ΣΤΕΡΓΙΑΝΗ ΖΑΝΕΚΑ

«ΤΟ ΑΜΑΡΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΜΟΥ» ΤΟΥ Γ. ΒΙΖΥΗΝΟΥ: ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΑΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ
Ο μαγικοθρησκευτικός λόγος είναι κατά βάση φιλοσοφικός λόγος, καθώς χαρίζει έναν ορίζοντα στα «βιώματα» των δρώντων προσώπων, πλάθοντας τις παραστάσεις τους με υλικό πραγματικές ή φανταστικές σχέσεις και ενσωματώνοντάς τις στον χαρακτηριστικό τρόπο του σκέπτεσθαι και στην δομή της σκέψης μιας συγκεκριμένης εποχής και ενός συγκεκριμένου κοινωνικού συνόλου. Πρόκειται για μια εθνογραφική προσέγγιση που προσπαθεί να περιγράψει ένα μέρος της συλλογικής ιδεολογίας που συνέχει την κλειστή κοινωνία του θρακικού χωριού στα τέλη του 19 ο υ αιώνα. με τη συλλογική ψυχή, μεταλλαγές στο πεδίο Στο «Aμάρτημα της μητρός μου», ο άνθρωπος είναι περισσότερο ή λιγότερο ταυτισμένος και κατά συνέπεια υφίσταται βαθύτατες της ψυχικής του δραστηριότητας (στη

συνείδηση και στο ασυνείδητο) από τη λειτουργική δράση συλλογικών συμβολικών κωδίκων πιο συγκεκριμένα, του θρησκευτικού και του μαγικού. Στο διήγημα «Το αμάρτημα της μητρός μου» 1 η θρησκεία δεν μπορεί να διαφοροποιηθεί από τη μαγεία, εφόσον και τα δύο συστήματα αποτελούν συμβολικούς τρόπους δράσης της μητέρας, με στόχο την αποθεραπεία της κόρης της. Γενικότερα, οι εθνογράφοι συμφωνούν ότι στα πρώιμα στάδια της εξέλιξης του ανθρώπου η θρησκεία δεν μπορεί να διαφοροποιηθεί από τη μαγεία, εφόσον και τα δύο συστήματα αποτελούν συμβολικούς τρόπους δράσης που έχουν ως στόχο την επίλυση καταστάσεων συναισθηματικής έντασης. άρθρο μας Στο θα προσπαθήσουμε να αποκρυπτογραφήσουμε τη σκέψη

του παραδοσιακού ανθρώπου της Θράκης του 19 ο υ αιώνα, όπως αυτή οικοδομείται μέσα στο «μαγικοθρησκευτικό» πολιτισμό της κλειστής κοινότητας του χωριού. Ο R. R. Marret εισηγείται για πρώτη φορά το

1

Β λ . Π . Μ ου λ λ ά ς , Γ . Μ . Βι ζ υ η ν ό ς , Ν ε ο ε λ λ η ν ι κ ά Δ ι η γ ή μ α τ α , Α θ ή ν α 1 9 8 0 , Ό λ ε ς ο ι π α ρ α π ο μ π έ ς σ τ ο κ ε ί μ ε ν ο θ α γ ί ν ο ν τ α ι σ τ η ν έ κ δ ο σ η τ ου Π .

σσ. 3-27. Μ ου λ λ ά .

1 

μεικτό

όρο

«μαγικοθρησκευτικός»

(magicoreligious)

για

να

περιγράψει τα σχετικά φαινόμενα 2 . Στο ίδιο πλαίσιο κινούνται και οι απόψεις ενός άλλου μελετητή πάνω στο ίδιο θέμα, του A. E. Crawly , o οποίος υποστηρίζει την αδυναμία διάκρισης μαγείας και θρησκείας, καθώς και τα δυο φαινόμενα προκύπτουν από το φόβο καταστάσεων ενός παντοδύναμου αγνώστου 3 . Σύμφωνα, επίσης, με τον W. Wundt στην Ψυχολογία των λαώ ν, η μαγεία βασίζεται στο φόβο της φύσης η οποία θεωρείται ως μια εχθρική δύναμη την οποία μπορεί κανείς να την αντιμετωπίσει αποτελεσματικά καταφεύγοντας στη μαγεία 4 . Ας σημειωθεί ότι ο Βιζυηνός, υπήρξε, κατά τα χρόνια της φοίτησής του στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας, μαθητής του W. Wundt (1832-1920) 5 , ιδρυτή του πρώτου εργαστηρίου Πειραματικής Ψυχολογίας το 1879. O Wundt ήταν από τους πρώτους ψυχολόγους που ασχολήθηκαν με τη λαϊκή ψυχολογία. Οι εκφραστές των νέων προσεγγίσεων (Marcel Mauss, Emile Durkheim, Lucien Lévy Bruhl, 20ος αι.) χρησιμοποιούν για την ερμηνεία της μαγείας κυρίως κοινωνιολογ ικούς όρους και όχι ψυχολογικούς 6 . Ο E. Durkheim εξετάζει τις τελεστικές πράξεις ως Στο ίδιο πλαίσιο κινείται και ο M.

καθαρά κοινωνικά φαινόμενα δίνοντας προτεραιότητα στην έννοια του κοινωνικού τους χαρακτήρα 7 . κοινωνικό γεγονός 8 .
2 3

Mauss ο οποίος υποστηρίζει ότι η μαγεία αποτελεί ένα συνολικό Και αυτό γιατί όλες οι τελεστικές πράξεις,

Β λ . R . R . M a r r e t , T h e T h r e s h o l d o f R e l i gi o n , L o n d o n 1 9 1 4 . Β λ . Α . Ε . C r a w l y , T h e M y s t i c R o s e . A S t u d y of P r i m i t i v e M a r r i a g e , Βλ. W. M. Wundt, Volkerpsychologie: eine Untersuchung der

Macmillan 1902.
4

Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythus und Sitte, Leipzig 1900.
5

Β λ . Ν ε ο ε λ λ η ν ι κ ή Φ ι λ ο σ ο φ ί α Β ΄ ( ε π . Ε . Π . Π α π α ν ο ύ τ σ ο υ ) , «Β α σ ι κ ή Ο «Και λησμονείς ότι εν

Βιβλιοθήκη» αρ. 36, Αθήνα 1956, στην εισαγωγή του επιμελητή σ. 16. Βιζυηνός σ’ ένα διάλογό του στο Δρομοκαΐτειο λέει:

Λ ε ι ψ ί v υ π ή ρ ξ α μ α θ η τ ή ς τ ο υ W u n d t ; » , β λ . Ν . Β α σ ι λ ε ι ά δ η ς , Ε ι κ ό ν ε ς Κ ω ν/ λ ε ω ς κ α ι Α θ η ν ώ ν , ό . π . , σ . 3 3 2 . Ο β ι ο γ ρ ά φ ο ς τ ου μ ας π λ η ρ ο φ ο ρ ε ί ό τ ι « ε ν Λ ε ι ψ ί v ή τ ο φ ί λ ο ς τ ου Β ο ί ν τ ( s i c ) » , β λ . Ν . Β α σ ι λ ε ι ά δ η ς , ό . π . , σ . 3 0 9 .
6

Για μια αναλυτική παρουσίαση της κοινωνιολογικής προσέγγισης της Β λ . Ε . D u r k h e i m , L e s f o r m e s é l é m e n t a i r e s d e l a v i e r e l i gi e u s e : Les

μ α γ ε ί α ς β λ . E . E . E v a n s - P r i t c h a r d , T h e o r i e s o f R e l i gi o n , O x f o r d 1 9 6 5 , σ . 2 0 - 4 7 .
7

s y s t è m e s t o t è m i q u e e n A u s t a l i e , A l c a n , P a r i s 1 9 1 2 ( T h e e l e m e n t a r y f or m s o f r e l i gi o u s l i f e , σ τ ο L e s s a - V o g t 1 9 6 5 , σ σ . 5 6 - 6 5 ) .
8

Βλ. Μ. Μauss, «Essai sur le don. Forme et raison de l’ échange dans les

s o c i é t é s a r c h a i q u e s » , A n n é e S o c i o l o gi q u e 1 , 1 9 2 3 - 4 . Σ ε ε λ λ η ν ι κ ή μ ε τ ά φ ρ α σ η Α .

2 

θρησκευτικές και μαγικές, στηρίζονται στην έννοια του «ιερού» η οποία είναι αποτέλεσμα συλλογικής δραστηριότητας της κάθε κοινωνίας. Ο ίδιος ερευνητής, επίσης, σε συνεργασία με τον Ε. Humbert επιχειρεί τη διαμόρφωση μιας γενικής θεωρίας της μαγείας (Esquisse d’ une théorie général de la magie, 1903). Στη μελέτη αυτή διατυπώνεται η άποψη ότι οι μαγικές πράξεις διαφοροποιούνται από τις θρησκευτικές με βάση το γεγονός ότι οι μαγικές είναι ιδιωτικές, απόκρυφες, μυστηριακές, στην τείνουν στο απαγορευμένο λατρεία 9 . και δεν στο συμπεριλαμβάνονται οργανωμένη Πράγματι

διήγημα, η μητέρα αρχικά αντιστέκεται στις «προτεινόμενες γητειές, φοβούμενη μη αμαρτήσV» και καλεί τον ιερέα να διαβάσει στην ασθενή «τους εξορκισμούς του κακού» (5). Αλλά αργότερα επιδίδεται σε κάθε λογής μαγικές πράξεις: « H μητρική στοργή ενίκησε το φόβο της αμαρτίας. Η θρησκεία έπρεπε να συμβιβασθ Ç με την δεισιδαιμονίαν» (5). Όπως διαπιστώνει ο Μ. Μερακλής: «Αυτή η

εναλλασσόμενη προσφυγή στη μαγεία και τη θρησκεία σε ώρες κρίσιμες είναι, μπορούμε να πούμε, τυπική στη ζωή της παραδοσιακής κοινότητας» 1 0 . Ακόμη, σύμφωνα με τον B. Malinowski, η μαγεία Η μητέρα ανάγκες, αναφέρεται σε ειδικές και συγκεκριμένες ανάγκες του ανθρώπου, ενώ η θρησκεία σε βασικά ζητήματα της ανθρώπινης ύπαρξης. καταφεύγει στη μαγεία μόνο για να καλύψει ειδικές

πρακτικές ή ψυχικές (θεραπεία της κόρης, επικοινωνία με το νεκρό σύζυγο), ενώ η θρησκεία αποτελεί το μόνο καταφύγιό της για την επίλυση του υπαρξιακού της δράματος (εξομολόγηση στον Πατριάρχη). Μελετώντας τη λειτουργία της μαγείας ο B. Malinowski υποστηρίζει ότι η μαγεία θεωρείται ως ένα ψυχολογικό μέσο που βοηθά τον πρωτόγονο άνθρωπο να αντιμετωπίσει τις πρακτικές

Σταματοπούλου-Παραδέλλη, Το δώρο. Μορφές και λειτουργίες της ανταλλαγής στις αρχαϊκές κοινωνίες, Βιβλιοθήκη Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, Αθήνα 1979, σ. 1 7 1 κ α ι M . M a u s s , S o c i o l o gi e e t a n t hr o p o l o g i e , P a r i s 1 9 7 3 , σ . 2 7 5 .
9

Βλ. Μ. Μauss - E. Humbert, Σχεδίασμα μιας γενικής θεωρίας για τη

μαγεία, μτφρ. Μ. Βεληβαθάκη, Αθήνα 1990 [=Esquisse d’ une théorie général de la magie, Paris 1903].
10

Βλ. Μ. Γ. Μερακλής, Ελληνική Λαογραφία. Ήθη και Έθιμα, Αθήνα 1986,

σ. 130.

3 

δυσκολίες, τις οποίες είναι αδύνατο να αντιμετωπίσει με τις τεχνικές γνώσεις που διαθέτει 1 1 . Η διαπλοκή μαγείας και θρησκείας είναι χαρακτηριστική στο διήγημα:
Πλησίον εις τον σταυρόν, επί του στήθους της Αννιώς, εκρέμασεν (η μητέρα) εν “χαμαγλί”, με μυστηριώδεις αραβικάς λέξεις. “σαλαβάτια” των μαγισσών. (5). Τα αγιάσματα διεδέχθησαν αι γοητείαι, και μετά τα ευχολόγια των ιερέων ήλθον τα

Το “χαμαγλί” είναι ένα φυλακτό ανάλογο του σταυρού. (επωδές, ξόρκια) είναι ανάλογες των αγιασμάτων. “σαλαβάτια” [salâvat: προέλευσης]

Οι γητειές Και τα

πληθ. του salât: (= προσευχή), λ. αραβικής

των μαγισσών είναι ανάλογα με τα ευχολόγια των

ιερέων. Στην ουσία, λοιπόν, πρόκειται για τη μεταφορά στοιχείων από ένα ενεργειακά φορτισμένο σύστημα δύναμης, το θρησκευτικό σ’ ένα άλλο, το μαγικό, για την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας της πράξης. θεωρούμε έντασης. πλαίσιο Η μεταφορά ονομάτων, φρασεολογίας και συμβόλων από το μαγικό, αποτελεί χαρακτηριστικό της παραδοσιακής επίσημο τελετουργικό εκκλησιαστικό πλαίσιο σ’ ένα άλλο, που το κοινότητας για την επίλυση προβλημάτων σε περιπτώσεις αυξημένης Αυτή η διαπλοκή πρέπει να τοποθετηθεί στο γενικότερο των σχέσεων του μαγικού και του θρησκευτικού στον

ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό. 1 2 Ακόμη στις γητειές παρατηρείται η μεταφορά αυτούσιων λόγιων στοιχείων, φαινόμενο που έχει σχέση με τη λειτουργική διάστασή τους. Όπως αναφέρει σύγχρονος μελετητής πάνω στο θέμα, ο J. Goody, «κανένα είδος προφορικής μορφής δεν μπορεί να μείνει ανεπηρέαστο από την παρουσία της γραπτής επικοινωνίας, ειδικά, όταν η τελευταία συνδέεται με καταστάσεις υψηλού κύρους» 1 3 και έχει ειδική σχέση, όπως αυτή του αναγνωρισμένου θρησκευτικού συστήματος. ευρύτερο
11

Η αποτελεσματικότητα

των στοιχείων αυτών βασίζεται στο ότι ανακαλούν ένα πλαίσιο πολύ από ότι το ίδιο το κείμενο, καθώς και τη δύναμη του

Β λ . Β . M a l i n o w s k i , M a g i c , S c i e n c e a n d R e l i gi o n a n d o t h e r E s s a y s , U . S . A Β λ . L e a O l s a n , « L a t i n C h a r m s o f M e d i e v a l E n gl a n d : V e r b a l H e a l i n g i n a Β λ . J . G o o d y , T h e I n t e r f a c e b e t w e e n t h e W r i t t e n a n d O r al , C a m b r i d g e ,

1954, σσ. 79,90.
12

C r i s t i a n O r a l T r a d i t i o n » , O r a l T r a di t i o n , 7 / 1 ( 1 9 9 2 ) , σ . 1 3 9 .
13

1983, σ. 82.

4 

συστήματος

στο

οποίο

ανήκουν

και

το

οποίο

εκπροσωπούν

(implicative weight) 1 4 .

Η μεταφορά στοιχείων από το ένα σύστημα

στο άλλο είναι φανερή στο διήγημα και στο παρακάτω απόσπασμα:
Πότε επήγαινε (η μητέρα) να δέσV μίαν λωρίδα από το φόρεμα της Αννιώς επί θαυματουργού τινος τόπου, με την ελπίδα, ότι θα δεθ Ç και το κακόν μακράν της πασχούσης, πότε μετέβαινεν εις τας πλησιοχώρους εκκλησίας, των οποίων κατά τύχην ετελείτο η μνήμη, κομίζουσα λαμπάδα κ ι τ ρ ί ν ο υ κ η ρ ο ύ , χυ μ έ ν η ν ι δ ί ο ι ς α υ τ ή ς χ ε ρ σ ί , κ α ι ί σ η ν α κ ρ ι β ώ ς π ρ ο ς τ η ς ασθενούς το ανάστημα. (6).

Ας σημειωθεί, τέλος, για το ίδιο θέμα (της στενής σχέσης μαγείας και θρησκείας στον παραδοσιακό πολιτισμό) ότι σημαντική επίδραση στο σχηματισμό των επωδών ασκεί η παράδοση της λόγιας δαιμονολογικής μαγείας (χειρόγραφα Σολομωνικής, εξορκισμοί) η οποία μεταφέρεται στον παραδοσιακό πολιτισμό μέσω της χειρόγραφης παράδοσης. Η εκκλησία, παρόλο που αντιτίθεται σ’ αυτό το είδος κειμένων, είναι η ίδια, που, όπως προκύπτει από τις εθνογραφικές πληροφορίες, τα συντηρεί και τα μεταδίδει. Παρά τις απαγορεύσεις, οι ιερείς καταφεύγουν στη λεκτική μαγεία (« o ιερεύς ανέγνωσεν επί της ασθενούς τους εξορκισμούς του κακού», 5) και συχνά διαπιστώνεται ότι έχουν στην κατοχή τους ιατρικά χειρόγραφα μαγικοφυσικού περιεχομένου. 1 5 αναλαμβάνοντας έτσι το Στις περιπτώσεις αυτές, που δεν ρόλο κι ενός μάγου ιερέα» 1 6 . είναι καθόλου σπάνιες, «τις επωδές εκφωνούσαν και οι παπάδες, Χαρακτηριστικοί είναι, επίσης, οι στίχοι του Βαλαωρίτη από το δεύτερο άσμα του «Φωτεινού» (1874):
Ήρθε στην Κόκκινη Εκκλησιά,… έ ν α ς σ ο φ ός κ α λ ό γ ε ρ ο ς … κι έμειν’ εκεί κι ασκήτευε. Τον έκραζαν Νικήτα. Ή ξ ε ρ ε γ ρ ά μ μ α τ α π ο λ λ ά κ ι ε γ ι ά τ ρ ε υ ε τ ο υ κ ό σ μ ου με ξόρκια και με βότανα, τα χίλια μύρια πάθη: το ρίμα, το κακό σπυρί, τη φάγουσα, το λέφα.17
14

B λ . L e a O l s a n , ό . π . , σ . 1 1 8 κ α ι Μ . J . F o l e y , I m m a n e n t A r t , B l o om i n g t o n Βλ. Βλ. P. P. Argenti - H. J. Rose, The Folk-Lore of Chios, Cambridge αναδημοσίευση στο Χαβιαρά-Καραχάλιου 1993, σσ. 512-558 (516-7) Βλ. Μ. Γ. Μερακλής, ό.π., σ. 130. Βλ. Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, Ποιήματα και Πεζά, Επιλογή και

1991, σ. 7.
15

1949⋅
16 17

φιλολογική επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης - Ε. Τσαντσάνογλου, Αθήνα 1981, σ. 231.

5 

Στο διήγημα, θα μπορούσαμε να εντάξουμε στην επίσημη θρησκευτική δαιμονολογική μαγεία τo παρακάτω απόσπασμα:
Σαράντα τοσούτου Μετά αισθάνονται ημ ε ρ ο ν ύ κ τ ι α να (διαμονής η το στην εκκλησία). Διότι μέχρι των

ειμπορεί την εν

αντισταθÇ ταύτην λείπουσι των

τρομερά κακόν

ισχυρογνωμοσύνη ηττάται καθ’ ας και οι

δαιμονίων εις τον αόρατον πόλεμον μεταξύ αυτών και της θείας χάριτος. διορίαν Και τJ δεν υποχωρεί πάσχοντες της κατVσχυμένον. διηγήσεις, τους

οργανισμó

τ ρ ομ ε ρ ο ύ ς

σφαδασμούς

τελευταίας μάχης, και βλέπουσι τον εχθρόν αυτών φεύγοντα εν παραδόξ J σ χ ή μ α τ ι , π ρ ο π ά ν τ ω ν , κ α θ ’ η ν σ τ ι γμ ή ν δ ι α β α ί ν ο υ σ ι τ α Ά γ ι α , ή ε κ φ ω ν ε ί τ α ι τ ο « Μ ε τ ά φ ό β ου » . Ευ τ υ χ ε ί ς α υ τ ο ί , ε ά ν έ χ ω σ ι τ ό τ ε α ρ κ ε τ ά ς δ υ ν ά μ ε ι ς ν ’ α ν θ έ ξ ω σ ι ν ε ι ς τ ο υ ς κ λ ο ν ι σ μ ο ύ ς τ ο υ α γ ώ ν ο ς . Ο ι α δ ύ ν α τ ο ι σ υ ν τ ρ ί β ο ν τ α ι υ π ό τ ο μ έ γ ε θ ο ς τ ου εν αυτοίς τελουμένου θαύματος. Αλλά δεν μετανοούσι διά τούτο. Διότι αν χάνουν την ζωήν, τοÙλάχιστον κερδαίνουν το πολυτιμότερον. ψυχήν των. (6-7). Σώζουν την

Οι λαογράφοι διαπιστώνουν ότι τα κείμενα τα οποία τελούνται αποκλειστικά από τους εκπροσώπους του επίσημα αναγνωρισμένου θρησκευτικού συστήματος για την πάταξη των δαιμόνων είναι λειτουργικά ισοδύναμα με αυτά των επωδών. Ο κλήρος, ως φορέας Τα

της λόγιας παράδοσης στον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό έπαιξε σημαντικό ρόλο στη σύνθεση και τη μετάδοση πολλών επωδών. ίχνη αυτής της σχέσης, τα οποία είναι ευδιάκριτα στα στερεότυπα πλαισιωτικά στοιχεία θρησκευτικού περιεχομένου, καθώς και στις επωδές που διατάζεται το κακό να υποχωρήσει με την επίκληση του ονόματος θεοτήτων του χριστιανικού συστήματος, αποκαλύπτουν την επίδραση των εκκλησιαστικών προσευχών, τροπαρίων, εξορκισμών και ευχών στη σύνθεση των επωδών. 1 8 Ο Lucien Lévy-Bruhl εξετάζοντας τον τρόπο σκέψης που συνδέεται με την πίστη στη μαγεία υποστηρίζει ότι το περιεχόμενο της σκέψης αυτής καθορίζεται από κοινωνικούς παράγοντες. Διαπιστώνει, έτσι, ότι η πρωτόγονη σκέψη δεν είναι παράλογη, αλλά έχει τη δική της λογική που βασίζεται στο νόμο της συμμετοχής (law of

18

Βλ. Χ. Πασσαλής, Νεοελληνικές Λαϊκές Επωδές (Γητειές, Ξόρκια):

Μορφολογικά χαρακτηριστικά και Εθνογραφικές καταγραφές, Θεσσαλονίκη 2000, σ. 20.

6 

participation), σύμφωνα με τον οποίο το άτομο και ο κόσμος βρίσκονται σε μια αξεδιάλυτη, μυστική ενότητα (mystic unity). Ο προεπιστημονικός, μυστικός ή προλογικός αυτός τρόπος σκέψης, είναι χαρακτηριστικό των πρωτόγoνων κοινωνιών οι οποίες χρησιμοποιούν το υπερφυσικό για να εξηγήσουν τα απροσδόκητα και μη ομαλά γεγονότα. 1 9 Η άποψη του Lévy-Bruhl είναι αρκετά διαφωτιστική για τον σημερινό αναγνώστη που θα προσπαθήσει να κατανοήσει το πώς και το γιατί οι κάτοικοι του θρακικού χωριού του 19 ο υ αιώνα αποδίδουν την αρρώστια της Αννιώς σε «υπερφυσικές αιτίες», χαρακτηρίζοντας την ως «εξωτικόν»:
Πάσα νόσος, άγνωστος εις τον λαόν, δια να θεωρηθÇ ως φυσικόν πάθος, πρέπει, ή να υποχωρήσV εις τας στοιχειώδεις ιατρικάς του τόπου γνώσεις, ή να επιφέρV εντός ολίγου τον θάνατον. χρονίσV, αποδίδεται εις υπερφυσικάς αιτίας, “εξωτικόν”. Ο ασθενής εκάθησεν εις άσχημον τόπον. Επέρασε νύκτα τον ποταμόν, καθ’ ην στιγμήν αι Νηρηΐδες ετέλουν αόρατοι τα όργιά των. Εδιασκέλισε μ α ύ ρ ο ν γ ά τ ο ν , ο ο π ο ί ο ς ή τ ο κ υ ρ ί ω ς “ ο έ ξ ω α π ό ε δ ώ ” μ ε τ α μ ο ρ φ ω μ έ ν ος . ( 5 ) . Ευ θ ύ ς ω ς π α ρ α τ α θ Ç κ α ι και χαρακτηρίζεται ως

Το

παραπάνω

σχόλιο

του

αφηγητή του

ανήκει λαϊκού

στο

χώρο

του

μαγικοθρησκευτικού

συστήματος

παραδοσιακού

πολιτισμού, όπου η πίστη στην ύπαρξη και τη δραστηριότητα των πνευμάτων παίζει σημαντικό ρόλο (animism ). To σύστημα αυτό κυριαρχείται από την πίστη στην ύπαρξη όντων που δεν ανήκουν στο χώρο του ορατού και τα οποία θεωρείται ότι επηρεάζουν κάθε δραστηριότητα του ανθρώπου 2 0 . Τα όντα αυτά ανήκουν είτε στο χώρο του μη ιερού, όπως δαίμονες, στοιχειά, ξωτικά, κλπ., που είναι υπεύθυνα για την πρόκληση ασθενειών, είτε στο χώρο του ιερού, θεότητες, άγιοι, ψυχές αγαπημένων προσώπων, που μπορούν να συνεισφέρουν στην επίλυση των κρίσιμων καταστάσεων, που συνήθως συμβαίνουν με την επίδραση των όντων της πρώτης κατηγορίας. Γι’ αυτό στο διήγημα, η μητέρα, μετά τη διάγνωση της κοινότητας περί «εξωτικού», πηγαίνει να δέσει μία λωρίδα από το φόρεμα της Αννιώς σε θαυματουργό τόπο και κομίζει στις εκκλησίες λαμπάδα κίτρινου
Β λ . L . L é v y - B r u hl , L e s f o n c t i o n s m e n t a l e s d a n s l e s s o c i é t é s i n f é r i e u r s Β λ . W . N ö t h , « S e m i ot i c s o f t h e O l d E n g l i s h C h a r m » , S e m i o t i c a 1 9 - 1/ 2 ,

19

1 9 2 0 , μ τφ ρ . L i l i a n C l a r e : H o w n a t i v e s t h i n k , N e w Y o r k 1 9 6 6 , σ σ . 5 4 - 8 1 .
20

1977, σσ. 59-83 (64).

7 

κεριού, χυμένη με τα ίδια της τα χέρια και ίση με το ανάστημα της ασθενούς (6). Γι’ αυτό η μητέρα καλεί μέσα σ’ ένα μαγικό σκηνικό την ψυχή του πεθαμένου άντρα της να τους επισκεφτεί (12). Πριν απ’ αυτό, η μητέρα καταφεύγει στις γητειές και στα “σαλαβάτια” των μαγισσών που αποτελούν τη μαγικοθρησκευτική θεραπευτική, όπου οι ασθένειες αντιμετωπίζονται με μαγικές πράξεις. Οι πράξεις αυτές τοποθετούνται στο πλαίσιο μιας γενικότερης θεωρίας της ασθένειας (αιτιολογία και αντιμετώπιση), η οποία στις παραδοσιακές κοινωνίες, συνδέεται με κατηγορίες γεγονότων φυσικών ή υπερφυσικών τα οποία σύμφωνα με τη λαϊκή αιτιολογία είναι υπεύθυνα ιατρική για την εμφάνισή σε της και απαιτούν μαγική την και ανάλογη φυσική θεραπευτική αντιμετώπιση. διακρίνεται Σύμφωνα με τον Κ. Χρυσάνθη η λαϊκή φαρμακευτική,

(χειροπρακτική). Ο ίδιος μελετητής εντάσσει τη χρήση φυτών/βοτάνων στο φαρμακευτικό τρόπο αντιμετώπισης των ασθενειών διακρίνοντάς τον, έτσι, από τη μαγική ιατρική που έχει ως βάση την πίστη στην ύπαρξη υπερφυσικών όντων και περιλαμβάνει μαγικά υλικά, σύνεργα, πράξεις, γλωσσικά συνθέματα. 2 1 Ο C. Hughes αναφέρει πέντε κατηγορίες καταστάσεων ή γεγονότων που είναι υπεύθυνες για την ασθένεια: μαγεία, παραβίαση ταμπού, διείσδυση πνευμάτων που προκαλούν ασθένεια, απώλεια της ψυχής, διείσδυση μολυσμένων αντικειμένων. Οι θεραπευτικές πρακτικές που εφαρμόζονται σχετίζονται άμεσα με τις εμπειρικές και μεταφυσικές θεωρίες της πρόκλησής της. 2 2 θέμα ως εξής: Η Ε. Φραγκάκι αναλύει το «Για τα πάθη που προέρχονται από αμμάτι, από

γλωσσοφαγιά, από τα κακά πνεύματα, εφαρμόζεται η αγαθοποιός μαγεία (επωδές, ξόρκια) και τ’ αγιωτικά (διαβαστικά του παπά, κάπνισμα, ράντισμα με αγιάσματα), για τα υπόλοιπα εφαρμόζεται η δια βοτάνων» 2 3 . Στο διήγημα, η μητέρα αρχικά χρησιμοποιεί την φαρμακευτική ιατρική, πριν πεισθεί για την υπερφυσική προέλευση της ασθένειας της κόρης της. Ο κουρέας της συνοικίας, ο αυτόκλητος «γιατρός» του

21

Β λ . Κ . Χ ρ υ σ ά ν θ η ς , Δ η μώ δ η ς Ι α τ ρ ι κ ή τ η ς Κ ύ π ρ ο υ , Λ ε υ κ ω σ ί α 1 9 8 8 , σ σ . 2 0 , Β λ . C . H u g h e s , « M e d i c a l c a r e : E t h o m e d i c i n e » , I n t e r n a t i o n al Β λ . Ε . Κ . Φ ρ α γ κ ά κ ι , Η δ η μώ δ η ς ι α τ ρ ι κ ή τ η ς Κ ρ ή τ η ς , Α θ ή ν α 1 9 7 8 , σ . 2 4 .

23.
22

Encyclopaedia of the Social Science, London 1972, τόμ. 10, σσ. 87-92 (88).
23

8 

χωριού πληρώνεται αδρά για τις συνταγές του καθώς και οι γριές με τα θαυματουργά βοτάνια τους:
K ά π ο ι ο ς ε ί χ ε ν ά λ λ ο τ ε π α ρ ο μ ο ί α ν α σ θ έ ν ε ι α ν , έ τ ρ ε χ ε ν α τ ο ν ε ρ ω τ ή σ V , πως εθεραπεύθη. […] Ο χ ο ν δ ρ ό ς τ η ς σ υ ν ο ι κ ί α ς κ ο υ ρ ε ύ ς , α υ τ ό ς μ ας ε π ε σ κ έ π τ ε τ ο α υ τ ό κ λ η τ ο ς και δικαιωματικώς. Ήτον ο μόνος επίσημος ιατρός εν τV περιφερείv μας. […] Η μ ή τ η ρ μ ου , α ν κ α ι έ π α υ σ ε π λ έ ο ν ν α μ ε τ α χ ε ι ρ ί ζ ε τ α ι τ α ι α τ ρ ι κ ά τ ο υ , εν τούτοις τον επλήρωνε τακτικά και αγογγύστως. Τούτο μεν, διά να μην τον δυσαρεστήσV, τούτο δε, διότι πολύ συχνά διϊσχυρίζετο παρηγορών αυτήν, ότι η πορεία της ασθενείας είναι καλή, και ακριβώς τοιαύτη, οποίαν εδικαιούτο να την περιμένV η επιστήμη από τας συνταγάς του. (4-5).  Κάπου μία γραία κρύπτει βότανα θαυμασίας ιατρικής δ υ ν ά μ ε ω ς , έ σ π ε υ δ ε ν α τ α ε ξ α γ ο ρ ά σ V .

Τελικά, διαπιστώνουμε, ότι η μητέρα, μέσα στο πλαίσιο του παραδοσιακού πολιτισμού, επιχειρεί μια επιστράτευση όλων των διαθέσιμων συστημάτων, τα οποία κατανέμοντα ι σε μια ενισχυτική συμπληρωματική σχέση. Η σχέση αυτή μεταξύ των φυσικών/εμπειρικών και μαγικοθρησκευτικών φαρμακευτικών μέσων διαπιστώνεται από τους λαογράφους στα χειρόγραφα (ειδικά βιβλία που περιείχαν ιατρομαγικές συνταγές που περιελάμβαναν αμιγείς συνταγές από βότανα με συχνό συμπλήρωμα από ξόρκια) και τις προφορικές μαρτυρίες. Συχνά, πριν ή μετά ή και ταυτόχρονα με τη χρήση μαγικών μέσων (αντικειμένων, κινήσεων, λόγων), αναφέρεται η χρήση φυτικών φαρμακευτικών παρασκευασμάτων, χάρη στα οποία επιτυγχάνεται ασθενειών. 2 4 Η μητέρα, αφού χρησιμοποιεί κάθε προσφερόμενο μέσο για να θεραπεύσει την Αννιώ, καλεί, ως ύστατη προσπάθεια, την ψυχή του πεθαμένου άντρα της σε βοήθεια: «Έλα, παρακάλεσέ τον και συ να έλθV να γιατρέψ V το Αννιώ μας» (12). Η μάνα, εδώ, παίρνει τη θέση του διαμεσολαβητή-μάγου και ελπίζει ότι θα ανατρέψει το ήδη προδιαγραμμένο τέλος της Αννιώς. Σύμφωνα με τον C. Lévi-Strauss, o οποίος ασχολείται με τη φύση της μαγικής κοσμοθεωρίας, οι μαγικές πράξεις εμφανίζονται ως προσθήκες της αντικειμενικής τάξης του σύμπαντος
24

─αν

και

όταν

επιτυγχάνεται─

η

θεραπεία

των

και

παρουσιάζουν

την

ίδια

αναγκαιότητα

με

την

Βλ. Χ. Πασσαλής, ό.π., σ. 51.

9 

αλληλουχία των φυσικών αιτιών, στην οποία αυτός που τις εκτελεί, πιστεύει απλά ότι εισάγει συμπληρωματικούς κρίκους μέσω των τελετουργιών του 2 5 . επικοινωνιακή Κάθε φορά που στέφεται με επιτυχία η μαγική με τον πεθαμένο άντρα της, η μητέρα πράξη

απολαμβάνει «μεγάλη μυστική ευδαιμονία»:
Κ α ι ε ν θ υ μ ή θ η ν , ό τ ι οσ ά κ ι ς έ κ α μ ν ε τ ο ύ τ ο η μ ή τ η ρ μ α ς , ή τ ο κ α θ ’ ό λ η ν εκείνην την ημέραν ζωηρά και περιχαρής, ως εάν είχεν απολαύσει μεγάλην τινά πλήν μυστικήν ευδαιμονίαν. (12).

Πολλοί ερευνητές 2 6

των μαγικών πράξεων εστιάζουν το ενδιαφέρον

τους στην ψυχοθεραπευτική επίδραση της μαγείας. Έχει υποστηριχθεί ότι το μήνυμα της μαγικής επικοινωνιακής πράξης σηματοδοτεί τη δυνατότητα κατάσταση. παροχής βοήθειας σε μια διαφορετικά ανεπίλυτη Η πίστη στις θεραπευτικές ιδιότητες του μάγου (ως

διαμεσολαβητή μιας υπερφυσικής οντότητας, βλ. παραπάνω animism) μπορεί να είναι εξαιρετικά ευεργετική για τον ασθενή, καθώς του παρέχει μια ψυχολογική ενίσχυση για την αντιμετώπιση της ασθένειας. H χρήση αυτών των θεραπευτικών συστημάτων βασίζεται στην άποψη ότι το σώμα και ο νους αποτελούν μια ενότητα, και ότι μια διαταραχή στο ένα επίπεδο μπορεί αυτόματα να επηρεάσει και το άλλο. Ωστόσο, η επικοινωνιακή διαδικασία που ακολουθείται στις μαγικές πράξεις και γενικότερα στα μαγικοθρησκευτικά φαινόμενα, έχει τη δική της λογική που μπορεί να κατανοηθεί μόνο όταν εντάξουμε τις πράξεις αυτές στο σύστημα το οποίο τις επιτρέπει να παράγονται και να αναπαράγονται 2 7 , δηλαδή στο μαγικοθρησκευτικό σύστημα του λαϊκού παραδοσιακού πολιτισμού, όπου η πίστη στην ύπαρξη και τη δραστηριότητα των πνευμάτων παίζει σημαντικό ρόλο (animism, βλ. παραπάνω). Έτσι, σε ορισμένες περιπτώσεις ασθενειών, οι μαγικοθρησκευτικές πρακτικές μπορούν να φέρουν κάποιο φυσικό αποτέλεσμα, καθώς ενισχύουν την αυτοπεποίθηση των ατόμων που πιστεύουν στην αποτελεσματικότητά τους, αμβλύνουν την αγωνία και τα ατομικά άγχη και αποτελούν ένα μηχανισμό

25 26

Βλ. C. Lévi-Strauss, The Savage Mind, Chicago 1966, σ. 221. Β λ . ε ν δ ε ι κ τ ι κ ά C . L é v i - S t r a u s s , « T h e S o r c e r e r a n d hi s M a g i c » , M a g i c , Αυτ. σσ. 27-28, 35.

W i t c h c r a f t , a n d C ur i n g , A u s t i n a n d L o n d o n 1 9 6 7 , σ σ . 2 3 - 4 1 ( 3 9 , 4 0 - 4 1 ) .
27

10 

συντονισμού που προωθεί τη συνεργασία μεταξύ των μελών μιας κοινωνίας Αννιώ σε καταστάσεις έντασης (homeostatic control) 2 8 . και όλοι οι Στο διήγημα, κατά τις πρώτες στιγμές της διαμονής της στην εκκλησία η αισθάνεται καλύτερα εκκλησιαζόμενοι προσεύχονται για την ανάρρωσή της:
H ι ε ρ ό τ η ς τ ο υ τ ό π ο υ , η θ έ α τ ω ν ε ι κ ό ν ω ν , η ε υ ω δ ί α τ ου θ υ μ ι ά μ α τ ο ς ε π έ δ ρ α σ α ν , φ α ί ν ε τ α ι ε υ ν ο ϊ κ ώ ς ε π ί τ ου μ ε λ α γ χ ο λ ι κ ο ύ τ η ς π ν ε ύ μ α τ ο ς . Δ ι ό τ ι , ευθύς μετά ημάς. (7). […] ελκύουσα (η Αννιώ) τον οίκτον των εκκλησιαζομένων και προκαλούσα τας ευχάς αυτών υπέρ αναρρώσεώς της. (8). τας πρώτας στιγμάς, εζωήρευσε και ήρχισε να αστεΐζεται με

Σ’ ένα άλλο σημείο του διηγήματος, στην εξομολόγηση της μητέρας προς το γιο της, διαπιστώνουμε ότι η μητέρα συνδέει τη σύλληψη της Αννιώς, του πολυπόθητου κοριτσιού μετά το αμάρτημα, με το συγχωροχάρτι που φέρνει η γιαγιά από τον Άγιο Τάφο:
Όταν επήγεν η γιαγιά σου στον Άγιοντάφο, έστειλα δώδεκα πουκάμισα και τρία Κωνσταντινάτα, για να βγάλ V ένα σχωροχάρτι. Και, διες εσύ! Ίσα ί σ α ε κ ε ί ν ο τ ο μ ή ν α , π ο υ ε γ ύ ρ ι σ ε ν η γ ι α γ ι ά σ ου α π ό τ η Γ ε ρ ου σ α λ ή μ ε τ ο σχωροχάρτι, εκείνο το μήνα εκακοψυχούσα την Αννιώ. Κάθε λίγο και λιγάκι εφώναζα τη μανίτσα.  Έλα δα, κυρά, να διούμε⋅ βλέπεις; άκουγα! Σαν εγεννήθηκε το παιδί και βγήκεν αληθινά κορίτσι, τότε πια ήρθεν η καρδιά στον τόπο της. (24). κορίτσι είναι; Ναι, θυγατέρα, έλεγεν η μαμή. Κορίτσι. Δε Δ ε σ ε χ ω ρ ού ν τ α ρ ο ύ χ α σ ο υ !  Κ α ι ν α π ι α χ α ρ ά ε γ ώ , σ α ν τ ο

Και στις δυο περιπτώσεις (Αννιώ, μητέρα) επιβεβαιώνεται ότι η χρήση θεραπευτικών συστημάτων που εντάσσονται στον μαγικοθρησκευτικό πολιτισμό, βασίζεται στην άποψη ότι το σώμα και ο νους αποτελούν μια ενότητα, και ότι μια διαταραχή στο ένα επίπεδο μπορεί να επηρεάσει και το άλλο. θεραπευτικές πρακτικές Βέβαια, είναι φανερό ότι σ’ αυτές τις η δυνατότητα ανάρρωσης παρουσιάζει Η δυνατότητα

ποικιλία που έχει σχέση με το είδος της ασθένειας.

αυτή είναι μεγαλύτερη σε περιπτώσεις ασθενειών ψυχοσωματικού χαρακτήρα και μικρότερη σε περιπτώσεις μιας καθαρά φυσικής πάθησης. Η Αννιώ, άσχετα από την πρόσκαιρη βελτίωση που επιφέρει
28

Β λ . Μ . H a r r i s , T h e R i s e o f A n t hr o p o l o g i c a l T h e o r y . A H i s t o r y of T h e o r y

of Culture, London 1968, 423-424, 438.

11 

η θρησκευτική τελετουργία, είναι καταδικασμένη εξαιτίας της φυσικής της πάθησης. Ενώ, στην περίπτωση της μητέρας παρατηρούμε ότι το συγχωροχάρτι επιδρά θεραπευτικά πάνω της και συλλαμβάνει το κορίτσι που τόσο επιθυμεί, αφού η αρχική αδυναμία εντάσσεται στον ψυχοσωματικό χαρακτήρα της «ασθένειάς» της. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με την επαναλαμβανόμενη ευδαιμονία που αισθάνεται κάθε φορά που έρχεται σε επαφή με τον πεθαμένο άντρα της. Άλλωστε, ψυχοθεραπευτικό αποτέλεσμα (έστω πρόσκαιρο) επιφέρει και η εξομολόγηση του «αμαρτήματος» στον Πατριάρχη:
[…] Η μήτηρ μου απεχαιρέτησε τον γεραρόν Ποιμενάρχην μετ’ ειλικρινούς ευγνωμοσύνης και εξήλθε των Πατριαρχείων τόσον ευχαριστημένη, τόσον ελαφρά, ως εάν ήρθη από της καρδίας αυτής μία μεγάλη μυλόπετρα. (26).

Ας σημειωθεί, τέλος, ότι ο Βιζυηνός δεν είναι μόνο ένας διανοούμενος που παρατηρεί τα σχετικά φαινόμενα από τη σκοπιά του ορθολογισμού, αλλά και ένας αποδέκτης, λόγω βιωμάτων, των διεργασιών που επιβάλλουν συμβολικοί κώδικες συστημάτων που στέκουν πάνω από τον κόσμο της φαινομενικότητας και που υπάρχουν πριν και μετά από κάθε ατομική πείρα  και γι’ αυτό πανίσχυρα ως προς τη δυναμική της εγγραφής τους στην ψυχική σφαίρα του ανθρώπου. Ίσως, τελικά, το διήγημα δεν είναι μόνο ένα μόρφωμα των ενδοψυχικών συγκρούσεων του συγγραφέα που έχουν τη ρίζα τους στη θεμελια κή σχέση μάνας-γιου, όπως υποστηρίξαμε παραπάνω, αλλά και αυτών που ανάγονται στις θρησκευτικές και μαγικές καταγραφές που επιβάλλονται στην παιδική ψυχή (σκηνή της εκκλησίας, μαγική επικοινωνία μητέρας-νεκρού πατέρα).

ΣΤΕΡΓΙΑΝΗ ΖΑΝΕΚΑ Δρ. Φιλολογίας

12