ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΑΝΝΗ

ΔΑΣΚΑΛΟΥ

ΤΟ ΒΑΠΤΙΣΜΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ
ΑΠΟ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΑΝΟΝΙΚΗΣ ΑΠΟΨΗΣ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ

«ἀλλὰ ρητέον, ὅτι οὐ μέλει ἡμῖν περὶ ὧν καυχῶνται οἱ αἱρετικοὶ, οἵτινες ἀεὶ ψεύδονται καὶ συκοφαντοῦσι τοὺς ἁγίους, ἀλλὰ τὶς ἐστίν ἡ ἀλήθεια ζητοῦμεν μαθεῖν» (Δοσίθεος Νοταράς Πατριάρχης Ιεροσολύμων)

ΑΘΗΝΑ 2013 

Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΦΙΕΡΟΥΤΑΙ ΣΤΟΝ ΜΕΓΑ ΙΣΑΠΟΣΤΟΛΟ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟ ΤΟΝ ΚΑΤΑΣΥΚΟΦΑΝΤΗΜΕΝΟ ΑΓΙΟ ΜΑΣ 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ «Διαφωνίαν ευρίσκω μεγάλην περί του Βαπτίσματος του Μεγάλου Κωνσταντίνου» παρατηρεί ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης (Συναξαριστής, τόμος β΄, σελ. 4, υποσημείωση 1, Βενετία 1819). Και όντως, οι γνώμες των εκκλησιαστικών ιστορικών δεν συμφωνούν. Υπάρχουν δύο απόψεις για την βάπτιση του Μεγάλου Κωνσταντίνου: α) βαπτίσθηκε στη Νικομήδεια (ή στα προάστειά της), λίγο προ του θανάτου του, είτε από τον Ευσέβιο Νικομηδείας, είτε από άλλους επισκόπους (Ευσέβιος,
Σωκράτης, Σωζομενός, Θεοδώρητος Κύρου, Γερμανός Κωνσταντινουπόλεως, Δοσίθεος Ιεροσολύμων, Παπαρρηγόπουλος, Διομήδης Κυριακός, Βαφείδης, Χρυσόστομος Παπαδόπουλος, Φειδάς) και

β) βαπτίσθηκε στη Ρώμη από τον Άγιο Σίλβεστρο Πάπα Ρώμης, μετά το όραμα του Τιμίου Σταυρού και πολύ πριν την σύγκληση της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου (Θεοφάνης, Κεδρηνός, Ζωναράς, Νικηφόρος Κάλλιστος, Μελέτιος Αθηνών, Αγάπιος Κρης, Κομμητάς). Ο Ιερός Νικόδημος και ο Κοντογόνης παραθέτουν απλά και τις δύο απόψεις, χωρίς να λαμβάνουν θέση υπέρ της μίας ή της άλλης. Κατά την ταπεινή μου γνώμη, θεωρώ πως ευσταθεί η πρώτη άποψη με κάθε επιφύλαξη όμως. Θέτω δε όλα τα σχετικά στοιχεία υπόψη των φιλαληθών αναγνωστών και ο καθένας ας βγάλει τα συμπεράσματά του. Ο Μέγας Κωνσταντίνος με την μητέρα του Αγία Ελένη να πρεσβεύουν στον Κύριό μας υπέρ όλων μας.

-1- 

ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΒΑΠΤΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗ ΝΙΚΟΜΗΔΕΙΑ ΛΙΓΟ ΠΡΟ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΤΟΥ Η αρχαιότερη αναφορά που έχουμε για την άποψη αυτή είναι από τον Ευσέβιο Καισαρείας τον Παμφίλου στο έργο του «Βίος Κωνσταντίνου» (α΄ μισό Δ΄ αιώνος). Ο Ευσέβιος1, ο οποίος χαρακτηρίστηκε «Πατέρας της Εκκλησιαστικής Ιστορίας», υπήρξε σύγχρονος και φίλος του Μεγάλου Κωνσταντίνου και αυτό τον καθιστά επιπλέον αξιόπιστο. Γράφει παραστατικά: «Γίγνεται δ' αὐτῷ πρώτη τις ἀνωμαλία τοῦ σώματος, εἴτ' οὖν κάκωσις ἐπὶ ταύτην συμβαίνει, κἄπειτα τῆς αὐτοῦ πόλεως ἐπὶ λουτρὰ θερμῶν ὑδάτων πρόεισιν, ἔνθεν τε τῆς αὐτοῦ μητρὸς ἐπὶ τὴν ἐπώνυμον ἀφικνεῖται πόλιν2. κἀνταῦθα τῷ τῶν μαρτύρων εὐκτηρίῳ ἐνδιατρίψας οἴκῳ ἱκετηρίους εὐχάς τε καὶ λιτανείας ἀνέπεμπε τῷ θεῷ. ’Eπειδὴ δ' εἰς ἔννοιαν ἥκει τῆς τοῦ βίου τελευτῆς, καθάρσεως εἶναι τοῦτον καιρὸν τῶν πώποτε αὐτῷ πεπλημμελημένων διενοεῖτο, ὅσα οἷα θνητῷ διαμαρτεῖν ἐπῆλθε ταῦτ' ἀπορρύψασθαι τῆς ψυχῆς λόγων ἀπορρήτων δυνάμει σωτηρίῳ τε λουτρῷ πιστεύσας. Tοῦτό τοι διανοηθείς, γονυκλινὴς ἐπ' ἐδάφους ἱκέτης ἐγίγνετο τοῦ θεοῦ, ἐν αὐτῷ τῷ μαρτυρίῳ ἐξομολογούμενος, ἔνθα δὴ καὶ πρῶτον τῶν διὰ χειροθεσίας εὐχῶν ἠξιοῦτο. Μεταβὰς δ' ἔνθεν ἐπὶ προάστειον τῆς Νικομηδέων ἀφικνεῖται πόλεως, κἀνταῦθα συγκαλέσας τοὺς ἐπισκόπους ὧδέ πη αὐτοῖς διελέξατο· "Οὗτος ἦν αὐτὸς ὁ πάλαι μοι διψῶντί τε καὶ εὐχομένῳ τῆς ἐν Θεῷ τυχεῖν σωτηρίας καιρὸς ἐλπιζόμενος· ὥρα καὶ ἡμᾶς ἀπολαῦσαι τῆς ἀθανατοποιοῦ σφραγῖδος, ὥρα τοῦ σωτηρίου σφραγίσματος, οὗ μετασχεῖν ἐπὶ ῥείθρων Ἰορδάνου ποταμοῦ ἐνενόουν ποτέ, ἐφ' ὧν καὶ ὁ σωτὴρ εἰς ἡμέτερον τύπον τοῦ λουτροῦ μετασχεῖν μνημονεύεται· Θεὸς δ' ἄρα τὸ συμφέρον εἰδὼς ἐντεῦθεν ἤδη τού των ἡμᾶς ἀξιοῖ. Μὴ δὴ οὖν ἀμφιβολία τις γιγνέσθω. Εἰ γὰρ καὶ πάλιν ἡμᾶς ἐνταυθοῖ βιοῦν ὁ καὶ ζωῆς καὶ θανάτου κύριος ἐθέλοι, καὶ οὕτως ἐμὲ συναγελάζεσθαι λοιπὸν τῷ τοῦ Θεοῦ λαῷ καὶ ταῖς εὐχαῖς ὁμοῦ τοῖς πᾶσιν ἐκκλησιάζοντα κοινωνεῖν ἅπαξ ὥρισται· θεσμοὺς ἤδη βίου Θεῷ πρέποντας ἐμαυτῷ διατετάξομαι". Ὁ μὲν δὴ ταῦτ' ἔλεγεν, οἱ δὲ τὰ νόμιμα τελοῦντες θεσμοὺς ἀπεπλήρουν θείους καὶ τῶν ἀπορρήτων μετεδίδοσαν, ὅσα χρὴ προδιαστειλάμενοι. Καὶ δὴ μόνος τῶν ἐξ αἰῶνος αὐτοκρατόρων Κωνσταντῖνος Χριστοῦ μυστηρίοις ἀναγεννώμενος ἐτελειοῦτο, θείας τε σφραγῖδος ἀξιούμενος ἠγάλλετο τῷ πνεύματι ἀνεκαινοῦτό τε καὶ φωτὸς ἐνεπίμπλατο θείου, χαίρων μὲν τῇ ψυχῇ δι' ὑπερβολὴν πίστεως, τὸ δ' ἐναργὲς καταπεπληγὼς τῆς ἐνθέου δυνάμεως. Ὡς δ' ἐπληροῦτο τὰ δέοντα, λαμπροῖς καὶ βασιλικοῖς ἀμφιάσμασι φωτὸς ἐκλάμπουσι τρόπον περιεβάλλετο ἐπὶ λευκοτάτῃ τε στρωμνῇ διανεπαύετο, οὐκέθ' ἁλουργίδος ἐπιψαῦσαι θελήσας. Κἄπειτα τὴν φωνὴν ἀνυψώσας εὐχαριστήριον ἀνέπεμπε τῷ θεῷ προσευχήν, μεθ' ἣν ἐπῆγε λέγων· "Νῦν ἀληθεῖ λόγῳ μακάριον οἶδ' ἐμαυτόν, νῦν τῆς ἀθανάτου ζωῆς πεφάνθαι ἄξιον, νῦν τοῦ θείου μετειληφέναι φωτός". Ἀλλὰ καὶ τάλανας ἀπεκάλει, ἀθλίους εἶναι λέγων, τοὺς τῶνδε τῶν ἀγαθῶν στερουμένους. Ἐπεὶ δὲ
1

Συγγραφέας του κλασσικού έργου «Εκκλησιαστική Ιστορία». Σημειωτέον πως δεν πρέπει να συγχέεται με τον αρειανό Ευσέβειο Νικομηδείας. 2 Ελενόπολη, η αρχαία Δρέπανος ( Drepanum στα λατινικά), σημερινή Γιάλοβα στην Τουρκία.

-2- 

τῶν στρατοπέδων οἱ ταξίαρχοι καὶ καθηγεμόνες εἴσω παρελθόντες ἀπωδύροντο, σφᾶς αὐτοὺς ἐρήμους ἔσεσθαι ἀποκλαιόμενοι, ἐπηύχοντό τε ζωῆς αὐτῷ χρόνους, καὶ τούτοις ἀποκρινάμενος, νῦν ἔφη τῆς ἀληθοῦς ζωῆς ἠξιῶσθαι μόνον τ' αὐτὸν εἰδέναι ὧν μετείληφεν ἀγαθῶν· διὸ καὶ σπεύδειν μηδ' ἀναβάλλεσθαι τὴν πρὸς τὸν αὐτοῦ θεὸν πορείαν. Εἶτ' ἐπὶ τούτοις τὰ προσήκοντα διετάττετο, καὶ Ῥωμαίους μὲν τοὺς τὴν βασιλίδα πόλιν οἰκοῦντας ἐτίμα δόσεσιν ἐτησίαις, τοῖς δ' αὐτοῦ παισὶν ὥσπερ τινὰ πατρικὴν ὕπαρξιν τὸν τῆς βασιλείας παρεδίδου κλῆρον, πάνθ' ὅσα φίλα ἦν αὐτῷ διατυπωσάμενος» (P. G. 20, 1212-1220). Μερικά χρόνια μετά (αρχές Ε΄ αιώνος) ο Σωκράτης ο Σχολαστικός γράφει στο έργο του «Εκκλησιαστική Ιστορία»: «Ὡς ὁ βασιλεὺς ἀρρωστίᾳ περιπεσὼν τέλει τοῦ βίου ἐχρήσατο. Ἐνιαυτοῦ δὲ μετὰ ταῦτα παραδραμόντος ἐπιβὰς ἑξηκονταπέντε ἐνιαυτῶν ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ἀρρωστίᾳ περιπίπτει· καὶ ἐκ τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἐκπλεῖ ἐπὶ τὴν Ἑλενούπολιν, ὡς φυσικοῖς θερμοῖς χρησόμενος τοῖς ἐκεῖ γειτνιάζουσιν. Ἐπεὶ δὲ σφοδροτέρου τοῦ νοσήματος ᾔσθετο, τὰ μὲν λουτρὰ ὑπερέθετο· ἀπαίρει δὲ ἐκ τῆς Ἑλενουπόλεως εἰς τὴν Νικομήδειαν· κἀκεῖ ἐν προαστείῳ διάγων τοῦ Χριστιανικοῦ μεταλαμβάνει βαπτίσματος. Εὔθυμός τε ἐπὶ τούτῳ γενόμενος διαθήκας ποιεῖται, ἐν αἷς τοὺς μὲν τρεῖς υἱοὺς κληρονόμους τῆς βασιλείας ἐνίσταται, καθὰ καὶ ζῶν αὐτοῖς τοὺς κλήρους διένειμε» (P. G. 67, 177). Παρόμοια γράφει και ο Ερμείας Σωζομενός (α΄ μισό Ε΄ αιώνος) και στο δικό του έργο «Εκκλησιαστική Ιστορία» (P. G. 67, 1029-1032):

Και ο Θεοδώρητος Κύρου στην δική του «Εκκλησιαστική Ιστορία» (μέσα Ε΄ αιώνος) γράφει: «Ἐνιαυτοῦ δὲ ἄλλου καὶ μηνῶν διεληλυθότων ὀλίγων, ἐν Νικομηδείᾳ τῆς Βιθυνίας διάγων ἠρρώστησε. Τὸ δὲ τῆς ἀνθρωπίνης βιότητος ἄδηλον ἐπιστάμενος, τοῦ θείου βαπτίσματος τὸ δῶρον ἐδέξατο. Ἀνεβάλλετο δὲ μέχρι τοῦδε τοῦ χρόνου, ἐν Ἰορδάνῃ τῷ ποταμῷ τούτου τυχεῖν ἱμειρόμενος» (P. G. 82, 989). Αξίζει να σημειωθούν δύο σημαντικότατες παρατηρήσεις: 1. κανείς από τους παραπάνω παλαιούς εκκλησιαστικούς ιστορικούς δεν ήταν αρειανός και 2. κανείς τους δεν αναφέρει ότι ο Μέγας Κωνσταντίνος βαπτίσθηκε από τον Ευσέβιο Νικομηδείας. Επομένως πλανώνται όσοι ισχυρίζονται πως το γεγονός της βαπτίσεως του αυτοκράτορος στη Νικομήδεια προ του θανάτου του το διέδωσαν αρειανοί. -3- 

Φθάνουμε στον Η΄ αιώνα όπου συναντάμε την εξής μαρτυρία του Αγίου Γερμανού Κωνσταντινουπόλεως (υπέρμαχος των Αγίων Εικόνων) στο έργο του «Περί αιρέσεων και Συνόδων»: «οὐ μετὰ πολὺ δὲ ἀποθνήσκει Κωνσταντῖνος ὁ μέγας βασιλεὺς, βαπτισθεὶς ὑπὸ τινος Ἀρειανοῦ πρεσβυτέρου, ἐκείνου μὴ ἐπεγνωκότος τοιοῦτον εἶναι τὸν πρεσβύτερον· ἦν γὰρ ὁ ἅγιος ἐπιθυμίαν ἔχων μεγίστην εἰς αὐτὸν τὸν Ἰορδάνην κατελθεῖν ποταμὸν, κακεῖσε τὸ σωτήριον δέξασθαι βάπτισμα, ἐν τῷ τόπῳ ἔνθα καὶ ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, ὄτε μεθ’ ἡμῶν σαρκὶ ἐγένετο, ταὸ τοιοῦτον ἐπλήρωσε μυστήριον· τότε δὲ τοῦ θανάτου κατεπείγοντος αὐτὸν, ἐκεῖσε ἐβαπτίσατο, καὶ μετ ’αὐτὸν τῶν ἐμφωτίων, ὡς εἰπεῖν, τῷ τάφῳ τὸ σῶμα αὐτοῦ παρεπέμφθη. Καὶ διαδέχεται τὴν τῆς Ἀνατολῆς βασιλείαν Κωνστάντιος ὁ υἱὸς αὐτοῦ, τῇ τοῦ εἰρημένου πρεσβυτέρου ὐπαχθεὶς ἀσεβεῖ αἱρέσει3» (P. G. 98, 53). Από εκείνον τον καιρό αρχίζει σταδιακά να προβάλλεται, στις χρονογραφίες και στα χρονικά, η άποψη ότι ο Μέγας Κωνσταντίνος βαπτίσθηκε από τον Άγιο Σίλβεστρο, όπως θα δούμε αναλυτικά στο επόμενο μέρος. Πολύ αργότερα, στο έργο του Δοσιθέου Ιεροσολύμων (ο οποίος ονομάστηκε και «Λατινομάστιγξ») με τίτλο «Ιστορία περί των εν Ιεροσολύμοις πατριαρχευσάντων»4 (Βουκουρέστι 1715, σελ. 80-82) καταθέτει αδιάσειστα πειστήρια περί του βαπτίσματος του Μεγάλου Κωνσταντίνου και απορρίπτει το να βαπτίσθηκε ο αυτοκράτορας από τον Άγιο Σίλβεστρο, ως μύθο των παπικών. Αναιρεί δε και όλα τα επιχειρήματα του Αγίου Θεοφάνους του Ομολογητού, που θα δούμε παρακάτω. Ιδού (από την β΄ έκδοση του Ρηγόπουλου που είναι πιο ευανάγνωστη, τόμος α΄, σελ. 213-217, Θεσσαλονίκη 1982):

3 4

Υποδεικνύει δηλαδή ως βαπτιστή του αυτοκράτορος τον Ευσέβιο Νικομηδείας. Γνωστό και ως «Δωδεκάβιβλος»

-4- 

Ο πατριάρχης Ιεροσολύμων Δοσίθεος Νοταράς

-5- 

-6- 

-7- 

-8- 

Στο πολύ σημαντικό αυτό κείμενο έρχεται να προστεθεί και η γνώμη του εθνικού μας ιστορικού Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου στο κλασσικό πολύτομο έργο του «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» (μέσα ΙΘ΄ αιώνος). Παραθέτουμε από την έκδοση του 1932, που επιμελήθηκε ο γνωστός ιστορικός Παύλος Καρολίδης (Ιστορία του ελληνικού έθνους : από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι του 1930 / υπό Κ. Παπαρρηγοπούλου, προσθήκες,σημειώσεις και βελτιώσεις υπό Παύλου Καρολίδου, Τόμος B', Μέρος B': Από του Αυγούστου μέχρι του οίκου του Ιουστινιανού, Εν Αθήναις: Ελευθερουδάκης, σελ. 147-148):

Αλλά και η ξυνωρίς των εκκλησιαστικών ιστορικών του ΙΘ΄ αιώνος Αναστάσιος Διομήδης Κυριακός και Φιλάρετος Βαφείδης, ο μεν πρώτος στο έργο του «Εκκλησιαστική Ιστορία» (Αθήνα 1881, τόμος α΄, σελ. 188), ο δε δεύτερος στα έργα του «Εκκλησιαστική Ιστορία» (Κωνσταντινούπολη, α΄ τόμος 1884, σελ. 173-174) και «Επίτομος Εκκλησιαστική Ιστορία» (Κωνσταντινούπολη 1902, σελ. 44) υπεραμύνονται της θέσεως αυτής. -9- 

Τέλος στον Κ΄ αιώνα οι έγκριτοι ως εκκλησιαστικοί ιστορικοί Χρυσόστομος Παπαδόπουλος και Βλάσιος Φειδάς στα έργα τους «Το πρωτείον του επισκόπου της Ρώμης» (Αθήνα 1930) και «Εκκλησιαστική Ιστορία» (τόμος α΄, β΄ έκδοση, Αθήνα 1994) αντίστοιχα, είναι απόλυτοι περί της εκδοχής ότι ο Μέγας Κωνσταντίνος βαπτίσθηκε στη Νικομήδεια και θεωρούν την αντίθετη άποψη ως σκόπιμη αλλοίωση της ιστορικής πραγματικότητας.

-10- 

ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΒΑΠΤΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΡΩΜΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΆΓΙΟ ΠΑΠΑ ΣΙΛΒΕΣΤΡΟ Το πρώτο κείμενο που περιέχει αυτήν την άποψη είναι το λατινικό συναξάρι του Αγίου Σιλβέστρου με τίτλο «Vita Silvestri» (β΄ μισό του Ε΄ αιώνος - δηλαδή παραπάνω από διακόσια χρόνια μετά την θρυλούμενη βάπτιση του Μεγάλου Κωνσταντίνου παρά του Αγίου Σιλβέστρου). Το κείμενο αυτό περιέχει κάποιες ανακρίβειες, όπως για παράδειγμα ότι η βάπτιση έγινε ακριβώς μετά τη Μάχη της Μιλβίας Γέφυρας (δηλαδή το 312 μ. Χ.), ενώ ο Άγιος Σίλβεστρος έγινε Πάπας το 314 μ. Χ. (εκτός αν δεχθούμε ότι όταν τον βάπτισε ήταν ακόμη ιερέας5). Το «Vita Silvestri», το οποίο αποτελεί απάντηση των Δυτικών στον ΚΗ΄ Κανόνα της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου (451 μ. Χ.)6, είναι η πρώτη προσπάθεια να θεμελιωθεί το Πρωτείο του Πάπα. Στοιχεία από αυτό περί της θρυλουμένης βαπτίσεως βρίσκουμε στο επίσης λατινικό έργο «Liber Pontificalis» (530 μ. Χ.), το οποίο περιέχει βιογραφίες των Παπών. Ο πρώτος εκ των Ανατολικών που υποστηρίζει αυτήν την εκδοχή είναι ο χρονογράφος Ιωάννης Μαλάλας στο έργο του «Χρονογραφία» (μέσα ΣΤ΄ αιώνος) ο οποίος γράφει πως ο Μέγας Κωνσταντίνος «νηστεύσας καὶ κατηχηθεὶς ἐβαπτίσθη ὑπὸ Σιλβέστρου, ἐπισκόπου Ῥώμης, αὐτὸς καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ Ἐλένη καὶ πάντες οἱ συγγενεῖς αὐτοῦ καὶ οἱ φίλοι αὐτοῦ καὶ πλῆθος ἄλλων πολλῶν Ῥωμαίων» (P. G. 97, 476). Στο έργο του –που γνώρισε μεγάλη διάδοση μέχρι τον Θ΄ αιώνα - περιπλέκει την αλήθεια με τον μύθο. Ένα μοναχά παράδειγμα αναξιοπιστίας είναι πως παρουσιάζει τον γνωστό διώκτη αυτοκράτορα Νέρωνα ως φιλικά διακείμενο προς τους Χριστιανούς. Επόμενος καταγραφέας αυτής της άποψης είναι ο Άγιος Θεοφάνης ο Ομολογητής7 στο έργο του «Χρονογραφία» (αρχές του Θ΄ αιώνος).
5

Στο οποίο συμφωνεί και το δοξαστικό του εσπερινού της ακολουθίας του Μεγάλου Κωνσταντίνου: «καταυγασθεὶς γὰρ ἀκτῖσι τοῦ παναγίου Πνεύματος, ὑπὸ Σιλβέστρου ἱερέως, ὡς διὰ τοῦ βαπτίσματος». Στην ακολουθία όμως του Αγίου Σιλβέστρου δεν αναφέρεται τίποτα. 6 Κανὼν κη’ (28): Περὶ τῶν τὸν Κωνσταντινουπόλεως προνομίων. Πανταχοῦ τοῖς τῶν ἁγίων Πατέρων ὅροις ἑπόμενοι, καὶ τὸν ἀρτίως ἀναγνωσθέντα κανόνα τῶν ἑκατὸν πεντήκοντα θεοφιλεστάτων ἐπισκόπων, τῶν συναχθέντων ἐπὶ τοῦ τῆς εὐσεβοῦς μνήμης Μεγάλου Θεοδοσίου, τοῦ γενομένου βασιλέως ἐν τῇ βασιλίδι Κωνσταντινουπόλεως Νέας Ῥώμης, γνωρίζοντες, τὰ αὐτὰ καὶ ἡμεῖς ὁρίζομέν τε καὶ ψηφιζόμεθα περὶ τῶν πρεσβείων τῆς ἁγιωτάτης ἐκκλησίας τῆς αὐτῆς Κωνσταντινουπόλεως Νέας Ῥώμης· καὶ γὰρ τῷ θρόνῳ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης, διὰ τὸ βασιλεύειν τὴν πόλιν ἐκείνην, οἱ Πατέρες εἰκότως ἀποδεδώκασι τὰ πρεσβεῖα. Καὶ τῷ αὐτῷ σκοπῷ κινούμενοι οἱ ἑκατὸν πεντήκοντα θεοφιλέστατοι ἐπίσκοποι, τὰ ἴσα πρεσβεῖα ἀπένειμαν τῷ τῆς Νέας Ῥώμης ἁγιωτάτῳ θρόνῳ, εὐλόγως κρίναντες, τὴν βασιλείᾳ καὶ συγκλήτῳ τιμηθεῖσαν πόλιν, καὶ τῶν ἴσων ἀπολαύουσαν πρεσβείων τῇ πρεσβυτέρᾳ βασιλίδι Ῥώμῃ, καὶ ἐν τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς ὡς ἐκείνην ὑπάρχουσαν. Καὶ ὥστε τοὺς τῆς Ποντικῆς, καὶ τῆς Ἀσιανῆς, καὶ τῆς Θρᾳκικῆς διοικήσεως μητροπολίτας μόνους, ἔτι δὲ καὶ τοὺς ἐν τοῖς βαρβαρικοῖς ἐπισκόπους τῶν προειρημένων διοικήσεων χειροτονεῖσθαι ὑπὸ τοῦ προειρημένου ἁγιωτάτου θρόνου τῆς κατὰ Κωνσταντινούπολιν ἁγιωτάτης ἐκκλησίας· δηλαδὴ ἑκάστου μητροπολίτου τῶν προειρημένων διοικήσεων μετὰ τῶν τῆς ἐπαρχίας ἐπισκόπων χειροτονοῦντος τοὺς τῆς ἐπαρχίας ἐπισκόπους, καθὼς τοῖς θείοις κανόσι διηγόρευται· χειροτονεῖσθαι δέ, καθὼς εἴρηται τοὺς μητροπολίτας τῶν προειρημένων διοικήσεων παρὰ τοῦ Κωνσταντινουπόλεως ἀρχιεπισκόπου, ψηφισμάτων συμφώνων κατὰ τὸ ἔθος γινομένων, καὶ ἐπ’ αὐτὸν ἀναφερομένων. 7 Πρέπει εδώ να αναφέρουμε πως ο Άγιος Θεοφάνης ο Ομολογητής (εορτάζει 12 Μαρτίου) είναι διαφορετικό πρόσωπο από τον Άγιο Θεοφάνη τον Γραπτό (εορτάζει 11 Οκτωβρίου).

-11- 

Γράφει: «Τούτῳ τῷ ἔτει, ὥς φασί τινες, Κωνσταντῖνος ὁ μέγας σὺν Κρίσπῳ, τῷ υἱῷ αὐτοῦ, ἐν Ῥώμῃ ὑπὸ Σιλβέστρου ἐβαπτίσθη, ὡς οἱ κατὰ τὴν πρεσβυτέραν Ῥώμην μέχρι σήμερον τὸν βαπτιστῆρα ἔχουσιν εἰς μαρτυρίαν, ὅτι ὑπὸ Σιλβέστρου ἐν Ῥώμῃ ἐβαπτίσθη μετὰ τὴν ἀναίρεσιν τῶν τυράννων. Οἱ δὲ κατὰ τὴν ἀνατολὴν ἐν Νικομηδείᾳ φασὶν αὐτὸν περὶ τὸν θάνατον ὑπὸ Εὐσεβίου τοῦ Νικομηδέως Ἀρειανοῦ βεβαπτίσθαι· ἔνθα καὶ ἔτυχεν αὐτὸν κοιμηθῆναι. Ἀναβαλλόμενος γὰρ ἦν, φασίν, τὸ βάπτισμα, ἐλπίζων ἐν τῷ Ἰορδάνῃ βαπτισθῆναι ποταμῷ. Ἐμοὶ δὲ ἀληθέστερον φαίνεται τὸ ὑπὸ Σιλβέστρου ἐν Ῥώμῃ βεβαπτίσθαι αὐτόν, καὶ τὰς ἐπ' ὀνόματι αὐτοῦ φερομένας διατάξεις πρὸς Μιλτιάδην πεπλασμένας εἶναι τοῖς Ἀρειανοῖς, δόξαν ἐντεῦθεν περιποιεῖσθαι σπουδάζουσιν ἑαυτοῖς, ἢ καὶ τὸν πανευσεβῆ βασιλέα κακίζειν ἐθέλουσιν, ἀβάπτιστον δεικνύντες ἐντεῦθεν, ὅπερ ἄτοπόν ἐστι καὶ ψευδές. Εἰ γὰρ οὐκ ἦν βεβαπτισμένος ἐν τῇ κατὰ Νίκαιαν συνόδῳ, λοιπὸν οὐδὲ μετελάμβανε τῶν θείων μυστηρίων, οὐδὲ συνηύχετο τοῖς ἁγίοις πατράσιν, ὅπερ ἀτοπώτατόν ἐστι καὶ λέγειν καὶ φρονεῖν» (P. G. 108, 89-92) Όπως παρατηρούμε ο Άγιος Θεοφάνης αφού παραθέτει και τις δύο απόψεις, αναφερόμενος και στην προέλευσή τους (οι Δυτικοί θεωρούν τον Άγιο Σίλβεστρο ως βαπτιστή του αυτοκράτορα στο βαπτιστήριο του Λατερανού, οι Ανατολικοί τον Ευσέβιο Νικομηδείας), παραθέτει ως προσωπική του γνώμη (ἐμοὶ δὲ ἀληθέστερον φαίνεται) το ότι βαπτίσθηκε υπό του Αγίου Σιλβέστρου, την οποία προσπαθεί να δικαιολογήσει σκεπτόμενος πως δεν μπορεί να μην ήταν Χριστιανός ο Μέγας Κωνσταντίνος κατά την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο, γιατί ούτε θα μπορούσε να μεταλαμβάνει, ούτε θα μπορούσε να συμπροσεύχεται με τους Πατέρες. Όμως δεν υπάρχει καμία ιστορική απόδειξη πως ο Μέγας Κωνσταντίνος μεταλάμβανε ή συμπροσευχόταν στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο, αντιθέτως μάλιστα η προεδρία του, ήταν μόνο τιμητική, αφού ουσιαστικά Πρόδερος της Συνόδου αυτής ήταν κατά πάσα πιθανότητα ο Άγιος Ευστάθιος Αντιοχείας ή κάποιος άλλος Επίσκοπος. Κατά την προσωπική μου άποψη ο Άγιος Θεοφάνης αποδέχεται την θέση των Δυτικών για άλλο λόγο. Και ο λόγος αυτός είναι το γεγονός πως έζησε σε μια ιδιαίτερη εποχή (της Εικονομαχίας), όπου οι Ορθόδοξοι της εποχής αυτής εύρισκαν έρεισμα στο κύρος της Τοπικής Εκκλησίας της πρεσβυτέρας Ρώμης, η οποία στο ζήτημα των εικόνων ορθοτομούσε τον λόγο της αληθείας. Μια τέτοια άποψη λοιπόν ενίσχυε το κύρος της Ρώμης έναντι των τότε εικονομάχων της Ανατολής. Αρχές του Ι΄ αιώνος ο μοναχός Γεώργιος Αμαρτωλός στο έργο του «Χρονικόν» υπεραμύνεται της θέσεως ότι ο Μέγας Κωνσταντίνος βαπτίσθηκε από τον Άγιο Σϊλβεστρο (P. G. 110, 581-584 και 645). Στα τέλη του ΙΑ΄ αιώνος ένας ακόμη χρονογράφος ονόματι Γεώργιος Κεδρηνός στο έργο του «Σύνοψις Ιστοριών» γράφει για τον Μέγα Κωνσταντίνο (P. G. 121, 520) πως:

-12- 

Αναπαράγουν δηλαδή οι χρονογράφοι της εποχής τα εις το «Vita Silvestri» γραφόμενα σύμφωνα με τα οποία ο Μέγας Κωνσταντίνος υπέφερε από λέπρα και θεραπεύθηκε διά του βαπτίσματος. Αντιγράφουν επίσης και την ιστορία με τους δράκους στη Ρώμη, ένα εκ των οποίων φόνευσε ο Άγιος Σίλβεστρος. Στο «Vita Silvestri» βασίστηκε και η λεγόμενη «Δωρεά του Κωνσταντίνου»8. Στο πλαστό κείμενο αυτό9, αναφέρεται πως ο αυτοκράτωρ Μέγας Κωνσταντίνος εξέδωσε ένα διάταγμα σύμφωνα με το οποίο, δώριζε στον Πάπα της Ρώμης Σιλβέστρο και τους διαδόχους του, την κυριαρχική και πνευματική εξουσία της Ρώμης, της Ιταλίας και όλης της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και πως η δωρεά αυτή ήταν ανταμοιβή του Κωνσταντίνου προς τον Πάπα Σιλβέστρο για την θεραπεία του από την λέπρα λόγω της βάπτισής του από αυτόν. Πάνω σε αυτό το διάταγμα βασίστηκε ο παποκαισαρισμός.

«Η Βάπτιση του Κωνσταντίνου» του παπικού ζωγράφου Ραφαήλ Το κείμενο αυτό αναφέρεται για πρώτη φορά από τον Πάπα Ανδριανό σε επιστολή του στον Καρλομάγνο στα τέλη του Η΄ αιώνος, ενώ πρωτοεμφανίστηκε τον ΙΒ΄ αιώνα στη συλλογή κανόνων που είναι γνωστή ως Decretum Gratiani. Η ιστορική έρευνα έχει αποκαλύψει πως η «Ψευδοκωνσταντίνειος Δωρεά» είναι έργο του Ισπανού κληρικού Ισίδωρου Μερκάτορ και γράφτηκε το 752 μ. Χ. με σκοπό να ενισχύσει την εξουσία της Ρώμης, απειλούμενης τότε από τους Φράγκους. Αρχές του ΙΒ΄ αιώνος ο γνωστός κανονολόγος Ιωάννης Ζωναράς στο χρονικό «Επιτομή Ιστοριών» αναφέρει επίσης την ίδια ιστορία με την λέπρα και την θεραπεία διά του βαπτίσματος υπό του Αγίου Σιλβέστρου (P. G. 134, 11011102). Πιο οργανωτικός είναι ο Νικηφόρος Κάλλιστος Ξανθόπουλος στο έργο του «Εκκλησιαστικής Ιστορίας Βιβλία ΙΗ΄» (α΄ μισό του ΙΔ΄ αιώνος) και
8 9

Constitutum Donatio Constantini Γνωστότερο ως «Ψευδοκωνσταντίνειος Δωρεά»

-13- 

συγκεκριμένα στα κεφάλαια ΛΓ΄ (Ότι εν Ρώμη ο μέγας Κωνσταντίνος παρά του αγίου εβαπτίσθη Σιλβέστρου) και ΛΕ΄ (Αντίρρησις προς τους λέγοντας ύστερον εν Νικομηδεία βεβαπτίσθαι τον μέγαν Κωνσταντίνων υπό Αρειανών· ελέσθαι δε και Χριστιανών διά τον φόνον του υιού Κρίσπου) του Ζ΄ Βιβλίου του έργου του αυτού. Στο μεν πρώτο αντιγράφει όλα τα στοιχεία των προγενεστέρων, στο δε ΛΕ΄ επαναλαμβάνει ακριβώς τις προβαλλόμενες υπό του Θεοφάνους αντιρρήσεις (P. G. 145, 1280-1289). Την θεωρία περί της βαπτίσεως από τον Άγιο Σίλβεστρο υποστηρίζουν φυσικά και οι Πάπες Πίος ο Ε΄ στο έργο του «Breviarum Romanum» (1568) και Γρηγόριος ο ΙΓ΄ (γνωστός από την μεταρρύθμιση του ημερολογίου) στο έργο του «Martyrologium Romanum» (1584). Επόμενος εκ των Ανατολικών είναι ο Μελέτιος Μήτρος Μητροπολίτης Αθηνών στο γνωστό έργο του «Εκκλησιαστική Ιστορία», που επαναλαμβάνει τα των προγενεστέρων του ομοφρόνων Ανατολικών, στους οποίους και παραπέμπει (Εκκλησιαστική Ιστορία, τόμος α΄, Βιέννη 1783, σελ. 309). Ακόμη ένας ημέτερος συγγραφέας είναι ο Αγάπιος ο Κρης στο βιβλίο του «Νέος Παράδεισος» (Βενετία 1804, σελ. 295-305), που παρουσιάζει την ίδια εκδοχή σε ένα λογοτεχνικά γλαφυρό συναξάρι του Αγίου Σιλβέστρου. Τελευταίος από την χορεία αυτή ο λόγιος του ΙΘ΄ αιώνος Στέφανος Κομμητάς στο έργο που εξέδωσε με τίτλο «Παιδαγωγικά Μαθήματα: Εκκλησιαστική Ιστορία» (Πέστη 1827) απλά αναφέρει επιγραμματικά (σελ. 46): «Λέγουσιν ὅτι ὁ Κωνσταντῖνος, ἀσθενήσας βαρέως, ἐβαπτίσθη ὑπὸ Σιλβέστρου ἐπισκόπου Ῥώμης, καὶ ἰατρεύθη».

-14- 

ΕΠΙΛΟΓΟΣ Όπως προείπαμε δύο σημαντικοί συγγραφείς ο Άγιος Νικόδημος και ο καθηγητής Κωνσταντίνος Κοντογόνης παραθέτουν και τις δύο απόψεις χωρίς να λαμβάνουν ξεκάθαρη θέση υπέρ της μίας ή της άλλης. Ο Άγιος Νικόδημος στο βιβλίο «Συναξαριστής» (α΄ έκδοση, τόμος β΄, σελ. 4, υποσημείωση 1, Βενετία 1819) παραθέτει και τις δύο απόψεις και τις πηγές του. Κάνει βέβαια και ένα λάθος10, αφού συγχέει τον Ευσέβιο Καισαρεία με τον Ευσέβιο Νικομηδείας, τον οποίο αναφέρει ως συγγραφέα της Εκκλησιαστικής Ιστορίας. Μετά την παράθεση και των δύο απόψεων, δικαιολογεί την απόφαση του Μεγάλου Κωνσταντίνου να μείνει τόσο καιρό αβάπτιστος, αφού επιθυμούσε να βαπτισθεί στον Ιορδάνη. Γράφει (από την γ΄ έκδοση, τόμος α΄, σελ. 359, Αθήνα 1868):

Ο Κοντογόνης στο έργο του «Εκκλησιαστική Ιστορία» (Αθήνα 1866, τόμος α΄, σελ. 360-363) είναι πιο αναλυτικός:

10

Πρέπει να ξέρουμε πως και οι Άγιοι μπορεί να κάνουν λάθη, όχι βεβαίως σε ζητήματα πίστεως, αλλά σε γνωστικά πεδία, όπως η ιστορία, η φιλολογία ή άλλες επιστήμες.

-15- 

Και παραθέτει εν τέλει ως ετέρα διήγηση και την υπόθεση περί του βαπτίσματος του Μεγάλου Κωνσταντίνου υπό του Αγίου Σιλβέστρου.

-16- 

ΚΑΝΟΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΤΡΟ: Ανάμεσα στις κατηγορίες και τις συκοφαντίες που εκτόξευσαν κατά καιρούς οι ποικιλόμορφοι εχθροί του Μεγάλου Κωνσταντίνου υπήρξε και εκείνη πως το βάπτισμά του από τον Ευσέβιο Νικομηδείας, στην περίπτωση που δεχτούμε πως αυτός τον βάπτισε, δεν ήταν ορθόδοξο. Αυτό βέβαια είναι ψευδέστατο. Ο γνωστός αρειανός Ευσέβιος Νικομηδείας τον καιρό που βάπτισε τον Μέγα Κωνσταντίνο ήταν (έστω και φαινομενικά) ορθόδοξος επίσκοπος και σε κοινωνία με την Καθολική (Ορθόδοξη) Εκκλησία. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά. Το 325 μ. Χ. γίνεται η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος η οποία δέχεται τον Υιό ομοούσιο του Πατρός και αναθεματίζει τον αμετανόητο11 Άρειο. Οι επίσκοποι Θεωνάς Μαρμαρικής και Σεκούνδος Πτολεμαΐδος δεν υπογράφουν ούτε το Σύμβολο της Νικαίας, ούτε την καταδίκη του Αρείου και καταδικάζονται. Οι Ευσέβιος Νικομηδείας και Θεόγνις Νικαίας (ίσως και ο Μάρις Χαλκηδόνος) υπογράφουν το Σύμβολο, αλλά όχι τον αναθεματισμό του Αρείου. Επειδή όμως δέχτηκαν σε εκκλησιαστική κοινωνία τον Άρειο, τον Θεωνά και τον Σεκούνδο καταδικάστηκαν με προτροπή του Μεγάλου Κωνσταντίνου, ο οποίος τους έστειλε εξορία. Η Τοπική Σύνοδος μάλιστα της Νικομηδείας τους καθαίρεσε και εξέλεξε άλλους επισκόπους στις επισκοπές τους12.
ΕΓΚΥΡΟ ΤΟ ΒΑΠΤΙΣΜΑ ΤΟΥ ΑΝ ΤΕΛΕΣΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΥΣΕΒΙΟ ΝΙΚΟΜΗΔΕΙΑΣ;

Η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος (Νάρθηκας Καθολικού Ι. Μ. Εσφιγμένου - 1841) Βλέπουμε λοιπόν πόσο υποστήριζε την Ορθοδοξία ο Μέγας Κωνσταντίνος (ο οποίος είχε έμπιστο σύμβουλο τον Όσιο Κορδούης) που ακόμη και τον Ευσέβιο Νικομηδείας, που ήταν προσωπικός του φίλος και συγγενής του εξ αγχιστείας, δεν δίστασε να στείλει εξορία.
11

Το πρόσωπο και η διδασκαλία του είχε ήδη καταδικαστεί και από τις Μεγάλες Τοπικές Συνόδους της Αλεξανδρείας και της Αντιοχείας. 12 Εκκλησιαστική Ιστορία Α΄, Βλασίου Φειδά, (β΄ έκδ.), σελ. 472

-17- 

Το 327 μ. Χ. ο Ευσέβιος Νικομηδείας και ο Θεόγνις αποστέλλουν επιστολή μετανοίας με την οποίο ομολογούν τα όσα διεκήρυξε η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος και δηλώνουν πως συμφωνούν με αυτήν σε όλα 13, με αποτέλεσμα νέα Τοπική Σύνοδος στη Νικομήδεια, να τους αποκαταστήσει στο αρχιερατικό αξίωμα, δίνοντάς τους πίσω τις επισκοπές τους. Επομένως το 337 μ. Χ. που βαπτίσθηκε ο Μέγας Κωνσταντίνος, ο Ευσέβιος ήταν κανονικός επίσκοπος της Εκκλησίας. Εμείς σήμερα γνωρίζουμε πως ο Ευσέβιος Νικομηδείας υποκρίθηκε τον ορθόδοξο και παρέμεινε κρυφός αρειανός, ενήργησε δε με ραδιουργίες για να αποκαταστήσει τον Άρειο και να διώξει τους ορθοδόξους επισκόπους (όπως τους Αγίους Ευστάθιο Αντιοχείας και Αθανάσιο Αλεξανδρείας). Ο Μέγας Κωνσταντίνος όμως δεν το είχε καταλάβει. Όπως είδαμε παραπάνω γράφει ο Άγιος Γερμανός Κωνσταντινουπόλεως, ότι ο αυτοκράτορας «βαπτισθεὶς ὑπὸ τινος Ἀρειανοῦ πρεσβυτέρου, ἐκείνου μὴ ἐπεγνωκότος τοιοῦτον εἶναι τὸν πρεσβύτερον». Και πιο αναλυτικά ο ιστορικός Παπαρρηγόπουλος: «Τινὲς μάλιστα κατήντησαν νὰ ἀμφισβητήσωσι καὶ αὐτὴν τὴν ὀρθοδοξίαν αὐτοῦ ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι ἐβαπτίσθη ὑπὸ τοῦ Νικομηδεῖας Εὐσεβίου, ἐνῷ εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ὁ Νικομηδείας ὑπέγραψε τὸ ἐν Νικαία σύμβολον καὶ ὅτι οὔτε αὐτὸς οὔτε οἱ περὶ αὐτὸν ἐξώμοσαν τὸ σύμβολον τοῦτο ζῶντος το Κωνσταντίνου, ἀπλῶς ἐπροστάτευσαν τὸ τοῦ Ἀρείου πρόσωπον. Οὐδὲν ἧττον δὲ ἀναμφισβήτητον εἶναι ὅτι ὁ Κωνσταντῖνος, συμπράττων τῷ Εὐσεβίω, δὲν ἐνόησε ποτὲ νὰ συντελέσῃ εἰς τὸν θρίαμβον τοῦ ἀρειανισμοῦ ἀλλ’ εἰς μόνην τὴν στερέωσιν ταῆς χριστιανικῆς ἐνότητος, καὶ ὅτι, δεχόμενος τὸ βάπτισμα παρὰ τοῦ Νικομηδείας, εἶχε τὴν πεποίθησιν ὅτι δέχεται αὐτὸ παρ’ ἀρχιερέως πρεσβεύοντος τὸ ὀρθόδοξον τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου σύμβολον» (ο. π., σελ. 150). Μετά τον θάνατο λοιπόν του Μεγάλου Κωνσταντίνου ο Ευσέβιος και οι συν αυτώ έριξαν άφοβα τα προσωπεία, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει και ο Σωκράτης ο Σχολαστικός: «Τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου τελευτήσαντος, οἱ περὶ Εὐσέβιον τὸν Νικομηδέα καὶ Θέογνιν Νικαίας ἐπίσκοπον, καιροῦ δεδράχθαι εὐκαίρου νομίσαντες, ἀγῶνα ἔθεντο τὴν τοῦ «ὁμοουσίου» πίστιν ἐκβαλεῖν, ἀντεισάγειν δὲ τὴν Ἀρειανίζουσαν»14. Εν κατακλείδι, το βάπτισμα του Μεγάλου Κωνσταντίνου ακόμη και από τον Ευσέβιο Νικομηδείας να έγινε, όπως πιστεύουν πολλοί, είναι έγκυρο, διότι η Εκκλησία αποδέχεται ως έγκυρα όσα Μυστήρια έχουν τελεστεί από, φερόμενο ως ορθόδοξο, κρυφό όμως ή μη καταδικασμένο, αιρετικό15.

13 14

Σωζομενού, Εκκλησιαστική Ιστορία (P. G. 67, 972-976) Σωκράτους, Εκκλησιαστική Ιστορία (P. G. 67, 185) 15 Μέγας Φώτιος, P. G. 104, 1224

-18- 

ΚΥΡΙΟΤΕΡΕΣ ΠΗΓΕΣ
PATROLOGIA GRAECA ΒΙΒΛΙΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ