gr
Καθώς οι εκλογές πλησιάζουν, το καθήκον μας είναι ένα: να βάλουμε στο μικροσκόπιο όσους θέλουν να μας κυβερνήσουν. Προφανώς πρέπει να σκύψουμε προσεκτικά πάνω από τις διακηρύξεις τους για το τι θα κάνουν την «επόμενη μέρα». Επειδή όμως έχουμε κάθε λόγο να μην βασιζόμαστε απόλυτα στις διακηρύξεις τους αυτές, καλό είναι να βρούμε καινοτόμους τρόπους να τους κρίνουμε. Μία ιδέα είναι να μελετήσουμε πόσο συνεπείς είναι οι διακηρύξεις τους με την ιδεολογία που οι ίδιοι λένε ότι τους βοηθά να κατανοήσουν τον κόσμο ώστε να τον «αλλάξουν» (για να μην πω να του «αλλάξουν τα φώτα» και θεωρηθώ κυνικός). Το λέω αυτό επειδή το πόσο συνεπείς είναι με την ιδεολογία που οι ίδιοι διάλεξαν είναι ένας καλός μπούσουλας για να καταλάβουμε πόσο συνεπείς θα είναι με τις διακηρύξεις τους.
Τρεις είναι οι βασικοί ιδεολογικοί άξονες στους οποίους στηρίζονται μια σειρά από κόμματα που ζητούν την ψήφο μας: (Α) Οι ευθεριάζοντες-νεοφιλελεύθεροι που εναποθέτουν την πίστη τους στην «επιστροφή» σε μια ανόθευτη αγοραία οικονομία όπου το κράτος συρρικνώνεται και οι μειώσεις μισθών και τιμών οδηγούν στην έξοδο από την Κρίση. (Β) Οι Κεϋνσιανοί που, παραδοσιακά, υποστήριζαν ότι έξοδος από την Κρίση δεν γίνεται χωρίς ένα κράτος το οποίο παρεμβαίνει δραστικά για να ρυθμίζει την συνολική ζήτηση προϊόντων και υπηρεσιών. Και (Γ) τους Μαρξιστές που θεωρούν ότι ούτε το Κράτος ούτε και η αγορά δύναται να εκπολιτίσει και να «ρυθμίσει» ένα εξ κατασκευής απολίτιστο, χαοτικό και αναποτελεσματικό σύστημα (τον καπιταλισμό). Όλα τα κόμματα που σε λίγο θα αρχίσουν να μας βομβαρδίζουν με προπαγανδιστικό «υλικό» εμπίπτουν σε ένα από αυτά τα τρία ιδεολογικά ρεύματα. ΝΔ και ΠΑΣΟΚ κινούνται λίγο-πολύ στον άξονα Β (με τις μεταξύ τους διαφωνίες να έχουν περιοριστεί στην σφαίρα των πολιτιστικών, ιστορικών και προσωπικών διαφορών). Η Αριστερά, όπως είναι λογικό, τοποθετείται στον άξονα (Γ). Τέλος, κόμματα όπως η Δράση και η Δημοκρατική Συμμαχία προσπαθούν να αρθρώσουν ιδεολογικό λόγο εκπορευόμενο από τον άξονα (Α). Έχει ενδιαφέρον να δούμε πόσο συνεπείς είναι όλοι τους με τον ιδεολογικό άξονα που επέλεξαν.
1/6
Αυτό το μυστήριο ανέλαβε να κατανοήσει. Σήμερα ήρθε η σειρά των «Συνθηκολογημένων Κεϋνσιανών» πρόκειται για τον όρο που αποφάσισα να χρησιμοποιήσω για να αναφερθώ σε πολιτικούς. τα αεροπλάνα: η μείωση της τιμής τους προσελκύει αγοραστές. και κατόπιν να μας εξηγήσει. τα σπίτια. αλλά οι «αγορές» αρνιόντουσαν πεισματικά να ανακάμψουν: οι επενδύσεις που θα έλκυε η ραγδαία πτώση του εργασιακού κόστους και του κόστους δανεισμού απλά δεν ερχόντουσαν. πιστεύω. ένας οικονομολόγος στάθηκε όρθιος. Γιατί δεν συνέβαινε στην περίοδο της Μεγάλης Ύφεσης του Μεσοπολέμου κάτι ανάλογο με το αγαθό «εργασία». Στην λαϊκή αγορά. τόσο πιο πολύ απέφευγαν οι εργοστασιάρχες να δανειστούν ώστε να επενδύσουν σε νέα προϊόντα. κι εφόσον την ρίξει αρκετά η πραμάτεια του πουλιέται. αναφερόμενος σε εγχώριους πολιτικούς. τον αυστριακό Friedrich von Hayek [βλ.gr Την αρχή αυτού του «ελέγχου συνέπειας» τριών πολιτικών χώρων την έκανα σε προηγούμενο άρθρο με τίτλο «Δεσμευμένοι Ελευθεριάζοντες». Το ίδιο και με τα αυτοκίνητα. το επίσημο επιτόκιο κατέρρεε. Όσο περισσότερο ήταν διατεθειμένοι να δουλέψουν για ψίχουλα οι εργαζόμενοι. Η συνεισφορά του Keynes Στις δύσκολες μέρες του Μεσοπολέμου. Η κριτική που τους άσκησα ήταν ότι. και προσπάθησε να εξηγήσει κάτι που είχε ξαφνιάσει τόσο τον ίδιο όσο και τους δασκάλους του: το γεγονός ότι όσο και να έπεφταν οι μισθοί. η οικονομική δραστηριότητα. π. άξονα (Α) την προηγούμενη παράγραφο]. ο πωλητής κάποια στιγμή ρίχνει την τιμή του. της απασχόλησης). Επρόκειτο για πραγματικό μυστήριο. συναδέλφους και εν γένει σχολιαστές. τα ελλείμματα δεν έλεγαν να βελτιωθούν. ο Keynes. αποτίναξε από πάνω του τα ιδεολογήματα που είχε κληρονομήσει από τους δασκάλους του. οι επενδύσεις. Γιατί η ραγδαία πτώση της «τιμής» του δεν οδηγούσε στην αύξηση της ζητούμενης «ποσότητας» (δηλαδή των θέσεων εργασίας. όταν δεν πουλιέται ένα λαχανικό ή φρούτο. για κάποιον περίεργο λόγο.χ.sofokleous10. αλλά και γενικότερα διαμορφωτές της κοινής γνώμης οι οποίοι δηλώνουν επηρεασμένοι από ριζοσπάστες του νεοφιλελευθερισμού. Πως. οι οποίοι θεωρούν μεν τους εαυτούς τους οπαδούς του Keynes αλλά των οποίων οι τοποθετήσεις ως προς τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα και στην Ευρώπη σήμερα θα έκαναν. την στιγμή που αρχίζουν να μιλούν για Μνημόνια και Δανειακές. Με μία απλή υπόθεση: ότι αυτό 2/6 . νέους ιμάντες παραγωγής. παύουν να είναι συνεπείς με την ιδεολογία και την θεώρηση που οι ίδιοι λένε ότι ασπάζονται. όσο και να συρρικνώνονταν οι δημόσιες δαπάνες. όσο και να μειωνόταν το επιτόκιο. Ο καιρός πέρναγε. η απασχόληση. τα περιουσιακά στοιχεία εξανεμίζονταν. νέα μηχανήματα. τον φλεγματικό Βρετανό να φρίξει. τόσο πιο έντονα διστακτικοί γίνονταν οι εργοδότες να τους προσλάβουν. Όσο πιο χαμηλό το επιτόκιο. συνήθως γύρω στο μεσημέρι. οι μισθοί έπεφταν. τότε που η Κρίση θέριζε και παράλληλα έσπερνε τις θύελλες που ακολούθησαν την επόμενη δεκαετία.
Πριν εξηγήσω το επιχείρημά του. όταν η τιμή πέφτει οι πωλήσεις αυξάνονται. Ότι οι κανόνες που διέπουν το «επί μέρους» (π. σε αυτές τις δύο αγορές. Το Μέγα Έλλειμμα εν καιρώ Κρίσης. στην αγορά αυτοκινήτων και στερεοφωνικών δεν ισχύει σε δύο «τζαναμπέτικες». μπορεί κάλλιστα να οδηγήσει σε μείωση των «πωλήσεων». η μείωση των επιτοκίων αποτυγχάνει στο να προσελκύσει επενδυτές στην πραγματική οικονομία. με πολλή πειθώ.sofokleous10. τόσο η απασχόληση όσο και οι επενδύσεις θα υποχωρούν με κάθε συζήτηση για περαιτέρω μείωση μισθών. η μείωση των μισθών δεν αυξάνει την απασχόληση αλλά. ο Keynes ισχυρίστηκε. Ήταν κάτι αντίστοιχο με εκείνο που είχε συμβεί πριν μερικά χρόνια στον χώρο της Φυσικής. έλεγε ο Keynes.χ. αντίθετα. όπου επιστήμονες όπως ο Neils Bohr είχαν αποδείξει πως οι κανόνες που ισχύουν στον μικρόκοσμο. Στις καλές εποχές. δηλαδή του μισθού και του επιτοκίου. Στις αγορές εργασίας και χρήματος. στο επίπεδο των κβάντων. κατά Keynes Από τα πιο πάνω κρατάμε ένα: Για τον Keynes.gr που ισχύει στις λαϊκές αγορές. αρχίζει ο διαχωρισμός μεταξύ μικροοικονομικής (η μελέτη των «επί μέρους») και της μακροοικονομικής (η μελέτη της οικονομίας ως ένα «οργανικό σύνολο». δηλαδή της απασχόλησης και των επενδύσεων. όσο ζει και βασιλεύει η Ύφεση. δεν ισχύουν επ’ ουδενί στις διαστάσεις που μπορούμε να αντιληφθούμε με τις αισθήσεις μας. «δύστροπες» αγορές – στην αγορά εργασίας και στην αγορά χρήματος. η μείωση των «τιμών». ενισχύει την ανεργία. Σε όλες τις άλλες αγορές. η μείωση της «τιμής» δεν συνεπάγεται αύξηση των «πωλήσεων». η αρχή της κατανόησης του τι συμβαίνει εν μέσω Κρίσης είναι το να κατανοήσουμε πως. με έμφαση στις «προβληματικές» αγορές της εργασίας και του χρήματος). Όχι όμως αφότου έχει ξεσπάσει η Κρίση. ο Keynes εισήγαγε στην οικονομική επιστήμη την ιδέα ότι αλλιώς λειτουργεί «κατ’ ιδίαν» μια αγορά προϊόντων και υπηρεσιών και αλλιώς λειτουργούν όλες οι αγορές μαζί. Με άλλα λόγια. να πω ότι ο Keynes ήταν ιδιαίτερα προσεκτικός στο να τονίζει πως τα παραπάνω ισχύουν μόνο στην περίοδο της Κρίσης. μεταξύ των κανόνων που διέπουν μια επιχείρηση ή έναν κλάδο κι εκείνων που διέπουν μια μακρο-οικονομία. συντάξεων αλλά και επιτοκίων. όταν η οικονομία μπει στην δίνη της Ύφεσης. 3/6 . Σε περίοδο Κρίσης όμως. Από τότε. έλεγε ο Keynes. ότι στην οικονομία υπάρχει ένα χάσμα μεταξύ του «μικρού» και του «μεγάλου». η μείωση των επιτοκίων πράγματι ενισχύει τις επενδύσεις και η μείωση των πραγματικών μισθών μπορεί να παίζει κι αυτή θετικό ρόλο στην αγορά εργασίας. Παράλληλα. με το που ξεσπά η Κρίση. Με αυτή την σκέψη. Άλλα ίσχυαν στους καιρούς των παχιών κι άλλα στους καιρούς των ισχνών αγελάδων. από την έκδοση της Γενικής Θεωρίας του (το 1936). την αγορά υπολογιστών) δεν ισχύουν για το «όλον» (για την οικονομία στο σύνολό της). Εν πολλοίς δεν πίστευε στην συμμετρία. σε περιόδους που ολόκληρη η οικονομία φθίνει. Ακόμα χειρότερα.
αρχικά. τα επιδόματα ανεργίας του ΟΑΕΔ). όσο φουντώνει η «φάση απομόχλευσης» των ιδιωτών (νοικοκυριών και επιχειρήσεων) έρθει και η κυβέρνηση να κάνει μεγάλες περικοπές στις δημόσιες δαπάνες (για να μειώσει τα δικά της ελλείμματα). να μειώσουν τα χρέη που έχουν (σε τράπεζες. όταν εφαρμοστεί γενικά. Επειδή η μείωση των εισοδημάτων των ιδιωτών μειώνει τους άμεσους φόρους ενώ η μείωση της κατανάλωσης μειώνει τους έμμεσους. τα ελλείμματά του θα διογκώνονται. ένα νοικοκυριό. ισούται αυτό το σύνολο δαπανών (ιδιωτικών και δημοσίων). το μοναδικό έλλειμμα που διέπει τις ζωές μας και 4/6 . ένα κράτος. η Ύφεση μειώνει τα φορολογικά έσοδα την ώρα που αυξάνονται πολλά από τα δημόσια έξοδα (π. όλοι μειώνουν τις δαπάνες τους με σκοπό την μείωση των χρεών τους.sofokleous10. με τραγικό όμως αποτέλεσμα τα χρέη να αυξάνονται! Ας δούμε σε τι οφείλεται. αναφέρονται σε αυτή την «φάση» ως «φάση απομόχλευσης» (deleveraging). αρχίζει μια καταστροφική ακολουθία καθώς σπάει σταδιακά η αλυσίδα της «πίστης». οι οικονομολόγοι. μειώνονται έντονα και απότομα. Ο λόγος για αυτό το απαίσιο παράδοξο. τα χρέη ιδιωτών και δημοσίου μεγαλώνουν. λοιπόν. δεν μειώνεται αντίστοιχα. Όμως το βουνό χρέους που τους πλακώνει (τόσο τους ιδιώτες όσο και το κράτος). είτε επειδή προβλέπουν (σωστά) πως θα έρθουν τα χειρότερα. τουλάχιστον ως ποσοστό των εισοδημάτων! Επί της ουσίας. Το σινάφι μου. Σημαίνει ότι. εκείνος στην Κατερίνα κ.χ. μας ρωτά ο Keynes. το σύνολο των ιδιωτικών και των δημόσιων δαπανών. Γιατί. π. με ρυθμό που αντικατοπτρίζει τον ρυθμό μείωσης τόσο των ιδιωτικών όσο και των δημόσιων δαπανών. τις κάρτες τους. Με το που αρχίζει. ο Γιώργος. η Μαρία καθυστερεί τις αποπληρωμές της στον Κώστα. Αν τώρα. με το ΑΕΠ! Καθώς λοιπόν μειώνεται το ΑΕΠ. Με τι όμως. αυτό το παράδοξο. είναι εργοδότης και αναγκαστεί να απολύσει τον Μάκη. τα ομόλογα τους). έλεγε ο Keynes. τόσο από τους ιδιώτες όσο και από το κράτος. στην περίοδο αυτής της Κρίσης. το μάθημα που ήθελε να μας διδάξει ο Keynes ήταν ότι αυτό που είναι εύλογο για μια επιχείρηση. όσο ανθίζει η Κρίση. Προσέξτε τώρα τι πιστεύει ο Keynes ότι είναι σημασία αυτής της «φάσης απομόχλευσης»: ο ιδιωτικός τομέας στο σύνολό του.χ. να αποπληρώνει όσο μεγαλύτερο μέρος των δανείων του μπορεί. να πάψει να δανείζεται. κλπ). Αν τώρα προσθέσουμε σε αυτό το σκηνικό ένα δημόσιο τομέα. Όσο αποτελεσματική και να είναι (ή να μην είναι) η Εφορία. Μα με το εθνικό εισόδημα βέβαια. προσπαθεί να καλύψει τα ελλείμματά του. κάποιοι ανακαλύπτουν ότι δεν μπορούν να αποπληρώσουν τα χρέη τους (π.κ. όσο το δυνατόν. έναν κλάδο (δηλαδή ότι στις δύσκολες εποχές σφίγγεις το ζωνάρι για να μειώσεις τα έξοδα και τα χρέη σου). σύμφωνα με τον Keynes. ο ένας στον άλλον.gr Τι σημαίνει Κρίση. τότε ο Μάκης μειώνει δραστικά τις δαπάνες του και αργεί να πληρώσει το νοίκι.ο. Κάπως έτσι ξεκινά η χιονοστιβάδα της Ύφεσης. είναι προφανές ότι. Ο Γιώργος δεν δίνει αυτά που χρωστά στην Μαρία. προσέξτε τι συμβαίνει: Οι συνολικές δαπάνες στην χώρα. Καθώς τα χρέη αυτά «σκάνε». Εάν κάποιοι από αυτούς. είναι ότι. μειώνονται τα εισοδήματα όλων (ιδιωτών αλλά και του κράτους). Είτε επειδή έχουν μειωμένα εισοδήματα. όλοι αποφασίζουν να κάνουν οικονομίες και.χ. ο Κώστας φοράει φέσι στον Δημήτρη. βαθαίνει την Ύφεση και εν τέλει αυξάνει (αντί να μειώσει) το Χρέος. Άρα. υπό καθεστώς πανικού. τα στεγαστικά τους δάνεια.
Από τι εξαρτάται. σκέφτεται. Όλα αυτά είναι προβλήματα. Πως το υποστηρίζει. ούτε η διαφθορά. είναι άγρυπνος. έλεγε ο Keynes. χαίρονται να βλέπουν το κράτος να μειώνει τα έξοδά του (και να τους ζητά λιγότερους φόρους). (Ναι. θα βρει αγοραστές. Αυτό που δεν γνωρίζει είναι εάν οι αγοραστές αυτοί σε έξι μήνες θα έχουν χρήματα (και διάθεση να τα ξοδέψουν) για να το αγοράσουν. Από το γενικό κλίμα. Διαφωνούσε όμως έντονα στο πως θα επιτευχθεί η βελτίωση του ελιχειρηματικού κλίματος. παραπάνω για τον ορισμό της απομόχλευσης). προσλαμβάνοντας εργαζόμενους. Μπείτε στην θέση ενός επιχειρηματία. προτιμούν να πληρώνουν χαμηλότερους μισθούς και επιτόκια. Και το γενικό 5/6 . Ανοησίες! Και βέβαια οι επιχειρηματίες. Σε αυτό ο Keynes συμφωνούσε με τους συναδέλφους του. Δεν ξέρει αν πράγματι πρέπει να προβεί στην επένδυση αυτή ή όχι. Ο ρόλος των επιχειρήσεων. Δεν είναι ούτε το έλλειμμα του κρατικού προϋπολογισμού. Εκτός θέματος όμως στον Καιρό της Κρίσης! Στην φάση της απομόχλευσης ιδιωτικού και δημόσιου τομέα (βλ. κατά Keynes Την λύση θα την δώσουν οι επιχειρήσεις αυξάνοντας τις επενδύσεις τους. σωστά το παρατηρήσατε – τίποτα το καινούργιο υπό το φως του ηλίου! Η ίδια συζήτηση γινόταν και τότε. τις διαρθρωτικές αλλαγές να καταργούν τους φραγμούς που αντιμετωπίζει η επιχειρηματικότητα. όταν και εάν παραχθεί π. Ότι θα το θέλουν οι αγοραστές.) Η απάντησή του. Το βράδυ. Όλα αυτά σωστά. οι μειώσεις μισθών.χ. καινοτόμου προϊόντος. το γνωρίζει. Αλλά είναι προβλήματα που δεν θα αντιμετωπιστούν αν δεν βρεθεί πρώτα απάντηση στο Μέγα Έλλειμμα Ζήτησης. με το οποίο έμεινε στην ιστορία. Του έλεγαν ότι οι επιχειρήσεις θα πράξουν το «καθήκον» τους με το που θα δουν τους μισθούς να μειώνονται. ανήσυχος. το κράτος να μειώνει τις δαπάνες του ώστε να μην χρειάζεται να τους φορολογεί βάναυσα κλπ. Τον τρώει η αγωνία και η αβεβαιότητα για το αν το νέο προϊόν. μας προκαλεί ο Keynes. τα επιτόκια να πέφτουν.gr συντηρεί την Κρίση είναι το έλλειμμα ζήτησης αγαθών και υπηρεσιών. ούτε το έλλειμμα στον ισολογισμό των επιχειρήσεων. ούτε το θεσμικό έλλειμμα (δυσλειτουργίες του κράτους). στην αποχώρηση ακόμα κι από την χώρα. επιτοκίων και δημόσιων δαπανών. Αυτό ήταν το ριζοσπαστικό επιχείρημα του Keynes. κάνουν τους επιχειρηματίες ακόμα πιο απαισιόδοξους και επιρρεπείς στις απολύσεις. στην περαιτέρω μείωση των επενδύσεων.sofokleous10. που εν μέσω Μεγάλης Ύφεσης βλέπει μια ευκαιρία να επενδύσει σε κάποια νέα παραγωγική μονάδα με στόχο την παραγωγή νέου. σε έξι μήνες. ούτε η Μαφία. Μεγάλα προβλήματα. προχωρώντας τα σχέδιά τους για νέα προϊόντα και υπηρεσίες. αντί να εμφυσήσουν αισιοδοξία και έφεση προς τις επενδύσεις. στο κρεβάτι του. ποθούν διαρθρωτικές αλλαγές που τους λύνουν τα χέρια.
sofokleous10.gr κλίμα. από τι εξαρτάται. αποφασίσουν θετικά. 6/6 . Εφόσον ένα μεγάλο ποσοστό επιχειρηματιών. όπως ο ίδιος. Από το εάν επιχειρηματίες όπως ο ίδιος θα αποφασίσουν να πάρουν ρίσκα σαν αυτό που εκείνος πασχίζει να δει αν τελικά θα αναλάβει ή όχι. τότε η ζήτηση δεν θα υπάρξει σε έξι μήνες και ο ίδιος. σταθεροποιηθεί) και η ζήτηση θα ξαναγεννηθεί μέσα από τις στάχτες της. θα χάσει τα χρήματά του. αν είναι από εκείνους που επένδυσαν. μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό επιχειρηματιών πάρει το ρίσκο και επενδύσει. τουλάχιστον. τότε σίγουρα η αγορά θα κινηθεί (καθώς θα έχει αυξηθεί η απασχόληση και τα εισοδήματα θα έχουν. αντίθετα. Αν.
