ΥΔΡΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΜΙΝΥΑΚΗΣ ΜΙΝΩΙΚΗΣ ΜΥΚΗΝΑΪΚΗΣ ΑΡΧΑΪΚΗΣ ΚΛΑΣΙΚΗΣ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗΣ ΥΔΡΑΥΛΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

Αξιοσηµείωτα Υδραυλικά Έργα (Μινωική και Κυκλαδική Εποχή -Ελληνιστική Εποχή)

Παρακάτω παρατίθενται κάποια από τα σηµαντικότερα υδραυλικά έργα που πραγµατοποίησαν οι αρχαίοι Έλληνες. Πρόκειται για έργα που πραγµατοποιήθηκαν από τη Μινωική και Κυκλαδική έως και την Ελληνιστική Εποχή. ∆εν περιλαµβάνονται έργα από τη Ρωµαϊκή Εποχή και έπειτα, καθώς το αντικείµενο του κεφαλαίου είναι τα έργα των αρχαίων Ελλήνων. ∆εν γίνεται επίσης αναφορά στα λιµενικά έργα της εποχής παρόλο που το ενδιαφέρον των µηχανικών της εποχής για τις λιµενικές εγκαταστάσεις ήταν πολύ έντονο, κάτι το οποίο είναι απόλυτα φυσικό από τη στιγµή που η Ελλάδα είναι µία χώρα µε τεράστιο µήκος ακτογραµµών η οποία βρίσκεται σε καίριο γεωγραφικά σηµείο όσον αφορά την εµπορική δραστηριότητα του τότε γνωστού κόσµου. Ο λόγος που δεν αναφέρεται κάποιο έργο αυτής της κατηγορίας παρακάτω είναι ότι θεωρήθηκαν ξεχωριστή θεµατική ενότητα µε δικές της ιδιαιτερότητες και τεχνοτροπία και σε καµία περίπτωση δεν αποτελούν έργα που εντάσσονται στο πλαίσιο της διαχείρισης των υδατικών πόρων, όπως τα υπόλοιπα που αναφέρονται. Τα έργα που περιλαµβάνονται, οµαδοποιηµένα βάσει του είδους τους, είναι τα ακόλουθα: - Φράγµατα: αρχαίο φράγµα Αλυζίας, αρχαίο φράγµα Τίρυνθας - Υδραγωγεία: Πεισιστράτειο, Κνωσού, Τύλισσου, αρχαίας Αµφίπολης, Μυκηνών. - Σήραγγες: Ευπαλίνειο Όρυγµα - Εγγειοβελτιωτικά έργα: Εγγειοβελτιωτικά έργα αρχαίας Ζάκρου - Αποχετεύσεις: αρχαίας Αγοράς, Αγίας Τριάδας, Κνωσού, Κασσώπης - ∆ιευθετήσεις κοίτης: έργα αρχαίας Ολυµπίας , Κωπαΐδας - Σίφωνες: Περγάµου - Στέρνες: αρχαίας Αγοράς Τα εν λόγω έργα, τα οποία περιλαμβάνονται στη βάση δεδοµένων αρχαίων υδραυλικών έργων της ΙΤΙΑΣ (itia.ntua.gr/ahw/works), αποτελούν ένα µικρό µόνο δείγµα αυτών που οι αρχαιολογικές έρευνες έχουν αναδείξει µέχρι σήµερα. Εχει γίνει μικρή αναφορά σε σπουδαία έργα των αρχαίων Ελλήνων, όχι όμως το υδραγωγείο στα Μάλια, το σύστηµα αποχέτευσης που βρέθηκε στη Θήρα, αλλά έχει για τις πολυτελείς εγκαταστάσεις υγιεινής που ανακαλύφθηκαν σε Μινωικές πόλεις κ.α.

ΦΡΑΓΜΑΤΑ

Αρχαίο Φράγµα Αλυζίας Το αρχαίο φράγµα της Αλυζίας (Εικόνα 2.1) κατασκευάσθηκε κατά τη Κλασσική Εποχή από τους κατοίκους της οµώνυµης αρχαίας πόλης, η οποία βρισκόταν στα δυτικά της Αιτωλοακαρνανίας. Κατά τον Murray (Ζαρκαδούλας, 2005): «Πρόκειται για το µεγαλύτερο, πιο προηγµένο τεχνολογικά και πιο ξεκάθαρο δείγµα αρχαίου φράγµατος σε όλη την Ελληνική επικράτεια». 

Εικόνα 2.1 Το αρχαίο φράγµα της Αλυζίας. Πηγή: Αρχείο Νίκου Ζαρκαδούλα. Μέχρι πρότινος ερευνητές που επισκέφθηκαν τα ερείπια του φράγµατος, µεταξύ των οποίων ο Murray και ο Knauss, εξέφρασαν την άποψη ότι το εν λόγω φράγµα χρησιµοποιούταν για να κατακρατεί νερό. Πρόσφατα ο Ζαρκαδούλας (Ζαρκαδούλας, 2005) παρουσίασε σενάριο βάσει του οποίου το φράγµα φτιάχτηκε για να συγκρατεί φερτά, τα οποία διαφορετικά κατέκλυζαν τον κατάντη κάµπο και καθιστούσαν την καλλιέργεια του αδύνατη. Το γεγονός ότι το φράγµα πολύ γρήγορα µετά τη κατασκευή του πληρώθηκε µε φερτές ύλες υποστηρίζει το σενάριο αυτό. 

Αρχαίο Φράγµα της Τίρυνθας Κατασκευάστηκε περί το 1200 π.Χ. από τους κατοίκους της αρχαίας Τίρυνθας. Η Τίρυνθα, τα χρόνια εκείνα, βίωσε ιδιαίτερα ζηµιογόνες πληµµύρες λόγω ενός ρέµατος που εξέβαλε στον Αργολικό Κόλπο περνώντας µέσα από την πόλη. Αποφασίστηκε έτσι να εκτραπεί το εν λόγω ρέµα προς τα νότια και µακριά από την Τίρυνθα. Στο πλαίσιο αυτό κατασκευάστηκε το τεράστιο για την εποχή φράγµα της Τίρυνθας (10 m ύψος και 300 m µήκος). Ήταν φτιαγµένο από χώµα και λειτουργούσε σε συνδυασµό µε ένα τεχνητό κανάλι εκτροπής µήκους 1,5 km.

Αναλυτικά Στα ανατολικά περιθώρια του Αργολικού πεδίου στην κοίτη του Μεγάλου Ρέµατος, δύο χιλιόµετρα ανατολικά της Νέας Τίρυνθας και πέντε περίπου χιλιόµετρα από την ακρόπολη της Τίρυνθας έχει εντοπισθεί ένα µοναδικό τεχνικό έργο του 13ου π.Χ. αιώνα, το «Μυκηναϊκό φράγµα της Αρχαίας Τίρυνθας».Στο χώρο αυτό έχει κατασκευασθεί ένα τεράστιο ανάχωµα που έφερε επένδυση από ογκόλιθους στα όρια του - ορισµένοι ογκόλιθοι είναι σήµερα ορατοί - µε στόχο την εκτροπή των οµβρίων υδάτων του χειµάρρου του Μεγάλου Ρέµατος που φαίνεται πως κατευθυνόταν προς την Τίρυνθα και προκαλούσε πληµµύρες ήδη από την Πρώιµη εποχή του Χαλκού. 

Πιστεύεται ότι ο λόγος που κατασκευάσθηκε ήταν η αποτελεσµατική προστασία του άµεσου περιβάλλοντος χώρου της Μυκηναϊκής ακρόπολης της Τίρυνθας από τις µεγάλες πληµµύρες του χειµάρρου του Μεγάλου Ρέµατος, ο οποίος διερχόταν κατά την Μυκηναϊκή εποχή αµέσως νοτιότερα της ακρόπολης. Ο χείµαρρος πρέπει να προκαλούσε σοβαρά προβλήµατα επιχωµάτωσης στο Μυκηναϊκό λιµάνι της Τίρυνθας, του οποίου η λειτουργία του ήταν ζωτικής σηµασίας για το ευρύτερο χώρο του Μυκηναϊκού Αργολικού πεδίου. 

Το αρχικό (παλαιό) κανάλι του Μεγάλου Ρέµατος, που έχει µια κατεύθυνση Α-∆ είναι ακόµα άθικτο δυτικά του φράγµατος. Το φράγµα διατηρείται σε καλή κατάσταση, έχει διεύθυνση Β-Ν, µήκος 80-100 µέτρων, πλάτος βάσης 60 µέτρων και σωζόµενο ύψος 8µέτρων. Ο πυρήνας του φράγµατος είναι κατασκευασµένος από τη φυσική κόκκινη γη ενώ και στη Ανατολική και ∆υτική πλευρά έχουν κτισθεί προστατευτικοί τοίχοι. Η σταθερότητα του φράγµατος ενισχύεται από την παρουσία φλύσχη στο νότιο άκρο του. Ο Ανατολικός προστατευτικός τοίχος είναι ισχυρός και µεγάλος έχοντας συνολικό µήκος 80-100 µέτρων, ύψος 8 µέτρων, πλάτος περίπου 10 µέτρων και είναι κατασκευασµένος µε τη Κυκλώπεια τεχνική των Μυκηναϊκών οχυρώσεων, αποτελούµενος από µερικώς επεξεργασµένους µεγάλους ασβεστολιθικούς ογκόλιθους, ενώ το εσωτερικό του φράγµατος αποτελείται από γεµίσµατα χώµατος και πετρών. Το ανώτερο τµήµα αυτού του τοίχου και ειδικά η εσωτερική πλευρά του έχει σχεδόν ολοκληρωτικά καταρρεύσει λόγω διάβρωσης, ειδικά από καταρρακτώδεις πληµµύρες, αλλά επίσης από την αφαίρεση λίθων για κατασκευαστικούς λόγους σε πιο πρόσφατες εποχές. Το βόρειο µέρος του εξωτερικού προστατευτικού τοίχου έχει διαβρωθεί έντονα από τις πληµµύρες και συντηρείται σε ένα πλάτος 1.5-3 µέτρων. Ο δυτικός προστατευτικός τοίχος είναι µικρότερος και πολύ χαµηλότερος από τον ανατολικό και δεν είναι ευδιάκριτος σήµερα. Αυτός ο τοίχος δεν επηρεάστηκε από την υδραυλική πίεση του χείµαρρου. Είναι αξιοσηµείωτο ότι και οι δύο προστατευτικοί τοίχοι έχουν µια κυρτή µορφή. 

Παράλληλα µε την κατασκευή του αναχώµατος, ανοίχθηκε ένα παρακαµπτήριο κανάλι προς τα Ν∆ που έδιωχνε τα νερά νότια του λόφου του προφήτη Ηλία στην κοίτη άλλου χειµάρρου (Ραµαντάνι). Η εκτροπή της κοίτης του Μεγάλου Ρέµατος έγινε µε την διάνοιξη τεχνητής κοίτης µήκους 1,4 χλµ. µε κατεύθυνση προς Ν-Ν∆ και την ένωση του µε τη φυσική κοίτη του ρέµατος του Αγίου Αδριανού το οποίο εκβάλλει νοτιότερα της Τίρυνθας. Η θέση του κατώτερου τµήµατος του Μεγάλου Ρέµατος µετατοπίστηκε εκ νέου τεχνητά περίπου το 1500 µ.Χ. από τους Ενετούς για την προστασία του λιµανιού του Ναυπλίου. Η πρώτη αναφορά για το Μυκηναϊκό φράγµα ήταν από τον Γερµανό αρχαιολόγο G. Karo το 1930, που κατά τη διάρκεια ανασκαφών στη Τίρυνθα συνάντησε πληµµυρο-χειµαρρώδεις αποθέσεις γύρω από τη ακρόπολη και σωστά τις απέδωσε στο Μεγάλο Ρέµα και στο προστατευτικό φράγµα. Ο έφορος αρχαιοτήτων Ν. Βερδελής το 1963, συµµετέχοντας σε αρχαιολογικές ανασκαφές νότια της ακρόπολης, συνάντησε ποτάµιες αποθέσεις ως ένα βάθος 2,80 µέτρων, τις οποίες χρονολόγησε στη Πρώιµη Εποχή του Χαλκού (πρωτοελλαδική ΙΙ, δεύτερο µισό της τρίτης χιλιετίας π.Χ.) µέχρι τους ιστορικούς χρόνους. Ο Βερδελής σύνδεσε αυτές τις αποθέσεις µε το Μεγάλο Ρέµα και την απότοµη διακοπή των πληµµυρικών αποθέσεων µε την κατασκευή του φράγµατος. Ο Αµερικανός αρχαιολόγος J. Μ. Balcer (1974) µελέτησε στο πεδίο το Μυκηναϊκό φράγµα της Τίρυνθας και έκανε µια επισκόπηση όλης της εργασίας που έγινε στην περιοχή. Ο J. Knauss (1996), καθηγητής Υδραυλικής του Πολυτεχνείου του Μονάχου, ασχολήθηκε µε την κατασκευή του φράγµατος της Τίρυνθας, την εκτροπή του κύριου καναλιού του Μεγάλου Ρέµατος στο νότο και τη τεχνική εκσκαφή του τεχνητού καναλιού για ένα συνολικό µήκος περίπου 1,4 χιλιοµέτρων. Η κατασκευή ενός τέτοιου µεγάλου τεχνικού άθλου προϋποθέτει την ύπαρξη µιας ισχυρής κεντρικής κυβέρνησης. Η χρονολόγηση της κατασκευής του φράγµατος κατά τη διάρκεια της Υστεροελλαδικής ΙΙΙ Β περιόδου (1300-1200 π.Χ.) συµπίπτει µε τη περίοδο µεγαλύτερης ακµής του Μυκηναϊκού πολιτισµού. Το τεχνικό αυτό επίτευγµα των µυκηναίων µπορεί να συγκριθεί µε τα µεγάλης τάξεως αποστραγγιστικά έργα στη Κωπαΐδα. Είναι σηµαντικό να τονιστεί ότι το φράγµα της Τίρυνθας και το κανάλι εκτροπής του Μεγάλου Ρέµατος πρέπει µάλλον να αποτελούν το πραγµατικό ιστορικό υπόβαθρο του µύθου του ήρωα Ηρακλή για τον άθλο του καθαρισµού των στάβλων του Αυγεία, του πλούσιου βασιλιά της Ήλιδας µε τα 3.000 βόδια, από την κοπριά που είχε µαζευτεί εκεί επί τριάντα χρόνια, που είχαν να καθαριστούν οι στάβλοι. Ο Ηρακλής τους καθάρισε στρέφοντας τα νερά του Πηνειού και του Αλφειού προς τους στάβλους, κι αυτά παρασύρανε την κοπριά. Μέχρι σήµερα δεν είναι γνωστό στην Ηλεία ένα τέτοιο τεχνικό έργο, µόνο στη περιοχή της Τίρυνθας υπάρχει. Άλλωστε η µυκηναϊκή Τίρυνθα είναι ο χώρος όπου ο Ηρακλής ζει τουλάχιστον 12 χρόνια, υπηρετώντας υποχρεωτικά τον Ευρυσθέα, βασιλιά της Τίρυνθας, και πραγµατοποιεί τους άθλους που του πρόσταζε εκείνος, προκειµένου να εξαγνισθεί για το φόνο της γυναίκας του και των παιδιών του, που είχε διαπράξει όταν τον τρέλανε η Ήρα. Τέλος πρέπει να αναφερθεί ότι αυτό το τεχνικό θαύµα των Μυκηναίων µηχανικών εξακολουθεί να λειτουργεί επί 3.300 χρόνια µέχρι σήµερα, προστατεύοντας τη περιοχή της Τίρυνθας από τις εποχιακές πληµµύρες. 

ΤΟ ΜΥΚΗΝΑΪΚΟ ΦΡΑΓΜΑ ΤΗΣ ΤΙΡΥΝΘΑΣ

ΥΔΡΑΓΩΓΕΙΑ
Πεισιστράτειο υδραγωγείο
Το Πεισιστράτειο υδραγωγείο (τµήµα του οποίου φαίνεται στην Εικόνα 2.2) κατασκευάστηκε από τους Αθηναίους στην περίοδο µεταξύ 540-530 π.Χ. και πήρε το όνοµά του από τον τύραννο της Αθήνας 

Πεισίστρατο. Το υδραγωγείο µήκους περίπου 2.800 m (Ιστοχώρος ΕΥ∆ΑΠ) µετέφερε νερό από τον Υµηττό στο κέντρο της πόλης. Το µεγαλύτερο µέρος του ήταν υπόγειο, το βάθος του έφτανε τα 14 m ενώ αποτελεί το πρώτο µεγάλο υδραυλικό έργο στην αρχαία Αθήνα (Κουτσογιάννης, 2007).

Εικόνα 2.2 Τµήµα του Πεισιστράτειου υδραγωγείου που ανακαλύφθηκε κατά τις εργασίες κατασκευής του Μετρό στην Πλατεία Συντάγµατος. Πηγή:http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a7/Peisistratos_aqueduct_Syntagma_Athens.jpg

Υδραγωγείο Κνωσού Όταν αναφερόµαστε στο υδραγωγείο της Κνωσού δεν εννοούµε το υδραγωγείο της µινωικής πόλης Κνωσός, αλλά το υδραγωγείο που υδροδοτούσε, σε συνδυασµό µε κάποια πηγάδια, το ανάκτορο της εν λόγω πόλης. 

Το υδραγωγείο µετέφερε νερό από την πηγή Μαυροκόλυµπος, που βρίσκονταν σε υψόµετρο 100 m, στο ανάκτορο (γύρω από το οποίο ήταν χτισµένη η Κνωσός), το υψόµετρο του οποίου ήταν 90 m. Η απόσταση της ασβεστολιθικής αυτής πηγής απείχε από το ανάκτορο είναι περί τα 500 m. Κατάληξη του συστήµατος υδροδότησης ήταν ένα δίκτυο κλειστών αγωγών από πηλό που ήταν τοποθετηµένοι κάτω από τα πατώµατα του ανακτόρου, ο τρόπος κατασκευής των οποίων προσεγγίζει τα σύγχρονα πρότυπα (Αγγελάκης κ.α., 2006). Υδραγωγείο Τύλισσου Ένα ακόµα υδραγωγείο που κατασκευάστηκε την Μινωική Εποχή στην Κρήτη είναι το υδραγωγείο της Τύλισσου. Αποτελούταν τόσο από κλειστούς αγωγούς όσο και από ανοικτά πέτρινα κανάλια. Κατέληγε σε µία δεξαµενή καθίζησης από όπου αφαιρούταν κάποια από τα φερτά και στη συνέχεια στη κύρια δεξαµενή όπου αποθηκεύονταν το νερό. Πιθανολογείται (Αγγελάκης κ.α., 2006) ότι το µήκος του ήταν 1,4 km.

ΤΥΛΙΣΣΟΣ -ΔΕΞΑΜΕΝΗ ΚΑΙ ΚΑΤΕΥΘΥΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΟΡΡΟΕΣ . 

Υδραγωγεία αρχαίας Αµφίπολης Στο όρος Παγγαίο βρέθηκαν δύο ακόµα αρχαία υδραγωγεία. Από τη θέση τους προκύπτει το συµπέρασµα ότι εξυπηρετούσαν την αρχαία πόλη Αµφίπολη. Φαίνεται να είναι κατασκευές ίδιου τύπου, ενώ η δηµιουργία και των δύο χρονολογείται στον 4ο π.Χ. αιώνα. Το βόρειο υδραγωγείο έχει µήκος σωλήνων 14 km και το νότιο 20 km. Λόγω του µεγέθους του έργου πιθανολογείται ότι πρόκειται για το κύριο υδροδοτικό σύστηµα της Αµφίπολης (Γρίβα, 2008). Σηµαντικό τµήµα των υδραγωγείων διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση, δείγµα της ποιότητας κατασκευής τους.

ΥΔΡΑΓΩΓΟΣ ΑΠΟ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΝ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΑΜΦΙΠΟΛΗΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ Beth McIntosh ΚΑΙ Sebastian Heath, ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 1990 -perseus.tufts.edu

ΥΔΡΑΓΩΓΟΙ ΑΠΟ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΝ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΑΜΦΙΠΟΛΗΣ Το ένα από τα δύο Το υδραγωγείο της Αμφίπολης είναι ένα πολύ αξιόλογο εύρημα που ανακαλύφθηκε στην περιοχή της Αμφίπολης. Πρόκειται για έναν υδαταγωγό το μήκος του οποίου ανερχόταν σε κάτι περισσότερο από 20χλμ. με κατεύθυνση από ανατολικά προς δυτικά. Διασχίζει τις βόρειες παρυφές της Πιερίας κοιλάδας και κατευθύνεται προς το Στρυμόνα. Είχε υψόμετρο εκκινήσεως τα 455μ., από το κεφαλόβρυσο Μάνα και στα ενδιάμεσα σωζόμενα μέρη του αντίστοιχα τα 300, 280, 265, 250, 230 και 225μ. 

Ο μόνος οικισμός του Παγγαίου που μπορεί να υιοθετήσει το συγκεκριμένο υδραγωγείο, είναι αυτός της Αμφίπολης, λίγα χιλιόμετρα από τα ανατολικά τείχη της οποίας χάνουμε τα ίχνη του υδαταγωγού. Το υψόμετρο της Αμφίπολης, από τα 20μ. ως το μέγιστο των 155μ., εξασφάλιζε την απρόσκοπτη υδατοπαροχή, ενώ το μεγάλο μήκος του αγωγού εξομάλυνε την υψομετρική διαφορά/κλίση. Η δημιουργία ενός τέτοιας κλίμακας έργου ήταν αναγκαία για την Αμφίπολη, εφόσον τα διάφορα φρέατα, οι μικροπηγές και ο Στρυμόνας δεν μπορούσαν να καλύψουν τις ανάγκες της πόλης για σταθερή και αέναη παροχή ύδατος σε χώρους όπως το Γυμνάσιο, η Παλαίστρα ή τα λουτρά, οι κρήνες και τα υπόλοιπα δημόσια και ιδιωτικά κτήρια.-Το συγκεκριμένο υδραγωγείο μπορεί να θεωρηθεί, λόγω κλίμακας, ως το κύριο έργο υδροδότησης της αρχαίας Αμφίπολης, παράλληλα με άλλα μικρότερα.-Πηγή : «ΤΟ ΥΔΡΑΓΩΓΕΙΟΝ ΤΗΣ ΑΜΦΙΠΟΛΕΩΣ» ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ.Α.ΠΙΚΟΥΛΑ Μυκήνες Η υπόγεια δεξαµενή

Πιθανή χρήση του νερού της τεχνητής λίµνης ως νεροτριβείο. Η είσοδος της δεξαµενής είναι στη βορειοανατολική γωνία της προέκτασης του βορείου Κυκλώπειου τείχους Περίπου 54 σκαλοπάτια πιο κάτω (12 µέτρα βάθος) ο διάδροµος καταλήγει σε µια δεξαµενή µε διαστάσεις 1.60 µ .Χ 0.70 µ. Χ 5 µ βάθος. Ακριβώς πάνω από την δεξαµενή στην οροφή του διαδρόµου υπάρχει ένα µεγάλο άνοιγµα, το κανάλι µεταφοράς του νερού από κεραµικούς σωλήνες και το υδραγωγείο. 

Κατασκευαστικές λεπτοµέρειες στο διατηρηµένο τµήµα του φράγµατος. Υπολείµµατα της «γέφυρας» πάνω από το ρεύµα του Χάβου (∆ιαστάσεις 20 m. µήκος, 5 m. πλάτος και 4,5 m. ύψος). Πρόκειται για ένα Κυκλώπειο τείχος της ανώτερης Ελλαδικής Εποχής (1400 – 1200 π.Χ.). Σύµφωνα µε τον J. Knauss (1966) δεν πρόκειται για γέφυρα αλλά για ένα φράγµα. 

ΣΗΡΑΓΓΕΣ
Ευπαλίνειο Όρυγµα Το Ευπαλίνειο Όρυγµα (Εικόνα 2.3) αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα έργα της αρχαιότητας, τόσο στη σύλληψη, όσο και στην πραγµατοποίησή του. Αποδίδεται στο µηχανικό Ευπαλίνο από τα Μέγαρα και σκοπός του ήταν η υδροδότηση της αρχαίας Σάµου.

Εικόνα 2.3 Ευπαλίνειο Όρυγµα. Πηγή: http://www.archaiologia.gr/wpcontent/uploads/2012/02/Samos_Eupalinio_orygma.jpg Το πρόβληµα που υπήρχε στη Σάµο ήταν ότι ανάµεσα στην πηγή Αγιάδες και την πόλη παρεµβάλλεται το βουνό Κάστρο. Ο Ευπαλίνος αντιµετώπισε την κατάσταση κατασκευάζοντας (µε την υποχρεωτική συνεισφορά πολλών Λέσβιων αιχµαλώτων) µία σήραγγα µήκους 1036 m που έφτανε από τη πηγή στη πόλη διαπερνώντας το βουνό, µέσα στην οποία υπήρχε υδραγωγείο από ανοικτούς σωλήνες για τη µεταφορά του νερού. Η διάνοιξη του ορύγµατος, το οποίο είχε διαστάσεις 1,80 x 1,80 m (Κουτσογιάννης, 2007), ξεκίνησε το 540 π.Χ. και ολοκληρώθηκε δέκα χρόνια αργότερα (Αρχαϊκή Εποχή). Το έργο υδροδότησε τη Σάµο για πάρα πολλά χρόνια. Η περάτωση του εν λόγω εγχειρήµατος, δεδοµένου των ελάχιστων τεχνικών µέσων που είχε ο Ευπαλίνος στη διάθεσή του, και ο τρόπος που λύθηκαν τα προβλήµατα που υπήρχαν, καταδεικνύει την ευστροφία και τις γνώσεις των µηχανικών της εποχής.

Περαιτέρω αναλυτική φωτογραφική παρουσίαση του Ευπαλίνειου ορύγματος 

Σχέδιο του ορύγματος Το Ευπαλίνειο όρυγμα είναι μια σήραγγα μήκους 1036 μέτρων κοντά στο Πυθαγόρειο της Σάμου, η οποία κατασκευάστηκε κατά τον 6ο αιώνα π.Χ. για να χρησιμεύσει σαν υδραγωγείο. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του ήταν ότι ανοίχθηκε ταυτόχρονα και από τις δυο πλευρές του βουνού: το όρυγμα αυτό ήταν αμφίστομον όπως το χαρακτήρισε ο Ηρόδοτος, χάρις στον οποίον έγινε γνωστό. Οι δυο σήραγγες συναντήθηκαν περίπου στο μέσον με αξιοθαύμαστη ακρίβεια, κάτι που ήταν σημαντικό επίτευγμα για τα τεχνολογικά δεδομένα της εποχής. Ένα μέρος του ορύγματος είναι σήμερα επισκέψιμο.

Λαξευμένος βράχος κοντά στη νότια είσοδο, πιθανόν οι εργάτες να έπαιρναν μια ανάσα εδώ... Το Ευπαλίνειο όρυγμα αποτελεί ένα μηχανικό έργο αξεπέραστο στην ιστορία της μηχανικής τεχνολογίας και τεκμήριο του υψηλού επίπεδου τεχνογνωσίας των Ελλήνων μηχανικών και των ολοκληρωμένων γνώσεών τους στην εφαρμογή της Γεωμετρίας, της Τοπογραφίας, της Γεωδαισίας και της Οπτικής στην αρχαία Ελλάδα πολύ πριν από τον 6ο αιώνα π.Χ. 

Η νότια είσοδος με το κτίσμα της εισόδου Εκτιμάται ότι ο σκοπός του ορύγματος ήταν όχι μόνο να μεταφερθεί νερό από την πηγή πίσω από το βουνό προς στην πρωτεύουσα της Σάμου (το σημερινό Πυθαγόρειο), αλλά αυτό να γίνει με τρόπο που δεν ήταν ανιχνεύσιμος από επιδρομείς, οι οποίοι θα μπορούσαν εύκολα, αν έβλεπαν τον επιφανειακό αγωγό, να τον καταστρέψουν και να στερήσουν την πόλη από τον βασικότερο πόρο της. Από το όρυγμα λοιπόν το νερό οδηγούνταν μέσα από το τείχος της πόλης. Τα στοιχεία του έργου αυτού σώθηκαν στην ιστορία από την σύντομη αναφορά του ιστορικού Ηρόδοτου όταν επισκέφτηκε τη Σάμο κατά το 450 π.Χ. Η μοναδική αναφορά στο Ευπαλίνειο όρυγμα είναι αυτή του Ηρόδοτου : Ἐμήκυνα δὲ περὶ Σαμίων μᾶλλον, ὅτι σφι τρία ἐστὶ μέγιστα ἁπάντων Ἑλλήνων ἐξεργασμένα, ὄρεός τε ὑψηλοῦ ἐς πεντήκοντα καὶ ἑκατὸν ὀργυιάς, τούτου ὄρυγμα κάτωθεν ἀρξάμενον, ἀμφίστομον. τὸ μὲν μῆκος τοῦ ὀρύγματος ἑπτὰ στάδιοι εἰσί, τὸ δὲ ὕψος καὶ εὖρος ὀκτὼ ἑκάτερον πόδες. διὰ παντὸς δὲ αὐτοῦ ἄλλο ὄρυγμα εἰκοσίπηχυ βάθος ὀρώρυκται, τρίπουν δὲ τὸ εὖρος, δι᾽ οὗ τὸ ὕδωρ ὀχετευόμενον διὰ τῶν σωλήνων παραγίνεται ἐς τὴν πόλιν ἀγόμενον ἀπὸ μεγάλης πηγῆς. ἀρχιτέκτων δὲ τοῦ ὀρύγματος τούτου ἐγένετο Μεγαρεὺς Εὐπαλῖνος Ναυστρόφου. Σε ελεύθερη μετάφραση: Ανέφερα πολλά δε για τους Σαμίους, γιατί έχουν κάνει τρία από τα μεγαλύτερα έργα από όλους τους Έλληνες. Σε όρος με ύψος εκατόν πενήντα οργιές, έφτιαξαν υπόγειο όρυγμα που το είχαν αρχίσει ταυτόχρονα από δυο πλευρές. Το μεν μήκος του ορύγματος είναι επτά στάδια, το δε ύψος και πλάτος είναι οκτώ πόδια το καθένα. Καθ' όλο το μήκος του δε, έχει ανοιχτεί ένα άλλο όρυγμα, σε βάθος είκοσι πήχεων, με πλάτος τριών ποδιών, μέσα από το οποίο το νερό διοχετεύεται μέσα από σωλήνες από μεγάλη πηγή μέχρι την πόλη. Ο αρχιτέκτονας δε του ορύγματος αυτού ήταν ο Ευπαλίνος, γιός του Ναυστρόφου από τα Μέγαρα. 

Κάθετο φρεάτιο στη νότια είσοδο που εξυπηρετούσε ανάγκες φωτισμού και εξαερισμού.

Νότια είσοδος Αξιολόγηση του έργου Για τον αγωγό σύνδεσης με την πηγή χρειάστηκε να εξορυχθούν περίπου 1500κ.μ. φυσικού βράχου, για το όρυγμα με την τάφρο και το τελικό κανάλι σχεδόν 5000κ.μ. και για τον αγωγό μέσα στην πόλη άλλα 1000κ.μ. 

Όλες μάλιστα οι εργασίες αυτές έγιναν με σφυρί και καλέμι. Για τις συμπληρωματικές εργασίες του έργου θα πρέπει πίσω στη σήραγγα να μεταφέρθηκαν περίπου 300κ.μ. λίθοι, αλλά και σχεδόν 5000 πήλινοι σωλήνες οι οποίοι κατασκευάστηκαν στον τροχό και μεταφέρθηκαν στον πυθμένα του καναλιού.

Λαξευμένος βράχος με σφυρί και καλέμι.. Η σκάλα προς το θαύμα Οι κακές γλώσσες λένε πως οι εργάτες....ήταν σκλάβοι αιχμάλωτοι από τη Μίλητο και πως όλοι θανατώθηκαν μέσα στο όρυγμα μετά το πέρας του έργου, για να μη το μάθουν πιθανοί μελλοντικοί πολιορκητές της πόλης.....

Η ακρίβεια του έργου είναι ασύλληπτη ακόμα και με τα σημερινά μέσα. Στον Υπόγειο Μητροπολιτικό Σιδηρόδρομο Αθηνών (μετρό) υπάρχουν αποκλίσεις της τάξεως του μέτρου, ενώ στο Ευπαλίνειο Όρυγμα οι αποκλίσεις είναι της τάξεως των εκατοστών! Χαρακτηριστικά αναφέρουμε ότι η νότια σήραγγα (της οποία η ομάδα ανασκαφής της δεν χρειάστηκε να αποκλίνει της πορείας της όπως η βόρεια ομάδα) ταυτίζεται σχεδόν απόλυτα με την ιδανική ευθεία σε όλο το μήκος της (401,8 μέτρα) 

Το μικρό παράλληλο όρυγμα απ΄όπου περνούσε το νερό της πηγής ..ήταν στρωμένο με 8000 χιλιάδες πήλινους σωλήνες

… εσοχή για ξεκούραση μέσα στο όρυγμα 

Κατά τους βυζαντινούς και οθωμανικούς χρόνους οι κάτοικοι έβρισκαν πάντα καταφύγιο στο όρυγμα που παρέμενε κοινό μυστικό των ντόπιων. ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΥΠΑΛΙΝΕΙΟ ΟΡΥΓΜΑ ΕΔΩ

ΕΓΓΕΙΟΒΕΛΤΙΩΤΙΚΑ ΕΡΓΑ
Εγγειοβελτιωτικά έργα αρχαίας Ζάκρου Η αρχαία Ζάκρος ήταν Μινωική πόλη της ανατολικής Κρήτης. Βρίσκονταν κοντά στον οµώνυµο σηµερινό οικισµό. Έρευνες που έγιναν στην περιοχή αποκάλυψαν ότι επρόκειτο για έναν πολύ αξιόλογο πολιτισµό. Γνωστό είναι το ανάκτορο της Ζάκρου, το οποίο θεωρείται ότι υπήρξε ένα από τα τέσσερα κύρια διοικητικά κέντρα των Μινωιτών.

Συλλέκτες και κιστέρνες από την Ζάκρο φωτ -www.ancient-greece.org 

Από τα εντυπωσιακότερα ευρήµατα που αφορούν την αρχαία Ζάκρο, είναι τα εγγειοβελτιωτικά έργα της κοιλάδας Χοιρόµανδρες. Στην εν λόγω κοιλάδα, η οποία είναι αρκετά εύφορη, καταλήγει µια ιδιαίτερα απότοµη χαράδρα. Το χειµώνα το νερό ρέει στη χαράδρα µε µεγάλη ορµή προκαλώντας διάβρωση στις καλλιεργήσιµες εκτάσεις.

ΡΟΕΣ ΥΔΑΤΩΝ ΠΡΟΣ ΤΟ ΦΑΡΑΓΓΙ ΔΕΞΙΑ ΣΚΑΡΙΦΗΜΑ ΜΕ ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΡΥΘΜΙΣΕΙΣ ΡΟΗΣ ΠΕΡΙΜΕΤΡΙΚΑ ΤΟΥ ΚΑΛΛΙΕΡΓΗΣΙΜΟΥ ΠΕΔΙΟΥ ΤΟΥ ΖΑΚΡΟΥ Στη Μινωική εποχή, οι ντόπιοι επιχείρησαν να ρυθµίσουν τη ροή των όµβριων υδάτων µέσω ενός πολύπλοκου συστήµατος από φράγµατα και εµπόδια. Το σύστηµα αυτό συγκρατούσε αρχικά την ορµή των υδάτων και εν συνεχεία τα κατεύθυνε µε αργή, πλέον, ροή στις καλλιέργειες. 

ΡΟΕΣ ΥΔΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΖΑΚΡΟ Το αποτέλεσµα ήταν η ελαχιστοποίηση της διάβρωσης του εδάφους και παράλληλα η βελτίωση της παραγωγικότητας των καλλιεργήσιµων εκτάσεων µέσω της διαβροχής τους µε το βρόχινο νερό (Ιστοχώρος HYDRIA Project).

ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΑΠΟΧΕΤΕΥΣΗΣ
Αποχέτευση αγοράς αρχαίας Αθήνας – Ο Μεγάλος Αγωγός 

Στην αρχαία αγορά της Αθήνας, µεταξύ αρκετών άλλων εντυπωσιακών έργων, βρέθηκε και ένα αρκετά ευρύ σύστηµα αποχέτευσης που εξυπηρετούσε την αγορά και τα γύρω κτίρια. Το σύστηµα αυτό συνίσταντο σε ένα δίκτυο πολλών µικρών κυκλικών πήλινων σωλήνων αλλά και ανοικτών, επίσης πήλινων, ορθογωνικών καναλιών, που όλα κατέληγαν σε µεγάλες τάφρους κάτω από τους δρόµους. Η σηµαντικότερη και εντυπωσιακότερη των τάφρων αυτών είναι ο λεγόµενος «Μεγάλος Αγωγός», τµήµα του οποίου φαίνεται στην Εικόνα 2.4 και ο οποίος παροχέτευε στον Ηριδανό τα λύµατα των κτηρίων και τα ύδατα των χειµάρρων των γύρω λόφων. 

Εικόνα 2.4 Ο Μεγάλος Αγωγός στην Αγορά της αρχαίας Αθήνας. Πρόκειται για ένα αγωγό πλάτους και βάθους 1 m, µε πλευρικά τοιχώµατα από πολυγωνικούς ογκόλιθους, πλακόστρωτο πυθµένα και ογκώδεις καλυπτήριες πλάκες. Η κατασκευή του χρονολογείται στις αρχές του 5ου π.Χ. αιώνα και αρχικά εκτείνονταν από την περιοχή της Θόλου προς τα βόρεια της αγοράς. Στις αρχές 4ου αιώνα π.Χ. επεκτάθηκε τόσο προς τα νοτιοανατολικά όσο και προς τα νοτιοδυτικά. Αποχετευτικό σύστηµα Αγίας Τριάδας Ένα από τα πιο προηγµένα συστήµατα αποχέτευσης που βρέθηκαν στην αρχαία Ελλάδα ήταν αυτό που βρέθηκε σε έπαυλη στην Αγία Τριάδα Ηρακλείου Κρήτης. Ο αρχαίος οικισµός της Αγίας Τριάδας κατοικήθηκε από τους Μινωίτες την 3η χιλιετία π.Χ. Ερευνητές που επισκέφτηκαν τον αρχαιολογικό χώρο ανέφεραν ότι οι υδαταγωγοί εξακολουθούν να λειτουργούν 4000 χρόνια µετά τη κατασκευή τους. Ο ιταλός συγγραφέας Aggelo Mosso έγραψε (Κουτσογιάννης, 2007): «Μια µέρα, µετά από νεροποντή, µε ενδιαφέρον διαπίστωσα ότι όλες οι αποχετεύσεις λειτουργούσαν τέλεια, και είδα το νερό να ρέει από υπονόµους, µέσα στους οποίους θα µπορούσε να περπατήσει όρθιος ένας άντρας. Αµφιβάλλω αν υπάρχει περίπτωση άλλο αποχετευτικό σύστηµα να λειτουργεί µετά από 4000 χρόνια». Οι υπόνοµοι κατέληγαν σε µεγάλη δεξαµενή καθίζησης από πέτρα όπου αποµακρύνονταν τα ογκώδη στερεά (Χατζάκης κ.α., 2006). 

Αγία Τριάδα - μινωικοί υδαταγωγοί Αποχετευτικό σύστηµα Κνωσού Άλλο ένα εντυπωσιακό σύστηµα αποχέτευσης που αναπτύχθηκε από τους Μινωίτες είναι αυτό της του ανακτόρου της Κνωσού. Το πιο ενδιαφέρον, ίσως, εύρηµα των αρχαιολόγων είναι ένα δωµάτιο στο οποίο φαίνεται να υπάρχει τουαλέτα µε ξύλινο κάθισµα και η οποία διέθετε σύστηµα έκπλυσης (Σχήµα 2.2).

Σχήµα 2.2 Τοµή και κάτοψη της τουαλέτας που βρέθηκε στο ανάκτορο της Κνωσού. Πηγή: Αγγελάκης και Κουτσογιάννης, 2005. 

Ο σωλήνας έκπλυσης και απαγωγής ξεκινούσε από το εξωτερικό της εισόδου, διέσχιζε κατά µήκος την τουαλέτα, διέρχονταν κάτω από το κάθισµα και κατέληγε στον αγωγό αποχέτευσης. Η τουαλέτα µπορούσε να ξεπλυθεί αδειάζοντας ένα δοχείο νερό στο στόµιο του αγωγού έξω από την πόρτα (Αγγελάκης και Κουτσογιάννης, 2005). Πρόκειται, δηλαδή, για ένα σύστηµα όµοιο σε γενικές γραµµές µε τα αντίστοιχα σύγχρονα. Τέλος, κεραµικοί και λίθινοι αγωγοί µετέφεραν τα ακάθαρτα και τα όµβρια ύδατα και τα απέρριπταν στο κοντινό ποταµό Καίρατο. ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ

Τρία λουτρά είχε το ανάκτορο της Κνωσού Από σιντριβάνια και φίλτρα νερού, μέχρι πέτρινες τουαλέτες, όπου «πηγαίνει και η βασίλισσα μόνη της». Τόσο οργανωμένο και περίπλοκο υδρευτικό και αποχετευτικό δίκτυο για τα απόβλητα διέθεταν οι Μινωίτες, που θα μπορούσε να συγκριθεί κάλλιστα μ' αυτά που καθιερώθηκαν το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα στις ευρωπαϊκές και αμερικανικές πόλεις. 

Μινωική δεξαμενή συλλογής κι αποθήκευσης νερού. Βασικές αρχές υδραυλικών και τεχνικών έργων ήταν γνωστές από το 3200 π.Χ., δηλαδή κατά την πρωτομινωική περίοδο, ώς το 2000 π.Χ., μας εξηγεί ο Ανδρέας Ν. Αγγελάκης, μηχανικός υδατικών πόρων, συνταξιούχος ερευνητής του Ελληνικού Γεωργικού Οργανισμού «Δήμητρα» στο Ηράκλειο Κρήτης. Παρ' όλα αυτά αρχαιολογικές μαρτυρίες της επόμενης περίοδου, δηλαδή της μέσης μινωικής περιόδου, 2000-1600 π.Χ., αποδεικνύουν ότι τότε εφαρμόστηκαν προχωρημένες υδραυλικές και υγιειονομικές τεχνικές στη διαχείριση του νερού των μινωικών οικισμών. Τεχνικές οι οποίες ξαφνιάζουν ακόμη και σήμερα τους επιστήμονες που τις μελετούν, αφού αποδεικνύεται ότι οι Μινωίτες υδρολόγοι και μηχανικοί ήταν γνώστες βασικών αρχών των επιστημών υδατικών πόρων και περιβάλλοντος. 

Και για αναψυχή Είναι η περίοδος που αξιοποιείται και αποθηκεύεται το βρόχινο νερό, κατασκευάζονται λουτρά και τουαλέτες, υλοποιούνται κι άλλες κατασκευές υγιεινής, συστήματα αποχέτευσης και διάθεσης ομβρίων υδάτων και υγρών αποβλήτων, ενώ το νερό χρησιμοποιείται ακόμη και για λόγους αναψυχής! Οι υδροτεχνολογίες που αναπτύχθηκαν την περίοδο αυτή επηρεάστηκαν τόσο από τις τοπικές υδρογεωλογικές συνθήκες όσο και από τις κλιματικές.

Μινωικό πηγάδι στο ανάκτορο της Ζάκρου Από τις σημαντικότερες υδροδοτικές και υγειονομικές πρακτικές και τεχνολογίες των Μινωιτών ήταν: υδραγωγεία, στέρνες, πηγάδια, δίκτυα ύδρευσης και αποχέτευσης. Το νερό έπαψε να χρησιμοποιείται μόνο για λόγους πρακτικούς, δηλαδή ύδρευσης, άρδευσης, αποχέτευσης και χρησιμοποιείται ακόμη και για λόγους αναψυχής. Το γεγονός, τονίζει ο κ. Αγγελάκης, αποδεικνύεται από τμήμα αναπαράστασης που ανακαλύφθηκε στην «Οικία των τοιχογραφιών» στην Κνωσό, που παριστάνει πίδακα νερού κι εκτίθεται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Οι τεχνολογίες αυτές εξελίχθηκαν περισσότερο με την πάροδο του χρόνου, κατά τη διάρκεια των ελληνιστικών χρόνων και κυρίως κατά τη ρωμαϊκή περίοδο. Οι βασικές μινωικές τεχνολογίες και πρακτικές ύδρευσης που εφαρμόστηκαν, σημειώνει ο κ. Αγγελάκης, με βάση και τις μελέτες που έχουν γίνει και από ξένους επιστήμονες, διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες:

Τμήμα αποχετευτικού συστήματος από το ανάκτορο της Φαιστού* 

Στη Φαιστό, στο Χαμέζι, στον οικισμό Μύρτου-Πύργου, στην ανατολική Κρήτη, δηλαδή όπου δεν υπήρχαν διαθέσιμοι πόροι νερού (αστικές περιοχές με μεγάλο υψόμετρο), λόγω έλλειψης υπόγειων υδροφορέων κι άλλων πηγών νερού, η υδατική οικονομία βασιζόταν κυρίως στη συλλογή και αποθήκευση σε υπόγειες δεξαμενές επιφανειακών απορροών κατά την περίοδο των βροχοπτώσεων. Γι' αυτό, σε ανοιχτούς χώρους, αυλές, πλατείες, κατασκεύασαν ειδικούς αύλακες συλλογής και πήλινους αγωγούς. Το αξιοπερίεργο είναι ότι παράπλευρα από τις δεξαμενές αποθήκευσης φαίνεται πως κατασκευάστηκαν αμμοδιυλιστήρια για την επεξεργασία του νερού πριν από την αποθήκευσή του σε καλαίσθητες, προστατευμένες και πολύ λειτουργικές υπόγειες δεξαμενές.

ΑΝΑΚΤΟΡΟ ΦΑΙΣΤΟΥ ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΤΟ ΝΕΡΟ ΠΕΡΝΑΕΙ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ ΝΕΡΟΧΥΤΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΚΑΘΟΝΤΑΙ ΤΑ ΣΚΟΥΠΙΔΙΑ ΠΟΥ ΜΕΤΑΦΕΡΕΙ ΚΑΙ ΑΠΟΘΗΚΕΥΕΤΑΙ ΔΕΞΙΑ ΣΤΗΝ ΜΕΓΑΛΗ ΔΕΞΑΜΕΝΗ

ΑΥΛΙΟΣ ΠΛΑΚΟΣΤΡΩΤΟΣ ΧΩΡΟΣ Κι ΣΥΛΛΕΚΤΗΣ ΒΡΟΧΙΝΟΥ ΥΔΑΤΟΣ ΔΕΞΙΑ ΧΩΡΟΣ ΦΙΛΤΡΑΡΙΣΜΑΤΟΣ ΜΕ ΑΜΜΟ ΚΑΙ ΕΝ ΣΥΝΕΧΕΙΑ Ο ΣΥΛΛΕΚΤΗΣ ΑΠΟΛΗΞΗΣ ΚΑΘΑΡΟΥ ΥΔΑΤΟΣ

Παραπέμπει μάλιστα στη μελέτη του καθηγητή Μ. Ντέφνερ, ο οποίος περιγράφει πήλινες στενόμακρες κατασκευές, δηλαδή υδραυλικά φίλτρα με μικρές οπές στο ένα άκρο, που πιθανότατα χρησιμοποιούνταν ως μικρά διυλιστήρια κατά την έξοδο του νερού από τα υδραγωγεία. 

Κεραμικοί σωλήνες Μινωιτών * Στο ανάκτορο της Κνωσού, όπου η μεταφορά νερού ύδρευσης γινόταν από την πηγή Μαυροκόλυμπος, αλλά και γενικότερα σε περιοχές με πηγαία νερά, η μεταφορά τους δεν γινόταν μόνο με κτιστούς αγωγούς. Χρησιμοποιούνταν ανοιχτοί αγωγοί, πέτρινοι ή πήλινοι, και κλειστοί σωλήνες, που κατασκευάζονταν με ιδιαίτερη επιμέλεια και συνδέονταν με ειδική συνθετική ύλη. 

Ο σχεδιασμός των κωνικών σωλήνων, με τους οποίους γίνεται η διανομή νερού, διέφερε σημαντικά από τους σωλήνες που χρησιμοποιούσαν και αργότερα οι υπόλοιποι Έλληνες και οι Ρωμαίοι. Είχαν τέλεια στεγανοποίηση αρμών με πηλό και άλλοτε μ' ένα άλλο υλικό, προφανώς για να μπορούν να χρησιμοποιούνται εύκολα στο ανώμαλο ανάγλυφο της Κρήτης και να περιορίζονται οι ζημιές του δικτύου, σε περιπτώσεις που η πίεση του νερού ήταν υψηλή. * Στο ανάκτορο της Ζάκρου και στην πόλη του Παλαιοκάστρου και γενικά σε περιοχές με υπόγειους υδροφορείς, τονίζει ο κ. Αγγελάκης, έκπληξη προκαλεί ακόμη και σήμερα η τεχνολογία ανόρυξης και άντλησης νερού από πηγάδια.

Κεραμικός υδραγωγός από την Κνωσό Το πιο προχωρημένο αποχετευτικό σύστημα, λέει ο κ. Αγγελάκης, ανακαλύφθηκε στη βίλα της Αγίας Τριάδας, δυτικά της Φαιστού. Μάλιστα, ο συγγραφέας Αντζελο Μόσο, διάσημος υγιεινολόγος της εποχής, επισκέφθηκε την Αγία Τριάδα κατά τη διάρκεια μιας έντονης νεροποντής στις αρχές του 19ου αιώνα. Παρατήρησε ότι το αποχετευτικό σύστημα 

λειτουργούσε τέλεια, εξαιτίας της υδροδυναμικής προώθησης που δημιουργείται από την υψομετρική διαφορά και το σχήμα του αγωγού, και ξαφνιάστηκε πώς κατάφερε να λειτουργήσει 4.000 χρόνια, όταν ο μέσος όρος ζωής τέτοιων έργων κυμαίνεται από 40 ώς 50 χρόνια.

Ιδιαίτερα εντυπωσιακά είναι και τα μινωικά λουτρά, που, σύμφωνα με τον Έβανς, ήταν τρία, στο ανάκτορο της Κνωσού. Τα λουτρά και οι δεξαμενές νερού έπαιζαν σημαντικό ρόλο στο μινωικό πολιτισμό, ως χώροι ιεροί για τις καθάρσεις. Ο βασικός τύπος λουτρών είναι αυτός που βρέθηκε δίπλα στην τραπεζαρία της βασίλισσας του ανακτόρου της Κνωσού και μοιάζει με τα λουτρά στη Φαιστό και τα Μάλια, με μόνη διαφορά ότι εδώ δεν ήταν στο κατώτερο επίπεδο. Η τουαλέτα μάλιστα μπορούσε να καθαριστεί ακόμη και κατά τη διάρκεια της ξηρασίας το καλοκαίρι, είτε από κάποιον άλλον είτε κι από το χρήστη. Μια δεύτερη τουαλέτα υπήρχε στην Κνωσό στον όροφο, ακριβώς επάνω από το δωμάτιο του λίθινου θρόνου. Δεξαμενές νερού Ιδιαίτερα εντυπωσιακά είναι και τα μινωικά λουτρά, που, σύμφωνα με τον Εβανς, ήταν τρία, στο ανάκτορο της Κνωσού. Τα λουτρά και οι δεξαμενές νερού έπαιζαν σημαντικό ρόλο στο μινωικό πολιτισμό, ως χώροι ιεροί για τις καθάρσεις. Ο βασικός τύπος λουτρών είναι αυτός που βρέθηκε δίπλα στην τραπεζαρία της βασίλισσας του ανακτόρου της Κνωσού και μοιάζει με τα λουτρά στη Φαιστό και τα Μάλια, με μόνη διαφορά ότι εδώ δεν ήταν στο κατώτερο επίπεδο. Η τουαλέτα μάλιστα μπορούσε να καθαριστεί ακόμη και κατά τη διάρκεια της ξηρασίας το καλοκαίρι, είτε από κάποιον άλλον είτε κι από το χρήστη. Μια δεύτερη τουαλέτα υπήρχε στην Κνωσό στον όροφο, ακριβώς επάνω από το δωμάτιο του λίθινου θρόνου. Μοιάζει μάλιστα πιο πολύ με τις αιγυπτιακές τουαλέτες και όχι μ' αυτήν που βρέθηκε στα ανάκτορα του Μάρι, στην κοιλάδα του Ευφράτη. 

Αποχετευτικό σύστηµα Κασσώπης Η Κασσώπη ήταν αρχαία πόλη της Ηπείρου και πρωτεύουσα της Κασσωπαίας. Βρίσκεται στο νοµό Πρεβέζης και αποτελεί έναν από τους καλύτερα σωζόµενους αρχαίους οικισµούς. Σύµφωνα µε το Υπουργείο Πολιτισµού και Τουρισµού χτίστηκε το 340 π.Χ. Αρχαιολογικές έρευνες που έγιναν στη Κασσώπη έφεραν στο φως ένα ιδιαίτερα οργανωµένο και προηγµένο αποχετευτικό δίκτυο.

ΔΡΟΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΣΣΩΠΗ Το οδικό σύστηµα συνοδεύονταν από σύστηµα ορθογωνικών αγωγών για την απαγωγή των όµβριων υδάτων (Ιστοχώρος ΛΓ΄ Εφορείας Προϊστορικών & Κλασσικών Αρχαιοτήτων Πρέβεζας – Άρτας). Οι αγωγοί αυτοί είχαν σε αρκετά σηµεία την ιδιαιτερότητα να µην «κλείνουν» στη κάτω πλευρά τους. Έτσι, το νερό ερχόταν σε επαφή µε το έδαφος. Πέραν της απλούστερης κατασκευής του συστήµατος και του µικρότερου κόστους του, η συγκεκριµένη ιδιότητα είχε ως αποτέλεσµα το νερό να απορροφάται από το έδαφος και να αποδυναµώνεται η ροή ενώ παράλληλα ανατροφοδοτούνταν οι υπόγειοι υδροφορείς (Ιστοχώρος ερευνητικής οµάδας ΙΤΙΑ).

∆ΙΕΥΘΕΤΗΣΕΙΣ ΚΟΙΤΗΣ ΠΟΤΑΜΟΥ
Αντιπληµµυρικά έργα αρχαίας Ολυµπίας Το αρχαίο ιερό της Ολυµπίας βρίσκεται πολύ κοντά στο σηµείο όπου συµβάλλουν οι κοίτες του ποταµού Αλφειού και του παραπόταµού αυτού Κλαδέου. Λόγω βίαιων πληµµυρικών γεγονότων κατασκευάσθηκε, πιθανότατα τον 13 ο π.Χ. αιώνα από τους Μινύες (Ιστοχώρος Κέντρου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Κρεστένων), ογκώδες αντιπληµµυρικό τείχος δυτικά του Κλαδέου, παράλληλα στις Ολυµπιακές εγκαταστάσεις, σχεδόν µέχρι το σηµείο ένωσής του µε τον Αλφειό. 

Σχηματικό σκαρίφημα με την θέση του τείχους και όψεις του Κλαδέου ποταμού στο σημείο. Το τείχος, το οποίo είχε ύψος 2,70 m και µήκος 800 m, υπέστη σηµαντικές φθορές από το ποτάµι στις αρχές του 4ου π.Χ. αιώνα µε αποτέλεσµα να κατασκευασθεί κανάλι εγκιβωτισµού δυτικά αυτού (Φουντούλης κ.α., 2008).

ΣΙΦΩΝΕΣ
Ο ανεστραμμένος σίφωνας της Περγάµου Η αρχαία πόλη της Περγάµου βρίσκονταν στη Μικρά Ασία, σε απόσταση 30 km περίπου από το Αιγαίο Πέλαγος, και ήταν χτισµένη στην κορυφή ενός λόφου µε υψόµετρο γύρω στα 300 m. Αρχικά, η πόλη υδροδοτούταν µέσω του βρόχινου νερού που συλλέγονταν από ένα σύστηµα στερνών και µέσω µιας µικρής πηγής στους πρόποδες του 

λόφου. Η επέκτασή της, όµως, είχε ως αποτέλεσµα περί το 200 π.Χ. οι πόροι αυτοί να µην επαρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες των κατοίκων της. Έτσι, δηµιουργήθηκαν τρία υδραγωγεία για να µεταφέρουν νερό από τα γύρω βουνά. Το ένα από αυτά, ενώ ξεκίναγε ως ανοικτός αγωγός, διένυε τα τελευταία 3 km και έφτανε στην Πέργαµο ως ανεστραµµένος σίφωνας µε εσωτερική διάµετρο 0,13 m (Σχήµα 2.3). Ο σίφωνας ήταν κατασκευασµένος από µόλυβδο και σταθεροποιούνταν στο έδαφος µέσω λίθινων κατασκευών. Η µέγιστη πίεση που αναπτύσσονταν σε αυτόν ήταν περίπου 18 at (Κουτσογιάννης κ.α., 2008).

Σχήµα 2.3 Κατά µήκος τοµή του υδραγωγείου που µετέφερε νερό από το όρος Madradag στην αρχαία Πέργαµο. Στα πρώτα χιλιόµετρα από την πόλη (στην αρχή του οριζόντιου άξονα) φαίνεται ο ανεστραµµένος σίφωνας. Πηγή: Κουτσογιάννης κ.α., 2008.

ΣΤΕΡΝΕΣ
Στέρνες αγοράς αρχαίας Αθήνας Αρκετές στέρνες βρέθηκαν στην αγορά της αρχαίας Αθήνας. Ως επί το πλείστον χρονολογούνται µεταξύ του 4ου και του 1ου π.Χ. αιώνα. Το νερό της βροχής που συλλέγονταν από τις υδρορροές οδηγούταν σε κανάλια στο επίπεδο του εδάφους από τα οποία κατέληγε τελικά στις στέρνες. Σε κάποιες περιπτώσεις 2 διαδοχικές στέρνες συνδέονταν µεταξύ 

τους (Ιστοχώρος HYDRIA Project). Πιθανότατα το νερό που αποθηκεύονταν στις στέρνες ήταν δευτερεύουσας χρήσης και χρησιµοποιούταν για πλύσιµο, µε εξαίρεση τις περιόδους λειψυδρίας.

Εννεάκρουνος (με εννέα κρουνούς) ή η Νοτιοανατολική κρήνη της Αρχαίας Αγοράς, όπως φαίνεται ο επισκέπτης σήμερα. Πρόκειται για ένα μακρόστενο τετράγωνο πλευράς 6,8 Χ 18,2 m (520-530 π.Χ.) Μυκηναϊκή Κιστέρνα Ινωπού ποταμού στην Δήλο Δημόσια δεξαμενή για την συγκέντρωση νερού από τον ποταμό Ινωπό , τον ιερό ποταμό της Δήλου που θεωρείται ότι πήγαζε από το όρος Κύθνος και σύμφωνα με το μύθο επικοινωνούσε υπόγεια με τον ποταμό Νείλο. Το νερό της δεξαμενής χρησιμοποιούνταν και για τις τελετουργίες των Αιγυπτιακών Ιερών. Η αρχαίος Ινωπός είναι πια ένα στεγνό ποτάμι της Δήλου. Τα αρχαία λατομεία στην περιοχή δημιούργησαν μια στέρνα που οι αρχαίοι είχαν χρησιμοποιήσει ως δεξαμενή νερού και ονόμαζαν πηγή του Ινωπού. Μια άλλη σημαντική παροχή νερού σε έργο είναι στο βόρειο τμήμα του αρχαίου ναού του Απόλλωνα είναι η Κρήνη Μινώα. Στην πραγματικότητα το νερό ήταν τόσο πολύ που ήταν αρκετό για τα λιμενικά έργα. Οι αρχαίοι μηχανικοί είχαν κατασκευάσει στην Δήλο υδραγωγείο με σωλήνες από πηλό για να καθαρίσει το νερό στο λιμάνι. Υπήρχε η μεγάλη δεξαμενή, δεξαμενές, ανάλογα με το ποσό των επισκεπτών που έφθανε στο λιμάνι. Είχαν προβλέψει οι μηχανικοί της Δήλου να κατασκευάζονται μεγάλες δεξαμενές νερού κάτω από κάθε μεγάλο δημόσιο κτίριο, που γέμισαν με νερό της βροχής. Επίσης, οι κάτοικοι του νησιού είχαν σκάψει μια σειρά από πηγάδια για να βρουν νερό. Είχαν κατασκευάσει μια τεχνητή λίμνη, τη «Μεγάλη Λίμνη», η οποία σήμερα παίρνει ανοδική κλίση. Αυτή η λίμνη ήταν αρχικά συνδεδεμένη στον ποταμό Ινωπό που αργότερα περιορίστηκε σε ένα τεχνητό αγωγό αποχέτευσης που οδηγούσε στο λιμάνι. 

Η μεγάλη δεξαμενή βρίσκεται κοντά στο θέατρο. Είναι 22,5 μέτρα μήκος και 6 μέτρα πλάτος, Χτίστηκε τον τρίτο αιώνα π.Χ., καθώς και το θέατρο. Η βροχή που έπεφτε στην ορχήστρα συλλέχθηκε και μεταφέρθηκε σε αυτόν τον χώρο Κατά την χρήση είχε σκέπαστρο που σήμερα δεν παραμένει . 

Δυο ακόμη κιστέρνες στην Δήλο

Δηλιακή κιστέρνα. Ακόμη και σήμερα συλλέγουν νερό της βροχής 

Κιστέρνα συλλογής όμβριων υδάτων στην νήσο Θήρα του 2ου αι. π.Χ.

ΤΑ ΑΝΤΙΠΛΗΜΜΥΡΙΚΑ - ΑΠΟΣΤΡΑΓΓΙΣΤΙΚΑ ΕΡΓΑ ΤΩΝ ΜΙΝΥΩΝ
Στην περιοχή από το Κάστρο (αρχαίες Κώπες) µέχρι το Στροβίκι στην Κωπαΐδα, και στη συνέχεια µέχρι τις Πηγές των Χαρίτων στον Ορχοµενό, εντοπίζεται ένας σηµαντικότατος γεωµυθολογικός-γεωαρχαιολογικός γεώτοπος, ο γεώτοπος της Κωπαΐδας και του καρστικού σπηλαίου στο Νέο Κόκκινο. Εκεί βρίσκονται τα αντιπληµµυρικά – αποστραγγιστικά έργα των Μινύων, τα αρχαιότερα στην Ευρώπη αφού άρχισαν να κατασκευάζονται τουλάχιστον κατά τον 16ο προχριστιανικό αιώνα. Ο γεώτοπος της Κωπαΐδας χαρακτηρίζεται ως γεωµυθολογικός-γεωαρχαιολογικός γεώτοπος και όχι απλώς γεώτοπος, γιατί συνδέει το φυσικογεωγραφικό σύστηµα της λεκάνης της Κωπαΐδας µε τους Μινύες, µε τα αντιπληµµυρικά και αποστραγγιστικά έργα τους, µε τη δράση του Ηρακλή και µε γεωλογικά φαινόµενα. Πιο συγκεκριµένα, το φυσικογεωγραφικό σύστηµα της λεκάνης της Κωπαΐδας αποτελεί ένα νεοτεκτονικό βύθισµα σεισµικά ενεργό. Πρόκειται για ένα κλειστό γεωµορφολογικά και υδρολογικά σύστηµα και µερικώς ανοικτό υδρογεωλογικό σύστηµα, που αποτελείται από καρστικοποιηµένα ανθρακικά πετρώµατα που εµφανίζονται στα περιθώρια και που οπωσδήποτε υπάρχουν και κάτω από τις νεώτερες αποθέσεις στον πυθµένα της λεκάνης. 

Εικ. 3. Τα υδρογραφικά δίκτυα που τροφοδοτούν την Κωπαΐδα, η έκταση της λίµνης κατά το θέρος και το χειµώνα, καθώς και τα σηµαντικότερα κανάλια και αναχώµατα για την αποστράγγισή της. (κατά Knauss 1984, 1987)
Ο πολιτισµός των Μινύων αναπτύχθηκε κατά την προϊστορική εποχή, και κυρίως κατά την Μυκηναϊκή, ενώ σύµφωνα µε ορισµένους τα έργα είναι ακόµη παλαιότερα. Τα αντιπληµµυρικά – αποστραγγιστικά έργα πάντως που βλέπουµε (Εικ. 3) έχουν κατασκευαστεί, σύµφωνα µε τον Knauss, αλλά και µε άλλους, χρονολογούνται στον 16ο– 13ο π.Χ. αιώνα.

Εικ. 4. Σχηµατική τοµή του αναχώµατος και του καναλιού(κατά Knauss 1984, 1987) 

Εικ.5 . Τοµή των µικρότερων αναχωµάτων της Κωπαΐδας (κατά Knauss 1984, 1987)

ΗΡΑΚΛΗΣ - Ο ΠΡΩΤΟΣ «ΣΑΜΠΟΤΕΡ» ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Η εξαφάνιση των Μινύων και του πολιτισµού τους συνδέεται µε την καταστροφή των έργων τους από τον Θηβαίο Ηρακλή, ο οποίος σφράγισε την είσοδο της καταβόθρας κοντά στο Νέο Κόκκινο (Εικ. 6) µε έναν ογκόλιθο και εµπόδισε την αποµάκρυνση του νερού µε αποτέλεσµα να γίνει υπερχείλιση, να καταστραφούν οι αντιπληµµυρικές κατασκευές, να κατακλυστεί η λεκάνη και να καταστραφούν όχι µόνο οι καλλιέργειες αλλά και οι πόλεις που είχαν εν τω µεταξύ ιδρυθεί στις περιοχές της πεδιάδας. Ο ογκόλιθος αυτός βρίσκεται ακόµα στη θέση του, µπορεί να τον δει ο σύγχρονος επισκέπτης και πρέπει να προταθεί για να συµπεριληφθεί στον διεθνή κατάλογο γεωτόπων της UNESCO. Σηµειωτέον ότι η

πρόταση για την δηµιουργία του εν λόγω Πάρκου έχει ήδη αναπτυχθεί στο τελευταίο ∆ιεθνές Συνέδριο της, που έγινε στη Μυτιλήνη µεταξύ 30/6 και 2/7/97, στην οποία είχε παραβρεθεί και ο εκπρόσωπος της UNESCO.

Εικ. 6. Η είσοδος (από το εσωτερικό προς τα έξω) του σπηλαίου του Ηρακλέους στο Νέο Κόκκινο. ∆ιακρίνεται ο ογκόλιθος που προέρχεται από την πτώση της οροφής. 

Η σύνδεση του µύθου και της προϊστορίας φυσικογεωγραφικού συστήµατος της λεκάνης µε γεωλογικά φαινόµενα είναι προφανής µεν, αλλά άγνωστη στους µη ειδικούς, γι αυτό πρέπει να αναδειχθεί, γιατί αλλιώς κάποια στιγµή στο µέλλον θα καταστραφεί. Ο µυθικός Ηρακλής και η καταστροφή που προκάλεσε πρέπει να αντιστοιχεί σε κάποια σεισµική δραστηριότητα της εποχής, που οδήγησε στην κατάρρευση της οροφής του σπηλαίου και την πτώση

ογκολίθων, µε αποτέλεσµα το σφράγισµα της εισόδου του σπηλαίου, την υπερχείλιση και την εκ νέου κατάκλυση της αποξηρανθείσας λίµνης, Το φυσικογεωλογικό αυτό γεγονός πρέπει να συνέβη κατά πάσα πιθανότατα τον 13ο π.Χ. αιώνα. Από τη µελέτη της ιστορίας και της γεωλογίας της περιοχής καταλήγουµε σε συµπεράσµατα που αφορούν το παλαιοπεριβάλλον, την παλαιογεωγραφική µεταβολή της περιοχής από ξηρά σε λίµνη, εξαιτίας τεκτονικής δραστηριότητας, την παλαιοσεισµολογία αλλά και άλλα φυσικά φαινόµενα µε πολύ µεγάλο τεχνικογεωλογικό ενδιαφέρον. ΟΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΘΗΚΑΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΞΗΡΑΝΣΗ ΤΗΣ ΚΩΠΑΪ∆ΑΣ . Θεωρούµε ότι είναι συγκλονιστικά εντυπωσιακή η διαπίστωση του J. Knauss, που σηµειωτέον είναι Καθηγητής της Υδραυλικής στο Πολυτεχνείο του Μονάχου, ότι η τεχνική που εφάρµοσαν οι αρχαίοι Μινύες είναι ίδια ακριβώς µε αυτήν που διδάσκεται σήµερα στα Πανεπιστήµια και στα Πολυτεχνεία όλου του κόσµου, σχετικά µε την κατασκευή χωµάτινων φραγµάτων (Εικ. 8, 9). Έτσι, τα έργα αυτά, µαζί µε τα έργα του Λαυρίου,

αποτελούν τους σηµαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους για τη µελέτη της τεχνολογίας αυτής της εποχής.

Εικ. 8. Σχηµατική τοµή ενός χωµάτινου φράγµατος από ένα σύγχρονο πανεπιστηµιακό εγχειρίδιο. Μεταξύ 16ου και 13ου αιώνα π.Χ. οι Μινύες, λοιπόν, σταδιακά προφανώς, αποξήραναν την λίµνη της Κωπαΐδας µε την κατασκευή αποστραγγιστικής αύλακας (καναλιού) µήκους 27 χιλιοµέτρων, το βόρειο τοίχωµα της οποίας συµπίπτει κατά τµήµατα µε τα αλπικής ηλικίας ανθρακικά περιθώρια της λεκάνης, ενώ κατά τµήµατα αποτελεί χωµατουργικό έργο. Το νότιο τοίχωµα αποτελεί χωµατουργικό έργο ύψους 3,5 – 4 µέτρων, πλάτους βάσης περίπου 35 µέτρων και πλάτους κορυφής περίπου 30 µέτρων (βλ. Εικ. 3, 4, 9).

Εικ. 9. Συγκριτικές παρατηρήσεις µεταξύ των σχηµατικών τοµών στο κανάλι και το ανάχωµα των Μινύων στα περιθώρια της Κωπαΐδας (κατά Knauss) και των χωµάτινων φραγµάτων από ένα σύγχρονο πανεπιστηµιακό εγχειρίδιο. Από τη σύγκριση καταφαίνεται ότι η κατασκευή των χωµάτινων φραγµάτων είναι η ίδια τα τελευταία 3500 χρόνια. 

Εικ. 9.
Στο κανάλι αυτό συγκεντρώνονται τα νερά του Μέλανα ποταµού, που προέρχονται από καρστικές πηγές του Ορχοµενού και µε σηµερινή µέση ετήσια παροχή της τάξης των 108 X 106 κυβικά µέτρα/έτος (3,4 κυβικά µέτρα το δευτερόλεπτο) και τα νερά του Βοιωτικού Κηφισού µε σύγχρονη µέση ετήσια παροχή της τάξης των 200 Χ 106 κυβικά µέτρα/έτος (βλ. Εικ. 11, 12). Στην περιοχή κοντά στον Ορχοµενό πραγµατοποιείτο πιθανότατα εκτροπή του Βοιωτικού Κηφισού προς το κανάλι και όλα τα νερά οδηγούντο κυρίως προς το µεγάλο σπήλαιο - καταβόθρα του ανατολικού περιθωρίου, κάτω από τον σηµερινό οικισµό του Νέου Κόκκινου (Εικ. 11, 12). Σε διάφορα τµήµατα της λεκάνης έχουν κατασκευαστεί επίσης µικρότερα αντιπληµµυρικά αναχώµατα αγνώστου µήκους.

Με τα έργα αυτά επιτεύχθηκε βαθµιαία αποξήρανση ολόκληρης της Κωπαΐδας, ενώ κατασκευάστηκε και το µεγαλύτερο πλωτό κανάλι συνολικού µήκους 27 χιλιοµέτρων, που σύµφωνα µε τον Knauss πρέπει να χρησιµοποιείτο και για µεταφορές!!! (βλ. Εικ. 10)

Εικ. 10. Φανταστική αναπαράσταση της χρήσης του καναλιού για µεταφορές.(κατά Knauss) 

Αξιοσηµείωτο είναι το γεγονός ότι η στάθµη στο κανάλι πρέπει να ήταν 1,5-2 µέτρα υψηλότερα από τον πυθµένα της αποξηραµένης λίµνης, δηλαδή υψηλότερα από την επιφάνεια του εδάφους που καλλιεργούσαν αλλά και την επιφάνεια όπου είχαν αναπτυχθεί ολόκληρες πόλεις, ενώ η στεγανότητα των έργων ήταν απόλυτη (Εικ. 3). Το κανάλι χρησιµοποιείτο για αντιπληµµυρική προστασία, για άρδευση, για ύδρευση αλλά και, όπως προαναφέρθηκε, για µεταφορές. Το σηµερινό χωριό Κάστρο είναι πιθανόν να αντιστοιχεί στις αρχαίες Κώπες, λέξη που πρέπει να προέρχεται από τη λέξη κώπη, όπως και η λέξη Κωπαΐς, και το ρήµα κωπηλατώ. Η όλη φιλοσοφία στο σχεδιασµό της αποστράγγισης κατά την εποχή των Μινύων είναι εντελώς διαφορετική από εκείνη που εφαρµόστηκε από την κατασκευάστρια ξένη εταιρεία στα τέλη του παρελθόντα αιώνα, δηλαδή 3500 χρόνια µετά και η οποία

τεχνικά µειονεκτεί µε αποτέλεσµα να έχουν δηµιουργηθεί πολλά τεχνικά προβλήµατα.
τεχνικές γνώσεις και συγκεκριµένα:

Οι Μινύες λοιπόν, 3600 χρόνια πριν (τουλάχιστον), πρέπει να είχαν εξειδικευµένες

(i) Επειδή η ανώτατη στάθµη του ύδατος έπρεπε να βρισκόταν πάντα χαµηλότερα από τη στέψη, έπρεπε να γνώριζαν να υπολογίζουν τις παροχές των πηγών του Μέλανα ποταµού και του Βοιωτικού Κηφισού, και εποµένως έπρεπε να γνώριζαν τις πληµµυρικές παροχές τους, ίσως και την περιοδικότητα της εµφάνισης πληµµυρικών φαινοµένων, γεγονός άλλωστε που αποδεικνύεται από το ότι δεν παρατηρούνταν υπερχειλίσεις και εποµένως καταστροφές στις καλλιέργειες και τις κατασκευές. (ii) Οι Μινύες θα πρέπει να γνώριζαν τις φυσικοµηχανικές ιδιότητες των εδαφών, την περατότητα και τη συνεκτικότητά τους, καθώς και τους τρόπους εντοπισµού εδαφικών υλικών, εξόρυξης και µεταφοράς τους για την κατασκευή των έργων. (iii) Επιπρόσθετα, θα πρέπει να είχαν γνώσεις τεχνικής γεωλογίας και κατασκευών, όπως φαίνεται από την συστηµατική απόθεση, τη διάστρωση και τη συµπύκνωση των υλικών στα χωµατουργικά έργα.

(iv) Θα πρέπει επίσης, να γνώριζαν να υπολογίζουν τις κλίσεις και την ευστάθεια των πρανών, αλλά και τις µεθόδους προστασίας από διάβρωση, αφού έχουµε εξωτερική επένδυση των έργων µε ογκόλιθους, που έχουν ληφθεί από τα παρακείµενα ανθρακικά πετρώµατα. Το γεγονός εξάλλου ότι µεγάλα τµήµατα του αναχώµατος διατηρούνται µέχρι σήµερα δείχνει ότι η ευστάθεια των έργων είναι τέλεια. Η σηµερινή εθνική οδός Κάστρου –

Ορχοµενού άλλωστε έχει κατασκευαστεί, εν µέρει, πάνω στο αντιπληµµυρικό ανάχωµα.
Τα ερωτήµατα, που εύλογα δηµιουργούνται, είναι: Ποια ήταν η πορεία των υδάτων καθ’ όλη τη διάρκεια της κατασκευής των έργων. Γιατί τα έργα εντοπίζονται κοντά στο Βόρειο περιθώριο της λεκάνης όπου εµφανίζονται καρστικοποιηµένα ανθρακικά, υδροπερατά πετρώµατα. Πιθανότατα τα έργα κατασκευάστηκαν κοντά στο βόρειο περιθώριο της λεκάνης της Κωπαΐδας µε τα καρστικοποιηµένα ανθρακικά και εποµένως υδροπερατά πετρώµατα µε σκοπό την παροχέτευση των πληµµυρικών υδάτων. Πρόκειται δηλαδή για ένα είδος ♦ ♦

υπερχειλιστή που είναι ιδιοφυές στη σύλληψή του και που πρέπει να είναι µοναδικό.

Καταλήγοντας, συµπεραίνουµε ότι οι αρχαίοι Μινύες πρέπει να είχαν οπωσδήποτε προϋπάρχουσα εµπειρία και γεωτεχνικές γνώσεις πάνω στο αντικείµενο.

Ξέχωρα όµως από τις τεχνικές γνώσεις πρέπει να είχαν και γνώσεις σχετικά µε τις µεταφορές, την οργάνωση του εργοταξίου, τη σίτιση, τη διαµονή, τον εντοπισµό των ειδικών εδαφών, τη λατόµευση, τα εργαλεία, τα µηχανήµατα συµπύκνωσης, κλπ., κλπ. 

Εικ. 11. ∆ορυφορική εικόνα της ευρύτερης περιοχής της Κωπαΐδας
Το γεγονός εξάλλου ότι µεγάλα τµήµατα του αναχώµατος διατηρούνται µέχρι σήµερα δείχνει ότι η ευστάθεια των έργων είναι τέλεια. Η σηµερινή εθνική οδός Κάστρου –

Ορχοµενού άλλωστε έχει κατασκευαστεί, εν µέρει, πάνω στο αντιπληµµυρικό ανάχωµα.
Τα ερωτήµατα, που εύλογα δηµιουργούνται, είναι: Ποια ήταν η πορεία των υδάτων καθ’ όλη τη διάρκεια της κατασκευής των έργων. Γιατί τα έργα εντοπίζονται κοντά στο Βόρειο περιθώριο της λεκάνης όπου εµφανίζονται καρστικοποιηµένα ανθρακικά, υδροπερατά πετρώµατα. Πιθανότατα τα έργα κατασκευάστηκαν κοντά στο βόρειο περιθώριο της λεκάνης της Κωπαΐδας µε τα καρστικοποιηµένα ανθρακικά και εποµένως υδροπερατά πετρώµατα µε σκοπό την παροχέτευση των πληµµυρικών υδάτων. Πρόκειται δηλαδή για ένα είδος ♦ ♦

υπερχειλιστή που είναι ιδιοφυές στη σύλληψή του και που πρέπει να είναι µοναδικό.

Εικ. 12. Τοπογραφικός χάρτης της Κωπαΐδας 

Καταλήγοντας, συµπεραίνουµε ότι οι αρχαίοι Μινύες πρέπει να είχαν οπωσδήποτε προϋπάρχουσα εµπειρία και γεωτεχνικές γνώσεις πάνω στο αντικείµενο. Ξέχωρα όµως από τις τεχνικές γνώσεις πρέπει να είχαν και γνώσεις σχετικά µε τις µεταφορές, την οργάνωση του εργοταξίου, τη σίτιση, τη διαµονή, τον εντοπισµό των ειδικών εδαφών, τη λατόµευση, τα εργαλεία, τα µηχανήµατα συµπύκνωσης, κλπ., κλπ.

Εικ. 13. Η ευρύτερη περιοχή Κωπαΐδας – ∆ελφών (από δορυφορική εικόνα)

ΠΟΤΕ ΤΑ ΕΜΑΘΑΝ ΟΛΑ ΑΥΤΑ ΟΙ ΜΙΝΥΕΣ;
Η παραπέρα λεπτοµερέστερη και εξειδικευµένη γεωαρχαιολογική µελέτη των έργων, επειδή συνδέονται µε την εποχή του ή των κλιµατικών optimum του Ολοκαίνου (τελευταία 10.000 έτη), µπορεί να βοηθήσει στην έρευνα επί των µεταβολών του κλίµατος αλλά και στην µελέτη και κατανόηση των περιόδων µεγάλων κατακλυσµών της περιόδου αυτής, όπως ο κατακλυσµός του Νώε και ο κατακλυσµός του ∆ευκαλίωνα, ο οποίος δεν είναι τόσο γνωστός και συνδέεται µε παρόµοιες κλιµατολογικές καταστάσεις και αντίστοιχα αντιπληµµυρικά έργα. Η γνώση των µεταβολών του κλίµατος κατά την περίοδο αυτή είναι σηµαντική επειδή, σε συνδυασµό µε τις µελέτες για τη σύγχρονη εποχή, µπορεί να συµβάλει στην πρόβλεψη των µελλοντικών κλιµατικών µεταβολών. Επιπρόσθετα, και λόγω του ότι τα υπολείµµατα του αντιπληµµυρικού αναχώµατος στο Στροβίκι σήµερα, εξαιτίας της έλλειψης περίφραξης και της άγνοιας των κατοίκων κινδυνεύουν άµεσα να καταστραφούν ολοσχερώς, είναι πλέον επιτακτική η ανάγκη προστασίας των τµηµάτων των έργων των αρχαίων Μινύων που έχουν διασωθεί µέσα από την αναστήλωση, την προβολή και την ανάδειξή τους. 

Εικ. 14. Η ευρύτερη περιοχή Κωπαΐδας – ∆ελφών (τρισδιάστατος χάρτης σκιασµένου ανάγλυφου)

Οι αρχαίοι Έλληνες όχι µόνο αντιλήφθηκαν ότι η ευηµερία τους εξαρτάται σε µεγάλο βαθµό από την αξιοποίηση των υδάτων, αλλά τόλµησαν να κατασκευάσουν και τεχνικά υδραυλικά έργα τα οποία, αν λάβουµε υπόψη τα µέσα που διέθεταν, µοιάζει σχεδόν ακατόρθωτο να πραγµατοποιηθούν. Μέχρι σήµερα έχουν έρθει στο φως περισσότερα από 130 αρχαία υδραυλικά έργα κάθε είδους και µεγέθους, ενώ σε κείµενα αρχαίας ελληνικής γραµµατείας υπάρχει πληθώρα αναφορών και για αρκετά άλλα, τα οποία είτε καταστράφηκαν στο πέρασµα του χρόνου είτε δεν έχουν έρθει ακόµα στο φως. Οι µέθοδοι κατασκευής που χρησιµοποίησαν οι αρχαίοι, σε πολλές περιπτώσεις, διαφέρουν ελάχιστα από τις αντίστοιχες σύγχρονες. Το τεχνολογικό τους έλλειµµα αντιµετωπίσθηκε µέσα από τις στέρεες γνώσεις τους πάνω στη µηχανική και τη γεωµετρία, κάτι το οποίο τους προσέδιδε ευελιξία σκέψης απέναντι στα προβλήµατα που παρουσιάζονταν. Εξάλλου, η ποιότητα των κατασκευών τους πιστοποιείται από το γεγονός ότι κάποιες εξ αυτών λειτουργούν ικανοποιητικά ακόµα και σήµερα, µετά δηλαδή από τουλάχιστον 2000 χρόνια. Ακόµα, τα υδραυλικά έργα των αρχαίων Ελλήνων λειτουργούσαν µε τρόπο τέτοιο, ώστε προσέγγιζαν τους όρους της βιώσιµης ή αειφόρου ανάπτυξης σε πολύ µεγαλύτερο βαθµό από ότι τα αντίστοιχα σύγχρονα. Χαρακτηριστικό παράδειγµα αποτελούν οι στέρνες που κατασκευάστηκαν σε αρκετές αρχαίες πόλεις της νοτιοανατολικής Ελλάδας, όπου η λειψυδρία είναι έντονη. Με αυτόν τον τρόπο, εκτός του ότι εξοικονοµούταν νερό (για τις δευτερεύουσες κυρίως χρήσεις) χωρίς καµία µόνιµου χαρακτήρα επέµβαση στο περιβάλλον, αποφορτίζονταν και το αποχετευτικό δίκτυο των οικισµών, το οποίο πιθανώς να µην µπορούσε να ανταποκριθεί στις ξαφνικές νεροποντές. Για τους παραπάνω λόγους, η µελέτη των αρχαίων υδραυλικών έργων από τους σηµερινούς µηχανικούς είναι µία ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα διαδικασία. Παράλληλα, µέσω αυτών µπορούµε να αντλήσουµε σηµαντικές πληροφορίες σχετικά µε τον πληθυσµό, τον πλούτο και τις

ΣΥΝΟΨΗΣ 

κοινωνικές δοµές των τότε κοινωνιών (για παράδειγµα ένας αγροτικός πολιτισµός αναµένεται να πραγµατοποίησε υδραυλικά έργα που αφορούν την άρδευση ή την αποξήρανση εκτάσεων). Έτσι, η ενασχόληση µε τα εν λόγω έργα αποκτά τελικά σηµασία που ξεπερνάει κατά πολύ τα όρια της µηχανικής. ΤΕΛΟΣ

ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΩΝ ΔΙΚΤΥΟ
 Αξιοσηµείωτα Υδραυλικά Έργα (Μινωική και Κυκλαδική Εποχή -Ελληνιστική Εποχή) ΜΟΥΣΤΑΚΑΣ ΣΩΤΗΡΗΣ -ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ Υ∆ΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ - ΜΕΡΟΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ- ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΑΡΧΑΙΩΝ Υ∆ΡΑΥΛΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΚΩΠΑΪ∆ΑΣ ΜΙΝΩΙΚΑ - ΠΙΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΓΙΑ ΤΑ ΜΙΝΩΙΚΑ ΑΝΑΚΤΟΡΑ «Τρία λουτρά είχε το ανάκτορο της Κνωσού» ΑΝΝΑ ΣΤΕΡΓΙΟΥ -eleftherotypia.net ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕ∆ΙΟΥ ΣΤΑ ΕΡΓΑ ΤΩΝ ΜΙΝΥΩΝ ΑΠΟ: DR.RER.NAT. ΗΛΙΑΣ ∆. ΜΑΡΙΟΛΑΚΟ ΟµΟΤΙµΟ Σ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ,- DRS ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΓΙΑΝΝΗ ΜΠΑΝΤΕΚΑ ΚΑΙ ΒΑΓΓΕΛΗ ΜΑΡΚΑΤΣΕΛΗ , ΓΕΩΛΟΓΟ - ΥΠΕΥΘΥΝΟ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ ΚΠΕ ΣΤΥΛΙΔΑΣ
 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ . ΚΕΝΤΡΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΥΔΑΤΩΝ

 

Ν ΜΑΜΑΣΗΣ Δ. ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΗΣ - ΣΧΟΛΗ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ- ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ
ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ -ΤΟΜ. ΥΔΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

    

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΕΥΠΑΛΙΝΕΙΟΥ ΟΡΥΓΜΑΤΟΣ -ΦΩΤ. BENIKOS PLACE ON FLIKR ΙΣΤΟΧΩΡΟΣ ΚΕΝΤΡΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΕΣΤΕΝΩΝ ΒΑΣΗ ΔΕΔΟµΕΝΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΥΔΡΑΥΛΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΗΣ ΙΤΙΑΣ, ITIA.NTUA.GR/AHW/WORKS ΛΙΜΕΝΟΣΚΟΠΙΟ (WWW.LIMENOSCOPE.NTUA.GR) ΠΑΝΟΡΑΜΙΟΝ ΚΑΙ GOOGLE EARTH