ξερολιθιάς στο Ζαγόρι και στο Σαλέντο)
ΔΡΑΣΗ 2.1: ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΞΕΡΟΛΙΘΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΤΥΜΦΗΣ
Interreg IIIA, Ελλάδα- Ιταλία, Έργο ‘Dry Stone Routes’, Δράση 2.1
Ιωάννινα Οκτώβριος 2007
Ομάδα Μελέτης Η μελέτη εκπονήθηκε με τη συνεργασία της ΗΠΕΙΡΟΣ ΑΕ και της Αναπτυξιακής Εταιρείας Ζαγορίου (ΑΝΕΖ) Συντονισμός έργου: Ελένη Παγκρατίου, αρχιτέκτων-γεωγράφος, σύμβουλος τοπικής ανάπτυξης Ομάδα μελέτης: Αλέξανδρος Καραπέτσης, πολιτικός μηχανικός Ηλίας Μάνης, γεωπόνος Χαρητάκης Παπαϊωάννου, βιολόγος Clara Puech, χωροτάκτης, γεωγράφος Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Παππάς, γεωπόνος, Υπεύθυνος Διαχείρισης Έργου
Δήμος Τύμφης, ΗΠΕΙΡΟΣ Α.Ε., ΑΝΕΖ Α.Ε.
1
Interreg IIIA, Ελλάδα- Ιταλία, Έργο ‘Dry Stone Routes’, Δράση 2.1
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Εισαγωγή……………………………………………… Το έργο ‘Dry Stone Routes’………………………… Οι στόχοι του προγράμματος……………………….. Η μεθοδολογία της έρευνας…………………………. Ο Δήμος Τύμφης... ... ... ... ... ………………………. Ανάλυση των δεδομένων, αξιολόγηση…………….. Προτασεις…………………………………………….. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι……………………………………….. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ………………………………………. 3 5 8 9 11 13 30 32 33
Δήμος Τύμφης, ΗΠΕΙΡΟΣ Α.Ε., ΑΝΕΖ Α.Ε.
2
Εισαγωγή Η τεχνική της ξερολιθιάς. κυρίως. τόσο για την κατασκευή δημοσίων κτιρίων. Είναι η έκφραση μιας λαϊκής αρχιτεκτονικής. ανώνυμης.1 1.Ιταλία. Η ορεινή ύπαιθρος. Στις περισσότερες αγροτικές περιοχές της Ευρώπης και. Λιθόστρωτα μονοπάτια οδηγούσαν στους τόπους της αγροτικής παραγωγής. η αρχιτεκτονική κληρονομιά της ξερολιθιάς κατέχει μια ιδιαίτερα σημαντική θέση. είναι το αποτέλεσμα μιας εκπληκτικής τεχνογνωσίας. δηλαδή της λιθοδομής χωρίς συνδετικό υλικό. με αξιοθαύμαστες τεχνικές κατασκευής και με έντονη συνεισφορά στο ανθρωπογενές τοπίο. την ευφυϊα και τις γνώσεις τους για να πραγματοποιήσουν κατασκευές αξιοθαύμαστες και σοφά ενταγμένες στο περιβάλλον. Η διαμόρφωση αυτών των χώρων στηριζόταν στην ξερολιθιά. οχυρώσεων και οικιών. τα ξερολιθικά στοιχεία αποτελούν φορείς της ιστορίας και της ταυτότητας του τόπου. χρησιμοποιήθηκε πολύ νωρίς από τον άνθρωπο σε όλα τα γεωγραφικά μήκη και πλάτη. στα σημεία των κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων και στις Δήμος Τύμφης.Ε. όσο και για τις ανάγκες της αγροτικής οικονομίας. ήταν συνήθως κοινή για όλες: ένας οικιστικός πυρήνας περιστοιχισμένος και από καλλιέργειες για οπωροκηπευτικών σε αναβαθμίδες μια περιφερειακή ζώνη κτηνοτροφική χρήση.Ε. Δράση 2. της Μεσογείου. ΑΝΕΖ Α. οδήγησε τους ανθρώπους να επιστρατεύσουν τις δυνάμεις τους. Έργο ‘Dry Stone Routes’. Η οργάνωση αυτών των αγροτικών κοινωνιών που είχαν αναπτύξει την πολυδραστηριότητα και την πολυκαλλιέργεια. που προήλθε όχι από αρχιτέκτονες αλλά από αγρότες ή από μαστόρους που κατείχαν τη μακροχρόνια παράδοση της τέχνης της ξερολιθιάς.Interreg IIIA. 3 .. Ελλάδα. Η κληρονομιά της ξερολιθιάς. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. συχνά εχθρική και φτωχή. Με μεγάλη τυπολογική και χρηστική ποικιλία. κυρίως αγροτική.
οι πολιτισμικές αλλαγές συνέτειναν στο να λησμονηθούν πολύ γρήγορα οι τεχνικές κατασκευής της ξερολιθιάς. προστασίας και ανάδειξης των ξερολιθικών κατασκευών. εξαφάνισαν πολλές από τις παραδοσιακές δραστηριότητες. Δράση 2. Το υλικό το όριζε ο εκάστοτε τόπος και η μορφή προσαρμοζόταν σε αυτόν. Με τον τρόπο αυτόν η ξερολιθιά παίζει ένα ρόλο προστασίας των τοπίων από τους φυσικούς κινδύνους. 4 . ανθρώπου και οικονομικής ανάπτυξης: Δημιουργούν προστιθέμενη αξία στα παραγόμενα αγροτικά προϊόντα Δήμος Τύμφης.Interreg IIIA.Ιταλία.Ε. οι παραδοσιακές τεχνικές. το τοπίο. ΑΝΕΖ Α. Η επιστημονική κοινότητα αναγνώρισε πολύ νωρίς την πολιτισμική. Η γνώση των τεχνικών αυτών μεταδιδόταν αποκλειστικά με τον προφορικό λόγο και την μαθητεία κοντά στον τεχνίτη. περιβαλλοντική και αισθητική σημασία της ξερολιθιάς και την ανάγκη καταγραφής.1 αντίστοιχες εγκαταστάσεις των παραγωγικών δραστηριοτήτων πχ αλώνια. συνεισφέροντας κυρίως στη μάχη κατά της διάβρωσης. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. καλύβες.Ε. αποθήκες. Έργο ‘Dry Stone Routes’.. η εμφάνιση νέων μορφών χρήσης της γης καθώς και η δημιουργία σύγχρονων υποδομών. αλλά και στις εγκαταστάσεις υποδομής κοινής ωφέλειας όπως οι νερόμυλοι. Πλήρως ενταγμένοι στο φυσικό περιβάλλον που τους περιβάλλει. η αρχιτεκτονική. διότι συμμετέχουν κατά κάποιο τρόπο στην ισορροπία των οικοσυστημάτων και στην ποιότητα του περιβάλλοντος. Ελλάδα. οι βρύσες και οι νεροτριβές. οι ξερολιθικοί τοίχοι παρουσιάζουν και οικολογικά πλεονεκτήματα. η συλλογική μνήμη. Τα τοπία που διαμορφώνει η παρουσία της ξερολιθιάς. Για κάποιες αγροτικές περιοχές με μικρή πληθυσμιακή πυκνότητα. Από την άλλη πλευρά. μαζί με άλλα πολιτισμικά αγαθά συνιστούν βασικούς πόρους. Οι κοινωνικές και οικονομικές μεταβολές στον αγροτικό χώρο κατά τον 20 ο αιώνα. παίζουν έναν πρωταρχικό ρόλο στην δημιουργία της εικόνας και κατ’ επέκταση στην προώθηση και ανάπτυξη αυτών των περιοχών με τρόπο απόλυτα βιώσιμο καθώς εκφράζουν την έννοια της ισορροπίας μεταξύ φύσης.
2000-2006. Η ημιορεινή περιοχή του Ζαγορίου βρίσκεται στην καρδιά της οροσειράς της Πίνδου στην ΒΔ Ελλάδα και συνιστά ένα αξιοθαύμαστο τοπίο που εντυπωσιάζει τον επισκέπτη.).Interreg IIIA. διακρατικό σχήμα αποτελούμενο από 8 φορείς της Ελλάδας και της Ιταλίας. Στο πλαίσιο αυτό.Ι. Δράση 2. ΑΝΕΖ Α. Η δημιουργία και η ανάπτυξη των χωριών του Ζαγορίου επηρεάστηκαν έντονα από την τοπογραφία.Τ. Η ξερολιθική κληρονομιά του Ζαγορίου.1 Προσφέρουν ευκαιρίες απασχόλησης για το ντόπιο πληθυσμό και ανάπτυξης νέων επιχειρηματικών δραστηριοτήτων Εμπλουτίζουν το τουριστικό κεφάλαιο του κάθε τόπου εισάγοντας επιπλέον ευκαιρίες αισθητικής απόλαυσης στον επισκέπτη. τη μορφή και τη σύσταση του εδάφους καθώς και από τις δραστηριότητες των κατοίκων. δόθηκε από το πρόγραμμα INTERREG IIIΑ Ελλάδα-Ιταλία.Α. Αναλυτικά. Έργο ‘Dry Stone Routes’. Το έργο «Dry Stone Routes». Ελλάδα. το υψόμετρο. οι δρόμοι της ξερολιθιάς στο Ζαγόρι και στο Salento Η ευκαιρία για την ανάδειξη των τεχνικών της ξερολιθιάς και την περαιτέρω προστασία των ξερολιθικών κατασκευών.Ε.Ιταλία. Ηπείρου ενώ από την Ιταλική πλευρά το Salento με τους δήμους Poggiardo. και Supersano μαζί με το Πανεπιστήμιο του Salento. υπέβαλε πρόταση με τίτλο “DRY STONE ROUTES’’. Sanarica. γεωργικές και οικονομικές και την ανάγκη τους για ασφάλεια και προστασία κατά το παρελθόν αλλά και στις μέρες μας. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. 2. την έντονη παρουσία του υδάτινου στοιχείου.. παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον τόσο λόγω του εντυπωσιακά μεγάλου αριθμού ξερολιθικών κατασκευών όσο και λόγω της μεγάλης ποικιλίας των στοιχείων που συναντάμε στην εν λόγω Δήμος Τύμφης.Ε.Π. στο έργο συμμετέχουν από την Ελληνική πλευρά οι Δήμοι Κεντρικού Ζαγορίου. 5 . η οποία εγκρίθηκε και συγχρηματοδοτείται από το Εθνικό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (Ε.Ε. Ανατολικού Ζαγορίου και Τύμφης μαζί με το Τ.
ξωκλήσια. Τους εθνικούς δρυμούς Βίκου-Αώου και Πίνδου 2. νερόμυλοι. πριν φτάσουν να επηρεάσουν και την αρχιτεκτονική του και τον τρόπο ζωής των κατοίκων. αλώνια. κοινωνικές και θρησκευτικές δραστηριότητες. τοπιογραφικές και οικονομικές ενότητες : στα δυτικά.Interreg IIIA. στα ανατολικά. Ελλάδα.Ε. το Ανατολικό Ζαγόρι των δασών και της δασοκαλλιέργειας.Δ. μονοπάτια και γεφύρια που συνιστούν δίκτυο επικοινωνίας με τα χωράφια. Ο φυσικός και πολιτισμικός πλούτος της περιοχής προστατεύεται σήμερα με τριών ειδών θεσμικά εργαλεία: 1. καθώς και με τις μεταφορές και μετακινήσεις: λιθόστρωτοι δρόμοι.Ε.Υ. 6 . γκρίζος φλύσχης στα ανατολικά) που έχουν επηρεάσει την όψη του τοπίου και τη βλάστηση. αναβαθμίδες.. στο εσωτερικό της διακρίνουμε τρεις γεωγραφικές. Είναι παρόντα σχεδόν όλα τα είδη κτισμάτων που σχετίζονται με τις οικονομικές (αγροτικές κυρίως). Δράση 2. ΑΝΕΖ Α. περί όρων δόμησης και η Κ.Ιταλία.Δ. Όλη η περιοχή του Ζαγορίου αποτελεί ιδιαίτερη αρχιτεκτονική οντότητα. το Δυτικό Ζαγόρι των βουνών και των κτηνοτρόφων. βρύσες. Έργο ‘Dry Stone Routes’. καλύβες. κυρίως το Εθνικό Πάρκο της Βόρειας Πίνδου εκτείνεται και σε τμήμα της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας. Σε αυτές τις τρεις ενότητες αντιστοιχούν και γεωλογικές ιδιαιτερότητες (λευκός ασβεστόλιθος στα δυτικά και στο κέντρο. περί χαρακτηρισμένων Εθνικών Πάρκων καλύπτουν και τους τρεις Δήμους και μάλιστα σε αρκετά μεγαλύτερη από αυτούς περιοχή.Δ.1 περιοχή. Τα Π.Α. Την Κ. αναλημματικοί τοίχοι κλπ.Α (ΦΕΚ 639/14/6/1005) ίδρυσης του Εθνικού Πάρκου της Βόρειας Πίνδου . Η εγκατάλειψη των αγροτικών δραστηριοτήτων και η πληθυσμιακή ερήμωση της περιοχής κατά τον 20ο αιώνα επέφεραν την φθορά της ξερολιθικής κληρονομιάς του αγροτικού τομέα. στο κέντρο το Κεντρικό Ζαγόρι μια μεταβατική ενότητα ανάμεσα στις δύο προηγούμενες με άφθονα νερά και δάση.Υ. Το Π. με την οποία καθορίζονται οι χρήσεις γης και οι επιτρεπόμενες δραστηριότητες στην περιοχή. 15-6-95/ΦΕΚ Δ423/20-6-95 με το οποίο καθορίζονται οι όροι δόμησης της περιοχής και 3. ενώ οι οικονομικές και κοινωνικές Δήμος Τύμφης. τους βοσκοτόπους και τους οικισμούς. Ωστόσο. ΗΠΕΙΡΟΣ Α./ΦΕΚ Δ615/1-12-1979 και Π.
Έργο ‘Dry Stone Routes’. Ωστόσο σημαντικός αριθμός μνημείων έχουν διασωθεί και χρησιμοποιούνται ακόμη από τους κατοίκους (αναβαθμίδες. σκάλες κλπ.Ε. Κυκλάδες. Ελλάδα. ΑΝΕΖ Α. Σε αυτό το πλαίσιο. Μέσω των δράσεων του προγράμματος επιδιώκεται : Η γνωριμία με τους οικισμούς και με την αρχιτεκτονική τους Η αναγνώριση των ξερολιθικών κατασκευών ως πολιτιστική κληρονομιά Δήμος Τύμφης. Έτσι χάθηκαν πολλές ξερολιθικές κατασκευές. Η ανάπτυξη διαφόρων μορφών τουρισμού ευαισθητοποίησε τα τελευταία χρόνια τους ιδιωτικούς και δημόσιους φορείς σχετικά με την σημασία των παραδοσιακών καλλιεργειών και της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. ξεκίνησε αρχικά από το μνημειακό χαρακτήρα της και απλώθηκε στη συνέχεια σε όλη την αρχιτεκτονική παραγωγή.Αλβανία Διακρατικό σκέλος του LEADER II.Interreg IIIA.Ιωάννινα PROTERRA.). μαντρότοιχοι. την αξιοποίηση και την προώθηση αυτής της κληρονομιάς καθώς και τη μετάδοση των γνώσεων που σχετίζονται με αυτήν. βρύσες. άρθρο 8 του FEOGA REPPIS άρθρο 10 του ΕΤΠΑ LITHOS INTERREG ΙΙ. που στοχεύει στη διαφύλαξη και τη μετάδοση της τεχνογνωσίας της ξερολιθιάς καθώς και την ανάδειξη και προστασία των ξερολιθικών κτισμάτων. εθνικές και ευρωπαϊκές υλοποιήθηκαν ως σήμερα στην περιοχή. ενώ άλλες βρίσκονται σε κακή κατάσταση.1 μεταβολές οδήγησαν στη χρήση νέων υλικών και νέων τρόπων κατασκευής. Ελλάδα. ΗΠΕΙΡΟΣ Α.. η ξερολιθική κληρονομιά αποτελεί πραγματική ευκαιρία για την τουριστική και οικονομική ανάπτυξη του Ζαγορίου. τοπικές. ως βασική συνιστώσα της τοπικής ταυτότητας. Χαρακτηριστικά αναφέρονται: LIFE 1995-1998. Πολλές πρωτοβουλίες. 7 .Ιταλία. Η αρχιτεκτονική.Ε. με σκοπό τη διάσωση. Δράση 2. ‘Τοπία αναβαθμίδων χιλιετίες καινοτομίας’ Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το έργο “Dry stone routes”.
Δράση 2.Ιταλία. περιγραφής και χωροθέτησης για κάθε μελλοντική δράση. Οι στόχοι του προγράμματος Η πρώτη φάση του έργου “Dry stone routes” έχει στόχο την καταγραφή των ξερολιθικών μνημείων και κατασκευών στους τρεις Δήμους του Ζαγορίου. Ζαγορίου. 8 . Έργο ‘Dry Stone Routes’. ανάδειξης και. 3. Η «αναγέννηση» ορισμένων ξερολιθικών κατασκευών με νέες καινοτόμες χρήσεις και πρακτικές Η διατύπωση στρατηγικής και συστήματος αξιών για την προστασία και την κοινή αντιμετώπιση των προβλημάτων των περιοχών. ΑΝΕΖ Α.1 Η προστασία τους Η κατανόηση της αδιάσπαστης σχέσης ανθρώπου και φύσης και της αλληλεξάρτησης του φυσικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος Η απόκτηση επίγνωσης των κοινωνικών. Εκτός από την επιδίωξη γνωριμίας και διατήρησης της κληρονομιάς.Interreg IIIA. Οι έρευνες πληροφόρησης και συστηματοποίησης καθώς και η επεξεργασία της χαρτογραφίας αποτελούν πολύ χρήσιμα εργαλεία ταυτοποίησης. ΗΠΕΙΡΟΣ Α.. οικονομικών και περιβαλλοντικών προβλημάτων του χώρου Η τεκμηρίωση υλικού για εκπαιδευτικές και πολιτιστικές χρήσεις Η επαφή και δραστηριοποίηση εμπλεκόμενων φορέων και κατοίκων για τη διερεύνηση των δυνατοτήτων ανάπτυξης στο πλαίσιο του σεβασμού προς τα έργα της φύσης και του ανθρώπου. Στην την ανάπτυξη δράσεων πληροφόρησης. γενικότερα. Ελλάδα.Ε.Ε. η καταγραφή και η προστασίας. η καταγραφή αποτελεί απαραίτητη διαδικασία για κατασκευών. διαχείρισης των ξερολιθικών περίπτωση του συστηματοποίηση της συγκεντρωθείσας πληροφορίας θα οδηγήσουν στην εξαγωγή δεδομένων απαραίτητων για τις ακόλουθες δράσεις : Προστασία αξιοσημείωτων ξερολιθικών κατασκευών που αποτελούν μια πολύ σημαντική πολιτισμική κληρονομιά για τον αγροτικό χώρο Πολιτισμική και τουριστική αξιοποίηση της ξερολιθικής κληρονομιάς Διατήρηση της σχετικής με την ξερολιθιά τεχνογνωσίας Δήμος Τύμφης.
Επεξεργασία των αποτελεσμάτων Κατά την προπαρασκευαστική φάση α. Προετοιμασία της έρευνας β.Ιταλία. Δημιουργία μιας βάσης δεδομένων για την καλύτερη αξιοποίηση των αποτελεσμάτων και την ευχερέστερη διαχείριση του υλικού.1 4. Έρευνα πεδίου γ. Η Μεθοδολογία της έρευνας Η έρευνα που διενεργήθηκε και στους 3 Δήμους. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. συντεταγμένες GPS. χωρίζεται γενικά σε δύο κύριους τομείς την βιβλιογραφική και την έρευνα πεδίου. Ακολούθησε η έρευνα πεδίου με τις εργασίες καταγραφής. Αρχικά πραγματοποιήθηκε η βιβλιογραφική αναζήτηση με στόχο τη γνωριμία της ομάδας εργασίας με το αντικείμενο της καταγραφής. Χρήση GPS για τον εντοπισμό των καταγραφέντων στοιχείων.. τοπωνύμιο. 9 .Interreg IIIA. τρόπος πρόσβασης στο έργο Αρχική χρήση της ξερολιθικής κατασκευής Δήμος Τύμφης. Έργο ‘Dry Stone Routes’. Μελετήθηκε η υπάρχουσα βιβλιογραφία για το Ζαγόρι και την ξερολιθιά και αναζητήθηκαν τα εθνικά και ευρωπαϊκά προγράμματα που αφορούσαν είτε στην περιοχή είτε στο αντικείμενο της ξερολιθιάς. οι οποία διαρθρώθηκε σε 3 φάσεις: α. Το ειδικό καταγραφικό δελτίο (βλέπε παράρτημα ΙΙ) που συντάχθηκε για την πραγματοποίηση των καταγραφών περιέλαβε τα εξής στοιχεία: Κωδικό δελτίου Ημερομηνία καταγραφής Ονόματα ερευνητών Κωδικό φωτογραφιών Γεωγραφική θέση: Δημοτικό Διαμέρισμα. Δράση 2. Ελλάδα.Ε. καθορίστηκαν τα εξής απαραίτητα βήματα για την εργασία της καταγραφής: Σχεδιασμός του δελτίου καταγραφής και επιλογή των κριτηρίων για τα δεδομένα του. ΑΝΕΖ Α.Ε.
Δράση 2.Interreg IIIA.. Πρόκειται για μια συστηματική και λεπτομερή καταγραφή που δίνει σαφή στοιχεία για την ξερολιθική κληρονομιά της περιοχής. ΗΠΕΙΡΟΣ Α.).1 Σημερινή χρήση Ιδιοκτησιακό καθεστώς Τύπος προστασίας Κατάσταση διατήρησης Περιβάλλον γύρω από το έργο Στη συνέχεια.Ιταλία.Ε. 10 . εγκαταλελειμμένο.Ε. όπου φυσικά ήταν δυνατή η πρόσβαση. όποια κι αν είναι η σημερινή τους κατάσταση (ερείπιο. ΑΝΕΖ Α. Ελλάδα. Η ερευνητική ομάδα κάθε δήμου (εικόνες 1 & 2) κατέγραψε όλα τα είδη ξερολιθικών κατασκευών (κατοικίες. Έργο ‘Dry Stone Routes’. Δήμος Τύμφης. κατά τη φάση β. μικρή αγροτική κληρονομιά. Τα στοιχεία που συλλέχθηκαν με τη μέθοδο αυτή καταχωρήθηκαν έπειτα στη βάση δεδομένων. Εικόνα 1 Εικόνα 2 Η καταγραφή αυτή άρχισε με τη μελέτη των ξερολιθικών κατασκευών που βρίσκονται μέσα στους οικισμούς του Δήμου και στη συνέχεια. εντοπίστηκαν και καταγράφηκαν στα δελτία τα μνημεία και οι ξερολιθικές κατασκευές της περιοχής καθώς και τα κύρια χαρακτηριστικά τους. με την έρευνα πεδίου. Έμφαση δόθηκε επίσης στις διαδρομές και στα ιστορικά μονοπάτια που συνδέουν τα χωριά μεταξύ τους.). επεκτάθηκε στις περιοχές μεταξύ των χωριών. δίκτυο οδικής επικοινωνίας κλπ. σε καλή κατάσταση κλπ.
όπως παρουσιάζεται και στον ακόλουθο χάρτη 1. .Ε. Ελλάδα.htm Αποτελείται από 12 Δημοτικά Διαμερίσματα. 11 .1). δυτικά ο ορεινός όγκος της Τύμφης και ανατολικά ο Δήμος Ανατολικού Ζαγορίου. Τα όριά του αποτελούν από τα βόρεια ο ποταμός Αώος και η κοιλάδα του.Interreg IIIA. Χάρτης 1: Δήμος Τύμφης Πηγή: http://www. Έργο ‘Dry Stone Routes’. από τα νότια το βουνό Μιτσικέλι και ο Δήμος Κεντρικού Ζαγορίου. 5. Δράση 2.296 στρεμμάτων (Πιν.Ιταλία. Ο Δήμος Τύμφης Ο Δήμος Τύμφης. ανήκει γεωγραφικά στο κεντρικό τμήμα της περιοχής Ζαγορίου στην ανατολική πλευρά της χαράδρας του Βίκου. με συνολικό αριθμό κατοίκων 1. ΑΝΕΖ Α.minagric. ΗΠΕΙΡΟΣ Α.Ε.459 άτομα εγγεγραμμένοι στο δημοτολόγιο) και καταλαμβάνει έκταση 428.. Βασικά στοιχεία για το δήμο Τύμφης Δήμος Τύμφης. αφορά στην ποσοτική και ποιοτική επεξεργασία των συλλεχθέντων στοιχείων.1 Τέλος η φάση γ.006 (πραγματικό πληθυσμό – 2. Πίνακας 1.gr/Greek/agro_pol/leader/IOANNINA/D_TYMFIS.
όρνιο κλπ). Έργο ‘Dry Stone Routes’. και πάνω από 1.35 επεξεργασία στοιχείων απογραφής πληθυσμού (2001) Η περιοχή του Δήμου Τύμφης. λίγκας.296.Interreg IIIA. Το κυρίαρχο πέτρωμα είναι ο ψαμμιτικός φλύσχης. Η μεγαλύτερη έκταση του Δήμου καλύπτεται από δάση κωνοφόρων και αείφυλλων-πλατύφυλλων. Έτσι σ’ έναν αριθμό οικισμών (π.Ε. Δράση 2. Αναλυτικά τα δημοτικά διαμερίσματα που απαρτίζουν το Δήμο με τους οικισμούς τους καθώς και πληροφορίες πληθυσμού. υψομέτρου και εγγύτητας στην πρωτεύουσα του Νομού τα Ιωάννινα.. έχει πολύ πλούσια πανίδα και χλωρίδα. Κήποι) στις κατασκευές χρησιμοποιούνται και τα δύο είδη πετρώματος και μάλιστα πολλές φορές ανάμικτα στο ίδιο κτίσμα. Κουκούλι.006 428. Δημοτικά Διαμερίσματα και οικισμοί Δήμος Τύμφης. Ελλάδα. ενώ έντονη είναι η παρουσία του υγρού στοιχείου (ποτάμια.00 12 2. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. λύκος.Ε. ο οποίος μας δίνει τη λεγόμενη «μαύρη» πέτρα.800 είδη φυτών. Πίνακας 2. ΑΝΕΖ Α. όμως στα σημεία που η περιοχή γειτονεύει με τη χαράδρα του Βίκου. Ηπείρου Ιωαννίνων 1. τη λεγόμενη «άσπρη» πέτρα. παρουσιάζονται στον πίνακα 2. ζαρκάδι. βρίσκονται εδώ. Πάνω από 100 είδη πτηνών. αγριόγιδο κλπ). μερικά από τα οποία είναι πολύ σπάνια ή μοναδικά του Ζαγορίου. χρυσαετός.Ιταλία. 12 . συναντάμε και ασβεστόλιθο. πολλά από τα οποία είναι σπάνια (γυπαετός. ρέματα). όπως και όλο το Ζαγόρι.χ. πάνω από 25 είδη θηλαστικών.1 ΔΗΜΟΣ ΤΥΜΦΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΝΟΜΟΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ ΕΚΤΑΣΗ (στρέμματα) ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ ΚΑΤΟΙΚΟΙ ΑΝΑ ΤΧΛΜ Πηγή: ΕΣΥΕ. με ορισμένα σπάνια ζώα (αρκούδα. Καπέσοβο.
51 χλμ. Βρυσοχωρίου Δ. Στο σύνολο της περιοχής που ερευνήθηκε.δ.δ. Τσεπελόβου Δ.Ε. Ελλάδα.δ. 960 μ.δ. 38 χλμ. το Βραδέτον το Βρυσοχώριον το Ηλιοχώριον το Καπέσοβον οι Κήποι το Κουκκούλιον η Λαΐστα η Λεπτοκαρυά 12 58 36 36 69 40 104 45 1. 940 μ.δ.160 μ.Interreg IIIA.050 μ. εικονοστάσια).Ιταλία. Κήπων Δ. Δράση 2. καθώς και οι ημερομηνίες στις Δήμος Τύμφης. 6. ΑΝΕΖ Α. 1. Ανάλυση των δεδομένων. Κουκκουλίου Δ. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. σκάλες.030 μ. Ηλιοχωρίου Δ. 800 μ. 1. 1. παρουσιάζονται συγκεντρωτικά ανά δημοτικό διαμέρισμα το πλήθος των ξερολιθικών κατασκευών που καταγράφηκαν. Υψόμετρο Απόσταση από τα Ιωάννινα 49 χλμ.δ. 63 χλμ. 870 μ. με τους αντίστοιχους κωδικούς που δόθηκαν.020μ. 13 . 58 χλμ.340 μ. εντοπίσθηκαν 670 σημεία ξερολιθικών κατασκευών τα οποία και καταγράφηκαν σε αντίστοιχα δελτία. Λαΐστης Δ. ξωκλήσια. 46 χλμ. Βραδέτου Δ.100 μ. αξιολόγηση Ο Δήμος Τύμφης.δ.δ. όπως αναφέρθηκε παραπάνω. 1. Εκτός από τις εντός οικισμού κατασκευές καθώς και εκείνες που εντοπίστηκαν στην ευρύτερη περιοχή δράσης των κατοίκων.δ. Στον παρακάτω πίνακα 3.δ.080 μ.1 Δήμου Τύμφης α/α Δημοτικό Διαμέρισμα Ονομασία Πραγματικός πληθυσμός 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Δ. καταγράφηκαν επίσης κατασκευές που βρίσκονται μεταξύ των οικισμών (πχ. 47 μ.δ. Σκαμνελλίου Δ.Ε. 1. Φραγκάδων οι Νεγάδες το Σκαμνέλλιον το Τσεπέλοβον οι Φραγκάδες 20 163 348 75 1. Λεπτοκαρυάς Ζαγορίου Δ. Έργο ‘Dry Stone Routes’. 970 μ. 43 χλμ.δ. 85 χλμ. γεφύρια.. 75 χλμ. 71 χλμ. Νεγάδων Δ. περιλαμβάνει 12 οικισμούς τους οποίους επισκέφτηκε η ομάδα μελέτης από το Μάιο του 2007 έως το Μαϊο του 2008. 38 χλμ. Καπεσόβου Δ.
Τσεπελόβου Δ. Κουκκουλίου Δ. Βρυσοχωρίου Δ.έως Ημερομηνία καταγραφής 5-12/05/07 13/05/07 13/05/07 14/07/07 15/07/07 – 19/01/08 12/05/07 13/05/07 03/06/07 – 19/01/08 03/07/07 16/05/07 1/07/07 16/06/07 Με εξαίρεση τα χωριά Ηλιοχώρι.δ. Κήπων Δ. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. Φραγκάδων 50 74 53 109 670 48 04 01 54 77 68 09 123 Δελτία καταγραφής ΒΡΑΔ01-49 ΒΡΥΣ01-04 ΗΛΙΟ01 ΚΑΠΕ01-54 ΚΗΠΟ01-77 ΚΟΥΚ01-68 ΛΑΙΣ01-09 ΛΕΠΤ01123 ΝΕΓΑ01-51 ΣΚΑΜ01-74 ΤΣΕΠ01-53 ΦΡΑΓ01109 Σύνολο καταγραφών Από . Βέβαια το πλήθος των ευρημάτων εξαρτάται από το μέγεθος του κάθε χωριού.δ. οι οποίες υφίστανται ως πλούτος του κάθε οικισμού.δ.Ε. ΑΝΕΖ Α.δ.Interreg IIIA.. Νεγάδων Δ.δ. 14 .Ε.δ. όλα τα χωριά του Δήμου Τύμφης διαθέτουν έναν μεγάλο αριθμό καταγραφών ξερολιθικών κατασκευών. Καπεσόβου Δ. Σκαμνελλίου Δ.δ.δ.1 οποίες πραγματοποιήθηκαν. Έργο ‘Dry Stone Routes’. Δίνεται έτσι μια πρώτη εντύπωση του μεγέθους της ξερολιθικής κληρονομιάς που έχει διασωθεί και διαχειρίζεται το κάθε χωριό του Δήμου. Βραδέτου Δ. η αναλογία τους όμως σε σχέση με πιο σύγχρονες κατασκευές επηρεάζεται και από κοινωνικο-πολιτιστικούς και ιστορικούς παράγοντες (για παράδειγμα χωριά που αντιμετώπισαν σε μεγάλο βαθμό εγκατάλειψη από το ντόπιο πληθυσμό διατηρούν σε μεγαλύτερο βαθμό τον ξερολιθικό χαρακτήρα των κατασκευών Δήμος Τύμφης.δ. Λεπτοκαρυάς Ζαγορίου Δ. Πίνακας 3.Ιταλία. Δράση 2. Λαΐστης Δ.δ. Ελλάδα.δ.δ. Βρυσοχώρι και Λάϊστα τα οποία κάηκαν κατά την Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ηλιοχωρίου Δ. Σύνολο καταγραφής ξερολιθικών κατασκευών α/α 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Δημοτικό Διαμέρισμα Δ.
.Ε. Δήμος Τύμφης. και αναλυτικά στην παρουσίαση ανά δημοτικό διαμέρισμα που έπεται. Στη συνέχεια θα αναλυθούν ποσοτικά και ποιοτικά τα αποτελέσματα των καταγραφών για το σύνολο του Δήμου ενώ στο τέλος θα παρατεθούν σχόλια. συμπεράσματα και προτάσεις. Ελλάδα.Ιταλία.1 από άλλα που οι κάτοικοι παρέμειναν και επενέβησαν με εργασίες συντήρησης ή κατεδάφισης). 15 .Interreg IIIA. Δράση 2. Πιο συγκεκριμένα τα διάφορα είδη ξερολιθικών κατασκευών που καταγράφηκαν σε κάθε οικισμό παρουσιάζεται συνοπτικά στον παρακάτω πίνακα 4.Ε. Έργο ‘Dry Stone Routes’. ΑΝΕΖ Α. ΗΠΕΙΡΟΣ Α.
.Ιταλία. Έργο ‘Dry Stone Routes’. Είδη ξερολιθικών κατασκευών ανά οικισμό Οικισμός Είδος ΑΓΩΓΟΣ ΑΠΟΧΕΤΕΥΣΗ Σ / ΑΡΔΕΥΤΙΚΟ ΑΥΛΑΚΙ ΑΛΩΝΙ ΑΝΑΒΑΘΜΙΔΕΣ ΑΠΟΘΗΚΗ ΑΥΛΟΓΥΡΟΣ ΑΥΛΟΠΟΡΤΑ ΒΡΥΣΗ ΓΕΦΥΡΙ ΕΙΚΟΝΙΣΜΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΕΞΩΠΟΡΤΑ ΚΑΛΥΒΑ ΚΑΛΝΤΕΡΙΜΙ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ ΜΥΛΟΣ ΟΔΟΔΕΙΚΤΗΣ ΟΙΚΙΑ ΠΑΡΑΣΠΙΤΑ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙ ΠΕΡΙΦΡΑΞΗ ΣΚΑΛΑ ΣΤΑΒΛΟΣ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΟΙΧΟΣ ΑΝΤΙΣΤΗΡΙΞΗΣ ΦΡΑΧΤΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΒΡΑΔΕΤΟ 2 1 2 0 7 2 0 1 0 0 1 7 10 0 0 0 7 0 1 3 1 0 0 1 2 48 ΒΡΥΣΟΧΩΡΙ 0 0 0 0 0 0 0 3 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 4 ΗΛΙΟΧΩΡΙ 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 ΚΑΠΕΣΟΒΟ 0 0 5 1 5 7 1 1 0 1 0 3 2 0 0 0 10 2 4 4 0 0 0 7 1 54 ΚΗΠΟΙ 1 2 0 1 10 1 2 8 0 0 0 18 8 0 1 1 4 14 0 0 1 0 0 2 3 77 ΚΟΥΚΟΥΛΙ 4 0 6 0 10 4 1 2 0 0 0 5 10 0 0 0 7 4 0 1 0 0 1 5 8 68 ΛΑΪΣΤΑ 0 0 2 0 0 0 0 0 0 0 0 4 1 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 0 9 ΛΕΠΤΟΚΑΡΥΑ 1 0 5 1 25 1 1 2 1 0 1 12 7 0 1 3 13 20 0 4 2 0 0 8 15 123 ΝΕΓΑΔΕΣ 0 0 4 0 5 7 1 1 0 0 0 11 3 0 0 0 9 2 0 0 0 0 0 3 4 50 ΤΣΕΠΕΛΟΒΟ 1 2 4 0 3 8 0 2 0 0 0 13 5 0 0 0 9 4 0 0 0 0 0 2 0 53 ΣΚΑΜΝΕΛΙ 0 0 3 5 29 2 0 1 0 2 0 0 6 0 0 0 4 13 0 1 3 0 0 1 4 74 ΦΡΑΓΚΑΔΕΣ 0 1 2 0 16 4 1 1 1 1 0 19 16 0 1 0 5 19 0 0 0 0 0 2 20 109 ΣΥΝΟΛΟ 9 6 33 8 110 36 7 22 2 4 2 92 68 0 3 4 70 78 5 13 7 0 1 33 57 670 Δήμος Τύμφης. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. Δράση 2.Interreg IIIA.1 Πίνακας 5. ΑΝΕΖ Α. 16 .Ε. Ελλάδα.Ε.
4). Εικόνα 3 Βρυσοχώρι Μικρός οικισμός χωρίς μεγάλο αριθμό καταγραφών που έχει υποστεί καταστροφικές πυρκαγιές κατά την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Δράση 2. Παρά την παρουσία της Σκάλας του Βραδέτου και την αξιοζήλευτη θέα στο φαράγγι του Βίκου από τη θέση Μπελόη. Τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα αποτελούν οι 3 πέτρινες γέφυρες του χωριού (εικ. ΑΝΕΖ Α. Βραδέτο Στο Βραδέτο βρέθηκαν πληθώρα σημαντικών ξερολιθικών μνημειών με κυριότερα. Ελλάδα.Ε. Έργο ‘Dry Stone Routes’.Interreg IIIA. οικίες με αυλόγυρους. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. Έτσι ο σημαντικός αριθμός των ερειπίων (κτισμάτων) που βρίσκονται στο Βραδέτο παραμένει ως έχει (εικ. το Βραδέτο δεν έχει γνωρίσει την τουριστική ανάπτυξη όπως τα γειτονικά χωριά Καπέσοβο και Κουκούλι.. καλύβες και καλντερίμια.1 Σχολιασμός ανά οικισμό Στους 12 οικισμούς που απαρτίζουν το Δήμο Τύμφης βρέθηκαν τα ακόλουθα. 17 .3).Ιταλία.Ε. Εικόνα 4 Δήμος Τύμφης.
Ντόβρης ρέμα). Επίσης ενα πανέμορφο ξώκλησι στο λοφάκι πάνω από τον οικισμό (εικ. .Ε. Μεγάλο και ανεπτυγμένο τουριστικό χωριό με οικίες. αυλόγυρους (εικ. Ελλάδα. Ο οικισμός παρουσιάζει ενα εκτεταμένο δίκτυο γεφυρίων (8 τον αρίθμο) με βρύσες (εικ.6) και αναβαθμίδες οπου καλλιεργούνται ακόμη στο κάτω μερος του χωριού. Έργο ‘Dry Stone Routes’. ΑΝΕΖ Α. Δράση 2.5). Καπέσοβο Στο γνωστό και τουριστικά ανεπτυγμένο οικισμό ξεχωρίζουν οικίες με αυλόπορτες.8) και νερόμυλο λογω των πολλών ρεμάτων της περιοχής (Μπαγιώτικο ρέμα.. Εικόνα 7 Εικόνα 8 18 Δήμος Τύμφης. ΗΠΕΙΡΟΣ Α.Ιταλία. Αξίζει να σημειωθεί πως μερικά αρχοντικά έχουν μετατραπεί σε ξενώνες (εικ. Βικάκης ρέμα. Εικόνα 5 Κήποι Εικόνα 6 Μέγαλη ποικιλία ξερολιθικών κατασκευών διασώζεται και στους Κήπους. Μιρίσι ρέμα.1 Ηλιοχώρι Μικρός οικισμός χωρίς κάποιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον σχετικό με ξερολιθικά μνημεία. αυλόγυροι. καλύβες.Interreg IIIA.7). τοιχία αντιστήριξης και περιφράξεις που έχουν διατηρηθεί σε πολύ καλή κατάσταση.Ε. περιφράξεις και τοιχία αντιστήριξης που στην πλειοψηφία τους είναι διατηρημένα σε καλή κατάσταση.
Δράση 2. Δήμος Τύμφης. Η κατάστασή τους θεωρείται γενικά καλή και τα περισσότερα συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται κανονικά.Ε. Έργο ‘Dry Stone Routes’. Τέλος. παράσπιτα και περιφράξεις. Η καταστασή των κατασκευών θεωρείται γενικά πολύ καλή. 19 .Ε. παρουσιάζει ποικιλία ευρημάτων με επικρατέστερα οικίες (εικ 11). ο πιο μακρινός οικισμός του Δήμου Τύμφης.1 Κουκούλι Ολόκληρος ο οικισμός παρουσιάζει εκτεταμένο δίκτυο καλντεριμιών με ποικιλία στην κατασκευή τους που διατηρείται σε αρκετή καλή κατάσταση παρά τη χρήση και το χρόνο (εικ. πολύ αξιόλογο στοιχείο για το χωριό είναι και το μονοπάτι που συνδέει το Κουκούλι με τους Κήπους. Η διαδρομή αυτη παρουσίαζει ενδιαφέρουσα ξερολιθικά μνημεία. οπως τη σκάλα του Κουκουλίου. Επίσης αξίζει να σημειωθεί η παρουσία ενος αξιόλογου αγωγού αποχέτευσης μεσα σε ενα τοιχίο αντιστήρηξης με ύψος πανω απο 3 μέτρα (εικ 10).Ιταλία. έναν οδοδείκτη και το γεφύρι του Κοντοδήμου στους Κήπους. Στο Κουκούλι καταγράφηκαν πολλές κατασκευές με επικρατέστερες τις οικίες με αυλόγυρους που συνήθως τις συνοδεύουν και καλύβες. Ελλάδα. Αξίζει να σημειωθεί πως οι αναβαθμίδες του οικισμού καλλιεργούνται ακομη (εικ.9). καλύβες. Στο δημοτικό διαμέρισμα της Λαϊστας βρέθηκαν κυρίως καλύβες και αναβαθμίδες σε μετρία κατάσταση. Λεπτοκαρυά Η Λεπτοκαρυά. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. ΑΝΕΖ Α.. αυλόγυρους.Interreg IIIA.12). Εικόνα 9 Λαϊστα Εικόνα 10 Μικρός οικισμός με λίγες ενδιαφέρουσες καταγραφές.
Αξιόλογο στοίχειο είναι η καλλιεργεία των κηπών με αναβαθμίδες (εικ 15) και η ανάμικτη χρήση της «μαύρης» και της «άσπρης» πέτρας στις ξερολιθικες κατασκευες (εικ 16). Δήμος Τύμφης. 20 .Interreg IIIA. τα καλντερίμια (εικ 13) και τα τοιχία αντιστήριξης που βρίσκονται γενικά σε καλή κατάσταση. Δράση 2.Ιταλία. Έργο ‘Dry Stone Routes’.Ε. Η διατήρηση των κατασκευών βρίσκεται σε μέτρια κατάσταση.. στην πλειοψηφία τους αυλόγυροι και καλύβες. ΑΝΕΖ Α. ΗΠΕΙΡΟΣ Α.1 Εικόνα 11 Νεγάδες Εικόνα 12 Μεγάλος οικισμός με ενδιαφέρουσα ποικιλία κατασκευών στις οποίες κυριαρχούν οι αυλόγυροι. Εικόνα 13 Σκαμνέλι Εικόνα 14 Μεγάλος οικισμός με ποικιλία ευρημάτων. Αξιζεί να συμειωθεί η παρουσία μερικών εν μέρει ξερολιθικών οικιων με μεγάλο ύψος που κατοικούνται ακομη παρα την μέτρια κατάσταση διατηρησής τους.Ε. Ελλάδα.
επιδεικνεί μια ποικιλία ευρημάτων με πιο κυρίαρχα τα καλτερίμια (εικ 17). έδρα του Δήμου. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. τις καλύβες. Ελλάδα. . Η κατάστασή των κατασκευών θεωρείται μέτρια εως καλή με εξαίρεση τα καλντερίμια που βρίσκονται σε πολύ καλή κατάστασή. Αξιοσημείωτο είναι πως οι διασωθείσες καλύβες διατηρούνται σε σχετικά καλή κατάσταση (εικ 19). ΑΝΕΖ Α. 21 ..1 Εικόνα 15 Τσεπέλοβο Εικόνα 16 Ο μεγάλος και τουριστικός οικισμός του Τσεπέλοβου. Πολύ αξιόλογο στοίχειο είναι η χρήση στογγυλής πέτρας (κροκάλας) σε μερικά τοιχία αντιστήριξης (εικ 18). Εικόνα 17 Φραγκάδες Εικόνα 18 Ο οικισμός παρουσιάζει μια σχετική ποικιλία στις ξερολιθικές κατασκευές στις οποίες κυριαρχούν τα τοιχία αντιστήριξης. τους αυλόγυρους και τα τοιχία αντιστήριξης. τα καλντερίμια και οι καλύβες και ακολουθούν οι αυλόγυροι και τα παράσπιτα.Interreg IIIA. Δήμος Τύμφης.Ιταλία. Έργο ‘Dry Stone Routes’. Δράση 2.Ε.Ε.
Ιταλία.Interreg IIIA. Πίνακας 5.. παρατηρήθηκαν τους παρακάτω τύπους. Ελλάδα. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. 22 . Έργο ‘Dry Stone Routes’.Ε. ΑΝΕΖ Α. Κατηγορίες καταγραφής Αριθμός α/α Κατηγορίες ΑΓΩΓΟΣ ΑΠΟΧΕΤΕΥΣΗΣ ΑΠΟΧΕΤΕΥΤΙΚΟ / ΑΡΔΕΥΤΙΚΟ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 ΑΥΛΑΚΙ ΑΛΩΝΙ ΑΝΑΒΑΘΜΙΔΕΣ ΑΠΟΘΗΚΗ ΑΥΛΟΓΥΡΟΣ ΑΥΛΟΠΟΡΤΑ ΒΡΥΣΗ ΓΕΦΥΡΙ ΕΙΚΟΝΙΣΜΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΕΞΩΠΟΡΤΑ ΚΑΛΥΒΑ ΚΑΛΝΤΕΡΙΜΙ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ ΜΥΛΟΣ ΟΔΟΔΕΙΚΤΗΣ ΟΙΚΙΑ 9 6 33 8 110 36 7 22 2 4 2 92 68 0 3 3 70 καταγραφών Δήμος Τύμφης.1 Εικόνα 19 Σχολιασμός για το σύνολο του Δήμου Μεταξύ των 670 ξερολιθικών κατασκευών που καταγράφηκαν. Δράση 2.Ε.
Δράση 2. τοίχοι αντιστήριξης – σύνολο 213). Η καταγραφή περιορίστηκε στους πιο αξιόλογους τοίχους (ως προς το μήκος. που χρησιμοποιούνται ακόμη για να οριοθετήσουν 1 Για την ακρίβεια της ανάλυσης να σημειωθεί ότι δεν έχουν καταγραφεί όλοι οι τοίχοι αντιστήριξης. ΑΝΕΖ Α.1 18 19 20 21 22 23 24 25 ΠΑΡΑΣΠΙΤΑ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙ ΠΕΡΙΦΡΑΞΗ ΣΚΑΛΑ ΣΤΑΒΛΟΣ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΟΙΧΟΣ ΑΝΤΙΣΤΗΡΙΞΗΣ 1 ΦΡΑΧΤΗΣ 78 5 13 7 0 1 33 57 670 Σύνολο καταγραφών ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΚΑΤΑΓΕΓΡΑΜΜΕΝΩΝ ΞΕΡΟΛΙΘΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ 0 ΑΓΩΓΟΣ ΑΠΟΧΕΤΕΥΣΗΣ ΑΠΟΧΕΤΕΥΤΙΚΟ / ΑΡΔΕΥΤΙΚΟ ΑΥΛΑΚΙ ΑΛΩΝΙ ΑΝΑΒΑΘΜΙΔΕΣ ΑΠΟΘΗΚΗ ΑΥΛΟΓΥΡΟΣ ΑΥΛΟΠΟΡΤΑ ΒΡΥΣΗ ΓΕΦΥΡΙ ΕΙΚΟΝΙΣΜΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΕΞΩΠΟΡΤΑ ΚΑΛΥΒΑ ΚΑΛΝΤΕΡΙΜΙ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ ΜΥΛΟΣ ΟΔΟΔΕΙΚΤΗΣ ΟΙΚΙΑ ΠΑΡΑΣΠΙΤΑ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙ ΠΕΡΙΦΡΑΞΗ ΣΚΑΛΑ ΣΤΑΒΛΟΣ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΟΙΧΟΣ ΑΝΤΙΣΤΗΡΙΞΗΣ ΦΡΑΧΤΗΣ 20 9 6 33 8 40 60 80 100 120 110 36 7 22 2 4 2 92 68 0 3 3 70 78 5 13 7 0 1 33 57 Τα κυριότερα ξερολιθικά στοιχεία που διατηρούνται μέχρι σήμερα είναι κυρίως οι περιφράξεις (αυλόγυροι. Έργο ‘Dry Stone Routes’. Δήμος Τύμφης. 23 .. περιφράξεις. Ελλάδα.Ε. ΗΠΕΙΡΟΣ Α.Ε.Ιταλία.Interreg IIIA. τον τρόπο κατασκευής και την κατάσταση διατήρησής τους). φράχτες. το ύψος.
Οι σκάλες (σκάλα του Βραδέτου. το γεφύρι του Πετσιώνη έξω από τους Δήμος Τύμφης. Βραδέτο και Νεγάδες. γεφυριών και σκαλιών εξηγείται από την προσπάθεια του ανθρώπου να ξεπεράσει τα βουνά και τα ορμητικά ποτάμια που του έκλειναν το δρόμο για να φτάσει στα διπλάνα χωριά και να ταξιδέψει σε άλλους τόπους.Ε. το γεφύρι του Μύλου έξω από τους Κήπους.Ιταλία. 24 .1 αγροτεμάχια και οικόπεδα με κατοικίες. Δίλοφο και Κουκούλι). Έργο ‘Dry Stone Routes’. Οι οικισμοί των Φραγκάδων. Ελλάδα. έχουν λιθόστρωτα μονοπάτια με πολύ ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά (τρόπος κατασκευής. ΑΝΕΖ Α.20). από τα πιο εντυπωσιακά είναι το γεφύρι του Νούτσου ή Κόκκορη (ανάμεσα στα χωριά Κήποι. σκάλα του Τσεπελόβου) δημιουργήθηκαν ως συνέχεια και συμπλήρωμα των μονοπατιών μέσα στις απότομες χαράδρες (εικ. σκάλα του Κουκουλίου. Σημέρα στο Ζαγόρι συναντά κανείς πολλά γεφύρια (περίπου 60 σε καλή κατάσταση). Καπέσοβο. Εικόνα 20 Ανάγκη που γέννησε ο τόπος ήταν. εκτός από τις σκάλες και τα γεφύρια.Ε. Στο Δήμο Τύμφης. Από την ανάλυση του πίνακα 4 (κατανομή των ξερολιθικών στοιχείων ανα χωριό) καταδεικνύεται πως ο μεγαλύτερος αριθμός κατοικιών εντοπίσθηκε στα χωριά Λεπτοκαρυά. Δράση 2. των Κήπων και του Κουκούλι. το Καλογερικό ή γεφύρι του Πλακίδα. Η σημαντική παρουσία λιθόκτιστων μονοπατιών. οι οικίες και παράσπιτα (καταγράφηκαν 148) καθώς και οι καλύβες και οι λιθόστρωτοι δρόμοι (καλντερίμια).. τρίτοξο στο Μπαγιώτικο ρέμα. ΗΠΕΙΡΟΣ Α.Interreg IIIA. κατάσταση διατήρησης).
Κατάσταση διατήρησης Δήμος Τύμφης. Πίνακας 6. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. Έργο ‘Dry Stone Routes’. η πλειοψηφία των ξερολιθικών κατασκευών που καταγράφηκαν είναι σε καλή κατάσταση (Πιν.22).Interreg IIIA. ΑΝΕΖ Α. εκτός από το Ηλιοχώρι.Ιταλία.Ε. Αυτό το ξερολιθικό στοιχείο αποτελεί ένα αρχιτεκτονικό χαρακτηριστικό ιδιαίτερα σημαντικό για την περιοχή και διατηρείται μέχρι σήμερα λόγω των όρων δόμησης που επιβάλλει το Προεδρικό Διάταγμα για την περιοχή Ζαγορίου. Εικόνα 23 Σε γενικές γραμμές.6).1 Φραγκάδες (εικ.. αξίζει να σημειωθεί ότι όλες οι κατοικίες στα χωριά του Δήμου Τύμφης. η παρουσία βρυσών και νερόμυλων που σημειώθηκε εξηγείται από το σημαντικό σύνθετο υδρογραφικό δίκτυο που αποτελεί ενα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της περιοχής (εικ. Ελλάδα. Δράση 2.23). Εκτός από τα γεφύρια.21). έχουν στέγες επικαλυμμένες με πλάκες ξερολιθικής τεχνικής (εικ. Εικόνα 21 Εικόνα 22 Τέλος. το Βρυσοχώρι και τη Λάϊστα. 25 .Ε.
Καπέσοβο και Κουκούλι που γνωρίζουν μια σημαντική πρόοδο στον τομέα της τουριστικής ανάπτυξης τα τελευταία χρόνια. φαίνεται να συνδέεται με το επίπεδο της οικονομικής και τουριστικής ανάπτυξης των εν λόγω χωριών. όμως συχνά συναντάμε ατυχείς επεμβάσεις στα κτίσματα αυτά με σκοπό τη συντήρηση .Interreg IIIA.. βρίσκονται σε πολύ καλή κατάσταση και συντηρούνται από τους ντόπιους. 26 . ΗΠΕΙΡΟΣ Α. Έργο ‘Dry Stone Routes’.Ε. γεφύρια). οι αναβαθμίδες καλλιέργειας φαίνεται ότι υπέστησαν σημαντικές φθορές από την εγκατάλειψη της καλλιέργειας των οπωροκηπευτικών. οι περισσότερες από τις οποίες δεν χρησιμοποιούνται. που η ξερολιθική κληρονομιά καταστράφηκε παντελώς κατά τη διάρκεια του Β’ Πολέμου. με εξαίρεση το Ηλιοχώρι. Φραγκάδες και Λεπτοκαρυά.Ε. Οι καλύβες. που είναι σχετικά απομακρυσμένα από τους τουριστικούς άξονες διαθέτουν ένα σημαντικό Δήμος Τύμφης.Ιταλία. Η κατάσταση διατήρησης των ξερολιθικών κατασκευών στα μελετηθέντα χωριά. Οι κατοικίες και τα στοιχεία της καθημερινής ζωής συντηρήθηκαν από τους ιδιοκτήτες τους. Δράση 2. Κήποι. Σκαμνέλι. το Βρυσοχώρι και τη Λάϊστα. Αντίθετα. βρίσκονται σε σχετικά καλή κατάσταση διατήρησης. Τα χωριά Τσεπέλοβο. φαίνεται ότι δείχνουν ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην συντήρηση και αξιοποίηση των ξερολιθικών κατασκευών. Τα χωριά Νεγάδες. Ελλάδα.ανακαίνιση τις κατασκευής (αρμολόγημα με τσιμέντο. χωρίς ειδική ανάγκη συντήρησης. καθώς και για τους λιθόστρωτους δρόμους. τσιμεντένιο σενάζ). Αξιζει να σημειωθεί πως τα ξερολιθικά κτίσματα που διατηρούνται σε άριστη/καλή κατάσταση εξακολουθούν να διατηρούν την ίδια χρήση στο μεγαλύτερο μέρος τους. Οι πιο αξιόλογες κατασκευές (ξωκλήσια.1 ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΑΡΙΣΤΗ ΚΑΛΗ ΜΕΤΡΙΑ ΕΡΕΙΠΙΟ ΣΥΝΟΛΟ ΑΡΙΘΜΟΣ 63 339 ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΞΕΡΟΛΙΘΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ 8% 9% 32% 212 56 670 ΑΡΙΣΤΗ ΚΑΛΗ 51% ΜΕΤΡΙΑ ΕΡΕΙΠΙΟ Αυτό ισχύει ειδικότερα για τους τοίχους περίφραξης που αντέχουν καλύτερα στο χρόνο. ΑΝΕΖ Α.
Η ανάλυση του ιδιοκτησιακού καθεστώτος καταδεικνύει ότι οι περισσότερες καταγραφείσες κατασκευές είναι ιδιοκτήτες (65%). 4% ανήκουν στην εκκλησία.1 κεφάλαιο από ξερολιθικά μνημεία. ενώ για κάποιο αριθμό κατασκευών δεν ήταν δυνατό να εντοπισθεί το ιδιοκτησιακό καθεστώς. Από το σύνολο των καταγεγραμμένων ξερολιθικών κατασκευών.Ιταλία. επελέγησαν από το Δήμο Τύμφης 74 μνημεία και έγιναν αποτυπώσεις στα 18 (βλεπε πίνακα 7). ΗΠΕΙΡΟΣ Α. Έργο ‘Dry Stone Routes’.Interreg IIIA. Ελλάδα. σε συνδυασμό με το γειτονικό χωριό του Καπέσοβο.. καλύβες.Ε. Βραδέτου Κωδικός δελτίου Καταγραφής ΒΡΑΔ04 ΒΡΑΔ05 ΒΡΑΔ06 ΒΡΑΔ13 ΒΡΑΔ17 ΒΡΑΔ20 Αλώνι Σκάλα Παρεκκλήσι Οικία Αυλόγυρος Οικία Ναι Είδος Αποτυπώσεις Δήμος Τύμφης. μετά από αξιολόγηση με τα παρακάτω κριτήρια: Επίτευξη ισομερούς κατανομής στον χώρο Αντιπροσώπευση όλων των ειδών κατασκευών Μνημειακή αξία των κατασκευών Σχετικά υψηλή προσβασιμότητα στις κατασκευές Αισθητική αξία των κατασκευών Απόψεις των Φορέων Τοπικής Αυτοδιοίκησης Πίνακας 7.δ. ΑΝΕΖ Α. λιθόστρωτα) που πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο δράσεων προστασίας ώστε να αξιοποιηθούν τουριστικά. Περίπου 18% των ξερολιθικών στοιχείων ανήκουν στο δημόσιο (κυρίως οι λιθόστρωτοι δρόμοι). που θα μπορούσε να κινήσει το ενδιαφέρον όλο και περισσότερων επισκεπτών. προστατευόμενο μνημείο που αποτελεί σημαντικό πόλο έλξης για την περιοχή. που ήδη μπήκε σ’ ένα ρυθμό τουριστικής ανάπτυξης και την Σκάλα του Βραδέτου.Ε. Το Βραδέτο διαθέτει πολύ σημαντικά στοιχεία ξερολιθικής κληρονομιάς (οικίες. Δράση 2. Προτεινόμενα μνημεία στο Δήμο Τύμφης α/α 1 Δημοτικό Διαμέρισμα Δ. 27 .
1 ΒΡΑΔ23 ΒΡΑΔ36 ΒΡΑΔ40 ΒΡΑΔ43 ΒΡΑΔ47 2 3 4 Δ.Interreg IIIA.. Δράση 2. Καπεσόβου ΒΡΥΣ01 ΒΡΥΣ03 ΚΑΠΕ06 ΚΑΠΕ16 ΚΑΠΕ31 ΚΑΠΕ49 ΚΑΠΕ50 ΚΑΠΕ51 ΚΑΠΕ52 ΚΑΠΕ53 ΚΑΠΕ54 5 Δ. ΑΝΕΖ Α. 28 . Κουκκουλίου ΚΟΥΚ09 ΚΟΥΚ10 ΚΟΥΚ11 ΚΟΥΚ13 ΚΟΥΚ15 ΚΟΥΚ39 ΚΟΥΚ53 ΚΟΥΚ54 Οικία Αποχετευτικό αυλάκι Εξώπορτα Οικία Καλντερίμι Γεφύρι Γεφύρι Παρεκκλήσι Οικία Καλύβα Παρεκκλήσι Παρεκκλήσι Παρεκκλήσι Βρύση Αναβαθμίδες Γεφύρι Καλύβα Καλύβα Βρύση Γεφύρι Γεφύρι Γεφύρι Γεφύρι Γεφύρι Μυλος Γεφύρι Αυλόγυρος Αγωγός αποχέτευσης Οικία Τοιχος αντιστήριξης Σχολειό Καλύβα Καλντερίμι Ναι Ναι Ναι Ναι Ναι Ναι Ναι Ναι Ναι Ναι Ναι Δήμος Τύμφης. Κήπων ΚΗΠΟ04 ΚΗΠΟ16 ΚΗΠΟ040 ΚΗΠΟ065 ΚΗΠΟ066 ΚΗΠΟ067 ΚΗΠΟ068 ΚΗΠΟ069 ΚΗΠΟ070 ΚΗΠΟ071 6 Δ.Ιταλία. Ηλιοχωρίου Δ. Βρυσοχωρίου Δ.Ε.δ.Ε.δ.δ.δ. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. Έργο ‘Dry Stone Routes’.δ. Ελλάδα.
δ.δ. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. ΑΝΕΖ Α. Σκαμνελλίου ΣΚΑΜ02 ΣΚΑΜ12 ΣΚΑΜ14 ΣΚΑΜ16 ΣΚΑΜ58 11 Δ.δ.δ. Έργο ‘Dry Stone Routes’.δ. Λεπτοκαρυάς Ζαγορίου ΛΑΙΣ08 ΛΕΠΤ50 ΛΕΠΤ85 ΛΕΠΤ95 ΛΕΠΤ112 ΛΕΠΤ111 ΛΕΠΤ113 Καλύβα Σκάλα Οικία Εικόνισμα Αγωγός ύδρευσης Καλντερίμι Γεφύρι Καλντερίμι Καλντερίμι Οικία Καλύβα Οικία Βρύση Γεφύρι Σκάλα Γεφύρι Οικία Καλύβα Αναβαθμίδες Καλύβα Αλώνι Αναβαθμίδες Καλντερίμι Τοίχος αντιστήριξης Καλντερίμι Αυλόπορτα Οικία Οικία Καλντερίμι Εικόνισμα Γεφύρι Ναι Ναι Ναι Ναι 9 Δ.δ. Τσεπελόβου ΤΣΕΠ02 ΤΣΕΠ08 ΤΣΕΠ09 ΤΣΕΠ18 ΤΣΕΠ25 ΤΣΕΠ31 ΤΣΕΠ35 ΤΣΕΠ40 ΤΣΕΠ47 12 Δ.Ε. Λαΐστης Δ. Δράση 2. Ελλάδα. Νεγάδων ΝΕΓΑ11 ΝΕΓΑ14 ΝΕΓΑ24 ΝΕΓΑ32 ΝΕΓΑ42 ΝΕΓΑ46 ΝΕΓΑ47 10 Δ.Ε.1 ΚΟΥΚ60 ΚΟΥΚ61 ΚΟΥΚ64 Αγωγός αποχέτευσης Καλύβα Οικία Οικία Ναι 7 8 Δ. Φραγκάδων ΦΡΑΓ03 ΦΡΑΓ105 ΦΡΑΓ106 Δήμος Τύμφης.Ιταλία. 29 .Interreg IIIA..
την ιστορία και την οικονομική δραστηριότητα της περιοχής. 7.Ε. την αξιοποίηση αυτής της σημαντικής κληρονομιάς: Ευαισθητοποίηση των κατοίκων ως προς τον πλούτο της ξερολιθικής κληρονομιάς. Δράση 2. Προτάσεις Το τοπίο που διαμορφώνει η χρήση της ξερολιθιάς θα πρέπει να παίξει έναν κυρίαρχο ρόλο στην προώθηση της εικόνας του Δήμου Τύμφης. Η υλοποίηση ενός προγράμματος για την ξερολιθική κληρονομιά είναι δείγμα του ενδιαφέροντος που δείχνουν οι δημόσιες αρχές και οι ιδιώτες.Ε.Interreg IIIA.. συμβάλλοντας έτσι στην αξιοποίηση του πολιτιστικού τουρισμού και των τοπικών προϊόντων. με δράσεις ευρείας πληροφόρησης. καθώς και η κατάσταση διατήρησης αυτών των κατασκευών. δηλαδή στη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη που είναι αναγκαία για τον τόπο. για την ποικιλία του ειδούς των κατασκευών αλλά και για τη σημερινή τους κατάσταση. ΑΝΕΖ Α. Μέσω της μελέτης αυτής κατέστη φανερό ότι η αρχιτεκτονική της ξερολιθιάς κατέχει μια πολύ σημαντική θέση μεταξύ των στοιχείων της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς στο Ζαγόρι και ότι καταδείχτηκε η ποικιλία των κτισμάτων σε σχέση με τη γεωγραφία. Είναι φανερό πλέον ότι κάποιες δυνάμεις κινητοποιούνται για την αξιοποίηση αυτής της κληρονομιάς και ότι απαιτούνται δράσεις ευαισθητοποίησης για να περιορισθεί η φθορά των ξερολιθικών κατασκευών και να αναβιώσει η χρήση αυτής της τεχνικής. Έργο ‘Dry Stone Routes’. Δήμος Τύμφης. Η συστηματική καταγραφή των ξερολιθικων κατασκευων που αποτυπώνεται για πρώτη φορά έδωσε σημαντικά στοιχεία για τον πλούτο της λαϊκής αρχιτεκτονικής του Δήμου Τύμφης.1 ΦΡΑΓ108 Βρύση Ναι Συμπεράσματα Η καταγραφή των ξερολιθικών κατασκευών στο Δήμο Τύμφης αποτελεί ένα πρώτο βήμα για τη γνωριμία με την αρχιτεκτονική αυτή κληρονομιά. τη γεωλογία. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. ότι συνειδητοποιούν το πολιτισμικό. τοπικό και τουριστικό ενδιαφέρον που αντιπροσωπεύουν οι ξερολιθικές κατασκευές.Ιταλία. η ομάδα μελέτης προτείνει κάποιες δράσεις με στόχο και την προστασία. Καταλήγοντας. 30 . Ελλάδα.
1 Ενθάρρυνση της χρήσης των ξερολιθικών κατασκευών (αναβαθμίδες. Ελλάδα.Ε. Η προστασία των περιοχών που διαθέτουν σημαντικό αριθμό ξερολιθικών έργων. καλύβες κ. Ευαισθητοποίηση των εργολάβων και των Δημοσίων Αρχών ως προς το οικολογικό ενδιαφέρον των ξερολιθικών κατασκευών. κυρίως σ’ ότι αφορά στον αγώνα κατά της διάβρωσης και των κατολισθήσεων. Έργο ‘Dry Stone Routes’.Ιταλία.Ε.π. 31 . Δράση 2. μέσω των κατάλληλων διαδικασιών από τις Τεχνικές Υπηρεσίες των Δήμων..). τη χρηματοδοτική ενίσχυση και την υλοποίηση προγραμμάτων ευαισθητοποίησης. Ενθάρρυνση δράσεων για την ποιότητα της αρχιτεκτονικής με σεβασμό προς την ιστορία και το περιβάλλον. ΗΠΕΙΡΟΣ Α.Interreg IIIA. Ο χωροταξικός σχεδιασμό και οι χρήσεις γης αποτελούν τα πρώτιστα εργαλεία ελέγχου των δράσεων που αφορούν στις ξερολιθικές κατασκευές. ώστε να προληφθεί η πλήρης εγκατάλειψή τους. Είναι αναγκαίο να συμπληρώνονται με δράσεις που θα εμπλέκουν τον τοπικό πληθυσμό στη διαδικασία προστασίας και ανάδειξης της κληρονομίας και στις πολιτικές της βιώσιμης τοπικής ανάπτυξης ώστε να εξασφαλισθούν μακροπρόθεσμα αποτελέσματα. Δήμος Τύμφης. ΑΝΕΖ Α. Τα κανονιστικά μέτρα προστασίας που επιβάλλονται συνήθως δεν αρκούν από μόνα τους και οι επιπτώσεις τους είναι σχετικά περιορισμένες. Υλοποίηση έργων συντήρησης και αξιοποίησης των λιθόστρωτων δρόμων με χρήση των παραδοσιακών τεχνικών της ξερολιθιάς. Ανάπτυξη δράσεων τεχνικής κατάρτισης ώστε να μεταφερθεί η παραδοσιακή τεχνογνωσία στους νέους τεχνίτες. Ένταξη της ξερολιθικής κληρονομιάς στην προώθηση του τουριστικού προϊόντος της περιοχής. προϋποθέτει μέτρα για την αποφυγή της περαιτέρω φθοράς τους.λ.
Ε. Δράση 2. ΑΝΕΖ Α.Ε. 32 .1 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι – ΑΠΟΤΥΠΩΣΕΙΣ Δήμος Τύμφης. Έργο ‘Dry Stone Routes’.Ιταλία.. Ελλάδα. ΗΠΕΙΡΟΣ Α.Interreg IIIA.
Κατ. Έργο ‘Dry Stone Routes’. κτλ) Έργα Υποδομής Κατάσταση Άριστη Καλή Μέτρια Ερείπιο o Ναι Φυσικό Περιβάλλον γύρω από το Μνημείο Δάσος-Θάμνοι Συστάδα με Γέρικα Δένδρα Λιβάδι Βραχώδες Τοπίο Κοιλάδα Φαράγγι Λόφος Σημειώνεται με x ένα ή περισσότερα πεδία ανάλογα με την περίπτωση Δήμος Τύμφης.Ε. 33 . ΑΝΕΖ Α.. Ημερομηνία Ομάδα εργασίας Κωδικοί φωτογραφιών Τοποθεσία Δήμος : Τοπωνύμιο : Συντεταγμένες Πρόσβαση ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ Βασική κατηγορία o Οριοθέτηση o Αγροτικές & κτηνοτροφικές κατασκευές Οικισμός : GPS : X : Y: Επαρχιακός Δρόμος (άσφαλτος) Χωματόδρομος Αρχική χρήση Περιγραφή Αναβαθμίδες Περίφραξη Αυλόγυρος Αγροικία Στάβλος Αποθήκη Εξώπορτα Αλώνι Βρύση H: Μονοπάτι Χωρίς άμεση πρόσβαση o o o o o Έργα άρδευσης – ύδρευσης. Υδροκίνητες κατασκευές Κατοικία Οικία Βοηθητικός χώρος (μαγειριό) Μοναστήρι Εκκλησία Γεφύρι Σκάλα Σύγχρονη χρήση Ίδια Νέα χρήση Ιδιοκτησιακό Καθεστώς Δημόσιο Ιδιόκτητο Υπό ειδική προστασία Όχι Παρατηρήσεις Άγνωστο Σε εξέλιξη Ερείπιο Αυλόγυρος Εξώπορτα Εικόνισμα Παρεκκλήσι Καλντερίμι Σχολείο Μνημεία (θρησκευτικά. Ελλάδα.Interreg IIIA.Ιταλία.1 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ – ΔΕΛΤΙΟ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗΣ ΞΕΡΟΛΙΘΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ Αρ. ΗΠΕΙΡΟΣ Α. Δράση 2.Ε.
