρεσα ακόμα να εμφανίσω όλες μου τις φωτογραφίες, αλλά σ’ αυτές που σχεδόν τυχαία εμφάνισα έτυχε να είναι ήδη της Ζακύνθου κι έχουν πετύχει αρκετά καλά: το πανόραμα της πόλης, η προτομή του Σολωμού με σας και τον νομάρχη, τη γυναίκα που έγνεθε, κτλ. Αυτή με σας και την οικογένειά σας δεν έχει ακόμα εμφανισθεί, αλλά σε λίγο θα είναι η σειρά της κι ελπίζω να είναι πετυχημένη. Όταν έχουν εμφανισθεί όλες, θα σας στείλω αντίγραφά τους. Είναι πιθανό ν’ αργήσουν λίγο ακόμα, αφού είμαι, όπως καλά καταλαβαίνετε, παραφορτωμένος με δουλειά, μετά από μια τόσο μακρά απουσία. Μην ξεχνάτε τη συλλογή μου των Μουσών. Ανακαλέστε με στην ανάμνηση όλων αυτών που γνώρισα στη Ζάκυνθο, δώστε τα χαιρετίσματά μου στην Κυρία Ζώη και στα παιδιά σας και πιστέψτε, αγαπητέ φίλε, στα αφοσιωμένα με μεγάλη στοργή αισθήματά μου. H. Pernot Η απάντηση Ζώη στην 4η επιστολή Zante 18/30 Oct. 1913. Cher ami, C’est une joie bien sentir que j’ai lu dans votre estimée lettre du 10 courant, les détails concernant votre voyage et votre heureuse arrivée à Paris. Cela surtout m’a rejoui de voir que la santé de Madame Pernot s’est de beaucoup améliorée, celle de ma femme aussi va de mieux à bien. Je m’estime heureux, cher Ami, d’avoir eu la chance d’apprecier de visu, durant votre court séjour ici, la noblesse, la bonté qui vous caractérisent, comme aussi votre vaste instruction, si réputée. Je m’illusione et de cela je serai charmé, cher Ami, que vous voudrez bien conser‐ // ver pour moi les sentiments de bienveillance, que vous m’avez déjà, en maintes occasions, si cordialement temoignés. Je regrette infiniment de n’avoir pu comme je l’avais desiré, vous prouver les sentiments, dont, je suis animé à votre égard.‐ J’aime à espérer qu’il me sera donné de vous voir encore dans notre petite île, avec l’honorée Madame Pernot, les demoiselles vos filles, auxquelles ma famille se fait un honneur d’envoyer ses amitiés. Elle me charge en même temps pour vous de ses distinguées salutations. Je vous ai envoyé, il y a quelques jours deux pacquets de journaux, récommandés. Quant aux “Μοῦσαι”, j’ai déjà rassemblé les numerós [sic] manquants, que je vous enverrai aussi. Tous vos amis d’ici vous saluent de coeur. Recevez, Cher Ami, l’expression de mes sentiments les plus affectueux votre tout devoué L Zois ( Ἐστάλη εἰς H. Pernot. εἰς Παρισίους.) Μετάφραση: Τζάντε 18/30 Οκτωβρίου 1913 Αγαπητέ φίλε, Διάβασα με μεγάλη χαρά κι εκτίμηση στο γράμμα σας της 10ης τρέχοντος τις λεπτομέρειες σχετικά με το ταξίδι σας και με την αίσια άφιξή σας στο Παρίσι. Μ’ ευχαρίστησε κυρίως που έμαθα ότι η υγεία της Κυρίας Pernot βελτιώθηκε πολύ, η υγεία της συζύγου μου επίσης πάει απ’ το καλό στο καλύτερο. Θεωρώ τον εαυτό μου ευτυχή, αγαπητέ Φίλε, που είχα την τύχη να εκτιμήσω ιδίοις όμμασι, κατά τη διάρκεια της σύντομης διαμονής σας εδώ, την ευγένεια, την καλοσύνη που σας χαρακτηρίζουν, καθώς επίσης την ξακουστή ευρεία μόρφωσή σας. Ελπίζω και θα γοητεύομαι απ’ αυτό, αγαπητέ Φίλε, ότι θα θέλετε πολύ να διατηρήσετε για μένα τα αισθήματα ευμένειας, που μου έχετε ήδη αναρίθμητες φορές, τόσο εγκάρδια δείξει. Λυπάμαι απείρως που δεν μπόρεσα, όπως το επιθυμούσα, να σας αποδείξω τα αισθήματα τα οποία αισθάνομαι απέναντί σας. Μου αρέσει να ελπίζω ότι θα μου δοθεί [η ευκαιρία] να σας ξαναδώ στο μικρό μας νησί, με την ερίτιμη Κυρία Pernot, τις δεσποινίδες
529
π. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
κόρες σας, στις οποίες η οικογένειά μου έχει την τιμή να στείλει τα χαιρετίσματά της. Μ’ επιφορτίζει συγχρόνως με ξεχωριστούς χαιρετισμούς για σας. Σας έστειλα πριν μερικές μέρες δύο πακέτα εφημερίδων, συστημένα. Όσο για τις Μούσες, μάζεψα ήδη τους αριθμούς που λείπουν, τους οποίους επίσης θα σας στείλω. Όλοι σας οι φίλοι απ’ εδώ σας χαιρετούν από καρδιάς. Λάβετε, Αγαπητέ Φίλε, την έκφραση των πιο στοργικών μου αισθημάτων Αφοσιωμένος σε σας Λ. Ζώης. Επιστολή Ζώη του 1924 προς Pernot Πρό ημερῶν σας εστειλα ταχ[υδρομι]κως επί συστάσει επιστολήν μου, εις απάντησιν της επιστολης σας μετά καί του τελευταίου εργου μου «Ο Αγ. Διονύσιος» καί των πληροφοριων, τάς οπ. μου ζητειτε εν σχέσει πρός τήν κωμωδίαν «Ο Χάσης». Υποθέτω, οτι θά τά εχετε λάβει. Μέ τό θάρρος της ἀγάπης σας πρός εμέ καί του ευγενους ενδιαφέροντός σας πρός ο,τι αφορα τήν Ελλάδα, θά μου επιτρέψετε νά σας συστήσω τόν κομιστήν της παρούσης μου κ. Νικόλ. Μουσμούτην διδάκτορα της Νομικης του Πανεπιστημίου μας. Αν ολαι αι συστάσεις μου θα ητο δυνατόν νά συγκεντρωθουν εις ολίγας λέξεις, αι λέξεις αυται θά ησαν οτι ο αγαπητός μου Νικος εινε πρότυπον ηθικης, επιμελείας καί ζήλου, οπως μίαν ημέραν ικανοποιήσῃ καί τόν εαυτόν του καί τήν πατρίδα μας. Τοιουτον νέον σας συνιστῶ μέ τήν θερμοτάτην παράκλησιν, οπως τόν υποστηρίξετε εις ο,τι θά ητο δυνατόν νά υποστηριχθη εκ μέρους Καθηγητου σοφου, ευγενους και φιλέλληνος. Μέ τάς ειλικρινεῖς εκ των προτέρων ευχαριστίας μου Εν Ζακ 16/9/24. (πρός τόν κ. H. Pernot) Το επισκεπτήριο Pernot32 Ευτυχές καί νικηφόρον τό νέον ετος.
Στιγμιότυπο από τη δεξίωση των ελληνιστών, κατά το Συνέδριο Ανατολικών Γλωσσών, Ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετανία», Αθήνα 1912. Τρίτος από αριστερά απ’ τους όρθιους ο Hubert Pernot.
32
Το υπόλευκο επισκεπτήριο είναι διαστάσεων 9,5Χ5,5 εκατοστών.
530
ΑΝΕΚΔΟΤΗ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ HUBERT PERNOT ΚΑΙ ΛΕΩΝΙΔΑ Χ. ΖΩΗ
Hubert Pernot
Λεωνίδας Χ. Ζώης
Panayiotis Kapodistrias UNPUBLISHED CORRESPONDENCE OF HUBERT PERNOT AND ΛΕΩΝIΔΑ ΖΩΗ Abstract Hubert Pernot was an important French linguist and Hellenist of the end of 19th century and the beginning 20th, serious Hellenist and a good philhellene. H. Pernot visited the island of Zante twice, in 1913 and 1917. His major connective link with the island and friend was the famous scholar of Zante and archivist of the beginning of 20th century Λεωνίδας Ζώης. The relationship of Ζώης and Pernot is traced in letters they exchanged in fifteen years time from 1910 to 1924. These are the only letters which have been preserved in the precious archive and man of letters of Zante Νίκος Γρυπάρης has arrived to the modern scholar and man of letters of Zante Διονύσιος Σέρρας, publisher of the Επτανησιακά Φύλλα. The total number of letters is ten. There are three relatively extended letters of Pernot to Ζώης and the related answers of Ζώης to Pernot, there also included a visiting card without date and a cart of the French towards the Greek interlocutor.
531
