ΠΡΟΛΕΤΑΡΙΟΙ Ol OK TQN ΧΟΡΟΚ.

ΕΝΩΘΗΤΕ 

ΚΑΡΑ Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ ΦΡΙΝΤΡΙΧ ENI ΚΕΛΙ
ΔΙΑΛΕΧΤΑ ΕΡΓΑ
ΣΕ ΔΥΟ ΤΟΜΟΥΣ

ΤΟΜΟΣ

II 

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗ ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΤΟΓ ΕΚΔΟΤΙΚΟΓ Τ Η Σ ΜΟΣΧΑΣ ΣΤΗ Γ Ε Ρ Μ Α Ν Ι Κ Η Ε Κ Δ Ο Σ Η Τά χιριιχόμινα τούτον τοΰ τόμου άηιστοίχοΰν στάν τόμο Β' τής ροαιχής δίτομης Ικδοοης τών 6ιαΙ»χτών ίργων τοΰ Μάοξ και ιοϋ "ΕνγκιΧς, ηού ίτοιμάατηχι άπό τό Ίνοτιτοντο Μάρξ" Erfxtlt-Aivtv. (Τόμος Β", χρααχός ίχδοτιχός οίχος γιά Άοίιιιχή φιλολογία, Μόσχα 1948). Τ6 χιίμινο δλίον τών ?ργων χού πβριίχονtat ai τοΰτο tor τόμο Ιχα άποόοΰιΐ σύμφωνα μί τά ηρω τότυχα νίιχά ηού φνλάγοτιat ατό ' lvatnoCto Μάρξ- Evyxilt-Aivtv τής Μόσχας. 

«

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΓ ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ1

Τό χειρόγραφο που δημοσιεύεται έ δ ώ — ή χ ρ ι τ ι χ ή του σ χ ε δ ί ο υ π ρ ο γ ρ ά μ μ α τ ο ς μ α ζ ί μέ τ ό συνοδευτικό γ ρ ά μ μ α π ρ ό ς τ ό ν Μ π ρ ά χ ε — α τ ά λ θ η χ ε α τ ά 1 8 7 5 , λ ί γ ο π ρ ί ν ά π ό τό έ ν ω τ ι χ ό σ υ ν έ δριο ' τΐ)ς Γ χ ό τ α , ο τ ό ν Μ π ρ ά χ ε γ ι ά ν ά τ ό δ ί ί ξ ι ι xal ατούς ΓχάΤμπ, Ά ο υ ε ρ , Μ π έ μ π ε λ χ α ί Λ ή μ π χ ν β χ τ χαI νά τό έπιστρέψει ΰ σ τ ε ρ α ο τ ό ν Μ ά ρ ξ . Μιά π ο ύ τ ό συνέδριο τί,ς Χ ά λ η ς Εβαλε ο τ ή ν ή μ ε ρ ή α ι α δ ι ά τ α ξ η τ ο ο κ ό μ μ α τ ο ς τ ή συζήτηση π ά ν ω ατό π ρ ό γ ρ α μ μ α xf)i Γ χ ό τ α , ν ό μ ι σ α π ώ ς θά έ χ α ν α ό π ε ξ α ί ρ β σ η ά ν κ α τ α κ ρ α τ ο ύ σ α ά κ ό μ α ά π ό τ/; δ η μ ο σ ι ό τ η τ α α ύ τ ό τ ό αοβαρό—Γαως τ ό σ ο β α ρ ό τ ε ρ ο — ν τ ο κ ο υ μ έ ν τ ο π ο ύ άφορά α δ τ ή ν τ ή σ υ ζ ή τ η σ η .
1 Τό Ιργο τοβ Μάρξ, ή «Κριτική το5 προγράμματος τής Γχότα», 8ημοοι·ότηχ· άπί τόν "Ενγχβλς, παρά τή θέληοη τής 6πορτουνιοτιχτ)ς ή γ · βία ς Tf)( γ·ρμανιχή( οοοιαλβημοχρατίας. Τό γράμμα το β *Ενγχ·λς οτόν Κοούτοχι, «oft 6ημοοι·6τηΧΒ οτ(ς ο · λ 37-40 τούτου τοβ τόμου, β · ( χ ν · ι 8τι 6 "Ενγχβλς «Ιχ« νά 6π·ρνιχήο·ι χα( τήν &ντ(οταοη τοβ Καοάτιχι γ:α τή βημοο(·οοη χα( ά ν α γ χ ά ο τ η χ · νά &μ|)Χ6ν·ι μ·ριχά άπό τά ό£6τ·ρα μέρη Tfjc «Κριτικής τοβ προγράμματος τής Γχότα». Σ Ι τούτη τήν Ιχβοοη τό χ · ( μ · ν ο Ι χ · ι έ ν τ · λ β ( &κοχαταοταθ·1, ούμφωνα μέ τό χειρόγραφο πού βιατηρήβηχ·. (Σημ. Σ6ντ.) 9 Ζτό χομματιχό ouviSpco xfjç Γχότα (22-27 τοβ Μάη 1875) ένώθηχαν ο( Soi τοτινές Ιργατιχές όργονώο·:ς—τό οοοιαλβημοχρατιχό έργατιχό χόμμα, π&6 ή γ ! τ · ( τοο ήταν 6 Β. Λ ή μ κ χ ν · χ τ χα( -δ Μκέμκιλ (ο( λ · γ ό μ · ν ο ι ά ΐ ζ · ν α χ ι χ ο ( ) μέ τή λαοοαλιχή Γ·νιχή Γβρμανιχή Έ ρ γ α τ ι χ ή Έ ν α ο η , πού ή γ έ τ · ( της ήταν ό Χάς«νχλ·β·ρ, ό Χάο·λμαν *α( ό Τ έ λ χ · — χ α ( ουγχρότηοαν τό 'Bviato Σοοιαλιοτιχό 'Εργατικό Κόμμα τής Γερμανίας. (Σημ. Ϊ6ντ.) 

2

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

Τό χειρόγραφο Εχει ομως χι άλλη, πλατύτερη σημασία. Γιά πρώτη φορά διατυπώνεται έδώ χαθαρά χαί σταθερά ή θέση too Μάρξ πάνω ατή γραμμή που χάραξε δ Λασσάλ άπό τήν άρχή, τής δράσης του χαί μάλιστα τόαο σχετιχά με τίς οίχονομικές άρχές, δσο χαί σχετιχά μέ τήν ταχτική του Λαααάλ. Ή άνελέητη οξύτητα μέ τήν όποία Ανατέμνεται έίΰ> τό αχέδιο προγράμματος, δ άδυσώπητος τρόπος με τόν οποίον έχφράζονται τά συμπεράσματα χα( ξεσκεπάζονται ο[ άδυνβμίες του οχεδίου, όλα αύτά δέ μπορούν πιά αήμερα, ΰστερα άπό δεκαπέντε χρόνια, νά θίξουν χανέναν. Είδιχοί λασσαλιχοί όπάρχουν πιά μόνο ατό έξωτεριχό αάν μονωμένα Ιρείπια, ένώ τ ό ' π ρ ό γραμμα τής Γχότα τό έγχαταλείψαν? άχόμα χαί οί ίδιοι οί δημιουργοί του αάν ολότελα άνεπαρχές 1 . 'Ωστόσο παράλειψα χαι άντιχατάατηαα μέ άποσιωπητιχά μίριχές τσουχτερές έχφράσεις χαί χρίσεις προσωπικού χαρακτήρα, δπου αύτό δέν Εβλαφτβ τό θέμα. Ό Μαρξ 6 Γδιος θά τ ό χανε αύτό, άν δημοσίευε σήμερα τό χβιρόγραφο. Ή βίαιη, Ιδώ χαί έχει, γλώσσα του είχε προκληθεί άπό δυό περιστατικά. Π ρ ώ τα, έ Μάρξ χι έγώ εΓμασταν πιό στενά δεμένοι μέ τό γ ε ρ μ α νικό κίνημα, παρά μέ οποιοδήποτε άλλο. Τό άποφασιστιχό ßt;μα πρός τ ά πίσω, πού φανέρωνε αύτό τό σχέδιο προγράμματος,, έπρεπε λοιπόν νά μάς άναστατώσει Ιξαιρετιχά βίαια. Αεύτερο όμως, βρισκόμασταν τότε, μόλις δυό χρόνια Οστερα άπό τό σ υ νέδριο τΐ,ς Διεθνούς ατή Χάγη 2 oé σφοδρότατο άγώνα μέ τό* Μπακούνιν χαί τούς άναρχιχούς του, πού μ£ς θεωροόσαν υπεύθυνους γιά χαθετί πού συνέβαινε ατή Γερμανία μέσα ατό Ι ρ γ α τιχό κίνημα. Έ π ρ ε π ε λοιπόν νά περιμένουμε πώς θά μάς φόρτωναν χαί τή μυστιχή πατρότητα αύτοϋ too προγράμματος. ΑύτοΙ

1 Τό ouviSpio το3 ΣοοιαλΒημοχρατιχοΟ Κόμματος τ1)ς Γ·ρμαν(ας ατή XdXr), τό κρΑτο ύοτ·ρα άπό τ»,ν χατιίργτ,οη τοβ νόμου ένάντια ctobç οοοιαλυτίς, άποφοίοιο· οτίς 16 τοβ ΌχτώΡρη 1890, μΐ πρόταοη το β Β(λχ»λμ Λι)μπχν·χτ, τοβ κύριου ουνταχτη τοβ προγράμματος τ1]ς Γχότα, yd Ι π · ξ · ρ γ α ο τ · 1 f i d τό Ιπόμινο ουνίβριο Ινα νέο οχέβιο προγράμματος. Τό vio πρόγραμμα Ιγχρίθηχι τόν Όχτώβρη τοβ 1891 Από τό ouviBpt» τής Έρφούρτης («Πρόγραμμα τής Έρφούρτης») (Σημ. Σ&ντ.) * Τό ουνίβριο τής I ΔκβνοΟς, πού ouvf]X6« τό Σ·πτ1μβρη τοβ 1872 οτή Χαγη, τό χ α ρ α χ τ ή ρ ι ζ · ή π ί λ η Αναντια οτο&ς μπαχουνιχούς. Ή π λ ε ι ο ψηφία τοβ ouv»ip(ou οτα&ηχ· μί τό μέρος τοβ Γινιχοβ Συμβουλίου, π·ίτ τ ί βκ&θυν· 6 Me(p;. Ό Μπαχο&νιν βιαγραφηχ· άπό τι) Δι·θν1). (Σημ. Ζ&ντ.)? 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

3

ol λόγοι δέν δπάρχουν πιά χαί μαζί τους δέν υπάρχει ή άνάγχ η νά μπουν τά αημίία πού άναφέραμε. Ε π ί σ η ς έξαιτίας του νόμου γιά τόν τύπο σημειώνω μεριχές φράσεις μόνο μέ άποοιωπ/,τιχά. Ό π ο υ άναγχάστηχα νά διαλέξω μ(ά πιό μαλαχή Εκφραση τήν ϊβαλα ai άγχύλες. Κατά τά άλλα τό χείμβνο δημοοιβύεται έπιλεξει.
itevilvo 6 τοβ Γ · ν ί ρ η 1891. φρ, "Ενγχελς

Γράψχηχι άπό τόν Φρίπριχ "EvyxtltΔημοααύ τηκ» βχή *Νόit Τοάϊχ», 1891.

Σύικρωτα μι ιή *N<Su Τοάιΐ' 

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

ΓΡΑΜΜΑ Σ Τ Ο Ν

ΜΠΡΑΚΕ
Αονβίνο 5 toO Μάη 1875

Α γ α π η τ έ Μπράχβ ! Τίς παρακάτω κριτικές παρατηρήσεις πάνω ατό ένωτιχό πρόγραμμα, θά μοΰ χάνετε τή χάρη, άφοϋ τίς διαβάσετε, νά τίς άναχοΐνώσετε στόν Γ χ ά ΐ μ π χαί στους Άουερ, Μπέμπελ χαί Λήμπχνεχτ, γιά νά τίς μελετήσουν. Είμαι πάρα πολύ ά π α σ χ ο λημένος χαί είμαι άναγχασμένος νά ξεπβρνάω χιόλας πολύ τά Ορια δουλιίς πού μοΰ καθόρισαν οί γιατροί. Γι' αυτό δέ μοΰ ήταν χαθόλου «άπόλαυση» νά γράψω Ενα τόσο μεγάλο παλιόχαρτο. Ωστόσο ήταν άνάγχη, γιά νά μήν παρεξηγήσουν οί κομματικοί φίλοι, γιά τούς οποίους προορίζεται αότή ή άναχοίνωση, τίς ένέργιιες πού θά υποχρεωθώ νά χάνω. 'Γστερα άπό τό ένωτιχό συνέδριο 6 "Ενγχβλς χαί έγώ θά δημοσιεύσουμε μιά σύντομη δήλωση, πού τό περιβχόμενο της θά λέβι 8τι «Γμαστε όλότελα άμίτοχοι άπό τό παραπάνω πρόγραμμα άρχων χαί 3 τι δέν Εχουμε καμιά σχέση μ* αότό. Αότό είναι άπαραίτητο, γιατί ατό έξωτεριχό Εχουν τή γνώμη—τήν όλότελα λαθεμένη γνώμη—πού τήν καλλιεργούν μέ τήν μεγαλύτερη φροντίδα of όχθροί του κόμματος, δτι έμείς στά χρυφά χαθοδηγουμβ άπό δώ τό χίνημα του λεγόμενου Κόμματος τοΰ "Αϊζεναχ. 'Ακόμα, α' Ενα βιβλίο, πού έχδόθηχε τελευταία στά ρωσιχά, 6 Μπαχοόνιν μέ θεωρεΓ λ χ . δπεύθυνο, ί χ ί μόνο γιά 3λα τά προγράμματα χ λ π . αότου του κόμματος, μά άχόμα χαί γιά χάθε βήμα πού Εχει χάνβι 6 Αήμπχνεχτ άπό τήν ήμέρα τής συνεργασίας του με τό Λαΐχό Κόμμα. Ά σ χ ε τ α άπό αύτό, καθήκον μου είναι νά μήν άναγνωρίσω, 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

5

Ιατω χα( μέ διπλωματική σ ι ω π ή / έ ν α πρόγραμμα, πού κατά τήν πεποίθησή μου πρέπει νά άποριφθεί ολοκληρωτικά χαϊ πού διαφθείρει τό κόμμα. Κάθε βήμα το5 πραγματικοδ κινήματος είναι πιό σπουδαίο άπό μιά δωδεκάδα προγράμματα. Ά ν , λοιπόν, δέ μπορούσαν νά πάνε πιό π έ ρ α άπό τό πρόγραμμα τοό Ά ΐ ζ ε ν α χ — κ α ί ο£ περιστάσεις δεν τό ίπέτρεπαν αύτό—τότε θάπρεπε άπλώς νά κλείσουν μιά συμφωνία δράσης ένάντια στόν κοινό έχθρό. "Οταν 8μως κ ά νουν προγράμματα άρχ&ν (άντίς νά άναβάλουν τό ζήτημα αύτό ώσότου μιά μακρόχρονη κοινή δράση θά τό προετοίμαζε) τότες βάζουν μπροστά σ' δλον τέν κόσμο ορόσημα πού μ* αύτά μετριέται τό Οψος τοΐ> κομματικού κινήματος. 01 άρχηγοί τών λασσαλικ&ν ήρθαν, γιατί τούς ανάγκασαν οί συνθήκες νάρθοον. "Αν τούς είχε δηλωθεί άπό τήν άρχή δτι δέ θά Επιτρέπονταν παζαρέματα πάνω σέ ζήτημα άρχής, τότες θ ά δ π οχ ρ β ώ ν ο ν τ α ν ν' άρκεστούν σ' Ενα πρόγραμμα δράσης, ή α' ίνα οργανωτικό σχέδιο γιά κοινή δρί'ση. 'Αντίς γι' αδτό, τούς έπιτρέπουν νά παρουσιαστούν όπλιοιιένοι μέ πληρεξούσια καί άναγνωρίζουν δτι είναι δεμένοι μέ τά πληρεξούσια αυτά, παραδίνονται δηλαδή ατό Ελεος αδτονών πού Εχουν άνάγχη άπό βοήθεια. Καί γιά κορωνίδα, αύτοί πάλι κάνουν Iva συνέδριο πρίν άπό τό σ υ ν έ δ ρ ι ο σ υ μ β ι β α σ μ ο ύ , ένώ τό ?:κά τους τό κόμμα κ ά νει τό συνέδριο του post festum θέλανε ολοφάνερα νά Εξαφανίσουν ταχυδακτυλουργικά κάθε κριτική καί νά μήν άφήσουν καιρό ατό δικό τους τό κόμμα νά σκεφτεί. Ξέρουν πόσο ικανοποιεί τούς ίργάτες καί μόνο τό γεγονός τής ένότητας, όμως γελιούνται άν νομίζουν πώς τούτη ή στιγιιιαία έπιτυχία δέν ^ α γοράστηκε πάρα πολύ άκριβά. Ά λ λ ω σ τ β τό πρόγραμμα δέν άξίζει τίποτα, άκόμα κι άσχετα άπό τό οτι καθαγιάζει τά λασσαλικά άρθρα πίστης. θ ά 35ς στείλω σύντομα τά τελευταία τεύχη τής γαλλικής Εκδοσης του «Κεφαλαίου» Έ πορεία τής έκτύπωσης είχε έμποδιστβί γιά πολύν καιρό άπό τήν άπαγόρευση τής γαλλικής κυβέρνησης. Τούτη τή βδομάδα, ή ατίς άρχές τής άλλης, θά τ ε Κατόπιν Ιορτής. (Σημ. Σύντ.) Ή γαλλική μ·τ<1φραοη τοό 1 τόμου τοΟ <Κ·φαλα(ου» πού · ΐ χ * ουνταχτ·1 άπό τόν Ιδιο τόν Μάρξ, χυχλοφόρηο» οέ τβδχν, άπό τό 1872 όις τό 1875 ατό Πάριοι. (Σημ. Σόντ.)
2 1 

6

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

λειώσει ή υπόθεση. Πήρατε τά προηγούμενα 6 τ ε ύ χ η ; Γράψτε μου παρακαλώ καί τή διεύθυνση τοό Μπέρνχαρντ Μπέκερ, γιατί πρέπει νά στείλω καί ο' αύτόν τά τελευταία τεύχη. Τό βιβλιοπωλείο τοό «Volksstaat» 1 ί χ ε ι δικούς του τρόπους. "Ετσι δέν μ.οό στείλανε ως αύτή τή στιγμή λ χ . οδτβ Ενα άντίτυπο άπό τήν έκδοση « Ή δίκη τών κομμουνιστών στήν Κολωνία». Μέ τούς καλύτερους χαιρετισμούς
Δικός Κάβλ σας Μόϋξ

1 Έννο·ϊ τόν *χίοτιχό οίκο τοΟ οοο^αλβημοκρατικοΟ έργατιχοβ χ ί μ μ « τος, ποδ ήταν έγχαταοτημένος ατή ούντα£η τοΟ χιντριχοβ χομματιχοΟ d f 7ivou ατή Α·ίψ(α «Volksstaat» («Λαϊκό Κράτος») (1869-1876). (Σημ. Ϊ 6 ν τ ) 

ΚΑ ΡΛ

ΜΑ Ρ Ξ

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ Σ Τ Ο

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

Τ Ο Υ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ I

< 1 Ή igyaaia cirai ή πηγή χάΌ-t πλούτου Mai xà&e no· λιτισμον Mai μ ιά πού ωφέλιμη Igyaaia μποββϊ νά vnéggei μονάχα μέσα στήν μotvœvia Mal μέσα της κοινωνίας, τά Sooio χής ίργασίας àvrjttti άπίραιο Mai μέ too ίικαίωμα σ ' ΧΧα τά μίΧη χής ΜΟίνοανίας».

Π ρ ώ τ ο μ έ ρ ο ς τ ΐ ) ς π α ρ α γ ρ ά φ ο υ : , « Ή έργασία εί•ναι ή πηγή *άθε πλούτου χαί χάθε πολιτισμού». Ή έργαοία δ έ ν είναι ή π η γ ή χάθε πλούτου. Ή φ ύ σ η βίναι έξίαου ή πηγή τών άξιών χρήσης (χαί άπό άξίβς χρήσης Αποτελείται βέβαια ό έμπράγματος πλοοτος !), δπως χαί ή έργαοία, πού ή ίδια είναι μονάχα ή Εκφραση μιάς φυαιχής δύναμης, τί)ς άνθρώπινης Ιργατιχής δύναμης. Έ παραπάνω φράση βρίσκεται αέ 8λα τά παιδικά άλφαβητάρια καί είναι σωστή Ιφόαον ό π ο ν ο ε ί τ α ι 8τι ή έργαοία γίνεται μέ τά άντίστοιχα Αντικείμενα καί μέσα. "Ενα σοσιαλιστικό πρόγραμμα, ΰμως, δέ μπορεί νά έπιτρέπει σέ τέτια άστιχά σχήματα λόγου ν' άποσιωποον τούς 8 ρ ο υ ς πού μονάχα αύτοί τούς δίνουν νόημα. Καί μιά πού ό άνθρωπος έ κ τ ώ ν προτέρων άντικρ6ζει τή φύση, τήν πρώτη πηγή χάθε μέσου καί Αντικείμενου έργασίας, σάν ίδιοχτήτης, καί τή μεταχειρίζεται σάν νά το5 άνή-*ει, ή έργαοία του γίνεται πηγή άξιων χρήσης, άρα χαί πλούτου. Οί άστοί Έχουν κάθε λόγο ν' άποδίδουν στήν Ιργααία Υ π ε ρ φ υ σ ι κ ή δ η μ ι ο υ ρ γ ι κ ή δ ύ ν α μ η . Γιατί άχριβώς άπό 

8

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

τό γεγονός δτι ή έργααία καθορίζεται άπό τή φ6ση, βγαίνει οτε 6 άνθρωπος πού δέν κατέχει άλλη ίδιοχτηαία έχτός άπό τήν έργατιχή του δύναμη, αέ όλες τίς χαταατάαεις τής κοινωνίας χαΐ too πολιτισμού είναι όποχρεωτιχά δούλος τών άλλων άνθρώπων, πού Εχουν χάνβι τόν έαυτό τους ίδιοχτήτη τών άντιχειμενιχών δρων τ?,ς εργασίας. Μόνο μέ τήν άδειά τους μπορεί νά δουλεύει, δηλαδή μόνο μέ τήν άδειά τους μπορ*ί νά ζεί. Ά ς άφήαουμε τώρα τή φράση αότή όπως πορεύεται, ή κ α λύτερα όπως κουτσαίνει. Τί θά περίμενε χανένας αάν συμπέρασμα ; Προφανώς τούτο: «Μιά πού ή έργααία είναι ή πηγή χάθε «λούτου, τότε χαί στην κοινωνία έπίσης χανένας δέ μπορεί νά ίδιοποιβίται πλοδτ» έχτός άν είναι προϊόν τής έργααίας του. "Αν λοιπόν δέν δουλεύει ό ίδιος, τότες ζεί άπό ξένη δουλιά χαί ιδιοποιείται χαί τόν πολιτισμό του αέ βάρος ξένης έργααίας». Ά ν τ ί ς γι' αότό, μέ τό αυνθετιχό « χ α ί μ ι ά π ο ύ » π ρ ο σθέτουν μιά δεύτερη φράαη γ:ά νά βγάλουν άπ' αότή, χαί δ χ ι άπό τήν πρώτη Ενα συμπέρασμα. Δ ε ύ τ ε ρ ο μ έ ρ ο ς τ?, ς π α ρ α γ ρ ά φ ο υ : «'Ωφέλιμη έργααία μπορεί νά όπάρχβι μονάχα μέαα στήν χοινωνία χαί μ έ α » τί)ς κοινωνίας». Σύμφωνα μέ τήν πρώτη φράαη ή έργααία ήταν ή πηγή χ ά θ · πλούτου χαί χάθε πολιτισμού, ωατε χαμιά χοινωνία δέ μ π ο ρεί νά όπάρχει χωρίς έργααία. Τώρα μαθαίνουμβ άντίθετα, 8τί χαμιά «ωφέλιμη» έργααία δέ μπορεί νά όπάρχει χωρίς χοινωνία. β ά μπορούσε χανένας έξίαου χ α λ ά νά πει, ότι μόνο μέαα ατήν χοινωνία ή άνώφελη χαί άχόμα ή χοινόβλαβη έργααία μ π ο ρ-£ νά γίνβι χλάδος βιοπορισμού, δτι μόνο μέσα ατήν χοινωνία μπορεί χανένας νά ζήσ«ι άπό άργία χλπ. χ λ π . δηλ. χοντολογής θά μποροϋαε χανένας ν' άντιγράψβι όλότληρο τόν Ρουααώ. Καί τί είναι «ωφέλιμη» έργααία ; Βέβαια μονάχα ή έργααία πού παράγει τό έπιδιωχόμενο ωφέλιμο άποτέλεσμα. ' Ε ν α ς άγριος—χαί ό άνθρωπος ήταν άγριος, όταν Επαψε νάναι π ί θ η χ o f — πού αχοτώνβι Ενα ζώο μέ μιά πέτρα, πού μαζεύει χαρπούς χ λ π . , έχτελεί «ωφέλιμη» έργααία. Τ ρ ί τ ο . Τ ό σ υ μ π έ ρ α σ μ α : «Καί μιά πού ωφέλιμη έργααία μπορεί νά όπάρχει μονάχα μέσα στήν χοινωνία χαί μέσω τής κοινωνίας—τό Εσοδο τ?,ς έργααίας άνήχει άχέραιο χαί μέ ίσο διχαίωμα α* όλα τά μέλη τής κοινωνίας». 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

9

'Ωραίο συμπέρασμα 1 "Αν ή ωφέλιμη έργααία μπορβί νά όπάρχει μονάχα μέσα στήν κοινωνία χαί μέσω τής κοινωνίας, τό Εσοδο τ?(ς έργασίας άνήχει στήν χοινωνία—χαί στόν χάθε έργάτη πέφτει τόσο μόνο, όσο δέν είναι άπαραίτητο γιά νά διατηρηθεί 6 «δρος» τής έργασίας, ή χοινωνία. Πραγματιχά χαί αύτήν τή φράση τήν έπέβαλλαν πάντοτε οί δπερασπιστές τ1)ς χ ά θ ε Φ ο ρ ά κ ο ι ν ω ν ι κ έ ς κατάσ τ α σ η ς . Πρώτα Ερχονται οί άπαιτήσεις τϊ)ς κυβέρνησης μέ δλα δοα είναι προσκολλημένα α* αύτήν, γιατί αύτή είναι τό χοινωνιχό ίργανο γιά τή διατήρηση τής κοινωνικής τάξης. "Τστερα Ερχονται οί άπαιτήσεις τών διαφόρων ειδών άτομικής ίδιοχτησίας, γιατί τά διάφορα είδη άτομιχής ίδιοχτησίας είναι τά θεμέλια τής χοινωνίας χ λ π . Βλέπουμε 3τι μπορεί χανένας νά στριφογυρίζει 8πως θέλει τέτιες χούφιες φράσεις. Τό πρώτο χαί τό δεύτερο μέρος τής παραγράφου Ιχουν μιά κάποια χατανοητή συνοχή μόνο μέ τούτη τή διατύπωση : «Πηγή τοό πλούτου χαί τοό πολιτισμού γίνεται ή έργααία μόνο σάν χοινωνιχή έργααία» ή, πράγμα πού είναι τό Γδιο, «μέσα στήν χοινωνία χαί μέσω τής κοινωνίας». Αύτή ή φράση είναι άδιαφιλονίχητα σωστή, γιατί χι i v ή ξεχωριστή έργααία (οί έμπράγματοι Spot της προόποτίθεται δτι όπάρχουν) μπορεί νά δημιουργήσει άξίις χρήσης, δέ μπορεί ωστόσο νά δημιουργήσει οδτε πλοότο, οδτε πολιτισμό. Μά εξίσου άδιαφιλονίχητη είναι χαί ή άλλη φράση: «Στό μέτρο πού άναπτύοσβται χοΐνωνιχά ή έργααία χαί γίνεται Ετσι πηγή πλούτου χαί πολιτισμοί), άναπτύσσονται χαί ή φτώχεια χαί ή έγχατάλβιψη γιά τόν έργάτη, 6 πλοότος χαί ό πολιτισμός γιά τόν μή έργαζόμενο». Αύτός είναι ό νόμος 3λης τ?,ς ως τά τώρα ιστορίας. Α ν τί λοιπόν νά σχαρώνουν γενιχές φράσεις γιά « τ ή ν έργααία», χαί « τ ή ν χοινωνία», χρειαζόταν έδώ ν* άποδείξουν συγχεχριμένα πώς μέσα ατή σημερινή χεφτλαιοχρατιχή χοινωνία δημιουργήθηκαν έπιτέλους οί- όλιχοί χ λ π . Spot πού χάνουν τους έργάτες ικανούς νά τσακίσουν, χαί τούς άναγχάζουν νά τσακίσουν, αύτή τήν χοινωνιχή κατάρα. Πραγματικά 2μως όλόχληρη ή παράγραφος, λαθεμένη άπό άποψη Οφους χαί περιεχόμενου, όπάρχει μόνο γιά νά γραφεί έχιχεφαλ^ς τής κομματικές σημαίας σάν σύνθημα ή λασσαλιχή διατύπωση «άχέραιο Εσοδο τΐ,ς έργασίας». Πιό χάτω ξα- 

10

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

νάρχομαι στό «έσοδο τ ή ; εργασίας», ατό «ίσο δικαίωμα» κλπ. μιά καί τό Ιδιο πράγμα έπαναλαβαίνετσι μέ κάπως διαφορετική μορφή.
2.*Στή σημερινή κοινωνία τά μέσα έργααίας thai μονοπώλιο τής τάξης των κεφαλαιοκρατών. Ή έξάρτηαη της έργατικής τάξης, πον κα&ορίζεται άπ ' αυτά τό γεγονάς, είναι ή αΙτία της Αθλιότητας Hai της υποδούλωσης ai ύ'λες τις μορφές».

Ή διατύπωση αυτή, πού τή δανείστηκαν άπό τό καταστατικό τής Διεθνούς, είναι λαθεμένη σ" αύτή τή «βελτιωμένη» Ικδοση. Στή σημερινή κοινωνία τά μέσα Εργασίας είναι μονοπώλιο των γαιοχτημόνων (τό μονοπώλιο τής γαιοχτησίας άποτελεί μάλιστα τή βάση τοό μονοπώλιο» τοό κεφαλαίου) κ α ι των κεφαλαιοκρατών. Τό χαταστατιχό τής Διεθνοός δέν κατονομάζει ατό σχετικό μέρος οδτε τή μιά, οδτε τήν άλλη τάξη τών μονοπωλητών. Μιλάει γιά « μ ο ν ο π ώ λ ι ο τ ώ ν μ έ σ ω ν Ε ρ γ α σ ί α ς , δ η λ . τ ώ ν π η γ ώ ν τ ή ς ζ ω ή ς » . Ή προσθήκη « π η γ ώ ν τ ή ς ζ ω ή ς » δείχνει άρχετά δτι ή γή περικλείνεται ατά μέσα έργααίας. Ή βελτίωση μπήκε γιατί ό Λασσάλ γιά λόγους πού σήμερα είναι γενικά γνωστοί, χτυπούσε μόνο τήν κεφαλαιοχρατική τάξη, δχι όμως καί τούς γαιοχτήμονβς. Στήν- Α γ γ λ ί α ό κβφαλαιοκράτη; τίς περισσότερες φορές δέν είναι χάν ίδιοχτήτης τής γής, δπου βρίσκεται τό έργοστάσιό του.
3."Ή απελευθέρωση της έργααίας άπαιτιΐ τήν ά* ύψωση τΛψ μέσων έργααίας ai xoiri χτήμα της κοινωνίας χαί τή συνεταιριστική ρύθμιση της συνολικής έργαοίας μέ ίίχαιη κατανομή το9 έσόάου της έργααίας»'

«'Ανύψωση τών μέσων έργασίις σέ κοινό άγαθό» θά πρέπει βέβαια νά σημαίνει τή «μετατροπή τους σέ κοινέ χτήμα» "Ομως αύτό μόνο Ετσι ατά πεταχτά. Τί είναι τό «Ισοδο τής Εργασίας;» Τό προϊόν τής Εργασίας ή ή άξία του ; Καί στήν τελευταία περίπτωση, ή συνολική U t a τοΰ προϊόντος, ή μονάχα τό τμήμα τής άξίας, πού πρόσθεσε ή Εργασία στήν άξια τών μέσων παραγωγής πού καταναλώθηκαν ; Τό «Εσοδο τής έργασίας», είναι μιά χαλαρή παράσταση, 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ 18

πού ό Λασσάλ τήν Εβαλε ατή θέση ορισμένων οικονομικών εννοιών. Τί είναι «δίκαιη κατανομή ;» Μήπως οί άστο £ δέν υποστηρίζουν δτι ή υημερινή κατανομή είνα: «δίχαιη ;» Καί μήπως δεν είναι πραγματικά, ή μόνη «δίκαιη» κατανομή μέ βάση τό αημερινό τ ρ ι π ο παραγωγής ; Μήπως ο( οικονομικές σχέσεις ρυθμίζονται άπό νομικές Εννοιες ή, Αντίστροφα, οί νομικές σχέσεις πηγάζουν άπό τίς οικονομικές ; Δέν Εχουν τ ά χ α καί οί έκπρόσωποι τών διαφόρων σοσιαλιστικών αίρέαεων τίς πιό διαφορετικές άντιλήψεις γιά τή «δίκαιη» κ α τανομή ; Γιά νά ξέρουμε τί πρέπει νά έννοοϋμε α' αύτή τήν περίπτωση μέ τή φράαη «δίκαιη κατανομή», πρέπει νά πάρουμε μ α ζί τήν πρώτη παράγραφο καί τούτη. Ή τελευταία υπονοεί μιά κοινωνία δπου «τά μέσα έργασίας είναι κοινό κτήμα καί ή συνολική έργααία ρυθμίζεται συνεταιριστικά», ενώ άπό τήν π ρ ώ τη παράγραφο μαθαίνουμε δτι «τό Εσοδο τής έργασίας άνήχει άχέραιο χαί μέ Γα ο δικαίωμα αέδλα τά μέλη τής κοινωνίας». «Σέ δλα τά μέλη τής κοινωνίας ;» Καί α' αυτά πού δέ δουλεύουν; lloö πάει τότε τό «άχέραιο Εσοδο τής έργασίας;» Μόνο ατά έργαζόμενα μέλη τής κοινωνίας ; Που πάει τότε «τό fao δικαίωμα» δλων τών μελών τής κοινωνίας ; Μά, «δλα τά μέλη τής κοινωνίας» χαί «τό Γαο δικαίωμα» είναι όλοφάνερα άπλές φράσεις. Ή ουσία βρίσκεται στό δτι α* αύτή τήν κομμουνιστική κοινωνία, κάθε έργάτης πρέπει νά παίρνει Ενα άχέραιο λασσαλ:κό «Εσοδο έργασίας». Ά ν πάρουμε πρώτα τίς λέξεις «Εσοδο τής έργασίας» μέ τήν Εννοια τοό προϊόντος τής έργασίας, τότε τό συνεταιριστικό Εσοδο τής έργασίας είναι το κ ο ι ν ω ν ι κ ό σ υ ν ο λ ι κ ό π ρ ο ϊ ό ν . ' Α π ' αύτό πρέπει τώρα ν' άφαιρέσουμε : Π ρ ώ τ α : "Οσα χρειάζονται γιά τήν άντικατάσταση τών μέσων παραγωγής πού καταναλώθηκαν. Δ ε ύ τ ε ρ ο : Έ ν α πρόσθετο μέρος γιά τήν έπέχταση τής παραγωγής. Τ ρ ί τ ο : "Ενα εφεδρικό άπόθιμα ή άπόθεμα άσφάλειας ένάντια σέ άτυχήματα, καταστροφές άπό φυσικές αιτίες κλπ. Αυτές οί κρατήσεις άήό τό «άκέραο Εσοδο τής έργασίας» άποτελοϋν οικονομική άνάγχη καί τό μέγεθος τους καθορ-'ζεται σύμφωνα μέ τά υπάρχοντα μέσα καί δυνάμεις, έν μέρει μέ υπο- 

12

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

λογισμούς πάνω ατή βάση τής θεωρίας τών πιθανοτήτων, μά οπωσδήποτε δέ μποροόν νά όπολογισθοον μέ βάση τή δικαιοσύνη. Μένει τό άλλο μέρος τοο συνολιχοό προϊόντος, πο6 προορίζεται νά χρησιμοποιηθεί σάν μέσο κατανάλωσης. Προτού φτάσει ατό άτομιχό μοίρασμα, πρέπει πάλι νά άφαιρβθοϋν άπό α ύ τ ό : Π ρ ώ τ α : τ ά γ ε ν ι χ ά δ ι α χ ε ι ρ ι σ τ ι κ ά Εξοδα, π ο ύ δέν ά ν ή χ ο υ ν σ τ ή ν π α ρ α γ ω γ ή . Αύτό τό μέρος περιορίζεται έξαρχί)ς σημαντικότατα a i σύγκριση μέ τήν τωρινή κοινωνία, χαί λιγοστεύει ατό βαθμό πού άναπτύσσεται ή καινούργια κοινωνία. Δεύτερο: Αύτό πού προορίζεται γιά τήν Ικαν ο π ο ί η σ η κ ο ι ν ώ ν ά ν α γ χ ώ ν , δπως είναι τά σχολειά, τά ιδρύματα όγείας χ λ π . Αύτό τό μέρος μεγαλώνει άπό τήν άρχή σημαντικά σέ σύγκριση μέ τήν τωρινή χοινωνία χαί μεγαλώνει ατό βαθμό πού άναπτύσσεται ή νέα χοινωνία. Τρίτο: ' Α π ο θ έ μ α τ α γιά τούς ά ν ί χ α ν ο υ ς γιά δ ο υ λ ι ά χ λ π . χοντολογής αύτό πού σήμερα άνήχει ατή λεγόμενη έπίσημη πρόνοια τών άπόρων. Καί τώρα έρχόμαστε στήν «κατανομή» πού, μέ τή λασσαλιχή έπίδραση, παίρνει μονάχα στενοκέφαλα όπόψη του τό πρόγραμμα, δηλ. σέ χείνο τό μέρος τών μέσων κατανάλωσης πού μοιράζεται άνάμεσα ατούς άτομιχούς παραγωγούς τοΰ συνεταιρισμοί). Τό «άκέραιο Εσοδο τής έργααίας» μεταβλήθηκε ατό μεταξύ αέ «κουτσουρεμένο» άν χαί αύτό πού χάνει ό παραγωγός μέ τήν ίδιίτητά του σάν ίδιώτης-άτομο, τό παίρνει άμεσα ή Εμμεσα μέ τήν ίδιότητά του σάν μέλος τΐ)ς κοινωνίας. Ό π ω ς έξαφανίστηχε ή φράση «άκέραιο Εσοδο τής έργασίας», έξαφανίζεται τώρα γενιχά ή φράση «Εσοδο τΐ)ς έργασίας». Μέσα ατή συντροφική κοινωνία, τή θεμελιωμένη στήν κοινοχτημοσύνη τών μέσων παραγωγές, οί παραγωγοί £έν άνταλλάαοουν τά προϊόντα τους. Τό Γδιο χαί ή έργααία πού Εχει ξοδευτεί γιά τήν παραγωγή προϊόντων δέν παρουσιάζεται έδώ σ ά ν ά ξ ί α αύτών τών προϊόντων, σάν μιά έμπράγματη ίδιότητα πού Εχοον, γιατί τώρα, σέ άντίθεση μέ τήν κεφαλαιοκρατική κοινωνία, of άτομιχές έργασίες υπάρχουν άμεσα χι δχι πιά Εμμεσα σάν συστατικά στοιχεία τής συνολικής έργασίας. Οί λέξεις «ίσο- 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

13

So τΐ}ς έργασίας» πού καί τώρα είναι άποριπτέες, εξαιτίας τι,ς διφορούμενης Εννοιάς τους, χάνουν Ετσι κάθε νόημα. Έ δ ω Εχουμε νά χάνουμε μέ μιά κομμουνιστική κοινωνία, δχι δπως Εχε ι έ ξ ε λ ι χ θ ε ί πάνω ατή δική τη( βάση, μά Αντίθετα όπως άκριβώς π ρ ο β ά λ λ ε ι άπό τήν κεφαλαιοκρατική κοινωνία, μέ μιά κομμουνιστική κοινωνία, λοιπόν, πού άπό κάθε άποψη, οικονομικά, ήθικά, πνευματικά, είναι γεμάτη μέ τά σημάδια τ9)ς παλιάς κοινωνίας, πού άπό τούς κόλπους τ/,ς βγήκε. Ε π ο μ έ ν ω ς ό κάθε Ατομικός παραγωγός—Οοτερα άπό τίς κρατήσεις—παίρνει πίοω, άκριβώς δ,τι τ?,ς δίνει. Αύτό πού τής Εδοοε είναι ή άτομική του ποοότητα εργασίας. Πχ. ή κοινωνική έργάσιμη μέρα άποτελείται άπό τό άθροισμα των Ατομικών ωρών έργαοίας. Ό Ατομικός έργάοιμος χρόνος του κάθε παραγωγού είναι τό τμήμα τής κοινωνικής έργάσιμης μέρας πού πρόοφερε δ ίδιος, είναι τό μερτιχό του ο' αυτή. Παίρνει άπ' τήν κοινωνία μιάν Απόδειξη δτι πρόοφερε τόοη χαί τόοη έργαοία (ϋοτερα άπό Αφαίρεση τής έργαοίας του γιά τά χοινά Αποθέματα) χαί μ' αυτή τήν άπόδειξη παίρνει άπό τήν κοινωνική πζραχαταθήχη μέσων χατανάλωοης τόοα, Ζαι Αντιστοιχούν ατή δουλιά πού ξόδεψε. Τήν ίδια ποοότητα έργαοίας, πού Εδοοε οτήν κοινωνία μέ μιά μορφή, τήν παίρνει πίοω μέ άλλη μορφή. Έδώ δλοφάνερα κυριαρχεί ή ίδια Αρχή πού ρυθμίζει τήν άνταλλαγή έμπορβυμάτων, έφ&οον είναι άνταλλαγή ίοων άξιων. Τό περιεχόμενο χαί ή μορφή άλλαξαν, γιατί μέοα στις Αλλαγμένες συνθήκες χανένας δέ μπορεί νά δόσει τίποτα άλλο έκτός άπό τήν έργαοία του, χαί γιατί, άπό τήν άλλη μεριά, τίποτα δέ μπορεί νά περάοει οτήν ίδιοχτηαία τών ξεχωριστών προσώπων, έκτός άπό Ατομικά μέσα κατανάλωσης. "Ομως, δσο γιά τή διανομή τών μέσων κατανάλωσης ατούς ξεχωριστούς παραγωγούς, κυριαρχεί ή ίδια άρχή δπως καί στήν άνταλλαγή ισοδύναμων Εμπορευμάτων (Warenäquivalenten), ανταλλάσσεται ίση έργασία σέ μιά μορφή, μέ ίση έργασία σέ άλλη μορφή. "Ωστε έδώ τό ί σ ο δ ί κ α : ο εξακολουθεί νά είναι χ α τ ' ά ρ χ ή ν τό ά σ τ ι κ ό δ ί κ α ι ο, άν καί δέ μαλλιοτραβιοονται πιά ή άρχ ή καί ή πράξη, ένώ ή άνταλλαγή ίοοδΰναμων στήν άνταλλαγή έμπορευμάτων όπάρχει σ ά ν μ έ σ ο ς δ ρ ο ς , χαί δχι γιά τήν καθεμιά ξεχωριστή περίπτωση. Παρ' δλη αύτή τήν πρόοδο, αδτό τό ί σ ο δ ί κ α ι ο μπαίνει πάντα ο* Εναν Αστικό κβριορισμό. Τό δίκαιο τών παραγωγών 

14

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

είναι ά ν ά λ ο γ ο μέ τήν άπόδοσ/j τής δοολιάς χους. Ή ισότητα βρίσκεται στό οτι μετρούν μέ τό ίδιο μέτρο, μέ τήν έργααία. "Ομως ό ενας όπέρέχει άπό τόν άλλο φυσικά ή πνευματικά, προοφέρει λοιπόν στον ίδιο χρόνο πιο πολύ δουλιά, ή μ π ο ρεί νά δουλεύει περισσότερο χρονο, και ή έργασία. γιά νά χ ρ η σιμεύσει σάν μέτρο, πρέπει νά ορίζεται σύμφωνα μέ τή διάρκεια, ή μέ τήν Εντασή της, άλλιώς θά Επαυε νά είναι μέτρο. Αύτό τό Γ σ ο δίκαιο είναι άνισο δίκαιο γιά άνιση εργασία. Δέν Αναγνωρίζει ταξικές διαφορές, γιατί 6 καθένας είναι μόνον έργάτης όπως κι ό άλλος, μά Αναγνωρίζει σιωπηρά σάν φυσικά προνόμια τίς άνισες άτομικές ικανότητες καί επομένως τήν ά>>ιση παραγωγική ικανότητα. Σ τ ό π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν ο τ ο υ ε ί ν α ι λ ο ι π ό ν δ ί κ α ι ο τ ς ά ν ι σ ό τ η τ α ς ό π ω ς κ ά θ ε δ ί κ α ι ο . Τό δίκαιο, άπό τή φύση του, μπορεί νά όπάρχει μόνο στήν έφαρμογή Γσου μέτρου. Μά τά άνισα άτομα (καί δέ θά ήταν διαφορετικά άτομα άν δέν ήταν άνισα) μπορούν νά μετρηθούν μόνο μέ ίσο μέτρο, έφόσον τά βλέπει κανε.'ς άπό τήν (δια σκοπιά, έφόαον τά παίρνει μόνο άπό μιάν ό ρ ι σ μ έ ν η πλευρά, λχ. στή συγκεκριμένη περίπτωση, έχόσον τά θεωρεί μ ό ν ο σ ά ν έ ρ γ ά τ ε ς , καί δέ βλέπει σ' αύτούς τίποτα άλλο, έφόσον παραβλέπει δλα τά άλλα. Πάρα πέρα: ό Ενας εργάτης είναι παντρεμένος, ό ά λ λος οχι, ό Ενας Εχει περισσότερα παιδιά άπό τον άλλο κλπ. κλπ. Μέ ίση άπέδοση τής έργασίας καί έπομένως μέ (ση συμμετοχή στό κοινωνικό καταναλωτικό άπόθεμα ( K o n s u m t i o n s f o n d s ) , ό Ε^ας παίρνει στήν πραγματικότητα περισσότερα άπό τόν άλλον, ό ενας είναι πλουσιοτερος άπό τόν άλλον κλπ. Γιά ν' άποφευχθοϋν όλες αύτές οί έλλείψεις, θά Επρεπε τό δίκαιο νά είναι μάλλον άνισο, άντίς νά είναι ίσο. Μά, αυτέ; οί έλλείψεις δέ μπορούν ν' άποφευχθοϋν στήν ηρώτη φάση τής κομμουνιστικής κοινωνίας, οπως Εχβι ακριβώς βγει όστερα άπό μακρόχρονα κοιλοπονήματα, άπό τήν κεφαλαιοκρατική κοινωνία. Τό δίκαιο δέ μπορεί ποτέ νά είναι ίνώτερο άπό τήν οικονομική διαμόρφωση καί τήν καθορισμένη άπό αύτήν έκπολιτιστική άνάπτυξη τής κοινωνίας. Σέ μιάν άνώτερη φάση τής κομμουνιστικές κοινωνίας, δταν θά Εχει έξαφανιστεί ή όποδουλωτική υποταγή τών άτόμων στόν καταμερισμό τ?,ς έργασίας καί μαζί καί ή Αντίθεση άνά— μεσα στήν πνευματική καί στή σωματική δουλιά, οταν ή έργααία θά Εχει γίνει δχι μόνο μέσο γιά νά ζεις, άλλά καί ή πρώτη 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

15

άνάγχη τής ζωής, δχαν μέ τήν ολόπλευρη άνάπτυξη τών άτόμων θά Εχουν άναπτυχθεί χαί οΕ παραγωγικές δυνάμεις χαί θά άναβλύζουν πιό άφθονα 3λες of πηγές ταϋ χοινωνιχοδ πλούτου, τότε μόνο θά μπορεί νά ξεπεραστεί ολότελα ό στενός ορίζοντας τοο άστιχοϋ δικαίου χαί θά γράψει ή χοινωνία στή σημαία της : Ά π ό τόν χαθένα άνάλογα μέ τίς Εχανότητές τοο, στόν χαθένα άνάλογα μέ τίς άνάγχες του 1 Στάθηχα πιό λεπτομερειαχά στό «άχέραιο Εσοδο τής έργασίας» άπό τό Ενα μέρος, χαί άπό τ ' ά λ λ ο , στό «Γσο δίχαιο», στή «δίχαιη χατανομή», γιά νά δείξω πόσο άνοσιουργοϋν δταν προσπαθούν άπό τή μιά νά Επιβάλουν ξανά στό χόμμα μας σάν δόγματα Εννοιες πού είχαν χάποιο νόημα μιάν ορισμένη Εποχή, πού κατάντησαν όμως τώρα άπαρχαιωμένες, άχρηστες φ ρ ά σεις, Ενώ, άπό τήν άλλη, διαστρέφουν ξανά μέ νομιχά χαί άλλα χουραφέξαλα, τόσο συνηθισμένα στούς δημοχράτες χαί τούς γάλλους σοσιαλιστές, τή ρεαλιστική άντίληψη, πού μέ τόσους κόπους τή διδάχτηκε τό χόμμα, μά πού, σήμερα, Εχει ριζώσει μέσα του. "Ασχετα άπό δ σα άναλΰσαμε ως έδώ, ήταν γενιχά λάθος νά δόσουν τόση σημασία στή λεγόμενη δ ι α ν ο μ ή χαί νά τ ο ν ί ζουν χυρίως αύτήν. Ή χάθε φορά διανομή τών μέσων κατανάλωσης είναι μονάχα συνέπεια τής χατανομής τών ίδιων τών δρων παραγωγής. Αότή πάλι ή χατανομή έχφράζει τό χαρακτήρα τοΰ ίδιου το>> τρόπου παραγωγής. Ό χεφαλαιοχρατιχός τρόπος παραγωγής λ χ . στηρίζεται στό 2τι οΕ Εμπράγματοι δροι παραγωγής είναι μοιρασμένοι σέ μή Εργαζόμενους μέ τή μορφή ίδιοχτησίας στό χ ε φ ά λαιο χαί μέ μορφή γαιοχτησίας, ένώ ή μάζα είναι μονάχα ίδιοχτήτης του προσωπιχοό δρου παραγωγής, τί,ς έργατιχής δύναμης. Ε φ ό σ ο ν τά στοιχεία τής παραγωγής Εχουν χατανεμηθεί Ετσι, προχύπτει άπό μονάχη της ή σημερινή διανομή τών μέσων κατανάλωσης. "Αν οΕ Ιμπράγματοι δροι τής παραγωγής είναι συνεταιριστιχή ίδιοχτησία τών ίδιων τών Εργατών, τότε προχύπτει έπίσης μιά διαφορετιχή άπό τή σημερινή διανομή τών μέσων· κατανάλωσης. Ό χυδαίος σοσιαλισμός ( χ ι ά π ' αύτόν πάλι Ενα μέρος άπό τούς δημοχράτες) κληρονόμησε άπό τούς άστούς ο ι κ ο ν ο μολόγους τήν άντίληψη νά θεωρεί χαί νά χειρίζεται τή διανομή, άνεξάρτητα άπό τόν τρόπο παραγωγής, χαί Ετσι νά παρουσιάζει τ ί σοσιαλισμό σάν νά περιστρέφεται χυρίως γύρω στή δια— 

16

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

νομή. Ά φ ο ό δμως άπό πολύν καιρό ίχει άποσαφηνιστεί ή π ρ α γ ματική σχέση, γιατί νά γυρίζουμε ξανά πρός τά πίσω , *
4. «Ή àjztltv&igcoar; τής ίργασίας nginti τά slrtu τής έργατικής τάξης, nov άιτέναντί της ΰΐες οί £ΛΛβς τάξης rtXovr μονάχα μιά ν άντιδραστική μάζα». fgyo άπο-

Ή πρώτη στροφή είναι παρμένη άπό τά εισαγωγικά λόγια τοό χαταστατικοο τής Διεθνούς, άλλά «βελτιωμένη». Έ χ ε ι λέγεται : « Ή άπελευθέρωση τής έργατικής τάξης πρέπει νά είναι ίργο τών Γδιων τών Εργατών». Εδώ άντίθετα ή «έργατιχή τάξη» Ιχει νά άπελευθερώσει—τί ; «τήν έργασία». "Ας καταλάβει δποιος μπορεί. Γιά άποζημίωση, άντίθετα, ή άντιστροφή είναι γνησιότατη λασσαλιχή περικοπή : «άπέναντί της (τής έργατικής τάξης) δλες οΕ άλλες τάξεις άποτελοον μ ο ν ά χ α μ ι ά ν ά ν τ ι δ ρ α σ τ ι κ ή μάζα». Στό «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» άναφέρβται: « Ά π ό δλες τίς τάξεις, πού τούτη τή στιγμή βρίσκονται άντιμέτωπες μέ τήν άστική τάξη, μόνο τό προλεταριάτο είναι τ ά ξ η άληθινά έ π α ν α σ τ α τ ι χ ή . ΟΕ άλλες τάξεις χάνονται χι Εξαφανίζονται άπό τή μεγάλη βιομηχανία, ενώ τό προλεταριάτο είναι τό πιό χαρακτηριστικό προϊόν τ η ς » 1 . Ή άστική τάξη παίρνεται έδώ σάν επαναστατική τάξη —σάν φορέας τής μεγάλης βιομηχανίας—άπέναντί στους φεοοδάρχες καί τίς μεσαίες τάξεις πού θέλουν νά χρατήσουν δλες τίς χοινωνιχές θέσεις, που είναι δημιουργήματα Απαρχαιωμένων τρόπων παραγωγής. Δέν άποτελοόν λοιπόν μ α ζ ί μέ τήν ά σ τ ι κ ή τ ά ξ η μονάχα μιά άντιδραστική μάζα. Ά π ό τήν άλλη μεριά τό προλεταριάτο είναι έπαναστατικό άπέναντί στήν άστική τάξη, γιατί, μεγαλωμένο τό Γδιο στό Ιδαφος xîjç μεγάλης βιομηχανίας, Επιδιώκει ν' άπαλλάξει τήν π α ραγωγή άπό τόν κεφαλαιοκρατικό χαρακτήρα, πού ή άστιχή τ ά ξη ζητά νά διαιωνίσει. Ά λ λ ά τό «Μανιφέστο» προσθέτει δτι οί «μεσαίες τ ά ξ ε ι ς . . . γίνονται Επαναστατικές σχετικά μέ τό επιχείμενο πέρασμα τους στό προλεταριάτο». Ά π * αύτή τήν άποψη είναι λοιπόν πάλι άνοησία, δτι μ α 1 Κ. Μαρξ χαί Φ. "Ενγχ·λ(, Λιαλιχτχ è p f a , τόμ.Ι, α·λ. 31, Ιλλην. 1x8. (Σημ. Μ·τ.) 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

17

ζί μέ τήν άστική τάξη, χι άκόμα χαί μέ τούς φεουδάρχες, «Αποτελούν» Απέναντι στήν έργατική τάξη «μονάχα μιά άντιδραστιχή μάζα». Μήπως στίς τελευταίες έκλογές λέγανε ατούς βιοτέχνες, ατούς μιχροβιομήχανους κλπ. χαί ατούς ά γ ρ ό τ ε ς : άπέναντί μας Αποτελείτε μαζί μέ τήν Αστιχή τάξη χαί τούς φεουδά / ε ς μονάχα μιά άντιδραστική μάζα ; Ό Λασσάλ ήξερε άπ* έξω τό «Κομμοονιστιχό Μανιφέστο», όπως οί πιστοί του ξέρουν τίς ιερές γραφές πού Εγραψε. "Αν λοιπόν τό πλαστογράφησε τόαο χοντροχομένα, αυτό Εγινε γιά νά δικαιολογήσει τή συμμαχία του μέ τούς άπολυταρχιχούς χαί φεουδάρχες Αντίπαλους, ένάντια στήν Αστιχή τάξη. Ά λ λ ω σ τ ε στήν παραπάνω παράγραφο τό σοφό Απόφθεγμά του είναι τραβηγμένο Από τά μαλλιά, χωρίς χαμιά συνοχή μέ τή διαστρεβλωμένη περιχοπή του καταστατικού τής Διεθνούς. Πρόκειται λοιπόν έδώ μονάχα γιά μιά αύθάδεια, καί μάλιστα καθόλου δυσάρεστη στόν κύριο Βίσμαρκ, μιά Από κείνες τίς φτηνές χοντροκοπιές πού τις συνήθιζε ό βερολινέζος Μαρά 1
6. «Ή έργατιχή τάξη δρα γιά τήτ άπ*1*ν&έρωσή της, πρώτα μέσα στά ηίαϊσι α τον σημίρινον έΦνικον η ράτ ο ν ς ίχοντας σννίΟηση &'τι τύ άναγκαϊό &ποτ έλβσμα της ύη· δίωξής της, πον tirai κοινή γιά τονς έργάτβς ό'Ιων τών ποίιτισμέvotv χω ρ orr, Μ thai ή διβΦνής συναδέλφωση των laäv.

Ό Λασσάλ, σέ αντίθεση μέ τό «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» χαί μέ κάθε προηγούμενο σοσιαλισμό, καταλαβαίνει τό έργατιχό κίνημα άπό τήν πιό στενή 4θνική άποψη. Τόν Αχολουθάνε χαί σ' αυτό, καί μάλιστα Οστερα άπό τή δράση τής Διεθνούς! Είναι όλότελα αυτονόητο 8τι ή έργατική τάξη, γιά νά μπορέσει γενικά νά άγωνιστεί, πρέπει νά όργανωθεί σ ά ν τ ά ξ η στή χώρα της, χαί 3τι ό τόπος της είναι τό άμεσο θέατρο τοϋ Αγώνα της. ' Α π ' αύτή τήν άποψη, ό ταξικός της άγώνας είναι έθνικός δχι στό περιεχόμενο, μά 8πως λέει τό «Κομμουνιστικό Μανιφέστο», «στή μορφή». 'Αλλά τά «πλαίσια του σημερινού έθνικού κράτους», λ χ . τού γερμανικού ράϊχ, βρίσκονται κι αδτά
1 Βιρολινίζο Μαροί χαρακτηρίζω i Μάρξ, δπως φαΐνιταί, tlpuivtxa τόν Χααιλμαν, τόν Αρχιαοντοίχτί) χα3 «Nittp Σοαίαλν ιμοχροΙτ», xtvxptxa3 ipTotvau tftv λααααλιχβν. (£ΐ)μ. Σ6ντ.)

2. Maffi* EryrtiKi,

IfuuUjra t f f o , Toil ο; // 

18

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

πάλι οίκονομικά μέσα «ατά πλαίσια» τής παγκόσμιας άγοράς, πολιτικά μέσα «ατά πλαίσια» ένός συστήματος άπό κράτη. Ό πρώτος τυχόν Εμπορος ξέρει δτι τό γερμανικό εμπόριο είναι σύγχρονα καί Εξωτερικό Εμπόριο, καί τό μεγαλείο του κυρίου Βίσμαρκ βρίσκεται άκριβώς σ' Ενα είδος δ ι ε θ ν ο ύ ς π ο λ ι τ ι κ ή ς . Καί σέ τί περιορίζει τό διεθνισμό του τό Γερμανικό ' Ε ρ γ α τικό Κ ό μ μ α ; Στή συνείδηση δτι τό άποτέλεσμα τής προσπάθειάς του «θά είναι ή δ ι ε θ ν ή ς σ υ ν α δ έ λ φ ω σ η τ ώ ν λαών» — μ ι ά φράση δανεισμένη άπό τόν άστικό «Σύνδεσμο γιά Ελευθερία καί είρήνη» 1 καί πού θέλουν νά τήν περάσουν γιά ισοδύναμη τί,ς διεθνούς συναδέλφωσης τών Εργατικών τάξεων στόν κοινό άγώνα Ενάντια στίς κυρίαρχες τάξεις καί στίς κυβερνήσεις τους. Γ ι ά τ ί ς δ ι ε θ ν ε ί ς λ ε ι τ ο υ ρ γ ί ε ς τήςγερμανι^ςέργατικ^ς τάξης οΟτε λέξη λοιπόν I Κ α ί Ιτσι θά πρέπει ν ' άντιμετωπίσει τ ή δική της άστιχή τάξη, πού Εχει κιόλας συναδελφωθεί μέ τούς άστούς δλων τών άλλων χωρών έναντίον της, καθώς καί τή διεθνή πολιτική συνωμοσία τοο κυρίου Βίσμαρκ ζητώντας περισσότερα! Στήν πραγματικότητα τό διεθνές πιστεύω του π ρ ο γ ρ ά μ μ α τος βρίσκεται ά κ ό μ α άπειρα πιό χ α μ η λ ά ά π ό τό πιστεύω τοο κόμματος του Ελεύθερου Εμπορίου. Καί αύτό ίσχυρίζεται δτι τό άποτέλεσμα τής προσπάθειάς του 6ά είναι «ή διεθνής συναδέλφωση τών λαών». "Ομως κάνει καί κάτι γιά νά γίνει διεθνές τό έμπόριο καί δέν άρκείται καθόλου μέ τή συνείδηση —δτι δλοι οί λαοί κάνουν Εμπόριο στόν τόπο τους. Έ διεθνής δράση τών έργατικών τάξεων δέν έξαρτάται μέ κανένα τρόπο ά π ό τήν Οπαρξη τής « Δ ι ε θ ν ο ύ ς "Ενωσης τ ώ ν Ε ρ γ α τ ώ ν » . Ή Διεθνής ήταν μόνο ή π ρ ώ τ η π ρ ο σ π ά · θεια νά δημιουργηθεί γι' αύτή τή δράση Ενα κεντρικό δργανο. Μιά προσπάθεια πού, μέ τήν ώθηση πού Εδοσε, Εφερε μόνιμα ά π ο τ ε λ έ σ μ α τ α , μά πο6 στήν π ρ ώ τ η τ η ς ι σ τ ο ρ ι κ ή μ ο ρ φ ή δέ μπορούσε νά διατηρηθεί περισσότερο Οστερα άπό τήν πτώση τής Παρισινής Κομμούνα;. "Η «ΝόρντντόΙισε» τοϋ Βίσμαρκ ε ί χ ε ολότελα δίκιο δ τ α ν
1 'Evvott τό Σ6νί»ομο (Liga) f i a (Ιρήνη χαί έλ*οθ(ρ(α, ίργ«(να>ατ[ •06 ίίρ6θηχ» ατοί 1β67 ατή Γ»ν»ύτ„ άπό άαιούς ίημοχροίτις χαί πασιφιστές. Ή πρώτη Δκθνής μέ τήν έκιμονή χαί τήν χαθοίήγηοη τοΟ Μαρξ Ι χ α ν · άποφαοιοτιχό άγώνα ένάντια ατοί ίημαγαιγιχοί αον&ήματα τοΟ Σονίέομοι», r.ο6 άποτραβοΟααν τό προλιταριάτο Από τόν ταξικό Αγώνα, (Σημ. Σύντ.) 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

19

άνάγγελνε, γιά τήν ικανοποίηση τοό άφέντη της, δτι τό Γερμανικό 'Εργατικό Κόμμα οτό νέο του πρόγραμμα άποκήρυξε τό δ ι εθνισμό 1 . 11
<5(κι*ώι>τα$ άη ' αν τίς τίς <$βχ4ς, τό Γίρμανικό 'Εργατικό Κόμμα, ίπιδιώκη μΛ δλα τά νόμιμα μίσα νά πηνχη τό ϋιν&ιρο κράτος—κα,ί—τή σοσιαλιστική κοινωνία, τήν κατάργηση τον μισ&ωτον συστήματος μ é τό σιδιρίνιο νόμο τον μισ&ον—καί—της έκμκτάλΧβνσης σ' Sieg τίς μορφές, τήν ίξάΧίϊψη κά·&* κοινωνικής καί πολιτικής &τ ισότητας».

Στό «έλεύθερο» κράτος θά ξαναγυρίσω άργότερα. Λοιπόν οτό μέλλον τό Γερμανικό Κργατιχό Κόμμα πρέπει νά πιστεύει οτό λασσαλικό «σιδερένιο νόμο τοό μισθού» I Καί γιά νά μήν πάει χαμένος, κάνοι>ν τήν άνοησία νά μιλάνε γιά «κατάργηση του μισθωτού συστήματος» (θάπρεπε νά τό πουν: σύστημα τής μισθωτής έργασίας) μ έ «τό σιδερένιο νόμο του μισθού». "Αν καταργήσω τή μισθωτή έργασία, καταργώ φυσικά καί τούς νόμους της, είτε σιδερένιοι είναι είτε σφουγγαρένιοι. Μά ή καταπολέμηση τής μισθωτής έργασίας άπό τό« Αασσάλ στρέφεται σχεδόν άποκλειστικά γύρω ά π ' αύτόν τό λεγόμενο νόμο. Γιά νά άποδειχθεί λοιπόν δτι ή λασσαλική αίρεση νίκησε, πρέπει νά καταργηθεί τό «μισθωτό σύστημα μ α ζ ί μέ τό σιδερένιο νόμο του μισθού» καί δχι χωρίς αύτόν. Ό π ω ς είναι γνωστό, άπό τό «σιδερένιο νόμο του μισθού» δέν άνήχει τίποτα άλλο στόν Αασσάλ, έκτός άπό τή λέξη «σιδερένιος», πού τή δανείστηκε &πό τούς «αιώνιους σιδερένιους μεγάλους νόμους» του Γκαίτε. Ή λέξη «σιδερένιος» είναι μιά έπιγραφή άπό δπου άναγνωρίζει κανείς τούς όρθόδοξους. "Αν πάρω δμως τό νόμο μέ τ ή σφραγίδα του Αασσάλ καί, Ιπομένως μέ τό νόημά του, τότε πρέπει νά τόν πάρω καί μέ τήν αίτιολόγησή του. Καί ποιά είναι αύτή I Ό π ω ς τό Εδειξε κιόλας ό Λάνγχε λίγο Οστε1 Ό Μαρξ ύπόψη του τί κύριο Αρθρο οτό φύλλο 67 τ{]( «Norddeutsche Allgemeine Zeitung» («Böptia Γιρμανιχή Γινιχή ΈφημιρΙta») τής 20 τοβ Μ»ρτη 1875. Τό Αρθρο αύτό παρατήρηο* ο χ π ι χ α μέ τήν 5η παραγραφο τοβ προγραμ ατος τοβ οοοιαλβημοχρατιχοβ κόμματος {τι «ή οοοιαλίημοχρατιχή ζύμωοη ϊ γ ι ν · Από κάποια Αποψη πιό Ιπιφυλαχτική» καί βτι «Απαρν·1ται τή Δοθνϊ)». (Σημ. Σ6ντ.) 

20

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

ρχ άπό τό θάνατο του Λασσάλ, είναι ή μαλθουσιανή θεωρία του πληθυσμού (πού τήν χήρυχνε ό ίδιος 6 Λάνγκε). "Αν δμως αύτή ή θεωρία είναι σωστή, τότε δ έ μπορώ π ά λ ι νά καταργήσω τό νόμο, ά χ ό μ α χι ί ν καταργήσω έχατό φορές τή μισθωτή Εργασία, γιατί τότες ό νόμος αυτός κυβερνά δχι μόνο to σύστημα τής μισθωτής Εργασίας, μά κ ά θ ε κοινωνικό σύστημα. 'Ακριβώς στηριζόμενοι α' αύτό, άπόδειχναν Εδώ κα( πενήντα χ α ί π ά ν ω χρόνια οί οίχονομιστές, δτι ό σοσιαλίΓμός δέ μπορεί νά κ α τ α ρ γήσει τήν άθλιότητα που Ε χ ε ι φ υ σ ι κ ά α ί τ ι α , μά μπορεί μ ο ν ά χ α νά τ ή γ ε ν ι κ έ ψ ε ι , νά τ ή μοιράσει σύγχρονα σ' δλη τήν Επιφάνεια τής κοινωνίας ! Αύτό δμως δέν είναι τό κυριότερο. Ε ν τ ε λ ώ ς άσχετα άχό τή λ α θ ε μ έ ν η λασσαλιχή άντίληψη τοό νόμου, ή ά λ η θινά Εξοργιστική όπισθοχώρηση βρίσκεται σέ τοότο : Μετά τό θάνατο του Λασσάλ άρχισε νά Επιβάλλεται στό χ ό μ μ α μ α ς ή Επιστημονική άντίληψη οτι ό μισθός δέν είναι αύτό που φ α ί ν ε τ α ι δτι είναι, δηλ. ή ά ξ ί α , μ ' ά λ λ α λόγια ή τ ι μ ή τ ή ς Ε ρ γ α σ ί α ς , μά μ ο ν ά χ α μιά μασχαρεμένη μορφή γιά τήν ά ξ ί α , ή τ ή ν τ ι μ ή τ ή ς έ ρ γ α τ ι χ ή ς δ ύ ν α μ η ς . Έ τ σ ι ά ν α τ ρ ά π η χ ε δλη ή ώς τά τώρα άστιχή ά ν τ ί ληψη γιά τόν Εργατικό μισθό, καθώς χαί δλη ή ως τά τώρα χ ρ ι τ ι χ ή πού στρεφόταν Εναντίον της, χ α ί άποσαφηνίστηκε οτι 6 μισθωτός Εργάτης Εχει μ ο ν ά χ α τήν άδεια νά δουλεύει γιά νά κρατιέται στή ζωή, δηλ. ν ά ζ ε I, μόνον εφόσον δουλεύει όοισμένο χρόνο χάρισμα γιά τόν χεφαλαιοχράτη (καί συνεπώς χαί γιά κείνους πού τρώνε μαζί μέ τόν χεφαλαιοχράτη άπ* τήν όπεραξία). Ό τ ι ό άξονας που περιστρέφεται ολόκληρο τό χεφαλαιοχρατικό σύστημα π α ρ α γ ω γ έ ς είναι ή τάση νά μεγαλώσει αύτή τήν ά π λ ή ρωτη δουλιά τής Εργάσιμης ήμέρας, ή μέ τό άνέβασμα τής π α ραγωγικότητας, δηλ. μέ μεγαλύτερη Ενταση τής Εργατιχής δύναμης χ λ π . "Οτι λοιπόν τό σύστημα τής μισθωτής Εργασίας ε ί ναι σύστημα δουλείας, χαί μάλιστα μιάς δουλείας που γίνεται τόσο πιό βαριά, δσο πιό πολύ άναπτύσσονται οί κοινωνικές π α ραγωγικές δυνάμεις τής Εργασίας, ά σ χ ε τ α άν ό Εργάτης π λ η ρ ώ νεται καλύτερα, είτε χειρότερα. Κι άφοϋ αύτή ή άποψη δλο χ α ί πιό πολύ άρχισε νά διαδίδεται μέσα στό χ ό μ μ α μας, ξαναγυρίζουν στά δόγματα του Λασσάλ, π α ρ ' δ,τι θά Επρεπε, τώρα, νά ξέρουν δτι ό Αασσάλ δ έ ν ή ξ ε ρ ε τί ή τ α ν τό μεροχάματο 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

21

παρά, άκολουθώντας χοός άστούς οικονομολόγους, Επαιρνε τήν Εξωτερική δψη γιά τήν ούσία τής απόθεσης. Είναι σάν άνάμεσα σέ δούλου; πού έπιτέλους άναχάλυψαν τό μυστικό τής δουλείας χαί Εξεγέρθηκαν, νά Εβγαινε Ενας προχατειλημένος άκόμα άπό τίς παλιές άντιλήψεις περί δουλείας δοδλος χαί νά Εγραφε στό πρόγραμμα τής Εξέγερσης : ή δουλεία πρέπει νά καταργηθεί, γιατί ή διατροφή τών δούλων στό σύστημα τής δουλείας δέ μπορεί νά ξεπεράσει κάποιο Ελάχιστο άνώτατο Ζριο! Καί μόνο τό γεγονός δτι οί άντιπρόσωποι τοο κόμματος μας ήταν ίχανοί νά χάνουν μιά :όσο τερατώδη άπόπειρα Ενάντια στήν άντίληψη πού είναι πλατιά διαδομένη μέσα στήν κ ο μ ματική μάζα, δέν άποδείχνει, αύτό και μόνο μέ πόση Εγκληματική Ελαφρότητα, μέ πόση άσυνειδησία άνάλαβαν νά ουντάξουν τό συμβιβαστικό πρόγραμμα ! Ά ν τ ί ς γιά τήν άόριστη τελική φράση τής παραγράφου «τήν Εξάλειψη χάθε κοινωνικής ναι πολιτικής ανισότητας», θάπρεπε νά πουν ότι μέ τήν κατάργηση τών ταξικών διαφορών Εξαφανίζεται αύτόματα χαί χάθε κοινωνική χαί πολιτική άνισότητα πού προέρχεται άπό αύτές τίς ταξικές διαφορές. III
•Γιά ν' άνοιξε ι τό δρόμο πρός τή λύση τοΰ κοινωνικού ζητήματος, τό Γιρμανικό 'Εργατικό Κόμμα ζητάίΐ τά I&QV&OVV παραγωγικοί συνηαιριαμοί, μί κρατική βοή&τια κάτω ά JZ ό τό δημοκρατικό ίλτγχο τοΰ ί ρ γ α ζ όμ e ν ου λαοϋ. 01 παραγωγικοί σντπαιρισμοί π ρί π eι νά δημιονργηΦονν γιά τή βιομηχανία καί τη γεωργία ai τέτια ίκταση no ν An' αυτούς ν ά ξ e π η δ ήσ*ι ή σοσιαλιστική όρ γ άνωση τ i f f συνολικής i ργασίας ».

"Γστερα άπό τό λασσαλικό «σιδερένιο νόμο τοο μισθοδ», τό γιατροσόφι τοο προφήτη. Ό «δρόμος άνοίγεται» μέ άξιοπρέπεια. Στή θέση τής ταξικής π ά λ η ς πού όπάρχει, μπαίνει μιά δημοσιογραφική φράση: «τό κοινωνικό ζ ή τ η μ α » πού «άνοίγουν τό δρόμο» πρός τή « λ ύ σ η » του. 'Η «σοσιαλιστική όργάνωση τής συνολικής Εργασίας» άντί νά ξεπηδά ^ π ό τήν Επαναστατική πορεία μετατροπής τής κοινωνίας, ξεπηδά άπό τήν «κρατική βοήθεια» πού δίνει τό κράτος σέ παραγωγικούς ουνε- 

22

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

ταιρισμούς, πού «τούς δημιουργεί» α ύ τ ό , χι δχι 6 Εργάτης. Αυτό είναι αντάξιο τής φαντασίας του Λασσάλ, δτι μέ χρατιχά δάνεια μπορεί χανένας νά χτίσει μιά χαινούργια χοινωνία άκριβώς δπως φτιάχνει έναν καινούργιο σιδηρόδρομο! Ά π ό Ενα όπόλειμα ντροπής βάζουν τήν «χρατιχή βοήθεια» κάτω άπ' τό δημοχρατιχό Ελεγχο του «Εργαζόμενου λαοϋ». Πρώτο : ό «Εργαζόμενος λαός» στή Γερμανία άποτελείται στήν πλειοψηφία του άπό άγρότες χαί δχι άπό προλετάριους. Δεύτερο: στά γερμανικά «δημοκρατικός» θά πει «volksherrschaftlich»*. Τί σημαίνει δμως «λαοκρατικός Ελεγχος τοΟ Εργαζόμενου λαοϋ» ; Καί μάλιστα δταν πρόκειται γιά λαό Εργατών, πού μ' αύτές τίς διεκδικήσεις πού βάζει στό χράτος Εκφράζει δτι Εχει πλέρια συνείδηση πώς ούτε κυριαρχεί, οδτε είναι ώριμος νά κυριαρχήσει ! Είναι περιττό νά έπεχταθοϋμε Εδώ στήν κριτική τής συνταγής πού Εγραψε ό Μπυσέ τόν χαιρό του Λουδοβίκου Φιλίππου σ ά ν ά ν τ ί β α ρ ο στούς γάλλους σοσιαλιστές, χαί πού τή δέχτηκαν οί άντιδραστικοί Εργάτες τοό «Ατελιέ» 1 . Οδτε τό γεγονός δτι βάλανε αύτή τήν ειδική θαυματουργή θεραπεία στό πρόγραμμα, άποτελεί τήν πέτρα του σκανδάλου, άλλά δτι άπό τήν άποψη του ταξικού κινήματος γυρίζουν πίσω στήν άποψη τοό κινήματος τών αιρέσεων. Τό δτι οΕ έργάτες θέλουν νά δημιουργήσουν τούς ορούς τής συντροφιχής παραγωγής σέ κοινωνική κλίμακα χαί πρώτα γιά τή χώρα τους σέ Εθνική κλίμακα, αύτό σημαίνει μονάχα δτι δουλεύουν γιά τήν άνατροπή τών τωρινών δρων παραγωγής καί δέν Εχει τίποτα τό κοινό μέ τήν ίδρυση συνεταιριστικών όργανώσεων μέ κρατική βοήθεια. "Οσο γιά τίς τωρινές συνεταιριστικές όργανώσεις Εχουν κάποια άξία μ ό ν ο Εφόσον είναι άνεξάρτητα δημιουργήματα τών Εργατών καί δέν τίς προστατεύουν οδτε οΕ κυβερνήσεις, οδτε οΕ άστοί. * Λαοκρατικές* (Σr μ. Μ·τ.)
1 ΜηνιοΙτικο π · ρ ί ο ϊ ι χ 6 f i d έργάτ»ς πού Ιβγαιν* οτό Παρ(οι ατοί 1640Î850. Βριοχίταν χοΙτω άπό τήν ϊπιροή τβν Ιβ»βν τοΟ χαθολιχοΟ αοοιαλ'.ομοί τοΟ Bûchez. (Ζημ. Ζ6ντ.) 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

23

IV Έ ρ χ ο μ α ι τώρα στό δημοκρατικό μέρος :
Α. «'EXtvô*ρ*ς βάσ*ις τον κράτους'.

Πρώτα-πρώτα σύμφωνα μέ τό II μέρος, τό Γερμανικό Ε ρ γ α τικό Κόμμα έπιδιώκει «τό έλεύθερο κράτος». Έλεύθερο κράτος—τί είναι αύτό ; Δέν είναι καθόλου σκοπός τών έργατών, πού ά π α λ λ ά χ τ η χαν άπό τήν περιορισμένη νοοτροπία του όπήκοου, νά κάνουν τό κράτος έλεύθερο. Στή γερμανική αύτοκρατορία τό «κράτος» είναι σχεδόν τόσο «έλεύθερο», δσο καί στή Ρωσία. Ε λ ε υ θ ε ρία είναι νά μεταβάλλουμε τό κράτος άπό δργανο πού στέκεται πάνω ά π ό τήν κοινωνία, σέ ίργανο πέρα γιά πέρα ό π ο τ α γ μένο στήν κοινωνία. Καί σήμερα άκόμα οί κρατικές μορφές είναι πιό έλεύθερες, ή πιό Ανελεύθερες άνάλογα μέ τό βαθμό πού περιορίζουν τήν «έλευθερία του κράτους». Τό Γερμανικό Ε ρ γ α τ ι κ ό Κόμμα—τουλάχιστο άν υιοθετήσει τό πρόγραμμα αύτό—δείχνει πόσο οί σοσιαλιστικές ιδέες του είναι ξώπετσβς, δταν έξετάζει τό κράτος πιό πολύ σάν άνεξάρτητη όντότητα, πού £χει τίς δικές του « π ν ε υ μ α τ ι κ έ ς , ή 0 ικ έ ς έ λ ε ύ θ ε ρ ε ς β ά σ ε ι ς » , άντίς νά θεωρεί τήν υπάρχουσα κοινωνία (κι αύτό ισχύει γιά κάθε μβλλοντική κοινωνία) σ ά ν β ά σ η τοϋ υπάρχοντος κράτους (ή του μελλοντικού κράτους δταν πρόκειται γιά μελλοντική χοινωνία). Καί τί νά πει κανένας γιά τή χοντροκομένη κατάχρηση πού κάνει τό πρόγραμμα μέ τίς λέξεις « σ η μ ε ρ ι ν ό κ ρ ά τ ο ς » , « σ η μ ε ρ ι ν ή κ ο ι ν ω ν ί α » , καί τήν άκόμα πιό χοντροκομένη παρεξήγηση πού δημιουργεί σχετικά μέ τό κράτος, δπου άπευθύνει τίς διεκδικήσεις του ; Ή «σημερινή κοινωνία» είναι ή κεφαλαιοκρατική κοινωνία πού όπάρχει σ' δλες τίς πολιτισμένες χώρες, περισσότερο ή λιγότερο άπαλλαγμένη άπό μεσαιωνικές προσμίξεις, περισσότερο ï j λιγότερο τροποποιημένη άπό τήν ειδική ιστορική έξέλιξη κ ά θε χώρας, περισσότερο ή λιγότερο έξελιγμένη. 'Αντίθετα τό «σημερινό κράτος» άλλάζει μέ τά σύνορα κάθε χώρας. Ά λ λ ο είναι στήν πρωσο-γερμανική αύτοκρατορία καί άλλο στήν Ε λ β ε τία, άλλο στήν Α γ γ λ ί α καί άλλο στίς Ε ν ω μ έ ν ε ς Πολιτείες. 

24

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

σημερινό κράτος» λοιπόν είναι πλάσμα τής φαντασίας. 'ϋστόσο τά διάφορα κράτη τών διαφόρων πολιτισμένων χ ω ράν, παρ' 3λη τους τήν πολυποίκιλη διαφορά στή μορφή, Εχουν τούτο τό κοινό, 3τι στέχονται στό Εδαφος τής σύγχρονης άστιχής κοινωνίας, πού είναι μόνο περισσότερο ή λιγότερο χεφαλαιοχρατιχά έξβλιγμένη. Καί γι* αυτό Εχουν χοινά μεριχά oöσιαστιχά χαρακτηριστικά. Μ' α&τή τήν Εννοια μπορεί κανένας νά μιλάει γιά «σημερινό χράτος» ( S t a a t s w e s e n ) σέ άντίθεοη μέ τό μέλλον, 3ποο θά Εχει άπονεχρωθεί ή οημερινή του ρίζα, ή άστιχή κοινωνία. Τότες θά ρωτήσει κανένας : ποιές μεταβολές θά υποστεί τό κράτος στήν χομμουνιστιχή κοινωνία; Μ' άλλα λόγια, ποιές κοινωνικές λειτουργίες άπομένοον έχει πού νά είναι άνάλογες μέ τίς σημερινές κρατικές λειτουργίες; Σ' αότό τό ρώτημα μπορεί ν' Απαντήσει χάνεις μόνον έπιστημονιχά χαί δέν πλησιάζουμε οδτε κατά Ενα δαχτυλάκι στο πρόβλημα όσες χιλιάδες φορές χι άν συνθέσουμε τή λέξη λαός μέ τή λέξη χράτος. Ανάμεσα στήν χεφαλαιοχρατιχή καί στήν κομμουνιστική κοινωνία βρίσχεται ή περίοδος τής επαναστατικής μετατροπής τής μιάς στήν άλλη. Καί σ' αύτή τήν περίοδο άντιοτοιχεί μιά πολιτική μεταβατική περίοδος, πού τό κράτος της δέ μπορεί νά είναι τίποτα άλλο παρά ή Ε π α ν α σ τ α τ ι κ ή διχτατορία του προλεταριάτου. Τ ' πρόγραμμα λοιπόν δέν άπασχολείται οδτε μέ τούτη τή διχτατορία, οδτε μέ τό μελλοντικό χράτος τής κομμουνιστικής κοινωνίας. ÜI πολιτικές του διεκδικήσεις δέν περιέχουν τίποτα άλλο άπό τήν παλιά πασίγνωστη δημοκρατική λιτανεία : καθολικό έχλογιχό δικαίωμα, άμεση νομοθέτηση, λαϊκή δικαιοσύνη, λαϊκή άμυνα χλπ. "Ολα αύτά είναι άπλή ηχώ του άοτιχοϋ λαϊκού κόμματος 1 του Συνδέσμου γιά είρήνη καί ελευθερία. Πρόκειται γενικά γιά διεκδικήσεις, πού Εχουν κιόλας π ρ α γ μ α τ ω θ ε ί , έφόσον δέν Εχουν έξογκωθεί σέ φανταστικές παραστάσεις.
1 Τό Λ α Ι * 4 Κ ό μ μ α ί?ρύ()τ(χ» τό 1865 ατό ΝτοΙρμοτατ χαί ατό αι>vétpiô tod τής Στουτγαρίτ,ς τό Σιπτιμβρη τα9 1868 Ιίραιώθηχι όργανο· τικά. Ήταν χόμμα τβν μιχροαιτβν, κυρίας τής Νότιας Γιρϊιανίας, πο4 οτήν πολιτική το9 Βίομαρχ νά'Ινώαιι τή Γ»ρμανΙα xdA> άπό τήν ήγ»μοτ(α τής Π ρ® ο (ας τβν γιοΟνχβρς, άντέτααα* τίς μιχροαατιχές άρχίς τοΟ φ · ντιραλιαμοΟ (τοΟ όμοαπονβιαχαΟ αυατήματος). (Σημ. 2ùvt.)

«Τό 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

25

Μόνο πού τό κράτος πού τίς πραγμάτωσε δέ βρίσκεται μέσα στά σύνορα τής γερμανικής αύτοκρατορίας, μά στήν Ε λ β ε τ ί α , οτίς Ενωμένες Πολιτείες χλπ. Αύτοϋ του είδους τό «μελ/οντιχό κράτος» είναι σημερινό κράτος, άν χαί όπάρχει εξ» άπό «τά πλαίσια» τής γερμανικής αύτοχρατορίας. Μά ξεχνάνε ενα πράγμα. Μιά πού τό Γερμανικό Ε ρ γ α τ ι κ ό Κόμμα δηλώνει ρητά δτι θά κινείται μέσα στά πλαίσια του «σημερινού έθνιχοϋ κράτους», δηλαδή τοΰ κράτους τ ο υ , τής πρωσογερμανιχής αότοχρατοριας—οί διεκδικήσεις του θάταν α λ λιώς στό μεγαλύτερο τους μέρος χωρίς νόημα, άφοΰ διεκδικεί κανείς μονάχα αύτό πού δέν ί χ ε ι — δ έ θάπρεπε νά ξεχνά τό κ υ ριότερο, δηλ. δτι δλα έκείνα τά ώραία πραγματάκια στηρίζονται στήν άναγνώριση τής λεγόμενης λαϊκής κυριαρχίας, δτι γι' αύτό {χουν τή θέση τους μόνο σέ μιά δ η μ ο χ ρ α τ ί α . Καί έπειδή δέν ίχουν τό θάρρος—χαί πολύ φρόνιμα, γιατί οί περιστάσεις έπιβάλλουν προσοχή—νά διεχδιχήσουν τή δημοχρατία, δπως έχαναν τά γαλλικά έργατιχά προγράμματα τόν χαιρό του Λουδοβίκου Φιλίππου χαί του Λουδοβίκου Ναπολέοντα—δέ θάπρεπε νά καταφεύγουν σ' αύτό τό οδτε «ιίμιο», οδτε άξιόπρεπο τέχνασμα νά ζητάνε πράγματα πού ίχουν νόημα μονάχα σέ μιά δημοχρατία, άπό ί ν α κράτος πού δέν είναι τίποτα άλλο παρά ίνας στολισμένος μέ κοινοβουλευτικές μορφές, Ανακατεμένος μέ φεουδαρχικές προσμίξεις, έπηρεασμένος κιόλα; άπό τήν άστιχή τάξη, γραφειοκρατικά συγκροτημένος, άστυνομιχά προστατευόμενος στρατοκρατικός δεσποτισμός, καί έπιπλίον νά διαβεβαιώνουν αύτό τό κράτος πώς τ ά χ α σκοπεύουν νά τοϋ τά έπιβάλλουν αύτά μέ «νόμιμα μέσα». 'Ακόμα καί οί χυδαίοι δημοκράτες πού βλέπουν στή δημοκρατία τή χιλιόχρονη βασιλεία καί δέν υποπτεύονται δτι Ακριβώς ο' αύτή τήν τελευταία κρατική μορφή τής άστικής κοινωνίας, θά κριθεί οριστικά ό ταξικός άγώνας—άκόμα κι αύτοί οί δημοκράτες στέκονται βουνό ψηλότερα άπό τόν τέτιου είδους δημ ο χ ρ α τ ο μ ό πού περιορίζεται μέσα στά δρια έκεινοϋ πού Ιπιτρέπιι ή άστυνομία καί δέν έπιτρέπει ή λογική. Τό δτι πραγματικά μέ τή λέξη «κράτος» εννοούν τήν κ υ βερνητική μηχανή ή^τό κράτος εφόσον άποτελεί ιδιαίτερο όρ· γανισμό πού ξεχώρισε άπό τήν κοινωνία μέ τόν καταμερισμό τής Ιργασίας, τό δείχνουν χιόλας τά λόγια: «τό Γερμανικό Ε ρ γ α τ ι κό Κόμμα άπαιτεί σ ά ν ο ι κ ο ν ο μ ι κ ή β ά σ η του κρά- 

26

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

τ ο υ ς : ένα μοναδικό προοδευτικό φόρο είσοδήματος κλπ». Οι φόροι είναι ή οικονομική βάση τοό κυβερνητικού μηχανισμού χαί τίποτ άλλο. Στό μελλοντικό κράτος, πού όπάρχει στήν Ε λ βετία, αύτή ή διεκδίκηση ί χ ε ι χάπως πραγματωθεί. Ό φόρος εισοδήματος προϋποθέτει τίς διάφορες πηγές εισοδήματος τών διαφόρων χοινων:χών τάξεων, δηλ. τήν χεφαλαιοχρατιχή κοινωνία. Δέν είναι λοιπόν περίεργο δτι οί μεταρυθμιστές τών δημόσιων οικονομικών του Λίβερπουλ—άστοί μέ έπιχεφαλής τόν άδελφό του Γχλάδστονα—βάζουν τήν ίδια διεκδίκηση δπως χαί τό πρόγραμμα.
Β. «Τό Γερμανικό 'Εργατικό Κόμμα ζητά σάν πνευμακαί ηθική βάση τον κράτους: 1. Τήν καθολική καί ίση λαϊκή ίκπαίάινσ η άπό τό κράτος. Τή γενική νποχρεωτική σχολική φοίτηση. Δωρεάν Ικπαίίευση». τική

" Ι σ η λ α ί χ ή Ε κ π α ί δ ε υ σ η ; Τί νά φαντάζονται μ* αότά -τά λόγια; Πιστεύουν δτι μπορεί στή σημερινή κοινωνία (χαί μονάχα μέ δαύτην Ιχουν νά χάνουν) νά είναι ή έχπαίδευση ί σ η γιά δλες τίς τάξεις; "Η ζητάνε νά περιοριστούν υποχρεωτικά χαί οί άνώτερες τάξεις ατή λιγοστή έχπαίδευση—του δημοτικού σχολείου—μιά πού μονάχα αύτό συμβιβάζεται μέ τίς οικονομικές συνθήκες ojr μόνο τών μισθωτών έργατών, μά καί τών άγροτών ; «Γενική υποχρεωτική σχολική φοίτηση. Δωρεάν έχπαίδευση». Τό πρώτο όπάρχει άκόμα και στή Γερμανία, τό δεύτερο ό π ί ρ χ ε ι στήν 'Ελβετία καί ατίς Ενωμένες Πολιτείες γιά τά δημοτικά σχολειά. "Αν σέ μερικές Πολιτείες τής Β. 'Αμερικής είναι «δωρεάν» καί ή φοίτηση σέ άνώτερα Εκπαιδευτικά ιδρύματα, αύτό σημαίνει πραγματικά μονάχα δτι χορηγούνται στίς άνώτερες τ ά ξεις τά Εκπαιδευτικά τους ίξοδα άπό τό γενικό φορολογικό κορβανά. Τό ίδιο ίσχόει Επίσης γιά τή «δωρεάν δικαιοσύνη» πού ζητάνε στήν παράγραφο Α' 5. Τήν ποινική δικαιοσύνη τή δίνουν παντού δωρεάν. Έ άστική δικαιοσύνη στρέφεται σχεδόν μόνο γύρω άπό διαφορές ίδιοχτησί ας, ί φ ορά λοιπόν σχεδόν μόνο τίς ίδιοχτήτριες τ ά ξεις. Μήπως οί τάξεις αότές θάπρεκε νά χάνουν τίς δίκες τους σέ βάρος του δημόσιου ταμείου; Ή παράγραφος γιά τά σχολειά θάπρεπε τουλάχιστο νά ζητβ τεχνικές σχολές (θεωρητικές καί πραχτιχές) σέ σύνδεση μέ τό δημοτικό σχολειό. 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

27

'Εντελώς γιά πέταμα είναι ή « δ η μ ο τ ι κ ή έχπαίδευσ η ά π ' τ ό κ ρ ά τ ο ς » . Ά λ λ ο πράγμα είναι ό καθορισμός μέ γενικό νόμο τών μέσων γιά τά δημοτικά σχολειά, τής ειδίκευσης τοΰ διδαχτιχού προοωπιχοΰ, τών κλάδων διδασκαλίας χ λ π . χαί, όπως γίνεται στίς Ε ν ω μ έ ν ε ς Πολιτείες, ή έπφλεψη μέ κρατιχούς επιθεωρητές τής τήρησης δλων αυτών πού θεσπίζει ό νόμος, χαί ολότελα άλλο πράμα είναι ή άναχήρυξη τοΰ κράτους σέ λαϊκό Εκπαιδευτή ! Μάλλον θ άπρεπε νά άποκλειστοδν τόσο τό κράτος δσο χαί ή εκκλησία άπό χάθε έπιροή στό σχολειό. Ειδικά στήν πρωσογερμανική αύτοχρατορία (χαί δέν ώφελεί σέ τίποτα ή τι.τοτένια υπεκφυγή γιά «μελλοντικό κράτος»—είδαμε πώς έχουν τά πράματα οχετικά μ 1 α&τό), άντίστροφα τό κράτος χρειάζεται νά περάσει άπό μιά τραχιά Εκπαίδευση άπό τό λαό. "Ομως, 6λόκληρο τό πρόγραμμα, παρ' δλα τά δημοκρατικά κουδουνίσματα, είναι πέρχ γιά πέρα μολυσμένο μέ τή ραγιάδιχη πίστη τής λασσαλικής αίρεσης στό κράτος, ή, πράγμα πού δέν είναι καλύτερο, μέ τή δημοκρατική πίστη στά θαύματα, ή μάλλον είναι συμβιβασμός άνάμεσα σ' αύτά τά δυό είδη πίστης στά θαύματα, πού είναι χαί τά δυό τό ίδιο ξένα πρός τό σοσιαλισμό. « Ε λ ε υ θ ε ρ ί α τ ή ς έ ~ ι ο τ ή μ η ς » , λέει μιά παράγραφο; τού πρωσικοΰ συντάγματος. Τί ζητάει λοιπόν έδώ; « ' Ε λ ε υ θ ε ρ ί α σ υ ν ε ί δ η σ η ς » . "Αν ήθελε κανείς έκείνο τόν καιρό τοΰ «χουλτούρκαμπφ» 1 νά θυμίσει στό φιλελευθερισμό τά παλιά του συνθήματα, μποροΰσε νά τό χάνει μόνο μέ τούτη τή μορφή: Ό καθένας πρέπει νά μπορεί νά έχτελεί τίς θρησκευτικές του, δπως τίς σωματικές του άνάγκες χ ω ρίς νά χώνε: τή μύτη της ή άοτυνομία. Μά cô έργατικό κ ό μ μα θά Επρεπε ώστέσο μ' αυτή τήν εύκαιρία νά Εκφράσει τήν πεποίθηση του γι' αύτό, δτι δηλαδή ή άστική «Ελευθερία συνείδησης» δέν είναι τίποτα άλλο παρά άνοχή τής κάθε λογής θ ρ η σκευτικής Ε λ ε υ θ ε ρ ί α ς σ υ ν ε ί δ η σ η ς χαί δτι τό ίδιο άντίθετα Επιδιώκει νά Ελευθερώσει τίς συνειδήσεις άπό τό φ ά ν τασμα τής θρησχείας. Μά δέν τούς άρέσει νά ξεπερνάνε τό «αστικό» Επίπεδο.
ι «Kulturkampf», 6 αγώνας πο6 Ι χ α ν · ό Βίομαρκ ο τήν όγδοη Β·χα·τ(α τοΟ 19ον αΙώνα, ένάντια οτό χα&ολιχΑ «Κόμμα τοβ Είντρον» μΐ ίοτυνομ'.χές χαταβΐώξ«ις τοΟ χαθολιχιομοβ. (Σημ. Σόντ.) 

28

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

"Εφτασα τώρα στό τέλος, γιατί τό παράρτημα του προγράμματος πού άχολουθεί δέν άποτελεί χαρακτηριστικό συστατικό του μέρος. Έ τ σ ι έδώ θά είμαι πολύ σύντομος.
2. ^Κανονική έργάαιμη μέρα».

Σέ καμιά άλλη χώρα τό έργατιχό κόμμα δέν περιορίστηκε σέ μιά τόσο άόριστη διεκδίκηση, άλλά πάντα δριζε τή διάρκεια τής έργάσιμης ήμέρας, πού τή θεωρεί κανονική στίς δοσμένες συνθήκες.
3. *Π*ριοριαμός τής τής έργασίας τών έργααίας τών παιδιών». yvvaiMmv Mai άπα-

/όρβνοη

Ή ρύθμιση ( N o r m i e r u n g ) - τ ή ς έργάσιμης ήμέρας πρέπε: νά περιλαβαίνει κιόλας τόν περιορισμό τής δουλιάς τών γυναικών έφόσον άναφέρεται στή διάρκεια, στά διαλείματα χ λ π . τής έργάσιμης μέρας. 'Αλλιώς, μπορεί νά σημαίνει μονάχα άποχλεισμό τής δουλιάς τών γυναικών άπό κλάδους έργασίας πού είναι είδιχά ανθυγιεινοί γιά τό γυναικείο σώμα ή ήθιχά άταίριαστο: γιά τό γυναικείο φύλο. Ά ν έννοουααν αύτό, τότες θάπρεπε νά τό ποόν. « Α π α γ ό ρ ε υ σ η τής έ ρ γ α σ ί ι ς τών παιδιών». 'Εδώ ήταν Απολύτως Απαραίτητο νά Αναφέρουν τό δριο τής ήλιχίας. Ή γ ε ν ι κ ή ά π α γ ό ρ ε υ σ η τής έργασίας τών παιδιών είναι Ασυμβίβαστη μέ τήν ύπαρξη τής μεγάλης βιομηχανίας χαί γι' αύτό κούφιος εύσεβής πόθος. Ή εφαρμογή αύτής τής ά π α γόρευαης—άν ήταν δυνατή—θάταν άντιδραστιχό πράγμα, γιατί μέ αύστηρό κανονισμό του χρόνου έργασίας, άνάλογα μέ τίς διάφορες ήλιχίες χαί τ ' άλλα μέτρα άσφάλειας γιά τήν προστασία τών παιδιών, ή ίγχαιρη σύνδεση τής παραγωγικής δουλιάς μέ τά μαθήματα είναι ίνα άπό τό πιό ισχυρά μέσα γιά τή μετατροπή τής σημερινής κοινωνίας.
4. «Κρατική κής καί οΐΜίακής έπίβλτψη τής βιομηχανίας». έργοστααιαηής, έργαστηρια-

Έ χ ο ν τ α ς όπόψη τό πρωσσ-γερμανιχό χράτος θάπρεπε οπωσδήποτε νά ζητάνε νά παύονται μόνο διχαστικά οί έπιθεωρητές,. 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

36

νά μπορεί ό χάθε έργάτης νά τούς χαταγγέλνει στά δικαστήρια γιά παράβαση καθήκοντος, νά γίνονται Επιθεωρητές μόνο πρόσωπα πού Ανήκουν στό ιατρικό σώμα.
6. *Ρύ&μιαη τής ίργασίας στίς φν Ιαχές*.

Τιποτένια διεκδίκηση γιά ένα γενικό εργατικό πρόγραμμα. 'Οπωσδήποτε θάπρεπε νά πουν καθαρά ότι δεν είναι ό φθόνος του συναγωνισμού πού κάνει τούς Εργάτες νά μή θέλουν νά μεταχειρίζονται τούς κοινούς Εγκληματίες σάν ζώα. χαί o u ιδιαίτερα δέν θέλουν νά τούς στερήσουν τόμονο μέσο βελτίωσης τους, τήν παραγωγική δουλιά. Αότό θά ήταν τό λιγότερο πού μποροόσε νά περιμένει κανένας άπό σοσιαλιστές.
β. *~Ενας άποττΙ»αμαχΐΜ0ς νόμος περί εν&ννης*.

"Επρεπε νά ποόν τί Εννοούν μέ τόν «άποτελεσματιχό» νόμο περί εύθύνης. "Ας σημειωθεί, πάρεργα, <5τι στήν κανονική Εργάσιμη μέρα παράβλεψαν τό μέρος έχείνο τής Εργοστασιακής νομοθεσίας πού Αφορά τά μέτρα όγιεινής χαί Ασφάλειας άπό κινδύνους χλπ. Ό νόμος περί εύθύνης μπαίνει σέ Εφαρμογή μόνο άμα παραβιαστούν αΰτές οί διατάξεις. Κοντολογής χαί αότό τό παράρτημα τό διακρίνει χαλαρή σύνταξη. Dixi et salvavi a n i m a m tneam 1 . Γράφχηχε «Lui jΑν Κάρλ ΜάρΪ, άρχίς χοβ Μάη 187Ö. Πρωχοόημοοίΐύχηχβ (μί xaoateiψ*κ) Am' ιόν ΈνγκιΧς οτή *ΝόΆ Taiïx* χό 1891. Σύμφωνα μϊ τό χιιρόγραφα

1 «Είπα χα( έλίληαα, άμαρτίαν οόχ 1χα>». (Σημ. Σ6ντ.) 

Φ Ρ 1Ν Τ Ρ 1Χ

ΕΝΓΚΕΛΣ

ΓΡΑΜΜΑ Σ Τ Ο Ν

ΜΠΕΜΠΕΛ
Δονίίνο 18-28 το3 Μάρτη 1875

'Αγαπητέ

Μπέμπελ !

Πήρα τό γράμμα σας τής 2 3 τοΰ Φλεβάρη χαί χαίρομαι πού είσαστε τόσο χαλά στήν όγεία σας. Μέ ρωτάτε τί γνώμη έχουμε γιά τήν όπόθεαη τής Ενότητας. Δυστυχώς πάθαμε τά Γδια δπως χαί σεις. Οδτε ό Λ ή μ π κνεχτ, οδτε χαί άλλος χανένας μ£ς έδοσε οποιαδήποτε πληροφορία χαί ξέρουμε χαί μείς μονάχα 8,τι γράφουν οί Εφημερίδες, χι αότές δέ γράφανε τίποτε, ώσπου πρίν ο χ τ ώ μέρες ήρθε τό σχέδιο προγράμματος. Αύτό βέβαια μάς ξάφνιασε £χι καί λίγο. Τό κόμμα μας άπλωσε τόσο συχνά τό χέρι γιά συμφιλίωση, ή τουλάχιστο γιά σονεργασία, ατούς λασσαλιχούς καί τό άπόκρουσαν τόσο συχνά χαί τόσο περιφρονητιχά ό Χάζενχλέφερ, ό Χάσελμαν χαί ό Τέλκε, πού καί ένα παιδί άχόμα θάπρεπε νά βγάλει τό συμπέρασμα δτι : άν τώρα αύτοί οί κύριοι έρχονται μόνοι τους και προτείνουν συμφιλίωση, θά πεί πώς πρέπει νά βρίσκονται σέ διαβολεμένη άμηχανία. "Ομως μέ τόν π α σίγνωστο χαρακτήρα αότών τών άνθρώπων χρέος μας είναι νά Επωφεληθούμε ά π ' αύτή τους τήν άμηχανία γιά νά άξιώσουμε κάθε δυνατή Εγγύηση, έτσι πού οί άνθρωποι αύτοί νά μήν στερεώσουν ξανά, σέ βάρος τοΰ κόμματός μας, τήν κλονισμένη θέση τους στήν κοινή γνώμη τής έργατιάς. θάπρεπε νά τούς δεχτούμε μέ έξαιρετιχή ψυχρότητα χαί δυσπιστία, νά έξαρτήσουμβ τήν ένότητα άπό τό βαθμό τής προθυμίας τους νά παρατήσουν τά αίρετιχά συνθήματά τους καί τήν «κρατική τους βοήθεια» χαί νά δεχτούν βασικά τό πρόγραμμα τοΰ "Αΐζεναχ τού 1869, ή 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

38

μιά προσαρμοσμένη στή σημερινή Εποχή βελτιωμένη Εκδοσή του. Τό χόμμα μας δ έ ν θ ά ε ί χ ε ά π ο λ ύ τ ω ς τίποτα ν ά μ ά θ ε ι άπό τούς λασσαλικούς άπό θεωρητική άποψη, δηλ. άπό τήν άποψη πού Εχει άποφασιστιχή σημασία γιά τό πρόγραμμα. Αντίθετα οί λασσαλιχοί είχαν νά μάθουν άπό τό χ ό μ μα μας. Ό πρώτος δρος τής ένωσης Επρεπε νά είναι δτι θά παύανε νά είναι αίρετικοί, λασσαλιχοί, ότι πρώτα άπ* δλα άν δέν παρατούσαν ολότελα τό κοσμοσωττριο γιατροσόφι τής κρατικής βοήθειας, τουλάχιστο θά τό άναγνώριζαν σάν δευτερεύον μεταβατικό μέτρο, κάτω χαί δίπλα άπό πολλά άλλα δυνατά μέτρα. Τό σχέδιο προγράμματος άποδείχνει δτι οί άνθρωποί μας, πού θεωρητικά είναι έχατό φορές άνώτεροι άπό τούς λασσαλιχούς ήγέτες—υστερούν άπό αύτούς άλλο τόσο σέ πολιτική πονηριά. Γιά μιά άχόμα φορά οί μή Εντιμοι έξαπάτησαν φριχ τ ά τούς «Εντιμους». Πρώτα-πρώτα παραδέχονται τήν ήχηρή, άλλά ίστοριχά λαθεμένη λασσαλιχή φράση δτι άπέναντι στήν Εργατική τάξη δλ«ς οί ά λ λ ί , τάξεις αποτελούν μονάχα μιάν άντιδραστιχή μάζα. Αυτή ή θέση είναι σωστή μόνο σέ ξεχωριστές έκτακτες περιπτώσεις, λ χ . σέ μιάν Επανάσταση τοο προλεταριάτου, σάν τήν Κομμούνα, ή σέ μιά χώρα, όπου δχι μόνο ή άστιχή τάξη διαμόρφωσε τό κράτος καί τήν κοινωνία κατ'εικόνα της, μά δπου άκολουθώντας την, καί ή δημοκρατική μικροαστική τάξη πραγμάτωσε αύτό τό μετασχηματισμό ως τίς τελευταίες του συνέπειες. "Αν λχ. στή Γερμανία ή δημοκρατική-μικροαστική τάξη άνήκε σ' αυτή τήν άντιδραστική μάζα, πώς θά μπορούσε τότες τό σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό κόμμα νά βαδίζει χρόνια ολόκληρα χέρι μέ χέρι μέ τό λαϊκό κόμμα; Πώς μπορεί ή «Φόλκσταατ» νά παίρνει σχεδόν όλόκληρο τό πολιτικό περιεχόμενό της άπό τή μικροαστική.δημοκρατική «Εφημερίδατής Φρανκφούρτης» («Frankfurter Z e i t u n g » ) ; Καί πώς γίνεται νά δεχόμαστε στό ίδιο α ύ τό πρόγραμμα Εφτά ολόκληρες διεκδικήσεις πού £μεσα καί αύτολεξεί συμπίπτουν μέ τό πρόγραμμα τοΰ λαϊκοό κόμματος χαί τής μικροαστικής δημοκρατίας; Εννοώ τίς έφτά πολιτικές διεκδικήσεις 1 ως 5 καί 1 ώς 2, πού ά π ' αύτές δέν όπάρχει ούτε μιά «ού νά μήν είναι ά σ τ ι κ ο - δημοκρατική
Αότές ol πολιτικές ί κ κ ί ι κ ή ο · ' . ς toQ προγράμματος ττ}ς Γκδτα λ έ ν · : «Τό Γ·ρμανικό Έ ρ γ α τ ι χ ό Κόμμα ζητβ odv έλ·6θ·ρη βαοη jid τά χράτος :
1 

32

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

Δεύτερο, άπαρνιοονται πραγματικά ολότελα γιά τό παρόν τήν άρχή τής δ:εθνικότητα; τοΰ εργατικού κινήματος, κι αύτό τό χάνουν άνθρωποι πού επί πέντε ολόκληρα χρόνια κράτησαν ψηλά τήν άρχή αύτή μέ τόν πιό ένδοξο τρόπο καί μέσα στις πιό δύσκολες συνθήκες. Ή θέση τών γερμανών έργατών Επικεφαλής τοΰ εύρωπαΐχοϋ κινήματος στηρίζεται β ύ σ ι α σ τ ι κ ά στή γνήσια διεθνιστική τους στάση τόν καιρό τού πολέμου. Κανένα άλλο προλεταριάτο δέ θάχε φερθεί τόσο χαλά. Καί τώρα τοό λένε ν' άπαρνηθεί αύτή τήν άρχή, τή στιγμή Λού παντού στό Εξωτερικό οί έργάτες τήν τονίζουν στόν Γδιο βαθμό πού οί κυβερνήσεις προσπαθούν νά καταπνίξουν κάθε προσπάθεια έφαρμογής της στά πλαίσια κάποιας όργάνωσης! Καί τί άπομένει άπό τό διεθνισμό τοΰ έργατικοο κινήματος ; Ή θαμπή προοπτική— ?χι γιά μιά έστω χαί κατοπινή συνεργασία τών έργατών τής Εύρώπης γιά τήν άπελευθέρωσή τους—άλλά γιά μιά μελλοντική «διεθνή συναδέλφωση τών λαών»—γιά τίς «Ενωμένες Πολιτείες τής Ευρώπης» τών άστών τοό Συνδέσμου γιά τήν ειρήνη. Φυσικά δέν ήταν άνάγκη νά μιλήσουν γιά τή Διεθνή σάν τέτια. Τουλάχιστο δμως έπρεπε νά μήν κάνουν οδτε ένα βήμα πίσω άπό τό πρόγραμμα του 1869 χαί νά ποόν λχ. : άν χαί τό Γερμανικό Ε ρ γ α τ ι κ ό Κόμμα δρά π ρ ί ν ά π* δ λ α ( z u n ä c h s t ) μέσα στά κρατικά σύνορα πού τοΰ καθόρισαν (δέν έχει κανένα δικαίωμα νά μιλάει στ' δνομα τοΰ εύρωπαΐχοϋ προλεταριάτου, ιδιαίτερα νά λέει χάτι λαθεμένο), δμως έχει συνείδηση τής άλληλεγγυης του μέ τούς έργάτες δλων τών χωρών χαί θάναι πάντα έτοιμο, δπως ως τά τώρα έτσι χαί στό μέλλον, νά Εκπληρώσει τίς δποχρεώ1. Κα9·ολιχό, too, Αμεοο χαί μυοτιχό έ χ λ ο γ ι χ δ 6ιχα(α>μα f i d τούς 4 ν τ ρ · ς άπό 21 χρονβν χαί πάνω f i d β λ · ς τίς έχλογές οτό χρατος χαί οτ(ς χοινότητ·ς. 2. Ά μ ι ο η νομο&ίτηοη άπό τ ί λαό μέ 6ιχαΙα>μα πρόταοης χαί άπόριψης. 3. Γ · ν ι χ ή οτρατιαιτιχή βητιία. ΔαΤχή φροορά άντί γ ι α μόνιμο οτρατδ. Ή λαίχή άντιπροοαιπιία ν' άποφαο(ζ»ι γιά πόλ·μο χα( «Ιρήνη. 4. Κατοργηοη βλα>ν τβν Ιχταχτα>ν νόμων, «IBixd τών νόμων f i d τόν τύπο, f i d τ ί βιχαίωμα τοΟ οονίρχ·ο8·αι χαί τοΰ οον·ταιρ(ζ·οθαι. 5. ΔαΤχή βιχαιοούνη Δωρ·άν Απονομή τής βιχαιοούνης. Τδ Γ·ρμανιχδ Έ ρ γ α τ ι χ δ Κόμμα ζ η τ « odv π ν · ν μ α τ ι χ ή χαί ή » ι χ ή ßdοη f i d τό κράτος : 1. Γβνιχή χαί to η βημοχρατιχή *χπαίβ»οοη άπό τό χράτος. Γ · ν ι χ ή 4 π ο χ ρ · ω τ : χ ή φοίτηοη. Aapsdv 4χπα(β·οοη. 2. Έ λ · ο & · ρ ί α τής έπιοτήμης. Έ λ · « 8 · ρ ί α οι>ν·ίβηοης·. (Σημ. Σύντ.Ι 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Τ Η Σ ΓΚΟΤΑ

33

αε;ς πού τοΰ έπιβάλλει αύτή ή άλληλεγγύη. Τέτιες δποχρεώσεις όπάρχουν καί άν άχόμα δέν διακηρύξει κανείς ή δέ θεωρήσει δτι *ίναι μέλος τής «Διεθνούς», λ χ . βοήθεια, παρεμπόδιση άποστολής άπεργοσπαστών σέ καιρό άπεργιων, φροντίδα γιά νά ένημερώνουν τά κομματικά δργανα τούς γερμανούς εργάτες γιά τό κίνημα σ:ό έξωτερικό, ζύμωση ένάντια σέ δυναστικούς πολέμους πού άπειλοΰν νά ξεσπάσουν ή πού ξεσπούν καί, σέ καιρό τέτιων πολέμων, στάση σάν καί κείνη πού υποδειγματικά -κρατήθηκε τό 1670 καί τό 1671 κλπ. Τρίτο, οί άνθρωποί μας δέχτηκαν καί τους επέβαλαν τό •λασσαλικό «σιδερένιο νόμο τοΰ μισθού», πού στηρίζεται σέ μιά ολότελα Απαρχαιωμένη οικονομική άποψη, δηλαδή δτι ό έργάτης κατά μέσο δρο παίρνει μόνο τό κ α τ ώ τ ε ρ ο o p t o τοΰ μεροκάματου, καί μάλιστα γιατί, σύμφωνα μέ τή θεωρία του Μάλθους γιά τόν πληθυσμό, πάντα υπάρχουν πάρα πολλοί έργάτες •(αύτό ήταν τό έπιχείρημα τοΰ Λασσάλ). Ό Μάρξ ωστόσο στό λ Κεφάλαιο» άπόδειξε Αναλυτικά δτι οί νόμοι πού ρυθμίζουν τό μεροκάματο είναι πολύ περίπλοκοι, δτι άνάλογα μέ τίς συνθήκες έπιχρατεί πότε ό Ινας καί πότε ό άλλος, δτι έπομένως δέν είνα: καθόλου σιδερένιοι, μά άντίθετα πολύ έλαστιχοί, καί δτι δέν τό ξοφλάμε τό ζήτημα £τσι μέ δυό λόγια, όπως τό φανταζόταν ό Αασσάλ. Τή μαλθουσίανή αιτιολόγηση τοΰ νόμου, πού ό Λασσάλ τόν άντέγραψε άπό τόν Μάλθους καί τόν Ρικάρντο (μέ διαστρέβλωση τοΰ τελευταίου), δπως άναφέρεται λ χ . στή σελ. 5 τοΰ «Εργατικού άναγνωσματάριου», παρμένη άπό ένα άλλο βιβλίο τοό Λασσάλ, τήν άναίρεαε διεξοδικά ό Μάρξ στό μέρος γιά «τό προτσές τής συσσώρευσης τοΰ κεφαλαίου». Μέ τήν υιοθέτηση τοΰ λασΐαλικοΰ «σιδερένιου νόμου» άποδεχόμαστε λοιπόν μ ι ά λαθεμένη θέση καί μιά λαθεμένη αίτιολόγησή της. Τέταρτο, σάν μ ο ν α δ ι κ ή κ ο ι ν ω ν ι κ ή διεκδίκηση, τό πρόγραμμα βάζει τή λασσαλιχή κρατική βοήθεια στήν πιό γυμνή της μορφή, δπως τήν έκλεψε ό Λασσάλ άπό τόν Μπυσέ. Κι αύτό, Αφού ό Μπράκε Απόδειξε πολύ χαλά δλη τή μηδαμινότητα αώτής τί,ς διεκδίκησης 1 , άφοΰ σχεδόν δλοι, άν 6χι δλοι, οί όμιλητές τοΰ χόμματός μας όποχρβώθηκαν. στόν άγώνα ένάντια ατούς λασσιλικούς, ν' Αντιταχθούν α' αύτή τήν «κρατική βοή1 Ό "Εν-;κ«λς svvost itch \ό fiißXiapaxi ι ο Ο Μπρβκ» -ρόταοη», πού βγί,χ· χό 1β73. <-ηιΐ. Süvt.)

« Ή λαοοαλίχή

·' l/uf»j-"/.V)rj-»/,.p IttiJtXta >\>y<it IKItOi II. 

34

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

θεια». Πιο ραΗιά δέ μποροϋαε νά ταπεινωθεί τό χόμμα μας'Ο διεθνισμός ξευτβλισμένος ως τό Επίπεδο τοο "Αμαντ Γχέγχ,. ό σοσιαλισμός ω ; τό έπίπεδο του άστοΰ δημοκράτη Μπυσέ, πού άντιπαράθετε αύτή τή διεκδίκηση σ τ ο ύ ς σ ο σ ι α λ ι σ τ έ ς γιά νά τούς χτυπήσει! Στήν καλύτερη περίπτωση δμως ή «κρατική βοήθεια» μέ τ ή λασσαλική έννοια είναι ώστόσο μόνο ε ν α μέτρο άνάμεσα σέ πολλά άλλα γιά νά φτάσουμε στό σχοπό που τόν άναφέρουν έδώ μέ τά άνήμπορα λόγια : «γιά ν' άνοϊςουμε τό δρόμο πρός τή λυσ/j τοο κοινωνικού ζητήματος», σάν νά όπήρχε άκόμα γιά μάς ενα θεωρητικά ά λ υ τ ο κοινωνικό ζ ή τ η μ α : "Οταν λοιπόν λέμε: τό Γερμανικό Ε ρ γ α τ ι κ ό Κόμμα Επιδιώκει τήν κατάργηση τής μισθωτής έργασίας καί μαζί της χαί τών κοινωνικών διαφορών μέ τήν πραγμάτωση τής συντροφικής παραγωγής στή βιομηχανία καί τή γεωργία καί σ' έθνική κλίμακα καί όποστηρίζει. κάθε μέτρο κατάλληλο γιά νά φτάσουμε σ' αότόν τό σχοπό!— τότε κανένας λασσαλικός δέ μπορεί νάχει χαμιάν άντίρηση. ΙΙέμπτο, δέ γίνεται καθόλου λόγος γιά τήν οργάνωοη τής Εργατικής τάξης σάν τάξης μέ τά συνδικάτα. Κι αύτό είναι π ο λύ ούσιαστικό σημείο, γιατί τά συνδικάτα είναι ή χαθαυτό τ α ξ:κή όργάνωση του προλεταριάτου, μέ τήν όπόία κάνει τούς κ α θημερινούς του άγώνες μέ τό κεφάλαιο, δπου Εκπαιδεύεται, καί πού σήμερα, άχόμα καί μέσα στή χειρότερη άντίδραση ( δ π ω ς (ώρα στό Παρίσι), δέ μποροόν πια σέ καμιά περίπτωση νά τήν τσακίσουν. Μέ τή σημασία πού άπόχτησε καί στή Γερμανία α ύ τή ή όργάνωση, θάταν κατά τή γνώμη μας οπωσδήποτε ά π α ραίτητο νά τήν άναφέρο-νε στό πρόγραμμα χαί άν είναι δυνατόνά τής άφηναν άνοχχτή μιά θέση στήν οργάνωση τοΰ κόμματος. Ό λ α αύτά τά Εχαναν οΕ άνθρωποι μας γιά νά ευχαριστήσουν τούς λασσαλικούς. Καί τί παραχώρησαν οΕ ά λ λ ο ι ; Τό νά φιγουράρουν στό πρόγραμμα Ενα σωρό άρχετά μπερδεμένες, κ α θ α ρ ά δ η μ ο κ ρ α τ ι κ έ ς δ ι ε κ δ ι κ ή σ ε ι ς , πού πολλές άπ' αύτές είναι άπλούστατα του συρμού, δπως λ χ . ή «νομοθέτηοη άπό τό Λαό», πού όπάρχει στήν Ε λ β ε τ ί α χαί πού χάνει πιότερο καχό παρά καλό, άν γενιχά κάνει χάτι. Δ ι ο ί κ η σ η άπό τό Λαό, αύτό θάταν κάτι. 'Επίσης λείπει ό πρώτος δρος κάθε Ελευθερίας: ότι πρέπει ολοι οΕ όπάλληλοι νά είνοι υπεύθυνοι γιά όλες τίς δημόσιες πράξεις τους άπέναντι σέ χάθε πολίτη στά ταχτικά δικαστήρια χαί σύμφωνα μέ τό κοινό δίκαιο. Δέ θέλω> 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

35

νά μιλήσω περισσότερο γιά τό γεγονός δτι τέτιες διεκδικήσεις οάν τήν Ελευθερία τΐ,ς άπιοτήμης καί τήν Ελευθερία τής συνείδησης φιγουράρουν σέ κάθε φιλελεύθερο αστικό πρόγραμμα καί δτι Εδώ φαίνονται λιγάκι παράξενες. Τό Ελεύθερο λαϊκό χράτος μεταβλήθηκε σέ ελεύθερο χράτος. Ά ν τό πάρουμε γραμματικά, Ελεύθερο κράτος είναι Εκείνο τό κράτος πού είναι Ελεύθερο άπάναντι στούς πολίτες του, δηλαδή Ενα κράτος μέ δεσποτική κυβέρνηση. Θάπρεπε νά παρατήσουν δλη τή φλυαρία γιά τό κράτος, ίδιαίτερα ϋστερα άπό τήν Κομμούνα, πού δέν ήταν πιά κράτος στήν χαθαυτό Ιννοιά του. Τό « λ α ϊ κ ό κ ρ ά τ ο ς » μ£ς τό χτύπησαν στά μούτρα μέχρι Αηδίας οί Αναρχικοί, παρ' όλο πού τό £ργο κιόλας ,τού Μάρξ Ενάντια στόν Προυντόν 1 καί Οοτερα τό «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» λένε Ανοιχτά δτι μέ τήν Εγκαθίδρυση τοό σοσιαλιστικοί) κοινωνικού καθεστώτος, τό κράτος αοτό διαλύεται (sich auflöst) καί Εξαφανίζεται. Μιά καί είναι λοιπόν τό χράτος Ενας προσωρινός θεσμός, πού τόν χρησιμοποιεί κανένας στόν Αγώνα, στήν Επανάσταση, γιά νά καταστέλλει μέ τή βία τούς Αντιπάλους του, είναι καθαρή Ανοησία νά μιλάει χανείς γιά «Ελεύθερο λαϊκό κράτος». "Οσον καιρό τό προλεταριάτο χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι άκόμα τό κράτος, τό χρειάζεται δχι πρός τό συμφέρον τί,ς Ελευθερίας, Αλλά τής καταστολής τών Αντιπάλων του καί άπό τή στιγμή πού θά μπορεί νά μιλάει κανείς γιά Ελευθερία, παύει νά υπάρχει τό κράτος σάν τέτιο. Γι' αύτό θά προτείναμε Εμείς νά βάλουν παντού οτή θέση τ^ς λέξης κ ρ ά τ ο ς τή λέξη «κοινότητα» («Gemeinwesen»), μιά καλή παλιά γερμανική λέξη,πού μπορεί πολύ ώραία νά Αντιστοιχεί στή γαλλική λέξη «κομμούνα». «'Εξάλειψη χ ά θ · κοινωνικές χαί πολιτικής Ανισότητας»— χι αύτή είναι μιά πολύ συζητήσιμη φράστ^ Αντί : «κατάργηση χάθε ταξικής διαφοράς». Ά π ό χώρα σέ χώρα, άπό Επαρχία σέ Επαρχία, Ακόμα καί άπό χωριό οέ χωριό, θά όπάρχει πάντα κ ά π ο ι α Ανισότητα στούς δροος τ?,ς ζωής, πού θά μπορεί κανείς νά τήν μειώσει στό Ελάχιστο, μά πού δέ θά μπορέσει ποτέ νά τήν Εξαλείψει όλότελα. Οί κάτοικοι τών Ά λ π ε ω ν θάχουν πάντα άλλους δρους ζωής άπό τούς Ανθρώπους τοϋ κάμπου. Ή Αντίληψη τής σοσιαλιστικής χοινωνίας σάν βασίλειου τής ! ο ό τ η τ α ç είναι μιά μονόπλευρη γαλλιχή Αντίληψη πού οτη1 'Evvott τήν «'Αθλιότητα τής Φιλοοοφίας». (Σημ. Σ6ντ.) 

36

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

ρίζεται στήν παλιά «Ελευθερία, ισότητα, άδελφότητα», μιά άντίληψη πού σ ά ν σ τ ά δ ι ο Ε ξ έ λ ι ξ η ς τής Αποχής της καί τοΰ τόπου της ήταν δικαιολογημένη, πού δμως θάπρεπε νάχει ξεπεραστεί, όπως όλες οΕ μονομέρειες τών προηγούμενων σοσιαλιστικών σχολών, γιατί προκαλούν μονάχα σύγχιση στά μυαλά, καί γιατί βρέθηκαν πιό άκριβολογημένοι τρόποι έξήγησης του ζητήματος. Σταματώ, άν καί θά μποροόσε νά κριτικαριστεί σχεδόν κάθε λέξη σ' αύτό τό πρόγραμμα πού χοντά στ' άλλα είναι συνταγμένο σέ μιά γλώσσα άτονη καί άχρωμη. Είναι τέτιο, πού άν εγκριθεί, ό Μάρξ καί γώ δέ μπορούμε π ο τ έ νά προσχωρήσουμε στό ν έ ο κόμμα, πού θά στηρίζεται πάνω σ' αύτή τή βάση καί θά πρέπε: πολύ σοβαρά νά σκεφτούμε, ποιά θέση θ ί πρέπει— ακόμα καί δημόσια—νά πάρουμε άπέναντί του. Συλλογισιήτε οτι στό έξωτερικό μάς θεωρούν Ε μ ά ς όπεύθυνους γιά καθεμιάν έκδήλωση καί ενέργεια τού Γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού 'Εργατικού Κόμματος. "Ετσι ό Μπακούνιν, στό Εργο του «Πολιτική καί αναρχία», μ ί ; κάνει όπόλογους γιά κάθε άπερίσχεφτη λ έ ξη πού είπε ή έγραψε ό Λήμπχνεχτ άπό τότε πού Ιδρύθηκε τό «Ντεμοκράτισες Β ό χ ε ν μ π λ α τ » Ο Ϊ άνθρωποι φαντάζονται πώς έμείς τά κατευθύνουμε δλα άπό δώ, ένώ έσείς ξέρετε Εξίσου καλά μέ μένα δτι έμείς σχεδόν ποτέ δέν άνακατευτήκαμε καί στό παραμικρό στίς Εσωτερικές κομματικές αποθέσεις, κι άν άνακατευτήκαμε αύτό έγινε μόνο γιά νά Επανορθώσουμε, δσο ήταν μπορετό, γκάφες, πού κατά τή γνώμη μας γίνηκαν καί μάλιστα μ ό ν ο θ ε ω ρ η τ ι κ έ ς . Ηά παραδεχτείτε δμως καί σεις ό ίδιος, δτι τό πρόγραμμα αύτό άποτελεί σημείο στροφή; πού πολύ εύκολα θά μπορούσε νά μ£ς άναγκάσει ν' άρνηθοϋμε κάθε καί όποιαδήποτε ευθύνη γιά τό κόμμα πού παραδέχεται αύτό τό πρόγραμμα. Γενικά, λιγότερη σημασία έχει τό Επίσημο πρόγραμμα ένός κόμματος άπό κείνο πού κάνει τό κόμμα στήν πράξη. "Ομως ε'να ν έ ο πρόγραμμα είναι ώστόσο π ά ν τ α μιά δημόσια υψωμένη σημαία καί 6 κόσμος άπόξω κρίνει τό κόμμα ά π ' αύτήν. Γι' αυτό δέ θάπρεπε μέ κανέναν τρόπο νά είναι ένα βήμα πρός τά πίσω σάν κι αύτό πού κάνει τό πρόγραμμα αύτό άπέναντί στό π ρ ί γ ρ α μ μ α τού "Αϊζεναχ. Θάπρεπε Επίσης νά συλλογιστούν τί θά πούν γι' αύτό τό πρόγραμμα οΕ Εργάτες άλλων χωρών. Τί
ι -Oîmokiatisc'.ics Wochenblau», Ρίομαίιατιχο πι·',:οδιχόποϋτ0 Ιβγαζβ 4πό τό 1868 ώςτό 1869 ί Βίλχελμ Λ ή μ π χ ν · χ τ οτι; Λ«·.ψ(α (Σημ. Σ6ντ.) 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

37

εντύπωση θά χάνει αότό τό γονάτισμα ολόκληρου τοΰ γερμανικό» σοσιαλιστικού προλεταριάτου μπροστά στό λασσαλισμό. 'Ακόμα ϊ χ ω τήν πεποίθηση δτι μιά ένότητα πάνω σ' α ύ τ η τή βάση δέ θά βαστάξει ούτε ίνα χρόνο. Μήπως θάπρεπε τά κ α λύτερα κεφάλια τοΰ χόμματός μας νά δεχθούν νά ξαναμασούν άποστηθισμένες λασσαλικές φράσεις γιά τό σιδερένιο νόμο τού μισθού καί γιά τήν κρατική βοήθεια ; Ηάθελα λχ. νά δώ σάς τόν Γδιο α' αύτό τό ρόλο! Κι άν τόκαναν, θά τούς σφύριζαν οί άκροατές τους. Καί είμαι βέβαιος δτι οί λασσαλικοί Επιμένουν ακριβώς πάνω σ' α ύ τ ά τά μέρη τού προγράμματος, όπως ό τοκογλύφος Σάϋλωχ Επέμενε στή λίβρα του τό κρέας. Ό χωρισμός θάρθει. Μά Οά Εχουμε άποκαταστήσει «τήν τιμή» τών Χάσελμαν, Χάζενκλέφερ, Τέλκε καί Σία. 'Από τό χωρισμό θά βγούμε Εμείς πιό άδύνατοι καί οί λασσαλιχοί πιό δυνατοί. Τό κόμμα μας θάχει χάσει τήν π ο λιτική του παρθενιά καί δέ θά μπορεί ποτέ πιά ν' άντιταχθεί τ ο / μηρά στις λασσαλικές φράσεις πού γιά Ινα διάστημα τίς είχε γραμμένες τό Γδ:ο στή σημαία του. Καί δταν οί λασσαλικοί ξαναπούν τότε δτι αυτοί είναι τό γνησιότερο καί τό μοναδικό Εργατικό κόμμα, δτι οί δικοί μας άνθρωποι είναι άστοί, τότε θά όπάρχει τό πρόγραμμα γιά νά τό άποδείξουν αύτό. "Ολα τά σοσιαλιστικά μέτρα Εκεί μέσα είναι δ ι κ ά τ ο υ ς καί τό κόμμα μ α ς δέν πρόσθεσε σ' αύτά τίποτε άλλο Εκτός άπό διεκδικήσεις τής μικροαστικής δημοκρατίας, πού κι αδτήν ώστόσο τ ό κ ό μ μ α μ α ς στό ίδιο Επίσης πρόγραμμα τή χαρακτηρίζει σάν τμήμα τής «άντ:δραστική; μάζας». Ά ν ά β α λ α τήν άποστολή τούτου τού γράμματος, μιά καί 0' άποφυλακιστείτε τήν 1η τού'Απρίλη πρός τιμήν τών γενεθλίων τού Βίσμαρκ, γιατί δέν ήθελα νά ριψοκινδυνεύσω νά τό πιάσουν προσπαθώντας νά φτάσει στά χέρια σας λαθραία. λ'ά δμως πού ήρθε ίσα-ίσα τώρα Ενα γράμμα ά π ' τόν Μπράχε, πού κι αύτός Εχει σοβαρές Επιφυλάξεις γιά τό πρόγραμμα, καί θέλει νά μάθει τή γνώμη μας. Γι' αύτό τό στέλνω σ' αύτόν νά τό διαβάσει καί νά τό δόσει ατούς άλλους γιά νά μή χρειαστεί νά ξαναγράψω άλλη μιά φορά δλη τούτη τή σκοτούρα. "Αλλωστε τού τά είπα άπό τήν καλή καί τού Ράμ 1 . Στόν Λήμπκνεχτ
1 Hermann ( ϊ η μ . -ύντ.)

Ramm, Ινας

άπό toûç ο κ ν τ ι χ τ ι ς

τ?,ς

«Ψόλχστααχ» 

38

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

Ιγραψα μόνο σύντομα. Δέν τοϋ τό σχωρνχω πού δέ μ<£ς είπε ο δ τ β λ έ ξ η γιά δλη τήν υπόθεση (ένα ό Ρ ά μ χαί άλλοι νόμιζαν πώς μ£ς κατατόπισε μέ άκρίβεη) ως τή στιγμή πού ήταν, σάν νά λέμε, πολύ άργά. Έ τ σ ι τά κατάφερνε άπό παλιά—χαί γι' αότό τό λόγο ό Μάρξ χι έγώ είχαμε χείνη τήν πολύ δυσάρεστη Αλληλογραφία μαζί του—μά τούτη τ ή φορά παράγινε τό χ α χ ό χαί είμαστε άποφασισμάνοι οπωσδήποτε νά μήν πάμε μαζί του. Κοιτάξτε νά τά κανονίσετε νάρθετε τό καλοκαίρι έδώ. θ ά μείνετε φυοιχά μαζί μου χαί, άν ό καιρός είναι καλός, μπορούμε νά πάμε μερικές μέρες στή θάλασσα γιά μπάνια. Θά σάς κάνει πολύ χαλό υστέρα άπό τήν πολύχρονη κλεισούρα. Φιλικότατα Δικός σας

Φ. Ε.

* 

Φ Pi Ν Τ Ρ I Χ ΕΝΓΚΕΛΣ
ΓΡΑΜΜΑ ΣΤΟΝ ΚΑΟΥΤΣΚ1

Λονβίνο, 23 τοΟ Φ λ «βάρη 1891

'Αγαπητέ

Καούτσχι !

θ ά ί χ ε ι ς πάρει τά βιαστικά «ροχτεσινά μου συγχαρητήρια. Κ α ί τώρα άς ξανάρθουμε στό θέμα μας, στό γράμμα τοΰ Μάρξ 1 . Ό φόβος δτι θάδινε 5πλα ατούς άντιπάλους ήταν άβάσιμος. Κακεντρεχείς όπαινιγμοί, βέβαια, μπορούν νά γίνουν γιά τό καθετί, μά γενικά ή έντύπωση στους άντιπάλοος μας γι 1 αύτή τήν άνελέητη αύτοχριτιχή ήταν ή κατάπληξη χαί τό a l α θ η μ α : τί έιωτεριχή δύναμη πρέπει νά έχει ί ν α κόμμα πού μπορεί νά έπιτρέπει στόν έαυτό του τέτιο πράγμα I Αύτό βγαίνε: ά π ό τά άντίπαλα φύλλα πού μου έστειλες (εύχαριστώ πολύ γι' β&τό!) καί άπό δσχ πήρχ ά π ' άλλου. Καί γιά νά τό π ώ άνοι-χτά, αύτό είχα χ α τ ά νου δ τ ι ν δημοσίευα τό ντοκουμέντο. Ή ξ ε ρα δτι τήν πρώτη στιγμή θά έθιγε δυσάρεστα μερικούς. Αύτό όμως ήταν άναπόφευγο χαί στά μάτια μου αδτό τό ισοφάριζε πλουσιοπάροχα τό «ραχτιχό περιεχόμενο τοΰ ντοκουμέντου. "Ηξερα δτι τό χόμμα ήταν άρχετά δυνατό γιά νά τό άντίξει α'ιτό χαί λογάριαζα δτι σήμερα θά άντεχε αύτή τήν άνοιχτή γλώσσα πού χρησιμοποιήθηκε πρίν άπό 15 χρόνια, δτι μέ δίχαιη -περηφάνεια θά άνάφεραν αύτή τή δοκιμασία χαί θάλεγαν: -πού άλλου όπάρχει ένα τέτιο κόμμα Τχανό νά άποτολμήσε: κάτι παρόμοιο ; Αύτό άφησχν ώστόσο νά τό χάνουν ο( «*Αρ1 'Bvvott τήν «Κριτική τοβ προγράμματος τής Γχότα», πού δοτιρα Από -πί·οΐ) τοβ ΈνγχβΧς Βημοαι·6τηχ· οτό θ·»ρητικό δργανο τής γερμανικής .οοοιαΧΒημοχρατΙας «NATt ΤοάΤτ» πού τό Βιεύθον· 6 Κ.ΐαοΑτοχι. (Χημ. Ζ ύ π . ) 

40

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

μπαιτερ ΤσάΙτουγχ» τής Σαξωνίας *j£ χής Βιέννης καί ή «Τσύριχερ Πόστ» Είναι πολύ εογενικό Από μέρους σου, ότι ατό τεύχος 21 τής «Νό·.ε ΤσάΓτ» παίρνεις πάνω σου τήν εύθύνη γιά τή δ η μοσίευση, άλλά μήν ξεχνάς ότι εγώ ώστόσο Εδοσα τήν πρώτη ώθηση χαί άχόμα ύς ένα βαθμό σέ υποχρέωσα νά ενεργήσεις. Γι' αυτό διεκδικώ τήν κύρια εύθύνη γιά τόν έαυτό μου. "Οσο γιά τίς λεπτομέρειες, μπορεί χανένας πάντα νά έχει διαφορετικές Απόψεις γιά δαύτες. Διέγραψα καί άλλαξα τό καθετί όπου έσύ καί ο λτήτς είχατε άντιρήσεις καί άν ό Ντήτς είχε σημειώσει καί ά λ - , λα, θά είμουνα καί σ' αύτά, δσο μπορεί βολικός. Αύτό σάς τό ίπόδειξα πάντα. Ό σ ο γιά τό κύριο σημείο ομως, ήταν κ α θ ή κ ο ν μ ο υ νά δημοσιεύσω τό κείμενο μιά καί μπήκε τό πρόγραμμα γιά συζήτηση. Καί ίδιαίτερα τώρα, Οστερα άπ' τήν είσήγηοη του Λ ή μ π χ ν ε χ τ στή Χάλη, οπού τίς περικοπές τοο άπό τήν κριτική του Μάρ4 πότε τίς άξιοποιεί Ανενόχλητα σάν ίδιοχτησία του καί πότε τίς πολεμά χωρίς νά τό αναφέρει, ό Μάρξ θά άντιπαράθετε οπωσδήποτε σ' αύτή τήν επεξεργασία του κειμένου του τό πρωτότυπο καί ήμουν υποχρεωμένος στή θέση του νά κάνω τό ίδιο. Δυστυχώς τότε δέν είχα άκόμα τό χειρόγραφο. Τό βρή*« μόνο πολύ άργότερα, άφου Ιψαξα πολύ. Λές πώς ό Μπέμπελ σού γράφει δτι ή μεταχείριση πού κ ά νει ό Μάρξ του Λασσάλ χόλωσε τούς παλιούς λασσαλικούς. Μ π ο ρεί. Οί άνθρωποι δέν ξέρουν τήν άληθινή ιστορία καί δέ φαίνεται νά Ιγινε τίποτα πού νά τούς διαφωτίσει πάνω σ' αύτή. Δέν είναι δικό μου λάθος άν οί άνθρωποι αυτοί δέν ξέρουν οτι ?λο τό μεγαλείο το·"> Λασσάλ βρισκόταν στό δτι έ Μάρξ το·> έπέτρεπε χρόνια ολόκληρα νά στολίζεται μέ τά άποτελέσματα. τής Ερευνας του Μάρ4 σάν νάταν δικά του καί νά τά διαστρεβλώνει κιόλας γιατί του Ελειπε ή οικονομολογική κατάρτιση. Μά εγώ είμαι ό φιλολογικός εκτελεστής τής διαθήκης του Μάρξ καί σάν τέτιος εχω καί γώ τίς δικές μου όποχρεώσεις. 'U Λασσάλ έδώ καί 2 6 χρόνια άνήκει στήν ιστορία. Ά ν τόν καιρό τοΟ έκτακτου νόμου άφέθηκε στό χρονοντούλαπο ή ιστορική κριτική γι' αύτόν, Εφτασε έπιτέλους ό καιρός ν' άποκατασταθοϋν τά δικαιώματά της καί νά ξεκαθαριστεί ή θέση του
1 'Από τίς ΐφημ·ρ(Β·ς αύτίς ο( Βοό πρβτ·ς ί,ταν αοοίαλΒημοχρατικις καί jj τρίτη άοτ'.χή. (2ημ. Σ6*τ.) 

ΚΡΙΤΙΚΗ TOT ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ

41

Λασσάλ άπέναντι στόν Μάρξ. Ό θρύλος πού σκεπάζει καί θεοποιεί τήν άληθινή μορφή τού Λασσάλ δέ μπορεί φυσικά νά γ ί νει άρθρο πίστης γιά τό κόμμα. "Οσο ψηλά κι άν τοποθετεί κ α νένας τίς υπηρεσίες τοΰ Λασσάλ γιά τό κίνημα, ό Εστορικός του ρόλος μέσα σ' αύτό μένει άμφίροπος. Τό σοσιαλιστή Λασσάλ τόν συνοδεύει βήμα πρός βήμα ό δημαγωγός Λασσάλ. Μέσα άπό τόν ά γ κ ι τ ά τ ο ρ α καί τόν οργανωτή Λασσάλ διαφαίνεται παντού ό δικηγόρος πού διεύθυνε τή δίκη τής Χ ά τ σ φ ε λ ν τ 1 : Ό ίδιος κυνισμός στήν έκ?ογή τών μέσων, ή ίδια άρέσκεια νά τόν τριγυρίζουν ύποπτοι καί διεφθαρμένοι άνθρωποι πού μπορεί νά τούς χρησιμοποιεί κανείς σάν ά π λ ά δργανα καί 5στερα νά τούς π ε τ ά . Έ ν ώ ως τό 1862 /,ταν στήν πράξη καθαυτό πρώσο; χυδαίος δημοκράτης, μέ Εντονες βοναπαρτιστικές τάσεις (μόλις τώρα ξανακοίταξα τά γράμματά του στόν Μαρξ) Εκανε ξαφνικά στροφή άπό καθαρά προσωπικούς λόγους κι άρχισε τή ζύμωση του. Καί πρίν περάσουν δυό χρόνια, ζητούσε νά πάρουν οί εργάτες τό μέρος τής μοναρχίας ενάντ'α στήν άστική τάξη καί δολοπλοχοοσε μέ τόν Βίσμαρκ—πού τούμοιαζε στό χαρακτήρα;— κατά τρόπο πού θά οδηγούσε σέ π ρ α γ μ α τ ι κ ή προδοσία τό κίνημα άν, εύτυχώς γΓ αύτόν, δέ σκοτωνόταν Εγκαιρα. Στά προπαγανδιστικά Εργα του δ,τι σωστό δανείστηκε άπό ιόν Μάρξ είναι τόσο μπερδεμίνο μέ τίς δικές του, τίς λασσαλικές καί συνήθως λαθεμένες διατυπώσεις, πού δέ μπορεί σχεδόν νά ξεχωριστεί τό Ενα άπό τό άλλο. Τό τμήμα τών Εργατών πού νιώθε: τόν Εαυτό του θιγμένο άπό τήν κρίση τού Μάρξ, γνωρίζει άπό τόν Λασσάλ άκριβώς μόνο τά δυό χρόνια τής ζύμωσής του καί αύτά πάλι τά γνωρίζει μόνο μέσα άπό χρωματισμένα ματο^ιάλια. Ή ιστορική κριτική όμως δέν μπορεί έ π ' ά π ε ι ρ ο νά στέχει μέ τό καπέλλο στό χέρι μπροστά σέ τέτιες προλήψεις. Ή τ α ν καθήκον μου νά ξεκαθαρίσω Επιτέλους τούς λογαριασμούς άνάμεσα στόν Μάρξ καί στόν Λασσάλ. Αύτό Εγινε. Γιά τήν ώρα μπορώ ν' άρκεστώ α' αύτό. "Αλλωστε Εχω τώρα άλλα π ρ ά γ μ α τ α νά κάνω. Καί ή δημοσιευμένη άνελέητ η κριτική τοη Μάρξ γιά τόν Λασσάλ θά φέρει μόνη της τά άιτοτελέσματά της καί θά δόσει θάρρος σέ άλλου,*. Μά άν μέ Εξανάγκαζαν, δέ θά υπήρχε γιά μένα άλλη Εκλογή : θά
1 'Evvott τή ΒΕχη γιοι ~ό ίιαζόγιο τής χόμιαοας Χατοφ·λντ ποό τή , 8ι·6θυν· δ ΛααοάΧ ad ν ΐιχηγόρος οτοί 1Μ5-1&54. (Σημ. Σόντ.) 

42

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

ίπρεπε μιά γιά πάντα νά ξοφλήσω μέ τό λασσαλικό θρύλο. Είναι πραγματικά ωραίο τό γεγονός ότι στήν ομάδα άκούστηχαν φωνές πού ζητούσαν νά μπει λογοκρισία στή «Νόϊε ΤσάΙτ». Στοίχειωσε μήπως ή διχτατορία τής ομάδας 1 άπό τόν καιρό τοό άντισοσιαλιστικού νόμου (διχτατορία πού, βέβαια, ήταν άπαραίτητη καί Εφαρμόστηκε θαυμάσια) ή πρόκειται γιά άναμνήσεις άπό τή μαχαρίτισσα σφιχτοδεμένη όργάνωση του Σβάϊτσερ; Είναι πραγματικά μιά λαμπρή ιδέα νά βάλουν τή γερμανική σοσ αλιστιχή επιστήμη, Οστερα άπό τό λυτρωμό της άπό τόν άντισοσιαλιστιχέ νόμο του Βίσμαρχ, χ ά τ ω άπό Ιναν νέο άντ:σοσιαλιστικό νόμο που θά τόν σκάρωναν χαί θά τόν Εφάρμοζαν οί ίδιες οί σοσιαλδημοκρατικές κομματικές διοικήσεις. Κατά τ' άλλα ή ίδια ή ϊ ύ ο η φρόντισε νά μή μεγαλώνουν τά δέντρα ως τόν ουρανό. Τό άρθρο τοϋ «Φόρβερτς» λίγο μέ συγκινεί Θά περιμέ· νο> τήν άφήγηση τής ιστορίας άπό τό Λήμπκνεχτ καί θ' ά π α ν τήσω τότε καί στά δυό μέ όσο μπορεί πιό φιλικό τόνο. Στό άρθρο τοϋ «Φόρβερτς» υπάρχουν μόνο μερικές άναχρίβειες πού πρέπει νά διορθωθούν ( λ χ . ότι τάχα δέ θέλαμε τήν ένότητα, οτι τάχα Τ ά γεγονότα ίδοσαν άδικο στόν Μάρξ κλπ.), καί μερικά αύτονόητα πράγματα πού πρέπει νά επιβεβαιωθούν. Μ' αύτή τήν άπάντηση σκέφτομαι τότε νά κλείσω τή συζήτηση άπό τήν πλευρά μου, εκτός άν καινούργιες επιθέσεις ή άνακριβείς ισχυρισμοί μέ άναγκάσουν νά συνεχίσω. ΙΙές τού Ντήτς δτι δουλεύω τήν «Καταγωγή» 8 . Νά όμως πού σήμερα μού γράφει ό Φίσερ δτι θέλει νά Ιχει καί τρεις νέους προλόγους ! Δικός σου
Φ. Ε 1 'ESA ΙννοιΙται ή οοοιαλβημοχρατίχτ, όμαβα o0 γιρμανιχοβ Ραϊχοταγκ. (Σημ. Σ6ντ.) • Τό «Φόρβιρτς» («Vorwärts»), τό κβντριχό ϊργανο τής γβρμανιχής οοοιαλβημοχρατίας, βιατύπαο· ατίς 13 τοΟ Φλιβαρη 1591, οέ άρθρο τής ο&νταξης, τήν ίπίοημη 81οη τής κομματικής χαβοβήγηοης γιά τήν «Κριτική τοβ προγράμματος τής Γχότα». Στό άρθρο αύτό καταδικαζόταν Ιντονότατα ή Ιχτίμηοη τοβ Μαρξ γιά τόν Λαοοάλ καί λογιζόταν τιμή για το κόμμα δτι άποδίχτηχ« τό οχέβιο προγράμματος τ ή ; Γχότα παρά τήν κριτική τοΟ Μαρξ. (Σημ. Σ6ντ.) * Ό Έ ν γ χ ι λ ς ivvoil τήν προιτοιμαοία τής 4ης Ιχδοοης τοΠ Ιργου του «Ή χαταγαγή τής οίχογίνιιας, τής άτομιχής Ιβιοχτηοίας χαί το5 κράτους». (Σημ. Σύντ.)
T 

ΦΡΙΝΤΡΙΧ

ΕΝΓΚΕΛΣ

Ol ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ
U κύριος Τχαταιόφ διηγείται ατούς γερμανούς Εργάτες 1 οτι σχετικά μέ τή Ρωσία δέν Εχω οδτε καί «τίς παραμικρότερες γ ν ώ σεις», δτι Αντίθετα φανερώνω μόνον «άμάθεια», καί γ^ αύτό νιώθει τήν Ανάγκη νά τούς ξεδιαλύνει τό πώς Εχουν Αληθινά τά πράγματα καί ίδίως τούς λόγους γιατί Ακριβώς τώρα μπορεί εύκολα σάν παιχνίδι, πολύ πιό εύκολα παρά στή δυτική Εύρώπη, νά γίνει μιά κοινωνική έπανάσταση στή Ρωσία. «Στή χώρα μας δέν υπάρχει προλεταριάτο τών πόλεων, αυτό βέβαια είναι σωστό. "Ομως άπό τήν άλλη δέν Εχουμε καί Αστική τ ά ξ η . . . οί έργάτες μας θά Εχουν άπλώς νά παλαίψουν μέ τήν π ο λ ι τ ι κ ή έ ξ ο υ σ ί α — ή δ ύ ν α μ η τ ο ό κεφαλ α ί ο υ στή χώρα μας βρίσκεται άκόμα σ' έμβρυακή κατάσταση. Καί αίΐς, κύριε μου, θά ξέρετε, βέβαια, δτι ό Αγώνας μέ τήν πρώτη είναι πολύ πιό εύκολος παρά μέ τή δεύτερη». Ή Ανατροπή πού Επιδιώκει ό σύγχρονος σοσιαλισμός είναι, μέ δυό λόγια, ή νίκη του προλεταριάτου πάνω στήν Αστική τ ά ξη καί ή δημιουργία νέας οργάνωσης τής κοινωνίας μέ τήν έκμηδένιατ, δλων τών ταξικών διαφορών. Γιά νά γίνει αύτό δέ χρειάζεται μόνον Ενα' προλεταριάτο πού θά πραγματώσει αύτή τήν Ανατρ:πή, μά και μιά άστική τάξη, πού στά χέρια της θά Εχουν Αναπτυχθεί οί κοινωνικές παραγωγικές δυνάμεις τόσο πού νά Επιτρέπουν τήν οριστική εκμηδένιση τών ταξικών διαφορών.
1 'Evvotl τό «'Ανοιχτό γράμμα τοβ Πέτρου Τκατοιόφ οτόν χύριο Φρ(γιριχ Έ ν γ χ ι λ ς » , πού τό · 1 χ · Βημοοκ&οβι ό Π. Ν. Τχατοιόφ οάν άπάντηοη οτήν κριτική π3& Ixavt ό "Ενγκ«Χς οτίς ναρόντνιχχ άπόψ«·.ς του, οτ4 φύλλα 117 καί 118 τοΟ «Φόλχοταατ» το3 1874. (Σημ. Σύντ.)

C 

44

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Καί ατούς Αγριους χαί μιοοάγριους συχνά δέν όπάρχουν ταξικές διαφορές, χαί κάθε λαός Εχει περάσει άπό μιά τέτια κατάσταση. Δέ μπορεί δμως νά μάς κατέβει νά τήν ξαναδημιουργήσουμε, Εοτω καί μόνο γιατί ά π ' αύτήν, μέ τήν άνάπτυξη τών κοινωνικών παραγωγικών δυνάμβων, προβάλλουν Αναγκαστικά οί τ α · ξικές διαφορές. Μόνο ο1 Εναν ορισμένο βαθμό άνάπτυξης, γιά τίς συνθήκες τής Εποχής μας μάλιστα πολύ υψηλό βαθμό ά ν ά π τ υ ξης τών κοινωνικών παραγωγικών δυνάμεων, θά μπορέσει ν' άνεβεί τόοο ψηλά ή παραγωγή, πού ή κατάργηση τών ταξικών διαφορών νά μπορεί νά αποτελεί πραγματική πρίοδο, νά μπορεί νά είναι διαρκής, χωρίς νά φέρνει σταμάτημα ή και πιοωδρόμηοη άκόμα στόν κοινωνικό τρόπο παραγωγής. Αυτόν δμως τό βαθμό άνάπτυξης τόν Εφτασαν οί παραγωγικές δυνάμεις μόνο στά χέρια τής άοτιχής τάξης. Ή άοτιχή τάξη έπομένως κι ά π ' αύτή τήν άποψη άποτελεί εξίσου άναγκαία προϋπόθεση τής σοσιαλιστικής Επανάστασης δπως χαί τό ίδιο τό προλεταριάτο. "Ενας άνθρωπος λοιπόν πού μπορεί καί λέει δτι ή Επανάσταση αύτή είναι πιό εύκολο νά πραγματωθεί σέ μιά χώρα, γιατί αυτή ή χώρα ν α ί μ έ ν δέν Εχει προλεταριάτο, ά λ λ ά δέν εχε: καί άοτική τάξη, Αποδείχνει Ετσι δτι χρειάζεται άκόμα νά μ ά θει τό άλφάβητο του σοσιαλισμού. Οί ρώοοι Εργάτες—κι οί Εργάτες αύτοί, όπως λέει ό ίδιος ό κύριος Τχατοιόφ, είναι «γεωργοί καί σάν τέτιοι δέν είναι προλετάριοι μά ί δ ι ο χ τ ή τ ε ς » — τ ή ν Εχουν λοιπόν πιό καλά, γιατί δέν Εχουν νά κάνουν μέ τή δύναμη του κεφαλαίου, μά «Ιχουν μ ό νο νά παλαίψουν με τήν πολιτική Εξουσία», μέ τό ρωσικό κράτος. Κι αύτό τό χράτος «φαίνεται μόνον άπό μαχριά σάν Εξουσία . . . δέν Εχει ρίζες οτήν οίκονομιχή ζωή τού λαού. Δέν Ενσαρκώνει τά συμφέροντα κάποιας τ ά ξ η ς . . . Στή χώρα σας τό κράτος δέν είναι φαινομενική Εξουσία. Στηρίζεται μέ τά δυό του πόδια οτό κεφάλαιο, Ενσαρχώνει(Ι) ορισμένα οίχονομικά συμφέροντα . . . Στή χώρα μας ά π ' αύτή τήν άποψη ή δπόθεση είναι Ακριβώς άντίθετη—ή δική μας κοινωνική μορφή χρωστά τήν Οπαρξή της οτό κράτος, στό χράτος πού σάν νά λέμε χρέμεται στόν άέρα, πού δέν Εχει τίποτα τό χοινό μέ τό άπάρχον κοινωνικό καθεστώς, πού Εχει τίς ρίζες του οτά περασμένα κι δ χ : στά τωρινά». "Ας μή σταματήσουμε ο' αύτή τή ουγχισμένη Αντίληψη,, δτι τάχα τά οίχονομιχΑ συμφέροντα Εχουν άνάγκη άπό τό κ ρ ά - 

Ol ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ Σ ΧΕΣΕΙ! ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ

45

το;—πού τό δημιουργούν αύτά τά [δια—γιά ν' άποχτήσουν κ ά ποιο σ ώ μ α , ή στόν τολμηρό ισχυρισμό δτι ή ρωσική μορφή τής κοινωνία; (δπου βέβαια άνήκει καί ή κοινοτική ίδιοχτησία τών χωρικών) χρωστά τήν Οπαρξή της στό κράτος, ή στήν ά ν τ ί φαση δτι αύτό τό ίδιο τό κράτος «δέν Εχει τίποτα τό κοινό» μέ τό υπάρχον κοινωνικό καθεστώς, πού ώστόσο (ίναι δικό του δημιούργημα. "Ας κοιτάξουμε καλύτερα άμέσως αύτό τό «κρεμασμένο στόν άέρα κράτος», πού δέν Εκπροσωπεί τά συμφέροντα ούτε καί μιάς μόνης τάξης. Στήν εύρωπαΐκή Ρωσία οί χωρικοί Εχουν 105 Εκατομμύρια ντεαιατϊνες* γή, Ενώ τό άρχοντολόι (δπως Εδώ όνομάζω γενικά τούς μεγάλους γαιοχτήμονές) Εχει 1C0 Εκατομμύρια ντεαιατίνες, άπ' αύτά τά μισά περίπου άναλογοϋν σέ 15.000 άρχόντους, πού Ετσι κατά μέσον δρο Εχουν ό καθένας 33.000 ν τ ε σιατίνες. Ή γή τών χωρικών λοιπόν είναι μόλις λιγουλάκι μεγαλύτερη άπό τή γή το·') άρχοντολογιοϋ. Τό άρχοντολόι, δπως βλέπουμε, δέν ϊχει τό παραμικρό συμφέρο νά διατηρηθεί τό ρωσικό κράτος, που too Εξασφαλίζει τήν κατοχή τής μισής χ ώ ρας. Παραπέρα. Οί χωρικοί πληρώνουν γιά τό δικό τους μισό κάθε χρόνο 195 εκατομμύρια ρούβλια Εγγειο φόρο, τό άρχοντ ο λ ό ι — 1 3 Εκατομμύρια! Ή γονιμότητα τών χ τ η μ ά τ ω ν τοΰ άρχοντολογιοϋ είναι κατά μέσον δρο διπλάσια ά π ό τή γονιμότητα τών χτημάτων τώ·' -/ωρι/.ών, γιατί ατήν κατανομή τής γής, δταν καταργήθηκαν οί άγγαρείες**, τό κράτος πήρε άπό τούς χ ω ρ ι κούς καί Εδοσε στό άρχοντολόι τήν περισσότερη, μά καί τήν καλύτερη γή, καί μάλιστα υποχρεώθηκαν οί χωρικοί γι* αύτή -τή χειρότερη γή νά πληρώσουν στό άρχοντολόϊ τήν τιμή τής καλύτερης Καί τc άρχοντολόι τής Ρωσίας δέν Εχει συμφέρο νά διατηρηθεί τό ρωσ:κό κράτος ! Οί χωρικοί—στό ούνολό τους—μέ τήν κατάργηση τών ά γ γαρειών βρέθηκαν σέ εξαιρετικά άθλια, σέ ολότελα άβάσταχτη κατάσ:αση. "Οχι μόνο τού; πήραν τό μεγαλύτερο καί καλύτερο μέρος τής γής τους, Ετσι πού σ' όλες τίς εύφορες περιφέρειες τής αύτοκρατορίας ή γή τών χωρικών—γιά τίς ρωσικές γεωρ* Ν τ ι c ·. α τ ί ν α = ρωοικό μέτρο τής γής πού ίοοίυναμιΐ μέ 11 πβp t r î ' j οτρίμιιατα. (2r ( :i. i l e i . ) * · Έ ν ν ο ΐ ί τήν χατβργΥ,ΟΥ. τής ίουλοπαροικ'.ας otr, Ι'ωοΙα τό 1861. <ϊημ. Μβτ.) 

46

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

γιχές συνθήχβς—νά είναι τόσο πολύ μικρή πού νά μήν μ π ο ρούν νά ζήσουν ά π ' αύτή. "Οχι μόνο τούς τήν λογάριασαν σέ εξογκωμένη τιμή, πού τούς τήν προκατέβαλε τό κράτος καί πού τώρα είναι υποχρεωμένοι νά τήν ξοφλούν σιγά·σιγά ατό κράτος πληρώνοντας έπιπλέον καί τόχο. "Οχι μόνο φόρτωσαν •3 αύτούς οχεδόν 8λο τό βάρος τού Εγγειου φόρου, ένώ τό άρχοντολόϊ Απαλλάχτηκε σχεδόν ολότελα άπ* αύτόν—τού Εγγειου φόρου πού μόνον αύτός καταβροχθίζει όλη τήν άξια χαί κάτι παραπάνω τής γαιοπροαόδου άπό τή γή τών χωρικών Εται πού 3λες οί άλλες πληρωμές πού Εχει νά χάνει ο χωριχός, χαί πού γι' αύτές θά μιλήσουμε Αμέσως, Αφαιρούνται άμεσα άπό τό τμήμα τοΰ εισοδήματος του πού Αντιπροσωπεύει τό μισθό τής έργααίας του. "Οχι. Στόν Εγγειο φόρο, ατούς τόκους χαί ατά τοχοχρεωλύσια τής κρατικής προκαταβολές προστίθενται άκόμα χαί οί έπαρχιαχοί χαί περιφερειακοί φόροι άπό τότε πού έφαρμόατηχε ή νέα τοπιχή διοίχηαη. Ή ούαιαατιχότερη συνέπεια αύτής τής « μ ε ταρύθμισης» ήταν μιά νέα φορολογιχη έπιβάρυναη τών χ ω ρ ι χών. Τό κράτος κράτησε συνολικά τά Εσοδά του, φόρτωσε 8μως Ενα μεγάλο μέρος άπό τά Εξοδά του στίς έπαρχίες χαί ατίς π ε ριφέρειες, πού γι' αύτό έπέβαλλαν νέους φόρους. Καί ατή Ρ ω σία είναι κανόνας οί Ανώτερες τάξεις νά είναι σχεδόν Απαλλαγμένες άπό κάθε φορολογία, ένώ ό χωριχός νά τά πληρώνει σχεδόν 8λα. Μιά τέτια κατάσταση λές καί είναι έπίτηδες δημιουργημένη γιά τόν τοκογλύφο, καί μέ τό σχεδόν χωρίς προηγούμενα ταλέντο τών ρώσων, νά εμπορεύονται οέ χαμηλά έπίπεδα, νά έκμεταλλεύονται τίς εύνοΐχές καταστάσεις ατό εμπόριο χαί οέ Αδιάσπαστο δεσμό μ'αύτά νά Εξαπατούν—Αφού χι ό ίδιος ό Πέτρος I Ελεγε δτι Ενας ρώσος τά βγάζει πέρα μέ τρεις Εβραίους— δέ λείπει άπό πουθενά 6 τοκογλύφος. Ό τ α ν ζυγώνει ό κ α ι ρός πού πρέπει νά πληρωθούν οί φόροι, Ερχεται ό τοκογλύφος,. 6 κουλάκος—συχνά πλούσιος χωρικός τ?,ς ίδιας κοινότητας— καί προσφέρει τά μετρητά του. Ό χωριχός χρειάζεται οπωσδήποτε τά λεφτά καί πρέπει νά δεχτεί άγόγγυστα τούς δρους του τοκογλύφου, Ετσι πέφτει Axe μα πιό βαθιά ατό άδιέξοδο, χρειάζεται δλο χαί πιό πολύ μετρητό χρήμα. Τόν καιρό τής σοδιάς Ερχεται 6 Εμπορος σιτηρών. Ή Ανάγκη χρημάτων Αναγκάζει τόχωριχό νά δόαει Ενα μέρος άπό τά σιτηρά πού χρειάζεται α ύ τός καί ή οίκογένειά του γιά νά ζήσουν. Ό Εμπορος σιτηρών 

Ol ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ Σ ΧΕΣΕΙ! ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ

47

διαδίδει ψεύτικες φήμες πού κατεβάζουν τίς τιμές, πληρώνει χ α μηλή τιμή κα( συχνά κι αυτή τήν πληρώνει Εν μέρει μέ τή μορφή κάθε λογής Εμπορευμάτων πού τά οπολογίζει σέ μεγάλες τιμές, γιατί καί τό T r u c k s y s t e m * είναι πολύ άναπτυγμένο στή Ρωσία. Ή μεγάλη Εξαγωγή σιτηρών τής Ρωσίας στηρίζεται, δπως βλέπουμε, ολότελα χαί άμεσα στήν πείνα τοϋ άγροτιχοϋ πληθυσμού. "Ενα άλλο είβος Εκμετάλλευσης τοϋ χωριχοϋ είναι τοϋτο : ίνας κερδοσκόπος νοι/ιάζει άπό τήν κυβέρνηση χωράφια το·> δημοσίου γιά πολλά χρόνια, τά καλλιεργεί έ ίδιος όσον καιρό Εχουν καλή άπόδοση χωρίς λιπάσματα, Οστερα τά μοιράζει οέ κλήρους καί νοικιάζει μέ ψηλή τιμή ( R e n t e = ^ p c o o £ o » ) τήν άπομυζημένη γή σέ γειτονικούς χωρικού; ποό δέν τά βγάζουν πέρα μέ τό δικό τους κλήρο. "Οπως λοιπόν είχαμε παραπάνω τό άγγλικό T r u c k s y s t e m , Ετσι Εχουμε καί δώ ακριβώς τούς ιρλανδούς M i d d l e m e n 1 . Κοντολογής, δέν υπάρχει καμιά χώρα δπου, παρ' δλο τόν πρωτογονισμό τής άστικής κοινωνίας, έ κεφαλαιοκρατικός παρασιτισμός νά είναι τόσο αναπτυγμένος, νά σφίγγει καί νά τυλίγει τόσο δλη τή χώρα, δλη τή μάζα του λαοϋ στά δίχτια του δπως άκριβώς ή Ρωσία. Κι δλες αύτές οί ρουφήχτρες τών χωρικών δέ θάχανε συμφέρον νά διατηρηθεί τό ρωσικό κράτος, πού οί νόμοι του καί τά διχαστήριά του προστατεύουν τίς παστριχές καί κερδοφόρες τους Επιχειρήσεις; Ή μεγάλη άστική τάξη τής Πετρούπολης, τής Μόσχας, τΐ,ς 'Οδησσού, πού τά τελευταία δέκα χρόνια, ιδίως μέ τούς σιδηροδρόμους, άναπτύχθηκε μέ άνήκουστη γρηγοράδα, καί πού τήν άρπαξε γερά ή τελευταία κρίση, οί Εξαγωγείς σιτηρών, καναβιού, λιναριού καί λίπους, πού δλες τους οί δουλιές βασίζονται στήν άθλιόιητα τών χωρικών, δλη ή ρωσική μεγάλη βιομηχανία, πού όπάρχει μόνο χάρη στούς προστατευτικούς δασμούς πού βάζει τό κράτος—μήπως δλα αύτά τά σημαντικά στοιχεία τοϋ πληθυσμού πού άναπτύσσονται γοργά δέ θάχανε συμφέρον νά υπάρχει τό ρωσικό κράτος ; Χωρίς καθόλου νά μ λοϋμε γιά τήν αναρίθμητη στρατιά τών υπαλλήλων πσύ πλημμυρίζει καί κατακλέβει τή Ρωσία καί πού άποτελεί Εδώ ολόκληρη κάστα. Καί όταν τώ* 'Αγγλική λέξη, πού οημαίν·ι πληρωμή oé · Ι ΐ ο ς :oö μιοθοΟ Ινίς έργα τη ή τής τιμής Ινός ίμπορίόματος, πού προοφέριι 6 άγρόνης ή Ivac ΑποιοοΒήποτ· άλλος. (2ημ. Μ·τ. ) 1 Μ·εολαβητέ(. ( Σ η μ £ ϊ ϋ ν τ . ) 

55 ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ρα ό κύριος Τκαταιόφ μάς βεβαιώνει δτ: τό ρωσιχό χράτος «δέν εχει ρίζες στήν οικονομική ζωή τού λαοϋ, δέν ένσαρχώνει τά συμφέροντα κάποιας τάξης», δτι κρέμεται τ ά χ α «στόν άέρα», τότε p i c φαίνεται ότι δέν είναι τό ρωσιχό χράτος, πού κρέμεται στόν άέρα, παρά μάλλον ό χύριος Τκατσιόφ. Κίνα: φανερό δτι ή κατάσταση τών ρώσων χωρικών άπό τ ί ν χαιρό πού χειραφετήθηκαν άπό τή δουλοπαροικία ίγινε ά β ά σταχτη χαί δέν μπορεί νά κρατήσει Επ' άπειρο, δτι γι' αύτό τό λόγο πλησιάζει κιόλας ή Επανάσταση στή Ρωσία. Τό ζήτημα είναι μόνο τί μπορεί νά είναι, τί θά είναι τό αποτέλεσμα αύτής τής Επανάστασης ; 'Ο χύριος Τχατσιόφ λέει δτι θά είναι χοινωνιχή έπανάοτασ^. Αυτό είναι καθαρή ταυτολογία. Κάθε πραγματική έπανάσταση είναι κοινωνική, έφόσο φέρνει σιήν Εξουσία μιά καινούργια τάξη χαί τής έπιτρέπει νά μεταμορφώσει τήν κοινωνία κατ' εικόνα της. Μά ό χύριος Γκατσιόφ θέλει νά πει δτι θά είναι σοσιαλιστική, δτι θά μπάσει στή Ρωσία τή μορφή τής κοινωνία; πού επιδιώκει ό δυτικοευρωπαϊκός σοσιαλισμός, άκόμα προτού φτάσουμε σ' αύτή Εμείς στή Δύση—κι αυτό θά γίνει μέσα σέ κοινωνικές συνθήκες, οπού τό προλεταριάτο χαί ή άσχιχή τάξη υπάρχουν μόνο σποραδικά χαί βρίσκονται σέ χαμηλή βαθμίδα ανάπτυξης. Κι αυτό τ ά χ α θά μπορέσει νά γίνε: γιατί οί ρώσοι είναι σάν νά λέμε ό περιούσιος λαός τού σοσιαλημού χαί γιατί έ'χουν τά άρτέλ χαί τήν κοινοτική ίδιοχτησία στή γή. Τό άρτέλ πού ό κύριος Τκατσιόφ τό άναφέρει μόνον έτσι ανάμεσα στ' άλλα, πού δμω; Εμείς Εδώ θά σταθούμε σ' αύτό, γιατί άπό τόν καιρό κιόλας τού Χέρταεν παίζει μυστηριώδη ρόλο γιά πολλούς ρώσους, τό άρτέλ είναι ένα είδος πλατιά διαδομένης Ενωσης στή Ρωσία, ή πιό άπλή μορφή ελεύθερου συνεταιρισμού, όπως υπάρχει γιά τό κυνήγι στούς κυνηγετικούς λαούς. Ή λέξη καί τό πράγμα δέν είναι σλαβικής, μά ταταρικής καταγωγές. Καί τά δυό βρίσκονται άπό τή μιά μεριά στούς κιργίσιους, ατού; γιακούτους κ λ π . καί άπό τήν άλλη στούς λάπωνες, ατούς σαμογιέτες -/αί ίλλους φιννικούς λαούς 1 . Γι' αύτό, τό άρτέλ ατή Ρωσία Αναπτύσσεται άρχικά στό βορρά καί στά Ανατολικά, στήν Επαφή μέ τούς φίννους καί τούς τατάρους, δχ ι στά νοτιοδο1 Γ'.α τα i(f-iX χ i . r.apx^a'/.s : «CâopUHK UâTepHaJIOB θ 6 apTC.ULX Β P O t Clill », ( « Ι υ λ λ ο γ τ , ο τ ο ι χ ε ' ο ) · / f . z τι ip-iX οτη P i u c ' a » ) , Ι ί ε τ ρ ο & π ο λ η 1 8 7 3 ,

1 μέρος. (Σ η |ΐ • ί αι c τ, το)

Ίινγχιλς). 

Ol ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ Σ ΧΕΣΕΙ! ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ

49

•τικά. Τό τραχύ κλίμα δημιουργεί τήν άνάγκη γιά μιά ποικίλη βιομηχανική Απασχόληση, δπου ή Ελλειψη Αστικής Ανάπτυξης καί κεφαλαίου Αντικαθίσταται, δσο αύτό μπορεί νά γίνει, μέ τή μορφή αύτή τής συνεργασίας.—"Ενα άπό τά πιό χαρακτηριστικά γνωρίσματα τοϋ άρτέλ, ή αλληλέγγυα ευθύνη τών μελών Απέναντι σέ τρίτους, βασίζεται άρχικά σέ αίματοσυγγενικούς δεσμούς, όπως ή Αμοιβαία έγγύησ/j (Gewere) στούς Αρχαίους γερμανούς, ή ßsvτέττα κ τ λ . — Ά λ λ ω σ τ ε στή Ρωσία τή λέξη άρτέλ τή μεταχειρίζονται δχι,μόνο γιά κάθε εΓδους κοινή δράση, # μά και γιά κοινούς θεσμούς.—Στά εργατικά άρτέλ Εκλέγουν πάντα ένα προϊστάμενο (σ:αρόστα, γέροντα) πού έκτβλεί χρέη ταμία, λογιστή κλπ. έφόσον χρειάζεται καί διαχειριστή, καί παίρνει ξεχωριστό μισθό. Τέτια άρτέλ υπάρχουν : 1) γιά προσωρινές έπιχειρήσεις, καί διαλύονται άμα τελειώσουν οί έπιχειρήσεις αυτές. 2) γιά τά μέλη του Γδιου έπαγγέλματος, λχ. γιά τούς χαμάληδες κλπ. 3) γιά καθαυτό βιομηχανικές, μόνιμες επιχειρήσεις. 'Ιδρύονται μέ συμβόλαιο πού τό απογράφουν δλα τά μέλη. Ά ν τώρα αύτά τά μέλη δέ μπορούν νά μαζέψουν τό άπαιτούμενο κεφάλαιο, πράγμα πού συμβαίνει πολύ συχνά, λ χ . σέ τυροκομεία καί ψαράδικα (γιά δίχτια, βάρκες κλπ.), τό άρτέλ πέφτει στά χέρια τοϋ τοκογλύφου πού προκαταβάλλει δσα λείπουν μέ μεγάλο τόκο καί πού άπό δώ καί μπρός τσεπώνει τό μεγαλύτερο μέρος τοό εσόδου τής δουλιάς. Ά κ ό μ α ομως πιό απαίσια έκμεταλλεύονται έχείνα τά άρτέλ πού εκμισθώνονται ολόκληρα σ' Εναν Επιχειρηματία σάν μισθωτοί έργοτες. Διευθύνουν μόνα τους τή βιομηχανική τους δράση καί Ετσι εξοικονομούν στόν κεφαλαιοκράτη τά Εξοδα Επιστασίας. Ό κεφαλαιοκράτης νοικιάζει στά μέλη καλύβια γιά κατοικίες καί τούς προκαταβάλλει τρόφιμα δπου πάλι Αναπτύσσεται τό πιό άπαίσιο trucksystem. Αύτό γίνεται στούς ξυλοκόπους καί τούς κατραμοποιούς στό κυβερνείο του Άρχάγγελσκ, σέ πολλές δουλιές στή Σιβηρία κλπ. (πρβ. Φλερόβσκι, «lloJOxeHue paöoiero KJiacca β Pocchh», « Έ κατάσταση τής έργαζόμενης τάξης στή Ρωσία», Πετρούπολη. 1869). 'Εδώ λοιπόν τό άρτέλ χρησιμεύει γιά νά ε ύ κ ο λ ύ ν ε ι ούσιαστικά τόν κεφαλαιοκράτη στήν έκμβτάλλευση τών μισθωτών Εργατών. Ά π ό τήν άλλη μεριά όμως l/'i«/;·"Α,'ιy**v», Iitütztn »"«y«. /Λ 

57

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

όπάρχουν καί άρτέλ πού τά ίδια άπασχολοόν μιαβωτούς Εργάτες, πού 5 £ ν είναι μέλη τής Ενωσης. "Οπως βλέπουμε, τά άρτέλ είναι μιά αύθόρμητα γεννημένη χαί γι' αύτό άχόμα πολύ άνεξέλιχτη συνεργατική συντροφιά χαί σάν τέτι» δέν είναι καθόλου άποχλειατιχά ρωσική ή άχόμα χαί σλαβική. Τέτιες συντροφιές σχηματίζονται παντοϋ όπου υπάρχει ή άνάγχη γι' αύτό. "Ετσι στήν 'Ελβετία στά γαλακτοκομεία, στήν 'Αγγλία οτούς ψαράδες, δπου μάλιστα είνα: πολύ ποικιλόμορφες Οί σιλεσιανοί αχαφτιάδες (γερμανοί χαί δχι π ο λ ω νοί), που στά 1840-1850 κατασκεύασαν τόσου; γερμανικούς σιδηροδρόμους, ήταν Οργανωμένοι σέ τέλεια άρτέλ. Ή Επικράτηση αυτής τής μορφής στή Ρωσία άποδείχνει βέβαια δτι όπάρχει ατό ρωσικό λαό μιά ισχυρή τάση νά οργανώνεται, δέν αποδείχνει όμως καθόλου ότι είναι ίκανός μέ τή βοήθεια αύτής τής ι ά ί η ς νά πηδήξει κατευθείαν άπό τό άρτέλ στό σοσιαλιστικό χοινωνιχό καθεστώς. Γι' αύτό χρειάζεται πρώτ' άπ' δλα νά γίνει τό ίδιο τό άρτέλ Εξελίξιμο, νά πετάξει τήν πρωτόγονη μορφή του, πού μ' αύτήν δπως είδαμε Εξυπηρετεί λιγοτερο τούς εργάτες καί περισσότερο τό κεφάλαιο χαί νά όψωθεί τ ο υ λ ά χ ι σ τ ο ν ώς τό Επίπεδο τών δυτικοευρωπαϊκών συνεταιρισμών^ "Αν δμως μποροόμε Εστω καί μιά φορά νά πιστέψουμε τόν χ ύ ρ:ο Τχατσιόφ (πράγμα πού, ύστερα ά π ' δσα προηγήθηκαν, είναι βέβαια περισσότερο άπό παρακινδυνευμένο) καθολου δέ συμβαίνει αύτό. 'Αντίθετα μάς διαβεβαιώνει μέ μιά περ^φάνεια πού είναι πολύ χαρακτηριστική γιά τήν άποψή τοο: « Ό σ ο γιά τίς συνεταιριστικές χαί πιστωτικές ένώσεις κατά τό γερμανικό (!)• άπόδειγμα πού πρίν λίγο καιρό μεταφυτεύτηκαν τεχνητά ατή Ρωσία, ή πλειοψηφία τών Εργατών μας τίς δέχτηκε μέ πλέρια, αδιαφορία χαί χρεωχόπησαν σχεδόν παντού». Ό σύγχρονος συνεταιρισμός άπόδειξε τουλάχιστο δτι μπορεί νά Εφαρμοστέ: Επικβρδώς στή μεγάλη βιομηχανία (νηματουργία χαί υφαντουργία τοϋ Λάνχασιρ) χαί γιά διχό της λογαριασμό. Τό άρτέλ άποSei— χτηχε ως τώρα 8χι μόνο δτι είναι άνίχανο γ ι ' α ύ τ ό , άλλά ά χ ό μα χι δτι μέ τή μεγάλη βιομηχανία καταστρέφεται άναγκαστιχά ί ν δέν Εξελιχτεί παραπέρα. Τήν κοινοτική ίδιοχτησία τών ρώσων χωρικών τήν άνακάλυψε γύρω στά 1845 ό πρώσος κυβερνητικός αόμβουλος Χ ά ξ τ χαουζεν χαί τή διατυμπάνισε στόν χόσμο σάν χάτι τό έξαιρετικά θαυμαστό, άν καί ό Χάξτχαουζεν θά μπορούσε άχόμα ν& 

Ol ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ Σ ΧΕΣΕΙ! ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ

51

βρει άρκετά όπολείματά της ατήν πατρίδα του, τή Βεστφαλία, χαί σάν κυβερνητικός υπάλληλος μάλιστα ήταν όποχρεωμένος νά τή γνωρίζει μέ άκρίβεια. Γιά πρώτη φορά άπό τόν Χάξτχαουζεν έμαθε ό Χέρτσεν, πού ήταν ό ίδιος ρώσος γαιοχτήμονας, ότι οί χωρικοί του κατείχαν άπό κοινού τή γή, χαί πήρε άφορμή ά π ' αύτό γιά νά παραστήσει τούς ρώσους χωρικούς σάν τούς άληθινούς φορείς τοϋ σοσιαλισμού, σάν γεννημένους κομμουνιστές ά π έ ναντί στούς έργάτες τής γερασμένης καί σαπισμένης Δυτικής Εύρώπης που ήταν όποχρεωμένοι τεχνητά, βασανιστικά νά άφομοιώσουν τό σοσιαλισμό. Ά π ό τόν Χέρτσεν αύτή ή πληροφορία έφτασε ατόν Μπακούνιν κι άπό τόν Μπακούνιν ατόν κύριο Τκαταιόφ. Ά ς τόν άκούαουμε : Ό «λαός μ α ς . . . ατή μεγάλη του πλειοψηφία ε ί ν α ι . . . π ο τ ι σμένος άπό τίς άρχές τής κοινής ίδιοχτηαίας. Είναι, άν έπιτρέπεται νά έκφραατούμε έτσι, ένατιχτώδικα, άπό παράδοση κομμουνιστής. Έ Ιδέα τής συλλογικής ίδιοχτηαίας είναι τόσο βαθιά ζυμωμένη μέ δλη τήν κοσμοθεωρία (θά δούμε άμέσως ως πού φτάνει ό κόσμος τοό ρώσου χωρικού) τού ρωσικού λαού πού, τώρα πού ή κυβέρνηση άρχίζει νά καταλαβαίνει δτι ή ίδέα αύτή δέ συμβιβάζεται μέ τίς άρχές μιάς ,,καλοταχτοποιημένης" κοινωνίας, καί πού ατό δνομα αύτών τών άρχών θέλει νά μ π ά σει ατή λαϊκή συνείδηση καί ατή ζωή τού λαού τήν ίδέα τής άτομικής ίδιοχτηαίας, μπορεί νά τό καταφέρει αύτό μόνο μέ τή βοήθεια τής ξιφολόγχης καί τού κνούτου. Ά π ' αύτά βγαίνει καθαρά δτι ό λαός μας, άσχετα άπό τήν άμάθειά του, βρίσκεται πολύ πιό κοντά ατό σοσιαλισμό άπό τούς λαούς τής δυτική; Εύρώπης, άν καί οί λαοί αότοί είναι πιό μορφωμένοι». Στήν πραγματικότητα ή κοινοτική ΐδιοχτηαία ατή γή είναι θεσμός πο6 τόν βρίσκουμε σέ χαμηλή βαθμίδα έξέλιξης αέ δλους τούς ινδοευρωπαϊκούς λαούς άπό τίς Ινδίες ως τήν 'Ιρλανδία καί άκόμα καί ατούς μαλαιαίους πού Εξελίσσονται κάτω άπό ίνδική έπιροή, λχ. ατή Γιάβα. Ά κ ό μ α τό 1608 ή κοινή ίδιοχτηαία στή γή, πού όπήρχε ατή νεοκαταχτημένη βορεινή "Ιρλανδία χρησίμεψε ατούς άγγλους αάν πρόσχημα γιά νά κηρύξουν τή γή άδέσποτη ( h e r r e n l o s ) καί αάν τέτια νά τήν δημεύσουν υπέρ τοϋ στέμματος. Στίς 'Ινδίες όπάρχει ως σήμερα ολόκληρη σειρά άπό μορφές κοινής ΙδιοχτηαΙας. Στή Γερμανία ήταν γενική..Τά κοινοτικά χ τ ή μ α τ α πού υπάρχουν άκόμα δώ καί κει είναι όπολείματά τη;, έπισης βρίσκονται, ιδίως ατά 

52

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

βουνά, συχνά άκόμα σαφή ί χ ν η προσωρινού μοιράσματος τής κοινοτικής γής κλπ. Τίς άκριβέστερες άποδείξεις καί λεπτομέρειες σχετικά μέ τήν άρχαία γερμανική κοινή ίδιοχτησία μπορεί κανείς νά τίς διαβάσει στά διάφορα Εργα τοΰ Μ ά ο υ ρ ε ρ, πού είναι κλασικά γ:' αύτό τό ζήτημα· Στή δυτική Εύρώπη, μαζί καί στήν Πολωνία καί ΜικρορωσΙα, σέ μιά ορισμένη βαθμίδα τής κοινωνικής Εξέλιξης, ή κοινή αύτή ίδιοχτησία μετατράπηκε σέ δεσμά, σέ τροχοπέδη τής άγροτικής παραγωγής καί π α ραμεριζόταν δλο καί περισσότερο. Στή Μεγαλορωσία άντίθετα (δηλ. στήν καθαυτό Ρωσία) διατηρήθηκε ώς σήμερα καί Ετσι άποδείχνει πρώτα πρώτα δτι ή αγροτική παραγωγή καί ο[ άγροτικές κοινωνικές συνθήκες πού άντιστοιχοϋν σ* αύτήν, βρίσκονται Εδώ άκόμα σέ πολύ άνεξέλιχτη μορφή, όπως καί πραγματικά συμβαίνει. Ό ρώσος χωρικός ζει καί κινείται μόνο στήν *κοινότητά του, δλος ό υπόλοιπος κόσμος όπάρχει γι' αύτόν μόνο έφόσον άνακατευεται στήν κοινότητά του. Αυτό είναι τόσο σωστό πού στά ρωσικά ή ίδια λέξη, «μίρ», άπό τή μιά σημαίνει «κόσμος», καί άπό τήν άλλη «άγροτική κοινότητα». «Βές μίρ», («δλος ό κόσμος»), σημαίνει γιά τό χωρικό τή συγκέντρωση τών μελών τής κοινότητας. "Οταν λοιπόν ό κύριος Τκατσιόφ μιλάει γιά τήν « κ ο σ μ ο θ ε ω ρ ί α » τών ρώσων χωρικών, προφανώς Εχει μεταφράσει λάθος τή ρωσική λέξη «μίρ». Αύτή ή άπόλυτη άπομόνωση τής μιάς άπό τήν άλλη τών ξεχωριστών κοινοτήτων πού δημιουργεί βέβαια σ' δλη τή χώρα τά ίδια, κάθε άλλο δμως παρά κοινά συμφέροντα, άποτελεί τή φυσική βάση γιά τόν ά ν α τ ο λ ί τ ι κ ο δ ε σ π ο τ ι σ μό, κι άπό τίς Ινδίες ως τή Ρωσία αυτή ή μορφή τής κοινωνίας, παντού δπου επικράτησε, τόν παρήγαγε πάντα, πάντα Εβρισκε σ* αύτόν τό συμπλήρωμά της. Ό χ ι μονάχα τό ρωσικό κράτος γενικά, μά άκόμα καί ή ειδική του μορφή, ό τσαρικός δεσποτισμός, άντί νά κρέμεται στόν άέρα είναι άναγκαίο καί λογικό προϊόν τών ρωσικών κοινωνικών συνθηκών, πού μ' αυτές κατά τόν κύριο Τκατσιόφ, «δέν Εχει τίποτα τό κοινό» I — Ή παραπέρα Εξέλιξη τής Ρωσίας πρός τήν ά σ τ ι κ ή κατεύθυνση θά κατέστρεφε καί δώ σιγά-σιγά τήν κοινοτική ίδιοχτησία, χωρίς νά χρειαστεί νά Επέμβει ή ρωσική κυβέρνηση μέ «τήν ξιφολόγχη καί τό κνούτο». Και τόσο περισσότερο, πού τήν κοινοτική γή στή Ρωσία δέν τήν καλλιεργούν άπό κοινού οί χωρικοί, Ετσι πού νά μοιράζονται μόνο τό προϊόν, δ πως γίνεται άκόμα σέ μερικές περιοχές τών Ι ν δ ι ώ ν . 'Αντίθετα. 

Ol ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ Σ ΧΕΣΕΙ! ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ

53

τή γή τή μοιράζονται άπό χαιρό σέ χαιρό οί άρχηγοί τών οικογενειών, χ : ό καθένας καλλιεργεί τό μερτικό του γιά λ ο γ α ριασμό του. "Ετσι μπορεί νά όπάρχει μιά πολύ μεγάλη διαφορά καλοζωίας άνάμεσα στά μέλη τής κοινότητας, καί ή διαφορά αότή όπάρχει στήν πραγματικότητα. Σχεδόν παντού όπάρχοον άνάμεσα τους μερικοί πλούσιοι χ ω ρ ι κ ο ί — κ ά π ο υ - χ ά π ο υ χαί ε κ α τομμυριούχοι—πού παίζουν τό ρόλο τών τοκογλύφων καί ξεζουμίζουν τή μ ά ζ α τών χωρικών. Κανένας δέν τό ξέρει αύτό καλύτερα άπό τόν κύριο Τχατσιόφ. Έ ν ώ στούς γερμανούς εργάτες λέει π ώ ς άπό τό ρώσο άγρότη, ά π ' αυτόν τόν ένστιχτώδιχο χαί άπό παράδοση κομμουνιστή, μόνο μέ τό χνοϋτο χαί τήν ξιφολόγχη θά μπορούσαν νά βγάλουν τήν « Ι δ έ α τής συλλογικής ίδιοχτησίας», στό γραμμένο ρωσικά βιβλιαράκι του χαί στή σελ. 15 λέει: «άνάμεσα στούς άγρότες άναπτύσσεται μιά τάξη άπό τ ο χ ο γ λ ύ φ ο υ ς (KyjaKOB) ά γ ο ρ α σ τ έ ς χαί μ ι σ θ ω τ έ ς χ τ η μ ά τ ω ν τών χωρικών χαί του άρχοντολογιού—μιά άγροτική άριστοχρατία». Πρόκειται γιά βδέλες τής ίδιας κατηγορίας πού περιγράψαμε λεπτομερειακά πιό πάνω. Αύτό πού Εδοσε τό βαρύτερο π λ ή γ μ α ατήν κοινοτική ίδιοχτησία ή τ α ν πάλι ή κατάργηση τών άγγαρειών. Στό άρχοντολόι δόθηκε τό μεγαλύτερο καί καλύτερο μέρος τής γής. Στούς χ ω ρικούς μόλις Εμεινε άρκετό, συχνά ί χ ι άρκετό κομάτι γής γιά νά ζήσουν. Α κ ό μ α δόθηκαν στό άρχοντολόι τά δάση. Τά κ α υ σόξυλα καί τήν ξυλεία γιά τό Εργαστήρι του καί γιά οικοδομές, πού π ρ ώ τ α ό χωρικός τήν Επαιρνε Ελεύθερα άπό τό δάσος, πρέπει τώρα νά τά άγοράζει. "Ετσι ό χωρικός δέν Εχει τώρα τίποτ' άλλο Εκτός ά π ό τό σπίτι του χαί τό γυμνό κομάτι γής, χωρίς,τά μέσα νά τήν καλλιεργήσει, καί συνήθως ί χ ι άρκετή γή γιά νά διατηρηθεί αύτός καί ή οικογένεια του άπό τ ή μιά σοδιά στήν ά λ λ η . Κ ά τ ω άπό τέτιες συνθήκες καί κ ά τ ω άπό τήν πίεση τών φόρων καί τής τοκογλυφίας ή κοινοτική ίδιοχτησία ατή γή δέν είναι πιά εύεργέτημα, μετατρέπεται σέ δεσμά I Οί χωρικοί τό σχάζουν συχνά άπ* τ ά δεσμά αύτά, μέ, ή χωρίς τήν οίκογένειά τους, γιά νά ζ ή σουν σάν πλανόδιοι Εργάτες κι άφήνουν πίσω τους τή γή τους 1 .
1 Για τήν κατοίοτααη τβν χοριχβν οόγκρινβ άναμβοα οζ άλλα τήν 4π(αημη Ικθβοη τής κυββρνητικής ίπιτροπής γ id τήν άγροΐική παραλογή ((673), 4π(οης τό Ιργο τοΟ Σκοίλντιν,αΒ sazoAycTbcH • οτοΛΗ(|ε»,(«Στήν άπόμβρη έπαρχιαχή γονιιΐ καίοχήν προτ(6αοαα»), Π·τρο6πολη 1670. Τ6 τ*λ·οταΙο elναι Ιργο ένίς οοντηρητιχοβ φιλ·λβόθ·βρου. (2 η μ ι ί ω ο τ τ ι n "F . 7 · λ ς). 

54

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Έ τ σ ι βλέπουμε δτι ή κοινοτική ίδιοχτησία στή Ρωοία ί χ ε ι ξεπεράσει άπό χαιρό τήν έποχή τής άνθισής της χαί χατά τά φαινόμενα τραβά πρός τή διάλυσή της. 'Ωστόσο όπάρχει άσφαλώς ή δυνατότητα, αύτή τήν χοινωνιχή μορφή νά τήν περάοουν αέ άνώτερη μορφή, άν διατηρηθεί ώσπου νά ώριμάσουν γι' αυτό οΕ συνθήκες χαί άν φανεί έξελίςιμη, ίτσι πού οί χωριχοί νά μήν καλλιεργούν πιά τή γή χωρισμένοι, μά άπό κοινού 1 , νά τήν περάσουν σ' αότή τήν άνώτερη μορφή χωρίς οί ρώσοι χωριχοί νά χρε.αστεί νά διανύσουν τήν ένδιάμεση βαθμίδα τής άστιχής χοματιασμένης ίδιοχτησίας. Αύτό δμως μπορεί νά συμβεί μόνο άν στή δυτιχή Ευρώπη πραγματοποιηθεί νιχηφόρα ή προλεταριαχή έπανάσταση πρίν άχόμα άπό τήν πλέρια χατάρευοη τής χοινοτιχής ίδιοχτησίας, χαί δημιουργήσει ίτσι γ ι ί τό ρώσο χωριχό τίς προϋποθέσεις γι' αύτό τό πέρασμα, ιδίως τις όλιχές προδπυθέσεις πού τίς χρειάζεται, γιά νά χάνε: τήν Ανατροπή σ' δλο του τό γεωργιχό σύστημα, Ανατροπή πού άναγχαστιχά συνδέεται μ ' αύτό τό πέρασμα. Πρόκειται λοιπόν γιά χαθαρό κομπασμό δταν ό κύριος Τχατσιόφ λέει δτι οί ρώσοι χωρικοί, άν χαί «ίδιοχτήτες», βρίσκονται «πιό χοντά στό σοσιαλισμό» άπό τούς άχτήμονες έργάτες τής δυτικής Εύρώπης. 'Ολότελα Αντίθετα. "Αν μπορρί κάτι νά σώσει άκόμα τή ρωσιχή χοινοτιχή ιδιοκτησία χαί νά τής οόσει τήν ευκαιρία νά μετατραπεί αέ καινούργια, πραγματικά βιώσιμη μορφή, αύτό είναι ή προλεταριακή έπανάσταση ατή δυτιχή Εύρώπη. 'Εξίσου εύκολα ζπως μέ τήν οικονομική επανάσταση, τά βολεύει 4 κύριος Τχατσιόφ χαί μέ τήν πολιτική. Ό ρωσικός λαός, λέει, «διαμαρτύρεται άσταμάτητα» ένάντια ατή δουλεία, π ό τε μέ τή μορφή «θρησκευτικών α ι ρ έ σ ε ω ν . . . άρνησης πληρωμής τών φόρων . . . μέ ληστρικές συμμορίες (οί γερμανοί έργάτες θά συγχαίρουν τόν έ ϊ υ τ ό τους, δτι Ετσι ό Σίντερχανες 2 είναι ό π α 1 Στήν ΙΙολοινία, Ιβιαίτιρα οτό xu^cpvcCo Γκρόντνο, δπου μέ τήν i £ é γ · ρ ο η τοΟ 1863 τό άρχοντολόΐ ί χ · ι καταστραφεί ατό μ · γ α λ 6 τ · ρ ό του μέρος, άγοραζουν ή μισθώνουν οί χωριχοί τώρα ουχνά χ τ ή μ α τ α τοΟ άρχοντολογιοΟ χαί z i καλλκργοΟν άμοίροστα γ ι ο κ ο ι ν ό λογαριασμό. Κι οί χωριχοί αυτοί άπό αΙΑν·ς το'ιρα Ctv ί χ ο υ ν πιά χοινοτιχή Ιίιο^τηcία χαί 84ν ·Ιναι μ·γαλορβοοι, μά πολωνοί, λιθουανοί χαί λιυκορΑαοι. ( Σ η μ · ί ω α η τοΟ " Ε ν γ χ « λ ς ) . 2 Παρατοούχλι (Γιάννης ό γδάρτης) τοΟ γ·ρμανοΟ άρχιληατή Γιόχαν Μπϋχλβρ. πού Ι ΐ ρ α ο · στήν π · ρ ι ο χ ή τοΟ Méoou Ρήνου. Πιάατηκ· χαί ί χ τ · λέοτηκι τό 1803 (Σημ. Σ6ντ.) 

Ol ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ Σ ΧΕΣΕΙ! ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ

55

•τέρας τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας)... μέ εμπρησμούς . . . .χαί γι' αύτό μπορεί νά ονομάσει κανείς τό ρωσικό λαό ένστιχτώδη έπαναστάτη». Κι έτσι ό Τκατσιόφ είναι πεισμένος ότι «χρειάζεται μόνο νά ξυπνήσουν ταυτόχρονα σέ πολλά μέρη τό συσσωρευμένο αίσθημα τής πίκρας καί τής δυσαρέσκειας, πού . . . πάντα βράζει στά στήθια τοϋ λαοϋ μας». Τότε «θά συντελεστεί π ι ά ά π ό μ ό ν η τ η ς ή συνένωση τών Επαναστατικών δυνάμεων, καί ό α γ ώ ν α ς . . . θά πρέπει νά τελειώσει ευνοϊκά γιά τήν υπόθεση τού λαοϋ. Ή πραχτική άνάγκη, τό ένστιχτο τής αυτοσυντήρησης» πετυχαίνουν τότε έλότελα άπό μό•να τους «μιά γερή καί άδιάσπαστη συμμαχία άνάμεσα στις διαμαρτυρόμενες κοινότητες». Πιό εύκολα καί πιό ευχάριστα δέ μπορείς καθόλου νά φανταστείς μιά επανάσταση. Φτάνει κανείς ν1 αρχίσει σύγχρονα τήν έςέγερση οί τρείς-τέσσερες μεριές κι ό «ένστιχτώδη; επαναστάτης)', ή «πραχτική ά ν ί γ κ η » , τό «αίσθημα τής αυτοσυντήρησης» θά κάνουν όλα τ' άλλα «άπό μόνα τους». Γιατί λοιπόν άφοϋ πρόκειται γιά μιά τέτια ευκολία παιχνιδιού δέν ΐ κ χ ν α ν άπό καιρό τήν επανάσταση, δέν άπελευθέρωσαν τό λαό καί δέν μετάτρεψαν τή Ρωσία σέ υποδειγματική χώρα τοϋ σοσιαλισμού; Αύτό είναι πιά άκατανόητο. Στήν πραγματικότητα τά πράγματα είναι έντελώς διαφορετικά. Ό ρωσικός λαός, αυτός 6 «ένστιχτώδης επαναστάτης», Ιχει βέβαια κάνει άναρίθμ,ητες μονωμένες άγροτικές έξεγέρσεις ένάντια στό ά ρ χ ο ν τ ο λ ό ι καί ένάντια σέ μονωμένους κρατικούς υπαλλήλους, μά π ο τ έ έ ν ά ν τ ι α σ τ ο ν τ σ ά ρ ο , έκτος άν έμπαινε επικεφαλής του έ ν α ς ψ ε ύ τ ι κ ο ς τ σ ά ρ ο ς καί διεκδικούσε το θρόνο. Ή τελευταία μεγάλη έξέγερση τών χωρικών τόν κα:ρό τής Αικατερίνης II μπόρεσε νά γίνε: μόνο γιατί ό Έ μ ί λ ι α ν Πουγκατσιόφ παρουσιάστηκε σάν σύζυγος της, σάν Πέτρος 6 III πού τ ά χ α δέν τόν ε ί / ε δολοφονήσει ή γυναίκα του, μά τόν έζεθρόνισϊ καί τόν έριξε στή φυλακή άπ' οπου δμως δραπέτευσε. Ό τσάρος αντίθετα είναι ό επίγειος θεός τοϋ ρώσου χωρικού : *Λ0 6or& BUC0K0, H naps nnJieKO», («ό θεός βρίσκεται ψηλά καί O •ο τσάρος μακριά»), νά ή κραυγή πού βγάζει στή δυστυχία του. Δέν υπάρχει άμφιβολία δτι ή μάζα τοϋ άγροτικού πληθυσμού, ιδίως Οστερα άπό τήν κατάργηση τών άγγαρειών, έφτασε σέ κατάσταση πού τής επιβάλλε: δλο καί περισσότερο τόν άγώνα καί ένάντια στήν κυβέρνηση καί ένάντια στόν τσάρο. Μά τό 

56

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

παραμύθι γιά τόν «ενστιχτώδη Επαναστάτη» πρέπει νά δοκιμάσει νά τό πουλήιει άλλοό ό χύριος Τχατσιόφ. Ά λ λ ω σ τ ε , άχόμα χ ι ά ν ή μάζα τών ρώσων άγροτών ήταν» όσο θέλετε ενστιχτώδης επαναστατική, άχόμα χ ι ά ν φανταστούμε δτι θά μπορούσαν νά γίνονται επαναστάσεις επί π α ραγγελία, δπως φτιάχνουν Ινα χλαδωτό τσίτι ή μιά τσαγιέρα— άχόμα χαί τότε, ρωτώ, Επιτρέπεται σ' Εναν άνθρωπο πού π έ ρασε τά δώδεχα χρόνια τί,ς ζωής του νά φαντάζεται τήν πορεία μιάς Επανάστασης μέ τόσο παραπαιδιαχίσιο τρόπο, δπως γίνεται Εδώ ; Καί νά σκεφτούμε δτι αύτά γράφτηκαν άφοϋ άπότυχε προηγούμενα τόσο λαμπρά ή πρώτη επανάσταση πού σκαρώθηκε σύμφωνα μ' αύτό τό μπαχουνιχό πρότυπο—ή Επανάσταση του 1873 στήν Ι σ π α ν ί α . Καί χεί άρχισαν σύγχρονα σέ διάφορες μεριές. Καί χεί λογάριαζαν δτι ή π ρ α χ τ ι χ ή ανάγκη* τό Ενστιχτο τής αυτοσυντήρησης άπό μόνα τους θά δημιουργούσαν μιά γερή χαί άδιάσπαστη συμμαχία άνάμεσα στίς διαμαρτυρόμενες κοινότητες. Καί τί Εγινε ; "Η κάθε κοινότητα, ή κ ά θε πόλη δπεράσπισε μόνο τόν έαυτό της. Οΰτε λόγος Εγινε γιά άμοιβαία όποστήριξη καί μόνο μέ 3 0 0 0 άντρες ό Παβίας* νίκησε τή μιά πόλη ύστερα άπό τήν άλλη καί Εβαλε τέλος σ' δλο τό άναρχικό μεγαλείο (βλ. τό άρθρο μου «Οί μ π α κουνιστές Επί τό Εργον», δπου αυτά περιγράφοντα' λεπτομερειακά). Καμιά αμφιβολία δτι ή Ρωσία βρίαχεται στά πρόθυρα τής Επανάστασης. Τά οικονομικά Εχουν υποσκαφτεί οσο δέ σηκώνει άλλο. Ή φορολογική μηχανή χρεωχόπησε, ο : τόκοι τών παλιών κρατικών χρεών πληρώνονται μέ νέα δάνεια χαί χάθε νέο δάνειο συναντά μεγαλύτερες δυσκολίες. Καί μόνο μέ τό πρόσχημα τής καταοκευής νέων σιδηροδρομικών γραμμών μποροόν» άκόμα νά βρίσκουν λεφτά ! Ή διοίκηση ήταν άπό άνέκαθεν π έ ρα γιά πέρα διεφθαρμένη. Οί υπάλληλοι ζουν περισσότερο άπό κλοπές, δωροδοκίες καί Εκβιασμούς παρά άπό τό μισθό τους. "Ολη ή άγροτική παραγωγή—πού Εχει τή μεγαλύτερη σπουδαιότητα γιά τή Ρωσία—βρίσκεται σέ πλέρια άναστάτωση μέ τήν κατάργηση τής δουλοπαροικίας τό 1861. Ή μεγάλη γαίοχτησία βρίσκεται χωρίς άρκετές Εργατικές δυνάμεις, οί χωρικοί χωρίς άρχετή γή, τσακισμένοι^πό τούς φόρους, ξεζουμισμένοι ά π ' τούς τοκογλύφους. Τό γεωργιχό είσόδημα Ελαττώνεται άπό χρόνο σέ
* Ίοπανός μοναρχικές οτρατηγές. (£ημ~ Μ*τ.) 

Ol ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ Σ ΧΕΣΕΙ! ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ

57

χρόνο. Καί δ λ ο α ύ τ ό τ ό σύνολο πού συγκρατείται κοπιαστικά καί Εξωτερικά μ' Εναν Ανατολίτικο δεσποτισμο, πού τήν αυθαιρεσία του δέ μπορούμε εμείς στή Δύση οδτε καί νά τή φανταστούμε, μ' εναν δεσποτισμό πού όχι μόνο άπό μέρα σέ μέρα Ερχεται σε χτυπητή σύγκρουση μέ τίς αντιλήψεις τών φωτισμένων τάξεων καί ιδίως μέ τίς Αντιλήψεις τής γοργά άναπτυσσόμενης Αστικής τάξης τής πρωτεύουσας, μά πού καί μέ τό σημερινό του φορέα τάχει χαμένα, πού κάνει σήμερα παραχωρήσεις στό φιλελευθερισμό γιά νά τίς πάρει πάλι πίσω αύριο κατατρομαγμένος, καί πού Ετσι χάνει δλο καί περισσότερο κάθε όπόληψη. Στό μεταξύ μέσα στά φωτισμένα στρώματα τού Εθνους πού συγκεντρώνονται στήν πρωτεύουσα δυναμώνει ή συνείδηση δτι αύτή ή κατάσταση είναι Αβάσταχτη, δτι ζυγώνει ή άνατροπή, καί ή αΰταπάτη δτι θά μπορέσουν νά διοχετεύσουν αύτή τήν άνατροπή σέ μιάν ήσυχη συνταγματική κοίτη. Έ δ ώ ένώνονται δλοι οί δροι της Επανάστασης, τής Επανάστασης πού θά τήν Αρχίσουν οί Ανώτερες τάξεις τής πρωτεύουσας, ίσως μάλιστα ή ίδια ή κυβέρνηση, r où οί άγρότες όμως πρέπει νά τήν οδηγήσουν γρήγορα πέρα και πάνω ' άπό τήν πρώτη συνταγματική της φάση. Μιάς Επανάστασης πού γιά δλη τήν Εύρώπη θά Ιχει τή μεγαλύτερη σπουδαιότητα κ α ί μ ό ν ο γιατί μ' ίνα χ τ ύ π η μ α θά Εκμηδενίσει τήν ώς τά τώρα άθικτη Εφεδρεία δλης τής εδρωπαϊκής Αντίδραοης. Αύτή ή έπανάσιαση ζυγώνει σίγουρα. Μόνο δυό γεγονότα μπορούν νά τήν Αναβάλλουν Ακόμα : Ενας νικηφόρος πόλεμος Ενάντια στήν Τουρκία ή τήν Αύστρία, πού γι'αότόν χρειάζονται χρήματα καί σίγουρες συμμαχίες ή μιά πρόωρη προσπάθεια Εξέγερσης, πού θά ξαναρίξει στήν άγχαλιά τής κ υ βέρνησης τίς ίδιοχτήτριες τάξεις.
Ιράφιηχι ά.ιΰ τόν Φηίι ιριχ "Evvxti.* ιόν ' Α.τοίΧη ιον 1875. Σύμφωνα f.s τό ·Φόλχοιαατ', àqwZ -ιαραβίή&ηχβ ;«i τίς èxdôati; τοΰ 1875 χαί roC 1194.

Δημοοιεντηχε ιό 1875 οιό « ΦόΧχσιαατ* χαί ror ίλ'Ο ZQÔvo βγήκε ni βιβλιαοά&ι. 

ΦΡΙΝΤΡΙΧ

ΕΝΓΚΕΛΣ

ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ί Ι νεότερη Ερευνα τής φύσης, ή μόνη πού Εφτασε σέ Επιστημονική, συστηματική, ολόπλευρη άνάπτυξη, άντίθετα άπό τίς μεγαλοφυείς διαισθήσεις στή φιλοσοφία τής φύσης τών άρχαίων καί άπό τίς Εξαιρετικά σημαντικές, μά σποραδικές άνακαλύψεις τών άράβων, πού οί περισσότερες πέρασαν χωρίς άποτέλεσμα— ή νεότερη Ερευνα τής φύσης, καθώς κι δλη ή νεότερη Ιστορία, χρονολογείται άπό τήν Επιβλητική Εκείνη Εποχή, πού εμείς of γερμανοί τήν ονομάζουμε μεταρύθμιση, άπό τήν εθνική συμφορά πού μάς βρήκε τότε, οί γάλλοι τή λένε 'Αναγέννηση χαί ot ίταλοί c i n q u e c e n t o 1 , καί πού κανένα άπ' αύτά τά ονόματα δέν τήν Εκφράζει Εξαντλητικά. Είναι ή Εποχή πού άρχιζε ι μέ τό δεύτερο μισό τοο δέκατου πέμπτου αιώνα. Ί Ι βασιλεία, στηριζόμενη στούς άστούς τών πόλεων, Εσπασε τή δύναμη τοο φεουδαρχικού άρχοντολογιού καί θεμελίωσε τίς μεγάλες μοναρχίες, πού ούσ:αστικά στηρίζονται στήν Εθνότητα, δπου αναπτύχθηκαν τά νεότερα εύρωπαΐκά Εθνη καί ή νεότερη άστική κοινωνία. Καί τόν καιρό πού οί άστοί καί τό άρχοντολόι ήταν άκόμα στά μαχαίρια, ό πόλεμος τών χωρικών στή Γερμανία άνάγγελνε προφητικά τούς μελλοντικούς ταξικούς άγώνες, δδηγώντας στή σκηνή δχι μόνο τούς άγαναχτισμένους χωρικούς— αύτό δέν ήταν καινούργιο πράγμα πιά—μά πίσω τους καί τούς πρόδρομους τού σημερινού προλεταριάτου, μέ τήν κόκκινη σημαία
ι Δηλαίή XVI αΙώνα. (Σημ. Σ6ντ ) 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ,,ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ ΤΗΣ

ΦΥΣΗΣ"'

59

ατό χέρι χαί μέ τό αίτημα τής κοινοκτημοσύνης τών Αγαθών στά χείλια. Στά χειρόγραφα πού διασώθηκαν άπό τήν πτώση τοό Βυζαντίου, στά Αρχαία Αγάλματα πού τά ξέθαψαν άπό τά Ερείπια τής Ρώμης, άνοιγόταν ένας νέος κόσμος μπροστά στήν ί κ π λ η χ τ η Δύση, ή έλληνιχή αρχαιότητα. Μπρός στίς φωτεινές της μορφές χάνονταν τά φαντάσματα τοό μεσαίωνα. Ή Ιταλία όψώθηχε σέ μιάν Αφάνταστη άνθιση τής τέχνης, πού φάνηκε σάν Αντανάκλαση τής κλασικής άρχαιότητας καί πού δέν τή ξανάφτασαν ποτέ πιά. Στήν 'Ιταλία, τή Γαλλία, τή Γερμανία γεννήθηκε μιά νέα λογοτεχνία, ή πρώτη νεότερη λογοτεχνία. Ή 'Αγγλία καί ή 'Ισπανία Εζησαν Αμέσως κατόπι τήν κλασική λογοτεχνική έποχή τους. Τά δρια τοϋ παλιού Orbis terrarum 1 Εσπασαν. Μόλις τώρα οί άνθρωποι άνακάλυπταν πραγματικά τή γή καί Ιμπαιναν τά θεμέλια γιά τό κατοπινό παγκόσμιο Εμπόριο καί γιά τό πέρασμα τής βιοτεχνίας στή μανιφακτούρα, πού μέ τή σειρά της Εγινε άφετηρία γιά τή νεότερη μεγάλη βιομηχανία. Ή πνευματική διχτατορία τής Εκκλησίας Εσπασε. Ο! γερμανικοί (germanische) λαοί στήν πλειοψηφία τους τήν άποτίναξαν άμεσα καί προσχώρησαν στόν προτεσταντισμό, ένώ στους ρωμανικούς λαούς δλο και περισσότερο ρίζωνε καί προετοίμαζε τόν όλισμό τοϋ XVIII αιώνα μιά χαρούμενη έλευθεροφροσύνη πού τήν πήρανε άπό τούς άραβες καί πού τήν Ετρεφε ή έλληνιχή φιλοσοφία πού μόλις είχε Ανακαλυφθεί. Ή τ α ν ή μεγαλύτερη προοδευτική Ανατροπή πού ως τά τότε είχε ζήσει ή Ανθρωπότητα, μιά έποχή πού χρειαζόταν γίγαντες καί γεννούσε γίγαντες, γίγαντες τής σκέψης, τού πάθους καί τοό χαρακτήρα, τής πολυμέρειας καί τής μάθησης. Of άνδρες πού θδμέλιωσαν τή ούγχρονη κυριαρχία τής άστικής τ ά ξης, ήταν δ,τι άλλο θέλετε έκτος άπό Αστικά στενοκέφαλοι άνθρωποι. 'Αντίθετα, τούς άγγιζε μέ τήν πνοή του, περισσότερο ή λ ι γότερο, ό ριψοκίνδυνος χαρακτήρας τής έποχής. Δέν όπήοχε τότε σχεδόν κανένας σπουδαίος άνδρας πού νά μήν Εχει κάνει μαχρυνά ταξίδια, πού νά μήν μιλούσε τέσσερις ή πέντε γλώσσες, πού νά μή διακρίθηκε σέ περισσότερες ειδικότητες. Ό Λεονάρντο ντά Βίντσι δέν ήταν μονάχα μεγάλος ζωγράφος, μά καί μεγάλος μαθηματικός, μηχανολόγος καί μηχανικός, πού οί πιό δια1 O r b i s terrarum, èmXiEai «γήινος χύχλος», Ανομαοία τοΟ χόομοο, ί λ η ς Tfjç χί)ί άηύ τούς άρχαίοας ρωμαίους. (Σημ. Σύντ.) 

60

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

φορετικοί κλάδοι τής φυσικής τοό οφείλουν σπουδαίες άνακαλύψεις. Ό "Αλμπρεχτ Ντύρερ ήταν ζωγράφος, χαράκτης, γ λ ύ π τ η ς , άρχιτέκτονας και Εκτός ά π ' αύτά έφεϋρε κι ίνα Οχυρωματικό σύστημα πού περιέχει χιόλας κάμποσες άπό τίς ιδέες πού τίς ξαναδέχτηκαν πολύ άργότερα έ Μονταλαμπέρ χαί ή νεότερη γερμανική όχυρωματιχή. Ό Μακιαβέλι ήταν πολιτικός άντρας, Ιστοριογράφος, ποιητής, καί σύγχρονα ό πρώτος άξιομνημόνευτος στρατιωτικός συγγραφέας τής νεότερης =ποχής. Ό Λούθηρος δέ σάρωσε μόνο τήν κόπρο τοϋ Αύγείου τής έκκλησίας, μά καί τής γερμανικής γλώσσας, δημιούργησε τό νεότερο γερμανικό πεζό λόγο καί σύνθεσε τό κείμενο καί τή μελωδία του ύμνου εκείνου τοό γιομάτου πίστη στή νίκη, πού έγινε ή Μασσαλιώτιδα τοό X V I αιώνα. Τούς ήρωες τής έποχής έχείνης δέν τούς ε ί χ ; άκόμα υποδουλώσει ό καταμερισμός τής εργασίας, πού τήν περιοριστική έπίδρασή της πού κάνει τούς άνθρώπους μονόπλευρους τή νιώθουμε τόσο συχνά στούς διαδόχους της. Αύτό δμως πού τούς χαρακτηρίζει ιδιαίτερα, είναι δτι σχεδόν δλοι τους ζουν μέσα στήν κίνηση τής έποχής, ζοϋν καί κινούνται μέσα στόν πραχτικό άγώνα, ότι παίρνουν θέση καί συμμετέχουν στόν άγώνα, ό ένας μέ τό λόγο καί μέ τήν πέννα, ό άλλος μέ τό σπαθί, πολλοί καί μέ τά δυό. 'Απ* αύτοϋ πηγάζει χαί κείνος ό πλοϋτος καί ή δύναμη τοϋ χαρακτήρα πού τούς κάνει άκέραιους άντρες. Οί σοφοί τού γραφείου είναι έξαιρέσεις : είναι ή άνθρωποι δεύτερης καί τρίτης σειράς, ή προσεχτικοί φιλισταίοι πού δέ θέλουν νά τσουρουφλίσουν τά δάχτυλά τους. Καί ή έρευνα τής φύσης κινιόταν κι αύτή τότε μέσα στή γενική έπανάσταση χαί ήταν χαί ή ίδια πέρα γιά πέρα Επαναστατική, άφοϋ χαί ή ίδια είχε νά καταχτήσει μέ τήν πάλη τό δικαίωμα τής ύπαρξης. Χέρι μέ χέρι μέ τούς μεγάλους ιταλούς, πού άπ' αυτούς χρονολογείται ή νεότερη φιλοσοφία, έδοσε τούς μάρτυρές της στά ολοκαυτώματα καί στίς φυλακές τής Ι ε ρ ή ς Εξέτασης. Καί είναι χαρακτηριστικό δτι οί προτεστάντες ξεπέρασαν τούς καθολικούς στόν κατατρεγμό τής Ελεύθερης έρευνας τής φύσης. Ό Καλβίνος έκαψε τόν Σερβέτ, όταν ήταν έτοιμος ν' άναχαλύψει τήν κυκλοφορία τοϋ αίματος καί μάλιστα έβαλε νά τόν ψήνουν δυό ολόκληρες ώρες ζωντανό, ένώ ή Ι ε ρ ή 'Εξέταση τουλάχιστο άρχέστηχε απλώς νά χάψει τόν Τζιορντάνο Μπροϋνο. Ή Επαναστατική πράξη πού μ' αύτήν ή έρευνα τής φύσης 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ,,ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ ΤΗΣ

ΦΥΣΗΣ"'

61

χήρυξε τήν άνεξαρτησία της καί πού ισοδυναμούσε μέ τό κάψιμο τής παπικής βούλας άπό τόν Λούθηρο, ήταν ή έκδοση τού άθάνατου έργου 8που ό Κοπέρνικος, άν χαί δειλά χαί σάν νά λέμε μόλις σ:ό κρεβάτι τού θανάτου του, Εριξε τό γάντι στήν Εχχλησιαστιχή αυθεντία στά ζητήματα τής φύσης. Ά π ό τότε χρονολογείται ή χειραφέτηση τών φυσικών Ερευνών άπό τή θεολογία, Εστω χι άν τό ξεκαθάρισμα τών ξεχωριστών άμοιβαίων ά παιτήσεων παρατάθηκε ως τίς μέρες μας χαί σέ πολλά χεφάλια δέν Εχει άχόμα χαθόλου ολοκληρωθεί. Μά άπό τότε προχώρησε καί ή άνάπτυξη τών Επιστημών μέ γιγάντια βήματα χαί κέρδισε άναλογιχά σέ δύναμη, άν μπορούμε νά Εκφραστούμε Ετσι, τ ό οετράγωνο τής (χρονιχης) άπόστασης άπό τό σημείο τής άφετηρίας της. Ή τ α ν σάν νά Επρόκειτο ν' άποδειχτεί στόν κόσμο δτι άπό δώ χι Εμπρός γιά τό άνώτατο προϊόν τής όργανικής ύλης, γιά τό άνθρώπινο πνεύμα, ίσχύει 6 άντίστροφος νόμος κίνησης άπό τό νόμο πού ίσχύει στήν άνόργανη Ολη. Ή κύρια εργασία στήν πρώτη περίοδο τών φυσιχών Επιστημών πού τώρα είχε άρχίσει ήταν νά γίνουν χύριοι τού δλιχού πού είχαν άμεσα στή διάθεσή τους. Στο&ς περισσότερους τομεϊς Επρεπε ν' άρχίσουν άπό τό άλφα. Ή άρχαιότητα είχε κ λ η ροδοτήσει τόν Εύχλείδη χαί τό πτολεμαίχό ήλιαχό σύστημα, οί άραβες τή δεχαδιχή άρίθμηση, τίς άρχές τής άλγεβρας, τούς νεότερους άριθμούς χαί τήν άλχημεία. Ό χριστιανικός μεσαίωνας δέν είχε κληροδοτήσει άπολύτως τίποτα. Ά ν α γ κ α σ τ ι χ ά σ' αυτή τήν κατάσταση ή στοιχειοδέστερη φυσική Επιστήμη, ή μηχανική τών γήϊνων καί ούράνιων σωμάτων, πήρε τήν πρώτη θέση χαί πλάι σ' αυτήν, χαί όπηρετώντας την, ή ανακάλυψη χαί ή τελειοποίηση τών μαθηματιχών μεθόδων. 'Εδώ συντελέστηκαν μεγάλα πράγματα. Στό τέλος τί)ς περιόδου, πού χαρακτηριστικόί Εκπροσωποί της ήταν ό Νεύτων καί 6 Λινναίος, βρίσκουμε νά Εχουν φτάσει σέ κάποια ολοκλήρωση οί χλάδοι αυτοί τής Επιστήμης. Οί χυριότερες μαθηματικές μέθοδες Εχουν χαθιερωθεί στίς χύριές τους γραμμές. Ή άναλυτική γεωμετρία χορίως άπό τόν Καρτέσιο, οί λογάριθμοι άπό τόν Ναπιέ, ό διαφορικός χαί 6 ολοκληρωτικός λογισμός άπό τόν ΛάΤμπνιτς χαί ίσως άπό τόν Νεύτωνα. Τό ίδιο ίσχύει γιά τή μηχανική τών στερεών σωμάτων, πού οί βασιχοί τ η ; νόμοι ξεκαθαρίστηκαν μιά γιά πάντα. Τέλος, στήν άστρονομία τού ήλιακού συστήματος ό Κέπλερ είχε άναχαλύψει τούς νόμους κίνησης τών πλανητών χαί ό Νεύτων τούς είχε συλλάβει άπό 

69

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τή σχοπιά τών γενικών νόμων κίνησης τής Ολης. Οί άλλοι κ λ ά δοι τών φυσικών Επιστημών βρίσκονταν πολύ μακριά άκόμα κι ά π ' αύτή τήν προσωρινή ολοκλήρωση. Ί ή μηχανική τών ρευστών σωμάτων καί τών άερίων τήν Επεξεργάστηκαν περισσότερο μ ό λις κατά τό τέλος αυτής τής περιόδου Ή καθαυτό φυσική δέν είχε άκόμα ξεπεράσει τίς πρώτες της άρχές, άν Εξαιρέσουμε τήν ό π τ ι κή πού οί Εξαιρετικές τη; πρόόδες προκλήθηκαν άπό τΐς π ρ α χτικές άνάγκες τ ή ; άστρονομίας. Ή χημεία μόλις χειραφετιόταν μέ τή φλογιστική θεωρία 2 άπό τήν άλχημεία. ' i l γεωλογία δέν είχε άκόμα ξεπεράσει τό Εμβρυακό στάδιο τής ορυκτολογίας, καί επομένως ή παλαιοντολογία δέ μπορούσε άκόμα καθόλου νά όπάρχει. Τέλος, στό πεδίο τής βιολογίας άσχολοόνταν άκόμα ούσιασιικά μέ τή συλλογή καί τό πρώτο κοσκίνισμα του τεράστιοο δλικού, τόσο του βοτανικού και ζωολογικού, όσο καί τοό άνατομικού καί τοό καθαυτό φυσιολογικού. Γιά τή σύγκριση τών μορφών ζωής άνάμεσά τους, γιά τήν Ερευνα τής γεωγραφικής τους διάδοσης, γιά τούς κλιματολογικούς κ λ π . δρους τής όπαρξής τους, δέ μπορούσε άκόμα οΚτε καί λόγος νά γίνεται. Έ δ ώ μόνο ή βοτανική καί ή ζωολογία είχαν φτάσει μιά κάποια κατά προσέγγιση ολοκλήρωση μέ τόν Λινναίο. Αύτό δμως πού χαρακτηρίζει ιδιαίτερα αύτή τήν περίοδο είναι δτι Επεξεργαστή/ε μιά ιδιόμορφη συνολική άντίληψη,που κέντρο της άποτελεί ή άποψη γ ι ά τ ή ν άπόλυτηάμεταβλητότητατής φ ύ σ η ς . "Οπως κι άν Εχει δημιουργηθεί ή φύση : μιά καί υπάρχει, Εμεινε δπως ήταν, σ' δλη τή διάρκεια τής όπαρξής της. Οί πλανήτες καί οί δοροφόροι τους μιά καί μπήκαν σέ κίνηση άπό τή μυστηριώδη «πρώτη ώθηση» περιφέρονται διαρκώς στίς προδιαγραμμένες του; Ελλείψεις στόν αιώνα τόν δπαντα, ή τουλάχιστο ως τό τέλος τού κόσμου. Τά άστρα βρίσκονταν γιά πάντα στερεωμένα καί άχίνητα στίς θέσεις τους, κρατώντας τόνα τ' άλλο σ* αύτή τή θέση μέ τήν «παγκόσμια έλξη». Ή γή άπό άνέκαθεν ή καί άπό τήν ήμέρα τής δημιουργίας της (άνάλογα) Ιμεινε ή ίδια. Οί τωρινές «πέντε ήπειροι» όπήρχαν πάντοτε καί
1 'ESA ύ "Ενγχ»λς Ιχ»ι οημ«ιώο«ι μά μολύβι οτό π(ρΐθώριο : «ΤορριΧέλι, μΐ τήν «όχαΐρία τής ρύΟμιοης τ®ν χ·:μαρα>ν ο-(ς "Αλπ«ις»· (Σημ. Σ6ντ.) 2 Mid Otœpla ttoö ίπιχρατοΟο» οτή χημ·(α τοΟ XVII χα( τοΟ XVIII αΙώνα Χαί πού ξιχινοΟο* άπό ττ,ν ύπόθ«οη 8τι τό προτοίς τής χαύοης Κα6ορ(ζ*ται άπό τήν παρουοία μιβς ξ(χα>ρΙοτής Βλης ο τα οώματα, το 9 φλογιοτοΟ. (Σημ. Σ6ντ.) 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ,,ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ"'

63

είχαν πάντα τά (δια βουνά, τίς Γδιες κοιλάδες χαί τά ίδια ποτάμια, τό Γδιο χλ μα, τήν Γδια βλάστηση χαί τά Γδια ζώα, έκτός άν Εγιναν Αλλαγές χαί μεταφυτεύσεις άπό τό Ανθρώπινο χ έ ρι. Τά είδη τών φυτών χαί τών ζώων ήταν μιά γιά πάντα κ α θορισμένα άπό τή γένεσή τους, τό 3μοιο παρήγαγε πάντα τό Ζμοιό του χαί ήταν κιόλας μεγάλο πράγμα Ζταν 6 Λινναίος π α ραδέχτηκε ότι πού καί πού Γσως νά μπορούσαν νά βγοϋν νέα εΓδη με τή διασταύρωση. Σέ άντίθεση μέ τήν ίστορία τής Ανθρωπότητας, πού ξετυλίγεται στό χρόνο, στήν ίστορία τής φύσης άπόδιδαν μόνο Ανάπτυξη στό χώρο. 'Αρνούνταν κάθε Αλλαγή, χάθε έξέλιξη στή φύση. Ή έπιστήμη τής φύσης πού άρχικά ήταν τοσο Επαναστατική βρέθηκε ξαφνικά μπρός σέ μιά π έ ρα γιά πέρα συντηρητική φύση, όπου δλα είναι σήμερα Αχόμα δπως ήταν Από τήν άρχή καί 8που—ως τή συντέλεια τοϋ κόσμου ή στόν αιώνα τόν άπαντα—όλα θά μένουν Ετσι όπως ήταν άπό τήν Αρχή. "Οσο πιό ψηλά Από τήν Ελληνική Αρχαιότητα κι άν στεκόταν σέ γνώσεις κι Ακόμα στό κοσκίνισμα τοϋ ολικού ή φυσική έπιστήμη τοϋ πρώτου μισού τοϋ δέκατου δγδοου αιώνα, τόσο χαμηλότερα της βρισκόταν στό ιδεολογικό δάμασμα τού όλιχοϋ αύτού, στή γενική Αντίληψη γιά τή φύση. Γιά τούς Ελληνες φιλόσοφους ό κόσμος ήταν κυρίως χάτι πού βγί,χε άπό τό χάος, κάτι ποό είχε έζελιχτεί, κάτι πού είχε γίνει. Γιά τούς έρευνητές τής φύσης τής περιόδου πού μδς άπασχολεί ήταν χ ά τ ι τό Αποστεωμένο, χάτι τό Αναλλοίωτο, γιά τούς περισσότερους χ ά τι πούγινε μονομιάς. Ή έπιστήμη βρισκόταν άκόμα βαθιά χ ω μένη στή θεολογία. Παντοϋ γυρεύει χα( βρίσκει σάν τελευταία αιτία μιά ώθηση άπ Εξω, πού δέν έξηγείται άπό τήν Γδια τή φύση. 'Ακόμα χι 8ταν καταλαβαίνουν τήν Ελξη, πού ό λ ε ύ των τή βάφτισε πομπώοιχα παγκόσμια Ελξη σάν ούσιαστιχή ίδιότηια τής Ολης, Από πού Ερχεται ή Ανεξήγητη έπιερόχιος δύναμη πού αύτή πρώτη προκαλεί τίς τροχιές τών πλανητών , * Πώς γεννήθηκαν τά Αναρίθμητα είδη τών φυτών καί τών ζώων ; Καί πώς ίδιαίεερα παρουσιάστηκε ό άνθρωπος, πού γι' αύτόν ήταν ωστόσο βέβαιο 8τι δέν υπήρχε Από τήν αιωνιότητα. Σέ τέτια Ερωτήματα π ά : α πολύ συχνά ή έπιστήμη τής φύσης Απαντοϋσε δηλώνοντας οτι υπεύθυνος γι' αύτά είναι ό δημιουργός δλων τών πραγμάτων. Ό Κοπέρνικος, στήν άρχή τής περιόδου, Απαρνείται τή θεολογία, ό Νεύτων κλείνει τήν περίοδο μέ τήν όπόθέση τής 

64

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

θεϊκής πρώτης ώθησης. Ί Ι άνώτατη γενική σκέψη, όπου όψώθηκε αότή ή φυσική Επιστήμη, ήταν ή σκέψη τής σκοπιμότητας τών φυσικών διαρυθμίσεων, ή ρηχή τελεολογία του Βόλφ, πού σύμφωνα μ' αότή ν οί γάτες δημιουργήθηκαν γιά νά τρών τά ποντίκια, τά ποντίκια γιά νά τά τρών οί γάτες, κι όλη ή φύση γιά νά εκφράζει τή σοφία τοΰ δημιουργού. Α π ο τ ε λ ε ί τήν μ ε γ ά λ η τιμή γιά τήν τοτινή φιλοσοφία, τό γεγονός δτι π α ραπλανήθηκε άπό τήν περιορισμένη κατάσταση τής σύγχρονής της γνώσης τής φύσης, π ο ύ — ά π ό τόν Σπινόζα ως τούς μ ε γ ά λους γάλλους όλιστές—επέμενε νά έξηγεί τόν κόσμο άπό τόν έαυτό του καί άφησε στή φυσική Επιστήμη τοΰ μέλλοντος νά αιτιολογήσει τίς λεπτομέρειες. Κατατάσσω άκόμα τους όλιστές τού δέκατου δγδοου α ι ώ να σ' αύτή τήν περίοδο, γιατί δέν είχαν στήν διάθεσή τους ά λ λο φυσικοεπιστημονικό ολικό Εκτός ά π ' αύτό πού περιγράψαμε π α ρ α π ά ν ω . Τό έργο τού Κάντ, πού άφησε εποχή, τους Εμεινε μυστήριο κι ό Λ α π λ ά ς ήρθε πολύ Οστερα ά π ' αυτούς. "Ας μήν ξεχνάμε δτι π α ρ ' δλο πού ή πρόοδος τής έπιστήμης τήν είχε υποσκάψει πέρα γιά πέρα, αύτή ή παλιωμένη άντίληψη γιά τή φύση κυριαρχούσε σ' δλο τό πρώτο μισό τοΰ δέκατου Εννατου αιώνα κι άκόμα καί σήμερα ούσιαστικά διδάσκεται σ' ολα τ ά σχολεία
ι Πόοο άτρανταχτα μπορεί Αχόμα χα! τό 1861 να πιοτ·6·ι ο' αότή τι,ν Αποψη Ινας ΛνΟραπος πο6 οί έπιοτημονιχές του έργαοίες πρόοφ·ραν οημαντιχό Ολικό'γιά τήν έξάλ·ιψή της. τό Sti^vouv τ' ακόλουθα χλαοιχά λόγια: «Όλος 6 μηχαν.ομβς τοΟ ήλιαχοΟ μας οοοτήματος, δοο (Ιμαοτ* οί (Ιέοη va τόν χαταλάβοομ*, Απο|)λέπ(ΐ οτή βιατήρηοη χαί οτήν Αναλλοίωτη Siapxtia αότοονοό πο6 6πάρχ*ι. Ό πας κανένα ζβο, χανένα φοτό τής ','ής άπό τούς παλαιότατους χα(ρο6ς oßt« τ*λ*ιοποιή6ηχ(, ούτ* ίλλαξ», βπα>ς ο' ίλοος τοδς όργανιομούς ουναντβμ* μόνο βιαίοχή {Ιαθμίίαν τή μιά π λ d l οτήν Αλλη χαί βχι τή μια So τ * ρ α Από τήν Αλλη, βπα>ς τό βιχό μας τό γένος Από οαματιχή Αποψη Ιμ«ιν» πάντα τό Wie—Ιτοι Αχόμα χαί ή μ · ",'αλύτιρη ποικιλία τβν οόράνιων οα>μάτα>ν πού συνυπάρχουν 6έ μβς έπι-ρέπ*ι νά 6πο6έοουμ( ο' αότές τίς μορφές μόνον 8ια?ορ*τιχές βαβμίβ«ς Ανάπτυξης. μβλλον τό χαβ*τί nob βημιουργήθηχ* (ίναι έ ξ ί ο ο υ τέλ*ιο αυτό χαΟαυτό». (Mädler, Pop. Astr. Berlin, [Έχλαϊχ»υμένη Αοτρονομία, Β*ρολίνο], 1861, 5η Ικβοοη,ο«λ. 316). (Σ η μ ( ί®ο η το 9 Έ ν γ χ » λ ς ) — 'Evvotl τό βιβλίο τοΟ J. Η. Mädler «Τό θαυμαοτό οίχοβόμημα τοΟ ο&μπαντος, ή έχλ«ΐχ*υμένη Αοτρονομία», 5η Ιχβοοη, Β»ρολίνο 1861. (Σημ. Σύντ.) Σ' αύτά Ιχ«ι οημ*ιώο*ι μέ τό μολύβι ό "Ενγχ»λς οτό π«ριβώριο It'll :τατιχότητα τής παλιβς Αντίληψης γιά τή φ&οη πρόοφ*ρ* τό Ιβαφος για 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ,,ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ ΤΗΣ

ΦΥΣΗΣ"'

72

Τό πρώτο ρήγμα ο' αύτή τήν Απολιθωμένη Αντίληψη τής φύσης δέν Εγινε άπό φυσιοδίφη, μά άπό φιλόσοφο. Τό 1755 βγήχβ ή «Γενική φυσιχή ιστορία χαί ή θεωρία τοΰ ούρανοϋ» τοό Κ ά ν τ . Τό ζήτημα τής πρώτης ώθησης είχε μπε( στή μπάντα. Ή γή χαί δλο τό ήλιαχό σύστημα φάνηχαν σάν χάτι π ο ύ Ε γ ι ν ε στήν πορεία τοϋ χρόνου. "Αν ή μεγάλη πλειοψηφία τών φυσιοδιφών είχαν λιγότερη άποστροφή πρός τή σχέψη, πού ό Νεύτων τήν έχφράζει μέ τήν προειδοποίηση: Φυσιχή, φυλάξου άπό τή μεταφυσική!—θά Επρεπε νά βγάλουν συμπεράσματα Απ' αύτή τή μεγαλοφυή άναχάλυψη τοΰ Κάντ πού θά τούς γλύτωναν άπό ατέλειωτα παραστρατήματα, θά τούς οίχονομοϋσαν Αμέτρητο ποσό χρόνου χαί δουλιάς πού σπαταλήθηκαν σέ λαθεμένες χατευθύνσει;. Γιατί στήν άναχάλυψη τοδ Κάντ βρισκόταν ή Αφετηρία χάθε μελλοντιχής προόδου. "Αν ή γή ήταν χάτι πού Εγινε, τότε ίπρεπε χαί ή τωρινή της γεωλογιχή, γεωγραφική, κλιματολογική κατάσταση, Επρεπε τά φυτά της χαί τά ζώα της έπίσης νάναι χάτι πού Εγινε, Επρεπε νάχει μιάν Ιστορία δχι μόνο παράλληλα στό χώρο, μά χαί διαδοχιχά στό χρόνο. "Αν είχαν Αμέσως Ερευνήσει Αποφασιστικά πρός αύτή τήν κατεύθυνση, ή φυσιχή έπιστήμη θά είχε προχωρήσει πολύ περισσότερο Απ' δ,τι προχώρησε. Μά τί χαλό μπορούσε νά βγει άπό τή φιλοσοφία; Τό βιβλίο τοϋ Κάντ Εμεινε χωρίς άμεσο Αποτέλεσμα ώσπου, πολλά χρόνια άργότερα, ό Λαπλάς χαί ό Χέραελ ανάπτυξαν τό περιεχόμενο του χαί τό θεμέλιωσαν μέ περισσότερη Ακρίβεια χαί Ετσι Αποκατάστησαν σιγά-σιγά τήν τιμή τί,ς «υπόθεσης τών νεφελωμάτων» 1 . 'Αλλες κατοπινές Ανακαλύψεις τής Εξασφάλισαν επιτέλους τή νίκη. Of κυριότερες άπό τίς άναχαλΰψεις αύτές ήταν : ή διαπίστωση ότι χαί οί Απλανείς κινούνται, ή Απόδειξη δτι όπάρχει στόν κοσμικό χώρο Ενα άντιστεχούμενο μέσο, ή Απόδειξη, μέ τή φασματοσκοπική Ανάλυση, τής χημικής ταυτότητας τής παγχόσμιας Ολης χαί τής
τή γ«νιχή αυνοψιοη δλης τή; φυοιχής Ιπιατήμης α' (να ούνολο. Παραλληλα οί γάλλοι Ιγχυχλοπαιβιοτίς ιίναι άχόμα όλότιλα μηχανικοί, Ιρχονται ύοτιρα οΰγχρονα ό Σα(ν-Σιμόν χα( ή γιρμαν.χή φιλοοοφ(α τής αη?, πού τήν όλοχλήρωοι Χίγχιλ. 1 Ύπό()ιαη πού λ ι ι ι ί τ ι τα ουράνια οώ|ΐατα γ«ννή()τ,χαν άπό πυρα· χ τ ω μ ί ν ι ς μάζις ν«φ«λωματων. (Στ,μ. Σύντ ) ό MtttjS-' hyfK-t\itutjln 'j'.'" r <#/(θ. // 

73

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Οπαρξης πυρακτωμένων νεφελωμάτων σάν χι αύτά πού προϋπόθεσε ό Κάντ 1 . Μπορούμε δμως νά άμρ-.βάλλουμε άν ή πλειοψηφία τ ώ ν φυσιοδιφών θά είχε τόσο γρήγορα άποχτήσει συνείδηση τής ά ν τ ί φασης πού οπάρχει στό ότι μιά μεταβλητή γή πρέπει νά Sivec Αμετάβλητους όργανισμούς, άν δέν Ενισχυόταν άπό άλλη πλευρά ή άνιίληψη πού γεννιόταν δτι ή-φύση δ έ ν ο π ά ρ χ ε ι μονάχα, μά γ ί ν ε τ α ι χαί Α φ α ν ί ζ ε τ α ι . Γεννήθηκε ή γεωλογία καί δέν Αποκάλυψε μονάχα δτι όπάρχουν στρώματα γής πού τό £να διαμορφώθηκε Οστερα άπό τό άλλο καί πού τό Ενα βρίσκεται π ά νω στό άλλο, μά άποκάλυψε έπίαης δτι μέσα ο' αύτά τά στρώματα οπάρχουν διατηρημένα δστρακα καί σκελετοί ζάων πού εξαφανίστηκαν, κορμοί, φύλλα καί καρποί άνύπαρχτων πιά φυτών. "Επρεπε νά τό πάρουν άπόφαση καί νά παραδεχτούν δτι δχι μόνο οτό σ'ινολό της ή γή, μά καί ή τωρινή της έπιφάνεια, κ α θώς καί τά φυτά καί τά ζώα πού ζουν πάνω της, Εχουν μιά ίσ'ορία στό χρόνο. Στήν άρχή αύτό τό παραδέχτηκαν μέ άρκετήν άπροθυμιά. Ή θεωρία του Κυβιέ γιά τίς Επαναστάσεις τής γής ήταν Επαναστατική στά λόγια καί Αντιδραστική στήν π ρ ά ξη. Στή θέση τι,ς μιδς, θεϊκής δημιουργίας Εβαζε μιά όλόκληρΐ) σειρά άπό Επανειλτμένε; πράξεις δημιουργίας, Εκανε τό θαύμα ούσιαστικό μοχλό τής φύιης. Πρώτος ό Λάϋελ Εμπασε τή λογική σ:ή γεωλογία άντιχαταστ*£νον:ας τίς ξαφνικές επαναστάσεις πού προκαλούνταν άπό τίς ιδιοτροπίες τού δημιουργού, μέ τίς βαθμιαίες έπ.δράσεις ένός Αργό·') μετασχηματισμού τί,ς γής*. Ή θεωρία του Λάϋελ ή:αν άκόμα πιό Ασυμβίβαστη μέ τήν παραδοχή τή; μονιμότητας τών όργανικών ειδών ά π ' δ,τι ήταν οί π ρ ο χ ά τ ο χ ^ ττ,ς.'Ο βαθμιαίο; μετασχηματισμός τής Επιφάνειας τί,ς γής καί δλων τών ορων ζωής οδηγού os κατευθείαν στό βαθμιαίο μετασχηματισμό τών όργανισμών καί στήν προσαρμογή τους στό μεταβαλ«.όαενο περιβάλλον, στή μεταβλητότητα τών ειδών. "Ομως ή παράδοση Αποτελεί μεγάλη δύναμη, δχι μόνο στήν κ α ι Σ' αύτα ϊ χ ι ι προοτιθιΐ μί μολύβι ατά πιριθώριο ή παραχάτο) παρατήρηση τού " Ε ν γ χ ι λ ς : « Ά ν α ο χ ι ο η τής πιριοτρον ιχής κίνησης τής γής άπό τίς παλίρρο'.βς, ίπίοης τοΟ Καντ, πού τώρι μόλις την χαταλα£αν». • Τό μ·ί3'4χτ«)μζ τής άποψης τού Λαϋιλ—τουλαχιοτο οτήν πρώτ ν της μορφή—ήταν δτι θβοοροΟοβ οτα&βρίς τ(ς ί υ ν α μ κ ς πού SpoSv παvat οτή 7 ή ι οτα&βρίς oi ποιότητα χαί ποοότητα. Atv 6πάρχ«ι γι* αυτόν ή ψήςη τής γής, ή γή ΐέν 4;«λίοο«ται πρός όριομίνη χατιύ&υνοη, άλλαζ ι ι μόνο μ4 τρόπο τυχαίο, χωρίς ουνοχή. ( Σ η μ ι ί ο ο η τ ο 0 "Ε ν γ χ « λ ς). 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ,,ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ"'

67

θολική Εκκλησία, μά καί ο τίς φυσικές Επιστήμες. Ό ίδιος ό Λάβελ χρόνια ολόκληρα δέν Εβλεπε τήν άντίφαση, κι άκόμα λιγότερο δέν τήν βλέπαν οί μαθητές του. Αύτό Εξηγείται μόνο μέ τόν καταμερισμό τής Εργασίας πού στό μεταξύ Επικράτησε στίς φυσικές Επιστήμες, πού περισσότερο ή λιγότερο περιόριζε τόν κ α θέν* σεόν ειδικό του κλάδο καί μόνο σέ λίγους δέ στερούσε τή γενική Εποπτεία. Στό μεταξύ ή φυσική είχε κάνει τεράστιες προόδους πού τ* άποτελέσματά τους τά συνόψισαν τρείς άνθρωποι σχεδόν ταυτόχρονα (ό 184-2, χρονιά πού άφησε Εποχή γι' αύτόν τόν κλάδο τής Ιρευνας τής φ ύ ι η ς . ' U Μάγιερ στό Χάΐλμπρον, καί ό ϊ ζ α ο ο λ στό Ιΐάντσεστερ, άπόδειξαν τή μετατροπή τής θερμότητας σέ μηχανική δύναμη καί τής μηχανικής δύναμης σέ θερμότητα. Ή Εξακρίβωση τοό μηχανικού ισοδύναμου της θερμότητας Εκανε άναμφισ,ίήτητο αύτο τό συμπέρασμα. Σύγχρονα ό ΓκρΙβ—πού δέν ήταν φυσιοδίφης άπό Εκάγγελμα, μα άγγλος δικηγόρος— απόδειξε μέ άπλή Επεξεργασία τών διαφόρων άηοτελεσμάτων πού είχε πετύχει ή φυσική, δτι δλες οί λεγόμενες φυσικές δυνάμεις, ή μηγανική δύναμη, ή θερμότητα, τό φώς, ό ήίεκτρισμός, ό μαγνητισμός, άκόμα καί ή λεγόμενη χημική δύναμη, κάτω άπο ορισμένους δρους μετατρέπονται ή μιά στήν άλλη, χωρίς νά χάνεται καθόλου δοναμη καί άπόδειξε Ετσι άκόμα μιά φορά, με τή φυσική, τό άξίωμα τοΰ Καρτέσιου δτι ή ποσότητα τής κίνησης πού όπάρχει στόν κοσμο είναι άμετάβλη:η. Μ' αύτό τόν τρόπο είχαν άνχλοθεί σέ διαφορετικά διαφοροποιημένε; μορφές κίνηση; τής Ολης, πού περνούν ή μιά στήν άλλη σύμφωνα μέ ορισμένους νόμους, οί ξεχωριστές φυσινές δυνάμεις, σάν νά λέμε τά άμετάβλητα «είδη» τής φυσικής. Εξάλειψαν άπό τήν Επιστήμη τό τυχαίο στήν ύπαρξη τόσων ή τόσων φυσικών δυνάμεων, άποδείχνοντσς τό συσχετισμό τους καί τό πέρασμα τής μιίς στήν άλλη. Ή φυσική, δπως προηγούμενα ή άστρονομια, είχε φτάσει σ' Ενα άποτέλεσμα πού μέ άναγκαιόιητα καιέδειχνε σάν τείικό συμπέρασμα τήν αΜν«χ κυκλική κίνηση τής κινούμεντς <νης· Ή θαυμαστά γρήγορη άνάπτυξη τής χημείας άπό τόν καιρό τοΰ Λαβουαζιέ χαί ιδίως άπό τόν καιρό τοΰ Ντάλτον χτύπησε άκό μΐ9ν άλλη πλευρά τίς παλιές άντιλήψε:ς γιά τή φύση. Παράγοντας μέ άνόργανο τρόπο, ένώσεις πού ίσ^με τώρα υπήρχαν μονάχα στό ζωντανό όργανισμό, άπόδειξε ore. οί νόμοι 

68

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τής χημείας ισχύουν τό ίδιο χαί γιά τί οργανικά δπως χαί γιά τά ανόργανα σώματα χαί γέμισε ένα μεγάλο μέρος άπό τό χ ά ομα άνάμεσα στήν άνόργανη χαί τήν όργανιχή φύση πού χαί ό Κάντ άκόμα τό θεωρούσε αιώνια άξεπέραστο. Τέλος χ α ϊ ατό πεδίο τής βιολογικής έρευνας, ιδίως τά έ π ι στημονικά ταξίδια χαί οί άποστολές πού γίνονταν συστηματικά άπό τά μέσα τοϋ περασμένου αιώνα, ή άχριβέστερη Εξερεύνηση τών ευρωπαϊκών άποιχιών σ' δλες τίς ή πείρους άπό ειδικούς πού ζούσαν επιτόπου, οί πρόοδες άκόμα τής παλαιοντολογίας, τής άνατομίας, χαί γενικά τής φυσιολογίας, ιδίως Οστερα άπό τ ή συστηματική χρησιμοποίηση τού μικροσκοπίου χαί τήν ά ν α χάλυψη τοϋ κυττάρου, ε ί χ α ν μαζέψει τόσο δλιχό, πού έγινε κατορθωτή χαί μαζί άναγχαία ή Εφαρμογή τής σ υ γ χ ρ ι τ ι χ ΐ ς μεθόδου 1 . Ά π ό τ ή μιά μεριά διαπιστώθηκαν μέ τ ή συγκριτική φυσική γεωγραφία οί δροι ζωής τών διαφόρων χ λ ω ρίδων καί πανίδων, άπό τήν ά λ λ η συγχρίνανε άναμεταξύ τους τούς διάφορους όργανισμούς, σύμφωνα μέ τά όμόλογά τους δργανα χαί μάλιστα δχι μόνο στήν ώριμη κατάσταση, μά σέ δλες τ ί ; βαθμίδες τής άνάπτυξής του;. "Οσο Βαθύτερη καί άχριβέστερη γινόταν αύτή ή έρευνα, τόσο περισσότερο διαλυόταν μέσα στά χέρια της τ ό άμετάτρεπτο Εκείνο σύστημα μιάς άμετάβλητα σταθεροποιημένης οργανικής φύσης. Ό χ ι μονάχα όλο χαί περισσότερο έσβηναν τά σύνορα άνάμεσα σέ ξεχωριστά είδη φυτών χαί ζώων, μά ξεπρόβαλλαν ζώα, όπως ό άμφίοξος χαί ή λεπιδοσειρήνα 2 πού σάρχαζαν κάθε προηγούμενη ταξινόμηση-'.
1 Στό αημ·Ιο αύτό 6παρχ·ι παρατηρηαη τοβ *Ενγχ·λς γραμμένη ctc πιριθώριο μέ μολύβι πού λέ·ι : «Εμβρυολογία». (Σημ. Σύντ.) 1 Άμφίο^ος. μιχρό ζβο πού μοιαζιι μέ ψαρί χα( ixte μήχος πιρίπου 5 έχατοοτόμιτρα, τό αυναντ&μι οί πολλές θάλααοις χα( ώχ»ανούς (ατόν Ίνδιχό 'Ώχιανό, οτόν Είρηνιχό '2χ·ανό, οτίς άχτές τοΟ Μολαΐχοΰ 'Αρχιπελάγους χα( τής 'Ιαπωνίας, οτή ΙΙιοόγιιο, οτή Μαύρη Θαλαααα χλπ.) χα( παρουαιαζιι μια μορφή μιτα^ατιχή άπό τα άοπόνδυλα οτα σπονδυλωτά ζβα. Λιπιδοα·'.ρήνα, ζβο πού άνήχι: exa ψαρια ;ιι πνιυμόνια (μέ διπλή ά/απνοή), πού Ι χ ι ι χαί πνιυμόνια χα( £ράγχια χα( πού τό ουναντ&μι οτή Νότια Ά μ ι ρ ι χ ή . (Σημ. Σύντ.} 1 Στό οημι'.ο αύτό ό "Κνγχβλ; αημιιώνι: οτό πιριθώριο μέ μολύβ'.. «Ceratodus dito archäoptenx etc», (Κιρατόδους όμοΐβις άρχαιοπτέρυ; κλπ.). Ceratodus, ψαρι μέ πνιυμόνι, πού βρίοχιται οτήν Αϋατραλία. Άρχαιοπτέρυ;, Çôo πού άπό πολύν χα:ρί Ι χ ι ι έ;αφανιατ«Ι, δ « ι · παλιός έχπρόαωπος τής ουνομοταξΐας των πτηνΛν πού «Ιχι δμβς χαί άρχιτές ίβίότητ«·: -ών έρπιτβν. (Σημ. Σύντ.) 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ,,ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ ΤΗΣ

ΦΥΣΗΣ"'

76

Τέλος συνάντησαν οργανισμούς, πού γι' αυτούς δέ μπορούσαν χάν νά πούν άν άνήκαν ατό φυτιχό ή στό ζωικό βασίλειο. "Ολο καί περισσότερο γέμιζαν τά κενά στό παλαιοντολογικό άρχείο χαί επέβαλλαν καί στούς πιό πεισματικούς αντίπαλους τόν χτυπητό παραλληλισμό πού όπάρχει άνάμεσα στήν ιστορία τής εξέλιξη; τού όργανικού κόσμου στό σύνολο του καί τού ξεχωριστού όργανισμού, τό μίτο τής Άριά5νης πού θά έβγαζε άπό τό λ α βύρινθο όπου φαίνονταν νά περιπλανιένται δλο καί πιό βαθιά ή βοτανική καί ή ζωολογία. 'Ηταν χαρακτηριστικό ότι σχεδόν σύγχρονα μέ τήν έπίθεση πού Εκανε ό Κάντ στήν αιωνιότητα τού ήλιαχού συστήματος, ό Κ. Φ. Βόλφ έκαμε τήν πρώτη έπίθεση στό άμετάβλητο τών ειδών καί διακήρυξε τή θεωρία τής καταγωγής. Αύτό δμως, πού σ' αυτόν ήταν ακόμα μόνο μεγαλοφυής πρόβλεψη, πήρε σταθερή μορφή μέ τόν "Οκεν, τόν Λαμάρκ, τόν Μπαίρ χαί, άκριβώς 100 χρόνια άργότερα, τό 1859, τό έπέβαλε νικηφόρα ό Δαρβίνος. Σχεδόν σύγχρονα διαπιστώθηκε ότι τό πρωτόπλασμα καί τό κύτταρο, πού άπό προηγούμενα χιόλας είχαν άποδειχτεί ότι είναι τά τελευταία συστατικά στήν χατασχευή δλων τών οργανισμών, υπάρχουν σάν κατώτατη όργανική μορφή πού ζεί ανεξάρτητα. "Ετσι έλαττώθηκε στό ελάχιστο δριο τό χάσμα άνάμεσα στήν άνόργανη καί τήν οργανική Ολη καί παραμερίστηκε μιά άπό τίς κύριες δυσκολίες πού Ας τώρα άντιστέκονταν στή θεωρία τής καταγωγής τών όργανι» σμών. Ή νέα άντίληψη γιά τή φύση ήταν έτοιμη στίς κύριες της γραμμές : είχε διαλυθεί καθετί τό άμετάτρεπτο, είχε έξανεμιστεί καθετί τό άκίνητο, είχε γίνει παροδικό καθετί πού τό θεωρούσαν αιώνιο, άποδείχτηκε δτι ολη ή φύση κινείται σέ α ι ώνια ροή καί αιώνιο κύκλο.
* * *

Κι Ετσι ξαναγυρίσαμε στόν τρόπο αντίληψης τών μεγάλων ιδρυτών τής Ελληνικής φιλοσοφίας, δηλ. δτι ολόκληρη ή φύση, άπό τό μικρότερο &ς τό μεγαλύτερο, άπο τούς χόκκους τής άμμου ώς τούς ήλιους, άπό τά πρώτιστα ώς τόν άνθρωπο, όπάρχει αέ αιώνια γέννηση καί άφανισμό, αέ άδιάκοπη ροή, σέ άδιάκοπη κίνηση καί άλλαγή. Μέ τήν ουσιαστική διαφορά μόνο, δτι αύτό πσύ ατούς έλληνες ήταν μεγαλοφυής διαίσθηση, είναι σέ μάς άποτέλεσμα αύστηρά Επιστημονικής, Εμπειρικής Ερευνας καί γι' αύτό Εμφανίζεται χαί μέ πολύ άκριβέστερη καί καθαρότερη μορ- 

70

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

φή. Βέβαια ή Εμπειρική άπόδειξη 'αυτής τής χυχλιχής πορείας δέν είναι ολότελα Απαλλαγμένη άπό κενά, μά αυτά είναι άσήμαντα οέ σύγκριση μέ κείνο που Εχει πιά Εξακριβωθεί, χαί τά χενά αυτά χάθε χρόνο δλο χαί περιοοότερο γεμίζουν. Καί πώς θά μπορούσε ή λεπτομερειακή Απόδειξη νά μήν Εχει χενά, δταν συλλογιστεί χανείς δτι οί κυριότεροι κλάδοι τής Επιστήμης—ή όπερπλανητική άστρονομία, ή χημεία, ή γεωλογία—μόλις Εχουν ζωή Ενός αιώνα, δτι ή συγκριτική μέθοδος στή φυσιολογία Εχει μόλις πενήντα χρόνων Επιστημονική ύπαρξη, δτι δέν είναι οδτε σαράντα χ ρ ί ν ι α πού άναχαλύφθηκε ή βασική μορφή δλης σχεδόν τής άνάπτυςης τής ζωής, τό κύτταρο !
* * *

Ά π ό στροβιλιζόμενες πυρακτωμένες μάζες Ατμού—πού οί κινητικοί τους νόμοι θ' Αποχαλυφθουν ίσως Αφού παρατηρήσεις μερικών αιώνων μ£ς ξεκαθαρίσουν τήν κίνηση τών άσιρων— Εξελίχθηκαν μέ τή συστολή καί τήν ψύξη οί άναρίθμηΐοι ήλιοι καί τά ήλιακά συστήματα τής κοσμικής μας νησίδας πού Εχει γιά δριά της τούς πιό Εξωτερικούς άστρικούς δακτυλίους τοΰ Γαλαξία. Είναι ολοφάνερο δτι αύτή ή Ανάπτυξη δέν συντελιόταν παντού μέ τήν ίδια ταχύτητα. Έ άστρονομία δλο χαί περισσότερο άναγκάζεται νά παραδεχτεί δτι υπάρχουν στό Αστριχό μας σύστημα σκοτεινά σώματα πού δέν είναι μόνο πλανήτες, πού είναι Επομένως σβησμένοι ήλιοι (Μαίντλερ). Ά π ό τήν άλλη μεριά ενα μέρος άπό τις άεριόμορφες νεφελοκηλίδες ανήκουν (κατά τόν Σέκχι) σάν άνέτοιμοι άκόμα ήλιοι στό άστρικό μας σύστημα, πράγμα πού δέν άποκλείει άλλα νεφελώματα, δπως βεβαιώνει ό Μαίντλερ, νά Αποτελούν μακρυνές Ανεξάρτητες κοσμικές νησίδες πού τό φασματοσκόπιο πρέπει νά έξακριβώσει τό σχετικό βαθμό έξέλιξής τους. Πώς άπό μιά ξεχωριστή μάζα άτμών έξελίσσεται Ενα ήλιαχό σύστημα τό Απόδειξε λεπτομερειακά ό Λαπλάς μέ άξεπέραστο ως τώρα τρόπο. Ή κατοπινή έπιστήμη δλο χαί περισσότερο τόν επιβεβαίωνε. Σέ δλα τά σώματα πού σχηματίστηκαν μ' αύτό τόν τρόπο —ήλιους, πλανήτες κ οί δορυφόρους—έπικρατεί Αρχικά έκείνη ή μορφή κίνησης τής Ολης πού τήν ονομάζουμε θερμότητα. Γιά χημιχές Ενώσεις τών στοιχείων δέ μπορεί νά γίνει λόγος—άκόμα χαί μέ μιά θερμοκρασία σάν χαί χείνη πού καί σήμερα άκό- 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ,,ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ ΤΗΣ

ΦΥΣΗΣ"'

71

μ α έχει ό ήλιος. Κατά πόσο ή θερμότητα Ικεί μετατρέπεται σέ ήλεκτρισμό ή μαγνητισμό θά το δείξουν παραπέρα παρατηρήσεις τού ήλιου. Σήμερα είναι χιόλας σχεδόν βέβαιο δτι οί μηχανικές κινήσεις πού γίνονται οτόν ήλιο προέρχονται μονάχα άπό τή σύγκρουση τ?(ς θερμότητας μέ τή βαρύτητα. ΐ ά διάφορα ξεχωριστά σώματα ψύχονται τόοο γρηγορότερα δ σο μικρότερα είναι. Πρώτα οί δορυφόροι, οί Αστεροειδείς καί τά μετέωρα, όπως λ χ . τό φεγγάρι μας πού άπό καιρό έχει πεθάνει. Ο! πλανήτες ψύχονται Αργότερα. καί πιό άργά ά π ' δλο τό κεντρικό αώμα^ "Οσο προχωρεί ή ψύξη δλο χαί περισσότερο προβάλλει ατό προσκήνιο ή Ιναλλαγή τών φυσικών μορφών κίνησης πού μ ε τ α τρέπονται ή μιά στήν άλλη, ώσπου έπιτελους φτάνουν α' ένα σημείο άπ' δπου Αρχίζει νά Ικδηλώνεται ή χημική συγγένεια, όπου τά ω ; τώρα άδιάφορα άπό χ η μ ι κ ή άποψη στοιχεία διαφοροποιούνται χημικά τό ένα Οατερα άπό τ' άλλο, αποχτούν χ η μικές ιδιότητες, ενώνονται μεταξύ τους. Αύτές ο! ένώαεις Αλλάζουν συνεχώς μέ τήν πτώση τΐ)ς θερμοκρασίας, πού Ιπιδρά διαφορετικά δχι μόνο σέ κάθε στοιχείο, μά καί σέ κάθε ξεχωριστή ένωση στοιχείων μέ το πέρασμα ένός τμήματος τής άεριώδους Ολης πρώτα σέ ρευστή, Οατερα σέ στερεά κατάσταση —πέρασμα πού εξαρτάται άπ' αύτή τήν πτώση τής θερμοκρασίας—καί μέ τούς νέους δρους πού δημιουργήθηκαν Ετσι. Ή έποχή δπου ό πλανήτης Αποχτά στέρεο φλοιό καί συσσωρεύσεις νερού στήν επιφάνεια του συμπέφτει μέ τήν έποχή πού ή δική του θερμοκρασία Αρχίζει νά υποχωρεί δλο καί π ε ρισσότερο μπρός ατή θερμότητα πού του στέλνει τό κεντρικό σώμα. Ή Ατμόσφαιρα του γίνεται θέατρο μετεωρολογικών φαινοιένων, μέ τή σημερινή έννοια λέξί,ς, ή Ιπιφάνειά του γίνεται θέατρο γεωλογικών Αλλαγών, δπου οί προσχώσεις πού προκαλούν οί Ατμοσφαιρικές κατακρημνίαεις δλο καί περισσότερο υπερέχουν άπο τίς πρός τά έξω έπενέργειες του Ιαωτεριχοο πυρακτωμένου ρευατοδ πού Ιξααθενοόν βαθμιαία. "Αν τέλος ή θερμοκρασία πέσει τόσο πού, τουλάχιστο σέ ένα σημαντικό μέρος τής έπιφάνειας, νά μήν ξεπερνά πιά τά δρια δπου τό λεύκωμα μπορεί νά Cet, τότες σχηματίζεται, μέ εύνοΐκές κατά τ ' άλλα χημιχές προϋποθέσεις, ζωντανό πρωτόπλασμα. Ποιές είναι αύτές οί προϋποθέσεις δέν τό ξέρουμε Αχόμα σήμερα, πράγμα πού δέν πρέπει νά μ ά ; ξαφνιάζει, μιά 

72

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

πού ω ; τώρα δέν (χει χάν διαπιστωθεί ό χ η μ ι κ έ ς τύπος τού λευκώματος, μιά πού δέν ξέρουμε χ ά ν πόσα χημικά, διαφορετικά λευχωματοΰχα σώματα υπάρχουν, xal μιά πού μόλις εδώ χαί δέχα περίπου χρόνια είναι γνωστό τό γεγονός δτι τό τελείως άμορφο λ ΐ ύ χ ω μ α εκτελεί δλες τίς οόσιαστιχές λειτουργίες τής ζωής, χώνεψη, Εκκριση, χίνηση, συστολή, Αντίδραση σέ ίρεθιαμούς, άναπαραγωγή. β ά χρειάστηκαν ίσως χιλιάδες χρόνια ώσπου νά δημιουργηθούν οί δροι δπου μπορούσε νά γίνει ή κατοπινή πρόοδος χ ι ί αύτό τό άμορφο λεύκωμα νά μπορέσει, μ ί τή διαμόρφωση πυρήνα χαί μεμβράνης, νά σχηματίσει τό πρωί ο κύτταρο. "Ομως μ ' αύτό τό πρώτο κύτταρο δόθηκε πιά χαί ή βάση γιά τό μορφολογικό σχηματισμό δλου τού όργανιχού χόσμου. Πρώτα, δπως μάς Επιτρέπεται νά όποθέσουμε ά π ' δλη τήν άναλογια του π α λαιοντολογικού άρχείου, ά ν α π τ ύ χ θ η χ α ν άναρίθμητα είδη ά κ ύ τ ταρα χ α ί κυτταρικά πρώτιστα ά π ' δπου Εφτασε σέ μάς μόνο τό E o z o o n C a n a d e n s e 1 χι ά π ' δπου μερικά διαφοροποιήθηκαν στά π ρ ώ τ α φυτά χαί άλλα στά πρώτα ζ ώ α . Κι άπό τά πρώτα ζώα Εξελίχθηκαν, χυρίως μέ παραπέρα διαφοροποίηση, οί άναρίθμητες συνομοταξίες, κατηγορίες, οικογένειες, τά γένη καί είδη τών ζώων, τελευταία ή μορφή όπου τό νευρικό σύστημα φτάνει στήν πληρέστερή του άνάπτυξη, ή μορφή τών σπονδυλωτών καί πάλι τελευταία μέσα σ ' αύτά, τό σπονδυλωτό, πού μ ' αύτό ή φύση φτάνει στή συνείδηση του Εαυτού τ η ς — ό άνθρωπος. Κι ό άνθρωπος γεννιέται μέ διαφοροποίηση. Δέ διαφοροποιείται μονάχα άτομικά Εξελισσόμενος άπό Ενα μόνο κύτταροαύγό ώς τόν~πιό σύνθετο όργανισμό πού παράγει ή φύση—οχι, άλλά διαφοροποιείται καί Ιστορικά. "Οταν ύστερα άπό χιλιάδες χρόνια προσπάθειας διαφοροποιήθηκε τό χέρι άπό τό πόδι, δταν είχε Επιτέλους σταθεροποιηθεί τό ϊρθιο βάδισμα, τότε ό άνθρωπος είχε ξεχωρίσει άπό τόν πίθηκο, τ ό τ ε είχε μπει ή βάση γιά τήν άνάπτυξη τής Εναρθρης γλώσσας καί γιά τή ρωμαλέα ά ν ά πτυξη τού Εγκέφαλου, πού Εκαμε άπό τότε άγεφύρωτο τό χ ά σμα άνάμεσα στόν άνθρωπο καί στόν πίθηκο. Ειδίκευση του χ ε ρ ι ο ύ — α ύ τ ό σημαίνει Ε ρ γ α λ ε ί ο , και τό Εργαλείο σημαίνει τήν
1ΕΟΖΟΟΠ Canadense, όριιχτό πού βρί&ηχ» οτόν ΚαναΜ. Τό θιωροΰααν ίλλοτ» 6πόλιιμα τόν πιό παλιβν πρωτόγονων όργανιομβν. Τό Ι&7& ό Möbius άναίριοι τήν Αποψη tf)( όργανιχής καταγωγής αύτοΰ τοΦ όρυχτοβ. (Σημ. -Οντ ) 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ,,ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ"'

73

ειδικά ανθρώπινη δραστηριότητα, τήν Αντεπίδραση τοό άνθρώπου ατή φύση, πού τή μεταμορφώνει, τήν παραγωγή. Υ π ά ρ χ ο υ ν χαί ζώα, μέ τή στενότερη Εννοια τής λέξης, πού Ιχουν Εργαλεία, μά μόνο σάν μέλη τοϋ κορμιού τους—τό μ,υρμήγχι, ή μέλιοσα, ό κάστορας. Υπάρχουν καί ζώα πού παράγουν, μά ή παραγωγική έπίδρασή τους οτή γόρω φύση sfvai ίση μέ μηδέν ά π ί ν α ν τί της. Μόνον ό άνθρωπος τά κατάφερε νά βάλει τή σφραγίδα του οτή φύση, όχι μόνο μέ τό οτι μεταφέρει φυτά καί ζώα, μά αλλάζοντας τόοο τήν οψη, τό χλίμα τού τόπου του, Αλλάζοντας χαI τά Ιδια τά φυτά χαί τά ζώα τόαο, πού οi συνέπειες τής δράσης του μπορούν νά Εξαφανιστούν μονάχα μέ τή γενιχή Απονέκρωση τής γήϊνης σφαίρας. Κι αύτά τά χατάφερε πρώτα-πρώτα χαί χύρια μέαω τοϋ χ ε ρ ι ο ύ . Ά χ ό α α χαί ή άτμομηχανή πού είναι ως τώρα τό πιό ισχυρό του Εργαλείο γιά τό μετασχηματισμό τ ή ; φύσης, σέ τελευταία άνάλυαη στηρίζεται στό χέρι, γιατί είναι Εργαλείο. Μά μαζί μέ τό χέρι άναπτύχθηχε βήμα πρός βήμα τό κεφάλι, ήρθε ή συνείδηση, πρώτα τών 8ρων πού Απαιτούνται γιά ξεχωριστά πραχτιχά χρήσιμα άποτελέσματα χαί Αργότερα, ατούς πιό εόνοημένους λαούς σάν συνέπεια πού προέκυψε ά π ' αύτή τή συνείδηση, άναπτόχθηκε ή κατανόηση τών φυαιχών νόμων πού τά καθορίζουν. Και μέ τή γνώση τών φυσικών νόμων, πού μεγάλωνε γρήγορα, αΰξαιναν τά μέσα πού μ* αύτά άντεπιδρούμε στή φύση. Τό χέρι μονάχο του δέ θάχε ποτέ καταφέρει νά φτιάξει τήν άτμομηχανή, άν δέν είχί Αναπτυχθεί ό έγχέφαλος τοϋ άνθρωπου μαζί χαί παράλληλα μέ αύτό χαί έν μέρει χάρη στήν άμοιβαία τους Αλληλεπίδραση. Μέ τόν άνθρωπο μπαίνουμε στήν ί ο τ ο ρ ; α. Καί τά ζώα Εχουν ιστορία, τήν ίστορία τής καταγωγής τους καί τής βαθμιαίας έξέλιξής τους ώς τή σημερινή τους κατάσταση. Μά τά ζώα είναι παθητικά άντικείμενα τής ίστορίας καί στό βαθμό πού συμμετέχουν τά ίδια ο* αύτήν, αυτό γίνεται χωρίς τή γνώση χαί θέληση τους. Οι άνθρωποι, άντίθετα, δσο περισσότερο Απομακρύνονται Από τό ζώο μέ τή στενότερτ; Εννοια, τόσο π ε ρισσότερο κάνουν μόνοι τους τήν ίστορία τους ενσυνείδητα, τόοο Ελαττώνεται ή' Επίδραση άπό Απρόβλεφτα αίτια, άπό άνεξέλεχτες δυνάμεις, στήν ίστορία τούτη, τόσο ακριβέστερα άντιιτοιχεί τό ίστορικό Αποτέλεσμα οτο σκοπό πού καθορίστηκε από τά πρίν. "Αν Εφαρμόσουμε όμως αύτό τό μέτρο στήν άν θρώπινη ίστορία, άκόμα καί στήν ίστορία τών πιό Εξελιγμένων λα- 

74

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ών της Εποχής μας, τότε βρίσκουμε δτι εδώ οπάρχει άχόμα κολοσσιαία δυσαναλογία άνάμεσα στους προχαταβολιχά βαλμένους σκοπούς καί στά άποτελέσματα πού πέτυχαν, δτι έπιχρατοον οί άπρόβλεφτες επιδράσει;, ότι οί άνεξέλεχτες δυνάμεις είναι πολύ ισχυρότερες άπό τίς δυνάμεις ποό μπί,χαν σχεδιασμένα σέ χίνηση. Καί δε μπορεί νά γίνει άλλιώς, δσον χαιρό ή κυριότερη ιστορική δράση τών ανθρώπων, ή δράση Ικείνη πού τούς Οψωσε άπό τή ζωώδη κατάσταση στήν άνθρώπινη κατάσταση, καί πού άποτϊλεί την όλική βάση κάθε άλλης δράσης τους, ή παραγωγή τών όσων χρειάζονται γιά νά ζουν, δηλ. σήμερα, ή κοινωνική παραγωγή, υπόκειται ιδιαίτερα οτήν Ιναλλαγή άθέλητων επιδράσεων άπό άνεξέλεχτες δυνάμεις, χαί πετυχαίνει μόνο σάν εξαίρεση τό θελημένο σκοπό, μά πολύ συχνότερα καταλήγει όλότελα ατό άντίθετό του. Στίς πιό προοδευμένες βιομηχανικές χ ώ ρες εχουμε δχμάσει τις δυνάμεις τί,ς φύσης χαί τίς Εχουμε αποτάξει στήν υπηρεσία τών ανθρώπων, πολλαπλασιάσαμε χάρη α' αύτό άπειρα τήν παραγωγή, έτσι πού τώρα Ενα παιδί παραγει περισσότερα άπ* 8,τι παρήγαν προηγούμενα έχατό Ινήλιχοι. Καί ποιά είναι ή συ/έπεια; Μεγάλωμα της όπερεργασίας, μεγάλωμα τής Αθλιότητας τών μαζών, καί χάθε δέκα χρόνια μιά μεγάλη χ ρ ί ση. Ό Δαρβίνος δέν ήξερε τί πιχρή σάτιρα Εγραφε γιά τούς άνθρώπους χαί ιδίως γιά τούς συμπατριώτες του, όταν Απόδειχνε οτι ο Ελεύθερος συναγωνισμός, δ άγώνας γιά τήν ύπαρξη, πού οί οικονομολόγοι τόν πανηγυρίζουν σάν τήν πιό μεγάλη ίστοριχή χατίχτηση, είναι ή φυσιολογική κατάσταση του ζ ω ΐ χ ο υ β α σ ι λ ε ί ο υ . Μόνο μιά συνειδητή όργάνωση τής κοινωνικής παραγωγής, δπου ή παραγωγή καί ή διανομή θά γίνονται σχεδιασμένα, μπορεί νά υψώσει καί άπό κοινωνική άποψη τούς ά ν θρώπους πάνω άπό τόν όπόλοιπο ζωικό κόσμο, δπως τόχανε αύτό γενικά ή παραγωγή γιά τούς άνθρώπους σάν είδος. Ή ιστορική εξέλιξη κάνει καθημερινά πιό άπαραίτητη, μά χαί καθημερινά πιό μπορετή μιά τέτια οργάνωση.'Απ' αύτήν θά χρονολογείται μιά νέα ίστορική Εποχή, δπου οί άνθρωποι οί ίδιοι χ α ί μαζί τους δλοι οί κλάδοι τής δραστηριότητάς τους, χαί ιδιαίτερα ή φυσική Επιστήμη, θά σημειώνουν τέτια πρόοδο πού θά Επισκιάσει βαθιά χαθετί ποό είχε κατορθωθεί προηγούμενα. Ωστόσο καθετί πού γεννιέται άξίζει νά χαταοτραφεί 1 . Μπόι Λόγια το5 Μ»φ:αταφ»Χϊ) οτό «Φάουατ» τοΟ Γ χ α ΐ τ ι . (Σημ. Σΰντ.) 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ,,ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ"'

75

ρεί νά περάσουν εκατομμύρια χρόνια, εκατοντάδες χιλιάδες γενεές μπορούν νά γεννηθούν και νά πεθάνουν, μά άνελέητος έρχεται ό καιρός δπου ή ήλιακή θερμότητα πού Εξαντλείται, δέ Θλ φτάνει πιά νά λυώνει τον πάγο πού κατεβαίνει άπό τούς πό λους, όπου οί άνθρωποι, πού όλο χαί περισσότερο θά στριμώχνονται πρός τόν ισημερινό, τελικά ούτε καί κει δέ θά βρίσκουν άρκετή θερμότητα γιά νά ζουν, όπου σιγά-σιγά θά εξιφανιστε: χαί τό τελευταίο Ιχνος όργανικής ζωής καί ή γή, νεχρή, π α γωμένη σφαίρτ, όπως τό φεγγάρι, θά γυρίζει γύρω άπο τόν έπ;σης νεκρό ήΛίο, σέ βαθύ σχοτάδι χαί σέ όλο πιό στενές τροχιές ώσπου τελικά θά πέσει πάνω του. "Αλλοι π/ανήτες θάχουν προηγηθεί, άλλοι θά άχολουθήσουν. 'Αντί γιά τό άομο νικά διαρθρωμένο, φωτεινό, θερμό ηλιακό σύστημα, μον»χα μ:ά κρύα, νεκρή σφαίρα θά έξακολουθει τόν Ερημικό της δρόμο μεαχ στόν κοσχικό χώρο. Κι δπως τό ηλιακό μας σύστημα, ετσ: κι δλ» τ ' ί λ λ α συστήματα τής κοσμικής μας νησίδας, νωρίτερα ή άργότερα θά πάθουν τά ίσια, τά ίδια θά πάθουν καί όλες οί άλλες άναρίθμητες κοσμικές ν,σίδ:ς, άκόμα καί κείνες πού τό φώς τους ποτέ δέ θά φτάσει στή γή όσο θά ζει πάνω τ η ; άνθρώπινο μάτι γιά νά τό δεχτεί. Καί άν λοιπόν ένα τέτιο ήλιακό σύστημα ολοκληρώσει τή ζωή του καί όποκύψει στή μοίρα χάθε πεπερασμένου, στό θάνατο, τ( γίνεται τ ό τ ε ; Ηά έξακολουθει νά κυλά τό πτώμα τοϋ ήλιου στήν αιωνιότητα σάν πτώμα μέσα στόν άπειρο χώρο, καί δλες οί άλλοτε άπειρα πολύπλοκα διαφοροποιημένες φυσικές δυνάμεις θά διαλυθούν γιά πάντα σέ μιά μοναδική μορφή τής κίνησης, στήν έλξη; «*H>>, δπως ρωτά ό Ιέκκι (σελ. 810)«ΰπάρχουν δυνάμεις στή φύση, πού μπορούν νά Επαναφέρουν τό νεκρό σύστημα στήν άρχική κατάσταση τοϋ πυρακτωμένου νεφελώματος καί νά τό ξυπνήσουν σέ νέα ζωή ; Δέν τό ξέρουμε». Βέβαια δέν τό ξέρουμε μέ τήν έννοια δπως ξέρουμε δτ: 2 X 2 = 4 , ή δτι ή έλξη τής Ολης αύξαίνει καί Ελαττώνεται σέ άντίστροφη αναλογία μέ τό τετράγωνο τής άπόστασης. "Ομως στή θεωρητική φυσική Επιστήμη, πού Επεξεργάζεται τήν άντίληψή της γιά τή φύση σ' ένα δσο είναι δυνατόν άρμονικό σύνολο, καί πού οήμερα χωρίς αύτή δέ μπορεί νά τό κουνήσει ρούπι οδτε καί ό πιό άδειανός άπό σκέψεις Εμπειρικός, είμαστε υποχρεωμένοι -πολύ συχνά νά λογαριάζουμε μέ άτελώς γνωστά μεγέθη, και σ' δλες τίς Εποχές ή συνέπεια τής σκέψης έπρεπε νά βοηθί 

76

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

να προχωρεί ή Ελλειπής γνώση. "Ετο: ή νεότερη φυσική επιστήμη άναγκάστηκε νά πάρει άπό τή φιλοσοφία χαί νά υιοθετήσει τήν άρχή γιά τήν άφθαρσία τής χίνησης. Χωρίς αυτή δέν· μπορεί πιά νά όπάρχει. Ή χίνηση τής Ολης όμως δέν είναι μονάχα ή χοντροχομένη μηχανιχή κίνηση, ή άπλή τοπική α λ λ α γή, είναι ή θερμότητα καί τό φως, ή ήλεχτριχή καί μαγνητική τάση, ή χημική Ενωση καί διάοπαση, ή ζωή καί τέλος ή συνείδηση. Τό νά λέμε δτι ή Ολη στή διάρκεια δλης τής χρονικά άπεριόριστης Οπαρξής της μόνο μιά μοναδική φορά γιά Εν α σέ σύγκριση μέ τήν αίωνιότητά της μηδαμινό σύντομο χρονιχό διάστημα βρίσκει τή δυνατότητα νά διαφοροποιήσει τήν κίνησή της καί Ετσι νά ξεδιπλώσει δλσ τόν πλούτο αύτής τής κίνησης, καί ότι π ι ί πρίν καί Οστερα αύτή ή κίνηση μένε: στόν αίώνα τόν άπαντα περιορισμένη οέ άπλή τοπική άλλαγή—αύτό είναι σάν νά ισχυρίζεσαι δτι ή Ολη είναι θνητή κβί ή κίνηση παροδική. Τήν άφθαρσία τής κίνησης δέν πρέπει νά τήν έννοοϋμε άπλώς ποσοτικά, μά καί ποιοτικά. Μιά Ολη πού ή καθαρά μηχανιχή τοπική της άλλαγή κλείνει βέβαια μέσα της τή δυνατότητα μέ εύνοϊκούς δρους v i μετατρέπεται σέ θερμότητα, ήλεκτρισμό, χ η μική δράση, ζωή, που δμως δέν είναι σέ θέση νά δημιουργεί άπό τόν Εαυτό της αύτούς τούς δρους, μιά τέτια Ολη Ε χ ε ι χ ά σ ε ι σέ κ ί ν η σ η . Μιά κίνηση πού Εχει χάσει τήν ικανότητα νά μεταμορφώνεται στις διάφορες μορφές πού τής άνήκουν Εχει βέβαια άχόμα δύναμη (dynamis), δέν εχει δμως πιά ένέργεια (energeia) χαί Εχει Ετσι Ε ν μέρει καταστραφεί. Καί οί δυό δμως αύτές πριπτώσεις είναι άκατανόητες. "Ενα είναι βέβαιο: Υπήρξε καιρός πού ή Ολη τής κοσμικής μας νησίδας είχε μετατρέψει μιά τέτια ποσότητα κίνησης— τί είδους κίνηση δέν τό ξέρουμε ώς τώρα—σέ θερμότητα, Ετσι πού ά π ' σύτήν μπόρεσαν ν' άναπτυχθοϋν τά ήλιακά συστήματα πού άνήκουν σέ 2 0 έκατομμύρια τουλάχιστο άστρα (κατά τό Μαίντλερ) καί πού ό βαθμιαίος τους θάνατος Επίσης είναι βέβαιος. Πώς συντελέστηκε αύτός ό μετασχηματισμός; Αύτό τό ξέρουμί τόσο λίγο, δσο λίγο ξέρει καί ό Πάτερ Σέκκι άν τό μελλοντικό caput m o r t u u m 1 τοΰ ήλιακοϋ μας συστήματος θά ξαναμετατραπεί ποτέ σέ πρώτη Ολη γιά νέα ήλιακά συστήματα. 1 «Caput mortuum*, Απί λές«ι «νιχροχιφαλή·, 49ft s τήν ϊννo:a

vtxpa Αχολιΐματα. (Σημ. Σύντ.) 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ,,ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ ΤΗΣ

ΦΥΣΗΣ"'

77

Μά, τ, πρέπει έδώ νά καταφύγουμε οτό δημιουργό, ή είμαστε υποχρεωμένοι νά βγάλουμε τό συμπέρασμα, οτι ή πυρακτωμένη πρώτη Ολη γιά τά ήλιαχά αυσιήματα τής κοσμικής μας νησίδας δημιουργήθηκε άπό φυσικό δρόμο, μέ μετατροπές τής κίνησης πού ά ν ή χ ο υ ν ά π ό τ ή φ ύ σ η στήν κινούμενη Ολη χαί πού οί Spot τους λοιπόν πρέπει επίσης, Εστω χαί υστέρα άπό έχατομμύρια χαί Εκατομμύρια χρόνια, νά Αναπαραχθούν περισσότερο ή λιγότερο τυχαία, μά μέ τήν άναγχαιότητα έχείνη πού είναι επίσης συμφυής μέ τή σύμπτωση. "Ολο χαί περισσότερο παραδέχονται τή δυνατότητα μ ι ά : τέτιας μετατροπής. Φτάνουν στήν άποψη ότι τά χοσμιχά σώματα είναι τελικά προορισμένα νά πέσουν τό Ενα μέσα στ' άλλο χα: υπολογίζουν μάλιστα τήν ποσότητα τί,ς θερμότητας πού πρέπε: ν' αναπτύσσεται σέ τέτιες συγκρούσεις. Ή ξαφνική Εμφάνιση νέων άστρων, ή έξισοj ξαφνική φωτεινότερη αναλαμπή άπό παλιά γνωστά άστρα, πού γι' αύτή μας μιλά ή άστρονομία, Εξηγείται εύχολόιερα άπό τέτιες συγκρούσεις. Στό μεταξύ δέν κ ι νείται μονάχα ή πλανητική μας όμάδα γύρω άπό τόν ήλιο χαί ό ήλιος μας μέσα στήν χοσμιχή μας νησίδα, μά χαί ολόκληρη ή χοσμιχή μ α ; νησίδα κινείται στόν χοσμιχό χώρο σέ πρόσκαιρη, σχετική ίσοροπία μέ τίς ύπόλοιπες χοσμιχές νησίδες. Γιατί άχόμα χαί ή σχετική ίσοροπία ελεύθερα αιωρούμενων σωμάτων μπορεί μονάχα νά όπάρχει σέ άμοιβαία καθορισμένη κίνηση, Καί πολλοί παραδέχονται ότι ή θερμοκρασία στόν κοσμικό χώρο δέν είναι παντού ή ίδια. Τέλος, ξέρουμε οτι ίκτός άπό ενα μηδαμινό μέρος, ή θερμότητα τών άναρίθμητων ήλιων τής κοσμική; μας νησίδας χάνεται στό χώρο καί μάταια πασκίζει νά ανεβάσει τή θερμοκρασία τοϋ κοσμικού χώρου Εστω καί κατά Ενα εκατομμυριοστό ένός βαθμού Κελσίου. Τί γίνεται ολη τούτη ή τεράστια ποσότητα θερμότητας; "Εχει ξοδευτεί γιά πάντα στήν προσπάθεια νά θερμάνει τό κοσμικό διάστημα, επαψε πραχτιχά νά υπάρχει καί Εξακολουθεί άκόμα μόνο νά υπάρχει θεωρητικά οτό γεγονός ότι ό κοσμικός χώρος Εγινε θερμότερος κατά Ενα δεκαδικό κλάσμα βαθμού πού αρχίζει με δέκα ή περισσότερα μηδενικά; Ί 1 υπόθεση αύτή άρνείται τήν αφθαρσία τής κίνηοης. Παραδέχεται τή δυνατότητα οτι μέ τό διαδοχικό πέσιμο τών κοσμικών σωμάτων τοϋ ένός μέσα στ' άλλο, μετατρέπεται οέ θερμότητα κάθε μηχανική κίνηση πού ύπάρχε: χαί ή θερμότητα αύτή άχτινοβολεϊται στόν κοσμικό χώρο, οπού, παρ' ολη 

78

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

«τήν άφθαρσία τής δύναμης» θά είχε σταματήσει γενικά χ ά θ » κίνηση. (Φαίνεται έδώ, άνάμεσα στ' άλλα, πόσο λαθβμενος είναι ό δρος Αφθαρσία τής δύναμης, άντίς γιά τόν δρο Αφθαρσία τής χίνησης). Φτάνουμε λοιπόν στό συμπέρασμα δτι ά π ό κάποιο δρόμο, πού αργότερα χάποτε ή Ερευνα της φύσης θάχει καθήκον της νά τόν φέρει στό φώς, ή θερμότητα πού άχτινοβολείται στόν χοσμιχό χώρο πρέπει νάχει τή δυνατότητα νά μετατρέπεται σέ ά λ λ η μορφή χίνησης, δπου θά μπορεί ξανά νά συγκεντρώνεται χαί νά δρα. Κι 4τσι πέφτει ή χύρια δυσκολία πού Αντιστεκόταν στήν άναμετατροιίή νεκρών ήλιων σέ πυρακτωμένο άτμό. "Αλλωστε, ή αιώνια επαναλαμβανόμενη διαδοχή τών κόσμων σ:όν άπε ρο χρόνο είναι μονάχα ή λογική όλοκλτρωση τής παράλληλης ύπαρξης άπειρων κόσμων στόν άπειρο χ ώ ρ ο — άρχή πού έπ βάλλεται ακόμα καί στόν άντιθεωρητικό γ ι ά γ χ ι χ ο εγκέφαλο του Ντρέϊπερ 1 . Έ Ολη χινείται μέσα σέ μιά αίώνια κυκλική πορεία σέ μιά κυκλική πορεία πού σίγουρα θά ολοκληρώνει τήν τροχιά της μονάχα σέ χρονικά διαστήματα πού γ ι ' αύτά το γήϊνό μας ετος δέν επαρκεί πιά σάν μονάδα μέτρησης, μιά κυκλική π ο ρεία 2π ,υ ή έποχή τής άνώτατης άνάπτυξης, ή εποχή τής όργανικί,ς ζωής και άχόμα πιότερο ή έποχή τής ζωί,ς δντων π ο ύ έχουν σ.»νε δηση του έαυτοο τους χαί τής φύσης, μετριεται τό ίδιο φ τ ω / ι χ ά όπως ό χώρος δπου εκδηλώνονται ή ζ ο ή καί ή αύτοσυνείδηση. Μιά κυκλική πορεία, δπου κάθε π ε π ε ρ ι σ ι έ ν η μορφή Οπαρξης τής Ολης, άδιάφορο άν πρόκειται γιά ήλιο ή γιά νεφέλωμα ατμού, γιά μονωμένο ζώο ή γιά κατηγ ,ρία ζώων, γιά χημική Ενωση ή γιά διάσπαση, είναι τό ίδιο παροδική καί όπου τίποτα δέν είναι αί'ΰνιο, έχτός Από τήν αιώνια κινούμενη, αιώνια μεταβαλλόμενη Ολη καί άπό τούς νόμους πού σύμφωνα μ ' αύτοϋς κινείται καί μϊταβάλλεται. "Ομω; οσ> συ^νά χαί ίσο άνελέητα κι άν συντελείται στό / ο ό ν ο καί στο χωρο αύτή ή κυκλική πορεία, όσα έχατομμύρια ήλιοι καί γήΐνες σφαίρες κι
1 «The multiplicity of worlds in inlinite space leads to the conception of a succès*ion of worids in infinite time». Draper, Hist. ·ι>(. Ueve . II p. '<25. («Ή πολλαπλότητα τΛν κόομων οτόν 4π«ιρο χΛρο όΐτ,γ·1 ο ο, ν Αντίληψη για τή ΐ'.αϊοχή τών κόομων οτόν Απιιρο χρόνο»), ( ΐ η μ ι ΐ ο ο η τ ο Β Έ ν γ χ · λ ς) I. W. Draper, «History of the Intellectual Developmeni of Ei'rope. (Ίοτορία τί,ς πνιοματιχής Αναπτοξης τής Ευρώπης», τόι». ΜΙ Λονδίνο 1864. (Σημ. Σύντ.) 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ,,ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ"'

79

άν γεννηθούν καί χαθούν, δσος καιρός κι άν περάσει ώσπου α* Ενα ήλιαχό σύστημα νά δημιουργηθούν Εστω χαί σ' Εναν μόνο πλανήτη ο£ Spot τής όργανιχής ζωής, δοα άναρίθμητα οργανικά δντα χι <χν πρέπει νά προηγηθούν χαί προηγούμενα νά χαθούν, προτού άπό τούς κόλπους τους άναπτυχθοϋν ζώα μέ Εγκέφαλους Ικανούς γιά σκέψη καί πού γιά Ενα σύντομο χ ρ ο νικό διάστημα νά βρίσκουν όρους χατά/ληλους γιά ζωή γιά νά καταστραφούν ξανά ύστερα άνελέητα—Εχ'υμε τή βεβαιότητα δτι ή 0λη α' δλους της τούς μετασχηματ σαούς μένει αιώνια ή ίδια, δτι καμιά άπό τίς ίδιοτητές της δέ μπορεί ποτέ νά χαθεί χαί δτι γι' αύτό Επίσης μέ τήν ίδια σιδερένια άναγχαιότητα πού θά Εξοντώσει στή γή τήν άνώτατή τη; άνθι η, τό σκεφτόμενο πνεύμα, θά τό ξαναδημιουργήσει άλλου χαί σέ ά λ λο χρόνο.
Γράφτηχΐ άπό τόν Φρίντριχ "ΕνγχίΧς τό 1875-76. Σύμφωνα μ κ τι> χιιρόγραφο.

Πρωτο&ημοαιτύτηχί τό 1925. 

ΦΡΙΝΤΡΙΧ

ΕΝΓΚΕΛΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΞΑΝΘΡ&ΠΙΣΗ ΤΟΥ ΠΙΘΗΚΟΥ
Ή έργασία είναι ή πηγή κάθε πλούτου, λένε οί οικονομολόγο:. Καί είναι τέτια—πλάι ατή φύαη πού τής παρέχει τό ολικό πού ή έργασία τό μετατρέπει αέ πλούτο. Μά είναι άπειρα περισσότερο άπ' αύτό. Είναι ό πρώτος βασικός 3ρος χάθε άνθρώπινης ζωής, καί μάλιστα σέ τέτιο βαθμό πού μέ μιάν ορισμένη έννοια πρέπει νά πούμε : αύτή δημιούργησε τόν ίδιο τόν άνθρωπο. Πρίν άπό πολλές έχατοστές χιλιάδες χρόνια, στό διάστημα ένός άκαθόριστου άκόμα τμήματος εκείνης τής περιόδου τής γής, πού οί γεωλόγο: τήν ονομάζουν τριτογενή, ίσως κατά τό τέλος της, ζούσε κάπου στή διακεκαυμένη ζώνη τής όδρογείου—πιθανόν σέ μιά μεγάλη ήπειρο πού είναι σήμερα καταποντισμένη στό βυθό τού 'Ινδικού "ίίκεανού — ένα γένος άνθρωπόμορφων π ι θήκων μέ έξαιρετικά όψηλή άνάπτυξη. Ό Δαρβίνος μάς έδοσε μιά κατά προσέγγιση περιγραφή αύτών τών προγόνων μας Ί Ι τ α ν πέρα γιά πέρα τριχωτοί, είχαν γένια χαί μυτερά άφτιά καί ζούσαν κατά άγέλες πάνω σέ δέντρα. Στήν άρχή, ίσως κάτω άπό τήν έπίδραση τοϋ τρόπου τής ζωής τους, πού στό σκαρφάλωμα καθορίζει άλλες άσχολίες γιά τά χέρια καί άλλες γιά τά π ί δ ι α , άρχισαν αύτοί οί πίθηκοι νά ξεσυνηθ:ζουν νά χρησιμοποιούν τή βοήθεια τών χεριών δταν περπατούσαν σέ ομαλό έδαφος καί νά άποχτοϋν 3λο καί πιό ίρθιο βάδισμα Έ τ σ ι έ γ ι ν ε τ ό ά π ο φ α σ ι σ τ ι κ ό βήμαγιάτέ πέρασμα τοϋ πίθηκου στόν άνθρωπο. "Ολοι οί άνθριοπόμορφοι πίθηκοι πού ζοϋν άκόμα μπορεί 

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΞΑΝΘΡΩΠΙΣΗ ΤΟΥ" ΠΙΘΗΚΟΥ" 81

στέκονται όρθιοι χαί νά προχωρούν μόνο μέ τά δυό πόδια. Μά μόνο στήν άνάγκη καί εξαιρετικά άδέξια. Τό φυσικό τους βάδισμα γίνεται σέ μισοόρθια στάση καί περικλείνει τή χρήση τών χεριών. Οί περισσότεροι στηρίζουν στό έδαφος τους κονδύλους τών μεσαίων φαλάγγων τού χεριού καί περνούν τό κορμί μέ συμμαζωμένα τά πόδια άνάμεσα άπό τά μακριά μπράτσα, όπως ό παράλυτος που βαδίζει μέ πατερίτσες. Γενικά στούς πίθηκους μπορούμε άκόμα καί τώρα νά παρατηρήσουμε όλες τίς μεταβατικές βαθμίδες από τό βάδισμα μέ τά τέσσερα ώς τό βάδισμα μέ τά δυό πόδια. Μά σέ κανέναν ά π ' αυτούς τό βάδισμα μέ τά δυό πόδια δέν έγινε κάτι περισσότερο άπό μέσο όπου προσφεύγουν σέ ώρα άνάγκης. *Αν τό δρθιο βάδισμα Εμελλε στούς τριχωτούς προγόνους μας νά γίνει πρώτα κανόνας καί μέ τόν καιρό άνάγκη, αυτό προϋποθέτει δτι στό μεταξύ δλο καί πιό πολύ λάχαιναν στά χέρια διαφορετικές άπασχολήσεις. Καί στούς πίθηκους έπικρατεί κιόλας ένας όρισμίνος καταμερισμός στή χρήση τών χεριών καί τών ποδιών. Τό χέρι, δπως άναφέραμε κιόλας, τό χρησιμοποιούν στό σκαρφάλωμα μέ διαφορετικό τρόπο άπ' δ,τι χρησιμοποιούν τό πόδι. Χρησιμεύει κατά προτίμηση στό κόψιμο καί στό κράτημα τής τροφής, δπως τό κάνουν κιόλας μέ τά μπροστινά πόδια τους μερικά κατώτερα θηλαστικά. Μέ τό χέρι πολλοί πίθηκο: χτίζουν φωλιές στά δέντρα ή άκόμα, δπως ό χ ι μ παντζής, σκεπές άνάμεσα στά κλαριά γιά προφύλαξη άπό τήν κακοκαιρία. Μέ τό χέρι πιάνουν ρόπαλα γιά ν' άμυνθούν άπό εχθρούς ή τούς βομβαρδίζουν μέ καρπούς καί πέτρες. Μέ τό χ έ · ρ: Εκτελούν στήν αιχμαλωσία μιά σειρά άπλές πράξεις πού τίς μαθαίνουν άπό τούς άνθρώπους. "Ομως άκριβώς έδώ φαίνεται πόσο μεγάλη είναι ή άπόσταση άνάμεσα στό άνεςέλιχτο χέρ:, άκόμα καί τού πιό άνθρωπόμορφου πιθήκου καί στό άνθρώπινο χέρι πού τελειοποιήθηκε μέ τήν έργααία χιλιάδων αίώνων. Ό άριθμός καί ή γενική διάταξη πού έχουν τά κόκαλα καί οί μύς συμφωνούν καί στούς δυό, μά τό χέρι καί τού πιό πρωτόγονου άγριου μπορεί νά έκτελεΐ Εκατοστές πράξεις, πού κανένα χέρ: πιθήκου δέ μπορεί νά τις μιμηθεί. Κανένα χέρι πιθήκου δέν κατασκεύασε ποτέ ούτε καί τό πιό πρωτόγονο πέτρινο μ α χα'ρι. Γι' αύτό στήν άρχή μπορούσαν νά είναι μόνο πολύ άπλές οι πράξεις πού μ ' αύτές στό πέρασμα άπό τόν πίθηκο στόν ά ν Μη+ιί· ArfKiAv, im/r/ru rçyt, ΐυμη. lï 

82

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

θρωπο, στό διάβα πολλών χιλιετηρίδων of πρόγονοι μας έ μ α θαν νά προσαρμόζουν βαθμιαία τό χέρι τους. ΟΕ κατώτεροι άγριοι, άκόμα καί κείνοι γιά τους οποίους μπορούμε νά αποθέσουμε ένα ξανακύλισμα σέ μιά περισσότερο ζωώδη κατάσταση μέ σύγχρονο σωματικό έκφυλισμό, βρίσκονται πάντα άκόμα πολύ ψηλότερα άπό κείνα τά μεταβατικά πλάσματα, "ϋσπου τό άνθρώπινο χέρι έπεξεργαστεί καί κάνει μαχαίρι τό πρώτο χαλίκι, θά πέρασαν χρονικά διαστήματα, πού άπέναντί τους μάς φαίνεται άσήμαντος ό γνωστός μας ίστορικός χρόνος. Μά τό ά π ο φασιστικό βήμα είχε γ ί ν ε ι : τ ό χ έ ρ ι ε ί χ ε έλευθερωθ ε ί καί μπορούσε τώρα ν' άποχτά 8λο καί νέες Επιδεξιότητες, καί ή μεγαλύτερη ευκαμψία πού άποχτιόταν έτσι κληρονομιόταν καί μεγάλωνε άπό γενιά σέ γενιά. "Ετσι τό χέρι δέν είναι μόνο τό δργανο τής Εργασίας, ε ί ν α ι κ α ί τ ό π ρ ο ϊ ό ν τ η ς . Μονάχα μέ τήν Εργασία, μέ τήν προσαρμογή ολοένα σέ νέες πράξεις, μέ τήν κληροδότηση τής ειδικής διαμόρφωσης τών μυών, τών συνδέσμων καί σέ μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα, καί τών κοκάλων πού άποχτήθηκε Ετσι, καθώς καί μέ τήν ολοένα άνανεωνόμενη χρησιμοποίηση αδτής τής κληρονομημένης τελειοποίησης σέ 8λο καί πιό πολύπλοκες πράξεις, τό άνθρώπινο χέρι άπόχτησε Εκείνον τόν δψηλό βαθμό τ ε λειότητας πού μπόρεσε νά δημιουργήσει θαύματα σάν τούς π ί νακες τοϋ Ραφαήλ, τά άγάλματα τοϋ Τόρβαλντσεν, τή μουσική, τοϋ ΠαγκανίΜ. Μά τό χέρι δέν ήταν μονάχο του. Ή τ α ν άπλώς μέλος ένός ολόκληρου, Εξαιρετικά σύνθετου όργανισμοϋ. Καί 8,τι ωφελούσε τό χέρι, ώφελοϋσε καί δλο τό σώμα πού στήν υπηρεσία του δούλευε—καί μάλιστα μέ διπλόν τρόπο. Πρώτα σάν συνέπεια τοϋ νόμου τοϋ συσχετισμού της άνάπτυξης, δπως τόν ονόμασε ό Δαρβίνος. Σύμφωνα μ ' αύτό τό νόμο ορισμένες μορφές ξεχωριστών μερών ένός όργανικοϋ δντος συνδέονται πάντα μέ ορισμένες μορφές άλλων μερών, πού φαινομενικά δέν έχουν καμιά άπόλυτα σχέση μέ κείνα. "Ετσι 8λα τά ζώα πού έχουν κόκκινα αιμοσφαίρια χωρίς κυτταρικό π υ ρήνα καί πού τό πίσω μέρος τοϋ κεφαλιού τους συνδέεται μέ τή σπονδυλική στήλη μέ δυό άρθρικές άποφύσεις (κονδύλους), έχουν χωρίς Εξαίρεση καί γαλακτοφόρους άδένες γιά τό θήλασμα τών νεογνών. "Ετσι στά θηλαστικά οί χωρισμένες όπλές συνδέονται κανονικά μέ τό πολλαπλό στομάχι γιά τόν άναμη- 

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΞΑΝΘΡΩΠΙΣΗ ΤΟΥ" ΠΙΘΗΚΟΥ" 83

ρυκασμό. Οί Αλλαγές ορισμένων μορφών φέρνουν μαζί τους Αλλαγές στή μορφή άλλων μερών τοΰ σώματος, χωρίς νά μπορούμε νά εξηγήσουμε τόν μεταξύ τους δεσμό. Οί ολότελα άσπρες γάτες μέ γαλανά μάτια είναι πάντα ή σχεδόν πάντα κουφές. Ή βαθμιαία τελειοποίηση τοϋ Ανθρώπινου χεριού καί ή διαμόρφωση τοϋ ποδιοϋ, πού συμβάδιζε μαζί της, γιά τό δρθιο βάδισμα, άναμφίβολα Εχει Αντεπιδράοει έπίσης, μέ βάση τό νόμο τοϋ ουσχετισμού, σέ άλλα μέρη τοϋ όργανισμοϋ. 'ϋστόσο τούτη τήν έπίδραση τήν έχουν άκόμα ελάχιστα έρευνήσει, έτσι πού εδώ δέ μπορούμε νά κάνουμε τίποτα παραπάνω Από τό νά τήν διαπιστώσουμε γενικά Πολύ σημαντικότερη είναι ή άμεση, πού μπορεί ν' Αποδειχτεί, Αντεπίδρεση τής εξέλιξης τοϋ χεριού στόν υπόλοιπο οργανισμό, "Οπως είπαμε κιόλας, οί πιθηκίσιοι μας πρόγονο: ήταν κοινωνικοί. Είναι ολοφάνερα Αδύνατο νά συμπεράνουμε τήν κ α ταγωγή τού άνθρώπου, τοϋ πιό κοινωνικού άπ' ολα τά ζώα. Από έναν άκοινώνητο άμεσο πρόγονο. Ή κυριαρχία πάνω στή φύση πού άρχιζε μέ τή διαμόρφωση τοϋ χεριοϋ, πλάταινε μέ κ ά θε νέα πρόοδο τόν ορίζοντα τοϋ άνθρώπου. Στά Αντικείμενα τής φύσης άνακάλυπτε Αδιάκοπα νέες, άγνωστες ώς τότε ιδιότητες. 'Από τήν άλλη μεριά ή διαμόρφωση τής έργασίας συντελοϋσε Αναγκαστικά στό νά φέρνει πιό κοντά μεταξύ τους τά μέλη τής κοινωνίας, πληθαίνοντας τίς περιπτώσεις Αμοιβαίας όποστήριξης, κοινής συνεργασίας καί ξεκαθάριζε στή συνείδηση τ ή χρησιμότητα αύτής τής συνεργασίας γιά τόν καθένα. Κοντολογής οί διαμορφωνόμενοι άνθρωποι κατάληξαν στό 8 τ ι ε ί χ α ν κ ά τ ι ν ά π ο ύ ν ό ένας στόν άλλον. Ή Ανάγκη δημιούργησε τό ίργανό της : ό άνεξέλιχτος λάρυγγας τοϋ πίθηκου μετασχηματιζόταν Αργά, μά σίγουρα, μέ λυγίσματα γιά ολοένα άνώτερα λυγίσματα τής φωνής καί τά δργανα τοϋ στόματος έμαθαν σιγά-σιγά νά προφέρουν τό ένα έναρθρο γράμμα Οστερα άπό τό άλλο. Ή σύγκριση μέ τά ζώα άποδείχνει 2τι ή έξήγηση αύτή γιά τή γένεση τής γλώσσας άπό τή δουλιά καί μέ τή δουλιά είναι ή μόνη σωστή. Τά λιγοστά πού έχουν νά μεταδόσουν τό ένα στό άλλο άκόμα καί τά πιό Εξελιγμένα ζώα, μπορούν νά τά μεταδόσουν και χωρίς έναρθρη γλώσσα. Στή φυσική κατάσταση κανένα ζώο δέν τό νιώθει έλλειψη πού δέ μ π ο ρεί νά μιλάει ή νά καταλαβαίνει τήν άνθρώπινη γλώσσα. Ό λ ό - 

84

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ι ε λ α διαφορετικά είναι χά πράγματα όταν τά έχουν εξημερώσει οί άνθρωποι. Ό σκύλος καί τό άλογο άπόχτησαν ατή συναναστροφή τους μέ τούς άνθρώπους τόσο χαλό άφτί γιά τήν έναρθρη γλώσσα, πού εύκολα μαθαίνουν νά καταλαβαίνουν χ ά θε γλώσσα τόσο, ο σο φτάνει ό κύκλος τών παραστάσεών τους. 'Κπίσης Απόχτησαν άκόμα τήν ικανότητα γιά αισθήματα σάν τήν άφοσίωση στούς άνθρώπους, τήν εύγνωμοσύνη κλπ. πού πρίν τούς ήταν ξένα. Κι οποίος έχει συναναστραφεί πολύ μέ τέτια ζώα δέ θά μπορεί νά μήν έχει άποχτήσει τήν πεποίθηση ότι υπάρχουν άρκετές περιπτώσεις όπου τ ώ ρ α νιώθουν σάν έλλειψη τήν άνικανότητα νά μιλούν. Καί ή έλλειψη αύτή δυστυχώς δέ μπορεί πιά νά διορθωθεί, γιατί τά φωνητικά τους δργανα έχουν είδικευθεί πάρα πολύ πρός μιάν ορισμένη κατεύθυνση. "Οπου όμως υπάρχει τό κατάλληλο δργανο, έκεί χάνεται κ: αύτή ή Ανικανότητα μέσα σέ ορισμένα όρια. Τά όργανα τού στόματος τών πουλιών διαφέρουν σίγουρα ριζικά άπό τά όργανα του στόματος τού άνθρώπου, χι όμως τά πουλιά είναι τά μόνα ζώα πού μίθαίνουν νά μιλούν. Καί τό πουλί μέ τήν άποχρουστιχότερη φωνή, ό παπαγάλος, μιλάει καλύτερα. "Ας μήν πει κανείς ότι δέν καταλαβαίνει τί λέει. Βέβαια έπανχλαβαίνει φλυαρώντας ώρες όλόχληρες όλο τό λεχτικό του θησαυρό μόνο χαί μόνο γιατί νιώθει ευχαρίστηση όταν μιλάει χαί όταν π α ρ α βρίσκονται άνθρωποι. "Οσο φτάνει δμω; ό κύκλο; τών παραστάσεων του μπορεί νά μάθει νά καταλαβαίνει τί λέει. "Αν μάθουμε σ' έναν παπαγάλο βρισιές, έτσι πού ν' άποχτήσει μιά παράιταση γιά τή σημασία τους (μιά άπό τίς κύριε; διασκεδάσεις τών ναυτών πού γυρίζουν άπό θερμές χώρες), χαί τόν ερεθίσουμε, θά δούμε σύντομα δτι ξέρει ν' Αξιοποιεί τίς βρισιές του τό ίδιο σωστά δπως μιά βερολινέζα μανάβισσα. Τό ίδιο γ ί νεται όταν ζητιανεύει λιχουδιές. Πρώτα ή έργασία, Οστερα χ ι ί μαζί της ή έναρθρη'γλώσσα— αύτά είναι τά δυό κυριότερα χίνητρα π ι ύ μέ τήν έπίδρασή τους ό έγχέφαλος τού πίΟηχου μετατράπηκε σιγά-σιγά στόν έγχέφαλο τού άνθρώπου, πού π χ ρ ' δ λ η τήν όμοιότητά του μέ τόν έγχέφαλο τού πίθηχου είναι πολύ μεγαλύτερος χαί τελειότερος. Μέ τήν π α ρ α πέρα δμως διαμόρφωση τού έγχέφαλου συμβάδιζε χέρι μέ χέρι ή παραπ:ρα διαμόρφωση τών πιό κοντινών ίργαλείων του, τών αισθητήριων οργάνων του. "Οπως ή γλώσσα στή βαθμιαία της διαμόρφωση συνοδεύεται άναγκαστικά άπό μιάν Αντίστοιχη τ ε - 

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΞΑΝΘΡΩΠΙΣΗ ΤΟΥ" ΠΙΘΗΚΟΥ" 85

λειοποίηση του όργάνου τής άκοής, Ετοι χαί ή διαμόρφωση τοΰ Εγκέφαλου γενιχά συνοδεύεται άπό τή διαμόρφωση δλων τών αισθήσεων. Ό άετός βλέπει πολύ πιό μακριά άπό τόν ά ν θρωπο, μά του άνθρωπου τό μάτι βλέπει πολύ περισσότερα πράγματα στά άντικείμενα άπό τό μάτι του άετού. Ό σκύλος έχει πολύ πιό λεπτή όσφρηση άπό τόν άνθρωπο, μά δέ διακρίνει ο$τε τό Εκατοστό άπό τίς μυρωδιές πού γιά τόν άνθρωπο άποτελούν ορισμένα σημάδια διαφόρων πραγμάτων. Καί ή άφή, πού στόν πίθηχο μόλις όπάρχει στήν πιό πρωτόγονή της άρχή, διαμορφώθηκε μονάχα μέ τήν έργασία μαζί μέ τήν Εξέλιξη του ίδιου τοΰ άνθρώπινου χεριού. 'Η άνάπτυξη του έγχέφαλου χαί τών αισθήσεων πού τόν Εξυπηρετούν, τής συνείδησης που δλο χαί ξελαγαρίζει, τής Ικανότητας άφαίρεσης χαί συμπερασμού, άντεπιδρούσε πάνω στήν έργασία χαί στή γλώσσα χαί Εδινε χαί στίς δυό διαρκώς νέα ώθηση γιά παραπέρα άνάπτυξη. Ί Ι παραπέρα αύτή άνάπτυξη δέν όλοχληρώθηχε δταν ό άνθρωπος ξεχώρισε τριοτικά άπό τόν πίθηκο, μά άπό τότε στό σύνολό της προχώρησε τεράστια σέ διάφορους λαούς χαί διάφορους καιρούς σέ διαφορετικό βαθμό χαί κ α τεύθυνση άν καί κοβότανε πού καί πού ή άνάπτυξη άπό τοπιχές χαί πρόσκαιρες πισωδρομήσεις. Καί τήν άνάπτυξη αύτή από τή μιά μεριά τήν προωθούσε γερά καί άπό τήν άλλη τήν οδηγούσε πρός περισσότερο καθορισμένες κατευθύνσεις Ενα καινούργιο στοιχείο πού προστίθεται μέ τήν Εμφάνιση τού Ετοιμου άνθρώπου—η κοινωνία. Εκατοστές χιλιάδες χρόνια—πού γιά τήν ί:τορία τής γής δέν Εχουν μεγαλύτερη σημασία άπ' δ,τι Εχει ενα δευτερόλεπτο στήν άνθρώπινη ζωή 1 —θά πέρασαν σίγουρα, προτού άπό τήν άγέλη τών πιθήκων πού σκαρφάλωναν στά δέντρα γεννηθεί ή άνθρώπινη κοινωνία. "Ομως στό τέλος παρουσιάστηκε. Καί τί βρίσκουμε πάλι σάν χαρακτηρισνκή διαφορά άνάμεσα στήν άγέλη τών πιθήκων καί στήν άνθρώπινη κοινωνία; Τ ή ν έ ρ γ α σ ί α . Ή άγέλη τών πιθήκων περιοριζόταν νά τρώει δλη τήν τροφή τής περιοχής της, πού καθοριζόταν άπό τή γεωγραφική
1 Med αύθ·ντ(α πρώτης γραμμής Απ* αύτή τήν Αποψη, 4 cép Où. Ηόμοον 6πολόγιο· ϊτΐ Sé μποροΟν νάχοον π · ρ ά ο ι π ο λ ύ π » ρ · . ο ο ό τ · ρ ο Α π ό Ι χ α τ ό Ι χ α τ ο μ μ ύ ρ ι α χ ρ ό ν ι α , Από τήν Ιποχή πού ή γή · Ι χ · ψυχθ·1 Αρχ·τα για id μποροΟν να ζοΟν πανα> της φυ-α χα( ζώα ( - η μ · (α> ο η τ ο Ο Έ ν γ χ β λ ς ) . 

86

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τ η ; θέαη ή άπό τήν άντίσταση πού κάνανε γειτονικές άγέλες. "Εκανε πορείες καί άγώνες γιά νά άποχτήοει νέα περιοχή μέ τροφή, μά ήταν άνίκανη νά βγάλει άπό τήν περιοχή της περισσότερη τροφή άπ* δ,τι πρόσφερε μόνη της ή φύση, εκτός άπό τό γεγονός δ τ: λίπαινε τήν περιοχή άσυνείδητα μέ τά άπορίματά της. Μόλις είχαν καταληφθεί δλες of περιοχές πού ήταν δυνατό νά δίνουν τροφή δε μποροόσε πιά νά αύξαίνει ό πληθυσμό: τών πιθήκων. Ό άριθμός τών ζώων τό πολύ-πολύ μ π ο ρούσε νά μένει 6 ίδιος. Μά δλα τά ζώα σπαταλούν σέ μεγάλο βαθμό τήν τροφή καί θανατώνουν ατή γένεσή τη; τήν Επιβλάατηαη. Ό λύκος δέ λυπάται, σάν τόν κυνηγό, τήν άγριόγιδα πού τόν άλλο χρόνο θά τοϋ δόσει τά κατσικάκια. Τά γίδια στήν 'Ελλάδα πού τρώνε τούς νεαρούς θάμνου; πρίν καλοφυτρώσουν, γυμνώσανε δλα τά βουνά τής χώρας. Αύτή ή «ληστρική οικονομία» τών ζώων παίζε: σπουδαίο ρόλο στό βαθμιαίο μετασχηματισμό τών ειδών, γιατί τά άναγκάζει νά συνηθίζουν άλλη τροφή άπό κείνη ποϋναι μαθημένα. "Ετσι τό αίμα τους άποχτ& άλλη χημική σύνθεση καί δλη ή σωματική διάπλαση αιγά-σιγά γίνεται άλλη, ενώ τά άλλοτε σταθεροποιημένα είδη σβήνουν. Δέ μπορεί ν' άμφισβητηθεί δτι αύτή ή ληστρική οίκονομία έχει συντελέσει πολύ στήν έξανθρώπιση τών προγόνων μας. Σέ μιά ράτσα πιθήκων πού σέ άντίληψη καί {κανότητα προσαρμογής ξεπερνούσε πολύ δλες τίς άλλες, Επρεπε αύτή ή ληστρική οίκονομία νά καταλήξει ατό δτι γιά τροφή χρηαιμοποιούσανε ολοένα και περιαιότερα φυτά, στό δτι τρώγανε διαρκώς περισσότερα μέρη άπό τά φυτά διατροφής, στο δτι ή τροφή γινόταν δλο χαί πιό ποικίλη καί μαζί της ποικίλανε καί τά στοιχεία πού μπαίνανε στό σώμα, οί χημικοί δροιτής Εξανθρώπισης. Αυτά δλα δμως δέν ήταν άκόμα καθαυτό έργασία. Ί 1 έργασία άρχίζει μέ τήν κατασκευή Εργαλείων. Καί ποιά είναι τά πιό π α λιά εργαλεία ποϋ βρίσκουμε; Ά ν κρίνουμε άπό τά άντικείμενα που βρέθηκαν καί πού μ ί ς τά κληροδότησαν οί προϊστορικοί άνθρωιτο' καί άπό τόν τρόπο ζωής τών πρώτων ίστορικών λαών, καθώ; καί τών πιό πρωτόγονων τωρινών άγριων, τά πιό παλιά Εργαλεία, είναι Εργαλεία κυνηγιού καί ψαρικής. Τά πρώτα είναι συγχρόνως καί δπλα. Τό κυνήγι καί τό ψάρεμα όμως προϋποθέτουν τό πέρασμα άπό τή σκέτη φυτική τροφή στή διατροφή μαζί καί μέ κρέας. Κι Εχουμε Εδώ πάλι Ενα ουσιαστικό 3ήμα πρός τήν Εξανθρώπιση. Τό κ ρ έ α ς σ ά ν τ ρ ο φ ή περιείχε σέ 

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΞΑΝΘΡΩΠΙΣΗ ΤΟΥ" ΠΙΘΗΚΟΥ" 87

Εεοιμη σχεδόν κατάσταση τά κυριότερα συστατικά πού χρειάζεται τό αώμα γιά τήν άνταλλαγή τής Ολης του. Συντόμεψβ μέ τή χώνεψη τό χρόνο τών όπόλοιπων φυτικών λειτουργιών, πού αντιστοιχούν ατή φυτική ζωή, χαί κέρδισε Εχαι περιααότερον καιρό, περιααότερο όλιχό και περιααότερί] όρεξη γιά τή δράση τής καθαυτό ζωώδικης (animalischen) ζωής. Κι δαο περιααότερο ό διαμορφωνόμενος άνθρωπος Απομακρυνόταν άπό τό φυτό, τόαο περιααότερο σηκωνόταν ψηλότερα άπό τό ζώο. "Οπως τό συνήθισμα ατή φυτική cρoφή πλάι* ατό κρέας Εχει χάνει τούς άγριόγατους χαί τ' άγρια σχυλιά όπηρέτες τοϋ άνθρωπου, Εχαι χαί τό συνήθιαμα ατήν κρεατοφαγία πλάι ατή φυτική τροφή συντέλεσε ούσιαατιχά ατό νά δόαει σημαντική δύναμη χαί άνεξαρτηαία ατό διαμορφωνόμενο άνθρωπο. Ούαιαατιχότερη όμως ήταν ή Επίδραση τής χρεατοφαγίας ατόν εγκέφαλο, πού τώρα τ ' ά ν α γ χαία συ3:χτιχά γιά τή διατροφή του χαί τήν άνάπτυξή τ ο υ τοϋ Ερχονταν πολύ πιό άφθονα άπό πρίν χαί πού Εται μπορούσε άπό γενιά σέ γενιά νά διαμορφώνεται γρηγορότερα χαί τελειότερα. "Ας μάς συμπαθούν οί κύριοι χορτοφάγοι, ό άνθρωπος δέ μπορούσε νά γίνει άνθρωπος χωρίς τήν χρεατοφαγία χαί άν άκόμα ή χρεατοφαγία οδήγησε κάποτε δλους τούς γνωστούς μας λαοός ο τήν Ανθρωποφαγία (οί πρόγονοι τών βερολινέζων, οί Βελετάμποι ή Βίλταοι, τρώγανε τού γονείς του; άκόμα χαί ατόν 10ο αιώνα), αύτό πιά τώρα δέ μάς θίγει. Ή χρεατοφαγία οδήγησε αέ δυό νέες προόδους άποφαιιατικής σημασίας : ατή χρησιμοποίηση τής φωτιάς χαί ατό ήμέρωμα ζώων. Ή πρώτη αυντόμεψε Αχόμα περιααότερο τή λειτουργία τής χώνεψης, μιά χι Εφερε τήν τροφή αάν νά λέμε μισοχωνεμένη ατό ατόμα. Ή δεύτερη Εχανε Αφθονότερη τήν τροφή Από χρέας, μιά χαί δίπλα ατό κυνήγι άνοιξε μιά νέα κανονική πηγή άπ' δπου άντλοόσαν χρέατα χαί Εδοαε, χώρια άπ' αύτό, μέ τό γάλα χαί τά προϊόντα του, Ενα νέο μέαο τροφής τουλάχιστο ίαάξιο μέ τό χρέας αέ μίγμα συστατικών. "Εται χαί τά δυό Εγιναν άμεσα νέα μέαα χειραφέτησης γιά τόν άνθρωπο. Ηά μάς ξεμάχραινε Εδώ πάρα πολύ i v μπαίναμε λεπτομερειακά ατά Εμμεαά τους άποτελέαματα, δαο μεγάλη σημασία χι άν είχαν αύτά γιά τήν άνάπτυξή τών άνθρώπων χαί τ2)ς κοινωνίας. "Οπως ό άνθρωπος Εμαθε νά τρώει δλα τά φαγώσιμα, Εται Εμαθε Επίσης νά ζεί ατό χάθε χλίμα. Ξάπλωσε α' δλη τήν χατοιχίαιμη γη, αύτός, τό μόνο ζώο πού είχε μέαα του τήν παν- 

95

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τοδυναμία νά τό χάνει αύτό. Τά άλλα ζώα πού συνήθισαν ο' όλα τά κλίματα, δέν τόμαθαν αύτό μονάχα τοι>(, μά μόνο άκολουθώντας τόν άνθρωπο : χατοιχίδια ζώα χαί ζωύφια. Κα( τό πέρασμα άπό τό ομοιόμορφο θερμό κλίμα τής άρχιχής πατρίδας σέ ψυχρότερε; περιοχές, δπου ό χρόνος μοιραζόταν σέ χ ε ι μ ώ να χαί χαλοχαίρι, δημιούργησε νέες ά ν ά γ χ ε ς : κατοικία χαί ντύσιμο γιά προστασία άπό τό χρύο χαί τήν όγρασία, νέα πεδία Ιργαοίας χαί έτσι νέες άπασχολήσεις, πού δλο περισσότερο ά π ο μάκρυναν τόν άνθρωπο άπό τό ζώο. Μέ τή συνεργασία τοϋ χεριού, τών οργάνων τής ομιλία; καί τού έγκέφαλου δχι μόνο στόν χάθε χωριστό άνθρωπο, μά χαί στήν κοινωνία, έγιναν ίχανοί οί άνθρωποι νά Εκτελούν δλο πιό σύνθετες λειτουργίες, νά βάζουν στόν έαυτό τους χαί νά φτάνουν δλο χαί άνώτερους σκοπούς. Ή ίδια ή έργασία γινόταν άπό γενιά οέ γενιά διαφορετικότερη, τελειότερη, πολυπλευρότερη. Στό *υνήγι καί στήν χτηνοτροφία προστέθηκαν ή γεωργία, α ' α ύ τ ή ν τό χλώσιμο χαί ή υφαντουργία, ή Επεξεργασία τών μετάλλων, ή Αγγειοπλαστική, ή ναυσιπλοία. Πλάι atb έμπόριο χαί ατή χειροτεχνία ήρθε τέλος ή τέχνη καί ή Επιστήμη, άπό τί; φυλές έγιναν έθνη καί χράτη. Ί ό δίκαιο χαί ή πολιτική άναπ τ ύ χ θ η χ α ν χαί μαζί τους Αναπτύχθηκε τό φανταστικό είδωλο τών άνθρώπινων πραγμάτων ατό άνθρώπινο κεφάλι : ή θρησκεία Μπρός α' ο λα αύτά τά δημιουργήματα, πού πρώτα παρουσιάζονταν σάν προϊόντα τού κεφαλιού καί πού φαίνονταν νά κυριαρχούν πάνω ατίς ανθρώπινες χοινωνίες, τά ταπεινά δημιουργήματα τοϋ Εργαζόμενου χεριού πέρασαν σέ δεύτερη μοίρα, καί τόσο περισσότερο μάλιστα, δσο τό κεφάλι πού σχεδίαζε τήν έργασία σέ μιά πολύ πρώιμη Αχόμα βαθμίδα έξέλιξης τής κοινωνίας ( λ χ . στήν ά π λ ή κιόλας οίκογένεια) μπορούσε νά βάζει ά λ λα χέρια κι οχι τά δικά του νά Εκτελούν τή σχεδιασμένη δουλιά. Στό κεφάλι, οτήν Εξέλιξη χαί ατή δράση τοϋ Εγκέφαλου χαταλόγιααν δλες τίς χαταχτήαεις τοϋ πολιτισμού πού προχωρούσε γρήγορα. Οί άνθρωποι συνήθισαν νά εξηγούν τίς πράξεις τους άπό τ ή σκέψη τους, αντί νά τίς Εξηγούν άπό τίς άνάγκες τους (πού βέβαια άντανακλώνται ατό κεφάλι, γίνονται συνείδηση)— χ α ί έται δημιουργήθηκε μέ τόν καιρό ή ιδεαλιστική Εκείνη Αντίληψη γιά τόν κόσμο πού ιδίως άπό τή δύση τοϋ άρχαίου κ ό σμου χαί δώ κυριάρχησε ατά κεφάλια. Καί χυριαρχεί χαί τ ώ ρα τόσο, πού κι αυτοί οί όλιατές φυσιοδίφες τής δαρβινικής αχο- 

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΞΑΝΘΡΩΠΙΣΗ ΤΟΥ" ΠΙΘΗΚΟΥ" 89

Ι ή ς δέ μπορούν άκόμα ν' αποχτήσουν καθαρή αντίληψη γιά τήν καταγωγή τοό άνθρωπου, γιατί χ ά τ ω άπό κείνη τήν Ιδεολογική έπίδραση δέ βλέπουν τό ρόλο που έπαιξε έδώ ή έργασία. 'Οπως είπαμε, καί τά ζώα μέ τή δράση τους άλλάζουν επίσης τήν Εξωτερική φύση, άν καί δχι ατό βαθμό πού τό κάνει ό άνθρωπος. Κι αυτές οί άλλαγές πού προκαλούνται άπό τά ζώα ατό περιβάλλον τους, έπιδροόν δπως είδαμε ξανά στούς πρωταίτιους καί τούς άλλάζουν. Γιατί στή φύση δέ γίνεται τίποτα μονωμένο. Τό καθετί έπιδρά στ' άλλο καί άντίστροφα Καί είναι συνήθως ή λησμοαύνη αύτής τής ολόπλευρης κίνησης καί άλληλεπίδρασης πού εμποδίζει τούς φυσιοδίφες μας νά βλέπουν καθαρά καί τά πιό άπλά πράγματα. Κίδαμε πόις τά γίδια εμποδίζουν τήν άναδάαωση τής 'Κλλάδας. Στήν 'Αγία Ε λ έ νη τά γίδια καί τά γουρούνια, πού τά άμόλησαν Εκεί οί πρώτοι θαλασσοπόροι, τά κατάφεραν νά Εξαφανίσουν σχεδόν όλότελα τήν παλιά βλάστηση τοϋ νησιού καί έτοίμασαν έτσι τό έδαφος γιά νά μπορέσουν νά διαίοθοϋν τά φυτά πού έφεραν κ α τοπινοί ποντοπόροι καί έποικοι. *Αν δμως τά ζώα άακοϋν μόνιμη έπίδραση στό περιβάλλον τους, αύτό γίνεται χωρίς πρόθεση καί γιά τά ίδια αύτά τά ζώα είναι κάτι τό ουμπτωματικό. "Οσο περισσότερο όμως οί άνθρωποι άπομακρύνονται άπό τό ζώο, τόσο περισσότερο ή έπίδρασή του; πάνω στή φύση παίρνει χαρακτήρα προμελετημένης, σχεδιασμένης πράξης, πού Επ:διώκει ορισμένους άπό τά πρίν γνωστούς σκοπούς. Τό ζώο καταστρέφει τή βλάστηση μιάς λουρίδας γής χωρίς νά ξέρΐΐ τι κάνει. r O άνθρωπος τήν καταστρέφει γιά νά σπείρει καρπό στό λευτερωμένο έδαφος ή γιά νά φυτέψει δέντρα καί κλήματα, που ξέρει ότι θά τοϋ άποδέσουν πολλαπλάσια τό σπόρο. Μεταφέρει χρήσιμα φυτά καί οίκιακά ζώα άπό τή μιά χώρα στήν άλλη χαί άλλάζει έτσι τή βλάστηση καί τή ζωή τών ζώων ολόκληρων ηπείρων. Κάτι παραπάνω. Μέ τεχνητό έξευγενισμό τά φυτά καί τά ζώα άλλάζουν άπό τό χέρι τοϋ ανθρώπου σέ τρόπο πού οέν τά άναγνωρίζεις πιά. Μάταια ψάχνουν άκόμα νά βροϋν τ ' άγρια φυτά ά π ' οπού κατάγονται ιά είδη τών σιτηρών μας. Είναι πάντα άκόμα συζητήσιμο άπό ποιό άγριο ζώο κατάγονται τά σκυλιά μας, πού τά ίδια είναι τόσο διαφορετικά άναμεταξύ τους, ή ci Εξίσου πολυάριθμες ράτσες τών άλόγων μας. Είναι πάντως αύτονόητο, οτι δέ μας κατεβαίνει ή ιδέα νά άμ- 

90

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

διασμένος τρόπος δράαης όπάρχει αάν απέρμα σχεδόν παντού δπου υπάρχει χαί Αντιδρά πρωτόπλασμα, ζωντανό λεύκωμα, δηλ. Εχτελεί ορισμένες, Εστω άχόμα χαί άπλούατχτες χ:νήσεις αάν συνέπεια ορισμένων Ερεθισμών άπό τά Εξω. Τέτια Αντίδραση γίνεται όπου δέν όπάρχει άχόμα χαθόλου χύτταρο, δέν μιλούμε χάν γιά νευρικό χύτταρο. Ό τρόπο; πού τά Εντομοφάγα φυτά πιάνουν τή λεία του; φαίνεται Επίσης άπό ορισμένη ά π ο ψη αάν σχεδιασμένο;, άν χαί είναι τελείως Ασυνείδητος. Στά ζώα Αναπτύσσεται ή ίχανότητα συνειδητής, σχεδιασμένης δράαης σέ αχέαη μά τήν Ανάπτυξη τοϋ νευριχοϋ συστήματος καί ατά θηλαατιχά φτάνει χιόλας αέ υψηλή βαθμίδα. Στό άγγλιχό χυνήγι-παγάνα τής άλεποϋς μπορεί χανείς καθημερινά νά παρατηρεί μέ πόαη Ακρίβεια ξέρει ή Αλεπού νά χρησιμοποιεί τήν χαλή γνώση της τοϋ τόπου γιά νά ξεφύγει άπό τούς διώχτες της, χαί πόαο χαλά γνωρίζει χαί χρησιμοποιεί δλα τά Εδαφικά πλεονεχτήματα πού διαχόπτουν τή συνέχεια άπό τά ί χ ν η της. Στά χατοιχίδια ζώα πού μέ τή συναναστροφή τών Ανθρώπων Αναπτύχθηκαν περισσότερο, μπορεί χανείς καθημερινά νά παρατηρεί πονηριές πού βρίαχονται Ακριβώς ατςν ίδια βαθμίδα μ έ τ ί ς πονηριές τών παιδιών μας. Γιατί, δπως ή ίστορία τής Εξέλιξης τοϋ Ανθρώπινου σπέρματος ατά σπλάχνα τής μάνας είναι μόνο μιά συντομευμένη Επανάληψη τής έχατομμυριόχρονης ιστορίας τής αωματιχής Εξέλιξης τών ζωϊχών μας προγόνων, Αρχίζοντας Από τό σκουλήκι, Εται χαί ή πνευματιχή εξέλιξη *Εοϋ παιδιού είναι μιά άχόμα πιό συντομευμένη Επανάληψη τής διανοητιχής Εξέλιξης τών ίδιων προγόνων, τουλάχιστο τών νεότερων. Μά δλη ή σχεδιασμένη δράση δλων τών ζώων δέν τά χατάφερε νά βάλβι τή σφραγίδα τής θέλησής της πάνω ατή γή. Αύτό μπόρεσε νά£τό χάνει μόνον ό άνθρωπος. Κοντολογής τό ζώο χ ρ η σ ι μ ο π ο ι ε ί μονάχα τήν Εξωτεριχή φύση χαί τής προκαλεί Αλλαγές άπλώς μέ τήν παρουσία του. r O άνθρωπος μέ τίς Αλλαγές του τήν χάνει νά Εξυπηρετεί τούς αχοπούς του, κ υ ρ ι α ρ χ ε ί πάνω της. Κι αύτή είναι ή τελευταία ούαιαατιχή διαφορά τοϋ Ανθρώπου Από τά υπόλοιπα ζώα, χαί πάλι ή έργααία προχαλεί αύτή τή διαφορά Κ
1 Έ β β Λ Έ ν γ χ · λ ΐ οΐ)μ·ιών·ι μΐ τό μολύβι οτό •»•νίομός». (Σημ. Σ6ντ.) π·ριθώριο : «!£·»-

δράαης πού τόν Εχουν αχεφτεί άπό τά πριν. 'Αντίθετα. Ό σ χ ε -

φιαβητήσουμε ατά

ζώα

τήν ίχανότητα

σχεδιασμένου

τρόπου 

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΞΑΝΘΡΩΠΙΣΗ ΤΟΥ" ΠΙΘΗΚΟΥ" 91

"Ας μήν κολακευόμαστε ώατόαο πάρα πολύ μέ τίς Ανθρώπινες νίκες μας πάνω ατή φύση. Γιά χάθε τέτια νίκη μάς έ χ δικείται ή φύση. Ή καθεμιά απ' αύτές τίς νίχες έχει βέβαια αέ πρώτη γραμμή τίς συνέπειες πού λογαριάζαμε, μά αέ δεύτερη χαί τρίτη γραμμή Εχει εντελώς άλλα, άπρόβλεπτα ά π ο τ ε λέσματα, πού πάρα πολύ αυχνά άναιρούν πάλι έχείνες τίς πρώτες συνέπειες. Οί άνθρωποι πού ξερίζωναν τά δάση ατή Μεσοποταμία, ατήν 'Ελλάδα, ατή Μιχρααία χαί άλλου γιά ν' άποχτήοουν καλλιεργήσιμη γή, δέ φαντάζονταν δτι Ετσι βάζανε τό θεμέλιο γιά τή σημερινή έρήμωαη τών χωρών έχείνων, γιατί μαζί μέ τά δάση τούς άφαιρούσαν χαί τά χέντρα αυγχέντρωαης χαί διατήρησης τής όγρααίας. "Οταν of Ιταλοί τών Ά λ πεων όλοτομούίαν άνελέητα τά δάαη τών Ελάτων τής νότιας πλαγιάς, πού τόσο ατοργιχά τά φρόντιζαν ατή βορεινή πλαγιά, δέ φαντάζονταν δτι Ετσι χόβανε τή ρίζα τής βουνίσιας χτηνοτροφίας ατήν περιοχή τους. Ά χ ό μ α λιγότερο φαντάζονταν δτι Εται άποτραβούααν τό νερό άπό τίς όρεινές τους πηγές γιά τό μεγαλύτερο μέρος τής χρονιάς γιά νά μπορούν of πηγές αύτές νά ξεχύνουν στούς χάμπους τόσο πιό μανιασμένα ρεύματα τήν Εποχή τών βροχών. Έχείνοι πού διάδοααν τήν πατάτα ατήν Εύρώπη δέν ξέρανε πώς μαζί μέ τούς άμυλώδεις χονδύλους της διάδιδαν χαί τίς χοιράδες. Κι Εται χάθε βήμα μάς θυμίζει δτι καθόλου δέν κυριαρχούμε πάνω ατή φύση, δπως ό χαταχτητής κυριαρχεί α' Εναν ξένο λαό, δπως κάποιος πού βρίακεται Εξω άπό τή φύση—μά δτι μέ τή σάρκα, τά κόκαλα καί τόν Εγκέφαλό μας άνήχουμε α' αύτήν χαί βρισκόμαστε μέαα της, καί δτι δλη ή κυριαρχία μας πάνω της είναι δτι αέ σύγκριση μέ δλα τ' ά λ λα πλάσματα Εχουμε τό προνόμιο νά μπορούμε v i γνωρίζουμε τους νόμου; τ η ; καί νά τούς Εφαρμόζουμε αωατά. Καί πραγματικά, καθημερινά μαθαίνουμε νά καταλαβαίνουμε καλύτερα τούς νόμους της καί τά κοντινότερα καί ά π ώ τ ε ρα άποτελέαματα τών επεμβίαεών μας ατήν πατροπαράδοτη πορεία τής φύσης. 'Ιδίως ύστερα άπό τί; τεράστιε; πρόοδες τής φυσική; έπιαζήμη; τόν αίώνα τούτο δλο καί περισσότερο θά είμαστε αέ θέση νά γνωρίζουμε καί τά άπώτερα φυσικά άποτελέαματα τουλάχιστο τών συνηθέστερων παραγωγικών μας πράξεων καί Εται νά τίς Εξουσιάζουμε. Ό σ ο περισσότερο δμως θά γίνεται αύτό, τόσο περισσότερο of άνθρωποι δχι μόνο θά νιώθουν, μά καί θά ξέρουν δτι άποτελούν Ενα μέ τή φύση καί τόσο πιό 

92

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Αδύνατη θά γίνεται ή παράλογη *αί άφύοιχη Αντίληψη ότι οπάρχει άντίθ οη άνάμεοα ατό πνεόμα καί οτήν Ολη, ατόν Ανθρωπο χαί οτή φύοη, οτήν ψυχή χαί ατό σώμα, Αντίληψη πού άναπτύχθηχε στήν Εδρώπη άπό τήν π α ρ α χ μ ή τής χλααιχής Αρχαιότητας χαί δώ χαί πού πήρε τήν άνώτατη διαμόρφωσή της ατό χριστιανισμό. "Αν δμως χρειάατηχε έργααία χιλιετηρίδων ώσπου νά μάθουμε χάπως νά όπολογίζουμε τά Απώτερα φ υ α ι χ ά Αποτελέσματα τών πράξεών μας πού Αποβλέπουν ατήν παραγωγή, ήταν άχόμα πιό δύαχολο νά γίνει αύτό αχετιχά μέ τά πιό Απώτερα χ ο ι ν ω ν ι χ ά Αποτελέσματα αδτών τών προ'ξεων. 'Αναφέραμε τήν πατάτα χαί αάν αυνέπειά της τή διάδοση τών χ ο ΐ ράδων. Μά τί είναι οί χοιράδες Απέναντι ατά Αποτελέσματα πού είχε γιά τό βιωτιχό έπίπεδο τών λαϊχών μαζών ολόκληρων χωρών ό περιορισμός τοϋ έργάτη οτήν πατατοφαγία ; Τί είναι οί χοιράδες Απέναντι ατό λιμό πού τό 1847 βγήκε τήν 'Ιρλανδία αάν συνέπεια τής άρρώατειας τής πατάτας πού έστειλε ί ν α έκατομμύριο πατατοφάγους χαί σχεδόν μόνο π α τ α τοφάγους ίρλανδοός ατόν τάφο, ένώ άλλα δυό έκατομμύρια τούς άνάγκααε νά μεταναστεύσουν πέρα άπό τ ό ν ώ χ ε α ν ό ; Ό τ α ν οί άραβες έμαθαν νά Αποστάζουν τό οινόπνευμα, δέ φαντάζονταν ούτε ατόν ύπνο τους δτι δημιούργησαν ενα Από τά χύρια δργανα πού θά Εξαφάνιζε άπό τόν κόσμο τούς αύτόχθονες κατοίκους τής Ά μ ε ρ ι χ ή ς πού τότε δέν είχε άχόμα άναχαλυφθεί. Κι οταν μετά ό Κολόμβος άναχάλυψε τούτη τήν 'Αμερική, δέν ήξερε δτι ξυπνούσε σέ νέα ζωή τή δουλεία πού άπό καιρό είχε ξεπεραστεί ατήν Εύρώπη καί δτι έβαζε τίς βάσεις γιά τό Εμπόριο τών μαύρων. Οί άνθρωποι πού τόν δέκατο έβδομο χαί δέκατο δγδοο αίώνα Εργάζονταν γιά νά φτιάξουν τήν Ατμομηχανή δέ φαντάζονταν δτι Ετοίμαζαν τό Εργαλείο πού περισσότερο άπό κάθε άλλο θά Επαναστατιχοποιοϋσε τίς κοινωνικές συνθήκες δλου το δ κόσμου χαί ίδίως τής Εύρώπης, μέ τή συγκέντρωση τού πλούτου ατά χέρια τής μειοψηφίας χαί τήν Αχτημοαύνη γιά τήν τεράστια πλειοψηφία, τό Εργαλείο πού πρώτα θά έδινε ατήν άατιχή τάξη τήν κοινωνική χαί πολιτική κυριαρχία, ύστερα δμως θά δημιουργούσε έναν ταξικό άγώνα άνάμεσα ατήν Αστική τάξη καί τό προλεταριάτο πού μπορεί νά τ ε λειώσει μονάχα μέ τό γκρέμισμα τής άστικής τάξης χαί τήν κατάργηση τών ταξικών Αντιθέσεων. Μά χαί α' αύτό τόν τ ο - 

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΞΑΝΘΡΩΠΙΣΗ ΤΟΥ" ΠΙΘΗΚΟΥ" 93

μέα μαθαίνουμε σιγά-σιγά μέ πολύχρονη, συχνά σκληρή χείρα χαί μέ συσχέτιση χαί Ερευνα τοϋ Ιστορικού ολικού νά ά π ο χ τ ί με σαφή γνώση γιά τά Εμμεσα, άπώτερα κοινωνικά άποτελέσματα τής παραγωγικής μας δραστηριότητας καί ϊτσι μάς δίνεται ή ευκαιρία νά έξουσιάζουμε καί νά ρυθμίζουμε αύτά τά άποτελέσματα. Γιά νά κάνουμε δμως αυτή τή ρύθμιση χρειάζεται κάτι περισσότερο άπό τήν άπλή γνώση. Χρειάζεται μιά πλέρια ά ν α τροπή τοΰ ώς τά τώρα τρόπου μας παραγωγής καί μαζί του ολάκερου τοϋ τωρινοϋ μας κοινωνικού συστήματος. "Ολοι οί ώς τά τώρα τρόποι παραγωγής Επιδίωκαν μόνο νά πετύχουν τό κοντινότερο, τό πιό άμεσο χρήσιμο άποτάλεσμα τής δουλιάς. Παραμελούσαν Εντελώς τίς συνέπειες πού παρουσιάζονται μόλις άργότερα καί δροΰν μέ τή βαθμιαία Επανάληψη καί συσσώρευση. Ή άρχική κοινή ίδιοχτησία στή γή άπό τή μιά μεριά άντιστοιχοΰσε σέ μιά κατάσταση άνάπτυξης τών άνθρώπων πού περιόριζε τόν ορίζοντά τους' γενικά στά πιό κοντινά τους, καί άπό τήν άλλη προϋπόθετε κάποιο πλεόνασμα διαθέσιμη; γής, πού άφηνε κάποιο περιθώριο γιά τίς ένδεχόμενες κακές συνέπειες αύτής τής πρωτόγονης οικονομίας. "Αν Εξαντλιόταν αύτό τό περίσσευμα γής, τότες ξέπ»φτε καί ή κοινή ίδιοχτησία. "Ολες δμως οί άνώτερΐς μορφές παραγωγής πού άκολούθησαν, οδήγησαν στό χωρισμό τοΰ πληθυσμοΰ σέ διάφορες τάξεις καί Ετσ: στήν άντίθεση άνάμεσα στίς κυρίαρχες καί τίς καταπιεζόμενες τάξεις. Έ τ σ ι δμως τό συμφέρον τής κυρίαρχης τάξη; Εγινε τό κινητήριο στοιχείο τής πζραγωγής, έφόσον δεν π ε ριοριζόταν σ:ά στοιχειοδέστερα μέσα διατήρησης τών καταπιεζόμενων. Πληρέστερα πραγματώθηκε αύτό στόν κεφαλαιοχρατικό τρόπο παραγωγής πού Επικρατεί τώρα στή Δυτική Εύρώπη Οί ξεχωριστοί κεφαλαιοκρίτες π ΐ ΰ Εξουσιάζουν τήν παραγωγή χαί τήν άνταλλαγή μπορ do ν νά νοιάζονται μόνο γιά τό πιό άμεσο χρήσιμο άποτέλεσμα τών πράξεων τους. Μάλιστα ακόμα καί αύτό τό χρήσιμο άποτέλεσμα—Εφόσον πρόκειται γιά τή χρησιμότητα τοϋ παραγόμενου ή άντιλλασσίμενου άντικείμενου—μπαίνε: ολότελα σέ δεύτερη μοίρα. Τό κέρδος πού θά Επιτευχθεί μέ τήν πούληση γίνεται τό μόνο
*

κίνητρο.
* * 

94

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Ή χοινωνιχή Επιστήμη τής άατιχής τάξης, ή χλααιχή πολιτιχή οίχονομία, Ασχολείται χυρίως μέ τά άμεσα έπιδιωχόμενα χοινωνιχά Αποτελέσματα τών άνθρώπινων πράξεων που Αποβλέπουν ατήν π α ρ α γ ω γ ή xat τήν Ανταλλαγή. Αύτό άνχαποχρίνεται ολότελα ατήν χοινωνιχή όργάνωαη, πού ή χλααιχή π ο λιτιχή οίχονομία Αποτελεί τή θεωρητική της Εχφρααη. Έ χ ε ι 2που ξεχωριστοί κεφαλαιοκράτες παράγουν χαί Ανταλλάσσουν γιά άμεσο κέρδος, μπορούν νά παίρνονται υπόψη αέ πρώτη γραμμή μόνο τά κοντινότερα, άμεαότατα Αποτελέσματα. "Οταν ό ξεχωριστός Εργοστασιάρχης ή Εμπορος πουλήσει τό παραγμένοή Αγορασμένο Εμπόρευμα μέ τό συνηθισμένο χερδάχι, είναι ευχαριστημένος καί δέν τόνε νοιάζει τί γίνονται κατοπινά τό έμπόρευμα χαί οί άγοραατές του. Τό ίδιο .συμβαίνει μέ τά φυσικά ά π ο τ ε λέαματα τών ίδιων πράξεων. Τί τούς Ενοιαζε τούς ίαπανούς ίδιοχτήτες φυτειών ατήν Κούβα δταν καίγανε τά δάαη ατούς γκρεμούς χαί μέ τή σ τ ά χ τ η τους Εξασφάλιζαν λίπασμα Αρκετό γιά μιά γενιά έξα'ιρβτιχά Αποδοτικά χαφόδεντρα—τί τούς Ενοιαζε δτι κατοπινά οί τροπικές χαταραχτώδεις βροχές θά κατέβαζαν τό Ανυπεράσπιστο τώρα χώμα χαί θ* άφηναν πίαω τους μόνο γυμνά βράχια; 'Απέναντι στή φύαη, δπως χαί ατήν χοινωνία, μέ τόν σημερινό τρόπο παραγωγής λογαριάζεται κυρίως τό πρώτο, χεροπιαατό Αποτέλεσμα. Κι Οατερα παραξενεύονται άχόμα γιατί τά Απώτερα Επακόλουθα τών πράξεων πού Ετειναν α' αύτό τό άποτέλεαμα είναι ολότελα διαφορετικά, συνήθως ολότελα Αντίθετα—δτι ή Αρμονία τής ζήτησης καί τής προσφοράς μετατρέπεται ατό διαμετρικά άντίθετό της, δπως τό δείχνει ή πορεία χάθε δεκάχρονου βιομηχανικού κύχλου, πού Ενα μιχρό προοίμιό του γνώρισε χαί ή Γερμανία μέ τό «χράχ» 1 , —δτι ή Ατομική ίδιοχτηαία πού στηρίζεται στήν προσωπική έργααία Εξελίσσεται παραπέρα μέ Αναγκαιότητα αέ άχτημοαύνη τών Εργατών, Ενώ δλη ή ίδιοχτηαία δλο καί περισσότερο συγκεντρώνεται ατά χέρια μή έργαζομένων,—δτι*
Γράφιηχε άπό τόν Φρίνιριχ "EvyxeXt στά 1876. Πραηοδημοαίΐύτηχε στή ' Νόιι Τοάιτ» τό 1896.

Σύμφωνα

μί ιό

χιιρόγραφο.

1 Ό "Ε*γχ·λς 4ννο·1 τήν οίχονομιχή χρίση τοβ 1873-74. (Σημ. Σ6ντ.) 2 'ESA οταματοί·ι τό χ·ιρόγραφο. (Σημ. Σύντ.) 

ΦΡΙΝΤΡΙΧ

ΕΝΓΚΕΛΣ

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΥΤΟΠΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΓΓΛΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ

Τούτο τό μικρό σύγγραμμα ήταν άρχιχά μέρος ένός μεγαλύτερου συνόλου. Γύρω στά 1875 ό δρ. Ε. Ντύρινγκ, ιδιωτικός άφηγητής στό πανεπιστήμιο τού Βερολίνου, διακήρυξε ξαφνικά χαί μέ άρκετό θόρυβο ότι προσηλυτίστηκε στό σοσιαλισμό χαί φιλοδώρησε τό γερμανικό χοινό δχι μονάχα μέ μιά λεπτομερειακή σοσιαλιστική θεωρία, άλλά έπίσης χαί μ' Ενα ολοκληρωμένο πραχτικό σχέδιο γιά τήν άναδιοργάνωση τής κοινωνίας. 'Ηταν αύτονόητο δτι χτύπησε τούς προδρόμους coo. Πρώτα άπ' δλους τίμησε τόν Μάρξ, περιλούζοντάς τον μέ δλο τό περιεχόμενο τής μανίας του. Αύτό Εγινε τήν έποχή, πού μόλις είχε τελειώσει ή σ υ γ χ ώ νευση τών δυό τμημάτων τού σοσιαλιστικού κόμματος στή Γερμανία—άΐζεναχικών χαί λασσαλιχών—χαί τό χόμμα μ' αύτό τόν τρόπο δέν άπόχτησε μονάχα μιά τεράστια αύξηση τής δύναμής του, άλλά, πράγμα σπουδαιότερο, και τήν ίχανόνητα νά χρησιμοποιεί δλη αύτή τή δύναμη ένάντια στόν κοινό έχθρό. Τό σοσιαλιστικό κόμμα στή Γερμανία γινόταν γρήγορα μιά δύναμη. Ό πρώτο; δμως δρος γιά νά γίνει μιά δόναμη ήταν νά μήν Εκθέσει σέ κίνδυνο τήν νεοαποχτημένη ένότητα. *0 δρ. Ντύρινγχ λοιπόν Ετοιμαζόταν πιά άνοιχτά νά σχηματίσει γύρω άπό τό πρόσωπο του μιάν αίρεση, τόν πυρήνα ένός μελλοντικού χ ω ριστού κόμματος. "Ετσι άναγκαστήχαμε νά δεχτούμε τό γάντι 

103 ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

πού (ΐίς πέταξαν χαί νά δέσουμε τή μάχη, είτε μάς άρεσε εΓτε δχ:. Ί Ι υπόθεση αύτή, άν χαί δέν ήταν καί πολύ δύσκολη, ήταν ωστόσο μιά υπόθεση πού ολοφάνερα θά χρατοδσε πολύ. Ό π ω ς είναι βέβαια γνωστό, Εμάς τού; γερμανούς μάς χαρακτηρίζει μιά βαρυσήμαντη Εμβρίθεια, μιά θεμελιακή βαθύνοια ή—δπως θέλεις πές το—μιά «βαθύνου; θεμελίωσ.ς». Κάθε φορά πού ένας άπό μάς αναπτύσσει κάτι, πού τό θεωρεί νέα διδασκαλία, τό πρώτο πού εχει νά κάνει είναι νά τήν επεξεργαστεί σ' ένα κ α θολικό σύστημα ΙΙρέπει ν'Αποδείξει, δτι τόσο οί πρώτες άρχές τής λογικής δσο καί οί θεμελιακοί νόμοι τού σύμπαντος άπό καταβολής κόσμου όπήρχαν μέ τό μοναδικό σκοπό νά οδηγήσουν α' αύτή τή νέα θεωρία πού Ανακαλύφθηκε καί πού Επιστεγάζει τά πάντα. Καί ό δρ. Ντύρινγκ άπό τήν άποψη αύτή ήταν φτιαγμένος σύμφωνα μέ τό έθνιχό πρότυπο. Είχα ν' άσχοληθώ, ούτε λίγο ούτε πολύ, μ' ένα ολοκληρωμένο «Σύστημα τής Φ ι λοσοφίας», τής φιλοσοφίας του πνεύματος, τής ήθιχής, τής φύσης χαί τής Ιστορίας, μ' ένα όλοχληρο>μένο «Σύστημα τής πολιτικής οικονομίας χαί τοδ σοσιαλισμού» χαί τέλος μέ μιά «Κριτική ίστορία τής πολιτικής οικονομίας»—μέ τρείς χοντρούς τόμους σέ ογδοο σχήμα, δυσκίνητους καί άπόξω καί άπό μέσα, μέ τρία σώματα στρατοδ άπό έπιχειρήματα, πού οδηγήθηκαν στό πεδίο τής μάχης ένάντια σ' όλους τούς φιλόσοφους καί οικονομολόγους πού προηγήθηκαν πριν άπ* αυτόν γενικά καί ιδιαιτέρα ένάντια στόν Μάρξ—πραγματικά, μέ μιά προσπάθεια ολοκληρωτικής «Ανατροπής τής έπιστήμης». "Ημουν δποχρεωμένος νά πραγματευθώ δλα τά πιθανά καί άπίθανα Αντικείμενα : άπό τίς έννοιες τοό χρόνου καί τού χώρου ίσαμε τόν διμεταλλισμό, άπό τήν αιωνιότητα τής Ολης καί τής κίνησης ίσαμε τήν πρόσκαιρη φύση τών ήθικών ίδεών, άπό τή φυσική Επιλογή του Δαρβίνου Γσαμε τήν Αγωγή τής νεολαίας σέ μιά μελλοντική κοινωνία. Πάντως ή συστηματική πολυλογία του άντιπάλου μου μου πρόσφερε τήν εύκαιρία ν* άναπτύξω, στήν πολεμική μαζί του καί σέ πιό συνεκτική μορφή, άπ' δ,τι γινόταν προηγούμενα, τίς άπόψεις πού Εκπροσωπούσαμε ό Μάρξ καί γώ πάνω σ' αύτή τήν ποικιλομορφία τών Αντικειμένων. Κι αύτή ήταν ή κύρια αίτία, πού μέ έκανε νά καταπιαστώ μ 1 αύτό, τό κατά τά άλλα Αχάριστο καθήκον. Ί Ι άπάντησή μου δημοσιεύτηκε πρώτα σέ μιά σειρά Από άρθρα 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

ατό «Φόρβερτς» 1 τής Λειψίας, κεντρικό όργανο τοό σοσιαλιστικού κόμματος, καί κατόπιν σέ βιβλίο μέ τόν τ ί τ λ ο : « Ή ά ν ατ ροπή τής Επιστήμης άπό τόν κύριο "ΟΟγκεν Ντύρινγκ» («Herrn Eugen D ü h r i n g s U m w ä l z u n g der W i s s e n s c h a f t » ) , πού ή δεύτερη Εκδοσή του βγήκε τό 1886 στή Ζυρίχη. "Γστερα άπό παράκληση του φίλου μου Πώλ Λαφάργκ, πού είναι σήμερα άντιπρόσωπος τής Λίλλης στή γαλλική βουλή, Επεξεργάστηκα τρία κεφάλαια αύτοϋ του βιβλίου σέ Ενα φυλλάδιο, πού τό μετάφρασε καί τό δημοσίευσε μέ τόν τίτλο ^ S o c i a lisme utopique et socialisme scientifique». Σύμφωνα μ' αύτό τό γαλλικό κείμενο Εγιναν μιά πολωνική καί μιά ισπανική Εκδοση. Τό 1883 οί γερμανοί φίλοι μας Εκδόσανε τό σύγγραμμα στήν γλώσσα τοϋ πρωτότυπου. 'Από τότε βγήκαν μέ βάση τό γερμανικό κείμενο μεταφράσεις στά ιταλικά, ρωσικά, δανικά, όλλανδικά καί ρουμάνικα. Δηλαδή μαζί μέ τούτη τήν άγγλική Εκδοση τό μικρό αύτό σύγγραμμα κυκλοφόρησε σέ δέκα γλώσσες. ' Α π ' 3,τι ξέρω, κανένα άλλο σοσιαλιστικό Εργο, ούτε κι αύτό 'τό «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» μας τοϋ 1848 ή τό «Κεφάλαιο» τοϋ Μάρξ δέν μεταφράστηκε τόσες φορές. Στή Γερμανία βγήκε σέ τέσσερις Εκδόσεις μέ 20.000 αντίτυπα συνολικά. Τό παράρτημα « Ή Μάρκ» («Die Mark») 1 γράφτηκε μέ σκοπό νά διαδοθούν στό Γερμανικό Σοσιαλιστικό Κόμμα μερικές θεμελιακές γνώσ.ις γιά τήν Ιστορία καί τήν Εξέλιξη τής γαιοχτησίας στή Γερμανία. Αύτό θεωρήθηκε ιδιαίτερα άπαραίτητο σέ μιάν Εποχή, πού ή κατάχτηση Γής Εργατιάς τών πόλεων άπό τό σοσιαλιστικό κόμμα είχε προχωρήσει άρκετά καί χρειαζόταν νά καταπιαστούμε μέ τούς Εργάτες γής καί τούς άγρότες. Τό π α ράρτημα αύτό προστέθηκε στή μετάφραση, γιατί of άρχικές μορφές τής γαιοχτησίας πού είναι κοινές σέ όλα τά γερμανικά φύλα καί ή ίστορία τής διάλυσης τους είναι στήν 'Αγγλία άκόμα λιγότερο γνωστές ά π ' 3,τι στή Γερμανία. "Αφησα άμετάβλητο τό πρωτότυπο κείμενο, δηλαδή δέν πήρα υπόψη μου τήν ύπόθεση
1 «4>ipj3ept(» («Vorwärts»),κβντριχό δργανο τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας ΰοτβρα άπό τό Ινοοτιχό συνέδριο τής Γκότα, Ιβγαινβ οτή Αβιψία άπό τό 1876 ώς τό 1878. (Σημ. Σύντ.) 2 Μέ τόν τίτλο αότό ό "Ενγχβλς πρόο$βοβ σαν παράρτημα οτήν πρώτη γερμανική Ιχδοοη τής «'Εξέλιξης τοΟ αοοιαλιομοΟ άπό τήν ουτοπία οτήν έπιοτήμη» μ·.ά ο6ντομη οκιαγραφηοη τής (οτορίας τής γβρμανιχής άγροτι&ς άπό το6ς Αρχαίους χρόνους. (Σημ. Σ6ντ.)
Mm*. - /·\γΜΜλ; luiif jra rçytt, τύμΟί II, 

98

ΦΡΙΝΤΡΙΧ

ΕΝΓΚΕΛΣ

πού διατύπωσε τελευταία ό Μάξιμ Κοβαλέφσκι χα£ πού σύμφωνα μ' αύτή ν πρίν άπό τό μοίρασμα τής καλλιεργήσιμης χαί βοσκήσιμης γής Ανάμεσα στά μέλη της Μορκ, προηγήθηκε ή καλλιέργεια της γιά κοινό λογαριασμό άπό μιά μεγάλη πατριαρχική οικογενειακή κοινότητα, πού άγκαλιάζει πολλές γενεές (παράδειγμα γι* αύτήν αποτελεί ή νοτιοσλαβική ζάντρουγκα πού όπάρχει καί σήμερα άκόμα), ένώ τό μοίρασμα έγινε άργότερα, δταν ή κοινότητα έγινε τόσο μεγάλη πού ήταν πιά πολύ δυσκίνητη γιά ένα κοινό νοικοκυριό. Πιθανόν ό Κοβαλέφσχι νάχε: δίκιο, τό ζήτημα όμως είναι άκόμα s u b judice 1 . Οί οικονομικοί δροι πού χρησιμοποιούνται σ* αύτό τό βιβλίο, έφόσον πρόκειται γιά νέους, συμφαηούν μέ τήν ορολογία πού χρησιμοποιήθηκε στήν άγγλική έκδοση του «Κεφαλαίου» τού Μάρζ. Χαρακτηρίζουμε «Εμπορευματική παραγωγή» τ τ ν οικονομική έκείνη φάση, δπου τά άντικείμενα παράγονται δχι μον ά χ α γιά τή χρήση τών παραγωγών, άλλά έπίσης καί μέ σκοπό τήν άνταλλαγή τους, δηλαδή σάν έμπορεύματα καί δχι σάν άξίες χρήσης. Ή φάση αύτή άπλώνεται άπό τίς πρώτες άρχές if,ς παραγωγής γιά τήν άνταλλαγή ίσαμε τή σημερινή μας εποχή, 'Αποκτά τήν όλοκληρωμένη άνάπτυξη της μονάχα στήν κεφαλαιοκρατική παραγωγή, δηλαδή στίς συνθήκες δπου έ κκφαλαιοκράτης, ό ίδιοχτήτης τών μέσων παραγωγής, άπασχολεΐ μέ μισθό έργάτες, άνθρώπους πού τούς άφαιρέθηκαν δλα τά μέσα π α ραγωγής έκτός άπό τήν έργατική τους δύναμη, καί τσεπώνει τό πλεόνασμα πάνω άπό τά Ιξοδά του πού τού μένει άπό τήν τιμή πούλησης τών προϊόντων. Χωρίζουμε τήν ίστορία τής βιομηχανικής παραγωγής άπό τό μεσαίωνα καί δώ σέ τρείς π ε ριόδους : 1) Χειροτεχνία, μικροί χειροτέχνες μαστόροι μέ λίγους καλφάδες καί μαθητευόμενους, δπου κάθε έργάτης κατασκευάζει ολόκληρο τό είδος. 2 ) Μανιφακτούρα, δπου ένας μεγαλύτερος άριθμός άπό έργάτες συγκεντρώνονται σέ Ινα μεγάλο έργα ατήρι καί κατασκευάζουν ολόκληρο τό είδο; μέ βάση τήν άρχ ή τού καταμερισμού τής έργασίας. 'Εδώ κάθε έργάτης έκτελεί ένα μέρος τού έργου, ετσι πού τό προϊόν είναι έτοιμο μονάχα, άφού Εχει περάσει διαδοχικά άπό τά χέρια δλων. 3) Σύγχρονη βιομηγανία, δπου τό πρ&Ιόν κατασκευάζεται άπό μηχανήματα πού τά κινεί μέ κάποια κινητήρια δύναμη καί δπου ή δράση
1

'Γπό xploiv, 6ηλ. ί έ ν λύθηχβ άχόμα. (Σημ. Σύντ.) 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

τού Ιργάτη περιορίζεται μονάχα οτό νά Επιβλέπει καί νά διορθώνει τή δράοη τών μηχανών. Ξέρω πολύ καλά ότι τό περιεχόμενο αύτού του βιβλίου θά θίξει ένα μεγάλο μέρος του Αγγλικού κοινού. Ά ν δμως έμβίς οί ήπειρωτικοί παίρναμε Εστω καί Ελάχιστα υπόψη τίς προλήψεις τοϋ βρετανικού ,,άξιοσεβαστου'', δηλ. τού βρετανικού φιλισταΤομού, τότε θά τήν είχαμε άκόμα πιό άσχημα, άπ' δ,τι τήν έ χουμε Ετσι ή άλλιώς. Τό σύγγραμμα αότό υπερασπίζει δ,τι Εμείς όνομάζουμε «ιστορικό υλισμό», και ή λέξη υλισμός ά π ο τελεί μιά χτυπητή παραφωνία στά αύτιά τής τεράστιας πλειοψηφίας τών άγγλων Αναγνωστών. Ή λέξη «άγνωοτικισμός» 1 όποφέρεται Ακόμα, δμως ή λέξη όλισμός—αύτό πιά είναι ολότελα Απαράδεχτο. Καί δμως ή πρώτη πατρίδα κάθε σύγχρονοο υλισμού, άπό τό XVII αίώνα καί δώ, δέν είναι καμιά άλλη Από τήν 'Αγγλία. «'U υλισμός είναι γνήσιος γιός τής Μεγάλης Βρετανίας. Ό σχολαστικος της Ντώνς Σχότ διερωτιόταν κιόλας &ν μπορούσε ή ύλη νά σκεφθεί. »Γιά νά διαπράξει αύτό τό θαύμα κατάφευγε στήν π α ν τ ο δυναμία τοϋ θεού, δηλαδή υποχρέωνε τήν ίδια τή θεολογία νά κηρύσσει τόν υλισμό. Ή τ α ν έπιπλέον καί νομιναλιστής 2 . Τό νομιναλισμό τόν συναντάμε σάν Ενα βασικό στοιχείο στόν ά γ γλικό υλισμό, δπως γενικά άποτελεί καί τήν πρώτη έκφραση τοϋ όλισμοΰ. » Ό Αληθινός γενάρχης τοϋ άγγλικού όλισμοΰ είναι ό Βάκων. "Η φυσική Επιστήμη είναι γι' αύτόν ή άληθινή Επιστήμη καί ή φυσική πού στηρίζεται στήν Εμπειρία τών αίσθητών π ρ α γ μάτων είναι τό κυριότερο μέρος τής φυσικής έπιστήμης. Ό ' Α ναξαγόρας μέ τίς όμοιομέρειές του καί ό Δημόκριτος μέ τά άτομά του είναι συχνά οί αύθεντίες του. Σύμφωνα μέ τή διδασκαλία του οί αισθήσεις είναι άλάθευτες καί άποτελοϋν τήν
1 Ά γ ν ω ο τ ι κ ι ο μ ό ς , Ιλληνιχή λίξη πού Αποτελείται άπό τδ οτβρητιχό α χαί άπό τή λίξη γνώοη. Ό άγνοοοτιχιστής παραβίχβται τήν δπαρ;η ϋλιχΑν πραγμάτων, ίίβωρβί ίμως βτι β* μποροΟμβ να τα γνα>ρ(οουμβ. (Σημ. Σύντ.) 2 Ν ο μ ι ν α λ ι σ μ ό ς , άπό τή λατινική λέξη nomen, nominis πού σημαίνει δνομα. Μια χατβϋβυνοη τής μβοαιανιχής φιλοσοφίας, πού 6«»pet τΙς γ«νΐχίς προσηγορικές Ιννοιβς άπλβς σαν όνόματα πού χαρακτηρίζουν Βμοια πραγματα. (Σημ. Σ6ντ.) 

100

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

πηγή χάθε γνώσης. Ί Ι έπιστήμη είναι Εμπειρική έπιστήμη χαί συνίσταται στήν έφαρμογή μιάς λογικής μεθόδου στό αισθητό πού όπάρχει. Ί Ι Επαγωγή, ή άνάλυση, ή σύγκριση, ή π α ρ α τ ή ρηση, τό πείραμα είναι οί κύριοι <5ροι μιάς λογικής μεθόδου. Ά π ό τίς φυσικές ιδιότητες τής Ολης ή κίνηση είναι ή πρώτη χ α ί ή χυριότατη, οχι μονάχα σάν μηχανική καί μ α θ η μ α τ ι χ η κίνηση, άλλά άχόμα περισσότερο σάν όρμή, ζωτικό πνεύμα, τ ά ση, σάν βάσανο ( Q u a l ) 1 — γ ι ά νά χρησιμοποιήσουμε τήν Εκφραση τοΰ Γιάκομπ Μ π έ μ ε — τ ή ς Ολης. Οί πρωτόγονες μορφές τής Ολης είναι ζωντανές, χαρακτηριστικές γ ι ' αύτήν Εσωτερικές δ υ νάμεις πο& εξατομικεύουν χαί δημιουργούν τά ειδικά διακριτικά. »'() υλισμός τοϋ Βάχωνα, τού πρώτου δημιουργού τού υλισμού, κρύβει μέσα του άχόμα μέ άφελή τρόπο τά σπέρματα μ ι ί ς ολόπλευρης Εξέλιξης. Ί Ι Ολη χαμογελά μέ ποίητική-αίσθησιακή λάμψη σ' ολόκληρο τόν άνθρωπο. Έ ν ώ άντίθετα ή ίδια ή Αφοριστική διδασκαλία είναι γεμάτη ά π ό θεολογικές άσυνέπειες. »Στήν παραπέρα του Εξέλιξη ό υλισμός γίνεται μονόπλευρος. Ό Χόμπς είναι αύτος πού συστηματοποιεί τόν όλισμό τοϋ Β ά χ ω ν α . Ή αίσθητότητα ( S i n n l i c h k e i t ) χάνει τήν όμορφιά της καί γίνεται ή άφηρημένη αίσθητότητα τού γεωμέτρη. Ή φυσική κ ί ν η ση θυσιάζεται στή μηχανική ή μαθηματική κίνηση, ή γ ε ω μετρία άνακηρύσσεται ή κύρια έπιστήμη. ' Ο υλισμός γίνεται μισάνθρωπος. Καί γιά νά μπορέσει νά -νικήσει τό μισάνθρωπο, άσαρκο πνεόμα στή δική του τήν περιοχή, έ υλισμός είναι όποχρεωμένος νά θανατώσει τ ή δική του τή σάρκα καί νά γίνει άσκητής. Ε μ φ α ν ί ζ ε τ α ι σάν Ενα λογικό δν, μά άναπτύσσει Επίσης καί τήν άμείλιχτη συνέπεια τοϋ λογικού. » Ά ν οί αισθήσεις προσφέρουν στούς Ανθρώπους δλες τίς γνώσεις, σχέφτεται δ Χ ό μ π ς ξεκινώντας άπό τόν Βάκωνα, τότε ή άποψη, ή σκέψη, ή παράσταση κ λ π . δέν είναι τ ί π ο τ α άλλο π α 1 Ή λίςη «Qual· άποτβλβΐ Ινα Υφιλοσοφικό λογοπαίγνιο. «Quals οημαίνβι έπιλέςβι βάσανο, πόνος, πού παραχινιΐ να γίνβι καποια πράξη. Ταυτόχρονα ό μυστικιστής Μπέμβ μπαζβι οτή γιρμανική λέξη Qual χάτι 4πό τή οημασία τής λατινιχής λέςης qualitas (Ιίιότητα). Ή δική του ή Qual ήταν, οί άνιίθβση μέ τόν πόνο πού προχαλβίται άπόξω, ή *ΡΧ>) πού βραο'ηριοηοκί, πού προέρχβται άπό μιαν αυθόρμητη Ιξέλιξη τοΟ πράγματος, τής οχέοης ή τοϋ πριοώκου, πού ύκοτάοοβται ο' αυτήν χα( πού μέ τή οβιρά της προχαλβϊ αύτή τήν Ιξέλιξη (Σ η μ « ί α) ο η τοΟ "Ενγ χ β λ ς ο τ ή ν i γ γ λ ι χ ή Ι χ Î ο α η). 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

ρά φαντάσματα τοϋ κόσμου τών σωμάτων πού λίγο-πολύ α π ό βαλε τήν αισθητή του μορφή. Ή έπιστήμη μπορεί μόνο νά δόσει όνόματα σ' αυτά τά φαντάσματα. "Ενα άνομα μπορεί νά χρησιμοποιηθεί γιά πολλά φαντάσματα. Μπορεί μάλιστα νά όπάρχουν χα( όνόματα τών ονομάτων. Θάταν όμως μιά άντίφαση άν άπό τή μιά άναζητοϋμε τήν πηγή δλων τών ιδεών στόν αισθητό χόσμο χαί άπό τήν άλλη ισχυριζόμαστε δτι μιά λέξη είναι χάτι παραπάνω άπό μιά λέξη, ότι έχτός άπό τά πάντοτε ξεχωριστά δντα πού άντιληφθήχαμε υπάρχουν άχόμα χαί γενιχά δντα. Μιά άσώματη ούσία άποτελεί μάλλον τήν ίδια ά ν τ ί φαση, όπως χαί ένα άσώματο σώμα. Σώμα, Είναι, οόσία, άποτελούν μιά χαί τήν αότή πραγματική ιδέα. Δέ μπορεί χάνεις νά χωρίσει τή σχέψη άπό μιά ύλη πού σκέφτεται. Ί Ι ύλη είναι τό όποχείμενο όλων τών άλλαγών. Ή λέξη άπειρο είναι χωρίς νόημα, άν δέ σημαίνει τήν ικανότητα τοϋ πνεύματος μας νά προσθέτει χωρίς τελειωμό. Καί έπειδή μονάχα τό υλικό είναι αισθητό, μπορεί νά γνωστεί, δέν ξέρουμε τίποτα γιά τήν ύπαρξη τοϋ θεοϋ. Μονάχα ή δική μου ύπαρξη είναι σίγουρη. Κάθε άνθρώπινο πάθος είναι μιά μηχανική κίνηση πού τελειώνει ή άρχίζει. Τά άντιχείμενα τών δρμών είναι τό χαλό. "Ο άνθρωπος υπόκειται στούς ίδιους νόμους όπως χαί ή φύση. Έ δύναμη χαί ή έλευθερία είναι ταυτόσημες. » Ό Χόμπς είχε συστηματοποιήσει τόν Βάχωνα, μά δέν έξήγησε πιό λεπτομερειακά τή θεμελιακή του άρχή, οτ. πηγή τών γνώσεων καί τών ιδεών είναι ό αισθητός κόσμος. » Ό Λόκ έξήγησε τήν άρχή τοϋ Βάκωνα καί τού Χόμπς στό „Δοκίμιο του γιά τήν προέλευση τοϋ άνθρώπινου λογικού". » Ό π ω ς ό Χόμπς έκμηδένισε τίς θεΤστικές1 προλήψεις τοϋ όλισμοϋ τοϋ Βάκωνα, έτσι καί οί Κόλλινς, λ'τόντγουελ, Κόγουαρντ, ΧάρτλεΟ, ΠρίσλεΟ κλπ. εκμηδένισαν τούς τελευταίους θεολογικούς φραγμούς τής αίσθησιοκρατίας (σενσουαλισμοϋ) τοϋ Λόκ. Ό ντεϊσμός*, τουλάχιστον γιά τόν υλιοτή, δέν είναι τίπο1 θ « Ι ο τ Ι χ * ς , άπ ό τή λέξη θΊΐομός: μιά φιλοσοφιχή-θιολογίχή ΒιΒαοχαλΙα, πο6 παραβίχτηχι τήν Οπαρξη Ινί< προοοοπιχοΊ θ-eoO πού Βημΐο6ργηοι τό σύμπαν. (Σημ. Σ6ντ.) 2 Ν τ β ί ο μ ί ζ , μιά φιλοοοφιχή-θ'βολογική χατιύθονοη πο6 παραιτ·1ται άπό τήν (Βία ϊνός προοοοπιχοΟ θιοΟ, μά πο6 παραΒΙχιται Ιναν 6βό οάν άπρόοοοπη πρωταρχική αΙτία τοΟ χόομου. (Σημ. Σύντ.) 

102

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τα περισσότερο Εκτός άπό Ενας άνετος καί τεμπέλικος τρόπος v i άπα)λαχτεί άπό τή θρησκεία» 1 . "Ετσ: Εκφράστηκε ό Μάρξ γιά τή βρετανική προέλευση τοϋ σύγχρονου υλισμού. Κι άν σήμερα οί Εγγλέζοι δέν αίσθάνονται τόν Εαυτό τους ιδιαίτερα ευτυχισμένο μέ τήν άναγνώριση τών υπηρεσιών τών προγόνων τους άπό τό Μάρξ, αύτό μπορεί μονάχ α ν ά μάς λυπήσει. ΙΙαρ' δλα αυτά παραμένει άναντίρητο τό γεγονός δτι ό Βάκων, ό Χόμπς καί 6 Λόκ ήταν οί πατέρες Εκείνης τής λαμπρής σχολής τών γάλλων όλιστών, πού Εκαναν τό XVIII αιώνα, αιώνα προπάντων γαλλικό, παρά τίς νίχες πού κέρδισαν οτήν ξηρά καί στή θάλασσα οί γερμανοί καί οί Εγγλέζοι Ενάντια στούς γάλλους. Κι αύτό πολύ πρίν άπό τή γ α λ λ ι κή Επανάσταση πού επιστέγασε τό τέλος τοϋ αιώνα καί πού τά άποτελέσματά της προσπαθούμε άκόμα νά τά Εγκλιματίσουμε Εμείς οί άλλοι στήν 'Αγγλία χαί στή Γερμανία. Αύτό δέ μπορούμε πιά νά τό άρνηθοϋμε. Ά ν οτά μέσα τοό αιώνα μας Ενας μορφωμένος ξένος Ερχόταν νά ΕγχατασταΟεί στήν 'Αγγλία, Ενα πράγμα τοϋ Εχανε περισσότερο ά π ' όλα έντύπωση, χαί τό πράγμα αύτό ήταν—δπως καί νά τόιιαιρνε— ή θρησκευτική 6περευλάβεια χαί βλακεία τής άγγλιχής ,,άξιοοέβαστης" μεσαίας τά£ης. Ή μ α σ τ α ν τότε δλοι όλιστές ή τουλάχιστον πολύ ριζοσπαστικοί Ελευθερόφρονες. Μάς φάνηκε άκατανόητο δτι σχεδόν δλοι οί μορφωμένοι άνθρωποι στήν 'Αγγλία π ί στευαν σ' δλων τών ειδών τά άπίθανα πράγματα, χαί δτι άχόμα καί γεωλόγοι σάν τόν Μπάκλαντ χαί τόν Μάντελ διαστρέβλωναν τά γεγονότα τής Επιστήμης τους μόνο καί μόνο γιά νά μή χτυπήσουν καί πολύ χατάμσυτρα τό μύθο τής μωσαϊκής κοσμογονίας. Μ£ς φάνηκε άχατανόητο δτι γιά νά βροϋμε άνθρώπους πού θ' άποτολμούοαν νά χάνουν χρήση τοϋ λογικού τους στά θρησκευτικά ζητήματα, Επρεπε νά πάμε στούς άμόρφωτους, στόν «άπλυτο δχλο» δπως τόν λέγανε τότε, στούς Εργάτες, ιδιαίτερα στούς σοσιαλιστές πού ήταν όπαδοί τοϋ "Οουεν. 'Από τότε δμως ή 'Αγγλία «έχπολιτίοτηκε». Ή Εκθεση τού 1851 χτύπησε τή νεκρική χαμπάνα τής άγγλικής νησιώτικης άπομόνωσης. Ή 'Αγγλία διεθνοποιόταν σιγά-σιγά, στό φα(,
' Κ . D d p ; χ α ί Φ . Έ ν γ χ β λ ς, «Ή &για οίχογένβια», Φρανκφούρτη, 1845, οβλ. 201-204 ( Σ η μ β ί ο ο ο η τ ο 0 Έ ν γ x β λ ς).—Βλέπβ Μάρξ"Κνγχβλς, " Α π α ν τ α , μέρος πρβτο, τόμος III, οβλ. 304-306. (Σημ. Σύντ.) 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

στό πιοτό, στά Εθιμα, στ(ς Αντιλήψεις, τόσο, πού δλο καί περισσότερο θά έπιθυμούσα μερικά Αγγλικά Εθιμα νά Εβρισκαν στήν ήπειρο τήν ίδια γενική όποδοχή, πού βρήκαν άλλες ήπειρωτικές συνήθειες στήν 'Αγγλία. "Ενα πράγμα είναι βέβαιο : ή διάδοση τοϋ λαδιού γιά σαλάτα (πού πρίν άπό τό 1851 ήταν γνωστό μονάχα στήν άριστοκρατία) συνοδεύτηκε άπό μιά μοιραία διάδοση τοϋ ήπειρωτικοϋ σκεπτικισμού σέ θρησκευτικά ζητήματα Καί τά πράγματα Εφτασαν ίσαμε τό σημείο, πού ό Αγνωστικισμός, άν καί δέ θεωρείται άκόμα τόσο καθώς πρέπει ίσο ή άγγλική κρατική Εκκλησία, ωστόσο άπό τήν άποψη τού σεβασμού πού τοϋ τρέφουν βρίσκεται σχεδόν στήν ίδια βαθμίδα μέ τήν αΤρεση τών βαπτιστών καί, πάντως, κατέχει μιά καλύτερη σειρά άπό τό «Στρατό τής Σωτηρίας». Καί δέ μπορώ νά Φανταστώ διαφορετικά τά πράγματα, παρά δ τ ι , πολλοί πού θά λυπούνται μέ τήν καρδιά τους γι' αύτή τήν πρόοδο τής Απιστίας καί πού θά τήν καταριούνται, θά παρηγορηθούν αμα π λ η ροφορηθούν δτι αύτές ο! νεοξεφουρνισμένες ίδέες δέν Εχουν ξενική προέλευση, δέν Εχουν τό σήμα: Made in G e r m a n y , γερμορvtxijc κατασκευής, δπως πολλά άλλα είδη καθημερινές χρήσης, άλλά δτι άντίθετα Εχουν παλιά άγγλική προέλευση καί δτι οί βριτανοί πρώτουργοί τους πρίν διακόσια χρόνια είχαν προχωρήσει κάμποσο πιό μακριά άπό τού; σημερινούς άπογόνους τους. Καί πραγματικά, τί άλλο είναι ό Αγνωστικισμός παρά ντροπαλός όλισμός ; Ή Αντίληψη τού άγνωστικιστή γιά τή φύση είναι πέρα γιά πέρα ολιστική. "Ολος ό φυσικός κόσμος κυριαρχείται Από νόμους καί Αποκλείει Απόλυτα κάθε Επενέργεια άπόξω. Μά, προσθέτει μέ περίσκ.-ψη ό Αγνωστικιστή;, δέν είμαστε σέ θέση ν'Αποδείξουμε άν δπάρχει ή δέν δπάρ/ει κάποιο Ανώτατο ί ν Εξω Από τό γνωστό μας κόσμο. Ή έπιφύλαξη αύτή μπορούσε νάχει τήν Αξία τη; τόν καιρό πού ό Λαπλάς στήν Ερώτηση τού Ναπολέοντα: γιατί στήν «Mécanique céleste» 1 τοϋ μεγάλου άστρονόμου δέν Αναφέρεται ούτε μιά φορά ό δημιουργός, Εδοσε τήν περήφανη Απάντη-ιη : Je n* avais p a s b e s o i n d e Cette hypothèse 1 . Σήμερα δμως ή άντίληψή μας γιά τό σύμπαν στήν Εξέλιξή του δέν Αφήνει Απολύτως καμιά θέση
1

7>d τήν οόράνια μηχανική), τόμ. I-V, Παρίοι, 1799-1825. (Σημ. Σύντ.) * Δέ μοΟ χρβιοίοτηκβ αύτή ή ΰπδ$βοη. (Σημ Σύντ.)

P. S. L a p l a c e , «Traité de mécanique céleste» (Πραγματεία 

104

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

οδτε γιά δημιουργό, ούτε γιά κυβερνήτη "Αν δμως παραδέχονταν Ενα άνώτατο δν Αποκλεισμένο άπ' δλο τόν όπάρχοντα κόσμο, αύτό καί μόνο του θάταν μιά Αντίφαση καί έπιπλέον, όπως μοϋ φαίνεται, θά Αποτελούσε μιάν Απρόκλητη προσβολή στά αίσθήματα τών θεοσεβών άνθρώπων. Τό ίδιο ό Αγνωστικιστής μας παραδέχεται οτι ΟΛη μας ή γνώση βασίζεται στίς πληροφορίες πού δεχόμαστε μέ τίς αισθήσεις μας. Μά, προσθέτει, άπό πού ξέρουμε άν οί αισθήσεις μας μάς δίνουν σωστές Απεικονίσεις τών πραγμάτων πού τά Αντιλαμβανόμαστε μέ τή βοήθειά τους; Καί παραπέρα μάς π λ η ροφορεί δτι : δταν μ.λάει γιά πράγματα ή γιά τίς ίδιοβητές τους δέν έννοεί στήν πραγματικότητα αύτά τά Γδια τά πράγματα καί

τίς Ιδιότητες τους, πού γι' αύτά δέ μπορεί νά ξέρει τίποτα τό βέβαιο, παρά μονάχα τίς έντυπώσεις, πού προκάλεσαν στίς αίσΟήσεις του. Έ δ ώ πρόκειται βέβαια γιά Εναν τρόπο Αντίληψης πού φαίνεται δτι είναι δύσκολο νά τόν Αντικρούσει χανείς μόνο μέ έπιχειρήματα. Προτού δμως οί άνθρωποι Αρχίσουν νά χρησιμοποιούν έπιχειρήματα, δρούσαν. «Στήν Αρχή ήταν ή πράξη». Καί ή Ανθρώπινη πράξη είχε κιόλας λύσει τή δυσκολία, πολύ πρίν τήν έπινοήοει ή Ανθρώπινη σοφιστεία. T h e proof of the p u d d i n g is in the eating 1 . Τή στιγμή πού τά πράγματα αύτά, σύμφωνα μέ τίς ίδιότητες πού Αντιλαμβανόμαστε σ' αύτά, τά χρησιμοποιούμε γιά τή δική μας χρήση, τήν ίδια στιγμή υποβάλλουμε σέ Αλάθευτη δοκιμή τίς παρατηρήσεις τών αίσθήσεών μας, άν είναι σωστές ή λαθεμένες. "Αν οί παρατηρήσεις αύτές δέν ήταν σωστές τότε θά πρέπει καί ή κρίοη μας γιά τήν χρησιμότητα ένός τέτιου πράγματος νά είναι λαθεμένη, καί θά πρέπει ν' Αποτύχει ή προσπάθειά μας νά τό χρησιμοποιήσουμε. Ά ν δμως πετύχουμε τό σκοπό μας, άν βρούμε δτι τό πράγμα Ανταποκρίνεται στήν Αντίληψη πού Εχουμε γι* αύτό, δτι μάς προσφέρει τό Αποτέλεσμα έκείνο πού γ ι ' α ύ τ ό τό χρηβιμοποιήσαμε, τότε αύτό Αποτελεί μιά θετική Απόδειξη δτι μέσα στά δρια αύτά συμφωνούν οί παρατηρήσεις μας γιά τό πράγμα καί γιά τίς ίδιότητές του, μέ τήν πραγματικότητα ποό όπάρχει Εξω Από μάς. Ά ν Αντίθετα βρούμε δτι Αποτύχαμε, τότε συνήθως δέν Αργούμε πολύ ώσπου ν' Ανακαλύψουμε τήν αιτία τής Αποτυχίας, βρίσκουμε δτι οί παρατηρήσεις πού Απο' Λοχιμίζ·; χ α ν ι ΐ ς *ήν ποοντίνγχα, τρώγοντας την. (Σημ. Συντ ) 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ -

(IS

τέλεσαν τή βάση τής προσπάθειάς μας, c h t ήταν άτελείς χα( Επιπόλαιες, είτε συνδυάστηκαν μέ τά άποτελέσματα άλλων π α ρατηρήσεων μέ τρόπο που δέ δικαιολογείται άπό τήν κατάσταση τών πραγμάτων. Εφόσον άσκούμε καί χρησιμοποιούμε σωστά τ(ς αισθήσεις μας καί περιορίζουμε τόν τρόπο τής ένέργειάς μας μέσα στά όρια που μπαίνουν άπό τίς παρατηρήσεις μας που έγιναν καί άξιοποιήθηκαν κανονικά, θά βρίσκουμε ότι οί έπιτυχίες τών πράξεων μας προσφέρουν τήν άπόδειξη δτι συμφωνούν οί παρατηρήσεις μας μέ τήν άντικειμενική φύση τών πραγμάτων πού άντιληφθήκαμε. Ά π' δσα είναι ίσαμε σήμερα γνωστά, δέν υπάρχει ούτε μιά περίπτωση πού νά υποχρεωθήκαμε νά καταλήξουμε στό συμπέρασμα δτι οΕ παρατηρήσεις τών αισθήσεων μας πού έχουν Εξελεγχθεί Επιστημονικά δημιουργούν στό μυαλό μας άντιλήψεις γιά τόν έξωτερικό κόσμο πού άπό τή φύση τους άποκλίνουν άπό τήν πραγματικότητα ή δτι άνάμεσα στόν Εξωτερικό κόσμο καί στίς παρατηρήσεις τών αισθήσεων μας γι* αύτόν υπάρχει μιά Εμφυτη άσυμφωνία. Μά τότε Ερχεται ό νεοκαντιανός άγνωστικιστής καί λέει : μάλιστα, μπορούμε πιθανώς νά άντιληφθοϋμε σωστά τίς ιδιότητες ένός πράγματος, δέ μπορούμε δμως νά συλλάβουμε τό ίδιο τό πράγμα μέ μιά οποιαδήποτε λειτουργία τών αισθήσεων ή τήΐ σκέψης. Αύτό τό «πράγμα καθαυτό» βρίσκεται Εξω άπό τήν περιοχή τής γνώσης μας. Σ' αύτό είχε κιόλας άπαντήσει ό Χέγχελ εδώ καί πολύν καιρό: δταν γνωρίζετε δλες τίς ιδιότητες ένός πράγματος, γνωρίζετε και τό ίδιο τό πράγμα. Δέ μένει τότε παρά τό γεγονός δτι τό πράγμα αύτό υπάρχει Εξω άπό μάς, καί μόλις οί αισθήσεις σας σάς πληροφόρησαν αύτό τό γεγονός συλλάβατε τό τελευταίο υπόλειμμα αύτού τού π ρ ά γ ματος, τό περίφημο πράγμα καθαυτό τού Κάντ πού δέ μ π ο ρεί νά γνωριστεί. Σήμερα μπορούμε σ* δλα αύτά νά προσθέσουμε μονάχα, δτι τήν εποχή τοο Κάντ οί γνώσεις μας γιά τά φυσικά πράγματα ήταν άκόμα τόσο άποσπασματικές, πού μάς Εκαναν νά υποθέτουμε δτι πίσω άπό κάθε πράγμα υπάρχει Ενα ιδιαίτερο μυστηριώδες πράγμα καθαυτό. Ά π ό τότε δμως τό Ενα ύστερα άπό τό άλλο τά άσύλληπτα αύτά πράγματα τά Επιασε ή γιγάντια πρόοδος τής έπιστήμης, τά άνϊλυσε καί, κάτι σπουδαιότερο, τά άναπαρήγαγε. Καί αύτό πού μπορούμε νά τό φ τ ι ά ξ ο υ μ ε Εμείς οΕ ίδιοι, δέ μπορούμε βέβαια νά τό χαρακτηρίσουμε σάν κάτι πού δέ μπορούμε νά τ ; γνωρίσουμε. 

106

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Γιά τή χ η μ ε ί α ' του πρώτου μισοΰ τοό αιώνα μα; οί όργανικές ούσίες ήταν τέτια μυστηριώδη πράγματα. Τώρα μαθαίνουμε νά τ(; συνθέτουμε τή μιά ύστερα άπό τήν άλλη άπό τά χ η μιχά στοιχεία καί χωρίς τή βοήθεια όργανικών λειτουργιών. Ή σύγχρονη χημεία δηλώνει : μόλις γνωστεί ή χημική σύνθεση ένός οποιουδήποτε σώματος, μπορεί τό σώμα αύτό νά συντεθεί άπό τά στοιχεία. Είμαστε βέβαια πολύ μακριά άπό τήν άκριβολογημένη γνώση τής σύνθεσης τών άνώτατων όργανικών ούσιών, τών λεγόμενων λευκωματούχων σωμάτων. Δέν υπάρχει δμως κανένας λόγος νά μή μπορέσουμε, ίστω κι δατερα άπό αιώνες, ν' άποχτήσουμβ αύτές τίς γνώσεις καί νά κατασκευάσουμε μέ τή βοήθειά τους τεχνητό λεύκωμα. "Οταν δμως φτάσουμε ώς έκεί, θάχουμε παράγει ταυτόχρονα καί όργανική ζωή, γιατί ή ζωή, άπό τίς πιό χαμηλές ίσαμε τίς πιό άνώτατες μορφές της, δέν είναι τίποτε άλλο άπό τό φυσιολογικό τρόπο ύπαρξης τών λευκωματούχων σωμάτων. "Οταν 2μως ό άγνωστικιστής μας έχει κάνει πιά αύτές τίς τυπικές επιφυλάξεις, μιλάει καί ένεργεί πέρα γιά πέρα σάν σκληροτράχηλος όλιατής, δπως καί είναι τέτιος ουσιαστικά. Μπορεί νά πει : άπ'δσα ξέρουμε έ μ ε ί ς ή Ολη καί ή κίνηση, ή δπως λένε τώρα, ή ένέργεια, δέ μπορούν οδτε νά δημιουργηθούν οδτε νά έκμηδενιατοΰν, δέν ίχουμε δμως καμιά άπόδειξη, δτι καί τά δυό δέν Εχουν δημιουργηθεί σέ κάποιαν άγνωστη έποχή. Προσπαθήστε δμως σέ μιά δοσμένη περίπτωση νά χρησιμοποιήσετε έναντίον του αύτή του τήν ομολογία, θ' άρνηθεί καί θά σάς άναγκάαϊΐ νά σωπάσετε άμέσως. Ά ν παραδέχεται in abstracto 1 τή δυνατότητα τοδ πνευματισμού ( S p i r i t u a l i s m u s ) in concreto 2 δμως δέ θέλει νά ξέρει τίποτε γι' αύτήν τή δυνατότητα, θ ά σάς πει : άπ' δσα ξέρουμε καί ά π ' δσα μπορούμε νά ξέρουμε, δέν όπάρχει δημιουργός ή κυβερνήτης τοΰ σύμπαντος. Γιά μάς ή δλη καί ή ένέργεια δέ μποροΰν οδτε νά δημιουργηθούν οδτε νά καταστραφούν, γιά μάς ή σκέψη είναι μιά μορφή τής ένέργειας, μιά λειτουργία τοΰ μυαλοΰ, ολα δσα ξέρουμε καταλήγουν στό γεγονός δτι ό ολικός κόσμος κυριαρχείται άπό άναλλοίωτους νόμους κλπ. κλπ. "Οσο λοιπόν είναι έ π ι σ τ ή μ ο ν ά ς Ανθρωπος, δσο ξ έ ρ ε ι κάτι, τόσο είναι όλιϋτής. "Εξω άπό τήν έπι1 Γινικά, Αφηρημένα. (Σημ. Σ&ντ.) ' Συγκικριμένα. (Σημ. Σ&ντ.) 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

στήμη του, σέ περιοχές πού τοϋ είναι ξένες, μεταφράζει ατά Ιλληνικά τήν άμάθειά του καί τήν όνομάζει αγνωστικισμό. Πάντως ένα πράγμα φαίνεται βέβαιο : άχόμα χι άν ήμουνα άγνωατικιατής, δέ θά μπορούσα νά χαρακτηρίσω σάν «ιστορικό άγνωιτιχισμό» τήν άντίληψη γιά τήν ιστορία πού σκιαγραφείται σ' αύτό τό βιβλιαράκι. Οί θεοσεβείς άνθρωποι θά μέ περιγελούσαν, χαί οί άγνωστιχιστές θά μί ρωτούσαν άγαναχτισμένοι, άν έχω ίρεξη νά τούς κοροϊδεύω. Καί Ετσι Ελπίζω δτι καί τό βρετανικό „Αξιοσέβαστο", πού στά γερμανικά τό λένε φι/ασταΐσμό, δέ θά φρίξει καί τόσο, άν χρησιμοποιήσω καί στά άγγλιχά, δπως χαί σέ τόσες άλλες γλώσσας τήν έκφραση : «Ιστορικός υλισμός» γιά νά χαρακτηρίσω τήν άντίληψη τής πορείας τ ή ; παγκόσμιας Ιστορίας, πού τήν τελική αίτία χαί τήν Αποφασιστική κινητήρια δύναμη δλων τών σπουδαίων ιστορικών γεγονότων τή βλέπει στήν οικονομική έξέλιξη τή; κοινωνίας, στίς Αλλαγές τοϋ τρόπου παραγωγής καί άνταλλαγής, στή διάσπαση τής κοινωνίας σέ διάφορες τάξεις πού πηγάζει ά π ' αύτό ν, χαί στούς άγώνες άνάμεσα σ' αύτές τίς τάξεις. Μά μοϋ φερθούν ίσως μέ άχόμα μεγαλύτερη έπιείχεια, άν άποδείξω, δτι ό ιστορικός όλισμός μπορεί νά ώφελήσει χαί τό άξιοαέβαστο τοϋ βρετανού φιλισταίου. "Εχω κιόλας τονίσει τό γεγονός δτι πρίν άπό σαράντα ή πενήντα χρόνια σέ κάθε μορφωμένο ξένο πού έγκατασταινόταν στήν 'Αγγλία προξενούσε δυσάρεστη Ιχπληξη, αύτό πού έπρεπε νά τοϋ φανεί σάν θρησκευτική 6περευλάβεια χαί στενοκεφαλιά τής «άξιοσέβαστης» Αγγλικής μεσαίας τάξης. Τώρα θ' άποδείξω δτι ή Αξιοσέβαστη ί γ γ λ ι χ ή μεσαία τάξη Εκείνης τής Εποχής δέν ήταν καθόλου τόσο κουτή, δσο φαινόταν στούς «ύφυείς ξένους. Οί θρησκευτικές της τάσεις έχουν τήν έξήγηαή τους. "Οταν ή Εύρώπη έβγαινε άπό τό μεσαίωνα, ή άστική τάξη τών πόλεων πού άνέβαινε ήταν τό Επαναστατικό της στοιχείο. Ή άναγνωρισμένη θέση πού είχε καταχτήσει μέσα στή μεσαιωνική φεουδαρχική συγκρότηση, ήταν κιόλας πολύ στενή γιά τήν δύναμη τής Επέχτασης. Ή έλεύθερη έξέλιξη τής άατικής τάξης δέ συμβιβαζόταν πιά μέ τό φεουδαρχικό σύστημα, τό φεουδαρχικό σύστημα έπρεπε νά πέσει. Τό μεγάλο δμως διεθνές κέντρο τοϋ φεουδαρχικού συστήματος ήταν ή ρωμαΐκή-καθολική Εκκλησία. Συνένωνε, παρ' δλους τούς Εσωτερικούς της πολέμους, δλη τήν ίχφεουδαρχιαμένη δυ· 

108

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

χική Εύρώπη σέ Ε«<α μεγάλο πολιτικό σύνολο, πού βρισκόταν σέ Αντίθεση πρός τό σχισματικό-Ελληνικό καθώς καί τό μωαμεθανικό κόσμο. Περιέβαλλε τή φεουδαρχική συγκρότηση μέ τό φωτοστέφανο τής θείας εύλογίας. Ε ί χ ε όργανώσει τή διχή της Ιεραρχία σύμφωνα μέ τό φεουδαρχικό πρότυπο χαί τέλος ήταν ό μεγαλύτερος ά π ' όλους τούς φεουδάρχες άρχόντους, γιατί τ ο υ λ ά χιστον τό Ενα τρίτο δλης τής καθολικής γαιοχτησίας άνήκε σ' αδτήν. Προτού μπορέσει ν' Αρχίσει ή έπίθεση ένάντια στόν κοσμικό φεοοδαρχισμό σέ κάθβ χώρα χαί ξεχωριυτά, Επρεπε νά καταστραφεί αύτή ή κεντρική καί Αγιασμένη όργάνωσή του. "Ομως βήμα πρός βήμα μαζί μέ τό άνέβασμα τής άστικής τάξης ξετυλιγόταν καί ή τεράστια άνθιση τής Επιστήμης. Ά ρ χ ι σ α ν ξανά νά καταγίνονται μέ τήν άστρονομία, τή μ η χ α νική, τή φυσική, τήν άνατομία, τή φυσιολογία. Ή άστική τάξ/; χρησιμοποιούσε γιά τήν άνάπτυξή τής βιομηχανικής της π α ρ α γωγής τήν έπιστήμη πού Εξέταζε τίς ιδιότητες τών φυσικών σωμάτων καί τούς τρόπους δράαης τών φυσικών δυνάμεων. "2ς τότε όμως ή έπιστήμη ήταν ή ταπεινή υπηρέτρια τής Εκκλησίας, πού δέν τής Επιτρεπόταν νά ξεπεράσει τούς φραγμούς πού τής Εβαζε ή πίστη, μέ δυό λόγια, ήταν δ,τι άλλο θέλετε, μόνο Επιστήμη δέν ήταν. Τώρα ή Επιστήμη στασίαζε Ενάντια στήν Εκκλησία. Ή άστική τάξη χρειαζόταν τήν Επιστήμη και Επαιρνε μέρος στήν άνταρσία. Έ θ ι ξ α Ετσι μονάχα δυό άπό τά σημεία δπου ή άστική τ ά ξη πού Ανέβαινε Επρεπε νάρθει σέ σύγκρουση μέ τήν υπάρχουσα Εκκλησία. Αύτά δμως φτάνουν γιά ν' Αποδείξουν πρώτα, δτι ή τάξη πού περισσότερο άπ' δλες τίς άλλες Επαιρνε μέρος στόν άγώνα ένάντια στίς θέσεις καί στήν Εξουσία τής καθολικής Εκκλησίας ήταν Γσα-ίσα ή άστική τάξη. Καί δεύτερο, δτι τότε κάθε Αγώνας Ενάντια στή φεουδαρχία Επρεπε νά πάρει θρησκευτικό περίβλημα , δτι Επρεπε σέ πρώτη γραμμή νά στραφεί Ενάντια στήν Εκκλησία. Ά ν δμως ή πολεμική κραυγή ξεκίνησε άπό τά Πανεπιστήμια καί άπό τούς Επιχειρηματίες τών πόλεων, βρήκε ώστόσο δυνατή Απήχηση στίς μάζες τοΰ Αγροτικού πληθυσμού, στούς χωρικούς, πού πάλαιβαν παντού σκληρά μέ τούς πνευματικούς καί κοσμικούς φεουδάρχες Αφέντες τους, καί ή πάλη γινόταν μ ά λιστα γι' αύτή τήν ίδια τήν Οπαρξή τους. Ό μεγάλος Αγώνας τής εύρωπαϊκής Αστικής τάξτ/t Ενάν- 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

-tea στή φεουδαρχία άποκορυφώθηκε οέ τρεί; μεγάλες άποφασιστικές μάχες. Ί Ι πρώτη ήταν αυτέ πού Εμείς τό λέμε Μεταρύθμιση ατή Γερμανία. Στή φωνή τοϋ Λουθήρου νά στασιάσουν Ενάντια ατήν Εκκλησία άπάντηααν δυό πολιτικές Εξεγέρσεις : πρώτα ή έξέγεραη τοϋ χατώτερου άρχοντολογιού κάτω άπό τήν άρχηγία τοϋ Φράντς φόν ΖΙκινγκεν τό 1523. έπειτα ό μεγάλος πόλεμος τών χωρικών τό 1525. Καί ci ονό καταπνίγηκαν, κυρίως λόγω τής άναποφισιστικότητας τοϋ κόμματος πού είχε τήν κύρια συμμετοχή, τών αστών τών πόλεων—άναποφασιατικότητας, πού τά αίτιά της δέ μπορούμε νά τά Εξετάσουμε εδώ. Ά π ό τή στιγμή αύτή ό άγώνα; Εκφυλίστηκε σέ καυγά άνάμεσα ατούς χωριστούς πρίγκιπες καί στήν αύτοκρατορ'.κή κεντρική έξουσία καί είχε σάν συνέπεια ή Γερμανία γιά 200 ολόκληρα χρόνια νά σβηστεί άπό τόν κατάλογο τών πολιτικά δρώντων Εθνών τής Ευρώπης. Ή Μεταρύθμιαη τοϋ Λουθήρου καθιέρωσε πάντως μιά νέα θρησκεία, καί μάλιστα τέτια ακριβώς πού χρειαζόταν ή απόλυτη μοναρχία. Μόλις οί βορειοανατολικοί γερμανοί άγρότες δέχτηκαν τό λουθηρανισμό, τούς όποβιβάσανε άπό ελεύθερους άνδρες σέ δουλοπάροικους. Έ κ ε ϊ όμως πού άπότοχε ό Λούθηρος, νίκησε ό Καλβίνος. Τό δόγμα του ήταν προσαρμοσμένο στις άπαιτήσεις τών πιό τολμηρών άστών τής τοτινής Εποχής. Ή διδασκαλία του ν ι ά τό πεπρωμένο ήταν ή θρησκευτική Εκφραση τού γεγονότος δτι στόν κόσμο τοϋ εμπορίου κα: τοϋ συναγωνισμού ή Επι:υχια καί ή χρεωκοπία δέν έξαρτώνται άπό τή δράση ή άπό τήν Επιδεξιοσύνη τού ξεχωριστού άνθρώπου, άλλά άπό συνθήκες πού είναι άνεξάρτητες ά π ' αύτόν. «Λεν Εξαρτιέται άπό τή θέληση ή τή δράση οποιουδήποτε, άλλά άπό τήν εΰσπλαχνία» άνώτερων, άλλά άγνωστων

οικονομικών δυνάμεων. Κι αύτό

Εποχή οικονομικής άνατροπής, δπου δλοι οί παλιοί Εμπορικοί δρόμοι καί τά παλιά Εμπορικά κέντρα ξετοπίζονταν άπό νέα. δπου είχαν άνοιχτεί στόν κόσμο οί πόρτες τής Αμερικής καί τών Ινδιών καί όπου άκόμα καί τά άπό άνέκαθεν αξιοσέβαστα οικονομικά άρθρα πίστης—οί άξίες τοϋ χρυσού και τού άσημιού— κλονίζονταν καί κατάρεα». Χώρια άπ' αύτό, τό εκκλησιαστικό σύστημα τοϋ Καλβίνου ήταν πέρα γιά πέρα δημοκρατικό καί ρεπουμπλικάνικο. Τή στιγμή δμως πού είχε έκδημοκρατιαθεί τό βασίλειο τοϋ θεοϋ, μπορούσαν τά βασίλεια αοτού τοΰ κό-

ήταν

ιδιαίτερα σωστό αέ μιά 

110

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

σμου νά παραμένουν ύπάχουα σέ βασιλιάδες, Επισκόπους χαί φεουδάρχες Αφέντες ; "Αν ό γερμανικός λουθηρανισμός έγινε ύπάχουο δργανο στά χέρια τών γερμανών μικροπριγκίπων, 6 Καλβίνος ίδρυσε μιά δημοχρατία στήν 'Ολλανδία χαί γερά δημοχρατιχά χόμματα στήν 'Αγγλία χαί ίδίως στή Σχωτία. Ί Ι δεύτερη μεγάλη έξέγεριη τής άστιχής τάξης βρήκε στόν καλβινισμό έτοιμη τή μαχητική της θεωρία. Ή Εξέγερση αύτή έγινε στήν 'Αγγλία. Ή άστική τάξη τών πόλεων τήν ίβαλε μπρός καί οί μεσαίοι άγρέτες ( y e o m a n t y ) τών Αγροτικών π ε ριοχών τήν οδήγησαν στή νίκη. Είναι άρκετά παράεενο 8τι καί στίς τρεις μεγάλες άστιχές έπαναστάσεις, οί Αγρότες προσφέρουν τό στρατό γιά τόν πόλεμο, καί οί Αγρότες είναι ί σ α ίσα ή τάξη, πού ύστερα Από τό κέρδισμα τής νίκης καταστρέφεται πιό σίγουρα άπό τίς οίχονομικές συνέπειες αύτής τής νίκης. 'Εκατό χρόνια ύστερα Από τόν Κρόμβελ είχαν σχεδόν όλότελα Εξαφανιστεί οί y e o m a n r y τής 'Αγγλίας. Πάντως μονάχα μέ στήν Ανάμιξη αύτών τών μεσαίων ίγροτών καί τοϋ πληβειακοϋ στοιχείου τών πόλεων, ο Αγώνας οδηγήθηκε Αποφασιστικά ως τό τέλος καί στάλθηκε στή λαιμητόμο ό Κάρολος I. Γιά νά μπορέσει ή άστική τάξη νά μαζιψει έστω καί μονάχα τούς καρπούς Εκείνους τής νίκης, πού ήταν τότε ώριμοι γιά συγκομιδή, χρειάστηκε ή Επανάσταση νά οδηγηθεί σημαντικά πέρα άπό τό σκοπό—ολωσδιόλου τό ίδιο έγινε τό 1793 στή Γαλλία καί τό 1848 στή Γερμανία. Φαίνεται πραγματικά Sei πρόκειται γιά έναν Από τοός νόμους Εξέλιξης τής Αστικής κοινωνίας. Αϋτή τήν πληθώρα Επαναστατικής δραστηριότητας τήν Ακολούθησε ή Αναπόφευγη Αντίδραση, πού μέ τή σειρά της τράβηξε χι αύτή πολύ πέρα Από τό σχοπό. Ύστερα άπό μιά σειρά ταλαντεύσεις σταθεροποιήθηκε Επιτέλους τό νέο κέντρο του βάρους χαί χρησίμευσε σάν σημείο άφετηρίας γιά τήν παραπέρα έξέλιξη. Ή μεγαλεπήβολη περίοδος τής Αγγλικής ίστορίας, πού ό φιλισταϊσμός τή χαρακτηρίζει σάν «τή μεγάλη άνταρσία» χαί of αγώνες πού τήν άχολούθησαν, ολοκληρώθηκαν μέ τό σχετικά μηδαμινό γεγονός τοϋ 1689, πού ή φιλελεύθερη Ιστοριογραφία τό ονομάζει «ή ένδοξη Επανάσταση». Τό καινούργιο σημείο Αφετηρίας ήταν ένας συμβιβασμός Ανάμεσα στήν Αστική τάξη πού άνέβα:νε χαί στούς πρώην φεουδάρχες μεγαλογαιοχτήμονες. Οί μεγαλογαιοχτήμονές αύτοί, άν καί όνομάζονταν χαί τότε δπως χαί σήμερα άριστοχρατία, βρί- 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

σκονταν πιά άπό καιρό στό δρόμο νά γίνουν αύτό πού fytve πολύ άργότερα ό Λουδοβίκος Φίλιππος στή Γ α λ λ ί α : οΕ πρώτοι άστοί τοό Εθνους. Εύτυ/ώς γιά τήν 'Αγγλία οΕ παλιοί φεουδάρχες βαρώνοι είχαν άλληλοεξοντωθεί στούς τολέμους τών ροδών. ΟΕ άπόγονοι τους, άν καί ήταν συνήθως βλαστοί τών ίδιων π α λιών οικογενειών, προέρχονταν ώστόσο άπό τόσο πλάγιες γραμμές πού άποτέλεσαν ένα ολότελα νέο σώμα. ΟΕ συνήθειές τους καί οΕ τάσεις τους ήταν πολύ περισσότερο άστικές παρά φεουδ α ρ χ ί ε ς . Ήξεραν πέρα γιά πέρα τήν άςία του χρήματος καί καταπιάστηκαν άμέσως μέ τήν αδ;ηση τής γαιοπροσέδου τους, ξετοπίζοντας μέ τά πρόβατά τους έχατοντάδες μικρούς 7.αχτωτές (άγρότες ένοικιαστές γής). Ό 'Ερρίκος VIII δημιούργησε κατά μ ά ζες νέους άστούς-λερδους τ?,ς όπα'θρου ( L a n d l o r d s ) χαρίζοντας καί διασπαθίζοντας τά Εκκλησιαστικά χτήματα. Τό ίδιο, πράγμα Εκαναν οΕ αδιάκοπα ως τά τέλη τού X V I I αίώνα συνεχιζόμενες καταοχέσεις μεγάλων χτημάτων πού παραχωρούνταν Επειτα σέ νεόπλουτους ή σέ μισονεόπλουτους. Γιά τό λόγο α ύ τό άπό τόν Έ ρ ρ ί ν ο VII καί δώ ή άγγλική «άριστοκρατία» δχι μονάχα δέν άντέδρασε σττ'ν άνάπτυξη τής βιομηχανικής παραγωγής, μά άντίθετα προσπάθησε νά έπωφεληθείάπ* αότήν. Τό ίδιο, Ενα μέρος άπο τούς μεγάλους γαιοχτήμονες βρέθηκε πάντα πρόθυμο άπό οίκονομ:κά καί πολιτικά ελατήρια νά συνεργαστεί μέ τούς ήγέτες της χρηματικής καί βιομηχανικής κεφαλαιοκρατιας. "Ετσι Εγινε εύκολα ό συμβιβασμός τοό 1689. Τά καλύτερα spolia Optima 1 —δημόσια άξιώματα, άιγομισθίες, μεγάλοι μισθοί—παράτειναν στίς μεγάλες οικογένειες τής όπαίθρου μέ τόν δρο δτι θά υπερασπίζουν δσο πρέπει τά οίκονομικά συμφέροντα τής χρηματικής, έργοστασιακής καί Εμπορευόμενης μεσαίας τάξης Καί τά οίκονομικά αυτά συμφέροντα ήταν τότε κιόλας άρκετά δυνατά. Αύτά ήταν πού καθόριζαν τελικά τ ή γενική πολιτική τού Εθνους. Τσακώνονταν βέβαια πάνω σέ ξεχωριστά ζητήματα, μά ή αριστοκρατική όλιγαρχία ήξερε πολύ καλά πόσο ή δική της οικονομική ευημερία ήταν άχώριστα άλυσο Γ εμένη μέ τήν εύημερία τής βιομηχανικής καί εμπορικής άστικής τάξης. Ά π ό τήν έποχή αύτή ή άστική τάξη ήταν Ενα μετριόφρονο, μά άναγνωρισμένο συστατικό τών κυρίαρχων τάξεων τής Α γ γ λ ί α ς . Μαζί μ'δλες αύτές τίς τάξεις είχε τό κοινό συμφέ1 Τα καλότ(ρα άντικ((μ·να λ((α<. (Σημ. Σύντ.) 

112

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ρον νά κρατά στήν καταπίεση τή μεγάλη εργαζόμενη μάζα τοό λαού. 'Ο Εμπορος ή ό Εργοστασιάρχης είχαν άπέναντι στούς όπαλλήλους τους, στούς Εργάτες τους, στούς όπηρέτες τους τή θέση τού άφέντη, ή δπως τόν λέγανε ως τελευταία στήν 'Αγγλία, τοό «φυσικοϋ προϊσταμένου». "Επρεπε ν' άποσπάσει άπ' χυτούς δσο μπορούσε περισσότερη χαί χαλύτερη δουλιά, χαί γι' αύτό τό σχοπό Επρεπε νά τούς διαπαιδαγωγήσει μέ Ενα άντίστοιχο πνεύμα όποταγής. Ή τ α ν ό ίδιος θρήσκος. Ή θρησκεία του τοϋ είχε προσφέρει τή σημαία πού μ' αύτή πολέμησε το βασιλιά καί τούς λόρδους. Δέ χρειάστηκε πολύ γιά ν' ανακαλύψει καί τά μέσα πού τοϋ πρόσφερνε αύτή ή θρησκεία, γιά νά διαμορφώσει καί τούς χαρακτήρες τών φυσικών τουόποταχτικών καί γιά νά τούς κάνει υπάκουους στίς διαταγές τοό άφεντη, πού τούς τόν διόρισαν προϊστάμενο οί άνεξερεύνητες βουλές τοό κυρίου. Μέ δυό λόγια, ό άγγλος άστός Επαιρνε τώρα μέρος στήν καταπίεση τών «κατώτερων τάξεων», τής μεγάλης παραγωγικής λαϊκής μάζας, καί Ενα ί κ 6 τά μέσα πού χρησιμοποιούσε γι'αύτό ήταν ή Επίδραση τής θρησκείας. ΙΙροστέθηκε δμως και Ενα άκόμα περιστατικό, πού δυνάμωσε τίς θρησκευτικές κλίσεις τής άστιχής τάξης : ή άνάπτυξή τού όλισμού στήν 'Αγγλία . Αύτή ή νέα άθεϊστιχή διδασκαλία δέν κατατρόμαζε μονάχα τήν εύσεβή μεσαία τάξη, μά διακηρύχθηκε Επίσης σάν μιά φιλοσοφία πού ταιριάζει στούς διαβασμένους χαί μορφωμένους άνθρώπους, σέ άντίθεση μέ τή θρησκεία, πού είναι χατάλληλη γιά τήν άμόρφωτη μεγάλη μάζα, μαζί χαί γιά τήν άστιχή τάξη. Μέ τόν Χόμπς παρουσιάστηκε στή σκηνή σάν συνήγορος τής βασιλικής παντοδυναμίας χαί χαλούσε τήν άπόλυτη μοναρχία νά χρατά ατήν καταπίεση τόν puer r o b u s t u s sed malitiosus 1 , τό λαό. Καί γιά τούς διάδοχους τοό Χόμπς, τούς Μπόλινγκμπροκ, Σάφτσμπερυ κλπ. Εμεινε μιά άριστοκρατική, «Εσωτερική» (esoterische)* διδασκαλία ή νέα, ή ντεϊστική μορφή τού όλισμού, καί γι' αύτό ήταν μισητή γιά τήν άστική τάξη δχι μονάχα γιά τό θρησκευτικό αίρετισμό της, μά έπίοης καί γιά τούς άντιαστικούς πολιτικούς δεσμούς της. Νά γιατί, σέ άντίθεση μέ τόν όλισμό καί τό ντεϊσμό τής άριστοκρατίας, οί προτεστάντιχες Γσα-ίσα αιρέσεις προσφέρανε χαί τή ση1 Ρβμαλέο, iXXd ύπουλο παιΒί. (Σημ. Σύντ.) * Κατανοητή μονάχα άπό ιο6ς μυημένους. (Σημ. £6ντ.) 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ -

(IS

μαία χαί τό στρατό στόν άγώνα ενάντια στη δυναστεία τών £τοΰαρτ, καθώς χαί τίς κύριες μαχητικές δυνάμεις τής προοδευτικής μεσαίας τάξης χαί άποτελούν χαί σήμερα άχόμα τή ραχοκοκαλιά τού «μεγάλου κόμματος τών φιλελευθέρων». Στό μεταξύ ό υλισμός μεταφυτεύτηκε άπό τήν 'Αγγλία στή Γαλλία, δπου βρήκε μιά δεύτερη ολιστική φιλοσοφική σχολή, πού προήλθε άπό τόν καρτεσιανισμό καί μέ τήν όποία συγχωνεύτηκε. Καί στή Γαλλία έπίσης έμεινε στήν άρχή άποκλειστικά μιά άριστοκρατική διδασκαλία. Σύντομα δμως βγήκε στό φώς ό έπαναστατικός του χαρακτήρας. Οί γάλλοι όλιστές δέν περιόριζαν τήν κριτική τους μονάχα σέ θρησκευτικά ζητήματα. Κριτίκαραν κάθε έπιστημονική παράδοση, κάθε πολιτικό θεσμό τής έποχής τους. Γιά ν' αποδείξουν δτι ή θεωρία τους μπορεί νά έφαρμοστεί σέ δλα, ακολούθησαν τόν πιό σύντομο δρόμο : τήν έφάρμοσαν τολμηρά σέ δλα τά άντικείμενα τής γνώσης στό γιγάντιο έργο τους, την «έγκοκλοπαίδεια», πού τούς έδοσε καί το ϊνομά τους. "Ετσι μέ τή μιά ή τήν άλλη μορφή—σάν φανερός δλισμός ή σά ντεΐσμός—ό υλισμός έγινε ή κοσμοθεωρία δλης τής μορφωμένης νεολαίας τής Γαλλίας, καί μάλιστα σέ τέτιο βαθμό, πού στό διάστημα τής μεγάλης έπανάστασης ή διδασκαλία, πού τήν έφεραν στόν κόσμο άγγλοι βασιλικοί, πρόσφερε στούς γάλλους δημοκράτες καί τρομοκράτες τή θεωρητική τους σημαία καί τούς έδοσε τό κείμενο γιά τή «Διακήρυξη τών δικαιωμάτων τού άνθρώπου». 'Η μεγάλη Γαλλική 'Επανάσταση ήταν ή τρίτη έξέγερση τής άστιχής τάξης, μά ή πρώτη πού είχε πετάξει ολωσδιόλου τό θρησκευτικό μανδύα καί πού έδοσε τή μ ά χ η πάνω σέ άνοιχτό πολιτικό έδαφος. Μά ήταν έπίσης καί ή πρώτη, πού έδοσε π ρ α γ ματικά τή μάχη ίσαμε τό τέλος, ίσαμε τήν έξόντωση τού ένός άπό τους μαχομένους, τής άριστοκρατίας, καί ίσαμε τήν ολοκληρωτική νίκη τοΰ άλλου, τής άστικής τάξης. Στήν 'Αγγλία ή ά δ ι ά σπαστη συνέχεια τών προεπαναστατικών καί μετεπαναστατικών θεσμών καί ό συμβιβασμός άνάμεσα στούς μεγάλους γ α ι ο χ τ ή μονες καί στούς κεφαλαιοκράτες, βρήκαν τήν έκφρασή τους στή συνέχεια τών προδικασμένων άπό τά δικασττ'ρια περιπτώσεων καθώς καί στήν εύλαβική διατήρηση τής φεουδαρχικής νομοθεσίας. Στή Γαλλία ή Επανάσταση ξέκοψε ολότελα μέ τίς παραδόσεις τού παρελθόντος, σάρωσε τά τελευταία ί χ ν η τής φεουδαρχίας
8. Μάφξ· ΒτγηβΧς, 4ια1«χτ4 Jffra, τόρος //· 

114

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

χαί δημιούργηοε μέ τόν C o d e civil 1 μιάν άριστοτεχνιχ/j προσαρμογή του παλιού ρωμαίχού δικαίου στίς σύγχρονες κεφαλαιοκρατιχες συνΟήκε;. Είναι ή σχεδόν ολοκληρωμένη έκφραση τών νομικών σ/έσεων, πού πηγάζουν άπό τήν οικονομική Εκείνη βαθμίΐα άναπτ·-ξ/;ς πού τή χαρακτήρισε ό Μάρξ «Εμπορευματική παραγωγή», τόσο Αριστοτεχνική πού ό επαναστατικός αύτό; γαλλικές κώδικας καί σήμερα άκόμα χρησιμεύει σέ όλες τίς χώρες—χωρίς νά εξαιρείται ούτε καί ή 'Αγγλία—σάν πρότυπο γιά τίς μεταρυθμίσιι; τού δικαίου ίδιοχτησι'ας. ' Ε δ ώ όμως δέν πρέπει νά ξεχάσουμε ένα πράγμα. 'Αν τό Αγγλιχό δίκαιο Εξακολουθεί νά εκφράζει τις οικονομικές σχέσεις τής κεφαλαιοκρατική; κοινωνίας μέ μιά βάρβαρη φεουδαρχική γλώσσα, πού Αντιστοιχεί στό πράγμα πού θέλει νά έκφράσει, Ακριβώς όπως ή άγγλική όρθογραφία στήν άγγλική προφορά—ένα; γάλλος έλεγε : v o u s écrivez L o n d r e s et v o u s p r o n o n c e z C o n s t a n t i n o p l e 2 — ωστόσο αύτό τό ίδιο Αγγλικό δίκαιο, διατήρησε Ανοθευτο καί μεταφύτευσε στήν 'Αμερική καί στίς Αποικίες τό καλύτερο μέρος τών προσωπικών ελευθεριών, τής τοπικής αύτοδιοίκησης καί τής εξασφάλισης Από κάθε ξ?νη Επέμβαση, εκτός άπό τίς Επεμβάσεις τών δικαστηρίων, μέ δυο λόγια τών Αρχαίων γερμανικών Ελευθεριών, πού στήν ήπεΕρωτική Ευρώπη χάθηκαν κάτω άπό τό καθεστώς της άπέλυτης μοναρχίας χαί πού ώς τά σήμερα πουθενά δέν ξαναποχτήθηκαν πέρα γιά πέρα. "Ας γυρίσουμε όμως στο βρετανό μας Αστό. Ή Γαλλική ' Ε π α νάσταση του πρόσφερε μιά λαμπρή ευκαιρία νά καταστρέψει μέ τή βοήθεια τ«>ν ήπειρωτικών μοναρχιάν τό γαλλικό θαλάσσιο Εμπόριο, νά προσαρτήσει γαλλικές Αποικίες καί νά καταπνίξει χαί τίς τελευταίες γαλλικές Αίιώσει; Ανταγωνισμού στή θάλασσα. Αύτή ήταν μιά άπό τίς αίτιες πού τήν καταπολέμησε. Μιά δεύτερη ήταν 2τι οί μέθοδες αύτής τής επανάστασης τοϋ ήταν πολύ άντιπαθητικές. Καί δέν τοϋ ήταν Αντιπαθητική μονάχα ή «άναθεματισμένη» τ η ; τρομοκρατία, μά άκέμα χαί ή προσπάθειά της νά Εφαρμόσει ως τά άχρα τήν άστική κυριαρχία. Καί τί θάκανε ό βρετανός άστός χωρίς τήν Αριστοκρατία του πού τού έμαθε τούς καλούς τρόπους (τριποι πού ήταν Αντάξιοί του) και έφεύρισκε μόδες γι' αύτόν, πού πρόσφερε τούς Αξιωματικούς γιά.
1 Άοτιχός χώΐι*ας. (Σημ. Σύντ.) ' Γραφιτι Λονίίνο χα( π ρ ο φ ί ρ ι τ ι Κανοταντινοϋπολη. (Σημ.. Σ6ντ.) 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

ιό στρατέ, τόν τηρητή τής τάξεως ατό Εσωτερικό, χαI τούς άξιωματικούς γιά τό στόλο, τόν καταχτητή νέων άποικιακών κτήσεων χαί αγορών ; Βέβαια βρέθηκε χαί μιά προοδευτική με to ψηφία τής Αστικής τάξη;, άνθρωποι πού τά συμφεροντά τους δέν Εξυπηρετούνταν χαί τόσο χαλά μέ τό συμβιβασμό. Ή μειοψηφία αύτή πού τήν Αποτελούσαν τά κατώτερα στρώματα τής Αστικής τάξης συμπαθούσε τήν επανάσταση, ήταν όμως Ανήμπορη στό κοινοβούλιο. "Οσο περισσότερο λοιπόν ό υλισμός γινόταν τό πιστεύω τής Γαλλικής Επανάστασης, τόσο πιο στέρεα κρατιόταν ό θεοφοβούμενος άγγλος άστός άπό τή θρησχεία του. Μήπως ή π ε ρίοδος τής τρομοκρατίας στό Παρίσι δεν Απόδειξε τί γίνεται δταν ό λαός χάσει τή θρησκεία; "Οσο ό υλισμός χαί ή έλευθεροφροσύνη Απλώνονταν άπό τή Γαλλία στίς γειτονικές χώρες χαί ένισχύονταν άπό συγγενή θεωρητικά ρεύματα, ιδιαίτερα άπό τή γερμανική φιλοσοφία, όσο περισσότερο στήν πραγματικότητα ό υλισμός καί ή έλευθεροφροσύνη γενικά γίνονταν στήν ήπειρο ή αναγκαία ιδιότητα του μορφωμένου άνθρώπου, τόσο πιό έπίμονα π ι α νόταν ή άγγλική μεσαία τάξη άπο τά ποικιλόμορφά της θρησκευτικά σύμβολα πίστης, ΐ ά σύμβολα αύτά μπορούσαν νά ξεχωρίζουν δσο θέλετε τό ένα Απο τό άλλο, ώστοσο δλα ήιαν οπωσδήποτε θρησκευτικά, χριστιανικά σύμβολα. Τόν καιρό πού ή επανάσταση εξασφάλιζε τόν πολιτικό θρίαμβο τής Αστικής τάξης στή Γαλλία, στήν Α γ γ λ ί α όΟυάττ, ό "Αρκραϊτ, ό Κάρτραϊτ καί άλλοι έγκαινίαζαν τή βιομηχανικη Επανάσταση, πού μετατόπισε Εντελώς τό κέντρο τοΰ βάρους τής οικονομικής δύναμης. Ό πλούτος τής άστικής τάξης μεγάλωνε τώρα άσύγκριτα γρηγοροτερα Από τόν πλούτο- τής Αριστοκρατίας τής γής. Μέσα στήν Γδια τήν Αστική τάξη ή Αριστοκρατία τοϋ χρήματος, οί τραπεζίτες, χ λ π . , υποχωρούσε δλο καί περισσότερο στό βάθος τής σκηνής σέ σύγκριση μέ τούς Εργοστασιάρχες. 'Γστερα άπό τίς άλλαγές πού Εγιναν, Εστω καί βαθμιαία, υπέρ τής Αστικής τάξψ, ό συμβιβασμός τού 1689 δέν Ανταποκρινόταν πιά στο συσχετ σμό τών δυνάμεων τών συμβαλλομένων. Είχε ά ' λ ά ζ ε ι έπϊσης ό χαρακτήρας τών συμβαλλομένων. Ή άστική τάξη τοϋ 1830 ήταν πολύ διαφορετική άπό τήν άστική τάξη του περασμένου αίώνα. Ή πολιτική εξουσία πού είχε μείνει στά χέρια τής Αριστοκρατίας καί είχε χρησ-μοποιηθεί ένάντια στίς άξιώσεις τής νέας βιομηχανικής άστικής τάξης Εγινε 

116

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Ασυμβίβαστη μέ τ ί νέα οικονομικά συμφέροντα. Χρειάστηκε νά Ανανεωθεί ό άγώνας ένάντια στήν Αριστοκρατία. Ό άγώνα; αύτός μποροοσε νά τελειώσει μέ τή νίκη τής νέα; οικονομικής δύναμης. Μέ τήν έπίδραση τής γαλλικής Επανάστασης τοό 1830 ψηφίστηκαν πρώτα, παρ' Ζλη τήν άντίσταση, οΕ νόμοι που μεταούθμιζαν τό κοινοβούλιο. Τό γεγονός αύτό Εξασφάλισε μιάν Αναγνωρισμένη καί ισχυρή θέση γιά τήν κεφαλχιοκρατία στό κοινοβούλιο. "Γστερα ήρθε ή κατάργηση τών νόμων γιά τά σιτηρά 1 , πού Εγκαθίδρυσε μιά γιά πάντα τήν κυριαρχία τής άστικής τάξης καί ιδιαίτερα τής πιό δραστήριας μερίδας της, τών Εργοστασιαρχών, πάνω στήν άριστοκρατία τής γής. Ή τ α ν ή μεγαλύτερη νίκη τής άστικής τάξη;, μά καί ή τελευταία που κέρδισε άποκλειστικά γιά τά δικά της συμφέροντα. "Ολους τούς άλλους κατοπινούς θριάμβους της ήταν υποχρεωμένη νά τούς μοιράζεται μέ μιά καινούργια κοινωνική δύναμη, πού άρχιχά συμμαχούσε, μά που κατόπιν τήν άνταγωνιζόταν. Ή βιομηχανική Επανάσταση είχε δημιουργήσει μιά τάξη μεγάλων Εργοστασιακών κεφαλαιοκρατών, μά Επίση; καί μιά πολύ πιό πολυάριθμη τάξη άπό έργοστασιαχούς Εργάτες. Ή τάξη αύτή μεγάλωνε διαρκύ ς Αριθμητικά, στόν ίδιο βαθμό πού ή βιομηχανική Επανάσταση άγκάλιαζε τόν Ενα βιομηχανικό κλάδο Οστερα άπό τόν άλλο. Μαζί μέ τόν άριθμό της μεγάλωνε όμως καί ή δύναμή της, καί ή δύ'αμη αύτή φάνηκε τό 1824, όταν Ανάγκασε τό δύστροπο κοινοβούλιο νά καταργήσει τούς νόμους Ενάντια στήν Ελευθερία τοό συνεταιρίζεσθαι. Στό διάστημβ τής ζ ύ μωσης γιά τή μεταρύθαιση οΕ Εργάτες άποτελοοσχν τή ριζοσπαστική πτέρυγα τοϋ μεταρυθμιστικοό κόμματος. "Οταν οί νόμοι τοό 1832 τους άπόκλεισαν άπό τό δικαίωμα ψήφου, οΕ έργάτες συνόψισαν τίς διεκδικήσεις τους στό Χάρτη τοό λ α ο ί ( p e o p l e ' s charter) καί συγκροτήθηκαν σέ άνεξάρτητο χαρτιστικό κόμμα, σέ άντίθεση πρό; τό μεγάλο άστικό κ ί μ μ α πού είχε ταχθεί Ενάντια στούς δασμούς τών σι-ηρών. Ή τ α ν τ ό π ρ ώ τ ο Ε ρ γ α τ ι κ ό κ ό μ μ α τής Εποχής μας. "Γστερα ήρθαν οΕ ήπε ροτικές Επιναστάσεις τοΰ Φλεβάρη καί Μάρτη 1848, δπου οΕ Εργάτες Επαιξαν Εναν τόσο σημαντικό
1 Ό Αγώνας ένάντια οτόν π·ριορΐομό τής εΐοαγαγής οιτηρβν οτήν 'Αγγλία τ έ λ · ι β ο · τό 1846 ut τήν ψιφίοη νόμοο πο6 βρ;ζ· βτι μέαα oé τρία χρόνια θά χαταργαβνταν ο( «Ιοαγβγιχοί ίαομοί οτοί οιτηρά Καί πραγματικά τό 1849 χαταργήθηχαν α( ΒααμοΙ ατά οιτηρά. (Σημ. Σ6ντ.) 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ -

(IS

ρόλο χαI όπου, τουλάχιστο στό Παρίσι, παρουσιάστηκαν μέ διεκδικήσεις πού ήταν άπόλυτα άπαράδεχτες άπό τήν άποψη τής χεφαλαιοχρατιχής κοινωνίας. Και χατόπιν άκολούθησε ή γενική άντίδραση. Πρώτα ή ήττα τών χαρτιστών στίς 10 τοΰ 'Απρίλη 1848, Οστερα ή συντριβή τής έργατιχής έξέγερσης του Παρισιού τόν Ιούνη τοΰ Γδιου χρόνου, ϊπειτα τά άτυχήματα τοΰ 1849 στήν 'Ιταλία, Ούγγαρία, Νότια Γερμανία, τέλος ή νίκη τοο Λουδοβίκου Βοναπαρτη στό Παρίσι, στίς 2 τοΰ Δεκέμβρη 1851. "Ετσι τουλάχιστον γιά ένα χρονικό διάστημα είχβ διωχτεί τό σ χ ι ά χ τρο τών εργατικών διεκδικήσεων, μέ πόσα Ιξοδα δμως Ι "Αν λοιπόν ό βρετανός άστός άκόμα καί πρίν ήταν πεισμένος γιά τήν άνάγκη νά κρατά στό θρησκευτικό χαλινάρι τόν άπλό λαό, πόσο πιό έπιταχτιχά θάπρεπε νά νιώθει τήν άνάγκη αύτή τώρα, Οστερα άπ' δλη αϋτή τήν πείρα ; Καί χωρίς νά νοιάζεται καθόλου γιά τά είρωνευτίχά χαμόγελα τών ήπειρωτιχών συντρόφων του, έξακολουθοΰσε νά ξοδεύει χρόνο μέ χρόνο χιλιάδες καί δεκάδες χ ι λιάδες γιά τήν εύαγγελική κατήχηση τών κατώτερων τάξεων. Καί έπειδή δέν τόν ίκανοποιοΰσε ή δική του θρησχευτιχή μ η χανή, άπευθύνθηκε στόν άδελφό 'Ιωνάθαν 1 , τό μεγαλύτερο τ ό τε όργανωτή θρησκευτικών έπιχειρήσεων χαί έμπασε άπό τήν 'Αμερική τό ρεβιβαλισμό, τούς Μούντυ χαί Σάνκυ-, κλπ. Τέλος υΙοθέτησε άχόμα χαί τήν έπικίνδυνη συνδρομή τού «Στρατού τής Σωτηρίας», πού ξαναζωντανεύει τά προπαγανδιστικά μέσα τοϋ πρωτόγονου χριστιανισμού, πού άποτείνεται πρός τούς φτωχούς σάν τούς έκλεχτούς τοΰ θεού, πού καταπολεμά μέ τό θρησκευτικό του τρόπο τόν καπιταλισμό χαί καλλιεργεί έτσι ίνα στοιχείο πρωτόγονης χριστιανικής ταξικής πάλης, πού μπορεί μιά μέρα νά γίνε ι πολύ μοιραία στούς εύπορους άνθρώπους πού σήμερα προσφέρουν γι' αύτό τό σχοπό τά χρήματα. Φαίνεται σά νόμος τής Ιστορικής έξέλιξης τό γεγονός δτι ή άστική τάξη σέ χαμιά εύρωπαΐχή χώρα δέ μπορεί νά κ α τ α 1 « ' Α δ ε λ φ έ ς ' Ι ω ν ά θ α ν » , είρωνευτικδς χαρακτηριαμδς γιά τίς 'Βναμένες Πολιτείες τής Βέρ·ιας 'Αμ·ριχής (δκας «Τζών Μπούλ» για τήν Α γ γ λ ί α ) . Té καραταούχλι αότό τ ί ΐ ι α ί έ χ θ η χ · ΰατερα δ «θείος Σάμ», (Σημ. Σ6ντ.) * Ρ ε β ι β α λ ι α μ ό ς , Ινα θρηαχευτιχό κίνημα τοΟ κερααμένοο αίώνα κο6 προοπαθοίο· να ατ·ρ·ώοιι τήν έκιροή τής θρηαχείας πού 6κοχαρο3~ οε. Ό Μ ο ύ ν τ υ χαί δ Σ ά ν χ ο είναι Αμερικανοί (ερακόατολοι, πού Ανήκαν ατούς ιδρυτές αότοΟ το Β χινήιιατος. (Σημ. Σύντ.) 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

χτήσει—τουλάχιστον γιά ένα μακρόχρονο διάστημα—τήν πολιτική έξουσία μέ κρίνον τόν Αποκλειστικό τρόπο, όπως τήν κρατούσε ή φεουδαρχική Αριστοκρατία στό διάστημα τού μεσαίωνα. Ά κ ό μ α καί στή Γαλλία, όπου ό φεουδαρχισμός ξεριζώθηκε τόσο ολοκληρωτικά, ή άστική τάξη κατείχε, σά συνολική τάξη, τήν έξουσία μονάχα γιά ένα σύντομο χρονικό διάστημα. 'Επί Λουδοβίκου-Φιλίπκου, 1830-1848, κυριαρχούσε μονάχα Ενα μικρό μέρος τής άστικής τάξης, τό πολύ μεγαλύτερο μέρος της ήταν Αποκλεισμένο Από τό έκλογικό δικαίωμα εξαιτίας τοϋ μεγάλου έκλογικοϋ τιμήματος. Στή δεύτερη δημοκρατία κυριαρχούσε ολόκληρη ή Αστική τάξη, μά μονάχα τρία χρόνια. Ή Ανικανότητα της άνοιξε τό δρόμο γιά τή δεύτερη αύτοκρατορία. Μονάχα τώρα, στήν τρίτη δηαοχρατία ή Αστική τάξη σάν σύνολο κρατούσε τό πηδάλιο είκοσι χρόνια συνέχεια, Αλλά καί τώρζ παρουσιάζει εύχάριστα σηχάδιζ κατάπτωσης. Μιά μακρόχρονη κυριαρχία τής άστικής τάξης ήταν ως τώρα δυνατή μονάχα σέ χώρες δπως ή Αμερική, δπου δέν δπήρξε ποτέ φεουδαρχία καί δπου ή κοινωνία Από τήν Αρχή ξεκίνησε Από τήν άστική βάση. Μά άκόμα καί στή Γαλλία καί αζήν Α μ ε ρ ι κ ή χτυπούν γερά κιόλας τήν πόρτα οί διάδοχοι τής άστικής τάξης, οί έργάτες. Στήν Α γ γ λ ί α ή άστική τάξη δέν άσκησε ποτέ άδιαίρετα τήν κυριαρχία της. Ά κ ό μ α καί ή νίχητοϋ 1832 άφησε τήν άριστοκρατία σχεδόν Αποκλειστικό κάτοχο δλων τών άνώτερων κυβερνητικών Αξιωμάτων. Έ δουλοπρέπεια πού ή πλούσια μεσαία τάξη δέχτηκε τό γεγονός αύτό, μοϋ έμεινε ανεξήγητη, ώσπου μιά μέρα ό μεγάλος φιλελεύθερος έργοστασιάρχης κύριος Ού. Α. Φόρστερ Ικέτευε σέ ένα λόγο του τούς νεαρούς τοϋ Μπράντφορντ νά μάθουν όπωσδήποτε γαλλικά γιά νά μπορούν νά προκόψουν καί διηγήθηκε μέ τήν εύκαιρία πόσο κουτός σάν πρόβζτο ένιωσε τόν έαυτό του δταν σάν άπουργός βρέθηκε ξαφνικά σέ μιά κο'νωνία, δπου τά γαλλικά ήταν τουλάχιστον τόσο άναγκαία δσο καί τά άγγλικά ! Καί πραγματικά, οί τότε άγγλοι άστοί ήταν κατά γενικό κανόνα ολότελα Αμόρφωτοι νεόπλουτοι, πού θέλοντας καί μή ήταν όποχρεωμένοι ν' Αφήνουν στήν Αριστοκρατία δλα έκείνα τά Ανώτερα κυβερνητικά άξιώματα, δπου χρειάζονταν άλλες ίδιότητες άπό τή νησιώτικη στενότητα καί τή νησιώτικη ψωροπερηφάνεια Αλατισμένες μέ τήν έπιχειρηματική π α - 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

ιίουργία 1 . Ά κ ό μ α κ α ι σήμερα οί α τ ε λ ε ί ω τ ε ς σ υ ζ η τ ή σ ε ι ς τ ώ ν έφη · μερίδων yea τή « M i d d l e - c l a s s - e d u c a l i o n δ ε ί χ ν ο υ ν οτι ή d y γ λ ι κ ή μ ε σ α ί α τ ά : η δέ θεωρεί ά κ ό μ α τόν έ α υ τ ό τ η ς Α ρ κ ε τ ά προετοιμασμένο γ ι ά τ ή ν κ α λ ύ τ ε ρ η Ανατροφή κ α ί ζ η τ £ νά βρει κ ά τ : π ι ό μέτριο γ ι ά τ ό ν έ α υ τ ό τ η ς . Φ α ι ν ό τ α ν λ ο ι π ό ν φ υ σ ι κ ό , oct ά κ ό μ α κ α ί ύστερα ά π ό τ ή ν κ α τ ά ρ γ η σ η τ ώ ν ν ό μ ω ν γ ι ά τά σιτηρά, οί ά ν θ ρ ω π ο ι π ο ύ κέρδισαν τ ή νίκη, οί Κ ό μ π ν τ ε ν , Μ π ρ ά ΐ τ , Φ ό ρ στερ, κ λ π . , έμεναν Α π ο κ λ ε ι σ μ έ ν ο ι ά π ό κ ά θ ε σ υ μ μ ε τ ο χ ή στήν Επίσ η μ η κυβέρνηση, ώ σ π ο υ έ π ί τ έ λ ο υ ς , είκοσι χ ρ ό ν ι α άργότερα, £νας νέος μ ε τ α ρ υ θ μ ι σ τ ι κ ό ς νόμος τ ο υ ς άνοιξε τήν π ό ρ τ α γ ι ά τ ά υ π ο υ ρ γ ε ί α . Μ ά λ ι σ τ α ώς σ ή μ ε ρ α ή ά γ γ λ ι κ η τ ά ξ η ε ί ν α ι τόσο π ο τ ι σ μ έ ν η Από τ ό α ί σ θ η μ α τ ή ς κ ο ι ν ω ν ι κ ή ς τ η ς κ α τ ω τ ε ρ ό τ η τ α ς , πού συντηρεί μέ δ ι κ ά τ η ς έξοδα κ α ί μέ έξοδα τ ο υ λ α ο ϋ μ ά δ ι α κ ο σ μ η τ ι κ ή κ ά σ τ α ά π ό τ ε μ π έ λ η δ ε ς π ο ύ έ χ ε ι κ α θ ή κ ο ν ν ά Εκπροσ ω π ε ί τό έθνος σέ όλες τίς έ π ί σ η μ ε ς έ κ δ η λ ώ σ ε ι ς , καί π ο ύ κ α ί ή ί δ ι α ν ι ώ θ ε ι τ ό ν έ α υ τ ό τ η ; Εξαιρετικά τ ι μ η μ έ ν ο ά ν έ ν α ς όποιοσ ' 'Ακόμα χαί σέ ζητήματα ίηιχειρήοεων ή ψ.οροπερηφανεια τοΟεθν.xo3 οωβίνιβμσΟ αποτελεί Ινα πολύ άςιοθρήνητο ούμβουλο. Ίσαμε πολύ τελευταία 6 συνηθισμένος άγγλος έργοοταοιαρχης τό &εωρσΟοε έξευτελι3τ:χύ γιά έναν άγγλο, να μιλά άλλη γλώσοα έχτός άπό τη Βιχή του κ Λ ήταν ώς Ινα 6αΘμό περήφανος για τό δτι «κακομοίρηδες» ξένοι έγχατασταίνονταν οτήν 'Αγγλία χαί τ ό ' γλύτωναν άπό τόν χόπο να κυκλοφορεί τα προϊόντα του οτό έξωτνριχό. Καί î i v παρατηροΟσε χαν δτι ο( ξένοι— συνήθως γερμανοί—παίρνανε έτσι οτα χέρια τους Ινα μεγα)ο μέρος τ ο · αγγλικό·! έξωτερίκοί) έμπορίου - τόοο τού εισαγωγικού δοο χαί τοΟ έξαγωγικοΟ—χαί δτι τό άμιοο έξωτιρικό εμπόριο τών έγγλέζων περιοριζόταν ο'.γα-οιγα οτίς άποικίες, οτήν Κ(να, οτίς Ένωμενες Πολιτείες χα! στή Νότια 'Αμερική. 'Ακόμα λιγότερο παρατηροΟσε, δτι σ[ γερμανοί αυτοί έμ-ορεύονταν μέ άλλους γερμανούς οτό έξωιεοιχό, πού μέ τόν χαΐρ· οργάνωσαν Ενα όλοχλτ,ρο δίχτυ άπό έμποριχές αποικίες ο' δ/.ο τόν χό:μο. "Οταν δμως πριν χοίπου σαραντα χρόνια ή Γερμανία άρχιοε να παράγει γιά τήν έξαγωγή, βρήκε οτίς έμπορικές αύτές αποικίες ένα δργανο τής πρόοφερε Θαυμαοιες ύπηρεοίες για τή μετατροπή της άπό χώρα πού έξήγαγε οιτηρα οέ μιά πρώτης γραμμής βιομηχανική χώρα. Έ π ι τ ί λ ο υ ς δμως πρίν δέκα περίπου χρόνια τόν άγγλο έργοοτασισρχη τόν έπιασε ό φόβος χα( ρωτοΟοε τούς πρεσβευτές χαί τού; προξένους του ποιός ήταν ό λόγος πού δέ μπορούσε πια να χρατά τούς πελάτες του. Ή όμόφωνη άπαντηοη ή τ α ν : 1) Δέ μαθαίνετε τή γλώσσα τοΟ πελάτη οας, άλλα ζητάτε ό πελάτης νά μιλά τή διχή οας τή γλώσοα χαί 2) δεν προσπαθείτε χαν νά (χανοποιήοετε τΙς άναγχες, τίς συνήθειες χαί τίς προτιμήσεις τ ο · πελάτη οας, άλλά ζητ&τε νά δεχτεί τά δικά οας, τα ά γ γ λ ι χ ά . (Σ ηι ι ε ί ω ο η τοΟ Έ ν γ κ ε λ ς ) . 3 Ά ο τ ι χ ή μόρφιαοη. (ί'ημ. Σύντ.) 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

δήποτε άστός θεωρηθεί Αξιος νά γίνει δεχτός ο' αύτό τό Αποκλειστικό σώμα, πού στό κάτω-κάτω τής γραφής δημιουργήθηκε Από τήν ίδια τήν Αστική τάξη. Έ τ σ ι λοιπόν ή βιομηχανική καί έμπορική μεσαία τάξη δέν τά είχε καταφέρει Ακόμα νά παραμερίσει όλότελα τήν άριστοκρατία τής γής άπό τήν πολιτική έξουσία, δταν παρουσιάστηκε στή σκηνή ό νέος Ανταγωνιστής, ή έργατική τάξη. Ή Αντίδραση ύστερα Από τό χαρτιστικό κίνημα καί τίς ήπειρωτικές Επαναστάσεις, καί μαζί μ' αύτά ή πρωτάκουστη άνοδος τής Αγγλικής βιομηχανίας Από τό 1848 ώς τό 1866 (πού συνήθως Αποδίδεται μονάχα στό Ελεύθερο έμπόριο, πού δμως πολύ περισσότερο χρωστιέται στήν κολοσσιαία Ανάπτυξη τών σιδηροδρόμων, τών ύπερωκεάνειων Ατμοπλοίων καί τών μέσων συγκοινωνίας γενικά), ξανάφερε τούς Εργάτες στήν εξάρτηση Από τό κόμμα τών φιλελευθέρων, δπου, δπως καί στήν προχαρτιστική π ε ρίοδο, οί Εργάτες Αποτελούσαν τήν ριζοσπαστική του πτέρυγα. Σιγά-σιγά δμως οί άξιώσεις τών Εργατών γιά τό δικαίωμα ψήφου γίνονταν άσυγκράτητες. Καί Ενώ οί ούίγοι, οί άρχηγοί τών φιλελευθέρων, Εξακολουθούσαν νά φέρονται φοβισμένα, ό ίίτισραέλι Απόδειξε τήν δπεροχή του. Εκμεταλλεύτηκε τήν κατάλληλη στιγμή γιά τούς τόριδες* καί( έφάρμοσε τό household suffrage (δικαίωμα ψήφου πού Αγκάλιαζε δλους δσους κατοικούσαν σ ένα ιδιαίτερο διαμέρισμα) στίς συνοικίες τών πόλεων πού τό συνδύασε μέ τήν τροποποίηση τών Εκλογικών περιφερειών. Σέ λίγο άκολούθησε ή μυστική ψηφοφορία (the ballot), έπειτα, τό 1884, ή Επέκταση τού δικαιώματος ψήφου στούς ίδιοκατοικούντες καί στίς Εκλογικές περιφέρειες τών κομιτειών, καθώς καί μιά νέα κατανομή τών Εκλογικών περιφερειών, πού τίς Εξίσωσε κάπωςΜέ δλα αύτά τά μέτρα ή δύναμη τής Εργατικής τάξης στίς Εκλογές αύξήθηκε τόσο, πού στό έξής σέ 150 ως 200 Εκλογικές περιφέρειες άποτελοόσε τήν πλειοψηφία τών Εκλογέων. Δέν όπάρχει δμως καλύτερο σχολειό σεβασμού πρός τίς παραδόσεις άπό τό κοινοβουλευτικό σύστημα ! "Αν ή μεσαία τάξη κοιτάζει μέ δέος καί σεβασμό τήν ομάδα πού ό λόρδος Τζόν Μάννερς τήν ονομάζει χαριτολογώντας «ή παλιά μας άριστοκρβτία», έτσι καί ή μάζα τών Εργατών κοίταζε τότε μέ σεβασμό καί Εκτίμηση τήν
* Άντιϊραστιχί κόμμα τβν μ»γαλογαιοχτημόνων οτήν Αγγλία (ΧνΠ-ΧΙΧ αΙώνας), οί πρόγονο: τβν οημιρινβν ουντηρητίκβν. (Σημ. Η κ ) 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

λεγόμενη τότε «καλύτερη τάξη», τήν άατική τάξη. Καί πραγματικά, ό βρετανό; έργάτης πριν δεκαπέντε χρόνια ήταν ό Εργάτης-πρότυπο, καί τό γεγονός δτι μέ μεγάλο σεβασμό έπαιρνε όπόψη τήν κατάσταση τοο έργοδότη του, δτι αύτοδαμαζόταν χι έδειχνε ταπεινοφροσύνη δταν διατύπωνε τίς άξιώσεις του, δλα αύτά έχυναν βάλσαμο στις πληγές, πού άνοιγαν στούς γβρμανούς «άπό καθέδρας σοσιαλιστές» μας οί άδιόρθωτες κομμουνιστικές χαί Επαναστατικές τάσεις τών συμπατριωτών τους γερμανών Εργατών. 'ihxéoo οί άγγλοι άστοί ήταν καλοί έπιχειρηματίες καί βλέπανε μακρύτερα άπό τούς γερμανούς καθηγητές. Μονάχα παρά τή θελη.>ή τους μοιράστηκαν τήν έξουσία τους μέ τούς έργάτες. ι ό ν καιρό coù χαρτιστιχού κινήματος είχαν διδαχθεί τί είναι σέ θέση <& κάνει αυτός ό puer r o b u s t u s sed malitiosus, ό λαός. Ά π ό / τότε τούς είχε έπιβληθεί τό μεγαλύτερο μέρος τού Χάρΐη τού λαού καί Εγινε νόμος τής χώρας. Περισσότερο άπό κάθε άλλη φορά Επρεπε τώρα νά κρατούν τό λαό στό χαλινάρι μέ ηθικά μέσα. Τό πρώτο καί σπουδαιότερο δμως μέσο πού μ 1 αύτό επενεργούν στίς μάζες, παρέμενε ή θρησκεία. Άπ αύτού προέρχεται ή έπικράτηιη τών παπάδων στίς σχολικές έφορίες, άπ* αύτού ή αύτοφορολογία τής άατικής τάξης γιά δλα τά είδη τής εύλαβικής δημαγωγίας, άρχίζοντας άπό τ ί ; Ιεροτελεστίες καί τελειώνοντας μέ τό «Στρατό τής Σωτηρίας». Καί τώρα ήρθε ό θρίαμβος τοο βρετανικού άξιοσέβαστου φιλισταϊσμοϋ πάνω στήν έλευθεροφροσύνη χαί στή θρησκευτική ίδιαφορία τής ήπειρωτικής άστικής τάξης. Οί έργάτες τής Γαλλίας καί τής Γερμανίας είχαν γίνει στασιαστικοί. Είχαν μολυνθεί ολοκληρωτικά άπό τό σοσιαλισμό καί τραβούσαν γιά πολύ εύνόητους λόγους χαί χωρίς νά πολυσκοτίζονται γιά τή νομιμότητα τών μέσων, γιά τήν κατάχτηση τής Εξουσίας. 'Ο puer r o b u s t u s γινόταν έδώ πραγματικά μέρα μέ τή μέρα περισσότερο malitiosus. Τί άλλο άπό μείνε ατό γάλλο καί στό γερμανό άστό σάν τελευταία πηγή βοήθειας, παρά νά παρατήσουν αιωχηρά τήν έλευθεροφροσύνη τους, άκριβώς δπως ενας θρααύς μορτάκος δταν άρχίζει σιγά-σιγά νά τόν κυριεύει ή ναυτία, πνίγει τά άναμένο του πούρο, πού μ' αύτό ίκοβε βόλτες καμαρώνοντας στό κατάστρωμα τού καραβιού; Ό Ενας ύστερα άπό τόν άλλο, 8σοι χλευάζανε τή θρησκεία Επαιρναν Εξωτερικά τήν δψη ένός εύαεβούς, μιλούσαν μέ σεβασμό γιά τήν έκκλησια, γιά τίς διδα- 

I 28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

σχαλίες καί τίς συνήθειές της, χαί συμμετείχαν σ' αύτές τόσο, δ σο δέ μπορούσαν νά τίς άποφύγουν, Γάλλοι άστοί νηστεύανε τήν Παρασκευή τό χρέας, καί γερμανοί άστοί ίδρωναν στά στασίδια τους στις Εκκλησίες άκούγοντας άτέλειωτα προτεστάντιχα κηρύγματα. Είχαν ατυχήσει με τόν όλισμό τους. «ΜΙ θρησκείβ πρέπει νά διατηρηθεί γιά τό λαό»—αύτό ήταν τό τελευταίο, χαί μοναδιχό μέσο γιά τή σωτηρία τής κοινωνίας άπό τόν ολοκληρωτικό άφα^ισμό. Τό άτΰχηαά τους ήταν δτι τό Ανακάλυψαν αυτό μονάχα άφοϊ. κάνανε δ.τι ήταν Ανθρώπινα μπορετό γιά νά καταστρέψουν γιά πάντα τή θρησκεία. Καί τότΐ Εφτασε ή στιγμή, ήρθε ή σειρά τοϋ βρετανού άστοϋ γιά νά περιπαίξει χαί νά τους φωνάξει : "Ε I σεις τρελλοί, αυτό μπορούσα νά σας τό πώ πριν διακόσια χρόνια ! Κι ωστόσο φοβάμαι οτι οδτε ή θρησκευτική ηλιθιότητα του βρετανού οδτε ό post fcstum (κατόπιν έορτί,ς) προσηλυτισμός τοϋ ήπειρωτιχοϋ άστοϋ δέ θά μπορέσουν νά βάλουν φραγμό στήν προλεταριακή πλημμύρα πού άνεβαίνει. Ή παράδοση είναι μεγάλη άνασταλτική δύναμη, είναι ή δύναμη άδράνειας τής ιστορίας. Είναι δμως μονάχα παθητική καί γι 1 αυτό πρέπει νά υποκύψει. Καί ή θρησκεία Επίσης δέν Αποτελεί γιά πάντα προμαχώνα τής κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας. Μιά καί οί νομικές, φιλοσοφικές καί θρησκευτικές άντιλήψεις μας είναι κοντινά ή μακρυνά βλαστάρια τών οικονομικών σχέσεων πού έπικρατοϋν σέ μιά δοσμένη κοινωνία, οί άντιλτ'ψεις αύτές δέ μπορούν νά κρατηθούν γιά πάντα, δταν θάχουν άλλάξει ριζικά οί οικονομικές σχίσεις. Είτε πρέπει νά πιστέψουμε στήν υπερφυσική Αποκάλυψη, είτε νά παραδεχτούμε, δτι κανένα θρησκευτικό κήρυγμα δέν είναι σέ θέση νά στηρίξει μιά κοινωνία πού καταρέει. Καί πραγματικά, καί στήν 'Αγγλία έπ'σης άρχισαν οί Εργάτες ξανά νά κινούνται. 'Αναμφισβήτητα είναι δϊμένοι μέ δλων τών ειδών τίς παραδόσεις. 'Αστικές παραδόσεις—δπως ή π λ α τιά διαδομένη πρόληψη δτι μπορεί νά υπάρχουν μονάχα δυό κόμματα, οί συντηρητικοί καί οί φιλελεύθεροι, καί δτι ή εργατική τάξη πρέπει, τάχα νά πετύχει τήν άπολύτρωσή της μέ τή βοήθεια τοϋ μεγάλου κόμματος τών φιλελευθέρων. 'Εργατικές παραδόσεις, πού κληρονομήθηκαν άπό τήν Εποχή πού οί Εργάτ τες κάνανε τίς πρώτες ψηλαφητές προσπάθειες γιά αύεοτελή δράση—Ετσι λχ. ό άποκλεισμός άπό πολλά τρέΓντ γιούνιονς, δλων τών Εργατών πού δεν πέρασαν τόν κανονικό χρόνο μαθή- 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

τευσης, πράγμα πού δέ σημαίνει τίποτα άλλο παρά τό γεγονός δτι χάθε τέτιο τρέίντ-γιούνιον θρέφει τούς δικούς τους άπεργοσπάστες. "Ομως παρ' δλα αύτά ή άγγλική Εργατική τάξη κινείται πρός τά μπρός, πράγμα πού υποχρεώθηκε νά τό Ανακοινώσει μέ πόνο ά κ ί μ ζ καί ό κύριος καθηγητής Μπρεντάνο στούς συναδέλφου; του «άπό καθέδρας σοσιαλ'στές». Κινείται, δπως δλα στήν 'Αγγλία, μέ άργό, μετρημένο βήμα, μέ δισταγμού; εδώ, μέ έν μέρει άκαρπε;, ψηλαφητέ; προσπάόειε; Εκεί. Κινείται Εν μέρει μέ υπέρμετρη δυσπιστία Απέναντι στο δ ν ο μ α σοσιαλισμό;, ένώ βαθμιαία αφομοιώνει τό π ρ ά γ μ α . Κινείται, καί ή κίνηση άγχαλιάζει τό ένα στρώμα τών εργατών ύστερα άπό τό άλλο. Τώρα άνατάραξε καί ξύπνησε άπό τόν ύπνο τοϋ θανάτου τού; άνειδίκευτου; έργάτες τών άκρινών άνατολικών συνοικιών τοϋ Λονδίνου χαί δλοι μ α ; είδαμε τί λαμπρή ώθηοη Ιδοσαν αύτ έ ; οί καινούργιε; δυνάμεις στήν έργατική τάξη. Κι άν ό ρυθμός τοϋ κινήματος δέ συμβαδίζει μέ τήν Ανυπομονησία τού ένός ή του άλλου κριτικού, δέν πρέπει αύτοί οί κριτικοί νά ξεχνούν, δτι ίσα-ίσα ή έργατική τάξη κρατά ζωντανές τίς καλύτερες πλευρές του Αγγλικού Εθνικού χαρακτήρα, καί δτι κάθε βήμα πρός τά μπρός πού κερδίζεται οτήν 'Αγγλία, δέ χάνεται ποτέ πιά. "Αν οί γιοί τών παλιών χαρτιστών, γιά τούς λόγους πού άνζφέραμε πιό πάνω, δέν ήταν αύτοί πού περιμέναμε νά είναι, μαίνεται ωστόσο δτι τά έγγόνια τους θά είναι άντάξια τών πα-ούδων τους. 'ϋστόσο ή νίκη τής εύρωπαΐκής Εργατικής τάΕης δέν Εξαρτιέται μονάχα άπό τήν 'Αγγλία. Μπορεί νά Εξασφαλιστεί μονάχ α μέ τίς κοινές προσπάθειες τουλάχιστον τής 'Αγγλίας, τής Γαλλίας καί τής Γερμανίας. Στίς τελευταίες δυό χώρες τό Εργατικό κίνημα είναι σημαντικά πιό προχωρημένο άπό τό άγγλικό. Στή Γερμανία μάλιστα άπέγει άπό τό θρίαμβο τόσο πού ή Απόσταση μπορεί νά μετρηθεί. Ή πρόοδος πού σημείωσε Εκεί στά τελευταία 2 5 χρόνια είναι χωρίς προη.-ούμενο. Κινείται πρός τά μπρός μέ διαρκώς αύςανόμενη τ α χ ύ τ η τ α . "Αν ή γερμανική άστική τάξη άπόδειξε δτι πάσχει άπό άξιοθρήνητη έλλειψη σέ πολιτικές ικανότητες, πειθαρχία, θάρρος καί Ενεργητικότητα, άντίθετα ή γερμανική Εργατική τάξη έδειξε δτι κατέχει πλούσια δλες αύτές τίς ιδιότητες. Σχεδόν πρίν τετρακόσια χρόνια ή Γερμανία ήταν τό σημείο άφ»τηρίας τής πρώτης αεγάλης Εξέγερσης τής εύρωπαΐκής μεσαίας τάξης. Μήπως, δ π ω ; 

I 28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

έχουν σήμερα τ ά π ρ ά γ μ α τ α , θ ά τ α ν ά δ ύ ν α τ ο v i γ ί ν ε ι ή Γ ε ρ μ α νία τ ό θ έ α τ ρ ο τής π ρ ώ τ η ς μ ε γ ά λ η ς νίκης τοδ ε δ ρ ω π α ΐ κ ο ο π ρ ο λεταριάτου ; 20 τοΟ Απρίλη 1892.

Φ. "Ενγχελc
Πρώτη φοοά δημοσιεύτηκε στό «Socialism: Utopian änd Scientific», Λονδίνο 1892 (στήν άγγλιχή μετάφραση τον Ρργου τον Ένγκελς 4*ελιξη τον οοαιαλιαμον άπό τήν ουτοπία στήν ίπιστήμη*). Ταντόχρονα δημοσιεύτηκε (σνντομενμίνο χωρίς τίς Ιφτά πρώτες παράγραφονς) στά γερμανικά μέ τόν τίτλο «Γιά τόν ίπτοριχά νλιομό*, ατή 'Νόίε Τσάιr», το 1892-1893. Σύμφωνα με τό κείμενο μοβ δημοσιεύτηκε ατή «Νό'ίε Τσάϊτ». 01 πρώτες Ιφτά παράγραφο< πάρ&ηχαν άπό τήν βγγλιχή Ιχδοση τον 1892. Ή Ιλληνιχή μετάφραση if m άπό τό γερμανικό κείμενο. 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΥΤΟΠΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ
I Σύμφωνα μέ τό περιεχόμενό του ό σύγχρονος σοσιαλισμός είναι πρώτα-πρώτα τό προϊόν τής Αντίληψης, Από τή μιά μεριά τών ταξικών Αντιθέσεων άνάμεαα ατούς ίδιοχτήτες καί ατούς μή ίδιοχτήτες, ατούς κεφαλαιοκράτες χαί ατούς μισθωτούς έργάτες, Αντιθέσεων πού κυριαρχούν ατή σημερινή κοινωνία, καί άπό τήν άλλη μεριά τής Αναρχίας πού Επικρατεί ατήν παραγωγή. Σύμφωνα δμως μέ τή θεωρητική του μορφή παρουσιάζεται Αρχικά αάν ή παραπέρα προωθημένη, τ ά χ α συνεπής συνέχιση τών Αρχών πού διακήρυξαν οί μεγάλοι γάλλοι διαφωτιστές τού XVIIJ αιώνα. "Οπως χ ϊ θ ε καινούργια θεωρία, ό σοσιαλισμός Επρεπε πρώτα νά συνδεθεί μέ τό προϋπάρχον δλιχό τής σκέψης, δαο χι άν οί ρίζες του βρίσκονταν ατά όλιχά οικονομικά γεγονότα. Οί μεγάλοι άνδρες πού ατή Γαλλία διαφώτισαν τά μυαλά γιά τήν Επανάσταση πού ζύγωνε, Εμφανίζονταν οί ίδιοι στό Επακρο Επαναστατικά. Δέν άναγνώριζαν καμιά Εξωτερική αυθεντία, οποιαδήποτε κι άν ήταν. Ή θρησκεία, ή Αντίληψη γιά τή φύση, ή κοινωνία, τό κρατικό χαθεατώς, δλα αποβλήθηκαν σέ μιάν άμείλιχτη κριτική. Ό λ α Επριπε νά δικαιολογήσουν τήν Οπαρξή τους μπροστά ατή δικαστική Εδρα τοΰ λογικού ή ν' Αρνηθούν τήν δπαρξή τους. Τό σχεφτόμενο λογικό χρησιμοποιήθηκε σάν γενικό μέτρο γιά δλα. "Ηταν ή Εποχή πού, δπως λέει ό Χέγκελ, ό κόσμος στεκόταν μέ τό κεφάλι κάτω 1 , πρώτα μέ
1 Τ ί οημ·Ιο *ο& μιλάιι γιοί τή Γαλλική ΈκανοΙοταοη λ ί ι ι : « Ή ο χ ί 4>η, ή Ιννοια τοβ βιχαΐου Ικιχράτηο· μ · μ ι β ς , χα( ίναντίον too 6t» 

I 28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τήν έννοια ότι τό Ανθρώπινο κεφάλι καί οί Αρχές πού Ανακάλυψε με τή σκέψη του είχαν τήν Αςίωση νά ίσχύουν σά βάστ ; κάθε Ανθρώπινης πράξης καί κοινωνικοποίησης, Αργότερα όμως καί μέ τήν πλατύτερη έννοια, δτι ή πραγματικότητα, πού Αντίφασκε σ' αυτές τις Αρχές, είχε πραγματικά άναποδογυριστεί Από πάνω ώς κάτω. "Ολες οι ώς τά τώρα κοινωνικές χαί κρατικές μοργές, ολες οί παλιές Από παράδοση Αντιλήψεις π ε τ ά χ τ η κ α ν στο χώρο τών Αχρήστων σάν παράλογες. 'Ο κόσμος καθοδηγιόταν ως τώρα μονάχα Από προλήψεις. Καθετί πού Ανηκε στά περασμένα άξιζε μονάχα τ ή συμπόνοια καί τήν περιφρόνηση. Μόλις τώρα Ανάτειλε τό φώς τής ήμέρας, τό βασίλειο τοϋ λογικού. Ά π ό δώ καί μπρός έπρεπε νά παραμεριστούν ή δεισιδαιμονία, ή αδικία, τό προνόμιο χαί ή καταπίεση, Από τήν αϊώνια Αλήθεια, τήν αιώνια δικαιοσύνη, άπό τήν ισότητα πού στηρίζεται στή φύση καί Από τά Αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα του Ανθρώπου. Ξέρουμε τώρα δτι αυτό τό βασίλειο τοϋ λογικού δέν ήταν τίποτε άλλο παρά τό εξιδανικευμένο βασίλειο τής Αστικής τάξης, διι ή αίώνια δικαιοσύνη βρήκε τήν πραγματοποίησή της στήν Αστική δικαιοσύνη, δτι ή ίσέτητα κατάληξε στήν άστική ίσότητα μπροστά στό νόμο, δτι σάν ένα άπό τά πιό ούσιαστικά δικαιώματα τοϋ Ανθρώπου διακηρύχτηκε ή Αστική ίδιοχτησία και δτι τό κράτος τοϋ λογικού, τό «κοινωνικό συμβόλαιο» τού Ρουσμπόρεσ· νά φέρει χαμιά άντίοταοη τό παλιό στήριγμα τής άβιχίας. 'U οχέψη λοιπόν αύτή τοϋ Βιχαίου μπήκε οα βαοη τοΟ συντάγματος χα( πάνα ο* αύτή τή (ίαση | π ρ · π · οτό έςής να βασίζονται 6λα. Ά π ό τ ί τ · πού 4 ήλιος στέχεται οτό στερέαμα χαί γύρα τσυ περιστρέφονται οί πλανήτες, 8«ν Ιχ»ι ματαειΒα'ιιΙ βτι ό άνΒροοπος στέχεται μέ τό κεφάλι >άτβ>ΐ η λ πανοο στή οχέψη χαί βτι οίχοίσμεί την πραγματικότητα ούμφωνα μ* αυτήν. Ό 'Αναξαγόρας § ΐ χ · π ι ΐ πρώτος βτι ό νοΟς, τό λογικό χυβιρνοΟν τόν χόομο. Τώρα βμως κατάληξε ό άνθρωπος ν* αναγνωρίσει, βτι η οχέψη πρέπει να χοβ·ρν& τήν πνευματιχή πραγματικότητα. 'Επρόκειτο λοιπόν για ι»ια λ α μ π ρ ή ά ν α τ ο λ ή τ σ Ο ή λ ι ο ο. "Ο λ α τ ά σ κ ε φ τ ό μ ε ν α β ν τ α · ί χ α ν π α ν η γ υ ρ ί σ ε ι τ ή ν έ π ο χ ή α ό τ ή. Τήν έποχή έχείνη χοριαρχσΟσ· μι» ύ π έ ρ ο χ η σ υ γ Χ ί ν η ο η , ίνας Ενθουσιασμός τ ο 0 π ν ε ύ μ α τ ο ς · ί χ · χ ά ν ε ι τ ό ν χ έα μ ο ν α ρ ι γ ή σ ε ι σα ν ά χ · φτάσει γιά πρώτη φορά στή σομφίλίαοη τοϋ âitcu μέ τόν χόομο». (Χ ί γ χ « λ, «Φιλοσοφία τής Ιστορίας», 1840. ο · ν . 5 ' δ ) . Mr,πως tit είναι πια καιρός να χινηθεί ένάντια οτίς τέτιες κοινωνικά έπιχίνβυνες ΒιΒασχαλίες τοΟ μαχαρίτη χαθηγητή Χέγχελ ό νόμος χατα τών σοσιαλιστΑν ; ( Σ η μ » ( ω ο η τ ο β Έ ν γ χ ε λ ς ) . 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

3d), βρήκε χαί μπορούσε μονάχα νά βρεί τήν εφαρμογή του στή ζωή σάν άστική δημοκρατία. Τό ίδιο δπως χαί δλοι οί πρόδρο;ιοί του; οί μεγάλο: στοχαστές τοϋ XVIil αιώνα δέ μπόρεσαν 'Χ ξεπεράσουν τούς φραγμούς, πού τους είχε βάλει ή εποχή του;. Ιίλάΐ δμω* στήν αντίθεση τής φεουδαρχικές άρισιοχρατίας / α ί της άστιχής τάξης πού παρουσιαζόταν σάν έκπροσωπος δλης -.ής ϋπολοιπης κοινωνίας, υπήρχε ή γενική άντιθεση άνσμεσα στούς εκμεταλλευτές καί τού; εκμεταλλευόμενους, τούς πλούσιους άργόσχολους καί τού; Εργαζόμενους φτωχούς. Καί ίσα-ίσα χύτο τό περιστατικό εδοοε τή δυνατότητα στούς εκπροσώπους τής άστικής τάξης vu πζρου ιιαστούν σάν έκπρόσωποι οχι μιάς ιδιαίτερης τάξης, άλλά δλης τής Ανθρωπότητας πού υποφέρει. Κάτι παραπάνω. 'II αοτικν; τάξη άπό - ή γέννησή τη; ήταν φορτωμένη με τήν άντίθ;σή τ η ς : οί κεφαλαιοχράτες δέ μπορούν νά υπάρχουν χωρ ; ς τούς μισθωτού; έργάτες, καί στήν ίδια ά ' α ',ογία πού ό συντεχνιακός ιστός τού μεσαίωνα Εξελισσόταν σέ σύγχρονο αστό, στόν 16ιο βαθμό Είελισίόταν καί ό συντεχνιακός κάλφας και 6 έςωσυντεχνιακες μεροκαματιάρη; σέ προ/ετάριο. Καί Λν συνολικά ή άστική τάξη μπορούσε νά ισχυρίζεται δτι σ τ ό ν ζ γ ώ ν α έ ν ά ν τ ι α σ τ ό ά ρ χ ο ν τ ο λ ό ϊ αντιπροσώπευε ταυτόχρονα τά συμφέροντα τών έιαφόρων εργαζομένων τάξεων τής = ποχτ,; έκείνης, ώστόσο σέ κά6ε μιεγάλο άστικό κίνημα έκδηλώνονταν αύτοτελή σκιρτήματα τής τάξης, πού ήταν λίγο ή πολύ ό Εξελιγμένος πρόδρομος τοϋ σύγχρονου προλεταριάτου. Έ τ σ ι λχ. τήν εποχή τής γερμανικής μεταρύθμισης καί τού γερμανικού πολέμου τών χωρικών οί άναβαπτιστές καί ό 'Γόμας Μύντσερ, στή μεγάλη ίγγχική έτανάσταση ο: levellers 1 , στή μεγάλη Γαλλική Επανάσταση δ Μπαμπέφ. Παράλληλα μ ' α ύ τ έ ς τίς Επαναστατικές έξίγέραεις μ,ιάς άκόμα άνώιΐμης τάξης γίνονταν άντίστοιχες θεωρητ κέ; διακηρύξεις. Τόν XVI καί XVII αίώνα ούτοπικές περιγραφές ιδεωδών κοινωνικών καταστά:εων*, τον ΧVIII αίώνα άμεσες κιόλας κομμουνιστικές θεωρίες (Μορελλύ καί Μαμπλύ). Τό αίτιμα τής ισότητας δέν περιοριζόταν πιά στά πολι1 Level'ers ίπιλέξιι «Ιοοπ«£ωτ4ς>. "Ετοι όνομαζονταν οί έχπρόοαπο-. τοβ χιντ,ματος τΑν πληβιιαχΑν οτροοματων οτήν πόλη χαί οτήν ΰπαιβρ-., -ob τόν χαιρό τής άγγλιχής «παναοταοης to 1648 ίιατύπωναν τίς πιό ρ.ζοοπαοτιχίς {ιιχίιχήοιις. (Σημ. Ιύντ.) - Ό "Ενγχ·λς ivvott τα συγγράμματα τβν οότοπιοτβν χο;ΐμουνιοτ(«ν «όμας Μώρ (XVI αΙώνας) χαί Ηαμπανίλλα (XVII αΙώνας). (Σ, μ. Σύντ.' 

I 28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τιχά διχαιώματα, έπρεπε νά Επεκτείνεται καί ατήν χοινωνιχή θέση τοϋ άτιμου. Δέν έπρεπε νά καταργηθούν μονάχα τά τ α ξικά προνόμια, άλλά οί ίδιες οί τάξεις "Ενας άοχητιχός σπαρτιατικός κομμουνισμός που Απαγόρευε χαθε άπόλαυση τής ζωής άποτέλεσε λοιπον τήν πρώτη μορφή έμφάνισης τής νέας διδασκαλίας. Ύστερα Ακολούθησαν οί τρείς μεγάλοι ούτοπικοί : ό Σαίν-Σιμόν που ηκάΐ στήν προλεταριακή κατεύθυνση διαίηροόσε άχόμα χάπως χαί τήν άστιχή, ό Φουριέ χαί ό "Οουεν, πού στή χώρα τής πιό εξελιγμένης χεφαλαιοχρατιχής παραγωγής χαί μέ τήν έντύπωση τών Αντιθέσεων ποό παράγονται άπ* αύτήν, Ανάπτυσσε συστηματικά τίς προτάσεις του γιά τήν έξάλειψ^ τών τ α ξικών διαχρίσεων σέ άμεση συνάρτηση μέ τό γαλλικό ολισμό. Τό κοινό χαί στούς τρ·ίς είναι οτι δέν παρουσιαζονται σάν Εκπρόσωποι τών συμφερόντων τού προλεταριάτου πού είχε στό μεταξύ δημιουργηθεί. "Οπως οί διαφωτιστές, δέ θέλουν ν' Απελευθερώσουν πρώτα μιάν ορισμένη τάξη, μά Αμέσως ολη τήν Ανθρωπότητα. Ό π ω ς Εκείνοι, θέλουν χι αυτοί νά μπάσουν τό βασίλειο τού λογικού χαί τής αιώνιας δικαιοσύνης, μά τό βασίλειό τους διαφέρει Από τό βασίλειο τών διαφωτιστών, δσο ό ούρανός Απ* τή γή. 'Επίσης χαί ό όργανωμενος σύμφωνα μέ τίς Αρχές αυτών τών διαφωτιστών Αστικός χόσμος είναι π α ρ ά λογος χαί άδιχος χαί γι' αύτό ρίχνεται χι αύτός στόν τενεχέ τών σκουπιδιών δπως χαί ή φεουδαρχία χαί ο λες οί προηγούμενες χοινωνιχές καταστάσεις. Ό τ ι ως τώρα δέν χυριαρχοϋσ· στόν χόσμο τό πραγματικό λογικό χαί ή δικαιοσύνη, χρωστιέται στό γεγονός δτι δέν τίς χατάλαβζν σωστά. "Ελειπε ίσα-ίσα ό μεγαλοφυής άνθρωπος, πού παρουσιάστηκε τώρα χαί χατάλαβε τήν Αλήθεια. Τό γεγονός δτι τώρα παρουσιάσιηχε, δτι ίσα lax τώρα κατάλαβαν τήν Αλήθεια, δέν Αποτελεί Αναπόφευγο γεγονός πού πηγάζει μέ Αναγκαιότητα Από τή συνάφεια τής ιστορικής Εξέλιξης, Αλλά καθαρό ζήτημα τ ύ χ η ; . Μπορούσε πολύ ώρα'α νάχε γεννηθεί 5 0 0 χρόνια πρωτήτερα χαί έτσι θά γλύτωνε τήν άνθρωπότητα Από 5 0 0 χρόνια πλάνες, Αγώνες Χαί βάσανα. Είδαμε πώς οί γάλλοι φιλόσοφοι τοό X V I I I αιώνα, οί προπαρασκευαστές τής Επανάστασης, Επικαλούνταν τό λογικό, σάν τό μοναδικό κριτή γιά δ ι α όκάρχουν. "Επρεπε νά δημιουργηθεί ένα λογικό κράτος, μιά λογική χοινωνία, χαθετί πού Αντίφασκε στό αιώνιο λογικό έπρεπε νά παραμεριστεί χωρίς λ ύ π η ση. Είδαμε έπίση; δτι αύτό τό αιώνιο λογικό στήν πραγματικό- 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

τητα δέν ήταν τίποτε άλλο άπό τό Εξιδανικευμένο λογικό τοϋ μεσαίου άστού, πού άκριβώς τότε Εξελισσόταν σέ Αστό-κεφαλαιοκράτη. Ό τ α ν λοιπόν ή Γαλλική Επανάσταση είχε πραγματώσει αύτή τή λογική χοινωνία χι αύτό τό λογιχό κράτος, φάνηκε οτι οί νέοι θεσμοί, δσο λογικοί χι άν ήταν σέ σύγκριση μέ τήν προηγούμενη χατάσταση, δέν ήταν καθόλου άπόλυτα λογικοί. Τό λογιχό κράτος Εγινε θρύψαλα. Τό «Κοινωνικό συμβόλαιο» τοϋ Ρουσσώ βρήκε τήν πραγμάτωσή του στήν περίοδο τής τρομοκρατίας, άπ' δπου ή άστική τάξ/, πού είχε χάσει τήν Εμπιστοσύνη της στή διχή της πολιτική ικανότητα, κατάφυγε πρώτα στή διαφθορά τοϋ Διευθυντηρίου χαί τέλος χάτω άπό τήν προστασία τοΰ ναπολεόντειου δεσποτισμοί). Ή αίώνια ειρήνη πού είχαν Εξαγγείλει μετατράπηκε σέ Ατέλειωτο καταχτητικό πόλεμο. Δέν ήταν καλύτερη ή τύχη τής λογικής κοινωνίας. Ή άντίθεση άνάμεσα στόν πλούσιο καί στόν φτωχό, άντί νά διαλυθεί μέσα στή γενική καλοζωία δξύνθηκε μέ τήν Εξάλειψη τών συντεχνιακών καί άλλων προνομίων πού τή γεφύρωναν, Ίίαί τών Εκκλησιαστικών φιλανθρωπικών ίδρυμάτων πού τήν μαλάκωναν. Ή «Απελευθέρωση τής ίδιοχτησίας» Από τά φεουδαρχικά δεσμά φάνηκε στό μικροαστό καί τό μικροχωρικό δτι ήταν ή Ελευθερία νά πουλούν Ακριβώς σ* αύτούς τούς μεγάλους χυρίους αύτή τή μικρή ίδιοχτηαία πού πνιγόταν Από τό δυνατότερο συναγωνισμό toô μεγάλου κεφαλαίου καί τής μεγάλης γαιοχτηαίας. Κι ή Ετσι Ελευθερία γιά τόν μικροαστό καί τό μιχροχωριχό μετατράπηκε αέ Απελευθέρωση Α π ό τήν ίδιοχτηαία. 'Η άνοδος τής βιομηχανίας πάνω αέ χεναλαιοχρατιχή βάση Εχανε τή φτώχεια χαί τήν Αθλιότητα τών Εργαζόμενων μαζών δρο 9παρξης τής κοινωνίας. Ή πληρωμή τοις μετρητοίς γινόταν δλο χαί περισσότερο, σύμφωνα μέ τήν ΕκφρασΤι τού Καρλάϋλ, ό μοναδικός συνδετικός κρίκος τής κοινωνίας. Από χρόνο αέ χρόνο μεγάλωνε ό αριθμός τών Εγκλημάτων. Ά ν τά χακά τής φεουδαρχικής Εποχής πού προηγούμενα γίνονταν άφοβα ατό φώς τής ήμέρας δέν είχαν βέβαια έξαλειφθεί, ωστόσο δμως είχαν προσωρινά σπρωχτεί ατό βάθος τής σκηνής, τώρα άνθιζαν Ακόμα πιό πληθωρικά τά κακά τής Αστικής έποχής, πού ως τότε τρέφονταν ατά κρυφά. Τό έμπέριο Εξελισσόταν δλο καί πιότερο σέ Απάτη. Ί Ι «άδελφότητα» τού Επαναστατικού έμβλήματος βρήκε τήν πραγματοποίηαή της στίς άπάτες καί ατό φθόνο τοϋ συναγωνισμού. Τή θέση τής βίαιης καταπίεσης τήν πήρε ή διαφθορά,
V Ι/'ΐοί-'Λ'ιγΜίΑί, ΙωΛιχΓά y α, τόμος II. 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τή θέση του σπαθιού σάν πρώτου μοχλού τής κοινωνικής εξουσίας, τήν πήρε τό χρήμα. Τό δικαίωμα τής πρώτης νύχτας πέρασε &πό τους φεουδάρχες άφέντες στούς αστούς Εργοστασιάρχες. '11 πορνεία διαδόθηκε σέ πρωτάκουστη έχταση. Ό γάμος έμεινε δπως χαί πρώτα ή νόμιμα Αναγνωρισμένη μορφή, τό έπίσημο προχάλυμα τής πορνείας χαί συμπληρώθηκε άχόμα μέ πλήθος &πό μοιχείες. Κοντολογίς, σέ σύγχριση μέ τίς πανηγυρικές έπαγγελίβς τών διαφωτιστών, οί κοινωνικοί χαί πολιτικοί θεσμοί πού είχαν δημιουργηθεί μέ τή «νίκη τού λογικού» Αποδείχτηκαν δτι ήταν καρικατούρες πού Απογοήτευαν πικρά. "Ελειπαν άχόμα μονάχα οί άνθρωποι πού θά διατύπωναν αύτή τήν Απογοήτευση. Καί οί ά ν θρωποι αύτοί ήρθαν μέ τό γύρισμα τού αίώνα. Τό 1802 δημοσιεύτηκαν τά «Γράμματα τής Γενεύης» τοό Σαίν-Σιμόν, τό 1808 Εκδόθηκε τό πρώτο έργο τού Φουριέ, άν χαί οί βάσεις τής θεωρίας του χρονολογούνται Από τό 1799 χιόλας. Τήν 1η τού Γ · νάρη 1800 6 Ρόμπερτ "Οουεν άναλάβαινε τή διεύθυνση τοό Ν έ ου Λάρναχα. Τήν έποχή έκείνη ήταν Αχόμα πολύ λίγο Εξελιγμένος 6 χ ε φαλαιοχρατιχός τρόπος παραγωγής χαί μαζί τους ή Αντίθεση άνάμεσα στήν Αστική τά£η χαί στό προλεταριάτο. Ή μεγάλη βιομηχανία, πο6 μόλις είχε παρουσιαστεί στήν Α γ γ λ ί α , ήταν Αχόμα άγνωστη στή Γαλλία. Καί μόνο ή μεγάλη βιομηχανία Αναπτύσσει Από τή μιά μεριά τίς συγκρούσεις, πού χάνουν όποχρεωτιχή άνάγχη τήν Ανατροπή τοό τρόπου παραγωγής, τήν έξάλειψη τού χεφαλαιοχρατιχού του χαρακτήρα—τίς συγκρούσεις δχι μονάχα τών τάξεων πού γεννιούνται Απ' αύτόν, μά έπίσης καί τών ίδιων τών παραγωγικών δυνάμεων καί μορφών Ανταλλαγής πού δημιουργεί. Καί Αναπτύσσει Επίσης ά π ό τήν άλλη μεριά στίς ίδιες Ακριβώς γιγάντιες παραγωγικές δυνάμεις τά μέσα γιά νά λύσει αύτές τίς συγκρούσεις. 'Αν λοιπόν τό 1800 οί συγκρούσεις πού ξεπηδάνε Από τό νέο κοινωνικό καθεστώς βρίσκονταν Αχόμα στό γίγνεσθαί τους, πολύ λιγότερο Αχόμα είχαν Αναπτυχθεί τά μέσα τής λύσης τους. "Αν οί άχτήμονες μάζες τού Παρισιού τήν περίοδο τής τρομοκρατίας μπόρεσαν νά καταχτήσουν τήν Εξουσία γιά μιά στιγμή χαί νά οδηγήσουν έτσι τήν έπανάσταση στή νίχη, Αχόμα χαί έ ν ά ν τ ι α στήν άστιχή τάξη, άπόδειξαν έτσι μονάχα, πόσο Αδύνατο ήταν νά κρατηθεί ή κυριαρχία τους μέσα στίς τοτινές συνθήκες. Τό προλεταριάτο, πού μόλις τώρα ξε· χώριζε Απ' αύτήν τήν Αχτήμονα μάζα σάν ό κορμός μιάς και- 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

νούργιας τάξης καί πού ήταν άχόμα ολότελα άνίκανο γιά μιά αύτοτελή πολιτική δράση, άποδβίχτηκε σάν μιά καταπιεζόμενη καί πάσχουσα τάξη, πού, δντας άνίκανη νά βοηθήσει ή ίδια τόν ίαυτό της, μπορούσε νά βοηθηθεί τό πολύ·πολύ άπ' έξω, άπό τά πάνω. Ή Ιστορική αύτή κατάσταση κυριαρχούσε καί στίς άντιλήψεις τών Ιδρυτών τού σοσιαλισμού. Στήν άνώριμη κατάσταση τής κεφαλαιοκρατικής παραγωγής, στήν άνώριμη κατάσταση τών τάξεων, άνταποκρίνονταν άνώριμες θεωρίες. Ή λύση τών κοινωνικών προβλημάτων, πού βρισκόταν άκόμα κρυμένη μέσα στίς λίγο άχόμα έξελιγμένες οικονομικές σχέσεις, έπρεπε νά δημιουργηθεί μέ τό μυαλό. Ή κοινωνία παρουσίαζε μονάχα έλαττώματα. Ή έξάλειψή τους ήταν καθήκον τού σκεφτόμενου λογικού. Χρειαζόταν νά έφευρεθεί Ινα νέο, πιό τέλειο σύστημα τού κοινωνικού καθεστώτος, πού θά έπιβαλλόταν στήν κοινωνία άπόξω, μέ τήν προπαγάνδα, κι όσο ήταν αύτό δυνατό μέ τό παράδειγμα υποδειγματικών πειραμάτων. Αύτά τά νέα κοινωνικά συστήματα ήταν άπό τά πρίν καταδικασμένα νά μένουν ούτοπίες. "Οσο π ε ρισσότερο τά έπεξεργάζονταν στίς λεπτομέρειες τους, τόσο περισσότερο καταλήγανε υποχρεωτικά σέ καθαρή φαντασιοπληξία. Καί τώρα πού τό διαπιστώσαμε αύτό δέ σταματάμε ούτε στιγμή πιά σ' αύτή τήν πλευρά πού άνήκει ολότελα στό παρελθόν. Μπορούμε ν' άφήσουμε στούς φιλολογικούς ψιλικατζήδες νά σκαλίζουν πανηγυρικά αύτές τίς διασκεδαστικές πιά γιά τή σημερινή έποχή φαντασιοπληξίες, καί ν' άποδείχνουν τήν άνωτερότητα τού δικού τους νηφάλιου τρόπου σκέψης σέ σύγκριση μ' αύτή τήν «παλαβομάρα». 'Εμείς, άντίθετα, χαιρόμαστε γιά τά μεγαλοφυή έμβρυα τής σκέψης καί γιά τίς μεγαλοφυείς σκέψεις, πού άναφαίνονται παντού κάτω άπό τό φανταστικό περίκάλυμα καί πού ο! τυφλοί φιλισταίοι δέν τά βλέπουν. Ό Σαίν-Σιμόν ήταν παιδί τής μεγάλης Γαλλικής ' Ε π α ν ά στασης, πού δταν ξέσπασε, δέν ήταν άκόμα οδτε τριαντάρης. Ή Επανάσταση ήταν ή νίκη τής τρίτης τάξης, δηλ. τής μεγάλης μάζας τού έθνους πού δ ρ ο ύ σ ε στήν παραγωγή καί στό έμπόριο, ένάντια στίς ώς τότε προνομιούχες ά ρ γ ό σ χ ο λ ε ς τάξεις, τούς εύγενείς καί τόν κλήρο. Ή νίκη δμως τής τρίτης τάξης άποκαλόφθηκε γρήγορα δτι ήταν άποκλειστική νίκη μιάς μικρής μερίδας αύτής τής τάξης, κατάχτηση τής πολιτικής έξουσίας άπό τό κοινωνικά προνομιούχο στρώμα της, άπό τήν ίδιο- 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

χτήτρια άστική τάξη. Καί μάλιστα αύτή ή αστική τάξη είχε Εξελιχθεί γρήγορα, άκόμα στό διάστημα τής επανάστασης, μ!έ τήν κερδοσκοπία στή γαιοχτησία τών άρχόντων καί τής Εκκλησίας πού είχε κατασχεθεί καί ύστερα π ο υ λ η θ ε ί , καθώς χαί μέ τήν Εξαπάτηση τοϋ Εθνους άπό τούς προμηθευτές τοϋ στρατοϋ. Ή τ α ν ίσα ίσα ή κυριαρχία αύτών τών άπατεώνων, που στό καθεστώς τοϋ Διευθυντηρίου όδήγησαν τή Γαλλία χαί τήν έπανάσταση στό χείλος τής καταστροφής καί Εδοσαν Ετσι τό πρόσχημα στόν Ναπολέοντα γιά τό πραξικόπημά του. "Κτσι, στό κεφάλι τοϋ Σαίν-Σιμόν ή άντίθεση άνάμεσα στήν τρίτη τάξη καί στίς προνομιούχες τάξεις πήρε τή μορφή τής άντίθεσης άνάμεσα στούς «Εργάτες» καί στούς «Αργόσχολους». Οί άργόσχολοι δέν ήταν μονάχα οί παλιοί προνομιούχοι, μά χαί ολοι βσοι ζούσαν άπό εισοδήματα, χωρίς νά παίρνουν μέρος στήν παραγωγή καί στό έμπόριο. Καί οί «έργάτες» δέν ήταν μονάχα οί μισθωτοί έργάτες, μά χαί οί Εργοστασιάρχες, οί Εμποροι, οί τραπεζίτες. "Οτι of άργόσχολοι είχαν χάσει τήν ικανότητα τής πνευματικής ήγεσίας καί τής πολιτικής κυριαρχίας, ήταν πιά διαπιστωμένο καί είχε Επισφραγιστεί οριστικά μέ τήν έπανάσταση. "Οτι οί άχτήμονες δέν κατείχαν αυτή τήν ικανότητα, αύτό γιά τόν Σαίν-Σιμόν είχε άποδειχθεί μέ τήν πείρα στήν περίοδο τής τρομοκρατίας. Ποιός όμως Επρεπε νά διευθύνει κα( νά κυριαρχεί ; Κατά τόν Σαίν-Σιμόν ή Επιστήμη χαί ή βιομηχανία, χαί οί δυό ένωμένες μέ Ενα νέο θρησκευτικό δεσμό, πού ήταν προορισμένος ν'άποκαταστήσει ξανά τή διασπασμένη άπό τόν χαιρό τής Μεταρύθμισης ένότητα τών θρησκευτικών Αντιλήψεων, δηλ. Ενας άναπόφευγα μυστικιστικός χαί αύστηρά Ιεραρχικός «νέος χριστιανισμός». Ί Ι έπιστήμη 8μως ήταν οί μορφωμένοι, καί ή βιομηχανία ήταν σέ πρώτη γραμμή οί δραστήριοι άστοί, έργοστασιάρχες, Εμποροι, τραπεζίτες. Οί άστοί αυτοί Επρεπε βέβαια νά μετατραπούν ο' Ενα είδος δημόσιους λειτουργούς, κοινωνικούς πληρεξούσιους, μά ώστόσο άπέναντι στούς Εργάτες θά κρατούσαν κυρίαρχη καί οικονομικά προνομιούχα θέση. 'Ιδιαίτερα οί τραπεζίτες θ£ταν προορισμένοι μέ τή ρύθμιση τής πίστης νά ρυθμίζουν δλη τήν κοινωνική παραγωγή. Ή άντίληψη αύτή άνταποκρινόταν όλότελα σέ μιάν έποχή όπου μόλις άρχιζαν νά γεννιούνται στή Γαλλία ή μεγάλη βιομηχανία καί μαζί της ή άντίθεση άνάμεσα στήν άστική τάξη χαί στό προλεταριάτο. Αύτό όμως πού τονίζει ιδιαιτέρα ό Σαίν-Σιμόν είναι 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

2 « : παντού χαί πάντα νοιάζεται γιά τήν τύχη «τής πιό πολυάριθμης χαί πιό φτωχής τάξης» (la classe la plus n o m b r e u s e et la plus pauvre). Ό Σαίν-Σιμόν διατυπώνει χιόλας στά «Γράμματά του τής Γενεύης» τήν άρχή δτι «όλοι οί άνθρωπο: πρέπει νά δουλεύουν». Στό Γδ:ο χιόλας σύγγραμμα λέει δτι ή τρομοκρατία ήταν ή κυριαρχία τών άχτημόνων μαζών. «Κοιτάξτε», τούς φωνάζει, «τί έγινε στή Γαλλία τόν καιρό πού κυριαρχούσαν εκεί οί σύντροφοι σας, προκάλεσαν τήν πείνα». Τό νά καταλάβεις δμως δτι ή Γαλλική 'Επανάσταση ζταν ταξική πάλη καί μάλιστα δχι μονάχα άνάμεσα στους άρχόντους καί στήν άστική τάξη, άλλά άνάμεσα στούς άρχόντους, οτήν άστική τάξη καί σ τ ο ύ ς ά χ τ ή μ ο ν ε ς , άποτελοϋσε τό 1802 μιάν έίαιρετικά μεγαλοφυή άνακάλυψη. Τό 1816 6 Σαίν-Σιμόν χαρακτηρίζει τήν πολιτική σάν τήν έπιστήμη τής παραγωγής καί προλέγει τήν ολοκληρωτική άπορόφηση τής πολιτικής άπό τήν οικονομία. Κι άν σ'αύτά τά λόγια έκδηλώνεται μόνον σέ εμβρυακή μορφή ή άντίληψη δτι ή οίκονομική κατάσταση αποτελεί τή βάση τών πολιιικών θεσμών, ώστόσο έκφράζεται εδώ ξεκάθαρα ή ιδέα τής μετατροπής τής πολιτικής διακυβέρνησης τών άνθρώπων σέ διαχείριση πραγμάτων καί σέ διεύθυνση λειτουργιών τής παραγωγής, δηλαδή τής «κατάργησης του κράτους», πού γι* αύτή γίνεται τόσος θόρυβος τελευταία. Μέ τήν ίδια υπεροχή πάνω άπό τούς σύγχρονούς του, ό Σαίν-Σιμόν διακηρύσσει τό 1814, άμέσως Οστερα άπό τήν είσοδο τών συμμάχων στό Παρίσι, κι άκόμα τό 1815, στό διάστημα τού πολέμου τών 'Εκατό ήμερών, τή συμμαχία τής Γαλλίας μέ τήν 'Αγγλία καί κατά δεύτερο λόγο τών δοό αύτών χωρών μέ τή Γερμανία, οάν μοναδική έγγύηση γιά τήν εύδόκιμη έξέλιξη καί γιά τήν ειρήνη τής Εύρώπης. Τό νά κηρύσσεις στούς γάλλου( τοϋ 1815 τή συμμαχία μέ τούς νικητές τοϋ Βατερλό, γι' αύτό χρειαζόταν πραγματικά τόση τόλμη, δσο χαί ίστοριχή όξυδέρχεια. "Αν ανακαλύπτουμε στόν Σαίν-Σιμόν μιά μεγαλοφυή εύρύτητα άντίληψης, πού περιέχει σάν σπέρμα σχεδόν δλες τίς δχι αύστηρά οικονομικές σκέψεις τών μετέπειτα σοσιαλιστών, στό Φουριέ βρίσκουμε μιά γνήοια γαλλική-πνευματώδη, δχι δμως γι' αύτό λιγότερο βαθιά κριτική τοϋ σημερινού κοινωνικού καθεστώτος. Ό Φουριέ πιάνεται άπό τά λόγια τής άστικής τ ά Εης, τών γεμάτο ενθουσιασμό προφητών της πρίν άπό τήν έπα- 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

νάσταση καί τών συμφεροντολόγων έξυμνητών της Οστερα άπό τήν έπανάσταση. Ξεσκεπάζει άμείλιχτα τήν όλιχή καί ήθική κακομοιριά τοϋ άοτικοϋ κόσαου, Αντιπαραθέτει ο' αύτήν τόοο τις φανταχτερές υποσχέσεις τών παλιών διαφωτιστών γιά μιά τέτια χοινωνία, όπου θά κυριαρχεί μονάχα τό λογικό, γιά Εναν τέτιο πολιτισμό πού θά τούς χάνει δλους εύτυχιαμένους, γιά τήν Απεριόριστη ικανότητα τελειοποίησης τυϋ Ανθρώπου, καθώς καί τά δμορφα χρωματισμένα λόγια τών σύγχρονων άστών ιδεολόγων. 'Αποδείχνει πώς στήν πιό πομπώδικη φρασεολογία άντιστοιχεί παντοϋ ή πιό Αξιοθρήνητη πραγματικότητα καί σαρκάζει τσουχτερά τή σίγουρη χρεωκοπία τής φρασεολογίας. Ό Φουριέ δέν είναι μονάχα κριτικός, ή αιώνια χαρούμενη φύση του τόν χάνει σατιρικό, καί μάλιστα Ιναν άπό τούς μεγαλύτερους σατιρικούς δλων τών έποχών. Περιγράφει έξίσου Αριστοτεχνικά όσο καί Απολαυστικά τήν άγυρτική κερδοσκοπία πού άνθιζε ι μέ τήν κατάπτωση τής Επανάστασης, καθώς καί τόν γενικό ψιλιχαντισμό τοϋ τοτινοϋ γαλλικού έμπορίου. Ά κ ό μ α πιό άριστοτεχνική είναι ή κριτική του τής άστικής διαμόρφωσης τών σχέσεων άνάμεσα στά δυό φύλα καί τής θέσης τής γυναίκας στήν άστική κοινωνία. Πρώτος εκφράζει τή σκέψη δτι σέ μιά δοσμένη κοινωνία ό βαθμός, τής χειραφέτησης τής γυναίκας είναι τό φυσικό μέτρο τής γενικής χειραφέτησης. Πιό μεγαλόπρεπος δμως έμφανίζεται ό Φουριέ στήν άντίληψή του γιά τήν ίστορία τής κοινωνίας. Διαιρεί ολη τήν προηγούμενη πορεία της σέ τέσσερις βαθμίδες άνάπτυξης : άγρια κατάσταση, βαρβαρότητα, πατριαρχική έποχή, πολιτισμός. Ό τελευταίος συμπίπτει μέ τή σημερινή λεγόμενη άστική κοινωνία, δηλαδή μέ τό κοινωνικό χαθεστώς πού έμφανίστηκε άπό τόν X V I αιώνα χαί άποδείχνει δτι «τό πολιτισμένο καθεστώς Ανυψώνει σ' Εναν σύνθετο, διφορούμενο, διπρόσωπο, υποκριτικό τρόπο ύπαρξης, κάθε κακό πού ή βαρβαρότητα τό έξασχεί μέ Εναν άπλό τρόπο», δτι ό πολιτισμός χινείται μέσα σ' Ενα «φαϋλο χύχλο», μέσα σέ Αντιφάσεις πού τίς άναπαράγει διαρκώς χωρίς νά μπορεί νά τίς υπερνικήσει, ίτσι πού πετυχαίνει πάντα τό άντίθετο άπό χείνο πού θέλει νά πετύχει ή πυύ καμώνεται δτι θέλει νά πετύχει. "Ετσι πού λ χ . « σ τ ό ν π ο λ ι τ ι σ μ ό ή φ τ ώ χ ε ι α π η γ ά ζ ε ι άπό τήν ί δ ι α τήν ά φ θ ο ν ί α». Ό Φουριέ, δπως βλέπουμε, χειρίζεται τή διαλεχ τ ι χ ή μέ τήν ίδια μαστοριά δπως χαί ό σύγχρονος του Χέγχελ. Μέ τήν ίδια διαλεχτική τονίζει, άπέναντι στή φλυαρία γιά τήν 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ -

(IS

Απεριόριστη ικανότητα τελειοποίησης τοό άνθρωπου, ότι κάθε Ιστορική φάση Εχει τόσο τήν Ανοδική, δσο χαί τήν καθοδική γραμμή της, χαί Εφαρμόζει αύτό τόν τρόπο Αντίληψης χαί στό μέλλον ολόκληρης τής Ανθρωπότητας. "Οπως ό Κάντ εισάγει στή φυσιχή Επιστήμη τό μελλοντικό Αφανισμό τής γής, Ετοι χαί ό Φουριέ εισάγει στήν ίστοριχή Αντίληψη τό μελλοντικό Αφανισμό τής Ανθρωπότητας. Έ ν ώ στή Γαλλία ή καταιγίδα τής έπανάστασης σάρωνε τή χώρα, στήν Α γ γ λ ί α γινόταν μιά πιό ήρεμη, μά βχι λιγότερο τεράστια Ανατροπή. Ό Ατμός χαί οί νέες μηχανές-Εργαλεία μ ε τάτρεπαν τή μανιφαχτούρα στή σύγχρονη μεγάλη βιομηχανία καί Επαναστατικοποιοϋσαν Ετσι δλη τή βάση τής άστιχής κοινωνίας. Έ κοιμισμένη πορεία Εξέλιξης τής περιόδου τής μανιφαχτούρας μετατράπηχε σέ μιά νέα περίοδο θύελλας χαί ορμής τής παραγωγής. Μέ διαρκώς μεγαλύτερη ταχύτητα γινόταν ό χ ω ρισμός τής χοινωνίας σέ μεγάλους χεφαλαιοχράτες χαί ά χ τ ή μ ο νες προλετάριους, πού Ανάμεσά τους, Αντί τήν παλιά σταθερή μεσαία τάξη, Εχουμε τώρα μιάν άστατη μάζα Από χειροτέχνες χαί μιχρεμπόρους πού ζει μιά κυμαινόμενη ζωή, τή διαρέουσα μερίδα τοϋ πληθυσμοϋ. Ό νέος τρόπος παραγωγής βρισχόταν μόλις στήν άρχή τής άνοδιχής γραμμής. Ή τ α ν ό φυσικός, ό κ α νονικός, ό μοναδικός μέσα σέ κείνες τίς συνθήκες δυνατός τρόπος παραγωγής. Μά Από τότε κιόλας δημιουργούσε χτυπητά κοινωνικά χ α χ ά : Συνωστισμός ένός άστεγου πληθυσμοϋ στίς χ ε ι ρότερες χατοιχίες τών μεγάλων πόλεων—χαλάρωση όλων τών πατροπαράδοτων δεσμών τής καταγωγής, τής πατριαρχικής υποταγής, τής οικογένειας—όπερεργασία ιδιαίτερα τών γυναικών καί τών παιδιών σέ τρομαχτικό βαθμό—μαζικός Εκφυλισμός τής Εργαζόμενης τάξης πού ρίχτηκε ξαφνικά σέ όλότελα νέες συνθήκες, Από τήν ύπαιθρο στήν πόλη. Από τή γεωργία στή βιομηχανία, Από σταθερές, σέ καθημερινά Εναλλασσόμενες, άβέβαιες συνθήκες ζωής. Καί τότε παρουσιάστηκε ένας 29χρονίτης έργοστασιάρχης σάν μεταρυθμιστής, Ενας άνθρωπυς μέ παιδική άπλότητα στό χαρακτήρα, άπλότητα πού Εφτανε τή μεγαλοπρέπεια καί ταυτόχρονα ένας Από τούς λίγους οδηγητές Ανθρώπων πού γεννήθηκαν στόν κόσμο. Ό Ρόμπερτ "Οουεν είχε χάνει χτήμα του τή διδασχαλία τών άλιστών διαφωτιστών, δτι ό χαρακτήρας των άνθρώπων είναι τό προϊόν Από τή μιά μεριά τοϋ έμφυτου όργανισμοϋ καί άπό τήν £λλη μεριά τών συνθηκών πού περιβάλ- 

I 28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ζουν τόν άνθρωπο ατό διάστημα τής ζωής του, Ιδιαίτερα δμως στό διάστημα τής περιόδου τής άνάπτυξής του. Στή βιομηχανική επανάσταση ο! περισσότεροι άνθρωποι τής τάξης του βλέπανε μονάχα σύγχιση καί χάος, πού είναι κατάλληλα γιά νά ψαρεύεις στά θολά νερά καί γιά νά πλουτίζεις στά γρήγορα. Ό "Οουεν είδε στή βιομηχανική επανάσταση τήν εύκαιρία νά Εφαρμόσει τήν άγαπητή του άρχή καί νά βάλει Ετσι τάξη στό χάος. Τήν είχε χιόλας δοκιμάσει μέ έπιτυχία στό Μάντσεστερ σά διευθυντής Εργοστασίου, δπου δούλευαν πάνω άπό πεντακόσιοι εργάτες. Ά π ό τό 1800 ως τό 1829 διεύθυνε τό μεγάλο κλωστήριο βαμπακιού τοΰ Νέου Λάρνακα στή Σχωτία σά διευθύνων μέτοχο;, μέ τό ίδιο πνεύμα, άλλά μέ μεγαλύτερη Ελευθερία δράσης χαί μέ μιά έπιτυχία, πού τοϋ χάρισέ πανευρωπαϊκή φήμη. "Εναν πληθυσμό πού σιγά-σιγά έφτασε τίς 2 5 0 0 ψυχές χαί πού άρχιχά τόν άποτελούσαν τά πιό παρδαλά χαί στό μεγαλύτερο μέρος τους πολύ διεφθαρμένα στοιχεία, τόν μετάτρεψε σέ μιά ολοκληρωμένη όποδειγματική άποικία, δποο ήταν άγνωστα πράγματα τό μεθύσι, ή άστυνομία, οί δικαστές, οί δίκες, ή πρόνοια γιά τούς φτωχούς, ή άνάγκη τής φιλινθρωπίας. Καί τό πέτυχε αύτό άπλούστατα μέ τό δτι έβαλε τούς άνθρώπους σέ ανθρώπινες συνθήκες καί μέ τό δτι άνάθρεψε ιδιαίτερα μέ Επιμέλεια τή νέα γενιά. "Ηταν ό Εφευρέτης τών σχολειών γιά τά μικρά παιδιά πού τά Ιδρυσε γιά πρώτη φορά στό Νέο Λάρνακα. Ά π ό τό δεύτερο χρόνο τής ήλικίας τους τά παιδιά πήγαιναν στό σχολειό, δπου περνοϋσαν τόσο καλά, πού δύσκολα τά ξανάφερναν σπίτι. 'Ενώ οί άλλοι βιομήχανοι πού τόν συναγωνίζονταν Εβαζαν τούς έργάτες τους καί δούλευαν 13 καί 14 ώρες τή μέρα, στό Νέο Λάρνακα Εργάζονταν μονάχα 10 ' / î ώρες. "Οταν ή κρίση στά μπαμπάκια όποχρέωσε τό έργοστάσιο νά κλείσει γιά τέσσερις μήνες, εξακολουθούσε νά πληρώνει στούς άνεργους έργάτες ολόκληρο τό μισθό τους. Καί δμως ή Επιχείρηση υπερδιπλασίασε τήν άξία της καί άφηνε ώς τελευταία πλούσιο κέρδος στούς ίδιοχτήτες. Παρ' δλα αύτά ό "Οουεν δέν ήταν ευχαριστημένος. Ή ζωή πού είχε δημιουργήσει γιά τούς έργάτες του δέν ήταν άκόμα γι'αυτόν καθόλου άντάξια τοϋ άνθρώπου. «Οί άνθρωποι ήταν σκλάβοι μου». Οί σχετικά εύνοΓκές συνθήκες δπου τούς Εγκατέστησε δέν έπιτρέπανε διόλου μιάν ολόπλευρη λογική άνάπτυξη τοϋ χαρακτήρα καί τοϋ λογικού, χωρίς νά γίνεται λόγοί γιά 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-(IS

Ελεύθερη δραστηριότητα τής ζωής. «Καί δμως τέ Εργαζόμενο τμήμα αύτών τών 2 5 0 0 άνθρώπων παρήγαγε τόσο πλούτο γιά τήν κοινωνία, ίσο μόλις μισό αιώνα πρωτήτερα μποροϋσβ νά παράγει ενας πληθυσμός άπό 6 0 0 . 0 0 0 άτομα. "Εβαλα στόν έ α υ τό μου τό Ερώτημα : πού πάει ή διαφορά άνάμεσα στόν πλούτο πού καταναλώνουν 2 5 0 0 πρόσωπα καί στόν πλούτο που θάπρεπε νά καταναλώσουν 6 0 0 . 0 0 0 ; » . ΓΗ ά π ά ν τ η σ η ήταν ξεκάθαρη. Ή διαφορά χρησίμευε γιά νά άφήνει στούς ίδιοχτήτες τής Επιχείρησης 5 % τόκο γιά τό τοποθετημένο κεφάλαιο καί χώρια ά π ' αύτό γιά νά δίνει πάνω άπό 3 0 0 . 0 0 0 λίρες στερλίνες (6.000 0 0 0 μάρκα) κέρδος. Καί δ,τι ίσχυε γιά τό Νέο Λάρνακα ίσχυε σέ ακόμα μεγαλύτερο βαθμό γιά δλα τά Εργοστάσια τής ' Α γ γ λ ί α ς . «Χωρίς αύτό τόν καινούργιο πλούτο, πού τόν παράγουν of μ η χανές, δέ θά μπορούσαν νά γίνουν ο( πόλεμοι γιά τήν άνατροπ ή τού Ναπολέοντα καί γιά τή διατήρηση τών άριστοκρατικών κοινωνικών ά ρ χ ώ ν . Καί δμως αύτή ή νέα δύναμη ήταν δημιούργημα τής Εργαζόμενης τάξης 1 ». Γι 'αύτό σ'αύτήν άνήκαν καί οί κ α ρ ποί. Of νέες τεράστιες παραγωγικές δυνάμεις, πού ώς τώρα χ ρ η σίμευαν γιά νά πλουτίζουν μερικοί καί νά όποδουλώνονται οί μάζες, πρόσφεραν στόν Ό ο υ ε ν τή βάση γιά μιά κοινωνική Αναμόρφωση καί προορίζονταν νά Εργάζονται μονάχα γιά τήν κοινή εύημερία δλων σάν ίδιοχτησία δλων. Μ' αύτό τόν καθαρά έπιχειρηματικό τρόπο, πού ήταν Ινα είδος προϊόν τοϋ Εμπορικού υπολογισμού, γεννήθηκε ό κομμουνισμός τού Ό ο υ ε ν . Αύτό τόν πραχτικό του χαρακτήρα τόν διατηρεί πέρα γιά πέρα. "Ετσι, τό 1823 ό Ό ο υ ε ν πρότεινε τήν Εξάλειψη τής ιρλανδικής Αθλιότητας μέ κομμουνιστικές Αποικίες καί Επισύναψε πλήρεις προϋπολογισμούς γιά τίς τοποθετήσεις κεφαλαίων, γιά τά χρονιάτικα ΐξοδα καί γιά τά προβλεπόμενα £σοδα. Έ τ σ ι , στό οριστικό του σχέδιο γιά τό μέλλον είχε Επεξεργασθεί τίς τ ε χ ν ι κ έ ς λεπτομέρειες μαζί μέ τό σχεδιογράφημα, τό διάγραμμα τής πρόσοψης καί τήν προοπτική άπό ψηλά μέ τέτια γνώση τών πραγμάτων, πού άν γινόταν δ ε χ τ ή ή μέθοδος τού Ό ο υ 1 'Από τό «The Revolution in Mind and Practicei, («Ή έπαναοτααη οτ3 μυαλά κα( οτήν πράξη». (Σημ. Σύντ.), Ινα 6πέμνημα πού άπ»υ•υνόταν πρός όλους «τούς κόκκινους δημοκράτες, κομμουνιστές κα( σοσιαλιστές τής Ευρώπης®, κα( πο6 · ! χ · σταλεί χαί ατή γαλλική προοαιοινή κυβέρνηση τοΟ 1848, μα έπ(οης χα( στή «βασίλισσα Βικτωρία χα( οτο&ς ϊ*(6&υνους συμβούλους της» ( Σ η μ ε ί ω σ η τ ο β ' Ε ν γ χ ε λ ς ) . 

I 28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

εν γιά τήν κοινωνική μεταρύθμιοη, δέ θά μπορούσαν νά προβληθούν άκόμα καί άπό τήν άποψη τού ειδικού πολλές άντιρήοεις ένάντια οτίς λεπτομέρειες τών διαρυθμίσεων. Τό πέραομά του οτόν κομμουνισμό ήταν τό σημείο στροφής στή ζωή τού "Οουεν. "Οσο παρουσιαζόταν σάν άπλός φιλάνθρωπος δέν ΕΞρεπε παρά πλούτη, επιδοκιμασία, τιμή καί δόξα. Ή τ α ν ό πιό λαοφιλής άνθρωπος στήν Εύρώπη. Ό χ ι μονάχ α οί άνθρωποι τής τάξηο του, μά καί πολιτικοί καί π ρ ί γ κιπες τόν άκουαν καί τόν Επιδοκίμαζαν. "Οταν 3μως παρουσιάστηκε μέ τίς κομμουνιστικές θεωρίες του, τότε γύρισε τό φύλλο. Τρία μεγάλα έμπόδια Εφραζαν, κατά τή γνώμη του, τό δρόμο πρός τήν κοινωνική μεταρύθμιση: ή άτομική ίδιοχτησία, ή θρησκεία καί ή σημερινή μορφή τού γάμου. "Ηξερε τί τού Εμελλε, άν άρχιζε άγώνα Εναντίον τους : τό γενικό άνάθεμα άπό τήν Επίσημη κοινωνία, ή άπώλεια όλης τής κοινωνικής του θέαι,ς. Καί όμως αύτό δέν τόν Εμπόδισε νά Επιτεθεί άμείλιχτα Εναντίον τους. Καί Εγινε αύτό πού πρόβλεψε. Διωγμένος άπό τήν Επίσημη κοινωνία, αντιμετωπίζοντας τή συνωμοσία τής σιωπής τοϋ τύπου, οίκονομικά καταστραμένος άπό τά άποτυχημένα κομμουνιστικά πειράματά του στήν 'Αμερική, όπου θυσίασε 3λη του τήν περιουσία, άπευθύνθηκε άμϊσα στήν Εργατική τάξη καί Εμεινε στούς κόλπους της δρώντας άκόμα τριάντα όλόκληρα χρόνια. "Ολα τά κοινωνικά κινήματα, όλες οί πραγματικές πρόοδες πού Εγιναν στήν 'Αγγλία πρός δφελος τών έργατών συνδέονται μέ τό δνομα τοϋ 'Oousv. "Ετσι, τό 1819 ύστερα άπό πεντάχρονες προσπάθειες Επέβαλε τήν ψήφιση τοϋ πρώτου νόμου γιά τόν περιορισμό τής Εργασίας τών γυναικών καί τών παιδιών στά έργοστάσια. Έ τ σ ι προέδρευσε στό πρώτο συνέδριο, όπου τά τρέϊντγισύνιονς όλης τής 'Αγγλίας ένώθηκαν σέ μιά μεγάλη συνδικαλιστική συνομοσπονδία. "Ετσι οργάνωσε σά μεταβατικό μέτρο γιά τήν ολοκληρωτική κομμουνιστική οργάνωση τής κοινωνίας άπό τή μιά μεριά τούς συνεταιρισμούς (καταναλωτικοί καί παραγωγικοί συνεταιρισμοί), πού άπό τότε άπόδειξαν τουλάχιστο στήν πράξη ότι τόσο ό Εμπορος, όσο καί ό Εργοστασιάρχης είναι πρόσωπα πού μποροϋν πολύ ώραία νά λείψουν, καί άπό τήν ά λ λη τά Εργατικά παζάρια, ίδρύματα γιά τήν άνταλλαγή προϊόντων τής δουλιάς μέ μέσο Ενα χαρτονόμισμα Εργασίας, πού τή μονάδα του τήν άποτελοϋσε ή ώρα δουλιάς. Τά ίδρύματα αυτά πού άναγκαστικά θ' άποτύχαιναν, προπορεύονταν ώστόσο άπόλυτα 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

Από τήν πολύ πιό κατοπινή τράπεζα Ανταλλαγών τού Προυντόν, πού όμως διάφεραν ίσα-ίσα κατά τούτο άπ* αύτήν, δτι δέν Αποτελούσαν τήν καθολική πανάκεια δλων τών κοινωνικών κ α κών, μά μονάχα ενα πρώτο βήμα πρός Ενα πολύ πιό ριζοσπαστικό μετασχηματισμό τής κοινωνίας. Ό τρόπος Αντίληψης τών ούτοπιστών κυριαρχούσε γιά μεγάλο διάστημα στίς σοσιαλιστικές άντιλήψεις τού XIX αιώνα καί Εξακολουθεί νά κυριαρχεί άκόμα σ'αύτές. Τόν παραδέχονταν Αχόμα ώς πολύ τελευταία όλοι οί γάλλοι καί άγγλοι σοσιαλιστές, σ' αύτόν Ανήκει καί ό προηγούμενος γερμανικός κομμουνισμός, μαζί χαί τοϋ Βάΐτλινγκ. Γιά δλους αύτοός ό σοσιαλισμός είναι ή Εκφραση τής άπόλυτη; άλήθειας, τού λόγου καί τής δικαιοσύνης καί φτάνει ν' Ανακαλυφθεί γιά νά καταχτήσει τόν κόσμο μέ τή δική του δύναμη. Καί επειδή ή άπόλυτη ά λ ή θεια είναι Ανεξάρτητη άπό τό χρόνο, τό χώρο καί τήν άνθρώπινη ίστορική Εξέλιξη, είναι άπλή σύμπτωση, πότε καί πού θά ανακαλυφθεί. Στό μεταξύ, ή άπόλυτη αλήθεια, ό λόγος καί ή δικαιοσύνη είναι διαφορετικά σέ κάθε ιδρυτή σχολής. Καί Επειδή στόν καθένα τό ιδιαίτερο είδος τής άπόλυτης άλήθειας, τοϋ λόγου καί τής δικαιοσύνης καθορίζεται μέ τή σειρά του άπό τό δικό του υποκειμενικό λογιχό, άπό τούς δρους τής ζωής του, άπό τό μέτρο τών γνώσεών του καί τής Εξάσχησής του νά σκέφτεται, γι* αύτό στή σύγκρουση αύτή τών άπόλυτων άληθειών δέ μπορεί νά όπάρχει καμιά άλλη λύση, Εκτός άπό τή λύση δτι άποκλείονται άμοιβαία. Κι άπ' δλα αύτά δέ μποροϋσε νά βγει τίποτα άλλο παρά ενα είδος Εχλεχτικοϋ μέσου σοσιαλισμοϋ, δπως πραγματικά Επικρατεί ώς τά σήμερα στ* κεφάλια τών περισσότερων σοσιαλιστών εργατών σι ή Γαλλία χαί στήν 'Αγγλία, Ενα μίγμα πού επιτρέπει Εξαιρετικά πολύμορφες άποχρώσεις, Ενα μίγμα άπό τίς πιό μετρημένες κοινωνικές άντιλήψεις γιά τό μέλλον, κριτικές άποστροφές καί οικονομικές θέσεις τών διαφόρων ιδρυτών αιρέσεων, ενα μίγμα πού τόσο πιό εύκολα πετυχαίνεται, δσο στά ξεχωριστά του συστατικά μέρη, μέσα στό ρεύμα τών συζητήσεων, Εχουν λειανθεί οί οξείες γωνίες τής δριστικότητας, δπως τά στρογγυλεμένα χαλίκια στό ποτάμι. Γιά νά μετατραπεί * σοσιαλισμός σέ Επιστήμη, Επρεπε νά τοποθετηθεί πρώτα π ί ν ω στό Εδαφος τής πραγματικότητας. 

I 28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

II Στό μεταξύ, μαζί μέ τή γαλλική φιλοσοφία τοο XVIII αιώνα καί Ακολουθώντας την, γεννήθηκε ή νεότερη γερμανική φ ι λοσοφία πού βρήκε τήν όλοκλήρωσή της στόν Χέγκελ. 'Η μεγαλύτερή της όπηρεσία ήταν δτι παραδέχτηκε ξανά τή διαλεχτική σάν τήν ανώτατη μορφή τής σκέψης. Οί άρχαίοι έλληνες φιλόσοφοι ήταν δλοι τους γεννημένοι άπο τή φύση τους διαλεχτικοί, καί τό πιό καθολικό μυαλό άνάμεοά τους, ό 'Αριστοτέλης, είχε κιόλας Εςειάσει τίς πιό ούσιαστικές μορφές τής διαλεχτικής σκέψης. 'Αντίθετα, ή νεότερη φιλοσοφία, άν καί σ' αύτήν ή διαλεχτική είχε λαμπρούς Εκπρόσωπους, (λχ. τόν Καρτέσισ καί τόν Σπινόζα), δλοένα καί περισσότερο βούλιαζε, ίδιαίτερα κάτω άπό τήν άγγλική έπιροή, στό λεγόμενο μεταφυσικό τρόπο σκέψης, πού κατάχτησε σχεδόν χωρίς Εξαίρεση >αί τούς γ ά λ λους του XVIII αίώνα, τουλάχιστο στίς είδικά φιλοσοφικές έργασίες τους. "Εξω άπό τήν καθαυτό φιλοσοφία, ήταν κι αυτοί Επίσης σέ θέση νά προσφέρουν άριστουργήματα τής διαλεχτικής. Θυμίζουμε μονάχα τόν «'Ανεψιό τοο Ραμό» τοϋ Ντιντερό καί τήν πραγματεία γιά τήν «Καταγωγή τής άνισότητας τών άνθρώπων» τοϋ Ρουσσώ. Δίνουμε Εδώ σέ συντομία τήν ούσία καί τών δυό μεθόδων τοϋ σκέπτεσθαι. "Οταν τή φύση, ή τήν άνθρώπινη ιστορία, ή τήν πνευματική μας δραστηριότητα τίς αποβάλλουμε στή σκεπτόμενη θεώρηση, τότε μάς προσφέρεται πρώτα ή εικόνα μι5ς άτέλειωτης περιπλοκής άπό συνάφειες καί Αλληλοεπιδράσεις, δπου τίποτα δέν παραμένει δ,τι ήταν, Εκεί πού ήταν καί δπως ήταν, άλλά δτι δλα κινοϋνται, άλλάζουν, γίνονται καί Αφανίζονται. Βλέπουμε λοιπόν πρώτα τι^ συνολική είκόνα, δπου άκόμα οί λεπτομέρειες λίγο-πολύ οποχωροϋν, προσέχουμε περισσότερο τήν κίνηση, τά περάσματα, τίς συνάφειες, παρά δ,τ ι κινείται, περνά καί βρίσκεται σέ συσχετισμό. Αύτή ή πρωταρχική, άπλοΐκή, μά στήν ούσία σωστή άντίληψη γιά τόν κόσμο είναι ή άντίληψη τής άρχαίας έλληνικής φιλοσοφίας καί Εκφράστηκε γιά πρώτη φορά καθαρά άπό τόν Η ρ ά κ λ ε ι τ ο : "Ολα υπάρχουν καί δέν όπάρχουν, γιατί τά πάντα ρ ε ί , βρίσκονται σέ άδιάκοπη άλλαγή, σέ άδιάκοπο γίγνεσθαι καί άφανισμό. Ή άντίληψη δμως αύτή, δσο σωστά καί άν συλλαμβάνει τό γενικό χαρακτήρα τής συνολικής εικόνας τών φαινομένων, ώστόσο δέν άρκεί γιά νά Εξηγήσει τίς 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

.λεπτομέρειες, πού συνθέτουν τή συνολική αύτή είκόνα. Κι όσο δέν τίς γνωρίζουμε αύτές τίς λεπτομέρειες, δέν Εχουμε σαφή Αντίληψη καί γιά τή συνολική εικόνα. Γιά νά γνωρίσουμε αύτές τίς λεπτομέρειες, πρέπει νά τίς άποσπάσουμβ άπό τή φυσική ή Ιστορική τους συνάφεια καί νά Εξετάσουμε τήν καθεμιά χωριστά, τή σύστασή της, τίς ιδιαίτερες αίτίες καί τά άποτελέσματά της, κλπ. Αδτό είναι πρίν άπ'δλα τό καθήκον τής φυσικής Επιστήμης καί τής ιστορικής Ερευνας, δυό κλάδων Ερευνας, πού γιά πολύ εύνόητους λόγους κατείχαν στούς Ελληνες τής κλασικής Εποχής πολύ δευτερεύουσα θέση, γιατί οί Ελληνες πρίν ά π ' δλα ήταν υποχρεωμένοι νά μαζέψουν πρώτα τό άπαραίτητο γι' αύτούς τούς κλάδους δλικό. Μόνον δταν Εχει συγκεντρωθεί ίσαμε Ενα όρισμένο βαθμό τό φυσικό καί ίστορικό ύλικό, μ π ο ρεί ν' Αρχίσει ή κριτική θεώρηση, ή σύγκριση είτε ή κατανομή σέ τάξεις, κατηγορίες, είδη. Γιά τό λόγο αύτό οί άρχές τών θετικών Επιστημών άναπτύσσονται παραπέρα γιά πρώτη φορά άπό τούς Ελληνες τής άλεξανδρινής περιόδου 1 καί Αργότερα, στό μεσαίωνα, Από τούς άραβες. Ή πραγματική φυσική Επιστήμη χρονολογείται ώστόσο μόνον Από τό δεύτερο μισό τοϋ X V αίώνα, καί άπό χει χαί πέρα χάνει προόδους μέ διαρκώς αύξανόμενη ταχύτητα. Ή Ανάλυση τής φύσης στά ξεχωριστά της μέρη, τό ξεχώρισμα τών διαφόρων φυσικών λειτουργιών και φυσικών άντικειμένων σέ ορισμένες τάξεις, ή Ερευνα τοϋ έσωτερικοϋ τών όργανικών σωμάτων γιά νά βροϋν τίς πολύμορφες άνατομικές μορφές τους ήταν ή βασική προϋπόθεση γιά νά γίνουν οί γιγάντιες πρόοδοι στά τελευταία τετρακόσια χρόνια στή γνώση τής φύσης. "Ομως α&τός ό τρόπος Ερευνας μδς κληρονόμησε επίσης τή συνήθεια νά άν »λαμβανόμαστε τά φυσικά πράγματα, τίς φυσικές λειτουργίες Απομονωμένα, Εξω Από τή μεγάλη συνολική συνάφεια, νά τά άντιλαμβανόμαστε Επομένως δχι στήν κίνησή τους άλλά στήν άκινησία τους, δχι σάν ούσιαστικά μεταβλητές, άλλά σάν σταθερές καταστάσεις, δχι στή ζωή τους, άλλά στό
J Σαν α λ ( ς α ν ί ρ ι ν ή π « ρ I ο Î ο ς οτήν έξέλιξη τής έπιατήμης χαραχτηρ(ζ>ται ή π«ρίοΐος άπό τόν III atmva π.Χ. ώς τόν VII atmva μ.Χ. Καί όνομαιοτηχ* ϊτοι άπό τό λιμάνι τής ΑΙγύπτου Άλ(£αν6ρ·ια, Ινα άπό τά μ*γαλύτ*ρα χίντρα τών ί κ θ ν β ν οΙχονομιχβν οχέο«ιυν τής έποχής Ιχ*(νης. Στήν άλ«ξανίρινή ntploSo άνα«τ6χθηχαν πολύ τά μαθηματιχα (Εϋχλ((βης, Αρχιμήδης), ή γεωγραφία, ή άστρονομία. ή άνατομία, ή φυσιολογία καί &λλ*ς Απιοτήμις. (Σημ. Σύντ.) 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

θάνατο τους. Κι αυτός ό τρόπος άντίληψης πού ό Βάκων καί ό Λόκ τόν μεταφέρανε άπό τή φυσική έπιστήμη στή φιλοσοφία, δημιούργησε τήν ειδική στενοκεφαλιά τών τελευταίων αιώνων, τό μεταφυσικό τρόπο σκέψης. Γιά τό μεταφυσικό τά πράγματα καί οί άπεικονίσεις τους στή σκέψη, ο! έννοιες, είναι ξεχωριστά, σταθερά, άκίνητα, μιά γιά πάντα δοσμένα άντικείμενα έρευνας πού πρέπει νά έξετάζονται τό ένα ύστερα άπό τό άλλο καί άνεξάρτητα άπό τό άλλο. Σκέφτεται γεμάτος άπό άμεσες άντιθέσεις. Ό λόγος του είναι ναί-ναί, δ χ ι - δ χ ι , δ,τι όπάρχει πέρα άπ* αύτό είναι Ι χ τοϋ πονηρού. Γι' αύτόν ένα πράγμα είτε όπάρχει, είτε δέν όπάρχει : ένα πράγμα δέ μπορεί νά είναι αύτό τό ίδιο καί ταυτόχρονα ένα άλλο. Τό θετικό καί τό άρνητικό άλληλοαποκλείονται άπόλυτα. Ή αίτία καί τό άποτέλεσμα βρίσκονται έπίσης σέ μόνιμη άνΐίθεση μεταξύ τους. Λύτος ό τρόπος σκέψης μάς φαίνεται μέ τήν πρώτη ματιά Εξαιρετικά καθαρός, γιατί είναι ό τρόπος τοΰ λεγόμενου όγιοΰς ανθρώπινου νου. Μόνο πού δ όγιής άνθρώπινος νοΰς, τόσο άξιοσέβαστος σύντροφος μέσα στούς τέσσερις τοίχους τοΰ σπιτιού του, ζεί ολότελα θαυμαστές περιπέτειες, μόλις τολμήσει νά βγει στόν πλατύ κόσμο τής έρευνας. Κι ό μεταφυσικός τρόπος άντίληψης, άν καί δικαιολογείται χαί είναι άκόμα άναγκαίος σε λίγο-πολύ πλατιές περιοχές, άναλογα μέ τή φύση τοΰ άντικειμένου, σκοντάφτει ώστόσο κάθε φορά, άργά ή γρήγορα, σέ ένα φραγμό πού πέρα άπό αύτόν γ ί νεται μονόπλευρος, στενοκέφαλος, άφηρημένος καί περιπλανιέται μέσα σέ άιέλειωτες άντιφάσεις, γιατί πέρα άπό τά ξεχωριστά πράγματα ξεχνά τή συνάφειά τους, πέρα άπό τό είναι τους ξεχνά τό γίγνεσθαι καί τόν άφανισμό τους, πέρα άπό τήν άκινησία τους ξεχνά τήν κίνησή τους, γιατί πίσω άπό τά δέντρα δέ βλέπει τό δάσος. Γιά τίς καθημερινές περιπτώσεις ξέρουμε λχ. καί μποροι με νά ποΰμε μέ βεβαιότητα άν ένα ζώο όπάρχει ή δχι. "Γστερα δμως άπό Ακριβέστερη έξέταση βρίσκουμε δτι τό ζήτημα αύτό είναι πολλές φορές ένα πολύ μπλεγμένο πράγμα, δπως τό ξέρουν πολύ καλά οί νομικοί, πού μάταια πάσχισαν ν' άνακαλύψουν ένα λογικό δριο, πού πέρα ά π ' αύτό ό σκοτωμός τοΰ παιδιοΰ μέσα στήν κοιλιά τής μάνας άποτελεί φόνο. 'Εξίσου είναι άδύνατο νά διαπιστωθεί ή στιγμή τοΰ θανάτου, γιατί ή φυσιολογία άποδείχνει δτι ό θάνατος δέν είναι ένα άπλό, στιγμιαίο γεγονός, μά ένα πολύ μακρόχρονο προτσές. 'Επίσης 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

χάθε οργανικό δν τήν ίδια στιγμή είναι τό ίδιο χαί δέν είναι τό ίδιο. Κάθε στιγμή Επεξεργάζεται Ολες πού τίς παίρνει άπόξω χαί άποβάλλει άλλες, χάθε στιγμή πεθαίνουν κύτταρα το6 σώματος του χαί σχηματίζονται καινούργια. 'Ανάλογα, Οστερα άπό ένα μεγαλύτερο ή μικρότερο χρονικό διάοτημα, ή Ολη αύτοο τοο σώματος έχει ολοκληρωτικά Ανανεωθεί, έχει ά ν τ ι χ α τασταθεί μέ άλλα άτομα Ολης, έτσι πού χάθε όργανιχό δν είναι πάντα τό ίδιο χαί ώστόσο ένα άλλο. 'Επίσης, Οστερα άπό άχριβέστερη Εξέταση βρίσκουμε δτι οί δυό πόλοι μιάς άντιθεσης, δπως ό θετικός χαί ό Αρνητικός πόλος, είναι τό ίδιο άδιάσπαστοί ό ένας άπό τόν άλλο δσο χι άν είναι άντίθετοι μεταξύ τους, βτι παρ* δλη τήν άντίθεσή τους άλληλοδιεισδύουν ό ένας στόν άλλο. 'Επίσης βρίσκουμε δτι ή αιτία χαί τό άποτέλεσμα είναι άντιλήψεις πού ίσχυουν μόνον έφόσον Εφαρμόζονται σέ ξεχωριστές περιπτώσεις, δτι δμως μόλις Εξετάσουμε τήν χάθε ξεχωριστή περίπτωση στή γενική της συνάφεια μέ τό σύνολο του κόσμου, οί άντιλήψεις αυτές συγχωνεύονται, διαλύονται στήν ά ν τίληψη τής παγκόσμιας Αλληλοεπίδρασης, δπου οί αιτίες καί τά Αποτελέσματα Αλλάζουν διαρκώς τίς θέσεις τους, δπου αύτό πού τώρα ή Εδώ είναι άποτέλεσμα, Εχεί ή Οστερα γίνεται αΙτία, χαί Αντίστροφα. "Ολα αύτά τά προτσές χαί οί μέθοδες σκέψης δέν ταιριάζουν μέσα στά πλαίσια τής μεταφυσικής σκέψης. Γιά τή διαλεχτιχή, Αντίθετα, πού ούσιαστικά Αντιλαμβάνεται τά πράγματα καί τίς Εννοιακές τους άπεικονίσεις στή συνάφειά τους, στό Αλύσωμά τους, στήν κίνησή τους, στή γέννηση καί στόν άφανισμό τους, δλα αύτά, δπως τά πιό πάνω προτσές, είναι άλλες τόσες Επιβεβαιώσεις τής δ.κής της μεθόδου έρευνας. Ή φύση είναι ή λυδία λίθος τής δια?εχτικής, καί είμαστε υποχρεωμένοι ν' Αναγνωρίσουμε δτι ή σύγχρονη φυσική Επιστήμη έδοσε ένα Εξαιρετικά πλούσιο ολικό πού καθημερινά αύζάνει χαί άπόδειξε έτσι δτι σέ τελευταία άνάλυση στή φύση δλα τά πράγματα γίνονται διαλεχτιχά χαί -δχι μεταφυσικά, δτι ή φύση δέν χινείται οτήν αίώνια μονοτονία ένός κύκλου πού διαρκώς Επαναλαβαίνεται, μά δτι ζεί πραγματική ίστορία. Έ δ ώ πρέπει πρίν άπ 1 δλα ν' Αναφέρουμε τόν Δαρβίνο πού έδοσε τό πιό γερό χτύπημα στή μεταφυσική άντίληψη τής φύσης μέ τήν άπόδειξή του, δτι δλη ή σημερινή όργανική φύση, τά φυτά, τά ζώα χαί μαζί τους χαί ό άνθρωπος, είναι προϊόν ένός προτσές Εξέλιξης πού βα- 

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΑΙ

στάξε Εκατομμύρια χρόνια. 'Επειδή όμως μετριούνται άχόμα οτά δάχτυλα οί φυσιοδίφες πού έμαθαν νά σκέφτονται διαλεχτικά, έξηγείται άπό τή σύγκρουση αύτή άνάμεσα στά άποτελέσματα που άνακαλύφθ«]καν χαί στόν πατροπαράδοτο τρόπο σκέψης, ή άπεριόριστη σύγχιση πού κυριαρχεί σήμερα στή θεωρητική φυσική έπιστήμη χαί πού φέρνει σέ άπελπισία τούς δασκάλους χαί τούς μηθητές, τούς συγγραφείς χαί τούς άναγνώστες. Μιά άχριβολογημένη περιγραφή τού σύμπαντος, τής έξέλιξής του χαί τής εξέλιξης τοϋ άνθρωπου, καθώς χα: τοϋ χαθρεφτίσματος αύτής τής έξέλιξης στά χεφάλια τών άνθρώπων, μπορεί λοιπόν ν' άποχτηθεί μονάχα μέ διαλεχτιχό τρόπο, προσέχοντας πάντα τή γενιχή άλληλοεπίδραση τοϋ γίγνεσθαι χαί τοϋ άφανισμοϋ, τών προοδευτικών χαί πισωδρομιχών αλλαγών. Καί μ ' αύτή τήν έννοια παρουσιάστηκε έπίσης μονομιάς ή νεότερη γερμανιχή φιλοσοφία. 'Ο Κάντ έγχαινίασε τή σταδιοδρομία του μετατρέποντας τό σταθερό χαί αίώνιο ήλ:αχό σύστημα τοϋ Νεύτονα—άφοϋ βέβαια τοϋ δόθηκε κάποτε ή περίφημη πρώτη ώθηση—σ' ένα ιστορικό προτσές, στό προτσές τής γέννησης τοϋ ήλιου χαί δλων τών πλανητών άπό μιά περιστρεφόμενη νεφελώδιχη μάζα. Ταυτόχρονα έβγαλε χιόλας τό συμπέρασμα δτι ή γέννηση τού ήλιαχού συστήματος συνεπάγεται άναγχαστιχά χαί τό μελλοντικό άφανισμό του. Τήν άποψη του, μισό αιώνα άργότερα, τή στήριξε μαθηματιχά ό Λαπλάς, χαί άχόμα μισό αίώνα πιό ύστερα τό φασματοσχόπιο άπόδειξε τήν ύπαρξη στό σύμπαν τετιων διάπυρων άεριομαζών, σέ διάφορες βαθμίδες πύκνωσης. Ή νεότερη αύτή γερμανική φιλοσοφία βρήχε τήν όλοκλήρωσή της στό σύστημα τοϋ Χέγκελ, δπου γιά πρώτη φορά— χαί αύτή είναι ή μεγάλη του υπηρεσία—περιγράφει δλο τό φυσικό, Ιστορικό χαί πνευματιχό χόσμο σάν ένα προτσές, δηλαδή σέ άδιάκοπη κίνηση, άλλαγή, μετασχηματισμό, έξέλιξη, χαί δπου προσπάθησε ν' άποδείξει τήν έσωτεριχή συνάφεια σ' αύτή τήν κίνηση καί έξέλιξη. Ά π ' αύτή τήν άποψη ή ίστορία τής άνθρωπότητας δέ φαινόταν πιά σάν ένα άγριο μπέρδεμα άπό π α ρ ά λογες πράξεις βίας, δπου, μπροστά στή δικαστική έδρα τοϋ ώριμασμένου τώρα φιλοσοφικοϋ λόγου, δλες είναι έξίσου άποριπτέες χαί πού τό καλύτερο είναι νά τίς ξεχνά κανείς δσο παίρνει πιό γρήγορα, μά σάν τό προτσές έξέλιξης τής ίδιας τής ά ν θρωπότητας. Καθήκον τής σκέψης τώρα είναι νά παρακολουθήσει τή βαθμιαία άνέλιξη αύτοϋ τοϋ προτσές μέσα άπό δλες 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ -

(IS

τίς περιπλανήσεις του χαί ν' Αποδείξει τήν Εσωτερική του νομοτέλεια μέσα ά π ' δλες τίς φαινομενικές συμπτώσεις. Μάς είναι έδώ άδιάφορο, δτι τό χεγκελιανό σύστημα δέν Ελυσε τό πρόβλημα πού εβαλε. Ή ιστορική του υπηρεσία ήταν, δτι Εβαλε αύτό τό πρόβλημα. Κι είναι ίσα-ίσα τέτιο τό πρόβλήμα πού ποτέ του δέ θά μπορέσει νά τό λύσει Ενας άνθρωπος μοναχός του. Ά ν καί ό Χέγκελ, πλάι στόν Σαίν-Σιμόν, ήταν τό πιό καθολικό μυαλό τής έποχής του, ήταν ώστόσο περιορισμένο ς, πρώτα άπό τά άναγκαστικά περιορισμένα δρια τών δικών του γνώσεων καί δεύτερο άπό τίς περιορισμένες σε Εχταση καί βάθος γνώσεις καί άντιλήψεις τής Εποχής του. Σ' αύτό δμως Εμπαινε καί Ενα τρίτο. Ό Χέγκελ ήταν ιδεαλιστής, γι' αυτόν οί σκέψεις τοϋ κεφαλιού μας δέν ήτανε οί λίγο-πολύ άφηρημένις άπεικονίσεις τών πραγματικών πραγμάτων καί προτσές, παρά άντίθετα τά π ρ ά γ μ α τ α * κ α ί ή Εξέλιξη τους ήταν γι' αύτόν μονάχα οί πραγματοποιημένες άπεικονίσεις τής «ίδέας» πού υπήρχε κιόλας κάπου πρίν άπό τόν κόσμο. "Ετσι δλα τ ο ποθετήθηκαν κατωκέφαλα καί άναποδογυρίστηκε ολότελα ή πραγματική συνάφεια τοϋ κόσμου. Γι' αύτό δσο σωστά καί μέ μεγαλοφυία κι άν Εχει άντιλη^θεί ό Χέγκελ μερικές ξεχωριστές συνάφειες, ώστόσο γιά τους λόγους πού άναφέραμε Επρεπε πολλά καί άπό τίς λεπτομέρειες τοϋ συστήματος νά κ α τ α ν τήσουν μπαλωμένα, τεχνητά, φ τ ι α χ τ ά , κοντολογής παραμορφωμένα. Τό χεγκελιανό σύστημα σάν τέτιο ήταν Ενα κολοσσιαίο Εκτρωμα, μά ταυτόχρονα τό τελευταίο στό είδος του "Επασχε δηλαδή άκόμα άπό μιά έσωτερική άγιάτρευτη άντίφαση: άπό τή μιά είχε σάν ούσιαστική προϋπόθεση τήν ίστορική άντίληψη πού σύμφωνα μ* αυτήν ή άνθρώπινη ίστορία είναι Ενα προτσές Εξέλιξης πού άπό τήν ίδια του τή φύση δέ μπορεί νά βρει μέ τήν άνακάλυψη μιάς λεγόμενης άπόλυτης άλήθειας τή νοητική της ολοκλήρωση. Ά π ό τήν άλλη δμως τό σύστημα τού Χέγκελ ισχυρίζεται δτι είναι ή άνω τ α τη Εκδήλωση αύτής ίσα-ίσα τής άπόλυτης άλήθειας. "Ενα σύστημα πού τά άγκαλιάζει δλα, πού ολοκληρώνει μιά νιά πάντα τή γνώση τής φύσης καί τής ίστορίας, Ενα τέτιο σύστημα βρίσκεται σέ άντίφαση μέ τούς θεμελιακούς νόμους τής διαλεχτικής σκέψης, πράγμα πού ώστόσο δέν άποκλείει καθόλου, μά άντίθετα προϋποθέτει δτι ή συστηματική γνώση δλου τού Εξωτερικού κόσμου μπορεί νά κάνει γ ι γ ά ν τιες προόδους άπό γενιά σέ γενιά.
10. JidffS-"Erymtif, ΛκΛ·χτά ffffa, τόμος II. 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Ή κατανόηση δτι ό ώς τότβ γερμανικός ιδεαλισμός ήταν πέρα γιά πέρα Ανάποδος οδήγησε Αναγκαστικά στόν δλισμό, π ρ έ πει δμως νά σημειωθεί, δχι Απλώς στό μεταφυσικό, Αποκλειστικά μηχανικό δλισμό too XVIII αιώνα. 'Αντί τήν ά π λ ο ΐ κ ά - έ π α ναστατική, άπλή άπόριψη δλης τής προηγούμενης ίστορίας, βλέπ.ι ό σύχρονος υλισμός στήν ίστορία τό προτσές Εξέλιξης τής Ανθρωπότητας, πού καθήκον του είναι νά άνακαλύψει τούς νόμους τής κίνησής του. Σέ Αντίθεση μέ τήν άντίληψη γιά τή φ ύ η , πού Επικρατούσε τόσο στούς γάλλους τοο XVIII αίώνα, δσο χαί στόν Χέγχελ, δτι ή φύση είναι Ινα σύνολο πού κινείται σέ στενούς κύκλους, πού μένει πάντα τό ίδιο μέ αίώνια ούράνια σώματα, δπως δίδαξε ό Νεύτωνας, χαί μέ Αναλλοίωτα είδη όρ γανιχών δντων, δπως δίδαξε ό Λινναίος, ό σύγχρονος υλισμός συνοψίζει τίς νεότερες προόδους τής φυσικής έπιστήμης πού σύμφωνα μ ' αύτές καί ή φύση έπίσης Ιχει τήν ίστορία της στό χρόνο, τά ούράνια σώματα γεννιούνται χαί Αφανίζονται καθώς χαί τΑ είδη τώς όργανισμών, πού κάτω άπό χύνοΐχές συνθήκες τά κατοικούν,—ένώ οί κυκλικές κινήσεις, έφόσον θά μπορούσαν νά γίνουν Αποδεχτές, παίρνουν άπειρα μεγάλες διαστάσεις. Καί στίς δυό περιπτώσεις ό σύγχρονος όλισμός είναι στήν ούσία διαλεχτιχός χαί δέ χρειάζεται πιά καμιά φιλοσοφία πού νά στέκεται πάνω Από τίς άλλες έπιστήμες. Ά π ό τή στιγμή πού σέ κάθε ξεχωριστή έπιστήμη μπαίνει τό αίτημα νά ξεκαθαρίσει τή θέση της στή συνολική συνάφε α τών πραγμάτων καί στή γνώση τών πραγμάτων, γίνεται περιττή κάθε ξεχωριστή έπιστήμη τής συνολικής συνάφειας. Καί δ,τι Απομένει άκόμα αύτοτελές Απ' δλη τήν προηγούμενη φιλοσοφία, είναι ή διδασκαλία γιά τή σκέψη καί τούς νόμους της — ή τυπική λογική καί ή διαλεχτική. "Ολα τά άλλα Αποροφούνται άπό τή θετική έπιστήμη γιά τή φύση καί τήν Ιστορία. Έ ν ώ δμως ή στροφή στήν άντίληψη γιά τή φύση μπορούσε νά γίνεται μονάχα στό μέτρο πού ή Ιρευνα πρόσφερνε τό άντίστοιχο θετικό δλικό τής γνώσης, είχαν γίνει πολύ νωρίτερα κιόλας ίστορικά γεγονότα, πού προκάλεσαν μιάν άποφασιστική στροφή στήν άντίληψη τής ιστορίας. Τό 1831 Ιγινε στή Αυόν ή πρώτη εργατική Εξέγερση. Ά π ό τό 1838 ώς τό 1842 εφτασε στό άποχορύφωμά του τό πρώτο έθνιχό Εργατικό κίνημα, τό κίνηαα τών άγγλων χαρτιστών. Ή ταξική πάλη άνάμεσα στό προλεταριάτο καί στήν άστική τάξη πρόβαλλε στό προσκήνιο τής ιστορίας τών πιό προοδευμένων χωρών τής Εύρώπης, στόν ίδια 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ -

(IS

βαθμό πού Εξελίσσονταν Εκεί άπό τή μιά ή μεγάλη βιομηχανία καί άπό τήν άλλη ή νεοκαταχτημένη πολιτική κυριαρχία τής άστικής τάξης. Τά γεγονότα δλο καί πιό χτυπητά διαψεύδανε τίς διδασκαλίες τής άστιχής οικονομίας γιά τήν ταοτότητα τών συμφερόντων τοό κεφαλαίου καί τής έργασίας, γιά τή γενική άρμονία καί τή γενική λαϊκή εύημερία, σάν συνέπεια τοό Ελεύθερου συναγωνισμού. Ό λ α αύτά τά πράγματα δέ μπορούσαν νά τά άρνηθούν, δπως δέ μπορούσαν νά άρνηθούν καί τόν γαλλικό καί άγγλικό σοσιαλισμό, πού ήταν ή θεωρητική, άν καί μέ Εξαιρετική άτέλεια, Εκφρασή τους. 'Η παλιά δμως ιδεαλιστική (στορική άντίληψη, πού δέν είχει άκόμα παραμεριστεί, δέν γνώριζε καθόλου ταξικούς άγώνες πού στηρίζονται ai ολικά συμφέροντα, γενιχά δέ γνώριζε καθόλου όλικά συμφέροντα. Ή παραγωγή δπως καί δλες οί οικονομικές σχέσεις έμφανίζονταν α' αύτήν μόνον πάρερ· γα, σάν δευτερεύοντα στοιχεία τής «ίστορίας του πολιτισμού». Τά καινούργια γεγονότα άνάγκασαν τούς άνθρώπους νά δποβάλουν δλη τήν προηγοόμενη ίστορία σέ μιά νέα Ιρευνα, καί τότε φάνηκε δτι δ λ η ή ώς τά τώρα ίστορία, μέ Εξαίρεση τήν πρωτόγονη κατάσταση, ήταν ίστορία ταξικών άγώνων, δτι οί τάξεις τής κοινωνίας πού άλληλομάχονταν είναι κάθε φορά προϊόντα τών σχέσεων παραγωγής καί άνταλλαγής, μέ μιά λέξη, τών ο ι κ ο ν ο μ ι κ ώ ν σχέσεων τής έποχής τους, δτι λοιπόν ή χάθε φορά οίχο/ομική διάρθρωση τής κοινωνίας Αποτελεί τήν πραγματική βάση πού σέ τελευταία άνάλυση Εξηγεί δλο τό Εποικοδόμημα τών νομικών καί πολιτικών θεσμών, καθώς καί τών θρησκευτικών, φιλοσοφικών καί άλλων άντιλήψεων κάθε ιστορικής περιόδου. 'Ο Χέγκελ ε ί χ · άπολυτρώσει τήν άντίληψη τής ίστορίας άπό τή μεταφυσική, τήν Εκανε διαλεχτιχή, μά ή δική του ά ν τίληψη τής ίστορίας ήταν στήν ούσία ιδεαλιστική. Τώρα ό ιδεαλισμός είχε διωχτεί άπό τό τελευταίο του καταφύγιο, άπό τήν άντίληψη τήςίστορίας, δόθηκε μιά όλιστική άντίληψη τής ίστορίας, καί βρέθηκε ό δρόμος γιά νά Εξηγείται ή συνείδηση τών άνθρώπων άπό τό Είναι τους, άντί, δπως γινόταν ώς τώρα, νά Εξηγείται τό Είναι τους άπό τή συν·(δησή τους. Γι' αύτό, ό σοσιαλισμός Εξετάζεται πιά δχι σάν τυχαία άνακάλυψη αύτοΰ ή Εκείνου του μεγαλοφυούς μυαλού, μά σάν τό άναγκαίο προϊόν τής πάλης δυό Ιστορικά γεννημένων τάξεων, τοό προλεταριάτου χαί τής άστιχής τάξης. ] f a θί,κσν του δέν ήταν πιά νά Επεξεργαστεί Ενα δσο μπορούσε πιό 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τέλειο σύστημα τής κοινωνίας, μά νά έρευνήσει τήν ίστοριχήοίκονομική πορεία, άπ' όπου ξεπήδησαν μέ άναγκαιότητα ο£ τάξεις αύτές καί ή σύγκρουση του;, καί ν' άνακαλύψβι στήν οικονομική κατάσταση πού δημιουργήθηκε άπ' αύτή τήν πορεία τά μέσα γιά τή λύση τής σύγκρουσης. Μ' αύτήν όμως τήν ολιστική άντίληψη δέ συμβιβαζόταν ό ώς τότε σοσιαλισμός, όπως δέ συμβιβαζόταν ή άντίλ/ ( ψη γιά τή φύση τού γαλλικού υλισμού μέ τή διαλεκτική καί μέ τή νεότερη έπιστήμη τής φύσης. *0 ώς τότε σοσιαλισμό; έκανε βέβαια κριτική στόν υπάρχοντα κεταλαιοκρατικό τροπο παραγωγής καί στίς συνέπειές του, δέ μπορούσε δμως νά τόν έξηγήσει, έπομένως ούτε καί νά τά βγάλει πέρα μαζί του. Μπορούσε μονάχα νά τόν άπορίψει άπλώς σάν κακό. "Οσο πιό έντονα άγαναχτούσε γιά τήν έκμετάλλευση τής έργατικής τάξης, πού ήταν άχώριστη ά π ' αύτόν τόν τρόπο παραγωγής, τόσο λιγότερο ήτα« σέ θέση νά έξηγήσει σέ τί συνίσταται αύτή ή έκμετάλλευοη καί πώ; γεννιέται. Τό ζήτημα ήταν όμως νά έξηγήσει άπό τή μιά μεριά τόν κεφαλαιοχρατιχό τρόπο παραγωγής στήν ίστορική του συνάφεια καί τήν ά ν α γ καιότητα του γιά μιάν ορισμένη ίστορική περίοδο, έπομένως έπίσης χαί τήν άνάγκη του άφανισμού του, άπό τήν άλλη δμως νά ξεσκεπάσει καί τόν έσωτερικό του χαρακτήρα, πού παράμενε άκόμα κρυμένος. Αύτό έγινε μέ τήν άνακάλυψη τής υ π ε ρ α ξ ί α ς . 'Αποδείχτηκε δτι ή ίδιοποίηση άπλήρωτης δουλιάς είναι ή βασική μορφή τού κεφολαιοχρατικού τρίπου παραγωγής καί τής έκμετάλλευσης τού έργάτη άπ' αύτόν, δτι ό κεφαλαιοκράτης, άκόμα καί δταν άγοράζει τήν έργατική δύναμη τού έργάτη του στήν πλήρη της άξία, στήν άξια πού έχει σάν έμπόρευμα στήν άγορά, βγάζει ά π ' αύτή περισσότερη άξία ά π ' δ,τι πλήρωσε γι' αύτήν, καί δτι αύτή ή υπεραξία σέ τελευταία άνάλυση άποτελεί τό ποσό τής άξίας, άπ* δπου συσσωρεύεται ή διαρκώς αύξανόμενη μάζα τού κεφαλαίου στά χέρια τών ίδιοχτητριών τάξεων. "Ετσι έξηγήθηκε ή προέλευση τόσο τής κεφαλαιοκρατικής παραγωγής δσοκ,χί τής παραγωγής τού κεφαλαίου. Αύτές τίς δυό μεγάλες άνακαλύψεις : τήν υλιστική άντίληψη τής ίστορίας καί τήν άποκάλυψη τού μυστικού τής κεφαλαιοκρατικής παραγωγής μέ τήν υπεραξία, τίς χρωστούμε στόν Μ ά ρ ξ . Μ* αύτές ό σοσιαλισμός έγινε έπιστήμη, χαί τώρα τό πρώτο ζήτημα είναι νά τίς έπεξεργαστούμε παραπέρα σέ δλες τίς λεπτομέρειες χαί συνίφειές τους. 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

111 Ή όλιστική άντίληψη τής Εστορίας ξεκινδ άπό τή θέση δτι ή παραγωγή, καί μαζί μέ τήν παραγωγή ή άνταλλαγή τών προϊόντων της, άποτελεί τή βάση κάθε κοινωνικοί) καθεστώτος, δτι σέ κάθε ιστορικά γεννημένη κοινωνία ή διανομή τών προϊόντων, χαί μαζί της ή κοινωνική διάρθρωση σέ τάξεις ή κάστες, ρυθμίζεται σύμφωνα μέ τό τί καί πώς παράγεται καί πώς άνταλλάσσονται τά προϊόντα τή; παραγωγής. "Ετσι οί τελικές αίτίες δλων τών κοινωνικών άλλαγών καί πολιτικών άνατροπών πρέπει ν* άναζητηθούν δχι στά κεφάλια τ'·>ν άνθρώπων, δχι στήν αύξανόμενη κατανόηση τής αιώνιας άλήθειας καί δικαιοσύνης, παρά στίς άλλαγές τοό τρόπου παραγωγής καί Ανταλλαγής. Πρέπει ν* άναζητηθούν δχι στή φ ι λ ο σ ο φ ί α , άλλά στήν ο ι κ ο ν ο μ ί α τής άντίστοιχης έποχής. Ή άφυπνιζόμενη συνείδηση, δτι οί όπάρχοντες κοινωνικοί θεσμοί είναι παράλογοι καί άδιχοι, δτι «ό λόγος Εγινε παραλογισμός χαί ή εύεργεσία βάσανο» S άποτελεί μονάχα Ενα σημάδι δτι στίς μέθοδες τής παραγωγής χαί στίς μορφές τής άνταλλαγής Εγιναν σιωπηρά τέτιες άλλαγές, πού δέν ταιριάζει πιά σ' αύτές τό κοινωνικό καθεστώς πού είναι φτιαγμένο γιά παλιότερους οικονομικούς δρους. Ά π ' αύτό έ π ί ση; πηγάζει, δτι τά μέσα γιά τήν έξάλειψη τών κακών που Ανακαλύφθηκαν πρέπει έπίση; νά υπάρχουν μέσα στί; ίδιε; τ ί ; Αλλαγμένες παραγωγικέ; σχέσεις, τίς λίγο ή πολύ Εξελιγμένες. ΤΑ μέσα αύτά δέν πρέπει βέβαια ν ά Ε φ ε υ ρ ε θ ο ύ ν μέ τό μυαλό, Αλλά μέ τή βοήθεια του μυαλού ν ά ά ν α κ α λ υ φ θ ο ύ ν μέσα στά υπάρχοντα ολικά γεγονότα τής παραγωγής. Πώς ύστερζ άπ' αύτά Εχουν τά πράγματα μέ τό σύγχρονο σοσιαλισμό ; Ό λ ο ι , σχεδόν, παραδέχονται δτι τό υπάρχον κοινωνικό καθεστώς Εχει δημιουργηθεί άπό τήν άστική τ ά ξη πού κυριαρχεί σήμερα. 'Ο χαρακτηριστικός γιά τήν άστική τάξη τρόπος παραγωγής, πού άπό τόν καιρό τοϋ Μάρξ ονομάζεται κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής, ήταν άσυμβίβαστος μέ τά τοπικά καί φεουδαρχικά ταξικά προνόμια καθώς καί μέ τούς άμοιβαίους προσωπικούς δεσμούς τού φεουδαρχικού καθεστώτος. ' Η άστική τάξη τσάκισε τό φεουδαρχικό καθεστώς καί Εγκαθίδρυσε πάνω στά έρείπιά του τό άστικό κοινωνικό καθε1

Λόγια τοβ Μ·φιαταφ·λ1) 3τό Φάουοτ τοβ Γκαίτε. (Σημ.

Σ6ντ.) 

I 28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

στώς, τό βασίλειο τοό Ελεύθερου συναγωνισμού, τής Ελεύθερης μετακίνησης, τής ισοτιμίας τών ίδιοχτητών Εμπορευμάτων καί όλων τών άλλων αστικών μεγαλείων, άδιαφορο πώς λέγονται. Ό κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής μπορούσε τώρα νά Αναπτύσσεται Ελεύθερα. Ά π ό τότε πού ό άτμός καί οί νέες μηχ»νές-έργα)εία μετατρέψανε τή μανίφακτούρα σέ μεγάλη βιομηχανία, οί παραγωγικές δυνάμεις, λυτρωμένες μέ τή διεύθυνση τής άστικής τάξη?, έξελίχθηκαν μέ πρωτάκουστη ώς τότε γρηγοράδα καί σέ Ασυνήθιστη ώς τότε κλίμακα." Οπως όμως στόν καιρό της ή μανίφακτούρα καί ή χειροτεχνία πού είχε μέ τήν έπίδρασή της εξελιχθεί παραπέρα ήρθε σέ σύγκρουση μέ τά φεουδαρχικά δεσμά τών συντεχνιών, Ετσι καί ή μεγάλη βιομηχανία σέ άνώτερο ίαθμό έξέλιξής της Ερχεται σέ σύγκρουση μέ τούς φραγμούς, πού μέσα σ* αυτούς τήν Εχει στριμώξει ό κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής. Οί νέες παραγωγικές δυνάμεις Εχουν κιόλας άναπτυχθεί δλάκερο μπόι ψηλότερα άπό τήν άστινή μορφή τής χησιμοποίησής τους. Καί αύτή ή σύγκρουση άνάμεσα στίς παραγωγικές δυνάμεις καί στόν τρόπο παραγωγής δέν είναι μιά σύγκρουση πού γεννήθηκε μέσα στά κεφάλια τών άνθρώπων, δπως λ χ . ή σύγκρουση τού Ανθρώπινου πατροπαράδοτου Αμαρτήματος μέ τή θεία δικαιοσύνη, άλλά όπάρχει στά γεγονότα, άντικειμενικά, Εξω άπό μάς, άνεξάρτητα άπό τή θέληση καί τή δράση άκόμα καί έκείνων τών άνθρώπων πού τήν προκάλεσαν. Ό σύγχρονος σοσιαλισμός δέν είναι τίποτα άλλο παρά άντανάκλαση στή σκέψη αύτής τής πραγματικής σύγκρουσης, τό ίδεατό της άντικαθρέφτισμα στά κεφάλια πρώτα τής τάξης πού υποφέρει άμεσα ά π ' αύτή τή σύγκρουση, τής έργατικής τάξης. Σέ τί λοιπόν συνίσταται αύτή ή σύγκρουση; Πρίν άπό τήν κεφαλαιοκρατική παραγωγή, δηλαδή στό μεσαίωνα, υπήρχε παντού ή μικροεπιχείρηση πού είχε σάν βάση της τήν άτομική ίδιοχτησία τών Εργατών στά μέσα παραγωγής τους : ή γεωργία τών μικρών άγροτών, έλεύθερων ή δουλοπάροικων, ή χειροτεχνία τών πόλεων. Τά μέσα έργασίας—ή γή, τά γεωργικά έργαλεία, τά έργαστήρια, τά χειροτεχνικά Εργαλεία— ήταν μέσα έργασίας τού ξεχωριστού άτομου καί ήταν υπολογισμένα μονάχα γιά άτομική χρήση καί έπομένως υποχρεωτικά ήταν μικρά, νάνα, περιορισμένα. Μά γι' αύτό καί άνήκαν κανονικά στόν ίδιο τόν παραγωγό. Ό Ιστορικός ρόλος τού κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής χαί τού φορέα του, τής άστι- 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

κής τάξης, ήταν άκριβώς νά συγκεντρώσει, νά μεγαλώσει χαί νά μετατρέψει στους σημερινούς Ισχυρούς μοχλούς τής παραγωγής, αύτά τά κοματιασμένα, μικρά παραγωγικά μέσα. Πώς άπό τό X V αιώνα καί δώ πραγματοποίησε ιστορικά αύτό τό ρόλο στίς τρείς βαθμίδες τής παραγωγής: τήν άπλή συνεργασία, τή μανιφακτούρα καί τή μεγάλη βιομηχανία, τό περιέγραψε διεξο5ικά ό Μάρξ στό 4ο μέρος τού «Κεφαλαίου». Ή άστική τάξη όμως, όπως άποδείχνεται επίσης έκεΐ, δέ μπορούσε νά μετατρέψει Εκείνα τά περιορισμένα μέσα παραγωγής σέ τεράστιες παραγωγικές δυνάμεις, χωρίς νά τά μετατρέψει άπό μέσα π α ραγωγής τού ξεχωριστού άτομου σέ κ ο ι ν ω ν ι κ ά μέσα παραγωγής, πού μπορούν νά χρησιμοποιηθούν μονάχα άπό ένα σ ύ ν ο λ ο ά ν θ ρ ώ π ω ν . Στή θέση τοό ροδανιοΰ, τοό χειροκίνητου Αργαλειού, τοϋ σφυριού τού σιδερά, μπήχαν ή κλωστική μηχανή, ό μηχανικός άργαλειός, τό άτμοκίνητο σφυρί. Στή θέση τοϋ άτομικού Εργαστηρίου μπήκε τό έργοστάσιο πού έπιβάλλει τή συνεργασία Εκατοντάδων καί χιλιάδων έργατών. Καί όπως τά μέσα παραγωγής, έτσι καί ή ίδια ή παραγωγή μετατράπηκε άπα μιά σειρά μονωμένες Ενέργειες σέ μιά σειρά κοινωνικές π ρ ά ξεις καί τά προϊόντα άπό προϊόντα ξεχωριστών άτόμων σέ κοινωνικά προϊόντα. Τό νήμα, τό υφαντό, τά μεταλλικά Εμπορεύματα πού βγαίναν τώρα άπό τό έργοστάσιο, ήταν τό προϊόν τής κοινής έργασίας πολλών έργατών πού Επρεπε νά περάσει διαδοχικά άπο τά χέρια τους προτού ετοιμαστεί. Κανένας άπ' αύτούς δέ μπορούσε νά πεί : Αύτό τό Εχανα Ε γ ώ , αύτό είναι δ ι κ ό μ ο υ προϊόν. Ε κ ε ί όμως πού ή βασική μορφή τής παραγωγής είναι 6 αυθόρμητος καταμερισμός τής έργασίας μέσα στήν κοινωνία,πού γεννήθηκε βαθμιαία καί χωρίς σχέδιο, έκεΐ i καταμερισμός αύ· τός τής έργασίας δίνει στά προϊόντα τή μορφή τών έ μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν , πού ή άμοιβαία τους άνταλλαγή, άγορά καί πούληση, δίνει τή δυνατότητα στούς ξεχωριστούς παραγωγούς νά ικανοποιούν τίς πιό διαφορετικές άνάγκες τους. Κι αύτό γινόταν στό μεσαίωνα. Ό άγρότης λ χ . πουλούσε γεωργικά προϊόντα στό χειροτέχνη καί άγόραζε ά π ' αύτόν χειροτεχνικά προϊόντα. Σ' αδτή λοιπόν τήν κοινωνία τών άτομικών παραγωγών, τών Εμπορευματοπαραγωγών, τρύπωσε i νέος τρόπος παραγωγής. Μέσα στόν αύθόρμητο, ά σ χ ε δ ί α σ τ ο καταμερισμό τής έργασίας, πού κυριαρχούσε σ' δλη τήν χοινωνία, έβαλε τόν σ χ ε δ ι α σ μ έ - 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

y ο καταμερισμό τής έργασίας, δπως ήταν όργανωμένος στό ξεχωριστό Εργοστάσιο. Πλάι στήν παραγωγή τών ά τ ο μ ι κ ώ ν μικρών παραγωγών Εμφανίστηκε ή κ ο ι ν ω ν ι κ ή παραγωγή. Τά προϊόντα καί τών δυό πουλιοόνταν στήν ίδια άγορά, καί έπομένως τουλάχιστον στίς ίδιες περίπου τιμές. Ή σχεδιασμένη δμως όργάνωση ήταν ισχυρότερη άπό τόν αύθορμητο κ α τ α μ ε ρισμό τής Εργασίας. Τά έργοστάσια δπου έφσρμοζόταν ή κοινωνική έργασία παρήγαγαν πιό φτηνά τά προϊόντα τους άπό τούς άτομικούς μικροπαραγωγούς. Ή άτομική παραγωγή υπόκυπτε στόν Ενα τομέα Οστερα άπό τόν άλλο, ή κοινωνική π α ραγωγή έπαναστατικοποιοϋσε ολόκληρο τόν παλιό τρόπο παραγωγής. Αυτός δμως ό έπαναστατικός χαρακτήρας τής π α ρ α γ ω γής Εγινε τόσο λίγο άντιληπτός, που ή κοινωνική π α ρ α γ ω γ ή άντίθετα είσήχθηκε σάν μέσο γιά τήν Ενταση καί τήν προώθηση τής έμπορευματικής παραγωγής. Γεννήθηκε σέ άμεση σύνδεση μέ ορισμένους, προϋπάρχοντες πιά μοχλούς τής παραγωγής χαί άνταλλαγής Εμπορευμάτων : Εμπορικό κεφάλαιο, χειροτεχνία, μισθωτή έργασία. Καί έπειδή ή κοινωνική παραγωγή έμφανίστηκε ή ίδια σάν μιά νέα μορφή έμπορευματικής π α ραγωγής, Εξακολουθούσαν καί γι' αύτήν νά διατηρούν δλη τους τήν ίσχή οί μορφές ιδιοποίησης τής Εμπορευματικής παραγωγής. Στήν έμπορευματική παραγωγή, δπως είχε άναπτυχθεί στό μεσαίωνα, δέ μποροόσε νά γεννηθεί καθόλου ζήτημα, σέ ποιόν Επρεπε νά άνήκει τό προϊόν τής έργασίας. Ό άτομικός παραγωγός τό έφτιαχνε κανονικά άπό πρώτες Ολες πού άνήκαν σ' α ύ τόν καί πού συχνά τίς Εφτιαχνε ό ίδιος, μέ δικά του μέσα Εργασίας καί μέ τή δουλιά τών δικών του χεριών ή τών χεριών τής οΐκογένειάς του. Δέ χρειαζόταν καθόλου νά τό ιδιοποιηθεί δ ίδιος, άνήκε άπό τήν ίδια τή φύση του σ* αύτόν. Ή ίδιοχτησία στό προϊόν στηριζόταν λοιπόν π ά ν ω σ τ ή δ ι κ ι ά τ ο υ δ ο υ λ ι ά . Ά κ ό μ α καί κεί πού χρησιμοποιούνταν ξένη βοήθεια, ή βοήθεια α&τή Επαιζε κατά χανόνα δευτερεύοντα ρόλο καί άμειβόταν συχνά έκτός άπό τό μισθό καί μέ άλλη άποζημίωση : ό συντεχνιακός μαθητευόμενος καί ό κάλφας έργάζονταν λιγότερο γιά τήν τροφή τους καί γιά τό μισθό, καί περισσότερο γιά νά έκπαιδευτοϋν οί ίδιοι καί ν* άποχτήσουν τήν Ιδιότητα τοο μάστορα. Καί τότε ήρθε ή συγκέντρωση τών μέσων π α ραγωγής σέ μεγάλα έργαστήρια καί μανίφακτοϋρες, ή μετατροπή τους σέ πραγματικά κοινωνικά μέσα παραγωγής. Τά κοι- 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ -

(IS

νωνικά δμως μέσα παραγωγής χαί προϊόντα τά χειρίζονταν δπως χαί προηγούμενα σάν νά ήταν μέσα παραγωγής χαί προϊόντα ξεχωριστών άτόμων. "Αν Γσαμε τώρα & κάτοχος τών μ έ σων έργασίας ίδιοποιόταν τό προϊόν γιατί ήταν κατά κανόνα δικό του προϊόν καί ή ξένη βοηθητική έργασία άποτελούσε εξαίρεση, έτσι καί τώρα δ κάτοχος τών μέσων έργασίας έξακολουθούσε νά ιδιοποιείται τό προϊόν, άν καί δέν ήταν πιά δ ι κ ό τ ο υ προϊόν, άλλά άποκλειστικά προϊόν ξ έ ν η ς έργασίας. "Ετσι λοιπόν τά προϊόντα πού στό·έξής παράγονταν κοινωνικέ δέν τά ιδιοποιούνταν Εκείνοι πού πραγματικά είχαν βάλει oft κίνηση τά μέσα παραγωγής καί είχαν πραγματικά παραγάγει τά προϊόντα, άλλά ό κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς . Τά μέσα παραγωγής καί ή παραγωγή έγιναν στήν ούσία κοινωνικά, Εξακολουθούν δ μ ω ς νά όπόκεινται σέ μιά μορφή ιδιοποίησης, πού Εχει σάν προϋπόθεση τήν άτομική παραγωγή ξεχωριστών παραγωγών, δπου © καθένας κατέχει τό δικό του προϊόν καί τό φέρνει στήν άγορά. Ό τρόπος παραγωγής όποτάσσεται σ' αύτή τη μορφή ιδιοποίησης, μ* δλο πού καταργεί, τήν προύπόθεση αύτής τής μορφής 1 . Σ' α&τή τήν άντίφαση, πού δίνει στό νέο τρόπο παραγωγής τόν κεφαλαιοκρατικό του χαρακτήρα, β ρ ί σ κ ε τ α ι κ ι ό λ α ς σ έ Εμβρυώδικη μ ο ρ φ ή δλη ή σύγκρουση τής σύγχ ρ ο ν η ς Ε π ο χ ή ς . Κι δσο περισσότερο Επικρατούσε ό νέος τρόπος παραγωγής σέ δλους τούς άποφασιστικούς τομείς τής παραγωγής καί σέ δλες τίς χώρες πού παίζουν άποφασιστικό ρόλο στήν οίκονομία, όσο περισσότερο ξετόπιζε τήν ά τ ο μΐκή παραγωγή, ώσπου νά άπομείνουν μερικά άσήμαντα όπολείματά της, τ ό σ ο π ι ό χ τ υ π η τ ά π ρ ό β α λ λ ε άναγχ α σ τ ι χ ά τό ά σ υ μ β ί β α σ τ ο τ ή ς κ ο ι ν ω ν ι κ ή ς παραγωγής καί τής κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή ς ιδιοποίησης.
1 Aiv χρειάζεται έδβ να άναλυθεί δτι μ' δλο πού ή μ ο ρ φ ή τής Ιδιοποίησης παραμένει ή Ιδια, τό προτοές πού περιγραψαμε πιό παναι έπαναοτατιχοποιεί τ ό χ α ρ α κ τ ή ρ α τής Ιδιοποίησης δχι λιγότερο άπό δ,τι τήν Ιδια τήν παραγωγή. "Αν [διοποιοΟμαι έγώ τό δικό μου προϊόν ή τό προϊόν άλλων, πρόκειται φυοιχα γιά δυό πολύ διαφορετικά είδη Ιδιοποίησης. "Ας οημειωθεί παροδικά : ή μισθωτή έργασία, οτήν όποία κρύβεται κιόλας οάν σπέρμα δλος ό χεφαλαιοχρατιχός τρόπος παραγωγής, είναι πολύ παλιά. Μονωμένη χαί οχόρπια ύπήρχε αΙώνες όλόχληροος κλάΐ οτή βίολεία. Τό οπέρμα δμως μπόρεοε νά έξελιχθεί οέ χ « φ α λ α : ο χ ρ α · τιχό τρόπο παραγωγής μόνον δταν δημιουργήθηκαν οί άπαραίτητες Ιστορικές προΟποθέοεις. ( Σ η μ ε ί ω σ η τ ο 0 "Ε ν γ χ ε λ ς ). 

I 28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Οί πρώτοι χεφαλαιοχράτες, όπως είδαμε, βρήκαν κιόλας ί τ ο ΐ μ η τή μορφή τής μισθωτής έργασίας Τή μισθωτή έργασία δμως σάν έξαίρεση, σάν δευτερεύουσα χαί βοηθητική Απασχόληση, σάν μεταβατική κατάσταση. Ό εργάτης γής πού πήγαινε προσωρινά μεροχαματιάρης, ε ί / ε Ενα-δυό δικά του στρέματα γής, ά π ' τά όποια μπορούσε νά ζήσει σέ ώρα άνάγχης. OC συντεχνιακές διατάξεις φρόντιζαν ό σημερινός κάλφας νά γίνει ό αύριανός μάστορας. "Ολα αύτά όμως άλλαξαν, μόλις τά μέσα παραγωγής μετατράπηκαν σέ κοινωνικά καί συγχεντρώθηχαν στά χέρια χεφαλαιοχρατών. Τό μέσο παραγωγής χαθώς χαί τό προϊόν τοϋ μικρού άτομιχού παραγωγού Εχαναν ολοένα καί περισσότερο τήν άξία τους χαί δέν τούμενε τίποτα άλλο, παρά νά πάει νά δουλέψει μέ μισθό στόν χεφαλαιοκράτη. Έ μισθωτή έργασία, πο} ήταν προηγούμενα εξαίρεση χαί βοηθητική, Εγινε κ α νόνας καί βασική μορφή όλης τής παριγωγής. Ά π ό δευτερεύουσα άπασχόληση τού έργάτη πού ήταν προηγούμενα, Εγινε τώρα ή άποχλειστιχή άπασχόλησή του. Ό προσωρινός μισθωτός έργάτης μετατράπηκε σέ μισθωτό έργάτη γιά δλη του τή ζωή. Τό πλήθος τών ίσόβιων μισθωτών έργατών αύξήθηκε τεράστια χαί μέ τήν ταυτόχρονη χατάρευση τού φεουδαρχικού καθεστώτος, μέ τή διάλυση τής Ακολουθίας τών φεουδαρχών Αρχόντων, μέ τό διώξιμο Αγροτών άπό τά νοικοκυριά τους χ λ π . ' Ε γ ι νε ό χωρισμός άνάμεσα στά μέσα παραγωγής πού συγχεντρώθηχαν στά χέρια τών χεφαλαιοχρατών άπό τή μιά, χαί στούς παραγωγούς άπό τήν άλλη, πού Εφτασαν σέ σημείο νά μήν κατέχουν τίποτα άλλο, έχτός άπό τήν έργατιχή τους δύναμη. Ή ά ν τ ίφαση άνάμεσα στήν κοινωνική παραγωγή χαί ατήν χ ε φ α λ α ιο χ ρ α τ ι χ ή ι δ ι ο π ο ί η σ η Εκδηλώνεται σάν ά ν τ ί θ ε σ η ά ν ά μ ε σ α στό προλεταριάτο χαί στήν ά σ τ ι κ ή τάξη. Είδαμε δτι ό χεφαλαιοχρατιχός τρόπος παραγωγής τρύπωσε σέ μιά χοινωνία έμπορευματοπαραγωγών, Ατομικών παραγωγών, πού ή κοινωνική σύνδεσή τους γινόταν μέσω τής άνταλλαγής τών προϊόντων τους. Κάθε δμως κοινωνία πού βασίζεται στήν παραγωγή έμπορευμάτων Εχει τό χαρακτηριστικό δτι οί παραγωγοί χάνουν τήν κυριαρχία πάνω στίς δικές τους κοινωνικές σχέσεις. Ό καθένας παράγει γιά τόν έαυτό του μέ τά μέσα παραγωγής πού Ετυχε νά Εχει χαί γιά τίς διχές του Ανταλλαχτιχές άνάγχες. Κανένας δέν ξέρει πόσα προϊόντα θαρ- 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ -

(IS

Οοΰν στήν άγορά

χρειάζονται, κανένας δέν ξέρει άν τό δικό του άτομιχό προϊόν θά συναντήσει μιά πραγματική άνάγκη, άν θά βγάλει τά Εξοδά του ή άν γενικά θά μπορέσει νά τό πουλήσει. Στήν κοινωνική π ι ρ α γ ω γ ή Επικρατεί άναρχία. Ή έμπορϊυματιχή δμως π α ραγωγή, δπω; καί κάθε άλλη μορφή παραγωγής, Εχει του; ιδιαίτερους συμφυείς καί άχώριστους ά π ' αύτήν νόμους της. Καί οί νομοί αύτοί Επιβάλλονται παρά τήν άναρχία, μέσα σ' αύτή τή/ άναρχία, μέσω αδτής τής άναρχίας. Εκδηλώνονται μέ τή μοναδική μορφή τής κοινωνική; σύνδεσης πού Εξακολουθεί νά παραμένει, δηλαδή μέ τήν άνταλλαγή, καί Επιβάλλονται στούς ατομικούς παραγωγούς σάν δποχρεωτικοί νόμοι τού συναγωνισμού. Οί νόμοι αύτοί είναι στήν άρχή άγνωστοι στούς ίδιους τούς παραγωγούς καί πρέπει νά άνακαλυφθοϋν ά π ' αύτούς σιγά-σιγά μέ μακρόχρονη πείρα 'Επιβάλλονται λοιπόν δίχως τούς παραγωγούς χαί Ενάντια στούς παραγωγούς, σάν φυσικοί νόμοι τής μορφής τής παραγωγής τους πού δροΰνε τυφλά. Τό προϊόν Εξουσιάζει τούς παραγωγούς. Στή μεσαιωνική κοινωνία, ίδιαίτερα στούς πρώτους αιώνες, ή παραγωγή ήταν προσανατολισμένη κυρίως στήν αύτοκατανάλωση. Ικανοποιούσε πρίν ά π ' δλα μονάχα τίς άνάγκες τού π α ραγωγού καί τής οίκογένειάς του. 'Εκεί δμως δπου—δπως στήν ύπαιθρο—όπήρχαν προσωπικές σχέσεις έξάρτησης, ή παραγωγή Ικανοποιούσε Επίσης καί τίς άνάγκες τοΰ φεουδάρχη. ' Ε π ο μ έ νως Εδώ δέν γινόταν άνταλλαγή καί τά προϊόντα δέν Επαιρναν τό χαρακτήρα Εμπορευμάτων. Ί Ι οικογένεια τοΰ άγρότη παρήγαγε σχεδόν δλα δσα χρειαζόταν, τά Εργαλεία καί τά ροΰχα άκριβώς δπως καί τά τρόφιμα. Καί μονάχα δταν κατάφερε νά παράγει Ενα πλεόνασμα πάνω άπό τί; δικές της άνάγκες καί πάνω άπό τήν είσφορά σέ είδος πού ήταν ύποχρεωμένη νά κ α ταβάλλει στόν άρχοντα φεουδάρχη, μόνον τότε άρχισε νά παράγει καί Εμπορεύματα. Τό πλεόνασμα αύτό, δταν ριχνόταν στήν κοινωνική κυκλοφορία, δταν προσφερόταν γιά πούληση, γινόταν Εμπόρευμα. Βέβαια οί χειροτέχνες τών πόλεων ήταν υποχρεωμένοι άμέσως, άπό τήν άρχή κιόλας νά παράγουν γιά τήν άνταλλαγή. Μά κι αύτοί κάλυπταν μέ τή δικιά τους τή δουλιά τό μεγαλύτερο μέρος τών άτομικών τους άναγκών. Είχαν περιβόλια καί μικρά χωραφάκια, Εστελναν τά ζώα τους γιά βοσκή στό δάσος τής κοινότητας, πού Εχτός άπ' αύτό τούς προμήθευε

άπ' αύτά

πού

παρήγαγε

καί πόσα άπ* αύτά 

I 28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

χαί τήν ξυλεία γιά τ ή δουλιά τους χαί γιά τ ή θέρμανση, οί γ υ ναίκες έκλωθαν λινάρι, μαλλί, χ λ π . Μόλις τότε γεννιόταν ή π α ραγωγή μέ σχοπό τήν άνταλλαγή, ή Εμπορευματική παραγωγή. Ά π ' αυτού πηγάζει ή περιορισμένη ά ν τ α λ λ α γ ή , ή περιορισμένη άγορά, ή σταθερότητα στόν τροπο τής παραγωγής, ή τοπική κλειστή οικονομία σέ σχέση μέ τόν έξω κόσμο, ή συνένωση στό Εσωτερικό, ή Μάρκ ( Μ Η ί Ι ^ κ ο ι ν ό τ η τ α ) 1 στήν ύπαιθρο, ή συντεχνία στήν πόλη. Μέ "τήν έπέκταση δμως τής Εμπορευματικής παραγωγής καί ιδιαίτερα μέ τήν Εμφάνιση τού κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής Εμπαιναν πιό άνοιχτά καί πιό Εντονα σέ ενέργεια οί ως τότε λανθάνοντες νόμοι τής έμπορευματικής παραγωγής. ΟΙ παλιοί δεσμοί χαλάρωναν, οί παλιοί φραγμοί σπάζανε καί οί π α ραγωγοί μετατρέπονταν ολοένα καί περισσότερο σέ ξεχωριστούς, άν:ξάρτητους, άτομικούς Εμπορευματοπαραγωγούς. Βγήκε στήν έπιφάνεια ή άναρχία τής κοινωνικής παραγωγής καί όξυνόταν δσο πήγαινε καί περισσότερο. Τό κύριο όμως δργανο μέ τό όποίο ό κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής δυνάμωνε αυτή τήν ά ν α ρ χ ί α στήν κοινωνική παραγωγή, άποτελούσε τό άμεσα άντίθετο τής Αναρχίας. Αύτό τό έ'ργανο ήταν ή αύξανόμενη όργάνωση τής παραγωγής σάν κοινωνικής παραγωγής σέ κάθε ξεχωριστή παραγωγική επιχείρηση. Μέ τό μ ο χ λ ό αύτό ό κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής Εβαζε τέλος στήν παλιά είρηνική σταθερότητα. Έ κ ί ί δπου Εμπαινε σ* Εναν βιομηχανικό κλάδο, δέν ά ν ε χ ό ταν πλάϊ του τίς παλιές μέθοδες παραγωγής. 'Εκεί δπου υ π ό τασσε τή χειροτεχνία, κατάστρεφε τήν παλιά χειροτεχνία. Τό πεδίο τής έργασίας γινόταν πεδίο μ ά χ η ς . Οί μεγάλες γεωγραφικές Ανακαλύψεις καί οI άποικιοποιήσεις πού άκολούθησαν π ο λ λαπλασίαζαν τήν περιοχή κατανάλωσης καί Επιτάχυναν τή μ2τατροπή τής χ : ι ρ ο τ ε χ ν ί α ς σέ μανιφακτούρα. Δέν ξέσπασε μον ά χ α ή π ά λ η άνάμεσα στούς τοπικούς χωριστούς παραγωγούς, μά καί οί τοπικές συγκρούσεις ά ν α π τ ύ χ θ η κ α ν μέ τή σειρά τους σέ έθνικούς άγώνες, στούς εμπορικούς πολέμους τού XVII καί X V I I I αίώνα. Τέλος ή μεγάλη βιομηχανία καί ή δημιουργία τής παγκόσμιας άγορδς έκαναν τόν άγώνα αύτόν παγκόσμιο καί τού1 Βλ. τό παράρτημα οτό τέλος. (Σ ι. μ · ί ω ο η τ ο 0 "Ε ν γ x · λ ς). ' Ο Έ ν γ χ ι λ ς παραπέμπει 4ÎS οτήν πραγματιία τνυ «Ή Μαρχ» («Die Mark»),, πού Βέν π·ριλαβαίν·ται οτήν ΙχΒοοή μας (Στ,μ. Σ6ντ.) 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ -

(IS

δοσαν ταυτόχρονα μιάν άνήκουστη Ενταση. Στήν πάλη άνάμεσα στούς ξεχωριστούς χεφαλαιοκράτες, όπως καί άνάμεσα σέ ολόκληρες βιομηχανίες χαί ολόκληρες χώρες Αποφασιστικό γιά τήν ύπαρξη είναι ποιός διαθέτει εύνοΓκούς, φυσικούς ή δημιουργημένους ά π ' αύτόν δρους παραγωγής. Αύτός πού υποκύπτει παραμερίζεται άμείλιχτα. Είναι ό δαρβινικός άγώνας γιά τήν ύπαρξη τοΰ άτομου, άγώνας πού μεταφέρθηκε μέ πολλαπλασιασμένη μανία άπό τή φύση στήν κοινωνία. Ή φυσική κατάσταση τοΰ ζώου Εμφανίζεται σάν άποκορύφωμα τής άνθρώπινης Εξέλιξης. Ή άντίφαση άνάμεια στήν κοινωνική παραγωγή καί στήν κεφαλαιοκρατική ιδιοποίηση Εκδηλώνεται λοιπόν σάν ά ν τίθεση άνάμεσα στήν ο ρ γ ά ν ω σ η τής π α ρ α γ ω γ ή ς σ τ ά ξ ε χ ω ρ ι σ τ ά έ ρ γ ο σ τ ά σ ι α χαί στήν ά ν α ρ χ ί α τ ή ς π α ρ α γ ω γ ή ς σ' δ λ η τ ή ν κ ο ι ν ω ν ί α . Μέσα σ' αύτές τίς μορφές Εκδήλωσης τής άντίθεσης, πού Ενυπάρχει στόν κεφα^,αιοκρατικό τρόπο παραγο>γής Εξαιτίας τής προέλευσής του, κινείται αυτός ό τρόπος παραγωγής κα( διαγράφει χωρίς διέξοδο «τό φαΰλο κύκλο» πού είχε κιόλας Ανακαλύψει σ* αύτόν ό Φουριέ. Πάντως αύτό πού δέ μπορούσε νά δει άκόμα ό Φουριέ στήν Εποχή του είναι δτι ό κύκλος αυτός σιγά-σιγά στενεύει, δτι ή κίνηση τής παραγωγής άποτελεί μάλλον μιά σπειροειδή γραμμή χαί οτι, δπως στήν χίνηση τών πλανητών, πρέπει νά καταλήξει σέ σύγκρουση μέ τό κέντρο. Ή κινητήρια δύναμη τής κοινωνικής Αναρχίας τής παραγωγής μετατρέπει τή μεγάλη πλειοψηφία τών άνθρώπων δλο καί περισσότερο σέ προλετάριους, καί οί μάζες τών προλετάριων μέ τή σειρά τους, θά βάλουν τελικά τέρμα στήν άναρχία τής π α ραγωγής. Ή ίδια ή κινητήρια δύναμη τής κοινωνικής άναρχ ί α ς στήν παραγωγή μετατρέπει τήν Απεριόριστη δυνατότητα τ ε λειοποίησης τών μηχανών τής μεγάλης βιομηχανίας σέ υποχρεωτική έπιταγή γιά τόν κάθε ξεχωριστό βιομήχανο κεφαλαιοκράτη, σέ έπιταγή πού τόν άναγκάζει νά τελειοποιεί ολοένα καί περισσότερο τίς μηχανικές του Εγκαταστάσεις Επί ποινή άφανισμοϊ. Ή τελειοποίηση δμως τών μηχανικών εγκαταστάσεων κάνει παραπανήσια μιά ορισμένη ποσότητα άνθρώπινης έργασίας. Άν ή εισαγωγή χαί ό πολλαπλασιασμός τών μηχανών σημαίνει δτι ξετοπίζονται Εκατομμύρια χειροναχτικοί Εργάτες άπό λίγους Εργάτες πού χειρίζονται μηχανές, ή τελειοποίηση τών μηχανών σημαίνει τό ξετόπισμα ολοένα καί περισσότερων Εργατών πού 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

χειρίζονται μηχανές χαί σέ τελευταία άνάλυση τή δημιουργία ένός μεγάλου άριθμοΰ άπό διαθέσιμους μισθωτούς έργάτες πού ξεπερνά τή μέση άνάγχη άπασχόλησης άπό μέρους τού κεφαλαίου. Έ τ σ ι δημιουργείται ένας άληθινός βιομηχανικός Εφεδρικός στρατός, όπως τόν είχα όνομάισει τό 1845 ι , ένας στρατός διαθέσιμος γιά τίς περίοδες πού ή βιομηχανία Εργάζεται μέ πλήρη άπόδοση, πού πετιέται όμως στούς δρόμους άπό τήν χρίση πού άχολουθεί άναγκαστικά, Οστερα άπό τήν κάθε άνθιση. Αυτός ό στρατός πού σέ όλες τίς περιόδους κρεμιέται σάν ένα βαρίδι δεμένο στά πόδια τής Εργατικής τάξης στόν άγώνα της μέ τό κεφάλαιο γιά τήν ύπαρξη άποτελεί έναν ρυθμιστή γιά νά κρατά τό μισθό τής έργασίας συνεχώς στό χαμηλό Εκείνο Επίπεδο πού άντιστοιχεί άναγκες τοΰ κεφαλαίου. "Ετσι, γιά νά χρησιμοποιήσουμε τά λόγια τοό Μάρξ, οί μηχανές γίνονται τό πιό ισχυρό δπλο τού κεφαλαίου Ενάντια στήν Εργατική τάξη, τό μέσο εργασίας άφαιρεί διαρκώς τά μέσα συντήρησης άπό τά χέρια τού έργάτη, καί τό ίδιο τό προϊόν τού Εργάτη μετατρέπεται σέ δργανο γιά τήν όποδούλωση τού Εργάτη. "Ετσι ή έξοιχονόμηση τών μέσων έργασίας εύθύς Εξαρχής μετατρέπεται τ α υ τόχρονα οί άνελέητη σπατάλη τής Εργατικής δύναμης καί στήν καταλήστευση τών ομαλών δρων Εργασίας. "Ετσι οί μηχανές, τό πιό χολοσσιαίο μέσο γιά τή συντόμευση τού Εργάσιμου χρενου, μετατρέπεται στό πιό άλάνθαστο μέσο γιά νά μετατραπεί δλος ό χρόνος ζωής τού Εργάτη χαί τής οίχογένειάς του σέ διαθέσιμο χρόνο, γιά νά αύξηθβί ή άξία τού κεφαλαίου. Έ τ σ ι ή όπερεργασία τού Ενός τμήματος τής Εργατικής τάξης γίνεται ή προύπόθεση γιά τήν πλήρη άνεργία τού άλλου τμήματος τής Εργατικής τάξης καί ή μεγάλη βιομηχονία, πού σ' δλη τή γήινη σφαίρα κυνηγά νά βρει νέους καταναλωτές, περιορίζει στό σπίτι της τήν κατανάλωση τών Εργατικών μαζών σέ ένα κατώτατο δριο πείνας, υποσχάφτοντας έτσι τήν ίδια, τή διχιά της Εσωτερική άγορά. « Ό νόμος πού κρατά πάντα τό σχετικό υπερπληθυσμό ή τόν βιομηχανικό Εφεδρικό στρατό σέ ίσοροπία μέ τήν έκταση καί τήν ένέργεια συσσώρευσης τού κεφαλαίου, δένει τόν έργάτη πιό γερά στό κεφάλαιο άπ' δ,τι τά δεσμά τού "Ηφαίστου δέσανε στό βράχο τόν Προμηθέα. Καθορίζει μιά τέ1 «Ή χατοίοταοη τής Εργαζόμενης τιξ/)ς οτήν Α γ γ λ ί α » , ο»λ. 109. ( Σ η μ ε ί ω σ η τ ο Ο "Ε ν γ χ § λ ς ). 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ -

(IS

τια συσσώρευση τής Αθλιότητας, πού νά Αντιστοιχεί στή συσσώρευση του κεφαλαίου. Ή συσσώρευση πλούτου στόν Ενα πολο σημαίνει λοιπόν ταυτόχρονα συσσώρευση άθλιότητας, μόχθου δου/ιάς, σκλαβιάς, Αμάθειας, άποχτήνωσης καί ήθικοΰ ξεπεσμού στόν άντίθετο πόλο, δηλαδή στήν πλευρά τής τάξης, πού παράγει τό Ι δ ι ο τό π ρ ο ϊ ό ν τ η ς μέ τ ή μ ο ρ φ ή τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ ( Μ ά ρ ξ , «Κεφάλαιο», τόμ. J, σελ. 671). Τό νά περίμενε κ α νείς μιάν άλλη κατανομή τών προϊόντων άπό τόν κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής, είναι σάν νά ζητούσε τά ή ί ε κ τ ρ ό δια μιάς ήλεκτρικής συστοιχίας, όταν συνδέονται μέ τή συστοιχία, νά μή διασπούν τό νερό καί νά μήν παράγουν στό θετικό πόλο όξυγόνο καί στόν άρνητικό υδρογόνο. Είδαμε πώς ή ικανότητα τελειοποίησης τών σύγχρονων μηχανών, πού Αναπτύσσεται στόν άνώτατο βαθμό, μετατρέπεται, λόγω τής άναρχίας τής παραγωγής, σέ υποχρεωτική έπιταγή πού υποχρεώνει τόν κάθε ξεχωριστό κεφαλαιοκράτη νά καλυτερεύει διαρκώς τίς μηχανικές του Εγκαταστάσεις, καί νά μεγαλώνει συνεχώς τήν παραγωγική τους δύναμη. Σέ μιά Εξίσου υποχρεωτική Επιταγή μετατρέπεται γι' αύτόν καί ή ά π λ ή πραγματική δυνατότητα νά εύρύνει τίς διαστάσεις τής π α ρ α γωγής του. Ή γιγάντια δύναμη έπέχτασης τής μεγάλης βιομηχανίας, πού μπροστά της ή δύναμη έπέχτασης τών άερίων είναι σωστό παιδικό παιχνίδι, προβάλλει τώρα στά μάτια μας σάν μιά ά ν ά γ κ η νά Επεκταθεί ποιοτικά και ποσοτικά ή βιομηχανία, άνάγκη πού δέν ύποΛογίζει κανενός είδους ά ν τ ί ί ρ α ση Ή Αντίδραση δημιουργείται Από τήν κατανάλωση, τήν πούληση, τίς Αγορές γιά τά προϊόντα τής μεγάλης βιομηχανίας. Ή ικανότητα δμως γιά διεύρυνση τών άγορών, είτε σέ έκταση είτε σέ Ενταση, καθορίζεται άπό Εντελώς άλλους νόμους, πού Επενεργούν πολύ λιγότερο δραστικά. Ή επέκταση τών άγορών δέ μπορεί νά συμβαδίσει μέ τήν Επέκταση τής παραγωγής Ή σύγκρουση γίνεται άναπόφευγη, καί Επειδή δέ μπορεί νά δόσει λύση σ* αύτή τήν άντίφαση δσο καιρό δέν τινάζει στόν άέ· ρα τον ίδιο τόν κεφζλαιοιρατικό τρόπο παραγωγής, γίνεται περιοδική. Ή κεφαλαιοκρατική παραγωγή γεννά Εναν καινούργιο «φαύλο κύκλο». Καί πραγματικά, άπό τό 1825, όταν ξέσπασε ή πρώτη γενική κρίση, ξεχαρβαλώνεται περίπου μιά φορά κάθε δέκα χ ρ ό νια όλος ό βιομηχανικός καί Εμπορικός κόσμος, ή παραγωγή 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

χαI ή άνταλλαγή όλων τών πολιτισμένων λαών χαί τών λίγοπολύ βάρβαρων εξαρτημάτων τους. Τό Εμπόριο σταματά, οί άγορές είναι παραγεμισμένες, τά προϊόντα μένουν έχεί χατά μ ί ζ ε ς χαί άπούλητα, τό μετρητό χρήμα γίνεται άφαντο, ή πίστωση διακόπτεται, τά έργοστάσια σταματούν, οΕ Εργαζόμενες μάζες στερούνται τά μέσα συντήρησης, γιατί παρήγαγαν πάρα πολλά μέσα συντήρησης, ή μιά χρεωκοπία άχολουθεί τήν άλλη, δ Ενας άναγκαστικός πλειστηριασμός άκολουθεί τόν άλλο. Χρόνια βαστά ή στασιμότητα, παραγωγικές δυνάμεις καί προϊόντα κατασπαταλούνται καί καταστρέφονται κατά μάζες, ώσπου νά διοχετευθούν Επιτέλους οί συσσωρευμένες αύτές μάζες τών Εμπορευμάτων ύστερα άπό μικρή ή μεγάλη ΰποτίμησή τους και ώσπου νά ξαναμπούν σιγά-σιγά σέ κίνηση ή παραγωγή καί ή άνταλλαγή. Σιγά-σιγά ό άριθμός τής κίνησης Επιταχύνεται, τό βήμα γίνεται τροχάδην, τό βιομηχανικό τροχάδην μετατρέπεται σέ καλπασμό, καί ό καλπασμός πάλι παραχωρεί τή θέση του σέ ίνα άχαλίνωτο άφηνίασμα ένός πραγματικού βιομηχανικού, έμπορικού, πιστωτικού καί κερδοσκοπικού άγώνα δρόμου μετ' έμποδίων γιά νά ξαναπέσει Επιτέλους, ύστερα άπό τά πιό παράτολμα άλματα, στήν τάφρο τής κρίσης. Καί ύστερα πάλι άπ* τήν άρχή. Αύτό τόν κύκλο τόν ζήσαμε άπό τό 1825 πέντε φορές χαί τόν ξαναζούμε κι αύτή τή στιγμή ( ' 8 7 7 ) γιά Εχτη φορά. Καί ό χαρακτήρα; αύτών τών κρίσεων Εκδηλώνεται τόσο καθαρά πού ό Φουριέ πέτυχε στό χαρακτηρισμό όλων τών κρίσεων Ονομάζοντας τήν πρώτη άπ* αύτές: crise pléthorique, κρίση πληθωρισμού. Στίς κρίσεις ξεσπά βίαια ή άντίφαση άνάμεσα στήν κοινωνική παραγωγή καί τήν κεφαλαιοκρατιχή ιδιοποίηση. Σταμα» τά προσωρινά ή κυκλοφορία τών ίμπορευμάτων. Τό μέσο κυκλοφορίας, τό χρήμα, γίνεται έμπόδιο τής κυκλοφορίας. "Ολοι οί νόμοι τής Εμπορευματικής παραγωγής καί τής Εμπορευματικής κυκλοφορίας άναποδογυρίζονται. Ή οικονομική σύγκρουση S φτάσε τό άποκορύφωμά" της : ό τρόπος τής παραγωγής Εξεγείρεται Ενάντια στόν τρόπο άνταλλαγής. Τό γεγονός δτι ή κοινωνική όργάνωση τής παραγωγής μέσα στό Εργοστάσιο Εξελίχθηκε σέ σημείο πού νά γίνει άσυμβίβαστη μέ τήν άναρχία τής παραγωγής πού υπάρχει πλάϊ καί πάνω άπ' αύτήν, τό γεγονός αύτό γίνεται χειροπιαστό καί γιά τούς ίδιους τούς κεφαλαιοκράτες μέ τή βίαιη συγκέντρωση τών 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ -

(IS

•κεφαλαίων, πού συντελείται στό διάστημα τών χρίσεων μέ τήν καταστροφή πολλών μεγάλων χαί άχόμα περισσότερων μικρών χ:φαλχΐ3χρατών. "Ολος ό μηχανισμός του χεφαλαιοκρατιχοϋ τρόπου παραγωγής παραλύει κάτω άπό τήν πίεση τών παραγωγικών δυνάμεων πού δημιουργήθηκαν άπ' αυτόν. Δέ μπορεί π ά νά μετατρέψει σέ κεφάλαιο δλη αυτή τή μάζα τών μέσων π α ραγωγή;. Μένουν άχρησιμοποίητα, καί γι* αύτό ακριβώς είναι υποχρεωμένο; νά μένει άχρησιμοποίητος καί ό βιομηχανικός έφεδρικός στρα;ός. Μέαα παραγωγής, μέσα συντήρησης, διαθέσιμοι έργάτες, δλα τά στοιχεία τής παραγωγής καί τοό γενικού πλούτου υπίρχουν σέ άφθονία. Μά «ή άφθονία γίνεται πηγή δυστυχίας καί στέρηση;» (Φουριέ), γιατί ίσα-ίσα αύτό είναι πού έμποδίζει τή μετατροπή τών μέσων παραγωγής χαί συντήρησης σέ χεφάλαιο. Γιατί στήν χεφαλαιοχρατιχή κοινωνία τά μέσα τής παραγωγής δέ μπορούν νά μπουν σέ δράση άλλιώς π α ρά άφού προηγούμενα μετατραπούν σέ κεφάλαιο, σέ μέσα γιά τήν Εκμετάλλευση τής άνθρώπινης έργατιχής δύναμης. Ή άνάγ-κη νά πάρουν τά μέσα παραγωγής καί συντήρησης τήν ιδιότητα τού κεφαλαίου στέκεται σάν φάντασμα άνάμεσα σ' αύτό καί οτούς έργάτες. Ή άνάγχη αύτή μονάχα έμποδίζει νά συνενωθούν οί έμπράγματοι καί οί προσωπικοί μοχλοί τής παραγωγής. Αύτ ή μονάχα Απαγορεύει στά μέσα παραγωγής νά λειτουργήσουν καί στούς έργάτες νά έργασθούν καί νά ζήσουν. Ά π ό τή μιά λοιπόν ό κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής πιάνεται έπ' αυτοφώρω δτι είναι άνίχανος νά διευθύνει παραπέρα τις παραγωγικές δυνάμεις. Ά π ό τήν άλλη αυτές οί ίδιες οί παραγωγικές δυνάμεις πιέζουν μέ αύξανόμενη δύναμη γιά νά λυθεί αύτή ή Αντίφαση, γιά νά άπολυτρωθούν οί παραγωγικές δυνάμεις άπό τήν ίδιότητα τού κεφαλαίου, γ ι ά ν ά ά ν α γ ν ω ρ ι σ τ ε ί π ρ α γ μ α τ ι κ ά ό χ α ρ α κ τ ή ρ α ς τ ο υ ς σάν κ ο ι ν ω ν ι κ ώ ν παραγωγικών δυνάμεων. Αύτή ή άντίσταση τών τεράστια άναπτυσσόμενων παραγωγικών δυνάμεων ένάντια στόν κεφαλαιοκρατικό χαρακτήρα τους, αύτή ή αύξανόμενη άνάγκη νά άναγνωριστεί ή κοινωνική τους φύση, υποχρεώνει καί τήν τάξη άκόμα τών κεφαλαιοκρατών νά τίς μεταχειρίζεται σάν κοινωνικές παραγωγικές δυνάμεις, δσο είναι αύτό γενικά δυνατό μέσα στίς συνθήκες τοϋ κεφαλαίου. Τόσο ή περίοδος τού βιομηχανικού'πυρετού μέ τήν άπεριόριστη εξόγκωση τών πιστώσεων, δσο κι ή ίδια ή κρίση μέ τήν κατάρευση
Π. Μά^ζKrynrli, âuAêxwà iQr"/ 'ομο* Il» 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μεγάλων χεφαλαιοκρατικών έπιχειρήσεων, οδηγούν σέ τέτια μορφή κοινωνικοποίησης μεγάλων μαζών άπό τά μέσα τής π α ρ α γωγής, πού τή συναντούμε στίς διάφορες μετοχικές έταιρίες. Μερικά ά π ' αύτά τά μέσα παραγωγής καί Επικοινωνίας, 8πως λογευχάρη οί σιδηρόδρομοι, είναι μιά καί ξαρχής τόσο κολοσσιαία, πού άποκλείουν κάθε άλλη μορφή κεφαλαιοκρατικής Εκμετάλλευσης. Σέ μιάν όρισμένη βαθμίδα Ανάπτυξης δέν Επαρκεί πιά οδτε κι αύτή ή μορφή. ΟΕ μεγάλοι παραγωγοί τοϋ Γδιου βιομηχανικού κλάδου σέ μιά χώρα συνενώνονται σέ ένα «τράστ», σέ μιάν ένωση, μέ σκοπό τή ρύθμιση τής παραγωγής. Καθορίζουν τό συνολικό ποσό πού πρέπει νά παραχθεί, τό κατανέμουν μεταξύ τους καί Επιβάλλουν έτσι τήν τιμή πούλησης πού καθορίζεται άπό πρίν. Καί Επειδή τά τράστ αύτοϋ τοό είδους διαλύονται συνήθως μέ τίς πρώτες άναδουλιές, οδηγούν έτσι σέ μιάν άκό· μα πιό συγκεντρωμένη κοινωνικοποίηση. "Ολος ό βιομηχανικός κλάδος μετατρέπεται σέ μιά μοναδική μεγάλη μετοχ κή Εταιρία, ό Εσωτερικός συναγωνισμός παραχωρεί τή θέση του στό Εσωτερικό μονοπώλιο αύτής τής μοναδικής Εταιρίας. Αύτό έγινε λ χ . τό 1890 μέ τήν άγγλική παραγωγή ποτάσας, πού σήμερα, ύστερα άπό τή συγχώνευση 4 8 μεγάλων Εργοστασίων, πέρασε στά χέρια μιάς μοναδικής, μέ ένιαία διεύθυνση έταιρίας μέ κεφάλαια 120 έκατομμύρια μάρκα. Στά τράστ ό ίλεύθερος συναγωνισμός μετατρέπετα' σέ μονοπώλιο, καί ή άσχεδίαστη παραγωγή τής κεφαλαιοκρατικής κ ο ι νωνίας συνθηκολογεί μπροστά ατή σχεδιασμένη παραγωγή τής Επερχόμενης σοσιαλιστικής κοινωνίας. Αύτό γίνεται βέβαια στήν άρχή γιά νά ώφεληθοϋν καί νά κερδίζουν ο( κεφαλαιοκράτες. 'Εδώ 8μως ή Εκμετάλλευση γίνεται τόσο χειροπιαστή, πού πρέπει νά καταρεύσει. Κανένας λαός δέν θά δεχόταν γιά πολύν καιρό μιά παραγωγή πού τή διευθύνουν τά τράστ, δέ θά δεχόταν μιά τόσο άπροκάλυπτη Εκμετάλλευση τοϋ συνόλου τής κοινωνίας άπό μιά μικρή σπείρα πού ζει άπό τό κόψιμο κουπονιών. "Ετσι ή άλλιώς, μέ τράστ ή χωρίς τράστ, τό κράτος σάν Επίσηιιο; Εκπρόσωπος τής κεφαλαιοιρατικής κοινωνίας, θά υποχρεωθεί τελικά νά άναλάβει τή διεύθυνση τής παραγωγής 1 .
1 Λέγω θ- ci ύ π ο χ ρ · ω 6 ε I, γιατί μοναχα οτήν π · ρ [ π τ »ση πού τ α μέοα παραγωγής καί έΓ.ικοινωνιας μί τήν άναπτυξή τους Θα ξεπεράσουν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τή βυνατοτητα να 8ι·υ&ύνονται άπό μετοχικές 1ταιρ(·ς, βταν ί η λ α ΐ ή Θά γίνει ο t ν ο μ ι κ ά ά ν α π ό τ ( · " τ η ή χρατιχοποίησή του<# 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

Α ύ τ ή ή ά ν ά γ κ η τ ή ς μ ε τ α τ ρ ο π ή ς οέ κ ρ α τ ι κ ή ί δ ι ο χ τ η σ ί α π ρ ο β ά λ λει π ρ ώ τ α σ τ ά μ ε γ ά λ α μ έ σ α Επικοινωνίας : ο τ ά τ α χ υ δ ρ ο μ ε ί α , ο τ ό ν τ η λ έ γ ρ α φ ο , στούς ο ι δ η ρ ό δ ρ ο μ ο υ ς . " Α ν οί κρίσεις Α π ο κ ά λ υ ψ α ν τ ή ν ά ν ι κ α ν ό τ η τ α τ ή ς κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ί α ς ν ά δ ι ε υ θ ύ ν ε ι π α ρ α π έ ρ α τίς ο ύ γ χ ρ ο ν ε ς π α ρ α γ ω γ ι κ έ ς δ υ ν ά μ ε ι ς , ή μ ε τ α τ ρ ο π ή τών μ ε γ ά λ ω ν π α ρ α γ ω γ ι κ ώ ν έ π ι χ ε ι ρ ή ο ε ω ν κ α ί μ έ ο ω ν Ε π ι κ ο ι ν ω ν ί α ς οέ μ ε τ ο χ ι κ έ ς έ τ α ι ρ ί ε ς , σέ τ ρ ά ο τ κ α ί κρατική ίδιοχτησία, δείχνει δτι είναι περιττή ή άστική τάξη γ ι ' α ύ τ ό ν τ ό σκοπό. "Ολες οί κ ο ι ν ω ν ι κ έ ς λ ε ι τ ο υ ρ γ ί ε ς τ ο ό κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η γ ί ν ο ν τ α ι τ ώ ρ α ά π ό Εμμισθους ό π α λ λ ή λ ο υ ς . Ό κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς δέν ( χ ε ι π ι ά κ α μ ι ά ά λ λ η κ ο ι ν ω ν ι κ ή δράση, Εκτός ά π ό τ ό νά τ σ ε π ώ ν ε ι τ ά ε ι σ ο δ ή μ α τ α , νά κόβει τ ά κ ο υ π ό ν ι α κ α ί νά π α ί ζ ε ι στό χ ρ η μ α τ ι σ τ ή ρ ι ο , <5που οί διάφοροι κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ ε ς ά φ α ι ρ ο ό ν ό Ενας ά π ό τ ό ν ά λ λ ο τ ά κ ε φ ά λ α ι ά τ ο υ ς . ' Α ν ό κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ό ς τ ρ ό π ο ς π α ρ α γ ω γ ή ς ξ ε τ ό π ι ζ ε π ρ ώ τ α τους Εργάτ ε ς , τ ώ ρ α ξ ε τ ο π ί ζ ε ι καί τ ο ύ ς κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ β ς κ α ί τ ο ύ ς σ τ έ λ ν ε ι , ά κ ρ ι β ώ ς δ π ω ς κ α ί τούς έ ρ γ ά τ ε ς , στόν π λ ε ο ν ά ζ ο ν τ α π λ η θ υ σ μ ό , μονάχα τότ» ή χρατικοποίηοη αότή θά ·Ινα( μιά οίχονομίχή πρόοδος, Ινα άκόμα pi)μα οτό Βρόμο για νά πάρ·ι ή Ι ί ι α ή κοινωνία οτήν κατοχή της 8λ·ς τ(ς παραγωγικές 6υνάμ·ις, άκόμα κι άν τήν χρατικοποίηοη αοτή τήν κάνιι τό οημ·ρινό κράτος. Τ · λ · υ τ α ί α όμως, άπό τ ό τ · πού ό Β(· ομαρκ ά ρ χ ι ο · τίς χρατιχοποιήο·ις, έμφανίοτηχ· Ινας ψ·υτοοοοιαλιομός πο6 έΒβ καί χ·1 μαλιοτα έχφυλίοτηχ· οέ θ·ληματιχό λαχ·6ιομό καί πού ά ν α χ η ρ ύ ο ο · ι ο 0 τ · λίγο ο0τ· πολύ οαν οοοιαλιοτιχή χ ά θ · χρατιχοποίηοη, άκόμα καί τήν χρατικοποίηοη πού χ ά ν · ι ό Βίομαρχ. "Αν ή χρατίχοποίτ,οη τοβ χαπνοβ ήταν οοοιαλιοτιχή, τ ό τ · χαί ό Ναπολέοντας χα( ό Μέτ·ρνιχ θά καταλογίζονταν άναμφίβολα οτούς ίίρυτές τοβ οοοιαλιομοΟ. "Αν τό β·λγιχό χρατος γιά δλότιλα οονηθιομένους πολιτικούς χα( βημοοιονομιχούς λόγους χαταοκ·Ααο· τό ΙΒιο τίς χ ύ ρ ι ι ς οιίηροίρομιχές του γραμμές, άν ό Βίομαρχ χρατικοποίηο· χωρίς καμιά οίχονομίχή ανάγκη τίς χύρι·ς οιβηροβρομιχές γραμμές τής Πρωοίας, μόνο χα( μόνο γιά νά μπορ·1 νά τίς όργανώο·ι χαί νά τίς χρηοΐμοποιιΐ χαλύτ·ρα οέ π · ρ ί πτωοη πολέμου, γιά νά χ ά ν · ( τούς οιβηροβρομιχούς κοπαβια ψηφοφόρων γιά τήν χοβέρνηοη χαί κυρίως γιά νά Βημιουργήο·! μιά καινούργια πηγή έοόβων άν·£άρτητα άπό τίς άποφάο·ις τοβ κοινοβουλίου—8λα αότά Βέν άποτ·λοβν οέ χαμμιά π·ρίπτωοη άμιοα ή Ιμμιοα, ουν·(Βητά ή άουν·(Βητα βήματα ιΐρός τό οοοιαλιομό. "Αν ήταν Ιτοι τότ· θ-άταν οοοιαλίοτιχο! θ··ομοί χαί ή βασιλική έταιρία τοβ Θαλάοοιου έμπορίοβ, ή βαοιλιχή μανιφακτούρα πορο·λάνης καί άχόμα τό ραφ·Ιο τοβ λόχοβ οτό οτρατό, ή άχόμα καί ή χρατικοποίηοη τβν οίκων άνοχής, πού τήν · Ι χ · προτ·ίνιι μ' βλη τή οοβαρότητα κάποιος κ α κ ρ γ ά ρ η ς οτά 1830-1840, ιόν χαιρό τής βαοιλ·(ας τοβ Φρ·ιβ·ρ(χοο-Γοολιέλμοο ΠΙ. ( £ η μ · ί ω ο η τοβ " Ε ν γ κ · λ ς ) . 

I 28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Ιστω κι άν δέν τούς οτέλνει μιά χαί εξαρχής στό βιομηχανικό εφεδρικό στρατό. Μά τήν κεφαλαιοχρατική ιδιότητα τών παραγωγικών δυνάμεων δεν τήν καταργεί ούτε ή μετατροπή τους σέ μετοχικές εταιρίες καί τράστ, ούτε ή μετατροπή τους σέ κρατική ίδιοχτηοία. Γιά τ ί ; μετοχικές εταιρίες καί τά τράστ αύτό είναι ολοφάνερο. Καί τό σύγχρονο κράτος πάλι, είναι άπλώς ή όργάνωση πού δημιουργεί ή άστική κοινωνία γιά νά διατηρήσει τούς γενικού; έξωτερικσύς όρους τού κεφαλαιοκρατικού τρόπου π α ραγωγής άπό τις έπιβουλές τόσο τών έργατών δσο καί τών ξεχωριστών κεφαλαιοχρατών. 'Οποιαδήποτε κι άν είναι ή μορφή του, τό σύγχρονο κράτος άποτελεί ουσιαστικά μιά κεφαλαιοχρατική μηχανή, ένα κράτος τών κεφαλαιοχρατών, τόν ίδεώδη συνολικό κεφαλαιοκράτη. "Οσο περισσότερες παραγωγικές δυνάμεις θά παίρνει στήν ίδιοχτησία του, τόσο .περισσότερο θά γ ί νεται πραγματικός συνολικός κεφαλαιοκράτης, τόσο περισσότερους πολίτες θά έκμεταλλεύεται. Οί έργάτες παραμένουν μισθωτοί έργάτες, προλετάριοι. Οί κεφαλαιοκρατικές σχέσεις δέν καταργούνται, άλλά άνχίθετα έξύνονται στά έσχατα, στό κατακόρυφο. Στό κατακόρυφο όμως, μετατρέπονται? Ή κρατική ίδιοχτησία στις παραγωγικές δυνάμεις δέν σημαίνει λύση τής σύγκρουσης, κρύβει δμως μέσα της τό καθαυτό μέσο, τή δυνατότ η τ α τής λύσης. Ή λύση αύτή μπορεί νά είναι μονάχα μιά, δτι θ'Αναγνωριστεί στήν πράξη ή κοινωνική φύση τών σύγχρονων παραγωγικών δυνάμεων, δτι δηλαδή οί τρόποι παραγωγής, ιδιοποίησης καί ά ν ταλλαγής θά έναρμονιστοόν μέ τόν κοινωνικό χαρακτήρα τών μέσων παραγωγής. Κι αύτό μπορεί νά γίνει μονάχα μέ τό γ ε γονός δτι ή κοινωνία θά πάρει άνοιχτά καί άμεσα στήν κατοχ ή της τίς παραγωγικέ; δυνάμεις πού άναπτύχθηχαν τόσο, ώστε δέν άνέχονται άλλη διεύθυνση έχτός άπό τή διεύθυνση τής κοινωνίας. Έ τ σ ι 6 κοινωνικός χαρακτήρας τών μέσων π α ραγωγής χαί τών προϊόντων, πού στρέφεται σήμερα ένάντια στούς ίδιους τούς παραγωγού;, κλονίζει περιοδικά τόν τρόπο παραγωγής χαί άνταλλαγής χαί Επιβάλλεται μόνο σάν φυσικός νόμος, πού δρ£ τυφλά, βίαια χαί μέ καταστροφές—αύτός ό κοινωνικός χαρακττ,ρας θά χρησιμοποιηθεί ολότελα συνειδητά άπό τούς παραγωγούς χαί θά μετατραπεί άπό αίτιο άναταραχής χαί 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ -

(IS

περιοδικών καταρεύσεων στόν πιό ισχυρό μοχλό τής ίδιας τής παραγωγής. Οί κοινωνικές δυνάμεις, δσο δέν τΙς γνωρίζουμε καί δέν τίς όπολογ/ζουμε, ένεργούν Ακριβώς δπως καί οί φυσικές δυνάμεις : τυφλά, βίαια, μέ καταστροφές. "Οταν δμως τίς έχουμε πιά γνωρίσει, δταν έχουμε κατανοήσει τή δράση τους, τίς κατευθύνσεις τους, τά άποτελέσματά τους, τότε έξαρτάται μονάχα άπό μάς νά τίς ό ποτάσσουμε δλο καί περισσότερο στή θέλησή μας καί νά π ε τ υ χ α ί νουμε μέ τή βοήθειά τους τούς σκοπούς μας. Κι αύτό ίσχύει ιδιαίτερα γιά τίς σημερινές τεράστιες παραγωγικές δυνάμεις.'Οσο Αρνιόμαστε έπίμονα νά κατανοήσουμε τή φύση καί τό χαρακτήρα τους — καί ό κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής χαί οί όπερασπιστές του άντιστέκονται σ' αύτή τήν κατανόηση—τόσο οί δυνάμεις αότές ενεργούν παρά τ ή θέλησή μας, ένάντια σέ μάς, τ ό σο μάς Εξουσιάζουν, δπως τό περιγράψαμε άναλυτικά. Μόλις δμως κατανοηθεί ή φύση τους, μπορούν στά χέρια τών συνασπισμένων παραγωγών νά μετατραπούν &πό δαιμονικοί κ υ ρίαρχοι σέ όπάκουους 6πηρέτες. Είναι δπως ή διαφορά άνάμεσα στήν καταστροφική δύναμη τοϋ ήλεκτρισμοϋ μέ τή μορφή τοϋ κεραυνού τήν ώρα τής καταιγίδας καί στόν δεσμευμένο ήλεκτρισμό τοϋ τηλεγράφου καί τοϋ φωτεινού τόξου. "Οπως ή διαφορά άνάμεσα στήν πυρχαΤά χαί στή φωτιά πού έξυπηρετεί τόν άνθρωπο. "Οταν τίς σημερινές παραγωγικές δυνάμεις τίς μεταχειριστούμε σύμφωνα μέ τή φύση τους πού τήν έχουμε έπιτέλους γνωρίσει, τή θέση τής κοινωνικής άναρχίας στήν παραγωγή τήν παίρνει ή κοινωνικά σχεδιασμένη ρύθμιση τής παραγωγής σύμφωνα μέ τΙς Ανάγκες τόσο ολόκληρης τής κοινωνίας δσο χα( τοϋ χάθε μέλους της. "Ετσι ό κεφαλαιοκρατικός τρόπος ιδιοποίησης, δπου τό προΤόν άποδουλώνει πρώτα τόν παραγωγό έπειτα δμως καί τόν ίδιο τόν σφετεριστή του, θ' Αντικατασταθεί μέ τόν τρόπο έκείνο ιδιοποίησης τών προϊόντων πού στηρίζεται στήν ίδια τή φύση τών σύγχρονων μέσων παραγωγής: άπό τή μιά μεριά στήν άμεση κοινωνική Ιδιοποίηση σάν μέσο διατήρησης καί διεύρυνσης τής παραγωγής, καί άπό τήν άλλη στήν άμεση άτομική ιδιοποίηση σάν μέσο ζωής καί άπόλαυσης. Ό κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής, μετατρέποντας δλο καί περισσότερο τή μεγάλη πλειοψηφία τοϋ πληθυσμού σέ προλετάριους δημιουργεί τή δύναμη έκείνη, πού υποχρεώνεται νά χ ά νει αύτή τήν άνατροπή άν δέν θέλει νά άφανιστεί. Ό καπιταλι- 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

σμός πιέζοντας δλο καί περισσότερο πρός τή μετατροπή τών μεγάλων κοινωνικοποιημένων μέσων παραγωγής σέ χρατιχή ίδιο— χ τη it α, δείχνει μόνος του τό δρόμο γιά τήν πραγμάτωση τής Ανατροπής. Τ ό π ρ ο λ ε τ α ρ ι ά τ ο π α ί ρ ν ε ι τ ή ν χ ρ α τ ι χή έξουσία καί μ ε τ α τ ρ έ π ε ι τά μέσα παραγωγής π ρ ώ τ α σέ χ ρ α τ ι χ ή ί δ ι ο χ τ η σ ί α . Έ τ σ ι δμως καταργεί τόν Ιδιο τόν έαυτό του σάν προλεταριάτο, Ιτσι καταργεί δλες τίς ταξικές διαφορές χαί Αντιθέσεις χαί μαζί τους χαί τό χράτος σάν χράτος. Ή ως τά τώρα χοινωνίχ πού κινείται μέσα σέ ταξιχές Αντιθέσεις χρειαζόταν τό κράτος, δηλ. μιάν οργάνωση τής κάθε φορά Εκμεταλλευτικής τάξης γιά τή διατήρηση τών Εξωτερικών της δρων παραγωγής, έιτομένως κυρίως γιά τή βίαιη συγκράτηση τής Εκμεταλλευόμενης τάξης μέσα στούς δρους καταπίεσης πού καθορίζονται άπό τόν δοσμένο τρόπο π α ραγωγής (δουλεία, δουλοπαροικία ή φεουδαρχία, μισθωτή έργασία). Τό χράτος ήταν ό Επίσημος Εκπρόσωπος δλης τής κοινωνίας, ή συνένωση της σ* Ενα όρατό σώμα, ήταν δμως τέτιο Εφόσον ήταν χράτος τής τάξης έχείνης, πού γιά τήν Εποχή της Εκπροσωπούσε δλη τήν κοινωνία : στήν Αρχαιότητα χράτος τών δουλοχτητών πολιτών, στό μεσαίωνα τών φεουδαρχών άρχόντων, στήν Εποχή μας τής Αστικής τάξης. "Οταν Επιτέλους τό κράτος γίνεται πραγματικά έχπρόσωπος δλης τής κοινωνίας, τότε μόνο του χάνει τόν έαυτό του περιττό. Ά π ό τή στιγμή πού δέ θά όπάρχουν πιά κοινωνικές τάξεις πού νά χρειάζεται νά τίς κρατάς σέ καταπίεση, άπό τή στιγμή πού μαζί μέ τήν ταξική κυριαρχία καί τόν άγώνα γιά τήν ύπαρξη πού στηρίζεται στήν ως τά τώρα άναρχία τής παραγωγής θά παραμεριστούν χαί οί συγκρούσεις χαί τά έκτροπα πού πηγάζουν ά π ' αύτό τόν Αγώνα, άπό τή στιγμή αύτή δέ θά δπάρ/ει τί νά καταπιέζεται, πράγμα πού έκανε Αναγκαία μιάν ιδιαίτερη δύναμη καταπίεσης, τό χράτος. Ή πρώτη πράξη, πού τό χράτος προβάλλει πραγματικά σάν έχπρόσωπος δλάχερη; τή£ κοινωνίας—ή πράξη πού παίρνει στήν χατοχή του τά μέσα παραγωγής στ' δνομα τής κοινωνίας—είναι ταυτόχρονα καί ή τελευταία αύτοτελής πράξη του σάν χράτος. Έ Επέμβαση μιάς κρατικής Εξουσίας στίς κοινωνικές σχέσεις θά γίνεται περιττή στόν ένα τομέα ύστερα άπό τόν άλλο καί άπό μόνη της τότε άποκοιμιέται. Στή θέση τής διακυβέρνησης προσώπων μπαίνει ή διαχείρηση πραγμάτων καί ή διεύθυνση παραγωγικών λειτουργιών. Τό κράτος δέν «καταργεί- 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ -

(IS

ται», Α π ο ν ε κ ρ ώ ν ε τ α ι . Μέ βάση αύτά πρέπει νά Εκτιμηθεί ή φράση γιά τό «έλεύθερο λαϊκό κράτος», δηλαδή τόσο άπό τήν άποψη τής προσωρινής προπαγανδιστικής δικαιολό^ησής της, δσο καί άπό τήν άποψη τής οριστικής Επιστημονικής της άνεπάρκειας. Μέ βάση αύτά πρέπει νά έκτιμήσουμε τό α ί τημα τών λεγόμενων άναρχικών δτι τό κράτος πρέπει νά καταργηθεί άπό τή μιά μέρα στήν άλλη. Ά π ό τότε πού έμφανίστηκε στήν ιστορική σκηνή ό κεφαλαιοχρατικός τρόπος παραγωγής, μονωμένα πρόσωπα ή καί ολόκληρες αιρέσεις συχνά φαντάζονταν λίγο-πολύ θολά σάν μελλοντικό ίδεώδες τό πέρασμα στήν κατοχή τής κοινωνίας δλων τών μέσων παραγωγής. "Ομως αύτό θά γίνει μπορετό, θά γίνει Ιστορική άνάγκη μονάχα δταν θά δπάρχουν οί πραγματικοί δροι τής πραγμάτωσής του. Τό πέρασμα αύτό, δπως καί κάθε άλλη κοινωνική πρόοδος, μπορεί νά γίνει δχι μέ τήν κατανόηση δτι ή ύπαρξη τών τάξεων άντιφάσκει στή δικαιοσύνη, τήν ίσότητα κτλ., δχι μέ τήν άπλή έπιθυμία τής κατάργησης τών τάξεων, άλλά μέ ορισμένους νέους οικονομικούς δρους. Ή διάσπαση τής κοινωνίας σέ μιά έκμεταλλευτική καί μιά Εκμεταλλευόμενη τ ά ξη, σέ μιά κυρίαρχη καί σέ μιά καταπιεζόμενη τάςη ήταν ή άπαραίτητη συνέπεια τής προηγούμενης χαμηλής άνάπτυξης τής παραγωγής. "Οσο ή συνολική κοινωνική έργασία άποδίδει μονάχα Ενα Εσοδο, πού μόλις ξεπερνά δ,τι είναι άπαραίτητο γιά τήν πενιχρή ύπαρξη δλων, δσο λοιπόν ή Εργασία Απασχολεί δλον ή σχεδόν δλον τόν καιρό τής μεγάλης πλειοψηφίας τών μελών τής κοινωνίας, τόσο ή κοινωνία αύτή χωρίζεται άναγκαστικά σέ τάξεις. Πλάι στή μεγάλη πλειοψηφία, πού είναι αποκλειστικά άγγαρευμένη στή δοολιά, σχηματίζεται μιά τάξη Απαλλαγμένη άπό τήν άμεση παραγωγική έργασία, πού φροντίζει γιά τίς κοινές δποθέσεις τής κοινωνίας: διεύθυνση τής έργασίας, κρατικές υποθέσεις, δικαιοσύνη, Επιστήμες, τέχνες κτλ. Στή βάση λοιπόν τοό ταξικού χωρισμού βρίσκεται ό νόμος τού καταμερισμού τής Εργασίας. Τό γεγονός αύτό δμως δέν Εμποδίζει καθόλου ό χωρισμός σέ τάξεις νά Επιβάλλεται μέ τή βία καί τή ληστεία, μέ τήν κατεργαριά καί τήν Απάτη καί δέν Εμπόδισε καθόλου τίς κυρίαρχες τάξεις, δταν μιά φορά βρέθηκαν στήν έξουσία, νά στερεώσουν τήν κυριαρχία τους σέ βάρος τής Εργαζόμενης τάξης καί νά μετατρέψουν τή διεύθυνση τής κοινωνίας σέ αύξημένη έκμετάλλευση τών μαζών. 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

"Αν δμως γι' αδτό δικαιολογείται κάπως Ιστορικά ό χ ω ρ ι σμός οέ τάξεις, δικαιολογείται ώοτόαο μονάχα γιά ορισμένο χ ρ ο νικό διάστημα, γιά ορισμένες κοινωνικές συνθήκες. Στηριζόταν στήν άνεπάρκεια τής παραγωγής καί θά σαρωθεί μέ τό δλοκληρωτικό ξετύλιγμα τών σύγχρονων παραγωγικών δυνάμεων. Καί πραγματικά, ή κατάργηση τών κοινωνικών τάξεων προϋποθέτει μιάν (στορική βαθμίδα άνάπτυξης δπου θάχει γίνει άναχρονισμός, θάχει ξεπεραστεί δχι μονάχα ή ύπαρξη αύτής ή έκείνης τής καθορισμένης κυρίαρχης τάξης, μά τής κυρίαρχης τάξης γενικά, δηλαδή τοϋ ίδιου τοϋ χωρισμού σέ τάξεις. Έ κατάργηση λοιπόν τών τάξεων προϋποθέτει Ινα τέτιο ψηλό έπίπεδο τής παραγωγής, δπου ή ιδιοποίηση τών μέσων παραγωγής καί τών προϊόντων καί μαζί τους τής πολιτικής έξουσίας, τοϋ μονοπωλίου τής μόρφωσης καί τής πνευματικής διεύθυνσης άπό μιά ιδιαίτερη κοινωνική τάξη δέ θάχει γίνει μονάχα περιττή, άλλά θάχει γίνει καί οικονομικό, πολιτικό καί πνευματικό έμπόδια τής εξέλιξης. Τό σημείο αύτό τόχουμε φτάσει. ' Α ν ή πολιτική καί ή πνευματική χρεωκοπία τής άστικής τάξης δέν άποτελεΓ μυστικό ούτε καί γι* αύτή τήν Γδια, ή οικονομική της χρεωκοπία έπαναλαβαίνεται κανονικά κάθε δέκα χρόνια. Σέ κάθε κρίση ή κοινωνία πνίγεται κάτω άπό τό βάρος τών δικών της π α ραγωγικών δυνάμεων καί προϊόντων πού δέ μπορεί νά τά χρησιμοποιήσει καί στέκεται άνήμπορη μπρός στήν παράλογη ά ν τ ί φαση, δτιοί παραγωγοί δέ μποροϋν νά καταναλώσουν γιατί δέν όπάρχουν άρκετοί καταναλωτές. Έ δύναμη έπέχτασης τών μέσων παραγωγής σπάει τά δεσμά πού τής έβαλε 6 κεφαλαιοκρβτικός τρόπος παραγωγής. Ή άπελευθέρωση τών μέσων παραγωγής άπό τά δεσμά αύτά άπο τελεί τή μόνη προϋπόθεση γιά μιάν άδιάκοπη δλο καί έπιταχυνόμενη άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων, καί έπομένως γιά μιάν πραχτικά άπεριόριστη αύξηση τής ίδιας τής παραγωγής. Αύτό δμως δέ φ τ ά νει. Ή κοινωνική ίδιοποίηση τών μέσων παραγωγής δέν π α ρ α μερίζει μονάχα τά σημερινά τεχνητά έμπόδια τής παραγωγής,, άλλά καί τήν άμεση σπατάλη καί καταστροφή τών παραγωγικών δυνάμεων καί τών προϊόντων πού άναπόφευγα συνοδεύει σήμερα τήν παραγωγή καί φτάνει στό -άποκορύφωμά της στίς κρίοεις. 'Ακόμα ή κοινωνική ίδιοποίηση άπελευθερώνει καί βάζει στή διάθεση τής ολότητας ολόκληρη μάζα άπό μέσα π α ραγωγής καί προϊόντα, μέ τήν κατάργηση τής παράλογης σπα- 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ

ΤΟΥ

ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ-

(IS

τάλης a i είδη πολυτελείας άπό τή σημερινή κυρίαρχη τάξη καί τούς πολιτικούς έχπροσώπους της. Η δυνατότητα νά έξασφαλιστοϋν μέ τήν κοινωνική παραγωγή ο* δλα τά μέλη τής κοινωνίας δχι μόνο πέρα γιά πέρα άρκετοί ολικοί δροι ζωής, πού θά γίνονται άπό μέρα αέ μέρα πλουσιότεροι, μά έπίσης καί ή πλέρια έλεύθερη άνάπτυξη χαί άσχηση τών σωματιχών καί πνευματικών τους (χανοτήτων, ή δυνατότητα αύτή όπάρχει τώρα γιά πρώτη φορά, ό π ά ρ χ ε ι δμως 1 . Μόλις ή κοινωνία πάρει στήν κατοχή της τά μέσα π α ρ α γωγής καταργείται ή Εμπορευματική παραγωγή καί μαζί της καί ή κυριαρχία τοο προϊόντος πάνω στόν παραγωγό. Ή Αναρχία μέσα στην χοινωνιχή παραγωγή άντικατασταίνεται άπό τή σχεδιασμένη συνειδητή όργάνωση. Ό άγώνας γιά τήν ύπαρξη τοο άτομου σταματάει. Έ τ σ ι μόλις τώρα ό άνθρωπος ξεχωρίζει, άπό μιάν όρισμένη έννοια, οριστικά άπό τό ζωΐχό βασίλειο, βγαίνει άΐΐό τίς ζωώδεις συνθήκες ύπαρξης καί περνά σέ άνθρώπινες. Οί συνθήκες ζωής πού περιβάλλουν τούς άνθρώπους, χαί πού χυριαρχοοσαν ώς τώρα πάνω τους, μπαίνουν τώραχάτω άπό τήν κ υ ριαρχία χαί τόν έλεγχο τών άνθρώπων, πού γιά πρώτη φορά γίνονται συνειδητοί καί πραγματικοί κύριοι τής φύσης, γιατί καί επειδή γίνονται κύριοι τής ίδιας τής κοινωνικοποιημένης ζωής τους. Οί νόμοι τής διχής τους κοινωνικής δράσης, πού όρθώνονταν ώς τώρα άπέναντί τους σάν ξένοι φυσιχοί νόμοι ποό τούς έξουσίαζαν, θά χρησιμοποιούνται πιά άπό τούς άνθρώπους μέ πλήρη γνώση τής όπόθεσης χαί γι' αύτό θά δποταχθούν στήν κυριαρχία τους. Ή ίδια ή κοινωνική ζωή τών άνθρώπων πού όρθωνόταν άπέναντί τους σάν κάτι πού τούς έπιβλήθηχε
1 Μερικοί Αριθμοί θά μβς ίόοοον 'μιά κατά προοέγγιοη '«ίχόνα τής Ακίοτεοτης δύναμης έπίχταοης τόν ούγχροναν μέοων παραγωγής, άκόμα χαί κατ» Ακό τόν καχιταλιοτιχό ζυγό. Σύμφωνα μέ τούς ύπολογιομούς τοΟ Γκίφεν δ ουνολιχός κλοΟτος τής Μεγάλης Βρετανίας καί τής Ίρλανβίας ήταν oé οτρογγυλοός Αριθμούς: τό 1 8 1 4 . . . 2200 έκατομμύρια λίρες ο τ · ρ λ ί ν · ς = 4 4 διοεκατομιιύρια μάρχα τό 1 8 6 3 . . . 6100 » » » =(22 » > τό 1 8 7 5 . . . 8500 > > > =170 > » "Οοο γιά τήν χαταοτροφή μέοαν παραγωγής καί προϊόντων οτίς χρίο · ι ς , οτό II οονέβριο τβν γερμανβν βιομηχάνων «ού 1γιν· οτό Βιρολ νο οτίς 21 τοΟ Φλιβάρη 1878, ύκολογίοτηχαν οί οονολικές Απώλ«ι·ς μονάχ α γιά τή γ ε ρ μ α ν ι κ ή ο ι δ η ρ ο β ι ο μ η χ α ν ί α οτήν τ«λιυταία χρίοη oé 435 έκατομμύρια μάρκα. (Σ η μ a ί α ο η τοΟ Έ ν γ κ ε λ ς ) . > 

I 28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Από τή φύση χαί τήν ιστορία, γίνεται τώρα τό Ελεύθερο Εργο του;. Οί άντιχειμενικές, ξένε; δυνάμει;, πού έξουσίαζαν δ ς τ ώ ρα τήν ίστορία, μπαίνουν χ ά τ ω άπό τόν Ελεγχο τοϋ ίδιου τοϋ άνθρώπου. Μόνον άπό δώ χαί μπρό; θά δημιουργούν οί ίδιοι οί άνθρωποι μέ πλέρια συνείδηση τήν ίστορία του, μόνον άπό δώ χαί μπρό; οί χοινωνιχέ; αίτιε; πού θά μπαίνουν σέ χίνηση άπ' αύτού; θάχουν χυρίω; χαί σέ διαρχώ; αύξανόμενο βαθμό χαί τά άποτελέσματα που έπιδίωχαν. Είναι τό πήδημα τ ή ; Ανθρωπότητας άπό τό βασίλειο τής άνάγχη; στό βασίλειο τ ή ; έλευθερί»;.
* * *

Ά ; συνοψίσουμε σύντομα τήν πορεία τή; έξέλιξής μας : I. Μεσαιωνική κοινωνία : Μιχρή άτομιχή παραγωγή. Μέσα παραγωγής φτιαγμένα γιά άτομιχή χρήση χαί γι' αύτό πρωτόγονα-άγαρμπα, μιχρά, μέ άσήμαντη άποτελεσματιχότητα. Π α ραγωγή γιά τήν άμεση κατανάλωση, είτε τοϋ ίδιου τοϋ παραγωγοϋ, είτε τοϋ φεουδάρχη άφέντη του. Μονάχα έχεί δπου υπάρχει πλεόνασμα τής παραγωγής πάνω άπό τήν χατανάλωση, προσφέρεται τό πλεόνασμα αύτό γιά πούληση χαί περνάει στήν άνταλλαγή, δηλαδή ή έμπορ»υματιχή παραγωγή βρίσχεται στή γέννησή της. Μά άπό τώρα κιόλα; περιέχει μέσα τη;, σάν σπέρμα, τ ή ν ά ν α ρ χ ί α σ τ ή ν χ ο ι ν ω ν ι χ ή παραγωγή. II. Κεφαλαιοχρατιχή hτανάσταοη: Στροφή στή βιομηχανία πρώτα μέσω τ ή ; άπλής συνεργασίας χαί τής μανιφαχτούρας. Συγχέντρωση τών ίσαμε τώρα οχόρπιων μέσων παραγωγής σέ μεγάλα έργαστήρια, έπομένω; μετατροπή του; άπό άτομιχά σέ χοινωνιχά μέσα παραγωγή;—μετατροπή πού δέ θίγει γενιχά τή μορφή τής άνταλλαγή;. ΟΕ παλιέ; μορφέ; ιδιοποίησης έξαχολουθοϋν νά ισχύουν. 'Εμφανίζεται ό χ ε φ α λ α ι ο χ ρ ά τ η ς : μέ τήν ίδιότητά του σάν ίδιοχτήτη; τών μέσων παραγωγή; ιδιοποιείται έπίσης χαί τά προϊόντα χαί τά μετατρέπει σέ έμπορεύματα. Ή παραγωγή Εγινε χοινωνιχή πράξη. Ή άνταλλαγή χαί μαζί της χαί ή ιδιοποίηση μένουν Ατομικέ; πράξεις, πράξεις τοϋ ξεχωριστού άτομου. Τ ό χ ο ι ν ω ν ι χ ό π ρ ο ϊ ό ν τ ό ι δ ι ο π ο ι ε ί τ α ι ό χ ω ρ ι σ τ ό ς κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ; Αύτή είναι ή βασική Αντίφαση ά π ' δπου πηγάζουν δλες οί άντιφάσεις πού μέσα τους κινείται ή σημερινή κοινωνία χαί πού ή μεγάλη βιομηχανία τίς βγάζει άνοιχτά στή φόρα. 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ -

(IS

Α. Χωρισμός τοϋ παραγωγού άπό τά μέσα παραγωγής. Καταδίκη τοό έργάτη σέ ισόβια μισθωτή έργασία. Α ν τ ί θεση π ρ ο λ ε τ α ρ ι ά τ ο υ χαί άστιχής τάξης. Β. 'Ανάπτυξη τής σημασίας χαί μεγάλωμα τής άποτελεσματιχότητας τών νόμων πού Εξουσιάζουν τήν έμπορευματιχή παραγωγή. 'Αχαλίνωτη πάλη συναγωνισμού. ' Α ν τ ί φαση ά ν ά μ ε σ α στήν χ ο ι ν ω ν ι χ ή όργάνωση στό ξ ε χ ω ρ ι σ τ ό έ ρ γ ο σ τ ά σ ι ο χ α ί στήν χ ο ι ν ω ν ι χ ή άναρχία στή σ υ ν ο λ ι κ ή π α ρ α γ ω γ ή . Γ. Ά π ό τή μιά μεριά τελειοποίηση τών μηχανών, πού μέ τό συναγωνισμό γίνεται όποχρεωτική προσταγή γιά χάθε ξεχωριστό έργοστασιάρχη καί πού ισοδυναμεί μέ διαρκώς μεγαλύτερη άπόλυση έργατών: β ι ο μ η χ α ν ι κ ό ς έ φ ε δ ρ ι χ ό ς σ τ ρ α τ ό ς . Ά π ό τήν άλλη μεριά άπεριόριστη έπέχταση τής παραγωγής, έπίσης σάν όποχρεωτιχός νόμος τοϋ συναγωνι· ομού γιά χάθε έργοστασιάρχη. Καί άπό τίς δυό μεριές πρωτάκουστη Εξέλιξη τών παραγωγιχών δυνάμεων, πλεόνασμα τής προσφοράς πάνω άπό τή ζήτηση, υπερπαραγωγή, παραγέμισμα τών άγορών, χρίσεις πού έπαναλαβαίνονται κάθε δέκα χρόνια, φαύλος χύχλος : Π λ η θ ώ ρ α έ δ ώ σέ μ έ σα π α ρ α γ ω γ ή ς χ α ί π ρ ο ϊ ό ν τ α , π λ η θ ώ ρ α έ χ ε ι σέ έ ρ γ ά τ ε ς χωρίς δουλιά καί χωρίς μέσα Οπαρξης. Αύτοί οί δυό μοχλοί τής παραγωγής καί τής κοινωνικής ευημερίας δέ μπορούν δμως νά ένωθοον, γιατί ή κεφαλαιοκρατιχή μορφή τής παραγωγής άπαγορεύει στίς παραγωγικές δυνάμεις νά δροϋν χαί στά προϊόντα νά χυχλοφοροϋν, έχτός άν Εχουν προηγούμενα μετατραπεί σέ κεφάλαιο : χι αύτό τό ά π α γορεύει Γσχ-Γσα ή πληθώρα τους. Ή άντίφαση Εχει υψωθεί σέ παραλογισμό : Ό τ ρ ό π ο ς τ ή ς π α ρ α γ ω γ ή ς σ τ α σιάζει ένάντια στή μορφή τής Ανταλλαγής. Ή άστιχή τάξη πιάστηκε στά φανερά δτι είναι άνίχανη νά διευθύνει στό έξής τίς διχές της χοινωνιχές παραγωγιχές δυνάμεις. Δ. Μερική άναγνώριση τοϋ κοινωνικού χαρακτήρα τών παραγωγιχών δυνάμεων πού έπιβλήθηχε χαί στούς ίδιους τούς χεφαλαιοχράτες. 'Ιδιοποίηση τών μεγάλων παραγωγιχών χαί συγκοινωνιακών όργανισμών, πρώτα άπό τίς μ ε τ οχ ΐ χ έ ς έ τ α ι ρ ί ε ς , Επειτα &πό τά τράστ χαί χ α τ ό π ι ν ά π έ τό κ ρ ά τ ο ς Ή άσ«κή τάξη άποδείχνεται περιττή τ ά ξ η : 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ϊ λ ε ς ο( κοινωνικέ; της λειτουργίες Εχτελοονται τώρα άπό μισθωτούς δπαλλήλους. III. Προλεταριακή biavάαταση, λύση τών Αντιφάσεων: Τό προλεταριάτο παίρνει τή δημόσια Εξουσία χαί μετατρέπει μέ τή δύναμη αύτή; τή; έξουσία; σέ δημόσια ίδιοχτησία τά χοινωνιχά μέσα παραγωγής πού ξέφυγαν άπό τά χέρια τής άστιχής τάξης. Μέ τήν χράξη αύτή άπελευθερώνει τά μέσα παραγωγής ά π ό τήν ίσαμε τώρα ίδιότητά τους σάν χεφάλαιο χαί δίνει στόν κοινωνικό τους χαρακτήρα πλέρια έλευθερία ν' Αναπτυχθεί. Τώρα γίνεται πιά δυνατή ή χοινωνιχή παραγωγή σύμφωνα μέ ένα Από τά πρίν καθορισμένο σχέδιο. Ή Ε:έλιξη τής παραγωγής μετατρέπει σέ Αναχρονισμό τήν παραπέρα ύπαρξη διαφόρων κοινωνικών τάξεων, ϊ τ ό μέτρο πού θά σβήνει ή Αναρχία τής κοινωνικής παραγωγής, στό ίδιο μέτρο θά Αποκοιμιέται χαί ή πολιτική έξουσία τοϋ χράτους. ΟΕ άνθρωποι γίνονται έπιτέλους κύριοι τής μορφής της κοινωνικής ζωής τοος, καί ταυτόχρονα κύριοι τής φόσης, κύριοι τοό ίδιου τοϋ έαυτοϋ τους—έλεύθεροι. Ή Ιστορική άποστολή τοϋ σύγχρονου προλεταριάτου είναι νά πραγματώσει αύτή τήν χοσμοαπελευθερωτιχή πράξη. Κ α θ ή κον τής θεωρητικής (χφρασης τοϋ προλεταριαχοϋ κινήματος, τοϋ έπιστημονιχοϋ σοσιαλισμού, είναι νά Εξερευνήσει τούς (στορικούς δρους χαί έπομένως τήν ίδια τή φύση αύτής τής χοσμοαπελευθερωτιχής πράξης χαί Ετσι νά χάνει συνείδηση στήν προορισμένη γιά δράση χαί σήμερα χαταπιεζόμενη τάξη τούς δρους χαί τή φύση τής δράσης της.
Γράφτηχι άπό ιόν ΦοΙηριχ "Ενγ χελς τό 1877. Σύμφωνα μέ τή γερμανιχή htSoaff ι of) 1891.

Βγήκε οέ βιβλίο ατά γαλλιχά ατό Παρίσι χό 1880, ατά γερμανικά ατή Ζυρίχη ιό 1882 χαί οτό Βερολίνο τό 1891, στ άγγλιχά αχό Λονδίνο τό 1892. 

ΦΡΙΝΤΡΙΧ

ΕΝΓΚΕΛΣ

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ
Ό άνθρωπος πού Εδοσε γιά πρώτη φορά Επιστημονική β ά ση στό σοσιαλισμό καI έπομένως σ' δλο τό Εργατικό κίνημα τής Εποχής μας, ό Κάρλ Μάρξ, γεννήθηκε στό Τρήρ τό 1818. Σπούδασε οτή Βόνη καί στό Βερολίνο στήν ά ρ χ ή νομικές Επιστήμες, άλλά άμέσως κατόπιν άφιερώθηκε Αποκλειστικά στή μελέτη τής ίστορίας καί τής φιλοσοφίας καί έτοιμαζόταν τό 1842 νά γίνει υφηγητής τής φιλοσοφίας, δταν ή πολιτική κίνηση πο6 δημιουργήθηκε μετά τό θάνατο τοό Φρειδερίκου Γουλιέλμου III τόν οδήγησε σέ άλλη σταδιοδρομία. Οί Αρχηγόί τής φιλελεύθερης άστικής τάξης τής Ρηνανίας, οί Καμπχάουζεν, Χάνσεμ α ν , κ τ λ . , ίδρυσαν μέ τή συνεργασία του στήν Κολωνία τήν « Ε φ η μ ε ρ ί δ α τοϋ Ρήνου» καί 6 Μάρξ, πού είχε κάνει πολύ μεγάλη έντύπωση μέ τήν κριτική του γιά τίς συζητήσεις τού Επαρχιακού κοινοβουλίου τής Ρηνανίας, κλήθηκε τό φθινόπωρο τοϋ 1842 ν' Αναλάβει τή διεύθυνση τής Εφημερίδας. Έ « Ε φ η μ ε ρ ί δα τού Ρήνου» Εβγαινε βέβαια κ ά τ ω άπό λογοκρισία. Έ λογοκρισία δμως δέν κατάφερνε νά τά βγάλει πέρα μαζί της 1 . Ή « Ε φ η μ ε ρ ί δ α τοΰ Ρήνου» δημοσίευε σχεδόν π ά ν τ α τά άρθρα πού χρειάζονταν. Στήν άρχή πρόσφεραν στό λογοκριτή κ α τ ώ τερης ποιότητας υλικό γιά νά σβήνει, ώσπου υποχωρούσε είτε
1 Ό πρώτος λογοχριτής τής «Έφημ«ρ(9ας τοΟ Ρήνου» ήταν 6 άοτονομιχός ούμβουλος Ντόλβοαλ, ό Τϊιος πού άλλοτβ Ιοβηοβ άπό τήν « Έ φ η μ«ρ(ΐα τής Κολα>ν(ας» τήν άγγ»λ(α τής μ«ταφραοης τής «θ·(ας Κωμωίίας» τοϋ Λτντη άπο τόν Φιλαλήθη (τόν χατοπινό βαοιλιά 'Ιωάννη τής Σαξανίας), μί τήν παρατήρηοη : Mi θβ(α πραγματα Bév &πιτρέπ«ται νά παίίουμ» χωμωϊία. (Σ η μ t ( ω ο η τ ο 0 "Ε ν γ * «λ ς). 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μίνος του, είτε Αναγκαζόταν νά υποχωρήσει μπρός στήν Απειλή δτι δέ θά Εβγαινε ή Εφημερίδα τήν Αλλη μέρα. "Αν όπήρχαν δέκα Εφημερίδες μέ τό ίδιο θάρρος σάν τήν «Έφημερίδα το» Ρήνου» καί Αν οί έκδότες τους θυσίαζαν μερικές Εκατοντάδες τάληρα παραπάνω γιά Εξοδα Εκτύπωσης, ή λογοκρισία στή Γερμανία θάχε κιόλας γίνει άδύνατη άπό τό 1843. Ό μ ω ς οί γερμανοί ίδιοχτήτες Εφημερίδων ήταν μικρόλογοι, δειλοί φιλισταίοι καί ή «'Εφημερίδα τοϋ Ρήνου» Εκανε τόν άγώνα μόνη της. Έφθειρε τόν Ενα λογοκριτή ύστερα άπό τόν άλλο. Τελικά τήν περνούσαν άπό διπλή λογοκρισία. Ύστερα άπό τήν πρώτη λ ο γοκρισία τήν Εβλεπε άλλη μιά φορά καί τήν λογόκρινε τελικά ό κυβερνητικός πρόεδρος (Kegierungspsasident) 1 . 'Αλλά κι αότό δέν ωφέλησε. Στίς άρχές τοϋ 1843 ή κυβέρνηση δήλωσε 8ττ δέ μπορεί νά τά βγάλει πέρα μ' αύτή τήν Εφημερίδα καί τήν άπαγέρευσε χωρίς άλλη διαδικασία. Ό Μάρξ, πού στό μεταξθ είχε παντρευτεί τήν Αδελφή το& κατοπινού Αντιδραστικού όπουργού φόν Βέστφαλεν, έγκαταστάθηκε στό Παρίσι καί Εβγαλε Εκεί μαζί μέ τόν Α. Ρούγκε τά «Γερμανογαλλικά Χρονικά», δπου μέ τήν «Κριτική τής χεγκελιανής φιλοσοφίας τοϋ δικαίου» Αρχισε τή δημοσίευση τής σειράς τών σοσιαλιστικών του Εργων. Δημοσίευσε άκόμα μαζί μέ τόν Φ . Έ ν γ κ ε λ ς τήν «"Αγια οικογένεια. Ε ν ά ν τ ι α στόν Μπροδνο Μπάοοερ καί Σία». Τό Εργο αύτό ήταν μιά σατιρική κριτική μιάς άπό τίς τελευταίες μορφές πού είχε πάρει ό τότε γερμανικός φιλοσοφικός ιδεαλισμός Ό Μάρξ δίπλα στή μελέτη τής πολιτικής οικονομίας καί τής (στορίας τής μεγάλης Γαλλικής Επανάστασης Εβρισκε π ά ν τα καιρό γιά νά χτυπάει σέ κάθε εύκαιρία τήν πρωσική κ υ βέρνηση. Ή πρωσική κυβέρνηση γιά νά Εκδικηθεί Ενέργησε καί πέτυχε τήν άνοιξη τού 1845 άπό τήν κυβέρνηση Γκιζό τήν άπέλαση τοϋ Μάρξ άπό τή Γαλλία. Φαίνεται δτι ό κύριος Αλέξανδρος φόν Χοϋμπολντ Επαιξε Εδώ τό ρόλο τοό μεσολαβητή. Ό Μάρξ Εγκαταστάθηκε στίς Βρυξέλλες καί δημοσίευσε Εκεί τό 1848» στά γαλλικά τό «Discours sur le libre échange» («Διατρι1

Πρωοία τούς έχπροοώπους τής κιντρικής χυβέρνηοης οτούς νομούς. (Σημ. Σύντ.) 2 Στί πρατδτυπο άναφέριται λαθεμένα ή χρονολογία 1846. (Σημ. Σύντ.)

Κυβερνητικούς

προέβρους—Regierungspräsidenten—λέγαν«

ατήν 

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

175

βή γιά τήν έλεύθερη άνταλλαγή») καί τό 1847 τή «Misère d e la philosophie» («'Αθλιότητα τής φιλοσοφίας») μιά κριτική τής «Philosophie d e la misère» («Φιλοσοφία τής άθλιότητας») τοο Προυντόν. Ταυτόχρονα βρήχ( τήν εύχαιρία νά Ιδρύσει ατίς Βρυξέλλες Ινα γερμανικό έργατιχό σύλλογο χαί έτσι άρχισε τήν πραχτιχή ζύμωση. Αύτή ή δουλιά άπόχτησε γι' αύτόν μεγαλό· τερη σημασία δταν τό 1847 μαζί μέ τούς πολιτικούς του φίλους μπήκε στή μυστική « Έ ν ω σ η τών Κομμουνιστών» πού υιτήρχε άπό χάμποσα χρόνια. "Ολη αύτή ή όργάνωση άλλαξε τώρα ριζικά. Ά π ό λίγο-πολύ συνωμοτική Ινωση, μετατράπηκε σέ μιά άπλή, μόνον στήν άνάγκη μυστική, όργάνωση κομμουνιστικής προπαγάνδας, στήν π ρ ώ τ η όργάνωση τοΰ Γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος. Ή ένωση όπήρχε παντού δπου όπήρχαν γερμανικοί έργατιχοί σύλλογοι. Σχεδόν σ' δλους αύτούς τούς συλλόγους τής Α γ γ λ ί α ς , τοΰ Βελγίου, τής Γαλλίας, τής Ε λ β ε τ ί α ς καί σέ πάρα πολλούς συλλόγους τής Γερμανίας τά ήγετικά στελέχη άνήκαν στήν Ινωση, πού ή συμμετοχή της στό άναπτυσσόμενο γερμανικό έργατικό κίνημα ήταν πολύ σημαντική. Ταυτόχρονα ήταν ή Ινωσή μας ή πρώτη, πού τόνισε καί άπόδειξε στήν πράξη τό διεθνιστικό χαρακτήρα δλου τοΰ έργατικού κινήματος, είχε μέλη άγγλους, βέλγους, ούγγαρέζους, πολωνούς κλπ. καί όργάνωνε, ιδίως στό Λονδίνο, διεθνείς Εργατικές συγκεντρώσεις. Ή μετατροπή τής Ινωσης Εγινε σέ δυό συνέδρια που συνήλθαν τό 1847. Στό δεύτερο άποφασίστηκε ή σύνταξη καί ή δημοσίευση τών βασικών άρχών τού κόμματος σ' Ινα μανιφέστο πού θά τό σύντασσαν δ Μάρξ καί ό Έ ν γ κ ε λ ς . Έ τ σ ι γεννήθηκε τό «Μανιφέστο τοδ Κομμουνιστικού Κόμματος», πού δημοσιεύτηκε γιά πρώτη φορά τό 1848, λίγο πρίν άπό τήν έπανάσταση τοΰ Φλεβάρη, καί πού κατοπινά μεταφράστηκε σ* δλες σχεδόν τίς εύρωπαΤκές γλώσσες. Ή συμμετοχή τοο Μάρξ στή «Γερμανική έφημερίδα τών Βρυξελλών» 1 πού ξεσκέπαζε άμείλιχτα τήν άστυνομική μακαριότητα τής πατρίδας του, Εδοσε τήν άφορμή στήν πρωσική κ υ 1 Ή «Γ·ρμανιχή έφημ·ρ(δα τ®ν Βροξ·λλβν» ήταν βργανο τβν Τ«ρμανβν φυγάβον οτ(ς Βρυξέλλ·ς. Έ β γ α ι ν · άπό τό 1847 Ιοαμ» τδ Φλ·βαρη τοΟ 1848. Ά π ό τδ Σ·πτέμ|)ρη 1847 δι«6βονα» τήν έφημερίδα δ Μαρξ καί ύ * £ ν γ χ · λ ( . (Σημ. Σύντ.) 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

βέρνηση νά έπιδιώξει ξανά—χωρίς όμως νά κατορθώσει—τήν απέλαση τοΰ Μάρξ. "Οταν όμως ή έπανάσταση τοΰ Φλεβάρη ξεσήκωσε λαϊκά κινήματα καί στίς Βρυξέλλες καί φαινόταν ότι και τό Βέλγιο βρισκόταν στίς παραμονές μ ι ί ς άνατροπής, ή βελγική κυβέρνηση συνέλαβε χωρίς προσχήματα τόν Μάρξ καί τόν άπέλασε. Στό μεταξύ τόν είχε προσκαλέσει ή προσωρινή κυβέρνηση τής Γαλλίας μέσω τοϋ Φλοκόν νά πάει πάλι στό Π α ρίσι καί ό Μάρξ δέχτηκε αύτή τήν πρόσκληση. Στό Παρίσ: άντιτάχθηκε πριν άπ' δλα στά τυχοδιωχτικά σχέδια πού είχαν έπινσήσει οί έκε( γερμανοί πού θέλανε νά συγκροτήσουν τούς γερμανούς εργάτες στή Γαλλία σί ένοπλες λεγεώνες γιά νά εισαγάγουν έτσι τήν έπανάσταση καί τή δημοκρατία στή Γερμανία. 'Από τή μιά μεριά, έπρεπε νά κάκει ή Γερμανία τήν έπανάσταση μονάχη της, καί άπό τήν άλλη, κάθε σχηματιζόμενη ξένη έπαναστατική λεγεώνα στή Γαλλία τήν πρόδιναν προκαταβολικά οί Λαμαρτίνοι τής προσωρινής κυβέρνησης στήν κυβέρνησ/] πού έπιδίωκαν ν' ανατρέψουν, ο πως έγινε καί στό Βέλγιο χαί στή Βάδη. Ύστερα άπό τήν έπανάσταση τοϋ Μάρτη ό Μάρξ πήγ« στήν Κολωνία καί ίδρυσε έκεί τή « Ν έ α Ε φ η μ ε ρ ί δ α τοό Ρ ή ν ο υ » , πού έβγαινε άπό τήν 1η τοϋ Ι ο ύ ν η 1848 ώς τίς 19 τοϋ Μάη 1849. Ή τ α ν ή μόνη εφημερίδα πού έκπροσωποϋσε τήν προλεταριακή άποψη μέσα στό τότε δημοκρατικό κίνημα. Τό γεγονός μάλιστα δτι πήρε άνεπιφύλαχτα τό μέρος τών Επαναστατών τοϋ 'Ιούνη τοϋ 1848, είχε σάν άποτέλεσμα ν' αποχωρήσουν δλοι οί μέτοχοι τής Εφημερίδας. Μάταια κατάγγελνε ή «Κρόϊτς-τσάϊτουνγκ» 1 τήν άνιίδεια Κιμποράσο* μέ τήν όποια ή «Νέα Εφημερίδα τοϋ Ρήνου» πρόσβαλε δλα τά άγια, άπό τό βασιλιά καί τόν άντιπρόσωπο τοϋ Ράϊχ ίσαμε τό χωροφύλαχα χαί αύτό γινόταν μέσα σ' ένα πρωσιχό φρούριο πού είχε τότε μιά φρουρά άπό 8 0 0 0 άντρες. Μάταια άγανακτουσαν οί φιλελεύθεροι φιλισταίοι τής Ρηνανίας πού έγιναν άπότομα άντιδραστιχοί, μάταια μέ βάση τήν κατάσταση πολιορκίας στήν
1 «Κρόΐτς-τοαΙτουνγχ» (Βηλ. «*Εφημ·ρ(Βα ίο Ο ΣταυροΟ») λ έ γ α ν · τότ» τήν άντιΐραατιχή μοναρχική χαθημ·ρΐνή έφι,μβρίΒα α Nia Πραιαιχή Έ φ η μιρίΐα», πού Ιργαιν« οτό Βιρολίνο ir.ö τό 1848 χαί · ΐ χ · οτήν προμ·τωπίΐα Ινα οταυρό. (Σηιι. Σ&ντ.) 2 Κιμποράοο, μια άπό τίς πιό ψηλές βουνοκορφές τής Νότιας 'Αμερικής. (Σημ. Σ&ντ.) 

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

177

Κολωνία τό φθινόπωρο τοό 1848 Εκλεισαν γιά πολύ χα*ρό τήν Εφημερίδα, μάταια κατάγγελνε τό αύτοχρατοριχό όπουργείο δικαιοσύνης τής Φρανκφούρτης στήν εισαγγελία τής Κολωνίας Ινα πρός Ινα τά άρθρχ γιά όιχχσαχή δίωξη. Τό φύλλο Εξακολούθησε νά συντάσσεται χαί νά τυπώνεται ήσυχα μηρός στά μάτια τής άστυ/ομίας χαί όσο όξύνοντχν οί επιθέσεις ένάντιχ στήν κυβίρνηΐη χαί τήν άστική τάξη—τόσο μεγάλωνε ή κυκλοφορία χαί ή φήμη τής Εφημερίδας. "Οταν τό Νοέμβρη τού 1848 Εγινε τό πραξικόπημα στήν Πρωσία, ή «Νέα Εφημερίδα τοΰ Ρήνου» Εβαζε στήν ΕπιχεφζΛίδα κάθε φύλλου συνθήματα, καλώντας τό λαο ν' άρνηθεί τήν πληρωμή τών φόρων καί νά άντιμετωπίσει τή βία μέ τή βία. Γι' αύτό καθώς χαί γιά Ενα άλλο άρθρο π α ράπεμψαν τήν «Νέα 'Εφημερίδα τοΰ Ρήνου» τήν άνοιξη τού 1849 σ:ό ορκωτό δικαστήριο, άλλά καί τίς δυό φορές άθωώθηκε. Τελικά, δταν καταπνίγηκαν οί Εξεγέρσεις τού Μάη τού 1849 στή Δρέσδη χαί στήν Επαρχία τοΰ Ρήνου χαί όταν, ύστερα άπό συγκέντρωση χαί κινητοποίηση μεγάλων στρατιωτικών £υνάμίων, άρχισ3 ή πρωσική Εκστρατεία Ενάντια στήν έζέγερση τής Βάδης και τοΰ Παλατινάτου, ή κυβέρνηση νόμισε δτι ήταν άρκετά δυνατή γιά ν' Απαγορεύσει μέ τή βία τήν «Νέα 'Εφημερίδα τοΰ Ρήνου». Τό τελευταίο φύλλο—τυπωμένο μέ κόκκινη μελάνη—Εκδόθηκε στίς 19 τού Μάη. Ό Μάρξ πήγε πάλι στό Παρίσι, λίγες δμως βδομάδες ά ρ γ ό τ ε ρ ι , ύστερα άπό τίς διαδηλώσεις στίς 13 τοΰ Ι ο ύ ν η 1849, όποχρίώ'ίηκε άπό τή γαλλική κυβέρνηση νά διαλέξει : ή νά πάει νά Εγκατασταθεί στή Βριτάνη ή νά όγκαταλείψει τή Γαλλία. Προτίμησε τό δεύτερο χαί πήγε χαί Εγχαταστάθηχε στό Λονδίνο, δπου μένει άπό τότε χωρίς διακοπή. Μ πρός στήν άντίδραση πού διαρκώς δυνάμωνε Εγκαταλείφθηκε σέ λίγον καιρό ή προσπάθεια νά έπανεκδοθεί (τό 1850) ή «Νέα 'Εφημερίδα τοΰ Ρήνου» μέ τή μορφή Επιθεώρησης (στό Αμβούργο). 'Αμέσως μετά τό πραξικόπημα στή Γαλλία, τό Δεκέμβρη τοΰ 1851, ό Μάρξ δημοσίευσε τή «18η Μπρυμαίρ τοΰ Λουδοβίκου Βοναπάρτη» (Βοστώνη 1852, δεύτερη Εκδοση, ' Α μ βούργο 1869, λίγο πρίν άπ' τόν πόλεμο). Τό 1853 Εγραψε τίς «Άποκαλύψιις γιά τή δίκη τών Κομμουνιστών στήν Κολωνία» (πού τυπώθηκε πρώτα στή Βασιλεία, άργότερα στή Βοστώνη χαί τελευταία πάλι στή Λειψία). "Γστερα άπό τήν καταδίκη τών μελών τής "Ενωσης τών
1 * kfaqS-'EvyMU-., J i a U j r d iffra, r*pac / i . 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Κομμουνιστών στήν Κολωνία, é Μάρξ Αποτραβήχτηχε Από τ ή ν πολιτική ζύμωση χαί Αφιερώθηχε άπό τή μιά, δέχα ολόκληρα, χρόνια, στήν Ερευνα τών πλούσιων θησαυρών πού τοϋ πρόσφερε ή βιβλιοθήκη τοϋ Βρετανικού Μουοείου στόν τομέα τής π ο λ ι τικής οικονομίας, καί ά π ό τήν άλλη στή συνεργαοία του στό «Βήμα τής Νέας Τ ό ρ κ η ς » 1 , δπου δημοσίευσε, ίσαμε τήν Εκρηξη, τοϋ αμερικάνικου Εμφύλιου πολέμου, όχι μόνον Ενυπόγραφες Ανταποκρίσεις άλλά καί π ο λ λ ά κύρια άρθρα γιά ευρωπαϊκά καί Ασιατικά ζητήματα. Στό Λονδίνο άνατυπώθηκαν σέ φυλλάδιο τΑ δριμύτατα άρθρα του ένάντια στό λόρδο Πάλμερστον πού στηρίζονταν σέ έπισταμένη μελέτη τών έπίσημων Αγγλικών ντοκουμέντων. Ό πρώτος καρπός τών μακρόχρονων οικονομικών μ ε λ ε τών του δημοσιεύτηκε τό 1 8 5 9 : «Κριτική τής πολιτικής οικονομίας, πρώτο τεύχος» (Βερολίνο, Ντοόνχερ) .Τό Εργο αύτό περιέχει τήν πρώτη συστηματική Εκθεση τής θεωρίας τοϋ Μάρξ γιά την Αξία, μαζί καί τή θεωρία τοό χρήματος. Στή διάρκειατοο ίταλικοϋ πολέμου, ό Μάρξ καταπολέμησε άπό τίς στήλες τής γερμανικής Εφημερίδας «ό Λ α ό ς » ' , πού Εβγαινε στό Λονδίνο , τό βοναπαρτισμό πού παρουσιαζόταν τότ; μέ φιλελεύθεροχρώμα, θέλοντας νά παραστήσει τόν Απελευθερωτή τών κ α τ α πιεζόμενων έθνοτήτων, κ α θ ώ ς καί τήν τότε πρωσική πολιτική,, πού κ ά τ ω Από τό μανδύα τής ούδετερότητας προσπαθούσε νά ψαρέψει στά θολά. Μ' α&τή τήν εύκαιρία Επρεπε νά χ τ υ π η θ ε ί καί ό κύριας Κάρολος Φ ό γ κ τ πού μέ Εντολή τοϋ πρίγκιπα Ν α πολέοντα (ΙΙλόν-ΙΙλόν) καί σάν μισθωτό δργανο τοο Λουδοβίκου Ναπολέοντα προπαγάνδιζε τήν ουδετερότητα καί προσπαθούσε νά κινήσει τή συμπάθεια τής Γερμανίας. Ό Μάρξ Απάντησε στίς κακοηθέστατες, συνειδητά ψεύτικες συκοφαντίες, μ έ τίς οποίες τόν είχε περιλούσει ό Φόγκτ, στό βιβλιαράκι : « Ό κύριος Φ ό γ κ τ » , Λονδίνο 1860. Σ 1 αύτό ξεσκεπάστηκαν ό χύριος Φ ό γ κ τ χαί οί άλλοι χύριοι τής αυτοκρατορικής συμμορίας τ ώ ν ψευτοδημοκρατών χαί μέ βάση τά στοιχεία άπό τό Εξωτερικό χ α ί
1 «New York Daily Tribune·—δημοκρατική χαβημιρινή ΙφημιρΙδα. πο6 Ιβγαιν· οτή Nia "ϊόρχη άπό τό 1841 !οαμ· το 1924. Ό Μαρξ ODν·ργαοτηχ· ο' αότήν άπό τό 1851 Ιοαμ· τό 1862. (Σημ. Σύντ.) 2 Ή γερμανική 4φημ·ρ(5α «Das Volk» ( « Ό λαός»), πού δραστήριος ουν·ργατης της ήταν ό Μαρξ, {βγαιν· άπό τό Μαη Ιοαμ· τόν Λίγουοτ* το» 1859 ·τό Λονδίνο. (Σημ. Σ6ντ·). 

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

179

τό Εσωτερικό Αποδειχνόταν δτι ό Φόγκτ είχε δωροδοχηθεί Απέ τή δεκεμβριανή αυτοκρατορία. 'Ακριβώς Οστερα άπό δεχα χρόνια ήρθε ή Επιβεβαίωση: στόν κατάλογο τών ά ν θ ρ ώ π ω ν πού είχαν πουληθεί στό βοναπαρτικό καθεστώ:, πού βρέθηκε στόν Κεραμεικό τό 1870 καί δημοσιεύθηκε Απ' τήν κυβέρνηση τοΰ Σεπτέμβρη, βριθηκε στό γράμμα Φ: «Φόγκτ (V: Vogt) τόν AOγούστο τού 1859 τοΰ δ ό θ η κ α ν . . . 40.000 φράγκα». Τέλος Εκδόθηκε τό 1867 στό Άμβοΰργο «Τό Κεφάλαιο. Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας. Τόμος πρώτος»—τό κύριο έργο τοΰ Μάρξ, δπου έκθέτονται οί βάσεις τών '.ίκονομικώνσοσιαλιστικών άπόψεών του καί οί κύριες γραμμές της κριτικής του γιά τήν όπάρχουσα κοινωνία, γιά τόν κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής καί τίς συνέπειές του. Ή δεύτερη έκδοση αύτού τοδ έργου πού άφησε έποχή έγινε τό 1872. 'Ο συγγραφέας Ασχολείται τώρα μέ τήν Επεξεργασία τοϋ δεύτερου τόμου. Στό μεταξύ είχε τόσο ξαναδυναμώσει στίς διάφορες ευρωπαϊκές χώρες τό έργατικό κίνημα, πού μπορούσε ό Μάρξ νά σκεφθεί νά έχπληρώσει μιά Επιθυμία πού είχε άπό πολύν καιρό : τήν ίδρυση μιάς έργατικής έ'vim ης πού θά άγκάλιαζε τίς πιό προχωρημένες χώρες τής Ευρώπης και τής 'Αμερικής. 'Η ένωση θά έδειχνε σάν νά πούμε χειροπιαστά τόσο στούς έργάτες δσο χαί στην άστική τάξη τό οιεθνΐ3τικό χαρακτήρα τοΰ σοσιαλιστικού κινήματος—πράγμα πού θά χαροποιούσε καί θά δυνάμωνε τό προλεταριάτο, Kai θά φόβιζε τούς έχθρού; του. Τήν άφορμή γιά νά βάλει τό ζήτημα τήν έδοσε μιά λαΐχή συγκέντρωση, στίς 2 8 τού Σεπτέμβρη 1864, στήν αίθουσα Σαίντ Μάρτιν τοο Λονδίνου ύπέρ τής Πολωνίας, πού γιά μιά άκόμα φορά στραγγαλιζόταν τότε άπό τή Ρωσία. Ή πρόταση Ιγινε δεχτή μ* ένθουσιασμό. 'Ιδρύθηκε ή Δ ι ε θ ν ή ς ' Ε ρ γ α τ ι κ ή " Ε ν ω σ η καί σ' αύτή τή συγκέντρωση έκλέξανε ένα προσωρινό Γενικό Συμβούλιο μέ έδρα τό Αονδίνο. Ή ψυχή αυτού τοϋ Συμβουλίου καθώς καί δλων τών άλλων Γενικών Συμβουλίων ίσαμε τό Συνέδριο τής Χάγης ήταν ό Μάρξ. Ό ίδιος συνέταξε ολα σχεδόν τά έγγριφα, πού έβγαλε τό Γενικό Συμβούλιο τής Διεθνούς, άπό τήν 'Ιδρυτική Διακτ'ρυςη, τό 1864, ίσαμε τή Διακήρυξη γιά τόν εμφύλιο πόλεμο στή Γαλλία τό 1871. 'Αν περιγρίφαμι τή δράση τοΰ Μάρξ στή Διεθνή θά ήταν σάννά γράφαμε τήν ίδια τήν Ιστορία αύτής τής "Κνωσης, Ιστορία πού είναι άλλωστε ζωντανή άκόμα στή μνήμη τών εργατών τής Ευρώπης. 

I

28

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Ή πτώση τ ή ; Παρισινής Κομμούνας έφερε τή Διεθνή σί Αδιέξοδο. Προωθήθηκε στό προσχήνιο τής εύρωπαϊκής Ιστορίας ai μιά στιγμή πού είχε χάσει παντού χάθε δυνατότητα γιά άποδοτιχή, πραχτική δράση. Τά γεγονότα πού τήν Ανέβασαν στό έπίπεδο έβδομη; μεγάλη; δύναμης, τήν έμπόδιζαν ταυτόχρονα νά κινητοποιήσει τίς μαχητικές της δυνάμεις χαί νά τίς χρησιμοποιήσει στήν πράξη έπί ποινή βέβαιης ήττας χαί υποχώρησης τοϋ Εργατικού κινήματος γιά ολάκερα δεκάχρονα. Ά κ ό μα Από διάφορες πλευρές προωθούνταν στοιχεία πού προσπαθούσαν νά Εκμεταλλευτούν γιά λόγους προσωπικής κενοδοξίας ή προσωπικής φιλοδοξίας τή φήμη τής "Ενωσης πού είχε τόσο Απότομα μεγαλώσει. Καί τό έκαναν χωρίς νά κατανοούν καί χωρίς νά παίρνουν όπόψη τήν πραγματική κατάσταση τής Διεθνούς. Έ π ρ ε π ε νά' παρθεί μιά ήρωΤκή Απόφαση, καί ήταν πάλι 6 ίδιος ό Μάρξ πού τήν πήρε κα( τήν πέρασε στό Συνέδριο τής Χάγη;. Ή Διεθνής μέ μιά πανηγυρική άπόφασή της άποκήρυξε κάθε υπευθυνότητα γιά τίς Ενέργειες τών μπακουνιστών, πού Αποτελούσαν τό κέντρο αύτών τών άνόηΐων καί δχι καθαρών στοιχείων. Έ π ε ι τ α έξαιτιας τής γενικής Αντίδρασης δέ μπορούσε νά Ανταποκριθεί στίς μεγαλύτερες Απαιτήσεις πού είχε ν' άντιμετωπίσει καί νά διατηρήσει δλη τή δράση της, παρά μόνο κάνοντας μιά σειρά θυσίες πού θά Αποστράγγιζαν ι ό αίμα τοϋ έργατικοϋ κινήματος. Μπρός σ* αύτή τήν κατάσταση Αποσύρθηκε προσωρινά ή Διεθνής Από τό προσκήνιο, μεταφέροντας τήν έδρα τοϋ Γενικού Συμβουλίου στήν Αμερική. Τά γ ε γονότα πού Επακολούθησαν Απόδειξαν πόσο σωστή ήταν αύτή ή Απόφαση—πού τήν κατηγόρησαν τότε καί πολλές φορές κατοπινά. Ά π ό τή μιά μεριά Αμβλυθηκαν δλες οί προσπάθειες νά κάνουν στό δνομα τής Διεθνούς Ανώφελα πραξικοπήματα. Ά π ό τήν Αλλη δμως ή συνεχιζόμενη στενή Επαφή τών σοσιαλιστικών Εργατικών κομμάτων τών διαφόρων χωρών άπόδειξε δτι ή συνείδηση τής ταυτότητας τών συμφερόντων καί τής άλληλεγγύης τοο προλεταριάτου όλων τών χωρών, πού είχε Αφυπνίσει ή Διεθνής, μπορεί νά Επιβληθεί καί χωρίς τό δεσμό τής τυπικής Οπαρξη; μ ΐ ί ς διεθνούς "Ενωσης, πού γιά μιά στιγμή μετατράπηκε σέ τροχοπέδη. Μετά τό Συνέδριο τής Χάγης βρήκε 6 Μάρξ Επιτέλους κ α ι ρό καί Ανεση νά ξαναρχίσει τίς θεωρητικές του Εργασίες καί 

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

181

Ελπίζουμε δτι σύντομα θά μπορέσει νά στείλει ατό τυπογραφείο τό δΐύτερο τόμο τοό «Κεφαλαίου». Ά π ό τίς πολλές σπουδαίες άνακαλύψεις, μέ τίς όποιες Εγραψε ό Μάρξ τό δνομά του ατήν (α:ορία τής επιστήμης, μποροόμε Εδώ νά όπογραμμίοουμε μόνο δυό. Ή χρώτη είναι ή ριζική άλλαγή πού Εφερε στόν τρόπο ά ν τίληψης τής παγκόσμιας ίστορίας. "Ολη ή ίσαμε σήμερα άντίληψη τής ίστορίας βασιζόταν στή γνώμη δτι τά τελικά αίτια δλων τών ιστορικών άλλαγών πρέπει νά άναζητηθούν στίς μεταβαλλόμενες ίδέες τών άνθρώπων χαί οτι άπ' όλες τίς Ιστορικές άλλαγές οί πολιτικές είναι οί σπουδαιότερες, είναι αύτές πού καθορίζουν τήν πορεία δλης τής Ιστορίας. Ά π ό πού δμως Ερχονται οί ίδέες στούς άνθρώπους χαί ποιές είναι οί κινητήριες αίτιες τών πολιτικών άλλαγών ; Γι' αύτά δέ ρωτούσαν. Μόνο στή νεό:ερη σχολή τών γάλλων χαί Εν μέρει χαί τών άγγλων ίστοριχών γεννήθηκε ή πεποίθηση δτι, τουλάχιστον άπ' τήν Εποχ ή τοϋ μεσαίωνα, ή κινητήρια δύναμη τής εύρωπαϊκής ίστορίας είναι ό άγώνας τής άναπτυσσόμενης άστιχής τάξης ενάντια στή φεουδαρχική Αριστοκρατία γιά τήν κοινωνική καί πολιτική Επικράτηση. Τώρα έ Μάρξ άπόδειξε δτι δλη ή προηγούμενη ίστορία είναι ίστορία ταξικών άγώνων, δτι σ' δλους τούς πολλαπλούς καί σύνθετους πολιτικούς άγώνες πρόκειται μόνον γιά τήν χοινωνιχή χαί πολιτική Επικράτηση κοινωνικών τάξεων,γιά τή διατήρηση τής κυριαρχίας άπό τίς παλιές τάξεις, γιά τήν κατάχτηση τής κυριαρχίας άπό τίς καινούργιες τάξεις πού άνεβαίνουν. Ά π ό ποό δμως πάλι σχηματίζονται καί υπάρχουν αύτές οί τάξεις; Ά π ό τούς χάθε φορά χειροπιαστούς όλιχούς δρους, κάτω άπό τούς οποίους, σέ χάθε δοσμένη στιγμή, παράγει χαί άνταλλάσσει ή χοινωνία τά μέσα συντήρησής της. Ή φεουδαρχία τοϋ μεσαίωνα στηριζότανε στήν αύτάρχη οίχονομία μιχρών άγροτιχών κοινοτήτων πού Ικανοποιούσε μόνη χαί σχεδόν χ ω ρίς χαμιά άνταλλαγή δλες σχεδόν τίς άνάγχες τους, χαί πού ή στρατιωτική άριστοχρατία τί; προστάτευε άπό Εξωτερικούς κινδύνους καί τούς Εξασφάλιζε Εθνική ή τουλάχιστον πολιτική συνοχή. "Οταν Εμφανίστηκαν οί πόλεις καί μαζί τους ή ξεχωριστή χειροτεχνική βιομηχανία καί ή Εμπορική κοχλοφορία, άρχιχά στό Εσωτερικό τής χώρας καί άργότερα διεθνώς, δημιουργήθηκε ή άστική τάξη τών πόλεων πού παλαίβοντας Ενάντια στήν άριστοχρατία Επέβαλε άπό τό μεσαίωνα κιόλας τήν Ενταξή της, σάν 

I 182

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

έξίσου προνομιούχα τάξη, στό φεουδαρχικό καθεστώς. Μέ τήν άναχάλυψη δμως τής έξωευρωπαΐκής ύδρογείου άπό τά μέσα τού X V αιώνα, ή άστική τάξη άπόχτησε ένα πολύ εύρύτερο έμποριχδ πεδίο χαί ένα νέο χίνητρο γιά τή βιομηχανία της. Στούς σπουδαιότερους κλάδους ξετοπίστηχε ή χειροτεχνία άπ' τήν Εργοστασιακή μανιφαχτούρα χαί αύτή πάλι άπό τή μεγάλη βιομηχανία, πού μπόρεσε νά δημιουργηθεί Οστερα άπό τίς άναχαλύψεις τοΰ περασμένου αιώνα, ιδίως τής άτμοχίνητης μηχανής. Ή μεγάλη βιομηχανία έπέδρασε μέ τή σειρά της πάνω στό έμποριο παραμερίζοντας στίς καθυστερημένες χώρες τήν χ α λιά χειροτεχνία χαί δημιουργώντας στίς πιό άναπτυγμένες τά σημερινά καινούργια μέσα συγκοινωνίας, άτμοκίνητες μηχανές, σιδηροδρόμου, ήλεχτρικούς τηλέγραφους. Έ τ σ ι ή άστική τάξη συγκέντρωνε στά χέρια της δλο χαί πιό χολύ τά κοινωνικά πλούτη καί τήν χοινωνική δύναμη, ενώ γιά πολύν χαιρό άκόμα έμενε Αποκλεισμένη άπό τήν πολιτική έζουσία πού βρισκόταν στά χέρια τής άριστοιρατίας καί τής μοναρχίας πού στηριζόταν στήν άριστοκρατία. Σέ μιάν ορισμένη βαθμίδα τής έξέλιξη;—στή Γαλλία Οίτερα άπό τήν μεγάλη 'Επανάσταση— ή άστική τάξη κ α τ ά χτησε χαί τήν πολιτική έ;ουσία καί έγινε έτσι μέ τή σειρά της κυρίαρχη τάξη άπέναντί στό προλεταριάτο χαί τούς μιχροχωρικούς. Μέ βάση αύτή τήν άποψη καί μέ τήν άπαραίτητη γ ν ώ ση τής κάθε φορά οικονομική; κατάστασης τής κοινωνίας—κάτι πού λείπει ολότελα από τούς ειδικού; Ιστοριογράφους μας— έξηγούντα', μέ τόν πιό άπλό τρόπο, δλα τά Ιστορικά φαινόμενα. "Ετσι, έπίσης μέ τόν πιό άπλό τρόπο, έξηγοϋνται οί παραστάσεις καί οί ιδέες, χού Επικρατούσαν σέ κάθε ίστορική περίοδο, άπό τούς οικονομικούς δρους ζωής καί άπό τίς κοινωνικές χαί πολιτικές σχέσεις αύτής τής περιόδου πού χαθορίζονται άπό τούς δρους αύτοΐς. Γιά πρώτη φορά ή Ιστορία τοποθετήθηκε στη σωστή της βάση. Τό χειροπιαστό γεγονός, πού δμως ίσαμε τώρα τό είχαν έντελώς παραβλέψει, δτι οί άνθρωποι πρ'.ν ά π ' δλα πρέπει νά τρώνε, νά πίνουν, νά έχουν χατοιχία καί νά ντύνονται, δτι πρέπει έπομένως ν ά έ ρ γ ά ζ ο ν τ α ι , πρίν άρχίσουν νά παλαίβουν γιά τήν χυριαρχία, πρίν άρχίσουν νά άσχολούνται μέ τήν πολιτική, τή θρησχεία, τή φιλοσοφία χτλ.—αύτό τό χειροπιαστό γεγονός άπόχτησε Επιτέλους τήν ίστοριχή του διχαίωση. Αύτό; ό νέος τρόπος άντίληψης τής ιστορίας είχε τήν πιό 

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

18»

•μεγάλη σημασία γιά τή σοσιαλιστική άποψη. 'Απόδειξα δτι ολη ή ίσαμε τώρα ίστορία κινείται μέσα σέ ταξικές Αντιθέσεις χαί ταξικούς άγώνες, δτι πάντα υπήρχαν κυρίαρχες καί υπόδουλες, •Εκμεταλλεύτριες χαί Εκμεταλλευόμενες τάξεις χαί δτι ή μεγάλη πλειοψηφία τών άνθρώπων ήταν π ά ν τ α χαταδιχασμένη σέ σκληρ ή δουλιά χαί λίγη άπόλαυση. Γιατί α υ τ ό ; 'Απλούστατα, γιατί σ' δλες τίς προηγούμενες βαθμίδες Εξέλιξης τής άνθρωπότητας ή παραγωγή ήταν άχόμα τόσο λίγο άναπτυγμένη, πού ή ιστορική έξέλιξη δέ μπορούσε νά γίνει παρά μόνο μ 1 αύτή τήν άνταγωνιστιχή μορφή. Ή ίστορική πρόοδος είχε άνατεθεί γενικά οτή δράση μιάς μικρής προνομιούχας μειοψηφίας, ένώ ή μεγάλη μάζα έμενε καταδικασμένη νά βγάζει μέ τή δουλιά της τά πενιχρά μέσα συντήρησης γιά τόν έαυτό της χαί Επιπρόσθετα νά μεγαλώνει άδιάκοπα τά πλούτη τών προνομιούχων. Αύτός ό ίδιος τρόπος έξετισης τής ίστορίας πού Εξηγεί έτσι φυσικά καί λογικά τήν τωρινή ταξική κυριαρχία πού τήν άπόδιναν πρίν στήν κακία τών άνθρώπων, οδηγεί Επίση; καί στήν κατανόηση δτι Εξαιτίας τής τόσο τεράστιας αύξησης τών παραγωγικών δυνάμεων τής σημερινής Εποχής, τουλάχιστον στίς πιό προηγμένες χώρες, Εξαφανίστηκε καί ή τελευταία δικαιολογία γιά τό χωρισμό τών άνθρώπων σέ κυρίαρχους καί υπόδουλους, -.έ Εκμεταλλευτές καί Εκμεταλλευόμενους. "Οτι ή κυρίαρχη μεγαλοαστική τάξη Εκπλήρωσε τήν ίστορική της άποστολή, δτι 6tv είναι πιά σέ θέση νά καθοδηγεί τήν κοινωνία καί δτι μάλιστα γ ί νεται Εμπόδιο στήν άνάπτυξη τής παραγωγής, δπως τό άπο-δείχνουν οί κρίσεις στό Εμπόριο καί ιδίως ή τελευταία μεγάλη χρίση καί ή άσφυχτική κατάστατη τής βιομηχανίας σ' δλες τίς χώρες. "Οτι ή ιστορική καθοδήγηση πέρασε στά χέρια του προλεταριάτου, τής τάξη; πού σύμφωνα μέ δλη τήν χοινωνική της θέση, μπορεί νά άπελευθερωθεί μόνο μέ τήν κατάργηση κ ά · ϋε ταξικής κυριαρχίας, χάθε δουλείας χα ί κάθε Εκμετάλλευσης γενικά. Ό τ ι οί κοινωνικές παραγωγικές δυνάμεις, πού μέ τήν άνάπτυξη τους ξέφυγαν άπό τά χέρια τής άστικής τάξης, π ε ριμένουν μόνο τή στιγμή νά τίς πάρει στήν κατοχή του τό οργανωμένο προλεταριάτο γιά νά δημιουργήσει μιά χατάσταση, πού 6ά έπιτρέψει σέ χάθε μέλος τής χοινωνίας δχι μόνο τή συμμετοχή στήν παραγωγή, άλλά καί στήν κατανομή χαί διαχείριση τού κοινωνικού πλούτου, καί πού μέ μιά σχεδιασμένη όργάνωση ί λ η ς τής παραγωγής θά άνεβάσει σέ τέτιο σημείο τίς κοινωνι- 

I 184

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

χές παραγωγικές δυνάμεις καί τήν άπόδοσή τους πού θά Εξασφαλίζουν στόν καθένα καί σέ δλο χαί μεγαλύτερο βαθμό τήν Ικανοποίηση δλων τών λογικών άναγκών του. Ή δεύτερη σπουδαία άνακάλυψη του Μάρξ είναι δτι Εξήγησε Επιτέλους τή σχέση άνάμεσά στό κεφάλαιο καί στήν Εργασία, μέ άλλα λόγια δτι άπόδειξε πώς γίνεται ή Εκμετάλλευση τοϋ Εργάτη άπό τόν χεφαλαιοχράτη μέσα στήν τωρινή κοινωνία, στό σημερινό χεφαλαιοχρατιχό τρόπο παραγωγής. Ά π ό τότε πού ή πολιτική οικονομία διατύπωσε τή θέση δτι ή Εργασία είναι ή πηγή κάθε πλούτου χαί χάθε άξιας, Εγινε άναπόφευγο τό Ερώτημα : Πώς λοιπόν συμβιβάζεται νά μήν παίρνει ό μισθωτός Εργάτης τό συνολικό ποσό τής άξΙας πού παράγεται μέ τήν Εργασία του, άλλά νά είναι δποχρεωμένος νά δίνει Ενα μέρος αύτή; τής άξίας στόν χεφαλαιοχράτη ; Τόσο οί άστοί οικονομολόγοι, δσο χαί οί σοσιαλιστές μάταια προσπαθούσαν νά δόσουν στό Ερώτημα μιά Επιστημονικά θεμελιωμένη άπάντηση, ώσπου στό τέλος παρουσιάστηκε ό Μάρξ μέ τή λύση του. Έ λύση αύτή είναι ή άκόλουθη : 'Ο σημερινός χεφαλαιοκρατιχός τρόπος παραγωγής προΟποθέτει τήν ύπαρξη δυό κοινωνικών τάξεων : άπό τή μιά μεριά τών χεφαλαιοχρατών πού Εχουν στήν χυριότητά τους τά μέσα παραγωγής χαί τά μέσα συντήρησης, χαί άπό τήν άλλη μεριά τών προλετάριων πού Εχουν άποχλειστεί άπ' αύτή τήν κυριότητα χαί Εχουν μόνο Ενα έμπόρευμα γιά πούλημα : τήν Εργατική τους δύναμη χαί πού άναγχάζονται νά πουλούν αύτή τήν Εργατική δύναμη γιά ν' Αποχτήσουν τά άπσραίτητα μέσα συντήρησης. Ή άξία δμως ένός έμπορεύματος καθορίζεται άπό τό κοινωνικά άναγκαίο ποσό τής έργασίας πού είναι Ενσωματωμένη (verkörpert) στήν παραγωγή του, Επομένως χαί στήν άναπαραγωγή του. Ε π ο μ έ ν ω ς χαί ή άξία τής Εργατικής δύναμης τού μέσου άνθρώπου γιά τό διάστημα μι£ς ήμέρας, ένός μήνα ή ένός χρόνου καθορ-ζεται άπό τό ποσό τής έργασίας πού είναι Ενσωματωμένη στήν ποσότητα τών μέσων συντήρησης πού είναι άναγκαία γιά τή διατήρηση αύτής τής έργατικής δύναμης, μιά μέρα, ένα μήνα ή ένα χρόνο. Ά ν δποθέσουμε δτι γιά νά π α ραχθούν τά μέσα συντήρησης ένός Εργάτη χρειάζονται έξι ώρες έργασία ή, πράγμα πού είγαι τό ίδιο, ή Εργασία πού περιέχεται σ' αύτά τά μέσα συντήρησης ισοδυναμεί μέ ποσότητα έργασίας έξι ώρών, τότε ή άξία τής Εργατικής δύναμης μιάς ήμέρας θά Εκφράζεται μ ' ένα χρηματικό ποσό, δπου είναι Ενσωμα- 

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

185

τωμένες Επίσης Εξι ώρες Εργασίας. "Ας αποθέσουμε άχόμα, δτι ό χεφαλαιοχράτης, πού άπασχολεί τόν Εργάτη τοϋ παραδείγματος μας, τοϋ δίνει αύτό τό ποσό, δηλαδή ολη τήν άξία τής Εργατικής του δύναμης.'Αν τώρα ό έργάτης Εργασθεί Εξι ώρες γιά τόν χεφαλαιοχράτη, τότε ξεπληρώνει ατόν χεφαλαιοχράτη ατό άχ'ραιο δλα τά Εξοδα τ ο υ : Εξι ώρες Εργασία γιά Εξ: ώρε<: Εργασίας. "Εται βέβαια δέ θά περίσσευε τίποτα γιά τόν χεφαλαιοχράτη χαί γι' αύτό τό λόγο δ χεφαλαιοχράτης Αντιλαμβάνεται τό ζήτημα Εντελώς διαφορετικά : Εγώ, λέει, δέν άγόρασα τήν Εργατική δύναμη αύτού τοϋ έργάτη γιά 6 ώρες, άλλά γιά μιά δλόχληρη μέρα χαί μέ βάση αύτό τό συλλογισμό βάζει τόν Εργάτη νά δουλέψει 8,10,12,14 ώρες χαί άχόμα περισσότερο ά ν ά λογα μέ τίς αυνθήχες. "Εται τό προϊόν τής Εργασίας άπό τήν Εβδομη, δγοοη ώρα χαί πέρα είναι προϊόν Απλήρωτης Εργασίας πού πάει κατευθείαν ατήν τσέπη τοϋ κεφαλαιοκράτη. "Ετσι ό έργάτης στήν όπηρεσία τοϋ χεφαλαιοχράτη δέν αναπαράγει μόνο τήν Αξία τής Εργατιχής του δύναμης, πού τήν πληρώνεται, Αλλά παράγει Αχόμα χαί πάνω Απ' αύτή μιάν δ π ε ρ α ξ ί α, πού τήν ιδιοποιείται πρώτα ό χεφαλαιοχράτης, χαί πού στήν' παραπέρα πορεία, σύμφωνα μέ ορισμένους οικονομικούς νόμους, μοιράζεται α' δλη τήν τάξη τών χεφαλαιοχρατών χαί άποτελεί Ετσι τό βασικό Απόθεμα, ά π ' δπου πηγάζουν ή γαιοπρόαοδος, τό κέρδος, ή συσσώρευση τοϋ κεφαλαίου, μέ λίγα λόγια δλα τά πλούτη πού καταβροχθίζονται ή συσσωρεύονται άπό τίς μή,Εργαζόμενες τάξεις. Έ τ σ ι δμως άποδείχτηκε δτι οί σημερινοί χεφα*αιονράτες Αποχτούν τά πλούτη τους μέ τήν ίδια μέθοδο τής ίδιοποίηξένης άπλήρωτης έργασίας, δπως οί δουλοχτήτες ή οί φεουδάρχες πού Εκμεταλλεύονταν τίς Αγγαρείες τών δουλοπάροικων, χαί δτι όλες αύτές οί μορφές Εχμετάλλευαης διαφέρουν μόνο άπό τό διαφορετιχό τρόπο χαί μέθοδο πού γίνεται ή ιδιοποίηση τής Απλήρωτης έργασίας. "Ετσι δμως Εφυγε ολότελα τό Εδαφος χ ά τ ω άπό τά πόδια δλης αύτής τής υποκριτικής φρασεολογίας τών ΐδιοχτητριών τάξεων, δτι Επικρατεί τ ά χ α δίκαιο χαί δικαιοσύνη στό σημερινό κοινωνικό καθεστώς, ίσότητα τών- δικαιωμάτων χαί υποχρεώσεων χαί γενιχή αρμονία τών συμφερόντων. Καί ξεσκεπάστηκε χαί ή σημερινή Αστική κοινωνία, δχι λιγότερο άπό τίς προηγούμενες, σάν Ενα μεγαλόπρεπο ίδρυμα γιά τήν Εκμετάλλευση τής άπέραντης πλειοψηφίας τού λαού άπό μιάν άσήμαντη μειοψηφία πού δαο πάει χαί λιγοστεύει. 

I 186

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Σ* αύτά τά δυό βασιχά γεγονότα στηρίζεται ό σύγχρονο« Ιπιστημονιχός σοσιαλισμός. Στό δεύτερο τόμο τοο «Κεφαλαίου» θ' άναπτυχθούν παρά πέρα αύτές, καθώς καί άλλες έξίσοο σπουδαίες έπιστημονικές Ανακαλύψεις στό πεδίο τής έρευνας τοο κεφαλαιοκρατιχού κοινωνικού συστήματος, καί έται θ' Ανατραπούν ριζικά καί of πλευρές έκείνες τής πολιτικής οικονομίας πού δέν έξετάστηκαν στόν πρώτο τόμο. "Ας εύχηθούμε δτι θά μπορέσει ό Μάρξ νά δόσει γρήγορα τό δεύτερο τόμο γιά έκτύπωση.
Γράφτηκι άπό τόν ΦρΙντριχ "EvfxeXi τόν 'Ιούνη 1877. Αημοπίΐχ'ιτηχΒ ατό *Ααϊχό ήιιιροΐόγιο», Μηράουνοβαϊγκ 1878. Σύμφωνα μί τό ' Λαϊκό ήμιροΧάγιο*. 

ΦΡΙΝΤΡΙΧ

ΕΝΓΚΕΛΣ

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤΟΝ ΤΑΦΟ ΤΟΥ ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ
Στίς τοό Μάρτη τό Απόγευμα, στίς τρείς παρά τέταρτο Ιχαψε νά σκέφτεται ό μεγαλύτερος σύγχρονος στοχαστής. Μόλις τόν είχαμε άφήσει μονάχο του δυό λεφτά χαί τόν βρήκαμε δταν ξαναμπήκαμε στό δωμάτιό του ήσυχα Αποκοιμισμένο στήν πολυθρόνα του—άλλά γιά πάντα. Είναι Αδύνατο νά έχτιμήσουμε τί (χασε τό μαχητικό εύρωπαίχό χαί Αμεριχάνιχο προλεταριάτο, τί Ιχασε ή ίστοριχή έπιστήμη μέ τό θάνατο αύτοό τοϋ άνθρώπου Πολό γρήγορα θά γίνει αίσθητό τό χενό πού δημιούργησε δ θάνατος αύτοό τοδ γίγαντα. "Οπως ό Δαρβίνος Ανακάλυψε τό νόμο έξέλιξης τής όργανιχής φύσης, Ετσι ό Μάρξ Ανακάλυψε τό νόμο έξέλιξης τής Ανθρώπινης Ιστορίας: τό σκεπασμένο ίσαμε τώρα μέ ιδεολογικά Επιστρώματα Απλό γεγονός, δτι οί Ανθρωποι, πρίν Απ' δλα, πρέπει νά τρώνε, νά πίνουν, νά ίχουν χατοιχία χαί νά ντύνονται προτού Αρχίσουν νά άσχολούνίαι μέ τήν πολιτική, τήν Επιστήμη, τήν τέχνΐ|, τή θρησκεία κ λ π . Ό τ ι έπομένως ή παραγωγή τών Αμεσων ολικών μέσων συντήρησης χαί χατά συνέπεια ή χάθε φορά βαθμίδα τής οίχονομιχής Ανάπτυξης ένός λαού, ή μιάς χρονικής περιόδου, Αποτελεί τή βάση, Απ' δπου Εξελίχθηκαν οί κρατικοί θεσμοί, οί Αντιλήψεις γιά τόδίχαιο, τήν τέχνη, Αχόμα χαί οί θρησκευτικές παραστάσεις τών Ανθρώπων αύτής τής Εποχής, τή βάση Απ' δπου έπομένως πρέπει νά Εξηγηθούν χαί δχι Αντίθετα—δπως συνέβαινε ίσαμε τώρα. Μά αύτό δέν είναι δλο. Ό Μάρξ άνακάλυψε έπίσης τόν είδιχό νόμο χίνησης τού σημερινού χεφαλαίοχρατιχού τρόπου π α - 

I 188

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ραγωγής χαί τής Αστιχής χοινωνίας πού προέρχεται ά π ' αύτόν. Μέ τήν Αναχάλυψη τής υπεραξίας, φωτίστηκαν μέ μιΑς δλα,. Ενώ όλες ot προηγούμενες Ερευνες, τόαο τών άστών οικονομολόγων, δσο χαί τών σοσιαλιστών κριτικών είχαν πλανηθεί ατό σκοτάδι. Δυό τέτιες Ανακαλύψεις θδταν Αρκετές γιά μιά ζωή, καί θάταν εύτυχής έκείνος πού θά αξιωνόταν νά χάνει Εστω χαί μιά τέτια άναχάλυψη. Ό Μάρξ όμως Εχανε πρωτότυπες άνακαλύψεις σέ κάθε τομέα πού έρεύνησε—άχόμα χαί στά μαθηματικά—χαί τέτιοι τομείς υπήρξαν πάρα πολλοί χαί δέν υπάρχει ούτε Ενας μέσα σ' αυτούς πού νά τόν έρεύνησε μόνον έπιφανειαχά. Τέτιος ήταν ό άνθρωπος τής Επιστήμης. Αύτό όμως δέν ήταν τό βασιχό ατό Εργο του. Ή Επιστήμη ήταν γιά τόν Μάρξ μιά Ιστοριχά χινητήρια, ίπαναστατιχή δύναμη. "Οσο μεγάλη χ α ρά κι άν αισθανόταν γιά κάθε νέα άναχάλυψη σέ οποιαδήποτε θεωρητική Επιστήμη, πο6 δέ μπορούσε ίσως νά προβλεφθεί ά χ ό μα χαθόλου ή π ρ α χ τ ι χ ή της έγαρμογή—αισθανόταν μιάν Εντελώς άλλιώτιχη χαρά όταν έπρόχειτο γιά μιάν άναχάλυψη που Επιδρούσε άμέσως Επαναστατικά στή βιομηχανία καί γενικά στήν Ιστορική Εξέλιξη. "Ετσι παρακολούθησε Επισταμένα τήν πορεία τών άνακαλύψεων στόν τομέα τοϋ ήλεχτρίσμοϋ χαί τελευταία τίς άναχαλύψεις τοϋ Μάρκ Ντεπρέ. Γιατί ό Μάρξ ήταν προπάντων Επαναστάτης. Ό π ρ α γ μ α τικός σκοπός τής ζωής του ήταν νά βοηθήσει μέ Εναν οποιοδήποτε τρόπο στήν άνατροπή τής κεφαλαιοχρατικής κοινωνίας χαί τών κρατικών θεσμών πού Εχει δημιουργήσει, νά πάρει μέροΐ στήν άπελευθέρωση τοϋ σύγχρονου προλεταριάτου, πού α ύ τ ό ς τοϋ Εδοσε γιά πρώτη φορά τή συνείδηση τής θέσης του καί τών άναγχών του, τή συνείδηση τών δρων τής χειραφέτησής του. Ό άγώνας ήταν τό στοιχείο του. Καί άγωνίστηχε μέ πάθος, μέ Επιμονή, μέ Επιτυχία, δσο λίγοι. Ή πρώτη «'Εφημερίδα τού Ρήνου» 1842, τό παρισινό «Φόρβερτς» 1 1844, «'Η Γερμανική Εφημερίδα τών Βρυξελλών» 1847, « Ή Νέα Εφημερίδα τού Ρήνου» 1848-49, «Τό Βήμα τής Νέας Υ ό ρ κης» άπό τό 1852 ώς τό 1861—καί χώρια Ενα πλήθος άπό
1 «Vorwärts» («Έμπράς»)—ριζοοπαοτιχή 1φημ·ρ(6α πού Ι β γ α ι ν · ατά γερμανικά οτά Παρίαι τό 1844 άπό γερμανούς οοοιαλιοτίς φυγά*«ς. Έ ν α ς άπό τούς ο ο ν · ρ γ ά τ · ς της ήταν χα( ό Μαρξ. (Χημ. Σύντ.) 

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤΟΝ ΤΑΦΟ TOT ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

189

μ α χ η τ ι κ ά βιβλιαράκια, δουλιά σέ συλλόγου; στό Παρίσι, στίς Βρυξέλλες καί στό Λονδίνο, Δ ; ότου ήρθε τελικά σάν στεφάνωμα τοό συνόλου, ή μεγάλη (^Διεθνής Έ ν ω σ η τών Έ ρ γ α τών»—άληθινά ένα άχόμα άποτέ^εαμα, πού γι' αότό μπορούσε νά περηφανεύεται ό δημιουργό; του—χι άν άχόμα δέν είχε χ ά νει τίποτε άλλο. Νά γιατί είχαν μισήσει χαί συκοφαντήσει τόν Μάρξ περισσότερο άπό χάθε άλλον άνθρωπο τ ή ; έποχής του. Τόν ά π έ λαυ/αν κυβερνήσεις Απολυταρχικές καί δημοκρατιχές. Άστοί, συντηρητικοί χ ι ί δημοκράτες τών άκρων συναγωνίζονταν άναμεταξύ του; ποιός θά τόν δυσφηαήσει περισσότερο. "Ολα αύτά τά παραμέριζε σάν νάταν ίστός άράχνης, δέν τούς Ιδινε σημασία χαί δέν άπα/τοΰσε παρά μόνον σέ μεγάλη άνάγχη. Καί πέθανε τιμημένος, άγαπημένος, τόν χ λ ά ψ ι ν ε Εκατομμύρια Επαναστάτες συνεργάτες του, πού κατοικούν σ' δλη τήν Εύρώπη χαί τήν Αμερική, άπό τά όρυχεία τής Σιβηρίας ώς τήν Καλιφορνία. Καί τολμώ νά π ώ : μπορεί νά είχε πολλούς Αντιπάλους, δμως δύσκολο είναι νά πούμε πώς είχε Εστω χαί Ιναν προσωπικό Εχθρό. Τό δνομά του χαί τό Εργο του θά ζήσουν στούς αίώνεςΐ
Λόγος πού ίχφωνή^ηχε άπό τόν Φρίνιριχ ' ΕνγχεΧς άγγλιχά στό νεκροταφείο τον Χάιγχεϊί στίς 18 τον Μάρτη 1883. Δημοοαυτηχε στά γερμανικά ατό ' ΣοσιαΧΛημοχράτη» τής 22 του Μάρτη ~1883. Σύμφωνα μέ τό * ΣοοιαΙΛημοχράτη* 

*

ΦΡΙΝΤΡΙΧ

ΕΝΓΚΕΛΣ

Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΤΗΣ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ KAI TCY ΚΡΑΤΟΥΣ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗΓΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ 1884
Τ ί π α ρ α κ ά τ ω κεφάλαια άποτελοϋν ως ένα βαθμό έ χ τ έ λ ε σ η διαθήκης. U ίδιος ό Κάρλ Μάρξ είχε σκοπό νά έχθέσει τά συμπεράσματα τών έρευνών του Μόργχαν σέ σχέση μέ τά ά π ο τ ε λέσματα τής δικής του—μέσα σέ όρισμένα ορια μπορώ νά π Φ τής δικής μας—ολιστικής έρευνας τής Ιστορίας χι έτσι πιά νά Εξηγήσει όλη τους τή σημασία. Γιατί ό Μόργχαν άνακάλυψε ξ α νά στήν Ά μ ε ρ ι χ ή , μέ δικό του τρόπο, τήν όλιστιχή άντίληψη τής ιστορίας, πού τήν είχε άνακαλύψει πρίν 4 0 χρόνια ό Μάρξ, καί δταν έχανε τή ούγχριση τής βαρβαρότητας χαί τοϋ π ο λ ι τισμού ή άντίληψη αύτή τόν οδήγησε στά χύριά της σημεία στά. ίδια συμπεράσματα τοϋ Μάρξ. Καί δπως ο( ειδικοί οικονομολόγοι στή Γερμανία άποσιωποΰσαν έπίμονα τό «Κεφάλαιο» μ έ τ ό ν ίδιο ζήλο πού χρόνια συνέχεια τό άντιγράφανε, έτσι άκριβώς μεταχειρίστηχαν χαί τήν A n c i e n t SoCieiy 1 τοϋ Μόργχαν οί έχπρόσωιτοι τής «προϊστορικής» Επιστήμης στήν 'Αγγλία. Ή δι«Ancient Society, or Researches in the Lines of human Progress from Savagery, thr ugh Barbarism to Civilization». By Lewis. H. Morgan, London, viae Millan and Co., 1877. («Ή Αρχαία κοινωνία, ή Ιρ«ι>ν»ς τής Ανθρώπινης προόίοο Από τήν άγρια χαταοταοη χαί τή βαρβαρότητα, &ς τόν πολιτιομό», τοΟ ΛουΙς Χ. Μόργχαν, Aovîivo, Μαχμίλλαν χαί ΧΙα 1677). Τό βιβλίο τυπώ!Η|Χ· οτήν Άμιριχή χαί βρίοχιται έξα:ρ«τίχά 86· οχολα οτό ΔονίΙνο. Ό οιιγγραφίας πέθαν» πρίν λίγα χρόνια (2 η μ • ( βοή τ ο Ο "Ε ν γ χ » λς).
1 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 191

κή μου έργασία μονάχα Ελάχιστα μπορεί ν' άντιχαταστήσει Εκείνο πού δεν Αξιώθηκε νά χάνει ό Αείμνηστος φίλος μου. Ό μ ω ς στίς λεπτομερειακές περιλήψεις του άπό τόν Μόργχαν 1 βρίσκω κριτικές του παρατηρήσεις πού τίς άποδίνω έδώ όσο γίνεται. Σύμφωνα μέ τήν ολιστική άντίληψη τό καθοριστικό στοιχείο στήν Ιστορία είναι σέ τελευταία άνάλυση: ή παραγωγή χαί ή Αναπαραγωγή τής άμεσης ζωής. Αύτή δμως μέ τή σειρά της έχει διπλό χαρακτήρα.'Από τή μιά μεριά ή παραγωγή τών μέσων συντήρησης, άντικειμένων γιά τή διατροφή , το ντύσιμο, τήν κατοικία και τών έργαλείων πού χρειάζονται γ ι ' α ύ τ ά . 'Από τήν άλλη μεριά ή π α ρ α γωγή τών ίδιων τών άνθρώπων, ή άναπαραγωγή τού είδους 2 . Οί κοινωνικοί θεσμοί δπου ζοΰν οί άνθρωποι μιάς όρισμέν^ς ιστορικής έποχής καί μιάς ορισμένης χώρας, καθορίζονται καί άπό τά δυό είδη τής παραγωγής : άπο τή βαθμίδα άνάπτυξης, άπό τή μιά μεριά τής εργασίας καί άπό τήν άλλη τής οικογένειας. "Οσο λιγότερο Αναπτυγμένη είναι άκόμα ή έργασία, δσο πιό π ε ριορισμένο τό ποσό τών προϊόντων της, έπομένως καί ό πλούτος τής κοινωνίας, τόιο Επικρατέστερα φαίνεται .νά κυριαρχείται ή κοινωνική όργάνωση άπό τούς συγγενικούς δεσμούς. Μέσα σ' αύτή τή διάρθρωση τής κοινωνίας πού στηρίζεται στούς συγγενικούς δεσμούς άναπτύσσεται ώστόσσ δλο καί περισσότερο ή παραγωγικότητα τής έργασίας. Μαζί της άναπτύσσονται καί ή άτομική ίδιοχτησία καί ή άνταλλαγή, οί διαφορές τοΰ πλούτου, ή δυνατότητα άξιοποίηιης ξένη; Εργατικής δύναμης καί έπομένως ή βάση γιά ταξικές Αντιθέσεις : καινούργια κοινωνικά στοιχεία, πού γενεές δλόκληρες πασχίζουν νά προσαρμόσουν τό παλιό κοινωνικό καθεστώς στίς νέες συνθήκες, ώσπου τέλος τό
1 ΈννοιΙ τοΙ οχολιαομένα άπό τόν ϋάρξ άποοπαοματα άπό τό Ιργο τοΟ Δ. Μόργχαν «Ή άρχα(α χοινωνία χλπ.», πού τό 1949 έχίόίΐηχαν οί ρωοιχή μιτάφραοη. Βλ. ι'ΑρχιΙο Μαρξ-*Ενγχ·λς>, τόμ. IX, 1945. (Σ»μ. Σύντ.) 2 Έ6Α ξέφυγ» άπό τόν "Ενγχελς μια ανακρίβεια, Βταν |>αζ·ι τό Ινα πλαΐ ex' άλλο ιήν αναπαραγωγή το3 (19ους χαί τήν παραγωγή τΑν μέοων ουνιηρηοης οαν τούς ίρους πού καθορίζουν τήν ί ς ί Μ ί η τής κοινωνίας χαί τών χοινωνιχΑν χαθιοτώτων. Σ' αύτό τ6 ίίιο του το ίργο « Ή καταγωγή τής οίχοτ*ν·ιας, τής άτομιχής ΙΒιοχτηοίας χαί τοΟ χρατουςι 0·ίχν«ι ώοτίοο ό ΐ ΐ ι ο ς ό Έ ν γ χ ι λ ς , μί βαοη την άναλυοη τοΟ ο υ γ χ ι χ ρ ι μένου ΰλιχοΟ, δτ; ό ύλιχός τρόπος παραγωγής «ίναι ό χύριος παράγοντας πού χ α θ ί ρ . ζ ι ι τήν έ»1λι:η τής χοινωνίας χαί τΑν χοινωνιχΑν χ-θ«οτώτων. (Σημ. Σύντ.) 

I 192

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Ασυμβίβαστο χαί τών δυό προχαλεί μιά πλέρια άνατροπή. Ή παλιά κοινωνία, που βασίζεται σέ συγγενικέ; Ενώσεις τινάζεται στόν άέρα μέ τή σύγκρουση τών άναπτυγμένων κοινωνικών τ ά ξεων. Στή θέση της μπαίνει μιά καινούργια κοινωνία Οργανωμένη σέ κράτος, πού οί κατώτερες ενότητες του δέν είναι πιά συγγενιχές ένώσεις, άλλά τ ο π ι χ έ ; Ενώσεις, μιά κοινωνία δπου τό οικογενειακό καθεστώς κυριαρχείται ολότελα άπό τό χαθεστώς τής ίδιοχτησία; χαί δπο^ Αναπτύσσονται τώρα έλεύθερα οί ταξικέ; έ κείνε; αντιθέσεις χαί οί ταξιχοί άγώνες, πού άποτελοϋν τό περιεχόμενο δλης τής ώς τώρα γ ρ α φ τ ή ς ιστορίας. Ή μεγάλη όπηρισία τοϋ Μόργχαν είναι ότι Ανακάλυψε χ α ί άποχατάστησε στίς χύριες γραμμές αύτό τό προϊστορικό θεμέλιο τής γραφτής μας ίστορίας χαί δτι στίς συγκενικές ένώσεις τών βσρειοιμεριχανών ινδιάνων βρήκε τό χλειδί πού μ £ ; λύνει τά σπουδαιότερα, άλυτα ώς τά τώρα αινίγματα τής άρχαιότατης Ιλληνικής, ρωμαϊκής κ ι ί γερμανιχής Εστορίας. Τό σύγγραμμά του δμω; δέν είναι Εργο μιά; ήμέρας. Κάπου σαράντα χρόνια πάλαιψε μέ τό δλικό του, ώσπου τό Εξουσίασε πλέρια. Γι' αύτό δμω; χαί τό βιβλίο του είναι άπό τά λίγα Εργα τοϋ κ α ι ρού μας, πού άφησαν έποχή. Στήν παρακάτω Εκθεση ό άναγνώστης γενικά θά διακρίνει εύκολα τί είναι τοϋ Μόργχαν χαί τί πρόσθεσα Εγώ. Στά ίστοριχά μέρη γιά τήν 'Ελλάδα χαί τή Ρώμη δέν περιορίστηκα στά στοιχεία τοϋ Μόργχαν, μά πρόσθεσα δ,τι είχα στή διάθεσή μου. Τά μέρη γιά τούς χέλτες χαί τούς γερμανούς άνήχουν κυρίως σέ μένα. Ό Μόργχαν έδώ διέθετε πηγές σχεδόν μονάχα άπό δεύτερο χέρι χαί γιά τίς γερμανιχές συνθήκες—Εχτός άπό τόν Τάκιτο— μονάχα τίς κακές φιλελεύθερες παραποιήσεις τοϋ χ υ ρίου Φρίμαν. Τίς οίχονομιχές Εξηγήσεις, πού γιά τό .σκοπό τοϋ Μόργχαν Αρκούσαν, μά πού γιά τό διχό μου είναι άπόλυτα άνεπαρχείς, τίς Επεξεργάστηχα δλες ξανά. Καί τέλος είμαι φυσικά δπεύθυνος γιά δλα τά συμπεράσματα, δπου δέν άναφέρεται ρητά ό Μόργχαν.
Γαάφτηχι in τόν Φρίνχριχ ΈνγχιΙς γιά 'ην ποώιη ίχδοοη ιοΰ ίργου τον «Ή χαιαγωγή της olxoyévttaç, τής àrομιχής Ιϊιοχτηοίας χαί τοΰ χράτονς*. Ζυρίχη 1884. Σύμφωνα μ» τήν τέταρτη ίχΑοοη. 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ

200

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΤΕΤΑΡΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ 1891
ΟΕ παλιότερες μεγάλες Εκδόσεις αύτοό τοϋ Εργου Εξαντλήθηκαν Εδώ καί μισό χρόνο σχεδόν, χαί ό Εκδότης άπό καιρό κιόλας μοό ζήτησε νά φροντίσω γιά μιά νέα Εκδοση. Πιό έπείγουσες δουλιές μ'Εμπόδισαν ω ; τά τώρα νά τό κάνω. Ά π ό τότε πού βγήκε ή πρώτη Εκδοση πέρασαν έφτά χρόνια, πού στό διάστημά τους σημείωσε σημαντικές προόδους ή γνώση τών πρωτόγονων μορφών τής οικογένειας. Έ π ρ ε π ε λοιπόν Εδώ νά γίνουν μέ Επιμέλεια διορθώσεις καί συμπληρώσεις. Καί μάλιστα τ ό σο περισσότερο πού ή προβλεπόμενη στερεοτυπία τοό τωρινού κειμένου θά μοό στερήσει τή δυνατότητα γιά Ινα διάστημα νά κάνω παραπέρα άλλαγές. θεώρησα λοιπόν μέ φροντίδα όλόκληρο τό κείμενο χαί Εχανα μιά σειρά προσθήκες, Ελπίζοντας Ετσι πώς πήρα άπόψη μου, δπως άρμόζει, τή σημερινή κατάσταση τής Επιστήμης. Ά χ ό μ α , δίνω παρακάτω στόν πρόλογο τούτο μιά σύντομη Επισχόπηση γιά τήν Εξέλιξη τής Ιστορίας τής οικογένειας άπό τόν Μπάχοφεν ως τόν Μόργχαν. Και τό χάνω αότό χυρίως γιατί ή άγγλική προϊστορική σχολή μέ τή σωβινιστιχή χροιά της, έξαχολουOet νά χάνει δ,τι περνά άπό τό χέρι της γιά ν'Αποσιωπήσει όλότελα τήν άνατροπή πού Εγινε μέ τίς Ανακαλύψεις τοϋ Μόργκαν στίς άντιλήψεις γιά τήν πρωτόγονη ίστορία, ένώ σύγχρονα δέν Ενοχλείται καθόλου νά οικειοποιείται συμπεράσματα τοό Μόργχαν. Κι Αλλού άχολουθοόν, πού χαί πού μάλιστα μέ τό παραπάνω, αύτό τό Αγγλιχό παράδειγμα. Ή Εργασία μου μεταφράστηκε σέ διάφορες ξένες γλώσσες.

Πρώτα στά ιταλικά :«L' origine délia famiglia, délia proprieta privata e dello stato, versione riveduta dall* autore, di Pasquale Martignetti», Benevento 1885. "Γστερα στά ρουμάνικα : «Origina familei, proprietatei private çi a statului, traducere de Joan Nadejde» στό περιοδικό τοϋ 'Ιασίου «Contemporamiljens, Privatejendommens og Statens Oprindelse, Dansk, af Forfatteren gennemgaaet Udgave, besörget af GersonTrier» Köbenhavn 1888. Μιά γαλλική μετάφραση τοϋ Ά ν ρ ύ Ραβέ, πού Εχει γίνει άπό τούτη τή γερμανική Εκδοση, βρίσκεται στά πιεστήρια. » » »
13. M0Q£-'EryH*lc, d t o J U f t d ίογα ιόμος //.

nul» Σεπτέμβρης 1885-Μάης 1886. Έ π ί σ η ς στά δανικά: «Fa- 

I 194

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

"Ως τίς Αρχές τής δεκαετίας 1860-1870, δέ μπορούσε v i γίνεται λόγος γιά ίοτορία τής οικογένειας. *H ιστορική Επιστή·· μη ατόν τομέα αύτον βρισκόταν άχόμα ολότελα χάτω άπό τήν Επίδραση τών πέντε βιβλίων τοΰ Μωϋσή. Τήν πατριαρχική μορφή τής οίχογένειας, πού στά βιβλία αύτά περιγράφεται πιό λεπτομερειακά άπό οπουδήποτε άλλού, δέν τή θεωρούσαν μονάχα άσυζήτητα σάν τήν πιό παλιά μορφή της, μά έπίσης—ύστερα άπό Αφαίρεση τής πολυγαμίας—τήν ταύτιζαν μέ τή σημερινή άστική οίχογένεια, Ιτσι πού ούσιαστιχά ή οικογένεια δέν πέρασε δήθεν Απολύτως χαμιά ίστοριχή Εξέλιξη. Τό πολύ-πολύ παραδέχονταν δτι στήν πρωτόγονη έποχή μπορεί νά άπήρξε μιά περίοδος σεξουαλικής άχαταστασίας. Βέβαια έχτός Από τή μονογαμία γνώριζαν τήν Ανατολίτιχη πολυγαμία χαί τήν ίνδο-θιβετιανή πολυανδρία, αύτές δμως οί τρείς μορφές δε μπορούσαν νά μπούν σέ μιά ίστοριχή σειρά χαί φιγουράριζαν Ασύνδετα ή μιά πλάι στήν άλλη. Τό δτι σέ όρισμένους λαούς τής παλιάς Ιστορίας, χαθώς χαί σέ όρισμένους άγριους πού όπάρχουν Αχόμα, ή καταγωγή δέ λογαριαζόταν άπό τόν πατέρα, μά Από τή μητέρα, Επομένως νομιζόταν δτι ισχύει μονάχα ή γυναικεία γραμμή, τό οτι σέ πολλούς σημερινούς λαούς άπαγορεύεται ό γάμος μέσα σέ ορισμένες μεγαλύτερες όμάδες, πού τότε δέν τίς είχαν έξετάσει πιό Επισταμένα χαί τό δτι βρίσκεται αύτό τό Εθιμο σέ δλα τά μέρη τού χόσμου—αύτά τά γεγονότα ήταν βέβαια γνωστά χαί συγκεντρώνονταν δλο καί περισσότερο τέτια παραδείγματα. "Ομως δέν ξέραν τί νά τά χάνουν χαί Αχόμα χαί ό Ε. Β. Tylor ατό Εργο του «Researches into the Early History of M a n kind a n d the Development of Civilization» 1 , (1865) τά Αναφέρει σάν άπλές «παράξενες συνήθειες», πλάι στήν Απαγόρευση πού ισχύει σέ μερικούς άγριους νά μήν Αγγίζουν καιόμενα ξύλα μέ σιδερένιο Εργαλείο χαί άλλες παρόμοιες θρησκευτικές παρλαπίπες. Ί Ι ίστορία τής οικογένειας χρονολογείται άπό τό 1861, Από τότε πού Εκδόθηκε τό «Μητρικό δίκαιο» («Mutterrecht») τοό Μπάχοφεν. Σ' αύτό ό συγγραφέας διατυπώνει τούς Ισχυρισμούς : 1) "Οτι ο! άνθρωποι στήν Αρχή ζούσαν σέ σεξουαλι. >ές σχέσεις χωρίς περιορισμούς, ποό τίς χαρακτηρίζει μέ τή λαθεμένη Εκφραση έταιρισμός. 2) "Οτι οί τέτιες σχέσεις Απο1 Ε. Β. Τ ά b i o ρ, « Έ ρ « υ ν ι ς 711 τήν πρωτόγονη (οτορία ττ)ς άνθρο· κότητας χαί ή έ;έλιξη τοϋ κολιτιομοΟ», Λονίίνο 1865. (Χημ. Σύντ.) 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 195

κλβίουν χάθε σίγουρη πατρότητα, δτι έπομένως καί ή κ α τ α γ ω γή μπορούσε va λογαριάζεται μονάχα άπό τή γυναικεία γραμμή —σύμφωνα μέ τό μητρικό δίκαιο, καί ότι άρχικά αύτό συνέβαινε σέ δλους τούς λαούς τής ά ρ χ α ι ό τ η τ α ς . 3 ) "Οτι γιά τό λόγο αύτό Εκτιμούσαν καί σέβονταν σέ μεγάλο βαθμό τίς γοναίκες πού σάν μητέρες ήταν οί μοναδικά σίγουροι γνωστοί γονείς τής νεότερης γενιάς, βαθμό πού χατά τήν άντίληψη τοϋ Μπάχοφεν, έφτανε ως τήν πλέρια κυριαρχία τών γυναικών (γυναικοκρατία). 4 ) "Οτι τό πέρασμα στή μονογαμία, δπου ή γυναίκα άνήκε Αποκλειστικά α' έναν άντρα, περιέκλεινε τήν παράβαση μιάς π α μ πάλαιας θρησκευτικής έντολής, (δηλ. π ρ α γ μ α τ ι κ ά τήν π α ρ ά βαση τοϋ Από παράδοση δικαιώματος τών όπόλοιπων Αντρών πάνω στήν ίδια γυναίκα), μιά παράβαση πού έπρεπε νά Εξιλεωθεί ή νά Εξαγοραστεί ή Ανσχή της μέ μιά χρονικά περιορισμένη Εκδοση τής γυναίκας. Τίς Αποδείξεις γι* αύτές τίς θέσεις τ ί ; βρίσκει ό Μ π ά χ ο φεν σέ πολυάριθμα χωρία τής παλιάς κλασιχής φιλολογίας που τά μάζεψε μ ' Εξαιρετική Επιμέλεια. Σύμφωνα μ ' αύτόν ή Εξέλιξη Από τόν «έταιρισμό» στή μονογαμία καί Από τό μητρικό στό πατριχό δίκαιο γίνεται, ειδικά στούς Ελληνες, σάν συνέπεια μιάς παραπέρα έξέλιξης τών θρησχεοτιχών παραστάσεων, μιάς είσδοχής νέων θεοτήτων πού Αντιπροσωπεύουν τό νέο τρόπο Αντίληψης, στό παλιό πατροπαράδοτο πάνθεο, πού έκπροσωποϋσε τίς παλιές άντιλήψεις, Ετσι πού οί πρώτες δλο καί πιότερο άπωθοϋν τό δεύτερο στό βάθος τής σκηνής. Σύμφωνα μέ τόν Μπάχοφεν λοιπόν δέν είναι ή έξέλιξη τών πραγματικών δρων ζωής τών Ανθρώπων, μά ή θρησκευτική Ανταύγεια αύτών τών δρων ζωής στά κεφάλια τών ίδιων τών άνθρώπων, πού π ρ ο κάλεσε τίς Ιστορικές άλλαγές στήν άμοιβαία κοινωνική θέση τοϋ άντρα καί τής γυναίκας. Σύμφωνα μ' αύτά ό Μπάχοφεν παρουσιάζει τήν Ό ρ έ σ τ ε ι α τοϋ Αισχύλου σάν τή δραματική περιγραφή τοϋ άγώνα άνάμεσα στό μητριχό δίκαιο πού Εδυε καί στό πατρικό δίκαιο πού στήν ήρωΐχή Εποχή Ανάτελλε καί νικούσε. Ή Κλυταιμνήστρα γιά χ ά ρ η τού Εραστή της, Αίγισθου, σκότωσε τόν άντρα της, τόν 'Αγαμέμνονα πού γύρισε Από τόν Τρωϊχό πόλεμο. Ό 'Ορέστης δμως πού ήταν γιός τής Κ λ υ ταιμνήστρας καί τοϋ 'Αγαμέμνονα, έκδικιέται τό φόνο τού π α τέρα, σχοτώνοντας τή μητέρα του. Γι' αύτό τόν καταδίωκαν ο( Έριννύες, οί δαιμονικές όπερασπίστριες τοϋ μητριχοϋ δικαίου 

I

6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

πο6 θεωρούν τή μητροκτονία αάν τό πιό βαρύ, τό πιό ivtξιλέωτο Εγχλημα. M i ό 'Απόλλωνας πού μέ τό χρησμό του Εσπρωξε τόν 'Ορέστη σ* αδτή τήν πράξη χαί ή "Αθηνί, πού τήν καλούνε δικαστίνα—ο! δυό θεοί πού Εκπροσωπούν έδώ τό καινούργιο καθεστώς τοϋ πατρικού δικαίου—τόν προστατεύουν. Ή 'Αθηνά άκούει καί τά δυό μέρη. "Ολο τό διαφιλονεικούμενο ζήτημα συνοψίζεται σύντομα στή συζήτηση πού γίνεται τώρα άνάμεσα στόν 'Ορέστη! *«1 τίς Έριννύες. Ό 'Ορέστης Επικαλείται δτι ή Κλυταιμνήστρα Εχανε διπλό Εγκλημα : γιατί σκοτώνοντας τόν άντρα τ η ς σκότωσε μαζί καί τόν πατέρα τ ο υ . Γιατί λοιπόν ο! Έριννύες καταδιώκουν αύτόν, χι δχι έκείνη, πού είναι πολύ πιό φταίχτρα ; Ή άπάντηση είναι χτυπητή :
«Ουκ ήν δμαιμος φωτός δν χατέκτανεν»*.

Ό φόνος ένός άνθρώπου πού δέ συγγενεύει με αίμα χι άν άκόμα είναι ό άντρας τής φόνισσας, Εξιλεώνεται, δέν Ενδιαφέρει τίς Έριννύες. Αύτονών δουλιά είναι μονάχα νά καταδιώκουν τό φόνο άνάμεσα στούς συγγενείς άπό αίμα χαί δώ, σύμφωνα μέ τό μητριχό δίκαιο, τό πιό βαρύ χαί τό πιό Ανεξιλέωτο είναι ή μητροκτονία. Τώρα Εμφανίζεται ό 'Απόλλωνας σάν συνήγορος τοϋ 'Ορέστη. Ή 'Αθηνά βάζει τούς Αρεοπαγίτες— τούς 'Αθηναίους διχαστές—νά ψηφίσουν. Οί ψήφοι είναι ίσοι γιά τήν Αθώωση χαί τήν καταδίκη. Τότες ή 'Αθηνά, σάν προϊστάμενη, δίνει τήν ψήφο της στόν 'Ορέστη, χαί τόν Αθωώνει. Τό πατριχό δίκαιο νίκησε τό μητρικό δίκαιο. Οί «θεοί τής νέας γενιάς» δπως τούς χαρακτηρίζουν οί ίδιες οί Έριννύες, νικούν τίς Έριννύες πού πείθονται στό τέλος νά άναλάβουν Ενα νέο άξίωμα στήν δπηρεσία τοϋ νέου καθεστώτος. Αύτή ή καινούργια, μά Απόλυτα σωστή έρμηνεία τής «Όρέστειας» είναι Ενα άπό τά ώραιότερα χαί καλύτερα μέρη 8λου τού βιβλίου, Αποδείχνει δμως σύγχρονα δτι ό Μπάχοφεν πιστεύει τουλάχιστο στίς Έριννύες, στόν 'Απόλλωνα χαί στήν 'Αθηνά, δσο χαί ό Αισχύλο; στήν Εποχή του. Πιστεύει Ακριβώς, δτι στήν έλληνιχή ήρωίχή Εποχή Εχαμαν τό θαύμα νά γχρεμίσουν τό μητριχό δίχαιο μέ τό πατριχό δίχαιο. Είναι φανερό
* «Δέν ήταν άπό αίμα οογγενής της δ άντρας, πο6 οχόταο·>. Ό 603ος ατίχος τβν «Εόμ·ν(Βαν> τοβ ΑΙαχδλου, πο6 Αποτελεί τήν τ · λ · ο τ α Ι α τραγαβ(α τής τριλογίας τ · ο «Όρέοτειαι. (Σημ. Μ·τ.) 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 197

δτι μιά τέτια Αντίληψη, πού θεωρεί τή θρησκεία Αποφασιστικό μοχλό τής παγκόσμιας ιστορίας, τελικά θά πρέπει νά καταλήγει σέ καθαρό μυστικισμό. Είναι λοιπόν Αχαρη, δέν είναι διόλου Αποδοτική πάντα δουλιά, νά διαβάζει κανείς τούς χοντρούς τόμους τού Μπάχοφεν. "Ομως δλα αύτά δέ στενεύουν τήν Αξία του, πού άνοίγει νέους δρόμους. Αύτός πρώτος Αντικατάστησε τή φράση γιά μιάν Αγνωστη «ρχιχή κατάσταση άπεριόριστων σεξουαλικών σχέσεων, μέ τήν άπόδειξη, δτι ή παλιά κλασική φιλολογία μάς δείχνει ένα σωρό ίχνη, πού σύμφωνα μ ' αύτά πρίν άπό τή μονογαμία όπήρχε πραγματικά στούς έλληνες καί τούς άσιάτες μιά κατάσταση δπου, δχι μονάχα ένας Αντρας είχε σεξουαλικές σχέσεις μέ περισσότερες γυναίκες, μά χαί μιά γυναίκα είχε τέτιες σχέσεις μέ περισσότερους Αντρες, χωρίς αύτό νά προσκρούει στά έθιμα. Ό τ ι αύτό τό έθιμο δέν Εξαφανίστηκε χωρίς ν* Αφήσει πίσω του ί χ ν η , μέ τή μορφή μιάς περιορισμένης έκδοσης, πού μ ' αύτήν οί γυναίκες έπρεπε νά Εξαγοράσουν τό δικαίωμα τής μονογαμίας. Ό τ ι γι'αύτό άρχικά ή καταγωγή μπορούσε νά λογαριάζεται μονάχα σέ γυναικεία γραμμή, Από μητέρα σέ μητέρα. Ό τ ι αύτή ή μοναδική ίσχή τής γυναιχείας γραμμής διατηρήθηκε άχόμα γιά πολύ χαί στήν Εποχή τής μονογαμίας μέ τήν έξασφαλισμένη, ή πάντως τήν άναγνωρισμένη πατρότητα χαί δτι αύτή ή Αρχική θέση τών μητέρων, σάν τών μοναδικών σίγουρων γονιών τών παιδιών τους, Εξασφάλιζε σ' αύτές καί μαζί μ' αύτές στίς γυναίκες γενικά, μιάν Ανώτερη κοινωνική θέση πού δέν τήν ξαναπόχτηααν ποτέ Από τότε. Αύτούς τούς κανόνες 5 Μπάχοφεν βέβαια δέν τούς διατύπωσε έτσι καθαρά—σ* αύτό τόν έμπόδιζε ή μυστικιστική του άντίληψη. Μά τούς έχει Αποδείξει, κι αύτό, τό 1861, σημαίνει σωστή Επανάσταση. Ό χοντρός τόμος τοϋ Μπάχοφεν ήταν γραμμένος στά γερμανικά, δηλ. στή γλώσσα τοϋ έθνους πού τότες ένδιαφερόταν λιγότερο Απ'δλα γιά τήν προϊστορία τής σημερινής οικογένειας. Γι'αύτό έμεινε Αγνωστος. Ό άμεσος του διάδοχος στόν ίδιον τομέα Εμφανίστηκε τό 1865, χωρίς ποτέ νάχει Ακούσει γιάτόνΜπάχοφεν. Ό διάδοχος αότός ήταν ό Τζ. Φ. Μάκ Λένναν, τό κατευθείαν Αντίθετο τοό προκατόχου του. Στή θέση τοϋ μεγαλοφυή μυστικιστή έχουμε έδώ τόν Αποξεραμένο νομικό. Στή θέση τής ξεχειλισμένης ποιητιχί,ς φαντασίας, τους εύλογοφανείς συνδυαμούς τοϋ δικηγόρου πού Αγορεύει. Ό Μάκ Λένναν βρίσκει σέ 

I 198

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

πολλούς άγριους, βάρβαρους, άχόμα καί πολιτισμένους λαούς τής παλιάς χαι τής νέας Εποχής, μιά μορ®ή συνοικεσίου, δποο ό γαμπρός, μονάχος, ή μέ τούς φίλους του, πρέπει φαινομενικά ν' άρπάζει μέ τή βία τή νύφη άπό τούς συγγενείς της. Αύτό τό Εθιμο θά πρέπει νά είναι όπόλειμα ένός προηγούμενου Εθίμου, δπου οί άντρες μιάς φυλής άρπαζαν πραγματιχά τίς γυναίκες τους μέ τή βία άπό άλλες φυλές. Πώς Εμφανίστηχβ τώρα αύτός ό «ληστρικός γάμος»; "Οσον χαιρό οί άντρες Εβρισκαν άρχετές γυναίχες στή δική τους τή φυλή, δέν υπήρχε α π ο λύτως καμιά άφορμή γι* αύτό τόν τρόπο τοϋ γάμου. Βρίσκουμε δμως τώρα επίσης συχνά, δτι σέ μή Αναπτυγμένους λαούς υπάρχουν ορισμένες ομάδες (πού γύρω στά 1865 τίς συνταύτιζαν συχνά άκόμα μέ τίς ίδιες τίς φυλές), δπου άπαγορεύεται ό γάμος μέσα σ' αύτές, Ετσι πού οί άντρες είναι υποχρεωμένοι νά παίρνουν τίς γυναίχες τους χαί οί γυναίχες τούς άντρες τους Εξω άπό τήν δμάδα, Ενώ σέ άλλες υπάρχει τό Εθιμο οί άντρες μιάς ορισμένης ομάδας νά είναι δποχρεωμένοι νά παίρνουν τίς γυναίχες τους μονάχα μέσα άπό τή διχή τους ομάδα. Ό Μάχ Λένναν όνομάζει τις πρώτες έξωγαμιχές, τίς δεύτερες Ενδογαμιχές χαί δημιουργεί χωρίς περιστροφές μιάν άλύγιστ/; άντίθεση άνάμεσα σέ Εξωγαμιχές χαί ένδογαμιχές «φυλές». Καί παρά τό γεγονός δτι ή Ερευνά του τής έξωγαμίας τόν Εχανε νά σκοντάψει μέ τή μύτη πάνω στό γεγονός δτι αύτή ή άντίθεση σέ πολλές, άν δχι στίς περισσότερες ή άχόμα χαί σέ δλες τίς περιπτώσεις, δπάρχει μονάχα στή φαντασία του, ώστόσο τήν χάνει βάση ολόκληρης τής θεωρίας του. Οί έζωγαμιχές φυλές μπορούν Ετσι νά παίρνουν τίς γυναίχες τους μονάχα ά π ' άλλες φυλές χαί στήν άδιάκοπη κατάσταση πολέμου άνάμεσα στίς φυλές πού άντιστοίχεί στήν έποχή τής άγριότητας, αύτό μπορούσε νά γίνει μονάχα μέ τήν άρπαγή. Καί ό Μάχ Λένναν ρωτά παραπέρα : Ά π ό πού προέρχεται αύτό τό Εθιμο τής Εξωγαμίας ; Ή άντίληψη τής αίματοσυγγένειας χαί τής αιμομιξίας δέ μπορούσαν νάχουν καμιά σχέση μ' αύτήν, αύτές ήταν φαινόμενα πού άναπτύχθηκαν μονο πολύ Αργότερα. Ί σ ω ς δμως αύτό νά χρωστιέται στό πολυδιαδομένο στούς άγριους Εθιμο, νά σκοτώνουν τά κορίτσια άμέσως μόλις γεννηθούν. Έ τ σ ι δημιουργείται Ενα περίσσεμα άπό άντρες σέ χάθε ξεχωριστή φυλή, πού Αναγκαία άμεση συνέπειά της είναι πολλοί άντρες νά κατέχουν άπό κοινού μιά γυναίκα : πολυαν- 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 199 δρία. Ή συνέπεια πάλι ήταν ότι ξέρανε ποιά ήταν ή μητέρα ένός παιδιού, δχι δμως π ο ι ί ς ό π α τ έ ρ α ; , γ ι ' α ύ τ ό : ή συγγένεια λογαριάζεται μ ο ν ά χ α άπό τή γυναικεία γραμμή κι Αποκλείεται ή άντριχή. Αύτό ήταν τό μητρικό δίκαιο. Καί μιά δεύτερη συνέπεια τής έλλειψης γυναικών μέσα στή φ υ λ ή — μ ι ά έλλειψη πού τήν μετρίαζε, μά δέν τήν έξαφάνιζε ή πολυανδρία—ήταν άχριβώς ή συστηματική βίαιη ά π α γ ω γ ή γυναικών άπό ξένες φυλές. « Έ π ε ι δ η ή έςωγαμία καί ή πολυανδρία πηγάζουν άπό τήν ίδια αίτία—τήν έλλειψη ίσαριθμίας άνάμεσα στά δυό φύλα— πρέπει νά θεωρούμε ό τ ι 3 λ ε ς ο ί έ ξ ω γ α μ ι χ έ ς φυλές ά ρ χ ι κ ά ή τ α ν π ο λ υ α ν δ ρ ι χ έ ς . . . Καί γι* αύτό πρέπει νά θεωρούμε Αδιαμφισβήτητο ότι άνάμεσα στίς έξωγαμικές φ υ λές τό πρώτο σύστημα συγγένειας ήταν έκείνο πού γνωρίζει δεσμούς α ί μ α τ ο ς μονάχα άπό τή μητρική πλευρά». («Mac Lennan, S t u d i e s j n A n c i e n t History», 1886 P r i m i t i v e M a r r i a g e 1 p. 124). Ή υπηρεσία πού πρόσφερε ό Μάκ Αένναν είναι δτι τράβηξε τήν προσοχή στή γενική διάδοση καί τή μεγάλη σημασία αύτού πού όνομάζει έςωγαμία. Καθόλου δέν Α ν α κ ά λ υ ψ ε τήν ύπαρξη τών έξωγαμιχών ομάδων χαί άχόμα σέ χαμιά π ε ρ ί π τ ω ση δέν τίς κατάλαβε. Έ χ τ ό ς άπό προηγούμενες, μονωμένες σημειώσεις π α ρ α τ η ρ η τ ώ ν — π ο ύ ήταν οί πηγές τοϋ Μάκ Αένναν —ό Λάθαμ ( « D e s c r i p t i v e E t h n o l o g y » 2 1859) είχε περιγράψει σωστά καί μέ Ακρίβεια τό θεσμό αύτό στούς ινδούς μαγγάρ καί είπε δτι είναι γενικά διαδομένος καί τόν βρίσκουμε σέ δλες τίς ήπείρους. Τό σημείο αύτό άπό τό έργο τοϋ Λάθαμ τό ά ν α φέρει χαί ό ίδιος ό Μάκ Λένναν. Καί ό δικός μας ό Μόργκαν, άπό τό 1847, στά γράμματά του γιά τούς ίροκέζους (στήν «'Αμέρικαν Ρέβιου») καί τό 1851 στή « L e a g u e of the I r o q u o i s » · τόν Αποδείχνει καί τόν περιγράφει σωστά, ένώ, δπως θά δούμε, τό δικηγορικό μυαλό τοϋ Μάκ Λένναν δημιούργησε έδώ μιά πολύ μεγαλύτερη σύγχιση ά π ' δ,τι ή μυστικιστική φαντασία το6
1 J. F. Mac Lennan, tStudies in Ancient History, comprising a reprint of Ρ imitive Marriage» (Μιλέτ«ς γιά τήν Αρχαία (οτορία. μαζί μέ Λνατ6πωοη τοΟ Ιργου ιΠρατόγονος γάμος» (Δονβίνο Ιββ6 (Σημ. Σύντ.) 2 R. G. l.athan, «Descriptive Ethnoloey» (Περιγραφική Εθνολογία), τομ. I-IF, Δονβίνο, 1859. (Σημ. Σ6ντ.) 8 L. Η. Morgan, c.eague 01 the Ho-dé-no-sau-nee or Iroquois» <Σ6νβ·αμος τβν Χο-ντέ-νο-οο-νέ· ή Ιροχέζαν), Ρότσ·οτ·ρ 1851. (Σημ. Σ6ντ.) 

I 200

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Μπάχοφεν στόν τομέα τοό μητρικού δικαίου. Med παραπέρα όπηρεσία πού πρόσφερε i Mix Λένναν είναι δτι άναγνώρισε τή γενεαλογική σειρά σύμφωνα μέ τό μητρικό δίκαιο σάν τό άρχιχό, άν καί, δπως τό άναγνωρίζει άργότερα, τόν πρόλαβε έδώ δ Μπάχοφεν. Μά καί έδώ δέ βλέπει καθαρά, μιλά διαρκώς γιά «συγγένεια μονάχα σέ γυναικεία γραμμή» (hinship through females only) καί χρησιμοποιεί άδιάκοπα αύτή τή σωστή γιά μιά προηγούμενη βαθμίδα Εκφρααη χαί σέ κατοπινές βαθμίδες άνάπτυξης, δπου παρά τό γεγονός δτι ή καταγωγή καί ή κληρονομιά λογαριάζονται άκόμα άποκλειστικά σύμφωνα μέ τή γυναικεία γραμμή, άναγνωρίζεται δμως καί Εκφράζεται ή συγγένεια καί άπό τήν άντρική πλευρά. Είναι ή στενοκεφαλιά τοϋ νομικού, πού δημιουργεί μιά σταθερή νομική Εκφραση χαί Εξακολουθεί νά τήν Εφαρμόζει άμετάτρεπτη σέ καταστάσεις πού ατό μεταξύ τήν Εκαναν άνεφάρμοατη. Παρ* δλη της τήν εύλογοφάνεια, φαίνεται ώστόσο δτι ή θεωρία τοό Μάκ Λένναν δε φαινόταν, ούτε στόν ίδιο της τό συγγραφέα, νάναι άρκετά γερά θεμελιωμένη. Τουλάχιστο τοΰ κάνει Εντύπωση δτι είναι «άξιοπαρατήρητο πώς ή μορφή τής (φαινομενικής) άρπαγής γυναικών είναι πιό χαρακτηριστική καί Εκφράζεται πιό καλά, άκριβώς στούς λαούς Εκείνους δπου Επικρατεί ή ά ν τ ρ ι κ ή συγγένεια (θέλει νά πει: καταγωγή σέ άντρική γραμμή)» (σελ. 140). Καί άκόμα : «Είναι περίεργο γεγονός δτι άπ* όσα ξέρουμε, ή παιδοκτονία δέν Ασκείται συστηματικά πουθενά Εκεί δπου όπάρχουν πλάΐ-πλάτ ή Εξωγαμία καί ή άρχαιότατη μορφή συγγένειας» (σελ. 146). Καί τά δυό γεγονότα χτυπούν κατάμουτρα τόν \ρόπο τής έξήγησής του καί δέν Εχει νά Αντιπαραθέτει σ' αύτά παρά μονάχα καινούργιες, πιό μπερδεμένες υποθέσεις. Παρ' δλα αύτά στήν 'Αγγλία ή θεωρία του Επιδοκιμάστηκε πολύ χαί βρήκε μεγάλη Απήχηση: Ό Μάκ Λένναν περνούσε έδώ γενικά γιά ιδρυτής τής ίστορίας τής οικογένειας καί γιά πρώτη αύθεντία στό πεδίο αύτό. Έ άντίθεσή του άνάμεσα σ:ί; Εξωγαμικές καί τίς ένδογαμιχές «φυλές», παρά τίς μερικές Εξαιρέσεις καί τροποποιήσεις πού διαπιστώνανε, Εμεινε ώστόσο ή άναγνωριαμένη βάση τής κυρίαρχης Αντίληψης καί Εγινε ή παρωπίδα, πού Εκανε άδύνατη κάθε έλεύθερη Εποπτεία τού Ερευνώμενου πεδίου καί έπομένως Εκανε Επίσης άδύνατη κάθε άποφασιατική πρόοδο. Στήν δπερεκτίμηση τοό Μάκ Λένναν στήν ' Α γ - 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 201 γλία, πού συνηθίζεται κ α τ ά τό άγγλικό πρότυπο χαί άλλοο, {χουμε καθήκον ν* Αντιπαραθέσουμε τό γεγονός δτι μέ τήν κ α θαρά παρεξηγημένη άντίθεσή του άνάμεσα στίς έξωγαμικές καί τίς Ενδογαμικές «φυλές» πιότερο Εβλαψε παρά ωφέλησε μέ τ ί ς Ερευνές του. Ώστόσο Ερχονταν στό φώς δλο καί περισσότερα γεγονότα πού δέν ταίριαζαν στό κομψό του πλαίσιο. Ό Μάχ Λένναν γ ν ώ ριζε μονάχα τρεις μορφές τοϋ γάμου : πολυγαμία, πολυανδρία καί μονογαμία. Μιά δμως χαί στράφηκε ή προσοχή σ' αύτό τό σημείο βρίσκονταν δλο καί περισσότερες Αποδείξεις γιά τό δτι σέ άνεξέλιχτους λαούς δπήρχαν μορφές γάμου, δπου μιά σειρά άντρες κατείχαν άπό κοινού μιά σειρά γυναίκες. Κι ό Λ ώ μ π ο χ ( T h e O r i g i n of C i v i l i z a t i o n 1 1870) παραδέχτηκε τούτο τόν έμαδικό γάμο ( C o m m u n a l m a r r i a g e ) σάν ίστορικό γεγονός. 'Αμέσως μετά τό 1871. Εμφανίστηκε ό Μ ό ρ γ κ α ν μέ νέο χαί άπό πολλές άπόψεις Αποφασιστικό δλιχό. Είχε πειστεί δτι τό ίδιόμορφο σύστημα σογγένειας πού ίσχύει στούς ίροκέζους είναι χοινό σέ δλους τούς αύτόχθονες κατοίκους τών ' Ε ν ω μ έ νων Πολιτειών, δηλ. Απλώνεται σ' ολόκληρη ήπειρο, άν καί Αντιφάσκει άμεσα μέ τούς βαθμούς σογγένειας δπως προκύπτουν πραγματικά άπό τό σύστημα γάμου ποό ίσχύει Εκεί. Παρακίνησε λοιπόν τήν άμερικάνικη ομοσπονδιακή κυβέρνηση νά μαζέψει πληροφορίες, μέ βάση Ερωτηματολόγια καί πίνακες ποό διατύπωσε ό ίδιος, γιά τά συστήματα συγγένειας τών δπόλοιπων λαών καί βρήκε άπό τίς άπαντήσεις : 1) δτι τό άμερικανο-ινδιάνικο σύστημα συγγένειας ίσχύει σέ πολλές φυλές καί στήν 'Ασία καί μέ κάπως παραλλαγμένη μορφή στήν 'Αφρική χ α ί στήν Αύστραλία, 2 ) δτι Εξηγείται πλέρια άπό μιά μορφή ομαδικού γάμου, πού Εξαφανίζεται τώρα, στή Χαβά«] καί σ' άλλα αύστραλιανά νησιά, 3) δτι δμως στά ίδια νησιά, π λ ά Ι σ* αύτή τ ή μορφή γάμου, ισχύει Ενα σύστημα συγγένειας πού * |. Lubbock, tThe Origin of Civilization and the Primitive Condition of Man. Mental and Social Condition of Savages» (Ή x a ιαγαγή toO πολιτ:ομοΟ καί ή πρατόγονη χαταοταοη τοΟ άνθρωπου. 'Β πχυματιχή χαί χοινωνιχή χατάοταοη τόν àfptœv). Λονδίνο, 1870. (Σημ* Σ6ντ.) 

I 202

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μπορεί νά έξηγηθεί μονάχα μέ μιάν άκόμα πιό πρωτόγονη καί οτ'μερα Εξαφανισμένη μορφή ομαδικού γάμου. Τ ι ; πληροφορίες πού μάζεψε μαζί μέ τά συμπεράσματά του τά δημοσίευσε τό 1871 στό βιβλίο του « S y s t e m s ot C o n s a n g u i n i t y a<<d Affinity» 1 καί Εφερε Ετσι τ ή συζήτηση σ' Ενα άπειρα πιό εύρύ πεδίο. Ξεκινώντας άπό τά συστήαατα συγγένειας ξαναοικοδομοϋσε τίς άντίστοιχες σ* αύτά μορφές οικογένειας, άνοίγοντας Ετσι Εναν κ α ι νούργιο δρόμο Ερευνας καί μιάν άνασκόπηση πού Εφτανε άκόμα πιό πίσω στήν προϊστορία τής άνθρωπότητας. Μέ τήν έπικράτηση αύτής τής μεθόδου διαλυόταν σάν καπνός τό χαριτωμένο κ α τ α σκεύασμα του Μάκ Λένναν. 'Ο Μάκ Αένναν υπεράσπισε τή θεωρία του στή νέα Εκδοση τοό P r i m i t i v e M a r r i a g e ( « S t u d i e s in A n c i t n t H i s i o i y » 1876) 'Ενώ ό ίδιος σκαρώνει μιάν έξαιρετικά τ ε χ ν η τ ή (στορία τής οικογένειας Αποκλειστικά άπό δποθέσεις, ζητ£ άπό τόν Λώμποκ καί τόν Μόργκαν δχι μόνον άποδείζεις γιά τόν κάθε τους ισχυρισμό, μά άποδείξεις μέ τήν ά κ α τ α μ ά χ η τ η έκείνη άκρίβεια, πού μονάχα σ* Ενα σκωτικό δικαστήριο γίνονται δεχτές. Κι αύτό τό κάνει ό ίδιος άνθρωπος, πού άπό τ ή στενή σχέση ά ν ά μεσα στόν άδερφό τής μητέρας καί τό γιό τής άδερφής στούς γερμανούς ( T a c i t u s , « G e r m a n i a » c. 20), άπό τήν πληροφορία τοϋ Καίσαρα δτι οί βρετανοί άνά δέκα ή δώδεκα Εχουν κοινές τίς γυναίκες τους καί ά π ό δλες τίς άλλες πληροφορίες τών Αρχαίων συγγραφέων γιά κοινοχτημοσύνη τών γυναικών στούς βαρβάρους, βγάζει άδίσταχτα τό συμπέρασμα δτι σ' δλους αυτούς τούς λαούς κυριαρχούσε ή πολυανδρία ! θαρρεί κανείς δτι άκούει Εναν εισαγγελέα, πού γιά τήν ταχτοποίηση τής περίπτωσής του Επιτρέπει στόν έαυτό του κάθε έλευθερία, πού άπαιτεί δμως τήν πιό τυπική, νομικά ίσχυρή άπόδειξη γιά τήν κάθε λέξη του συνήγορου. 'Ισχυρίζεται δτι ό ομαδικός γάμος είναι καθαρή φαντασία, καί Ετσι πέφτει πολύ πίσω άπό τόν Μπάχοφεν. Τά συστήματα συγγένειας τοϋ Μόργκαν είναι τ ά χ α άπλοί κανόνες κοινωνικής ι L. Η. Morgan, «Systems of Consanguinity and Affinity < f the

Human Family» (Συατήματα αυγγΑνιιας αίματος xa( αυμπιθιριβς tfjc Ανθρώπινης οίχογΐνιιας), Οόάοιγκτον, 1871. (Σημ. Σ6ντ.) 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 203

εύγένεια;, χι αύτό Αποδείχνεται ά π ό τό γεγονός δτι οί ινδιάνοι προσφωνούν χαί τόν ξένο, τό λεοχό, Αδερφό ή πατέρα. Ε ί ναι σά νά θέλαμε νά υποστηρίξουμε δτι οί χαρακτηρισμοί π α τέρας, μ/ητέρα, Αδερφός, Αδερφή είναι άπλές προσφωνήσεις χωρίς νόημα, έπειδή τούς καθολικούς παπάδες χαί τίς ήγουμένισσες τούς προσφωνούν πατέρα χαί μητέρα, ένώ οί κ α λόγεροι χαί οί καλόγριες, Ακόμα χαί οί μασώνοί χαί οί άγγλοι σύντροφοι ένός έπαγγελματιχού σωματείου, προσφωνούνται μεταξύ τους σέ έπίσημες συνεδριάσεις μέ τίς λέξεις Αδερφέ χ α ί αδερφή. Κοντολογής, ή όπεράσπιση τού Μάχ Αένναν ήταν φοβερά άΐύνατη. "Εμενε ώστόσο Αχόμα ένα σημείο, δπου δέν τό είχαν πιάσει. Ή Αντίθεση Ανάμεσα στίς έξωγαμιχές χαί τίς ένδογαμιχές «φυλές», πού πάνω της στηρίζεται δλο του τό σύστημα, δέν ή τ α ν μονάχα Ακλόνητη, μά τήν Αναγνώριζαν κιόλας σάν άξονα •όλης τής ιστορίας τής οικογένειας. Παραδέχονταν δτι ή π ρ ο σπάθεια τού Μάκ Λέννιν νά έξηγήσει αύτή τήν Αντίθεση είναι Ανεπαρκής καί Αντιφάσκει μέ τά γεγονότα πού ό ίδιος Απαρίθμησε. Μά ή Αντίθεση ή ίδια, τό γεγονός δτι ύπάρχουν δυό Αλληλοαποκλειόμενα είόη Από αύτοτελείς καί Ανεξάρτητες φυλές, •δπου τό ένα είδος έπαιρνε τίς γυναίκες του μέσα στή φυλή, ένώ αύτό Απαγορευόταν Απόλυτα ατό άλλο είδος—αύτά ίσχυαν σάν άδιαφιλονείκητο εύαγγέλιο. Δέν έχουμε παρά νά συγκρίνουμε λ χ . τ ό « O r i g i n e d e la f a m i l l e » 1 τοϋ Ζιρώ Τελόν ( 1 8 7 4 ) καί 'Ακόμα T0«Origin of Civilization» τού Λώμποκ (4η έκδοση, 1882). ' Α π ό τό σημείο αύτό πιάνεται τό κύριο έργο τού Μ ό ρ γ κ α ν : « A n c i e n t Socieiy» (1877), τό έργο πού τό έχει σάν βάση της τούτη ή έργααία. Αύτό πού τό 1871 άκόμα ό Μόργκαν τό διαισθανόταν θολά μόνον, άναπτύσσεται έδώ μέ πλέρια συνείδηση. Ή ένδογαμία καί έξωγαμία δέν Αποτελούν καμιά Αντίθεση. Έ ξ ω γ α μ ι κ έ ς φυλές δέν βρέθηκαν ώς τώρα πουθενά. "Ομως τόν καιρό πού έπικρατούαε Ακόμα ό ομαδικός γάμος—καί κατά πάσαν πιθανότητα κ ά π ο τ ε έπίκρατούσε π α ν τ ο ύ — ή φυλή διακλαδωνόταν σέ μιά σειρά αίματοσυγγενικές Από τ ή μ η ι ρ ι 1

τής οίκογίνιιας), Γ·ν·6η-Παρ(οι, 1874. ( Σημ. Σύντ.)

Α. Giraud— Teulon, tLes orig'nes de la famille» (Ή καταγωγή 

I 204

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

κή πλευρά ομάδες, στά γένη, πού μέσα τους Απαγορευόταν α ύ οτηρά ό γάμος, ϊτσι πού οί Αντρες ένός γένους μπορούσαν βέβαια νά παίρνουν τίς γυναίκες τους μέσα Από τή φυλή, χαί χατά κανόνα τίς παίρνανε Απ' αύτήν, μά Επρεπε νά τίς παίρνουν Εξω Από τό γένος τους. "Ετσι πού Αν τό γένος ήταν αύοτηρά έξωγαμικό, ή φυλή, πού περιλάβαινε τό σύνολο τών γενών, ήταίν άλλο τόσο αύστηρά ένδογαμική. "Ετσι ξεκαθαρίστηκε οριστικά καί τό τελευταίο όπόλειμα τοο κατασκευάσματος τού Μάχ Λένναν. Ό Μόργχαν δμως δέν άρχέστηχε σ' αύτό. Τό γένος τών ίνδιάνων τής Ά μ ε ρ ι χ ή ς τού χρησίμεψε άκόμα γιά νά κάμει τή δεύτερη Αποφασιστική πρόοδο στό πεδίο πού έρευνούσε. Στό γένος αύτό πού ήταν όργανωμένο σύμφωνα μέ τό μητρικό δίκαιο, Ανακάλυψε τήν Αρχική μορφή Απ' δπου Αργότερα Αναπτύχθηκε τό γένος πού ήταν όργανωμένο σύμφωνα μέ τό πατρικό δίκαιο, τό γένος δπως τό βρίσκουμε στούς άρχαίους πολιτισμένους λαούς. Τό έλληνικό χαί ρωμαϊκό γένος, πού Εμενε αίνιγμα γιά δλους τούς ως τότε Ιστοριογράφους, είχε έξηγηθεί μέ τό ινδιάνικο καί Ετσι είχε βρεθεί μιά καινούργια βάση γιά δλη τ ή ν πρωτόγονη ίστορία. Αύτή ή ξαναανακάλυψη τού Αρχικού μητριαρχικού γένους σάν προβαθμίδας τού πατριαρχικού γένους τών πολιτισμένων λαών, εχει γιά τήν προϊστορία τήν ίδια σημασία πού Εχει ή θεωρία τής έξέλιξης τού Δαρβίνου γιά τή βιολογία καί ή θεωρία τής υπεραξίας τοϋ Μάρξ γιά τήν πολιτική οίκονομία. "Εδοσε τή δυνατότητα στό Μόργκαν νά σκιαγραφήσει γιά πρώτη φορά τήν ίστορία τής οικογένειας, δπου Εχουν διατυπωθεί στίς γενικές τους γραμμές, κι δσο τό έπιτρέπει τό γνωστό σήμερα υλικό, τουλάχιστο οί κλασικές της βαθμίδες άνάπτυξης. Είναι φανερό γιά δλους δτι ίτσι άρχίζει μιά νέα έποχή στήν Επεξεργασία τής προϊστορίας. Τό μητριαρχικό γένος Εγινε ό άξονας πού γύρω του στρέφεται δλη αύτή ή έπιστήμη. Ά π ό τόν χαιρό πού Ανακαλύφθηκε, ξέρουμε πρός ποιά κατεύθυνση χαί γιά ποιό Αντικείμενο πρέπει νά έρεονοϋμε καί πώς πρέπει νά ταξινομούμε τά άποτελέσματα τής Ερευνας. Καί έπομένως γίνονται τώρα στόν τομέα αύτόν πολύ πιό γρήγορες πρόοδες Απ' δ,τι γινόταν πρίν Εκδοθεί τό βιβλίο τοϋ Μόργχαν. 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 205

0 ( άνακαλύψεις τοΰ Μόργκαν Εχουν τώρα άναγνωριστεί γενικά, ή μάλλον τίς έχουν ιδιοποιηθεί οί Ερευνητές τής προϊστορίας, άκόμα χαί ατήν 'Αγγλία. "Ομως σχεδόν σέ κανένα δέ βρίσκουμε τήν άνοιχτή ομολογία οτι στό Μόργκαν χρωστούμε τούτη τήν έπανάσταση στίς άντιλήψεις. Στήν 'Αγγλία άποοιώπησχν δσο ήταν δυνατό τό βιβλίο του καί μέ τόν ίδιο ξεμπέρδεψαν μέ συγκαταβατικούς Επαίνους γιά τίς π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν έ ς τ ο υ Εργασίες. Έ ν ώ ξεσκαλίζουν μέ έπιμέλεια τίς λεπτομέρειες τής περιγραφής του, άποσιωποΰν έπίμονα τίς πραγματικά μεγάλες άνακαλύψεις του. Ή πρώτη Εχδοση τοΰ «Ancient Society» Εχει Εξαντληθεί. Στήν 'Αμερική δέν υπάρχει γιά παρόμοια πράγματα άξιόλογη κατανάλωση. Στήν 'Αγγλία φαίνεται πώς τό πνίξανε συστηματικά τό βιβλίο χαί ή μοναδική Εκδοση αύτού τοΰ Εργου, πού άφησε Εποχή, ή Εκδοση πο& κυκλοφορεί άκόμα στά βιβλιοπωλεία, είναι ή γερμανική μετάφραση. Γιατί αύτή ή έπιφύλαξη, στήν όποία είναι δύσκολο νά μή δοδμε μιά συνωμοσία σιωπής, ιδιαιτέρα άν πάρουμε όπόψη τίς τόσες περικοπές πού άναφέρονται άπλούστατα γιά λόγους εύγένειας καί τί; άλλες Εκδηλώσεις συναδελφικότητας, άπό τούς Αναγνωρισμένους μας Ερευνητές τής προϊστορίας , Μήπως γιατί * ό Μόργκαν είναι άμερικανός καί είναι πολύ σκληρό γιά τούς Εγγλέζους Ερευνητές τής προϊστορίας τό γεγονός δτι, παρά τήν Εξαιρετικά άξιέπαινη Επιμέλεια τους στή συλλογή τοΰ όλικοΰ, είναι δποχρεωμένοι νά καταφεύγουν σέ δυό μεγαλοφυείς ξένους, στόν Μπάχοφεν καί στόν Μόργκαν, γιά τίς άπόψεις πού ισχύουν γενικά στήν ταχτοποίηση καί ταξινόμηση αύτοΰ τοΰ όλικοΰ, μέ δυό λόγια γιά τίς ίδέες τους ; Τόν γερμανό θά μποροΰσαν άκόμα νά τόν άνεχθοΰν, μά τόν άμερικανό; 'Απέναντι στόν Αμερικανό ό κάθε Εγγλέζος γίνεται πατριώτης, είδα τέτια τερπνά παραδείγματα στίς Ενωμένες Πολιτείες. Καί σάν νά μήν Εφταναν αύτά προστέθηκε καί τό δτι ό Μάκ Λένναν ήταν, σά νά /έμε, ό Επίσημα άναγνωρισμένος ίίρυτής χαί άρχηγός τής ά γ γλικής προϊστορικής σχολής. Άνάμεσα στούς έρευνητές τής προϊστορίας νομιζόταν σάν τρόπος καλής συμπεριφοράς νά μιλάνε μέ τό μεγαλύτερο σεβασμό γιά τό τεχνητό του ιστορικό κατασκεύασμα, πού άπό τήν παιδοκτονία όδηγεί στή μητριαρχική οί>ογένεια μέσω τής πολυανδρίας καί τοΰ ληστρικού γάμου. Σέ θεωρούσαν άνόσιο αιρετικό άν είχες καί τήν παραμικρή άμ- 

I 206

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

φιβολία γιά τό δτι υπάρχουν «φυλές» Εξωγαμικές καί Ενδογαμικες, που άλληλοαποκλείονται απόλυτα. 'Επομένως ό Mcpγκαν έκανε ίνα είδος ιεροσυλία διαλύοντας οάν καπνό δλα αύτά τάάγιασμένα δόγματα. Καί τά διάλυσε μάλιστα μ' έναν τρόπο πού έφτασε νά έκφράσει τίς Απόψεις του γιά νά γίνουν Αμέσως όλοφάνερες. Έτσι πού οί θαυμαστές τοϋ Μάκ Λένναν, πού ως τά τώρα τρίκλιζαν Απελπισμένα άνάμεσα στήν Εξωγαμία καί στήν ένδογαμία Αναγκάστηκαν νά χτυπήσουν τό κεφάλι τους χαί νά φωνάξουν: Πώς μπορούσαμε νάμαστε τόσο κουτοί καί χαί νά μήν τό βρούμε αύτό μονάχοι μας άπό χαιρό ! Κι άν δέν φτάνανε αύτά τά Εγκλήματα γιά ν' Απαγορεύουν στήν έπίσημη σχολή χάθε Αλλη μεταχείρισή του έκτός άπό ίνα χλιαρό παραμέρισμά του, ό Μόργκαν έκανε νά ξεχειλίσει τό ποτήρι, δχι μονάχα γιατί κριτίκαρε τόν πολιτισμό, τήν κοινωνία τής Εμπορευματικής παραγωγής, τή βασική μορφή τής σημερινής μας χοινωνίας μ' έναν τρόπο πού θυμίζει τόν Φουριέ, μά χαί γιατί μιλά άκόμα γιά μελλοντικό μετασχηματισμό αύτής τής κοινωνίας μέ λόγια πού θά μπορούσε νά τάχει πεί ό Κάρλ Μάρξ. Τοϋ Αξιζε λοιπόν πού ό Μάκ Λένναν τόν κατηγορεί άγαναχτισμένος, ότι «ή ίστορική μέθοδος τοϋ είναι Απόλυτα άντιποθητιχή» χαί πού ό καθηγητής κύριος Ζιρώ-Τελόν στή Γενεύη τό Επιβεβαιώνει αύτό άκόμα καί τό 1884. "Αν χαί ήταν ό ίδιος i χύριος Ζιρώ-Τελόν πού τό 1874 («Origines d e la famille») στριφογύριζ» άχόμα Αμήχανος μέσα στό λαβύρινθο τής Εξωγαμίας τοϋ Μάχ Λένναν, Απ' δπου χρειάστηκε νά τόν άπελευθερώσει ό Μόργχαν f Γιά τίς όπόλοιπες προοδες πού χρωστά ή προϊστορία στόν Μόργχαν, δέ χρειάζεται νά Επεχταθώ έδώ. Στήν έργασία μοι> βρίσκεται δ,τι χρειάζεται γι* αύτές. Τά δεκατέσσερα χρόνια πού πέρασαν άπό τήν έκδοση τοϋ χύριου έργου τοϋ Μόργχαν, πλούτισαν πολύ τό όλιχό μας γιά τήν ίστορία τής πρωτόγονης κοινωνίας τής Ανθρωπότητας. Στούς άνθρωπολόγους, στούς ταξιδιώτες χαί οτούς Επαγγελματίες έρευνητές τής προ στορίας προστέθηκαν οί μελετητές τής συγκριτικής νομολογίας πού Από τή μιά μεριά έφεραν νέο όλικό καί Από τήν Α>λη νέε; άπόψεις. "Ετσι χλονίστηχαν ή χαί άχρηστεύτηναν μερικές Από τίς υποθέσεις τού Μόργκαν. "Ομως πουθενά τό νεοσυλλεγμένο όλικό δέ μπόρεσε ν' άντικαταοτήσει μέ νέες, τίς μεγάλες του κύριες 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 207 ά π ό ψ ε ι ς . Ή τ ά ξ η π ο ύ ί β α λ ε 6 Μ ί ρ γ κ α ν ο τ ή ν προϊστορία ί σ χ ύ ε ι , σ τ ί ς κύριές τ η ς γ ρ α μ μ έ ς , ά κ ό μ α κ α ί στ'μερα. Μ ά λ ι σ τ α , μ π ο ρ ε ί νά π ε ί κ α ν ε ί ς , τ ή ν ά ν α γ ν ω ρ ί ζ ο υ ν δ λ ο κ α ί π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο στόν ί δ ι ο β α θ μ ό π ο ύ κ ρ α τ ο ύ ν μ υ σ τ ι κ ό τ ό γ ε γ ο ν ό ς δτι α ύ τ ό ς ε ί ν α ι ό ά ρ χ ι κός δημιουργός αύτής τής μεγάλης προόδου1. Αονίίνο, 16 τοΟ Ίο6νη, 1891. Πραηοδημοαιεύτηχβ μΐ τόν ih\o *Γιά τήν πρωτόγονη Ιστορία τής βίχογίνιιας* πτή <Νόϊι ΐοάί'ι». 1891. ΦρΙντριχ "Ενγχελς

Σύμφωνα μΐ τήν τέταρτη ΙχΛοση τής « Καταγωγής τής οίχογέν«at, τής άτομιχής Ιδιοχτηοίας χαί τοΰ χράτονς*.

1 Στό ταξίΐι μοο, t i n ν γ6ρ:ζα Από τή N i a 'Γόρχη, τό Σεπτέμβρη t o · 1888 ουναντηοα Ιναν πρώην βουλευτή τοϋ Κογχρέοου τής έχλογιχ',ς π ε ριφέρειας τοΟ Ρότοεοτερ, πο6 είχε γνωρίςει τόν Λοϋΐς Μόργχαν. Δέν ήξερε ίυοτυχβς να μοβ ί ι η γ η θ ε ί πολλά γ ι ' αότόν. Ό Μόργχαν Ιζτ,οε οτό Ρότοεοτερ οαν ΙΒιώτης χι Ασχολιόταν μοναχό μέ τ(ς μελέτες tou. Ό άβερφός του ήταν ουνταγματαρχης, διορισμένος οτήν Ουάσιγκτον οτό ύπουργείο τβν ΣτρατιοοτιχΑν. Μέ τή μεοολσβηοη τοΑ άίερφοΟ του κατάφερε νά ένβιαφερθεί ή χυβέρνηοη για τίς Ιρευνές του χαί να έχΒόοει χβμποοα άπό τά Ιργα του μέ Ι ς ο ί α τοβ ίημοοίου. Ό Τΐιος ό άφηγητής, 8πα>ς μοβ είπε, χρησιμοποιήθηκε για τό σχοπό αύτό πολλές φορές, τόν χαιρό πού ήταν βουλευτής. ( Σ η μ ε ί ω σ η τ ο Ο " Ε ν γ χ ε λ ς ) . 

Η

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΤΗΣ ΑΤΟΜΙΚΗΣ KAI TOT I ΠΡΟΤΣΤΟΡΙΚΕΣ

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΚΡΑΤΟΥΣ'

ΒΑΘΜΙΔΕΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Ό Μόργκαν είναι ό πρώτος ηού, μέ γνώση τοο έργου, προσπαθεί νά βάλει ορισμένη τάξη στήν προϊστορία τής άνθρωπότητας καί ή ταξινόμηση πού χάνβι θά ίσχύει βέβαια δσο ένα σημαντικά βόρύτερο ολικό δέ θά μάς άναγκάσει νά χ ά νουμε άλλαγές. Ά π ό τίς τρεις χύριες έποχές: άγρια κατάσταση, βαρβαρότητα, πολιτισμός, τόν άπασχολοδν φυσικά μονάχα οί δυό πρώτες καί τό πέρασμα στήν τρίτη. Τήν χάθε μιά άπό τίς δυό, τήν όποδιαιρεί σέ χατώτερη, μέση χαί άνώτερη βαθμίδα, άνάλογα μέ τήν πρόοδο τής παραγωγής τών μέσων συντήρησης. Γιατί, δπως λέει: « Ή έπιδεξιότητα σ'αότή τήν παραγωγή είναι άποφασιστιχή γιά τό βαθμό τής άνθρώπινης όπεροχής χαί κυριαρχίας στή φύση. Ά π ό δλα τά δντα, μονάχα ό άνθρωπος τά κατάφερε νά φτάσει σ& μιά σχεδόν άπόλυτη κυριαρχία πάνω στήν παραγωγή τών μέσων διατροφής. "Ολες of μεγάλες έποχές -τής άνθρώπινης προόδου συμπέφτουν περισσότερο ή λιγότερο ίμεσα μέ έποχές πού πλαταίνουν οί πηγές συντήρησης». Ή έξέλιξη τής οικογένειας συμβαδίζει, δέν παρουσιάζει δμως τόσο χαρακτηριστικέ σημάδια γιά τό χωρισμό τών περιόδων. 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 20»

I. ΑΓΡΙΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

1) Κατάηερη βαθμίδα. Είναι ή παιδιχή ήλικία toö Ανθρώπινου γένους. UE Ανθρωποι Εμεναν Αχόμα ατούς Αρχιχούς τους τόπους διαμονής ατά τροπιχά ή όποτροπιχά δάση. Ζούσαν έν μέρει τουλάχιστον π ά ν ω στά δέντρα. Μόνον ίτσι μπορεί νά έξηγηθεί δτι σώθηχαν άπό τά μεγάλα θηρία. Σάν τροφή τους χρησίμευαν φρούτα, χαροδια, ρίζες. Ή διαμόρφωση Εναρθρης γλώσσας είναι τό χόριο Αποτέλεσμα αύτής τής Εποχής. ' Α π ' δλους τούς λαούς, πού Εγιναν γνωστοί στήν ίστοριχή περίοδο, χανένας πιά δέν •Ανήχει α' αύτή τήν πρωτόγονη κατάσταση. Ό σ ε ς χιλιετηρίδες χι άν κράτησε, δέ μπορούμε ώστόσο νά τήν Αποδείξουμε μέ άμβ· <σες μαρτυρίες. Μιά χαί παραδεχτήκαμε δμως τήν χαταγωγή τού άνθρώπου Από τό ζωικό βασίλειο, πρέπει Απαραίτητα νά π α ραδεχτούμε αύτή τή μεταβατική περίοδο. 2) Μεσαία βα&μίδα. 'Αρχίζει μέ τή χρησιμοποίηση τών ψαριών (σ* αύτά περιλαβαίνουμβ τά καβούρια, τά δστραχα καί 2 λ λ α όδρόβια) γιά τροφή καί μέ τή χρήση τής φωτιάς. Αυτά τ ά δυό συμβαδίζουν, Επειδή τά ψάρια μόνο μέ τή φωτιά γίνονται ολότελα χρησιμοποιήσιμη τροφή. Μέ τή νέα δμως αύτή τροφή οί άνθρωποι Εγιναν άνεξάρτητοι άπό κλίμα καί τόπο. 'Ακολουθώντας τά ποτάμια καί τίς άκτές μπορούσαν, άκόμα καί στήν άγρια κατάσταση, νά Απλωθούν στό μεγαλύτερο μέρος τής γής. Τά χοντροφτιαγμένα, άξεστα πέτρινα Εργαλεία τής πρώτης λίθινης Εποχής, τά λεγόμενα παλαιολιθικά, πού άνήκουν ολότελα ή στό μεγαλύτερο τους μέρος, σέ τούτη τήν περίοδο, μέ τή διάδοσή τους σ' δλες τίς ήπεϊρους Αποδείχνουν αύτές τίς περιηγήσεις. Οί νεοχαταλημένες ζώνες καθώς χαί τό Ενστιχτο τής Ερευνας, πού δρούσε άδιάκοπα, μαζί μέ τή φωτιά πού ΕμαΦαν νά παράγουν μέ τήν τριβή, πρόσφεραν νέα μέσα διατροφής, ί π ω ς είναι οί άμυλώδεις ρίζες καί οί βολβοί ψημένοι στή χ ό βολη ή σέ λακούβες (χωματένιους φούρνους), δπως είναι τά άγρίμια πού μέ τήν Εφεύρεση τών πρώτων όπλων, ρόπαλο καί άκόντιο, προστέθηκαν κι αύτά κάπου-κάπου στήν τροφή Λαοί Αποχλί ιστικά κυνηγετικοί, δπως τούς παρουσιάζουν στά βιβλία, δηλ. λαοί πού νά ζοϋν μ ο ν ά χ α άπό τό χυνήγι, δέν όπηρχαν ποτέ, γιατί τό προϊόν τού χυνηγιού είναι πολύ άβέβαιο. Σάν συνέπεια τής άδιάκοπης Αβεβαιότητας τών πηγών διατροφής φαίνεται πώς ο' αύτή τή βαθμίδα Εμφανίστηκε ή Ανθρωποφα14. Màet'ErTMtlf, 4ioA«xtrf ter«, »<Wc ·". 

I 210

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

γία, πού άπό δώ χα: μπρός βαστά πολύ. Ot αόστραλοί χαί πολλοί πολυνήσιοι βρίσκονται χαί σήμερα άχόμα σ' αοτή τή μέση βαθμίδα τής άγριας κατάστασης. •V 'Ανώτερη βαθμίδα. 'Αρχίζει μέ τήν έφεύρεση τοό τόξου χαί τού βέλους πού Εχαναν ταχτική τροφή τά άγρίμια, χαί τό κυνήγι χανονιχό χλάδο έργασίας. Τό τόξο, ή χορδή χαί τό βέλος άποτελούν κιόλας ένα πολύ σύνθετο έργαλείο, πού ή έφεύρεσή του προϋποθέτει μακρόχρονη συσσωρευμένη πείρα χαί Ακονισμένες πνευματικές δυνάμεις, δηλ. σύγχρονα χαί τή γνώση πλήθους άλλων έφευρέσεων. "Αν συγκρίνουμε τούς λαούς πού γ ν ω ρίζοον τό τόξο χαί τό βέλος, δχι όμως άχόμα χαί τήν άγγειοπλαστική ( ά π ' δπου ό Μόργκαν χρονολογεί τό πέρασμα στή βαρβαρότητα), βρίσκουμε πραγματικά κιόλας μερικές άρχές έ γ κατάστασης σέ χωριά, μιά σχετική χυριαρχία πάνω στήν π α ρ α γωγή τών μέσων συντήρησης, ξύλινα δοχεία χαί έργαλεία, όφαντουργία μέ τά δάχτυλα (χωρίς άργαλιό) μέ ίνες άπό φλούδες δέντρων, πλεγμένα καλάθια άπό φλούδες ή βούρλα, γιαλισμένα (νεολιθικά) πέτρινα έργαλεία. Τίς περισσότερες φορές ή φωτιά χαί τό πέτρινο τσεκούρι Εδοσαν τή δυνατότητα νά φτιαχτεί τό μονόξυλο χαί σέ όρισμένα μέρη δοχάρια χαί σανίδια γιά τό χτίσιμο σπιτιών. Ό λ ε ς αύτές τίς προόδους τίς βρίσχοομε λχ. στούς ινδιάνους τής βορειοδυτιχής 'Αμερικής, πού ένώ γνωρίζουν τό τόξο χαί τό βέλος, δέ γνωρίζουν όμως τήν άγγειοπλαστιχή. Γιά τήν άγρια κατάσταση τό τόξο χαί τό βέλος ήταν δ,τι είναι τό σιδερένιο σπαθί γιά τή βαρβαρότητα χαί τό πυρόβολο δπλο γιά τόν πολιτισμό : τό άποφασιστιχό δπλο.

ΓΙ. ΒΑΡΒΑΡΟΤΗΤΑ

1) Κατώτερη βαάμίδα- Χρονολογείται άπό τήν εισαγωγή τής άγγειοπλαστιχής, πού Αποδειγμένα σέ πολλές π ε ρ ι π τ ώ σεις χαί πιθανόν παντού, γεννήθηκε άπό τό πασάλειμα τών πλεγμένων ή ξύλινων δοχείων μέ πηλό, γιά ν' Αντέχουν στή φωτιά. Γρήγορα δμως βρήχαν δτι ό φορμαρισμένος πηλός ί ξ υ πηρετούσε χαί χωρίς τό Εσωτερικό Αγγείο. "Ισαμε δώ μπορούσαμε νά θεωρούμε τήν πορεία τής έξέλιξης έντελώς γενικά, σάν πορεία έξέλιξης πού ισχύει γιά μιά ορισμένη περίοδο γιά δλους τούς λαούς, άνεξάρτητα Από. 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 211

τόν τόπο. Μέ τήν έμφάνιση δμως τής βαρβαρότητας, φ τ ά σαμε αέ μιά βαθμίδα, δπου Επιβάλλεται ή διαφορετική φυοιχή διαμόρφωση τών δυό μεγάλων ήπείρων τής γής. Τ ό χαρακτηριστικό σημείο τής περιόδου τής βαρβαρότητας είναι ή έξημέρωοη χαί ή συντήρηση ζώων χαί ή καλλιέργεια φ υ τ ώ ν . Ή άνατολιχή ήπειρος, δ λεγόμενος παλιός χόομος, είχε σχεδόν δλα τά χ α τ ά λ λ η λ α γιά έξημέρωοη ζώα χαί δλα τά χ α λ λιεργήσιμα είδη σιτηρών, έχτός ά π ό ένα. Ή δυτικά ήπειρος, ή 'Αμερική, άπό χ α τ ά λ λ η λ α γιά έξημέρωοη θ η λ α ο τ ο ά είχε μον ά χ α τό λάμα, χαί τούτο πάλι μονάχα α' ένα τ μ ί · ι α τού νότου, χαί άπό δλα τά καλλιεργήσιμα σιτηρά μονάχα ένα, μά τό κ α λ ύ τ ε ρ ο : τό χ α λ α μ π ό χ ι . Αότοί οί διαφορετικοί φυσικοί,δροι χάνουν άπό δώ χαί μπρός ό πληθυσμός τού χάθε ήμιαφαίριου νά τραβά τό διχό του δρόμο, χαί τά ορόσημα τών διαφόρων βαθμίδων νάναι διαφορετικά ατήν χαθεμιά ά π ό τίς δυό π ε ρ ι πτώσεις. 2) Μεααία βαΰμίδα. 'Αρχίζει οτήν ' Α ν α τ ο λ ή μέ τό ή μ έ ρωμα τών οίχιαχών ζώων, ατή Δύση μέ τήν χαλλιέργεια ποτιστικών φυτών διατροφής χαί μέ τ ή χρησιμοποίηση πλίνθων (τούβλων ξεραμένων στόν ήλιο) χαί τής πέτρας γιά χτίρια. 'Αρχίζουμε μέ τ ή Δύση, γιατί έδώ δέν ξεπεράστηκε πουθενά αύτή ή βαθμίδα ώς τήν κ α τ ά χ τ η σ η τής 'Αμερικής &πό τούς εύρωπαίους. Στούς ίνδιάνοος τής κατώτερης βαθμίδας τής βαρβαρότητας (α' αύτούς άνήχουν δλοι δσοι βρέθηκαν άνατολικά άπό τό Μισσισιπή) όπήρχε τόν καιρό κιόλας πού Ανακαλύφθηκαν, κ ά ποια κηπουρική μέ καλαμπόκι καί ίσως μέ κολοκύθια, πεπόνια καί άλλα φυτά πού άποτελούοαν ένα πολύ ουσιαστικό συστατικό τής τροφής τους. Κατοικούσαν αέ ξύλινα σπίτια, αέ περιφραγμένα χωριά. Οί βορειοδυτικές φυλές, ιδίως έκείνες πού κατοικούσαν ατήν περιοχή τού ποταμού Κολούμπια, βρίσκονταν άκόμα στήν άνώτερη βαθμίδα τής Αγριότητας καί δέ γνώριζαν ούτε τήν άγγίίοπλαστική, ούτε κανενός είδους καλλιέργεια φ υ τών. 'Αντίθετα, οί ίνδιάνοιτών λεγόμενων πουέμπλος ατό Νέο Μεξικό, οί μεξικανοί, οί κεντροαμερικανοί καί οί περουβιανοί τόν καιρό τής κατάχτησης βρίσκονταν στή μέση βαθμίδα τής βαρβαρότητας. Κατοικούσαν αέ σπίτια ά π ό πλιθιά ή πέτρες πού μοιάζουν μέ φρούρια, καλλιεργούσαν τό καλαμπόκι καί άλλα φαγώσιμα φυτά, άνάλογα μέ τήν τοποθεσία καί τό 

I 212

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

κλίμα, σέ τ ε χ ν η τ ά Αρδευόμενου; χήπους πού Αποτελούσαν τήν κύρια πηγή τροφής, καί είχαν μάλιστα έξημερώσει χ α ί μεριχά ζώα—of μεξικανοί τόν ινδιάνο χαί ά λ λ α πουλιά, οί περουβιανοί τό λάμα. Γνώριζαν ά χ ό μ α χαί τήν έπεξεργασία τών μετάλλων, έχτός Από τό σίδερο, χ ι Ετσι τούς ήταν Αχόμα Απαραίτητ α τά πέτρινα δ π λ α χαί έργαλεία. Ή ίσπανιχή κ α τ ά χ τ η σ η Εκοψε τότε κάθε π ά ρ α πέρα αύτόνομη έξέλιξη. Στήν ' Α ν α τ ο λ ή άρχισε ή μέση βαθμίδα τής βαρβαρότητας μέ τό ήμέρωμα ζώων πού δίνουν γ ά λ α καί κρέας, ένώ φ α ί νεται π ώ ς ήταν άγνωστη ή καλλιέργεια φυτών γ ι ά Ινα μεγάλο διάστημα αύτής τής περιόδου. Τό ήμέρωμα καί ή συντήρηση ζώων καί ό σχηματισμός μεγάλων κοπαδιών φαίνεται π ώ ς Εγιναν ή αιτία νά ξεχωρίσουν οί άριοι καί οί σημίτες άπό τήν όπόλοιπ η μ ά ζ α τών βαρβάρων. Τά όνόματα τών ζώων είναι Ακόμα κοινά στούς εύρωπαίους καί στούς Ασιάτες άριους, τά όνόματα δμως τών καλλιεργημένων φυτών σχεδόν π ά ν τ α ήταν διαφορετιχά. Ό σχηματισμός χοπαδιών όδήγησε, δπου ή τ α ν χ α τ ά λ λ η λ ο τό μέρος, στήν ποιμενιχή ζωή. Στούς σημίτες, στίς πεδιάδες χ α ί στά λειβάδια τοϋ Εύφράτη χ α ί τοό Τίγρη, στούς άριους στίς πεδιάδες τών 'Ινδιών, τοό "0£ου χαί τοο Ίαξάρτη 1 , τού Ντόν χαί τού Δνείπερου. Σέ τέτια βοσχοτόπια, στίς άχρες τους, θά πρέπει νά πρωτόγινε τό ήμέρωμα τών ζώων. "Ετσι στίς κ α τ ο π ι ν έ : γενεές φαίνεται δτι οί ποιμενικοί λαοί χ α τ ά γ ο ν τ α ι Από π ε ριοχές π ο ύ δχι μόνο δέ μπορούσαν ν ά ν α ι τ ό λίκνο τοϋ Ανθρώπινου γένους, μά Αντίθετα πού δέν ήταν σχεδόν καθόλου κατοικήσιμες γιά τούς άγριους προγόνους τους χαί Αχόμα χαί γιά τούς Ανθρώπους τής κατώτερης βαθμίδας τής βαρβαρότητας. ' Α π ε ναντίας στούς βάρβαρους τής μέσης βαθμίδας πού συνήθισαν π ι ά στήν ποιμενιχή ζωή, δέ θά μπορούσε ποτέ νά τούς π ε ρ ά σει Από τό μυαλό, νά ξαναγυρίσουν θ ε λ η μ α τ ι χ ά Από τίς π ε δ ι ά δες χ α ί τ ά λειβάδια τών ποταμών στά δάση δ π ι υ ζούσαν οί προγονοί τους. Ά χ ό μ α , χι δταν σπρώχτηχαν πιό βορεινά καί πιό δυτικά, ήταν Αδύνατο στούς σημίτες καί τούς άριους νά τραβήξουν στίς δυτιχοασιατικές καί τίς εύρωπαίχές δασωμένες περιοχές προτοό κατορθώσουν μέ τήν χαλλιέργεια τών σιτηρών νά θρέφουν τά ζώα τους χαί προπάντων νά διαχειμάζουν σέ
1 "Οίος Καί Ίαξ4ρτης, είναι τά Αρχαία όνόματα τβν ποταμβν τής Κεντρικής Ά οίας Άμοβ-Ntapid χαί Χίρ-Νταρια. (Σημ. Σύντ.) 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 213

τούτο τό λιγότερο ευνοϊκό έδαφος. Είναι περισσότερο άπό π ι θανό δτι έδώ ή καλλιέργεια τών σιτηρών ξεπήδησε πρώτα άπό τήν άνάγκη τροφής γιά τά ζ ώ α καί μόνον αργότερα έγιναν τ ά σιτηρά σπουδαία τροφή γιά τους ανθρώπους. Ή άνώτερη έζέλιξη τών δυό αύτών φυλών, τών άριων καί τών σημιτών, ίσως νά οφείλεται στήν άφθονη τροφή σέ κρέας και γ ά λ α καί ιδιαίτερα στήν εύνοϊκή έπίδραση τών τροφών α ύ τών στήν άνάπτυξη τών παιδιών. Πραγματικά, οί πουέμπλοςίνδιάνοι του Νέου Μεξικού, πού ήταν περιορισμένοι σχεδόν άποκλειστικά στή χορτοφαγία, έχουν μικρότερο εγκέφαλο άπό τούς ινδιάνους τής κατώτερης βαθμίδας τής βαρβαρότητας πού τρώνε περισσότερο κρέας καί ψαρια. 'Οπωσδήποτε στή βαθμίδα αύτή Εξαφανίζεται σιγά-σιγά ή Ανθρωποφαγία καί διατηρείται μόνο σάν θρησκευτική πράξη, ή σάν μέσο μαγείας που έδώ είναι περίπου ταυτόσημα. 3) 'Ανώτερη βα&μίδα. 'Αρχίζει μέ τό λυώσιμο του σιδηρομεταλλεύματος καί περνά οτόν πολιτισμό μέ τήν Εφεύρεση τής άλφαβητικής γραφής καί τή χρησιμοποίησή της γιά φιλολογική δημιουργία. ' Η βαθμίδα αύτή πού, δπως είπαμε, έξελίχθηκε άνεξάρτητα μ ο ν ά χ α στό άνατολικό ήμισφαίριο, είναι πλουσιότερη σέ πρόοδες τής π α ρ α γ ω γ ή ς ά π ' δλες μαζί τίς προηγούμενες. Σ' αύτήν άνήκουν οί έλληνες τής ηρωϊκής έποχής, οί ι τ α λικές φυλές λίγο πρίν άπό τήν ίδρυση τής Ρώμης, οί γερμανοί τοϋ Τάκιτου, οί νορμανδοί τής έποχής τών βικινγκ. Π ρ ώ τ ' ά π ' δλα συναντούμε έδώ τό άροτρο μέ σιδερένιο δνί πού τό σέρνουν ζώα, τ ό άροτρο πού έκανε δυνατή τήν καλλιέργεια τών χωραφιών σέ μεγάλη κλίμακα, τή γ ε ω ρ γ ί α , καί έπομένως μιά ούσιαστικά Απεριόριστη γιά τίς τοτε συνθήκες αδέηση τών μέσων διατροφής. Πού έκανε δυνατό έπίσης τό ξεχέρσωμα τού δάσους καί τή μετατροπή του σέ χωράφια καί λ ε ι β ά δ ι α — π ρ ά γ μ α πάλι πού ήταν άδύνατο σέ μεγάλη κλίμακα χωρίς τό σιδερένιο τσεκούρι καί τή σιδερένια τ σ ά π α . Μαζί δμως μ' αύτά ήρθε καί ή γοργή αύξηση τού πληθυσμού, ή έ γ κ α τ ά σταση πυκνού πληθυσμού σέ μικρό χώρο. Καί πρίν άπό τή γεωργία θά έπρεπε νά είχαν παρουσιαστεί πολύ εξαιρετικές συνθήκες, γιά νά ένωθούν μισό έκατομμύριο άνθρωποι κ ά τ ω ά π ό μιά κεντρική διοίκηση. "Ισως αύτό νά μήν είχε συμβεί ποτέ. Τήν όψηλότερη άνθιση τής άνώτερης βαθμίδας τής βαρβαρότητας τ ή βλέπουμε στά ομηρικά έπη, ίδίως στήν Ί λ ι ά δ α . 

I 14

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

'Εξελιγμένα σιδερένια Εργαλεία, τό φυσερό, ό χειρόμυλος, ό χβραμιχός τροχός (τόρνο; τοΰ τσουκαλά), ή παρασκευή λαδιού χαί κρασιού, μιά έξελιγμένη έπεξεργασ(α τών μετάλλων ποό μετατρέπεται σέ καλλιτεχνική χειροτεχνία, τό άμάξι καί τό άρμα, ή ναυπήγηση μέ δοχάρια χαί σανίδια, οί πρώτε; άρχές τής άρχιτεχτονιχής σάν τέχνης, περιτειχισμένες πόλεις μέ πύργους χαί έπάλξεις, τό ομηρικό έπος χαί όλάχερη ή μυθολογία —αύτή είναι ή κύρια κληρονομιά πού φέρανε μαζί τους οί έλληνες άπό τή βαρβαρότητα στόν πολιτισμό. "Αν συγκρίνουμε μ' αύτά τήν περιγραφή τών άρχαίων γερμανών, άπό τόν Κ α ί σαρα χαί ακόμα άπό τόν Τάχιτο, πού βρίσχονταν στίς άρχες τής ίδιας (,αθμίδας τοΰ πολιτισμού, άπ' δπου οί έλληνες Ετοιμάζονταν νά περάσουν σέ μιά άνώτερη, τότε βλέπουμε τί πλούτο έξέλιξης τής παραγωγής κλείνει μέσα της ή άνώτερη βαθμίδα τής βαρβαρότητας. Ή είχόνα τής έξέλιξης τής άνθρωπότητας άπό τήν άγρια χατάσταση χαί τή βαρβαρότητα ώς τίς άρχές τοϋ πολιτισμού, πού τή σχιαγράφησα έδώ σύμφωνα μέ τόν Μόργχαν, είναι χιόλας άρχετά πλούσια αέ νέα χαί, πράγμα σπουδαιότερο, αδιαφιλονίκητα χαρακτηριστικά, άδιαφιλονίχητα γιατί είναι παρμένα άμεσα άπό τήν παραγωγή, Ωστόσο θά φανεί θαμπή χαί φτωχική άν τή συγκρίνουμε μέ τήν είχόνα πού θά ξετυλιχτεί στό τέλος τής περιπλάνησής μας. Μόνο τότε θά ε ί ναι δυνατό νά φωτίσουμε ολότελα τό πέρασμα άπό τή βαρβαρότητα στόν πολιτισμό χαί τή χτυπητή άντίθεση τών δυό τοος. Γιά τήν ώρα μπορούμε νά γενικέψουμε έτσι τή διαίρεση σέ περιόδους πού χάνει ό Μόργχαν : "Αγρια χατάσταση,—είνα» ή περίοδος δπου έπιχρατεί ή ιδιοποίηση έτοιμων προϊόντων τής φύσης, τά τεχνητά προϊόντα τοϋ άνθρώπου είναι χυρίως βοηθητικά έργαλεία γι' αύτή τήν ιδιοποίηση. Βαρβαρότητα,—είναι ή περίοδος δπου οί άνθρωποι άποχτοϋν τή χτηνοτροφία χαί τή γεωργία, χαί μαθαίνουν μέθοδες γιά νά παράγουν περισσότερα φυσιχά προϊόντα μέ τήν άνθρώπινη δράση. Πολιτισμός,—είναι ή περίοδος δπου οί άνθρωποι μαθαίνουν νά Επεξεργάζονται πάρα πέρι τά φυσιχά προϊόντα, πού μαθαίνουν τήν χαθαυτό βιομηχανία χαί τήν τέχνη. 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 215

II Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

Ό Μόργχαν πού πέρασε τό μεγαλύτερο μέρος τής ζωής του άνάμεσα οτούς ίροχέζους, πού καί σήμερα άχόμα είναι Εγκαταστημένοι ατήν Πολιτεία τής Νέας Τόρκης χαί πού τόν υιοθέτησε μιά άπό τίς φυλές τους (ή φυλή τών οενέχα), βρήκε νά ίσχύει ο' αυτούς ένα σύστημα συγγένειας χού βρισκόταν σέ άντίφαση μέ τίς πραγματικές τους οικογενειακές σχέσεις. Επικρατούσε α' αύτούς Εκείνος ό εύκολοδιάλυτος κι άχό τίς δυό πλευρές γάμος, χού ό Μόργκαν τόν ονομάζει «ζευγαρωτή οικογένεια». Οί άπόγονοι ένός τέτιου συζυγικού ζευγαριού ήταν λοιπόν γνωστοί σ' δλο τόν κόσμο καί Αναγνωρισμένοι άπ' δλους. Δέ μπορούσε νά υπάρχει καμιά άμφιβολία γιά τόν ποιόν Επρεπε νά ονομάζουν πατέρα, μητέρα, γιό, κόρη, άδερφό, άδερφή. "Ομως ή πραγματική χρήση αύτών τών έκφράσεων Αντιφάσκει ο' αύτό. 'Ο ίροκέζος δέ λέει μονάχα τά παιδιά του, μά καί τά παιδιά τών άδερφών του γ ιούς καί κόρες του, χαί τά παιδιά αύτά τόνε λένε π α τ έ ρα. Τά παιδιά τών άδερφάδων του, άντίθετα, τά λέει άνεψιούς καί Ανεψιές χαί αύτά τόνε λένε θείο. 'Αντίστροφα, ή ίροχέζα, πλάι στά δικά τ/;ς παιδιά, λέει γιούς της καί κόρες της τά παιδιά τών άδερφάδων της και αύτά τήνε λένε μητέρα. Τά παιδιά τών άδερφών της, άντίθετα, τά λέει άνεψιούς κι άνεψιές, κι ή ίδια λέγεται θεία τους. 'Επίσης τά παιδιά δυό άδερφών όνομάζονται μεταξύ τους άδερφοί καί άδερφές, τό ίδιο τά παιδιά τών άδερφάδων. Τά παιδιά δμως μιάς γυναίκας καί τά παιδιά τοϋ Αδερφού της, άντίθετα, ονομάζονται μεταξύ τους ξαδέρφια καί ξαδέρφες. Κι αύτά δέν είναι άπλά κενά ονόματα, μά Εκφράσεις γιά άν «λήψεις πού πραγματικά ισχύουν γιά τόν κοντινό καί τό μακρυνό συγγενή, γιά τήν ισότητα καί τήν άνισίτητλ τής αίματοσυγγένειας. Καί οί άντιλήψεις αύτές χρησιμεύουν γιά βάση ένός ολότελα έπεξεργασμένου συστήματος συγγένειας, πού είναι σέ θέση νά έκφράσει πολλές έκατοντάδες διαφορετικές οχέσεις συγγένειας Ινός χαί μόνον άτόμου. Κάτι παραπάνω. Τό σίστημα τοϋτο δέν ίσχύει μονάχα πέρα γιά πέρα σ' δλους τούς ινδιάνους τής Άμεριχής (ως τώρα δέ βρέθηκε καμιά έξαίρεση), μά ίσχύει έπίσης σχεδόν άμετάβλητο στους πρώτους κατοίκους τών 'Ινδιών, στίς δραβιδικές φυλές στό Ντεχάν, καί στίς φυλές 

I 216

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τών γκάουρα οτό Ίνδοστάν. Ο! έκφράσεις γιά τή συγγένειβ τών νοτιοϊνδών ταμίλων χαί σενέκα-ίροκέζων οτήν Πολιτεία τής Νέα; Υόρκης αυμιτέφτουν χαί οήμερα, γιά πάνω άπό διακόσιες Οιαφορετιχές σχέσεις συγγένειας. Καί ο' αύτές επίσης τίς ίνδιχές φυλές, 15πω; χαί ο ' δ λ ο υ ς τού; ινδιάνους τής 'Αμερικής, οί σχέσΐΐς συγγενείας πού πηγάζουν ά π ό τή οημερινή μορφή τής οικογένειας, βρίσκονται οέ Αντίφαση μέ τό σύστημα συγγένειας. Πώς νά τό έξηγήσουμε τώρα α ύ τ ό ; Μέ τόν Αποφασιστικό ρόλο πού παίζει ή συγγένεια γιά τό κοινωνικό καθεστώς σ' δλους τούς άγριους χαί τούς βάρβαρους λαοός, δέ μπορεί χανείς νά παραμερίσει μέ λόγια τή σημασία αύτού του συστήματος ποϋναι τόσο πλατιά διαδομένο. "Ενα σύστημα, πού στήν 'Αμερική ισχύει γενιχά, πού υπάρχει έπίσης στήν Α σ ί α σέ λαούς μιάς όλότελα διαφορετικής φυλής, πού στήν 'Αφρική καί τήν Αόστραλία βρίσκουμε λίγο ή πολύ παραλλαγμένες άφθονες μορφές του, ί ν α τέτιο σύστημα χρειάζεται νά έξηγηθεί Ιστορικά, δέ μπορεί νά τό ξοφλάμε μέ λόγια, δπως λχ. προσπάθησε νά τό κάνει ό Μάκ Λένναν. Οί όνομασίες πατέρας, παιδί, άδερφός, άδερφή δέ* είναι άπλά τιμητικοί τίτλοι, μά φέρνουν μαζί τους όλότελα καθορισμένες, πολύ σοβαρές άμοιβαίες υποχρεώσεις, πού τό σύνολο τους άποτελεί στ,μαντιχ' μέρος τής κοινωνικής συγκρότησης τών λαών έκείνων. Καί ή εξήγηση βρέθηκε. Στά νησιά Σάντουιτς (Χαβάη) υπήρχε άκόμα στό πρώτο μισό αύτου του αίώνα μιά μορφή τής οικογένειας, πού είχε άκριβώς τέτιους πατεράδες καί τέτιες μητέρες, άδερφούς καί άδερφές, γιούς καί χόρες, θείους χαί θείες, άνεψιούς χαί άνεψιές, δπως τούς Απαιτεί τό Αμερικάνικο-παλαιοΐνδικό σύστημα συγγένειας. Μά περίεργο I Τό σύστημα συγγένειας πού ίσχυε στή Χαβάη πάλι δέν Ανταποκρινόταν στή μορφή τής οικογένειας πού πραγματικά υπήρχε έχεί. 'Εκεί δηλαδή, δλα τά π α ι διά άδερφών καί άδερφάδων, είναι χωρίς έξαίρεση Αδέρφια χαί άδερφές καί θεωρούνται κοινά παιδιά, δχι μονάχα τής μητέρας τους καί τών άδερφάδων της ή τού πατέρα τους καί τών άδερφών του, μά παιδιά δλων τών άδερφών καί τών άδερφάδων τών γονιών τους χωρίς καμιά διάκριση. "Αν λοιπόν τό Αμερικανικό σύστημα συγγένειας προϋποθέτει μιά πιό πρωτόγονη μορφή οικογένειας -πού δέν όπάρχει πιά στήν 'Αμερική, πού δμως τή βρίσκουμε πραγματικά άκόμα στή Χαβάη, τότε άπό τήν άλλη πλευρά τό σύστημα συγγένειας τής Χαβάη μάς παραπέμπει αέ 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 217

μιάν άχόμα πιό πρωτόγονη μορφή οικογένειας, πού δέ μπορούμε βέβαια πουθενά πιά νά Αποδείξουμε δτι υπάρχει, πού δμως π ρ έ π ε ι νά έχει όπάρξει, γιατί Αλλιώς δέ θά μποροϋαε νά έχει δημιουργηθεί τό Αντίστοιχο σύστημα συγγένειας. « Ή οικογένεια—λέει ό Μόργκαν—είναι τό ένεργό στοιχείο, δέν είναι ποτέ στάσιμη, μά προχωρεί άπό μιά κατώτερη σέ μιάν ανώτερη μορφή, στό μέτρο πού ή κοινωνία έξελίασεται άπό μιά κατώτερη σέ μιά άνώτερη βαθμίδα. Τά συστήματα συγγένειας, Αντίθετα, είναι παθητικά. Μονάχα σέ μεγάλα διαστήματα καταγράφουν τίς πρόοδες, πού έκανε ή οικογένεια στό κύλισμα τοΰ χρόνου, καί άλλάζουν ριζικά τοτε μονάχα, δταν έχει Αλλάξει ριζικά ή οικογένεια».—«Καί—προσθέτει ό Μάρξ—τό ίδιο συμβαίνει μέ τά πολιτικά, τά νομικά, τά θρησκευτικά, τ ά φιλοσοφικά συστήματα γενικά». Έ ν ώ ή οικογένεια ζει καί έξιλίσσεται, τό σύστημα συγγένειας Αποστεώνεται, κι ένώ τό σύστημα συγγένειας εξακολουθεί νά υπάρχει μέ τή δύναμη τής συνήθειας, ή οικογένεια αναπτύσσεται και ξεφεύγει άπό τά πλαίσιά του. Μέ τήν ίδια σιγουριά όμως πού ό Κυβιέ μπόρεσε νά συμπεράνει άπό τά μαρσίπια όστά ένός σκελετού πού βρεθηκε κοντά στό Παρίσι, δτι αύτά άνηκαν σ' ένα μαρσιποφόρο ζώο καί δτι έκεί ζούσαν κάποτε μαρσιποφόρα πού έχουν πιά έξαφανιστεί, μέ τήν ίδια σιγουριά μπορούμε νά συμπεράνουμε Από ένα ίστορικά κληρονομημένο σύστημα συγγένειας δτι έχει όπάρΕει ή άντιστοιχή του μορφή οικογένειας πού έχει πιά έςαφανιστεί. Τά συστήματα συγγένειας καί οί μορφές τής οικογένειας, πού μόλις Αναφέραμε, διαφέρουν άπό τά συστήματα καί τίς μορφές πού έπικρατούνε τώρα, στό δτι κάθε παιδί έχει πολλούς πατεράδες καί πολλές μητέρες. Στό άμερικανικό σύστημα συγγένειας πού σ* αύτό Αντιστοιχεί ή οικογένεια τής Χαβάη, ό άδερφός καί ή Αδερφή δέ μπορούν νάναι πατέρας χαί μητέρα τοΰ ίδιου παιδιού, τό σύστημα συγγένειας ομως τής Χσβάη προϋποθέτει μιάν οικογένεια δπου αύτό, Αντίθετα, άποτε/οϋσε τόν κανόνα. Μεταφερόμαστε έδώ σέ μιά σειρά άπό οικογενειακές μορφές πού Αντιφάσκουν άμεσα μέ τίς μορφές πού ώς τώρα θεωρούσαμε συνήθως δτι ισχύουν άποκλειστικά. Έ πατροπαράδοτη άντίληψη ξέρε: μονάχα τή μονογαμία καί, πλάι σ' αυτή, τήν πολυγαμία ένός άντρα, τό πολύ-πολύ άκόμα καί τήν πολυανδρία μιάς γυναίκας, καί Αποσιωπά έδώ, δπως άρμόζβι στόν ήθικολόγο φιλισταίο, δτι ή πράξη σιωπηρά, μά άνενόχλη- 

I 225

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τα, ξεπερνά τά δρια αύτά πού βάζει ή έπίσημη κοινωνία. Ή μελέτη τής προϊστορίας μάς παρουσιάζει ώστόσο καταστάσεις, δπου οί άντρες ζοον σέ πολυγαμία καί οί γυναίκες τους σύγχρονα σέ πολυανδρία, καί γι' αύτό τά κοινά παιδιά τά θεωρούν δτι άνήκουν σ' όλους άπό κοινοο, καταστάσεις πού κι αύτές μέ τή σειρά τους περνάνε άπό μιάν έλόκληρη σειρά άλλαγές ώσπου νά διαλυθούν τελικά μέσα στή μονογαμία. Αύτές οί άλλαγές είναι τέτιο υ είδους, πού ό κύκλος πού περίλαβαίνει ό κοινός γαμήλιος δεσμός καί πού άρχικά ήταν πολύ εύρύς, στενεύει δλο χαί πιότερο, ώσπου τέλος άφήνει μονάχα τό άτομιχό ζευγάρι, πο6 Επικρατεί σήμερα. Ά π ο χ α θ ι σ τ ώ ν τ α ς μ' αύτό τόν τρόπο σέ άντίστροφη τάξη τήν ίστορία της οικογένειας, ό Μόργχαν, σύμφωνος μέ τήν πλειοψηφία τών συναδέρφων του, καταλήγει στό συμπέρασμα δτι υπήρξε μιά πρωτόγονη κατάσταση, δπου μέσα σέ μιά φυλή Επικρατούσαν σεξουαλικές σχέσεις χωρίς χανένα περιορισμό, έτσι πού κάθε γυναίκα άνήκε σέ χάθε άντρα, χαί έπίσης χάθε άντρας σέ χάθε γυναίκα. Γιά μιά τέτια πρωτόγονη κατάσταση μιλάνε κιόλας άπό τόν περασμένο αίώνα, μά μόνο μέ γενικές φράσεις. Πρώτος ό Μπάχοφεν, καί πρόκειται γιά μιά άπό τίς μεγαλύτερες υπηρεσίες πού πρόσφερε, τήν πήρε στά σοβαρά καί ζήτησε νά βρεί ί χ ν η αύτής τής κατάστασης στίς ίστορικές καί θρησκευτικές παραδόσεις. Ξέρουμε σήμ?ρα δτι τά ίχνη πού βρήκΐ δέ μάς οδηγούν καθόλου σέ μιά κοινωνική βαθμίδα σεξουαλικών σχέσεων χωρίς κανόνα, μά σέ μιά πολύ πιό κατοπινή μορφή,στόν ομαδικό γάμο. Ε κ ε ί ν η ή πρωτόγονη βαθμίδα τής κοινωνίας, άν όπήρξε πραγματικά, άνήκει σέ μιά τόσο παλιά έποχή πού δύσκολα μ π ο ρούμε νά περιμένουμε δτι θά βρούμε ά μ ε σ ε ς άποδείξεις γιά ύπαρξη της στό παρελθόν, σέ κοινωνικά άπολιθώματα καί σέ καθυστερημένους άγριους. Ή άξία του Μπά/οφεν είναι άκριβώς δτι Εθισε τό πρόβλημα αύτό στό προσκήνιο τής Ερευνας 1 .
1. Ilôco λίγο ί Μπαχοφεν καταλαβαίνε τί »!χ» ανακαλύψει, ή [lUAÀov τί είχ» μαντέψει, τό Αποδείχνει τό γε-fovôc ΐ τ ι χαρακτηρίζει αοτή τ» ν πρωτόγονη καταοταοη οαν έ τ α ι ρ ι ο μ ό . Οί έλληνες όταν εΐοήγαγαν τή λέ6η έταιριςμός, εννοοΟοαν μ' αύτήν τίς ςχέοεις άντρβν ανύπαντρων, ή άντρδν πού ζοΐοαν ο* μονογαμία μέ ανύπαντρες γυναίκες. "Ο έταιριομός προϋποθέτει πάντα μιαν όριομένη μορφή γάμου, πού Ιξω άπ' αύτόν δπαρχει αότή ή οχέοη καί περικλείνει κιόλας, τουλαχιοτο οάν δυνατότητα, τήν πορνεία. Μέ άλλη έννοια δέ χρηοιμοποιήθηκ· ποτέ ή 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 226

Τελευταία Εγινε τοό συρμό υ ν' άρνούνται τήν άρχική αύτή βαθμίδα τής σεξουαλικής ζωής τών Ανθρώπων. Θέλουν ν ' Απαλλάξουν τήν Ανθρωπότητα Απ' αύτή τή (.ντροπή». Καί Επικαλούνται μάλιστα, έκτος άπό τήν Ελλειψη κάθε άμεσης ά π ό · δειξης, ιδίως τό παράδειγμα τού υπόλοιπου ζωικού κόσμου. Ά π ' αύτόν ό Λετουρνώ ( « L ' é v o l u t i o n d u m a r i a g e et d e la f a m i l l e » 1 , 1888) μάζεψε πολυάριθμα γεγονότα, πού σύμφωνα μ' αύτά χ α ί δώ Επίσης οί ολωσδιόλου χωρίς κανόνα σεξουαλικές σχέσεις άνήχουν σέ μιά κατώτερη βαθμίδα. Ά π ' ολα δμως αυτά τ ά γ ε γονότα μπορώ νά β γ ά λ ω μ ο ν ά χ α τό συμπέρασμα, δτι δέν άποδιίχνουν απολύτως τίποτε γιά τόν άνθρωπο και τ ί ; πρωτόγονες συνθήκες ζωής του. Τά ζευγαρώματα γιά κάμποσο χρονιχό διάστημα στά σπονδυλωτά, εξηγούνται άρχετά άπό φυσιολογικά α ί τια, λ χ . στά πουλιά άπό τήν ά ν ά γ κ η βοήθειας πούχει τό θ η λυκό τόν καιρό πού χλωσσά. Τά π α ρ α δ ε ί γ μ α τ α πιστής μονογαμίας π ο ύ βλέπουμε σέ πουλιά, δέν άποδείχνουν τίποτα γιά τούς άνθρώπους μιά χαί δέν χ α τ ά γ ο ν τ α ι άπό τά πουλιά. Κι άν ή αυστηρή μονογαμία είναι τό κορύφωμα χάθε άρετής. τότε το βραβείο άνήχει στήν ταινία, πού σέ χάθε μιά άπό τίς 5 0 - 2 0 0 προγλωττίδες της, ή τμήματα τού κορμιού της, Εχει ενα πλέριο θηλυκό καί αρσενικό γεννητικό μηχανισμό καί περνά ολη της τή ζωή συνουσιαζόμενη μέ τόν εαυτό της στό καθένα Από τά τ μ ή μ α τ ά της. "Οταν περιοριστούμε δμως στά θηλαστικά βρίσκουμε όλες τίς μορφές τής γενετήσιας ζωής : Σχέσεις χωρίς κανένα κανόνα, σημάδια τοϋ ομαδικού γάμου, πολυγαμία, μονογαμία. Λείπει μ ο ν ά χ α ή πολυανδρία, αύτήν μονάχα ο! άνθρωποι μπορούσαν νά τή δημιουργήσουν. Ά κ ό μ α χαί οί πιό κοντινοί μ α ; συγγενείς, οί τετράχειρες, μ δ ς δείχνουν ολες τίς δυνατές ποικιλίες στό ζευγάρωμα τοϋ αρσενικό·") καί τού θηλυκού. Κι άν χαράξουμε άκόμα στενότερα σύνορα καί ^ α ρ α τ η <.4ξη, χαί μ αυτή την ϊννοια τή μ ι τ α χ ε ρ ί ζ ο μ α ι χ: i';<'> μαζί με τόν Μορ;χαν Τίς βξαιρβτιχά ΟΓ.ουΐα'.βς άναχαλύψβις τοΟ iJ-αχοφβν τίς μυ:τικ', ιοιο3ν παντοί άπίοτβυτα, ξβχινώντας άπό τήν αύτα::ατη τ ι υ , ί τ : οι ιοτομιχά βημίουργημίνβς οχίοβις άνάμβοα οτόν ί ν τ ρ α χα! τή γυναίχα πηγάζουν άπό τίς χά6β φορά *)ρηοχ·υτιχ·ς παραοταοβ'.ς την ανθρώπων χαί όχι άπό τίς Γραγματιχίς ουνθτ,χβζ τής ζωής του;. ( - τ, μ β ί ω ο r, - ο β Έ ν γ χ « λ ς).
1

Ch. Lctounieau, «L'évolution du mariage etile In famille» ( Il
τοΰ γάμου χα! τής οϊχογίνβιας»), Παρίοι, Ιβββ. ( - η μ . Ιύντ.) 

I 220

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ρήοουμε μόνο τούς τέσσερις άνθρωπόμορφους πίθηκους, τότε & Λετουρνώ ξέρει μονάχα νά μάς πει ότι χότβ είναι μ ο ν ο γ α μ ι κοί, πότε πολυγαμικοί, ένώ ό Σωσσύρ, κ α τ ά τόν Ζ ι ρ ώ - Ί ε λ ό ν , όποστηρ'ζει δτι είναι μονογαμικοί. Ά χ ό μ α καί οί νέοι ισχυρισμοί πού διατύπωσε ό Βέστερμαρκ ( « T h e history of h u m a n m a r r i a g e » 1 , Λονδίνο, 1891) οτι έπικρατεί ή μονογαμία στούς άνθρωπόμορφους πιθήκους, δέν άποτελούν καθόλου άποδείΕεις. Κοντολογ ί ς , οί πληροφορίες είναι τέτιες πού ό τίμιος Λετουρνώ, ομολογεί : « Ά λ λ ω σ τ ε στά θηλαστικά δέν υπάρχει καμιά αύστηρή σχέση άνάμεσα στό βαθμό τής πνευματικής έξέλιξης καί τή μορφή τής σεξουαλικής σχέση,». Κι ό Έ σ π ι ν ά ς ( « D e s s o c i é t é s a n i m a l e s » 2 , 1877) λέει άνοιχτά : « Ή άγέλη είνοι ή άνώτερη >οινωνική ομάδα, πού μπορούμε νά παρατηρήσουμε στά ζώα. Φ α ί ν ε τ α ι πώς άποτελείται άπό οικογένειες, ώστόσο άπό τήν άρχή κιόλας β ρ ί σ κ ο ν τ α ι σέ ά ν τ α γ ω ν ι σ μ ό ή ο ι κ ο γ έ ν ε ι α κ α ί ή ά γ έ λ η , άναπτύσσονται άντιστρόφως άνάλογα». "Οπως βλέπουμε άπό τά π α ρ α π ά ν ω δέν ξέρουμε σχεδόν τ ί π ο τ α τό συγκεκριμένο γιά τίς οικογενειακές καί τίς άλλες κοινωνικές ομάδες τών άνθρωπόμορφων πιθτκων. ΟΕ πληροφορίες άντιφάσκουν άμεσα ή μιά μέ τήν άλλη. Κι αυτό δέν είναι π ε ρίεργο. Πόσο είναι άντιφατικές, πόσο χρειάζονται νά έλεγχθούν καί νά κοσκινιστούν κριτικά άκόμα καί οί πληροφορίες πού έχουμε γιά τίς άγριες φυλές τών άνθρώπων ! Μά άκόμα πιό δύσκολο χαί άπό τίς άνθρώπινες κοινωνίες είναι νά παρατηρήσουμε τίς κοινωνίες τών πιθήκων. Γιά τήν ώρα λοιπόν πρέπει νά ά π ο ρίψουμε χάθε συμπέρασμα άπό τέτιες άπόλυτα άναξιόπιστες έ κ θέσεις. Α ν τ ί θ ε τ α , ή φράση τού Έ σ π ι ν ά ς πού άναφέραμε μάς προσφέρει καλύτερο στήριγμα. Έ άγέλη χαί ή οικογένεια στά ά ν ώ τερα ζώα δέ συμπληρώνουν ή μιά τήν άλλη, μά άποτελούν άντιθέσεις. Ό Έ σ π ι ν ά ς άναφέρει πολύ ώραία πώς ή ζήλια τών άρσενικών τόν καιρό τού οργασμού χαλαρώνει ή διαλύει π ρ ο σωρινά κάθε κοινωνικό δεσμό στήν άγέλη. « Έ κ ε ί δπου ή οίκοι Ε. Α. Westermarck, «The history of human marriage». («Ή lowρία τοΟ Ανθρώπινο« γάμου»), Δονίίνο, 1891. (Σημ. Σ6ντ.) 1 Α. h spinas, «Des sociétés »nimale«. Etude de psychologie comparée» («Γιά τ(ς χο(ν.ονί«ς τόν ζώων. Μιλίτη συγκριτικής ψυχολογίας»), Παρίοι, 1877. (Σημ. Σ6ντ.) 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 221

γένεια είναι σφιχτοδεμένη, μόνο οέ σπάνιες Εξαιρέσεις σχηματίζονται άγέλες. Α ν τ ί θ ε τ α , έχεί δπου κυριαρχούν Ελεύθερες σεξουαλικές σχέσεις ή πολυγαμία, Αναπτύσσεται σχεδόν αύτόματα ή ά γ έ λ η . . . Γιά ν* άναπτυχθεί μιά άγέλη πρέπει νάχουν χ α λ α ρωθεί οί οικογενειακοί δεσμοί καί τό άτομο νάχει ξαναγίνει Ελεύθερο. Γι' αυτό τόσο σπάνια βρίσκουμε όργανωμένα σμήνη στά π ο υ λ ι ά . . . Στά θηλαστιχά, άντίθετα, βρίσκουμε κάπως όρ· γανωμένες κοινωνίες, άχριβώς γιατί έδώ τό άτομο δέ διαλύεται μέσα στήν ο ί χ ο γ έ ν ε ι α . . . Το αΓσθηαα τής κοινότητας ( G e m e i n gefiihl) τής άγέλης οτήν γένεαή του δέ μπορεί λοιπόν νάχει άλλον πιό μεγάλο Εχθρό άπό τό αίσθημα τής κοινότητας τής οικογένειας. "Ας μή διστάσουμε νά τό πούμε ; άν Αναπτύχθηκε μιά κοινωνική μορφή άνώτερη άπό τήν οίχογένεια, αύτό μπόρεσε νά γίνει μονάχα γιατί άπορόφησε οικογένειες πού είχαν όποστεί μιά ριζική ά λ λ α γ ή , πράγμα πού άκριβώς γ ι ' α ύ τό δέν άποκλείει οί οικογένειες αύτές νά βρήκαν άργότερα τή δυνατότητα νά συγκροτηθούν ξανά μέσα σέ άπειρα πιό εύνοΐκές συνθήκες». ( Έ σ ι τ ι ν ά ς , i.e., άναφέρεται άπό τόν Ζιρώ Τελόν « O r i g i n e s d u m a r i a g e et d e la f a m i l l e » 1 , 1 8 8 4 , σελ. 5 1 8 - 2 0 ) . Α π ' αύτά φαίνεται δτι οί κοινωνίες τών ζώων Εχουν βέβαια κάποια άξία δταν πρόκειται νά βγάλουμε συμπεράσματα γιά τίς άνθρώπινες κοινωνίες—μά μονάχα άρνητική. Τό άνώτερο σπονδυλωτό ζώο γνωρίζει, ά π ' δ,τι ξέρουμε, μονάχα δυό μορφές οικογένειας: τήν π ο λ υ γ α μ ί α χαί τό Ατομικό ζευγάρωμα. Καί στίς δυό Επιτρέπεται μονάχα Ε ν α Ενήλικο άρσενιχο, μ ο ν ά χ α Ε ν α ς σύζυγος. Ή ζήλια τού άρσενικοϋ, μαζί δεσαός καί φραγμός τής οικογένειας, φέρνει τήν οικογένεια τών ζώων σέ άντίθεση μέ τήν άγέλη. Μέ τή ζήλια τοό άρσενικοϋ ή άγέλη, ή άνώτερη μορφή κοινωνικότητας, άλλοδ γίνεται άδύνατη, ά λ λοδ χαλαρώνεται, ή διαλύεται τήν Εποχή τοϋ όργασμοϋ, καί στήν καλύτερη περίπτωση Εμποδίζεται ή παραπέρα Εξέλιξή της. Αύτό καί μόνο φτάνει γιά ν' Αποδείξει δτι ή οικογένεια τών ζώων καί ή άνθρώπινη πρωτόγονη κοινωνία είναι πράγματα Ασυμβίβαστα, δτι οί πρωτόγονοι Ανθρωποι πού πασχίζουν νά βγοϋν Από τή ζωώδικη κατάσταση είτε δέ γνώριζαν καθόλου
1

(«Ή καταγωγή το·· γάμου χαί

Α. Qiraud-Teulo i, «Les

Σ6ντ.)

xfjç οΙχογίν«ιας»), Γ(ν*6η,

origines du mariage et de la famille»
1384. (Σημ. 

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τήν οικογένεια, η τό πολύ-πολύ είχαν μιά τέτια οικογένεια πού δέν παρθυσιάζεται οτά ζώα. "Ενα τόοο άοπ/ο ζώο, δπως ό διαμορ·:ωνόμενος άνθρωπος, θά μπορούσε Γσως νά τά βγάλε: πέρα σέ μ:χρό άριθμό, άχόμα χαί στήν άπομόνωση πού ή άνώτατή της κοινωνικότητα είναι τό άτομιχό ζευγάρωμα, τέτιο πού αποδίδει ό Ηέστερμαρχ στό γορίλα χαί τό χιμπατζή, σύμφωνα μέ πληροφορίες πού προέρχονται άπό κυνηγούς. Γιά νά βγεί ό άνθρωπος, στήν έξέλιςή του, άπό τή ζωώδικη κατάσταση, γιά νά χάνε: τή μεγαλύτερη πρόοδο πού έχε: νά παρουσιάσει ή φύση, χρειαζόταν ένα παραπέρα στοιχείο : χρειαζόταν ν' άντικαταο~η-ε: τήν έλλειψη τής αμυντικής ικανότητας τού άτομου μέ ττν ενωμένη δύναμη καί συνεργασία τής άγέλης. Ά π ό συνθήχες σάν κ: αυτές όπου ζούν σήμερα οί άνθρωπομορφοι πίθηχοι, θά ήταν ολότελα άνεξήγητο τό πέρασμα οτήν κατάρτιση τοό ανθρώπου. Di πίθηκοι αύτοί δίνουν περισσότερο τήν εντύπωση δτι ε.'να: παραστρατημένες πλάγιες γρομμές, πού σιγά-σιγά εξαφανίζονται καί πού οπωσδήποτε βρίσκονται σέ παρακμή. Αύτό μονάδα άρχει γιά νά άπορίψουμε κάθε συμπέρασμα παραλληλισμό·) τ ^ ν μορ-fiv τής δικής τους οικογένειας μέ τίς μορφές οικογένειας τ<:>ν πρωτόγονων ανθρώπων. Ί Ι άμοιβαία λοιπόν ανοχή τών ενήλικων αρσενικών καί ή άπαλλαγή τους άπό τή ζή/ ι α ή τ α ; ό πρώτος όρος γιά νά σχηματιστούν τέτιες μεγαλύτερες καί ΐι^ρχέστερε; ομάδες, όπου μονάχα μπορούσε νά γίνει ή έξανθρώπιση του ζώου. Καί πραγματικά, τί βρίσκουμε σάν τήν πιό παλιά, άρχική μορφή τής οικογένειας πού μπορούμε άδιάψευστα νά τήν αποδείξουμε μέ τήν ιστορία, καί πού σήμερα άκόμα μπορούμε νά "ή μελετήσουμε έδώ καί ',εί; Τόν ομαδικό γάμο, τή μορ?ή όπου όλόκληρες ομάδες άντρες καί όλόκληρες ομάδες άπό γυναίκες κατέχουν άμοιβαία ή μιά τήν άλλη καί πού άφήνει πολύ λίγο τόπο γιά ζήλια. Κι άκόμα βρίσκουμε σέ κατοπινή ,ΐαθμίδα έξέλιξη; σάν εξαίρεση τή μορκή τής πολυανδρίας, πού χτυπά περισσότερο κατάμουτρα όλα τά αισθήματα τής ζ ή λια; καί γ:' αύτό είναι άγνωστη στά ζώα. Οί γνωστές όμως σέ μας μορφές ομαδικού γάμου συνοδεύονται άπό τόσο ιδιόμορφα μπερδεμένους όρους πού μέ άναγκαιότητα μας παραπέμπουν σέ παλιότερες, ίτ.'/ ουστερες μορφές τών σεξουαλικό ν σχέσεων καί ετσι, σέ τελευταία ανάλυση, σέ μιά περίοδο σχέσεων χωρίς κανένα νανόνα πού αντιστοιχεί στό πίρασμα άπό τήν κατάσταση τού ζώου στήν κατάσταση τοϋ ανθρώπου. Γι' αύτό οί παραπομπές στούς 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 230

γ ά μ ο υ ; τών ζώων μ ά ; ξαναφέρνουν άχριβώς οτό σημείο ά π ' όπου μιά χαί καλή έπρεπε νά μάς άποτραβήξουν. Τί θά πεί όμως : σεξουαλιχές σχέσεις χωρίς κανόνα ; Μά πεί δτι δέν ίσχυαν τότε οί άπαγορευτικοί φραγιιοί πού ισχύουν τώρα, ή πού ίσχυαν σέ προηγούμενη έ π ο χ ή . Γό φραγμό τής ζήλιας τόν είδαμε κιόλας νά πέφτει. Ά ν υπάρχει κάτι τό βέβαιο, είναι ότι ή ζήλια είναι Ινα αίσθημα πού αναπτύχθηκε σχετικά άργά. Τό ίδιο ισχύει καί γιά τήν άντίληψη τής αιμομιξίας. Ό χ ι μονάχα ό άδερφές καί ή άδερφή ήταν αρχικά άντρας καί γυναίκα μεταξύ του;, μά καί οί σεξουαλικές σχέσεις άνάμεσα σέ γονείς καί παιδιά Επιτρέπονται άκόμα καί σήμερα σέ πολλούς λαούς. Ό Μπάνκροφτ ( « T h e n a t i v e r a c t s οί t h e P a c i f i c S t a t e s of N o r t h A i n t M c a » ' , 1875, τόμ. 1) >έει δτι υπάρχουν τέτιες σχέσεις στούς καβιάτ τοό Βερίγγειου ΙΙορθμού, στούς καντιάκ τής 'Αλάσκας καί στούς τίννες τοό εσωτερικού τής βρετανικής Βόρειας 'Αμερικής. Ό Λετουρνώ δίνει πληροφορίες γιά τό ίδιο γεγονός στούς τσιπεβέ-ίνδιάνους ( c h i p p e w a y - i n c J i a n e r ) , τούς κούκους τής Χιλής, τούς καραίβες, τούς κάρες τής 'Ινδοκίνας, γιά νά μήν αναφέρουμε γιά τ ί ; άφηγήσεις τών άρχαιων έλλήνων καί ρωμαίων γιά τούς πάρθους, τούς πέρσες, τούς σκύθες, τούς ούννους κ λ π . Προτού ανακαλυφθεί ή αίμομιξία (καί είναι α ν α κάλυψη καί μάλιστα πολυτιμότατη), οί οεξουαλικές σχέσεις ανάμεσα σέ γονείς καί παιδιά δέ μπορούσε νά είναι πιό άποκρουστικές ά π ' δτι είναι άνάμεσα σέ άλλα πρόσωπα πού άνήκουν σέ διαφορετικέ; .γενεές, καί αύτό συμβαίνει σήμερα καί στίς πιό φιλισταΐκές χώρες, χωρίς νά προκαλεί μεγάλη φρίκη. Ά κ ό μ α καί γεροντοκόρες πάνω άπό τά 6 0 , παντρεύονται κάποτε, δταν είναι άρκετά πλούσιες, νέους τριάντα χρονών. Ά ν άφαιρέοουμε δμως άπό τίς πιό πρωτόγονες μορφές τής οικογένειας πού γ ν ω ρίζουμε, τίς παραστάσεις γιά αίμομιξία πού συνδέονται μαζί τους—παραστάσεις πού είναι όλότελα διαφορετικές άπό τίς δ ι κές μας καί πού συχνά άντιφάσκουν άμεσα μ ' αύτές—τότε φτάνουμε σέ μιά μορφή σεξουαλικών σχέσεων πού μπορεί νά χ α ρ α κτηριστούν μονάχα σάν μορφή χωρίς κανόνα. Χωρίς κανόνα έφόσον δέν υπήρχαν άκόμα οί περιορισμοί πού επέβαλαν άργότερα ι Η. Η. Bancroft, «The native races of the Pacific State-· of North

America» («0( 16αγ·ν»1ς φυλές οτ(( Πολιτείες τοΟΕΙρηνικοΟ τής Βορείοι: Άμ*ρικής>), τόμ. I - V , Νέο 'Γόρκη, 1875). (Σημ. Σ6ντ.) 

I 224

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τά Εθιμα. Ά π * αότό όμως δέ βγαίνει χαθόλου δτι ή καθημερινή πράξη ήταν υποχρεωτικά Ενα παρδαλό άνακάτωμα. 'Ατομικά ζευγαρώματα γιά όριομένο διάστημα δέν άποκλείοντβίι καθόλου, δπως καί οτόν ίδιο τόν ομαδικό γάμο άποτελούν τώρα τήν πλειοψηφία τών περιπτώσεων. Κι άν ό νεότατος άρνητής μιας τέτιας πρωτόγονης κατάστασης, ό Βέστερμαρκ, χαρακτηρίζει γάμο χάθε χατάσταση δπου τά δυό φύλα μένουν ζευγαρωμένα ώς τή γέννηση τοϋ παιδιού, πρέπει νά πούμε δτι αύτού τοϋ είδους 6 γ ά μος μπορούσϊ πολύ χ α λ ά νά παρουσιάζεται τήν Εποχή τών σχέσεων χωρίς κανόνα, χωρίς αδτό νά αντιφάσκει στήν Ελλειψη κανόνα, δηλ. στήν άπουσία τών φραγμών πού Εβα)ε τό Εθιμο στίς σεξουαλικές σχέσεις. Ό Βέστερμαρκ ξεκινά, βέβαια, άπό τήν άντίληψη δτι «ή Ελλειψη κανόνα περικλείνει τό πνίξιμο τής άτομικής κλίσης, Ετσι πού αή πορνεία είναι ή πιό γνήσιά της μορφή». Ε μ έ ν α μοϋ φαίνεται Απεναντίας χώς βίναι άδύνατο νά κατανοήσουμε τήν πρωτόγονη κατάσταση, δσον κ α ι ρό τήν κοιτάμε μέσα άπό τά ματογιάλια τών μπορντέλων. Θά ξαναγυρίσουμε σ' αύτό τό σημείο, δταν θά μιλήσουμε γιά τόν ομαδικό γάμο. Κατά τόν Μόργκαν, άπ* αύτή τήν πρωτόγονη κατάσταση τών χωρίς χανόνα σχέσεων άναπτύχθηχε χιθανώς πολύ νωρίς : 1) Ή αίματοονγγενιχη οικογένεια, ή πρώτη βαθμίδα τής οικογένειας. Έ δ ώ χωρίζονται οί γαμιχές ομάδες κατά γενεές. "Ολοι οί παποϋδες καί οί γιαγιάδες μέσα στά δρια τής οικογένειας είναι μεταξύ τους άντρας καί γυναίκα, τό ίδιο χαί τ ά παιδιά τους, δηλ. οί πατεράδες χαί οί μητέρες, δπως χαί τά παιδιά αύτών πού μέ τή σειρά τους άποτελούν Εναν τρίτο κύκλο κοινών συζύγων, καί τά παιδιά τών τελευταίων, τά δισέγγονα τών χρώτων, Εναν τέταρτο κύκλο. Σ* αύτή λοιπόν τή μορφή τής οικογένειας υπάρχουν μονάχα πρόγονοι καί άπόγονοι, γονείς χαί παιδιά άποχλείονται άπό τά δικαιώματα καί τά καθήκοντα (δπως θά λέγαμε Εμείς) τοϋ γάμου μεταξύ τους. 'Αδερφός καί άδερφή, ξάδερφος χαί ξαδέρφη πρώτου, δεύτερου χαί μακρύτερου βαθμού, είναι δλοι άδερφοί χαί άδερφές άνάμεσά τους χ α ί ά κ ρ ι β ώ ς γ ι ' α ύ τ ό είναι άντρας χαί γυναίκα μεταξύ τοος. Σ' αύτή τή βαθμίδα ή σχέση άδερφοό καί άδερφής περικλείνει άπό μόνη της τήν άσκηση τών άμοιβαίων σεξουα- 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 225 λικών σ χ έ σ ε ω ν 1 . ' H τ υ π ι κ ή μορφή μ ι ά ς τ έ τ ι α ; οικογένειας θά Α π ο τ ε λ ι ό τ α ν άπό τους Α π ό γ ο ν ο υ ; Ινός ζ ε υ γ α ρ ι ο ύ ό π ο υ π ά λ ι ο: απόγονοι τ ο ύ κάθε β α θ μ ο ύ είναι άδερφοί κ α ί Αδερφέ; καί Ακριβώς γι 1 α υ τ ό άντρες καί γ υ ν α ί κ ε ς μεταξύ τους. Ί Ι α ί μ α τ ο ο υ γ γ ε ν ι κ ή οικογένεια Εχει Εξαφανιστεί. Ά κ ό μ α καί οί π ι ό Ακαλλιέργητοι λαοί πού Αναφέρει ή Ιστορία, δέ δίνουν κ α ν έ ν α Αποδειχτικό π α ρ ά δ ε ι γ μ α γ ι ' αύτήν. "Οτι όμως π ρ έ π ε ι ν ά Εχει όπάρξει, α ύ τ ό μ ά ς ε π ι β ά λ λ ε ι ν ά τ ό π α ρ α δ ε χ τ ο ύ μ ε τό σ ύ σ τ η μ α συγγένειας τ ή ς Χαβάη, π ο ύ ίσχύει Ακόμα κ α ί σήμερα σ' δλη τ ή ν Π ο λ υ ν η σ ί α , κ α ί π ο ύ ε κ φ ρ ά ζ ε ι τέ1 Σ' äva του γραμμα ποό τόγραψι την άνοιξη τοΟ 1882, ό Μάρξ άκφραζιται μέ τίς nié έντονις 3χφραο··.ς για τήν όλοχληρωτιχή παραποίηση τής πρωτόγονης ιποχής οτό βαγνιριχό χι(μινο τβν «ΝιμπελοΟγχιν». «Άχοϋατηχι ποτέ 4 άβιρφός ν' άγχαλιάζιι od ν ούζυγο τήν άβιρφή ;» Σ' αυτούς τούς «θιοϋς τής άοέλγιιας» τοΟ Βαγνιρ, πού άχολουθώντας τό ουρμό χάνουν τίς έρωτοίουλιές τους πιό πιχάντιχα μέ Λιγάκι αιμομιξία, απαντά ό Map;: «Στήν πρωτόγονη έποχή η άβιρφή ή τ α ν ο6ζυγος κ ι α ύ τ ό ή τ α ν η θ ι χ ό». (Σ η μ • ί ω ο η τ ο 0 * Κ ν γ χ • λ ς). Ένας γάλλος φίλος χαί θαυμαοτής τοβ Βάγνιρ ΐέ ουμ<ρων·{ μ' αύτή τ>, αημιίωοη, χαί παρατηρεί βτι ατήν παλιότιρη χιόλας «Έντα»*, άπ' βπου ξικινά ό Βαγνιρ οτήν »'Εγχιοντρέχα», ό Λόχι μαλών«'. τή Φρέγια μέ τα λόγια: «Μπρος οτούς θιούς άγχαλιααις τόν άβιρφό οου». Ό γάμος μ·ταξύ άβιρφ&ν άπαγοριυόταν λοιπόν ταχαάπό τότις. Ή «Έγχιοντρΐχα» • Ιναι Κχφρααη μιδς ιποχής, βπου ι ί χ · απαοιι όλότιλα ή πίστη οτούς παλιούς μύθους. Είναι μιά οατιρα τ®ν θιβν έντιλώς χατα τόν τρόπο τοΟ Λουχιανοβ. Ά ν ό Λόχι οαν Μιφιοτοφελής μαλώνει γ ι ' αύτό τή Φρέγια, αύτό μβλλον ατρέφιται ένάντια ατόν Βάγνιρ. Ό Λόχι. λίγους οτίχους πιό χάτω λέει άχόμα ατόν Νιέρντρ ζΜι τήν άϊιρφή οοο έφτιαξες Ιναν (χέτιο) γιό», (vidh systur thinni gaztu slikan mög). Ό Νιέρντρ Βέν ιίναι βέβαια 4ζος, μα :ανος. χαί λέιι οτήν Ί ν γ χ λ ί ν γ χ α - Ζ α γ γ α , 6τΐ ό γάμος μιταξύ άβιρφβν συνηθίζεται οτή χώρα τών βάνων, πράγμα πού 9έ ουμβαίνιι οτούς άζους. Αύτό ταχα οημαίνιι, βτι οί βάνοι ιίναι παλιότεροι θιοί άπό τούς όζους, 'Οπωοβήποτι ό Νιέρντρ ζιΐ άνάμιοα οτούς άζους οαν βμοιός τους χαί <τοι ή «Έγχιοντρέχα» «Ιναι μάλλον άπόβειξη βτι τόν καιρό πού βημιουργοίνταν οί νορβηγιχοί μύθοι γιά τούς θιούς βέν προχαλοϋzê φρίχη, τουλάχιστον άνάμιοα οέ θιούς 6 γάμος άβιρφβν. Ά ν θέλαμι να ίιχαιολογήοουμι τόν Βάγνιρ, θβταν Ιοως χαλύτιρο άντί για τήν «Έντα» να έπιχαλιοτοβμι τόν ΓχαΙτ· πού ατή μπαλλάντα το'3 θιοβχαί -ής μπαγιαντέρας χαν·ι Ινα άναλογο λάθος οχιτιχα μέ τή θρηοχιυτιχή βκίοοη τών γυναιχβν χαί τήν παρομοιάζει πάρα πολύ μέ τή νεότερη πορνιία. ( Σ η μ • 1 ω ο η τ ο β " Ε ν γ χ ε λ ς α τ ή ν τ έ τ α ρ τ η Ιχβοαη). * Ή «'EvTa»(Edda) ιίναι ουλλογή νορβηγιχβν μυθολογιχβν άομάτων. Οί 4ζο: χαί οίβάνο: «ιναι θ·οί τής βοριιοιυρωπαίχής μυθολογίας. Ή "Ινγχλίνγχα-Ζάγγα ιίναι 6 θρύλος τβν οχανβιναββν βαοιλιάβων "Ινγχλινγχα. (Σημ Μ·τ.)
1 >. âtfOexrà f<jyn '"fiο. //. 

I

233

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τιους βαθμούς αίματοσυγγένειας, πού μπορούν νά δημιουργηθούν μονάχα α' αύτή τή μορφή οικογένειας. Μάς τό επιβάλλει, ή δλη παραπέρα έξέλιξη τής οικογένειας, πού καθορίζει σάν· Αναγκαία προβαθμίδα έκείνη τή μορφή. 2) Ή πουναλουανή οικογένεια. "Αν ή πρώτη πρόοδος τής όργάνωοης ήταν δτι απόκλεισε ,τ'ς σεξουαλικές σχέσεις άνάμεσα σέ γονιούς καί παιδιά, ή δεύτερη ήταν ν' αποκλείσει τίς σεξουαλικές σχέσεις άνάμεσα σέ άδερφή καί άδερφό. 'Εξαιτίας τής μεγαλύτερης ομοιότητας, στήν ήλικία, ή πρόοδος αύτή ήταν άπειρα πιό σπουδαία μά καί πιό δύσκολη άπό τήν πρώτη. "Εγινε σιγά-σιγά, αρχίζοντας Γσως μέ τόν άποκλεισμό τών όμομήτριων άδερφών (δηλ. τών άδερφών πού είχαν τήν ίδια μητέρα), άπό τίς σεξουαλικές σχέσεις, πρώτα σε ξεχωριστές περιπτώσεις ώσπου έγινε βαθμιαία κανόνας αύτός ό άποκλεισμός (στή Χαβάη υπήρχαν άκόμα καί στόν αίώνα τούτον έξαιρέσεις), ώσπου κατάληξε στήν άπαγόρευση τοϋ γάμου άκόμα καί άνάμεσα σέ άδερφό καί άδερφή άπό πλάγια συγγένεια, δηλ. σύμφωνα με τή δική μας όνομασίαάνάμεσα σέ παιδιά, έγγόνια καί δισέγγονα άδερφών. Αύτό ά π ο τελεί, κατά τόν Μόργκαν, «ένα περίφημο παράδειγμα γιά τόπώς δρά ή άρχή τής φυσικής έπιλογής». Δέν υπάρχει άμφιβολία δτι οί φυλές, δπου μ' αύτήν τήν πρόοδο περιοριζόταν ή αιμομιξία,, θά Επρεπε νά έξελιχθοϋν γρηγορότερα καί πληρέστερα άπό τίς φυλές δπου ό άδερφικός γάμος έμενε κανόνας καί έντολή. Καί πόσα έντονα αίσθητή ήταν ή έπίδραση αύτής τής προόδου, τό άποδείχνει τό σύστημα τοϋ γ έ ν ο υ ς (gens), πού βγήκε άμεσα άπ* αύτήν καί πού ξεπερνά πολύ τό σκοπό της. Τό γένος άποτελεί τή βάση τής κοινωνικής διάρθρωσης τών περισσότερων, άν δχι ολων, τών βαρβάρων λαών τής γής, ά π ' τήν όποία στήν Έ λ λ α δ α καί στή Ρώμη περνάμε άμεσα στόν π ο λ ι τ ι σ μ ό . Κάθε πρωτόγονη οικογένεια έπρεπε τό άργότερο ύστερα άπό μερικές γενεές νά διασπαστεί. Τό πρωτόγονο κομμουνιστικό κοινό νοικοκυριό, πού επικρατεί χωρίς εξαίρεση ώς βαθιώ στή μέση βαθμίδα τής βαρβαρότητας, καθόριζε τά άνώτερα δρια. τής οικογενειακής κοινότητας, πού άλλαζε άνάλογα μέ τίς συνθήκες, μά πού σέ κάθε μέρος ήτανάρκετά ορισμένο Μόλις γεννήθηκε ή άντίληψη δτι δέν έπιτρέπεται νάχουν σεξουαλικές σχέσεις άνάμεσά τους τά παιδιά μιάς μητέρας, έπρεπε νά εκδηλωθεί ή έπίδρασή της σέ τέτιες διασπάσει; παλιών οικιακών κοινοτήτων ( H a u s g t m e u i d e n ) καί ατήν ίδρυση νέων (πού ώστόαο· 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 227

§έ «.ομπέφτανε Αναγκαία μέ τήν οικογενειακή όμάδα). Μιά ή περισσότερες σειρές άπό άδερφές γίνονταν ό πυρήνας τής μι£ς οίκιακής έμάδας χαί οί άπό μητέρα άδερφοί τους ό πυρήνας τής άλλης. "Ετσι, ή παρόμοια, ξεπήδησε άπό τήν αίματοσυγγενιχή οίχογένεια ή μορφή πού ο Μόργχαν τήν όνομάζει πουναλουανή οίχογένεια. Κατά τό έθιμο τής Χαβάη μιά σειρά άδερφές πραγματικές ή μαχρυνότερες, (δηλ. ξαδέρφες πρώτου, δεύτ-.ρου ή πιό μακρυνού βαθμού), ήταν άπό χοινού γυναίκες τών κοινών τους άντρών, άπό τους οποίους όμως Αποκλείονταν οί άδερφοί τών γυναικών. Τούτοι οί άντρες τώρα αναμεταξύ τους οέ λέγονταν πιά άδέρφια, όπως δέν ήταν χαί άνάγχη νάναι, μά «πουναλούα», δηλ. στενοί σύντροφοι, σάν νά λέμε συνέταιροι. Τό ίδιο μιά σειρά πραγματικοί ή μαχρυνότεροι άδερφοί είχαν μιά σειρά γυναίκες, δ χ ι τίς άδερφές τους, σέ χοινό γάμο χαί αύτές οί γυναίκες λέγονταν άνάμεσά τους «πουναλούα». Αύτή είναι ή κλασική μορφή ένός οικογενειακού σχηματισμού, πού άργότερα έπέτρεψε μιά σειρά παραλλαγές, χαί πού τό ούσιαστιχό του χαρακτηριστικό ή τ α ν : άμοιβαία κοινότητα τών άντρών χαί τών γυναιχών μέσα σ' ένα ορισμένο οικογενειακό κύκλο, άπό τόν όποιο δμως άποκλείονταν οί άδερφοί τών γυναιχών, πρώτα οί πραγματικοί, άργότερα χαί οί μαχρυνότεροι χαί άντίστοιχα έ π ί σης οί άδερφές τών άντρών. Αυτή ή μορφή τής οικογένειας μάς δίνει τώρα μέ τήν πιό μεγάλη άκρίβεια τούς βαθμούς συγγένειας, δπως τούς έκφράζει τό άμερικανιχό σύστημα. Τά παιδιά τών άδερφάδων τής μητέρας μου εξακολουθούν νά είναι παιδιά της, τό ίδιο τά παιδιά τών άδερφών τοϋ πατέρα μου είναι έπίσης παιδιά του, χαί δλα τούτα είναι άδέρφια μου. Τά παιδιά δμως τών άδερφών τής μητέρας μου είναι τώρα άνεψιοί της χαί άνεψιές της, τά παιδιά τών άδερφάδων τοϋ πατέρα μου είναι άνεψιοί του χαί άνεψιές του, χαί δλοι τούτοι ξάδερφοι μου χαί ξαδέρφες μου. Γιατί, ένώοί άντρες τών άδερφάδων τής μητέρας μου έξαχολουθοϋν νά είναι άντρες της χαί τό ίδιοοί γυναίκες τών άδερφών τοϋ πατέρα μου είναι καί γυναίκες του—νομικά, άν δχι πάντα πραγματικά—ή κοινωνική προγραφή τών σεξουαλικών σχέσεων άνάμεσα σέ άδέρφια χ ώ ρισε σέ δυό κατηγορίες τά παιδιά τών άδερφών καί άδερφάέων πού ως τώρα θεωρούνταν χωρίς διάκριση άδέρφια: ή μιά κατηγορία μένουν, δπως καί πρώτα (μακρυνότεροι) άδερφοί καί άοερφές ή άλλη, τά παιδιά τοϋ άδερφοϋ έδώ, καί τής άδερ- 

I 228

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

φής εκεί, δ έ μ π ο ρ ο ύ ν πιά νάναι άδέρφια, δέ μπορούν πιά νάχουν κοινούς γονείς, ούτε πατέρα, ούτε μητέρα, ούτε χαί τούς δυό καί γι* αύτό γιά πρώτη φορά έδώ γίνεται αναγκαία ή κατηγορία τών άνεψιών καί τών ξαδέρφων, πού μέσα οτό προηγούμενο οικογενειακό σύστημα θ 3 ταν παράλογη, Τό Αμερικανικό σύστημα συγγένειας, πού οέ κάθε οικογενειακή μορφή βασισμένη οέ οποιοδήποτε είδος άτομικού γάμου, φαίνεται ολότελα παράλογο, έξηγείται λογικά μέ τήν πουναλουανή οικογένεια ώς τήν παραμικρή του λεπτομέρεια καί αιτιολογείται χυσικά. Στό βαθμό πού είχε διαδοθεί αύτό τό ούοτημα συγγένειας, οτόν ίδιο άκριβώς βαθμό τουλάχιστο θά πρέπει νά είχε υπάρξει καί ή πουναλουανή οικογένεια ή μιά παρόμοιά της μορφή. Γι* αύτή τή μοριρή τής οικογένειας, πού ή πραγματική δπαρξή της άποδείχτηκε στή Χαβάη, θά είχαμε ίσως πληροφορίες ά π ' δλη τήν Πολυνησία, άν οί ευσεβείς ιεραπόστολοι, λ χ . οί παλιοί ισπανοί καλόγεροι στήν Α μ ε ρ ι κ ή , θά μπορούσαν νά δουν σ* αύτού τοϋ είδους τίς άντιχριστιανικές σχέσεις κάτι π α ραπάνω άπό ά π λ ή «φρίκη» 1 . "Οταν ό Καίσαρ μας Αφηγείται γιά τούς βρετανούς, πού τότε βρίσκονταν στή μέση βαθμίδα τής βαρβαρότητας, δτι : «έχουν δέκα-δέκα ή δώδεκα-δώδεκα τίς γυναίκες τους άπό κοινού μεταξύ τους καί μάλιστα, συνήθως, άδερφοί μέ άδερφούς καί γονείς μέ παιδιά»—τότε αύτό έξηγείται καλύτερα σάν ομαδικός γάμος. Οί μητέρες τής βαρβαρότητας δέν έχουν δέκα ή δώδεκα γιούς άρκετά μεγάλους, γιά νά μπορούν νάχουν άπό κοινού γυναίκες, τό άμερικανικό δμως σύστημα συγγένειας, πού άντιστοιχεί στήν πουναλουανή οικογένεια, δίνει πολλούς άδερφούς, γιατί δλα τά κοντινά καί μακρυνά ξαδέρφια ένός άντρα είναι άδέρφια του. Τό «γονείς μέ παιδιά»—μπορεί νάναι λαθεμένη αντίληψη τοϋ Καίσαρα. Τό δτι πατέρας καί γιός, ή μητέρα καί κόρη μπορούσαν νά βρίσκον1 Τα Τχνη των χωρίς χαμια Βιαχριοη σεξουαλικών σχέσεων, ή χατά τόν Μπαχοφεν λεγόμενη «τεκνοποίηση τοΟ βούρκου» (Sumpfzeugung), πο6 νόμιζε πώς τοί βρήκε αύτός, άνάγοντα: στόν όμαΒικό γάμο. Τό γάμο αύτό Βέ μπορεί πιά νά τόν άμφισβητήοουν. « Ά ν ό Μπαχοφεν βρίσχει „άνομους" αυτούς τούς πουναλουανούς γάμους, τότε Ινας άνθρωπος τής έποχής έχείνης θαβρισχε α(μομιχτιχο6ς τούς περισσότερους τωρινούς γάμους άναμεσα σέ χοντινα ή μαχρυνά ξαΒέρφια άπό πατρική ή μητρική πλευρά, θά τούς θεωροΟσε Βηλ. γάμους άναμεσα σέ άΒερφια χα( άΒερφές άπό αίμα» (Μάρξ). ( Σ η μ ε ί ω σ η τ ο Ο " Ε ν γ χ ε λ ς ) . 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 229

tac στήν Ιδια ομάδα γάμου δέν αποκλείεται ωστόσο ολότελα ατό σύστημα αύτό, μάλλον δμως αποκλειόταν νά βρίσκονται πατέρας χαί χόρη, ή μητέρα καί γιός, στήν ίδια ομάδα. Ε π ί σ η ς αύτή ή μιά παρόμοια μορφή ομαδικού γάμου έξηγεί εύχολότερα τίς πληροφορίες τού Η ρ ό δ ο τ ο υ χαί άλλων άρχαΐων συγγραφέων γιά τήν χοινοχτημοσύνη τών γυναιχών σέ άγριους χαί βάρβαρους λαούς. Αύτο ίσχύει χαί γιά όσα λέει ό Ούάτσον χαί ό Καίη, ( « T h e p e o p l e of I n d i a » 1 ) , γιά τούς τιχούρ στόν "Αουδ (στά βόρεια τού Γ ά γ γ η ) : «Ζούνε μαζί (δηλ. σεξουαλικά) σχεδόν χ ω ρίς διάκριση σέ μεγάλες χοινότητες χαί δταν δυό άνθρωποι θεωρούνται παντρεμένοι ό ένας μέ τόν άλλο, π ά λ ι ό συζυγικός δεσμός είναι μονάχα ονομαστικός». Ό θεσμός τοϋ γ έ ν ο υ ς ( g e n s ) φαίνεται στίς περισσότερες περιπτώσεις νά βγήκε άμεσα άπό τήν πουναλουανή οικογένεια. Βέβαια χαί τό αύστραλιανό σύστημα τών τάξεων '' δίνει μιά άφετηρία γιά τό γένος. Οί αύστραλοί έχουν γένη, δέν έχουν δμως άχόμα πουναλουανή οικογένεια, μά μιά πιό χοντροχομένη μορφή ομαδικού γάμου. Σ' δλες τίς μορφές τής ομαδικής οικογένειας δέν είναι βέβαιο ποιός είναι ό π α τ έ ρ α ς ένός παιδιού, σίγουρο δμως είναι ποιά είναι ή μητέρα του. Κι ί ν άκόμα όνομάζει δ λ α τά παιδιά τής συλλογικής οικογένειας παιδιά της χι έχει μητρικά καθήκοντα άπέναντί τους, ξεχωρίζει ώστόσο άνάμεσα στ' άλλα, τά παιδιά πού αύτή γέννησε. Είναι λοιπόν φανερό δτι όσο όπάρχει ομαδικός γάμος, ή καταγωγή μπορεί ν' ά π ο δ ε ί χ ν ε τ α : μονάχα άπό τή μ η τ ρ ι κ ή πλευρά, δηλαδή Αναγνωρίζεται μόνο ή γ υ ν α ικ ε ί α γ ρ α μ μ ή . Αύτό πραγματικά συμβαίνει σ' δλους τούς άγριους λαούς, καί στούς λαούς πού άνήκουν στήν κατώτερη βαθμίδα τής βαρβαρότητας. Αύτό είναι ή δεύτερη μεγάλη όπηρεσϊα πού πρόσφερε ό Μπάχοφεν, δτι πρώτος αύ;ός τό άνακάλυψε. Χαρακτηρίζει μέ τόν δρο μητρικό δίκαιο αύτή τήν αποκλειστική άναγνώριση τής γενεαλογικής σειράς άπό τή μητέρα και τίς σχέσεις κληρονομιάς πού μέ τόν καιρό πηγάζουν άπ' αύτή. Κρατώ τόν δρο αύτό γιά τή συντομία του. Είναι όμως στρα1

τβν Ίνβιβν»), τόμ. I-VI, AovBlvo, 1868-1872. (Σημ. Σόντ ) 2 Έ ΐ β καί καρακατα) πρόκειται γιοι τί; μεγοίλις γαμήλι»; όμαΒ»ς τβν Ιθαγενβν τ?)ς Αόοτραλίας (Σημ. Σύντ.)

J. F. Watson and ι. W. Kaye «The people ot India» («Ό λαό; 

I 230

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

βό, γιατί α* αύτή τή βαθμίδα τής κοινωνίας δέ μπορεί Ακόμα νά γίνβται λόγος γιά δίκαιο μέ τή νομική έννοια. Ά ς πάρουμε τώρα ά π ό τήν πουναλουανή οίκογένεια τή μιά άπό τίς δυό υποδειγματικές έμάδες, δηλαδή τήν όμάδα μιας σειράς όμομήτριες καί μακρυνότερες άδερφες (πού κατάγονται δηλ. άπό όμομήτριες άδερφές πρώτου, δεύτερου ή μακρυνότερου βαθμού) μαζί μέ τ ά παιδιά τους καί τούς όμομήτριους ή τούς μακρυνότερους Αδερφούς τους άπό μητρική πλευρά (πού κ α τ ά τή δική μας προϋπόθεση δ έ ν είναι άντρες τους), κι έχουμε τότε ακριβώς τον κύκλο τών προσώπων πού άργότερα εμφανίζονται σάν μέλη ένός γένους στήν πρωτόγονη μορφή αύτου του θεσμού. "Εχουν δλοι μιά κοινή προμήτορα ( S t a m m u t t e r ) , *αί λόγω τής κ α τ α γ ω γ ή ς άπ* αύτήν ολοι οί θηλυκοί άπόγονοι κάθε γενιάς είναι άδερφές. Ό μ ω ς οί άντρες αύτών τών άδερφάδων δέ μπορούν πιά νάναι άδερφοί τους, δηλ. δέ μπορούν νά κ α τ ά γ ο ν ται ά π ' αύτή τήν προμήτορα, δέν ανήκουν λοιπόν στήν αίματοσογγενική όμάδα, στό κατοπινό γένος. Τά παιδιά τοος δμως ανήκουν σ' αύτή τήν όμάδα, μιά καί άποφασιστικό ρόλο π α ί ζει μ ο ν ά χ α ή κ α τ α γ ω γ ή ά π ό τ ή μητρική πλευρά, γιατί μονάχ α αύτή είναι οίγουρη. Μόλις γίνει γεγονός ή απαγόρευση τών σεξουαλικών σχέσεων άνάμεσα σ' δλα τ' άδέρφια, άκόμα καί στά πιό μακρυνά π λ ά γ ι α άδέρφια άπό μητρική πλευρά, μ ε τ α τρέπεται καί ή πιό πάνω όμάδα σέ γένος, δηλ. συγκροτείται σέ σφιχτό κύκλο άπό συγγενείς α ί μ α τ ο ς τής γυναικείας γενεαλογικής γραμμής, πού δέν Επιτρέπεται νά παντρεύονται άναμεταξύ τους, καί πού ά π ό δώ καί μπρός δλο καί περισσοτερο στερεώνεται μέ άλλοος κοινούς θεσμούς κοινωνικού καί θρησκευτικού χαρακτήρα καί πού διακρίνεται ά π ό τ ' ά λ λ α γένη τής ίδιας Φυλής. Γ ι ' αύτό θά μιλήσουμε άργότερα λεπτομερειακά. "Οταν δμως βρίσκοομε δτι τό γένος Εξελίχθηκε δ χ ι μόνο Αναγκαστικά, μά καί αύτονόητα Από τήν πουναλουανή οικογένεια, είναι φυσικό νά αποθέσουμε σχεδόν σίγουρη τήν ύπαρξη στό παρελθόν αύτής τής οικογενειακής μορφής γιά δλους τούς λαούς, δπου μπορούν νά βρεθούν θεσμοί γένους, δηλ. περίπου γιά δλους τούς βάρβαρους καί πολιτισμένους λαούς. Τότε πού ό Μόργκαν έγραφε τό βιβλίο του, οί γνώσεις μ α ς γιά τόν όμαδικό γάμο ήταν άκόμα πολύ περιορισμένες. Λίγα π ρ ά γ μ α τ α ξέραμε γιά τούς ομαδικούς γάμους τών αύστραλών, π ο ύ ήταν όργανωμένοι σέ τάξεις, καί χώρια Απ' αύτό ό Μόργκαν 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 231

είχε δημοσιεύσει τό 1871 τίς πληροφορίες πού του είχαν έρθει γιά τήν πουναλουανή οικογένεια τής Χαβάη. Ί Ι πουναλουανή οικογένεια άπό τή μιά μεριά έξηγούσε πέρα γιά πέρα τό σύστημα συγγένειας πού έπικρατεί στούς ινδιάνους τής 'Αμερικής καί πού χρησίμευσε στόν Μόργκαν σάν άφετηρία γιά όλες τίς Ιρευνές του. Ά π ό τήν άλλη μεριά αποτελούσε τήν έτοιμη άφετηρία γιά τήν έξήγηση τής προέλευσης τοϋ μητρικού γένους. Καί, τέλος, έκπροσωποϋσε μιά πολύ πιό υψηλή βαθμίδα εξέλιξης άπό τίς αύστραλιανές τάξεις. Ή τ α ν λοιπόν εύνόητο δτι 6 Μόργκαν τήν είδε σάν τή βαθμίδα έ'έλιξης πού άναγκαστικά προηγείται άπό τό ζευγαρωτό γάμο καί οτι τή θεώρησε γενικά διαδομένη σέ παλιότερους καιρούς. Έ μ ε ί ς , άπό τότε, γνωρίσαμε μιά σειρά άλλες μορφές ομαδικού γάμου καί ξέρουμε τώρα δτι έδώ τό παράκανε ό Μόργκαν. Είχε δμως τό εύτύχημα, μέ τήν πουναλουανή οίκογένειά του νά πέσει πάνω στήν άνώτατη, στήν κλασική μορφή τού ομαδικού γάμου, στή μορφή έκείνη ά π ' δπου έξηγείται μέ τόν πιό άπλό τρόπο τό πέρασμα σέ μιάν άνώτερη μορφή. Τόν ούσιαστικό πλουτισμό τών γνώσεών μας γιά τόν ομαδικό γάμο τόν χρωστούμε στόν άγγλο ιεραπόστολο Αόριμερ «Φάΐζον, πού μελέτησε πολλά χρόνια αύτή τή μορφή τής οικογένειας στό κλασικό της έδαφος, στήν Αύστραλία. Τήν κ α τώτερη βαθμίδα έξέλιξης τή βρήκε στούς μαύρους τής Αύστραλίας, στό Μάουντ Γκαίμπιρ τής Νότιας Αύστραλίας. Έ δ ώ δλάκερη ή φυλή διαιρείται σέ δυό μεγάλες τάξεις, τούς κρόκι καί τούς κουμίτε. ΟΕ σεξουαλικές σχέσεις μέσα σ' αύτές τίς τάξεις άπαγορεύονται αυστηρά. 'Ώστόσο κάθε άντρας τής μιάς τάξης είναι ό γεννημένος σύζυγος τής κάθε γυναίκας τής άλλης τάξης καί αύτή μέ τή σειρά της είναι ή γεννημένη σύζυγος του. Ό χ ι τά άτομα, μά όλόκληρες οί ομάδες είναι μεταξύ τους παντρεμένες, τάξη μέ τάξη. Καί άς σημειωθεί δτι έδώ δέν όπάρχει πουθενά έπιφύλαξη γιά τή διαφορά τής ήλικίας, ή γιά ειδική συγγένεια αΤματος, έκτός ά π ' δ,τι καθορίζεται μέ τό δια-> χωρισμό σέ δυό έξώγαμες τάξεις. Έ ν α ς κρόκι έχει νόμιμη σύζυγο κάθε γυναίκα τών κουμίτε. 'Επειδή δμως ή κόρη του, σάν κόρη μιάς κουμίτε, είναι σύμφωνα μέ τό μητρικό δίκαιο, έπίσης κουμίτε, είναι ταυτόχρονα γεννημένη σύζυγος κάθε κρόκι, έπομένως καί τοϋ πατέρα της. Τουλάχιστο ή ταξική όργά•νωση δπως τή βρίσκουμε δέ βάζει κανένα έμπόδιο σ' α&τό. Ε ί τ.ί λοιπόν ή όργάνωση αύτή δημιουργήθηκε σέ μιά έποχή δπου, 

I 232

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

παρ' δλη τή θολή έπιθυμία νά περιορίσουν τήν αίμομιξία δέν έβρισκαν άχόμα τίποτα τό ιδιαίτερα φριχτό στίς σεξοοαλιχές σχέσεις τών γονιών μέ τά παιδιά τους—χαί τότε τό σύστημα τών τάξεων θά έχει βγεί άμεσα άπό μιά κατάσταση σεξουαλικών σχέσεων χωρίς κανόνα. Είτε, δταν δημιουργήθηκαν οί γαμήλιες τάξεις, τό έθιμο ε ί χ ε χιόλας άπαγορέψπ τίς σχέσεις άνάμεσα σέ γονιούς χαί παιδιά, χαί τότε ή τωρινή κατάσταση μάς οδηγεί πίσω στήν αίματοσυγγενιχή οικογένεια χαί είναι τό πρώτο βήμα γιά τό ξεπέρασμά της. Τό τελευταίο είναι τό πιθανότερο. Ά π ' δ,τι ξέρω δέν άναφέρονται άπό τήν Αύστραλία παραδείγματα γαμήλιων σχέσεων άνάμεσα σέ γονιούς καί παιδιά, χαί ή κατοπινή μορφή τής έξωγαμίας, τό μητριαρχικό γένος προϋποθέτει κατά κανόνα σιωπηρά τήν άπαγόρευση αύτών τών σχέσεων, σάν άπαγόρευση πού τή βρήκε νά οπάρχει χιόλας στήν Τδρυσή του. 'Εκτός άπό τό Μάουντ Γκαίμπιρ στή Νότια Αύστραλία, τό σύστημα τών δ υ ό τάξεων βρίσκεται έπίσης πιό άνατολικά στήν περιοχή του ποταμού Ντάρλινγκ καί στό Κουίνσλαντ στά βορειοανατολικά, είναι δηλ. πλατιά διαδομένο. 'Αποκλείει μονάχ α τούς γάμους άνάμεσα στ' άδέρφια, άνάμεσα σέ παιδιά άδερφών καί σέ παιδιά άδερφάδων άπό μητρική πλευρά, γιατί άνή~ κουν στήν ίδια τάξη. Τά παιδιά ώστόσο άδερφοϋ καί άδερφήςμποροϋν νά παντρεύονται. Έ ν α πάρα πέρα βήμα γιά νά Εμποδιστεί ή αίμομιξία βρίσκουμε στούς καμιλαρόϊ κοντά στόν ποταμό Ντάρλινγκ στή Νέα Νότια Ούαλλία, δπου οί δυό άρχιχές τάξεις είναι χωρισμένες σέ τέσσερις χαί ή καθεμιά άπ' αύτές τίς τέσσερις τάξεις είναι παντρεμένη συνολικά μέ μιάν άλλη όρισμένη τάξη. Οί πρώτες δυό τάξεις είναι γεννημένοι σύζυγοι ή μιά τής άλλης. 'Ανάλογα μέ τό άν ή μητέρα άνήκει στήν πρώτη ή στή δεύτερη, τά παιδιά άνήκουν στήν τρίτη ή τήν τέταρτη. Τά παιδιά αύτών τών δυό τάΕεων, πού έπίσης είναι παντρεμένες ή μιά μέ τήν άλλη, άνήκουν πάλι στήν πρώτη καί τή δεύτερη. Έ τ σ ι πού πάντα ή μιά γενιά άνήκει στήν πρώτη καί τή δεύτερη, ή έπόμενη στήν τρίτη καί τήν τέταρτη, ή μεθεπόμενη πάλι στήν πρώτη καί τη δεύτερη τάξη. Έ τ σ ι τά παιδιά τών άδερφών (άπό μητρική πλευρά) δέ μπορούν νάναι Αντρόγυνα, μπορούν δμως νά είναι τά Εγγόνια τών άδερφών. Α ύ τή ή ιδιόμορφη περίπλοκη διάταξη μπερδεύεται άκόμα περισσότερο μέ τήν οπωσδήποτε κατοπινή πρόσθεση μητριαρχικών/ 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 233

γενών, δμως δέ μπορούμε νά Επεκταθούμε οτό σημείο αύτό. Βλέπουμε άκριβώς πώς Επιβάλλεται ξανά χαί ξανά ή τάση νά Εμποδιστεί ή αιμομιξία, Επιβάλλεται δμως ολότελα ενστικτώδιχα, ψηλαφητά, χωρίς καθάρια συνείδηση τοΰ σχοποΰ. Ό ομαδικός γάμος, πού έδώ στήν Αύστραλία είναι άκόμα γάμος τάξεων, μαζικός γάμος μιάς ολάκερης τάξης αντρών, πού συχνά είναι σκορπισμένοι σ' δλη τήν Εκταση τής ήπείρου, μέ μιά τό ίδιο σκορπισμένη τάξη γυναικών—ό ομαδικός αυτός γ ά μος αμα τόν έξετάσουμε άπό κοντά δέν είναι καθόλου τόσο άνατριχιαστικός, δπως τό νομίζει ή συνηθισμένη στήν πορνεία φαντασία τών φιλισταίων. 'Αντίθετα, πέρασαν πολλά χρόνια, ώσπου νά όποπτευθοΰν κάν τήν Οπαρξή του, καί πάλι τώρα τελευταία τήν άμφισβητοϋν ξανά. Στόν Επιπόλαιο παρατηρητή Εμφανίζεται σάν χαλαρή μονογαμία καί ποΰ καί ποΰ σάν π ο λυγαμία πλάι στήν εύκαιριακή άπιστία. Πρέπει νά καταναλώσει κανείς χρόνια, δπως ό Φάΐζον καί ό ΧάουΙ'τ, γιά ν' άνακαλύψει τό ρυθμιστικό νόμο μέσα στήν πραχτική έξάσκηση α υ τών τών γαμήλιων καταστάσεων, δπου ό συνηθισμένος εύρωπαίος είναι διατεθειμένος νά βλέπει δ,τι γίνεται στή χώρα του —τό νόμο, πού σύμφωνα μ* αύτόν ό ξένος μαύρος τής Αύστραλίας, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά άπό τόν τόπο του, ά ν ά μεσα σέ άνθρώπους πού ή γλώσσα τους τοο είναι άκατανόητη, βρίσκει ώστόσο συχνά άπό λημέρι σέ λημέρι, άπό φυλή σέ φυλή, γυναίκες πού χωρίς άντίσταση καί πονηριά είναι στή δ ι ά θεσή του, τό νόμο πού σύμφωνα μ' αύτόν, εκείνος που Εχει περισσότερες γυναίκες, παραχωρεί μιά ά π ' αύτές στόν φιλοξενούμενο γιά τή νύχτα. Έ κ ε ί δπου ό εύρωπαίος βλέπει άνηθικότητα καί άνομία, κυριαρχεί στήν τραγματικότητα αύστηρός νόμος. Οί γ υ ναίκες άνήκουν στή γαμήλια τάξη τοϋ ξένου καί είναι Ετσι γεννημένες σύζυγοι του. Ό ίδιος ήθικός νόμος, ποό προορίζει τόν Ενα στόν άλλον, Απαγορεύει μέ ποινή προγραφής κάθε σχέση (ξω άπό τίς γαμήλιες τάξεις πού άνήκουν ή μιά στήν άλλην. Ά κ ό μ α καί κει δπου άρπάζουν τίς γυναίκες, δπως συμβαίνει συχνά καί σέ πολλές περιοχές είναι κανόνας, τηρείται μέ Επιμέλεια ό νόμος γιά τίς γαμήλιες τάξεις. Στήν άρπαγή τών γυναικών άλλωστε, εκδηλώνεται κιόλας κάποιο ίχνος περάσματος στή μονογαμία, τουλάχιστο στή μορφή τοϋ ζευγαρωτοϋ γάμου : δταν ό νέος μέ τή βοήθεια τών φίλων του άρπάξει ή κάνει άπαγωγή τοϋ κοριτσιού, τότε Ερχονται σέ. 

I 234

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

σεξουαλικέ; σχέσεις μέ τό κορίτσι μέ τή σειρά όλοι οί φίλοι τοό νέου, δμω; ύστερα άπ' αύτό θεωρείται γυναίκα τοΰ νέου πού υποκίνησε τήν άρπαγή. Κι άντίστροφα, άν τό σκάσει άπό τόν άντρα ή αρπαγμένη γυναίκα, κι άν τήν πιάσει άλλος, τότε γίνεται γυναίκα αϋτουνού καί ό πρώτος χάνει τά δικαιώματα του. ΙΙλάϊ καί μέσα στόν ομαδικό γάμο, που γενικά εξακολουθεί νά υπάρχει, δημιουργούνται λοιπόν σχέσεις άποκλειστικοτητα;, ζευγαρώματα γιά μακρύ ή σύντομο χρονικό διάστημα, πλάι σ' αύτά υπάρχει καί ή πολυγαμία, Ετσι πού ό ομαδικός γάμος καί δώ βρίσκεται σέ παρακμή καί μπαίνει μόνο τό ερώτημα, ποιός, κάτω άπό τήν εύρωπαϊκή έπίδραση, θά έξαφανιστεί πρώτα : ό ομαδικός γάμος, ή οί μαύροι τής Αύστραλίας πού τόν έφαρμόζουν. Ό γάμος κατά τάξεις όλόκληρες, δπως έπικρατεί στήν Αύστραλία, είναι πάντως μιά πολύ χαμηλή καί πρωτόγονη μοριρή ομαδικού γάμου, ενώ ή πουναλουανή οικογένεια άπ' δ,τι ξέρουμε είναι ή ανώτατη βαθμίδα άνάπτυξής του. Ό πρώτος φαίνεται νά είναι ή μορφή πού άνταποκρίνεται στήν κοινωνική κατάσταση περιπλανώμενων άγριων, ό δεύτερος προϋποθέτει κιόλας σχετικά σταθερούς οικισμούς κομμουνιστικών κοινοτήτων καί οδηγεί άμεσα στήν κατοπινή όψηλότερη βαθμίδα έξέλιξης. 'Ανάμεσα στού; δυό, θά βρούμε σίγουρα άκόμα πολλές Ενδιάμεσες βαθμίδες. Έ δ ώ έχουμε μπροστά μας ένα πεδίο έρευνας πού μόλις άνοιξε καί πού μένει άκόμα σχεδόν άνεξερεύνητο. 3). Ή ζενγαρωτή οικογένεια· Ά κ ό μ α καί μέσα στόν ομαδικό γάμο, ή καί πιό μπροστά, γινόταν ένα είδος ζευγάρωμα γιά σύντομο ή μακρύ χρονικό διάστημα. Ό άντρας είχε μιά κ ύ ρια γυναίκα (δε μπορούμε άκόμα νά πούμε εύνοούμενη), άνάμεσα στίς πολλές γυναίκες, κι ήταν γι' αύτήν ό κυριότερος σύζυγος άνάμεσα στούς άλλους. Τό γεγονός αύτό μπέρδεψε δχι λίγο τού; ιεραπόστολους πού στόν ομαδικό γάμο βλέπουν πότε κοινοχτημοσύνη γυναικών χωρίς κανόνα, πότε αύθαίρετη μοιχεία. "Ομω; ένα τέτιο ζευγάρωμα έπρεπβ νά στερεώνεται δλο καί περισσότερο μέ τή συνήθεια δσο διαμορφωνόταν τό γένος καί δσο γίνονταν πιό πολυάριθμες οί κατηγορίες τών «άδερφών» καί τών «άδερφάδων» πού άνάμεσά τους ήταν τώρα άδύνατος ό γάμος. Έ ώθηση πού έδοσε τό γένος στήν άπαγόρευση τοϋ γάμου ά ν ά μεσα σέ συγγενείς άπό αίμα οδήγησε άκόμα πιό πέρα. Έ τ σ ι 

(ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 235

β ρ έ χ ο υ μ ε , δτι ατούς ίροκέζους χαί ατούς περισσότερους άλλους ινδιάνους πού βρίσκονται στήν κατώτερη βαθμίδα τής βαρβαρότητας, Απαγορεύεται ό γάμος άνάμεσα σ' δ λ ο υ ς τούς συγγενείς πού Αριθμεί τό σύττημά τους, καί τά είδη αύτών τών συγγενών είναι πολλές εκατοντάδες. Μέ τό αύξανόμενο αύτό μ π λ έ ξιμο τών άπαγορεύσ>ων γίνονταν δλο καί πιό Αδύνατοι οί ομαδικοί γάμοι. Οί γάμοι αύτοί παραμερίστηκαν άπό τή ζ ε u γ α ρ ω τ ή ο ι κ ο γ έ ν ε ι α . Στή βαθμίδα αύτή Ινας άντρας ζεί μέ μιά γυναίκα, Ιτσι δμως πού ή πολυγαμία καί ή εύκαριακή Απιστία νά μένει δικαίωμα τών Αντρών, έστω χι άν ή π ρ ώ τ η γιά οικονομικούς λόγους παρουσιάζεται σπάνια, ένώ άπό τή γυναίκα συνήθως άπαιτοόν αύστηρή πίστη στή διάρκεια τής κοινής ζωής καί ή μοιχεία της τιμωρείται σκληρά. Ό γαμήλιος δεσμός δμως είναι εύκολοδιάλυτος καί Από τίς δυό μεριές, καί τά παιδιά ά ν ή •κουν, δπως καί πρώτα, μονάχα στή μητέρα. Καί σ' αύτόν έπίσης τόν άποκλεισμό Από τό γαμήλιο δεσμό τών συγγενών πού προωθείται δλο κσί περισσότερο, έξακολουθεί νά έπιδρά ή φυσική έπιλογή. Ό Μόργκαν λέει σχετικ ά : «Οί γάμοι Ανάμεσα σέ μή αίματοσυγγενικά γένη δημιούργησαν μιά φυσικά καί πνευματικά δυνατότερη ράτσα. Δυό φ υ λές πού πρόκοβαν, ανακατεύονταν, καί τά καινούργια κρανία καί οί έγκέφαλοι εύρύνονταν φυσιολογικά ώσπου περιλάβαιναν τίς Ικανότητες καί τών δυό». "Ετσι ήταν επόμενο, οί φυλές πού εφάρμοζαν τό σύστημα τών γενών ν ' Αποχτήσουν όπεροχή Απέναντι στίς καθυστερημένες ή νά τίς παρασύρουν με τό π α ρ ά δειγμά τους. Ή έξέλιξη τής οίκογένειας στήν προϊστορική έ π ο χ ή Αποτελείται Ιτσι Από Ινα συνεχές στένεμα τοό κύκλου, πού πρώτα •περιλάβαινε ολόκληρη τή φυλή, του κύκλου που μέσα στά πλαίσιά του ζούνε σέ γαμήλια κοινότητα τά δυό γένη. Μέ τόν συνεχή Αποκλεισμό πρώτα τών κοντινότερων, ύστερα δλο καί πιό μικρυνών, στό τέλος Ακόμα και τών έξ Αγχιστείας συγγενών γίνεται Αδύνατος τελικά οποιοσδήποτε ομαδικός γάμος καί μένει ούσιαστικά τό Ινα, γιά Ινα διάστημα άκόμα χαλαρά συνδεμένο ζευγάρι, τό μόριο πού μέ τή διάλυσή του παύει γενικά ό γ ά μ ο ς . Ά π * αύτό κιόλας τό γεγονός φαίνεται π ί σ ο λίγη σχέση έχει ό Ατομιχός σεξουαλικός έρωτας, στή σημερινή έννοια τής λέξης, μέ τήν Ανάπτυξη τού Ατομικού γάμου. 'Ακόμα περισσότερο τό άποδείχνει αύτό ή πράξη δλων τών λαών πού βρίσκον- 

I 243

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

tact α' αύτή τή βαθμίδα. Έ ν ώ στίς προηγούμενες μορφές τής οικογένειας δέν έλειπαν ποτέ γυναίχες οτούς άντρες, άντίθετα μάλλον τού; φτάνανε χαί τούς παραφτάνανε, τώρα Ιγιναν σπάνιες χαί περιζήτητες. Γι' αύτό άπό τόν χαιρό τού ζευγαρωτού γ ά μου άρχίζει ή άρπαγή χαί τό άγόρασμα τών γυναιχών. Πρόκειται έδώ γιά πλατιά διαδομένα σ υ μ π τ ώ μ α τ α , χαί γιά τίποτα περισσότερο άπό συμπτώματα μιάς τέτιας άλλαγής πού συντελέστηκε χαί πού βρίσχεται πολύ πιό βαθιά, γιά συμπτώματα πού είναι άπλές μέθοδες νά βρίσχουν γυναίχες χαί πού ό σχολαστικός σχώτος Μάχ Λένναν τίς μεταμόρφωσε ώστόσο σέ «γάμο αρπαγής» χαί «γάμο άγοράς». "Αλλωστε, χαί στούς ινδιάνους τής 'Αμερικής χαί άλλού (στήν ίδια βαθμίδα), τό συνοικέσιο δέν είναι υπόθεση τών ενδιαφερομένων, πού συχνά δέν τούς ρωτούν χαθόλου, μά τών μητέρων τους. Συχνά άραβωνιάζουν έτσι δυό άγνωστους, πού τούς πληροφορούν τήν Αποφασισμένη πιά συναλλαγή μονάχα δταν πλησιάζει ό καιρός τού γ ά μου. ΙΙρίν άπό τό γάμο, ό γαμπρός χάνει δώρα στούς συγγενείς άπό τό γένος τής νύφης, (δηλ. στούς μητρικούς συγγενείς της καί οχι στόν πατέρα χαί τό συγγενολόϊ του), πού θεωρούν, ται δώρα Αγοράς γιά τό χορίτσι πού παραχωρήσανε. Ό γάμος μπορεί νά διαλοθεί δταν τό επιθυμεί ό ενας Από τούς δυό π α ν τρεμένους : ώστόσο σιγά-σιγά σέ πολλές φυλές, λ χ . στούς ίροκέζους, σχηματίστηκε μιά κοινή γνώμη πού Αποστρέφεται αύτούς τούς χωρισμούς. "Οταν δημιουργηθούν διαφωνίες έπεμβαίνουν συμβιβαστικά οί συγγενείς τού γένους καί Από τά δυό μέρη καί μονάχα δταν δέν καρποφορήσει ή έπέμβασή τους γίνεται χωρισμός, οπότε τά παιδιά μένουν στή γυναίκα, καί ό καθένας είναι ελεύθερος νά ξαναπαντρευτεί. Ή ζευγαρωτή οικογένεια πολύ Αδύνατη καί πολύ άστατ/, ή ίδια γιά νά προκαλέσει τήν Ανάγκη ένός δικού της νοικοκυριού ή καί γιά νά τό κάνει μονάχα επιθυμητό, δέ διαλύει καθόλου τό κομμουνιστικό νοικοκυριό πού κληρονομήθηκε άπό π α λιά. Κομμουνιστικό νοιχοχυριό όμως θά πει κυριαρχία τών γυναικών στό σπίτι καθώς καί αποκλειστική Αναγνώριση μιά: πραγματικής μητέρας, έπειδή ήταν άδύνα;ο νά γνωρίζουν μέ βεβαιότατα τόν πραγματικό πατέρα, θά πει μεγάλος σεβασμός τών γυναικών, δηλ. τών μητέρων. Κίναι μιά από τίς πιο π α ράλογες αντιλήψεις, πού μ ά ; κληροδότησαν οί διαφωτιστές τοϋ XVIII αιώνα, ή άντίληψη οτι ή γυναίκα στίς Αρχές τής κοινω- 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 237

νίας ήταν τ ά χ α σκλάβα τοϋ άντρα. Ή γυναίκα σ' όλους τους άγριους χαί σ' δλους τους βάρβαρους τής κατώτερης χαί μέσης, έν μέρει άχόμα χαί τής άνώτερης βαθμίδας, κατέχει μιά θέση ϋχι μονάχα λεύτερη μά χαί πολύ σεβαστή. ΙΙοιά είναι ή θέση τής γυναίκας άχόμα χαί στό ζευγαρωτό γάμο μάς τό λέει ό "Αρθουρ Ράιτ, πούχανε πολλά χρόνια ιεραπόστολος στούς σενέχα-ίροχέζους : «"Οσο γιά τίς οικογένειες τους, τόν χαιρό πού κατοικούσαν άχόμα στά παλιά μακρουλά σπίτια (κομμουνιστικό νοικοκυριό κάμποσων οικογενειών) . . . έπιχρατοϋσε έκεί π ά ν τα ένα χλάν (ένα γένος) έτσι πού οί γυναίκες έπαιρναν τούς άντρες τους άπό τ' άλλα χλάν ( γ έ ν η ) . . . Συνήθως τό σπίτι τό κυβερνούσε ή γυναίκα, τά άποθέματα ήταν χοινά. 'Αλίμονο δμως στόν δυστυχισμένο σύζυγο ή έραστή, πού θάταν πολύ άκαμάτης ή άδέξιος χαί δέ μπορούσε νά συμβάλει μέ τό δικό του μερτικό στά κοινά άποθέματα. 'Αδιάφορο πόσα παιδιά, ή πόση δικιά του περιουσία είχε στό σπίτι, κάθε στιγμή μπορούσε νά πάρει διαταγή νά μάσει τά μπογαλάκια του καί νά ξεκουμπιστεί. Καί δέν τολμούσε νά δοκιμάσει ν' άντισταθεΐ. Τού κάνανε άφόρητο τό σπίτι καί δέν τοϋ έμενε άλλο τίποτα παρά νά γυρίσει στό οικό του κλάν (γένος) ή, δπως συνέβαινε συνήθως, νά κάνει νέο γάμο σ' άλλο κλάν. Οί γυναίκες ήταν ή μεγάλη δύναμη στά κλάν (γένη) χαί παντού άλλοϋ. Δέ δίσταζαν, δταν λάχαινε ή ευκαιρία, νά καθαιρέσοι*ν έναν άρχηγό καί νά τόν υποβιβάσουν σέ καινό πολεμιστή». Τό κομμουνιστικό νοικοκυριό, δπου οί περισσότερες ή δλες οί γυναίκες άνήκουν στό ίδιο γένος, ένώ οί άντρες άνήκουν σέ διάφορα γένη, άποτελεί τήν πραγματική βάση τής κυριαρχίας τών γυναικών πού στήν πρωτόγονη έποχή ήταν γενική. Ή τρίτη υπηρεσία πού πρόσφερε ό Μπάχοφεν είναι ότι άνακάλυψε κι αύτή τήν κυριαρχία. Συμπληρωματικά π α ρατηρώ άκόμα δτι οί πληροφορίες πού προέρχονται άπό ταξιδιώτες καί ιεραπόστολους γιά τό δτι οί άγριοι και οί βάρβαροι φορτώνουν όπερβολική δουλιά στίς γυναίκες, δέν Αντιφάσκουν καθόλου μέ δσα είπαμε. Τά αίτια πού καθορίζουν τόν καταμερισμό τής έργασίας άνάμεσα στά δυό φύλα είναι τελείως διαφορετικά άπό τά αίτια πού καθορίζουν τή θέση τής γυναίκας στήν κοινωνία. Λαοί δπου οί γυναίκες είναι υποχρεωμένες νά έργάζονται πολύ περισσότερο άπ' δτι τίς ταιριάζει σύμφωνα μέ τίς δικές μας άντιλήψεις, τρέφουν συχνά πο λύ πιό πραγματικό σεβασμό στίς γυναίκες άπό τούς εύρωπαί- 

I 238

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ου; μας. Ή κυρία τοό πολιτισμού, τριγυρισμένη άπό ψευτοπροσκυνήμ-ιτα χαί ξεχομένη άπό χάθε πραγματιχή δουλιά, Εχει άπειρα χατώτερη κοινωνική θέση άπό τήν σκληρά Εργαζόμενη γυναίκα τής βαρβαρότητας πού στό λαό της τήν Εκτιμούσαν σάν πραγματική κορία (lady, frowa, ΡΓ311=κυρά), κι ήταν τέτια άπό τό χαρακτήρα τής θέσης της. "Αν σήμερα στήν 'Αμερική ό ζευγαρωτός γάμος Εχει π α ραγκωνίσει όλότελα τόν ομαδικό γάμο, αυτό θά τό δείξουν Επισταμένες Ερευνες στούς βορειοδυτικούς καί ιδίως στούς νοτιοαμερικανικούς λαούς πού βρίσκονται άκόμα στήν άνώτερη βαθμίδα τής άγριας κατάστασης. Γι' αότούς τούς τελευταίους διηγούνται τόσα πολλά παραδείγματα σεξουαλικής Ελευθερίας πού δέ μ π ο ρούμε νά υποθέσουμε δτι Εχουν ξεπεράσει όλότελα τόν παλιό όμαδικό γάμο. 'Οπωσδήποτε δέν Εξαφανίστηκαν άκόμα δλα του τά ίχνη. Τουλάχιστο σέ σαράντα βορειοαμερικανικές φυλές ό άντρας πού παντρεύεται τή μεγαλύτερη άδερφή, Εχει τό δικαίωμα νά πάρει Επίσης γυναίκες του όλες τίς άδερφές Γης μόλις φτάσουν στήν άπαιτούμενη ήλικία : όπόλειμα τού γεγονότος δτι μιά ολόκληρη σειρά άδερφές είχαν άπό κοινού τούς άντρες. Καί; γιά τούς κατοίκους τής χερσονήσου τής Καλλιφορνίας (άνώτερη βαθμίδα τής άγριας κατάστασης), άφηγείται ό Μπάνκροφτ δτι Εχουν ορισμένες γιορτές δπου μαζεύονται κάμποσες «φυλές» μέ σκοπό νά Ερθουν σέ σεξουαλικές σχέσεις χωρίς διάκριση. "Οπως φαίνεται, πρόκειται γιά γένη, πού μ' αύτά τά πανηγύρια διατηρούν τήν άμοδρή άνάμνηση τής Εποχής δπου ofc γυναίκες τού ένός γένους είχαν κοινούς συζύγους δλους τούς άντρες τών άλλων γενών καί άντίστροφα. Τό ίδιοΕϋιμο Επικρατεί άκόμα στήν Αύστραλία. Σέ μερικούς λαούς συμβαίνει οι πιό ήλικιωμένοι άντρες, οί άρχηγοί καί μάγοι-ίερείς, νά Εκμεταλλεύονται τήν κοινοχτημοσύνη τών γυναικών γιά λογαριασμό τους καί νά μονοπωλούν τίς περισσότερες γυναίχες γιά τον έαυτό τους - i ά ν τ ι στάθμισμα δμως, είναι υποχρεωμένοι, σέ ορισμένες γιορτές καί μ ε γάλες λαϊκές συγκεντρώσεις, νά βάζουν ξανά σέ Εφαρμογή τήν παλιά κοινοχτημοσύνη καί ν'άφήνουν τίς γυναίκες τους νά ξεφαντώνουν μέ. τούς νέους. Μιά όλόκληρη σειρά παραδείγματα άπό τέτια περιοδικά «κρόνεια» (Saturnalia) 1 , ôr.ou ισχύουν ξανά γιά λίγο διάστημα οί
1 Σατουρνάλια, μαζιχίς γιορτές οτήν αρχαία Ρώμη πού γίνονταν για να τιμηοουν τό τ ί λ ι ι ω μ α τοΊ θιριομοΟ. Ά π ό τό όνομα τοΟ αρχαίοι· Θ«ο0 Σατοϋρνους (Κρόνος). (Στ,μ. ϊ ύ ν τ . ) 

(ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 239

παλιές Ελεύθερες σεξουαλικές σχέσεις, Αναφέρονται άπό τόν B é στερμαρκ, σελ. 2 8 - 2 9 : γιά τούς χός, τούς σαντάλ, τούς π ά ν τ ζ α ς χα ί τούς χοτάρ οτϊς Ινδίες, σέ μεριχούς άφριχανιχούς λαούς, χ λ π . Κατά περίεργο τρόπο, ό Βέστίρμαρχ βγάζει άπό δώ τό σ υ μ π έ ρασμα, δτι είναι όπολείματα δχι τοϋ όμαδιχοϋ γάμου, πού τόν Αρνείται, μά τής Εποχής τού όργασμού, πού ήταν κοινός στόν πρωτόγονο άνθρωπο μέ τά άλλα ζώα. Φτάνουμε τώρα στήν τ έ τ α ρ τ η μεγάλ/j άναχάλυψη τού Μ π ά χοφεν, στήν άναχάλυψη τής π λ α τ ι ά διαδομένης μεταβατικής μορφής άπό τόν όμαδιχό γάμο στό ζευγάρωμα. Αύτό πού ό Μ π ά χοφεν τό παρασταίνει σάν Εςιλασμό γιά τήν παράβαση τών π α λιών θεϊχών έ ν τ ο λ ώ ν : Ό έξιλασμός, πού μ ' αύτόν ή γυναίκα εξαγοράζει τό διχαίωμα τής ά γ ν ο τ η τ α ς , είναι στήν π ρ α γ μ α τ ι κότητα μονάχα μυστικιστική Εκφραση τοϋ εξιλασμού πού μ ' α ύ τόν ή γυναίχα εξαγοράζει τήν Ελευθερία της άπό τήν παλιά χοινότητα τών άντρών χ α ί Αποχτά το δικαίωμα νά παραδίνεται μ ο ν ά χ α σ ' Ε ν α ν άντρα. Ό Εξιλασμός αύτός συνίσταται στό δτι οί γυναίχες Εκδίδονταν γιά ορισμένο χρονικό διάσιημα : οί γυναίκες τής Βυβυλώνας ήταν όποχρεωμενες μιά φορά τό χ ρ ό νο νά Εκδίδονται στούς άντρες στό ναό τής Μυλίττης. "Αλλοι λαοί τής δυτικής 'Ασίας Εστελναν τά κορίτσια τους γιά κ ά μ π ο σα χρόνια στό ναό τής Ά ν α ί τ ι δ α ς , δπου δφειλαν νά Επιδίδονται στόν Ελεύθερο Ερωτα μέ εύνοούμενους, πού τούς διάλεγαν τα ίδια, πρίν τούς έπιτραπεί νά παντρευτούν. Παρόμοιες συνήθειες μέ θρησκευτικό περίβλημα είναι κοινές σχεδόν σέ δλους τούς Ασ ατικούς λαούς. Από τή Μεσόγειο ώς τό Γ ά γ γ η . "Οπως παρατηρεί χιόλας ό Μπάχοφεν, μέ τό πέρασμα τοϋ χρόνου γ ί νεται δλο χαί πιό έλαφριά ή Εξιλαστήρια θυσία γιά τήν Εξαγορά : « Ή συνήθεια νά Εχδίδεται ή γυναίχα στούς Αντρες χ ά θε χρόνο υποχωρεί μ τ ρ ό ς στή συνήθεια νά εκδίδεται μιά μον ά χ α φορά, τόν έταιρισμό τών παντρεμένων γυναιχών τόν διαδέχεται ό έταιρισμδς τών χοριτσιών, τήν έξίσχηση τού έταιρισμού στή διάρχεία τοϋ γάμου τή διαδέχεται ή έζάσχηση πρίν ά π ' αύτόν, τήν παράδοση σέ δλους δίχως έχλογή, ή παράδοση σέ όρισμένα πρόσωπα» («Μητριχό Δίκαιο» 1 , σελ. 2 9 ) . Σέ άλλους λαούς λείπει αύτό τό θρησχευτιχό περίβλημα. Σέ μερικούς—στούς θράκες, κέλτες, χ λ π . , τής άρχαιότητας, σέ π ο λ 1

J. J. Bachofen, «Das Μ ilterrcchtr, Stuttgart, 1861. (ϊημ. Σύντ.) 

I 240

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

λούς ιθαγενείς τών 'Ινδιών, σέ μαλαϊκούς λαούς, στούς νησιώτες τού Νότιου Ειρηνικού χαί σέ πολλούς ινδιάνους τής Ά μ ε ρικής, άχόμα χαί σήμερα τά χορίτσια ώς τό γάμο τους Εχουν τή μεγαλύτερη σεξουαλική ελευθερία. 'Ιδιαίτερα αύτό γίνεται σχεδόν παντού στή Λότια 'Αμερική, καί αύτό μπορεί νά τό βεβαιώσει ό καθένας πού προχώρησε λίγο στό Εσωτερικό της. "Ετσι διηγείται ό Άγχασσίς («Α Journey in Brazil» 1 Boston and N t w Y o r k , 1886, σελ. 266), γιά μιά πλούσια οικογένεια ινδιάνικης καταγωγής : "Οταν τού σύστησαν τήν κόρη ρώτησε γιά τόν πατέρα της, νομίζοντας πώς θάταν ό άντρας τής μητέρας της, πού ήταν άξιωματιχός χαί βρισχόταν στόν πόλεμο ένάντια στήν Παραγουάη, μά ή μητέρα άπάντησε χαμογελώντας : nao tem Pai, he filha da fortuna : δέν Εχει πατέρα, είναι παιδί τής τύχης. «"Ετσι μιλούνε πάντα χωρίς ντροπή ή μομφή, οί ίνδιάνες γιά τά Εξώγαμα παιδιά τους. Κι αύτό δέν είναι καθόλου Ασυνήθιστο, μάλλον τό άντίθετο φαίνεται νά Αποτελεί Εξαίρεση. Τά παιδιά . . . γνωρίζουν συχνά μονάχα τή μητέρα τους, γιατί όλες οί φροντίδες καί οί εύθύνες πέφτουν πανω της. Γιά τόν πατέρα τους δέν ξέρουν τίποτα. 'Επίσης, δέ φαίνεται ποτέ νά τής περνά τής γυναίκας άπό τό μυαλό δτι αύτή ή τά παιδιά της μπορούν νά Εχουν οποιαδήποτε Αξίωση Απ' αύτόν» .Αύτό πού φαίνεται έδώ παράξενο στόν πολιτισμένο άνθρωπο, είναι Απλούστατα κανόνας στό μητρικό δίχαιο χαί στόν ομαδικό γάμο.^ Σέ άλλους πάλι λαούς, οί φίλοι χαί συγγενείς τού γ α μ πρού, ή οί προσχαλεσμένοι στό γάμο, διεκδικούν τή μέρα τού γάμου τό πατροπαράδοτο δικαίωμα στή νύφη, ένώ ό γαμπρός τελευταία μόνο παίρνει σειρά. Αύτό γινόταν στις Βαλεαρίδες χαί στούς αυγίλεους τής 'Αφρικής στήν άρχαιότητα, καί σήμερα άκόμα στούς μπορέα τής Άβυσσηνίας. Σέ άλλους πάλι, τήν κοινότητα τήν έκπροσωπεί χάποιο Επίσημο πρόσωπο, ό προεστός τής φυλής ή τού γένους, ό χαζίχης, ό σιαμάνος (scheamane), ό ιερέας, ό πρίγκιπας ή οποιοσδήποτε άλλος, αδιάφορο πώς λέγεται, χαί Εξασκεί στή νύφη τό δικαίωμα τής πρώτης νύχτας. Παρ' δλους τούς νεορωμαντιχούς Εξαγνισμούς αύτό τό jus primae noctis*
1 L Agassiz, «A journey in Brasil» («*Κνα xagiSi otr, Βοοτώνη, 188t>. (Σημ. 2'ιντ.) 2 Τό Βιχαίωμα "i); rpn-τ,ς νύχτας.

Βραζιλία·), 

(ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 241

όπάρχει άχόμα χαί σήμερα σάν όπόλειμα του ομαδικού γάμου στούς περισσότερους κατοίκους τής Αλάσκας (Μπάνκροφτ, « N a t i ve Races», I, 81), στούς ταχού τού Βόρειου Μεξικού (στό ίδιο, σελ. 584), καί σ' άλλους λαούς. Έπίσης, σ' όλη τή διάρκεια τοϋ μεσαίωνα υπήρχε τουλάχιστο στίς άρχικά κελτικές χώρες, δπου κληροδοτήθηκε άμεσα άπό τόν ομαδικό γάμο, λχ. στήν Άραγονία. Έ ν ώ στήν Καστίλλη ό χωρικός δέν ήταν ποτέ δουλοπάροικος, στήν Άραγονία έπικρατούσε ή πιό έπαίσχυντη δουλοπαροικία ώς τό διάταγμα τοϋ Φερδινάνδου τοϋ Καθολικού στά 1486. Τό έγγραφο αύτό λέει: «Κρίνουμε καί άποφασίζουμε δτι καί οί κύριοι (senyors, βαρώνοι) πού Αναφέρονται πιό π ά ν ω . . . δέ μπορούν τήν πρώτη νύχτα πού ό χωρικός παίρνει μιά γυναίκα νά κοιμηθούν μαζί της, ή τή νύχτα τοϋ γάμου καί σ* ένδειξη τής κυριαρχίας τους νά περάσουν πάνω άπό τό κρεβάτι καί νά δρασκελίσουν αύτή τή γοναίκα, δταν πιά θάχει πλαγιάσει. Ούτε μπορούν οί παραπάνω κύριοι νά χρησιμοποιούν τήν κόρη ή τό γιό τοϋ χωρικού μέ πληρωμή ή χωρίς πληρωμή, παρά τή θέλησή τους». (Αναφέρεται στό καταλωνικό πρωτότυπο ά π ' δπου τό πήρε ό Ζούγγενχαΐμ, στό έργο του : «Δουλοπαροικία» 1 , Πετρούπολη, 1861, σελ. 35). Ό Μπάχοφεν έχει άκόμα άπόλυτα δίκιο δταν υποστηρίζει γενικά δτι τό πέρασμα άπό τόν «έταιρισμό» ή τήν «τεκνοποίηση τοϋ βούρκου», δπως τά όνομάζει, στή μονογαμία έγινε χυρίως άπό τίς γυναίκες. Ό σ ο περισσότερο, μέ τήν άνάπτυξη τών οικονομικών δρων τής ζωής, δηλ. μέ τήν υπόσκαψη τοϋ παλιού κομμουνισμού καί μέ τήν αύξανόμενη πυκνότητα τοϋ πληθυσμού, οί πατροπαράδοτες σεξουαλικές σχέσεις έχαναν τόν άρχικό πρωτόγονο χαρακτήρα τους, τόσο περισσότερο έπρεπε of σχέσεις αύτές νά φαίνονται στίς γυναίκες ταπεινωτικές καί Εξευτελιστικές. Τόσο πιό έπίμονα έπρεπε νά έπιθυμοϋν σάν άπολύτρωση τό δικαίωμα τής άγνότητας, τό δικαίωμα τοϋ προσωρινού ή τοϋ μόνιμου γάμου μ* ένα μόνο άντρα. Ή πρόοδος αύτή δέ μπορούσε έτσι ή άλλιώς νά ξεκινβ άπό τούς άντρες έστω χαί
ι S. Sugenheim, «Geschichte der Aufhebung der Leibeigenschaft und Hörigkeit in Europa bis an die Mitte des XIX Jahrhundert», St. Petersburg, 1861 («Ίοτορία τής κατάργησης τής Βουλοπαροικίας χα( τής 6ποτίλ«ιας οτήν Εόρώπη ώς τά μΐοα τοΟ XIX αΙώνα», Πιτροϋπολη, 1861). (Σημ. Σύντ.)

16. Μάοξ-'ΙίτγΜίΧς, Jtolijrä fera, τόμος IL. 

I 242

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μόνο γιατί ποτέ, άκόμα καί ως τά σήμερα, δέν τούς πέρασο άπό τό μυαλό νά παραιτηθούν στήν πράξη άπό τίς εύχαριστήσεις τού πραγματικού ομαδικού γάμου. Μονον δταν πραγματοποιήθηκε άπό τίς γυναίκες τό πέρασμα στό ζευγαρωτο γάμο. μπόρεσαν of άντρες νά Εφαρμόσουν τήν αύστηρή μονογαμία—βέβαια μονάχα γιά τίς γυναίκες. Ή ζευγαρωτή οικογένεια έμφανίστηκε στό πέρασμα άπό τήν άγρια κατάσταση στή βαρβαρότητα, τίς περισσότερες φορές στήν άνώτερη κιόλας βαθμίδα τής άγρια; κατοστασης, καί μονο πού καί πού στήν κατώτερη βαθμίδα τή; βαρβαρότητας. Είναι ή χαρακτηριστική μορφή τής οικογένειας γιά τή βαρβαρότητα, δπως ό ομαδικός γάμος γιά τήν άγρια κατάσταση καί ή μονογαμία γιά τόν πολιτισμό. Γιά νά Εξελιχθεί παραπέρα σέ σταθερή μονογαμία χρειάζονταν άλλα αίτια άπό τά αίτια πού δρούσαν ώς τ ώ ρα. Στό ζευγάρωμα, ή ομάδα είχε περιοριστεί κιόλας στήν τ ε λευταία της Ενότητα, στό διατομικό της μόριο : στόν Ενα ά ν τρα καί στή μιά γυναίκα. Ί Ι φυσική επιλογή είχε εκπληρώσει τό Εργο τη; άποκλείοντας δλο καί περισσότερους άπό τήν κοινότητα τού γ ί μ ο υ . ΙΙρίς τήν κατεύθυνση αύτή δέν τής Απόμεινε νά κάνει τίποτα άλλο. "Αν λοιπόν δέ μπαίνανε σ' Ενέργεια νέες κ ο ι ν ω ν ι κ έ ς κινητήριες δυνάμεις, δέ θά όιήρχε λογος νά ξεπηδήσει άπό τό ζευγάρωμα μιά νέα μορφή οικογένειας. "Ομως, οί κινητήριες αύτές δυνάμεις μπήκαν σ' Ενέργεια. 'Αφήνουμε τώρα τήν 'Αμερική, τό κλασικό έδαφοςτής ζευγαρωτής οικογένειας. Καμιά Ενδειξη δέ μ ά ; Επιτρέπει νά συμπεράνουμε δτι έκεί είχε άναπτυχθεί μιά άνώτ.ρη μορφή οίκο· γένειας, δτι έκεί πρίν άπό τήν Αναχάλυψη καί τήν κατάχτησή τ η ; όπήρξε ποτέ σταθερή μονογαμία. Διαφορετικά ήταν τά πράματα στόν παλιό κόσμο. Έ δ ώ τό ήμέρωαα τών οικιακών ζώων καί ή συντήρηση κοπαδιών Αναπτύξανε μιάν άγνωστη ώς τώρα πηγή πλούτου καί δημιουργήσανε όλότελα νέες κοινωνικές σχέσεις, "ΰς την κ α τώτερη βαθμίδα τής βαρβαρότητας τό μόνιμο πλούτο τόν άποτελοοσαν σχεδόν μονάχα τό σπίτι, τά ρούχα, τά Ακατέργαστα κοσμήματα καί τά Εργαλεία γιά τήν άποχτηση καί τήν Ετοιμασία τής τροφής : βάρκα, οπλα καί πολύ άπλά οικιακά σκευή. Τήν τροφή Επρεπε νά τήν κερδίζουν μέρα μέ τή μέρα. Τώρα μέ τίς Αγέλες τά άλογα, τ ί ; καμήλες, τά γαϊδούρια, τά βόδια, τά πρόβατα, τά γίδια καί τά γουρούνια, οί ποιμενικοί λαοί πού 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 250

8λο χαί προχωρούσαν—οί άριοι ατήν Ι ν δ ι κ ή Πεντοποταμία χαί οτήν περιοχή τοό Γάγγη, καθώς χαί στίς τότε άχόμα πολύ πιό πλούσιες σέ νερό στέπε; τοό Ό ξ ο υ χαί τοϋ Ίαξάρτη, οί σημίτβς στόν Εύφρατη χαί στόν Τίγρη—άπόχτησαν μιά περιουσία πού χρειαζόταν μονάχα έπίβλεψί) καί στοιχειώδη περιποίηση γιά ν' Αναπαράγεται σ* δλο χαί μεγαλύτερο άριθμό χαί ν' ά π ο δίνει τήν πιό άφθονη τροφή σέ γάλα χαί κρέας. Ό λ α τά προηγούμενα μέσα εξεύρεσης τροφής πέρασαν σέ δεύτερη μοίρα. Τό κυνήγι, πού ήταν πρώτα Απαραίτητο, έγινε τώρα πολυτέλεια. Σέ ποιόν Ανήκε δμως αύτός ό νέος πλούτο; ; 'Αρχικά Ανήκε Αναμφισβήτητα στό γένος. "Ομως Από νωρίς άκόμα θά πρέπει νάχει Αναπτυχθεί ή Ατομική ίδιοχτησία στά κοπάδια. Είναι δύσκολο νά πούμε, άν στό συγγραφέα τού λεγόμενου πρώτου βιβλίου τού Μωϋσή ό πατριάρχης 'Αβραάμ εμφανιζόταν αυτοδίκαια σάν κάτοχος τών κοπαδιών του έπειδή ήταν Αρχηγός μ:άς οικογενειακής κοινότητας, ή έπειδή είχε τήν ιδιότητα τοϋ πραγματικού κληρονομικού Αρχηγού ένίς γένους. Βέβαιο είναι μονάχα δτι δεν Επιτρέπεται νά τόν φανταζόμαστε σάν ίδιοχτήτη μέ τή σύγχρονη έννοια. Καί είναι Ακόμα βέβαιο δτι στό κατώφλι τής ντοκουμενταρισμένης ίστορίας βρίσκουμε κιόλας παντοϋ τίς Αγέλες νά είναι ξεχωριστή ίδιοχτησία τοϋ Αρχηγού τής οικογένειας, Ακριβώς δπως γινόταν μέ τά δημιουργήματα τής τέχνης τής βαρβαρότητας, μέ τά μετάλλινα σκεύη, τά είδη πολυτελείας καί τέλος μέ τά Ανθρώπινα χτήνη—τούς δούλους. Γιατί τώρα είχαν έφεύρει καί τή δουλεία. Γιά τόν βάρβαρο τής κατώτερης βαθμίδας, ό δούλος δέν είχε Αξία. Γι' αύτό καί οί ινδιάνοι τής 'Αμερικής φέρνονταν έντελώς διαφορετικά στούς νικημένους έχθροός Απ' δ,τι γινόταν στήν Ανώτερη βαθμίδα. Τού; Αντρες τούς σχότωναν ή τούς δέχονταν σάν άδέρφια στή φυλή τών νικητών. Τίς γυναίκες τίς παντρεύονταν, ή Ακόμα τ ί ; υιοθετούσαν μαζί μέ τά παιδιά τους πού είχαν Επιζήσει. Ή Ανθρώπινη εργατική δύναμη σ* αύτή τή βιθμίδα δέ δίνει Ακόμα κανένα άξιοπρόσεχτο περίσσευμα πέρα Από τά έξοδα τής συντήρησής της. Μέ τήν εισαγωγή τής χτηνοτροφίας, τής Επεξεργασίας τοϋ μετάλλου, τής υφαντουργίας καί τέλος τής γεωργίας, τά πράγματα άλλαξαν. "Οπως οί γυναίκες, πού προηγούμενα τίς έπαιρναν τόσο εύκολα, είχαν άποχτήσει τώρα Ανταλλαχτική άξία χαί τίς άγόραζαν, τό ίδιο έγινε χαί μέ τίς έργατιχές δυνάμε.ς, ιδιαιτέρα άπό τότε πού τά κοπάδια πέρα- 

I 244

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

σαν οριστικά στήν οικογενειακή ίδιοχτηαία. Ή οικογένεια δέν πληθαίνει τόσο γρήγορα δσο τά ζώα. Γιά νά τά φολάνε χρειάζονται τώρα περισσότεροι άνθρωποι. Γι'αότή τή δουλιά ήταν κατάλληλος ό Εχθρός αιχμάλωτος πολέμου, πού άλλωστε μπορούσε νά πολλαπλασιάζεται άχριβώς δπως χαί τά ζώα. Μόλις τά πλούτη αύτά πέρασαν στήν άτομιχή ίδιοχτηαία τών ξεχωριστών οικογενειών καί πλήθυναν γρήγορα, Εδοσαν π ο λύ γερό χςύπημα στήν κοινωνία πού βασιζόταν στό ζευγαρωτό γάμο καί στό μητριαρχικό γένος. Ό ζεογαρωτός γάμος είχε μπάσει ενα καινούργιο στοιχείο στήν οικογένεια. Δίπλα στήν πραγματιχή μητέρα Εβαλε τόν βεβαιωμένο πραγματιχό πατέρα, πού πιθανόν νά ήταν άχόμα γνησιότερος άπό πολλούς σημερινούς «πατεράδες». Σύμφωνα μέ τόν τοτινό καταμερισμό τής έργασίας στήν οίχογένεια, στό μερτιχό τοό άντρα Επεφτε ή Εξεύρεση τής τροφής χαί τά άναγχαία γιά τήν έξεύρεσή της μέσα έργασίας, επομένως χαί ή ίδιοχτηαία τών τελευταίων, ΐ ά π α ι ρ ν ε μαζί του σέ περίπτωση χωρισμού, δπως ή γυναίχα κρατούσε τά οίχιαχά της σχεύη. Σύμφωνα λοιπόν μέ τό Εθιμο τής τοτινής κοινωνίας, ό άντρας ήταν έπίσης ίδιοχτήτης τής χαινούργιας πηγής τροφών, τών ζώων, χαί άργότερα τού νέου μέσου έργασίας, τών δούλων. Σύμφωνα μέ τό Εθιμο δμως τής ίδιας κοινωνίας, τά παιδιά του δέ μπορούσαν νά τόν κληρονομήσουν, γιατί τά πράγματα σχετιχά μέ τή διαδοχή είχαν Ετσι : Σύμφωνα μέ τό μητριχό δίχαιο, δηλ. δσο ή χαταγωγή λογαριαζόταν μονάχα άπό τή γυναιχεία γραμμή, χαί σύμφωνα μέ τό άρχιχό κληρονομικό Εθιμο τού γένους, τό σύντροφο τού γένους πού πέθαινε τόν κληρονομούσαν Αρχικά οί συγγενείς τού γένους του. Ή περιουσία Επρεπε νά μένει μέσα στό γένος. Παίρνοντας όπόψη δτι τά Αντικείμενα ήταν άσήμαντα μπορεί στήν πράξη άπό Ανέκαθεν νά περνούσαν στήν κυριότητα τών κοντινότερων συγγενών του στό γένος, δηλ. τών όμόαιμων συγγενών άπό τήν πλευρά τής μητέρας του. Τά παιδιά δμως τοό πεθαμένου άντρα δέν άνήκαν στό γένος του, μά στό γένος τής μητέρας τους. Κληρονομούσαν Αρχικά τή μητέρα του; μαζί μέ τούς όπόλοιπους δμόαιμους συγγενείς της χαί άργόεερα ίσως νά τήν κληρονομούσαν αύτά σέ πρώτη γραμμή. Ά π ό ' τόν πατέρα τους δμως δέ μπορούσαν νά κληρονομήσουν, γιατί δέν άνήχαν στό γένος του καί ή περιουσία του Επρεπε νά μείνει μέσα α' αύτό. "Οταν λοιπόν πέθαινε Ενας ίδιοχτήτης κοπαδιών, τά κοπάδια του περνούσαν 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 252

πρώτα στούς Αδερφούς χαί τίς Αδερφές του καί στά παιδιά τών Αδερφό δω ν του, ή στούς Απογόνους τών Αδερφών τής μητέρας του. Τά παιδιά του όμως δέν είχαν δικαίωμα στήν κληρονομιά. Στό βαθμό λοιπόν πού τά πλούτη μεγάλωναν, δίνανε άπό τή μιά μεριά στόν άντρα μιά πιό σημαντική άπό τή γυναίκα θέση στήν οικογένεια, καί άπό τήν άλλη, δημιουργούσαν τό κ ί νητρο νά χρησιμοποιήσουν οί άντρες αότή τήν ένισχυμένη θέση γιά νά άνατρεψουν τήν παλιά σειρά διαδοχή; πρός όφελος τών παιδιών τους. Αύτό δμως δέ γινόταν δσο ίσχυε ή καταγωγή σύμφωνα μέ τό μητρικό δίκαιο. "Επρεπε λοιπόν τό μητρικό δίκαιο νά άνατραπεί, χαί άνατράπηχε. Κι αύτό δέν ήταν διόλου τόσο δύσχολο δσο μάς φαίνεται οήμερα. Γιατί αύτή ή επανάσταση—μιά άπό τίς πιό ριζικές πού έζησαν οί άνθρωποι—δέ χρειαζόταν νά θίξει οδτε Ινα άπό τά ζωντανά μέλη τού γένους. Ό λ α τά μέλη του μπορούσαν νά μείνουν καί το>ρα δ,τι ήταν r.piv. "Εφτανε ή άπλή Απόφαση δτι στό μέλλον οί απόγονοι τών Αρσενικών μελών θά μένανε στο γένος, ένώ θά αποκλείονταν οί Απόγονοι τής γυναίκας κοί Οά περνούσαν στό γένος του π α τέρα τους. "Ετσι ανατράπηκε τό λογάριασμα τΐ,ς καταγωγής άπό τή γυναικεία γραμμή καί τό μητρικό κληρονομικό δίκαιο, καί έφαρμόστηκε ή άντρική γραμμή καταγωγής καί τό πατρικό κληρονομικό δίκαιο. Πώς χαί πότε έγινε αύτή ή επανάσταση στούς πολιτισμένους λαούς, δέν τό ξέρουμε καθόλου. 'Ανήκει ολότελα στήν προϊστορική έποχή. "Ο τ ι δμως έγινε αποδείχτηκε μέ τό παραπάνω, άπό τά πλούσια ί χ ν η τ . ύ μητρικού δικαίου, πού τά συγκέντρωσε χυρίως ό Μπάχοφεν. Πόσο εύκολα συντελείται τό βλεπουμε σέ μιά σειρά φυλές ινδιάνων, δπου μόλις τελευταία έγινε καί γίνεται Αχόμα, έν μέρει κάτω άπό τήν έπιροή τοΰ αύξανόμενου πλούτου καί τοΰ Αλλαγμένου τρόπου ζωής (μετατόπιση άπό τά δάση στά λειβάδια), καί έν μέρει κάτω άπό τήν ήθική έπίδραση τού πολιτισμού καί τών ιεραποστόλων. Ά π ό οχτώ φυλές τού Μισσούρ: οί έξι έχουν τήν άντρικτ, ένώ οί δυό έχουν άκόμα τή γυναικεία γραμμή καταγωγής καί σειρά κληρονομιάς. Στούς σώνη ( S h a w n e c s ) , τούς μαϊάμι καί τούς ντελαγουέΐρ ρίζωσε τό Εθιμο νά δίνουν στά παιδιά ένα άπό τά όνόματα τοΰ γένους τού πατέρα τους, γιά νά μπορούν έτσι μπαίνοντας στό πατρικό γένος νά κληρονομούν τόν πατέρα τους. «"Εμφυτη πανουργία τού άνθρώπου ν' άλλάζει τά πράγματα άλλάζοντας τά όνόματά τους 1 Καί νά βρίσκει παραθυράκια γιά 

I 246

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

νά σπάζει τήν παράδοση μέσα στά πλαίσια τής παράδοσης έχει δπου ενα άμεσο συμφέρον ήταν άρχετό κίνητρο I» (Μάρξ). "Ετσι δημιουργήθηκε μιά άγιΛρευτη σύγχιση, πού μπορούσε νά διορθωθεί μονάχα, και έν μέρει διορθώθηκε, μέ τό πέρασμα στό πατρικό δίκαιο. «Τό πέρασμα αύτό φαίνεται γενικά νάναι τό φυσικότερο πέρασμα» (Μάρξ). Αύτό πού Εχουν νά μάς πουν οί συγκριτικοί νομικοί γιά τον τρόπο πού Ιγινε αύτό τό πέρασμα στούς πολιτισμένους λαούς τοϋ παλιού κόσμου—καί πού πρόκειται φυσικά σχεδίν μόνο γιά υποθέσεις—μάς τό λέει ό Μ. Κ ο βαλέφσκι στό «Tableau d e s origines et de Γ évolution de la famille et d e la propriété», Στοκχόλμη, 1890 1 . Ί Ι άνατροπή τής μητριαρχίας ήταν ή κ ο σ μ ο ϊ σ τ ο ρ ι κ ή ή τ τ α τ ο ύ γ υ ν α ι κ ε ί ο υ φ ύ λ ο υ . Ό άντρας πήρε τό πηδάλιο καί στό σπίτι, ή γυναίκα ταπεινώθηκε, υποδουλώθηκε, Εγινε σκλάβα τών όρέξεών του καί άπλό έργαλείο γιά τήν παραγωγή παιδιών. Τήν ταπεινωμένη αϋττ> θέση τής γυναίκας, 2πως προβάλλει άνοιχτά ιδίως στούς Ελληνες τής ήρωϊκής καί άκόμα περισσότερο τής κλασικής έποχής, σιγά-σιγά τήν έξωρίϊσαν όποκριτικά και άκόμα πού καί ποϋ τής δόσανε πιό άπαλή μορφή, καθόλου όμως δέν τήν κατάργησαν. Ή πρώτη έπίδραση τής μονοκρατορίας τών άντρών, πο6 είχε πιά θεμελειωθεί, φαίνεται στήν Ενδιάμεση μορφή τής πατριαρχικής οικογένειας πού Εμφανίζεται τώρα. Αύτό πού κυρίως τή χαρακτηρίζει δέν είναι ή πολυγομία, γι' αυτήν θά μιλήσουμε Αργότερα, μά «ή όργάνωση ένός άριθμοϋ Ελεύθερων καί Ανελεύθερων προσώπων σέ μιά οικογένεια κάτω άπό τήν πατρική Εξουσία τοό Αρχηγού τής οικογένεια«. Στή σημιτική μορφή, ό Αρχηγός αύτός τής οικογένειας ζει μέ πολλές γυναίκες, οί Ανελεύθεροι Εχουν γυναίκες καί παιδιά καί σκοπός όλης τής όργάνωση: είναι τό φύλαγμα τών κοπαδιών σε μιά καθορισμένη περιοχή». Τό oü>3H3Tuc είναι ή ένσωμάτωση Ανελεύθερων καί ή πατρική Εξουσία. Γι' αύτό ή ρωμαϊκή οικογένεια είναι δ ολοκληρωμένος τύπος αύτής τής οικογενειακής μορφής. Ή λέξη familia Αρχικά δέ σημαίνει τό ίδανικό τοϋ σημερινού φιλισταίου, πού Αποτελείται άπό αίσθηματικότητα καί σπιτικούς καυγάδες. Στούς ρωμαίους άρχικά δέ σημαίν:ι κάν τό συζυγικό ζευ1 M. Kovalevsky, «Πίνακας τής καταγβγής χαί τής βξίλιίης τής οικογένειας χαί τής 19ιοχτηοίας», Στοκχόλμη, 1890. (Σημ. Σύντ.) 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 247

γάρι χαί τά παιδιά του, μά μονάχα τούς δούλους. F a m u l u s λέγεται ό δούλος του σπιτιού καί familia είναι τό σύνολο τών δούλων πού ανήκουν β Εναν άνθρωπο. Ά χ ό μ α χαί τόν καιρό τού Γάϊου ή fami<ia id est p a i n i r o n i u m (έηλ. τό κληρονομικό μερίδιο), ΧΛηροδοτιόταν μέ διαθήκη. Οί ρωμαίοι Εχ«υν εφεύρει τήν Εκφραση αύτή γιά νά χαρακτηρίσουν ενα νέο κοινωνικό οργανισμό, πού ό Αρχηγός του είχε κάτω άπό τήν έξουσία τοο γυναίχες χαί παιδιά χαί Εναν Αριθμό δούλου; μέ δικαίωμα' τα ζωή; χαί θανάτου γιά δλους. « Ί Ι λέξη λοιπόν δέν είναι π α λιότερη άπό τό σιδηρόφραχτο οικογενειακό σύστημα τών λατινικών φυλών, πού Αναπτύχθηκε ύστερα άπό τήν είααγωγή τής γεωργίας καί τής νόμιμης δουλείας, χαί μετά τό χωρισμό τών άριων ίταλών άπό τούς Ελληνες» Καί ό Μάρξ προσθέτει σ ' α ύ τ ά : « Ί Ι νεότερη οικογένεια περιέχει σάν σπέρμα δχι μονάχα τή δουλεία (seiVitus), μά καί τή δουλοπαροικία, άπό τήν άρχή σχετίζεται μέ δουλιές τής γεωργίας. Ιίεριέχει σέ μ ι κ ρ ο γ ρ α φ ί α δλες τίς Αντιθέσεις πού Αργότερα άναπτύσσον:αι πλατιά στήν χοινωνία καί στό κράτος της». Ί Ι τέτια μορφή τής οίκογένειας δείχνει τό πέρασιια τού ζευγαρωτού γάμου ατή μονογαμία. Γιά νά Εξασφαλιστεί ι] π ί στη τής γυναίκας, δηλ. ή πατρότητα τών παιδιών, παραδίδεται ή γυναίκα χωρίς ορούς ατήν έξουσία τοϋ άντρα : άν τή οκοτώσει, εξασκεί μονάχα τό δικαίωμά του. Μέ τήν πατριαρχική οικογένεια μπαίνουμε ατήν περιοχή τής γραφτής ιστορίας καί μαζί αέ μιά περιοχή δπου ή έπιστήμη τού συγκριτικού δικαίου μπορεί νά μάς δεσει σημαντική βοήθεια. Καί πραγματικά, μας Εφερε εδώ μιά οοσιαατική πρόοδο. Στόν Μαξ'μ ΚοβιλέφοΑΐ χρωστάμε ( « T a b ' c a u etc. J e la famille et d ; la propriété», Stockholm, 189C, οελ. 6 0 - 1 0 0 ) τήν απόδειξη, δτι ή πατριαρχική οικιακή συντροφιά ( P . i t n a i c h a l i ^ c h e Η J u s g e n o s s e n s c h a i t ) , δπως τή βρίσκουμε Ακόμα καί οήμερα στούς σέρβους καί ατούς βουλγάρους μέ τό ονομα «ζάντρςυγν.α» (μεταφράζεται περίπου φιλία), ή «μπράντστβο» (Αδερφότητα), καί μέ παραλλαγμένη μορφή αέ ανατολικούς λαούς, αποτέλεσε τή μεταβατική βαθμίδα άνάμεσα ατήν οικογένεια τοϋ μητρικού δικαίου, πού πηγάζει àr.ô τόν ομαδικό γάμο, καί στή μονογαμία τού νεότερου κόσμου. Τουλάχιστο γιά τούς πολιτισμένους λαούς τού παλιού κόσμου, γιά τούς άριους καί τους σημίτες, αύτό φαίνεται Αποδειγμένο. 

I 248

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Ή νοτιοσλαβιχή ζάντρουγχα άποτελεί τό καλύτερο ζ ω ν τανό άχόμα παράδειγμα μιάς τέτιας οικογενειακής κοινότητας. Περιλαβαίνει πολλές γενεές άπό άπόγονους ένός πατέρα, μ α ζ ί μέ τίς γυναίκες του;, που δλοι μαζί κατοικούν σέ μιάν αύλή, καλλιεργούν άπό κοινού τά χωράφια τους, τρέφονται καί ν τ ύ νονται άπό κοινό άπόθεμα καί κατέχουν άπό κοινού τό π ε ρίσσευμα τοϋ εισοδήματος. Ή κοινότητα βρίσκεται κ ά τ ω ά π ό τήν άνώτατη διοίκηση τοϋ νοικοκύρη ( d o m a c i n ) , πού τήν Εκπροσωπεί στόν έξω κόσμο, πού τοό Επιτρέπεται νά Εκποιεί μ ι κρότερα Αντικείμενα, πού κρατά τό ταμείο καί είναι όπεύθυνος γ ι ' α ύ τ ό , καθώς καί γιά τήν κανονική πορεία τού νοικοκυριού. Τόν Εκλέγουν καί δέ χρειάζεται καθόλου νάναι ό γεροντότερος. Οί γυναίκες καί οί δουλιές τους βρίσκονται κάτω άπό τήν καθοδήγηση τής νοικοκυράς ( d o m a c i c a ) , πού συνήθως είναι γυναίχα τοϋ ντομάτσιν. Ή ίδια παίζει σημανηχό, συχνά Αποφασιστικό ρόλο καί στήν έκλογή συζύγου γιά τ ά κορίτσια τ ή ς οίχογενειακής κοινότητας. Ή Ανώτατη δμως έξοοσία Ανήχει στό οίχογενειαχό συμβούλιο, στή συνέλευση δλων τών ένήλιχων συντρόφων, γυναιχών χ α ί Αντρών. Σ' αύτήν τή συνέλευση λογοδοτεί ό νοικοκύρης. Αύτή παίρνει τίς οριστικές Αποφάσεις, ΑσχεΓ τή διχαστική έξοοσία στά μέλη, Αποφασίζει γιά άγορές χ α ί π ο υ λήσεις πούχουν κάποια σημασία, ιδίως γιά άγοραπωλησίες γ α ι ο χτησίας, κ λ π . Μόλις πρίν δέκα χρόνια περίπου άποδείχτηχε δτι Εξακολουθούν νά όπάρχουν τέτιες μεγάλες οικογενειακές συντροφιές καί στή Ρωσία. Σήμερα δλοι παραδέχονται δτι είναι ριζωμένες στά ρωσικά λαϊκά Εθιμα δσο χ α ί f t «δμπστσίνα», ή άγροτιχή κοινότητα. 'Αναφέρονται μέ τό ίδιο δνομα (βέρβ) στόν παλιότερο ρωσιχό κώδικα, στήν «Πράβντα» τοϋ Γιαροσλάβ, δπως χαί ατούς δαλματικούς νόμους, χ α ί μπορούμε νά τίς βρούμε χαί σέ πολωνικές χαί τσέχιχες ίστοριχές πηγές. Καί στούς γερμανούς έπίσης, κ α τ ά τόν ΧόΟσλερ ( θ ε σ μ ο ί τοϋ γερμανικού δικαίου) 1 , ή οικονομική μονάδα δέν ήταν ά ρ χ ι κά ή ά τ ο μ ι χ ή οικογένεια μέ τή νεότερη Εννοια, μά ή «οικιακή συντροφιά», πού άποτελείται ά π ό πολλές γενιές, ή άπό ξ ε χ ω ρ ι στές οικογένειες, καί πού άρχετά συχνά π λ ά ι σ* αύτές π ε ρ ι 1

ψΐα, 1885-1886. (Σημ. Σύντ.)

Α. Heusler, «Institutionen dee deutschen Rechts», τόμ. Ι-Π, Α·ι» 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 249

λαβαίνει χαί Ανελεύθερους. Καί ή ρωμαϊκή οικογένεια Ανάγεται α' αύτό τόν τύπο καί έπομένως πολύ Αμφισβητείται τ ε λευταία ή άπόλυτη έξουσία τοο οικογενειάρχη, καθώς καί τό γεγονός ότι Απέναντί του τά άλλα μέλη τής οικογένειας δέν είχαν δικαιώματα. Φαίνεται δτι καί οί κέλτες είχαν τέτιες οικογενειακές συντροφιές στήν 'Ιρλανδία. Στή Γαλλία διατηρήθηκαν στό Νιβερναί μέ τό δνομα p a r c o n n e n e s ώς τή Γαλλική 'Επανάσταση, καί στή Φράνς- Κοντέ δέν Εξαφανίστηκαν εντελώς ούτε καί σήμερα. Στήν περιφέρεια τοϋ Λουάν ( S a ô n e et Loire) βλέπει κανείς μεγάλα σπίτια χωρικών μέ μιά ψηλή κοινή κεντρική αίθουσα πού φτάνει ώς τή σκεπή, καί γύρω-γύρω τίς κρεβατοκάμαρες, δπου άνεβαίνει κανείς μέ σκάλες πούχουν Εξι ώς όχτώ σκαλιά, καί δπου ζουν πολλές γενιές τής ίδιας οικογένειας. Γιά τίς 'Ινδίες, ό Νέαρχος, Από τήν έποχή τοϋ Μεγάλου 'Αλεξάνδρου μιλά κιόλας γιά συντροφικό νοικοκυριό μέ άπό κοινοϋ καλλιέργεια τής γής, πού όπάρχει Ακόμα καί σήμερα στήν ίδια περιοχή, στό Παντζάμπ καί σ' δλο τό βορειοδυτικό μέρος τής χώρας. Στόν Καύκασο μπόρεσε νά Αποδείξει τήν ύπαρξή του ό ίδιος ό Κοβαλέφσχι. Στό 'Αλγέρι όπάρχει Ακόμα στούς καβύλους. 'Ακόμα καί στήν 'Αμερική φαίνεται δτι έχει παρουσιαστεί, και προσπαθούν νά τό Ανικαλύψουν στά «Calpullis» 1 τοϋ παλιού Μεξικού πού τά περιγράφει ό Βουρίτα. 'Αντίθετα, ό Κοϋνοβ («Ausland» 2 , 1890, Αρ. 42-44), απόδειξε Αρκετά καθαρά, δτι στό Περού, τόν καιρό τής κατάχτησής του, όπήρχε ένα είδος κοινοτικό σύστημα (Markverf^ss ^ng), δπου κ α τά περίεργο τρόπο τή μάρκ (κοινότητα) τή λέγαν «μάρκα», μέ περιοδικό μοίρασμα τής γής πού καλλιεργούσαν, δηλ. υπήρχε άτομική καλλιέργεια. 'Οπωσδήποτε, ή πατριαρχική οικιακή συντροφιά μέ κοινή γαιοχτησία καί κοινή καλλιέργεια Αποχτά τώρα μιά σημασία ολότελα διαφορετική Απ' δ,τι είχε προηγούμενα. Δέ μπορούμε πιά ν' Αμφιβάλλουμε περισσότερο γιά τό σπουδαίο μεταβατικό ρόλο πού έπαιξε στούς πολιτισμένους καί σέ πολλούς άλλους λαούς τού παλιού κόσμου, στήν περίοδο Ανάμεσα στήν οικογένεια τοϋ μητρικού δικαίου καί στή μονογαμική οικογένεια. Π α 1 3

«Calpullis», τό ουντροφίχό νοιχοχυριί τβν άζτέχων. «Ausland» («*Β;<βτ·ριχό»), π·ριοίιχό. (Σημ. Σ6ντ.)

(Σημ. Σ6ντ.) 

I 250

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ρακάτω θά ξαναγυρίσουμε στό συμπέρασμα που Εβγαλε π α ραπέρα ό Κοβαλέφχι, δ η ή πατριαρχική οικιακή συντροφιά ήταν έπίσης ή μεταβατική βαθμίδα άπό τήν οποία Αναπτύχθηκε ή Αγροτική κοινότητα ή μάρκ μέ τήν καλλιέργεια τής γής ά π ό χωριστές οικογένειες μέ τό άρχικά περιοδικό καί ύστερα οριστικό μοίρασμα τΐ)ς καλλιεργήσιμης γής χαί τών λειβαδιών. Σχετικά μέ τήν οικογενειακή ζωή μέσα α' αύτές τίς οίκιαχές συντροφιές, πρέπει νά σημειώσουμε δτι, τουλάχιστο στή Ρωσία, ό οικογενειάρχης Εχει τή φήμη δτι καταχράται πάρα πολύ τή θέση του άπέναντι στίς νεότερες γυνα(χες τής συντροφιάς, ίδιαίτερα Απέναντι στίς νύφες του, χαί δτι συχνά φτιάνει μ ' αύτές χαρέμι. Γι' αύτό μιλάνε Αρκετά εύγλωττα τά ρούσικα λαϊκά τραγούδια. Πρίν περάσουμε στή μονογαμία πού Αναπτύσσεται γρήγορα μέ τήν άνατροπή του μητρικού δικαίου, θά πούμε δυό λ ό για άχόμα γιά τήν πολυγαμία χαί τήν πολυανδρία. Καί οί δυό αύτές μορφές γάμου μπορούν νά δπάρξουν μονάχα σίν Εξαιρέσεις, σάν νά λέμε ιστορικά προϊόντα πολυτελείας, έκτός άν π α ρουσιάζονταν ή μιά πλάι στήν άλλη σέ μιά χώρα, πράγμα πού, δπως είναι γνωστό, δέ συμβαίνει. Μιά λοιπόν που οί άποκλεισμένοι άπό τήν πολυγαμία άντρες δέ μπορούν νά παρηγορηθούν μέ τίς γυναίκες πού περισσεύουν άπό τήν πολυανδρία, ένώ δ άρ θμός τών άντρών χαί τών γυναιχών, άσχετα άπό κοινωνικούς θεσμούς, ήταν ω ; τώρα περίπου ίσος, άποκλείεται άπό μόνη της ή Επικράτηση σά^ γενικής μορφής τής μιάς ή τής άλλης άπ* αύτές τίς δυό μορφές του γάμου. Πραγματικά, ή πολυγαμία ένος άντρα ήταν όλοφά/ερο προϊόν τής δούλε ας καί περιοριζόταν σέ μονωμένες Εξαιρετικές περιπτώσεις. Στή σημιτική πατριαρχική οίχογένεια μονάχα ό ίδιος ό πατριάρχης, καί τό πολύ-πολύ Ενας-δυό άπό τούς γιούς του ζούνε σέ πολυγαμία, οί όπόλοιποι είναι όποχρεωμένοι νά άρχοϋνται σέ μιά γυναίχα. "Ετσι γίνεται χαί σήμερα άκόμα ο' δλη τήν 'Ανατολή. Ή πολυγαμία είναι προνόμιο τών πλούσιων καί τών προυχόντων, πού στρατολογούν τίς γυναίκες κυρίως άγοράζοντας σκλάβες. Ή μάζα τοϋ λαού ζει μονογαμικά. Μιά παρόμοια έξαίρεση είναι χαί ή πολυανδρία στίς Ι ν δ ί ε ς χαί στό Θιβέτ, πού ή ένδιαφέρουσα οπωσδήποτε καταγωγή της άπό τ ί ν ομαδικό γάμο πρέπει άκόμα νά έξεταστεί άπό πιό κοντά. Στήν πράξη φαίνεται άλλωστε νάναι πολύ πιό βολική άπό τό ζηλότυπο χαρεμικό σύστημα τών μωαμεθανών. "Ετσι, άν χαί είναι 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 251

άλήθε-.α δτι τουλάχιστο στούς ναίρες τών Ι ν δ ι ώ ν τρεις, τέσσερις ή περισσότεροι άντρες Εχουν άπό χοινοΰ μιά γυναίκα, ό καθένας τους δμως μπορεί παράπλευρα, μαζί μέ τρεις ή περισσότερους άλλους άντρες, νάχει άπό κοινού μιά δεύτερη γυναίκα, καί μέ τόν ίδιο τρόπο, μιά τρίτη, τέταρτη, κλπ. Είναι περίεργο πώς έ Μάκ Λένναν, πού περιέγραψε δ ίδιος αύτές τίς γαμήλιες λέσχες, καί πού τά μέλη τους μπορούν νά άνήκουν ταυτόχρονα καί σέ πολλές παρόμοιες λέσχες, δέν Ανακάλυψε ο* αύτές τήν καινούργια κατηγορία τοϋ λεσχιακού γάμου ( K l u v t h e ) . "Αλλωστε, αύτό τό καθεστώς τοϋ λεσχιακοδ γάμου δέν είναι καθόλου πολυανδρία. Είναι, άντίθετα, όπως παρατηρεί κιόλας 6 Ζιρώ-Τελόν, μιά ειδικευμένη μορφή τοϋ ομαδικού γάμου. Οί άντρες ζούνε πολυγαμικά, οί γυναίκες πολυαντρικά. 4) Ή μονογαμική οίχογένεια. Γεννιέται, δπως τό δείξαμε, άπό ζευγαρωτή οικογένεια, στό πέρασμα άπό τή μεσαία στήν άνώτερη βαθμίδα τής βαρβαρότητας. Ή οριστική της νίκη είναι ίνα άπό τά γνωρίσματα τοϋ πολιτισμού πού άρχίζει. Β α σίζεται στήν κυριαρχία τοϋ άντρα, μέ ρητό σκοπό τή γέννηση παιδιών πού ή πατρότητα τους νά είναι άδιαφιλονίκητη, καί ή πατρότητα αύτή άιταιτείται, γιατί αύτά τά παιδιά θά γίνουν μιά μέρα οί άμεσοι κληρονομοι τής πατρικής περιουσίας. Διακρίνεται άπό τό ζευγαρωτό γάμο μέ τήν πολύ μεγαλύτερη σταθερότητα τοϋ γαμήλιου δεσμοϋ, πού τώρα πιά δέ λύνεται μέ αμοιβαία συναίνεση. Τώρα, κατά κανόνα, μονάχα ό άντρας μπορεί νά τόν λύσει καί νά διώξει τή γυναίκα του. Καί σήμερα άκόμα τουλάχιστο τό Εθιμο τοϋ εξασφαλίζει τό δικαίωμα τής συζυγικής άπιστίας (ό ναπολεόντειος κώδικας τού τό Αναγνωρίζει ρητά, εφόσον δέ φέρνει τήν παλλακίδα στό συζυγικό σπίτι), καί τό εξασκεί δλο καί περισσότερο, δσο προχωρεί ή κοινωνική έξέλιξη. "Αν θυμηθεί ή γυναίκα τήν παλιά σεξουαλική πράξη καί θελήσει νά τήν ξαναζωντανέψει, τιμωρείται τόσο αύστηρά δσο ποτέ άλλοτε. Τήν καινούργια οικογενειακή μορφή τή συναντούμε μέ δλη τήν αύστηρότητά της στούς έλληνες. Έ ν ώ , δπως παρατηρεί ό Μάρξ, ή θέση τής Θε3ς στή μυθολογία μ3ς δείχνει μιά προηγούμενη περίοδο, όπου οί γυναίκες είχαν άκόμα μιά πιό λεύτερη, πιό σεβαστή θέση, στήν ήρωϊκή έποχή βρίσκουμε κιόλας τή γυναίκα ταπεινωμένη άπό τήν κυριαρχία τοΰ άντρα καί άπό τό συναγωνισμό πού τής κάνουν οί δοϋλες. "Ας διαβάσει κανείς στήν 

I 252

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

'Οδύσσεια π ώ ς ό Τηλέμαχος μαλώνει καί βάζει στή θέση της τή μητέρα του. Στόν Ό μ η ρ ο οί αιχμαλωτισμένες νέες γυναίκες προορίζονται γιά τή σαρχιχή απόλαυση τών νικητών. Οί στρατιωτικοί άρχηγοί, μέ τή σειρά καί κατά βαθμό, διαλέγουν γιά τόν έαυτό τους τίς ώραιότε^ες. Ό π ω ς είναι γνωστό, ή Ί λ ι ά δ α στρέφεται γύρω άπό τ ή δ ι α μ ά χ η άνάμεσα στόν ' Α χ ι λ λ έ α καί στόν ' Α γ α μ έ μ ν ο ν α γιά μιά τ ί τ ι α δούλη. Γιά κάθε σημαντικό ομηρικό ήρωα άναφέρεται ή αιχμαλωτισμένη στόν πόλεμο κοπέλα πού μοιράζεται μαζί του τ ή σκηνή καί τό κρεβάτι του. Τά κ ο ρ ί υ ι α αυτά τ ά παίρνουν έπίσης μαζί τους στήν πατρίδα καί στό συζυγικό σπίτι, όπως κάνει στόν Αισχύλο ό ' Α γ α μ έ μνονα* μέ τήν Κασσάνδρα. Οί γιοί πού γεννιούνται από τέτιες δούλες παίρνουν Ενα μικρό μερτικό άπό τήν πατρική κληρονομιά καί θεωρούνται έντελώς έλεύθερο:. Ό Τεόκρος είναι τέτιος έξώγαμος γιός τοϋ Τελαμώνα χαί Εχει τό δικαίωμα νά φέρει τό δνομα τοϋ πατέρα του. Ά π ό τή σύζυγο Απαιτούν νά τ ά δ έ χ ε ται δλα αύτά, ή ίδια δμως νά μένει αυστηρά άγνή καί πιστή στό ούζυγο. Κίναι Αλήθεια οτι τήν έλληνίδα γυναίκα τής ήρωίκής έ π ο χ ή ς τήν εχτιμοΰν περισσότερο άπό τή γυναίκα τής πολιτισμένης περιόδου, μά ώστόσο, γιά τόν άντρα είναι τελικά μον ά χ α ή μητέρα τών νόμιμων παιδιών του, πού θά τόν κληρονομήσουν, ή άνώτερή του οικονόμος καί ή προϊσταμένη στίς δούλες, πού μπορεί κ α τ ά τό κέφι του νά τίς κάνει, καί τις κάνει, παλλακίδες του. Τό γεγονός οτι υπήρχε ή δουλεία π λ ά ι στή μονογαμία, δτι υπήρχαν οί νεαρές δμορφες σκλάβες πού Ανήκαν σώμα καί ψυχή στόν ά ν τ ρ α , δίνει μιά κι έςαρχής στή μονογαμία τόν ειδικό χαρακτήρα της, δτι δηλ. είναι μονογαμία μ ό ν ο γ ι ά τ ή γ υ ν α ί κ α , δχι δμως καί γιά τόν άντρα. Καί αύτόν τό χαρακτήρα τόν Εχει Ακόμα καί σήμερα. Στούς κατοπινούς Ελληνες πρέπει νά χάνουμε διάκριση Ανάμεσα στούς δωριείς καί τούς Γωνες. Οί πρώτοι, πού κλασικό τους παράδειγμα είναι ή Σπάρτη, Εχουν γαμήλιες σχέσεις πού Από πολλές Απόψεις είναι πιό άρχαϊκές Ακόμα κι ά π ' αύτές πού Αναφέρει καί ό ίδιος ο Ό μ η ρ ο ς . Στή Σπάρτη έπικρατεί Ενας ζευγαρωτός γάμος πού τροποποιήθηκε Από το κράτος σύμφωνα μέ τίς έκεΐ Αντιλήψεις καί πού θυμίζουν Αρκετά Ακόμα τόν ομαδικό γάμο. Τούς άτεκνους γάμους τούς διαλύουν. Ό βασιλιάς Ά ν α ξ α ν δ ρ ί δ η ς (γύρω ά π ό τό 6 5 0 π . Χ . ) , π λ ά ι στήν ά τ ε κνη γυναίκα του, πήρε μιά δεύτερη γυναίκα καί διατηρούσε δυό 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 253

νοικοκυριά. Τήν ίδια έποχή ό βασιλιάς 'Αρίστων πρόστεσε σέ δυό στείρες γυναίκες του μιά τρίτη, παράτησε όμως μιά άπό τίς πρώτες. 'Από τήν άλλη πλευρά, πολλοί άδερφοί μπορούσαν νά έχουν μιά γυναίκα άπό κοινού καί μπορούσε ό φίλος πού του άρεσε καλύτερα ή γυναίκα τοο φίλου του, νά τή μοιράζεται μαζί του. Καί τό θεωρούσαν άξιοπρεπές νά βάζει κανείς τή γυναίκα του στή διάθεση ένός ρωμαλέου «έπιβήτορα», όπως θάλεγε ό Βίσμαρκ, καί άν άκόμα τό άτομο αύτό δέν ήταν πολίτης. 'Από ένα χ ω ρίο του Πλούταρχου, όπου μιά σπαρτιάτισσα παραπέμπει στό σύζυγο της τόν έραστή που τήν κυνηγούσε μέ έρωτικές προτάσεις, βγαίνει κατά τόν Σέμαν, ότι έπικρατούσε άκόμα πολύ μεγάλη έλευθερία ήθών. Γι' αύτό ήταν κάτι τό άγνωστο ή πραγματική μοιχεία, ή άπιστία τής γυναίκας πίσω άπό τήν πλάτη τού άντρα. 'Από τήν άλλη μεριά, στή Σπάρτη, τουλάχιστο στήν καλύτερη έποχή της, ήταν άγνωστη ή οικιακή δουλεία, οί δουλοπάροΐνοι είλωτες ζούσαν ξέχωρα στά χ τ ή μ α τ α . Γι' αύτό ήταν μικρότερος ό πειρασμός γιά τούς σπαρτιάτες 1 νά ορέγονται τίς γυναίκες τών ειλώτων. Κάτω ά π ' ολες αύτές τις συνθήχες, ήταν πολύ φυσικό οί γυναίκες τής Σπάρτης νά έχουν μιά πολύ πιό σεβαστή θέση άπό τή θέση πού είχαν οι γυναίκες στούς υπόλοιπους έλληνες. Οί σπαρτιάτισσες γυναίκες καί ό άνθος τών έταίρων τής 'Αθήνας είναι οί μόνες ελληνίδες γυναίκες, πού γι' αύτές μιλούν μέ σεβασμό οί άρχαίοι καί πού θεωρούν ότι άξίζει τόν κόπο νά σημειώνουν τίς γνώμες τους. 'Ολότελα διαφορετικά ήταν τά πράματα στούς ίωνες πού τούς έκπροσωπεί χαρακτηριστικά ή 'Αθήνα. Τά κορίτσια μάθαιναν μονάχα νά γνέθουν, νά υφαίνουν, νά ράβουν καί τό πολ ύ - π ο \ ύ λίγη άνάγνωση καί γραφή. Ή τ α ν σχεδόν φυλακισμένες, συναναστρέφονταν μονάχα άλλες γυναίκες. Ό γυναικωνίτης ήταν ξεχωριστό διαμέρισμα στό πάνω πάτωμα ή στό πίσω μέρος τοϋ σπιτιού, όπου δέν έμπαιναν εύκολα άντρες, ιδίως ξένοι, κι όπου Αποτραβιόνταν οί γυναίκες όταν έρχονταν άντρες έ,-:ισκέπτες. Οί γυναίκες δέν βγαίνανε έξω χωρίς νά τίς συνοδεύει μιά δούλη. Στό σπίτι τίς έπιτηρουσαν κυριολεχτικά. Ό 'Αριστοφάνης μιλά γιά μολοσσούς πού τούς είχαν γιά νά τρομάζουν οί μοι1 Σπαρτ'.ατβς, τ ι ς η κολιχΆ·/ μέ πληρη ΐικα-.ώματα ςτην ίρχαία £παρττ, oi ίιακριοη άπό τούς β!λα>τβς πού ί ί ν βΐχαν β'.χαιώματα« ( - η μ . £6ντ.) 

I 254

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

χοί, καί στίς Ασιατικές τουλάχιστον πόλεις συντηρούσαν γιά τήν έπιττρηση τών γυναικών ευνούχους, πού τόν καιρό τού ΊΙρόΕοτου κιόλας τούς έφτιαχναν στή Χίο γιά τό εμπόριο, καί σύμφωνα μέ τόν Βάξμουτ, τούς έφτιοχναν δχι μονάχα γιά τούς βάρβαρους. Ό Ευριπίδης χαρακτηρίζει τή γυναίκα σαν οίκούρημα, σάν κάτι πού φροντίζει τό σπίτι (ή λέξη είναι ουδέτερη), καί γιά τόν Αθηναίο ή γυναίκα έκτος άπό μέσο γιά τήν παραγωγή παιδιών δέν ήταν τίποτ' άλλο άπό μιά έπιστάτρια τών δούΛων. Ό άντρας είχε τίς γυμναστικές του Ασκήσεις, τίς δημοσιές του συζητήσεις Απ* όπου άποκλειόταν ή γυναίκα. 'Εκτός Απ* ούτά είχε συχνά καί δούλες ν στή διάΟεσή του, καί στήν έποχή τής άνθισης τής 'Αθήνας μιά πλατιά διαδομένη πορνεία πού τό κράτος, τουλάχιστον, τήν εύνοούσε. Καί άκριβώς πάνω στό έδαφος αύτής τής πορνείας Αναπτύχθηκαν ci μοναδικές έλληνικές γυναικείες φυσιογνωμίες πού, μέ τό πνεύμα τους καί την Ανάπτυξη τού καλλιτεχνικού τους γούστευ, ξεχωρίζουν πάνω Από το γενικό έπιπεδο τών γυναικών τής Αρχαιότητας, όπως ξεχωρ'ζουν καί οί σπαρτιάτισσες μέ τό χαρακτήρα τους. Τό γεγονός όμως οτι έπρεπε πρώτα νά γίνει έταίρα γιά νά γίνει γυναίκα μέ οντότητα, Αποτελεί τήν πιό αύστηρή καταδίκη τής άόηναϊ/ής οικογένειας. Αύτή ή άθηναϊκή οίχογένεια, μέ τό πέρασμα τοϋ χρόνου, έγινε τό πρότυπο γιά τή βαθμιαία διαμόρφωση τών οικιακών σχέσεων δχι μονάχα τών υπόλοιπων ίώνων, μά καί όλων τών έλλήνων της μη-ρόπολης καί τών Αποικιών. Παρ' δλους όμως τούς περιορισμούς καί τήν Επαγρύπνηση, οί έλληνίδες έβρισναν Αρκετά συχνά εύναιρία ν* Απατούν τούς Αντρες τους. "Οσοι ντρέπονταν νά Εκδηλώσουν οποιαδήποτε Αγάπη πρός τίς γυναίκες τους, διασκέδαζαν σέ κάθε λογής Ερωτικές περιπέτειες μέ έταίρες. Ό Εξευτελισμός δμως τών γυναιχών Εκδικήθηκε τούς άντρες χαί το>ς Εξευτέλισε χι αύτούς ώσπ:υ κύλησαν στό αίσχος τής παιδεραστίας καί εξευτέλισαν καί τούς θεούς τους καί τόν έαυτό τους μέ τό μύθο τοϋ Γανυμήδη. Αύτή ήταν ή καταγωγή τής μονογαμίας, δσο μπορούμε νά τήν παραχολουθήσιυμε στόν πιό πολιτισμένο χαί τόν περισσότερο ά/απτυγμένο λαό τής άρχαιότητας. Δέν ήταν καθόλου καρπός τοϋ Ατομικού σεξουαλικού έρωτα, πού δε'ν έχει καμιά σχέση μ' αύτόν, άφοϋ οί γ^μοι, δπως καί πρώτα, έμειναν συμβατικοί γάμοι. Ί ΐ τ α ν ή πρώτη μορφή οικογένειας πού δέ στηρι- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 25

ζόταν σέ φυσικούς μά σέ οίκονομικούς δρους, δηλ. στή νίκη τής άτομικής ίδιοχτησίας πάνω στήν Αρχική φυσική κοινή ίδιοχτησία. Ή κυριαρχία τού άντρα στήν οικογένεια καί ή παραγωγή παιδιών, πού νά μπορούν νά είναι μονάχα δικά του, καί πού προορίζονταν νά κληρονομούν τά πλούτη του, αύτοί μονάχ α ήταν οί Αποκλειστικοί σχοποί τής μονογαμίας, πού οί έλληνες τούς έκφραζαν Απερίφραστα. Κατά τά άλλα τούς ήταν βάρος, καθήκον άπέναντί στούς θεούς, οτό κράτος καί στους προγόνους τους, πού έπρεπε άνριβώς νά τό έκτελούν. Στήν 'Αθήνα ό νόμος δέν έπέβαλε μονάχα τό γάμο, μά καί τήν έκπλήρωση άπό τόν άντρα ένος έλάχιστου όρίου άπό τά λεγόμενα συζυγικά καθήκοντα. "Ετσι ή μονογαμία καθόλου δέ μπαίνει στήν ίστορία σάν συμφιλίωση τού άντρα καί τής γυναίκας, καί πολύ λιγότερο σάν ή άνώτατη μορφή της. Ά ν τ ί θ ε τ α . Ε μ φ α ν ί ζ ε τ α ι σάν όποδούλωση τού ένός φύλου άπό τό ά*λο, σάν κήρυξη πολέμου άνάμεσα στά δ\»ό φύλα, πολέμου άγνωστου α' £λη τήν προϊστορία. Σέ ένα παλιό άνέκδοτο χειρόγραφο 1 πού τό γράψαμε ό Μάρξ καί γώ τό 1846, βρίσκω τά παρακάτω : « Ό πρώτος καταμερισμός τής έργασίας είναι 6 καταμερισμός άνάμεσα στόν άντρα καί τή γυναίκα γιά τήν παραγωγή παιδιών». Καί σήμερα μπορώ νά προστέσω: Ή πρώτη ταξική άντίθεση πού έμφανίζεται στήν ίστορία συμπέφτει μέ τήν άνάπτυξη τού άνταγωνισμού τοϋ άντρα καί τής γυναίκας στή μονογαμία, καί ή π ρ ώ τη ταξική καταπίεση μέ τήν καταπίεση τού γυναικείου φύλου άπό τό άντρικό. Ί Ι μονογαμία ήταν μιά μεγάλη ίστορική πρόοδος, ταυτόχρονα δμως, πλάι στή δουλεία χαί τόν άτομικό πλούτο, Εγκαινίασε την έποχή πού κρατά ώς τά σήμερα καί δπου κάθε πρόοδος είναι μαζί καί μιά σχετική πισωδρόμηση, δπου ή προκοπή και ή άνάπτυξη τοϋ ένός κατορθώνεται μέ τόν π'.νο καί τήν καταπίεση τού άλλουνού Ή μονογαμία είναι ή κυτταρική μορφή τής πολιτισμένης κοινωνίας δπου μπορούμε κιόλας νά μελετήσουμε τή φύση τών άντιθέσεων χαί Αντιφάσεων πού Αναπτύσσονται πλέρια μέσα της. Ή παλιά σχετική Ελευθερία στίς σεξουαλικές σχέσεις κ α θόλου δέν Εξαφανίστηκε μέ τή νίκη τού ζευγαρωτού γάμου ή
' 'Evvotl τή ιΓιρμανιχή ΙΒεολογΙα». Βλ. ϋ ά ρ ξ - Έ ν γ Χ ( λ ( , ιό μ. V , μίροί πρώτο, Μόοχα, 1933. (Σημ. Σ&ντ.) Άπαντα, 

I 256

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

καί τής μονογαμίας Ακόμα. «Τό παλιό σύστημα γάμου, περιορισμένο σέ στενότερα δρια μέ τό βαθμιαίο σβήσιμο τών πουναλουανών ομάδων, Εξακολουθούσε άχόμα νά περιβάλλει τήν οικογένεια πού αναπτυσσόταν καί παρεμπόδιζε τήν άνάπτυξή της ώς τήν αύγή τοϋ πολιτισμοί» . . . Εξαφανίστηκε τέλος μέσα στή νέα μορφή του έταιρισμού, πού σά σκοτεινός βαρύς ίσκιος π ά νω στήν οικογένεια καταδιώκει τούς άνθρώπους ώς μέσα στόν πολιτισμό». Έταιρισμό όνομάζει ό Μόργκαν τίς εξώγαμες σεξουαλικές σχέσεις τών άντρών μέ ανύπαντρες γυναίκες, σχέσεις πού υπήρχαν π λ ά ι σ τ ή μ ο ν ο γ α μ ί α καί πού, δπως είναι γνωστό, Ανθίζουν μέ τίς πιό διαφορετικές μορφές σ' δ λη τήν περίοδο τοϋ πολιτισμού καί πού δλο καί πιότερο μετατρέπονται σέ άνοιχτή πορνεία. Ό Εταιρισμός αύτός κ α τ ά γεται άμεσα άπό τόν ομαδικό γάμο, Από τή θυσία πού Εκαναν οί γυναίκες δταν Εκδίδονταν γιά νά Εξαγοράσουν τό δικαίωμα τής Αγνότητας. Ή Εκδοση τής γυναίκας γιά χρήματα ήταν πρώτα θρησκευτική πράξη, γινόταν στό ναό τής θεάς τού Ερωτα καί τά λεφτά πήγαιναν άρχιχά στό θησαυροφυλάκιο τοϋ ναού. Οί ιερόδουλες 1 τής 'Αναίτιδας στήν 'Αρμενία, τής 'Αφροδίτης στήν Κόρινθο, χαθώς χαί οί προσκολλημένες στούς ναούς τών 'Ινδιών, οί λεγόμενες μπαγιαντέρες (ή λέξ^είναι παραφθορά τοϋ πορτογαλλικοϋ bailadeira, χορεύτρια), ηταν οί πρώτες πόρνες. Τήν Εκδοση στούς άντρες πού άρχικά ήταν όποχρέωση κάθε γυναίκας, τήν Εξασκούσαν άργότερα μονάχα αύτές οί ιέρειες σάν Εκπρόσωπες δλων τών άλλων γυναικών. Σέ άλλους λαούς ό έταιρισμός κατάγεται άπό τή σεξουαλική Ελευθερία πού παραχωρείται στά κορίτσια πρίν άπό τό γάμο—πρόκειται δηλ. Επίσης γιά όπόλειμα τοϋ ομαδικού γάμου, μονάχα πού Εφτασε σέ μ 4 ; άπό άλλο δρόμο. Μέ τήν Εμφάνιση τών περιουσιακών διαφορών, «τήν άνώτερη κιόλας βαθμίδα τής βαρβαρότητας, Εμφανίζεται σποραδικά ή μισθωτή Εργασία πλάί στήν Εργασία τών δούλων καί σύγχρονα, σάν τό Αναγκαίο συνακόλουθό της, ή Επαγγελματική πορνεία Ελεύθερων γυναικών πλάι στήν άναγκαστική Εκδοση τής δούλης. "Ετσι, ή κληρονομιά πού άφησε στόν πολιτισμό ό ομαδικός γάμος Εχει δυό δψεις, δπως καί τό καθετί πού παράγει ό πολιτισμός Εχει δυό πλευρές, είναι διφορού-

* Ί ι ρ ό ί ο ο λ · ; , ίο·1λ·ς πού ΑπηριτοΟοαν ατούς ναούς

(Σημ. ϊύντ.) 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 257

μενο, διασπασμένο, άντιφατικό : έδώ ή μονογαμία, έκεί ό έταιρισμός μαζί μέ τήν άκρότατη μορφή του, τήν πορνεία. Ό έταιρισμός είναι άκριβώς Ενας κοινωνικός θεσμός δπως οποιοσδήποτε άλλος. Συνεχίζει τήν παλιά σεξουαλική ελευθερία—ύπέρ τών άντρών. Στήν πραγματικότητα, οί κυρίαρχες τάξεις δέν τόν άνέχονται μονάχα, άλλά χαί συμμετέχουν άνοιχτά σ' αυτόν, ένώ τόν καταδικάζουν στά λόγια. "Ομως, στήν πραγματικότητα, ή καταδίκη αυτή δέν άφορά καθόλου τούς άντρες πού συμμετέχουν σ' αύτόν, μά μονάχα τίς γυναίκες ! Αύτές προγράφονται καί εξοστρακίζονται άπό τήν κοινωνία, γιά νά διακηρυχτεί έτσι, άλλη μιά φορά, σάν θεμελιακός νόμος τής κοινωνίας ή άπόλυτη κυριαρχία τών αντρών πάνω στό γυναικείο φύλο. "Ετσι δμως άναπτύσσεται μιά δεύτερη άντίθεση μέσα στήν ίδια τή μονογαμία. Πλάι στό σύζυγο, πού όμορφαίνει τή ζωή του μέ τόν έταιρισμό, βρίσκεται ή παραμελημένη σύζυγος. Καί δέ μπορεί κανείς νάχει τή μιά πλευρά τής άντίθεσης χωρίς τήν άλλη, άκριβώς δπως δέν {χει κανείς πιά στό χέρι τοο ολόκληρο τό μήλο Αμα φάει τό μισό. Φαίνεται όμως δτι δέν ήταν αύτή ή γνώμη τών άντρών, ώσπου τούς έβαλαν μυαλό οί γυναίκες τους. Μέ τή μονογαμία Εμφανίζονται δυό μόνιμες κοινωνικές χαρακτηριστικές φυσιογνωμίες πού ήταν άγνωστες πρίν : ό μόνιμος Εραστής τής γυναίκας καί ό κερατάς. Οί άντρες είχ α ν νικήσει τίς γυναίκες, μά οί νικημένες άνάλαβαν μεγαλόψυχα νά στεφανώσουν τούς νικητές. Πλάι στή μονογαμία καί στόν έταιρισμό έγινε ή μοιχεία άναπόφευγος κοινωνικός θεσμός —πού άπαγορευόταν, πού τιμωριόταν σκληρά, μά πού δέ μπορούσε νά ξεριζωθεί. Ή βεβαιότητα γιά τήν πατρότητα τών παιδιών στηριζόταν όπως καί πρίν τό πολύ-πολύ σέ ήθιχή πεποίθηση, χαί γιά νά λύσει τήν άλυτη άντίφαση, ό Ναπολεόντειος χώδιχας ορίζει μέ τό ΐρθρο 312 δτι: «L' enfant concu p e n d a n t le mariage a p o u r pére le mari», δηλ. «τό παιδί πού ή σύλληψή του έγινε κατά τή διάρκεια τοό γάμου έχει πατέρα τό σύζυγο». Αύτό είναι τό τελικό άποτέλεσμα τριών χιλιάδων χρόνων μονογαμίας. Έ τ σ ι στίς περιπτώσεις πού ή μονογαμική οικογένεια μένει πιστή στήν ίστορική της προέλευση χαί δπου έχφράζεται καθαρά ό πόλεμος άνάμεσα στόν άντρα χαί στή γυναίχα έξαιτίας τής αποκλειστικής κυριαρχίας του άντρα, έχουμε σέ μικρογραφία τήν εικόνα τών ίδιων άντιθέσεων χαί άντιφάσεων μέσα στίς όποιες κινείται άπό τήν έμφάνιση τοϋ πολιτισμού, ή διασπα17 ΛΛ'ρί-' AVyxi/c Atalrxtd ftpya, τόμος II. 

I 258

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ομενη σε τάς3ΐς κοινωνία, χωρίς νά μπορεί νά τίς λύσει και νά τίς ξεπεράσει. Μιλώ φυσιχά έδώ μονάχα γιά περιπτώσεις της μονογαμίας δπου ή συζυγική ζωή κυλά πραγματιχά σύμφωνα μέ τή συνταγή τοϋ άρχιχοϋ χαρακτήρα δλου τοϋ θεσμού, όπου δμως ή γυναίχα έπαναο-ατεί ένάντια στήν κυριαρχία τοϋ άντρα. "Οτι δέν είναι τέτιοι όλοι οί γάμοι, το ξέρει καλύτερα άπ' όλους ό γερμανός φιλισταίος, που δέ μπορεί νά είναι κ α λ ύ τερο άφεντικό στό σπίτι ά π ' δ,τι είναι στό κράτος, χαί πού γ ι ' α υ τό ή γυναίκα του δικαιωματικά φορά τά παντελόνια ποό δέν τοϋ άξίζουν. Καί δμως θαρρεί τόν έαυτό του πολύ άνώτερο άπό τό γάλλο όμοιοπαϋή του πού συχνότερα παθχίνει πολύ χειρότερα. "Αλλωστε ή μονογαμική οικογένεια χαθόλου δέν έμφανίζεται παντού χαί πάντα μέ τήν κλασικά ώμτ μορφή πού είχε στούς έλληνες. Στούς ρωμαίους, πού σάν μελλοντικοί χοσμοχ α τ α χ τ η τ έ ς βλέπαν πιό μαχριά, άν χαί λιγότερο λεπτά i π ό τούς έλληνες, οι γυναίκες ήταν πιό έλεύθερες χαί τίς σέβονταν περισσότερο. Ό ρωμαίος θεωρούσε τή συζυγιχή πίστη Αρκετά έγγυημένη μέ τό δικαίωμα ζωής και θανάτου πού είχε πάνω στή γυναίχα του. Έ π ί σ η ς άν ήθελε μπορούσε έδώ ή γυναίχα, άκριβώς δπως χαί ό άντρας, νά λύσει τό γάμο. 'Ωστόσο ή μεγαλύτερη πρόοδος στήν έξέλιξη τής μονογαμίας έγινε άναμφισβήτητα μέ τήν είσοδο τών γερμανών στήν Ιστορία χαί μάλιστα γιατί τοτε σ' αυτούς, ίσως έξαιτίας τής φτώχειας τους, ή μονογαμία δέ φαίνεται άχόμα νά είχε όλοχληρωτιχά έξελιχθεί άπό τό ζευγαρωτό γάμο. Τό συμπεραίνουμε αύτό άπό τρία π ε ριστατικά πού άναφέρει ό Τάκιτος : Πρώτα, παρ' δλη τήν ιερότητα τού γάμου—«άρχο? νται σέ μιά γυναίκα, οί γυναίκες ζουν περιφραγμένες μέ τήν άγνότητα»—ίσχυε ωστόσο ή πολυγαμία γιά τούς προύχοντες καί τούς φύλαρχους, δηλ. μιά κ α τ ά θ ε σ η παρόμοια μέ τή ν χατάσταση τών αμερικανών, δπο\> ίσχυε δ ζευι ,,ωτός γάμο.' Δεύτερο, τό πέρασμα άπό τό μητρικό στό πατριχό δίχαιο μπορούσε νάχει γίνει μόλις λίγον καιρό προηγούμενα, γιατί ό άδερφός τής μητέρας—ό πλησιέστερος άντρας συγγενής τού γένους κατάτό μητρικό δίκαιο—νομιζόταν άκόμα σχεδόν κοντινότερος συγγενής κι άπό τόν ίδιο τόν πατέρα, πράγμα πού άντιστοιχεί έπίσης στήν άποψη τών ινδιάνων τ ΐ ς 'Αμερικής, δπου ί Μάρξ, δπΐυς έλεγε συχνά, βρήκε τό κλειδί γιά τήν κατανότση τής δικής μας Αρχέγονη; έποχής. Κζί τρίτο, ci γερμανοί 'χτιμούσαν πολύ τίς γυναίκες, πού είχαν μεγάλη έπιροή καί στ ς δημόσιες 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 259

αποθέσεις, πράγμα πού βρίσκεται σέ άμεση άντίθΐση μέ τή μονογαμική κυριαρχία τοό άντρα. "Ολα αύτά σχεδόν είναι πράγματα πού οί γερμζνοί ουμιρωνούν μέ τούς σπαρτιάτες πού, όπως είδαιε, δέν είχαν έπίση; ξεπεράσει ά*όμα ολοκληρωτικά τό ζευγάρωτό γάμο. Κι ά π ' αυτή τήν ά~οψη έπίσης με τούς γερμανούς κυριάρχησε στόν κόσμο ενα ολότελα καινούργιο στοιχείο. Ή νέα μονογαμία πού Αναπτύχθηκε τώρα άτ.ό τήν άνομιξη τών λαών πάνω στά έρείπια του ρωμαϊκού κόσμου, Εντυσε τήν κυριαρχία τοϋ άντρα μέ πιο άπαλές μορφές καί Ιδοσε στή γυναίκα, έξωτερικά τουλάχιστο, πολύ πιό τιμημένη καί έλεύθερη θέση, τέτια πού δέ γνώρισε ποτέ ή κλασική άρχαιότητα. "Ετσι, δέθηκε γιά πρώτη φορά ή δυνατότητα νά μπορέσει ν' άναπτυχθϊί άπό τή μονογαμία—μέσα της, πλά! της καί άντίθετά της, άνάλογα κάθε φορά—ή πιό μεγάλη ήθική πρόοδος πού τής χρωστάμε: ο νεότερος άτομικός σεξουαλικός Ερωτας, πού ήταν άγνωστος σ1 δλο τόν προηγούμενο κόομο. Ή πρόοδος δμως αύτή ξεπήδησε σίγουρα άπό τό γεγονός δτι οί γερμανοί ζούσαν άκόμα στήν περίοδο τής ζευγαρωτής οικογένειας καί μετάφεραν στή μονογαμία, δσο ήταν αύτό δυνατό, τή θέση πού είχε ή γυναίκα στό ζευγαρωτό γάμο. Δέν ξεπήδησε καθόλου άπό τή μυθική, θαυμαστή, φυσική καθαρότητα τών ήθών τών γερμανών, πού περιορίζεται στό δτι ό ζευγαρωτός γάμος στή * πραγματικότητα δέν κινείται μέσα στίς ίδιες ίντονες ήθικές άντιθέσεις τής μονογαμίας. 'Αντίθετα, οί γερμανοί στίς μεταναστεύσεις του;, ιδίως πρός τά νοτιοανατολικά, στούς νομάδες πού ζούσαν σ:(ς στέπες τής Μαύρης Θάλασσας, ξέπεσαν πολύ ήθικά καί έκτός άπό τά ίππευτιχά τεχνάσματα πού μ ά θαν dit' αύτούς, άπόχτησαν καί άσχημα παρά φύση Ελαττώματα, πράγμα πού τό μαρτυρεί ρητά ό 'Αμμιανός γιά τούς ταΓφάλου; καί ό Προκόπιος γιά τούς έρούλους. "Αν δμως, άπό δλες τίς γνωστές μορφές τής οικογένειας, ή μονογαμία είναι ή μορφή πού μ' αύτή μονάχα μπορούσε ν' Αναπτυχθεί ό νεότερος σεξουαλικός Ιρωτας, αυτό δέ οημαίνει οτι αποκλειστικά, ή Εστω καί κυρίω; σ' αύτήν άναπτύχθηκε σάν Ερωτας άνάιιεσα στούς συζύγους. 'Ολόκληρη ή φύση τής σταθερής μονογαμ'ας κάτω άπό τήν κυριαρχία το") άντρα τό άποκλε ει αύτό. Σ' δλες τίς τάξεις π ί ύ Είραοαν ίοτορικά, δηλ. σ' ολες τίς κυρίαρχες τοξεις, τό συνοικέσιο Εμηνε δ,τι ήταν άπό τόν καιρό τού ζευγαρωτού γάμου, υπόθεση συναλλαγής 

I 260

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

πού τήν ταχτοποιούσαν οί γονείς. Καί ή πρώτη ιστορική μορφή τοϋ σεξουαλικού έρωτα πού Εμφανίζεται σάν πάθος, καί μάλιστα σάν πάθος πού ταιριάζει σέ κάθε άνθρωπο (τουλάχιστο τών κυρίαρχων τάξεων), σάν άνώτατη μορφή του γενετήσιου Ενστιχτου— πράγμα πού άποτελεί άκριβώς τόν ιδιαίτερο του χαρακτήρα— αύτή ή πρώτη του μορφή, ό ιπποτικός έρωτας του μεσαίωνα, δέν ήταν καθόλου συζυγική άγάπη. Άντίθετα. Στήν κλασική του μορφή, στούς προβηγγιανούς, τραβά μέ ολάνοιχτα πανιά πρός τή μοιχεία καί οί ποιητές του τήν Εξυμνούν. 'Ο άνθός τής προβηγγισνής Ερωτικής ποίησης είναι τά "Αλμπας, τά γερμανικά Tagelieder (τραγούδια τής αύγής). Περιγράφουν μέ φλογερά χρώματα πώς ό ίππότης βρίσκεται στό κρεβάτι τής ώραίας ίου—τής γυναίκας ένός άλλου—Ενώ άπόξω στέκει ό φύλακας πού θά τόν φωνάξει μόλις χαράξει ή πρώτη αύγή (alba), γιά νά μπορέσει νά ξεφύγει άπαρατήρητός. Ή σκηνή του αποχωρισμού άποτελεί τότε τό άποχορύφωμα. Οί βόρειοι γάλλοι δπως κι οί Ενάρετοι γερμανοί δέχτηκαν Επίσης αύτό τό είδος της ποίησης μαζί μέ τόν άντίστοιχο τρόπο του Ιπποτικού Ερωτα, καί ό παλιός μας Βόλφραμ φόν "Εσενμπαχ άφησε, γι' αύτό άκριβώς τό Ελκυστικό θέμα, τρία θαυμάσια τραγούδια τής αύγή;, πού τά προτιμώ άπό τά τρία του μεγάλα ήρωΐκά ποιήματα. Τό άστιχό συνοικέσιο τής έποχής μας είναι δυό λογιών. Στίς καθολικές χώρες Εξακολουθούν οί γονείς νά προμηθεύουν μιά ταιριαστή νύφη στό νεαρό άστιχό βλαστάρι, καί ή συνέπεια, φυσικά, είναι ή πληρέστερη άνάπτυξη τής άντίφασης πού περικλείνει ή μονογαμία: άφθονος έταιρισμός άπό τήν πλευρά τού άντρα, πλούσια μοιχεία άπό τήν πλευρά τής γυναίκας. Καί δπως φαίνεται, ή καθολική Εκκλησία κατάργησε τό διαζύγιο μόνο γιατί είχε πειστεί, δτι γιά τή μοιχεία δπως καί γιά τό θάνατο, δέ φυτρώνει κανένα βότανο πού νά χρησιμεύει σάν άντίδοτο. Στίς προτεστάντικες χώρες, άντίθετα, ό κανόνας είναι νά Επιτρέπεται'στό γιό τού άστοϋ νά διαλέγει, μέ κάποιαν ελευθερία, μιά γυναίκα άπό τήν τάξη του, κι Ετσι μπορεί νά δπάρχει στή βάση τοϋ γάμου Ενας ορισμένος βαθμός άγάπης, πού γιά λόγους άξιοπρέπειας προϋποτίθεται πάντα, πράγμα ποό άντιστοιχεί στήν προτεστάντικη υποκρισία. 'Εδώ ό έταιρισμός άπό τήν πλευρά τοϋ άντρα γίνεται πιό κοιμισμένα καί ή μοιχεία τής γυναίκας άποτελεί λιγότερο τόν κανόνα. 'Επειδή δμως σέ κά- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 268

θε είδους γάμο οί άνθρωποι μένουν ο,τι ήταν πρίν άπό τό γάμο, χαί Επειδή οί πολίτες τών προτεσταντικών χωρών συνήθως είναι φιλισταίοι, αότή ή προτεστάντιχη μονογαμία, άχόμα χι άν τήν πάρουμε στό μέσον δρο τών καλύτερων περιπτώσεων, καταφέρνει μονάχα νά φτάσει σέ μιά συζυγική κοινότητα πού βαραίνει πάνω της σά μολύβι ή άνία χαί πού τήν ονομάζουν οικογενειακή ευτυχία. 'Ο καλύτερος καθρέφτης γι' αύτές τίς δυό μέθοδες γάμου είναι τό μυθιστόρημα, γιά τόν καθολικό τρόπο τό γ α λ λικό, γιά τόν προτεστάντικο τό γερμανικό. Καί στά δυό «παίρνει» : στό γερμανικό ό νέος τό κορίτσι, στό γαλλιχό ό σύζυγος τά χέρατα. Δέν είναι πάντα ξεκάθαρο ποιος άπό τούς δυό τήν Εχει χειρότερα. Γι* αύτό στό γάλλο άστό ή άνία τοϋ γερμανικού μυθ.στορήματος προκαλεί άχριβώς τήν ίδια άνατριχίλα δπως ή «ίνηθιχότητα» τοϋ γαλλιχοϋ μυθιστορήματος στό γερμανό φιλισταίο. "Αν χαί τελευταία, άπό τότε πού «τό Βερολίνο γίνεται χοσμούπολη», τό γερμανικό μυθιστόρημα άρχίζει νά κάνει κάπως λιγότερο τό ντροπαλό γιά τόν έταιρισμό καί τή μοιχεία, πού άπό χαιρό είναι γνωστά έχει. Καί στίς δυό περιπτώσεις δμως ό γάμος καθορίζεται άπό τήν ταξική θέσ" τών συμβαλλομένων, χαί Ετσι είναι πάντα γάμος συναλλαγής. Αυτός ό γάμος συναλλαγής χαί στίς δυό περιπτώσεις μετατρέπεται άρχετά συχνά στήν πιό ώμή πορνεία— πολλές φορές χαί άπό τις δυό μεριές, πολύ συνηθέστερα άπό τήν πλευρά τής γυναίχας, πού ξεχωρίζει άπό τή συνηθισμένη παλλακίδα μόνο στό δτι δέν νοικιάζει τό κορμί της σά μεροκαματιάρισσα μέ τό κομμάτι, μά τό πουλά μιά χαί χαλή στή σκλαβιά. Καί γιά δλους τούς γάμους συναλλαγής ισχύουν τά λόγια τού Φουριέ: « Ό π ω ς στή γραμματική δυό άρνήσεις κ ά νουν μιά κατάφαση, Ετσι καί στή γαμήλια ηθική δυό πορνείες περνάνε γιά μιά άρετή». Ό έρωτας γιά τή γυναίκα γίνεται καί μπορεί νά γίνει πραγματικός κανόνας μονάχα στίς καταπιεζόμενες τάξεις, δηλ. σήμερα στό προλεταριάτο—Αδιάφορο άν ή σχέση αύτή είναι έπιοημοποιημένη, είτε δχι. Έ δ ώ δμως Εχουν παραμεριστεί δλες οί βάσεις τής κλασικής μονογαμίας. Έ δ ώ λείπει χάθε ίδιοχτησία, πού γιά τή διατήρηοη χαί τήν χληροδότησή της δημιουργήθηκε άκριβώς ή μονογαμία χαί ή κυριαρχία τοϋ άντρα, Εδώ συνεπώς λείπει Επίσης χάθε παρότρυνση, γιά νά Επιβληθεί ή κυριαρχία τοϋ άντρα. Κάτι άχόμα, λείπουν χαί τά μέσα. Τό άστιχό δίχαιο, πού προστατεύει αύτή τήν κυριαρχία, όπάρχει 

I 262

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μόνο γιά τούς πλούσιους χαί γιά τίς σχέσεις τους μέ τούς προλετάριου;. Στοιχίζει λεφτά χαί γι' αύτό, έξ αίτίας τής φτώχειας, δέν παίζει χανένα ρόλο στίς σχέσεις τοϋ έργάτη μέ τή γυναίχα του. Έ δ ώ αποφασίζουν έντελώς άλλες προσωπιχές χαί χοινωνιχές συνθήκες. Καί χώρια άπ 1 αύτό, άπό τοτε πού ή μεγάλη βιομηχανία μετάθεσε τή γυναίχα άπό το σπίτι στήν άγορά τής Εργασ ας χαί στό Εργοστάσιο, χαί πού άρχετά συχνά τήν χάνει προστάτρια τής οικογένειας, άφαιρέθηκε χάθε έδαφος γιά τό τελευταίο υπόλειμμα τής κυριαρχίας τοϋ άντρα στό προλεταριακό σπίιι, έκτός ίσως άπό ένα μέρος τής βαναυσότητας άπέναντί στίς γυναίκες πού έχει ριζώσ.ι άπό τόν καιρό τής εισαγωγής τής μονογαμίας. Έ τ σ ι , ή οικογένεια τοϋ προλετάριου δέν είναι πιά μονογαμική μέ τήν αύστηρή έννοια, άκόμα καί στήν περίπτωση τής πιό θερμής ά γ ά πης καί τής σταθερότερης πίσ:ης καί τών δύο, καί παρ' δλη τήν ενδεχόμενη εκκλησιαστική καί κοσμική εύλογία. Γι' αύτό καί οί αιώνιοι συνοδοί τής μονογαμίας, ό έταιρισμός καί ή μοιχεία, παίζουν έδώ μηδαμινό σχεδόν ρόλο. Ή γυναίκα έχει ούσιαστικά ξαναποχτήσει το δικαίωμα τοϋ διαζυγίου, καί δταν δέ μποροϋν νά συνεννοηθούν ό άντρας χαί ή γυναίκα προτιμούν νά τραβήξει ό καθένας τό δρόμο του. Κοντολογής, ό προλεταριακός γάμος είναι μονογαμικός στήν ετυμολογική έννοια τής λέξης, καθόλου δμως στήν ίστορική της έννοια. Οί νομικοί μας βρίσκουν, βέβαια, δτι ή πρόοδος τής νομοθεσίας αφαιρεί δλο καί περισσότερο άπό τίς γυναίκες χάθε λόγο παραπόνων. Τά νεότερα πολιτισμένα νομοθετικά συστήματα άναγνωρίζουν δλο καί πιότερο, πρώτα δτι ό γάμος γιά νά είναι έγκυρος πρέπει ν' Αποτελεί μιά συμφωνία πού τήν έκλεισαν εθελοντικά καί τά δυό μέρη, καί δεύτερο, δτι καί κατά τή διάρκεια τοϋ γάμου καί οί δυό συμβαλλόμενοι πρέπει νά έχουν τά ίδια δικαιώματα καί τά ίδια καθήκοντα ό ένας άπέναντί στόν άλλον. Ά ν λοιπόν έφαρμόζονταν μέ συνέπεια οί δυό αύτές Απαιτήσεις, τότε οί γυναίκες θά είχαν δλα δσα μπορούν νά ζητήσουν. Αύτή ή γνήσια νομική Επιχειρηματολογία είναι άκριβώς ή ίδια πού χρησιμοποιεί 6 ριζοσπαστικός δημο/ράτης άστός γιά νά συστήσει στόν προλετάριο νά κάτσει φρόνιμα. Ή σύμβαση έργασίας πρέπει νάναι μιά συμφωνία που κλείνεται Εθελοντικά καί άπό τά δυό μέρη. Μά θεωρείται Εθελοντική μόλις 6 νόμος διακηρύξει σ τ ό χ α ρ τ ί δτι τά δύο μέρη είνα: ίσα. Ή εξουσία, πού ή διαφορετική ταξική θέση δίνε: στό Ενα μέρος 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 263

ή πίεση πού ασκεί πάνω στό άλλο μέρος—ή πραγματική οικονομική θέση χαί τών δυό—αύτά δέν ένδιαφέρουν τό νόμο. Καί κατά τ ή διάρκεια τής σύμβασης έργασίας θεωρούνται πάλι τά δυό μέρη ισότιμα, δ σο τό ενα ή τό άλλο δέν Ιχει ρητά παραιτηθεί. Γιά τό δτι ή οϊχονομικτ. κατάσταση άναγχάζει τόν έργάτη νά παραιτηθεί άχόμα χαί άπό τό τελευταίο ίχνος ισοτιμίας, γι' αύτό πάλι δέ φταίει καθόλου ό νόμος. Σχετικά μέ τό γάμο, ό νόμος, άκόμα χαί ό πιό προοδευτικός, Ικανοποιείται πλέρια μόλις ο! συμβαλλόμενοι έκφράσουν τυπικά στό πρωτόκολλο τήν ελεύθερη συγχατάθεσή τους. Γιά τό τί συμβαίνει πίσω άπό τά νομ.χά παρασκήνια, έχει δπου διαδραματίζεται ή πραγματική ζωή, γιά τό πώς δημιουργείται αύτή ή ελεύθερη συγκατάθεση, γι' αύτό δέ μπορούν νά νοιάζονται ό νόμος καί ό νομικός. Καί ôaioç, ή πιό άπλή σύγκριση δικαίου θάπρεπε νά δείξει έδώ στό νομιχό, τί γίνεται σχετικά μ* αύτή τήν έλεύθερη συγκατάθεση. Στίς χώρες δπου έξασφαλϊζεται νομικά στά παιδιά ίνα όποχρϊωτικό μερτικό άπό τήν περιουσία του γονιού, δπου δηλ. δέ μπορούν νά τά άποκληρώσουν —στή Γερμανία, στίς χώρες τού γαλλικού δικαίου χ.ά.—τά παιδιά δεσμεύονται άπό τή συγκατάθεση τών γονιών γιά τό γάμο τους. Στίς χώρες τού Αγγλικού δικαίου δπου δέν άπαιτείται άπό τό νόμο ή συγκατάθεση τών γονιών γιά τό γάμο, έχουν καί οί γονείς πλέρια έλευθερία διάθεσης τής περιουσίας τους, μπορούν χατ 1 αρέσκεια ν' άποκληρώνουν τά παιδιά τους. Είναι λοιπόν φανερό πώς παρ* δλα αύτά, χαί άχριβώς γι' αύτά, ή έλευθερία τοϋ γάμου στίς τάξεις δπου υπάρχει χάτι νά κληρονομηθεί, πραγματικά δέν είναι ούτε χατά μιά τρίχα μεγαλύτερη στήν 'Αγγλία χαί τήν Αμερική, άπ' δτι είναι στή Γαλλία χαί τή Γερμανία. Τά πράματα δέν είναι καλύτερα σχετικοί μέ τή νομική ισοτιμία τού άντρα καί τής γυναίκας στο γάμο. Ή νομική Ανισότητα τών δυό, πού τήν κληρονομήσαμε άπό προηγούμενες κοινωνικές καταστάσεις, δέν είναι ή αίτια, μά τό άποτέλεσμα τής οικονομικής καταπίεσης τής γυναίκας. Στό παλιό χομμουνιστιχό νοικοκυριό, πού περιλάβαινε πολλά αντρόγυνα μέ τά παιδιά τους, ή διεύθυνση τοϋ νοικοκυριού, πού είχε άνατεθεί στίς γυναίκες, ήταν έζίσου δημόσιο, κοινωνικά άναγκαίο λειτούργημα δπως καί ή έξεύ,τεση μέσων διατροφής άπό τούς άντρες. Μέ τήν πατριαρχική οικογένεια, καί άκόμα περισσότερο μέ τή μο- 

I 264

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

νογαμική ξεχωριστή οίχογένεια άλλαξαν τά πράγματα. Ή διοίκηση τοό νοικοκυριού Εχασε τό δημόσιο χαρακτήρα της. Έ π α ψε νά Ενδιαφέρει τήν κοινωνία. "Εγινε ί δ ι ω τ ι κ ή υπηρ ε σ ί α . Ή γυναίκα, παραμερισμένη άπό τή συμμετοχή στήν κοινωνική παραγωγή, Εγινε ή πρώτη υπηρέτρια. Μονάχα ή μεγάλη βιομηχανία τής Εποχής μας τής άνοιξε ξανά τό δρόμο πρός τήν κοινωνική παραγωγή—καί πάλι μόνο στήν προλετάρισσχ. 'ΰστόσο, όσο είναι υποχρεωμένη νά εκπληρώνει τά καθήκοντά της στήν ίδιωτική υπηρεσία τής οικογένειας, μένει άποκλεισμένη άπό τήν κοινωνική παραγωγή καί δέ μπορεί νά κερδίζει τίποτα. "Αν θέλει νά πάρει μέρος στήν κοινωνική έργασία καί νά βγάλει τό ψωμί της άνεξάρτητα, δέν είναι σέ θέση νά έκπ> ρώνει τά οικογενειακά της χαθήχοντα. Κι όπως στό έργοστάσιο, τό ίδιο συμβαίνει στή γυναίκα σέ όλους τους κ λ ά δους δουλιάς ώς τήν ιατρική καί τή δικηγορική. Ή νεότερη ξεχωριστή οικογένεια στηρίζεται πάνω στήν άνοιχτή ή σκεπασμένη σπιτική σκλαβιά τής γυναίκας, καί ή νεότερη κοινωνία είναι μιά μάζα πού τά μόριά της αποτελούνται μονάχα άπό άτομικές οικογένειες. Ό άντρας, στή μεγάλη πλειοψηφία τών περιπτώσεων, πρέπει σήμερα νά είναι ό βιοπαλαιστής, ό τροφοδότης τής οικογένειας, τουλάχιστο στίς ίδιοχτήτριες τάξεις, καί αύτό του δίνει μιά κυριαρχική θέση, ποό δέν εχει άνάγχη άπό κανένα Εκτακτο νομικό προνόμιο. Μέσα στήν οικογένεια i άντρας είναι ό άστός, ή γυναίκα Εκπροσωπεί τό προλεταριάτο. Στό βιομηχανικό κόσμο ώστόσο ό ειδικός χαρακτήρας τής οικονομικής καταπίεσης πού βαραίνει πάνω στό προλεταριάτο φαίνεται σ' όλη του τήν οξύτητα, μόνον άφού παραμεριστούν όλα τά νομικά ειδικά προνόμια τής κεφαλαιοκρατικής τάξης καί άποκατασταθεί ή πλέρια νομιχή ισοτιμία τών δυό τάξεων. Ί Ι δημοχρατία δέν άναιρεί τήν άντίθεση τών δυό τάξεων, άντίθετα προσφέρει ίσαίσα τό Εδαφος δπου λύνεται μέ τήν πάλη ή άντίθεση αύτή. Τό ίδιο Επίσης θά φωτιστούν πλέρια ό ιδιόμορφος χαρακτήρας τής κυριαρχίας του άντρα πάνω στή γυναίκα στή νεότερη οικογένεια καί ή άνάγκη, καθώς καί i τρόπος, τής δημιουργίας μιδς πραγματικής κοινωνικής ισοτιμίας καί τών δυό, μόλις θάναι και οί δυό νομικά πλέρια ισότιμοι, θ ά φανεί τότε, δτι ή Απελευθέρωση τής γυναίκας Εχει γιά πρώτη προϋπόθεση τό ξαΙ»αμπάσιμο ολόκληρου του γυναικείου φύλου στήν κοινωνική Εργασία 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 265

κα Ι οτι αύτό πάλι άπαιτεί νά πάψει ή ξεχωριστή οικογένεια νά είναι οικονομική μονάδα τής κοινωνίας.
• * *

"Κχουμε επομένως τρεις κύριε; μορφές τοό γάμου, πού στις γενικές γραμμές άντιστοιχούν στά τρία κύρια στάδια τής ανθρώπινη; έξέλιξης. Γιά τήν άγρια κατάαταοη τόν ομαδικό γάμο, γιά τή βαρβαρότητα τό ζευγαρωτ'. γάμο, γιά τόν πολιτισμό τή μονογαμία συμπληρωμένη μέ τή μοιχεία καί τήν πορνίία. Άνάμεσα στό ζευγαρωτό γάμο καί στή μονογαμία μπαίνε:, στήν άνώτερη βαθμίδα τής βαρβαρότητας, ή κυριαρχία τών αντρών πάνω στίς δούλες καί ή πολυγαμία. "Οπως άπόδειξε δλη ή περιγραφή μας, ή πρόοδος, πού φανερώνεται α' αύτή τή σειρά, ουνδέεται μέ τήν ιδιομορφία e u άπό τίς γυναίκες όλο καί περισσότερο άφαιρείται ή σεξουαλική έλευθερία τοϋ ίμαδικοϋ γάμου, ίίχι όμως καί άπό τούς άντρες Καί πραγματικά, έξακολουθει καί σήμερρ άκόμα νά ϋπο'ρχει ούσιαστικά ό ομαδικός γάμος γιά τούς άντρες. Έκε(νο πού στή γυναίκα είναι Εγκλημα καί συνεπάγεται βαριές νομικές καί κοινωνικές συνέπειες, θεωρείται γιά τόν άντρα τιμητικό ή, στή χ ε ι ρότερη περίπτωση, Ελαφρό ήθικό ψεγάδι, πού τόχει κανείς μ'εύχαρίστηση. Ό σ ο περισσότερο δμως στήν εποχή μας ό πατροπαράδοτος έταιρισμός μεταμορφώνεται άπό τήν κεφαλαιοκρατιχή Εμπορευματική παραγωγή καί προσαρμόζεται σ' αυτήν, δσο περισσότερο μετατρέπεται σέ άπροκάλυπτη πορνεία, τόσο περισσότερο μέ τήν Επίδρασή του διαφθείρει. Καί μάλιστα διαφθείρει τούς άντρες πολύ περισσότερο άπό τίς γυναίκες. Ή πορνεία Εξευτελίζει μονάχα τίς δυστυχισμένες εκείνες γυναίκες πού ξέπεσαν σ' αύτήν, κι αύτές άκόμα δχι ώς τό βαθμό πού συνήθως νομίζουμε. Ά ν τ ί θ ε τ α , έξευτελίζει τό χαρακτήρα ολόκληρου τοϋ άντρικοϋ κόσμου. 'Ιδιαίτερα, Ενας άρραόώνας πού παρατείνεται πολύ, στίς έννιά άπό τίς δέκα περιπτώσεις, άποτελεί πραγματική προπαίδεια γιά τή συζυγική άπιστία. Τώρα τραβάμε πρός μιά κοινωνική άνατροπή όπου οί ώς τώρα οικονομικές βάσεις τής μονογαμίας θά εξαφανιστούν μέ τήν ίδια βεβαιότητα πού θά Εξαφανιστούν καί οί βάσεις τοϋ σομπληρώματός της, τής πορνείας. Ή μονογαμία άναπτύχθ/,κεάπό τή συγκέντρωση μεγάλου πλούτου στά χέρια ένός—καί μάλιστα στά χέρια ένός άντρα—χαί άπό τήν άνάγκη νά κληρονομηθούν αυτά 

I273ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τά πλούτη απ ν τά παιδιά αύτού τού άντρα χαί κανενός αλλουνού. Γι' αύτό ήταν άναγχαία ή μονογαμία τής γυναίκας καί δχι τού άντρα, εται πού αύτή η μονογαμία της γυναίκας δέν Εμπόδιζε καθόλου τήν άνοιχτή ή σκεπασμένη πολυγαμία τού άντρα, Ί Ι επικείμενη όμως κοινωνική ανατροπή, μέ τή μετατροπή τουλάχιστο του άπειρα μεγαλύτερου μέρους άπό τόν μόνιμο κληρονομήσιμο πλούτο—τών μ:σων παραγωγής—σέ κοινωνική ίδιο— χτησία, 0ά περιορίσει στό ελάχιστο δλη τούτη τήν έγνοια γιά τήν κληρονομιά. Ά φ ο υ λοιπον ή μονογαμία γεννήθηκε άπό οικονομικά αίτια, θά εξαφανιστεί λοιπόν δταν εξαφανιστούν αύτά τά αίτια ; Ηά μπορούσε κανίίς μέ τό δίκιο του ν' άπαντήσει δτι δχι μόνο δέ θά εξαφανιστεί, άλλά άντίθετα μόνο τότε θά πραγματοποιηθεί πλέρια. Γιατί μέ τή μετατροπή τών μέσων παραγωγής σέ κοινωνική ίδιοχτησία εξαφανίζεται καί ή μισθωτή έργασία, τό προλεταριάτο,,έπομένως καί ή άνάγκη γιά έναν ορισμένο—που θά μπορούσε κανείς νά τόν υπολογίσει στατιστικά—άριθμό γ υ ναικών νά εκδίδονται γιά χρήματα. Ή πορνεία έξαφανίζεται, ή μονογαμία άντί νά χαθεί γίνεται Επιτέλους πραγματικότητα— καί γιά τούς άντρες. 'Οπωσδήποτε λοιπόν θ' άλλάξει πολύ ή χατάσταση τών άντρων. Α λ λ ά ζ ε ι δμως σημαντικά καί ή κατάσταση τών γυναικών, δ λ ω ν τών γυναικών. Μέ τό πέρασμα τών μέσων π α ραγωγής σέ κοινή ίδιοχτησία παύει ή άτομική οικογένεια νά είναι ή οικονομική μονάδα τής κοινωνίας. Τό άτομικό νοικοκυ ριό μετατρέπεται σέ κοινωνικό λειτούργημα. Ί Ι περιποίηση καί άνατροφή τών παιδιών γίνεται δημόσια υπόθεση. Ή κοινωνία φρόντιζε: ίσα γιά δλα τά παιδιά, είτε είναι παιδιά νόμιμου γ ά μου είτε νόθα. "Ετσι λείπει ή έγνοια γιά τίς «συνέπειες», πού σήμερα άηοτελεί τό κυριότερο κοινωνικό—ήθικό καί οικονομικό— στοιχείο, πού εμποδίζει ενα κορίτσι νά δοθεί άνεπιφύλαχτα στόν άγαπημένο της άντρα. .Μήπως αύτό δέ θά άποτελεί άρκετή αίτια γιά νά άναπτυχθούν σιγά-σιγά πιό άνυπόκριτες σεξουαλιχβς σχέσεις καί μαζί μιά πιό χαλαρή κοινή γνώμη γιά τήν παρθενική τιμή καί τή γυναικεία ντροπή ; Καί τέλος, μήπως δέν είδαμε δ η στό σύγχρονο κόσμο ή μονογαμία καί ή πορνεία είναι βέβαια αντιθέσεις, μά άχώριστες Αντιθέσεις, πόλοι, τής ίδιας κοινωνικής κατάστασης ; Μπορεί ή πορνεία νά έξαψανιστεΓ χωρίς νά σύρει μαζί της στήν άβυσσο καί τή μονογαμία ; 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 274

Έ δ ώ μπαίνε: αέ Ενέργεια ίνα καινούργιο στοιχείο, Ινα στοιχείο πού τόν καιρό πού διαμοριωνόταν ή μονογαμία βρισκόταν τό πολύ-πολύ σέ έμβρυακή κατάσταση : ό ατομικό; Ερωτα;. Πρίν άπό τό μεσαίωνα 5έ μπορεί νά γίνεται λόγος γιά άτομικόν Ερωτα. "Οτι ή προσωπική ομορφιά, ή στενή συναναστροφή, of κοινές κλίσεις, κτλ., ξυπνούσαν αέ ανθρώπους διαφορετικού φύλου τήν έπιθυμία γιά σεξουαλικές σχέσεις, ότι τόσο στούς άντρες, δαο καί στίς γυναίκες, δέν ήταν τελείως άδιάφορο μέ ποιόν θά είχαν αύτές τίς στενότατες σχέσεις, αύτό είναι αύτονόητο. Ά π * αύτοϋ δμως ώς τό δικο μας έρωτα όπάρχει άπειρα μεγάλη απόσταση. Σ' δλη τήν αρχαιότητα κλείνονται οί γάμο: άπό τούς γονείς γιά τ ο ύ ; ενδιαφερόμενους καί αύτοί τό δέχονται ήσυχα Ή έλάχιατη συζυγική άγάπη πού γ ν ω ρίζει ή άρχαιότητα δέν είναι καθόλου υποκειμενική κλίση, μά άντικειμενικό χρέος, οχι βάση, μά συνάρτηση τοϋ γάμου. Ε ρ ω τ ι κ ο ί δεσμοί, μέ σύγχρονη Εννοια, στήν αρχαιότητα παρουσιάζονται μονάχα Εξω άπό τήν Επίσημη κοινωνία. 0£ βοσκοί, πού τίς χαρές καί τούς χαημούς τοϋ Ερωτά τους μάς τούς τραγουδούν ό Θεόκριτος καί ό Μόσχος, ό Δάφνις καί ή Χλόη τοϋ Λόγγου είναι Αποκλειστικά δλοι δούλοι πού δέ συμμετέχουν καθόλου στό κράτος, στή σφαίρα ζωής τού έλεύθερου πολίτη. Έ κ τ ο ς δμως άπό τού; δούλους μονάχα σάν προϊόντα άποαύνθεαης του παλιού κόσμου πού Εδυε, βρίσκουμε ερωτικές περιπέτειες, καί μέ γυναίχες πού Επίσης βρίαχονται Εξω άπό τήν Επίσημη κοινωνία, μέ εταίρες, δηλ. μέ ξένες ή άπελεύθερες: στήν Α θ ή ν α άρχίζοντας άπό τήν παραμονή τής δύσης της, στή Ρώμη τήν έποχή τής αύτονρατορίας. Ά ν παρουσιαζόταν πραγματικά Ερωτας άνάμεσα σέ Ελεύθερους πολίτες καί πολίτισσες, αύτό γινόταν μόνο μέ τή μοιχεία Καί τού κλασικού Ερωτικού ποιητή τής άρχαιότητας, τοϋ γέρου Ανακρέοντα, τού ήταν τόσο άδιάφορος ό Ερωτας μέ τή δική μας Εννοια, πού άδιαφορούαε άκόμα καί γιά τό φύλο τοϋ άγαπώμενου προσώπου. Ή δική μας σεξουαλική άγάπη, διακρίνεται ούσιαστικά άπό τήν άπλή σεξουαλική Επιθυμία, τόν Ερωτα, τών άρχαίων. Πρώτα, προΟποθέτει τό άγαπημένο πρόσωπο νά άνταποκρίνεται στήν ά γ ά π η Καί α* αύτό τό σημείο ή γυναίκα είναι ίση μέ τόν άντρα, Ενώ στόν Αρχαίο Ερωτα καθόλου δέν τή ρωτοόσαν π ά ν τ α . Δεύτερο, ή σεξουαλική άγάπη Εχει Ενα βαθμό Εντασης καί διάρ 

I 68

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

κειας, πού χάνει νά φαίνεται χαί ατά δυό μέρη ή στέρηση χαι & χωρισμός μεγάλη, άν δχι ή μεγαλύτερη συμφορά. Γιά νά έχει ό ίνας τον άλλον, διαχινδυνεύουν, παίζουν άχόμα χαί τή ζωή τους, πράγμα πού στήν άρχαιότητα παρουσιαζόταν τό πολύ-πολύ· ατή μοιχεία. Καί τέλος, άναπτύσοεται ένα καινούργιο ήθιχό μέτρο γιά νά χρίνουν τίς σεξουαλικές σχέσεις, δέ ρωτούνε μονάχ α : ήταν γαμήλιες ή όχι, μά χ α ί : ήταν προϊόν άμοιβαίαςάγάπ η ; ή δχι ; Είναι αύτονόητο ότι ή τύχη αύτου τοο νέου μέτρου στή φεουδαρχιχή χαί άστιχή πράξη δέν είναι καλύτερη άπό τήν τύχη δλων τών άλλων μέτρων τής ήθικής—δέν τό υπολογίζουν. Μά καί δέν τού φέρονται χαί χειρότερα ά π ' τ' άλλα. Τό άναγνωρίζουν άκριβώς δπως χαί τ' άλλα—στή θεωρία, στό χ α ρ τ ί . Καί γιά τήν ωρα δέ μπορεί νά ζητ£ περισσότερα. Ό μεσαίωνας ξαναρχίζει άπό χεί δπου σταμάτησε ή άρχαιότητα τά πρώτα βήματα τής σεξουαλικής άγάπης, δηλ. ά π ' τ η μοιχεία. Περιγράψαμε χιόλας τόν (πποτιχό έρωτα πού δημιούργησε τά τραγούδια τής αύγής. Ά π ό τήν άγάπη αύτήν, πού πάει νά χ α λάσει τό γάμο, ως τόν έρωτα πού θά τόν θεμελιώσει, δπάρχει άχόμα πολύς δρόμος πού δέν τόν πέρασαν ποτέ όλοχληρωτιχά οί ιππότες. Κι άν άχόμα περάσουμε άπό τούς έλαφρόμυαλους ρωμανιχούς λαούς στούς ένάρετους γερμανούς, βρίσχουμε στό έπος τών Νιμπελούγχεν δτι ή Κρημχ.'λδη, άν χαί στά κρυφά δέν άγαπΛ λιγότερο τόν Ζίγκφ^ιντ άπ* δ,τι τήν άγαπΛ αύτός, ώστόσο δμως στήν ειδοποίηση του Γχοϋντερ δτι τήν έχει υποσχεθεί μέ δρκο α' έναν (ππότη, πού δέν τόν ονομάζει, ά π α ν τ£ άπλώς: «Δέν είναι ανάγκη νά μέ παρακαλάτε. "Οπως μέ διατάξετε, έτσι θά είμαι πάντα. Α φ έ ν τ η , αύτόν πού μου δίνετε άντρα θά τόν Αρραβωνιαστώ εύχαρίστως». Δέν τής περνά ποτέ άπό τό μυαλό δτι μπορεί έδώ νά παρθεί καθόλου όπέψη ή ά γ ά π η της. Ό Γχούντερ ζητά τή Μπρουνχίλδη, ό Έ τ α ε λ τήν Κρημχίλδη, χωρίς νά τίς έχουν δεί ποτέ. Τό ίδιο οτήν «Γκούτρουν» ό Σίγκεμπαντ τής Ιρλανδίας ζητΛ τη νορβηγέζα Ούτε, ό Χέτελ φόν Χέγκελινγκεν τήν Χίλντε τής Ιρλανδίας, τέλος ό Ζίγκφριντ τού Ηόρλαντ, ό Χάρτμοοτ τής Όρμανίας χαί ό Χέρβιγχ τής Ζηλανδίας τήν Γχούτρουν. Καί μονάχα έδώ παρουσιάζεται τό γεγονός δτι άποφαοίζει θεληματικά ή Γχούτρουν νά πάρει τό Χέρβιγχ. Κατά κανόνα, τή νύφη του νεαρού πρίγκιπα τή διαλέγουν οί γονείς του, άν ζοόν άκόμα, άλλιώς τή διαλέγει ό ίδιος μέ τή συμβουλή τών μεγάλων τιμαριούχων, πού σέ δλες 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ

69

αύτές τίς περιπτώσεις ό λόγος τους έχει μεγάλη βαρύτητα. Καί βέ μπορεί νά γίνει καθόλου διαφορετικά. Γιά τόν ίπποτη ή τό βαρώνο, όπως χαί γιά τον ίδιο τόν άρχοντα τής χώρας, ό γ ά μος είναι πολιτική πράξη, μιά εΰχαιρία νά μεγαλώσει τήν εξουσία του μέ νέες συμμαχίες Αύτό πού άποφασίζει είναι τό συμφέρον τού ο ί κ ο υ καί δχι ή έπιθυμία τού άτομου. Πώς μπορούσε λοιπόν κάτω άπ* αΰτούς ιούς ορούς νά λέει ό έρωτας τήν τελευταία λέξη στό ζήτημα τού γάμου; Δέ γινόταν διαφορετικά καί μέ τόν συντεχνιακό άστό τών μεσαιωνικών πόλεων. Ά χ ρ ι β ώ ς , τά προνόμια πού τόν προστάτευαν, οί κωδικοποιημένες συντεχνιακές διατάξεις, τά τεχνητά σύνορα πού τόν χώριζαν νομικά έδώ άπό τίς άλλες συντεχνίες, έχει άπό τούς ίδιους τούς συντρόφους τής συντεχνίας του, χαί άπό τήν άλλη, άπό τούς χαλφάδες χαί τούς μαθητευόμενους, στένευαν κιόλας άρκετά τόν κύκλο ά π ' δπου μπορούσε νά διαλέξει μιά ταιριαστή σύζυγο Καί τό ζήτημα, ποιά άνάμεσάτους ήταν ή πιό ταιριαστή, αύτό, μέσα αέ τούτο τό περίπλοκο σύστημα, τό άποφάσιζε χωρίς άλλο δχι ή άτομική του έπιθυμία, μά τό οικογενειακό συμφέρον. Έ τ σ ι λοιπόν, στήν άπειρη πλειοψηφία τών περιπτώσεων, 6 γάμος έμεινε ώς τό τέλος τοο μεσαίωνα δ,τι ήταν άπό τήν άρχή, υπόθεση πού δέν αποφασιζόταν άπό τούς ένδιαφερόμενους. Στήν άρχή, δταν γεννιόταν κανείς, ήταν κιόλας παντρεμένος μέ μιά ολόκληρη ομάδα τού άλλου φύλου. Στίς κατοπινές μορφές τού ομαδικού γάμου έπικρατούσε πιθανώς μιά π α ρόμοια σχέση, μόνο πού ή όμάδα στένευε δ*ο καί περισσότερο. Στό ζευγαρωτό γάμο είναι κανόνας οί μητέρες νά συμφωνούν τούς γάμους τών παιδιών τους Καί δώ έπίσης αποφασίζουν οί Απολογισμοί γιά νέους συγγενικούς δεσμούς, πού πρέπει νά έξασφαλίσοον μιά πιό στέρεη θέση γιά τό νεαρό ζευγάρι στό γένος καί στή φυλή. Κι δταν μέ τήν έπικράτηση τής άτομικής ίδιοχτησίας άπέναντί στήν κοινή ίδιοχτησία καί μέ τό ενδιαφέρον γιά τήν κληρονομιά κυριάρχησε τό πατρικό δίκαιο καί ή μονογαμία, τότε πιά ό γάμος έξαρτήθηκε γιά καλά άπό οικονομικούς υπολογισμούς. Ή μ ο ρ φ ή τοο γάμου έςαγοράς εξαφανίζεται, στήν ούσία δμως έξακολουθεί νά εφαρμόζεται σ'δλο καί μεγαλύτερο βαθμό, έτσι πού δχι μόνο ή γυναίκα, άλλά κι ό άντρας ά π ο χ τ ά μιά τιμή—οχι ανάλογα μέ τίς προσωπικές του ιδιότητες, μά άνάλογα μέ τήν περιουσία του. "Οτι ή άμοι- 

I 270

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ραία κλίση τών ενδιαφερομένων θάπρεπε νάνα: ό επικρατέστερος λόγος τοό γάμου, αύτό άπό τήν αρχή κιόλας ήταν οτήν πράξη κάτι τό πρωτάχουοτο γιά τίς κυρίαρχες τάξεις. Κάτι τέτιο γινόταν τό πολύ-πολύ ατά μυθιστορήματα ή οτίς καταπιεζόμενες τάξεις πού δέ λογαριάζονταν. Αύτ^ ήταν ή κατάσταση πού βρήκε ή κεφαλαιοκρατική παραγωγή δταν άπό τήν εποχή τών γεωγρίφ κών ανακαλύψεων, μέ τό παγκόσμιο Εμπόριο και τή μανιφακτούρα, έτοιμαζόταν γιά τήν κοσμοκρατορία. Ηά νόμιζε κανείς ότι ό τρόπος αύτό; του γάμου θά της τα ριαζε εξαιρετικά, καί πραγματικά Ιτσ: ήταν. Κι ώστόσο—ή είρωνία τής παγκόσμιας Ιστορίας είναι άνεξάντλητη—ή κεφαλαιοκρατική παραγωγή έμελλε νά προκαλέσει τ ό ά π ο φασιστικό ρήγμα ο' αυτόν. Μετατρέποντας όλα τά πράματα ο' εμπορεύματα, διάλυοε όλες τίς κληρονομημένες πατροπαράδοτες σχέσεις, καί στή θέαη τοϋ κληρονομημένου έθίμου τού ιστορικού δικαώματος, έβαλε τήν αγορά καί ττ,ν πούληση, τό «Ελεύθερο» συμβίλα:ο. Ό άγγλος νομικός Χ. Σ. Μαίην πίστεψε δτι έχανε μιά σπουδαιότατη άνακάλυψη λέγοντας δτι ολόκληρη ή πρόοδος μας άπέναντί στίς περασμένες Εποχές συνίσταται στό δτι έχουμε φτάσει from status to contract, άπό κληρονομικά παραδομένες σέ Ελεύθερα συμφωνημένες σχέσεις, πράγμα πού στό βαθμό πού ε ίνα ι σωστό άναφερόταν κιόλας στό Κομμουνιστικό Μα νιφέστο. Γιά τη σύναψη δμω; συμβολαίων χρειάζονται άνθρωποι πού νά μποροϋν νά διαθέτουν Ελεύθερα τά άτομα τους, τίς πράξεις τους καί τήν ίδιοχτησία τους, πού είναι ίσότιμοι ό ένας άπέναντί στόν άλλον. Καί μιά άπό τίς κύριες δουλιές τής κεφαλαιοκρατικής παραγωγής ήταν άκριβώς νά δημιουργήσει α ύ τούς τούς «Ελεύθερους» καί «ίσους» άνθρώπους. Κ ι ά ν σ τ ή ν ά ρ χ ή αύτό γινόταν άκόμα μόνο μέ μισοσυνειδητί κι Επιπλέον μέ θρησκευτικά ντυμένο τρόπο, ήταν δμως αύστηρά καθορισμένο άπό τή λουθηρανική καί καλβινιστική μεταρύθμιση δτι ό άνθρωπο; τότε μόνο είναι πλ(ρια υπεύθυνος γιά τίς πράξεις του, δταν τίς έχει κάνει μέ απόλυτη Ελευθερί.« βούλησης, καί δτι είναι ήθιχό χρέος ή άντ'σταση σέ κάθε ,J,:'a r.où θέλει νά Επιβάλει άνήθικες πράξεις. Πώς ομω; ταίριαζαν αύτά μέ τόν τρόπο πού γίνονταν ώς τώρα οί γ ά μ ς ι ; Ό γάμος κατά τήν άστική άντί>ηψη ήταν συμβόλαιο, νοιιιχή όπό/εση, καί μάλιστα ή σπουδαίο :ερη άπ'δλες τίς υποθέσεις γιατί διέθετε γιά δλη τους τή 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 271

ζωή το σώμα χαί τό πνεύμα δυό άνθβωχων. Βέραια, τυπι/.ά τό συμβόλαιο κλεινότανε τότες Εθελοντικά, χωρίς τή συγ/αταθεση τών ενδιαφιιρομένων δε γι όταν. Ξ ; ρανε όμως r.açi π Γ >ύ καλά πώς κατορθωνόταν ή συγκαταθεση αύτή καί ποιο: π ρ α γ μ α ν κ ά συμφω'.ούσαν τ-, γάμο "Αν όμως γιά ολα τά άλλα ιυ;ιβόλα:α χρειαζόταν πραγματικά ελεύθερη άπΐφ^οη, γιατί οχ: καί γιά τούτο; Δέν είχαν τάχα καί οι δυο νεοι που Οά ζευγαρώνονταν τό 5ικαίωμα νά διαθέσουν Ελεύθερα τόν έαυτό τους, τό ;.ορμΐ τους καί τά δργανά του; ; Δέν είχε γίνει μήπως του συρμ',ύ ό Ερωτας με τόν ίπποτισμό, καί μήπως μπρός στόν ι'πποτικόν εροτα τής μοιχείας, δέν ήταν ή άγάπη τών συζύγων ή σωσιή άστιχν μ^ρφή ', Μά άν ήταν χαθήκον τών συζύγων ν' άγαπά ο ένας τόν άλλον, δέν ήταν τό ίδιο έπίσης χρέος τών Αγαπημένων νά παντρ ύονται μεταξύ τους καί οχι μέ κανέναν άλλον ; Λέν Εστεκε τάχα πιό ψηλά αύτό τό δικαίωμα τών άγαπημένων àr." τό δικαίωμα τών γονιών, τών συγγενών καί τών άλλων πατροπαράδοτων μεσιτάδων καί προξενητάδων ; Καί μιά πού τό δικαίωμα τής ελεύθερης άτομινής έκλογής Εμπβινε ανενόχλητα στήν έκκλησία καί στή θρησκεία, πώς ήταν δυνατό νά σταματήσει μπρός στήν αβάσταχτη άπαίτηση τής παλιότερης γενιάς νά διαθέτει τό κορμί, τήν ψυχή, τήν περιουσία, τήν εύτυχία καί τή δυστυχία τής νεότερης ; Τά προβλήματα αύτά ήταν φυσικό νά μπούν σέ μιάν έποχή πού χαλάρωναν όλοι οί παλιοί δεσμοί τής κοινωνίας καί κλονίζονταν δλες οί κληρονομημένες παραστάσεις. 'Ο κόσμος Εγινε μέ μιάς σχεδόν δέκα φορές πιό μεγάλος. Ά ν τ ί ς γιά ενα τεταρτημόριο ένός ήμισφαιριου, δλη ή γήϊνη σφα ρα βρ οκόταν τώρα μπροστά στά μάτια τών δυτικοευρωπαίων πού ß άστηκαν νά πάρουν στήν κατοχή τους καί τά άλλα έφτά τεταρτημόρια. Κι δπως πέσανε τά παλιά στενά δρια τής πατρ-'δας, E ï j : πέσανε χαί οι χιλ.όχρονοι φραγμοί τοϋ πατροπαράδοτου μεσαιωνικό·) τρόπου σκέψης. Στόν άνθρωπο ανοιγόταν τόσο πρός τόν εσωτερικό του δσο καί τόν έξωτερικό του κόσμο ένας άπειρα εύρυτερο; ορίζοντας. Τί άξ α είχε ή φήμη της ι μιότητας, τι αξία είχε τό τιμημίνο συντεχνιακό προνόμ'ο, πού κλη*οΪοτ:*τ»ν άπό γεν sa σέ γενεά, γιά τό νέο πού τον καλο·>ν τά πλούτη τών Ίνδ:ι»ν, τά χρυιορυχεία >αί τά άργυρορυχεϊα το . Μεξικό·") και τού 1 ο 1— τόζι ; ΜΙταν ή έποχή τού περιπλανώμενου ίπποτιομού τή; άστικής τάξης. Κίχε κι αύτή τό ραμαντισμό της και τά ερωτικά 

I 272

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

της όνειροπολήματα, μά πάνω σέ Αστική βάση χαί σέ τελευταία Ανάλυση μέ Αστικούς σκοπούς. Έ τ σ ι συνέβηκε λοιπόν ή Αστική (τάξη πού Ανέβαινε, κυρίως στίς προτεστάντιχες χώρες, όπου συγκλονίστηκε περισσότερο τό καθεστώς πού όπήρχε, ν' Αναγνωρίζει δλο χαί περισσότερο τήν έλευθερία τού συμβολαίου χαί γιά τό γάμο χαί νά τήν έφαρμόζει μέ τόν τρόπο πού περιγράψαμε παραπάνω. Ό γάμος Εμεινε ταξικός γάμος, μά μέσα στά πλαίσ:α τής τάξης παραχωρήθηκε στούς συμβαλλόμενους Ενας ορισμένος βαθμός έλευθερίας στήν έκλογή. Καί στό χαρτί, στή θεωρία τής ήθι-χής, καθώς χαί στήν ποιητική περιγραφή, τίποτα δέν ήταν πιό Ατράνταχτα θεμελιωμένο, όσο ή Ανηθιχότητα χάθε γάμου πού δέ βασ'ζεται σέ Αμοιβαίον έρωτα χαί σέ πραγματικά ελεύθερη συμφωνία τών συζύγων. Κοντολογής, ό γάμος Από έρωτα διακηρύχτηκε δικαίωμα του άνθρώπου χαί μάλιστα δχι μόνο droit de I' h o m m e 1 μά σάν έξαίρεση,χαί droit de la f e m m e 2 . "Ομως αυτό τό δικαίωμα τού άνθρώπου διαφέρει σ' ένα σημείο Από όλα τά άλλα λεγόμενα δικαιώματα τοϋ Ανθρώπου. Έ ν ώ τά άλλα στήν πράξη περιορίζονταν στήν κυρίαρχη τάξη, στήν Αστιχή τάξη, χαί γιά τήν καταπιεζόμενη τάξη, γιά τό προλεταριάτο, έχμ/,δενίζονταν άμεσα ή έμμεσα, έδώ γιά Αλλη μιά φορά εκδηλώνεται ή εζρωνία τής ιστορίας. Ή κυρίαρχη τ ά ξη έξαχολουθεί νά κυριαρχείται Από τίς γνωστές οικονομικές έπιδράσεις χι έτσι μόνο σέ Εξαιρετικές περιπτώσεις έχει νά παρουσιάσει γάμους πού έγιναν πραγματικά Ελεύθερα, ένώ δπως είδαμε, οί τέτιο: γάμοι είναι χανόνας στήν Εκμεταλλευόμενη τάξη. Ή πλέρια έλευθερία στή σύναψη τοϋ -γάμου μπορεί λοιπόν τότε μονάχα νά πραγματοποιηθεί γενικά, δταν ή κατάργηση τής κεφαλαιοκρατικής παραγωγής καί τών σχέσεων 2διο— χτηοίας πού δημιούργησε βγάλει Από τή μέση δλους τούς δευτερεύοντες οικονομικούς λόγους πού καί τώρα Ακόμα έπιδροον τόσο πολύ στήν Εκλογή συζύγου. Τότε πιά δέ μένει χανένα Αλλο κίνητρο Από τήν άμοιβαία κλίση. Καί έπειδή ό σεξουαλικός έρωτας Από τή φύση του είναι Αποκλειστικός—άν χαί αύτή ή Αποκλειστικότητα πραγματοποιείται
' Λιχαίωμα τοΟ άντρα. (Στα γαλλιχα οημα(ν«ι χαί βιχα(αμα τοΟ dv'ιρΛπου). (Σημ. Σύντ.) 2 Λιχαίβμα τής γυναίκας. (Ση;ι. -(ιντ.Ι 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 273

σήμερα πέρα γιά πέρα μονάχα στή γυναίκα—ό γάμος πού βασίζεται στόν έρωτα είναι Από τή φύση του μονογαμικός. Είδαμε πόσο δίκιο είχε ό Μπάχοφεν που θεωρούσε τήν πρόοδο άπό τόν ομαδικό στόν άτομικό γάμο κυρίως σάν έργο τών γυναικών. Στό ένεργητικό τών άντρών μπαίνει μόνον ή πρόοδος άπό τό ζευγαρωτό γάμο στή μονογαμία. Καί ή πρόοδος αΰτή σήμαινε Ιστορικά τήν ούσ'.αστική χειροτέρευση τής θέσης τής γυναίκας καί διευκόλυνση τής Απιστίας τών άντρών. "Οταν λοιπόν λείψουν καί οί οικονομικοί λόγοι, που έκαναν τίς γυναίκες νά δέχονται αύτή τήν άπό συνήθεια άπιστία τών άντρών—ή έγνοια γιά τήν ΰπαρξή τους, κι άκόμα περισσότερο ή έγνοια γιά τό μέλλον τών παιδιών—τότε ή ίσοτιμία τής γυναίκας που θά Επιτευχθεί μ' αύτό τόν τρόπο, κρίνοντας ά π ' όλη τήν πείρα πού έχουμε ως τώρα, μάλλον θά συντελέσει σέ άπειρα πιό μεγάλο βαθμό, νά γίνουν οί άντρες ' π ρ α γ μ α τ ι κ ά μονογαμικοί, παρά νά γίνουν οί γυναίκες πολυαντρικές. Αύτά δμως πού θά χάσει οπωσδήποτε ή μονογαμία είναι δλα τά χαρακτηριστικά πού άπόχτησε μέ τήν προέλευσή της άπό τίς σχέσ»ις ίδιοχτησίας, καί τά χαρακτηριστικά αύτά είναι πρώτα ή κυριαρχία του άντρα, καί δεύτερο τό άδιάλυτο τού γάμου. Ή κυριαρχία τού άντρα στό γάμο είναι άπλή συνέπεια τής οικονομικής του κυριαρχίας καί πέφτει αύτόματα μ α ζί της. Τό άδιάλυτο τοο γάμου είναι έν μέρει συνέπεια τής οικονομικής κατάστασης, μέσα στήν οποία αναπτύχθηκε ή μονογαμία, έν μέρει παράδοση άπό τήν έ π ο χ ή πού δέν καταλάβαιναν καλά άκόμα τή σχέση αύτή τής οικονομικής κατάστασης μέ τή μονογαμία καί τήν υπερέβαλαν θρησκευτικά. Σήμερα έχει κιόλας σπάσει άπό χίλιες μεριές. "Αν είναι ηθικός μονάχα ό γάμος πού βασίζεται στήν άγάπη, τό ίδιο παραμένει ήθικός μον ά χ α h γάμος δπου Εξακολουθεί νά όπάρχει ή αγάπη. Ή διάρκεια δμως τού Ατομικού έρωτα διαφέρει πολύ άπό άτομο σέ άτομο, ίδίως στούς άντρες, κι ένα ούσιαστικό σταμάτημα τής κλίσης, ή τό παραμέρισμά της άπό μιά καινούργια φλογερή άγάπη, κάνει ευεργετικό τό χωρισμό, τόσο γιά τά δυο μέρη, δσο καί γιά τήν κοινωνία. Πρέπει μόνο ν' Απαλλαγούν οί άνθρωποι άπό τήν άνάγκη νά τσαλαβουτούν μέσα άπό τήν άχρηστη λάσπη μιάς δίκης διαζυγίου. Αύτό λοιπόν πού μπορούμε σήμερα νά όποθέσουμε γιά τή ρύθμιση τών σεξουαλικών σχέσεων ύστερα άπό τό έπικείμενο σά'\ l/'iif.·· hvyKi'-i. !/(ΐΛβ/Τ" itfY'i rouai II 

I 281

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ρωμα τής κεφαλαιοκρατικής παραγωγή?, έχει κυρίως άρνητιχϋ χαρακτήρα, περιορίζεται συνήθως ai δ,τι πρόκειται νά λείψει. Τί όμως θά προστεθεί; Αύτό θά κριθεί δταν άντρωθε! μιά νέα γενιά, μιά γενιά άπό άντρες, πού ποτέ ατή ζωή τους δέ θά έχουν βρεθεί στήν άνάγκη ν' άγοράσουν μέ λεφτά ή μέ άλλα κοινωνικά μέσα τό δόοιμο μιάς γυναίκας, καί μιά γενιά άπό γυναίκες, πού π ο τέ δέ θά ίχουν βρεθεί οτήν άνάγκη νά δοθούν α' Εναν άντρα γιά κανένα άλλο λόγο έκτός άπό τήν άληθινή άγάπη, ούτε ν* άρνηθοϋν τό δόσιμο στόν άγαπημένο τους από τό φόβο μπρός στίς οικονομικές συνέπειες. "Οταν θά υπάρχουν αύτοί οί άνθρωποι, θά γ ρ ά φουν στά παλιά τους τά παπούτσια αύτά πού πιστεύουμε σήμερα ότι θά πρέπει νά κάνουν, θά φτιάξουν τή δική τους ζωή καί τή δική τους άντίστοιχη κοινή γνώμη γιά τίς πράξεις τούκαθενός καί—τελεία καί παύλα. "Ας γυρίσουμε ώστόσο στόν Μόργχαν άπό τόν οποίο άπομακρυνθήκαμε άρκετά. Ή Ιστορική έρευνα τών κοινωνικών θεσμών* πού άναπτύχθηκαν στή διάρκεια τής έποχής τοϋ πολιτισμού, ξεπερνά τά πλαίσια τού βιβλίου του. Γι' αύτό ή μοίρα τής μονογαμίας σ* αύτό τό χρονικό διάστημα τόν άπασχολεί πολύ λίγο. Kr: αύτός βλέπει στήν πιό πέρα διαμόρφωση τής μονογαμικής οικογένειας μιά πρόοδο, ένα ζύγωμα πρός τήν πλέρια ισοτ:μία τών φύλων, χωρίς δμως νά θεωρεί φτασμένο τό σκοπό αύτό. "Ομως, λέει, «δταν παραδεχτούμε τό γεγονός, δτι ή οικογένεια πέρασε: τέσσερις διαδοχικές μορφές καί βρίσκεται τώρα σέ μιά πέμπτη,, τότε γεννιέται τό έρώτημα, άν αύτή ή μορφή μπορεί vfivai μ ό νιμη στό μέλλον. 'Η μόνη δυνατή άπάντηση είναι ότι θά πρέπει νά προχωρεί δπως προχωρεί ή κοινωνία, ν' άλλάζει στό βαθμό πού άλλάζει ή κοινωνία, άκριβώς όπως γινόταν τώρα. Είναι δημιούργημα του κοινωνικού συστήματος καί θά άντιχαθρεφτίζει τήν κατάσταση τής διαμόρφωσής του. Καί μιά πο£> ή μονογαμική οικογένεια καλυτέρεψε άπό τήν άρχή τού π ο λ ι τισμού, καί πολύ αισθητά στή νεότερη έποχή, μπορεί κανείς τουλάχιστο νά υποθέσει οτι είναι ικανή γιά πιο πέρα τελειοποίηση ώσπου νά φτάσουμε στήν ισότητα τών δυό φύλων. "Ανστό μακρυνό μέλλον ή μονογαμική οικογένεια δέ θάναι σέ θέση νά έκπληρώοει τίς άπαιτήοεις τής κοινωνίας, είναι άδύνατο *ά πεί κάνεις άπό τά πρίν τί είδους θάναι ή διάδοχος της». 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 275

III

ΤΟ ΓΕΝΟΣ ΤΩΝ ΙΡΟΚΕΖΩΝ
Ε ρ χ ό μ α σ τ ε τώρα σέ μιάν άλλη άναχάλυψη τοό Μόργχαν, πού έχει τουλάχιστο την ίδια σπουδαιότητα μέ τήν άποχατάσταση τής πρωτόγονης οικογενειακής μορφής άπό τά συστήματα συγγένειας. Ί Ι άπόδειξη δτι of συγγενικές ένώσεις, 7 ού έφεραν όνόματα ζώων, μέσα σέ μιά φυλή ινδιάνων τής 'Αμερικής, είναι ούσιαστιχά ταυτόσημες μέ τά γένη ( g e n e a ) τών έλλήνων καί τά g e n t e s (γένη) τών ρωμαίων, δτι ή Αμερικάνικη μορφή είναι ή Αρχική μορφή κα£ ή έλληνο- ρωμαϊκή ή κατοπινή, ή παράγωγη, δτι ολόκληρη ή κοινωνική οργάνωση τών έλλήνων καί τών ρωμαίων τής πρωτόγονης έποχής σέ γένη, φρατρίες καί φυλές βρίσκει τήν πιστή της Αναλογία στήν Αμερικάνο-ινδιάνικη κοινωνική οργάνωση, δτι (δσο φτάνουν οί πηγές μας ώς τώρα) τό γένος είναι θεσμός κοινός σέ δλους τούς βάρβαρους ως τήν είσοδο τους στόν πολιτισμό κι Ακόμα καί κατοπ.νά, ή άπόδειξη αύτή ξεκαθάρισε μεμιάς τά δυσκολότερα μέρη τής Αρχέγονης Ελληνικής καί ρωμαϊκής ίστορίας καί σύγχρονα μάς έξήγησε, μέ έναν τρόπο πού οδτε τόν όποπτευόμασταν, τά βασικά χαρακτηριστικά τού κοινωνικού καθεστώτος τής πρωτόγονης έποχής— πρίν άπό τήν έγκαθίδρυση τοϋ κ ρ ά τ ο υ ς . Ό σ ο Απλό κι Αν φαίνεται τό πράγμα δταν τόχουμε πιά γνωρίσει, ώστόσο μόνο τόν τελευταίο καιρό τό Ανακάλυψε ό Μόργκαν. Στό προηγούμενο του 5ργο, πού έχδόθηκε τό 1871, δέν είχε άκόμα άνακαλύψει αύτό τό μυστικό, πού ή άποκάλυψή του έκανε τούς άγγλους έρευνητές τής προϊστορίας πού Αλλοτες είχαν τόση αύτο πεποίθηση, νά βουβαθούν γιά ένα διάστημα. Ή λατινική λέξη g e n s , πού τή χρησιμοποιεί γενικά ό Μόργκαν γι* αύτή τή συγγενική ένωση, προέρχεται δπως καί ή έ λ ληνική λεξη γένος (genos), πού έχε: τήν ίδια σημασία, Από τήν κοινή-άρια ρίζα g a n (στά γερμανικά kan, γιατί σύμφωνα μέ τόν γνωστό κανόνα στή θέση τοο άριου g πρέπει νά μπεί k), πού σημαίνει γεννώ. Ή λατινική λέξη gens, ή έλληνική γένος, ή σανσκριτική τζάνας, ή γοτθική (σύμφωνα μέ τόν πιό πάνω κανένα) kuni, ή άρχαιονορδική καί Αγγλοσαξων:κή kun, ή εγγλέζικη kin καί ή μεσογερμανική k ü n n e σημαίνουν δλες γένος, καταγωγή. Ή λέξη δμως g e n s στά λατινικά καί γένος στά έλλη- 

I 276

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

νικά, χρησιμοποιείται ειδικά γιά τή ουγγενική εκείνη ένωση πού περηφανεύεται δτι έχει χοινή καταγωγή (έδώ άπό χοινό προπάτορα, χαί πού συνδέεται σέ μιά ξεχωριστή κοινότητα μέ ορισμένους κοινωνικούς χαί θρησκευτικούς θεσμούς, σέ μιά κοινότητα, πού παρ' δλα αύτά ή καταγωγή καί ή φύση της έμεναν ώς τώρα σκοτεινές γιά όλους τούς ιστορικούς μας. Είδαμε χιόλας πιό πάνω, στήν πουναλουανή οικογένεια ποιά είναι ή σύνθεση ένός γένους στήν «ρχική του μορφή. 'Αποτελείται άπό δλα τά πρόσωπα, πού μέ τόν πουναλουανό γ ά μο χαί σύμφωνα μέ τίς παραστάσεις πού επικρατούν σ' αύτόν αναγκαστικά, άποτελούν τούς Αναγνωρισμένους Απόγονους μιάς ορισμένης μοναδικής προμήτορας, τής Ιδρύτριας τού γένους. Ε π ε ι δ ή στή μορφή αύτή τής οικογένειας ή πατρότητα είναι Αβέβαιη, ισχύει μόνο ή γυναικεία γενεαλογική γραμμή. Ε π ε ι δή οί Αδερφοί δέν επιτρέπεται νά παντρεύονται τίς Αδερφές τους, μά μονάχα γυναίκες άλλης καταγωγής, τά παιδιά πού προέρχονται Από αύτές τίς ξένες γυναίκες βρίσκονται, σύμφωνα μέ τό μητρικό δίκαιο, έξω άπό τό γένος. Μένουν λοιπόν μονάχα οί άπόγονοι τών θ υ γ α τ έ ρ ω ν χάθε γενιάς μέσα στά πλαίσια τής συγγενικής ένωσης. Οί Απόγονοι τών γιών περνούν στά γένη τών μητέρων τους. Τί γίνεται τώρα αύτή ή αίματοσυγγενική ομάδα μόλι; συγκροτηθεί σάν ξεχωριστή ομάδα Απέναντι σέ άλλες παρόμοιες όμάοες μέσα στή φυλή ; Σάν κλασική μορφή τοϋ άρχιχοϋ γένους παίρνει ό Μόργχαν τό γένος τών ίροκέζων, ειδικά τής φυλής τών σενέχα. Ί Ι φυλή αύτή έχει οχτώ γένη, μέ όνόματα ζώων : 1) λύκος, 2) Αρκούδα, 3) χελώνα, 4) κάστορας, 5) έλάφι, 6) μπεκάτσα, 7) ψαροφάγος, 8) γεράκι. Σέ κάθε γένος επικρατεί ή παρακάτω συνήθεια : 1) Εκλέγει τόν σαχέμ του (προϊστάμενο σέ καιρό ειρήνης) χαί τόν Αρχηγό (πολέμαρχο) της. Ό σαχέμ πρέπει νά Εκλέγεται άπό τό ίδιο τό γένος καί τό άξίωμά του είναι κληρονομικό μέσα στό γένος, μέ τήν Εννοια δτι Επρεπε Αμέσως νά άναπληρωθεί δταν έμενε κενό. Ό πολέμαρχος μπορούσε νά έκλέγεται καί Εξω άπό τό γένος καί κάποτε νά λείπει χι όλότελα. Σαχέμ δέν εκλεγόταν ποτέ ό γιός τού προηγούμενου σαχέμ, γιατί στούς ίροκέζους επικρατούσε τό μητρικό δίκαιο, δ γιός συνεπώς Ανήκε σέ άλλο γένος, εκλεγόταν ζμως συχνά ό αδερφός του, ή ό y.cç τής Αδερφής του. Στίς εκλογές ψήφιζαν όλοι, ά ν - 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 277

χρες καί γυναίκες. Τήν εκλογή έπρεπε όμως νά τήν επικυρώσουν τά υπόλοιπα εφτά γένη, καί τότε μονάχα έγκατάσταιναν πανηγυρικά τόν Εκλεγμένο καί μάλιστα τόν έγνατάσταινε στό άξίωμά του τό κοινό συμβούλιο όλόκληρης τής όμοσπο-,δίας τών ϊροκέζων. Ί Ι σημασία αύτοι» τού γεγονότος 6ά φανεί άργότερα. Ή έξουσία τοϋ σαχέμ μέσα στό γένος ήταν πατρική, καθαρά ήθινί,ς φύσης. Μέσα καταναγκασμού δέν είχε. Παράλληλα, χάρη οτό άξίωμά του, ήταν μέλος τού συμβουλίου τής φυλής τών σενέκα, καθώς καί τοϋ ομοσπονδιακού συμβουλίου ολων τών ϊροκέζων. Ό πολέμαρχος μονάχα σέ πο?εμικ;ς εκστρατείες μπορούσε νά διατάζει κάπως. 2) Τό γένος δταν θέλει καθαιρεί τόν σαχέμ καί τόν πο/έμαρχο. Κι αύτό πάλι γίνεται άπό τούς άντρες καί τίς γυναίκες μαζί. Οί καθαιρεμένοι ίίναι ύστερα άπ* αύτό άπλοί πολεμιστές όπως καί οί άλλοι, ιδιώτες. 'Επίσης καί τό συμβούλιο τής φυλής μπορεί νά παύει τούς σαχέμ άκόμα καί παρά τή θέληση τού γένους. 3) Κανένα μέλος τοϋ γένους δέν επιτρέπεται νά παντρεύεται μέσα στό γένος. Λοτός είναι ό βασικός κανόνας του γένους, ό δεσμός πού τό συγκρατεί. Κίναι ή αρνητική έκφραση τής πολύ θετικής συγγένειας αίματος, πού μόνον αύτή κάνει τά άτομα πού περιλαβαίνονται σ' αυτό νά γίνονται γένος. Μέ τήν άνακάλυψη αύτοϋ τοϋ άπλού γεγονότος άποκάλυψε ό Μόργκαν γιά πρώτη φορά τ ί φύση τού γένους. Πόσο λίγο κατανοούσαν πρίν τό γένος, τό άποδειχνουν οί προηγούμενες έκθέσεις γιά τούς άγριους καί τούς βάρβαρους, δπου χωρίς νά έχουν κατανοήσει καί χ ω ρίς νά ξεχωρίζουν τή μιά άπό τήν άλλη τίς διάφορες ενώσεις πού άποτελούν τό σύστημα τοϋ γένους, ανακάτωναν τή φυλή, τό κλάν, τό θούμ ( t h u m ) , κτλ. καί κάποτε λέγαν γι' αύτά οτ: ό γάμος άπαγορεύεται μέσα σέ μιά τέτια ένωση. "Ετσι λοιπόν δημιουργήθηκε τό απελπιστικό έκείνο μπέρδεμα, οπου μπόρεσε νά έμφανιστεί ο κύριος Μάκ Αένναν σάν Ναπολέοντας καί νά βάλει τάξη μέ τό άπόφθεγμα: Ό λ ε ς οι φυλές μοιράζονται σέ φυλές πού μέσα τους άπαγορεύεται ό γάμος (έξωγαμικές) καί σέ φυλές πού μέσα τους Επιτρέπεται έ γάμος (ένδογαμικές). Κι άφοϋ πιά μπέρδεψε όλότελα τήν δπόθεση, μπόρεσε νά επιδοθεί στίς βαθυστόχαστες έρευνες, ποιά άπό τίς δυό άνοστες αύτές κ α τηγορίες του είναι ή πιό παλιά : ή έξωγαμία ή ή ένδογαμία. Μέ τήν άνακάλυψη τού γένους πού στηρίζεται στήν αίματοσυγγένεια καί μέ τήν άπαγόρευση τοϋ γάμου άνάμεσα ατά μέλη του 

I 278

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

έξαιτίας αύτής τής σογγένειας, πέφτει άπό μονάχη της αύτή ή άνοηοία. Είναι αυτονόητο δτι στή βαθμίδα όπου βρίσκουμε τους ίροκέζους, τηρείται άπαράβατα ή άπαγόρευση τού γάμου μέσα στό γένος. 4) Ή περιουσία όσων πέθαιναν μεταβιβαζόταν στά υπόλοιπα μέλη τοϋ γένους, έπρεπε νά μείνει στό γένος. Παίρνοντας όπιψη ότι τά άντικεϊμενα πού μπορούσε νά άφήσει ένας ίροκέζος ήταν ασήμαντα, τήν κληρονομιά του τή μοιράζονταν οί στε\ότεροι συγγενείς του μέσα στό γένος. "Αν πέθαινε άντρας, τήν κληρονομιά του τή μοιράζονταν οί όμομήτριοι άδερφοί του και οί όμομήτριες άδερφές του καί ό αδερφός τής μητέρας. Ά ν πέθαινε γυναίκα, τά παιδιά της καί οί όμομήτριες άδερφές της, δχι δμως οί άδερφοί της. Ακριβώς γι' αύτό δέ μπορούσε ό άντρας καί ή γυναίκα νά κληρονομούν ό ένας τόν άλλο, οδτε τά παιδιά τόν πατέρα. 5) ΟΕ σύντροφοι τοϋ γένους ήταν υποχρεωμένοι νά βοηθάνε καί νά προστατεύουν 6 ένας τόν άλλο, καί κυρίως νά βοηθάνε στήν έκδίκηση γιά προσβολή άπό ξένους. Τό άτομο στηριζόταν γιά τήν άσφάλειά του στήν προστασία τοϋ γένους, καί μπορούσε νά στηρίζεται σ' αύτήν. "Οποιος τό πρόσβαλλε, πρόσβαλλε δλο τό γένος. Ά π ό δώ, άπό τούς δεσμούς αίματος τοϋ γένους, ξεπήδησε ή υποχρέωση τής αιματηρής έκδίκησης, πού τήν ά ν α γνώριζαν άπόλυτα οί ίροκέζοι. "Οταν ένας ξένος σκότωνε ένα σύντροφο τοϋ γένους, δλο τό γένος τοϋ σκοτωμένου ήταν υποχρεωμένο νά έκδικηθεί μέ αίμα. Πρώτα δοκίμαζαν τή μεσολάβηση. Τό γένος τοϋ φονιά συνερχόταν σέ συμβούλιο καί έκανε προτάσεις ειρηνικού συμβιβασμού στό συμβούλιο τοΰ γένους τοϋ σκοτωμένου. Τίς περισσότερες φορές έκφράζανε τή λύπη τους καί προσφέρανε άξιόλογα δώρα. Ά ν γίνονταν δεχτά, ή υπόθεση είχε λήξει. Σέ διαφορετική περίπτωση, τό προσβλημένο γένος δριζε έναν ή περισσότερους Εκδικητές, πού ήταν υποχρεωμένοι νά κυνηγήσουν καί νά σκοτώσουν τό φονιά. Ό τ α ν γινόταν αύτό, τό γένος τοϋ σκοτωμένου δέν είχε δικαίωμα νά π α ραπονεθεί, ή υπόθεση είχε ταχτοποιηθεί. 6) Τό γένος έχει ορισμένα όνϊματα ή σειρές όνομάτων πού μέσα σ* δλη τή φυλή μονάχα αύτό έχει τό δικαίωμα νά τά χρησιμοποιεί, έτσι πού τό δνομα τού καθενός δείχνει ταυτόχρονα σέ ποιο γένος άνήκει. Μέ τό δνομα τοϋ γένους συνδέονται άδιάσπαστα καί δικαιώματα τοϋ γένους. 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ,ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 286

7) Τό γένος μπορεί νά υιοθετεί ξένους χαί ίτσι νά τούς 3εχτεί σ' δλη τή φυλή. Τούς αιχμαλώτους πολέμου, πού δέν τούς σκό:ωναν, τούς υιοθετούσαν σ' ένα γένος χαί ίτσι γίνονταν μέλη τής φυλής τών σενέχα χαί αποχτούσαν πλέρια δικαιώματα γένους καί φυλής. Ή υιοθέτηση γινόταν μέ αίτηση διάφορων μελών τοΰ γένους, μέ αίτηση άντρών πού Επαιρναν τόν ξένο σάν άδερφό ή άδερφή, ή μέ αίτηση γυναικών πού τόν ϊπιιρναν γιά παιίί τους. Γιά νά έπιχυρωθεί μιά τέτια υίοθέτητη χρειαζόταν ή πανηγυρική είσδοχή στό γένος. Συχνά, ξαναδυνάμωναν Ετσι μεριχά γένη, πού είχαν άδυνατίσει Εςαιρετιχά, μέ μαζιχή υιοθέτηση άπό άλλο γένος χαί μέ τή συγχατάθεση τοϋ γένους αύτοϋ. Στούς ίροχέζους ή πανηγυρική εισδοχή στο γένος γινόταν σέ δημόσια συνεδρίαση τοϋ συμβουλίου τής φυλής, πού Επαιρνε Ετσι χαρακτήρα πραγματικής θρησκευτικής τελετής8) Είναι δύσκολο ν* άποδείξουμε δτι στά ίνδιανικά γένη γίνονταν ειδικές θρησκευτικές γιορτές. Μά οί θρησκευτικές τελετές τών ινδιάνων συνδέονταν λίγο ή πολύ μέ τά γένη. Στίς ϊξι θρησκευτικές γιορτές πού είχαν οί ίροκέζοι τό χρόνο, οί σαχέμ καί οί πολέμαρχοι του κάθε γένους, άπό το ίδιο τους τό άξίωμα, συνυπολογίζονταν στούς «φύλακες τής πίστης» (Glaubenshiiter) καί έκτελοϋσαν ιερατικά χρέη. 9) Τό γένος είχε κοινό τόπο ταφής. Οί ίροκέζοι τής Πολιτείας τής Νέας Υόρκης είχαν τέτιο κοινό τόπο ταφής, τώρα δμως -πού στριμώχνονται άπ' δλες τίς μεριές άπό τούς λευκούς, δέν Ιχουν πιά. Σέ άλλους ινδιάνους υπάρχει άκόμα. "Ετσι, οί τουσκαρόρα, πού συγγενεύουν πολύ μέ τούς ίροκέζους, άν καί είναι χριστιανοί, Εχουν μιά ορισμένη σειρά γιά κάθε γένος στό νεκροταφείο, Ετσι πού Ενώ ή μητέρα θάβεται στήν ίδια σειρά μέ τά παιδιά, δέ γίνεται τό ίδιο μέ τόν πατέρα. Επίσης στούς ΐροκέζους δλο τό γένος τού πεθαμένου πηγαίνει στήν κηδεία, φρον«ζει γιά τόν τάφο, τούς έπικήδειους λόγους κλπ. 10) Τό γένος Εχει ένα συμβούλιο, τή δημοκρατική συνέλευση δλων τών Ενήλικων άντρών καί γυναικών τού γένους, όπου δλοι Εχουν τό ίίιο δικαίωμα ψήαου. Τό συμβούλιο αύτό Εξέλεγε καί καθαιρούσε τούς σαχέμ καί τούς πολέμαρχους, καθώς καί τούς υπόλοιπους «φύλακες τής πίστης». 'Αποφάσιζε γιά τήν άτοζημίωση (Wergeid), ή γιά τήν αιματηρή εκδίκηση μά τά μέλη τού γένους πού σκοτώθηκαν. Γίοθετούσε ξένους στό Γένος. Κοντολογής, ήταν ή κυρίαρχη έξουσία στό γένος. 

I

287

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Αύτές ήταν οί Αρμοδιότητες ένός τυπικού ινδιάνικου γ έ νους. « Ό λ α τά μέλη του είναι έλεύθεροι άνθρωποι, όποχρεωμένοι νά προστατεύουν ό Ινας τήν έλευθερία τού άλλου. Ί σ ο ι στά άτομικά τους δικαιώματα-^ούτε οί σαχέμ, ούτε οί πολέμαρχοι διεκδικούν πρωτεία. Άποτελούν μιά άδερφότητα, συνδεμένη μέ δεσμούς αίματος. Ελευθερία, ισότητα, άδερφότητα, άν καί δένείχαν ποτέ διατυπωθεί, ήταν οί βασικές άρχές τού γένους, καί τούτο πάλι ήταν ή μονάδα ολόκληρου κοινωνικού συστήματος, ή βάση τής όργανωμένης ινδιάνικης κοινωνίας. Αύτό έξηγεί τό άδάμαστο αίσθημα άνεξαρτησίας καί τήν προσωπική άξιοπρέπεια στούς τρόπους, πού ό καθένας τ ' άναγνωρίζει στούς ινδιάνους». Τόν καιρό που άνακαλύφτηκε ή Αμερική, οί ινδιάνοι όλης τής Βόρειας 'Αμερικής ήταν οργανωμένοι σέ γένη σύμφωνα με τό μητριαρχικό σύστημα. Μονάχα σέ μερικές φυλές, δπως στή φυλή τών ντακότα, είχαν ξεπέσει τά γένη, καί σέ μερικές άλλες, όπως στίς φυλές ότζίμπβα καί όμάχα, ήταν όργανωμένασύμφωνα μέ τό πατρικό δίκαιο. Σέ πάρα πολλές ινδιάνικες φυλές, πού είχαν περισσότερα άπό πέντε ή έξι γένη, βρίσκουμε άπό τρία ή τέσσερα γένη ένωμένα σέ ειδική όμάδα, πού ό Μόργκαν τήν ονομάζει φρατρία (φρατρία = ά δ ε ρ φ ό τ η τ α ) , μεταφράζοντας πιστά τό ινδιάνικο δνομα μέ τό άντίστοιχο έλληνικό. Έ τ σ ι , οί σενέκα ΐχουν δυό φρατρίες, ή πρώτη περιλαβαίνει τά γένη 1-4, ή δεύτερη τά γένη 5 - 8 . Ή άκριβέστερη έρευνα δείχνει δτι αύτές οί φρατρίες άποτελούν κυρίως τ ά άρχικά γένη, δπου μοιράζονταν άπό τήν άρχή ή φυλή, γιατί μέ τήν άπαγόρευση τού γάμου μέσα στό γένος έπρεπε άναγκαστικά κάθε φυλή νά περιλαβαίνει τουλάχιστο δυό γένη γιά νά μ π ο ρεί νά έχει αύτοτέλεια. Στό βαθμό πού πλήθαινε ή φυλή κάθε γένος χώριζε ξανά σέ δυό ή περισσότερα γένη πού στό έξής τό καθένα έμφανίζεται σάν ξεχωριστό γένος, ένώ τό άρχικό γένος, πού περιλαβαίνει δλα τά γένη-κόρες, Εξακολουθεί νά όπάρχει σάν φρατρία. Στούς σενέκα καί στούς περισσότερους άλλους ινδιάνους, τά γένη τής μιάς φρατρίας είναι γένη-άδέρφια ένώ τ ά γένη τών άλλων φρατριών είναι γένη-ξαδέρφια, όνομασίες π ο υ στό άμερικάνικο σύστημα συγγένειας, δπως είδαμε, ίχουν μιά πολύ πραγματική καί έκφραστική έννοια. Ά ρ χ ι κ ά ό σενέκα δέ μπορούσε νά παντρευτεί ούτε μέσα στή φρατρία του, δμως αύτή ή συνήθεια έχει πάψει άπό καιρό καί περιορίστηκε ατό γένος. 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 281

Σύμφωνα μ ΐ τήν παράδοση τών σενέχα ή άρχούδα χαί τό Ελάφι είναι τά δυό άρχιχά γένη ά π ' όπου διακλαδίζονταν τά άλλα. "Οταν αύτός ό νέος θεσμός είχε πιά ριζώσει, τροποποιόταν άνάλογα μέ τίς άνάγκες. "Οταν έσβηναν γένη μιάς φρατρίας μετάθεταν χάποτε γιά νά τά συμπληρώσουν όλόκληρα γένη άπό άλλες φρατρίες στή φρατρία αύτή. IV αύτό βρίσχοομε σέ διάφορες φυλές ομώνυμα γένη διαφορετικά καταταγμένα στίς φρατρίες. Οί λειτουργίες τής φρατρίας στούς ίροχέζους είναι έν μέρει χοινω\ιχές, έν μέρει θρησχευτιχές. 1) Τή μπάλα τήν παίζουν οί φρατρίες μεταξύ τους, ή χάθε μιά στέλνει τούς χαλύτερούς της παίχτες, οί υπόλοιπο: παρακολουθούν σάν θεατές, ή κάθε φρατρία κάθεται χώρια καί στοιχηματίζουν μεταξύ τους γιά τή νίκη τών δικών τους. 2) Στό συμβούλιο τής φυλής οί σαχέμ καί οί πολέμαρχοι κάθε φρατρίας κάθονται μαζί, ή μιά όμάδα άντίκρυ στήν άλλη, ό κάθε ομιλητής μιλά στούς Αντιπροσώπους κάθε φρατρίας σάν σέ ξεχωριστό σώμα. 3) Ά ν γινόταν κανένας φόνος στή φυλή κι ό φονιάς κι ό σκοτωμένος δέν ανήκαν στήν ίδια φρατρία, τό προσβλημένο γένος έκανε συχνά έκκληση στά γένη·αδέρφια. Αύτά καλούσαν τό συμβούλιο τή; φρατρίας καί απευθύνονταν στήν άλλη φρατρία σά σύνολο, γιά νά συγκαλέσει καί αύτή τό συμβούλιο της γιά νά διευθετηθεί τό ζήτημα. Έ δ ώ λοιπόν Εμφανίζεται πάλι ή φρατρία σάν άρχικό γένος καί μέ μεγαλύτερη πιθανότητα Επιτυχίας άπό τό πιό άδύνατο ξεχωριστό γένος, πού είναι παιδί της. 4) "Οταν πέθαιναν ξακουστοί άνθρωποι, άναλάβαινε ή άντίθετη φρατρία τή φροντίδα τής ταφής καί τών νεκρώσιμων τελετών, Ενώ ή φρατρία τού πεθαμένου άκολουθοοσε πενθώντας. Ό τ α ν πέθαινε ένας σαχέμ, ή άντίθετη φρατρία άνάγγελνε στό ομοσπονδιακό συμβούλιο τών ίροκέζων ότι μένει κενή ή θέση. 5) Στήν Εκλογή τού σαχέμ έμπαινε πάλι στή μέση τό συμβούλιο τής φρατρίας. Νομιζόταν άρκετά αύτονόητο ότι τά γένη-άδέρφια θά επικύρωναν τήν Εκλογή, τά γένη δμως τών άλλων φρατριών μπορούσαν νά κάνουν ένσταση. Στήν περίπτωση αύτή συνερχόταν τό συμβούλιο αύτής τής φρατρίας, κι άν έβρισκε τήν ένσταση βάσιμη, ή Εκλογή άκορωνόταν. 6) Ά λ λ ο τ ε ο! ίροκέζοί είχαν ϊίδικά θρησκευτικά μυστήρια, πού οί λευκοί τά λέγαν medicine lodges 1 . Τά μυστήρια αύτά τελούνταν στούς σενέκα άπό δυό θρησκευτικές Εταιρίες, μέ κανονική μύηση γιά τ ά
1 £ ο γ χ · ν τ ρ ώ ο · ΐ ( χομπογιαννίτΑν. (Σημ. Σόντ.) 

I 282

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

νέα μέλη. Σέ καθεμιά άπό τίς δύο φρατρίες Αναλογούσε μιά ά π ' αύτές τίς έταιρίες. 7) "Αν, όπως είναι σχεδόν βέβαιο, τά τέσσερα linages (γένη), πού τόν καιρό τής κατάχτηση;, κατοικούσαν τά τέσσερα τέταρτα τής Τλασκάλα ήταν τέσσερις φρατρίες, αύτό άποδείχνει οτι οί φρατριες, όπως στούς έλληνες καί σέ παρόμοιες συγγενικές ένώσεις στούς γερμανούς, θεωρούνταν καί στρατιωτικές μονάδε;. Αύτά τά τέσσερα linages πήγαιναν στή μάχη τό καθένα σάν ξεχωριστή ομάδα, μέ δική του στολή καί λάβαρο καί μέ δικό της Αρχηγό. "Οπως πολλά γένη άποτελούν μιά φρατρία, έτσι, στήν κλασική μορφή τής οργάνωση; τών γενών, πολλές φρατρίες άποτελούν μιά φυλή. Σέ κάμποσες ,περιπτώσεις, στίς πολύ Αδυνατισμένες φυλές λείπει τό ένδιάμεσο μέλος, ή φρατρία. Τί χαρακτηρίζει λοιπόν μιά φυλή Ινδιάνων στήν 'Αμερική ; 1) "Οτι έχει δική της περιοχή καί δικό της δνομα. Κάθε φυλή, έκτός άπό τόν τόπο τής πραγματικής τη; έγκατάστασης, είχε Αχόμα στήν κατοχή της καί μιά σημαντική περιοχή γιά κυνήγι καί ψάρεμα. Πέρα άπ' αύτά βρισχοταν μιά πλατιά ούδέτερη λουρίδα γής, πού έφτανε ώς τήν περιοχή τής άλλης φυλής καί πού σέ γλωσσικά συγγενικές φυλές ήταν μικρή ένώ ήταν μεγάλη σέ γλωσσικά μή συγγενικές φυλές. Ή ζώνη αύτή αντιστοιχεί μέ τό συνοριακό δάσος τών γερμανών, μέ τήν έρημο πού οί σουηβοί τοϋ Καίσαρα δημιουργούν γύρω άπό τήν περιοχή τους, μέ τό isamholt (δανικά j a m v e d , limes Danic u s ) άνάμεσα στούς δανούς καί τούς γερμανούς, μέ τό σαξωνικό δάσος ( S a c h s e n w a l d ) καί τό hranibor (σλαβικά: προστατευτικό δάσος)—Απ' δποο πήρε τ* δνομά του τό Μπράντεμπουργκ—Ανάμεσα στούς γερμανούς καί τούς σλάβους Ή περιοχή πού χωριζόταν έτσι μέ άβέβαια σύνορα, ήταν κοινή χώρα τής φυλής, πού τήν άναγνώριζαν γιά τέτια οί γειτονικές φυλές καί πού ή φυλή τήν υπεράσπιζε άπό έπιθέσεις. Ί Ι άβεβαιότητα τών συνόρων έγινε μειονεχτική κυρίως μόνον οταν ό πληθυσμός είχε αύξήσει πολύ. Τά ονόματα τών φυλών τίς περισσότερες φορές φαίνεται νάχουν δημιουργηθεί στήν τύχη καί δεν διαλέχτηκαν σκόπιμα. Μέ τόν καιρό συνέβαινε συχνά οί γειτονικές φυλές νά χαρακτηρίζουν μιά φυλή μέ άλλο δνομα άπό τό δνομα πού χρησιμοποιούσε ή ίδια. 'Ετσι, στούς γερμανούς τό πρώτο τους ιστορικό (•ενικό δνομα: γερμανοί ( G e r m i n e n ) τούς τόδοσαν οί κέλτες. 2) Ό τ ι έχει ειδική δ ι ά λ ε χ τ ο , πού άποτελεί χαρακτηρι- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 290

στικό μόνον αύτής τής φυλής. Στήν πραγματικότητα φυλή καί διάλεχτος συνυπάρχουν ούσιαστικά. Ά κ ό μ α ως τά τελευταία στήν Α μ ε ρ ι κ ή σχηματίζονταν φυλές καί διάλεχτοι μέ τή διάσπαση, καί είναι άμφίβολο άν άκόμα και τώρα Εχει σταματήσει αυτο όλοτελα. "Οπου δυό αδυνατισμένες φυλές έχουν ο υ γ χ ω νευ:εί σέ μιά, μπορεί σάν έξαίρεση, στήν ίδ·α φυλή νά μιλιού/ται δυό στενά συγγενικές διάλεχτοι. Ό μέσος όρος τής δύναμης τών Αμερικανικών φυλών είναι λιγότερο άπό 2 000 άτομα. τσεοοκέζο: ώστόοο είναι κ ά - ο υ 26.000—είναι ό μεγαλύτερος αριθμός ινδιάνων στίς Ενωμένες Πολιτείες πού μιλούν τήν ίδια διάλεχτο. 3) Ό τ ι Εχει τό δικαίωμα νά έγκατασταίνει πανηγυρικά ατό άξίωμά τους τούς σαχέμ και τούς πολέμαρχους πού έκ/.:ξανε τά γένη. 4) Τό δικαίωμα νά τούς καθαιρεί ξανϊ, άκόμα καί παρά τή θέληση τού γένους τους. Ε π ε ι δ ή οί σαχεμ καί οί πολέμαρχοι είναι μέλη τού συμβουλίου τής φυλής, αύτά τά δικαιώματα τ ή ; φυλής Απέναντι τους εξηγούνταν άπό μόνα τους. > κ ε ί όπου είχε σχηματιστεί μιά ίμοσπονδία φυλών καί τό ούνολο τών φυλών αντιπροσωπευόταν σ* ενα ομοσπονδιακό συμβούλιο, τά παραπάνω δικαιώματα περνούσαν στό συμβούλιο αύτό. 5) Ό τ ι Εχει κοινές θρησκευτικές παραστάσεις (μυθολογία) καί θρησκευτικές τελετές. <Ό: ινδιάνοι ήταν θρησκευτικός λαός μέ τό δικό τους βάρβαρο τρόπο». Ί Ι μυθολογία τους δέν εχει άκόμα καθόλου μελετηθεί κριτικά. Φαντάζονται κιόλας τίς θρησκευτικές τους παραστάσεις—κάθε λογής πνεύματα—νά παίρνουν Ανθρώπινη μορφή, ή κατώτερη ,ομως βαθμίδα τής βαρβαρότητας δπου βρίσκονταν δε γνωρίζει Ακόμα είκον:κ=ς - α ρ α στάσεις, τά λεγόμενα είδωλα. Πρόκειται γιά μιά λατρεία τής φύσης καί τών στοιχείων πού^Εξελίσσβται πρός τήν πολυθεία. Οι διάφορες φυλές είχαν τίς ταχτικές τους γιορτές μέ όριομίνες μορφές λατρείας, κυρίως χορό καί παιχνίδια. Ό χορός προπάντων ήταν ούσιαστικό στοιχείο δλων τών θρησκευτικών τελετών. Κάθε φυλή Εκανε χωριστά τίς τελετές της. 6) Έ χ ε ι ενα συμβούλιο τής φυλής γιά τίς κοινές όπιΟέσεις. Τό Αποτελούσαν δλο: οί σαχέμ καί οί πολέμαρχοι τών ξεχωριστών γενών πού ήταν οί πραγματικοί έκπρόσωποι τών γίνών, γιατί ήταν σέ κάθε στιγμή άνακλητοί. Τό συμβούλιο συζητούσε δημόσια, περιτριγυρισμένο άπό τά 6πόλο:πα μέλη τής φυλής, πού είχαν ιό δικαίωμα νά μιλούν κ: αύτά κα ; ν* ακούγεται ή άποψή τους. 

I 284

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Τό συμβούλιο Αποφάσιζε. Κατά κανόνα άκουγαν τόν χάθε παρόντα δταν ζητούσε τό λόγο, και οί γυναίκες έπίοης μπορούσαν νά διατυπώσουν τήν άποψή τους μέσω ένός ομιλητή τής έχλογής τους. Στούς ίροχέζους ή τελική άπόφαση έπρεπε νά παρθεί όμόφωνα δπως συνέβαινε χαί γιά πολλές αποφάσεις γερμανικών άγρο: ικών κοινοτήτων ( M a t k g e m e i n d e n ) . Τό συμβούλιο τής φυλής άαχολιόταν χυρίως μέ τή ρύθμιση τών σχέσεων μέ ξένες φυλές. Δεχόταν πρεσβευτές χαί έστελνε πρεσβευτές, χήρυχνε τόν πόλεμο χαί έκλεινε είρήνη. "Οταν γινόταν πόλεμος, πολεμούσαν χυρίως Εθελοντές. Κ α τ ' άρχή θεωρούσαν δτι κάθε φυλή βρισκόταν σέ κατάσταση πολέμου μέ κάθε άλλη, πού δέν είχε κλείσει μαζί της ρητό σύμφωνο είρήνης. Πολεμικές Εκστρατείες Ενάντια οέ τέτιους έχθρούς οργανώνονταν κυρίως άπό μονωμένους διακεκριμένους πολεμιστές. 'Οργάνωναν Εναν πολεμικό χορό καί δποιος χόρευε μαζί τους δήλωνε Εται συμμετοχή στήν εκστρατεία. Ή φάλαγγα σχηματιζόταν άμέαως καί ξεκινούσε. Τό Γδιο καί ή άμυνα τής περιοχής τής φυλής πού δεχόταν τήν έπίθεοη γινόταν κυρίως άπό εθελοντές. Τό ξεκίνημα καί ή έπιοτροφή τέτιων φαλάγγων δίναν πάντα άφορμή γ:ά δημόσιες τελετές. Δέ χρειαζόταν έγκριση τού συμβουλίου τής φυλής γιά τέτιες εκστρατείες, ούτε τή ζητούσαν, ούτε τό συμβούλιο τήν Εδινε. Είναι άκριβώς ανάλογες μέ τίς ιδιωτικές πολεμικές εκστρατείες τών γερμανικών άκολουθιών (Gefolgschaften), οπως μας τίς περιγράφει ό Τάκιτος, μονάχα πού στούς γερμανούς οί άκολουθίες Εχουν κιόλας πάρει μονιμότερο χαρακτήρα, άποτελοϋνε σταθερό πυρήνα πού οργανώνεται κιόλας σέ χαιρό είρήνης χαί πού σέ περίπτωση πολέμου συγκεντρώνονται γύρω του οί υπόλοιποι Εθελοντές. Αύτές οί πολεμικές φάλαγγες σπάνια είχαν μεγάλη άριθμητική δύναμη. Οί πιό σημαντικές Εκστρατείες τών ινδιάνων και σέ μεγάλες άποστάαεις άκόμα, γίνονταν άπό άσήμαντες πολεμικές δυνάμεις. "Οταν μαζεύονταν γιά μιά μεγάλη έπιχείρηση πολλές τέτιες άκολουθίες, ή καθεμιά όπάκουε μονάχα στό δικό της άρχηγό. Ή ένότητα τού σχεδίου έκοτρατείας έξασφαλιζόταν κουτοά-στραβά άπό Ενα ουμβούλιο αύτών τών άρχηγών. Είναι ό τρόπος πολέμου τών άλαμάνων στόν Ά ν ω Ρήνο, τόν τέταρτο αιώνα, δπως μάς τόν περιγράφει ό Ά μ μ ι α νός Μαρχελλίνος. 7) Σέ μερικές φυλές βρίσκουμε Εναν άνώτατο άρχηγό, πού οί άρμοδιότητές του δμως είναι πολύ περιορισμένες. Είναι Ενας 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 292

άπό χοός σαχέμ πού, στίς περιπτώσεις πού Απαιτούν γρήγορη ένέργεια, οφείλει νά παίρνει προσωρινά μέτρα ώς χήν ώρα πού θά μπορέσει νά συνέλθει τό συμβούλιο χαί ν' αποφασίσει οριστικά. Πρόκειται έδώ γιά μιά αδύναμη απαρχή ένός οργάνου μέ εκτελεστική έςουσία πού τίς περισότερες φορές έμεινε άκαρπο στήν πιό πέρα εξέλιξη. Έ εκτελεστική έξουσία, στις πιό πολλές περιπτώσεις, άν δχι παντού, Εξελίχθηκε δπως θά δ ΐ ύ μ ε μάλλον άπό τόν άνώτατο στρατιωτικό Αρχηγό. Ή μεγάλη πλειοψηφία τών ινδιάνων τής 'Αμερικής δέν ξεπέρασε τή φάση τής ενωσής τους σέ φυλές. Συγκροτημένοι σέ μικρές αριθμητικά φυλές, πού χωρ ζονταν μεταξύ του μέ πλατιές συνοριακές ζώ»ες καί πού Αδυνάτιζαν Από αιώνιους πολέμους, κατείχαν μέ λίγους Ανθρώπους τεράστια περιοχή. Συμμαχίες άνάμεσα σέ συγγενικές φυλές σχηματίζονται έδώ καί κει άπό στιγμιαίες άνάγκες καί διαλύονταν μαζί μέ τήν αιτία τους. "Ομως σέ ορισμένες περιοχές άρχικα συγγενικές φυλές πού είχαν διασπαστεί, ενώθηκαν ξανά σέ μόνιμες ομοσπονδίες καί Ιτσι έκαναν τό πρώτο βήμα πρός τό σχηματισμό εθνών. Στίς'Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκουμε τήν πιό εξελιγμένη μορφή μιάς τέτιας ομοσπονδίας στούς ίροκέζους. Ξεκινώντας άπό τούς αρχικούς τόπους διαμονής τους δυτικά άπό τό Μισσισιπή, δπου πιθανόν νά άποτελούσαν έναν κλάδο τής μεγάλης οικογένειας τών ντακότα, Εγκαταστάθηκαν ύστερα Από μακρυνή πορεία στή σημερινή Πολιτεία τής Νέας Υόρκης, χωρισμένοι σέ πέντε φυλές : σενέκα, καγιούγκα, όνοντάγκα, όνείντα καί μοχώκ. Ζούσαν Από το ψάρεμα, τό κυνήγι καί άπό μιά πρωτόγονη κηπουρική, κατοικούσαν σέ χωριά πού τά προστάτευε συνήθως ένας φράχτης άπό πασσάλους. Ποτέ δέν ξεπέρασε ή δύναμη τους τίς 20.000 άτομα, είχαν καί στίς πέντε φυλές μιά σειρά κοινά γένη, μιλούσαν στενά συγγενικές διαλέχτους της ίδιας γλώσσας καί κατείχαν μιά συνεχή περιοχή πού ήταν μοιρασμένη στίς πέντε φυλές. Καί επειδή ή περιοχή αύτή είχε νεοκαταχτηθεί ήταν φυσικό νά συνηθίσουν νά συσπειρωθούν αύτές οί φυλές ένάντια στίς φυλές πού ίετόπισαν. Τό άργότερο στίς άρχές τού X V αίώνα ή συνένωση αύτή έξελίχθηκε σέ αληθινή «αιώνια συμμαχία», σέ μιά ομοσπονδία πού, μέ τό αίσθημα τής νέας της δύναμης, απόχτησε αμέσως έπ.θετικό χαρακτήρα καί στόν κολοφώνα τής δύναμης της, κατά τό 1675, είχι καταχτήσει 'μεγάλες λουρίδες γής γύρω της καί εί:ε είχε διώξϊΐ τούς κατοίκους τους, είτε τούς είχε κάνει φόρου υποτελείς. Ή ομοσπονδία τών ϊροκέζων 

I 286

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μάς δείχνει τήν πιό προοδευμένη χοινωνιχή οργάνωση πού κ α τάφεραν νά φτάσουν οί ίνδιάνοι, πού δέν ξεπέρασαν τήν κ α τ ώ τερη βαθμίδα τής βαρβαρότητας (δηλ. έκτές άπό τούς μεξικανούς, τούς νεομεξικανούς καί τούς περουβιανούς). Οί βασικοί κανονισμοί τής ομοσπονδίας ήταν οί παρακάτω : 1) Αίώνια συμμαχία τών πέντε αίματοσυγγενικών φυλών πάνω στή βάση τής πλέριας ίσότητας καί αύτοτέλειας σέ δλες τίς έσωτερικές υποθέσεις τής φυλής. Αύτή ή αίματοσυγγένεια άποτελοϋσε τήν άληθινή βάση τής ομοσπονδίας. 'Από τίς πέντε φυλές, τρεις λέγονταν πατρικές φυλές καί ήταν άδερφές μεταξύ τους. UÎ άλλες δυό λέγονταν φυλές-γιοί καί ήταν μεταξύ τους έπίσης άδερφικές φυλές. Τρία γένη—τά άρχαιότερα—άντιπροοωπεύονταν άχόμα ζωντανά καί στίς πέντε φυλές, ά λ λ α τρία σέ τρείς φυλές. Τά μέλη τοό χαθενός ά π ' αύτά τά γένη ήταν άδέρφια μεταξύ τους μέσα καί στις πέντε φυλές. Έ κοινή γλώσσα, μέ διαφορές μόνο στή διάλεχτο, ήταν έκφραση καί άπόδειξη τής κοινής καταγωγής. 2) Τό δργανο τής ομοσπονδίας ήταν ένα ομοσπονδιακό συμβούλιο άπό 5 0 σαχέμ, πού δλοι τους ήταν ίσοι σέ βαθμό καί όπόληψη. Τό συμβούλιο αύτό άποφάσιζε όριοτικά γιά δλα τά ζητήματα τής όμοσπονδίας. 3) Οί 5 0 αύτοί σαχέμ όταν ίδρύθηκε ή ομοσπονδία είχαν μοιραστεί στίς φυλές καί στά γένη σάν φορείς νέων άξιωμάτων πού δημιουργήθηκαν έπίτηδες γιά τούς σκοπούς τής ομοσπονδίας. Κάθε φορά πού έμενε κενή μι«': θέση, τά ένδιαφερόμενα γένη έκλέγανε άλλους καί μπορούσαν σέ κάθε στιγμή νά τούς καθαιρούν. Τό δικαίωμα δμως τής έγκατάστασης στό άξίωμά τους Ανήκε στό όμοοπονδιακό συμβούλιο. 4) Αύτοί οί ομοσπονδιακοί σαχέμ ήταν έπίσης σαχέμ στίς δικές τους φυλές, καί είχαν έδρα καί ψήφο στό συμβούλιο τής φυλής. 5) "Ολες οί άποφάσεις τοό ομοσπονδιακού συμβουλίου έπρεπε νά παίρνονται ομόφωνα. 6) H ψηφοφορία γινόταν κατά φυλές, έτσι πού κάθε φυλή, καί σέ κάθε φυλή δλα τά μέλη τοϋ συμβουλίου, έπρεπε νά συμφωνούν γιά νά παρθεί μιά έγκυρη Απόφαση. 7) Τό καθένα άπό τά πέντε συμβούλ.α τών φυλών μπορούσε νά συγκαλεί τό ομοσπονδιακό συμβούλιο, πού δέ μποροϋσε δμως νά συγκληθεί μέ δική του πρωτοβουλία. 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 287

8) ΟΕ συνεδριάσεις γίνονταν μπροστά στό συγκεντρωμένο λαό, κάθε ίροκέζος μπορούσε νά πάρει τό λόγο. 'Αποφάσιζε δμως μόνο τό συμβούλιο. 9) Ή ομοσπονδία δέν είχε προσωπική κορυφή, δέν είχε άρχηγό τής έκτελεστικής έξουσίας. 10) 'Αντίθετα, είχε δυό Ανώτατους πολεμικούς Αρχηγούς, μέ ίσες άρμοδιότητες καί ίοη έξουσία (οΕ δυό «βασιλείς» τών σπαρτιατών, οΕ δυό ύπατοι στή Ρώμη). Αύτή ήταν ή κοινωνική συγκρότηση δπου έζησαν οί ίροκέζοι πάνω Από τετρακόσια χρόνια καί Εξακολουθούν νά ζούν άκόμα. Τήν περιέγραψα λεπτομερειακά σύμφωνα μέ τόν Μόργκαν, γιατί έδώ έχουμε τήν εύκαιρία νά μελετήσουμε τήν όργάνωση μιάς κοινωνίας πού δέν ξέρει άκόμα τό κ ρ ά τ ο ς . Τό κράτος προϋποθέτει μιάν ιδιαίτερη δημόσια έξουοία, χωρισμένη άπό τό σύνολο αυτών πού τό άποτελούν μόνιμα, καί ό Μάουρερ, πού μέ άλάθευτο ένστιχτο Αναγνωρίζει τή γερμανική κοινοτική συγκρότηση (Mdikverfassung) σάν ένα καθαρά κοινωνικό θεσμό πού διαφέρει ούσιαστικά άπό τό κράτος, έστω κι άν ό θεσμός αύτός στό μεγαλύτερο του μέρος Αποτελεί Αργότερα τή βάση τοο κράτους— ό Μάουρερ λοιπόν έξβτάζει σ* δλα του τά έρ^α πώς Αναπτύχθηκε σιγά-σιγά ή δημόσια έξουσία μέσα καί δίπλα άπό τήν Αρχική όργάνωση τών μάρκ (άγροτικών κοινοτήτων), τών χωριών, τών μεγάλων άγροτικών χτημάτων ( H ö f e ) καί τών πόλεων. Βλέπουμε στούς βορειοαμερικανούς ινδιάνους πώς μιά Αρχικά ένια/α φυλή Απλώνεται σιγά-σιγά σέ μιά τεράστια ήπειρο, πώς οΕ φυλές μέ τή διάσπασή τους γίνονται λαοί, γίνονται δηλ. ολόκληρες ομάδες Από φυλές, πώς Αλλάζουν οΕ γλώσσες, ώσπου δχι μόνο γίνονται Ακατανόητες ή μιά στήν άλλη, μά άκόμα χάνουν σχεδόν κάθε ίχνος άπό τήν άρχική ένότητα. Πώς, παράλληλα, μέσα στίς χυλές τά ξεχωριστά γένη διασπούνται σέ περισσότερα, πώς τά παλιά γένη-μητέρες διατηρούνται σάν φρατρίες, ένώ μένουν ίδια τά όνόματα αυτών τών παλιών γενών σέ άπομακρυιμένες καί άπό πολύ καιρό χωρισμένες φυλές—ό Λύκος καί ή 'Αρκούδα είναι άκόμα όνόματα γενών γιά τήν πλειοψηφία τών ινδιάνικων φυλών. Καί γιά δλες αύτές ταιριάζει γενικά ή συγκρότηση πού περιγράψαμε πιό πάνω—μονάχα πού πολλές φυλές δέν κατάφεραν νά φτάσουν ώς τήν ομοσπονδία συγγενικών φυλών. Βλέπουμε δμως Ιπίσης δτι, άν πάρουμε τό γένος σάν δο- 

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

σμένη ρασική κοινωνική μονάδα, όλη ή συγκρότηση τών γενών, τών φρατριών καί τών φυλών άναπτύσσε-.αι ά π ' αύτή τή μονάδα μέ έ π ι τ α χ τ ι κ ή σχεδόν αναγκαιότητα καί φυσικότητα. Κα οί τρεις αύτές ομάδες αποτελούν διαφορετικές βαθμίδες τής αίματοσυγγένειας, ή καθεμιά είναι κλεισμένη στόν έαυτό της καί ρυθμίζει τά οικά της ζητήματα, δμως ή καθεμιά συμπληρώνει επίσης τήν άλλη. Καί ο κύκλος τών υποθέσεων πού άνήκουν ατή δικαιοδοσία τους περιλαβαίνει τό σύνολο τών δημόσιων υποθέσεων τοϋ άνθρώπου πού βρίσκεται στην κατώτερη βαθμίδα τής βαρβαρότητας. Έκεΐ λοιπόν πού ο' ένα λαό βρίσκουμε τό γένος σάν κοινωνική μονάδα, πρέπει νά ψάχνουμε έπίσης γιά μ:άν οργάνωση τής φυλής παρόμοια μ'αύτήν πού περιγράψαμε έδώ. Κι δπου υπάρχουν άρκετές πηγές, δπως στούς Ιλληνες καί τούς ρωμαίους, Οχι μονάχα θά τή βρούμε, μά καί θά πειστούμε δτι καί στίς περιπτώσεις πού λείπουν οί πηγές, ή σύγκριση μέ τό άμερικάνικο κοινωνικό σύστημα μάς βοηθά νά βγούμε άπό τίς δυσκολότερες άμφιβολίες και νά λύσουμε τά δυσκολότερα αινίγματα. Κι είναι μιά θαυμάσια οργάνωση παρ' δλη τήν παιδική της άπ/.οτητα, αύτό τό καθεστώς τών γενών! Χωρίς στρατιώτες, χωρίς χωροφύλακες καί αστυνομικούς, χωρίς «ρχόν'τους, βασιλιάδες, διοικητές, νομάρχες καί δικαστές, χωρίς φυλακές, χωρίς δίκες, δλα τραβούν τόν κανονικο τους δρόμο. Κάθε φιλονικία καί διαφωνία κρίνονται άπό τό σύνολο τών ένδιαφερομένων, άπό τό γένος ν, τή φυλή, ή άπό τά ξεχωριστά γένη μεταξύ τους, καί μονάχα σάν έσχατο αέσο, πού έφαρμόζεται σπάνια, καταφεύγουν στήν αιματηρή έκδίκηση, πού ή δική μας θανατική ποινή αποτελεί μονάχα τήν πολιτισμένη της μορφή μαζί μέ όλα τά πλεονεχτήματα καί τά μειονεχτήματα τοϋ πολιτισμού. Παρά τό γεγονός δτι υπάρχουν πολύ περισσότερες κοινές υποθέσεις άπό τώρα—τό νοικοκυριό είναι κοινό καί κομμουνιστικό, γιά μιά σειρά οικογένειες ή γή είναι ίδιοχτησία τής φυλής, μονάχα τά περιβολάκια άνήκουν προσωρινά στά νοικοκυριά—δέ χρειάζεται ώστόαο ούτε ίχνος άπό τό δικό μας τό φουσκωμένο καί πολύπλοκο διοικητικό μηχανισμό. "Ολα τά ζητήματα τά άποφασ'ζουν οί ίδιοι οί ένδιαφερόμενοι, καί στίς περισσό τερε; περιπτώσεις ή συνήθεια τών αίώνων τάχει κιόλας δλα ρυθμίσει. Φιο>χοί καί άπορο: δέ μπορούν νά δπάρχουν—τό κομμουνιστικό ν3ΐκοκυριό καί τό γένος ξέρουν τίς υποχρεώσεις τους άπέ- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 289

ναντι ατούς γέρους, τούς άρρωστου; καί τούς άνάπηρους πολέμου. "Ολοι είναι Toot καί Ελεύθεροι—μαζί καί οί γυναίκες. Δέν οπάρχει άκόμα τόπος γιά δούλους, οδτε κατά κανόνα γιά τήν υποδούλωση ξένων φυλών. "Οταν στά 1651 οί ίροκέζοι είχαν νικήσει τούς ίρις καί τό «ούδέτερο Έ θ ν ο ς » , τούς πρότειναν νά μπούν σάν ίσότιμα μέλη στήν ομοσπονδία. Μόνο όταν οί ήττημένοι άρνήθηκαν νά τό δεχτούν αύτό, τούς διώξαν άπό τήν περιοχή τους. Καί τί άντρες καί γυναίκες γεννά μιά τέτια κοινωνία, τό μαρτυράει ό θαυμασμός δλων τών λευκών πού συναναστράφηκαν μέ ινδιάνους πού δέν είχαν άκόμα διαφθαρεί, γιά τήν άτομιχή άξιοπρέπεια, τήν εύθύτητα, τή δύναμη του χαρακτήρα καί τήν παλικαριά αύτών τών βαρβάρων. Παραδείγματα παλικαριάς είδαμε τώρα τελευταία στήν 'Αφρική. Οί κάφροι τής χώρας τών ζουλού πρίν άπό λίγα χρόνια, καθώς καί οί νουβίοι πρίν άπό λίγους μήνες 1 —καί στίς δυό φυλές δέν Εχουν άκόμα έξαφανιστεί οί θεσμοί τών γενών—Εκαναν δ,τι δέ μπορεί νά χάνει κανένας εύρωπαΐχός στρατός. 'Οπλισμένοι μονάχ α μέ λόγχες καί άκόντια, χωρίς πυροβόλα δπλα, προχωρούσαν μέσα άπό βροχή σφαίρες τών πυροβόλων δπλων του Αγγλικού πεζικού—πού θεωρείται τό πρώτο στόν κόσμο σέ πυκνή παράταξη μάχης—προχώρησαν ώς τίς λόγχες, τό Εφεραν σέ ά τ α ζία χαί τό άνάτρεψαν κάμποσες φορές παρά τήν κολοσσιαία άνισότητα στά δπλα, καί παρά τό δτι δέν Εχουν καθόλου στρατιωτική θητεία χαί δέν ξέρουν τί θά πούν γυμνάσια. Πόσο ά ν τέχουν καί τί μπορούν νά κάνουν οί άνθρωποι αύτοί ?ό αποδείχνει τό παράπονο τών άγγλων, δτι Ενας χάφρος μέσα οέ 2 4 ώρες μπορεί νά διατρέξει μεγαλύτερη άπόσταση χα', γρηγορότερα άπό Ενα άλογο—«χι ό μικρότερος μύς τους ξεχωρίζει, σκληρός καί Ατσαλένιος, σάν νεύρο καμτσικιοο», λέει Ενας άγγλος ζωγράφος. 1'έτιοι ήταν οί άνθρωποι καί ή Ανθρώπινη κοινωνία πρίν γίνει ό χωρισμός σέ διάφορες τάξεις. Κι δταν συγκρίνουμε τή θέση τους μέ τή θέση τής τεράστιας πλειοψηφίας τών σημερινών πολιτισμένων άνθρώπων, θά δούμε δτι είναι τεράστια ή διαφορά άνάμεσα στό σημερινό προλετάριο καί μιχροαγρότη καί στο παλιό Ελεύθερο μέλος τοο γένους.
1 'Kvvocl το6ς πολέμους πού Εχαναν οί Αγγλοι ένάντια οτοός à f p i x a · νους τής χώρας τόν ζουλού τ ί 1879 χαί οτο6ς νουβίους τό 1883.{Σ?)μ. 26νχ.)

JiaAxtra i(ifa, ΓΦμαΐ JJ 

I 280

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Αύτή elvocc ή μιά πλευρά. 'Ας μήν ξεχνάμε δμως δτι αύτή ή οργάνωση ήταν προορισμένη νά σβτσει. Δεν ξεπερνούσε τ ή φυλή. *Η ομοσπονδία τών φυλών σημειώνει κιόλας τήν άρχή τής όπόσκαψής της, δπως θά τό δούμε καί δπως έκφράστηκε κιόλας στίς προσπάθειες τών ϊροκέζων νά υποδουλώσουν άλλες φυλές. "Ο,τι ήταν Εξω άπό τή φυλή, ήταν έξω άπό τό δίκαιο. "Οπου δέν όπήρχε ρητό σύμφωνο ειρήνης, Επικρατούσε πόλεμος άνάμεσα στίς φυλές, καί ό πόλεμος γινόταν μέ τήν ώμοτητα πού ξεχωρίζει τόν άνθρωπο άπό τά άλλα ζώα καί πού μόλις άργότερα μαλάκωσε μέ τήν έπίδραση υλικών συμφερόντων. Τό σύστημα τών γενών στήν άνθισή του, δπως τό είδαμε στήν ' Α μ ε ρική, προϋποθέτει μιά Εξαιρετικά άνεξέλιχτη παραγωγή, καί Επομένως έναν Εξαιρετικά άραιό πληθυσμό πάνω σέ μεγάλη έκταση. 'Επομένως προϋποθέτει καί τήν σχεδόν ολοκληρωτική όποταγή τοϋ άνθρώπου στήν Εξωτερική φύση πού ορθωνόταν ξένη καί ακατανόητη άπέναντί του, πράγμα πού'άντικαθρεφτίζεται στίς παιδιακίσιες θρησκευτικές παραστάσεις του. Έ φυλή έμενε τό σύνορο γιά τόν άνθρωπο, τοσο γιά τόν ξένο, άπό άλλη· φυλή, δσο καί γιά τόν ίδιο τόν έαυτό του: ή φυλή, τό γένος καί οί θεσμοί τους ήταν ίερά καί άπαραβίαατα, ήταν μιά δοσμένη άπό τή φύση άνώτερη δύναμη πού τό άτομο τής έμενε άπόλυτα υποταγμένο στά αισθήματα, στή οκέψη καί τή δράση του. "Οσο επιβλητικοί κι άν μάς φαίνονται οί άνθρωποι αύτής if,ς έποχής, τοσο είναι απαράλλαχτο: ό ένας μέ τον άλλο, κρέμονται άκομα, οπως λέει ό Μάρξ, άπό τόν ομφάλιο ?ωρό τής πρωτόγονης κοινότητας. Ή Εξουσία αύτής τής πρωτόγονης κοινότητας έπρεπε νά σπάσει—κι έσπασε. Μά έσπασε άπό επιδράσεις πού άκό τήν άρχή μάς φαίνονταν σάν ξεπεσμός καί άμαρτωλή πτώση άπό τό άπλό ηθικό Οψος τής παλιάς κοινωνίας τών γενών. Τήν καινούργια, πολιτισμένη ταξική κοινωνία τήν Εγκαιν άζουν τά πιό ποταπά συμφέροντα, ή χυδαία άπληστία, ή ωμή φιληδονία, ή βρωμερή τσιγκουνιά. ή εγωιστική καταλήστ:υση της κοινής ίδιοχτηαίας. Ί α πιο άθλια μέσα—ή κλεψιά, ή βία, ή όπουλοτητα, ή προδοσία—όποοκάφτουν τήν παλιά αταξική κοινωνία τών γενών καί όδηγοϋν στήν πτώση της. Καί ή ίδια ή νέα κοινωνία στά 2.500 χρόνια τής ύπαρξης της δέν ήταν ποτέ τίποτε άλλο παρά ή άνάπτυξη μιάς μ:κρής μειοψηφίας σέ βάρος τής έκμεταλ/ευόμενης καί καταπιεζόμενης μεγάλης πλειοψηφίας καί είναι τέτια καί σήμερα περισσότερο άπό κάθε άλλη φορά. 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 291

IV ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΓΕΝΟΣ Οί έλληνες, δπως χαί οί πελασγοί χαί άλλοι φυλετικά συγγενικοί τους λαοί, άπό τούς προϊστορικούς χιόλας χρόνους ήταν οργανωμένοι μέ τήν ίδια όργανική σειρά δ.τως καί οί Αμερικάνοι: γένος, φρατρία, φυλή, ομοσπονδία φυλών. Έ φρατρία μπορούσε καί νά λείπει, δπως στούς δωριείς, ή ομοσπονδία τών φυλών μπορούσε νά μήν έχει άκόμα διαμορφωθεί παντού, μά σέ δλες τίς περιπτώσεις τό γένος ήταν ή μονάδα. Τόν καιρό πού οί έλληνες μπαίνουν στήν ίστορία, βρίσκονται στό κατώφλι τοϋ πολιτισμού. Άνάμεσα σ' αύτούς καί στίς Αμερικάνικες φυλές, πού ίναφέραμε πιό πάνω, βρίσκονται σχεδόν δυό ολόκληρες περίοδες έξέλιξης, περίοδες χατά τίς οποίες οί έλληνες τής ήρωΓκής έποχής προηγούνταν άπό τούς ίροκέζους. Γι' αύτό, τό γ έ νος τών έλλήνων δέν είναι καθόλου πιά τό άρχαΐκό γένος τών ίροκέζων, ή σφραγίδα τοϋ ομαδικού γάμου άρχίζιΐ αισθητά νά σβήνει. Τό μητρικό δίκαιο έκανε τόπο στό πατρικό δίκαιο. Έ τ σ ι ό Ατομικός πλούτος, πού γεννιόταν, άνοιγε τό πρώτο ρήγμα στό καθεστώς τών γενών. Τό δεύτερο ρήγμα ήταν ή φυσική συνέπεια τοϋ πρώτου : επειδή ύστερα άπό τήν είσαγωγή τοϋ πατρικού δικαίου ή περιουσία μιάς πλούσιας κληρονόμου θά περνούσε μέ τό γάμο στόν άντρα της, δηλ. cé i/.λο γένος, σπάσανε τό θεμέλιο κάθε δικαίου τών γενών, κι δχι μονάχα επέτρεψαν, μά έ π έ β α λ α ν στήν περίπτωση αότή, τό κορίτσι νά παντρεύεται μέσα στό γένος, γιά νά μείνει ή περιουσία σ' αύτό. Κατά τήν έλληνική ίστορία τοϋ Γκρότ τό άθηναΐκό γένος συγκρατιόταν : 1) Μέ τίς κοινές θρησκευτικές τελετές καί μέ τό άποκλειστικό δικαίωμα τών ιερέων νά έκτελοϋν τίς τελετές τής λατρείας πρός τιμήν ένός ορισμένου θεού, τοϋ δποτιθέμενου ιδρυτή τοϋ γένους. Γιά τήν ίδιότητά του αυτή δίνανε στό θεό ένα είδικό δνομα. 2) Μέ τον κοινό τόπο ταφής (σύγκρινε «Εόβουλίδη» τοϋ Δημοσθένη). 3) Μέ τό άμοιβαίο δικαίωμα κληρονομιάς. 4) Μέ τήν άμοιβαία υποχρέωση βοήθειας, προστασίας καί όποστήριξης σέ περίπτωση βίας. 

I 292

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

5) Σέ ορισμένες περιπτώσεις, μέ τό άμοιβαίο δικαίωμα καί τήν άμοιβαία υποχρέωση γάμου μέσα στά πλαίσια του γένους, ιδίως όταν πρόκειται γιά δρφανές κόρες ή γιά κόρες μέ κληρονεμιά. 6) Μέ τήν κατοχή, τουλάχιστο σέ ορισμένες περιπτώσεις, κοινής ίδιοχτησίας μέ ιδιαίτερο άρχοντα (προεστό) καί θησαυροφύλακα. "Γστερα κάμποσα γένη ενώθηκαν στή φρατρία, όμως μέ λιγότερο στενούς δεσμούς. Ώστόσο καί δώ βρίσκουμε, όπως στό γένο<, άμοιβαία δικαιώματα καί καθήκοντα, ίδίως τ/,ν κοινή έκτέλεση ορισμένων θρησκευτικών τελετών καί τό δικαίωμα τής καταδ.'ωίης, όταν σχότωναν κανένα μέλος τής φρχτρίας (φράτορα). "Ολες οί φρατρίες μ ι ά ; φυλής είχαν πάλι κοινές ιεροτελεστίες πού έπαναλχβχίνονταν κανονικά χι δπου τό προβάδισμα τό είχε Ενας φυλοβασιλεύς (προϊστάμενος τής φυλής) πού έκλεγόταν άπό τούς εύγενείς (εύπατρίδες). Αύτά λέει ό Γχρότ. Κι ό Μάρξ προσθέτει: «"Ομως χα! μέσα άπό τό έλληνιχό γένος προβάλλει ξεκάθαρα ό άγριος ( λ χ . ό ίροκέζος)». Καί μπορούμε νά τόν δοόμε καθαρότερα, μόλις έρευνήσουμε λίγο πιό πέρα. Στό έλληνιχό γένος Εχουμε δηλ. άκόμα : 7) Τήν καταγωγή σύμφωνα μέ τό πατρικό δίκαιο. 8) Τήν άπαγόρευση του γάμου μέσα στό γένος, έκτός άπό τίς περιπτώσεις γάμου μέ γυναίχες πού Εχουν κληρονομιά. Αύτή ή έξαίρβση χαί τό γεγονός δτι τή διατυπώνουν σάν νόμο, άποδείχνει τήν ίσχή τοό παλιού κανόνα. Αύτό βγαίνει έπίσης καί άπό τό γενικό κανόνα δτι μέ τό γάμο ή γυναίκα άπαρνιόταν τίς θρησκευτικές τελετές τοό γένους της χαί περνούσε στίς θρησχευτιχές τελετές του άντρα της, άφου καταγραφόταν στή φρατρία του. Σύμφωνα μέ αύτά χαί μέ Ενα περίφημο χωρίο του Διχαίαρχου, ό γάμος Εξω άπό τό γένος ήταν κανόνας, καί ό Μπέχερ στό «Χαριχλή» παραδέχεται άπερίφραστα δτι δέν έπιτρεπόταν σέ κανένα νά παντρευτεί μέσα στό διχό του γένος. 9) Τό δικαίωμα τής υιοθέτησης στό γένος. Γινόταν μέ υιοθέτηση άπό μιά οίχογένεια, άλλά μέ τήν έχπλήρωση δημόσιων διατυπώσεων χαί μονάχα σ' Εξαιρετικές περιπτώσεις. 10) Τό δικαίωμα νά έκλέγονται χαί νά καθαιρούνται οί άρχηγοί. "Οτι κάθε γένος είχε τόν ίρχοντά του, αύτό τό ξέρουμε, δτι δμως τό άξίωμα ήταν κληρονομικό σέ ορισμένες οί- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 293

κογένειες, αύτό δέν άναφέρεται πουθενά. Τποθέτουμε πάντα δτι ώς τό τέλος τής βαρβαρότητας δέν υπήρχε αυστηρή κληρονομικότητα, πού είναι ολότελα ασυμβίβαστη μέ τίς συνθήκες πού επικρατούσαν στό γένος, δπου πλούσιοι καί φτωχοί είχαν Απολύτως ίοα δικαιώματα. Ό χ ι μονάχα ό Γκρότ, μά καί ό Λίμπουρ, ό ΐίόμσεν καί δλοι οί άλλοι ιστοριογράφοι τής κλαοικής Αρχαιότητας σκόνταψαν στό γένος. Ό σ ο σωστά κι άν σημείωναν πολλά άπό τά χαρακτηριστικά του, έβλεπαν δμιος πάντα α' αύτό μιάν ο μ ά δ α ά π ό ο ί κ ο γ ε ν ε ι ε ς , καί δέ ιιπόρεσαν έτσι νά καταλάβουν τή φύσ/, καί τήν καταγωγή τού γένους. Στό καθεστώς τού γένους ή οίκογινεια δέν ήταν ποτέ χαί δέ μπορούσε νά είναι οργανωτική μονάδα, γιατί ό άντρας καί ή γυναίχα άναγκαστικά ανήκαν σέ δυό διαφορετικά γένη. 1ο γένος έμπαινε ολόκληρο στή φρατρ α χαί ή φρατρία στή φυλή. Ή οικογένεια άνήκε ή μισή στό γένος τού άντρα καί ή μισή στό γένος τής γυναίκας. Καί τό κράτος έπίσης δέν αναγνωρίζει στό δημόσιο δίκαιο τήν οικογένεια. Ή οικογένεια όπάρχει ώς τά σήμερα μονάχα γιά τό ιδιωτικό δίκαιο. Κι δμως όλη ή ώς τόιρα ίστοριογραφία μας ξεκινά άπό τήν παράλογη προϋποθεση πού έγινε άπαραβίαοτη ιδιαίτερα τό XVIII αιώνα—δτι ή μονογαμική άτομική οικογένεια, πού είναι άμφίβολο άν είναι άρχαιότερη άπό τόν πολιτισμό, ήταν ό κρυσταλιχός πυρήνας, πού γύρω του δημιουργήθηκαν σιγά-σιγά ή κοινωνία καί τό κράτος. «"Εχουμε νά παρατηρήσουμε άκόμα στον κύριο Γκρότ —προσθέτει ό Μάρξ—δτι παρ' δ,τι οί έλληνες ανάγουν τάγένη τους στή μυθολογία, ώστόσο τά γένη αύτά είναι Αρχαιότερα άπό τή μυθολογία μέ τούς Θεούς κα. τούς ήμίθεούς της, που τή δημιούργησαν ο ί ί δ ι ο ι » . Ό Μόργκαν Αναφέρει κατά προτίμηση τόν Γκρότ, γιατί είναι ένας Ιπιφανής κι 8μως πάνω άπό κάθε υποψία μάρτυρας. 'Αφηγείται άκόμα δτι κάθε άΟηναϊκό γένος είχε ϋνα όνομα πού τό παρήγαγαν άπό τόν υποτιθέμενο ιδρυτή του, δτι γενικά πρίν άπό τον Σόλωνα, κι Ακόμα κι ύστερα Από τόν Σόλωνα, όταν δέν όπήρχε διαθήκη, τήν περιουσία το·ι πεθαμένου τήν κληρονομούσαν τά μέλη τού γένους (γεννητεε), καί δτι σέ περίπτωση φόνου πρώτα ci συγγενείς, ύστερα τά μέλη τού γένους καί τέλος τά μέλη τής φρατρίας τού σκοτωμένου είχαν τό δικαίωμα καί τό καθήκον νά διώξουν διχαστικά τόν εγκληματία : 

I 294

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

«"Ολα δσα Ακούμε γιά τούς Αρχαιότατους Αθηναϊκούς νόμους ετηρίζονται στό χωρισμό σέ γένη καί φρατρίες». Ή καταγωγή τών γενών άπό κοινούς προγόνους προκάλεσε μεγάλη σπαζοκεφαλιά στούς «σοφούς φιλισταίους» (Μάρξ). Φ υ σικά, άφοΰ τήν παρασταίνουν γιά καθαρά μυθική, δέ μπορούν καθόλου νά εξηγήσουν τήν άνάπτυξη του γένους άπό μιά σειρά οικογένειες πού άρχικά δέν ήταν διόλου συγγενικές μεταξύ τους. Καί όμως πρέπει νά τό καταφέρουν αύτό, Ι ι τ ω καί μόνο γιά νά Εξηγήσουν τήν ύπαρξη τών γενών. "Ετσι λοιπόν κατχφεογουν σέ μιάν άπεραντολογία πού στριφογυρίζει μέσα οέ φαΰλο κύκλο καί πού δέν ξεπερνά τή θέση: Τό γενεαλογικό δέντρο είναι βέβαια μύθος, μά τό γένος είναι πραγματικότητα, καί τέλος ό Γκρέτ—οί παρεμβολές είναι τοΰ Μάρ£—λέει τά παρακάτω : «Σπάνια μονάχα άκοΰμε νά γίνεται λόγος γι* αύτό τό γενεαλογικό δέντρο, γιατί μονάχα σέ ορισμένες πολύ πανηγυρικές περιπτώσεις τό βγάζουν στή δημοσιότητα. Μά καί τά πιό άσήμαντα γένη είχανε τίς κοινές τους θρησκευτικές τελετές (περίεργο πράγμα, μίστερ Γκρότΐ) καί κοινόν υπεράνθρωπο ιδρυτή καί γενεαλογικό δέντρο άκριβώς δπως καί τά πιό φημισμένα, (πόσο περίεργο είναι κι αύτό, κύριε Γκρότ, γιά τ ά π ι ό ά σ ή μ α ν τ α γένη!) Τό βασικό σχέδιο καί ή ιδεατή βάση (άξιότιμί κύριε, δχι ίδεατή μά σαρκική, ατά άπλά γερμανικά fleischlich!) ήταν ίδια σέ δλα». Τήν άπάντηση τοϋ Μόργκαν στό ζήτημα αύτό ό Μάρξ τή συσυνοψίζει μέ τά παρακά:ω λόγια: «Τό αίματοσυγγενικό σύστημα πού άντιστοιχοΰσ» στήν πρωτόγονη μορφή τοΰ γένους—καί οι Ελληνες κάποτε είχαν αύτή τή μορφή δπως καί οί άλλοι θνητοί—Εξασφάλιζε τή γνώση τών συτγενειών όλων τών μελα, τοΰ γένους μνταξύ τους. Ό , τ ι είχε γι* αύτούς άιτοφασιστική σημασία τό μάθαιναν στήν πράξη άπό νήπια. Μέ τή μονογαμική οικογένεια ξεχάστηκε αύτό. Τό δνομα τοΰ γένους δημιούργησε Ενα γενεαλογικό δέντρο πού πλάϊ του ήταν άσήμαντο τό γενεαλογικό δέντρο τής Ατομικής οικογένειας. Τώοα λοιπόν αύτό - ό τ-ΰ γένους οφείλε ν' άποδείχνε: το γεγονός τής κοινής καταγωγής τών φορίων του. "Ομως τό γενεαλογικό δέντρο τοΰ γένους τραβοόσε X Ô J O μακριά πίσω, πού τά μέλη δέ μπορούσαν πιά νά άποδείξουν τήν άμοιβαία τους πραγματική συγγένεια, Εκτός άπό Ενα πει:ορισ ιενο Αριθμό πίριπτώιεων καί δταν υπάρχουν νεότεροι κοινοί πρόγονοι. Τό ίδιο τό δνομα ήταν άπόδειξη κοινής καταγωγής καί μάλιστα τελεσίδικη άπόδειξη, εκτός άπό τίς περιπτώσεις 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 295

τών υιοθετήσεων. 'Απεναντίας ή ούσιαστική άρνηση χάθε συγγένειας άνάμεσα στά μέλη τοϋ γένους άπό τόν Γκρότ καί τόν Νίμπουρ, που μετάτρεψαν τό γένος σέ καθαρή έπινόηση χαί δημιούργημα τής φαντασίας, είναι άντάξια „ιδανικών" σοφών, δηλ. σοφών πούναι χλεισμένοι στούς τέσσερις τοίχους. 'Επειδή ή σύνδεση άνάμεσα οτίς γενεές, ιδίως μέ τήν έμφάνιση τής μονογαμίας, χάθηχε στά βάθη τοϋ παρελθόντος χι ή περασμένη πιά πραγματικότητα άντικαθρεφτίζεται σ:ή μυθολογική εικόνα τής φαντασίας, συμπέραναν καί συμπεραίνουν οί φιλισταίοι άνθρωπάκηδες δτ^ τό 'ενεαλογικό δέντρο τής φαντασίας δημιούργησε πραγματικά γένη». Ή φ ρ α τ ρ ί α , δπως καί στούς άμερικανούς. ήταν ένα άρχικό γένος-μητέρα χωρισμένο σέ πολλά γένη-κόρες πού τά συνένωνε καί συχνά τά άνήγαγε δλα σ' Εναν κοινό γενάρχη. "Ετσι, κατά τόν Γκρότ, «δλα τά συνομήλικα μέλη τής φρατρίας τού Ε κ α τ α ί ο υ είχαν γιά πρόγονο δεχάτου έκτου βαθμού τόν ιδιο θεό». "Ολα τά γενη αύτής τής φρατρίας ήταν λοιπόν κυριολεχτικά άδερφικά γένη. Ά κ ό μ α καί στόν "Ομηρο ή φρατρία Εμφανίζεται σάν στρατιωτική μονάδα στό περίφημο σημείο δπου έ Νέστορας συμβουλεύει τόν Α γ α μ έ μ ν ο ν α : « κ α τ ά τ α ξ ε τούς άντρες κατά φυλές καί φρατρίες, ίτσι πού ή φ ρ α τ / α νά παραστέκει τή φρατρία καί ή φυλή τή φυλή»*. Ή φρατρία Εχε. άκόμα τό δικαίωμα καί τήν υποχρέωση σέ περίπτωση φόνου ένός ι«έλους τής φρατρίας νά καταδιώκει τό φονιά, δηλαδή παλιότερα είχε καί τήν υποχρέωση τής αιματηρής εκδίκησης. Έ χ ε ι έπίσης κοινά Γερά καί κοίλες γιορτές, καί γενικά ή διαμόρφωση δλης τής ελληνικής μυθολογίας άπό τήν κληρονομημένη λατρεία τής φύσης τών άρίων, καθοριζόταν κυρίως άπό τά γένη καί τίς φραχοίες οπου καί τήν άσκούσαν. Ή τ,'.^τρία είχε άκόμα Εναν άρχηγό (φρατρίαρχο) καί. κατά τόν Ντε Κουλάνζ, Εκανε συνελεύσεις, Επαιρνε ?:σμευτικές άποφάσεις καί είχε κάποτε δικιστική κα' οιοικητική έξουσία. Ά κ ό μ α καί το κατοπινό κράτο-, πού άγνοούσεΧτά γένη, άφησε στή φρατρία όρισμέt'j, δημόσια λειτουργήματα. Ή φυλή άποτ-:λεΐται άπό κάμποσες συγγενικές φρατρίες. Στήν Α τ τ ι κ ή υπήρχαν τέσσερις χυλές μέ τρεις φρατρίες ή κα* «ΚρΙν' 4νίρα< χατα φΟλα, χατα φρήτρας, Ά γ ίιιιμνον, ώς φρήτρη φρήτρηοιν άρή^η, φ Ολα 64 φύλοις». 'Ομήρου, Ίλ'.όία, Β', οτίχοι 362, 363. (Σημ. Μ«τ.) 

I 296

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

θεμ.ά, χι ή χάθε φρατρία είχε τριάντα γένη. Αύτές ό άχρίβολογημένος καθορισμός τών ομάδων προϋποθέτει συνειδητή, σχεδιασμένη Επέμβαση στήν αύθόρμητα γεννημένη συγκρότηση. Γιά τό πώς, πότε καί γιατί έγινε αύτή ή έπέμβαση, σωπαίνει ή Ελληνική ίστορία, γι* αύτό τό πράγμα οί ίδιοι οί έλληνες διατήρησαν αναμνήσεις μονάχα μέχρι τήν ήρω'·χή έποχή. Στούς έλληνες, πού ήταν στριμωγμένοι σέ σχετιχά μικρή περιοχή, οί παραλλαγές στίς διαλέχτους ήταν λιγότερο Αναπτυγμένες ά π ' 3,τι στά μεγάλα Αμερικανικά δάση. "Ομως και δώ βρίσκουμε ένωμένες σέ μεγαλύτερα σύνολα μόνο τίς φυλές πού έχουν τό ίδιο κύριο ιδίωμα, κι Ακόμα στή μικρή 'Αττική βρίσκουμε μιά ξεχωριστή διάλεχτο, πού άργότερα κυριάρχησε σάν γενική γλώσσα τού πεζού λόγου. Στά ομηρικά έπη βρίσκουμε τίς έλληνικές φυλές νά είναι τίς περισσότερες φορές ένωμένες σέ μικρούς λαούς πού μέσα τους όμως τά γένη, οί φρατρίες χαί οί φυλές διατηρούν Αχόμα π λ έ ρια τήν αύτοτέλειά τους. Κατοικούσαν κιόλας σέ πόλεις οχυρωμένες μέ τείχη. Μέ τό μεγάλωμα τών κοπαδιών, τήν Επέκταση τής καλλιέργειας τής γής καί μέ τό Αρχίνημα τής χειροτεχνίας αΰξαινε ό πληθυσμός. Έ τ σ ι μεγάλωναν ο! διαφορές στά πλούτη καί μαζί τους τό Αριστοκρατικό στοιχείο μέσα στήν π α λιά, πρωτόγονη δημοκρατία. Κάθε ξεχωριστός μικρός λαό; έκανε διαρκώς πολέμους γιά ν' Αποχτήσει τά καλύτερα κομάτια γΐ,ς καί βέβαια καί γιά τά λάφυρα. Ή μετατροπή τών α ι χ μ α λώτων πολέμου οέ δούλους ήταν κιόλας Αναγνωρισμένος θεσμός. Έ συγκρότηση αύτών τών φυλών καί τών μικρών λαών ήταν ή παρακάτω : 1. Μόνιμο όργανο ήταν τό σ υ μ β ο ύ λ ι ο , ή βουλή, πού Αρχικά, βέβαια, τό συγκροτούσαν οί Αρχηγοί τών γενών, Αργότερα, όταν ό αριθμός μεγάλωσε, μέ έπιλογή, πράγμα πού έδινε τήν ευκαιρία γιά τή διαμόρφωση καί τό δυνάμωμα τού Αριστοκρατικού στοιχε.'ου. Έ τ σ ι κι ό Διονύσιος λέει ακριβώς οτι τό συμβούλιο τϊ,ς ήρωϊκϊς έποχής άποτελείται άπό τούς πρόχριτους (κρατίστους). Τό συμβούλιο Αποφάσιζε οριστικά γιά τίς σπουδαίες υποθέσεις. Έ τ σ ι , τό συμβούλιο τών Θηβών στον Αισχύλο παίρνει τήν κρίσιμη γιά τή δοσμένη κατάσταση Απόφαση νά θάψει μέ τιμές τό Ε τ ε ο κ λ ή , τό πτώμα όμως τού Πολυνείκη νά τό πετάξει βορά στά σκυλιά. Μέ τή δημιουργία τού κράτους τό συμβούλιο αύτό διαμορφώθηκε ατήν χατοπινή γερουσία. 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 297

2. Ή σ υ ν έ λ ε υ σ η τ ο δ λ α ο ύ (άγορά). Στους ίροκέζους είδαμε δτι ό λαός, άντρες χαί γυναίκες, περιστοιχίζουν τή συνεδρίαση τοδ συμβουλίου, έπεμβαίνουν στή συζήτηση μέ ορισμένη τάξη χαί Επηρεάζουν έτσι τίς αποφάσεις του. Στούς όμηριχούς έλληνες αύτό τό «περιτριγύρισμα» ( « U m s t a n d » ) , γιά νά μεταχειριστούμε μιά αρχαία γερμανική νομιχή έκφραση, έχει κιόλας εξελιχθεί σέ πλέρια λαϊκή συνέλευση, δπως γινόταν έ π ί σης στούς γερμανούς τής πρωτόγονης έποχής. Τ ή συνέλευση τήν καλού3ε τό συμβούλιο γιά νά άποφασίσει γιά τίς σπουδαίες δποθέσεις. Ό κάθε άντρας μπορούσε νά παίρνει τό λόγο. Τήν άπόφαση τήν έπαιρναν μέ τό σήκωμα τού χεριού (Αισχύλος στίς « Ί κ έ τ ι δ ε ς » ) ή διά βοής. Ή συνέλευση ήταν κυρίαρχη καί ή άπόφασή της τελεσίδικη γιατί, δπως λέει ό Σέμαν ( « Ε λ λ η ν ι κ έ ς Α ρ χ α ι ό τ η τ ε ς » ) 1 «δταν πρόκειται γιά μιάν υπόθεση πού γιά τήν έκτέλεσή της άπαιτείται ή συνεργασία τοδ λαού, ό "Ομηρος δέ μάς Αποκαλύπτει κανένα μέσο γ ι ά , τό πώς μπορούσε νά έξαναγκαστεί ό λαός παρά τ ή θέλησή του νά τήν Εκτελέσει». Τήν Εποχή έκείνη δπου κάθε Ενήλικο άρσενικό μέλος τής φυλής ήταν μ α χητής, δέν όπήρχε ϊ κ ρ : β ώ ς άχόμα χ α μ ι ά χωρισμένη άπό τό λαό δημόσια Εξουσία, πού θά μπορούσαν νά τήν άντιτάξουν σ' αύτόν. Έ πρωτόγονη δημοκρατία βρισκόταν άκόμα σέ π λ έ ρια άνθιση χαί αυτό πρέπει νά τό Εχουμε σάν άφετηρία δταν κρίνουμε τήν έξουσία καί τή θέση τόσο του συμβουλίου, δσο χαί τοδ βασιλέα. 3. 'Ο ά ρ χ η γ ό ς τ ο ύ σ τ ρ α τ ο ύ (βασιλεύς). Έ δ ώ π α ρατηρεί ό Μάρξ : «Οί ευρωπαίοι σοφοί, πού συνήθως είναι γεννημένοι πριγκιπόδουλοι, μετατρέπουν τόν βασιλέα σέ μονάρχη μέ τή νεότερη Εννοια. Ό γιάνκης-ρεπουμπλικάνος Μόργκαν διαμαρτύρεται δμως γι' αύτό. Λέει πολύ ειρωνικά, μ ά άληθινά, γιά τόν γλοιώδη Γκλάδστονα καί γιά τό „ J u v e n t u s M u n d i " ' του: „ ' ( ) κύριος Γκλάδστον μάς παρουσιάζει τούς Ελληνες ά ρ · χηγούς τής ήρωϊκής έποχής σάν βασιλιάδες καί ήγεμόνες καί προσθέτει δτι ή τ α ν καί τζέντλεμεν. Α ν α γ κ ά ζ ε τ α ι δμως νά π α ρ α δ ε χ τ ε ί : „γενικά φαίνεται δτι βρίσκουμε άρ'/ετά, μά δχι καί
1

13^-1859. (Σημ.

Ο. F. Schümann, «Griechische Altertumei », τόμ. I—II, Β«ρολ(νο,
Σύντ.)

roic Age» («Τα ν.άτα τοϋ κόομου. θ · ο ( χαί "Αν&ροποι τής Ήροίχής Ε π ο χής»), Αονίίνο, 1669. (Σημ. Σύντ.)

' W E . Gladstone, «Juventus MunJi. The Gods and Men of the He- 

I 298

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

πάρα πολυ καθαρά καθορισμένο τό Ιθιμο ή τό νόμο τής διαδοχής τοϋ πρωτότοκου"». Είμαστε βέβαιοι δτι ένα μέ τόσες Επιφυλάξεις δικαίωμα διαδοχής τού πρωτότοκου θά φανεί καί στόν ίδιο τόν κύριο Γκλάδστον άρκετά, άν οχι πολύ καθαρά, δτι δέν έχει καμιά άξία. Είδαμε πώς είχαν τά πράγματα μέ τήν κληρονομικότητα τού αξιώματος τού αρχηγού στοός ίροκέζου; καί στούς άλλους ινδιάνους. "Ολα τά άξιώματα ήταν αιρετά αξιώματα, τίς περισσότερες φορές μέσα στό γένος, καί κατά τούτο κληρονομικά μέσα σ' αύτό. "Οταν έμενε κενή μιά θέση, άρχιζαν σιγά-σιγά νά προτιμούν τόν πλησιέστερο συγγενή μέσα στό γένος—άδερφό ή γιό τής άδερφής—άν δέν υπήρχαν λόγοι πού επέβαλαν νά τόν άποφύγουν. Ά ν λοιπόν στούς έλληνες, τόν καιρό πού έπικρατεί τό πατρικό δίκαιο, τό άξίωμά τού βασιλέα περνούσε κατά κ α νόνα στό γιό ή σ' έναν άπό τούς γιούς, αύτό άποδείχνει μονάχ α δτι οί γιοι έδώ είχαν τήν πιθανότητα τής διαδοχής μέ λ α ϊ κή έκλογή, δεν άποδείχνει δμως καθόλου δτι υπήρχε νόμιμη διαδοχή χωρίς λαϊκή έκλογη. Αύτό πού έχουμε έδώ, στούς ίροκέζους καί στούς έλληνες, είναι ή πρώτη άρχή γιά ξεχωριστές οίκογέν:ιες ευπατριδών μέσα στά γένη, κα' επιπλέον στούς έλληνες ή πρώτη άρχή μιας κληρονομική; ήγεμονίας ή μοναρν'ας. Πρέπει λοιπόν νά υποθέσουμε δτι οτούς έλληνες ό βαα.λεύς ή έπρεπε νά εκλέγεται άπό τό λαό ή τουλάχιστο νά επικυρώνεται άπό τά Αναγνωρισμένα του δρ^ανα—συμβούλιο ή άγορά—δπω; γινόταν μέ τό ρωμαίο «βασιλέα» (rex). Στήν Ίλιάδα ό άνζξ ανδρών Α γ α μ έ μ ν ω ν δέν έμφανίζεται σάν άνώτατο; βασιλιάς τών έλλήνων, μά σάν άνώτατος διοικητής ένός έμοσπονδιακού στρατυϋ μπρό; σέ μιά πολιορκημένη πόλη. Καί δταν ξέσπασε ή διχόνοια άνάμεσα στούς έλληνες, αύτή του τήν ιδιότητα τονίζει ό Ό δ υ ι αέας στό περίφημο χ ω ρ ί ο : δέν είναι καλό πράγμα ή πολυαρχία. "Ενας πρέπει ν ά ναι διοικητής*, κ λ π . (δπου προστέθηκε άργό:ερα καί ό δημοφιλής στίχος γιά τό σκήπτρο) « Ό 'Οδυσσέα; δέν κάνει έδώ μάθημα γιά μιά μορφή διακυβέρνηση;, μά άποιτεί όπακοή στόν άνώτατο στρατάρχη στόν πόλεμο. Στούς έλληνες π ' ύ μπρός στήν Τρυία έμφανίζονται μονάχα σά στρατό;, \ x πράγματα έξε* cOùx άγαθόν ttoXoxolpav'.j, ι ί ς Β , οτίχοί 204. ( ϊ η μ . Μ«τ." χοίρανος Ιοτα». 'Ομήρου Ίλιαβα, 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 299

λίσσονται Αρκετά δημοκρατικά οτήν Αγορά. "Οταν ό 'Αχιλλέας μιλά γιά τά δώρα, δηλ. γιά τό μοίρασμα τών λαφύρων. Αναθέτει πάντα τή μοιρασιΑ δχι σ:όν 'Αγαμέμνονα, οδτε κα'. σέ κανέναν Αλλον βασιλέα, μά ,,στού; γιούς τών Αχαιών", δηλ. στό λαό. ΟΕ προσαγορείσεις : διογενή; καί διοτρ&φής δέν Αποδείχνουν τίποτα, γιατί κ ά θ ε γένος κατάγεται Από κάποιο θΐό, καί τό γένος τού άρχηγοο τής φυλής κατάγεται άπό Εναν πιό „Επιφανή" θ30—έδώ άπό τόν Δία. 'Ακόμα κζί αύτοί πού προσωπικά δέν είναι έλεύθεροι, όπως ό χοιροβοσ/.ός Εύμαιος καί Αλλοι, Εχουν „θεϊκή" καταγωγή (δίοι καί θείοι), καί μάλιστα στήν 'Οδύσσεια, δηλ. σέ πολύ κάτοπινότερη έποχή άπό τήν Ί λ ι ά δ α . Στήν'Οδύσσεια πάλι ονομάζεται ήρωα; Ακόμα καί ό κήρυκας Μούλιος, καθώ,- καί ό τυφλό; Αοιδός Δημόδοκος. Κοντολογής, ή λέξη ,,βχσιλ^ία" („basilcid"), πού οΕ Ελληνες συγγραφείς τή μεταχειρίζονται γιΑ νά χαρακτηρίσουν τή λεγόμενη δμηρική βασιλεία (königtum) (γιατί ή στρατιωτική ήγεσία είναι τό κύριό της γνώρισμα), μαζί μέ τό συμβούλιο καί τή λαϊκή συνέλευση σημαίνει μονάχα στρατιωτική δημοκρατία» (Μάρξ). Ό βασιλεύς Εκτός άπό τή στρατιωτική είχε καί Εερατική καί διχαστική δικαιοδοσία, τήν τελευταία δχι καθορισμένη μέ Ακρίβεια, τήν πρώτη μέ τήν ίδιότητά του σάν άνώτατος έχπρόσωπος τής φυλής ή τής ομοσπονδίας τών φυλών. Γιά άστική, διοικητική δικαιοδοσία δέ γίνεται ποτέ λόγο;. Φαίνεται δμως ότι χάρη στό άξίωμά του ήταν μέλος τού συμβουλίου. Τό ν' άποδίδουμε τή λέξη βασιλεύς (basileus) μέ τή λέξη βασιλιάς ( könig) είναι λοιπόν Ετυμολογικά πολύ σωστό, άφού οί λέξεις kömg, k-in Π^, δηλ βασιλιά;, παράγονται άπό τό kuni, kü nie καί σηααινει άρχηγό Ινός γένου; "Οαω; μέ τή σημερινή τη: σηιιασ'α ή λέξη köliig (βασιλιάς) δέ; άντιστοιχεί μέ κ α νέναν τρόπο στόν άρχαίο έλληνα βασιλέα (basileus). Ό Θουκυδίδη; ονομάζει ρητά τήν παλιά βασιλε'α ( o a s i l e i a ) πατρική (pjtrikê), δηλ. ότι κατάγεται Από τά γένη, καί λέει δτι είχε αύστηρ* καθορ'.ιμένη, δηλ. περιορισμένη Εξουσία. Κι ό 'Αριστοτέλη; λέει δτι ή βασιλεία τής ήρωϊκής έποχή; ήταν ηγεσία σέ Ε«ύ3;ρους καί ό βασιλεύς ήταν στρατηγός, δικαστής καί Αρχιερέας. Δέν είχε λοιπόν κυβερνητική έξουσία μέτήν κατοπινή Εννοια 1 .
1 "Οπως τίν Ιλληνα ,,αοιλέα, Ιτοι καί τήν ϊ ΐ ο τ έ χ ο πολέμαρχο τόν παραετηοαν οαν ούγχρονο ή γ ι μ ί ν α . Ό Μόργχαν γιά πρώτη φορά 6πο{Ι4λ- 

I 300

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Βλέπουμε λοιπόν ότι στό έλληνιχό καθεστώς τ ή ; ήρωίκής Εποχή; είναι άκόμα ζωντανή ή παλιά οργάνωση τών γενών, μά βλέπουμε μαζί χαί τήν αρχή τής όπόσχαψής της : Πατρικό δίκαιο μέ χληροδοτηση τής περιουσίας στά παιδιά, πράγμα πού εύνοοϋσε τή συσσώρευση πλούτου στήν οίχογένεια, χαί τή δυνάμωσε σέ σύγκριση μέ τό γένος. Ί Ι διαφορά στόν πλούτο Επηρέαζε μέ τή σειρά της τό κοινωνικό καθεστώς μέ τή διαμόρφωση τών πρώτων Εμβρύων μιάς κληρονομικής Αριστοκρατίας καί βασιλείας. Δουλεία, στήν ί ρ χ ή μονάχα τών αιχμαλώτων π ο λέμου, μά πού ανοίγει κιόλας τήν προοπτική γιά τό σκλάβωμα τών μελών τής ίδιας τής φυλής κ: άκόμα καί του γένους. Βλέπουμε δ παλιός πόλεμος άνάμεσα στίς φυλές νά εκφυλίζεται κιόλας σέ συστηματική ληστεία, στή στεριά καί στή θάλασσα, γιά τήν άπόχτηση ζώων, δούλων, θησαυρών, νά εκφυλίζεται σέ κανονικό βιοποριστικό επάγγελμα. Κοντολογής ό π λ ο ύ τ ο ; εξυμνείται καί τιμιέται αάν άνώτατο άγαθό καί γίνεται κ α τάχρηση τών παλιών θεσμών τοϋ γένους γιά νά δικαιολογείται ή βίαιη ληστεία άγαθών. "Ενα μονάχα Ελειπε άκόμα : Έ ν α ς θεσμός πού δέ θά Εξασφάλιζε μονάχα τά νεοαποχτημένα πλούτη τών άτόμων, ένάντια στίς κομμουνιστικές παραδόσεις τοϋ καθεστώτος τών γενών, πού δέ θά καθαγίαζε μονάχα τήν άτομική ίδιοχτηαία, πού τόσο λίγο τήν εχτιμούσαν προηγούμενα καί θά άνακήρυχνε αύτό τόν καθαγιααμό σε άνώτατο σκοπό κάθε άνθρώπινης κοινότητας, μά πού έπίσης θά Εβαζε τ ή σφραγίδα τής γενικής κοινωνικής άναγνώριοης στίς νέες μορφές άπόχτησης ίδιοχτησίας πού άναπτύσσονται ή μιά ύστερα άπό τήν άλλη, δηλ. τήν Αδιάκοπα έπιταχυνόμενη αύξηση τού πλούτου. Έ ν α ς θεσμός πού δχι μόνο θά διαιώνιζε τή διάσπαση τής κοινωνία; σέ τάξεις πού μόλις άρχιζε, μά πού θά διαιώνιζε καί τό δικαίωμα τής ίδιολ ι ι a t (οτοριχή χριτιχή τίς άρχιχά ηαριξηγημβνις χα! Ontpjio) ixiç, 4ργότβρα καθαρά ψιυτολόγις 4χ»Ηο«ις τΛν (οκανΛν χαί ά π ο ΐ ι ί χ ν ι ι £~ι οΓ μβςικανοί ατή μΐοη βαθμίία τής βαρβαρότητας βρίαχονταν ώοτόοο ψηλότιρα άπό τούς νιομ«(ΐχαν?6ς Ινϊιάνοος-τουίμπλος, καί βτι τό χαθ«στ<ής τους, dit* β,τι μ&ς ίπιτρίπουν νά ουμπιράνουμ* ο. παραμορφωμίνις πληροφορίις, άντιοτοίχοΟο« αϊ τοΟτο : μια δμοοπον!(α τρι-ιν φυλΑν, πού «ίχαν χάνι ι φόρου 6ποτιλ*Ις μιά αιιρα ά λ λ ι ς Φυλίς. χαί πού-ην xußipvoüv; tva όμοοπονίιαν.ό συμβούλιο χι Ινας όμοο-τονϊιακός στρατάρχης πού ο! Ιεπα/οί τόν παρααττοαν γιά «αυτοκράτορα» («kaiser »). (Σ η μ ( ( ω ο η τ ο ·3 "1·. νγ χ « Χ ς). 

ΚΑΤΑΓΩΓΉ ΟΙΚΟΓΕΝΕΊΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΉΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ KM ΚΡΑΤΟΤΣ JO\

χτήτριας τάξης νά Εκμεταλλεύεται τήν άχτήμονα τάξη χα: τήν κυριαρχία της πρώτης πάνω ατή δεύτερη. Κι αύτές ό θεσμό; ήρβε. 'Κφευρέθη -.ε τό κ ρ ά τ ο ς .
\'

Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΑΘΗΝΑ Ϊ ΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
Τό π ω ; εξελίχθηκε τό κράτο; έν μέρει μέ τή μ.εταβολή τών οργάνων τού καθεστώτος τών γενών, εν μέρει με τόν παραγ·/ιονισμό τους άπό νεα όργανα τιου βγήκαν στή μέση, καί τέλος αέ τήν ολοκληρωτική άντι^ατάστσσή τους ά~ό πραγματιχα όργανα κρατικζς έξουίίας, ένώ τή θέα/) τού πραγματικού « ê v c ^ o j λαού», πού μόνος του υπεράσπιζε τόν εαυτό του στα γένη, στις φρατρίες καί στίς φυλές του, τήν πήρε μιά ϊνοιτλη «δημόσια ΕΕςυσ·α» πού ήταν υποταγμένη στά κρατικα αύτά όργανα καί πού έπομένως απορούσε νά χρησιμο.τοιηθε: καί έναντια στό λαό—ολα αύτά μποροομε, στήν πρώτη τους τουλάχιστο φάση, να τά π α ρακολουθήσουμε καλύτερα άπό οπουδήποτε άλλού στήν αρχαία 'Αθήνα. Τίς άλλαγέ; μοοφή τίς περ.έγραψε βασιχα 4 Μόργκαν, εγώ πρέπει νά συμπληρώσω στό μεγ7λύτερό του μέρος το οικονομικό περιεχόμενο πού γεννά αύτές τ ί ; αλλαγές. Στήν ήρωϊκή έποχή οί τέσσερις φυλές τών άθηναίω/ κατοικούσαν άκόμα σέ χωριστά εδάφη στήν 'Αττική. Ά κ ό μ α και οί δώδεκα φρατρίες, πού τίς Αποτελούσαν, φαίνεται νά είχαν κ: αύτές ξεχωριστές έδρε; στίς δώδεκα πόλεις του Κέκροπα. Τό καθεστώς ήταν τό ίδιο τό καθεστώς τής ήρωϊκής έποχής : λαϊκή συνέλευση, λαϊκό συμβούλιο, βασιλϊύς Τήν έποχή, πού άρχιζε: ή γραφτή ιστορία, ή γή ήταν κιόλας μοιρασμένη καί είχε περάσει σέ άτομική ίδιοχτησία, οπως ταιριάζει στήν αρκετά κιόλας Αναπτυγμένη έμπορευματική παραγωγή στά τέλη τ ή ; ανώτερης βαθμίδα; τής βαρβαρότητας καί στήν άντιστοιχή της άνταλλαγή Εμπορευμάτων ΙΙλάϊ στά σιτηρά παρήγαγαν κρασί καί λάδι. Τό θαλάσσιο Εμπόριο στό Αιγαίο ΙΙέλαγος το αποσπούσαν ολο καί περισσότερο άπό τού; χοίνικες καί τό μεγαλύτερο του μέρος Επεφτε σέ άττιχά χέρια. Μέ τήν άγορά καί τήν πούληση τής γαιοχτησίας, μέ τόν προοδευτικό καταμερισμό τή; έργαα.ας άνάμεσα ατή γεωργία καί τή χειροτεχνία, στό εμπόριο καί τή 

I 302

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ναυτιλία, ανακατεύτηκαν Αναγκαστικά καί πολύ γρήγορα τά μ έ λη τών γενών, τών φρατριών καί τών φυλών. Στήν περιφέρεια, τ ή ; φρατρία; καί τής φυλής έγκαταστάθηκαν κάτοικοι, πού άν καί ήταν άπό τόν ίδιο λ-^ό, ώστοσο δέν άνήκαν σ' αύτές τίς οργανώσεις, ήταν δηλ. ξένοι στόν τόπο τής κατοικίας τους. Γιατί σέ ειρηνικές Ιποχές κάθε φρατρία καί κάθε φυλή διαχειριζόταν μονάχη της τίς όποθέσεις τη:, χωρίς νά συμβουλεύεται τό λαϊκό συμβούλ ιο ή τόν βασιλέα στήν 'Αθήνα. "Οποιος δμως κ α τοικούσε στην περιοχή τής φρατρίας ή τής φυλής χωρίς ν' άνήκει ο' αύτές, δέ μπορούσε, φυσικά, να παίρνει μέρος σ' αύτή τή διοίκηση. "Ετσι, ή ρυθμισμένη λειτουργία τών οργάνων τού καθεστώτος τών γενών διαταράχτηκε τόσο, πού άπό τήν ήρωΐκή κιόλας έποχή χρειάστηκε θεραπεία. Εισήγαγαν τό πολίτευμα πού άποδίδεται στόν Ηησέα. Ή άλλαγή πού έγινε ήταν πρίν ά π ' δλα δτι Ιδρύθηκε κεντρική διοίκηση οτήν 'Αθήνα, δηλ. μερικές άπό τ ί ; υποθέσεις πού ώς τότε τίς διαχειρίζονταν άνεξάρτητα οί φυλές, κηρύχτηκαν κοινές υποθέσεις καί άνατέθηκαν στό κοινό συμβούλιο πού έδρευε στήν 'Αθήνα. Μ' αύτό, οί άθηναίοι έκαναν ενα βήμα πιό μπροστά ά π ' δ,τι είχε κάνει δποιοσοήποτε ιθαγενής λαός στήν "Αμερική: άντί τήν άπλή δμοσπονδία φυλών πού κατοικούσαν ή μιά πλάϊ στήν άλλη, οί φυλές συγχωνεύτηκαν σ' ένα καί μονο λαό. "Ετσι γεννήθηκε ένα άθηναϊκό γενικό λαϊκό δίχαιο, πού βρισκόταν πάνω άπό τό έθιμικό δίκαιο τών φυλών καί τών γενών. Ό αθηναίος πολίτης σάν τέτιος άπόχτησε ορισμένα δικαιώματα καί νέα νομική προστασία, άκόμα καί σέ έδαφος πού άνηκε σέ άλλη φυλή. Έ τ σ ι δμως είχε γίνει τό πρώτο βήμα γιά νά υποσκαφτεί τό καθεστώς τών γενών, γιατί ήταν τό πρώτο βήμα γιά τήν κατοπινή εισδοχή πολιτών, πού δέν άνήκαν σέ καμιά άπό τίς φυλές τής 'Αττικής καί πού βρίσκονταν καί έμεναν όλότελα έξω άπό τό άθηναϊκό σύστημα γενών. Έ ν α ς δεύτερος θεσμός, πού άποδίδεται στόν Θησέα, ήταν ό χ ω ρισμός όλου τού λαού χωρίς νά παίρνεται υπόψη το γένος, ή φρατρία ή ή φυλή, σέ τρείς τάξεις: στούς εύπατρίδες ή τούς εύγενείς, στού; γεώμορου; ή γεωργού; καί στούς δημιουργούς ή χειροτέχνες, καί ή παραχώρηση στούς εύγενείς τού άποκλειστικοϋ δικαιώματος νά κατέχουν δημόσια άξιώματα. Είναι άλήθεια δτι άν Ιςαιρέσουμε τήν κατοχή τών αξιωμάτων άπό τού; ευγενείς, ή διαίρεση αύτή έμεινε χωρίς άποτέλεσμα, γιατί δέ δημι- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 303

ουργοϋσε καμιά άλλη νομική διάκριση Ανάμεσα στίς τάξεις. "Ομως είναι σπουδαία γιατί μ£ς παρουσιάζει τά νέα κοινωνικά στοιχεία πού είχαν άναπτυχθεί σιωπηρά. Δείχνει δτι ή άπό συνήθεια κ α τοχή τών αξιωμάτων στά γένη άπό ορισμένες οικογένειες είχε ούσιαστικά Εξελιχθεί σέ μή Αμφισβητούμενο δικαίωμα αύτών τών οικογενειών στά άξιώματα, ότι αύτές οί οικογένειες, πού ίτσι ή άλλιώς ήταν ισχυρές μέ τά πλούτη τους, άρχιζαν νά συνενώνονται, Εξω άπό τά γένη τους, σέ μιά ξεχωριστή προνομιούχα τάξη, καί δτι τό κράτος, πού μόλις γεννιόταν, καθαγίαζε α ύ τόν τό σφετερισμό. Δείχνει άκόμα δτι ό καταμερισμός τής Εργασίας άνάμεσα στούς άγρότες καί τούς χειροτέχνες είχε κιόλας τόσο δυναμώσει, πού διεκδικούσε τά πρωτεία σέ κοινωνική σημασία άπέναντι στήν παλιά διάρθρωση κατά γένη καί φυλές. Κηρύσσει τέλος τήν άσυμβίβαστη άντίθεση άνάμεσα στήν κοινωνία τών γενών καί στό κράτος. Ή πρώτη προσπάθεια γιά τό σχηματισμό κράτους είναι νά διασπάσει τά γένη, χωρίζοντας τά μέλη τοϋ κάθε γένους σέ προνομιούχους καί μή προνομιούχους καί τούτους πάλι σέ δυό επαγγελματικές τάξεις, άντιπαραθέτοντας ϊτσι τή μιά στήν άλλη. Τήν παραπέρα πολιτική ίστορία τής 'Αθήνας ώς τόν Σόλωνα δεν τήν γνωρίζουμε καλά. Τό άξίωμα τοϋ βασιλέα Εχανε τή σημασία του. 'Επικεφαλής το»"» κράτους μπήκαν άρχοντες Εκλεγμένοι άπό τούς εύπατρίδες. Ί Ι κυριαρχία τών εύπατριδών μεγάλωνε δλο καί περισσότερο ώσπου κατά τό 6 0 0 π.Χ Εγινε αβάσταχτη. Κύριο μέσο γιά τήν καταπίεση τής λαϊ*ής Ελευθερίας ήταν τό χρήμα καί ή τοκογλυφία. Ή κύρια Εδρα τών ευπατριδών ήταν μέσα καί γύρω άπό τήν 'Αθήνα, δπου τό θαλάσσιο Εμπόριο, μαζί μέ τήν πειρατεία, πού τήν άσκοϋσαν άκόμα δταν τούς δινόταν εύκαιρία, τούς πλούτιζε καί συγκέντρωνε το χρηματικό πλούτο στά χέρια τους. 'Από κει ή χρηματική οικονομία πού άναπτυσσόταν διείσδυε σάν διαβρωτικό οξύ στόν πατροπαράδοτο τρόπο ύπαρξης τών άγροτικών κοινοτήτων πού βασίζονταν -στή φυσική οικονομία, 'ίο καθεστώς τών γενών είναι άπολύτως Ασυμβίβαστο μέ τή χρηματική οικονομία. Ί Ι κ α τ α στροφή τών μι«ροχωρικών τής 'Αττικής συνέπεσε μέ τό χ α λ ά ρωμα τών παλιών δεσμών τοϋ γένους πού τούς περιέβαλε προστατευτικά. Τό ομόλογο καί ή χτηματική όποθήκη (γιατί καί τήν όποθήκη τήν είχαν Εφεύρει κιόλας οί άθηναίοι) δέ λογάριαζαν οδτε γένη οδτε φρατρίες. 'Αλλά τό παλιό καθεστώς τών γ ε - 

I 304

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

νών δέν ήξερε ούτε τό χρήμα, ούτε τήν προκαταβολή, οδτε τό χρηματικό χρέος. Γι' αύτό, ή χρηματική κυριαρχία τών εΰπατριδών, πού έπεκτεινόταν όλο καί περισσότερο, διαμόρφωσε έ π ί οης ένα καινούργιο εθιμικό δίκαιο πού έξασφάλιζε τόν πιστωτή άπό τόν οφειλέτη, πού καθιέρωνε τήν εκμετάλλευση τοϋ φ τ ω χού χωρικού άπό τόν κάτοχο τοϋ χρήματος. "Ολοι οί άγροί τής ' Α τ τ ι κ ή ; ήταν γιομάτοι μέ στύλους, όπου σημειωνόταν οτι τό χ τ ή μ α είναι υποθηκευμένο στόν τάδε ή οτόν τάδε καί τό χρηματ.κό ποσό τής υποθήκης. Ί α χωράφια πού δέ σημαδεύονταν μέ στύλους είχαν κιόλας στό μεγαλύτερο τους μέρος πουληθεί γιατί είχε λήξει ή προθεσμία τ ή ; υποθήκης, ή γιατί δέν είχαν πληρωθεί οί τόκοι καί είχαν γίνει ίδιοχτησία του ευπατρίδη τοκογλύφου. Ό -/ωρικός έπρεπε νά/αι εύχαριοτημένσς άν του έπιτρεπόταν νά μένει σάν ένοικιαστής στό χωράφι καί νά ζει άπό τό έ ν α έ κ τ ο του εισοδήματος της δουλιάς του, πληρώνοντας γιά νοίκι τά π έ ν τ ε έ κ τ α στό καινούργιο άφεντικό. Κάτι παραπάνω. "Αν τό προϊόν πούλησης τοϋ χτήματος δέν έ φτανε νά καλύψει τό χρέος, ή άν αύτό τό χρέος είχε γίνει χωρίς τήν έγγύηοη μιάς υποθήκης, ό οφειλέτης έπρεπε νά π ο υ λήσει τά παιδιά του στό έξωτερικό σάν δούλους γιά νά πληρωθεί ό πιστωτής. Ή πούληση τών παιδιών άπό τον πατέρα —αύτός ήταν ό πρώτος καρπός τού πατρικού δικαίου καί τής μονογαμίας ! Κι άν ή βδέλα δέν «ίχε άκόμα Ικανοποιηθεί πέρα γιά πέρα, μπορούσε νά πουλήσει τόν ίδιο τόν όφελέτη σάν δούλο. Τέτια ήταν ή ευχάριστη χαραυγή τοϋ πολιτισμού γιά τό λαό τής 'Αθήνας. Παλιότερα, τότες πού οί συνθήκες τής ζωή; τού λαού άντιοτοιχούοαν άκόμα στό καθεοτώ; τών γενών, ήταν αδύνατη μιά τέτια άνατροπή. Έ δ ώ όμως ή άνατροπή αύτή είχει γίνει χ ω ρ ί ; νά ξέρουν πώς. "Ας γυρίσουμε μιά στιγμή πίσω στούς ίροκέζους μας. Σ' αύτού; ήταν άκατανόητη μιά κατάσταση σάν καί τούτη πού είχε τώρα έπιβληθεί οτούς Αθηναίους σάν νά λ έ με χωρίς νά φταίνε καί σίγουρα παρά τή θέλησή τους. Σ' αύτούς ό τρόπος παραγωγής πού, χρόνο μέ χρόνο, έμενε ό ίδιος, δέ μποροϋσε ποτέ νά δημιουργήσει τέτιες συγκρούσεις πού θάλεγε κανείς οτι επιβάλλονται άπό τά έξω, δέ μποροϋσε νά δημιουργήσει τήν άντίθεοη τοϋ πλούσιου καί τού φτωχού, τών Εκμεταλλευτών καί τών εκμεταλλευομένων. Οί ίροκέζοι χρειάζονται πολύ άκόμα γιά νά κυριαρχήσουν πάνω στή φύση, μά μέσα 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 305

ατά πλαίσια τών φυσικών συνόρων πού τούς Εβαζε ή φύση κυριαρχούσαν^ πάνω στήν ίδια τους τήν παραγωγή. Έκτος άπό τίς κακές σοδιές στά περιβολάκια τους, έκτός άπό τήν εξάντληση του άποθέματος σέ ψάρια τών λιμνών καί τών ποταμιών τους, τής έξάντλησης τών άγριμιών στά δάση τους, ήξεραν π ά ν τ α τί θά άπόδιδε ό δικός τους τρόπος εξασφάλισης τών μέσων γιά τή συντήρησή τους. Ε κ ε ί ν ο πού έπρεπε νά βγαίνει ήταν -τά μέσα γιά τή συντήρησή τους, άλλοτε φτωχότερα, κι άλλοτε πλουσιότερα. Ποτέ όμως δέ μπορούσε νά προκύψουν άπρόβλεφτες κοινωνικές άνατροπές, σπάσιμο τών δεσμών πού συγκροτούσαν τά γένη, διάσπαση τών μελών στά γένη καί στίς φυλές σέ άντίθετες, Ανταγωνιζόμενες τάξεις. Ή παραγωγή κινιόταν μέσα στά πιό στενά πλαίσια, μά οί παραγωγοί εξουσίαζαν τό προϊόν τους. Αύτή ήταν ή τεράστια υπεροχή τής παραγωγής στήν έποχή τής βαρβαρότητας, πού χάθηκε μέ τό πέρασμα στόν πολιτισμό, καί θάναι καθήκον τών κατοπινών γενεών νά τήν ξανακαταχτήσουν πάνω στή βάση τής άποχτημένης σήμε,ρα τεράστιας κυριαρχίας τού ανθρώπου πάνω στή φύση καί τής ελεύθερης ένωσης τών άνθρώπων πού τώρα πιά είναι δυνατή. Διαφορετικά ήταν τά πράγματα στούς έλληνες. Έ α τ ο μική ίδιοχτησία πού έμφανίστηκε στά κοπάδια καί στά άντιχείμενα πολυτελείας, οδήγησε στήν άνταλλαγή άνάμεσα στά άτομα, στή μετατροπή τών προϊόντων σέ έ μ π ο ρ ευ μ α τ α. Καί δώ βρίσκεται τό σπέρμα δλης τής κατοπινής άνατροπής. Μόλις <οί παραγωγοί δέν ξόδευαν πιά άμεσα οί ίδιοι τό δικό τους προϊόν, μά τό έδιναν στήν άνταλλαγή, χάνανε τήν κυριαρχία πάνω του. Δέν. ξέρανε πιά τί γινόταν καί δημιουργήθηκε ή δυνατότητα νά χρησιμοποιηθεί τό προϊόν ένάντια στόν παραγωγό, γιά τήν έκμετάλλευση καί τήν καταπίεσή του. Γι 1 αύτό α α μ ι ά κοινωνία δέ μπορεί νά διατηρήσει γιά πολύ τήν κυριαρχ ί α πάνω στήν ίδια της τήν παραγωγή καί τόν έλεγχο πάνω στά κοινωνικά άποτελέσματα τοϋ δικού της παραγωγικού προτσές, δσο δέν καταργεί τήν άνταλλαγή άνάμεσα στά ξεχωριστά άτομα. Οί 'Αθηναίοι δμως έμελλαν μέ τήν ίδια τους τήν πείρα νά μάθουν πόσο γρήγορα τό προϊόν, Οστερα άπό τήν έμφάνιση τής άνταλλαγής άνάμεσα στά άτομα καί τή μετατροπή τών προϊόντων σέ Εμπορεύματα, Επιβάλλει τήν κυριαρχ'α του πάνω στόν παραγωγό. Μαζί μέ τήν παραγωγή Εμπορευμάτων παρουσιάJO. ϋά^ξ-"Krytiskc, Ju*Uxra «£ra» τόμος //. 

I 306

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

στηκε καί ή καλλιέργεια τής γής άπό τά ξεχωριστά άτομα χαί γιά δικό τους λογαριασμό καί σύντομα κατόπιν ακολούθησε καί ή άτομική ίδιοχτησία στή γή. Ή ρ θ ε άκόμα καί τό χρήμα, τό γενικό έμπόρευμα, πού μ' αύτό άνταλλάζονταν όλα τ ' ά λ λ α . "Οταν όμως οί άνθρωποι εφεύρισκαν τό χρήμα δέν φαντάζονταν δτι δημιουργούσαν μ' αύτό τόν τρόπο μιά νέα κοινωνική δύναμη, τή μοναδική δύναμη πού είχε καθολική σημασία καί πού μπροστά της έπρεπε νά υποκλίνεται ολόκληρη ή κοινωνία. Καί τήν κυριαρχία αύτής τής νέας δύναμης, πού ξεπήδησε ξαφνικα, χ ω ρίς νά τό ξέρουν καί χωρίς νά τό θέλουν οί ίδιοι οί δημιουργοί της, τήν ένιωσαν οί 'Αθηναίοι σ* δλη τήν ωμότητα τής νεότητάς τηςΤί έπρεπε νά γίνει ; Τό παλιό καθεστώς τ ό ν γενών δέν άποδβιχτηκε μονάχα άνίσχυρο μπρός στή νικηφόρα πορεία τού χρήματος, στάθηκε έπίσης άπόλυτα άνίκανο νά βρεί μέσα στά πλαίσιά του χώρο γιά πράγματα càv τό χρήμα, τούς πιστωτές καί χρεώστες, τή βίαιη είσπραξη χρεών. 'Ωστόσο ότ.ήρχε πιά ή νέα κοινωνική δύναμη χαί οί εύοεβείς πόθοι, ή νοσταλγία γιά Επιστροφή στόν παλιό καλόν χαιρό, δέ μπορούσαν νά βγάλουν άπό τή μέση τό χρήμα καί τήν τοκογλυφία. Κι άχόμα ανοίχτηκαν μιά σειρά άλλα, δευτερεύοντα ρήγματα στό καθεστώς τών γενών. Τό άναχάτωμα τών μελών τού γένους χαί τών φρατριών σ' δλη τήν περιοχή τής 'Αττικής, ιδίως στήν 'Αθήνα, μεγάλωνε άπό γενιά σέ γενιά, παρά τό γεγονός δτι ό αθηναίο; πολίτης, ένώ μπορούσε νά πουλά χ τ ή μ α τ α έξω άπό τό γένος του, δέν είχε άκόμα τό δικαίωμα νά πουλήσει τό σπίτι του. Μέ τήν πρόοδο τής βιομηχανίας καί τών Επικοινωνιών είχε άναπτυχθεί πληρέστερα ό καταμερισμός τής έργασίας άνάμεσα στούς διάφορους κλάδους παραγωγής : γεωργία καί χειροτεχνία —καί μέσα στή χειροτεχνία, άνάμεσα στίς άναρίθμητες υποδιαιρέσεις τ η ς : έμπόριο, ναυτιλία, κ λ π . Τώρα ο πληθυσμός,άνάλογα μέ τήν άπασχόλησή του, χωριζόταν σέ άρκετά σταθερές ομάδες πού ή καθεμιά τους είχε μιά σειρά νέα κοινά συμφέροντα πού δεν είχαν θέση στό γένος ή στή φρατρία καί πού γιά τή φροντίδα τους χρειάζονταν νέα αξιώματα. Ό άριθμτς τών δούλων είχε αυξηθεί σημαντικά καί θά πρέτ.ει άπό τότε κιόλας νά είχε ξεπεράοει πολύ τόν άριθμό τών Ελεύθερων άθηναίων. Τό καθεστώς τών γενών άρχικά δέν ήξερε τή δουλεία, Επίμένως δέν ήξερε καί τά μέσα γιά νά κρατά σέ χαλινάρι αύτή τή μάζα τών άνελεύθερων. Και τέλος, τό εμπόριο είχε φέρε-' 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 307

οτήν Αθήνα ένα σωρό ξένους, πού Εγκατασταίνονταν Εκεί γιατί Εκεί ήταν πιό εύκολο νά κερδίζουν χρήματα, χαί σύμφωνα Επίσης μέ τό παλιό σύστημα, οί ξένοι αύτοί δέν είχαν οδτε πολιτικά δικαιώματα, οδτε νομική προστασία χαί, π α ρά τήν πατροπαράδοτη άνοχή, Εμεναν ενα Ενοχλητικό ξένο στοιχείο μέσα στό λαό. Κοντολογής, τό σύστημα τών γενών ζύγωνε ατό τέλος του. Ή κοινωνία καθημερινά άναπτυσσόταν καί ξεπερνούσε τά πλαισιά του. Δέ μπορούσε μήτε νά Εμποδίσει μήτε νά εξαλείψει καί τά χειρότερα άκόμα κακά πού είχαν γεννηθεί μπροστά ατά μάτια δλου τοϋ κόσμου. Στό μεταξύ δμως είχε άναπτυχθεί σιωπηρά τό κράτος. Οί νέες όμάδες πού δημιουργήθηκαν μέ τόν καταμερισμό τής έργασίας, πρώτα άνάμεσα στήν πόλη καί τήν ύπαιθρο, καί ύστερα άνάμεσα στούς διάφορους κλάδους έργασίας μέσα στήν ίδια τήν πόλη, δημιούργησαν νέα δργανα γιά τήν υπεράσπιση τών συμφερόντων τους. Δημιουργήθηκαν κάθε λογής αξιώματα. Καί τό νεαρό κράτος χρειάστηκε πρίν άπ' δλα μιά δική του ένοπλη δύναμη, πού στούς θαλασσοπόρους άθηναίους μπορούσε στήν άρχή νάναι μονάχα ναυτική δύναμη γιά διάφορους μικρούς πολέμους καί γιά τήν προστασία τών έμπορικών καραβιών. Κάποτε, άγνωστο πότε, πρίν άπό τόν Σόλωνα, δημιουργήθηκαν οί ναυκραρίες, μικρές έδαφικές περιοχές, δώδεκα σέ κάθε φυλή. Κάθε ναυκραρία δφειλε νά διαθέτει Εν α πολεμικό καράβι, νά τό άρματώνει καί νά τό έπανδρώνει, καί χώρια ά π ' αύτό νά διαθέτει καί δυό ίππείς. Ό δεσμός αύτός χτύπησε άπό δυό μεριές τό καθεστώς τών γενών. Πρώτα, γιατί δημιουργούσε μιά δημόσια Εξουσία ( ö f f e n t l i c h e Gewalt) 1 , πού άπλούστατα δέν ήταν πιά ταυτόσημη μέ τό σύνολο τοϋ Ενοπλου λαού. Καί δεύτερο, γιά πρώτη φορά διαιρούσε τό λαό γιά δημόσιους σκοπούς όχι κατά συγγενιχή όμάδα, μά χατά Ε δ α φ ι κ ή σ υ γ κ α τ ο ί κ η σ η . Τί σημασία ε.'χε αύτό θά φανεί παρακάτω. Μιά καί τό καθεστώς τών γενών δέ μποροϋσε νά βοηθήΤήν ίχφραοη «Öffentliche Gewalt» ό Δίνιν τή μιταΦρνί«: μί τόν βρο < ny&ROTHaJI BMCTb> (ΪηλαΪή βημόοια ίξοοοία), (ρλ. JICllHHCKH« CfopHKK. XlV, ο§λ. 332). ΛιατηροΟμ· αύτή τή μιταφραοη τοϋ Λβνιν nuvτοΟ, ταρα τ ί γβγονός βτι άλλοΟ (βλ. Λ ί ν I ν, «Έργα», τομος ΧλΙ. ο·λ. 374 375), Ύΐα λόγους ίχλαίχιυοης, μιταφραζιι τήν ίχφραοη αύτη μί τόν όρο < 06lllCCTBCHHan BJiacTb , (βηΧ. χοινωνιχή ί;ουοία). (-7,μ. -όντ. οτή fœoixr, ί χ ί ο ο η των Λιαλ·χτών έργων Μαρί-"Ενγχ»λς)
1 

I 08

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ce', τόν έκμεταλλευόμενο λαό, δέν έμενε ατό λαό άλλο παρά νά υπολογίζει μόνο στό κράτος πού γεννιόταν. Κι αύτό τόν βοήθησε μέ τή νομοθεσία τοϋ Σόλωνα, πού ταυτόχρονα δυνάμωνε μέ τή σε ρά της τό κράτος σέ βάρος τού παλιού καθεστώτος. Ό Σόλωνας—ό τρόπος πού το 5 9 4 π . Χ . Ιγινε ή μεταρύθμισή του δέ μάς ένδιαφέρει έδώ—Εγκαινίασε τή σειρά τών λεγόμενων πολιτικών επαναστάσεων καί τήν έγκαινίασε μέ μιά έπέμραοη στήν ίδιοχτησία. " Ο / ε ς οί έπαναστάσεις πού έγιναν άπό τότε είναι έπαναστάσεις γιά τήν υπεράσπιση ένός είδους ίδιοχτηαίας ένάντια σ' ένα άλλο είδος ίδιοχτησίας. Δέ μπορούν νά υπερασπίσουν τό ένα σύστημα χωρίο νά παραβιάσουν τό ά λ λο. Στή μεγάλη Γαλλική Ε π α ν ά σ τ α σ η θυσίασαν τή φεουδαρχική ίδιοχτησία γιά .»ά σώσουν τήν άστική. Στήν έπανάσταση τού Σόλωνα ή ίδιοχτησία τών πιστωτών θυσιάστηκε πρός όφελος τής ίδιοχτησίας τ ώ ν οφειλετών. 'Απλούστατα άκυρώθηκαν τά χρέη. Τις λεπτομέρειες δέν τίς ξέρουμε άκριβώς, μά ό Σόλων στά ποιήματα του παινεύεται ότι απομάκρυνε άπό τίς χρεωμένες γαίες τούς στύλους υποθήκης καί οτι έφερε ξανά στόν τόπο τους όσους είχαν δραπετεύσει ή είχαν πουληθεί στό εξωτερικό γ.ά χρέη. Αύτό μπόρεσε νά γίνει μονάχα μέ μιά j··'cχτή παραβίαση τής ίδιοχτησίας. Καί π ρ α γ μ α τ ι κ ά , άπό τήν πρώτη ως τήν τελευταία, όλες οί πολιτικές λεγόμενες έπαναστάσεις έγιναν γιά τήν προστασία ένός ε ί δ ο υ ς ίδιοχτησίας πού π ρ α γ ματοποιήθηκε μέ τήν κατάσχεση (πού λέγεται κσί κλοπή) ένος ά λ λ ο υ είδους ίδιοχτησίας. Κι αύτό είναι τόσο άληθινό, πού έπί 2 . 5 0 0 χρόνια ή άτομική ίδιοχτησία μπόρεσε νά διατηρηθεί μονάχα μέ τήν παραβίαση τής ίδισχτησίας. Τώρα δμως έπρεπε νά βρεθεί τρόπος γιά νά Εμποδιστεί τό έ^νασκλάβωμα τών έλεύθερων άθηναίων. Αύτό έγινε πρώτα μέ γενικά μέτρα, λ χ . μέ τήν άπαγόρευση χρεωστικών συμβολαίων οπου τό πρόσωπο τού οφειλέτη έμπαινε ένέχυρο. ' Α κ ό μα καθορίστηκε ένα άνώτατο όριο στήν έκταση τής γ α ι ο χ τ η σίας που μπορεί νά κατέχει κάθε ξεχωριστό άτομο, γιά νά μπουν έτσι μερικοί τουλάχιστο φραγμοί στή βουλιμία τών ευπατριδών γιά τή γη τών χωριζών. "Ύστερα όμως ακολουθούσαν συνταγματικές άλλαγές, πού οί σπουδαιότερες γιά μδς είναι οί π α ρ α κ ά τ ω : Αΰϊησαν τά μέλη του συμβουλίου σέ 400, έκατό άπό κάθε φυλή. 'Κδώ λοιπόν έμενε άκόμα βάση ή φυλή. Αυτή ήταν ωστόσο καί ή μόνη πλευρά τ ι ύ παλιού καθεστώτος πού μπήκε στό 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 309

νέο κρατικό σώμα. Γιατί χατά τ ' άλλα ό Σόλωνας χώρισε τούς πολίτες οέ 4 τάξεις σύμφωνα μέ τή γή πού είχαν χαί σύμφωνα μέ τό είσόδημά τους. 500, 300 χαί 150 μέδιμνοι σιτηρά (1 μέδιμνος=περίπου 41 λίτρες) ήταν τά ελάχιστα εισοδήματα γιά τίς τρεις πρώτες τάξεις. "Οποιος είχε λιγότερη γαιοχτησία ή δέν είχε διόλου, άνήκε στήν τέταρτη τάξη. "Ολα τά άξιώματα δικαιούνταν νά τά κατέχουν μόνον οί τρείς άνώτερες τάξεις, χα( τά άνώτατα άξιώματα μόνον ή πρώτη τάξη. Ή τέταρτη τάξη είχε μονάχα τό δικαίωμα νά μιλά καί νά ψηφίζει στή λαϊκή συνέλευση. Έ δ ώ όμως έκλέγονταν καί έδώ λογοδοτούσαν δλοι οί άξιωματούχοι, έδώ φτιάχνονταν ολοι οί νόμοι καί έδώ ή τέταρτη τάξη άποτελούσε τήν πλειοψηφία Τά άριστοκρατιχά προνόμια άνανεώθηκαν έν μέρει μέ τή μορφή προνομίων τοϋ πλούτου. μά ό λαός διατηρούσε τήν άποφασιστική έξουσία. Οί τέσσερις τάξεις άποτελοϋσαν έπίσης «τή βάση γιά μιά νέα οργάνωση τοϋ στρατού. Οί δυό πρώτες τάξεις Ιδιναν τό ίππικό, ή τρίτη υπηρετούσε σάν βαρύ πεζικό, ή τέταρτη σάν ελαφρά δπλι»μένο, εύκίνητο πεζικό, ή υπηρετούσε στό στόλο, δπου πιθανό νά πληρωνόταν χιόλας. Έ δ ώ λοιπόν μπαίνει Ινα όλότελα καινούργιο στοιχείο στό καθεστώς : ή άτομική ίδιοχτησία. Τά δικαιώματα καί τά κ α θήκοντα τών πολιτών διαβαθμίζονται άνάλογα μέ τήν Ικταση τής γαιοχτησίας του;, καί στό βαθμό πού κερδίζουν σέ έπιροή οί ίδιοχτήτριες τάξεις, στόν ίδιο βαθμό παραγκωνίζονται οί παλιές αίματοσυγγενικές ένώσεις. Τό καθεστώς τών Αγενών είχε όποστεί μιά νέα ήττα. Ί Ι διαβάθμιση τών πολιτικών δικαιωμάτων άνάλογα μέ τήν περιουσία δέν ήταν άπό τούς θεσμούς έκείνους, χωρίς τούς οποίους δέ μπορεί νά όπάρχει κράτος. Ό σ ο μεγάλο ρόλο κι άν έπαιξε ή διαβάθμιση αύτή στή συνταγματική ίστορία τών κρατών, ώστόσο πολλά κράτη, καί μάλιστα τά πιό Εξελιγμένα, δέν τή χρειάστηκαν. Καί στήν 'Αθήνα άκόμα έπαιξε μόνο παροδικό ρόλο. 'Από τόν καιρό τοϋ 'Αριστείδη δλα τά άξιώματα ήταν προσιτά στόν κάθε πολίτη. Στά άμέσως κατοπινά 8 0 χρόνια ή αθηναϊκή κοινωνία πήρε σιγά-σιγά τήν κατεύθυνση πρός τήν όποία έξελίχθηκε παραπέρα στούς αιώνες πού άκολούθησαν. Είχε μπει φραγμός στήν άχαλίνωτη κερδοσκοπία τής γής τής προσολωνικής έποχής, έπίσης είχε μπει φραγμός καί στήν απεριόριστη συγκέντρωση τής 

310

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ*

γαιοχτησίας. Κύριος κλάδος βιοπορισμού γίνονται τό εμπόριο χαί ή χειροτεχνία, μαζί χαί ή καλλιτεχνική χειροτεχνία ( K u n s t handwerk), πού έξαοκοϋνται δλο καί σέ μεγαλύτερη κλίμακα μέ τή δουλιά τών σκλάβων. Οί άνθρωποι φωτίζονταν. Οί άθηναίοι, άντί νά έχμεταλλεύονται μέ τόν παλιό ωμό τρόπο τούς συμπολίτες τους, έκμεταλλεύονταν κυρίως τούς δούλους καί τήν έξωαθηναΐκή πελατεία. Μεγάλωναν διαρκώς ή κινητή ίδιοχτησία, ό χρηματικός πλούτος καί ό πλούτος σέ δούλους καί καράβια, μά δέν ήταν τώρα πιά άπλό μέσο γιά ν* άποχτούν γαιοχτησία, όπως ήταν στήν παλιά, περιορισμένη έποχή, είχε γίνει αύτοσκοπός. "Ετσι, άπό τή μιά μεριά δημιουργήθηκε γιά τήν παλιά έξουσία τής άριστοκρατίας ένας νικηφόρος Ανταγωνιστής, ή τάξη τών πλούσιων πού άσχολούνταν μέ τή βιομηχανία καί τό έμπόριο, άπό τήν άλλη μεριά δμως Αφαιρέθηκε καί τό τε· λευταίο έδαφος άπό τά ύπολείμζτα τού παλιού καθεστώτος τών γενών. Τά γένη, οί φρατρίες καί οί φυλές πού τά μέλη τους είχα ν τώρα σκορπίσει σ* δλη τήν 'Αττική καί κατοικούσαν ανακατωμένοι, έγιναν έτσι ολότελα ακατάλληλα σάν πολιτικά σώματα. "Ενα σωρό Αθηναίοι πολίτες δέν Ανήκαν σέ χανένα γένος, ήταν μέτοικοι πού ένώ είχαν Αποχτήσει τά δικαιώματα τού πολίτη, δέν είχαν γίνει δεχτοί σέ καμιά Από τίς παλιές αίματοσυγγενιχές ένώσεις. Δίπλα τους βρίσκονταν ακόμα οί ξένοι έπήλυδες πού είχαν μόνο νομική προστασία καί πού ό άριθμός τους ολοένα αδξαινε. Στό μεταξύ συνεχίζονταν οί κομματικοί Αγώνες. Έ Αριστοκρατία γύρευε νά ξαναποχτήσει τά προτερινά της προνόμια καί πέτυχε γιά μιά στιγμή νά Επικρατήσει ξανά, ώσπου ή Επανάσταση τού Κλεισθένη (509 π.Χ.) τή γκρέμισε όριστικά. Μαζί -ης δμως γκρέμισε καί τό τελευταίο υπόλειμα τού καθεστώτος τών γενών. Ό Κλεισθένης στή νέα του νομοθεσία Αγνόησε τίς τέσσερις παλιές φυλές πού στηρίζονταν στά γένη καί στίς φρατρίες. Στή θέση τους μπήχε μιά ολότελα νέα όργάνωση πού βασιζόταν Αποκλειστικά στή διαίρεση τών πολιτών σύμφωνα μέ τόν τόπο κατοικίας, διαίρεση πού είχε δοκιμαστεί κιόλας στίς ναυκραρίες. 'Αποφασιστικός παράγοντας δέν ήταν πιά ή αίματοσυγγένεια, άλλά ό τόπος κατοικίας. Τώρα δέ διαιρούσαν τό λαό, μά τό Εδαφος, οί κάτοικοι πολιτικά γίνονταν άπλό έξάρτημα τού Εδάφους. 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 311

'Ολόκληρη ή 'Αττική χωρίστηκε σέ έκατό αύτοδιοικούμενες κοινοτικές περιοχές πού λέγονταν δήμοι. Οί πολίτες πού κ α τοικούσαν σέ κάθε δήμο (οί δημότες) έκλέγανβ τόν προϊστάμενο τους (τό δήμαρχο) καί τόν ταμία τους, καθώς καί 3 0 δικαστές μέ δικαστική δικαιοδοσία γιά μικρότερες διαφορές. Οί δήμοι Απόχτησαν έπίσης καί άπό ένα δικό τους ναό κι άπό ένα προστάτη θεό ή ήρωα, πού τούς ίερείς του τούς έκλέγανε. Ή ανώτατη έξουσία στό δήμο βρισκόταν στή συνέλευση τών δημοτών. Είναι, δπως σωστά παρατηρεί ό Μόργκαν, τό πρωτότυπο τής αύτοκυβερνούμενης αμερικανικής πόλης, ΐ ό διαμορφωνόμενο κράτος στήν 'Αθήνα άρχισε μέ τήν ίδια μονάδα, στήν όποία καταλήγει τό σύγχρονο κράτος στήν άνώτατη ά ν ά π τ υ ξή του. Δέκα ά π ' αύτές τίς μονάδες, τούς δήμους, αποτελούσαν μιά φυλή πού δμως, γιά νά διακρίνεται άπό τήν παλιά φυλή τών γενών, όνομάζεται τώρα τοπική φυλή. Ή τοπική φυλή δέν ήταν μονάχα αύτοδιοικούμενο πολιτικό σώμα, ήταν έπίσης καί στρατιωτικό σώμα. Έξέλεγε τό φύλαρχο ή τόν προεστό τής φυλής πού διοικούσε τό ίππικό, έναν ταξίαρχο πού διοικούσε τό πεζικό καί τό στρατηγό πού διοικούσε δλους τούς άντρες •τού στρατολογούνταν στήν περιοχή τής φυλής. Διέθετε έπίσης πέντε πολεμικά καράβια μέ τούς άντρες τους καί τούς διοικητές τους, καί έπαιρνε γιά προστάτη άγιο έναν άττικό ήρωα, πού Ιφερε καί τό δνομα του. Τέλος έβγαζε 5 0 βουλευτές γιά τήν ζθηναϊκή βουλή. Τό Επιστέγασμα ήταν τό άθηναϊκό κράτος, πού τό διοικούσε ή βουλή άπό τούς πεντακόσιους Εκλεγμένους τών δέκα ^υλών, καί σέ τελευταία Ανάλυση, ή συνέλευση τού λαού, δπου είχε δικαίωμα νά μπαίνει καί νά ψηφίζει κάθε Αθηναίος π ο λίτης. Παράλληλα οί άρχοντες καί Αλλοι Αξιωματούχοι φρόντιζαν γιά τούς διάφορους κλάδους τής διοίκησης καί γιά τή δικαιοσύνη. 'Ανώτατος λειτουργός τής Εκτελεστικής Εξουσίας δέν υπήρχε στήν 'Αθήνα. Μ' αύτό τό νέο σύστημα καί μέ τήν είσδσχή πολύ μεγάλου άριθμού κατοίκων μέ δχι πλήρη δικαιώματα, Εν μέρει Από Επήλυδες καί Εν μέρει Από Απελεύθερους δούλους, άποκλείστηκαν τά δργανα τού καθεστώτος τών γενών άπό τίς δημόσιες ό »το θέσεις. Κατάντησαν ιδιωτικές Ενώσεις καί θρησκευτικές Εταιρίες. "Ομως ή ήθική Επίδραση, ό πατροπαράδοτος τρό- 

I 312

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

πος αντίληψης καί οκέψης τής παλιάς έποχής τών γενών έπέζηααν άκόμα πολύν καιρό καί χάθηκαν μονάχα σιγά-σιγά. Αύτό φάνηκε ο' έναν άλλον κρατικό θεσμό. Είδαμε δτι τό ούσιαστικό χαρακτηριστικό γνώρισμα τού κράτους είναι ή ξεχωριστή άπό τή μάζα τοϋ λαοϋ δημόσια έξουσία. Ή 'Αθήνα είχε τότε μονάχα λαϊκό στρατό καί ένα στόλο πού τόν επάνδρωνε καί τόν άρμάτωνε άμεσα ό λαός. 'Ο στρατός καί ό στόλος τήν υπεράσπιζαν άπό τούς έξωτερικούς έ χ θρούς καί κρατούσαν στό χαλινάρι τούς δούλους, πού τότε κιόλας Αποτελούσαν τή μεγάλη πλειοψηφία τού πληθυσμού. 'Απέναντι στούς πολίτες τή δημόσια εξουσία άρχικά τήν άποτελοϋσε μονάχα ή Αστυνομία, πού είναι τόσο παλιά δσο καί τό κράτος, γι' αύτό καί οί άφελείς γάλλοι τού XVIII αιώνα δέ μιλούσαν γιά πολιτισμένους λαούς μά γιά λαούς άστυνομευμένους (nations policées). Οί Αθηναίοι ίδρυσαν λοιπόν μαζί μέ τό κράτος τους καί Αστυνομία, μιά σωστή χωροφυλακή άπό πεζούς καί έφιππους τοξότες κυνηγούς τής υπαίθρου (Landjäger), δπως τούς λένε στή Νότια Γερμανία καί στήν Ε λ β ε τ ί α . Ί Ι χ ω ροφυλακή αύτή δμως σχηματίστηκε Από δ ο ύ λ ο υ ς . Τόσο έξευτελιστική φαινόταν στόν έλεύθερο Αθηναίο αύτή ή υπηρεσία τοϋ χωροφύλακα πού προτιμούσε νά τόν πιάνει ό οπλισμένος δούλος παρά νά Ασχολείται ό ίδιος μέ τέτιες Ατιμωτικές πράξεις. 'Εδώ εκφράζεται Ακόμα ή παλιά νοοτροπία τών γενών. Τό κράτος δέ μπορούσε νά όπάρχει χωρίς τήν Αστυνομία, μά ήταν Ακόμα νέο καί δέν είχε Ακόμα Αρκετό ήθικό κύρος γιά νά κάνει σεβαστό ένα έπάγγελμα πού Αναγκαστικά φαινόταν Ατιμωτικό στά πρώην μέλη τού γένους. Πόσο πολύ τό συμπληρωμένο πιά στά κύρια χαρακτηριστικά του γνωρίσματα κράτος ταίριαζε στήν καινούρια κοινωνική κατάσταση τών Αθηναίων, φαίνεται άπό τή γρήγορη άνθιση τού πλούτου, τού έμπορίου καί τής βιομηχανίας. Ί Ι ταξική Αντίθεση πού πάνω της στηρίζονταν οί κοινωνικοί καί πολιτικοί θεσμοί, δέν ήταν πιά ή άντίθεση άνάμεσα στήν Αριστοκρατία καί στόν κοινό λαό, μά ή άντίθεση άνάμεσα στούς δούλους καί στούς Ελεύθερους, στούς κατοίκους μέ περιορισμένα δικαιώματα καί στούς πολίτες. Τόν καιρό τής άνώτατης άνθισης δλοι οί Ελεύθεροι πολίτες τής 'Αθήνας, μαζί μέ τίς γυναίκες καί τά παιδιάτους, ήταν περίπου 90.000 άτομα, δίπλα σ" αύτούς υπήρχαν 365.000 δούλοι καί τών δυό φύλων καί 45.000 κάτοικοι μ4 πε- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 313

ριορισμένα δικαιώματα—ξένοι καί απελεύθεροι. Σέ κάθε ένήλικο άρενα πολίτη Αναλογούσαν λοιπόν τουλάχιστο 18 δούλοι καί π ά νω άπό 2 κάτοικοι μέ περιορισμένα δικαιώματα 'Ο μεγάλο; Αριθμός τών δούλων έξηγείται άπό τό οτι πολλοί άπ' αυτούς εργάζονται μαζί σέ μανιφακτοϋρες, αϊ μεγάλους χώρους, καί κάτω άπό τήν Επίβλεψη επιστατών. Μέ τήν άνάπτυξη όμως τοϋ εμπορίου καί τής βιομηχανίας Ιχουμε συσσώρευση καί συγκέντρωση τών Αγαθών σέ λίγα χέρια, Εξαθλίωση της μάζας τών ελεύθερων πολιτών, ποό τούς έμενε μονάχα ή Εκλογή : ή νά συναγωνιστούν τήν Εργασία τών δούλων μέ τή χειρωναχτική έργασία, πού τή θεωρούσαν καί υβριστική καί βάναυση καί πού δέν υποσχόταν καί πολλά, ή νά έξαθλιωθοϋν. Μέσα στίς τότε συνθήκες Ακολούθησαν Αναγκαστικά τό δεύτερο δρόμο, καί Επειδή Αποτελούσαν τόν δγκο τού πληθυσμού, κατάστρεψαν Ετσι δλο τό Αθηναϊκό κράτος. Δέν κατάστρεψε ή δημοκρατία τήν 'Αθήνα, δπως υποστηρίζουν οί εύρωπαίοι τσανακογλύφτες καί αύλόδουλοι δάσκαλοι, μά ή δουλεία, π^ύ πρόγραφε τήν Εργασία τοϋ Ελεύθερου πολίτη. Ή δημιουργία τοϋ κράτους στούς Αθηναίους είναι Εξαιρετικά χαρακτηριστικό παράδειγμα γιά τό πώς σχηματίζονται γενικά τά κράτη, γιατί άπό τή μιά μεριά γίνεται έντελώς καθάρια χωρίς Ανάμιξη Εξωτερικής ή έσωτερικής βίας—ό σφετερισμός τής εξουσίας Από τόν Πεισίστρατο δέν άφησε κανένα ίχνος τής σύντομης ύπαρξης του—καί άπό τήν άλλη μεριά γιατί δείχνει Ενα κράτος μέ πολύ ψηλή μορφή Εξέλιξης, τή δημοκρατική πολιτεία (Demokratische Republik) πού ξεπηδά άμεσα Από τήν κοινωνία τών γενών καί τέλος γιατί γνωρίζουμε Αρκ~τά δλες τίς ούσιαστικές λεπτομέρειες του. VI

ΤΟ ΓΕΝΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΗ ΡΩΜΗ
.'Από τό μύθο γιά τήν ίδρυση τής Ρώμης βγαίνει δτι ο πρώτος οικισμός Εγινε Από μιά σειρά λατ.νικά γένη (ό μύθος λέει δτι ήταν Εκατό), πού ήταν Ενωμένα σέ μιά φυλή. Σύντομα προσκολλήθηκε α' αύτά μιά σαβελλική φυλή, πού έπίσης λέγεται δτι είχε έκατό γένη καί τέλος μιά τρίτη φυλή άπο διάφο- 

I 314

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ρα στοιχεία, καί πού, δπως λένε, είχ« χι αύτή εκατό γένη. "Ολη ή άφήγηση δείχνει |ΐέ τήν πρώτη ματιά 8τι σχεδόν τίποτα, Εκτός άπό τό γένος, δέν ήταν φυσιχό προϊόν, χαί τούτο άχόμα σέ πολλές περιπτώσεις ήταν μονάχα μιά παραφυάδα τοΰ άρχικοΰ γ έ νους, πού Εξακολουθούσε νά όπάρχει ατήν παλιά πατρίδα. Οί φυλές Ιχουν Αποτυπωμένη τή σφραγίδα τής τεχνητής σύνθεσης, ώατόσο άπό συγγενικά κυρίως στοιχεία καί κατά τό πρότυπο τής παλιάς φυσικά άναπτυγμένης κι δχι φτιαχτής φυλής, καί δέν αποκλείεται ό πυρήνας τής κάθε μιανής άπό τίς τρεις αύτές φυλές νά υπήρξε μιά πραγματική παλιά φυλή. Τό Ενδιάμεσο μέλος, ή φρατρία, σχηματιζόταν άπό δέκα γένη καί όνομαζόταν κουρία. Τπήρχαν λοιπόν τριάντα κουρίες. Είναι γενικά παραδεγμένο δτι τό ρωμαϊκό γένος ήταν ό ίδιος θεαμός μέ τό έλληνιχό. "Αν λοιπόν τό έλληνικό γένος είναι ή παραπέρα άνάπτυξή τής κοινωνικής έκείνης μονάδας πού τήν πρωτόγονή της μορφή μάς τήν παρουσιάζουν οί άμερικανοί έρυθρόδερμοι, τό ίδιο ίσχύει, φυσικά, καί γιά τό ρωμαϊκό γένος. Μπορούμε έπομένως Εδώ νά είμαστε πιό σύντομοι. 1 ο ρωμαϊκό γένος, τουλάχιστο οτήν άρχαιότατη έποχή τής Ι'ώμης, είχε τήν παρακάτω συγκρότηση: 1) 'Αμοιβαίο κληρονομικό δικαίωμα τών μελών τοΰ γένους. ΜΙ περιουσία Εμενε ατό γένος. 'Επειδή στό ρωμαϊκό γένος, δπως χαί ατό Ελληνικό, Επιχρατοΰσε χιόλας τό πατριχό δίκαιο, ά π ο χλείονταν οί άπόγονοι τής γυναικείας γενεαλογικής γραμμής. Σύμφωνα μέ τό νόμο τής Δωδεχαδέλτου, του πιό παλιοΰ γ ν ω στού σέ μάς γραφτού ρωμαϊκού δικαίου, κληρονομούσαν πρώτα τά παιδιά σάν φυσικοί κληρονόμοι. "Οταν δέν υπήρχαν παιδιά οί άγνάτοι (συγγενείς τής ά ν δ ρ ι κ ή ς γραμμής). Καί δταν δέν υπήρχαν ούτε αύτοί, τότε κληρονομούσαν τά μέλη τοΰ γένους. Σέ όλες τίς περιπτώσεις ή περιουσία Εμενε στό γένος. Βλέπουμε εδώ τή βαθμιαία εισαγωγή στίς συνήθειες τών γενών καινούργιων κανόνων δικαίου πού προκλήθηκαν άπό τόν αύξανόμενο πλούτο καί τή μονογαμία : τό άρχικό ίσο δικαίωμα κληρονομιάς τών μελών τοΰ γένους περιορίστηκε πρώια—ίσως άπό πολύ νωρίς, δπως άναφέραμε πιά πάνω—μέ τήν πράξη, ατούς άγνάτους, τέλος στά παιδιά καί τούς άπογόνους τους μέσα στή φυλή τοΰ άντρα. Στή Δωδεκάδελτο αύτό φυσικά Εμφανίζεται σέ Αντίστροφη σειρά. 2 ) Ύ π α ρ ξ η κοινού τόπου ταφής. "Οταν τό γένος τών Κλαυ- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 315

δίων πού ήταν πατρίκιοι, ήρθε άπό τή Ρηγίλη ατή Ρώμη, τοο δόθηκε ένα χομάτι γής, καθώς έπίσης χι ίνας κοινός τόπος ταφής μ έ . σα στήν πόλη. Ά χ ό μ α χαί τόν καιρό τού Αύγούστου θάψανε τό χεφάλι τοό Βάρου, πού έπεσε στό δρυμό too Τεύτομπουργχ καί τόφεραν στή Ρώμη, στόν τύμβο τού γένους (gentilitius t u m u l u s ) . Τό γένος (τών Κουϊντιλίων) είχε λοιπόν άχόμα ξεχωριστό τύμβο. 3) Κοινές θρησκευτικές τελετές. Αύτές, τά sacra gentilitia, είναι γνωστές. 4 ) Υποχρέωση νά μήν παντρεύονται μέσα στό γένος. Αύτό δέ φαίνεται ποτέ νά μετατράπηκε στή Ρ ώ μ η σέ γραφτό νόμο, μά τό έθιμο έμεινε. Ά π ό τό πλήθος τών ρωμαϊκών ζευγαριών πού διατηρήθηκαν τά όνόματά τους ως τήν έποχή μας, κανένα δέν έχει τό ίδιο δνομα γένους γιά τόν άντρα χαί τή γυναίχα. Τό κληρονομικό δίκαιο άποδείχνει έπίσης τούτο τόν κανόνα. Ή γυναίκα χάνει μέ τό γάμο τά άγνατικά της δικαιώματα, βγαίνει άπό τό γένος της καί μήτε αύτή, μήτε τά παιδιά της δέ μπορούν νά κ λ η ρονομήσουν άπό τόν πατέρα της, ή άπό τά άδέρφια τού πατέρα της, γιατί άλλιώς θά χανόταν τό κληρονομικό μερίδιο τού πατρικού γένους. Αύτό έχει νόημα μονάχα μέ τήν προϋπόθεση οτ: ή γυναίχα δέ μπορεί νά παντρευτεί μέλος τοδ γένους της. 5 ) "Ενα χομάτι γής πού τόχαν κοινή ίδιοχτησία. Αύτό τό βρίσκουμε πάντα στήν πρωτόγονη έποχή, τότες πού άρχισαν νά μοιράζουν τή γή τής φυλής. Στίς λατινικές φυλές βρίσκουμε ν* άνήκει ή γής έν μέρει στή φυλή, έν μέρει στό γένος, έν μέρει στά νοιχοχυριά πού είναι άμφίβολο άν Αποτελούσαν τότε ξεχωριστές οικογένειες. Λένε ότι ό Ρωμύλος έκανε τήν πρώτη διανομή τής γής σέ χωριστά άτομα, περίπου ένα έκτάρι (δυό j u g e r a ) στόν καθένα. 'Ωστόσο βρίσκουμε καί άργότερα γαιοχτησία στά χέρια τών γενών, γιά νά μή μιλήσουμε καθόλου γιά τήν κρατική γή, πού γύρω της περιστρέφεται δλη ή Εσωτερική Ιστορία τής δημοκρατίας. 6) 'Γποχρέωση τών μελών τού γένους νά άλληλοδπερασπίζονται καί νά άλληλοβοηθιοονται. Γιά τήν υποχρέωση αύτή μάς λέει έλάχιστα πράγματα ή γραφτή ίστορία. Τό ρωμαϊκό κράτος έμφανίστηκε άπό τήν άρχή τόσο ισχυρό πού τό δικαίωμα τής προφύλαξης άπό τήν άδικία πέρασε σ* αύτό. "Οταν πιάστηκε δ "Αππιος Κλαύδιος, δλο του τό γένος φόρεσε πένθος, άκόμα καί κείνοι πού ήταν προσωπικοί του έχθροί. Τόν καιρό τοϋ δεύτερου καρχηδονιακού πολέμου ένώθηκαν τά γένη γιά νά πετύχουν 

I 316

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Ϊ

τήν άπόλυση τών μελών τους πού είχαν πιαστεί αιχμάλωτοι πολέμου. Ή γερουσία τούς τό Α π α γ ό ρ ε υ σ ε . 7) Δικαίωμα στά μέλη τοϋ γένους νά φέρουν τό ϋνομά του. Αύτό διατηρήθηκε ως τήν έποχή τής αύτοκρατορίας. Στούς Απελεύθερους έπέτρεπαν νά παίρνουν τό όνομα του γένους του πρώην κυρίου τους, χωρίς όμως νάχουν τά δικαιώματα τοϋ γένους. 8) Δικαίωμα υιοθέτησης ξένων στό γένος. Αύτό γινόταν μέ υιοθέτηση άπό μιά οικογένεια (δπως στούς ινδιάνους), πού είχε σάν συνέπεια καί τήν εισδοχή στό γένος. 9) Τό δικαίωμα νά Εκλέγουν καί νά καθαιρούν τόν προεστό δέν Αναφέρεται πουθενά. Ε π ε ι δ ή δμως τήν πρώτη περίοδο τής Ρώμης, άπό τόν αιρετό βασιλέα καί κάτω, δλα τά Αξιώματα τά συμπλήρωναν μέ διορισμό ή μέ έκλογή, καί έπειδή καί οί ίδιες οί κουρίες έκλέγαν» τούς ιερείς τους, μπορούμε νά υποθέσουμε τό ίδιο καί γιά τούς Αρχηγούς (principes) τών γενών —δσο κι άν ή έκλογή άπό τήν ίδια πάντα οικογένεια στο γένος είχε ίσως γίνει κιόλας κανόνας. Αύτά ήταν τά δικαιώματα ένός ρωμαϊκού γένους. "Αν έξαιρέσουμε τό ολοκληρωμένο πιά πέρασμα στο πατρικό δίκαιο, είναι πιστό είδωλο τών δικαιωμάτων καί υποχρεώσεων τοϋ γένους τών ίροκέζων. Καί δώ «προβάλλει καθαρά ό ίροκέζος». Δίνουμε ένα μόνο παράδειγμα γιά τό πόση σύγχιση Επικρατεί γιά τό ρωμαϊκό καθεστώς τών γενών άκόμα καί σήμερα καί στούς πιό Αναγνωρισμένους Ιστοριογράφους μας. Στή διατριβή τοϋ Μόμσεν γιά τά ρωμαϊκά κύρια όν.όματα τ ι ς έποχής τής δημοκρατίας καί τής αύγουστιανής περιόδου (Römische Fors c h u n g e n , Berlin, 1864 1 ) διαβάζουμε: « Ε κ τ ό ς άπό δλους τούς άντρες-μέλη τοϋ γένους, άν άποκλεισουμε φυσικά τούς δούλους, συμπεριλάβουμε δμως τούς υιοθετούμενους καί τους προστατευόμενους, τό δνομα τού γένους τό παίρνουν έπίσης καί οί γυναίκες . .. Ή φυλή (Stamm δπως μεταφράζει έδώ τό g e n s ό Μόμσεν) ε ί ν α ι . . . μιά κοινότητα πού προήλθε άπό κοινή—πραγματική ή όποτιθέμενη ή καί φανταστική—καταγωγή, καί πού συνδέεται μέ κοινές τελετές, κοινό τόπο ταφής καί κοινή κληρονομιά, στήν όποία .ποροϋν καί πρέπει νά θεωρούν δτι άνήκουν δλα τά προσωπικά λεύθερα άτομα, έπομένως καί οί γυναίκες. Δυσκολίες δημιουργεί

1 Th. Mommsen, « Ρ ω μ α ΐ χ ί ς ϊ ρ ε υ ν ι ς ι , 2η Ιχίοοη, τόμ. Ι-ΙΙ, Βιρολίνο, 1864-1878. (Σημ. Σύντ.) 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 317

όμως ό καθορισμός τοϋ όνόματος τοό γένους τών παντρεμένων γυναικών. Ή δυσκολία αυτή φυσικά δέν όπάρχει γιά τήν περίοδο πού δέν έπιτρεπόταν στή γυναίκα νά παντρεύεται άλλον έκτός άπό ένα μέλος τοϋ γένους της. Καί, όπως άποδείχνεται, γιά ένα μεγάλο χρονικό διάστημα όπήρχε γιά τίς γυναίκες μεγαλύτερη δυσκολία νά παντρεύονται έξω άπο τό γένος παρά μέσα στό γένος, γιατί άκόμα καί στόν VI αίώνα τό gentis enuptio 1 τό παραχωρούσαν σάν προσωπικό προνόμιο γιά ά ν τ α μ ο ι β ή . . . . "Οπου όμως παρουσιάζονταν τέτιες έξωγαμίες έπρεπε ή γυναίκα στούς π α λαιότατους καιρούς νά περνούσε στή φυλή τοϋ άντρα. Δέν υπάρχει πιό βέβαιο πράγμα άπό τό οτι ή γυναίκα μέ τόν παλιό θρησκευτικό γάμο έμπαινε όλότελα στή νομική καί θρησκευτική κοινότητα τού άντρα καί έβγαινε άπό τή δική της. Ποιός δέν ξέρει δτι ή παντρεμένη γυναίκα χάνει τά ένεργητικά καί παθητικά της κληρονομικά δικαιώματα μέσα στό γένος, ένώ άντίθετα συνδέεται μέ κληρονομικό δεσμό μέ τόν άντρα της, τά παιδιά της καί τά μέλη τής φυλής τοϋ άντρα της γενικά ; Καί εφόσον ό άντρας της τήν υιοθετεί καί μπαίνει έτσι στήν οίκογένειά του, πώς μπορεί νά μένει μακριά άπό τό γένος του;» (σελ. 9-11). Ό Μόμσεν ισχυρίζεται, λοιπόν, δτι στίς ρωμαίες γυναίκες πού άνήκανε σέ κάποιο γένος έπιτρεπόταν άρχικά νά παντρεύονται μονάχα μ έ σ α στό γένος τους, δτι τό ρωμαϊκό γένος ήταν λοιπόν ένδογααικό καί δχι έξωγαμικό. Ή άποψη αύτή πού άντιφάσκει μέ δλη τήν πείρα πού συγκεντρώθηκε άπό τούς άλλους λαούς, στηρίζεται κυρίως, άν δχι Αποκλειστικά, σ' ένα χωρίο τοϋ Λιβίου (βιβλίο X X X I X , σελ. 19) πού προκάλεσε πολλές συζητήσεις καί πού σύμφωνα μ* :ύτό ή γερουσία τό έτος 568 τής Ρώμης, δηλ τό 186 π χ . άποφάσισε, uti Feceniae Hispallae datio, deminutio, g e n t i s enuptio, t u t o n s optio item esset quasi ei vir t e s t a m e n t o d e d i s s e t ; utique ei i n g e n u o nubere liceret, neu quid ei qui earn duxisset, o b id fraudi ignominiaeve esset— ή Φετσένια Ίσπάλλα νά έχει τό δικαίωμα νά διαθέσει τήν περιουσία της, νά τήν έλαττώσει, νά παντρευτεί έξω άπό τό γένος καί νά διαλέξει κηδεμόνα, άκριβώς σάν νά τής είχε μεταφέρει τό δικαίωμα αύτό μέ διαθήκη (δ πεθαμένος) άντρας της, δτι μπορεί νά παντρευτεί έναν γεννημένο ελεύθερο,
1 Γάμος ίξω ίτ.ό τό γίνος. (Σημ. -ύντ.) 

I 325

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

καί δτι σ' αύτόν πού θά τήν Επαιρνε γυναίκα του, δέ θά τούτό καταλόγιζαν κακή πράξη ή ντροπή. 'Αναμφισβήτητα λοιπόν δίνεται Εδώ στή Φετσένια, μιάν Απελεύθερη, τό δικαίωμα νά παντρευτεί Εξω άπό τό γένος. Καί σύμφωνα μ' αύτά, καί ό σύζυγος είχε Αναμφισβήτητα τό δικαίωμα νά μεταβιβάσει μέ διαθήκη μετά τό θάνατό του τό δικαίωμα στή γυναίκα του νά παντρευτεί Εξω άπό τό γένος. Μά Εξω άπό π ο ι ό γένος,' "Αν ή γυναίκα ήταν υποχρεωμένη νά παντρεύεται μέσα στό γένος της, δπως υποθέτει ό Μόμοεν, τότε καί μετά τό γάμο θά Επρεπε νά μένει σ' αύτό τό γένος της. Πρώτα δμως πρέπει νά άποδειχτεί ίσα-ίοα αύτή ή Ενδογαμία τοΰ γένους ποό ό Μ&μσεν ισχυρίζεται δτι όπάρχει. Καί δεύτερο, άν ή γυναίκα ήταν υποχρεωμένη νά παντρεύεται μέσα στό γένος της, τότε, φυσικά, κι ό άντρας Επρεπε νά κάνει τό ίδιο, γιατί άλλιώς δέ θάβρισκε γυναίκα· "Ετσι όμως καταλήγουμε στήν υπόθεση δτι ό άντρας μπορούσε μέ διαθήκη νά μεταβιβάζει στή γυναίκα του ενα δικαίωμα πού δέν τό είχε ούτε ό ίδιος γιά τόν εαυτό του. Φ τ ά νουμε λοιπόν σέ νομικό παραλογιομό. Αύτό τό νιώθει κι ό ίδιος ό Μόμοεν καί γι' αύτο υποθέτει δ τ ι : «γιά τό γάμο Εξω άπό τό γένος νομικά δέ χρειαζόταν μόνο ή συγκατάθεση του έξουσιαστή, μά καί δλων τών μελών τοΰ γένους» (οελ. 10, σημείωση). Αύτό πρώτα είναι μιά πολύ τολμηρή υπόθεση καί δεύτερο Αντιφάσκει μέ τό σαφές κείμενο του χωρίου. Ή γερουσία τής δίνει τό δικαίωμα αύτό σ τ ή θ έ σ η τ ο ΰ ά ν τ ρ α , καί τής δίνει ρητά μόνον, ούτε περισσότερα ούτε λιγότερα ά π ' δσα θά μπορούσε νά rîjt είχε δόσει ό άντρας της, δμως αύτό πού τής δίνει είναι Ενα ά π ό λ υ τ ο δικαίωμα, πού δέν Εξαρτιέται άπό άλλους περιορισμούς, Ετσι πού άν τό χρησιμοποιήσει νά μήν Εχει νά πάθει τίποτα καί ό νέος της άντρας. 'Αναθέτει μάλιστα στούς τωρινούς καί μελλοντικούς όπάτους καί πραίτορες νά φροντίζουν νά μήν πάθει καμιά άδικία ά π ' αύτό. Έ υπόθεση του Μόμοεν φαίνεται λοιπόν πέρα γιά πέρα άπαράδεχτη. Ή λοιπόν πρέπει νά υποθέσουμε δτι ή γυναίκα παντρεύτηκε Εναν άντρα Από άλλο γένος, Ενώ ή ίδια Εμενε στό γένος πού γεννήθηκε, καί τότε, σύμφωνα μέ τό πιό π ά \ ω χωρίο, ό άντρας της θά είχε τό δικαία μα νά Επιτρέψει στή γυναίκα του νά παντρευτεί Εξω diti τό δικό τις γένος. Δηλαδή θά είχε τό δικαίωμα νά άποφασίζει γιά υποθέσεις ένός γένους στό όποιο δέν 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ

II»

άνήχε καβάλου. Ή όπόθεοη είναι τόσο παράλογη, πού δέν αξίζει 6 κόπος νά μιλούμε πιά γι* αύχήνΜένει λοιπόν μονάχα νά αποθέσουμε ölt ή γυνχίχα στόν πρώτο της γάμο παντρεύτηκε έναν άντρα άπό άλλο γένος χαί δτι μέ τό γάμο της πέρασε άπ/ούστατα στό γένος τού άντρα της, πράγμα πού χαί όΜόμσεν τό παραδέχεται πραγματικά γιά παρόμοιες περιπτώσεις. Τότε έξηγιέται αμέσως ολος ό συσχετισμός τής όπόθεοης. Ί Ι γυναίχα πού μέ τό γάμο της αποσπάστηκε άπό τό παλιό της γένος, χαί έγινε δεχτή στή νέα ένωοί γενών τού άντρα, χατέχει έκεί μέσα μιάν όλότελα ξεχωριστή θέση Είναι βέβαια μέλος τού γένους, μά οχι συγγενής άπό αίμα Ό χαραχτήρας τής εισδοχής της άποκλείει προκαταβολικά κάθε άπαγόρευση γάμου μέσα στό γένος, οπού άχρφώς μπήχε μέ τό γάμο της. 'Επιπλέον, τή δέχτηκαν στή γαμήλια ένωση τοϋ γένους, καί κληρονομεί μέ τό θάνατο τοϋ άντρα ίνα μέρος τής π:ριουσίας του, πού είναι περιουσία ένός μέλους τοϋ γένους. Τί φυσικότερο λοιπόν άπό τό ότι ή περιουσία αύτή πρέπει νά μείνει μέσα στο γένος καί δτι Επομένως πρέπει ή γυναίκα νά παντρευτεί ένα μέλος του γένους τοο πρώτου της άντρα καί κανέναν άλ/ον; Κι άν χρειάζεται νά γίνει έξαίρεση, ποιός είναι πιό άρμόδιος νά τήν Εξουσιοδοτήσει γι* αύτό άν δχι εκείνος πού τής κληροδότησε αύτή τήν περιουσία, δηλ. ό πρώτος της άντρας; Τή στιγμή πού τ ή ; κληροδοτεί Ενα μέρος τής περιουσίας καί σύγχρονα τής Επιτρέπει νά μεταφέρει μέ γάμο, ή σάν συνέπεια τοϋ γάμου, σέ ξένο γένος αδτό τό μέρος τής περιουσίας, αύτό θά πει ότι τοϋ ανήκει άκόμα αύτή ή περιουσία. Έπομένως διαθέτει κυριολεχτικχ μονάχα τήν ίδιοχτησία του. "Οσο γιά τήν fcia τή γυναίκα καί τή σχέση της πρός τό γένος του άντρα της, αύτός τήν έφερε στό γένος τούτο μέ μιά πράξη έλεύθερης βούλησης—μέ τό γάμο. Γι' αύτό φαίνεται Επίσης φυσικό δτι είναι τό κατάλληλο πρόσωπο, πού μπορεί νά την Εξουσιοδοτήσει νά βγει από τό γένος αύτό μέ ένα δεύτερο γάμο. Κοντολογής, τό πράγμα φαίνεται άπλό καί αύτονόητο μόλις έγκαταλείψουμβ τήν περίφημη όπόθεση τοϋ Ενδογαμιχού ρωμαϊκού γένους καί δούμε τό γένος αύτό μιάς κι Εξαρχής σάν έξωγαμικό, όπως τό χάνει ό Μόργχαν. Μένει άχόμα μιά τελευταία απόθεση πού βρήκε έπίοί,ς τού: έκπροσώπους της, καί ίσως τσύς περισσότερους. Ι ο χωρίο λέει άπλώς «δτι οί απελεύθερες δούλες (libcrtae) δέ μπορυΰσαν χωρίς ειδική έγκριση e gente e n u b e r t , (νά παντρεύονται εΐω άπό 

I 20

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τό γένος), ή νά κάνουν μιά άπό τίς πράξεις πού έχοντας σχέση μέ το capitis deminutio minima 1 , θά προκαλούσε τήν έξοοο της 11 bei ta άπό τήν ένωση τοϋ γένους» (βλ. Lange, «Römische Altertümer»», Βερολίνο, 1856, I, σελ. 195. Έ δ ώ ό Λάνγκε άναφερεται στόν Χοϋσκε σχετικά μέ τό χωρίο τοϋ Λίβιου πού π α ραθέτουμε). Ά ν αύτή ή ύπόθεσ/j είναι σωστή, τότε πιά τό χωρίο δέν αποδείχνει απολύτως τίποτα γιά τίς σχέσεις τών πλέρια έλεύΟερων ρωμαίων γυναικών, καί δέ μπορεί πια καθόλου νά γίνεται λογος γ:ά υποχρέωαή τους νά παντρεύονται μέσα στό γένος. Σ" όλη τή ρωμαϊκή φιλολογία ή έκφραση enuptio gentis, παρουσιάζεται ο' αύτό τό μοναδικό χωρίο καί πουθενά άλλοϋ. Ή λέξη en II be re, παντρεύομαι έξω, παρουσιάζεται μόνο τρεις φορές, καί τίς τρείς φορές στόν Λίβιο, κι αύτό οχι σχετικά μέ τό γένος. Ί Ι ίδεα δτι οί ρωμαίες έπιτρέπεται νά παντρεύονται μονάχα μέσα στό γένος χρωστά τήν ύπαρξή της σ* αύτό τό μοναδικό χωρίο. Λέ στέκει δμως καθόλου. Γιατί, ή τό χωρίο άναφέρεται σέ ειδικούς περιορισμούς γιά τίς άπελεύθερες, καί τότε δέν άποδείχνει τίποτα γιά τις γεννημένες Ελεύθερες (ingenuae), ή ίσχύει καί γιά τίς γεννημένες ελεύθερες, καί τότε μάλλον Αποδείχνει ότι ή γυναίκα κατά κανόνα παντρευόταν έξω άπό τό γένος της, μά μέ τό γάμο περνούσε στό γένος τοϋ άντρα. Έπομένως μιλά ενάντια στόν Μόμσεν καί όπερ τοϋ Μόργκαν. "ϊστερα άπό τριακόσια σχεδόν χρόνια μετά τήν ίδρυση τής Ρώμης, οί δεσμοί τού γένους ήταν άκόμα τόσο ισχυροί πού ένα γένος πατρικίων, τό γένος τών φαβίων, μπόρεσε μέ τή συγκατάθεση τής γερουσίας ν' άναλάβει μονάχο του μιά πολεμική έκστρατεία ενάντια στή γειτονική πόλη Ούήϊα (Vei). Λένε δτι είχαν έκστρατεύσει 306 φάβιοι καί σκοτώθηκαν δλοι σέ μιά ένέδρα. Έ ν α μοναδικό άγόρι πού είχε μείνει πίσω συνέχισε τό γένος. Δέκα γένη άποτελοϋσαν δπως είπαμε μιά φρατρία, πού έδώ λεγόταν κουρία, καί είχε σπουδαιότερες δημόσιες Αρμοδιότητες άπό τήν έλληνική φρατρία. Κάθε κουρία είχε τίς δικές της θρησκευτικέ; τελετές, τά δικά της ιερά καί τούς δικούς της ιερείς. Οί τελευταίοι στό σύνολό τους άποτελοϋσαν ένα άπό τούς ρωμαϊκούς συλλόγους ιερέων. Δέκα κουρίες άποτελοϋσαν μιά φυλή.
Ά ζ ώ λ « ι α τών olxof«ν«ια*ών ίιχαίωματαιν. L. Lange, «Ριαμαΐχίς Ά ρ / α ι έ τ η τ ι ς » , τόμ. Ι-ΙΙΙ, Βιρολΐνο, 18561871. (Σημ. Σύντ.)
2 1 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 321

πού, δπως χι οί όπόλοιπες λατινικές φυλές, Ισως νά είχαν αρχικά έναν Εκλεγμένο άρχηγό—στρατηγό καί αρχιερέα. Τό σύνολο τών τριών φυλών Αποτελούσε τό ρωμαϊκό λαό, τόν p o p u l u s romanus. Στό ρωμαϊκό λαό λοιπόν μποροϋσε ν' Ανήκει μονάχα δποιος ήταν μέλος ένός γένους καί μέσον αύτοϋ μιάς κουρίας καί φυλής. Ή πρώτη κοινωνική συγκρότηση αδτοϋ τοό λαοϋ ήταν ή παρακάτω. Τά δημόσια πράγματα τά φρόντιζε κατά πρώτο λόγο ή γερουσία, πού όπως σημείωσε σωστά πρώτος ό Μμπουρ, σχηματιζόταν άπό τούς άρχηγούς τών 300 γεν&ν. Καί άκριβώς έπειδή ήταν οί γεροντότεροι τών γενών, λέγονταν πατέρες, p a t r e s , καί τό σύνολο τους γερουσία ( S e n a t u s ) (συμβούλιο τών γερόντων, άπό τ 0 8 β ί ΐ ε χ = γ έ ρ ο ς ) . Ή συνήθεια νά εκλέγουν τό γερουσιαστή άπό τήν ίδια πάντα οικογένεια κάθε γένους, γέννησε χαί 5ώ τήν πρώτη κληρονομική άριστοκρατία. Οί οικογένειες αυτές ονομάζονταν πατρίκιοι καί διεκδικούσαν τό άποκλειστικό δικαίωμα νά μπαίνουν στή γερουσία καί νάχουν δλα τά άλλα ά£ιώματα. Τό γεγονός δτι ό λαός μέ τό πέρασμα τοϋ χρόνου δέχτηκε αύτή τήν άξ'ωση, πού μετατράπηκε σέ πραγματικό δικαίωμα, Εκφράζεται στό μύθο πού λέει δτι ό Ρωμύλος έδοσε στούς πρώτους γερουσιαστές καί στούς άπογόνους τους τόν τίτλο τοϋ πατρικίου (patricius) καί τά προνόμιά του. Ή γερουσία, δπως καί ή Αθηναϊκή βουλή, είχε τό δικαίωμα νά άποφασίζει γιά πολλές υποθέσεις, νά κάνει τήν προκαταρκτική συζήτηση γιά περιπτώσεις πιό σοβαρές καί ιδίως γιά τούς νέους νόμους. Τούς νόμους τούς άποφάσιζε τελικά ή λαϊκή συνέλευση πού λεγόταν c u m i t i a c u r i a t a (συνέλευση τών κουριών). Ό λαός συνερχόταν συνταγμένος κατά κουρίες καί μέσα σέ κάθε κουρία πιθανώς κατά γένη. "Οταν έπρόκειτο νά παρθεί Απόφαση, κάθε μιά άπό τίς 30 κουρίες είχε μιά ψήφο. Ή συνέλευση τών κουριών ένέκρινε ή άπόριπτε δλους τούς νόμους, έξέλεγε δλους τούς Ανώτερους δημόσιους λειτουργούς μαζί και τόν rex (τόν λεγόμενο βασιλέα), κήρυσσε τόν πόλεμο, (ή γερουσία δμως έκλεινε τήν ειρήνη), καί Αποφάσιζε σάν άνώτατο δικαστήριο, ύστερα άπό προσφυγή τών ένδιαφερομένων, α' δλες τίς περιπτώσεις πού Επρόκειτο γιά θανατική ποινή ρωμαίου πολίτη. Τέλος, πλάϊ στή γερουσία καί τή λαϊκή συνέλευση βρισνόταν ό rex, πού άντιστοινοϋσε άκριβώς στόν έλληνα βασιλέα καί πού δέν ήταν καθόλου δ σχεδόν άπόλυτσς μονάρχης δπως τόν παρουσιάζει
•Jl .W^Î-'frjwWi AtaUpà Sera, τ<φ* Ii. 

I

322

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ό Μόμοεν 1 . Κι α ύ τ ό ; ήταν Αρχιερέας καί πρόεδρος σέ όρισμένα δικαστήρια. Δέν είχε καθόλου άστιχές Αρμοδιότητες, ή έξουσία πάνω στή ζωή, τήν έλευθερία ή τήν ίδιοχτηαία τών πολιτών, έκτος Από χείνην πού πήγαζε άπό τήν πειθαρχική έξουσία του σάν στρατιωτικός δ οιχητής, ή Από τήν έξουσία του να έκτελεί Αποφάσεις σάν π^ό.δρος τοό δικαστηρίου. Τό αξίωμα τοό βασιλέα (r< χ ) δέν ήταν κληρονομικό. 'Αντίθετα, έ βασιλεύς έχΛεγόιαν πρώτα, ίσως μέ πρόταση τοό προκατόχου του, Από τ ή συνέλευση τών κουριών, καί Οστερα, σέ μιά δεύτερη συνέλευση, τόν έγχατάσταιναν πανηγυρικά στό άξίωμά του. " 0 « μπορούσε χαί νά καθαιρεθεί, τό άποδείχνει ή μοίρα τοϋ Ταρκύνιου τοϋ Περήφανου. "Οπως οί Ελληνες ττ.ν ήρωίκή Εποχή, Ετσι καί οί ρωμαίοι τόν χαιρό τών λεγόμενων βασιλέων ζούσαν σέ μιά στρατιωτική δ η μοκρατία πού στηριζόταν στά γένη, στίς φρατρίες χαί τίς φυλρς, Απ' όπου καί Αναπτύχθηκε. "Οσο χι άν οί κουρίες χαί οί φυλές ήταν ως Ενα βαθμό τεχνητοί σχηματισμοί, είχαν ώστόσο σ χ η ματιστεί σύμφωνα μέ τά γνήσια φυσιχά πρότυπα τής χοινωνίας, πού τσύς γέννησε χαί ποό τίς περιέβαλλε Αχόμα Απ' δλες τίς μεριές. Ό σ ο χι άν είχε κερδίσει χιόλας Εδαφος ή φυσικά Αναπτυγμένη Αριστοκρατία τών πατρικίων, δσο κι άν οί r e g e s ( β α σιλείς) προσπαθούσαν atyà-σιγά νά εύρύνουν τίς δικαιοδοσίες τους, δλα αύτά δέν άλλάζουν τόν Αρχικό βασικό χαρακτήρα τοϋ καθεστώτος καί αύτό μονάχα Εχει σημασία Εδώ Στό μεταξύ αδίαινε ό πληθυσμός τ ή ς πόλης τής Ρ ώ μ η ς καί τοϋ ρωμαϊ«ού Εδάφους πού είχε εύρυνθεί μέ κ α τ α χ τ ή σ ε ι ς , έν μέρει μέ μετοίκηση, έν μέρει μέ κατοίκους Από τίς υ π ο τ α γ μένες, κυρίως τίς λατινικές περιοχές. "Ολοι αύτοί οί νέοι υπήκοοι (τό πρόβλημα τών π ε λ α τ ώ ν — c l i e n t e s τ ό Αφήνουμε έδώ κ α 1 Τό λατινικό rex—«Ιναι τό χελτο-ιρλανΒιχό righ (προεοτός φυλής) χαί τό γοτθιχο reiks. Ό τ ι αότό, δ πους έπίιης χαί ό βι<:ς μας t'Urst (οτα αγγλιχ» first, οτα Βανιχα fürste, Βηλ. ό πρβτος), οήμαιν· ίρχιχα τόν προεοτό τοβ γένοο; ή τής φυλής βγαίνει άπό τό &τΐ ο( γότθο: άπό τόν τέταρτο άχόμα αΙώνα είχαν μια ιΙΒιχή λέςη για τόν Κατοπινό βαοιλιά, τόν οτρατηγό ένός όλόχληρου λαοβ: th<udan c . Στή μ·ταφραο>, τής Βίβλοο το3 Ούλφίλα, ό Άρταςέρςης χαί ό Ήρώΐης βί λέγονται ποτέ reiks, άλλά thiud ns χαί τό χρατος (Ραΐχ) τοΟ αύτοχρατορα Tlßtpiou βέ λ«γ«ταΙ reik , άλλα thiudinassus. Στό γ'.τθιχό Ανομα tniudan, ή βπως τό μκαφρα.ουμ» λαθεμένα, τοβ βαοιλια Thiudareik, Theodorich, Bt,X. Dietrich, ουγχωνεόονται χαί ol βοό όνομαο(·ς. (Σ η μ • ( · ο η τ ο β " Ε ν γ χ ε λ ς ) . 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 323

τά μέρος) βρίσκονταν έξω άπό τά παλιά γένη, άπό τίς π α λιές κουρίβς καί φυλές, δέν άποτβλούσαν λοιπόν μέρος τού p o p u l u s r o m a n u s , του καθαυτό ρωμαϊκού λαού. Ή τ α ν προσωπικά Ελεύθεροι άνθρωποι, μπορούσαν νά Εχουν γαιοχτησ-'α, ήταν ύποχρεωμένοι νά πληρώνουν φόρους καί νά Εκτελούν στρατιωτικά χρέη. Δέ μπορούσαν όμως νά κατέχουν άξιώματα r a t νά παίρνουν μέρος στή συνέλευση τών κουριών, οδτε στό μοίρασμα τών καταχτηαένων κρατικών γαιών. 'Αποτελούσαν τους πληβείους, που άποχλείο'ταν άπό δλα τά δηαόσια δικαιώματα. Μέ τόν άριθμό τους, πού όλο καί αύξαινε, μέ τή στρατιωτική τους Εκπαίδευση καί τόν όπλιομό τους Εγιναν άπειλητική δύναμη γιά τόν παλιό p o p u l u s πουχε κλείσει έρμητικά τίς πόρτες του σέ κ ά / ε ξένο στοιχείο. Σ ' α ύ τ α πρέπει νά προστέσουμε ότι ή γαιοχτησία φαίνεται νά ήταν αρκετά ίσα μοιρασμένη άνάμεσα στον p o p u n S καί στούς πληβείους, ένώ 6 έμπορικός καί βιομηχανικός πλούτος, πού δέν είχε βέβαια άκόμα πολύ άναπτυχθεί. βρισκόταν κυρίως στά χέρια τών πληβείων. Μέ τό β,ιθύ σκοτάδι, πού περιβάλλει τήν όλότελα μυθική άρχέγονη ίστορία τής Ρώμης—σκοτάδι πού τοκαμαν άκόμα πιό δυνατό οί όρθολογιστικές-πραγματιστικες προσπάθειες έρμηνείας καί οί Εκθέ.εις τών κατόπιν ν νομικά μορφωμένων συγγραφέων πού τά Εργα τους χρησιμοποιούνται σάν πηγές—είναι άδύνατο νά πεί κανείς κάτι τό όριστικό είτε γιά τόν χρόνο, είτε γιά τήν πορεία, είτε γιά τήν άφορμή τής Επανάστασης πού Εβαλε τέλος στήν παλιά όργάνωση των γενών. Βέβαιο είναι μονάχα όιι ή αιτία της βρισκόταν στούς άγώνες άνάμεσα στοάς πληβείους καί στόν p n p j i u s . Τό νέο πολίτευμα πού τό άποδίδουν στόν βασιλέα Σέρβιο Τύλλιου καί πού στηρίζεται σέ Ελληνικά πρότυπα, ιδίως στόν Σόλωνα, δημιούργησε μιά νέα λαϊκή συνέλευση πού περιλάβαινε ή άπόκλειε χωρ'ς διάκριση καί τόν p o p u l u s καί τούς πληβείους, άνάλογα μέ τό άν πρόσφεραν πολεμικές όπηρεσίες ή δχι. "Ολοι οί άντρες πού ήταν όποχρεωμένοι να όπηρετοϋν στό στρατό χ ω ρίστηκαν σύμφωνα μέ τήν περιουσία τους σέ Εξι τάξεις. Ή Ελάχιστη περιουσία οέ κάθε μιά άπό τίς πέντε πρώτες τάξεις ή-αν : ί — 1 0 0 . 0 0 0 άσσίρια, JI—75.000, JJI—50.000, I V — 2 5 000, V —11.000 άσσάρια. Κατά τόν Ντυρώ ντέ λά Μάλ τ ά π - ο α αύτά ισοδυναμούσαν περίπου μέ 14.C0.\ 10.: 00, 7.000, 3.6C0 καί 1.570 μάρκα. Τήν έκτη τάξη, τούς προλετάριους, τήν άποτελοϋσαν Soot 

I 324

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

είχαν μικρότερτ) περιουσία χαί Εξαιρούνταν άπό τή θητεία χαί τούς φόρους. Στή νέα λαϊκή ουνέλευοη τών έκατονταρχιών (comitia centuri ita) οί πολίτες Ερχονταν συνταγμένοι στρατιωτικά στίς έκατονταρχίες τους, κατά λόχους άπό 100 άντρες, καί κάθε έκατονταρχία είχε μιά ψήφο. Έ πρώτη τάξη όμως διέθετε 80 έκατονταρχίες, ή δεύτερη 22, ή τρίτη 20, ή τέταρτη 22, ή πέμπτη 30, ή έκτη γιά λνγους ευπρέπειας διέθετε κι αύτή μιά. Πρέπει v i προστίσουμε άκόμα τούς ιππείς, πού Αποτελούνταν άπό τούς πλουσιότερους, μέ 18 έκατονταρχίες. Υ π ή ρ χ α ν δηλαδή συνολικά 193 έκατονταρχίες Γιά τήν πλειοψηφία χρειάζονταν 97 ψήφοι. Μονάχα δμως οί ίιτπείς καί ή πρώτη τάξη είχαν μαζί 9 8 ψήφους, δηλαδή τήν πλειοψηφία. Ά ν αύτοί συμφωνούσαν, δέ ρωτιόνταν καθόλου οί υπόλοιποι, ή Εγκυρη Απόφαση είχε παρθεί. Σ' αύτή τή νέα συνέλευση τών έκατονταρχιών πέρασαν τ ώ ρα δλα τά πολιτικά δικαιώματα τής προηγούμενης συνέλευσης τών κουριών (έκτός άπό μερικά όνομαστικά δικαιώματα). Οί κουρίες καί τά γένη πού τίς άποτελοϋσαν, όποβιβάστηκαν Ετσι, δπως στήν 'Αθήνα, σέ άπλές ιδιωτικές καί θρησκευτικές έταιρίες, καί c i v τέτιες φυτοζωούσαν άκόμα πολύν καιρό, ένώ ή ζυνέ'.ευοη τών κουριών σύντομα Εσβησε όλότελα. Γιά νά Εξοστρακίσουν άπό το κράτος καί τίς τρίίς παλιές φυλές τών γενών καθιέρωσαν τέσσερες έδαφικές φυλές, πού ή καθεμιά τους κατοικούσε τό Ενα τέταρτο τής πόλης καί είχε μιά σειρά πολι-ικά δικαιώματα. Έ τ σ ι καί στή Ρώμη, πρίν άκόμα καταργηθεί ή λεγόμενη βασιλεία, είχε διασπαστεί τό παλιό κοινωνικό καθεστώς τών γενών, πού στηριζόταν σέ προσωπικούς δεσμούς αίματος. Τή θέση του τήν πήρε μιά νέα πραγματικά κρατική συγκρότηση πού βασιζόταν στήν Εδαφική διαίρεση καί στίς περιουσιακές διαφορές. Τή δημόσια έξουσία τήν άποτελούσαν Εδώ οί πολίτες πού ήταν όποχοεωμένοι νά υπηρετούν στρατιωτικά καί νά χρησιμοποιούνται όχι μονάχα ένάντια στούς δούλους, μά καί Ενάντια στούς λεγόμενους προλετάριους, πού άποκλείονταν άπό τή στρατιωτική υπηρεσία καί δέν είχαν δικαίωμα νά φέρουν δπλα. Τό νέο καθεστώς Αναπτύχθηκε παραπέρα μέ τό διώξιμο τοό τελευταίου rex, Ταρκύνιου τού Περήφανου, πού είχε σφετεριστεί πραγματική βασιλική Εξουσία, καί μέ τήν άντιχατάσταση τοϋ βασιλέα άπό δυό στρατηγούς (υπάτους—consules) μέ ίση έξουσία, (δπως γίνεται στούς ίροκέζους). Μέσα στά πλαίσια αύτοϋ τοϋ καθε- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 325

στώτος κινείται δλη ή ίστορία τής ρωμαϊκής δημοκρατίας μέ δλους τούς άγώνες της ά ν ά μ ο α ατούς πατρικίους χαί ατούς πληβείους γιά τά άξιώματα χαί τή συμμετοχή στήν έκμετάλλευαη τών κρατιχών γαιών, μέ τήν τελική διάλυση τής άριατοχρατίας τών πατρικίων μέσα στή νέα τάξη τών μεγάλων γαιοχτημόνων χαί μεγιστάνων τοϋ χρήματος, πού σιγά-σιγά άπορόφηααν δλη τή γαιοχτησία τών χωρικών πού είχαν καταστραφεί μέ τή στρατιωτική όπηρεαία. Ή νέα αύτή τάξη καλλιεργούσε μέ δούλους τά καινούργια χτήματα πού δημιουργήθηκαν μ ' α ύ τ ό ν τόν τρόπο, ερήμωσε τήν 'Ιταλία άπό τούς κατοίκους της καί άνοιξε έτσι τίς πόρτες όχι μονάχα ατήν αύτοχρατορία, μά χαί στούς διαδόχους της, τούς γερμανούς βαρβάρους. VII

ΤΟ ΓΕΝΟΣ ΣΤΟΥΣ ΚΕΛΤΕΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΓΕΡΜΑΝΟΥΣ
Ό χώρος δέ μάς επιτρέπε: νά έπεχταθοόμε ατούς δεσμούς τοϋ γένους πού όπάρχουν άχόμα χαί τώρα σέ λίγο ή πολύ κ α θαρή μορφή ατούς πιό διαφορετικούς άγριους χαί βάρβαρους λαούς, ή ατά ί χ ν η πού άφησαν οί θεσμοί αύτοI οτήν παλιότερη ίστορία τών πολιτισμένων λαών τής 'Ασίας. Παντού βρίσκουμε αύτά ή έκείνα τά ίχνη. Μερικά παραδείγματα φτάνουν: Πρίν άκόμα άνακαλυφθεί τό γένος, ό άνθρωπος πού περισσότερο ά π ' δλους μόχθησε γιά νά τό παρανοτ'σει, ό Μάκ Αένναν, ά π ό δειξε τήν όπαρξή του καί τό περιέγραψε ατίς γενικές του γραμμές σωστά, ατούς καλμούχους, τούς τσερκέζους, τούς σαμογιέτες καί σέ τρείς ίνδικούς λαούς : τούς βάραλι, τούς μαγγάρ χαί τούς μουννιπούρι. Τελευταία ό Μ. Κοβαλέφσχι ανακάλυψε καί περιέγραψε τό γένος στούς ψάβους, τούς χεβσούρους, τούς σβανήτες καί αέ άλλες χαοχασιανές φυλές. Έ δ ώ θά περιοριστούμε μονάχα σέ μερικές σύντομες σημειώσεις γιά τήν ύπαρξη τού γένους στούς κέλτες χαί τούς άρχαίους γερμανούς ( G e r m a n e n ) . Οί παλαιότεροι κελτικοί νόμοι πού διασώθηκαν μάς δείχνουν ολοζώντανο άχόμα τό γένος. Στήν 'Ιρλανδία ζει άκόμα χαί σήμερα τουλάχιστο αάν ένστιχτο στή λαϊκή συνείδηση, μ* δλο πού τό διαλύσανε μέ τή βία οί άγγλοι. Στή Σκωτία βρισκόταν σέ π λ έ ρια άνθιση άκόμα καί στά μέσα τού περασμένου αίώνα, χαί 

I 326

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

έκμηδενιστηκε χαί δω επίσης μονάχα μέ τά όπλα, τ ή νομοθεσία χαί τά διχαστήρ α τών^άγγλων. Οί άρχαίοι ούαλικοί νομοί, πού γράφτηκαν πολλούς αιώνες πρίν άπό τήν άγγλική κατάχτηση, τό άργοτερο τόν XI ίώνα, δίίχνουν άκόμα οτι ολόκληρα χωριά κα/λιεργοϋσαν άπό κοινού τά χωράφια τους, ϊστω κι άν αύτό ήταν σπάνιο μόνο ύπόλειμα προηγούμενου γενικού Εθίμου. Κάθε οίκογένεια είχε πέντε άκρ* γή γιά δική της καλλιέργεια. Ταυτόχρονα Ενα άλλο κομάτι γής τό καλλιεργούσαν άπό κοινού καί τό εισόδημα τό μοιράζονταν. "Αν κρίνουμε άπό τίς άναίογίες τής Ί ρ / α ν δ ί α ς καί τής Σκωτίας, καί στήν περίπτωση άκόμα πού μιά καινούργια μελέα, τών ούαλικών νόμων, γιά τήν όποία μού λείπει ό χρόνος (οί σημειώσεις μου είναι άπό τό 1δ69) δέν θά τό άπόδειχνε ούτό άμεσα, δέ μπορεί νά άμφισ3ητηθεί οτι αύτές οί άγροτικές κοινότητες εκπροσωπούν τά γένη ή υποδιαιρέσεις γενών. Αύτο δμως πού Αποδείχνουν άμεσα οί ούαλικές πηγές, καί μαζί τους οί ιρλανδικές, είναι οτι τόν XI αίώνα οί κέλτες δέν είχαν χαθίλου i x e μα άντικαταστήσει τό ζευγαρωτό γάμο μέ τή μονογαμία. Στήν Ουαλία ό γάμος μίνον ύστερα άπό 7 χρόνια γινόταν ά δ ι ^ υ τ ο ς ή μάλλον δέ μπορούσε πιά νά καταγγελθεί. "Αν Ελειπαν έστω καί τρεις νύχτες γιά νά συμπληρωθούν τ ά 7 ο ύ τ ά χρόνια, τότε οί σύζυγοι μπορούσαν νά χωρίσουν. Τότε μοίραζαν τά ύπάρχοντά τους, /j γυναίκα μο ; ραζε καί ό άντρας διάλεγε τό μερτικό του. Τά Ι,-.ιπλα τά μοίραζαν σύμφωνα μέ όρισμένους πολύ άστείους κανόνες. Ά ν ό άντρας διάλυε τό γάμο, Επρεπε νά έπιστρέψει στή γυναίκα τήν προίκα της καί κάτι άκόμα. Ά ν τόν διέλυε ή γυναίκα Επαιρνε λιγότερα. Ά π ό τά παιδιά ό άντρας Επαιρνε δυό, ή γ υ ναίκα ενα καί μάλιστα τό μεσαίο. Ό τ α ν ή γυναίκα Οστερα άπό τό χωρισαό Επαιρνε άλλον άντρα κι ό πρώτος άντρας πτγαινε νά τήν ξαναπάρει δφειλε νά τον άκολουθήσει, κι άν άχόμα είχε βάλει κιόλας τό Ε ν α πόδι στό νέο συζυγικό κρεββάτι. Ά ν ομως οί δυό τους ε ί / α ν με νεΐ μ?ζί 7 χρόνια, τότε ήταν αντρόγυνο άκόμα καί χωρίς προηγούμενο τυπικό γάμο.Τήν παρθενιά τών κοριτσιών πρίν άπό τό γάμο ούτε τήν τηρούσαν αυστηρά μά οΰ:ε καί τήν άπαιτούσαν. Οί κανόνες οί σχετικοί μ ' α ύ τ ό τό ζήτημα είναι Εξαιρετικά έλεύθεροι καί δέν συμφωνούν καθόλου μέ

* Ά χ ρ (acre, acker) χ · λ τ ι χ ή χαί γ · ρ μ α ν ι χ ή μονάβα γής πού ΐυναμιΐ πιρίπου μέ 4 1 /, στρέμματα. (Σημ. Μ·τ.)

Ιοο- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 327

τήν άστική ήθική. "Οταν μιά γυναίχα παραβίαζε τή συζυγική πίστη, ό άντρας είχε δικαίωμα νά τή δείρει (πρόκειται γιά μιά άπό τίς τρείς περιπτώσεις πού Επιτρεπόταν αύτό, διαφορετικά τιμωριόταν), ύστερα δμως δέ μπορούσε νά ζητήσει άλλη ικανοποίηση, γιατί «γιά τό ίδιο παράπτωμα Επιτρέπεται ή Εξιλέωση ή Εκίίκηση, δχι δμως χαί τά δυό μαζί». Οί λόγοι γιά τούς όποίους ή γυναίχα μπορούσε νά ζητήσει τό χωρισμό, χωρίς νά χάνει τά διχαιώματά της δταν χώριζε, ήταν πολλών είδών. Έ φ τ α ν ε γιά τό χωρισμό άν βρωμούσαν τά χνώτα τοό άντρα. Τά λύτρα γιά νά Απαλλαγεί άπό τό δικαίωμα τής πρώτης νύχτας (gobr merch, από δώ προέρχεται τό μεσαιωνικό δνομα marchcta, γαλλικά ma>qutsie), πού πρέπει νά πληρώνονται στό φύλαρχο ή στό βασιλ:ά, παίζουν μεγάλο ρόλο στόν χώδιχα. Οί γυναίκες είχαν δικαίωμα ψήφου στίς λαϊκές συνελεύσεις. "Ας προστέσουμε δτι καί στήν Ιρλανδία Αποδείχνεται «τι όπήρχαν άνάλογες συνθήκες. "Οτι καί κεί Επίσης ήταν πολύ συνηθισμΕνο πράγμα οί γάμοι Επί προθεσμία καί δτι σέ περίπτωση χωρισμού Εξασφαλίζονταν στή γυναίκα μεγάλα καί άκριβώς καθορισμένα πλεονεκτήματα, άχόμα χαί άποζημίωση γιά τίς οίχιαχές της υπηρεσίες. "Οτι χαί Εκεί παρουσιάζεται μιζ «πρώτη γυναίκα» πλάϊ σ' άλλες γυναίχες καί δτι στή μοιρασιά τής κληρονομιάς δέ γίνεται διάκριση Ανάμεσα στά νόμιμα καί στά νόθχ παιδιά. Έ χ ο υ μ ε λοιπόν μπροστά μας μιά τέτια είκόνχ τού ζευγαρωτού γάμο··, πού σέ σύγκριση μ' αύτήν ή μορφή γάμου τής Βόρειας 'Αμερικής φαίνεται αύστηρή. Αύτό δμως δέ μπορεί νά μάς ξαφνιάζει γιά τόν XI αίώνα καί γιά έναν λαό πού άχόμα τόν καιρό τ J O Καίσαρα ζούσε σέ ομαδικό γάμο. Τό ιρλανδικό γένος (sept, ή φυλή λέγεται clairme, κλάν) δέν Επιβεβαιώνεται καί δέν περιγράφεται μονάχα άπό τούς π α λιούς κώδικες, μά τό Επιβεβαιώνουν καί τό περιγράφουν καί οί άγγλοι νομικοί τού XVII αίώνα, πού στάλθηκαν Εκεί νά μετατρέψουν τίς γαίες τών φυλών (clanlarid) σέ χτήματα ( d o m a i ne) τοό άγγλου βασιλιά. "ίίς τήν Εποχή Εκείνη ή γή αύτή ήταν κοινή ίδιοχτησία τής φυλής ή τού γένους Εφόσον δέν τήν είχαν κιόλας μετατρέψει οί φύλάρχοι σέ Ατομική τους ίδιοχτησία. "Οταν πέθαινε ένα μέλος τού γένους, δταν διαλυόταν δηλαδή ένα νοιχοχυριό, ό προεστός τού γένους (οΕ άγγλοι νομικοί τόν ονόμαζαν caput cognationis), ξαναμοίραζε δλη τή γή τοο γένους στά ύπόλοιπα νοικοκυριά. Ή διανομή αύτή πρέπει γενικά 

I 335

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

νά γινόταν σύμφωνα μέ τούς ίδιους κανόνες πού ίσχυαν καί στή Γερμανία. Ά κ ό μ α καί σήμερα βρίσκονται μερικά χωριά—πρίν σαράντα ή πενήντα χρόνια ήταν πολλά—πού τά χωράφια τους τά καλλιεργούν μέ ενα σύστημα πού τό λένε «rundale». Οί χωρικοί, οί άτομικοί ένοικιαστές τ1)ς γής πού πσλιά άνήχε άπό κοινού στό γένος, καί πού τήν 5ρπαΕε ό άγγλος καταχτητής π λ η ρώνουν ο καθένας τό νοίκι γιά τό κομάτι του, βάζουν όμως τά χωράφια καί τά λειβάδια 8λων τών κοματιών μαζί, τά χωρίζουν άνάλογα μέ τήν τοποθεσία καί τήν ποιότητά τους σέ «Gewanne», έτσι τά λένε καί στό Μοζέλα, καί δίνουν στόν καθένα τό μερτικό του άπό χάθε G e w a n n . Τούς βάλτους καί τά βοσκοτόπια τά χρησιμοποιούν άπό κοινού. Ά κ ό μ α πρίν 5 0 χρόνια άπό καιρό αέ καιρό—κάποτε κάθε χρόνο—ξαναμοίραζαν ζή γή. Τό κτηματολογικό διάγραμμα ένός τέτιου χωριού-runda'e έχει άκριβώ; τήν ίδια οψη πού έχει τό κτηματολογικό διάγραμαμιάς γερμανικής κοινότητας άγροτικών νοικοκυριών (Gehôterschaft) στό Μοζέλα, ή στό Χόχβαλντ. Τό γένος έξακολουθούσε νά ζεί καί στίς «factions» 1 . Οί ιρλανδοί χωρικοί χωρίζονται συχνά σέ κόμματα, πού στηρίζονται σέ φαινομενικά ολότελα παράλογες ή ανόητες διαφορές, πού είναι πέρα γιά πέρα άκατανόητες στούς άγγλους καί δέ φαίνεται νάχου' άλλο σκοπό από τούς άγαπημένους πανηγυρικούς ξυλοδαρμούς τού ένός «κόμματος» άπό τό άλλο. Οί ξυλοδαρμοί αύτοί είναι τεχνητά ξαναζωντανέματα, μεταγενέστερο υποκατάστατο γιά cd διαλυμένα γένη πού μέ τόν τρόπο τους διαδηλώνουν έτσι 5τι Εξακολουθεί νά υπάρχει τό κληρονομημένο ένστιχτο τού γένους. Σέ πολλές περιφέρε'ες άλλωστε τά μέλη τού γένους άκόμα χαί τώρα ζούν μαζί στό παλιό περίπου έδαφος. "Ετσι, άκόμα καί τό 1830-1840 ή μεγάλη πλειοψηφία τών κατοίκων τής κομητείας τού Μόναγκαν είχε μονάχα τέσσίρα οικογενειακά όνόματα, δηλαδή καταγόταν άπό τέσσερα γένη ή κλάν 2 . Στή Σκωτία ό άφανισμός τού συστήματος τών γενών χ ρ ο ·
J «χίμματα». (Σημ. Σύντ.) - Στό ίιόοτημα μ«ρ:χιην ήμ«ρι»ν ποΰ πέρασα οτήν Ίρλανίία, ουνειίητοποίηοα ςανα καίορα πόοο ixel ί άγριτιχός πλη6υομό( Çel άχόμα μέ τίς παραοταοιις τής έποχής τοΟ γένους Ό ~σιοχτ·ήμονας, πού νοιχιαοτής του ιΐναι ό χωρικός, tçaxoXoufle! για τόν τ«λιυταΙο να ιΐναι άχόμα Ινα s l i o t άρχηγό; το·3 χλαν, πού ϊχβ: τήν ύποχρέαιοη νά ΐιαχ«-.ρίζ«ται τή γή πρός τό ςυμφέρον ΐλων, πού ί χωρ-.χίς τοΟ πληρώνβ: φόρο μέ τή μορ- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 329

νολογείται άπό τήν καταστολή τής εξέγερσης τοό 1745. Μένει άχόμα νά μελετηθεί ποιόν χρίχο αοτής τής σειράς Εκπροσωπεί τό σκωτσέζικο χλάν, είναι δμως Αναμφισβήτητο δτι πρόκειται γιά Εναν τέτιο χρίχο. Στά μυθιστορήματα τοϋ Ούώλτερ Σχώτ βλέπουμε ζωντανό μπροστά μας αύτό το κλάν τής Ά ν ω Σκωτίας. Είναι, λέει ό Μόργκαν, «Ενα περίφημο υπόδειγμα το·> γένους, στήν οργάνωση του χαί στό πνεύμα του, ενα χ τ υ π η τ ό π α ράδειγμα τής κυριαρχίας τής ζωής τοϋ γένους πάνω στά μέλη τ ο υ . . . Στίς διαμάχες τους καί στή βεντέτα τους, στόν έδαφικό χωρισμό κατά κλάν, στήν κοινή χρήση τού εδάφους τους, στήν πίστη τών μελών τού κλάν πρός τόν Αρχηγό τους καί Αναμεταξύ τους, βρίσκουμε παντού νά έχδηλώνονται ξανά χαρακτηριστικά γνωρίσματα άπό τήν χοινωνία τών γ ε ν ώ ν . . . 'II χαταγωγή λογιζόταν σύμφωνα μέ τό πατριχό δίχαιο, Εισι πού τά παιδιά τών Αντρών μένανε οτό χλάν, Ενώ τά παιδιά τών γυναικών περνούσαν στό κλάν τοϋ πατέρα τους». "Οτι δμως στή Σκωτία Επικρατούσε παλιά τό μητριχό δίχαιο, τό Αποδείχνει τό γεγονός δτι στή βασιλική οικογένεια τών πικτων ίσχυε, κατά τόν Βέδα, ή γυναικεία σε ρ ί διαδοχής. Μάλιστα στούς σκωτσέζους, δπως καί στούς ούαλούς, είχε διατηρηθεί ως τό μεσαίωνα ενα όπόλειμα άπό τήν πουναλουανή οικογένεια, μέ τό δικαίωμα τή: πρώτης νύχτας, πού ό Αρχηγός τοϋ κλάν ή ό βασιλέας, σάν τελευταίος Εκπρόσωπος τών πρώην κοινών συζύγων, μποροϋσε νά τό άσκεί σέ κάθε νύφη, έφόσον δέν τό είχε έξάγορασει.
• * *

Είναι άνσμφισβήτητο δτι οί γερμανοί ώς τή μετανάστευση
φή ένοιχίου, πού oé περίπτιβοη ΐμως ανάγκης πρέπει να βοηθΥ,ο·: to χα>ρ:χό. Τό Ιίιο χα&· π·ριοοότ·ρο ·όχαταοτατος ί*·>ωρ5ΐτα·. ΰποχριιβμένος να ύπεοτηρίζιι τούς φτιβχέτιρους γειτόνους του ίταν βρ·8ο0ν ci άναγχη. Ή βοτ,Θι α αυτή Ϊέν «ίνα: έλεημοούνη, είναι αύτό πού Ϊιχαιωματικα ανήκει οτό φτωχότερο άπό μέρους τοβ πλουοιότιρου μίλευ; τοΟ χλαν ή τοΟ αρχηγού τοΟ χλαν. Νιώβιι χανε'ς το παράπονο τΛν καΟτ,γηταϊιον τής πολιτικής οίχονομίας χαί τβν νομ'.κ&ν για τήν ίίυναμία τους να îiîajiouv οτόν ίρλανίό χωρικό τήν Ιννοια τής νεότερης άοτιχής ίίιοχτηοίας. 41;a [βιοχτηοία πού έχβι μόνο Ϊ'.χαιώματα χαί îsv ! χ ΐ : καθόλου 6πβχρι«'ιο·ις, ιέ jtûpA καθόλου οτό χεφάλι τοΟ ΙρλανίοΟ. Καταλαΐαίν·: 5μ<ος χαν·(ς έπίοης γιατί οί ίρλανίοί πού μέ τ ι τ ; · ς άφ»λ·ϊς Γαρατταοιις τού γένους πέφτουν ξαφνιχα οτίς μεγάλες αγγλικές ή αμερικανικές πολιτείες, μΐοα ο' Ι ν α πληθυομό μέ ΐλότελα άλλες άντιλήψεις ήβιχής χαί βιχαίου, χ ι νοον κ®θ· έρμα χαί ουχνά πέφτουν μαζιχα ατόν έχφυλιομό. ( Σ η μ · ί < η ο η τ ο Ο "Ε ν γ χ · λ ς ο τ ή ν 4 η Ι χ S ο α η). 

I 330

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τών λαών ήταν όργανωμένοι σέ γένη. Φαίνεται δτι τήν περιοχή άνάμεσα στό Δούναβη, τό Ρήνο, τό Βιστούλα καί τίς βορεινές θάλασσες τήν κατάχτησαν μόλις λίγους αίώνες π.Χ. Τοτε οί κίμβροι χαί οί τεύτονες μετανάστευαν ά χ ι μ α , ένώ οί σουηβοί έγκατασταίνονταν μόνιμα μόλις τόν χαιρό τοο Καίσαρα. Ό Καίσαρος λέει ρητά γι* αύτούς, δτι έγχαταστάθ/,χαν κατά γένη χαί συγγένειες ( g e n t i b j s C 3 g n a t i o n i b u s q u t ) , χοί στό στόμα ένός ρωμαίου τοϋ γένους τών 'Ιουλίων ( g e n s Julia) ή λέξη gentib u s Εχει μιά ορισμένη χαί άναμφιοβήτητη σημασία. Αύτό ίσχυε γιά δλους τούς γερμανούς. Ά χ ό μ α χαί ή έγχατάστασή τους στίς καταχτημένες ρωμαϊκές έπαρχίες φαίνεται νά Εγινε κατά γένη. Τό άλαμανικό λαϊκό δίκαιο μάς Επιβεβαιώνει δτι ό λαός Εγκαταστάθηκε κατά γένη ( g m · alo^iat ) στά καταχτημένα Εδάφη νότια άηό τό Δούναβη. Ή λέξη ge >ealogia χρησιμοποιείται άχριβώς μέ τήν ίδια Εννοια δποις άργότερα ή Mark ή Αγροτική κοινότητα. Τελευταία ό Κοβαλέφσκι διατύπωσε τήν άπο|τη δτι αύτές οί genealogiae είναι μεγάλες κοινότητες νοικοκυριών πού άνάμεσά τους Εχει μοιραστεί ή γή, χαί πού μόνον άργότερα έξελίχθηχαν στήν άγροτική κοινότητα. Τό ίδιο θ ϊ π ρ . π ε νά ίσχυε ι τότε χαί γιά τή φάρα. Μέ τήν Εκφραση αύτή οί βουργούνδιοι χαί οί λαγγοβάρδοι—δηλ. μιά γοτθιχή καί μιά έρμιονι* κή ή άνω· γερμανική φυλή—χαρακτήριζαν περίπου, άν δχι Ακριβώς, τό ίδιο πού χαρακτηρίζεται μέ τή λέξη genealogia στόν «άλαμανικό κώδικα». "Αν Εδώ πρόκειται πραγματικά γιά γένος ή κοινότητα νοικοκυριών, χρειάζεται νά έρευνηθϊί ό χ ' μ α καλύτερα. Τά γλωσσικά μνημεία μάς χάνουν νά άμφιβάλουμε άν δλοι οί γερμανοί είχαν μιά κοινή Εκφραση γιά τό γένος καί ποιά ήταν α->τή ή Εκφραση. Ή λέξη πού Ετυμολογικά άντιστοιχεί στό Ελληνικό γένος και στό λατινικό gens. είναι τό γοτθικό kuni, πού στή μέση άνω-γερμανική διάλεχτο λέγεται k ü n r καί χρησιμοποιείται έπίσης μέ τήν ίδια Εννοια. Στήν έποχή *ού μητρικού δικαίου μάς παραπέμπει τό γεγονός δτι ή όνομασία γιά τή γυναίκα κατάγεται άπό τήν ίδια ρίζα: έλληνικά λέγεται γυνή, σλαβικά ζενά (£eria), γοτθικά κβίνο (quino), Αρχαία νορδιχά χόνα χαί κούνα (kona. kuna). Στούς λαγγοβάρδους χαί τούς βουργούνδιους βρίσκουμε, δπως είπαμε τή φάρα (Fara), πού 6 Γχρίμ τήν παρογει άπό μιά υποθετική ρίζα: fisan—γεννώ. Θά προτιμούσα νά ξεκινήσω ίπό τήν πιό χεροπιαστή προέλευσή, της άπό τό fa ran, fahren—πορεύομαι, όχούμαι, ξαναγυρίζω, σάν όνομασία ένός τ μ ή - 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 331

ματο; τής φάλαγγας πού βάδιζε, ένός τμήματος πού είναι σχεδόν αύτονόητο δτι τό Αποτελούσαν μόνον συγγενείς—ονομασία πού κατά τή διάρκεια τών μεταναστεύσεων, πού διάρκεσαν πολλούς αιώνες, πρώτα πρός τά άνατολιχά κα£ Οστερα πρός τά δυτικά, σιγά-οιγά μεταφέρθηκε στήν κοινότητα τού γένους. "Εχουμε άκόμ α τό γοτθικό sibja, τό άγγλοσαξωνιχό sib, πού στήν Αρχαία άνω-γερμανική διάλεχτο λέγεται sippia, s i p p a S i p p t * . Στά Αρχαία νορόιχά παρουσιάζεται μονάχα ό πληθυντικός τής λέξης Sifj-ir, πού σημαίνει τούς συγγενείς. 'U ένιχός υπάρχει μονάχα σάν ίνομα μιάς θεάς, Sif. Καί τέλος, παρουσιάζεται άκόμα μιά Εκφραση στό τραγούδι του Χίλντεμπραντ, έιεί πού ό Χίλντεμπραντ ρωτά τόν Χάντουμπραντ «ποιος είναι ό πατέρας σου άνάμεσα στούς άντρες τοϋ Ρ α ο ϋ . . . ή σέ ποιά γενιά Ανήκεις» μανικό δνομα γιά τό γένο(, θά ήταν βέβαια τό γοτθικό kuni. Γι' αύτό συνηγορεί δχι μονάχα ή ταυτότητα μέ τήν άντίοτοίχη Εκφραση τών συγγενικών γλωσσών, μά καί τό γεγονός δτι άπό τή λέξη αύτή παράγεται ή λέξη k ' i n i n g (könig)—βασιλιάς, πού άρχιχά σημαίνει προεστό; τού γένους ή τής φυλής.. Τό sibja ( S i p pe) δέ φαίνεται δτι πρέπει νά τό πάρουμε δπόψη μας. Ή λέξη sifjar δέ σημαίνει, στά Αρχαιονορδιχά τουλάχιστο, μον ά χ α συγγενείς Από αίμα, μά χαί συγγενείς άπό συμπεθεριό, περιλαβαίνει λοιπόν άνθρωπου; πού άνήκουν σέ δ υ ό τουλάχιστο γ έ ν η . *Ετ3ΐ λοιπόν ή λέξη sif δέ μπορεί νά ήταν όνομασία τοϋ γένους. Ό π ω ς στούς μεξικανού; χαί στού; Ελληνες, Ετσι χαί στού; γερμανού;, ή τάξη μάχης, τόαο ή ΐ - η τοϋ ιππικού, όσο χαί ή φάλαγγα τών πεζών ήταν διαρθρωμένη χατά σώματα γενών. Ό τ α ν ό Τ ά κ ι τ ο ; λέει : κατά οίκογένειε; καί συγγενικέ; ομάδες, αύτή ή άκαθόριστη Εκφραση Εξηγείται άπό τό δτι στήν Εποχή του τό γένο; στή Ρώμη είχε άπό καιρό πάψει νά είναι ζωντανή Ενωση. 'Αποφασιστική σημασία Εχει Ενα χωρίο τού Τάκιτου, δπου άναφέρεται δτι ό άδερφό; τ ή ; μητέρα; θεωρεί τόν άνεψιό του σάν γιό του, μάλιστα μερικοί θεωρούν τό δεσμό αιματο; άνάμεσα σέ θείο άπό μητέρα καί άνεψιό άκόμα πιό ίερό καί πιό στενό άπό τό δεσμό Ανάμενα στόν πατέρα χαί οτό γιό, Ετσι πού
• Sippe (αημιρινά γ·ρμανικά)— οογγ·νολάΙ. (Σημ. Μ «τ.)

(«eddo huêlihhes c n u o s l e s du sîs»)."Av υπήρξε χοινό γερ- 

I 332

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

οτανζητοδν ομήρους, ό γιός τής άδερφής θεωρείται μεγαλύτερη Εγγύηση παρά ό γιός Εκείνου πού θέλουν νά δεσμεύσουν. Έ δ ώ Εχουμε ενα ζωντανό υπόλειμα άπό τό οργανωμένο σύμφωνα μέ τό μητρικό δίκαιο γένος, δηλ. άπό τό άρχικό γένος, καί μάλιστα σάν κί τι πού χαρακτηρίζει ιδιαίτερα τούς γερμανούς 1 . "Αν Ενα μέλος ένός τέτιου γένους Εδινε ομηρο τό γιό του γιά μιά υποχρέωση πού άναλάοαινε, κι άν αυτός ο γιός Επεφτε θύμα γιατί ό πατέρας του άθέτησε τήν ύποχρέωσή του, τότε ή υπόθεση άφομοϋσβ μονάχα τόν πατέρα του. "Αν δμως τό θύμα ήταν γιός τής άδερφής του, τότε θιγόταν τό πιό ιερό δίκαιο τοο γένους. Ό πλησιέστερος συγγενής άπό αίμα του Αγοριού ή τοδ Εφηρου, πού περισσότερο άπ' δλους τούς άλλους ήταν ΰπο/ρβιι μένος νά τόν όπερασπ-σει, ήταν υπεύθυνος γιά τό θάνατου. "Η Επρεπε νά μήν τόν είχί δόσει ομηρο, ή ήταν υποχρεωμένος νά τηρήσει τήν οπόσχεσή του. Κι άν άκόμα δέν είχαμε άλλα Ιχνη πού νά μας λένε οτι τό σύστημα τών γενών υπήρχε στούς γερμανούς, αύτό καί μόνον τό χωρίο θά ήταν άρκετο. Άκ'.μα πιό άποφασιστική σημασία Εχει, γιατί γράφτηκε περίπου 800 χρόνια άργότερα, ενα χωρίο άπό τό άρχαίο νορδικό Επος γιά τό «Λυκόφως τών θεών», «Götterdämmerung», καί γιά τό τέλος τοδ κόσμου, ή «Völuspä». Σ ' α ύ τ ό τό «δραμα τής μάντισσας» οπού, όπως τό άπόδειξαν τώρα ό Μπάνγκ καί ό Μπο'">γκβ, βίναι συνυφασμένα καί χριστιανικά στοιχεία, στήν περιγρβφή
I 01 £λλην·ς μόνο οτι1, μυΐο/.ογ'.α τής ηρωικής εποχής γνωρίζουν τΓ.ν «(αιριτικά οτινή φύση τοΟ β·ομο3 άνάμιοα ατό θιΐο άπό μητέρα χαί οτόν ανιψιό του, Ειομοβ πο6 χατάγιται ά π ί τήν έποχή τοΟ μητριχοϋ ίιχαίο» χαί πο6 τόν βρίοχουμι αέ πολλούς λαούς. Κατά τόν Δίόβωρο (IV, 34) β Μ·λέαγρος αχοτώνει τούς γιο'ις ταΟ θέατιου, τούς άΐιρφούς τής μητιρας του Άλθ-α/ας. Ή Άλθαία 4ια>ριΙ αύτή τήν πράξη τόαο άνιξιλέοτο άνοοιούργημα πού καταριέται τ ί φονιά, τό γιό της, χαί ι ϋ χ κ α ι τ ί θανατό του. «0( θιοί άχουοαν, ίπως λένι, τίς ι ό χ ι ς της, χαί θανάτωσαν τόν Μελέαγρο». Ό Ιΐιος ό Διόδωρος (IV, 44) λέιι ί τ : ο( ά γοναϋτις αποβιβάστηκαν χάτω ά π ί τήν άρχηγία τοϋ Ήραχλή οτή θ ρ α χ η χαί βρήχαν έ χ ι ΐ 5τΐ 4 Φινέας χαχομιταχι-.ριζοταν αίοχρα το6ς 9υο γιοϋς του πού ι ί χ ι άπό τήν πρώτη του γυναίχα, τή Β ο ρ ι α ' α Κλιοπατρα, πού τήν ι ί χ ι ΐ ι ώ ς ΐ ' . Σ' αύτό τόν Ι ο π ρ β χ ν ι ή νέα τοο γυναίχα. Μα άνάμιοα ατούς άργοναυτις βρίσκονταν χαί οί Βοριάβις, τά άδέρφια τής Κλιοπάτρας, Ϊηλ. οί θιΐοί άπί μητέρα τΑν ιιαιίιβν πού χαχομιταχιιοιζόταν 6 Φινέας. Οί Βοριάβις φροντίζουν άμέαος γιά τούς άνιψ'.ούς τους, τούς έλιυθιοώνουν χαί σκοτώνουν τούς φϋλαχι<. (Σ η μ ι ί m α η τ ο Ο Ένγχιλς). 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 333

τής εποχής του γενικού Εκφυλισμού καί τής διαφθοράς οδηγεί ατή μεγάλη καταστροφή, άναφέρεται δτι : B r o e J h r munu berjask munu s y s t r u n g a r ok at b ö n u m verdask, sirjum spilla

που

«'Αδερφοί θά άλληλοπολεμοϋν καί θά άλληΧοοκοτώνονται, π α ι δ ι ά ά δ ε ρ φ ά δ ω ν θά σπάσουν τούς δεσμούς τής συγγένειας». S y s t r u n g a r λέγεται ό γιος τής άδερφής τής μητέρας, καί τό γεγονός δτι αύτά, παιδιά δυό άδερφάδων, θ'άρνηθούν μεταξό τους μιά τέτια συγγεναα αίματος, τό θεωρεί ό ποιητές άχόμα πιό μεγάλο έγκλημα άπό τήν άδερφοκτονία. Τό Εγκλημα μεγαλώνει γιατί υπάρχει ή λέξη s y s t r u n g a r πού τονίζει τή συγγένεια άπό μετρική πλευρά. Ά ν άντί γι' αύτό Ιλεγβ syskinabörn παιδιά άδερφΰν, ή syskina-synir, γιοί άδερφών, τότε ό δεύτερος στίχος δέ θά αποτελούσε Επίταση τοϋ πρώτου, μά άδυνάτΐιμά του. Λοιπόν καί στήν έποχή τών βίκινγκ, τότε πού γράφτηκε ή «Vôiuspâ», δέν είχε άκόμα σβήσει στή Σκανδιναβία ή άνάμνηιη τοϋ μητρικού δικαίου. Κατ ζ τ' άλλα, τόν κα ρό τοϋ Τάκιτου, τουλάχιστο στούς γερμανού; πού ήταν πιά γνωστοί του, τό μητρικό δίκαιο είχε κιόλας κάνει τόπο στό πατρικό δίκαιο : τά παιδιά κληρονομούσαν τόν πατέρα. "1)που δέν υπήρχαν παιδιά κληρονομούσαν οί Αδερφοί καί οί θίίοι άπό τήν πλευρά τοϋ πατέρα καί τής μητέρας. Τό διχαίωμα τοϋ άδερφοϋ τής μητέρας στήν κληρονομιά συνδέεται μέ τή διατήρηση τοϋ έθίμου πού άναφέραμε καί άποδείχνει Επίσης πόσο νέο ήταν άκόμα τότε τό πατρικό δίκαιο στούς γερ μανούς. Ά κ ό μ α ώς βαθιά στό μεσαίωνα βρίσκονταν ίχνη τοϋ μητρικού δικαίου. Καί τότε άκόμα φαίνεται πώς δέ θεωρούσαν καί πολύ σίγουρη τήν πατρότητα, ίδίως σ:ούς δουλοπάροικους. "Οταν λοιπόν Ενας φΐουδάρχης ζητούσε άπό μιά πόλη νά τοϋ αποδοθεί ενα; δουλοπάροικος πού είχε δραπετεύσει, Επρεπε, λχ. στό Άουγκσμπουργκ, στή Βασιλεία καί στό Κάϊζερλάουτερν, νά Επιβεβαιώσουν μέ δρκο δτι ό κατηγορούμενο; ήταν δουλοπάροικο; Εξι άπό τού; κοντινότερους άπό αίμα συγγενείς του, καί μ τ λ ι στα άπο<λειστικά άπό τή μητρική πλευρά ( M i u r e r , « S t â d t e v e r f i s s u n g » , I 1 . σελ. 381).
1

Bod. I—IV, Erlangen, 1869-1871. (Σημ. Σύντ.)

G L. Maurer, «Geschichte der Städteverfassung in Deutschland», 

I 341

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

"Αλλο ένα όπόλειμα άπό τό μητρικό δίκαιο πού έσβηνε, είναι ό σχεδόν άκατανοητος γιά τούς ρωμαίους σεβασμός τών γερμανών πρός τό γυναικείο φύλο. Τά κορίτσια τών άριστοχρατιχών οικογενειών θεωρούνταν οί πιό σίγουροι Ζμηροι γιά τήν τήρηση τών συμφωνιών μέ τού; γερμανούς. Ή σκέψη δτι οί γ υ ναίχες τους γίνουν χόρες τους θά μπορούσαν νά πιαστούν α ι χ μ ά λωτες χαί να χαί οί σκλάβες τούς ήταν άφόρητη χα κέντριζε περισσότερο άπό χαθετί άλλο τό θάρρος τους οτή μάχη. Στή γυναίχα βλέπουν χάτι τό ιερό χαί τό προφητικό, άχούνε τή συμβουλή της άχόμα χαί στίς σπουδαιότερες υποθέσεις. "Ετσι ή Βελέντα, ή βρουκτεριανή ιέρεια οτήν περιοχή τού ποταμού Λίππε ήταν ή κινητήρια ψυχή δλης της Εξέγερσης τών μπαταβών, οπού ό C i vilis Επικεφαλής γερμανών καί βέλγων κλόνισε δλη τή ρωμαϊκή κυριαρχία στή Γαλατία. Στό σπίτι ή κυριαρχία τής γ υ ναίκα; είναι Αδιαφιλονίκητη· Φυσικά, ή γ υ ν ζ ί κ ζ , οί γέροι χαί τά παιόια Επρεπε νά φροντίζουν γιά δλη τή δουλιά, Ενώ ό άντρας πήγαινε κυνήγι, έπινε ή τεμπέλιαζε. Αύτά λέει ό Ί ά κ ι τ ο ς . Μιά όμως πού δέ λίει πο.ός καλλιεργούσε τά χωραφια, καί δ η λ ώ ν » ρητά δτι οί δούλοι πρόσφεραν μόνο δοσίματζ, δεν έκαναν δμως αγγαρείες, τότε είναι φανερό δτι οί ένήλιχοι άντρες θά έχαναν τή λίγη δουλιά πού απαιτούσε ή καλλιέργεια τής γής. Ή μορφή τού γάμου, δπως τοπαμε κιόλας πιό πά^ω, ήταν ό ζευγαρωτός γάμος, πού σιγά-σιγα πλησίαζε σ ι ή μονογαμία. Δέν ήταν άκόμα αύστηρή μονογαμία, άφού στούς άρχόντους επιτρεπόταν ή πολυγαμία. Γενικά ΕπΕμεναν αύστηρά ατήν άγνότητα τών κοριτσιών (σέ άντίθεση μέ τούς κέλτες) καί ό Τάκιτος μιλάει μέ ξεχωριστή θέρμη για τό άδιάλυτο τοϋ δεσμού τού γάμου στούς γερμανούς. Σάν λόγο διαζυγίου άναφέρει μόνο τή μοιχεία τής γυναίκας. Ή άφήγησή του ώστόσο άφήνει Εδώ πολλά κενά καί οπωσδήποτε χρησιμεύει πολύ φανερά γιά καθρέφτης άρετής στούς Ακόλαστους ρωμιίους. Έ ν α είναι βέβαιο: άν οί γερμανοί στά δάση τους ήταν ο( Εξαιρετικά αυτοί ιππότες τής άρετής, χρειάστηκε μονάχα Ελάχιστη Επαφή μέ τόν έξω κόσμο, για νά τούς κατεβάσει στο Επίπεδο τών άλλων εύρωπαίων μέσων άνθρώπων. Τό τελευταίο ίχνος τής αύοτηρότητας τών ήθών χ ι θ η κ ε μέσα σ:ό ρωμαϊκό κόσμο άκόμα πιό γρήγορα άπό τή γερμανική γλώσσα. Δέν έχει κανείς παρά νά διαβάσει τόν Γκρεγκουάρ ντέ Τούρ. Είναι αύτονόητο δτι ατά γερμανικά παρθένα δάση δέ μπορούσε νά Επικρατεί ή ραφινα- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 335

ρισμένη ήδυπάθεια τών σαρκικών Απολαύσεων πού Επικρατούσε στή Ρώμη, χαί Ετσι μένουν στούς γερμανούς καί Απ' αύτή τήν Αποψη Αρκετά πλεονεκτήματα Απέναντι στό ρωμαϊκό κόσμο, χωρίς νά τούς άποδίνουμε μέ τή φαντασία μας μιάν Εγκράτεια στά σαρκικά ζητήματα πού ποτέ καί πουθενά δέν Επικράτησε ο* ί ν α ν ολόκληρο λαό. Ά π ό τό καθεστώς τών γενών προέρχεται ή όπόχρέωση νά κληρονομούν τίς έχθρότητες καί τ!ς φιλίες τοΰ πατέρα ή τών συγγενών. Ε π ί σ η ς ή χρηματική άπ-,ζημίωση καί ή Εξιλέωση, άντί τής αιματηρής Εκδίκησης σέ περιπτώσεις φόνου ή τραυματισμού. Αύτή ή Εξαγορά, πού πρίν μιά γενιά άκόμα θεωρούνταν ειδικός γερμανικός θεσμός, Εχει τώρα Αποδειχθεί δτι υπάρχει σέ Εκατοντάδες λαούς σάν γενική ήπιώτερη μορφή τής αίματηρής Εκδίκησης πού πήγαζε άπό τό σύστημα τών γενών. Ί ά βρίσκουμε, δπως καί τήν όπόχρέωση τής φιλοξενίας. Εκτός τών ί λ λ ω ν χαί στούς ινδιάνους της Αμερικής Ή περιγραφή τής φιλοξενίας άπό ιόν Τάκιτο ( « Q r r m a n i a » , C. 2 1 ) είναι κι ώς τίς λεπτομέρειές της σχεδόν ή ίδια μέ κείνη πού κάνει ό Μόργχαν γιά τού; ίνδιάνους του. Ή ζωηρότατη καί άτελείωτη διαμάχη γιά τό άν of γερμανοί τού Τάκιτου είχαν κιόλας μοιράσει οριστικά τή γή ή δχι, καί γιά τό πώς πρέπει νά Ερμηνευθούν τά σχετικά χωρία, άνήκει τώρα σ:όπαρελθόν. Ά π ό τότε πού άποδείχτηκε σχεδόν γιά δλους τούς λαούς δτι τά γένη καί άργότερα οί κομμουνιστικές οικογενειακές κοινότητες καλλιεργούσαν άπό κοινού τά χωράφια, πρά,'μα πού, δπως βεβαίωνε ό Καίσαρας, υπήρχε άκόμ., στού; σουηβούς, καί δτι τό καθεστώς αύτό τό διαδέχθηκε τό μοίρασμα τής γής σε ξεχωριστές οικογένειες μέ περιοδικό ξαναμοίρασμά της, δτι τό περιοδικό αύτό ξαναμοίρασμα τής καλλιεργήσιμης γής Εχει διατηρηθεί στήν ίδια τή Γερμανία πού καί πού καί &ς τίς μέρες μας, δέν άξίζει νά μιλάμε γι' αύτή τή δ ι α ι ά χ η . "Αν of γερμανοί άπό τήν κοινή καλλιίργεια τής γής, πού ό Κα'σαρας τήν άποδίδει ρητά στούς σουηβούς, (μο-ρασμένο ή ιδιωτικό χωράφι, λέει, δέν υπάρχει καθόλου σ* αύτούς). πέρασαν μ ; σ α σέ 150 χρόνια, ώς τόν Τάκιτο, στήν άτομική κ α λ λιέργεια μέ ξαναμοίρασμα τής γής κάθε χρόνο, αύτό π ρ α γ μ α τ ι κ ά άποτελεί άρχετή πρίοδο. Τό πέρασμα άπό τή βαθμίδα Εκείνη στήν πλέρια άτομική ίδιοχτησία τής γή;. σ* Ενα τόσο σύντομο Ενδιάμεσο χρονικό διάστημα καί χωρίς καμιά ξέν, Ανάμιξη, είναι Απλούστατα άδύνατο. Διαβάζω λοιπόν στόν Τάκιτο 

I 336

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μονάχα έκείνο πού λέει μέ ς^ρά λόγια : 'Αλλάζουν (ή ξαναμοιράζουν) τήν καλλιεργημένη γή χάθε χρόνο, καί πάλι περισσεύει αρκετή χοινή γή. Είναι ή βαθμίδα τής γεωργίας χαί τής Ιδιοποίησης τής γής πού αντιστοιχεί άκριβώς .ατό τότε καθεστώς τών γενών τών γερμανών. Τήν παραπάνω τελευταία παράγραφο τήν άφήνω άμετάβλητη, όπως βρίσκεται στίς προηγούμενες έχδόσεις. Στό μ ε τ α ξύ το πρόβλημα πήρε άλλη μορφή. Ά π ό τότε πού ό Κοβαλέφσχ: (βλ. πιό πάνω, σελ. 44 1 ) απόδειξε δτι ή πατριαρχική οικιακή συντροφιά ήταν πλατιά, άν δχι καί καθολικά, διαδομένη σάν ένδιάμεση βαθμίδα άνάμεσα στήν κομμουνιστική οίχογένεια τού μητρικού δικαίου χαί τή νεότερη άτομιχή οίχογένεια, δέ μπαίνει πιά τό ερώτημα δπως έμπαινε άχόμα στή σοζήτηση άνάμεσα στόν Μάουρερχαί τόνΒάΐτς. άν δηλ. πρόκειται γιά κοινή ή ατομική ίδιοχτησία τής γής, άλλά γιά τή μ ο ρ φ ή τής κοινής ϊδιοχτησίας. Δέν υπάρχει καμιά άμφιβολία δτι τον καιρό τοϋ Καίσαρα στούς σουηβούς, δέν υπήρχε μονάχα κοινή ίδιοχτησία μ ά κ α ί άπό κοινού καλλιέργεια γιά κοινό λογαριασμό. Θά συζητηθεί άχόμα πολύ άν ή οίχονομιχή μονάδα ήταν τό γένος ή ή οικιακή συντροφιά, ή μιά ένδιάμεση συγγενική κομμουνιστική όμάδα, ή- άν άχόμα, άνάλογα μέ τίς συνθήκες τής γής, παρουσιάζονταν χαί οί τρείς ομάδες. Ό ΚοΒαλέφσχι όμως ισχυρίζεται δτι ή κατάσταση πού περιγράφει ό Τάκιτος δέν έχει γιά προϋπόθεση τή μάρχ ή αγροτική κοινότητα, μά τήν οικιακή συντροφιά, χαί άπ' αύτήν πολύ άργότερα εξελίχθηκε ή άγροτική κοινότητα Εξαιτίας τής αύξησης τοϋ πληθυσμού. Σύμφωνα μ' αύτά οί οικισμοί τών γερμανών στήν περιοχή πού κατέλαβαν τόν κα ρό τών ρωμαίων, καθώς καί στήν περιοχή πού άπόσπασαν άργότερα άπό τούς ρωμαίους, δέν άποτελούνταν άπό χωριά, μά άπό μεγάλε: οικογενειακές συντροφιές πού ά γ κ ά λιαζαν περισσότερες γενεές, παίρνανε καί καλλιεργούσαν ένα άντίστοιχο κομάτι γής καί τή γύρω χέρσα γής τήν χρησιμοποιούσαν άπό κοινοϋ μέ τούς γειτόνους σάν κοινή μεθοριακή ζώνη. Τό χωρίο τού Τάκιτου γιά τήν άλλαγή (τό ξαναμοίρασαα) τής καλλιεργημένης γής θά έπρεπε λοιπόν πραγματικά νά τό κ α τ α λ ά βουμε μέ τήν άγρονομική έννοια : Ή συντροφιά καλλιεργούσε
1 Ή παραπομπή τοΟ "Ενγχελς άναφέριτα: οτήν 4η lx6oor„ βλ. οτόν τομο αότό, οαλ. 247. (Σημ. Σ&ντ.) 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 337

κάθε χρόνο άλλο κομάτι γής και άφηνε χέρσα τά χωράφια τής περασμένης χρονιάς ή τά εγκατέλειπε ολότελα. Ε π ε ι δ ή ό πληθυσμός ήταν άραιός Εμενε πάλι άρκετή χέρσα γή, Ετσι πού Εχανε περιττή κάθε διαμάχη γιά κατοχή γής. Μόνο Οστερα άπό αιώνες, όταν ό άριθμός τών συντρόφων τής οικιακής συντροφιάς μεγάλωσε τόσο πού νά μήν είναι πιά δυνατή ή κοινή οικονομία μέσα στούς τοιινούς όρους παραγωγ/,ς, διαλύθηκαν τά κοινά νοικοκυριά. Οί αγροί καί τά λειβάδια, πού ώς τότε ήταν κοινά, μοιράστηκαν μέ τό γνωστό τρόπο άνάμεσα ατά άτομικά νοικοκυριά, πού διαμορφώνονταν τώρα, άρχικά γιά ορισμένο χρόνο, αργότερα μιά γιά πάντα, ένώ τά δάση, τά βοσκοτόπια καί τά νερά Εμειναν κοινά. Γιά τή Ρωσία φαίνεται οτι Εχει πέρα γιά πέρα άποδειχθεί ιστορικά αύτή ή πορεία έξέλιξης. "Οσο γιά τή Γερμανία, καί σέ δεύτερη μοίρα γιά τίς άλλε: γερμανικές χώρες, δέ μπορούμε νά άρνηθοόμε οτι ή υπόθεση αύτή Εξηγεί άπό πολλές άπόψεις καλύτερα τίς πηγές καί λύνει εύχολότερα τίς δυσκολίες άπό τήν παλιά άποψη, πού άνάγει τήν άγροτική κοινότητα ώς τήν Εποχή τού Τάκιτου. Τά πιό παλιά ντοκουμέντα λχ. ό C o d e x L a u r e s h a m e n s i s 1 Εξηγούνται στό σύνολο τους πολύ καλύτερα μέ τή βοήθεια τής οίκιακής συντροφιάς παρά μέ τήν άγροτική κοινότατα. Ά π ό τήν άλλη πλευρά προβάλλουν νέες δυσκολίες καί νέα προβλήματα πού πρέπει νά λυθούν. Έ δ ώ μόνο νέες Ερευνες μπορούν νά κρίνουν οριστικά. Δέ μπορώ ώστόσο ν' αρνηθώ δτι είναι πολύ πιθανό ή οικιακή συντροφιά νά υπήρξε σάν ένδιάμεσ^ βαθμίδα καί στή Γερμανία, τή ϋκανδιναυία καί τήν 'Αγγλία. Έ ν ώ τόν καιρό τοό Καίσαρα μόλις είχε έγχατασταθεί μόνιμα μόνον ενα μέρος τών γερμανών, ένώ ενα άλλο μέρος ζητούσε άχόμα νά βρει οριστικούς τόπους διαμονής, τόν καιρό τοό Τάκιτου οί γερμανοί Εχουν κιόλας εναν δλόκληρον αιώνα μόνιμης έγχατάστασης πίσω τους. Γι' αύτό είναι άναμφισβήτητη ή πρόσδος στήν παραγωγή τών μέσων συντήρησης. Κατοικούν σέ ξύλινα σπίτια, τό ντύσιμό τους είναι άκόμα πολύ πρωτόγονο, μοιάζει μέ τό ντύσιμο άνθρώπων τών δασών : χοντροΟφασμένος μάλλινος μανδύας, τομάρια άπό ζώα, γιά τίς γυναίκες χαί τούς εύγενείς λινά έσώρουχα. Ή τροφή τους άποτελείται άπό γάλα, χρέας,άγριους χαρ1

Codex Laureshamensis—χτηματολόγιο τί)ς πόλης Λόρχ.(Σημ. Σύντ»)

J.

Viitj··'hryHaÂi, J i u / ι χ ι α *ΟΥ"ι ro/to. / / . 

I 338

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

πούς χαί, όπως προσθέτει ό Πλίνιος, άπό χυλό βρώμης (πού χαί. σήμερα άκόμα είναι χελτιχό έθνικό φαγητό οτήν 'Ιρλανδία χαί τή Σκωτία). Ό πλούτος τους άποτελείται άπό ζώα, πού είναι δμως κατώτερης ράτοας, τά βόδια είναι μιχρά, άσήμαντα, χωρίς κέρατα. Τά άλογα ήταν μιχρά καί βραδυκίνητα πόνυ. Τό χρήμα τά χρησ-μοποιοϋσαν σπάνια χαί πολύ λίγο χαί ήταν μονάχα ρωμαϊκό. Τό χρυσάφι χαί τό άσήμι δέν τά κατεργάζονταν χαί δέν τά λογάριαζαν, τό σίδερο ήταν σπάνιο καί φαίνεται, τουλάχιστο γιά τίς φυλές τής περιοχής τοϋ Ρήνου καί τοϋ Δούναβη, δτι δέν τό παρήγαγαν μόνοι τους άλλά τό εισήγαγαν σχεδόν δλο άπ* έξω. Έ ρουνική γραφή (άπομίμηση έλληνιχών ή λατινικών γραμμάτων) ήταν γνωστή μόνο σάν μυστιχή γραφή καί τη χρησιμοποιούσαν μονάχα γιά θρησκευτική μαγεία. Συνηθιζόταν άχόμα ή θυσία άνθρώπων. Κοντολογής, έχουμε έδώ μπροστά μας ένα λαό πού μόλις όψώθηχε άπό τή μέση βαθμίδα τής βαρβαρότητας στήνάνώτερη Έ ν ώ δμως οί φυλές πού συνόρευαν άμεσα μέ τούς ρωμαίους, έξαιτίας τής εύχολης εισαγωγής ρωμαϊκών βιομηχανικών προϊόντων, έμποδίζονταν στήν άνάπτυξη μιάς άνεξάρτητης μεταλλουργικής καί υφαντουργικής βιομηχανίας, μιά τέτια βιομηχανία άναπτύχθηχε Αναμφισβήτητα στά βορειοανατολικά, στά παράλια τής Βαλτιχής. Τά διάφορα όπλα πού βρέθηκαν στά έλη, τοϋ Σλέσβιγχ—μακρύ σιδερένιο ξίφος, άλυιωτος θώρακας, άσημένιο κράνος, χλιτ.—μαζί μέ ρωμαϊκά νομίσματα τού τέλου; τοϋ δεύτερου αίώνα χαί τά γερμανικά μετάλλινα είδη πού διαδόθηκαν μέ τίς μεταναστεύσεις τών λαών, είναι προϊόντα άρχετά άναπτυγμένης χαί ιδιόμορφης τέχνης, χι δταν άχόμα πρόκειται γιά περιπτώσεις άπομίμησης ρωμαϊκών πρωτοτύπων. Μέ τή μετανάστευση στήν πολιτισμένη ρωμαϊκή αυτοκρατορία σταμάτησε παντού, έκτος άπό τήν 'Αγγλία, αύτή ή παραγωγή τών γερμανικών φυλών. Πϊαο ομοιόμορφα είχε γεννηθεί χαί ά ν α πτυχθεί παραπέρα αύτή ή παραγωγή τό δείχνουν, λχ., οί χ ά λ κινες πόρπες. "Οσες βρέθηκαν στή Βουργουνδία, στή Ρουμανία χαί στήν 'Αζοφική Ηάλασσα θά μπορούσαν νάχουν βγεί άπό τό ίδιο έργαστήρι μέ τις άγγλικές καί τ/ς σουηδικές καί είναι έξίσου άναμφ σβήτητα γερμανικής προέλευσης. Στήν άνώτερη βαθμίδα τής βαρβαρότητας άντιστοιχεί καί ή οργάνωση τής διοίκησης. Γενικά, κατά τόν Τοκιτο, υπήρχε τό συμβούλιο τών Αρχηγών ( p r i n c i p e s ) πού Αποφ-σιζε γιά δευτερότερα ζητήματα, προετοίμαζε δμως τά σπουδαιότερα γιά ν ί 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 339

άποφασίσει γι' αύτά ή λαϊκή συνέλευση. Αότή ή συνέλευση, στήν κατώτερη βαθμίδα τής βαρβαρότητας, τουλάχιστον έκεί δπου τήν ξέρουμε, στους Αμερικανούς, υπήρχε πρώτα μονάχα γιά τό γένος, δχι άκόμα καί γιά τή φυλή ή τήν ομοσπονδία φυλών. ΟΙ άρχηγοί (principes) ξεχωρίζουν άκόμα χτυπητά άπό τούς πολέμαρχους (duces), άκριβώς δπως στούς ίρονέζους. 01 πρώτοι ζοϋν κιόλας έν μέρει άπό τιμητικά δώρα (ζαα, οιτηρά, κλπ.) πού τά προσφέρουν τά μίλη τής φυλής. 'Εκλέγονται κυρίως, δπως στήν 'Αμερική, άπό τήν ίδια οικογένεια. Τό ::έρασμα στό πατρικό δίκαιο εύχολύνει, δπως στήν 'Ελλάδα καί τ ή Ρώμη, τό βαθμιαίο πέρασμα άπό τήν έκΡογή στήν κληρονομική διαδοχή καί Ετοι διαμορφώνεται μιά άριστοκρατική οικογένεια σέ κάθε γένος. Τίς περισσότερες φορές αύτοί οί παλιοί, οί λεγόμενοι εύγενείς τοΰ γένους, χάθηκαν στη μετανάστευση τών λαών ή άμέοως ύστερα ά π ' αύτήν. Οί στρατηγοί έκλέγονταν χωρίς νά παίρνεται υπόψη ή καταγωγή, μονάχα άνάλογα μέ τίς ίκανότητές τους. Είχαν λίγη έξουσία καί έπρεπε νά έπιδρούν μέ τό εαράδειγμά τους. Τήν καθαυτό πειθαρχική έξουσία στό στρατό ό Τάκιτος τήν άποδίδει ρητά στούς ίερείς. Τήν πραγματική έξουσία τήν είχε ή συνέλευση τοΰ λαού. Ό βασιλεύς, ή άρχηγός τής Φυλής, προεδρεύει. Ό λαός άποφασίζει: δχι,— μέ ένα μουρμουρητό, ναί—μέ Επευφημίες καί κλαγγή τών δπλων. Ή συνέλευση είναι ταυτόχρονα καί δικαστήριο. Έ δ ώ παραπέμπονται οί κατηγορίες καί έκδικαζονται, έδώ άποφασίζονται οί θανατικές καταδίκες. Μέ θανατική ποινή τιμωρείται μόνον ή δειλία, ή προδοσία τοΰ λαού καί ή παρά φύση άσέλγεια. Καί στά γένη καί στίς άλλες υποδιαιρέσεις δικάζει τό σύνολο μέ πρόεδρο τόν άρχηγό πού, δπως σέ κάθε γερμανικό πρωτόγονο δικαστήριο, διεύθυνε μονάχα τή διαδικασία καί έβαζε Ερωτήσεις. Τήν άπόφαση στούς γερμανούς τήν Εβγαζε άπό άνέναθεν καί παντού τό σύνολο. 'Ομοσπονδίες φυλών είχαν διαμορφωθεί άπό τόν καιρό τοΰ Καίσαρα. Σέ μερικές άπ αύτές όιτήρχαν κιόλας βασιλείς. "Οπως στούς έλληνες καί στούς ρωμαίους, ό άνώτατος άρχηγός τοΰ στρατού Ετεινε κιόλας πρός τήν τυραννίδα καί κάποτε κατάφερνε νά φτάσει ώς αύτήν. Οί τέτιοι τυχεροί σφετεριστές τής Εξουσίας δβν ήταν καθόλ&υ άπεριόριστοι κυρίαρχοι, μά άρχιζαν ώστοσο νά σπάζουν τά δεσμά τού καθεστώτος τών γενών. Έ ν ώ άλλοτε οί άπελεύθεροι δούλοι είχαν δευτερεύουσα θέση, γιατί δέ μπορούσαν ν' άνήκουν σέ κανένα γένος, μέ τούς νέους βασι- 

I 340

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

λείς οί ευνοούμενοι αύτοί αποχτούσαν συχνά βαθμούς, πλούτη καί τιμές. "Ύστερα άπό τήν κατάχτηση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας Εγινε τό ίδιο μέ τούς στρατιωτικούς αρχηγούς πού είχαν γίνει τώρα βασιλείς μεγάλων χωρών. Στούς φραγκους οί δούλοι καί οί άπελεύθ.ρο'. το1' βασιλέα παίζανε σπουδαίο ρόλο, πρώτα στήν αύλή καί Επειτα στο κράτος. Οί νέοι ευγενείς κατά μεγάλο μέρος κατάγονταν άπ' αύτούς. "Ενας θεσμός πού εύνόηαε τήν εμφάνιση τής βασιλείας ήταν οί άκολουθίες. Ά κ ό μ α καί στούς άμερικανούς έρυθρόδερμους είδαμε π ώ ς πλάι στήν οργάνωση τοϋ γένους σχηματίζονται ιδιωτικές έταιρίες γιά τή διεξαγωγή πολέμου μέ δική τους πρωτοβουλία και εύθύνη. Στούς γερμανούς αύτές οί ιδιωτικές έταιρίες είχαν γίνει κιόλας μόνιμες ένώσεις. Ό πολέμαρχος, πού είχε άποχτήσει φτ.μη, συγκέντρωνε γύρω του μιά όμάδα άπό νεαρούς, πού διψούσαν γιά λάφυρα καί πού συνδέονταν μαζί του μέ άμοιβαία προσωπική πίστη. 'Ο αρχηγός τούς συντηρούσε καί τούς Εδινε δώρα, τούς οργάνωνε Ιεραρχικά. Γιά τίς μικρότερες Εκστρατείες χρησίμευε μιά έτοιμοπόλεμη σωματοφυλακή, γιά τίς μεγαλύτερες ύπήρχε Ενα Ετοιμο σώμα Αξιωματικών. "Οσο κι άν ήταν Αδύνατες αύτές οί άκολουθίες, κι οσο άδύνατες κι άν παρουσιάζονται, λ χ . άργότερα τόν καιρό τοϋ Όδοάκρου στήν Ι τ α λ ί α , άπο:έλεσαν ώστόσο τήν άπαρχή τής παρακμής τής παλιάς λαϊκής Ελευθερίας καί τέτιο ρόλο Επαιξαν στή διάρκεια τής μετανάστευσης τών λαών καί ύστερα άπ' αύτήν. Πρώτα γιατί εύνοησαν τήν Εμφάνιση τής βασιλικής Εξουσίας. Δεύτερο γιατί, όπως Αναφέρει ό Τάκιτος, μπορούσαν νά διατηρηθούν μόνο μέ Αδιάκοπους πολέμους καί ληστρικές έκστρχτείες. Ή ληστεία Εγινε σκοπός. "Οταν ό Αρχηγός τής Ακολουθίας δέν Εβρισκε δουλιά στή γειτονιά του, τραβούσε μέ τούς άντρες του σέ άλλους λαούς, δπου γινόταν πόλεμος καί υπήρχε προοπτική γιά πλιάτσικο. Τά βοηθητικά στρατεύματα πού Αποτελούνταν άπό γερμανικές φυλές καί πού κατά μεγάλες μάζες πολεμούσαν κάτω Από τή ρωμαϊκή σημαία, άκόμα καί Ενάντια σέ γερμανούς, είχαν συγκροτηθεί ως Ενα βαθμό άπό τέτιες Ακολουθίες. Τό καθεστώς τών μισθοφόρων (Landsknechte), αύτό τό αίσχος καί ή κατάρα τών γερμανών—όπήρχε έδώ κιόλας στήν πρώτη μορφή του. "Γστερα άπό τήν κατάχτηση τής ρωμαϊκής αύτοκρατορίας αύτοί οί ακόλουθοι τών βασιλέων μαζί μέ το6ς μή έλεύθερους καί τούς ρωμαίους αυλικούς υπηρέτες, άπο- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 341

τέλεσαν τό δεύτερο βασικό μέρος τών κατοπινών εύγενών. Γενικά λοιπόν στ(ς γερμανικές φυλές, που ένώθηκαν σέ λαούς, έπικρατεί ή ίδια συγκρότηση πού είχε Αναπτυχθεί στούς έλληνες τής ήρωικής έποχής καί στούς ρωμαίν.ς τής έποχής τών λεγόμενων βζσιλέων: λαϊκή συνέλευση, συμβούλιο τών Αρχηγών τών γενών καί πολέμαρχος πού τείνει κιόλας πρός μιά πραγματική βασιλική έξουσία. Ί Ι τ α ν ή πιό Αναπτυγμένη διοικητική οργάνωση πού μπορούσε γενικά νά παραγάγει τό Καθεστώς τών γενών. Ή τ α ν τό υποδειγματικό καθεστώς τής Ανώτερης βαθμίδας τής βαρβαρότητας. Μόλις ή κοινωνία βγήκε έξω Από τά όρια μέσα στά όπ-.ία Αρκούσε αύτή ή όργάνωση, άρχισε νά σβήνει τά καθεστώς το'ιν γενών. Διαλύθηκε καί στή θέση του μπή?ε τό κράτος. VIII Η Δ Ι Α Μ Ο Ρ Φ Ω Σ Η ΤΟΥ Κ Ρ Α Τ Ο Υ Σ ΤΟΝ Γ Ε Ρ Μ Α Ν Ω Ν Οί γερμανοί, κατά τόν Τάκιτο, ήταν πολυάριθμος λαός. Μιά κατά προσέγγιση εικόνα τής δύναμης τών ξεχωριστών γερμανικών λαών μ£ς δίνει ό Καίσαρας. 'Αναφέρει τόν άριθμό τών ούσιπέτων καί τών τενκτέρων πού εμφανίστηκαν στήν Αριστερή δχθη τοϋ Ρήνου καί πού τούς ανεβάζει σέ 180.000 ψυχές, μαζί μέ τίς γυναίκες καί τά παιδιά τους. Δηλ. περίπου 100.0C0 γιά τόν κάθε λαό σημαντικά περισσότερους άπό τό σύνολο λχ. τών ϊροκέζων τόν καιρό τής άνθισης τους, δταν δέν -ήταν οδτε 2 0 0 0 0 άτομα καί δμως είχαν γίνει ό τρόμος όλης τής χώρας πού άπλώνεται άπό τίς μεγάλες λίμνες ώς το6ς ποταμούς 'Οχάίο καί Ποτομάκ. "Αν προσπαθήσουμε νά τοποθετήσουμε στό χάρτη τούς λαούς πού ήταν Εγκαταστημένοι στήν περιοχή τοϋ Ρ ή νου καί πού μάς είναι πιό γνωστοί Από τίς περιγραφές τών
1 Ό άρ'.θμός αϋτές β π ι ^ α ί ώ ν ι τ α : ί π ό ί ν α χνρ(ο τοβ Aiôîujpou για τούς γαλατις χ έ λ τ ι ; : «Στή Γαλατία (Oallin) χατο.χοΟν πολλοί λαοί μέ άνιοη βύναμη. 01 μιγαλότιρο: άπ' αυτούς άριθμοβν 200.000, of μιχρότ«ροι 50.000 ψυχές» (Λιόΐωρος I i)ix«) ιο>της, V, 25) Ληλ. χατα μέοον βρο 125.000. Έ π ι ι ΐ ή ήταν π«ριοοέτ«ρο αναπτυγμένο: cl £<χηριοτο( γ α λατ'.χο{ λαοί π ρ ι π ι ι νά π α ρ α ΐ ι χ τ ο β μ ι 6τι ήταν χαπος πιό πολυάριθμοι άπό τούς γ«ρμανιχούς. (Σ η μ ι (οίο η τ ο ϋ "Ε ν γ ν. « λ ς). 

I 342

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Ιστορικών—ό κά<1ε τέτιος λαός πιάνει κατά μέσον δρο περίποο τόσο χώρο δσο μιά πρωσιχή διοικητική περιοχή, δηλ. περίπου 10.000 τετραγ. χιλιόμετρα ή 182 τετραγωνικά γεωγραφικά μίλλια. "Ομως ή G e r m a n i a M a g n a 1 τών ρωμαίων πού φτάνει ως τό Βιστούλα, έχει σέ στρογγυλό άριθμό 5 0 0 . 0 0 0 τετραγ. χ ι λ ι ό μετρα. Μέ μέσον δρο 100 0 0 0 ά τ ο μ α γιά τόν κάθε λαό, ό συνολικός άριθμό; γιά τή G e r m inia M a g n a πρέπει νά υπολογίζεται σέ πέντε εκατομμύρια. 'Ο άριθμός αύτός είναι σημαντικός γιά μιά βαρβαρική ομάδα λχών, γιά τίς δικές μας δμως συνθ ή κ ε ς — 1 0 άτομα στό τετραγωνικό χιλιόμετρο, ή 5 5 0 στό γ ε ω γραφικό τε:ραγ. μίλι—είναι έξαιρετικά μικρός. "Ομως μέ τά στοιχεία α ύ : ά καθόλου δέν Εξαντλήθηκε ό άριθμός τών γερμανών πού ζούσαν τότε. Ξέρουμε δτι κατά μήκος τών Καρπαθίων ώς τίς έκβολές τού Δούναβη κατοικούσαν τότε γερμανικοί λαοί γοτθικής φυλής, μπαστάρνοι ( B a s t a r n e r ) , πευκίνοι ( P e u k i n e r ) , καί άλλοι, τοσο πολυάριθμοι, πού ό ΙΙλίνιος λέει δτι άποτελοϋσαν τήν π έ μ π τ η κύρια φυλή τών γερμανών καί δτι αύτοί, πού στά 180 π . Χ . Εμφανίζονται κιόλας στή μισθοφορική δπηρεσία τοΰ μακεδόνα βασιλέα Περσέχ, στά πρώτα άκόμα χρόνια τοϋ Αύγούστου προωθήθηκαν ώς τήν περιοχή τής Ά δ ρ ι α ν ο ύ π ο λ η ς . "Αν τούς υπολογίσουμε μονάχα ένα έκατομμύριο, τότε στίς ά ρ χές τής χρονολογίας μας, έχουμε πιθζνό συνολικό άριθμό τών γερμζνών τουλάχιστον Εξι εκατομμύρια. "Γστερα άπό τήν έγκατάστασή τους στή Γερμανία ( G e r m a n i e n ) θά πρέπει ό πληθυσμός νά αδξαίνε μέ διαρκώς άναπτυσιόμενη τ α χ ύ τ η τ α . Καί μόνον οί πρόοδες στήν ά ν ά π τ υ ξ η τής παραγωγής πού άναφέραμε πιό πάνω, θά έφταναν γιά νά τό άποδείξουν αύτό. "Λν κρίνουμε άπό τά ρωμαϊκά νομίσματα πού βρέθηκαν μαζί τους, τά ευρήματα τών έλών τοϋ Σλέσβιγκ χρονολογούνται άπό τόν τρίτον αιώνα. Τήν έποχή αύτή ό π ή ρ χ ε λοιπόν κιόλα; στή Β α λ τ ι κ ή άναπτυγμένη μεταλλουργική καί όφαντουργική βιομηχανία, ζωηρή Επικοινωνία μέ τή ρωμαϊκή αύτοκρατορία καί μιά σχετική πολυτέλεια στούς πλουσιότερους — ο λ α αύτά άποτελούν ί χ ν η πυκνότερου πληθυσμού. Αύτή τήν έποχή δ μ ω ; άρχίζει καί ό γενικός έπιθ3τικός πόλεμος τών γερμανών σ' δλη τή γραμμή τού Ρήνου Ενάντια στή συνοριακή όχυρωματική γραμμή καί στό Δούναβη, άπό τή Βόρεια Θάλασσα
1

—Μεγάλη Γ«ρ'ΐβ/[α.

( ϊ η π . Σΰντ.) 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 343

&ς τή Μαύρη θάλασσα, πράγμα πού άποτελεί άμεση άπόδειξη δτι ό πληθυσμό; δλο μεγάλωνε χαί σπρωχνόταν πρός τά Εξω. Τριακόσια χρόνια κράτησε δ άγώνας, καί κατά τή διάρκειά του δλος ό κορμός τών γοτθικών λαών (Εκτός άπό τούς σκανδιναυούς γότθους καί τούς βουργούνδιους), τράβηξε πρός τά νοτιοανατολικά κ&{ σχημάτισε τήν άριστερή πτέρυγα τής μεγάλης έ π ι θετικής γραμμής, πού στό κέντρο της, στόν "Ανω Δούναβη, προωθήθηκαν οί άνω γερμανοί (έρμιόνες) καί στή δεξιά π τ έ ρυνά της στό Ρήνο προωθήθηκαν οί ίσγκεβόνες (i.skävonen) πού τώρα λέγονται φράγκοι. Στούς ίνγκεβόνες ( i n g ä v o n e n ) ί λ α χ ε ή κατάχτηση τής Βρετανίας. Στά τέλη τού πέμπτου αίώνα ή ρωμαϊκή αύτοκρατορία Εξασθενημένη, άναιμική καί άνήμπορη, ήταν άνοιχτή στούς γερμανούς είσβολείς. Πιό πάνω σταθήκαμε στό λίκνο τού άρχαίου Ελληνικού καί ρωμαϊκού πολιτισμού. Έ δ ώ στεκόμαστε στόν τάφο του. Πάνω άπ* δλες τίς χώρες τοϋ λεκανοπεδίου τής Μεσογείου είχε περάσει αίώνες ολόκληρους ή ισοπεδωτική πλάνη τής ρωμαϊκής κοσμοκρατορίας. "Οπου δέν Εφερνε άντίσταση ή Ελληνική γλώσσα, δλες οί Εθνικές γλώσσες άναγκάστηκαν νά παραχωρήσουν τή θέση τους σέ μιά παραφθαρμένη λατινική. Δέν όπήρχαν Εθνικές διαφορές, δέν όπήρχαν πιά γαλάτες, ίβηρες, λιγούριοι, νοροίκοι, δλοι τους γίνανε ρωμαίοι. 'Η ρωμαϊκή διοίκηση καί τό ρωμαϊκό δίκαιο είχαν διαλύσει παντού τίς παλιές Ενώσεις τών γενών καί μαζί τους τό τελευταίο ίχνος τοπικής καί εθνικής πρωτοβουλίας. Ό νεοξεφουρνισμένος ρωμαϊσμός δέ μπορούσε νά χρησιμεύσει σάν άντιστάθμισμα. Δέν έξέφραζε καμιά Εθνικότητα, μά μονάχα τήν Ελλειψη Εθνικότητας. Τά στοιχεία νέων Εθνών όπήρχαν παντού. Οί λατινικΕς διάλεχτοι τών διαφόρων Επαρχιών χώριζαν δλο καί περισσότερο ή μιά άπό τήν άλλη. Τά φυσικά σύνορα πού είχαν κάνει πρίν τήν Ι τ α λ ί α , τή Γαλατία, τήν 'Ισπανία, τήν 'Αφρική Ανεξάρτητες περιοχές, όπήρχ α ν άκόμα καί γίνονταν άκόμα αισθητά, μά πουθενά δέν όπήρχε ή δύναμη πού θά συνένωνε αύτά τά στοιχεία σέ κ α ι νούργια ϊθνη. Ποοθενά δέν όπήρχε άκόμα ίχνος ικανότητας γιά έξέλιξη καί γιά δύναμη άντίστασης, καί πολύ περισσότερο γιά δημιουργική δύναμη. Στό άπέραντο αύτό Εδαφος μονάχα Ενας δεσμός συγκρατούσε τήν τεράστια μάζα : τό ρωμαϊκό κράτος, χαί αυτό μέ τόν καιρό είχε γίνει ό χειρότερος Εχθρός καί χαταπιεστής της. Οί Επαρχίες είχαν καταστρέψει τή Ρώμη. Ή 

I 344

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Ρώμη ή ίδια είχε γίνει μιά έπαρχιακή πόλη, όπως χαί οί ά λ λες, προνομιούχα, δχι όμως πιά κυρίαρχη, δχι πιά κέντρο τής κοσμοκρατορίας, οδτε χάν πιά εδρα τών αότοχρατδρων χαί όποαυτοκρατόρων, πού έδρεύανε στήν Κωνσταντινούπολη, στό Τρίερ, στό Μιλάνο. Τό ρωμαϊκό κράτος είχε γίνει μιά γιγάντια, πολυσύνθετη μηχανή, άποχλειστικά γιά τήν άπομύζηση τών υπηκόων. Οί δασμοί, οί κρατικές άγγαρείες χαί τά χάθε λογής δοσίματα σπρώχνανε τή μάζα τού πληθυσμού σέ δλο καί μεγαλύτερη φτώχεια. Ή πίεση πού μεγάλωνε μέ τούς έκβιασμούς τών τ ο π ι κών διοικητών, τών φοροεισπραχτόρων χαί τών στρατιωτών γ ι νόταν Αβάσταχτη. Αότού κατάντησε τό ρωμαϊκό χράτος μέ τήν κοσμοκρατορία του : στήριξε τό δικαίωμα της ύπαρξης του στή διατήρηση τής τάξης πρός τά μέσα χαί στήν όπεράσπισή του άπό τούς βάρβαρους πρός τά έξω. Μά ή τάξη του ήταν χειρότερη άπό τή χειρότερη άταξία καί τούς βαρβάρους, πού ένάντιά τους καμωνόταν πώς υπερασπίζει τούς πολίτες, οί π ο λ ί τες αότοί τούς περίμεναν σάν σωτήρες. Ή χοινωνιχή κατάσταση δέν ήταν λιγότερο Απελπιστική. Ά π ό τά τέλη κιόλας τής δημοκρατίας ή ρωμαϊκή κυριαρχία είχε καταλήξει νά έκμεταλλεύεται αίσχρά τίς καταχτημένες επαρχίες. Ί Ι αύτοχρατορία δέν κατάργησε τήν έχμετάλλβυση αύτή, μά άντίθετα τήν ίκαμε σύστημα. "Οσο περισσότερο ξέπεφτε ή αύτοχρατορία, τόσο αδξαιναν οί φόροι χαί οί άγγαρείες, τόσο πιό ξεδιάντροπα λήστευαν χαί έχβίαζαν οί υπάλληλοι, ΐ ό έμπόριο καί ή βιομηχανία δέν απασχόλησαν ποτέ τούς κυρίαρχους τών λαών, τούς ρωμαίους. Μονάχα στήν τοκογλυφία ξεπέρασαν δ,τι ό.τήρξε πρίν καί Οστερα ά π ' αύτούς. "Ο,τι βρήχαν χαί διατηρούνταν άκόμα άπό τό εμπόριο, καταστράφηκε μέ τούς έχβιασμούς τών υπαλλήλων. "Ο,τι χατάφερε νά διασωθεί, άνήχει στό άνατολιχό έλληνιχό τμήμα τής αύτοχρατορίας, πού βρίσκεται έξω άπό τήν περιοχή πού έξετάζουμε. Γενική έξαθλίωση, κατάπτωση τού έμπορίου, τής χειροτεχνίας, τής τέχνης, έλάττωση τού πληθυσμού, παρακμή τών πόλεων, έπιστροφή τής γεωργίας σέ χαμηλότερη βαθμίδα—αύτό ήταν τό τελιχό άποτέλεσμα τής ρωμαϊχής κοσμοκρατορίας. Ί Ι γεωργία, πού σ' δλο τόν άρχαΐο κόσμο ήταν ό Αποφασιστικός κλάδος παραγωγής, ξανάγινε τ έ π ο ς περισσότερο άπό κ ά θ ; άλλη φορά. Στήν 'Ιταλία τά τεράστια χ τ ή μ α τ α (λατιφούντια), πού Από τά τέλη τής δημοκρατίας πιάνανε σχεδόν δλο τό 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 345

Εδαφος, είχαν Αξιοποιηθεί κατά δυό τρόπους. Ή οάν βοσκές τών ζώων, δπου ό πληθυσμός Αντικαταστάθηκε μέ πρόβατα καί βόδια, πού ή φυλαξή τους Απαιτούσε μονάχα λίγους δούλους. Ή σάν έπαύλεις, δπου μέ πλήθος Από δούλους καλλιεργούσαν κ ή πους σέ μεγάλη κλίμακα, έν μέρ3ΐ γιά είδη πολυτέλειας του ίδιοχτήτη, έν μέρει γιά τήν τοποθέτηση τών προϊόν-ων τους στίς άγορές τών πόλεων. Ο! μεγάλες ζωοβοσκές διατηρήθηκαν καί ίσως καί νά έ π ι χ τ ά θ η κ α ν . Τά χ τ ή μ α τ α τών έπαύλεων καί ή κ η πουρική τους παρακμάσανε μέ τήν Εξαθλίωση τών ίδιοχτητών τους καί μέ τήν κατάπτωση τών πόλεων. Ή οικονομία τών λ α τιφούντιων, πού βασιζόταν στήν έργασία τών δούλων, δέν ήταν πιά προσοδοφόρα, ήταν δμως τότε ή μοναδική δυνατή μορφή τής μεγάλης γεωργίας. Ί Ι μικροκαλλιέργεια είχε γίνει ξανά ή μόνη συφερτική μορφή. Ή μιά Επαυλη ύστερα άπό τήν ά λ λ η κοματιαζόταν σέ μικρούς κλήρους πού τούς δίναν σέ κληρονομικούς Ενοικιαστές πού πλήρωναν Ενα μικρό ποσό ή σέ μετόχους ( p a r tiarii), πού ήταν περισσότερο διαχειριστές παρά ενοικιαστές καί πού γιά τ ή δουλιά τους Επαιρναν τό Ενα Εκτο ή καί μόνο τό Ενα Εννατο του προϊόντος τής χρονιάς. Κυρίως δμως τούς μικρούς αύτοός κλήρους τούς Εδιναν σέ αποίκους, πού πλήρωναν γ ι ' αύτούς Ενα ορισμένο ποσό κάθε χρόνο, ήταν δεμένοι στή γής, καί μπορούσαν νά πουληθούν, μαζί μέ τόν κλήρο. Δέν ήταν βέβαια δούλοι, μά δέν ήταν καί έλεύθεροι, δέ μπορούσαν νά παντρεύονται έλεύθερες καί οι γάμοι Ανάμισά τους δέ θεωρούνταν πέρα γιά πέρα Εγκυροι γάμοι, άλλά, δπως καί οί γάμοι τών δούλων, ά π λ ή συμβίωση ( c o n t u b e r m u m ) . Ή τ α ν οί πρόδρομοι τών δουλοπάροικων τοϋ μεσαίωνα. Ί Ι Αρχαία δουλεία είχε φάει τό ψωμί της. 0·<τε στήν ύ π α ι θρο, στή μεγάλη αγροτική οικονομία, ούτε στίς χεροτεχνίες τών πόλεων ή τ α ν πιά άποδοτική, Ετσι πού ν ' ά ξ ι ζ ε τόν κόπο. Ή Αγορά γιά τά προϊόντα της είχε χαθεί. "Ομως στή μικρή γεωργία καί στή μικρή χειροτεχνία, στίς οποίες είχε περιοριστεί ή γιγάντια π α ρ α γ ω γ ή τής έποχής τής άνθισης τής αύτοκρατορίας, δέν υπήρχε τόπος γιά πολλούς δούλους. Μονάχα γιά σπιτικούς δούλους καί γιά τήν πολυτελή ζ ω ή τών πλούσιων δπήρχε Ακόμα θέση στήν κοινωνία. Ή δουλεία δμως πού πέθαινε είχε ά κ ό · μα Αρκετή δύναμη γιά νά κάνει νά φαίνεται κάθε παραγωγική έργασία σάν δουλιά δούλου, ανάξια γιά τούς Ελεύθερους ρωμαίους, 

I 346

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

χαί ελεύθερος ρωμαίος ήταν τώρα δ χαθένας. Γ:' αύτό άπό τή μιά μεγαλώνει ό άριθμός τών περιττών δούλων, πού είχαν κ α ταντήσει βάρος, καί τούς άφήνουν Ελεύθερους, χαί άπό τήν ά λ λη αΰξαίνουν οί άποικοι χαί οί Εξαθλιωμένοι ελεύθεροι (σάν τούς p o o r whites 1 τών πρώην δουλοχτητιχών πολιτειών τής Ά μ ε ρ ι χ ή ς ) . 'Ο χριστιανισμός δέ φταίει καθόλου γιά τό βαθμιαίο θάνατο τής άρχαίας δουλείας. Στή ρωμαϊκή αυτοκρατορία αιώνες όλόχληρους συμμετείχε στή δουλεία καί άργότερα δέν έμπόδισε ποτέ τό έμπόριο τών δούλων πού Εκαναν οΕ χριστιανοί, ούτε τό έμπόριο τών δούλων πού Εχαναν οΕ γερμανοί στό βορρά, ούτε τό έμπόριο τών δούλων πού Εκαναν ο! βενετσάνοι στή Μεσόγειο, ούτε τό κατοπινό έμπόριο μέ τούς μαύρους-, Ή δουλεία ήταν πιά άσύμφορη γι' αύτό πέθανε. eH δουλεία δμως πεθαίνοντας άφησε πίσω της τό φαρμακερό της κεντρί, τήν περιφρόνηση τής παραγωγιχής εργασίας άπό τούς Ελεύθερους. Αύτό είναι τό άδιέξοδο δπου βρέθηχε ό ρωμαϊκός κόσμος : ή δουλεία ήταν οικονομικά άδύνατη, ή έργασία τών έλεύθερων ήταν ήθικά περιφρονημένη. Ή μιά δέ μπορούσε πιά, ή άλλη δέ μπορούσε άκόμα νά άποτελέσει τή βασική μορφή τής κοινωνικής παραγωγής. Το μόνο πού μπορούσε νά βοηθήσει έδώ ήταν μονάχα μιά ριζική έπανάσταση. Στίς Επαρχίες ή κατάσταση δέν ήταν καλύτερη. Οί περισσότερες πληροφορίες πού Εχουμε είναι άπό τή Γαλατία. Πλάϊ στούς έποικους δπήρχαν έδώ άχόμα έλεύθεροι μιχροαγρότες. ΟΕ άγρότες αύτοί γιά νά Εξασφαλιστούν άπό τίς βιαιοπραγίες τών δπαλλήλων, τών διχαστών χαί τών τοκογλύφων, κατάφευγαν συχνά στήν προστασία ένός ίσχυροϋ. Κι αύτό δέν τόκαναν μονάχα άτομα, μά ολόκληρες κοινότητες, Ετσι πού στόν IV αίώνα οί αΰτοκράτορες πολλές φορές Εβγαλαν διάταγμα πού τό Απαγόρευαν αύτό. Μά ποιό ήταν τό δφελος γιά χείνον πού ζητούσε προστασία; Ό πάτρονάς τους τούς Εβαζε τόν δρο νά μεταβιβάσουν τήν ίδιοχτησία τών χτημάτων τους σ' αύτόν, χαί σ* Αντάλλαγμα θά τούς Εξασφάλιζε Εφ' δρου ζωής τήν ΕπικαρΦτωχοί λιυχοί. (Σημ. Σύντ.) Ό π ω ς λ έ ι ι ό έπίοκοπος Λιούτπραντ τής Κριμόνας τόν Χ αίώνα, οτό Βιρντέν, ίηλ· οτήν άγΙα γιρμανιχή αυτοκρατορία, δ χύριος χ λ 4 ΐ ο ς τής βιομηχανίας ήταν ή παραγωγή «όνούχων, πού τούς εξήγαγαν μέ μιγάλο χέρβος οτήν Ίοπανία για τά μαυριτανιχα χαρέμια. (Σ η μ « ί « ο η τ ο α "Ε ν γ χ « λ ς).
2 1 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 347

πία—Ινα τέχνασμα πού τό κράτησε δπό σημείωση ή άγια έχχληαΐα, χαί τόν IX χαί Χ αιώνα τό χρησιμοποίησε πλατιά γιά νά μεγαλώσει τό βασίλειο τοό θεού χαί τή δική της γαιοχτησία. Τότε, βέβαια, γύρω στά 475, ό έπίσχοπος Σαλβιανός τής Μασσαλίας Αγαναχτεί άχόμα μπρός σέ μιά τέτια κλεψιά χαί Αφηγείται δτι ή πίεση τών ρωμαίων υπαλλήλων χαί τών μεγάλων γαιοχτημόνων έχει γίνει τόσο χαχοήθης, πού πολλοί «ρωμαίοι» χαταφεύγανε στίς περιοχές πού τίς κατείχαν πιά οί βάρβαροι χαί δτι ot ρωμαίοι πολίτες πού έγχατασταίνονταν εκεί δέ φοβούνταν τίποτα περισσότερο παρά μήπως ξαναβρεθούν χάτω άπό τή ρωμαΐχή κυριαρχία. Τό γεγονός δτι τότε γονείς συχνά πουλούσαν τά παιδιά τους γιά δούλους άπό φτώχεια, τό άποδείχνει Ινας νόμος πού βγήκε ένάντια α' αύτή τή συνήθεια. Σάν άμοιβή γιά τό δτι οί βάρβαροι γερμανοί άπελευθέρωσαν τούς ρωμαίους άπό τό ίδιο τους τό χράτος, τούς πήραν τά δοό τρίτα δλης τής γής χαί τή μοιράσαν μεταξύ τους. Έ διανομή έγινε σύμφωνα μέ τήν όργάνωση τών γενών. Ε π ε ι δ ή οί χαταχτητές ήταν άριθμητιχά σχεδόν άσήμαντοι, έμειναν πολύ μεγάλες λουρίδες γής άμοίραστες, ίδιοχτησία έν μέρει δλου τοϋ λαοϋ, έν μέρει τών ξεχωριστών φυλών καί γενών. Μέσα σέ χάθε γένος μοίρασαν τού; άγρούς χαί τά λειβάδια μέ χλήρο σέ ίσα μέρη άνάμεσα στά ξεχωριστά νοικοκυριά. Ά ν μέ τόν καιρό έγιναν κι άλλα ξαναμοιράσματα δέν τό ξέρουμε, έν πάση περιπτώσει σύντομα σταμάτησαν αύτή τή μέθοδο στίς ρωμαΤχές έπαρχίες καί τά χωρισμένα μερίδια έγιναν άτομική ίδιοχτησία πού μποροϋσε νά πουληθεί (allod*). Τά δάση χαί τά λειβάδια έμειναν άμοίραστα γιά χοινή χρήση. Αύτή ή χρήση, χαθώ; χαί ό τρόπος τής καλλιέργειας τής μοιρασμένης γής, ρυθμίστηχε σύμφωνα μέ τήν παλιά συνήθεια χαί ύστερα άπό άπόφαση τής ολότητας. Ό σ ο περισσότερο ζούσε τό γένος στό χωριό του, χι δσο περισσότερο οί γερμανοί καί οί ρωμαίοι βαθμιαία συγχωνεύονταν, τόσο περισσότερο αποχωρούσε δ συγγενικός χαρακτήρας τοϋ δεσμού μπρός στόν έδαφιχό. Τό γένος έξαφανίστηχε μέσα στήν άγροτιχή κοινότητα (Markgenossenschaft), δπου βέβαια είναι άχόμα συχνά όρατά τά ίχνη τή; προέλευσής της άπό τή συγγένεια τών μελών. "Ετσι έδώ ή όργάνωση τών
* Allod ή allodium, χτήμα πού ?ρ(οχ·ται -τοΟ ΙΒίοχτήτη. (Σημ. Μ·τ.) οτήν άπόλυτη κυριότητα 

I 348

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

γενών, τουλάχιστο στίς χώρες δ π ou διατηρήθηκε ή M a r k g e n o s senschaft—βόρεια Γαλλία, 'Αγγλία, Γερμανία κ at Σκανδιναυία — πέρασε άπαρατήρητα σέ μιά έδαφιχή όργάνωοη χαί Απόχτησε ίτσι τήν ίχανότητα τής προσαρμογής στό κράτος. Διατήρησε ώστόσο τόν έμφυτο δημοκρατικό χαρακτήρα, που διακρίνει δλο τό καθεστώς τοϋ γένους, καί διαφύλαξε άκόμα καί στήν παρακμή πού άργότερα ήρθε άναγκαστικά, όπολείματα άπό τήν όργάνωση τών γενών χαί μαζί μ' αύτά ένα δπλο στά χέρια τών καταπιεζομένων, ένα δπλο πού μένει ζωντανό ώς τή νεότατη έχοχή. *Αν χάθηχε έτσι γρήγορα ό δεσμός αίματος ατό γένος, αύτό χρωατιέται ατό γεγονός δτι καί οτή φυλή καί ατό σύνολο τοϋ λαού έχφυλίστηκαν τά δργανα τοϋ γένους έςαιτίας τής κατάχτησης. Ξέρουμε δτι ή κυριαρχία πάνω σέ αποταγμένους είναι Ασυμβίβαστη μέ τό σύστημα τών γενών. Αύτό τό βλέπουμε έδώ οέ μεγάλη κλίμακα. "Οταν οί γερμανικοί λαοί έγιναν κύριοι τών ρωμαϊκών έπαρχιών, έπρεπε νά οργανώσουν αύτή τήν κ α τ ά χ τ η ση. Τίς μάζες τών ρωμαίων δέ μπορούσαν μήτε νά τίς δεχτούν στίς όργανώαεις τών γενών, μήτε χαί νά τίς διοικήσουν μέ τά γένη. 'Επικεφαλής τών τοπικών οργάνων διοίκησης πού στήν άρχή Εξακολουθούσαν νά όπάρχουν αέ μεγάλη Αναλογία, έπρεπε νά βάλουν ατή θέση τοό ρωμαϊκού κράτοος κάποια νέα έξουσία χαί τέτια έξουσία μπορούσε νά είναι μονάχα κάποιο &λλο κράτος Τά δργανα τής όργάνωαης τών γενών έπρεπε έτσι νά μετατραπούν σέ κρατιχά ίργανα, χαί έπειδή ή κατάσταση πίεζε, αύτό έπρεπε νά γίνει πολύ γρήγορα. Ό άμεσος δμως έχπρόαωπος τού χ α τ α χ τ η τή λαού ήταν ό στρατιωτικός άρχηγός. 'Η έξααφάλιαη τοϋ καταχτημένου εδάφους πρός τά μέσα καί πρός τά έξω άπαιτοδσε τό δυνάμωμα τής έξουαίας του. "Εφτασε ή στιγμή γιά τή μετατροπή τής έξουσίας τοϋ στρατιωτικού άρχηγού σέ βασιλεία. Καί ή μετατροπή αύτή έγινε. "Ας πάρουμε τό βασίλειο τών φράγκων. Έ δ ώ πέρασαν ατήν άπόλυτη κυριότητα τοϋ νικητή λαού, τών σαλίων-φράγκων, δχι μονάχα τά μεγάλα ρωμαϊκά κρατικά χτήματα, μά Ακόμα χαί δλες οί μεγάλες έχτάσεις γής, πού δέν ήταν μοιρασμένες στίς μεγάλες ή μικρές περιφερειακές ( G a u ) χαί άγροτιχές (Mark) κοινότητες, χαί ιδιαίτερα δλες οί μεγάλες δασωμένες έχτάαεις. Τό πρώτο πού έχανε ό βασιλιάς τών φράγκων, πού άπό κοινός άνώτατος στρατιωτικός άρχηγός μετατράπηκε σέ πραγματικό ήγεμόνα τής χώρας, ήταν νά μετατρέψει αύτή τή λαϊκή ίδιοχτη- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 349

σία ai βασιλικό χ τ ή μ α , νά την κλέψει άπό τό λαέ καί νά τή χαρίσει ή νά τήν παραχωρήσει στήν άκσλουύία του. Έ Ακολουθία αυτή, που άρχικά τήν άποτελοϋσαν οί προσωπικοί πολεμικοί του Ακόλουθοι καί οί οπόλοιποι υπαρχηγοί τοϋ στρατού, Ενισχύθηκε σύντομα ΰχι μονάχα με ρωμαίους, δηλ. έκρωμα'ισμένους γαλάτες, πού μέ τό γεγονός οτι ήξεραν νά γράφουν, δτι ήταν μορφωμένοι, ότι ήξεραν τ ή ρωμανική γλώσσα καί τ ή λατινική φιλολογική γλώσσα, καθώς καί τό τοπικό δίκαιο, τού έγιναν σύντομα Απαραίτητοι, Αλλά και μέ δούλους, δουλοπάροικους καί Απελεύθερους, πού Αποτέλεσαν τήν αύλή του, Α π ' ό π ο υ διάλεγε τους εύνοουμένους του. Σ'δλους αύτούς, στήν ά ρ χ ή κυρίως, χ ά ρ ι ζ α ν κομάτια τής λαϊκής γής, Αργότερα τούς τήν παραχωρούσαν μέ τή μορφή εύεργετημάτων ( b é n é f i c i a 1 ) πρώτα συνήθως γιά δλο τόν καιρό πού ζούσε ό βασιλιάς, καί έ τ ι ι δημιουργήθηκε ή βάση γιά μιά καινούργια Αριστοκρατία σέ βάρος τού λαού. Κάτι άκόμα. Ί Ι μεγάλη έκταση τής αύτοκρατορίας δέ μ π ο ρούσε νά κυβερνηθεί μέ τά μέσα τής π α λ ι ά ς όργάνωσης τών γενών. Τό συμβούλιο τών Αρχηγών, κ: άν δέν είχε άπό καιρό ά χ ρ η στευθεί, δέ θά μπορούσε νά συγκεντρωθεί, καί σύντομα ά ν τ ι κ α στάθηκε άπό τό μόνιμο περιβάλλον τού βασιλιά. Έ παλιά λ α ϊ κ ή συνέλευση διατηρήθηκε γιά τόν τύπο, γινόταν δμως δλο καί περισσότερο ά π λ ή συνέλευση τών δ π α ρ χ η γ ώ ν τοϋ στρατού καί τών καινούργιων άρχόντων. Οί έλεύθεροι χ τ η μ α τ ί ε ς άγρότες, ή μάζα τού φράγκικου λαού, έξαντλήθηκαν μέ τούς αιώνιους ε μ φύλιους καί κ α τ α χ τ η τ ι κ ο ύ ς πολέμους, ιδιαίτερα μέ τούς κ α τ α χ τ η τικούς πολέμους τοϋ Καρλομάγνου καί ξέπεσαν άκριβώς δ π ω ς ε ' χ α ν ξεπέσει οί ρωμαίοι χωρικοί στά τελευταία χρόνια τής δημοκρατίας. Οί άγρότες αύτοί, πού άρχικά συγκροτούσαν δλο τό στρατό καί μ ε τ ά τήν κατάχτηση τής Γαλλίας άποτέλεσαν τό β α σικό του πυρήνα, είχαν τόσο φτωχύνει στίς άρχές τοϋ έννατου αίώνα, πού μόλις ένας στούς πέντε άντρες μπορούσε νά πάρει μέρος σέ έκστρατεία. Στή θέση τού πρώην στρατοϋ άπό Ελεύθερους χωρικούς, πού τόν συγκαλούσε άμεσα ό βασιλιάς, μπήκε Ενα; στρατός, πού τόν άποτελοϋσαν οί όπηρέτες τών καινούργιων άρχόντων, μά καί κολλήγοί, δηλ. άπόγονοι τών άγροτών, πού
Beneficiuni, λατινική λ*;η πού οημαίν*:: · ό · ρ γ · ο ί α , ά|ΐο:βή. "Ετοι λ ί γ α ν · τά κοματια γής πού τά Ιπαιρνα/ οάν Ιπαθλο τα μέλη τής άχολουίνίας τβν φράγκων βαοίλίων. (Σημ. Σύντ.)
1 

I 350

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

παλιά δέν είχαν άλλον χύριο Εκτός άπό τό βασιλιά χαί πού ά χ ό μα πιό παλιά δέ γνώριζαν άπολύτω; κανέναν χύριο, ούτε χαί βασιλιά. Τόν χαιρό πού βασίλευαν οί διάδοχοι τοϋ Καρλομάγνου όλοκληρώθηκε ή χαταστροφή τής φράγκικης άγροτιάς μέ Εσωτερικούς πολέμους, μέ τό άδυνάτιομα τής βασιλικής εξουσίας καί μέ τίς άντίστοιχες όπερβασίες τών άρχόντων πού α* αύτούς προστέθηκαν τώρα κι οί κόμητες τών περιφερειών ( G a u g r a f e n ) πού δημιουργήθηκαν άπό τόν Καρλομάγνο χαί πού έπιδίωκαν νά κάμουν κληρονομικό τό άξίωμά τους καί τέλος μέ τίς έπιδρομές τών νορμανδών Πενήντα χρόνια Οστερα άπό τό θάνατο τοϋ Καρλομάγνου τό βασίλειο ιών φράγκων κείτεται τό ίδιο άνήμπορο, στά πόδια τών νορμανδών, δπως πρίν τετρακόσια χρόνια ή ρωμαϊκή αύτοκρατορία στά πόδια τών φράγχων. Κι δχι μονάχα ή έξωτερική άδυναμία, μά καί ή Εσωτερική κοινωνική τάξη, ή μάλλον κοινωνική αταξία, ήταν σχεδόν ή ίδια. Οί έλεύθεροι φράγκοι άγροτες βρέθηκαν σέ παρόμοια κατάσταση, δπως καί of προκάτοχοι τοος, οί ρωμαίοι άποικοι. Καταστραμένοι άκό τούς πολέμους καί τίς λεηλασίες, άναγκάστηχαν νά καταφύγουν στήν προστασία τών καινούργιων άρχόντων ή τής έχχλησίας, μιά καί ή βασιλική έξουσία ήταν πολύ άδύνατη γιά νά τούς προστατεύσει. Αύτή τήν προστασία ομως όποχρεώθηκαν νά τήν πληρώσουν άκριβά. Ό π ω ς προηγούμενα οί γαλάτες χωρικοί, Ετσι κι αύτοί υποχρεώθηκαν νά μεταβιβάσουν τήν ίδιοχτηαία τής γής τους στόν προστάτη κύριο πού τοός τήν ξανάδινε μέ νοίκι ( Z i n s g u t ) μέ διάφορες καί μεταβαλλόμενες μορφές, πάντα όμως μέ τόν δρο μονάχα δτι σέ άντάλλαγμα θά κάνουν άγγαρείες ή θά προσφέρουν δοσίματα. Καί δταν πιά βρέθηκαν σ' αύτή τή μορφή τής Εξάρτησης χάσανε σιγά-σιγά καί τήν προσωπική τους Ελευθερία. "Γστερα άπό λίγες γενεές Εγιναν οί περ σ ό τ ε ρ ο ι δουλοπάροικοι. Πόσο γρήγορα προχωρούσε ό άφανιαμός τής έλεύθερης άγροτιάς, τό δείχνει τό χτηματολόγιο πού σύνταξε 6 Ίρμίνων γιά τό χοινόβιο τού Σαίν-Ζερμαίν ντέ Πρέ, πού βρισκόταν τότε κοντά καί τώρα μέσα στό Παρίσι. Στή μεγάλη γαιοχτησία αύτού τού κοινοβίου πού ήταν σκορπισμένη στή γύρω περιοχή ήταν Εγκαταστημένα, άκόμα άπό τόν καιρό τοϋ Καρλομάγνου, 2.788 νοικοκυριά, σχεδόν χωρίς εξαίρεση φράγχοι μέ γερμανικά όνόματα. Ά π ' αύτούς οί 2.080 ήταν άποικοι, οί 3 5 λίτοι (iiten*), οί 220 δού* Ήμκλεύ&εροι άγρίτις. (Σημ. Met.) 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 358

λοι χαί μονάχα δ Ελεύθεροι άγρότες ( H i n t e r s a s s e n ) . Δηλ. ή ίδια ή Εκκλησία Εφάρμοζε γενικά Ενάντια ατούς άγρότες τήν Γδια συνήθεια, πού ό Σαλβιανός τήν είχε χηρύξει άθεη, τή συνήθεια ό προστάτης χύριος νά Εξαναγκάζει τόν άγρότη νά τοο μεταβιβάζει τήν ίδιοχτησία τής γής του χαί αύτός νά τοο τήν ξαναδίνει μόνον γιά ισόβια χρήση. Οί Αγγαρείες, πού τώρα όλο χαί περισσότερο γίνονταν συνήθεια, είχαν γιά πρότυπό τους τόσο τίς ρωμαϊκές Αγγαρείες (angariae), όποχρεωτιχές όπηρεσίες γιά τό χράτος, δσο χαί τίς όπηρεσίες τών μελών τής γερμανικής Αγροτικής κοινότητας γιά τό χτίσιμο γεφυριών, γιά δρόμους χαί γιά άλλους κοινούς οχοπούς. Φαίνεται λοιπόν ιτσι σάν νά ξαναγύρισε ή μάζα τού πληθυσμού, Οστερα άπό τετρακόσια χρόνια, Εντελώς στήν κατάσταση άπ' δπου είχε ξεκινήσει. Αύτό δμως άπόδειχνε δυό πράγματα. Πρώτα δτι ή κοινωνική διάρθρωση χαί ή κατανομή τής ίδιοχτησίας στή ρωμαίχή αύτοχρατορία, τήν περίοδο τής παρακμής της, Αντιστοιχούσε πέρα γιά πέρα στήν τοτινή βαθμίδα τής παραγωγής στή γεωργία χαί τή βιομηχανία, ήταν δηλαδή άναπόφευγη. Καί δεύτερο, δτι αύτό τό έπίπεδο παραγωγής δέν είχε ούτε κατέβει ούτε Ανέβει σημαντικά μέσα στά 400 χρόνια πού Ακολούθησαν, δηλ. μέ τήν Ιδια Αναγκαιότητα είχε δημιουργήσει τήν ίδια κατανομή τής ίδιοχτησίας καί τίς ίδιες τάξεις τοϋ πληθυσμού. Τούς τελευταίους αιώνες τής Οπαρξης τής ρωμαϊκής αύτοκρατορίας ή πόλη είχε χάσει τήν προηγούμενη κυριαρχία της πάνω στήν ύπαιθρο καί δέν τήν ξαναπόχτηοε στούς πρώτους αιώνες τής γερμανικής κυριαρχίας. Αύτό προβποθέτει μιά χαμηλή βαθμίδα άνάπτυξης, τόσο τής γεωργίας, δσο και τής βιομηχανίας. Αύτή ή γενική κατάσταση δημιουργεί μέ άναγκαιότητα μεγάλους κυρίαρχους γαιΟχτήμονες καί Εξαρτημένους μικροαγρότες. Πόσο λίγο ήταν δυνατό νά Επιβληθεί σέ μιά τέτια κοινωνία, άπό τή μιά μεριά ή ρωμαϊκή οικονομία τών λατιφούντιων μέ δούλους, άπό τήν άλλη ή νεότερη μεγαλοκαλλιέργεια μέ άγγαρείες, τό άποδείχνουν τά τεράστια πειράματα—πού δμως πέρασαν χ ω ρίς νά άφήσουν ίχνη—τού Καρλομάγνου μέ τίς περίφημες αύτοκρατορικές έπαύλεις. Συνεχίστηκαν μονάχα άπό τά μοναστήρια καί μονάχα γι αύτά ήταν καρποφόρες. Τά μοναστήρια δμως ήταν άφύσικοι κοινωνικοί όργανισμοί πού στηρίζονται στήν άγαμία. Μπορούσαν νά άποδόσουν Εξαιρετικά άποτελέσματα, μά άχριβώς γι' αύτό έμεναν άναγχαστιχά Εξαιρέσεις. 

I 352

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Κι όμως, μέσα α' αύτά τά τετρακόσια χρόνια είχαν γίνει βήματα πρός τά μπρός. Κι άν τελικά βρίσκουμε σχεδόν τίς ίδιες κύριες τάξεις δπως καί στήν άρχή, ώστόσο οί άνθρωποι πού Αποτελούσαν τίς τάξεις αύτές είχαν άλλάξει. Είχε Εξαφανιστεί ή άρχαία δουλεία, είχαν Εξαφανιστεί οί άλητοποιημένοι φτωχοί Ελεύθεροι, πού περιφρονούσαν τήν Εργασία σάν δουλική άπασχόληση. 'Ανάμεσα στό ρωμαίο άποικο καί στόν καινούργιο κολλήγο βρισκόταν ό Ελεύθερος φράγκος χωρικός. Ή «άνώφελη Ανάμνηση καί ή άσκοπη πάλη» του ρωμαϊσμου πού ξέπεφτε είχαν πεθάνει καί είχαν θαφτεί. Οί κοινωνικές τάξεις του IX αίώνα δέν είχαν σχηματιστεί μέσα στό βάλτωμα ένός πολιτισμού πού Εδυε, μά μέσα στούς πόνους τής γέννας ένός νέου πολιτισμού. Έ νέα γενιά, τόσο οί κύριοι όσο καί οί όπηρέτες, ζταν τούς συγκρίνουμε μέ τούς ρωμαίους προκατόχους τους, ήταν μιά γενιά άπό άντρες. Οί σχέσεις άνάμεσα στούς πανίσχυρους γαιοχτήμονες καί στούς Εξαρτημένους Απ' αύτούς Αγρότες που στή Ρώμη οδήγησαν στήν Αναπόφευγη καταστροφή τοό Αρχαίου κόσμου, ϊγιναν τώρα ή Αφετηρία μιάς καινούργιας Εξέλιξης. Καί άκόμα, δσο κι άν δέ φαίνονταν παραγωγικά αύτά τά τετρακόσια χρόνια, άφησαν ώστόσο Ενα σημαντικό προϊόν γιά τήν Ερχόμενη ίστορία : τίς νεότερες Εθνότητες, τή νέα διαμόρφωση καί διάρθρωση τής δυτικοευρωπαϊκής Ανθρωπότητας. Οί γερμανοί πραγματικά είχαν Αναζωογονήσει τήν Εύρώπη, καί γι' αύτό ή διάλυση τών κρατών τής γερμανικής περιόδου δέν κατάληξε σέ μιά νορμανο-σαρακινή υποδούλωση, άλλά στήν παραπέρα έξέλιξη χαί τών εύεργετημάτων (Bénéficia) χαί τών σχέσεων προστασίας ( K o m m e n d a t i o n ) πρός τή φεουδαρχία, καί σέ μιά τόσο τεράστια αύξηση του πληθυσμού, πού οί μεγάλες Αφαιμάξεις τών σταυροφοριών μόλις δυό αιώνες άργότερα πέρασαν χωρίς νά προκαλέσουν ζημιά. Ποιό δμως ήταν τό μυστηριώδικο μαγικό μέσο, πού μ ' α ύ τό οί γερμανοί Εμφύσησαν νέα δύναμη ζωής στήν Εάρώπη πού πέθαινε ; Ή τ α ν τάχα μιά θαυματουργή δύναμη, Εμφυτη στή γερμανική φυλή, δπως μάς παρουσιάζει τά πράγματα ή σωβινιστιχή μας Ιστοριογραφία ; Καθόλου. Οί γερμανοί ήταν, ιδιαιτέρα τότε, μιά πολύ προικισμένη άρια φυλή, χαί βρισκόταν σέ π λ έ ρια ρωμαλέα άνάπτυξη. Δέν ήταν δμως οί ειδικές Εθνικές τους ιδιότητες πού ξανανιώσανε τήν Εύρώπη, μά Απλούστατα ή βαρβαρότητά τους, τό καθεστώς τους τών γενών. 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 353

Ή προσωπική του; ικανότητα καί παλικαριά, τό αίσθημα τής έλευθερία; καί τό δημοκρατικό τους Ενστιχτο πού τούς ι κ α νέ νά βλέπουν σ' δλες τίς δημόσιες υποθέσεις δικές τους δποθέσεις, κοντολογής, δλες οί ιδιότητες, πού τίς είχε χάσει ό ρωμαίος καί πού μονάχα αύτές ήταν σέ θέση νά φτιάξουν άπό τή λάσπη τοϋ ρωμαϊκού κόσμου νέα κράτη καί νά άναπτύξουν νέες εθνότητες—τί άλλο ήταν όλα αύτά παρά τά χαρακτηριστικά γνωρίσματα τού βάρβαρου τής άνώτβρης βαθμίδας—χαρποί τού καθεστώτος τών γενών ; "Αν οί γερμανοί άλλαξαν τήν άρχαία μορφή τής μονογαμίας, άν άπάλυναν τήν κυριαρχία του άντρα μέσα στήν οικογένεια, άν δόσανε στή γυναίκα μιά θέσή ανώτερη άπό τή θέση πού είχε γνωρίσει ποτέ ό κλασικός κόσμος, τί τούς ίχανε Ικανούς γιά όλα αύτά, άν δχι ή βαρβαρότητά τους, οί συνήθειες του γένους, ή ζωντανή τους άκόμα κληρονομιά άπό τόν καιρό τοϋ μητρικού δικαίου ; 'Αν, τουλάχιστο σέ τρεις άπό τίς σπουδαιότερες χώρες, στή Γερμανία, τή Βόρεια Γαλλία χαί τήν 'Αγγλία, μπόρεσαν νά περισώσουν καί νά μεταφέρουν στό φεουδαρχικό κράτος ίνα χομάτι γνήσιας όργάνωσης τών γενών μέ τή μορφή τών άγροτικών κοινοτήτων (MarkgenossenChaften) καί έτσι δόσανε στήν καταπιεζόμενη τάξη, στούς άγρότες, άκόμα καί κάτω άπό τήν πιο σκληρή μεσαιωνική δουλοπαροικία, μιά τοπική συνοχή καί Ενα τέτιο μέσο άντίστασης, πού δέν τό βρήκαν Ετοιμο ούτε οί άρχαιοί δούλοι, 30τε οί νεότεροι προλετάειοι—σέ τί χρωστιόταν αύτό, άν δχι στή 3αρβαρότητά τους, στόν τρόπο τους νά έγκατασταίνονται κατά γένη, τρόπο ολωσδιόλου σύμφωνο με τήν έποχή τής βαρβαρότητας ; Καί τέλος, άν κατάφεραν ν' άναπτύξουν καί νά κάνουν Αποκλειστική τήν ηπιότερη μορφή τής δουλοπαροικίας πού εφάρμοζαν χιόλας στήν πατρίδα τους, τής δουλοπαροικίας στήν όποία όλο καί περισσότερο μετατρε-όταν ή δουλεία άκόμα καί στή οωμαίκή αύτοκρατορία—μιά μορφή πού, δπως πρώτος τόνιοε ό Φουριέ, δίνει στούς ύποδουλωμένους τά μέσα γιά τή βαθμιαία τους Απελευθέρωση σ ά ν τ ά ξ η , (fournit aux cultivateurs d e s moyens d ' a f f r a n c h i s s e m e n t c o l l e c t i f et p r o g r e s s i f 1 ) , μιά μορφή πού δψώνεται Ιτσι πολύ πάνω άπό τή δουλεία, γιατί
1 fit·/··, cxol>i καλλιεργητις μέαα ουλλογιχτ1,; κ«ί rseoiisKixiJç λιυθέροοοτχ. (Σημ. Ι6ντ.)

άπ·-

JioAfzra ι\ιγ», roue. / / . 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ατή δουλεία είναι δυνατή μονάχα ή άπελευθέρωοη κατά ά τ ο μα χωρίς μιά μεταβατική κατάσταση (ή Αρχαιότητα δέν γνωρίζει τήν κατάργηση τής δουλείας μέ νικηφόρα Εξέγερση)— ενώ πραγματικά οί δουλοπάροικοι του μεσαίωνα σιγά-σιγά πέτυχαν· τήν άπελευθέρωσή τους σάν τάξη—σέ τί τό χρωστάμε αύτό, άν» δχι στή βαρβαρότητά τους, χάρη στήν όποια δέν είχαν άκόμα φτάσει ως τήν ολοκληρωμένη δουλεία, ούτε ώς τήν άρχαία δουλεία τής έργασίας, οδτε ώς τήν Ανατολίτικη οικιακή δουλεία ; "Ο,τι ζωντανό καί ζωοφόρο μεταφυτέψανε οί γερμανοί οτό ρωμαϊκό κόσμο, ήταν βάρβαρο. Πραγματικά, μόνο βάρβαροι είνα' ίκανοί νά ξανανιώσουν Εναν κόσμο πού όποφέρει άπό έτοιμοθάνατο πολιτισμό. Καί ή άνώτατη βαθμίδα τής βαρβαρότητας Δς τήν όποια χαί μέσα στήν όποια όψώθηχαν οί γερμανοί πρίν άχό τή μετανάστευση τών λαών, ήταν άχριβώς ή πιό εύνοΤχή βαθμίδα γι' αύτό τό προτσές. Αύτό τά έξηγεί δλα. IX

ΒΑΡΒΑΡΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
Παρακολουθήσαμε τή διάλυση τοϋ καθεστώτος τών γενών στά τρία μεγάλα ξεχωριστά παραδείγματα τών έλλήνων, τών ρωμαίων χαί τών γερμανών. ' Α ς Εξετάσουμε, τέλος, τούς γενικούς οικονομικούς δρους πού άπό τήν άνώτερη κιόλας βαθμίδα τής βαρβαρότητας υποσκάψανε τήν όργάνωση τής κοινωνίας κ α τά γένη καί τήν Εξάλειψαν όλότελα μέ τήν Εμφάνιση τοδ π ο λιτισμού. Έ δ ώ , τό «Κεφάλαιο» τοϋ Μάρξ θά μάς είναι τόσο Απαραίτητο δσο καί τό βιβλίο τοϋ Μόργκαν. Τό γένος, πού Εμφανίστηκε στή μέση βαθμίδα τής £γριαςχατάστασης χαί άναπτύχθηχε παραπέρα στήν άνώτερή της βαθμίδα, φτάνει, δσο μάς Επιτρέπουν νά κρίνουμε γι* αύτό οί π η γές μας, τήν Εποχή τής άνθισής του στήν κατώτερη βαθμίδα τής βαρβαρότητας. Μ' αύτή τή βαθμίδα Εξέλιξης άρχίζουμε λοιπόν Έ δ ώ , δπου πρέπει νά μ£ς χρησιμεύουν γιά παράδειγμα or έρυθρόθερμοι τής Ά μ ε ρ ι χ ή ς , βρίσκουμε τό καθεστώς τών γ ε νών ό)ότελα διαμορφωμένο. Μιά φυλή Εχει διακλαδωθεί σέ π ε ρισσότερα, συνήθως σέ δυό γένη. Αάτά τά άρχιχά γένη μέ τήν< 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 35

αύξηση τού πληθυσμού χωρίζονται τό χαθένα οέ περισσότερα γ έ νη-χόρες, πού άπέναντί τους t é γένος-μητέρα εμφανίζεται οάν φρατρία. Ή φυλή ή Ιδια χωρίζεται οέ περισσότερες φυλές, καί οτήν καθεμιά ά π ' αυτές ξαναβρίσκουμε τίς περισσότερες φορές τά παλιά γένη. Μιά δμοοπονδία περιλαβαίνει, τουλάχιστο σέ ορισμένες περιπτώσεις, τίς συγγενικές φυλές. Αύτή ή άπλή όργάνωση Ανταποκρίνεται πέρα γιά πέρα στίς κοινωνικές συνθήκες, ά π ' όπου ξεπήδησε. Δέν είναι παρά ή αύθόρμητη σογχρότησή τους χαί είναι σέ θέση νά λύνει δλες τίς διαφορές πού μπορούν νά ξεπηδήσουν μέσα στήν χοινωνία πού είναι οργανωμένη μ' αύτό τόν τρόπο. Τίς διαφορές μέ τόν έξω χόσμο τίς λύνει ό πόλεμος, πού μπορεί νά τελειώσει μέ τήν Εξόντωση τής φυλής, ποτέ δμως μέ τήν όποδούλωσή της. Τό μεγαλείο μά χαί ή στενότητα τοϋ καθεστώτος τών γενών, είναι δτι δέν έχει χώρο γιά κυριαρχία χαί υποδούλωση. Στό Εσωτεριχό δέν γίνεται άχόμα διάκριση άνάμεσα στά δικαιώματα χαί στά καθήκοντα. Τό πρόβλημα, άν ή συμμετοχή στίς δημόσιες υποθέσεις, ή αιματηρή εκδίκηση ή ή έζιλέωσή της είναι διχαίωμα ή χαθήχον, δέν υπάρχει γιά τόν ινδιάνο. Θά τού φαινόταν τό ίδιο παράλογο δπως χαί τό πρόβλημα άν είναι δικαίωμα ή χαθήχον τό φαγητό, δ ύπνος, τό χυνήγι. "Αλλο τόσο δέ μπορεί ή φυλή χαί τό γένος νά είναι χωρισμένα σέ διάφορες τάξεις. Κι αύτό μάς οδηγεί στήν έρευνα τής οικονομικής βάσης αύτού τοΰ καθεστώτος. 'Ο πληθυσμός είναι έξαιρετιχά άραιός : πυκνώνει μονάχα στόν τόπο διαμονής τής φυλής, πού γύρω του σέ εύρύ κύκλο άπλώνεται πρώτα ή περιοχή τοΰ κυνηγιού, ύστερα τό ουδέτερο προστατευτικό δάσος, πού τόν χωρίζει άπό τίς άλλες φυλές. Ό καταμερισμός τής έργασίας είναι καθαρά φυσικός. Ύ π α ρ χ ε : μονάχα άνάμεσα στά δυό φύλα. Ό άντρας πολεμάει, πηγαίνε*. στό κυνήγι χαί στό ψάρεμα, προμηθεύει τήν τροφή χαί τά Απαραίτητα γι' αυτό εργαλεία. Ή γυναίχα φροντίζει γιά τό σπίτι. Ετοιμάζει τό φαγητό χαί φτιάχνει τά ρούχα, μαγειρεύει, όφαΐνει, ράβει. Ό καθένας άπό τούς δυό είναι νοικοκύρης στόν τομέα του : ό άντρας στό δάσος, ή γυναίχα στό σπίτι. Ό καθένας είνα: ίδιοχτήτης τών Εργαλείων πού κατασκευάζει χαί πού χρησιμοποιεί : ό άντρας τών δπλων καί τών εργαλείων γιά τό νυνήγι χαί τό ψάρεμα,ή γυναίχα τών οικιακών σκευών. Τό νοικοκυριό είνα* 

I 356

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

κομμουνιστικό γιά κάμποσ»ς, συχνά γιά πολλές οικογένειες 1 . Ό , τ ι φτιάχνεται καί χρησιμοποιείται άπό κοινού είναι κοινή ίδιοχτηαία : το σπίτι, ό κήπος, ή βάρκα. Έ δ ώ λοιπον, καί μονάχα εδώ, όπάρχει ή «άποχτημένη μέ τήν εργασία ϊοιοχτησια», πού οί νομικοί καί οί οικονομολόγο: τήν άποδίδουν στήν πολιτισμένη κοινωνία, καί πού άποτελε: τό τελευταίο άπατηλο νομικό πρόσχημα, πού πάνω του στηρίζεται άκόμα ή σημερινή κεζαλαιοκρατική ίοιοχτησία. "Ομως ο: άνθρο)ποι δέν έμειναν παντού σ' αυτή τή ραθμί2α. Στήν 'Ασία βρήκαν ζώα πού μπορούσαν να τά δαμάσουν και δαμασμένα νά τά Αναπαράγουν: τήν άγρια βουβάλα έπρεπε νά τήν κυνηγήσουν, ή δαμασμένη όμως Ιδινε xiOc χρόνο ένα μοσχάρι, κι έκτός άπ' αύτό, καί γάλα. Μιά :ειρί άπό τίς πιό προοδευμένες φυλές—άριοι, σ^μίτες, ίσως άκόμα καί τουρανοί — έκαναν κύριο τους κλάδο έργασίας πρώτα τό δάμασμα τών ζώων, αργότερα περιορίστηκαν στήν αναπαραγωγή καί στήν περιποίησή τους. Οί ποιμενικές φυλές ξεχώρισαν άπό τήν υπόλοιπη μαζα τών βαρβάρων: είναι ό π ρ ώ τ ο ς μ ε γ ά λ ο ς κ α τ α μ ε ρ ι σ μ ό ς τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ς . Οί ποιμενικές φυλές δέν παρήγαγαν μόνο περισσότερα, μά παρήγαγαν καί δ:αφορ»τικά μέσι συντήρησης άπό τούς λοιπούς βάρβαρους. Σέ σύγκριση μ' αύτούς δέν είχαν μόνο μεγαλύτερες ποσότητες γάλα, γαλακτοκομικά προϊόντα καί κρέας,μά καί περισσότερα τομάρια, μαλλί, κατσικότριχες. κλωστικά καί υφαντουργικά προϊόντα πού αυξαιναν δσο αΰξαι•/ε ή ποσότητα τών πρώτων υλών. "Ετσι γιά πρώτη φορά Ι γ ι vs δυνατή ή κανονική άνταλλαγή προϊόντων. Σέ προηγούμενε; βαθμίδες μπορούσαν νά γίνονται μόνον εύκαιριακές Ανταλλαγές. Μιά ξεχωριστή έπιδεξιοσύνη στήν κατασκευή δπλων καί εργαλείων μπορεί νά οδηγήσει σε παροδικό καταμερισμό τή; έργασίας. "Ετσι βρέθηκαν σέ πολλά μερί, Αναμφισβήτητα λείψανα έργαστηρίων γιά πέτρινα εργαλεία άπό τά τέλη τής λίθινης εποχής. Οί τεχνίτες, πού άνάπτυσσαν έδώ τήν τ έ χ ν η τους, είναι π ι θανό ότι δούλευαν γιά λογαριασμό τής ολότητας, δπως κάνουν ακόμα οί μόνιμοι χειροτέχνες στίς ινδικές κοινότητες γενών. Σε
1 Ί ΐ ί ω ς οτίς jiooeioîutixj; άχτές τής Άμιριχής". '(βλέπε Μπατχροφτ). Στούς χαΐντάς, οτό νηοί τής ^αοίλιοοας Καρλόττα;, βρίοχβυμβ rotxoxupia πού Ιχουν ώς 700 πρόοοπα κάτω άπό μιά ατέγη. Στούς νούτχα "οϋοαν όλόχληρις φιιλίς xät® άπό μ ί ϊ " ί γ τ , · (il η ;ι s i a a r, τ ο Ο "Κ ν γ χ · λ ς). 

ΚΑΤΑΠ2ΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ!, ΑΤΟΜΙΚΗ! ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥ! 357

καμιά περίπτωση δέ μποροοσε α' αύτή τή βαθμίδα νά άναπτυχθεί ά λ λ η ά ν τ α λ λ α γ ή εκτός άπό τήν ά ν τ α λ λ α γ ή μέοα στά πλαίσια τής φυλής, /.ι αύτή όμως Εμενε Εξαιρετικά σπάνιο φαινόμενο. Έ δ ώ , άπεναντίας, υστέρα ά π ό τό ξεχώρισμα τών ποιμενικών φυλών, βρίσκουμε Ετοιμους ολους τούς ορούς γιά τήν ά ν τ α λ λ α γ ή άνάμεσα στά μέλη τών διάφορων φυλών, τούς δρους γιά νά διαμορφωθεί καί νά στερεωθεί ή ά ν τ α λ λ α γ ή σάν κανονικός θεσμός. 'Αρχικά, Αντάλλαζε φυλή μέ φυλή μέσον τών άρχηγών τών γενών. "Οταν δμως τ ά κοπάδια άρχισαν νά περνάνε σέ άτομική ίδιοχτησία, άρχισε νά έπικρατεί δλο καί περισσότερο ή ά ν τ α λ λαγή, άνάμεσα σε άτομα ώσπου τελικά έγινε ή μοναδική μορφή. Τό κύριο δμως είδος πού έδιναν γιά ά ν τ ά λ λ α γ μ α ατούς γειτόνους τους οί ποιμενικές φυλές ήταν τά ζ ώ α . Τ ά ζώα Εγιναν τό ε μ π ό ρευμα πού μέ βάση αυτό έχτιμιόνταν δλα τά ά λ λ α εμπορεύματ α καί πού παντού τά παίρνανε εύχαρίστως σέ ά ν τ ά λ λ α γ μ α γιά τά ά λ λ α είδη—κοντολογής, τά ζώα ά π ό χ τ η ο α ν τ ή λειτουργία τοϋ χρήματος καί έκτελοϋοαν χρέη χρήματος ο' αυτήν κιόλας τή βαθμίδα. Μέ τόση άναγκαιότητα καί τ α χ ύ τ η τ α εξελίχθηκε, άπό τίς πρώτες άρχές κιόλας τής εμπορευματικής ά ν τ α λ λ α γ ή ; , ή ά ν ά γ κ η γιά ενα ειδικό έμπόρευμα-χρήμα. Ή κηπουρική, πού ίσως νά μήν τήν ξέραν οί άοιάτες βάρβαροι τής κατώτερης βαθμίδας, έμφανίατηκε σ* αύτούς τό άργότερο στή μέση βαθμίδα, σάν πρόδρομος τής γεωργίας. Τό κλίμ α τοϋ τουρανικοϋ οροπεδίου δέν έπιτρέπει ποιμενική ζωή χ ω ρίς προμήθειες ζωοτροφής γιά τό μακρύ καί βαρύ χειμώνα. Ή καλλιέργεια λειβαδιών καί ή καλλιέργεια σιτηρών ήταν λοιπόν έδώ άπαραίτητα. Τό ίδιο ισχύει γιά τίς στέπες στά βόρεια τής Μαύρης Θάλασσας. "Αν δμως ή π α ρ α γ ω γ ή σιτηρών άρχισε γιά τά ζώα, σύντομα τ ά σιτηρά Εγιναν έπίση; τροφή χαί γιά τ ο ύ ; ανθρώπους. Ή χ α λ λ ι ε ρ γ η μ έ ν η γή Εμενε άκόμα ίδιοχτησία τής φυλής καί μεταβιβαζόταν γιά χρήση άρχιχά οτό γένος, ά ρ γ ό τερα Από τό γένος στίς οικιακές συντροφιές χαί τέλος στά ά τ ο μα. Τά άτομα αύτά μπορούσαν νά ε ί χ α ν ορισμένα δικαιώματα κ α τ ο χ ή ς πάνω της, μά τίποτα π α ρ α π ά ν ω . ' Α π ό τίς βιομηχανικές καταχτήσεις αύτής τής βαθμίδας δυό είναι ιδιαιτέρα σπουδαίες. Ή π ρ ώ τ η είναι ό άργαλιός, ή δεύτερη τό λυώσιμο τών μεταλλευμάτων καί ή έπεξεργασία τών μετάλλων. Ό χ α λ κ ό ς , ό κασσίτερος καί τό κράμα τους, ό απροϋντζος, ήταν τά σπουδαιότερα. Ό μπρούντζος προμήθευε 

I 58

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

χρησιμοποιήσιμα εργαλεία χαί δπλα, δέ μπορούσε όμως νά π α ραμερίσει τά πέτρινα έργαλεία. Αύτό μπορούσε νά τό κάνεί μόνο τό σίδερο, τό σίδερο όμως δέν ξέρανε άχόμα νά τό παράγουν. "Αρχισαν νά χρησιμοποιούν γιά κοσμήματα καί στολίδια τό χρυσό χαί τόν άργυρο πού πρέπει νά είχαν κιόλας μεγάλη άξία σχετικά μέ τό χαλκό καί τό μπρούντζο. "Η αύξηση τής παραγωγής ο* δλους τούς κλάδους—χτηνοτροφία, γεωργία, οίκιαχή χειροτεχνία—έδοσε στήν ανθρώπινη εργατική δύναμη τήν ίχανότητα νά παράγει περισσότερα προϊόντα ά π ' δ,τι χρειαζόταν γιά τή συντήρησή της. Ή αύξηση τής παραγωγής μεγάλωσε ταυτόχρονα τήν καθημερινή ποσότητ α έργασίας, πού άναλογοΰοε στό χάθε μέλος τού γένους, τής οικιακής συντροφιάς ή τής άτομιχής οικογένειας. Έ γ ι ν ε έπιθυμητό τό τράβηγμα νέων Εργατικών δυνάμεων στήν παραγωγή. Ο πόλεμος πρόσφερε αύτές τίς δυνάμεις: οί αίχμάλωτοι πολέμου μετατράπηκαν σέ δούλους. c O πρώτος μεγάλος κοινωνικός καταμερισμός τής έργασίας μαζί μέ τήν α5;ηση τής παραγωγικότητας τής δουλιάς, δηλ. τοΰ πλούτου, καί μέ τό π λ ά τ α ι μ α τού παραγωγικού πεδίου, είχε σάν άναγκαία συνέπεια, κάτω άπό τίς δοσμένες συνολικές Ιστορικές συνθήκες, τή δουλεία. Ά π ό τόν πρώτο μεγάλο κοινωνικό καταμερισμό τής έργασίας ξεπήδησε ή πρώτη μεγάλη διάσπαση τής κοινωνίας σέ δυό τ ά ξεις: σέ κύριους χαί δούλους, σέ Εκμεταλλευτές χαί έχμεταλλευόμενους. Δέν ξέρουμε άχόμα τίποτα γιά τό πώς χαί πότε πέρασαν τά κοπάδια άπό τήν κοινή ίδιοχτησία τής φυλής ή τοϋ γένους στήν ίδιοχτησία τών ξεχωριστών άρχηγών τών οικογενειών. Πρέπει δμως βασικά τό πέρασμα αύτό νά Εχει γίνει σ' αύτή τή βαθμίδα. Μέ τά κοπάδια «αί τά όπόλοιπα νέα πλούτη Ιγινε μιά έ π α νάσταση στήν οικογένεια. Ό βιοπορισμός ήταν πάντα όπόθεση τοο άντρα, τά μέσα γιά τό βιοπορισμό τά παρήγαγε ό ίδιος χαί ήταν ίδιοχτησία του. Τά κοπάδια ήταν τά καινούργια μέσα βιοπορισμού, Ιργο του ήταν πρώτα νά τά δαμάζει καί κ α τόπιν νά τά περιποιείται. Γι' αύτό, στόν άντρα άνήκανε τά ζώα, α' αύτόν χαί τά Εμπορεύματα χαί οί δούλοι πού έπαιρνε σάν άντάλλαγμα γιά τά ζώα. Ό λ ο τό περίσσευμα που Ιδινε τώρα 4 βιοπορισμός Επεφτε στόν άντρα. Ή γυναίχα έπαιρνε μέρος στήν χατανάλωσή του, δέν είχε δμως μερτικό στήν ίδιοχτησία. Ό «άγριος» πολεμιστής καί κυνηγός ήταν εύχαριστημένσς νάχει 

ΚΑΤΑΠ2ΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ!, ΑΤΟΜΙΚΗ! ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ

ΚΡΑΤΟΥ! 366

:τό σπίτι τή δεύτερη θέση, ύστερα άπό τή γυναίκα. 'U «ήπιότερος» βοσκός, κομπάζοντας μέ τά πλούτη του, προωθήθηκε ; τ ή ν πρώτη θέση καί άπώθησε τή γυναίκα στή δεύτερη. Καί γυναίκα δέ μπορούσε νά παραπονεθεί. Ό καταμερισμός τής ίργασίας στήν οικογένεια ρύθμισε τόν καταμερισμό τής ίδιοχτησίας άνάμεσα στόν άντρα καί τή γυναίκα. Ό καταμερισμός είχε μείνει ό ίδιος, κι όμως άναποδογύριζε τίς ώς τότε οικιακές σχέσεις, μόνο καί μόνο γιατ! είχε άλλάξει ό καταμερισμός τής έργασίας έξω άπό τήν οικογένεια. Ή ίδια αίτία, πού πρώτα έξασφάλιζε στή γυναίκα τήν κυριαρχία στό σπίτι, ό περιορισμός της στίς δουλιές τοό οπιτιοό, ή ίδια αύτή αίτία Εξασφάλιζε τώρα τήν κυριαρχία τοό άντρα στό σπίτι. Ή σπιτική δουλιά τής /υναίκας έχασε τώρα τή σημασία της σέ σύγκριση μέ τή βιοποριστική δουλιά τοό άντρα. Ή δεύτερη ήταν τό πάν, ή πρώτη ένα άσήμαντο έξάρτημά της. 'Εδώ κιόλας φαίνεται 3τι ή Απελευθέρωση τής γυναίκας, ή ισοτιμία της μέ τόν άντρα είναι καί παραμένει άδύνατη όσον καιρό ή γυναίκα θά μένει άποκλεισμένη άπό τήν κοινωνική παραγωγική έργασία καί θά είναι περιορισμένη στή σπιτική ιδιωτική δουλιά. "II άπελευθέρωση τής γυναίκας θά γίνει δυνατή μόνο δταν μπορέσει νά συμμετέχει σέ μεγάλη, κοινωνική κλίμακα στήν παραγωγή, καί οί Γουλιές τοό σπιτιού θά τήν άπαοχολοϋν μονάχα σέ άσήμαντο βαθμό. Κι αύτό έγινε δυνατό μονάχα μέ τή νεότερη μεγάλη βιομηχανία, πού δχι μόνο έπιτρέπει τήν έργασία τής γυναίκας σέ μεγάλη κλίμακα, μά καί τήν άπαιτεί ρητά ή μεγάλη βιομηχανία αού τείνει δλο καί περισσότερο νά μετατρέψει τις ιδιωτικές δουλιές τοό σπιτιού σέ δημόσια βιομηχανία. Μέ τήν ούσιαστική κυριαρχία του άντρα στό σπίτι έπεσε χαί ό τελευταίος φραγμός γιά τήν άπόλυτή του κυριαρχία. Αύτή ή άπόλυτη κυριαρχία του έπικυρώθηκε καί διαιωνίστηκε μέ τό γκρέμισμα τοό μητρικού δικαίου, μέ τήν εισαγωγή τοό πατρικού δι/αίου, μέ τό βαθμιαίο πέρασμα τοό ζευγαρωτοό γάμου στή μονογαμία. "Ετσι δμως άνοίχτηκε ένα ρήγμα στό παλιό καθεστώς τών γενών: ή άτομική οίκογένεια έγινε μιά δύναμη καί ορθώθηκε άπειλητική μπροστά στό γένος. Τό έπόμενο βήμα μάς οδηγεί στήν άνώτερη βαθμίδα τής βαρβαρότητας, στήν περίοδο δπου δλοι οί πολιτισμένοι λαοί περνάνε τήν ήρωίκή τους έ π ο χ ή : τήν έποχή τοό σιδερένιου ο π « f:oô, μά καί τοό σιδερένιου άλετριοΰ καί τοό σιδερένιου τσεκου- 

I 360

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ριου. Ι ό σίδερο μπήκε στήν υπηρεσία τοϋ ανθρώπου. Ή τ α ν > τελευταία χαί σπουδαιότερη άπο όλες τ ί ; πρώτες Ολες, που Επαιξαν επαναστατικό ρόλο στήν Ιστορία, ή τελευταία ώς τήν Εμφάνιση τής π α τ ά τ α ς . . . Τό σίδερο δημιούργησε τή γεωργία οέ μεγαλύτερες εκτάσεις, επέτρεψε τό ξεχέρσωμα μεγάλων δασικών περιοχών. "Εδοσε στό χειροτέχνη τόσο σκληρά καί κοφτερά εργαλεία πού καμιά πέτρα χαί κανένα άλλο γνωστό μέταλλο ck μπορούσε νά τούς άντισταθεί. "Ολα αύτά Εγιναν σιγά-σιγά. Τό πρώτο σίδερο ήταν συχνά άκόμα πιό μαλακό κι άπό τό μπρούντζο. "Ετσι τό πέτρινο δπλο Εξαφανιζόταν μόνον άργά-άργά. Ό χ ι μονάχα στό τραγούδι τοϋ Χίλντεμπραντ, μά Επίσης χαί ατή μάχη τοϋ Χάστινγχς, τό 1066, χρησιμοποιούνταν άκόμα πέτρινα τσεκούρια. "Ομως ή πρόοδος τραβούσε τώρα ασταμάτητα μέ λιγότερες διακοπές καί γοργότερα. Ή πόλη πού μέ τά π έ τ ρ ι να τείχη, τούς πύργους καί τίς επάλξεις της περιέκλεινε σπίτια άπό πέτρα ή τούβλα, Εγινε κεντρική έδρα τής φυλής, ή τής δμοσπονδίας φυλών. Ή τ α ν μιά τεράστια πρόοδος στήν οικοδομική τέχνη, μά καί σημάδι μεγαλύτερου κινδύνου καί ανάγκης γιά άμυνα. Ό πλούτος μεγάλωνε γρήγορα, μά σάν πλούτος άτόμων. Ή υφαντουργία, ή έπεξεργασία τών μετάλλων καί τά άλλα επαγγέλματα πού δλο καί πιότερο ξεχώριζαν, άνάπτυσσαν μιάν αύξανόμενη ποικιλία καί Επιδεξιότητα τ ή ; παραγωγής. Ή γεωργία, πλάι στά σιτηρά, τά δσπρια καί τά φρούτα, Εδινε τ ώ ρα έπίσης λάδι καί κρασί, πού οί άνθρωποι είχαν μάθει τήν παρασκευή τους. Μιά τόσο ποικίλη δράση δέ μπορούσε πιά νά τήν Εξασκεί τό ίδιο άτομο. "Εγινε ό δ ε ύ τ ε ρ ο ς μ ε γ ά λ η ς κ α τ α μ ε ρ ι σ μ ό ς τ ή ς ε ρ γ α σ ί α ς : ή χειροτεχνία χωρίστηκε άπό τή γεωργία. Ί Ι αδιάκοπη αύξηση τής παραγωγής καί μαζί μ' αύτήν τής παραγωγικότητας τής δουλιάς άνέβασε την αξία τής ανθρώπινης Εργατικής δύναμης. Ή δουλεία, πού στήνπροηγουμένη βαθμίδα μόλις γεννιόταν άκόμα καί ήταν σποραδική, γίνεται τώρα ουσιαστικό συστατικό τοϋ κοινωνικού συστήματος. Οί δούλοι παύουν νάναι άπλοί βοηθοί, τούς οδηγούν κ α τά δεκάδες στή δουλιά, στούς άγρούς καί στά εργαστήρια. Μέ τό χωρισμό τής παραγωγής οτούς δυό κύριους μεγάλου; κ λ ά δους, στή γεωργία καί στή χειροτεχνία, γεννιέται ή παραγωγή άμεσα γιά τήν άνταλλαγή, ή Εμπορευματική παραγωγήΜαζί της γεννιέται καί τό εμπόριο, δχι μονάχα στό Εσωτερικό καί στά σύνορα τής φυλής, μά καί πέρα άπό τίς θάλασ.- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 361

σες. "Ολα αύτά ομως ήταν ακόμα πολύ άνεξέλ:χτα. Τά πολύτιμα μέταλλα Αρχίζουν νά έπικρατούν καί νά γίνονται γενικό εμπόρευμα-χρήμα, μά άκόμα άκοπα καί άνταλλάσσονταν άπλώς σύμφωνα μέ τό βάρος τους. Έ διαφορά άνάμεσα σέ πλούσιους καί φτωχούς εμφανίζεται Τΐλάϊ στή διαφορά άνάμεσα σέ έλεύθερους καί δούλους—μέ τό νέο καταμερισμό τής δουλιάς Εμφανίζεται μιά νέα διάσπασ/j τής κοινωνίας σέ τάξεις. Οί περιουσιακέ; διαφορές τών ξεχωριστών οικογενειαρχών διασπούν τήν παλιά κομμουνιστική οικιακή κοινότητα παντού δπου είχε ώς τότε διατηρηθεί καί μαζί της διασπούν καί τήν κοινή καλλιέργεια τής γής γιά λογαριασμό αύτής τής κοινότητα;. Ή καλλιεργημένη γή μεταβιβάζεται γιά χρήση στίς ξεχωριστές οικογένειες πρώτα γιά ορισμένο χρονικό διάστημα, άργότερα μιά γιά πάντα. Τό πέρασμα στήν πλέρια ατομική ίδιοχτησία συντελείται σιγά-σιγά καί παράλληλα μέ τό πέρασμα του ζευγαρωτοϋ γάμου στή μονογαμία. Ή άτομική οικογένεια Αρχίζει νά γίνεται ή οικονομική μονάδα στήν κοινωνία. Ό πυκνότερο; πληθυσμός επιβάλλει στενότερη συσπείρωση πρός τά μέσα καί πρός τά έξω. Παντού γίνεται Αναγκαία ή ομοσπονδία τών συγγενικών φυλών καί γρήγορα γίνεται άναγκαία καί ή συγχώνευσή τους, καθώς έπίσης καί ή συγχώνευση τών χωριστών περιοχών τών φυλών σέ μιά συνολική περιοχή δλου τοο λαού. Ό στρατιωτικός άρχηγός τού λαού—rex, βασιλεύς, thilldans — γίνεται Απαραίτητος, μόνιμος άξιωματουχος. Ε μ φ α ν ί ζ ε τ α ι ή λαϊκή συνέλευση έκεί όπου δέν υπήρχε. '() στρατιωτικός άρχηγό;, τό συμβούλιο, ή λαϊκή συνέλευση άποτελούν τά δργανα τής κοινωνίας τών γενών πού έξελίχθηκε παραπέρα σέ στρατιωτική δημοκρατία. Στρατιωτική—γιατί ό πόλεμος καί ή όργάνωση γιά τόν πόλεμο έγιναν τώρα κανονικές λειτουργίες τής λαϊκής ζωή;. Τά πλούτη τών γειτόνων έρεθίζουν τήν Απληστία τών λαών, πού ή άπόχτηση άγαθών τούς φαίνεται κιόλας νάναι ένας άπό του; πρώτους σκοπούς τής ζωής. Είναι βάρβαροι: θεωρούν τή ληστεία εύκολότερη καί άκόμα καί τιμητικότερη άπό τή δημιουργική έργασία. Ό πόλεμος, πού πρώτα γινόταν μονάχα γιά νά πάρουν έκδίκηση γιά τίς προσβολές ή γιά νά έπεκτείνουν τό έδαφος πού δέν τούς έφτανε, γίνεται τώρα μόνο καί μόνο γιά νά ληστεύουν, γίνεται μόνιμος κλάδος βιοπορισμού. Δέν υψώνονται χωρίς λόγο τά άπειλητικά τείχη γύρω άπό τίς καινούργιες οχυρωμένες π ό λ ε : ; : στίς τάφρου; τών πόλεων χάακει ό τάφο; του συστή- 

I 362

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ματος τών γενών, καί οί πύργοι τους στηρίζονται χιόλας στόν πολιτισμό. Τό ίδιο γίνεται χαί στό έσωτερικό τής κοινωνίας. Οί ληστρικοί πόλεμοι μεγαλώνουν τή δύναμη τοϋ Ανώτατου στρατιωτικού άρχηγοϋ, καθώς χαί τή δύναμη τών υπαρχηγών. Ή συνήθεια νά έκλέγονται οί διάδοχοι άπό τίς ίδιες οικογένειες, παίρνει, σιγά-σιγά, ίδίως άπό τόν χαιρό τής εισαγωγής τοϋ πατρικού δικαίου, μορφή κληρονομικής έξουοίας πού πρώτα τήν άνέχονται, ύστερα τή διεκδικούν χαί τέλος τή σφετερίζονται. Έ χ ο υ ν ριχτεί τά θεμέλια τής κληρονομικής βασιλείας χαί τής κληρονομικής Αριστοκρατίας. Έ τ σ ι τά ξργανα τοϋ καθεστώτος τών γενών σιγά-σιγά άποσπώνται άπό τή ρίζα τους πού είχαν μέσα στο λαό, στό γένος, στή φρατρία, τή φυλή, καί ολόκληρο τό σύστημα τών γενών μετατρέπεται στό άντίθετό του : άπό οργάνωση φυλών γιά τή λεύτερη ρύθμιση τών όποθέσεών τους, γίνεται όργάνωση γιά τή λεηλασία καί τήν καταπίεση τών γ ε ι τόνων, καί άντίστοιχα τά δργανά του: άπό δργανα τής λαϊκής θέλησης γίνονται άνεξάρτητα ίργανα κυριαρχίας καί καταπίεσης τοϋ ίδιου τοϋ λαοϋ τους. Αύτό δμως ποτέ δέ θά ήταν δυνατό νά γίνει, άν ή δίψα τοϋ πλούτου δέν είχε διασπάσει τά μέλη τοϋ γένους σέ πλούσιους καί φτωχούς, ί ν «οί περιουσιακές διαφορές μέσα στό ίδιο τό γένος δέν είχαν μετατρέψει τήν ένότητα τών συμφερόντων σέ άνταγωνισμό άνάμεσα στά μέλη τοϋ γένους» (Μάρξ), καί άν ή έπέκταση τής δουλείας δέν είχε κιόλας άρχίοει νά παρουσιάζει τήν άπόχτηοη τών μέσων συντήρησης μέ τήν έργασία σάν πράξη άξια μόνο γιά δούλους, σάν πράξη πιό έπαίοχυντη κι άπό τή ληστεία.
* • •

Έ τ σ ι φτάσαμε στό κατώφλι τοϋ πολιτισμού. Ό πολιτισμός άρχιζε ι μέ μιά νέα πρόοδο στόν καταμερισμό τής έργασίας. Στήν κατώτερη βαθμίδα τής βαρβαρότητας οί άνθρωποι παρήγαγαν μόνο γιά τίς άμεσες άνάγκες τους. Οί πράξεις άνταλλαγής πού μπορούσαν ίσως νά γίνονται ποϋ χαί πού ήταν μονωμένες χαί άφοροϋσαν μονάχ α τό πλεόνασμα πού τυχαία παρουσιαζόταν. Στή μεσαία βαθμίδα τής βαρβαρότηιας βρίσκουμε κιόλας στούς ποιμενικούς λαούς νά έχουν μέ τά ζώα τους μιά περιουσία πού ύστερα άπό ένα Ορισμένο μέγεθος τοϋ κοπαδιού μπορεί νά δίνει χανονιχά πλεόνασμα πέρα άπό τίς Ανάγχες τους. Βρίσκουμε ταυτόχρονα ίναν καταμερισμό τής έργασίας άνάμεσα σέ ποιμενικούς λαού; και σέ χ α - 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 3

ί»υατερημένες φυλές πού δέν έχουν κοπάδια, δυό λοιπόν διαφορετικές βαθμίδες τής παραγωγής, τή μιά πλάϊ οτήν άλλη, καί έτσι τούς δρους γιά μιά κανονική άνταλλαγή. Ή Ανώτερη βαθμίδα τής βαρβαρότητας μάς δίνει τόν παραπέρα καταμερισμό της Εργασίας Ανάμεσα στή γεωργία καί τή χειροτεχνία, καί έπομέ*ως μιά διαρκώς αΰξανόμενη παραγωγή προϊόντων δουλιάς πού προορίζονται άμεσα γιά τήν άνταλλαγή, πράγμα πού χάνει τήν Ανταλλαγή, άνάμεσα σέ άτομιχούς παραγωγούς, ζωτική Ανάγκη τής κοινωνίας. Ό πολιτισμός στερεώνει καί αύξαίνει δλους α ε τούς τούς χαταμερισμούς τής έργασίας πού βρήχε, ίδίως μέτήν ϋςυνση τής άντίθεοης άνάμεσα οτήν πόλη χαί οτό χωριό, (πράγμα πού δίνει τή δυνατότητα στήν πόλη νά χυριαρχεί οικονομικά πάνω στήν δπαιθρο, δπως γινόταν στήν άρχαιότητα, ή Ακόμα στήν δπαιθρο νά κυριαρχεί οίκονομικά πάνω στήν πόλη, δπως γινόταν στό μεσαίωνα), καί προσθέτει α' αυτούς έναν τρίτο καταμερισμό τής έργασίας, πού ή σημασία του είναι άποφασιστική καί πού χαρακτηρίζει τόν ίδιο τόν πολιτισμό—δημιουργεί μιά τάξη, πού δέν ασχολείται πιά μέ τήν παραγωγή, μά μόνο μέ τήν άνταλλαγή τών προϊόντων—τούς έ μ π ό ρ ο υ ς . "Ολες οί ώς τώρα τάσεις γιά τή διαμόρφωση τάξεων σχετίζονται άκόμα Αποκλειστικά μέ τήν παραγωγή. Χώριζαν τούς άνθρώπους πού συμμετείχαν στήν π α ραγωγή σέ διευθυντές καί έκτελεστές, ή Ακόμα σέ παραγωγούς μεγάλης ή μικρής κλίμακας. Έ δ ώ παρουσιάζεται γιά πρώτη φορά μιά τάξη πού, χωρίς νά συμμετέχει μέ έναν οποιοδήποτε τρόπο στήν παραγωγή, παίρνει στά χέρια της τή γενιχή διεύθυνση τής παραγωγής χαί όποτάσσει οικονομικά τούς παραγω;ούς, μιά τάξη πού κάνει τόν έαυτό της άναπόφευγο μεσάζοντα άνάμεσα σέ κάθε δυό παραγωγούς καί έκμεταλλεύεται χαί τούς δυό. Μέ τό πρόσχημα δτι γλυτώνει τούς παραγωγούς άπό τόν κόπο καί τούς κινδύνους τής άνταλλαγής, δτι έπεκτείνει τήν τ ο ποθέτηση τών προϊόντων τους σέ μαχρονές άγορές, δτι γίνεται έτσι ή χρησιμότερη τάξη τοϋ πληθυσμοϋ, διαμορφώνεται μιά τάξη άπό παράσιτα, άπό γνήσιους κοινωνικούς χαραμοφάηδες, πού σάν άμοιβή γιά πολύ έλάχιστες πραγματικές όπηρεσίες, ξαφρίζει τήν χρέμα τόσο άπό τήν ντόπια, δσο χι άπό τήν ξένη π α ρ α ;ωγή, ά π ο χ τ ά γρήγορα τεράστια πλούτη χαί άνάλογη κοινωνική έπιροή καί άχριβώς γι' αύτό, στήν περίοδο τοϋ πολιτισμού, κ α τ α χ τ ά δλο νέες τιμές, δλο μεγαλύτερη έξουσία πάνω στήν 

I 364

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

παραγωγή, ώσπου τέλος γεννά χι αύτή ένα δικό της προϊόν—τίς περιοδικές εμπορικές χρίσεις. Πάντως, στή βαθμίδα εξέλιξης πού έξετάζουμε, ή νεαρή έμποριχή τάξη οδτε φαντάζεται χάν τά μεγάλα πράγματα πού τήν περιμένουν. 'ίίστόσο σχηματίζεται χαί γίνεται Απαραίτητη, χι αύτό φτάνει. Μαζί της όμως Εμφανίζεται έπίοης χαί τό μ ε τ α λ λ ι κ ό χ ρ ή μ α , τό χομένο νόμισμα, χαί μέ τό μεταλλιχό χρήμα ένα νέο μέοο γιά τήν κυριαρχία τοϋ μή παραγωγού πάνω στόν παραγωγό χαί οτήν παραγωγή του. Είχε Ανακαλυφθεί τό εμπόρευμα τών έμπορευμάτων πού κρύβει μέσα του όλα τά ά λ λα Εμπορεύματα, τ ί μαγικό μέσο πού κατά βούληση μπορεί να μεταμορφώνεται σέ χάθε άξιοζήλευτο χαί έπιθυμητό πράγμα. "Οποιος τό είχε, κυριαρχούσε τόν κόσμο τής παραγωγής, χαί ποιός τό είχε πρίν άπ' όλους ; ό έμπορος. Στά χέρια του ήταν εξασφαλισμένη ή λατρεία τοϋ χρήματος. Αύτός φρόντιζε νά γίνε: φανερό ότι δλα τά εμπορεύματα, χαί Επομένως δλοι οί έμπορευματοπαραγωγοί, δφειλαν νά πέφτουν στό χ ώ μ α χαί νά προcxuvoàv τό χρήμα. Αύτός απόδειξε οτήν πράξη πόσο όλες οί άλλες μορφές τοϋ πλούτου χαταντοϋν άπλή λάμψη μπρός ο' αύτή τήν ενσωμάτωση τοϋ πλούτου αάν τέτιου. Ποτέ ξανά ή δύναμη τοϋ χρήματος δέν πρόβαλλε μέ τόση πρωτόγονη ώμοτητα χαί βιαιότητα όσο ο' αύτή τ/ ( ς τή νεανική περίοδο. "Γστερα άπό τήν αγοραπωλησία έμπορευμάτων μέ χρήμα ήρθε ό δανεισμός μέ χρήμα, μαζί του ό τόκος χαί ή τοκογλυφία. Καί καμιά νομοθεσία τής κατοπινής εποχής δέ ρίχνει τόν δφειλέτη τόσσ Ανελέητα χαί χωρίς σωτηρία στά πόδια τοϋ τοκογλύφου πιστωτή ίσο ή άρχαία αθηναϊκή χαί ή Αρχαία ρωμαϊκή νομοθεσία—και οί δυό ξεπήδησαν αυθόρμητα σάν έθιμ:χά δίκαια, χωρίς άλλον καταναγκασμό εκτός άπό τόν οίκονομιχό. Πλά ν στόν πλούτο σέ έμπορεύματα χαί δούλους, πλάϊ στόν χρηματικό πλοϋτο, παρουσιάστηκε τώρα χαί ό πλούτος σέ γαΐοχτησία. Τό δικαίωμα νά κατέχουν τά άτομα τούς κλήρου; γής πού άρχιχά τούς είχε παραχωρήσει τόγένο; ή φυλή, είχε τώρα στερεωθεί τόσο, πού οί κλήροι αύτοί /ά τού; Ανήκουν σάν κληρονομική ίδιοχτηαία. Αύτό πού τόν τελευταίο καιρό Επιδίωξαν κυρίως ήταν νά έλευθερωθοϋν άπό τό δικαίωμα πού είχε ή κοινότητα τού γένους ατόν κλήρο, δικαίωμα πού τους δέσμευε. "Απαλλάχτηκαν Απ' τά δεσμά αύτά—μά πολύ γρήγορα Απαλλάχτηκαν καί άπό τή νέα γαιοχτηαία. Ή πλέρια καί έλεύθε- 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 365

ρη ίδιοχτησία πάνω στή γή δέ σήμαινε μονάχα τή δυνατότητα νά κατέχεις ολοκληρωμένα και Απεριόριστα τή γή, μά σήμαινε έπίσης καί τή δυνατότητα νά τήν πουλάς. "Οσον καιρό ή γή είναι ίδιοχτησία του γένους, δέν υπάρχει αυτή ή δυνατότητα "Οταν ομως ό νέος γαιοχτήμονας Αποτίναξε οριστικά τά δεσμά τής υπεριδιοχτησίας τοο γένους καί τής φυλής, ξέσκισε καί τό δεσμό πού ως τότε τόν συνέδεε άδιάρηχτα μέ τή γή. Τί σήμαινε αύτό, του τό έξήγησε τό χρήμα πού Εφευρέθηκε ταυτόχρονα μέ τήν ατομική ίδιοχτησία τής γής. Ί Ι γή μπορούσε τώρα νά γίνει Εμπόρευμα, πού τό πουλάς καί τό υποθηκεύεις. Μόλις είχε εισαχθεί η γαιοχτησία, Εφευρέθηκε κιόλας και ή όποθήκη (βλέπε τήν Αθήνα). "Οπως ό έταιρισμός καί ή κορνεία Ακολουθούν κατά πόδι τή μονογαμία, Ετσι από δώ καί μπρός ή όποθήκη Ακολουθεί κατά πόδι τή γαιοχτησία. Θέλατε νάχετε τήν πλέρια, έλεύθερη, Εκποιήσιμη γαιοχτησία, I, λοιπόν, τήν Εχετε. Tu Γ a s v o u lu, G e o r g e s D a n d i n 1 ! "Ετσι, μέ τήν Επέκταση το·> Εμπορίου, μέ τό χρήμα και τήν τοκογλυφία, μέ τή γαιοχτησία καί τήν όποθήκη, προχωρούσε γοργά ή συγκέντρωση καί ή συγκεντροποίηση τοϋ πλούτου στά χέρια μι£ς ολιγάριθμης τάξης, κ ι ί παράλληλα μεγάλωνε ή φτώχεια τών μαζών καί πλήθαινε ή μάζα τών φτωχών. Ί Ι καινούργια αριστοκρατία τοϋ πλούτου, εφόσον δέν είχε άπό τά πρίν κιόλα; συμπέσει νάναι ή παλιά Αριστοκρατία τής φυλής, Απωθούσε τή δεύτερη οριστικά στό περιθώρΐο(στήν 'Αθήνα, στή Ρώμη, στούς γερμανούς). Καί παράλληλα μ' αύτόν τό χωρισμό τών Ελεύθερων σέ τάξεις άνάλογα μέ τόν πλούτο πού είχαν, σημειωνόταν, ίδίω; στήν 'Ελλάδα, μιά τεράστια αύξηση τοϋ άριθμού τών δούλων 2 , πού ή Αναγκαστική δουλιά τους Αποτέλεσε τή 6άση πού - ά ν ω της υψώθηκε τό Εποικοδόμημα όλης τής κοινωνίας. "Ας δούμε τώρα τί Εγινε τό καθεστώς τών γενών μέσα σ* αύτή τήν κοινωνική Ανατροπή. Στεκόταν Ανήμπορο μπροστά στά
1 'Eoö τό θέληοις, Ζώρζ ΝταντένΙ (Σημ. Σύντ.) Ή φραοη αύτι, είναι -αρμένη Από μια χβμοοίία τοΟ Μολιέρου χαί άντιοτοιχι'. οτήν έλληνιχή : ΊΗϋλές τα χι Ιπαθές τ α ! ' ( Σ η μ . Mit.) 2 Τό ο χ ι τ ι χ ό άρίθ-μό γιά τήν 'Αθήνα τόν άναφέρα;ιι πιό πάνα, ο ι λ . 117 Στήν Κόρινθο, τόν χαιρό τής ίνθιοής της ήταν 460.000, οτήν Αίγινα 470.000, χαί οτίς ίυό π«ριπτώο«ις ό αριθμός τοος ήταν Ε ι χ α π λ α · 3ΐος άπό τόν άριΦμό τβν έλευθέρον πολιτών. ( Σ η μ « (m ο η t o · ) Έ ν · γ χ ε λ ς). Ή οιλ(9α πο6 παραπέμκει 6 Έ ν γ χ ε λ ς άναφ4ο«;α: ο τ?,/ 4η γιρμανιχή Ι χ ί ο ο η . *Β5β, ?λ. ο«λ. 312-313 (Σημ. Σύντ.) 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

νέα στοιχεία πού ξεπήδησαν χωρίς τή συμβολή του. Προβποβεσή του ήταν τά μέλη ένές γένους, ή χαί μιάς φυλής, v i είνα·μαζί έγχαταστημένα στήν ίδια περιοχή, νά χατοιχοόν άποχλε:οτιχά σ' αότή. Αύτό άπό χαιρό είχε σταματήσει. Παντοό τά γένη χα( οί φυλές είχαν ανακατωθεί, παντοό κατοικούσαν δούλοι Ιπήλυδες, ξένοι, άνάμεσα στούς πολίτες. Ή μόνιμη εγκατάσταση (Sesshaftigkeit), πού είχε έπιτευχθεί μόλις στά τέλη τής μεσαίας βαθμίδας τής βαρβαρότητας, παραβιαζόταν διαρκώς μέ τή μετακίνηση καί τήν άλλαγή τοΰ τόπου κατοικίας πού καθορίζονταν άπό τό έμπόριο, τήν άλλαγή τοΰ βιοποριστικού έπαγγέλματο; καί τίς άλλαγές στήν κυριότητα τής γαιοχτησίας. Τά μέλη το·> γένους δέ μπορούσαν πιά νά συνέρχονται γιά νά φροντίζουν γιά τίς χοινές τους υποθέσεις. Μονάχα άσήμαντα πράγματα, δπως λχ οί θρησκευτικές γιορτές, γίνονταν άκόμα δπως-οπως, Πλάι στίς ανάγκες καί τά συμφέροντα πού γιά τή φροντίδα τους ήταν άρμόδια καί κατάλληλα τά γένη, γεννήθηκαν μέ τήν άνατροπή τών συνθηκών βιοπορισμού καί τήν άλλαγή τής κοινωνικής διάρθρω3 ης πού έπακολούθησε, καινούργιες άνάγκες χαί νέα συμφέροντα, πού δχι μόνον ήταν ξένα στό παλιό καθεστώς τών γενών,, μά καί έναντιώνονταν μέ κάθε τρόπο σ' αύτό. Τά συμφέροντα -ιών ομάδων τών χειροτεχνών, πού δημιουργήθηκαν μέ τόν καταμερισμό τής έργασίας, οί ιδιαίτερες άνάγχες τής πόλης σέ άντίθεση μέ τήν ύπαιθρο, απαιτούσαν νέα ϊργανα. Ή χάθε μιά άπ αότές τ'.ς ομάδες δμως άποτελούνταν άπό άνθρώπους πού άνηκαν στά πιό διαφορετικά γένη, φρατρίες χαί φυλές, χαί περιέκλεινε άκόμα καί ξένους. Τά όργανα αύτά έπρεπε λοιπόν νά σ χ η ματιστούν έξω άπό τή διάρθρωση τών γενών, πλάι σ' αύτή» καί έπομένως ένάντια της. —Καί πάλι σέ κάθε όργάνωση γ έ νους εκδηλωνόταν αύτή ή σύγκρουση τών συμφερόντων, που Εφτανε τό άποκορύφωμά της στή συνένωση τών πλουσίων κα' τών φτωχών, τών τοκογλύφων καί τών οφειλετών μέσα στό ίδιο τό γένος καί τήν ίδια φυλή.—Σ' αύτά προστέθηκε ή μάζα τοη νέου πληθυσμού, πού ήταν ξένος στίς ομάδες τών γενών, πού ?πως στή Ρώμη, μπορούσε νά γίνει μιά δύναμη στή χώρα χ α . πού σύγχρονα ήταν τόσο πολυάριθμη πού δέ μπορούσε νά άποροφηθεί σιγά-σιγά άπό τά αίματοσογγενικά γένη καί τίς φυλές. ' Α π έ ναντι σ' αύτή τή μάζα ο! οργανώσεις τών γενών ορθώνονταν υά* κλειστά, προνομιούχα σώματα. Ή αρχική αΰθόρμητη δημοκρατία είχε μετατραπεί σέ μισητή άριστοχρατια. Τέλος, τό σύστημα. 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 367

τών γενών είχε ξεπηδήσει Από μιά κοινωνία πού δέ γνώριζε έοο>τερικές άντιθίοεις, χαί ταίριαζε μονάχα οέ μιά τέτια κοινωνία Δέν είχε άλλο μέσο καταναγκασμού, Εκτός άπό τήν κοινή γνώμη. Έ δ ώ δμως είχε δημιουργηθεί μιά χοινωνία πού έξαιτίας δλων τών οικονομικών της όρων ζωής έγινε άνάγκη νά διασπαστεί σέ Ελεύθερους χαί δούλους, σε έχμεταλλευτές πλούσιους χαί εκμεταλλευόμενους φτωχούς, μιά κοινωνία, πού δχι μόνο δέ μ π ο ρούσε ξανά νά συμφιλιώνει αύτές τις Αντιθέσεις, μά πού Αναγκαστικά τις έσπρωχνε δλο καί περισσότερο στά άχρα. Μιά τέτια κοινωνία μπορούσε νά όπάρχει μονάχα είτε σέ Αδιάκοπο Ανοιχτόν άγώνα αύτών τών τάξεων Αναμεταξύ τους, είτε κάτω άπό τήν χυριαρχία μιάς τρίτης δύναμης πού στεκόταν φαινομενιχά πάνω Από τίς Αντιμαχόμενες τάξεις, κατάστελλε τήν Ανοιχτή τους σύγκρουση καί Επέτρεπε νά γίνει ό ταξικός Αγώνας τό πολύ-πολύ στό οίκονομιχό πεδίο, μέ τή λεγόμενη νόμιμη μορφή. Τό χαθεστώς τών γενών είχε φάει τό ψωμί του. Είχε διασπαστεί άπό τόν καταμερισμό τής Εργασίας καί Από τό Αποτέλεσμα αύτοό τοό κ α ταμερισμού—Από τή διάσπαση της χοινωνίας σέ τάξεις. Ά ν τ ι χ α στάθηχε Από τό κ ρ ά τ ο ς .
• * *

Έςετάσαμε πιό πάνω μιά-μιά τίς τρεις κύριες μορφές δπο'το κράτος όψώνεται πάνω στά Ερείπια τού καθεστώτος τών γενών. Ή 'Αθήνα παρουσιάζει τήν καθαρότερη, τήν κλασικότερη μορφή : Εδώ ξεπηδά τό κράτος άμεσα χαί κυρίως άχό τις ταξικές Αντιθέσεις, πού Αναπτύσσονται μέσα στήν ίδια τήν χοινωνία τών γενών. Στή Ρώμη, ή κοινωνία τών γενών γίνεται μιά κλειστή άριστοκρατία άνάμεσα σ' ένα πολυάριθμο δχλο ( p l e b s ) πού βρίσκεται έξω Απ' αύτήν, χωρίς δικαιώματα, μά γεμάτος Από υποχρεώσεις. Ή νίκη τοϋ δχλου τινάζει στόν Αέρα τό παλιό κ α θεστώς τών γενών χ^ί Εγκαθιδρύει στά Ερείπιά του τό κράτος πού σύντομα Απορόφησε όλότελα χαί τά δυό, τήν άριστοχρατία τών γενών χαί τόν δχλο. Τέλος, στούς γερμανούς νιχητές της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας ξεπηδά τό κράτος άμεσα άπό τήν χ α τάχτηση μεγάλων ξένων περιοχών, πού τό σύστημα τών γενών δέν προσφέρει κανένα μέσο γιά τήν διακυβέρνησή τους. Ε π ε ι δ ή δμως μέ τούτη τήν κατάχτηση δέ συνδέεται οδτε σοβαρός Αγώνας μέ τόν παλιό πληθυσμό, οδτε πιό προχωρημένος καταμερισμός τής Εργασίας, Επειδή ή βαθμίδα τής οικονομικής έξέλιξης τών κ α - 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ταχτημένων καί τών καταχτητών είναι περίπου r) ίδια, καί ή οικονομική βάση τής κοινωνίας μένει επομένως ή παλιά, γι* αύτό μπορεί ή συγκρότηση τών γενών νά έξακολουθεί νά όπάρχει επί πολλούς αιώνες μέ Αλλαγμένη, εδαφική μορχή σάν συγκρότηση τής άγροτικής κοινότητας (Markverfassung) χαί άχόμα μπορεί ν* ανανεώνεται γιά ορισμένο χρονικό διάστημα μέ Εξασθενημένη μορφή στά μεταγενέστερα γένη τών ε&γενών χαί τών πατρικίων, μάλιστα Αχόμα καί στά γένη χωρικών, όπως λχ. στό Ντίτμαραεν 1 . Τό χοάτος δέν είναι λοιπόν καθόλου μιά δύναμη πού έπιβλήθηχε στήν κοινωνία άπ' έξω. Τό χράτος δέν ε ί ν α ι έ π ί σ η ς ή «πραγματοποίηση τής ηθικής ιδέας»,ή «εικόνα καί ή πραγματοποίηση το·> όρθού λόγου», όπως ισχυρίζεται ό Χέγχελ. Τό χράτος είναι προϊόν τής κοινωνίας σέ ορισμένη βαθμίδα έξέλιξης. Τό χράτος είναι μάλλον ή ομολογία οτι ή χοινωνία αύτή μπερδεύτηκε σέ μιάν Αξεδιάλυτη άντίφαση μέ τόν ίδιο τόν έαυτό της, οτι διασπάστηκε σι άσυμφιλίωτες Αντιθέσεις πού είναι i v / μ π ο ρ η νά τίς εξορκίσει. Καί γιά νά μή φθείρουν αύτές οί άντιθέσεις, οί τάξεις μέ τά ά ν τ ι μαχόμενα οικονομικά συμφέροντα τόν έαυτό τους χαί τήν χ ο ι νωνία α' έναν άκαρπο Αγώνα, έγινε Αναγχαία μιά δύναμη πού φαινομενικά στέκεται πάνω άπό τήν κοινωνία, γιά νά μετριάζει τή σύγκρουση, γιά νά τήν κρατά μέσα στά δρ:α της «τάξεως». Καί ή δύναμη αύτή πού βγήκε Από τήν κοινωνία, μά πού τοποθετήθηκε πάνω ά π ' αύτήν, ποό 8λο καί περισσότερο Αποξενώνεται απ' αύτήν, είναι τό κράτος. 'Απέναντι ατήν παλιά οργάνωση τών γενών τό κράτος τό χαρακτηρίζει πρώτα ό χωρισμός τών υπηκόων του κ α τ ά έ δ α φ ι χ ή π ε ρ ι ο χ ή . Οί παλιές κοινότητες γενών, πού σ χ η μ α τ ί ζονται χαί συγκρατούνται μέ δεσμούς αίματος, είχαν γίνει, δπως είδαμε, Ανεπαρκείς ατό μεγαλύτερο τους μέρος γιατί προδποθέτανε τό δέσιμο τών συντρόφων αέ μιάν ορισμένη περιοχή, πράγμτ πού άπό καιρό είχε πάψει νά γίνεται. Ή περιοχή είχε μείνει, μά οί άνθρωποι είχαν γίνει κινητοί. Πήραν λοιπόν τό χειρισμό τών περιοχών αάν άφετηρία καί έβαλαν τούς ^πολίτες νά έκτε1 Ό πρώτος !οτορΐο;ραφος πού ι ί χ ι μια τουλχχιοτο χατα προοέγγιοη αντίληψη τής οΰοίας τοΟ γένους ήταν i Νίμπουρ, χι αότό τό χραιοτΐ —χαθώς χαί τίς πλάνις του πού τίς Αντληοι 4μ»ΐα από χιΐ—οτή γνωριμία του μέ τίς ουγγινιχές χοινότητις το3 Ντίτααρο··/. (2 η μ » ί ω c η τ ο 3 " Ε νΤ χ · λ ς). 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 369

λούν τά δημοσιά τους ΐικαιώματα χαί καθήκοντα έκεί όπου έγκατασταίνοντϊν, χω^ίς νά παίρνουκ υπόψη τά γένη χαί τίς φυλές. Λυτή ή όργάνωση τών r.o/ιτών σύμφωνα μέ τον τόπο διαμονής είναι κοινή οέ όλα τά κράτη. Γι' αύτό μάς μαίνεται φυσική. Κίέαμε όμως πόοο σκληροί χαί μακρόχρονοι άγώνες χρειάστηκαν ώσπου νά μπορέσει νά μπει στν, θέση τής παλιάς όργινιιοης τών γενών ο.ήν 'Αθήνα >αί οτή Ρώμη. Τό δεύτερο διαχριτ:>6 γνιίρισμα είναι ή ιορυση μ ι ΐ ς δ η μ ό σ ι α ς έ έ ο υ ο ί α ; , πού Σέ ουμπίφτει πιά άμε:α μέ τόν αύτοοογανωμένο σέ ένοπλη ΐύνομη πληθυσμό. Αύτή ή ιδιαίτερη δημόσια έξουσία χρειάζεται, γιατί άπό τετε πού δια:πάστηχβ ή χοινωνία σέ τάξεις, έγινε άδυνατη μιά αύτενεργός ίνοτ.λη όργάνωση τοΰ πληθυσμού. Καί οί δούίοι άν/,χουν στόν πληθυσμό. Οί 90.000 Αθηναίοι πο/ίτες όποτε/ούν μονάχα μιά προνομιούχ α τάξη άπέναντί οτούς 365.0C0 διύλους. 'Ο λαϊκός στρατός της αθηναϊκής δημοκρατίας ήταν μιά αριστοκρατική δημόσια έ ξ . υ ο α άπέναντί οτούς δούλους χαί τούς κρατούσε οτό χσλινάρι. Μά γιά νά χρατιού-ται στό χαλινάρι χαί οί πολίτες, έγινε 7;ταρ:ίτητη, όπως είπαμε πιο πάνω, ή χωροφυλακή. Αυτή ή δημόσια έξουσ α ύ^άρχει σέ κάθε χράτος. Δεν Αποτελείται μονάχα ^πό όπλίΐμένους άνθρώπους, μά καί άπό ύλιχά έξίρτήμχτα, άπό φυλακές κ»ί κάθε λογής ιδρύματα καταναγκασμού πού ήταν άγνωστα στήν κοινωνία rî>v γενών. Μπορεί ή δημόσια αυτή έξουιια νά είναι π ν . ύ άσ*μάντη, σχεδόν μηδαμινή σέ κοινωνίες μέ άνεξέλιχτες άκόμα τίς ταξικές άντιθε;εις καί σέ άπομ,χιρυΐμένε; περιοχές, δ π ω ; γίνεται κάπου κ α! κάποτε στί; Ε ν ω μ έ ν ε : Πολιτείες τής Ά α ε ρ ι χ ή ς . 'Ενισχύεται όμως οτό β ι θ μ ό πού οξύνονται ci ταξκές Αντιθέσεις μέσα στό χράτο;, καί στό 3 ' θ μ ό πού τά κράτη πού συνορεύουν μεταξύ τους γίνονται μεγαλύτερα καί πολυινθρω πότερα. Ρίχτε έστω καί μιά μ ι τ ι ά σ : ή σηιε.ινή μας Κύρώπη, δπου ό ταξικός άγώνας χαί ό άν:αγωνι;μος γιά καταχτήσει; άνέβασαν τή δημοσία έξουσία σέ τέτιο Οψΐί, πού άπειλεί v i καταβροχθίσει όλόκληρη τήν κοινωνία, άκόμα χα! τό κράτος. Γιά νά διατηρείται αύτή ή δημόσια έξουσία χρειάζονται οί εισφορές τών πολιτών—οί φ ό ρ ο ι . Οί φόροι ήταν τελείως άγνωστοι στήν κοινωνία τώ« γενών 'Εμείς όμως ξέρουμε νά πούμε πολλά γι' α·>τούς σ',μΐρα. Μέ τήν πρίοδο τού πολιτισμού δέ φτάνουν πιά ούτε χαί οί φόρο:. Τό χράτο; έκδιδε ι γραμμάτια γιά τό
24. litij Γ-~Ι'.ιγκιί., ΙΜΙ<],Η tf 

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΖ

μέλλον, χάνε·, δάνεια, δημιουργεί κ ρ α τ ι κ ά χ ρ έ η . Ή γριά. Εύρώπη ξ?ρει νά μδς πει κάποιο τραγουδάκι καί γι' αύτά. Κατέχοντας τη δημόσια έξοοσία καί τό δικαίωμα νά εισπράττουν φόρους, οί δημόσιοι όπάλληλοι στέκονται σαν δρ,ανα τής κοινωνίας π ά ν ω άπό τήν κοινωνία. Ό Ελεύθερος, θεληματικός σεβασμός πού Εδειχναν οί άνθρωποι στά δργανατοό καθεστώτος τών γενών δέν τούς φτάνει πιά, κι άν άκόμα μπορούσαν νά τόν Εχουν. 'Επειδή είναι φορείς μιδς Εξουσίας πού Εχει αποξενωθεί άπό τήν κοινωνία, είναι υποχρεωμένοι νά Επιβάλλουν τό σεβασμό στό πρόσωπό τους μέ Εκτακτους νόμους, μέ τούς όποίο'ΐς αποχτούν μιά ξεχωριστή Ιερότητα καί ασυλία. 'Ο πιό ψωραλέος άστυνομικός όπηρέτης του πολιτισμένου κράτους Εχει π ε ρισσότερο «κύρος» ά π ' δλα μαζί τά δργανα τής κοινωνίας τών γενών. Μά i ισχυρότερος ήγεμόνας καί ό μεγαλύτερος πολιτικός άντρας ή στρατηλάτης τής Εποχής τοό πολιτισμοό μπορεί νά ζηλεύει τόν πιό άσήμαντο άρχηγό γένους γιά τον αβίαστο καί Αδιαφιλονίκητο οεβασμό πού τοό Αποδίδουν. Ό Ενας βρίσκεται άκριβώς μέσα στήν κοινωνία, δ άλλος είναι υποχρεωμένος νά παρασταίνει δτι είναι κάτι Εξω χαί πάνω ά π ' αότήν. 'Επειδή τό κράτος γεννήθηκε άπό τήν άνάγκη νά χαλιναγωγούνται οί ταξικές άντιθέσεις, καί Επειδή ταυτόχρονα γεννήθηκε μέσα στή σύγκρουση αύτών τών τάξεων, είναι κατά κ α νόνα κράτος τής πιό ίσχυρής, οίκονομικά κυρίαρχης τάξης, πού μέ τή βοήθεια του κράτους γίνεται καί πολιτικά κυρίαρχη τάξη. καί Ετσι άποχτά νέα μέσα γιά τήν κατάπνιξη καί τήν έ κ μετάλλευση τής καταπιεζόμενης τάξης. Έ τ σ ι , τό άρχαίο κράτος ήταν πρίν ά π ' δλα κράτος τών δουΧοχτητών γιά τήν καταπίεση τών δούλων, δπως τό φεουδαρχικό χράτος ή τ α ν δργανο τών εάγενών γιά τήν καταπίεση τών δουλοπάροικων καί τών κολήγων, καί τό σύγχρονο άντιπροσωπευτικό κράτος είναι δργανο εκμετάλλευσης τής μισθωτής έργασίας άπό τό κεφάλαιο. Σάν Εξαίρεση ώστόσο παρουσιάζονται περίοδες, δπου οί άνταγωνιζόμενες τάξεις κρατούν τόσο πολύ τήν ίσοροπία μεταξύ τους, πού ή κρατική Ε:ουσία σάν φαινομενικός μεσάζοντας άποχτά γιά μιά στιγμή μιά ορισμένη Ανεξαρτησία Απέναντι καί στίς δυό. Τέτια ήταν ή Απόλυτη μοναρχία τοϋ XVII καί XVIII αίώνα, πού ίσοροπεί μεταξύ τους τούς εύγενείς καί τήν άστική τάξη. Τέτιος ήταν δ βοναπαρτισμός τής πρώτης καί ίδίως τής δεύτερης γαλλικής αύτοκρατορίας,. 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 371

πού χρησιμοποίησε τό προλεταριάτο ένάντια στήν άστιχή τάξη χαί τήν άστιχή τάξη ενάντια στό προλεταριάτο. Τό νεότατο κατόρθωμα αυτού τοϋ είδους, όπου κυρίαρχοι καί κυριαρχούμενοι εμφανίζονται τό ίδιο κωμικοί, είναι ή νέα γερμανική αυτοκρατορία τοϋ βισμαρκικού έθνους: έδώ οί κεφαλαίο«ράτες χαί οί έργάτες ίσοροπουνται ό ένας ένάντια στόν άλλο χαί έξαπατοονται χι οί δυό στόν ίδιο βαθμό πρός δ?ελος τών διεφθαρμένων πρώσων λαχανοτσιφλικάδων ( K r a u i j u n k e i ) . Χώρια άπ' αύτό, στά περισσότερα Ιστορικά κράτη τά δικαιώματα πού παραχωρούνται στούς πολίτες διαβαθμίζονται άνάλογα μέ τήν περιουσία τους καί έτσι άμεσα εκφράζεται οτι τό κράτος είναι μιά όργάνωση τών ίδιοχτήτριων τάξεων γ:ά ιήν προστασία τους άπό τήν τάξη τών άχτημονων. Αύτό γινόταν κιόλας στήν 'Αθήνα καί στή Ρώμη μέ τή διαίρεσή τους σέ τάξεις άνάλογα μέ τήν περιουσία τών πολιτών. Τό ίδιο καί στό μεσαιωνικό φεουδαρχικό κράτος, οπού ή πολιτική όπόΐταση καθοριζόταν άνάλογα μέ τό μέγεθος τής γαιοχτησίας. Το ίδιο γίνεται καί μέ τό έκλογικό τίμημα τών νεότερων άντιπροσωπευτικών κρατών. Αύτή ή πολιτική άναγνώριση τής περιουσιακής διαφοράς δέν είναι ώστόσο καθόλου ούσιαστική. Ά / τ ί θ ε τ α , χαρακτηρίζει μιά χαμηλή βαθμίδα τής κρατικής εξέλιξης. Ή ί ν ώ τ α τ η μορφή τοϋ κράτους, ή άστική δημοκρατία, πού στίς σύγχρονές μ-^ς κοινωνικές συνθήκες ολο καί περισσότερο γίνεται άναπόφευγη άνάγκη καί είναι ή κρατική μορφή, πού μέσα σ' αύτή μονάχα μπορεί νά δοθεί ή τελευταία αποφασιστική μάχη άνάμεσα στό προλεταριάτο καί τήν άστική τάξη, ή άστική δημοκρατία :πίσημα δέν ξέρει πιά τίποτα γιά περιουσιακές διαφορές. Σ' αύτήν ό πλούτος άσκεί έμμεσα τήν έξουσία του, μά γι' αύτό τήν άσκεί πιό σίγουρα. Ά π ό τή μιά πλευρά, μέ τή μορφή της άμεσης εξαγοράς τών υπαλλήλων, κλασικό παράδειγμα γι' αύτό είναι ή Α μ ε ρ ι κή. Άιτό τήν άλλη, μέ τή μορφή τής συμμαχ'ας κυβέρνησης καί χρηματιστηρίου, πού γίνεται τόσο πιό εύκολα, όσο περισσότερο αύξαίνουν τά κρατικά χρέη καί όσο περισσότερο οί μετοχικές έταιρίες συγκεντρώνουν στά χέρια τους δχι μόνο τίς μεταφορές, μά καί τήν ίδια τήν παραγωγή καί βρίσχουν κι αύτές μέ τή σειρά τους τό κέντρο τους στό χρηματιστήριο Χ τ υ πητό παράδειγμα γι' αύτό, έκτός άπό τήν Αμερική, είναι ή τελευταία Γαλλική δημοκρατία. Ε π ί σ η ς καί ή καλοκάγαθη Ε λ β ε τ ί α πρόσφερε τόν όβολό της σ* αύτό τόν τομέα. "Οτι 2μως γι' αύ- 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τό τόν Αδερφικό δεσμό κυβέρνησης χαί χρηματιστηρίου δέν Απαιτείται ή Αστική δ/,μικρατία. τό Αποδείχνει, έχτός Από τήν ' Α γ γλία χαί τό νέο γερμαν:>ό ροΐχ, δπι,υ οέ μπορεί χανείς νά πει ποιόν σήχωαε π-.c ψηλά τό γενιχό δικαίωμα ψήφου, τόν Βίσμαρκ ή τόν ΜπλαΓχρέν .ερ. Και τέλος, ή ίδιοχτήτρια τάξη κυριαρχεί άμεσα μέτω τοϋ γε.ικού δικαιώματος ψήφου. "Οσο ή καταπι ζομ>νη τάξη, δηλ. στήν περίιττωσή μας τό προλεταριάτο, δέν είναι Αχόμα ώριμο γιά τήν ούτοαπελευθέρωσή του, θ ί Αναγνωρίζει στήν πλειοψηφία του τ ί κοινωνικό καθεστώς πού υπάρχει σάν τό μόνο δυνατό, καί πολιτικά θά είναι ούρά τής κεφαλαιοκρατικής τοξ',ς, ή άκρα άρισ-ερά της πτέρυγα. Στό μέτρο δμως πού ώριμάζει γιά τήν αύτοαπελευθέρωσή του, συγκροτείται οέ δικό του κόμμα, έκλέγει τούς δικούς το> Εκπροσώπους καί δχι τούς Εκπροσώπους τής τάξί,ς τών χεφα/αιοκρατών. Τό γενιχό δικαίωμα ψήφου είναι Ετσι ό δείχτης τής ώριμοτητας τής Εργατικής τάξης. Περισσότερο δέ μπορεί νά είναι ναί δέ θά είναι ποτέ μέσα στό σημερινό κράτος, μά χι αύτο φτάνει. Τήν ήμέρα πού τό θερμόμετρο του γενικού δικαιώματος ψήφου θά δείχνει τό σημείο τού βρασμού στούς έργάτες, θά ξέρουν κι αύτοί, δπως καί οί κεφαλαιοκράτες, τί νά κάνουν. Τό κράτος λοιπόν δέν όπ>ρχει Από καταβολή; κόσμου. Τ π ή ρ ξ α ν κοινωνίες πού τά βγάζανε πέρα χωρίς αύτό, πού δέν είχαν ιδέα γιά κράτος καί κριτική έξουσία. Σέ μιάν ορισμένη βαθμίδα τής οικονομικής εξέλιξης, πού άναγκαστικά είναι συνδεμένη μέ τή διάσπαση τής κοινωνίας σέ τάξεις, τό κράτος Εγινε Απαραίτητο Εξαιτίας αύτής τής διάσπασης. Πλησιάζουμε τώρα μέ γοργά βήματα σέ μιά βαθμίδα Εξέλιξης τής παραγωγής, δπου ή ύπαρξη αύτών τών τάξεων, δχι μόνον Επαψε ν' άποτελεί άνάγκη, μά καί γίνεται πραγματινό Εμπόδιο τ ΐ ς παραγωγής. Οί τάξεις θά έξαφανιστούν τό ίδιο άναπόφευγα δπως Αναπόφευγα είχαν δημιουργηθεί στό παρελθόν. Μέ τήν Εξαφάνιση τών τάξεων θά Εξαφανιστεί άναπόφευγα καί τό κράτος. Ί Ι κοινωνία πού όργανώνει μέ νέο τρόπο τήν παραγωγή πάνω στή βάση Ελεύθερης καί ίσης όργάνωσης τών παραγωγών, νά βάλει δλόκληρη τήν κρατική μηχανή Εκεί δπου θά είναι τότε ή θέση τ η ; : στό μουσείο τών άρχαιοτήτων, δίπλα στό ροδάνι καί τό μπρούντζινο τσεχούρι. 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 373

Ό πολιτισμός λοιπόν, σύμφωνα μέ Ζσα άναφέριμε, ε .'ν ι : έχείνη ή βαθμίδα έξέλιξης τής κοινωνίας, οπού ό καταμερισμέ τής έργχσίχς, ή άνταλλαγή άνάμεσα σέ άτομα πού ξεπηδά άπο τόν καταμερισμό αύτόν, καί ή έμπορευμχτική παραγωγή πού τά συμπεριλαβαίνει χαί τά δυό, φτάνουν σέ πλέρια αναπτυ£η χαί άνατρέπουν ολόκληρη τήν προηγούμενη κοινωνία. 'Π παραγωγή οίων τών προηγούμενων κοινωνικών βαθμίδων ήταν ούσιαστιχά κοινή, δπως επίσης και ή κατανά/ ωση γινόταν μέ άμεσο μοίρασμα τών προϊόντων μέσα στά πλαίσ α μεγάλων ή μικρών κομμουνιστικών κοινοτήτων. Αύτή ή κοινότητα τής παραγωγής γινόταν μέσα στά πιό στενά όρια, μά συνεπαγόταν τήν κυριαρχία τών παραγωγών πάνω οτο προτσές τΐ,ς παραγωγής τους καί στό προϊόν τους. Ξέρουν τί γίνεται τό προΐιν τους: τό καταναλώνουν, δέ φεύγει άπό τά χέρια τους. Κι δσον καιρό ή παραγωγή γίνεται πάνω σ' αύτή τή βίση δέ μπορεί νά όψα,θεί πάνω άπό τά κεφάλια τών παραγωγών, δε μπορεί νά γεννήσει φασματικές καί ξένες γι' αύτούς δυνάμεις, δπως συμβαίνει κανονικά καί άνα;:όφευγα στόν πολιτπμό. Μά σ* αύτό τό προτσές της παραγωγής είσχωρεί σιγά-σιγά ό καταμερισμός τής έργασίας. Υπονομεύει τήν κοινότητα τής παοανωγής καί τής ιδιοποίησης, άνεβίζε·. τήν άτομική ιδιοποίηση σέ κυρίαρχο κανόνα καί δημιουργεί ετσι τήν άνταλλαγή άνάμεσα στά άτομα—πώς έγινε αύτό τό έξετάσαμε πιό πάνω. Σιγά-σιγά ή παραγωγή έμπορευμάτων γίνεται κυρίαρχη μορφ*. Μέ τήν εμπορευματική παραγωγή, μέ τήν παραγωγή δχι πιά γιά ίδια χρήιη, μά γιά τήν άντολλαγή, τά προϊόντα άναγ»αστικά άλλάζουν χέρια. 'Ο παραγωγός δίνει τό προϊόν του σ:ήν άνταλλαγή, δέν ξέρει δμως πιά τί θά άπογίνει. Μόλις Εμφανίζεται τό χρήμα, καί μαζί μέ τό χρήμα ό έμπορος, σάν μεσάζοντας άνάμεσα στούς παραγωγούς, τό προτσές τής άνταλλαγής γίνεται άκόμα πιό περίπ/οκο, ή τελική μο'ρα τών προϊόντων άχόμα πιό άβέβαιη. "Εμποροι υπάρχουν πολλοί καί κανείς άπ* αύτούς 2έν ξέρει τί κ ά ν α ό άλλος. Τά έμπορεύματα δέν περνούν τώρα πιά μονάχα άπό χέρι σέ χέρι, άλλά πηγαίνουν καί άπό άγορά σέ άγορά. Οί παραγωγοί χάσανε τήν κυριιρχία πάνω στό σύνολο τής παραγωγής τών δρων τής ζωής τους. χωρ'ς ή κυριαρχία α ύ ' ή νά περάσει στούς έμπόρους. Προϊόντα καί παραγωγή γίνονται παιγνίδια τής τύχης. 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

'Μ τύχη δμως είναι μονάχα ό ίνας πόλος μ ι ί ς συνάφειας πού ό άλλος της πόλος λέγεται άναγκαιότητα. Στή φύση, οπου Επίσης φαίνεται νά κυριαρχεί ή τύχη, άπό καιρό Εχουμε αποδείξει σέ κάθε ξεχωρισεόν τομέα τήν εσωτερική ά ν α γ χ ι ιό τη t a χαί νομοτέλεια πού Επιβάλλεται α' αύτήν τήν τύχη. "Ο,τι ο.-ίως ίσχύει γιά τή φύση, ισχύει καί γιά τήν κοινωνία Ό σ ι περισσότερο μιά κοινωνική δράση, μιά σειρά άπό κοινωνικά γεγονότα ξεφεύγουν άπό τό συνειδητό Ελεγχο τών άνθρώπων, περνούν πάνω άπό τό κεφάλι τους, όσο περισσότερο φαίνεται αύτή ή δράση νά δφείλεται στήν καθαρή τύχη, τόσο π ε ρισσότερο Επιβάλλονται μ' αύτή τήν τ ύ χ η καί μέ φυσική Αναγκαιότητα οί ιδιόμορφοι, Εσωτερικοί νόμοι της. Τέτιοι νόμοι κυριαρχούν καί πάνω στίς συντυχίες τής Εμπορευματικής παραγωγής καί ανταλλαγής τών Εμπορευμάτων. 'Απέναντι στόν ξεχωριστό παραγωγό καί σ'αύτόν πού άνταλλάσει όρθώνονται οί νόμοι αύτοί σάν ξένες, άρχικά μάλιστα σάν άγνωστες δυνάμεις, πού πρέπει πρώτα μέ κόπο νά τίς Ερευνήσουμε καί νά μελετήσουμε τή φύση τους. Αύτοί οί οικονομικοί νόμοι τής Εμπορευματικής παραγωγής τροποποιούνται στίς διάφορες βαθμίδες Εξέλιξης αύτής τής μορφής παραγωγής. Γενικά δμως όλόχληρη ή περίοδος του πολιτισμού κυριαρχείται ά π ' αύτούς. 'Ακόμα καί σήμερα τό προϊόν εξουσιάζει τούς παραγωγούς. 'Ακόμα χαί σήμερα ή συνολιχή παραγωγή τής κοινωνίας δέ ρυθμίζεται μ' Ενα κοινό καταστρωμέ/ο σχέδιο, μά μέ τυφλού; νόμους, πού Επιβάλ λονται μέ στοιχειακή δύναμη καί σέ τελευταία άνάλυση μέ τίς θύελλες τών περιοδικών έμπορικών χρίσεων. Είδαμε πιό πάνω, πώς σέ μιά άρκετά νεαρή βαθμίδα έξέ^•'ζηί τήί παραγωγής ή άνθρώπινη Εργατική δύναμη γίνεται ίκανή νά άποδίδει σηααντικά μεγαλύτερο προϊόν άπό τό προϊόν πού άπαιτείται γιά τή συντήρηση τών παραγωγών, καί πώς αύτή ή βαθμίδα Εξέλιξης είναι ουσιαστικά ή ίδια μέ κείνη πού Εμφανίζονται έ καταμερισμός τής έργασίας και ή άνταλλαγή άνάμεσα σέ άτομα. Δέ χρειάστηκε πιά πολύς καιρός ώσπου νά άνακαλυφθεί ή μεγάλη «άλήθεια» δτι καί ό άνθρωπος μπορεί νά γίνει Εμτόρευμα, δτι ή άνθρώπινη δύναμη μπορεί νά άνταλλαχθεί καί νά χρησιμοποιηθεί μέ δφελος δταν μετατραπεί ό άνθρωπος σέ δούλο. Μιλις οί άνθρωποι άρχισαν ν' Ανταλλάσσουν, άρχισαν κιόλας ν' άνταλλάζονται καί οίίδιοι. Τό ενεργητικό Εγινε παθητικό, είτε τό θέλαν, είτε δέν τό θέλαν οί άνθρωποι. 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 175

Μέ τή δουλεία, πού ατόν πολιτισμό πήρε τήν πιό πλέρια ανάπτυξη της, Εγινε ή πρώτη μεγάλη διάσπαση τής κοινωνίας σέ μιά έχμεταλλεύτρια καί μιά Εκμεταλλευόμενη τάξη. Αύτή ή διάσπαση διατηρήθηκε ο* δλη τήν περίοδο του πολιτισμού. Ή δουλεία εί^αι ή πρώτη μορφή τής έκμετάλλευαης, πού χαρακτηρίζει τόν Αργαίο κόαμο. Τήν Ακολουθεί ή δουλοπαροικία τό μεσαίωνα και ή μισθωτή έργασία στή νεότερη έποχή. Αύτές είναι ο! τρεις μεγάλες μορφές τής όποδούλωσης πού χαρακτηρίζουν τίς τρείς μεγάλες εποχές τοδ πολιτισμού. Τίς τρεις αύτές εποχέ; τίς συνοδεύει πάντα ή δουλεία, στήν άρχή ή Ανοιχτή καί τελευταία ή σκεπασμένη. Τή βαθμίδα τής Εμπορευματικής παραγωγής, μέ τήν όποια άρχίζει ό πολιτισμός,τή χαρακτηρίζει οικονομικά: 1) ή εισαγωγή τοϋ μεταλλικού χρήματος, καί μαζί του τοϋ χρηματικού κεφαλαίο·», τοϋ τόκου καί τής τοκογλυφίας, 2) ή Εμφάνιση τών έμπορων σάν μεσάζουσας τάξης ΑνΑμεαα στούς παραγωγούς. 3) ή γέννηση τής Ατομικής ίδιοχτηαίας τής γής καί τής υποθήκης, καί 4) ή Εμφάνιση τής Εργασίας τών δούλων αΑν κυρίαρχης μορφής τής παραγωγής. Ή μορφή τής οικογένειας πού Αντιστοιχεί στόν πολιτισμό καί πού Επικρατεί οριστικά μαζί του είναι ή μονογαμία, ή κυριαρχία τοϋ άντρα πάνω στή γυναίκα καί ή άτομική οικογένεια σάν οικονομική μονάδα τής κοινωνίας. Ή συνόψιση τής πολιτισμένης κοινωνίας είναι τό κράτος, πού σέ δλες τίς τυπικές περίοδες είναι, χωρίς Εξαίρεση, τό κράτος τής κυρίαρχης τάξης, καί πού σέ δλες τίς περιπτώσει; παραμένει ούσιαστικά μιά μηχανή γιά τήν υποταγή τής κ α τ α πιεζόμενης καί εκμεταλλευόμενης τάξης. Χαρακτηριστικό γιά τόν πολιτισμό είναι Ακόμα: Από τή μιά ή σταθεροποίηση τής Αντίθεση; Ανάμειχ στήν πόλη καί στήν ύπαιθρο σάν βάση δλου τοϋ κοινωνικού καταμερισμού τής Εργασίας, καί Από τήν Αλλη ή καθιέρωση τής διαθήκης πού μ* αύτήν ό ίδιοχτήτης μπορεί νά διαθέτει τήν ίδιοχτησία του άκόμα καί μετά τό θάνατό του. Ό θεσμός α ύ τ ί ς πού χ τ υ π ά κατάαουτρα τό παλιό καθεστώς τών γενών ήταν ώ ; τήν Εποχή τοϋ Σόλωνα άγνωστος στήν "Αθήνα. Στή Ρώμη καθιερώθηκε Από νωρίς κιόλας, πότε Ακριβώς δέν ξέρουμε 1 . Στούς γερμανούς τόν εισήγαγαν οί παπΑδες γιΑ
Τό «Σ6ατημα τβν κεκτημένων Βιχαιαμάταν* τοβ Λαοοαλ οτό δεύτερο το» ulpoc ατρέφιται κυρίας γόρΜ 4~ό τή βίοη δτι ή ρβμαϊκή διαίή1 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

νά μπορεί i άγαθούλης γερμανέ; νά κληροδοτεί ανενόχλητα μερί$ιό του οτήν εκκλησία. Μέ αύτό τό κοινωνικό καθεστώς ό πολιτισμό; κατάφερε πράγματα, πού ή παλιά κοινωνία τών γενών δέν ήταν σέ θέση ούτε >α( νά τα φανταστεί. Μά τά πέτυχε 'υποκινώντας τά πιό βρωμερά Ινστιχτα καί πάθη τών άνθρώπων πού τά Ανάπτυξε σέ βάρος 2λων τών άλλων τους χαρισμάτων. Ή χυδαία Α π / η ι τ ί α ήταν ή κινηττρια ψυχή τοό πολιτυμού Απ5 τήν πρώτη του μέρα ώς σήμερα: πλοότος καί ξανά πλούτος, καί πάλι πλούτος, πλούτος δχι τής κοινωνίος, μά αύνού τού ένός άθλιου άτομου, αύτός ήταν ό μοναδικός τελικός σκοπό; του. "Αν μαζί μ' αύτά τοϋ ϊπεσαν Ιτοιιια στήν ποδιά ή ι'ξέλιξη τής έπισι^μης χαί σέ έπανειλημένες περίοδες ή Ανώτατη άνθιση τής τέχνης, αύτό Ιγινε μόνο γιατί χωρίς αύτά δε θά ηταν δυνατό νά πετύχει δλη αύτή τή συσσώρευση τοϋ πλούτου τής έποχής μας. Μιά χαί ή βάση τοϋ πολιτισμού είναι ή εκμετάλλευση μιάς τάξης Από μιάν άλλη, όλη ή έξέλιξή του κινείται μέσα σέ μιάν Αδιάκοπη άντίφαση. Κάθε πρόοδος τής παραγωγής είναι ταυτόχρονα μιά πισωδρόμηση στήν κατασταση τής καταπιεζόμενης τάΕηί, δηλ. τής μεγάλης πλειοψηφίας. Κάθε καλό για τούς μεν είναι Αναγκαστικά χαχό γιά τού; άλλους, κάθε καινούργια Απελευθέρωση τής μιάς τάξης, είναι μιά νέα καταπίεση γιά τήν άλλη τ ί ξ η . Τό πιό χτυπητό παράδειγμα γι* αδτό τό δίνε: ή εισαγωγή τών μηχανών, πού τ ' άποτελέσματά τους σήμερα είναι γνωστά σέ όλον τόν κόσμο. Κι άν, διτως είδαμε, στούς βάρβαρους μόλι; μποροϋσε νά γίνει διάκριση άνάμεσα στά δ ι κ ί ΐ ώ μ α τ α χαί στί; υποχρεώσεις, ό πολιτισμός κάνει καί τή διάχριση αύτή χαί τήν
χ η (Ιναι τό:ο παλιά δαα χ α ί ή t î i a ή Ρώμη, δχι για τι, ρ ο μ ^ ΐ χ η ιστορία '.έν ύπήι it ποτέ «*ποχη χα>ρ(( βιαίτ,χη», χαί δτι ή !ιαΙ)ήχη γ«ννήθηχ» οτήν π ρ ο ρ ο μ α ΐ χ η έποχή άπό τή λατρ«[α τ&ν πιθαμένιην. 'Ο AaacaX, ααν πιοτός π α λ α ι ε χ ι γ χ Ε λιανός, βγάζει τίς ρ ο μ α ΐ χ έ ς νομικές Ιια-άξι:ς Βχι άπό τΙς χοινα>νιχές αυνθήχις τΑν ρωμαίων, μα από τή «&·α>ρητιχή Ιννοια» τής 6έληοης, χα( Ιτοι χ α τ α λ ή γ ι : ο' αύτόν τόν ι ν τ ι λ Α ς άντιΐοτοριχό Ιοχυριομό. Λΐ μπ-.ptt αότό να μ4ς π α ρ α ξ ι ν ι ύ ί ΐ άφοΟ πρόχιιται για ί ν α 0ι{ιλ1ο πού, μέ (ίαοη τήν Τϊια θιωρητιχή έννοια, χ α τ α λ ή γ ι ι οτό συμπέρασμα δτι οτή ρομοϊχή χληρενομ'α ή μιταβί^αοη τής πιριουοίας ήταν άπλή t«UT«p»6ouoa ύπό&ιοη. Ό Λαοοαλ βχι μόνο π ι ο τ ι ύ ι ι οτ(ς α ύ τ α - β τ«ς τΑν ρωμαίων νομικών, ΙΪίως τής πρώτης έ π ο χ ή ς , μα χαί τούς ξιπιονβ. (Σ $ μ t I α c η τ ο Ο ' Ε ν γ χ ι λ ς ) . > 

•ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΣ 377

Αντίθεση άνάμραα τ ο υ ; ολοφάνερη καί ατόν πιό ήλίΰιο, παραχωρώντας αχε£όν δλα τά δικαιώματα αέ μιά τάξη, ένώ φορτώνει ατήν άλλη αχεδόν δλες τίς/ υποχρεώσεις. Αύτό δ μ ω : δέν πρέπει νά γίνεται. Ε κ ε ί ν ο πού είναι χαλό γιά τήν κυρίαρχη τάξη πρέπει νάναι χαλο γιά όλόχλτρη τήν χοινωνία, πού μ ' αύτή ταυτίζεται ή κυρίαρχη τάξη Ό σ ο λοιπόν προχωρεί ό πολιτισμός, τόσο περισσότερο είναι υποχρεωμένος νά ακετ.άΐει μέ τό μανδύα τής άγάπης τά κακά πού δημιούργησε μέ άναγκα'.ότητα, νά τά ΐξωραίζει ή νά τά άρνείται, κοντολογής νά είαάγει μιά συμβατική υποκρισία, πού δέν τήν ήξεραν οδτε οί πρώτες κοινωνικές μορφές, οδτε οί πρώτες βαθιιίδες τοϋ πολιτισΜού, καί τέλος, νά τήν άποκορυφώνει μέ τόν ισχυρισμό δτι ή Εκμετάλλευση τής καταπιεζόμενης τάξης γ ί νεται άπό τήν εκμεταλλεύτρια τάξη μόνο καί μόνο πρός το συμφέρον τής ίδιας τής έχμεταλλευόμενης τάξης, χ ι άν ή εκμεταλλευόμενη τ»ξη δέν τό καταλαβαίνει αύτό, μά άντίθετα εξεγείρεται, αύτό αποτελεί τήν πιό πρόστυχη άχαριστία άπέναντι ατούς εύεργέτες, τούς έκμεταλλ.υτές 1 . ' Καί τώρα αάν συμπέρασμα η κρίση τοϋ Μόργκαν γιά ζ'.ν πολιτισμό: « Ά π ό τήν έμφάνιαη τοό πολιτισμού αύξησε τ:σο τ ε ράστια ό πλούτος, ci μορφές του γίναν τόσο ποικιλόμορφες, η χρηαιμοΓοίησή του τόσο πλατιά χαί ή διαχειρισή του τόσο Επιτήδεια πρός τό συμφέρον τών ϊδιοχτητών, πού έ πλούτος αύτός Εγινε ά π έ ν α ν τ ι στό λαό μιά ά χ α τ α μ ά χ η τ η δύναμη. Τό Α ν θ ρ ώ π ι ν ο π ν ε ύ μ α μένει Α μ ή χ α ν ο χαί μ α γ ε μ έ ν ο μ π ρ ό ς ατήν ί δ ι α του τή δημιουργία. Ηάρθει ώστόσο ή Εποχή πού τό άνθρώπινο λογιχό θά δυναμώσει χαί θά κυριαρχήσει πάνω στόν πλούτο, πού θά καθορίζει τόσο τή σχέση τοϋ χράταυς πρός τήν ί ΐ ι ο χ τ ι ρ ί α πού προστατεύει, δαο καί τ ά opta τών δικαιωμάτων τών ίδιοχτητών. Ί ά συμφέροντα τής κοινωνίας προηγούνται Απόλυτα άπό τά άτομικά συμφέρον1 Είχα άρχιχα οχοπό vd pdXm πλάι οτήν κριτική τοΟ Μ'ργχαν χ α ί τ ή ϊ ι χ ή μου, τή λαμκρη χριτιχή τοΟ κολιτιομοβ r.eb 6ρ(οχ«τα·. βιαοπαρμένη otd ϊργα το3 Σορλ Φουριέ ΔυοτυχΑς μοΟ λ«ίπ«ι ό χρόνος γι" αύτό. ΠαρυτηρΑ μονάχα βτι ό Φουριέ θ-«ιυρ«1 κιόλας τή μονογαμία *αί tr, γ·>ιοχτη:Ια :αν -ά κύρια χαραχττ,ριοτιχα γνηρίεματα τοΟ πολιτιομοβ χαί βτι τίς όνομάζ(( ηόλιμο τΑν ηλουοίην ένίντια οτο&ς φτωχούς. Έηίοης βρίοκιται κιόλας ο* αότόν ή ßafttd χατανόηοη βτι ο' βλ·ς τίς ίτ»>«1ς χοινωνίις, πού (Ιναι ϊ ι α οπαομένις ci άντιθέο««:, ci άτομιχές οίχογίν«ι«ς (les familles incohérentes) άκοτιλοβν τίς οίχονομίχές τοος μοναβις. (Σ η μ ι ί m ο η τ ο β ' Ε ν γ χ ( λ ς ) . 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τα, χαί τά δυό πρέπει νά ίρθουν αέ δίκαια καί αρμονική σ χ έ ση. Τό άπλό κυνήγι τοϋ πλούτου δέν είναι ό τελικός προορισμός τής Ανθρωπότητας, άν ή πρόοδος πρόκειται νά μένει δ νόμος τού μέλλοντος δπως ήταν ατό παρελθόν. Ή έποχή πού διέτρεξε ή ανθρωπότητα άπό τήν αύγή τοο πολιτισμού είναι μονάχα ένα μικρό κλάσμα τής ζωής πού πέρασε, μονάχα ένα μικρό κλάσμα τής ζωής πού βρίσκεται άκόμα μπροστά της. Έ διάλυση της κοινωνίας όρθώνεται Απειλητική μπροστά μας σάν τό τέλος μιάς ιστορικής σταδιοδρομίας πού μοναδικός της σκοπός είναι ό πλούτος, γιατί μιά τίτια σταδιοδρομία περιέχει τά στοιχεία τής αύτοκαταατροφής της. Ή δημοκρατία ατή διοίκηση, ή άδερφότητα στήν κοινων.'α, ή ισότητα δικαιωμάτων, ή γονική έκπαίδευση, θά Εγκαινιάσουν τήν κατοπινή άνώτερη βαθμίδα τής κοινωνίας, γιά τήν όποία εργάζονται άδιάκοπα ή π ε ί ρα, τό λογικό καί ή έπιστήμη. Θ ά ε ί ν α ι ή Α ν α γ έ ν ν η σ η — μ ά σέ ά ν ώ τ ε ρ η μ ο ρ φ ή — τ ή ς έ λ β υ θ ε ρ ί α ς , τ ή ς ι σ ό τ η τ α ς καί τής Α δ ε ρ φ ό τ η τ α ς τών π α λ ι ώ ν γενών». (Morgan, «Ancient Society?, σε). 552).
Γράφτηχε άπό roi Φρίνιριχ ' F.v)xcX; άπό τό Μάρτη ω; τόν Ιούνη τοΰ 1S84. Πρωτοβγήκε οε χωριοτή ΡχΛοαη ατή Ζυρίχη τό 18S4. 'Η τέταρτη ου/υτ/.ηρωκένη εχΛοοη βγηχε οτή Στοντγάοδη τό Χοίμβρη 18!/Γ1. Σύμφωνα μέ τήν τέταρτη Ιχδοοη.

1

Στο i;i«<fj-/o:

1892. (Σημ. Ι ύ ν ι ) 

Φ Ρ Ι Ν Τ Ρ Ι Χ

Ε Ν Γ Κ Ε Λ Σ

Ο ΜΑΡΞ ΚΑΙ Η „ΝΕΑ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΟΥ ΡΗΝΟΥ"
(1848-1849)
"Οταν ξέσπασε ή επανάσταση τοό Φλεβάρη, τό Γερμανικό «Κομμουνιστικό Κόμμα», δπως τό όνομάζαμε, Αποτελούνταν άπό ένα μικρό πυρήνα, άπό τήν «"Κνωοη τών Κομμουνιοτών», όργανα»μένη σάν μυοτική έταιρία προπαγάνδας. Μυστική ήταν ή *Κνωσΐ) μόνον έπειδή τότε ατή Γερμανία δέν όπήρχε έλευθερία όργάνωσης καί συγκέντρωσης. Ε κ τ ό ς άπό τούς έργατιιούς συλλόγους στό έξωτεριχό, ά π ' δπου στρατολογούσε τά μέλη της, είχε τριάντα περίπου κοινότητες ή τμήματα στό έσωτεριχό χαί χώρια άπ' αύτά είχε μονωμένα μέλη σέ πολλά μέρη. Αύτή δμως ή άσημα ν τη μαχητική δύναμη είχε έναν άρχηγό, στόν οποίο υποτάσσονταν δλοι πρόθυμα, έναν άρχηγό πρώτης γραμμής, τόν Μ ά ρ ξ , χαί χάρη α' αύτόν, ένα πρόγραμμα άρχων χαί ταχτικής, πού καί σήμερα άχόμα διατηρεί δλη του τήν άξία: Τό « Κ ο μ μουνιστικό Μανιφέστο». Έ δ ώ μάς ενδιαφέρει πρίν ά π ' δλα τό μέρος τοϋ προγράμματος πού αφορά τήν ταχτική. Οί γενικές του θέσεις ήταν τούτες : «Οί χομμουνιστές δέν αποτελούν ένα ξεχωριστό κόμμα πού Αντιτίθεται στά άλλα έργατιχά κόμματα. Δέν έχουν συμφέροντα πού ξεχωρίζουν άπό τά συμφέροντα τού προλεταριάτου στό σύνολό του. Δ*ν διατυπώνουν ξεχωριστές άρχές, πού σύμφωνα μ ' αύτές ΘΑ θέλανε νά πλάσουν τό προλεταριακό κίνημα. Οί κομμουνιστές διαφέρουν άπό τά ί λ λ α προλεταριακά κόμματα μονάχα κατά τούτο : δτι άπό τή μιά μεριά, στούς ί γ ώ -νες τών προλετάριων τών διαφόρων έθνών τονίζουν χαί έπιβάλ- 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

λουν τά σ υ μ φ έ ρ ο ν τ α που -ίναι λ ο ί ν α σ1 όλο τό προλεταριάτο χαί ά ν ε ξ ά ρ τ η τ α ά τ . ο τ ή ν Ε θ ν ό τ η τ α . Καί άπό τήν άλλη, στίς διειορες βαθμίδες άνοπτυςης του άγώνα άνάμεσα στό προλεταριάτο χαί στήν αστική τάξη, εκπροσωπούν π ά ν τα τ ά σ υ μ φ έ ρ ο ν τ α του κ ι ν ή μ α τ ο ς στό σϋνολό τ ο υ . Σ τ ή ν π ρ ά ξ η λοιπόν οί κομμουνιστές είναι τό πιό αποφασιστικό τμήμα των Εργατικών κομμάτων δλων τών χωρών, τό τμήμα πού τά κινεί πάντα πρός ιά μπρτς. Η ε ω ρ η τ ι κ ά , πλεονεχτοϋν άπό τήν υπόλοιπη μάζα του προλεταριάτου, στήν κατανόησι, τών δρων, τής πορείας καί τών γεν.κών αποτελεσμάτων του προλεταριακού κινήματος»' Καί είοικότερα γιά τό Γερμανικό Κόμμα : «Στή Γερμανία κάθε φορά .τού ή άστική το'ξη εκδηλώνεται επαναστατι/ά, τό κομμουνιστικό κόμμα παλαίβει μαζί μέ τήν άστική τάξη ενάντια στήν απόλυτη μοναρχία, ενάντια στή φεουδαρχική γαιοχτησία καί στό μικροαστισμό. Μά ούτε στιγμή όέν παραμελεί τό κομμουνισικό κόμμα νά καλλιεργεί στούς ΐργάτες μ.ά δσο μπορεί πιό καθαρή συνείδηση οχειικά μέ τήν εχθρι/ή άντ θεσ;, πού υπάρχει άνόμεσα στήν άστική τάξη καί στό προλεταριάτο, γιά νά μπορέσουν οί γερμανοί έργάτες νά ι .-ρέψουν άμέσως ενάντια στήν άστική τόξη, σάν ισάριθμα δπλα, τίς κοινωνινές καί πολιτικές συνθήκ«; πού ή άστική ταξη είναι υποχρεωμένη να δημιουργήσει μέ τήν κυριαρχία της, έτσι πού, άμέσως ύστερα άπό τήν άνατροπή τών άντιδραστικών τάξεων, ν' άρχίσει ό άγώνας Ενάντια στήν ίδια τήν ΐστική τάξη Οί κομμουνιστές στρέφουν τήν κύρια προσοχή τους στή Γερμανία, γιατί ή Γερμανία ρρίσκβται στίς παραμονές μιάς αστικής Επανάστασης», κλπ. («Μανιφέστο», κεφ. IV)*. ΙΙότε άλλοτε ένα πρόγραμμα ταχτικής δέν ανταποκρίθηκε τόσο καλά στόν προορισμό του δσο αύτό. Διατυπωμένο τήν παραμονή μιάς έπαν^'στασης άντεξε στη δοκιμασία αύτής τής ε π α νάστασης. Καί άπό τότε κάθε ζορά πού ένα όποιοΐήποτε εργατικό κόμμα παρέχχλινε άπ' αύτο τό πρόγραμμα τίμωρ όταν γιά χάθε παρέκκλιση, χαί σήμερα, σχεδόν Οστερα άπό σαράντα χρόνια, είναι ό οδηγός δλων τών άποφασιστικών καί συνειδητών
1 Ot ύ π ο γ ρ ι μ μ ί ο ι ς c' αύτη τήν rfp'.yonr, «Ιναι τοΟ " Κ ν γ χ · λ , -.έμο J, τής 4>λην. Ι χ ί ο ο η ς , ο · λ . 35 χαί 3t>. (Σημ. Σύντ.) 1 Βλ. τό(ΐ9< I, τής »λλην. Ι χ ϊ ο ο η ς ο · λ . 57. (Σημ. Σύντ.)

8λ. 

0 M A P I ΚΑΙ Η «NHA ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ TOT ΡΗΝΟΥ»·

381

εργατικών κομμάτων τής Κύρώ-η;, άπό τή Μαδρίτη ίσαμε τήν ΙΙετρούπολη. ΐ ά γεγονότα του Φλεβάρη οτό Ιίαρίσι επιτάχυναν τήν ε π ι κείμενη γερμανική επανάσταση καί τής άλλαξαν ίτσι τό χ α ρακτήρα. "ίΐ γερμανική άστ.κή τάξη άντί νά νικήσει μέ τίς δικές της δυνάμεις νίκησε ρυμουλκούμενη άπό μιά γαλλική Εργατική Επανάσταση. Προτού προλάβει νά καταβάλει οριστικά τοΰς παλιούς της Αντίπαλους, τήν άπόλυτη μοναρχία, τή φεουδαρχική χαιοχτησία, τή γραφειοκρατία χαί τό δειλό μικροασ:ισμο, υποχρεώθηκε νά Αντιμετωπίσω Εναν καινούργιο έχθρο, τό προλεταριάτο. Έ δ ώ όμως φάνηχαν άμέσως οι Επιδράσεις τών πολύ καθυστερημένων, σέ σύγκριση μέ τή Γαλλία χαί τήν 'Αγγλία, οικονομικών συνθηκών, έπομένως χαί του καθυστερημένου Επίσης συσχετισμού τών τάξεων στή Γερμανία. Έ γερμανική άστική τάξη, πού μόλις άρχιζε νά δημιουργεί τή μεγάλη της βιομηχανία, δεν είχε οδτε τή δύναμη, οδτε τό θάρρος, ουτε καί τήν έ π ι τ α χ τ ι κ ή Ανάγκη νά καταχτήσει τήν άπεριόριστη κρατική κυριαρχία. Τό προλεταριάτο πού ήταν στήν ίδια Αναλογία άνεξέλιχτο, πού μεγάλωσε μέσχ σέ συνθήκες ολοκληρωτικής πνευματικής υποδούλωσης, άνοργάνωτο χαί άκόμα άνίχανο γιά αύτοτελή οργάνωση, είχε μονάχα τ£ Οολο αίσθημα τής βαθιάς άντίθεση; τών συμφερόντων του μέ τά συμφέροντα τής άστική; τάξη;. "ETJI, άν καί ήταν στήν ούσία ό Απειλητικ ό ; Αντίπαλος τ ή ; άστική; ταξη;, Εμενε ώστόσο τό πολιτικό τ η ; Εξάρτημα. Τρομαγμένη δχι ά π ' αύτό πού ήταν τό γερμανικό προλεταριάτο, άλλά ά π ' αύιό πού άπειλούσε νά γίνει χαί πού ήταν κιόλας τό γαλλικό προλεταριάτο, Εβλεπε ή άστική τάξη τή σωτηρία τ η ; μόνο σέ οποιονδήποτε, Ακόμα χαί στόν πιό άναντρο, συμβιβασμό μέ τή μοναρχία χαί τού; ε ύ γ ε ν ΐ ί ; . Τό προλεταριάτο, μή Εχοντας άκόμα συνείδηση του δικού του ίστοριχοϋ ρόλου, ήταν υποχρεωμένο στη μεγάλη του μάζα νά άναλάβει πρώτα τό ρόλο τής πρωτοποριακή; άκρας Αριστερής πτέρυγα; τής Αστίλή; τάξη;. UÎ γερμανοί έργάτε; Επρεπε πρίν ά π ' όλα νά κ α τ α χ τ ή σουν τά δικαιώματα πού τού; ήταν Απαραίτητα γιά τήν αύτοτελή όργάνωσή τους σέ ταξιχό κόμμα : τήν Ελευθερία τού τύπου, τ ή ; όργάνωση; χαί τής συγκέντρωση;—δικαιώματα πού Επρεπε νά τά είχε καταχτήσει ή άστική τάξη γιά τό συμφέρον τής δ ι χ ή ; της κυριαρχία;, καί πού Απ' τό φόβσ τ η ; τά διαμφισβητοΎσε τώρα στού; Εργάτες. Τά σκορπισμένα μέλη τής Έ ν ω σ η ς , 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

πού ήταν μερικές έκατοντάδες, χάθηκαν μέαα ατήν τεράστια μ ά ζα πού ξεοφενδονίστηκε άπότομα μέαα ατό κίνημα. Το γερμανικό προλεταριάτο παρουσιάστηκε έτσι γιά πρώτη φορά ατήν πολιτική ακηνή αάν άχρο δημο>ρατικό κόμμα. "Κτοι, όταν ίδρύααμε μιά μεγάλη εφημερίδα ατή Γερμανία, μάς είχε καΟορ.στεί άπο μόνη της ή σημαία. Καί ή αημαία αύτή μπορούσε νά είναι μονάχα ή αημαία τής δημοκρατίας, όμως μιας δημοκρατίας πού πάντα καί αέ χάθε ξεχωριστή περίπτωση πρόβαλλε τόν aleικό προλεταριακό της χαρακτήρα, πού ωστόσο δέ μπαρούαε άκόμα νά τόν γράψει μιά γιά πάντα ατό λ ά βαρο τ η ; . "Αν δέν ένεργούααμε έτσι, άν δέν πιάναμε τό κίνημα άπό τό πιό προχωρημένο πραγματικά προλεταριακό άκρο τοι> πού υπήρχε τότε καί δέν τό προωθούσαμε παραπέρα δέ θά μάς έμενε τίποτε άλλο παρά νά κηρύσσουμε τόν κομμουνισμό άπό καμιά μικρή έπαρχιακή έφημεριδούλα καί άντί νά ιδρύσουμε ένα μεγάλο κόμμα δράσης, νά φτιάξουμε μιά μικρή αίρεση. Γιά κήρυκες δμω; στήν έρημο είμαστε άκατάλληλοι, κι αύτό γιατί είχαμε μελετήσει πολύ καλά τους ούτοπικούς. Δέν είχαμε φ τ ι ά ξει τά πρόγραμμά μας γιά τέτιο ακοπό. "Οταν ήρθαμε ατήν Κολωνία, είχαν γίνει άπό δημοκρατική καί έν μέρει άπό κομμουνιστική πλευρά προετοιμασίες γιά τήν έκδοση μιάς μεγάλης έφηαερίδας. Ή θ ε λ α ν νά τήν χάνουν χαθαρά τοπική έφηαερίδα τής Ko/ ωνίας, καί μδς νά μ£ς ξαποστείλουν στό Βερολίνο. Ά λ λ ά μέσα αέ 24 ώρες, κυρίως χάρη ατόν Μάρξ, καταχτήσαμε τά έδαφος, ή έφημερίδα έγινε δική μας μέ τήν υποχώρηση νά πάρουμε στή σύνταξη τόν Χ ά Τ ν ρ ι χ Μ π ύ ρ γ κ ε ρ ς . Ό Μ.-ύργχερς έγραψε έ ν α άρθρο (ατό 2ο φύλλο) χαί δεν ξανάγραψε δεύτερο. "Επρεπε νά πάμε άκριβώς ατήν Κολωνία καί δχι ατό Βερολ ; νο. Πρώτα ή Κολωνία ήταν τό κέντρο τής έπαρχίας τοϋ Ρήνου, πού είχε ζήσει τή Γαλλική 'Επανάσταση, είχε διατηρήσει μέ τό ναπολεόντειο κώδικα σ ύ γ χ ρ ο ν ε ς άντιλήψεις δικαίου, είχε άναπτύξει τήν πιό σημαντική μεγάλη βιομηχανία καί ήταν τότε άπό κάθε άποψη τό πιό προοδευτικό τμήμα τής Γερμανίας. Τό Βερολίνο έκείνης τής έποχής τό γνωρίζαμε πολύ κ α λά άπό προσωπική άντί/ηψη, μέ τήν άατική τάξη του πού μόλις τότε γενν.όταν, μέ τούς θρααείς στά λόγια, άλλά δειλούς ατά έργα καί δουλοπρεπείς μικροαστούς του, μέ τούς έντελώς άνεξέλιχτους έργάτες του, μέ τίς μάζες τών γραφειοκρατών του, 

Ο ΜΑΡΞ .vAI Η «ΝΕΑ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ T'JY FHNOY»

383

μέ τό συρφετό τών «αγενών χαί τή; αύλής, μέ δλο του τό χαρακτήρα μκϊς πόλης-Λΐ^^ιϋ^ηζ»" 1 . Αποφασιστική σημασία δμως είχαν τά παρακάτω: οτό Βερολίνο επικρατούσε τό άθλιο πρωοικο δίκαιο καί οί πολιτικές δίκες γίνονταν άπό ε π α γ γελματίες δικαοτές. Στό Ρήνο ίσχυε ό ναπολ. όντειος κώδικας, πού έέν ξέρε: αδικήματα τύποο, γιατί προϋποθέτει τή λογοκριοία. Ά ν λοιπόν ενας άνθρωπος δέν Ικανέ πολιτικά εγκλήματα, μά μονο παραπτώματα, δικαζόταν άπ' τά όρκωτά δικαστήρια. Στό Βερολίνο ύ σ τ ε ρ α άπο τήν έπανάσταση καταδικάστηκε 6 νεορός Σλέφελ γιά τό τίποτα σέ ενα χρόνο φυλακή, στό Ρήνο είχαμε άπολυτη Ελευθερία τύπου και τήν εκμεταλλευτήκαμε ώς τήν τελευταία δυνατότητα. Έ τ σ ι άρχισαμε τήν 1η τοϋ Ιούνη 1848 μέ ί ν α πολύ μικρό μετοχικό κεφάλαιο, άπό τό όποιο μόνο ί ν α μικρό μέρος είχε κατατεθεί. Κι δσο γιά τούς μετόχους, ήταν πολύ άβεβαιοι άνθρωποι. Α μ έ σ ω ς μετά τό πρώτο φύλλο μ£ς εγκατέλειψαν οί μισοί, καί στό τέλος τοϋ μήνα δέν είχαμε οδτε εναν. Το καθεστώς μέσα στή σύνταξη ήταν άπλούστατα ή δ ι χ τ α τορία τού Μάρξ. Μιά μεγάλη καθημερινή Εφημερίδα πού π ρ έ πει νά είναι Ετοιμη σέ ορισμένη ώρα δε μπορεί μέ κανένα ά λ λο καθεστώς νά κρατήσει συνεπή γραμμή. Έ δ ώ δμως πρέπει νά προστεθεί δτι ή διχτατορία του Μάρξ ή-αν αύτονόητη, άδιαφιλονίκητη καί δλοι τήν άναγνωρίζαμε πρόθυμα. Τό ξεκάθαρο μ ά τι καί ή σταθερή στάση τοϋ Μάρξ, ήταν πρίν ά π ' δ λ α αύτό πού Εκανε τό φύλλο αοτό νά γίνει ή πιό φημισμένη γερμανική Εφημβρίδα τών χρόνων τής Επανάστασης. Τό πολιτικό πρόγραμμα τής «Νέας έφημερίδας τοϋ Ρήνου» αποτελούνταν άπό δυο κύρια σημεία : Ε ν ι α ί α , αδιαίρετη γερμανική δημοκρατία καί πόλεμος Ενάντια στή Ρωσία, πού περιλάβαινε σάν δρο τήν άποκατάσταση τής Πολωνίας Ή μικροαστική δημοκρατία χωρίστηκε τότε σέ δυό π α ρ α τάξεις : τή βορειογερμανική, πού επιθυμούσε Εναν δημοκρατικό πρώοο Καϊζερ καί τή νοτιογερμανική, πού ήταν τοτε ειδικά σχεδόν όλότελα Βαδική καί πού ήθελε νά μετατρέψει τή Γερμανία σύμφωνα μέ τό Ελβετικό πρότυπο σέ ομοσπονδιακή δη• Residenz—πόλη ή τοπος δπου ϊ χ · ι τήν Ι ί ρ α του Ινας ήγΐ'ίόν?.-. (Σημ. Μ . τ ) 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μοκρατία. Ε μ ε ί ς Επρεπε νά καταπολεμάμε και τίς δυο παρατάξεις. Τό συμφέρον του προλεταριάτου άπαγόρευε τόσο τόν Εκπρωσισμό τής Γερμανίας οσο καί τή διαιώνιση τής διαίρεσής της οέ κρατίδια. Τό συμφέρον τοϋ προλεταριάτου απαιτούσε τήν οριστική ενωοη της 1'ερμανίος σέ ένα έ 6 ν ο ς, πού μόνον αύτο μπορούσε νά αποκαταστήσει τόν ξεκαθαρισμένο ά π ' δλα τά κληρονομημένα μικροπρεπή Εμπόδια στίβο, δπου επρόκειτο νά άναμετρή;ουν τίς δυνάμεις τους τό προλεταριάτο καί ή άστική τάξη. Τό συμφέρον τοϋ προλετίριάτου άπαγόρευε έπίσ/,ς τήν Ινωση μέ τήν Ιίρωσία έπικεφαλης. Τό πρωσικό κράτος μέ δλη του τή διάρθρωση, χίς παραδόσεις καί τί, δυναστεία του ήταν άκριβώς 6 μοναδικός σοβαρός εσωτερικός άντιπαλος πού έπρεπε νά καταβά/ει ή έπανάσταση στή Γερμανία. Χώρια ά π ' α υ τ ά , ή Ιίρωσία δε μπορούσε νά ενώσει τή Γερμανία παρά μόνο διαμελ'ζοντάς την, άποκλείοντας τή γερμανική Αύστρία. Δέ μπορούσαμε έπομένως να έχουμε άλλο Επαναστατικό, άμεσο πρόγραμμα άπό τή διάλυση τού πρωσικού κράτους, τήν κατάρευση τού αυστριακού κράτους καί τήν πραγματική ένωση τής Γερμανίας σέ μιά οημονρατία. Κι αύτό μπορούσε νά Εφαρμοστεί μόνο μέ έναν πόλεμο ένάντια στή Ρωσία καί μέ τίποτε άλλο. Στό σημείο αύτό θά Επανέλθω. Κατά τά άλλα ό τόνος τής έφημερίδας δέν ήταν καθόλου πανηγυρικός, σοβαρές ή ένθουσιάδικος. Είχαμε νά κάνουμε μόνο μέ περιφρονη:έους αντίπαλους καί τους μεταχειριζόμαστε χωρίς έξαίρεοη μέ τήν πιά μεγόλη περιφρόνηση. Τή μοναρχία πού συνωμοτούσε, τήν αύλική κλίκα, τούς εύγενείς, τήν « Κ ρ ί ύ τ ς Τοΰΐ:ουγκ». ολη τήν «άντίδραση», πού προκαλούσε τόοο τήν ήθινή άγανάχτηση τών φιλισταίων—τούς μεταχειριζόμαστε δλους μέ ε?ρ ονεία καί χλευασμό. Τό ίδιο κάναμε καί γιά τά καινούργια είδωλα πού β^ήχαν στή μέση μέ τήν έπανάσταοη: γιά τους υπουργούς τού Μάρτη, τις Συνελευσεις τής Φρανκφούρτης καί τοϋ Βερολίνου, γιά δλους μαζί τούς δεξ.ούς καί τούς άριστερούς της. Τό πρώτο φύλλο κιόλας άρχισε μέ Ενα άρθρο πού ειρωνευόταν τή μ η ί α μ ι ν ΐ τ η τ α τοϋ κοινοβουλίου τής Φρανκφούρτης, τούς άσκοπους άτέλειωτους λόγους του καί τίς περιττές άναντρες άποφόσει; του. Τό άρθρο αυτό μ ά ; στοίχισε τούς μισούς μετόχους. Τό κοινοβούλιο τής Φρανκφούρτης δέν ήταν κάν λέσ·/η συζητήσεων. Σ* αύτό δέ συζητούσαν σχεδίν καθόλου, άλλά στίς περισσότερες περιπτώσεις διαβαζονταν Ετοιμε; Ακαδημαϊκές 

Ο ΜΑΡ£ ΚΑΙ Η «ΝΕΑ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ TOT ΡΗΝΟΥ·

385

-πραγματείες πού τίς φέρναν μαζί τους χαί παίρνονταν άποφάσεις, που προορίζονταν νά Ενθουσιάζουν τό γερμανό φιλισταίο, γ'.ά τίς όποιες δμως δέ νοιαζόταν κανένας άλλος άνθρωπο;. Ή συνέλευση του Βερολίνου είχε χιόλα; μεγαλύτερη σημασία. Ά ν τ ι μ . τ ώ π ι ζ ε μιά πραγματική δύναμη, συζητούσε χαί έπαιρνε άποφάσεις δχι χοόφιε;, οδτε στά Οψη, πάνω στά σύννεφα τ ή ; συνέλευσης τής Φρανχφούρτης. Γι' αύτό χαί κ α τ α π ι α στήκαμε μ ' αύτήν πιό διεξοδικά. Μά τά είδωλα πού είχαν έκεί οί αριστεροί, τόν Σούλτσε-Ντέλιτ;, τόν Μπέρεντ;, τόν Έλσνερ, τόν Στάϊν, κτλ., τ ο ύ ; μεταχειριστήκαμε μέ τήν ίδια αυστηρότητα δ π ω ; τά είδωλα τής Φρανκφούρτης. 'Αποκαλύψαμε χωρίς έλεος τήν άναποφασιστικότητά του;, τή δισταχτιχότητα χαί τού; μιχροπρεπείς υπολογισμού; του; χαί τούς άποδεί/ναμε δτι μέ τού; συμβιβασμού; πού έχαναν πρόδιναν βήμα πρό; βήμα τήν έπανάσταση Αύτό προκαλούσε φυσικά άνατριχίλι στό δημοκράτη μικροαστό, πού μόλι; είχε κατασχευάσει αυτά τά είδωλα άκριβώς γιά δική του χρήση. "Ομως αύτή ή ανατριχίλα ήταν γιά μάς 1 τό σημάδι δτι είχαμε βρεί καλά τό σιόχο. Μέ τόν ίδιο τρόπο άντιμετωπίσαμε τήν πλάνη πού τή διέδιδαν μέ ζήλο οί μικροαστοί, δτι τ ά χ α ή έπανάσταση είχε ολοκληρωθεί μέ τά γεγονότα τοϋ Μάρτη χαί δτι τώρα δέν ε ί / α μ ε παρά νά δρέψουμε τού; χαρπού;. Γιά μ £ ; θά μπορούσαν νά έχουν τά γεγονότα τού Φλεβάρ/, καί τοϋ Μάρτη τό ε μόνο τήν έννοια πραγματική; Επανάστασης άν γίνονταν οχ: τό τέρμα, άλλά άντίθετα ή άφετηρία ένός μακρόχρονου επαναστατικού κινήματος, μέσα στό όποιο, δ π ω ; στή μεγάλη γαλλική άνχτρ-,πή, ό λαό; ϊ ά Αναπτυσσόταν παραπέρα μέ τού; δικού; τι,υ αγώνες, τά κόμματα θά ξεχώριζαν δλο καί πιό ξεχιθαρα, ώσπ.υ θά συνταυτίζονταν όλότϊλα μέ τ ί ; μεγάλες τάξεις, μέ τήν άστική τάξη, μέ τή μικροαστική, μέ το προλεταριάτο—καί πού στή διάρκειά του τό προλεταριάτο θά καταχτούσε σιγά-σιγά, καί ύστερα άπο μιά σειρά μάχες, τή μιά θέση Οστερα άπό τήν άλλη. Γι' αύτό καί αντιταχθήκαμε παντού στοΰ; δημοκράτες μικροαστού;, κάθε φορά πού ήθελαν νά συγκαλύψουν τήν ταξική του; άντίθεση μέ τό προλεταριάιο, μέ τήν άγαπημένη του; φράση : «'Ολοι θέλουμε τό ίδιο, όλε; οί διαφορέ; μα; όφείλουνται σέ ά π λ έ ; παρεξηγήσει;«. "Οσο λιγότερο δμω; έπιτρέπαμε στού; μικροαστού; νά παρεξηγούν τήν προλεταριακή μ α ; δημοκρατία, τόσο πιό ήμεροι καί υποχωρητικοί γίνονταν άπέναντί μας. Μέ δσο μεγαλύτερη όξύτητα
" Wno:·' f'rymeiL·., 4f«ci«ffci '/tyu, fij'iry. II. 

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΚΓΕΛΙ

χαί άποφασιατικοτητα τούς Αντιμετωπίζουμε, τοσο πιό πρόθυμα σκύβουν, τόσο περισσότερες παραχωρήσεις χάνουν ατό Εργατικό χόμμα. Λυτό το 3ίδαμε. Τέλος ξεσχόπάσαμε τόν κοινοβουλευτικό χρετινιομό (δπως τόν έλεγε ό Μαρξ) τών ΐ ι ζ φ ό ρ ^ ν έΟνιχών, δπως τίς λέγανε, JUνε/εύαεων. Αυτοί οί κύριοι είχαν Αφήσει νά τούς ςεφύγουν δλα τά μέσα τής ίξουοίας καί έν μέρει τά είχαν παραχωρήσει π ά λι εθελοντικά ατίς κυβερνήσεις. Δίπλα στίς νεοδυναμωμένες αντιδραστικές κυβερνήσεις υπήρχαν στο Βερολίνο καί στή Φρανκφούρτη συνελεύσεις χωρίς καμιά δύναμη πού παρ' δλα αύτά φαντάζονταν ότι οί Ανήμπορες άποφάσεις τους θά ανάτρεπαν τόν κόαμο. Αύτή ή ήλ.θια αΰταπά'.η κυριαρχούσε ώς τήν άκρα άριστερά. Ε μ ε ί ς τούς ψ ω ν ί ζ α μ ε : ή κοινοβουλευτική σας νίκη θά συμπέσει μέ τήν πραγματική σας ήττα. Καί πραγματικά έτσι έγινε χαί ατό Βερολίνο καί ατή Φρανκφούρτη. Ό τ α ν ή «άριστερά» απόχτησε τήν πλειοψηφία, ή κυβέρνηση διάλυσε δλη τ ή συνέλευση, καί αύτό τό κατόρθωσε, γιατί ή συνέλευση είχε χάσει τήν έμπιστοσύνη τοό λαοό£ Ό τ α ν διάβασα Αργότερα τό βιβλίο τού Μ π ο υ ζ ά ρ γιά τόν Μ α ρ ά 1 , βρήκα δτι έμείς πολλές φορές χωρίς νά τό καταλαβαίνουμε είχαμε μιμηθεί τό μεγάλο πρότυπο τοΰ γνήσιου (δχι τοό παραποιημένου άπό τούς βασιλόφρονες) «φίλου τοΰ λαού», καί δτι δλη ή λύσαα καί δλη ή παραποίηση τής ιστορίας πού Εξαιτίας της έναν ολόκληρο αίώνα σχεδόν είχαμε γνωρίσει έναν εντελώς παραμορφωμένο Μαρά, είχε μόνο τούτη τήν αιτία : δτι ό Μαρά είχε άφαιρέσει χωρίς οίχτο τόν πέπλο πού σκέπαζε τά είδωλα τής στιγμής, τόν Λαφαγιέτ, τόν Μπαγύ καί άλλους χαί τούς παρουσίασε σάν έτοιμους προδότες τής Επανάστασης, χαί ?λόμα δτι ό Μαρά, δπως χαί μείς, δέν παραδεχόταν τήν Επανάσταση σάν τελειωμένη, άλλά ήθελε νά τήν κηρύξει διαρκή. Διακηρύξαμε Ανοιχτά δτι ή τάση πού Εκπροσωπούσαμε τότε μόνο θά μποροϋσε ν' Αρχίσει τόν Αγώνα γιά νά π ε τύχει τούς πραγματικούς κομματικούς σκοπούς μας, δταν θά βρίσκεται στήν Εξουσία τό πιό άκρο άπό δλα τά υπάρχοντα ί π ί σημα κόμματα στή Γερμανία: τότε άπέναντί α' αύτό Εμείς θά Αποτελούσαμε τήν Αντιπολίτευση.
•ρόκιιται για τό ριβλίο τοβ A.Bougeart: cMarai, Γ ami du ρ·_ιι— plç». («Maptf, δ φίλος τοΟ λαοΟ»), Παρίοι, Ιβ65. (Σημ. Σδντ.ϊ 

Ο ΜΑΡΞ ΚΑΙ H «ΝΕΑ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ TOT ΡΗΝΟΥ»

«7

"Ομως ι ά γεγονότα φρόντισαν πλάϊ στήν κοροϊδία γιά οους γερμανούς Αντιπάλους μας νά πάρει τή θέση του χαί τό φλογερό πάθος. Ή έξεγεροη τών γάλλων ϊργατών τόν Ιούνη τοό 1848 μάς βρήκε στίς θεσεις μας. Ά π ' τόν πρώτο πυροβολισμό χιόλας υποστηρίξαμε Ανεπιφύλαχτα τούς Επαναστάτες. "Τοτερα άπό τήν ήττα τους τίμησε ό Μάρξ τούς νικημένου; α* ε/α απο τά πιό δυνατά του άρθρα 1 . Τότε μάς εγκατέλειψαν κα: ο! υπόλοιποι μέτοχοι. 'Ομως είχαμε τήν ικανοποίηση δτι είμαοταν τό μόνο φύλλο στη Γερμανία καί σχεδόν στήν Ευρώπη, πού κράτησε ψηλά τή αημαια τοό ποδοπατημένου προλεταριάτου, τή στιγμή πού ή άστιχη τάξη χαί οί φιλισταίοι δλων τών χωρών άδειαζαν πάνω στούς νικημένους τόν οχετό τών συκοφαντιών τους. Ή Εξωτερική πολιτική ήταν ά π λ ή . υποστήριξη χάθε επαναστατικού λαού, Ιχκληση γιά ένα γενικό πολεμο τής επαναστατικής Εύρώπης ένάντια στό μεγάλο στήριγμα τής εύρωπαϊκής άντίδρασης, τή Ρωσία. "Γστερα ά π ' τίς 2 4 τοο Φλεβάρη ήταν a i μάς φανερό, δτι ή έπανάσταση είχε μονάχα έ ν α ν πραγματικά τρομερό Εχθρό, τή Ρωσία, χαί δτι αύτός ό έχθρός ήταν τόσο πιο άναγχασμένος νά μπεί στόν άγώνα, δσο περισσότερο έπαιρνε τό κίνημα εύρωπαϊκές διαστάσεις. Τά γεγονότα τής Βιέννης, τοη Μιλάνου, τοό Βερολίνου, έπιβράδυναν άναγκαστικά τή ρούσικη έπίθεση, δμως ήταν τόσο πιό βέβαιο δτι ή επίθεση αύτή θά γινόταν τελιχά, δσο περισσότερο ή έπανάσταση πλησίαζε πρός τή Ρωσία. "Αν κατορθωνόταν δμως νά ξεσηκωθεί ή Γερμανία σέ πόλεμο ένάντια στή Ρωσία, τότε αύτό θά σήμαινε τό τέλος τών 'Αψβούργων χαί τών Χοεντσόλλερν χαί ή έπανάσταση θά νικούσε σ* δλη τή γραμμή. Αύτή ή πολιτική περνούσε σάν χόχκινο νήμα μέσα άπό κάθε φύλλο τής έφημερίδας μας ίσαμε τή στιγμή τής πραγματιχής είσβολής τών ρώσων στήν Ούγγαρία, πού Επιβεβαίωσε όλότελα τίς προβλέψεις μας, καί έκρινε τήν ήττα τής έπανάστασης. "Οταν τήν άνοιξη τού 1849 πλησίαζε i Αποφασιστικός άγώνας, ή γλώσσα τής έφημερίδας μας γινόταν άπό φύλλο σέ φύλλο πιό έντονη χαί πιό φλογερή. 'Ο Β ί λ χ ε λ μ Βόλφ θύμιζε στούς χωρικούς τής Σιλεσίας μέ τό «Δισεκατομμύριο τής
1 Βλ. MdpS-'Κνγκιλς, "Απαντα, μέρος κρ&το, τόμ. 7ος, Ο»Λ. 115-118 ( 1 ηι». Ϊ6»τ.) 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ

ΕΝΓΚΕΛΣ

Σιλεσίας» (οχτώ άρθρα) δτι μέ τήν άπολύτρωσή τους άπό τά φεουδαρχ:κά βάρη, τούς Εξαπάτησαν οί τσιφλικάδες μέ τή βοήθεια τής κυβέρνησης χαί τούς πήραν χρήματα χαί γή, χαί Απαιτούσε τήν άποζημίωσή τους μέ ένα δισεκατομμύριο τάληρα. Ταυτόχρονα δημοσιεύτηκε τόν 'Απρίλη σέ μιά σειρά κύρια άρθρα τής εφημερίδας ή πραγματεία τοΰ Μάρξ : «Μισθωτή έργασία καί Κεφάλαιο» 1 , πού έδειχνε ξεκάθαρα τόν χοινωνικό σχοπό τής πολιτικής μας. Κάθε φύλλο, χάθε έχταχτη έκδοση έδειχναν τήν προετοιμαζόμενη μεγάλη μάχη, τήν δξυνση τών άντιθέσεων στή Γαλλία, 'Ιταλία, Γερμανία καί Ούγγαρία. 'Ιδίως οί έκτακτες έκδόσεις του 'Απρίλη καί τού Μάη ήταν άλλες τόσες έχχλήσεις στό λαό νά είναι έτοιμος γιά τό χ τ ύ π η μ α . « Έ ξ ω σ* δλη τή Γερμανία» παραξενεύονταν γιατί κάναμε δλα αύτά χωρίς νά μάς ένοχλούν, μέσα σ' ένα πρωσικό οχυρό πρώτης γραμμής, μπρός σέ μιά φρουρά μέ 8.000 άντρες καί μπρός στά μάτια τής άστυνομίας. "Ομως τά 8 δπλα μέ ξιφολόγχη χαί οί 2 5 0 σφαίρες πού βρίσκονταν στό δωμάτιο τής σύνταξης καί ο! κόκκινοι γιακωμπινικοι σκούφοι τών τυπογράφων, έχαναν τους Αξιωματικούς νά θεωρούν χαί τό δικό μας σπίτι φρούριο πού δέ μπορούσε νά παρθ ί μέ ένα άπλό έγχείρημα. Τέλος, στίς 18 τού Μάη 1849, ήρθε το χτύπημα Ή εξέγερση στή Δρέσδη καί στό Έ λ μ π ε ρ φ ε λ ν τ είχε κατασταλεί, ή έξέγερση τού Ίζερλόν είχε περικυκλωθεί, τ, έπαρχία τοΰ Ρήνου χαί ή Βεστφαλία είχαν πλημμυρίσει άπό ξιφολόγχες, που, Οστερα άπό βίαιη κατάπνιξη τής πρωσιχής Ρηνανίας, προορίζονταν νά βαδίσουν στό Παλατινάτο χαί τή Βάδη. Τότε τόλμησε έπιτέλους ή κυβέρνηση νά μάς έπιτεθεί. ΟΕ μισοί συντάχτες διώκονταν δικαστικά, οί άλλο: μπορούσζν νά απελαθούν γιατί δέν ήταν πρώσοι. Έ δ ώ δέ μπορούσε νά γίνει τίποτα, έφό?ον πίσω άπό τήν κυβέρνηση βρισκόταν ένα ολόκληρο σώμα στρατού. Έ π ρ ε π ε νά παραδόσουμε τό φρουριό μας, Αποσυρθήκαμε όμως μέ τά δπλα καί τά έφόδιά μας, μέ μουσικές χαί μέ κυματίζουσα σημαία τό τελευταίο κόκκινο φύλλο τής εφημερίδας, δπου προειδοποιούσαμε τούς έργάτες τής Κολωνίας νά φυλάγονται άπό πραξικοπήματα τής άπελπισίας, καί τους λέγαμε : «Οί συντάχτες τής ,,Νέας έφημερίδας τού Ρήν«»ί? άπο1 Βλ. τόμο I ΐτ,ς ix9sc»j; ua«, a«/. 64-108. (Σημ. Ζ'η-. ) 

Ο ΜΑΡΞ ΚΑΙ Η «ΝΕΑ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ TOT ΡΗΜΟΥ*

389

χαιρετώντας σάς ευχαριστούν γιά τη συμπαράσταση που τούς δείξατε. Ί Ι τελευταία τους λέξη θά είναι παντού χαί πάντα : χ ε ι ρ α φ έ τ η σ η τής Ε ρ γ α ζ ό μ ε ν η ς τάξης!». Έ τ σ ι τέλειωσε ή «Νέα 'Εφημερίδα τού Ρήνου» λίγο πριν συμπληρώσει τόν πρώτο χρόνο τής έκδοστ'ς της. 'Αρχίζοντας σχεδόν εντελώ; χωρίς χρηματικά μέσα—δπως είπαμε πολύ γρήγορα χάθηκαν τά λίγα πού τής είχαν υποσχεθεί—έφθασε κιόλας τό Σεπτέμβρη νά τυπώνει σχεδόν 5.000 φύλλα. Ή κατάσταση πολιορχίας τής Κολωνίας τήν έκλεισε. Στά μέσα τού Ό χ τ ώ β ρ η έπρεπε νά ξαναρχίσει πάλι άπό τήν άρχή. Τό Μάη δμως τοΟ 1849, δταν τήν άπαγόρευσαν. είχε χιόλας πάλι 6.000 συνδρομητές, ένώ ή «'Εφημερίδα τής Κολωνία;» σύμφωνα μέ τή δική της όμολογία δέν είχε τότε περισσότερους άπό 9.000. Καμιά γερμανική έφημερίδα, ούτε πρίν εύτε μετά, δέν είχε ποτέ τή δύναμη καί τήν έπιροή καί δέ μπόρεσε νά ηλεκτρίζει τόσο τίς προλεταριακές μάζες δσο ή «Νέα Έφημερίδα του Ρήνου». Καί αύτό τό χρωστούσε προπάντων στόν Μ ά ρ ξ . "Οταν ήρθε τό χτύπημα, διαλύθηκε ή σύνταξη. Ό Μ ά ρ ξ πήγε στό Παρίσι, δπου προετοιμαζόταν ή άποχασιστιχή μάχη πού δόθηκε στίς 13 τοό 'Ιούνη 1S49. Ό Β ί λ χ ε λ μ Β ό λ φ πήρε τή θέση του στό κοινοβούλιο τής Φρανκφούρτης—τώρα πού θά έπρεπε νά εκλέξει ή συνέλευση άνάμεσα στή διάλυσή της άπ' τά πάνω καί στήν προσχώρησή της στήν έπανάσταση. ' Ε γ ώ πήγα στό Παλατινάτο καί έγινα όπασπιστής στά Εθελοντικά σώματα τοϋ Βίλλιχ.
Ι'ράφτηχΐ i n ο loV Φ. "Ενγχελς ιό ΦΙιβάρη-όρχίί Μάρτη 1884 1ημοοΐΐύτη.:ε στό « Σοσιαλδημοκράτη » mir 13 roi Μόριη 1884 Σύμφωνα μί tor « Σοαιηλδη^χράτΐ] ·. 

ΦΡΙΝΤΡΙΧ

ΕΝΓΚΕΛΣ

ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΤΩΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΏΝ
Μέ τήν καταδίκη τών κομμουνιστών τ ή ; Κολωνία; το 1852 r.AfivEC ή αύλαία τής πρώτης πβριόδου του άνεξάρτητου γερμανιχοδ έργατικοϋ κινήματος. Σήμερα ξεχάστηκε σχεδόν αυτή ή περίοδος. Κι δμως βάσταξε άπ' τό 1836 ίσαμε τό 1852 καί μέ τή διασπορά τών γερμανών έργατών στό έξωτερικό, τό κίνημα αδτό αναπτύχθηκε σχεδόν σ' όλες τίς πολιτισμένες χώρες. Καί δέν είναι μόνο αύτό. Τό σημερινό διεθνές εργατικό κίνημα είναι στήν ούσία άμεση συνέχεια τοϋ τότε γερμανικού έργατικοϋ κινήματος, πού γενικά ήταν τό π ρ ώ τ ο δ ι ε θ ν έ ς Εργατικό κ ί ν η μ α χαί ά π ' τό όποιο προήλθαν πολλοί άπό τους άνθρώπους που ανάλαβαν τόν καθοδηγητικό ρόλο στή Διεθνή "Ενωση τών Έργατών. Καί of θεωρητικές άρχές τοϋ «Κομμουνιστικού Μανιφέστου», πού τ(; έγραψε στή σημαία της ή "Ενωση τών Κομμουνιστών τό 1847, άποτελούν σήμερα τόν πιό γερό διεθνή δεσμό δλου τοό προλεταριακού κινήματος τής Εύρώπης καί τής Αμερικής. "Ισαμε τώρα υπάρχει μιά μόνον κύρια πηγή γιά μιά συνεχτική ιστορία έκείνου τοϋ κινήματος. Είναι ή λεγόμενη Μαύρη Βίβλος: «Οί συνωμοσίες τών κομμουνιστών στόν XIX αίώνα», τοϋ Βέρμουτ καί Στίμτερ, Βερολίνο, 2 μέρη, 1855 καί 1854Αύτό τό κατασκεύασμα τής ψευτιβς πού τό μαγείρεψαν δυό ά π ί τοής πιό άθλιους αστυνομικούς άλήτες, καί πού είναι π α ραγιομισμένο μέ σκόπιμες πλαστογραφίες, χρησιμεύει άκόμα χαί σήμερα σάν πρώτη πηγή γ:ά δλες τις μή κομμουνιστικές Εκδόσεις πού Αναφέρονται σέ κείνη τήν Εποχή. Ε κ ε ί ν ο πού απορώ νά δόσω έδώ θά είναι μόνο μιά σχια- 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Ε ^ Σ Η Σ TUS1 ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ

391

γράφηση χα: αύτή μονάχα γιά ί,τι άφορά ττ'ν ίδια τήν 'Evojor, χαί μονάχα γιά ο,χι είναι άπολύτως Αναγκαίο γ:ά νά καταλάβουμε τίς «άποχαλύψεις» 1 . Ά ς Ελπίσουμε οχ: θά μού δοθεί άχόμα ή δυνατότητα νά επεξεργαστώ κάποτε τό πλούσιο ϋλιτό πού συγκεντρώσαμε ό Μάρξ κ: Εγώ, γιά τήν ίστορία τής ένδοξης αύτής νεανικής Εποχής ·0'> διεθ^νκ «ργατιχού κινήματος
• · *

Ά π ' τ ή μυστική δημοκρατική "Ενωση τών «ΙΙρογραμμενωνχ, που τό 1834· τήν είχαν ιδρύσε: στό Παρίσι γερμανοί Φυγάδες, άποχωρίστηχαν τό 1836 τά π:ό άκρα στοιχεία πού στό μεγαλύτερο τους μέρος ήταν προλεταριακά, καί σχημάτ:σαν τή νέα μυστική " Ε ν ω σ η τ ώ ν Δ ι κ α ί ω ν . 'Fl αρχική "Ενωση οπου Εμειναν μονάχα τά νωθρά στοιχεία, σάν τόν Γιάχομπους Βενεντέϋ, Αποκοιμήθηκε σέ λίγο έντελώς. Καί όταν τό 1840 ή άστυνομία ξετρύπωσε στή Γερμανία μερικά τμήματα, δέν Επρόκειτο παρά μόνο γιά μιά σκιά. Άντίθετα, ή καινούργια "Ενωση άναπτύχθηκε σχετικά γρήγορα 'Αρχικά ήταν μιά γερμανική παραφυάδα του γαλλικού κομμουνισμού πού συνδεόταν μέ τίς άναμνήσεις τοϋ μπαμπουβισμού (Babouvisme) 2 καί πού Εκείνη τήν Εποχή διαμορφωνόταν στό Παρίσι. Τήν κοινοχτημοσύνη τών Αγαθών τήν Απαιτούσαν σάν άναγκαστική συνέπεια τής «ισότητας». Οί σκοποί ήταν οί ίδιοι μέ τούς σκοπούς τών σύγχρονων τότε μυστικών Εταιριών τοϋ Παρισιού : μισό σύλλογος προπαγάνδας, μισό συνωμοσία. Ίίστ^σο όμως τό Παρίσι θεωρούνταν πάντα τό κέντρο τής επαναστατικής όρασης, άν καί δέν άποκλε.όταν καθόλου τό Ενδεχόμενο προετοιμασίας πραξικοπημάτων στή Γερμανία. Ε π ε ι δ ή δμως τό Παρίσι Εξακολουθούσε νά είναι τό Αποφασιστικό πεδίο μάχης, ή "Ενωση δέν ήταν τότε στήν πραγματικότητα τίποτα παραπάνω άπό τό γερμανικό παρακλάδι τών γαλλικών μυστικών εταιριών, ιδιαίτερα τής Société d e s s a i sons 3 πού καθοδηγούνταν Από τόν Μπλανκί κ ι ί τόν Μπαρμπές καί μέ τήν όποία υπήρχε στενή σύνδεση. Οί γάλλο: Εδοσαν το

1 Ή μελέτη αοτ», γραφτηχ» ir.i τόν "Ενγκ·λς oav «1 βαγωγή ort,v τρίτη ϊ.'.Βοοη τοΟ έργου το·1 Map; «Άποχαλ6ψ·ις για τή Ϊίχη τΑν χομαουνιοτϋν οτήν Κολονία». (Χημ. Σϋντ.) * Babouvisme—ίιίαοχαλία τού γάλλου οότοηιχοΟ χομμουνιοτή Ι'ραχχοος Μπαμπέφ, οτήν έηοχή τής γαλλιχής £οτ(κής έ^αναοτααη;. ltd τέλη roO XVm αΙώνα. (Σημ. 16 ν τ.) * 'Εταιρία rftv έποχΑν toi i-.'.vt (£ημ. ) 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

χτύπημα οτι; 12 τοο Μάη 1839. Τά τμήματα τής "Ενωσης βάδισαν μαζί τους καί έτσι μπλέχτηχαν στήν κοινή ήττα. ' Α π ' τούς γερμανούς πιάστηκαν συγκεκριμένα ί Κ ά ρ λ Σ ά π π ε ρ χαί ό Χ ά ι ν ρ ι χ Μ π ά ου β p. Ί Ι κυβέρνηση τού Λουδοβίκου Φιλίππου αρκέστηκε μόνο στήν άπέλασή τους, Αφού τούς κράτησε πολύν καιρό φυλακή Πήγαν καί οί δυό στό Λονδίνο.Ό Σάππερ, πού καταγόταν άπό τό Ηάϊλμπουργκ τού Ναοσάου, όταν ήταν φοιτητής τη; δασολογίας ocô Γχίσσεν, πήρε μέρος τό 1832 στή συνωμοσία πού οργανώθηκε άπό τόν Γχεόργκ Μπύχνερ χαί στίς 3 του 'Απρίλη 1833 πήρ: μέρος στήν έφοδο ενάντια στήν άστυνομία της Φρανκφούρτης, έφυγε στό έξωτερικό χαί τό Φλεβάρη τού 1834 πήρε μέρος στήν έχστρατεία τού Ματζίνι στή Σαβοΐα. Μέ ανάστημα ούνου, αποφασιστικός καί ενεργητικός, πάντα έτοιμος νά ριψοκινδυνεύσει τις ανέσεις τή; καθημερινής ζωής χαί αύτήν άχόμα τή ζωή του, ήταν υπόδειγμα έπαγγελματία Επαναστάτη χαί σάν τέτιος έπαιξε ένα ρόλο στά 1830-1840. "Οπως έδειξε ή έξέλιξή του άπό «δημαγωγό» 1 σέ κομμουνιστή, παρ 1 ότι ήταν άργός στή σκέψη, δέν τού ήταν χαθόλου απρόσιτη μιά βαθιά κατανόηση τών θεωρητικών προβλημάτων χαί δταν κατανοούσε κάτι τό υποστήριζε τότε μέ μεγάλη επιμονή. 'Ακριβώς γι' αύτό τό λόγο ερχόταν κάποτε ή επαναστατική του φλόγα σέ σύγκρουση μέ τά λογικά του. ΙΙάντα δμως έβλεπε ύστερα τό λάθος του καί τό άναγνιίιριζβ ανοιχτά. Ή τ α ν ένας ολοκληρωμένος άνθρωπος χαί θά μένει αξέχαστο δ,τι έκανε γιά τήν ίδρυση τοϋ γερμανικού εργατικού κινήματος. Ό Χάινριχ Μπάουερ άπό τή Φραγκονία, ήταν τσαγκάρης. Ή ταν ένας ζωηρός, ξυπνός,χαλαμπουρτζής, μικρόσωμος άντρας. Στό μικρό του σώμα δμως κρυρόταν πολύ μυαλό χαί άποφασιστιχότητα. Ό τ α ν έφτασε στό Λονδίνο, όπου ό Σάππερ, πού ήταν στοιχειοθέτης στό Παρίσι, προσπαθούσε νά συντηρηθεί δίνοντας μαθήματα ξένων γλωσσών, ξανασυνδεσαν πάλι οΕ δυό τους τά χομένα νήματα τής "Ενωσης χαί έχαναν τώρα τό Λονδίνο κέντρο τής "Ενωσης. Σ' αύτούς τούς δυό προστέθηκε έδώ, άν δχι άπό νωρίτερα κιόλας στό Παρίσι, ό Γ ι ό σ ε φ Μ ό λ , ρολογάς άπό τήν Κολωνία. Ή τ α ν ένας Η ρ α κ λ ή ς μέ μέτριο άνάστημα—μαζί μ&
1 Έ ι ο ι άνομαζαν ο! αρχές οτή Γερμανία το6ς ϊχπρόοοποος φιλ§λιΜερον-Ϊημοχρατιχβν ISsAv οτίς π ρ β ι · ς β · χ α · τ ( · ς to3 XIX αΐάνα. Τό 1819 οογχροτή9ηχ· μια ·1&ιχή έπιτροπή γιά νά i c a t â o t i τή «βράοη Τβν ίη,,αγβγΛν» ο' Ελα τα γ·ρμανιχα χράτη. (Σημ. Σ 6 ν Ο 

ΓΙΑ ΤΗΝ UTOPIA ΤΗ- Ε ^ ϋ Σ Η Ι TUN KO.ViMOYNIΣΤΩΝ

τόν Σάππερ δπεράσπιαε νικηφόρα πολλε; φορές ένάντια οέ εκατοντάδες άντιπάλους τήν πόρτα τής αίθουσα; τής συγκέντρωσης— ήταν ί ν α ς άνθρωπος πού σέ Ενεργητικότητα καί αποφασιστικότητα ήταν τουλάχιστον ισάξιος μέ τούς δυό συντρόφους του, διανοητικα Ομως ξεπερνούσε χαί τούς δυό. Καί δέν ήταν μονάχα γεννημένος διπλωμάτης, δπως τό έδειξαν οί έπιτυχίες τών πολλών τ α ξιδιών του μέ ειδική άποοτολή, άλλά χαί τά θεωρητικά ζητήμ α τ ά τοϋ ήταν πιό προσιτά. Γνώρισα καί τούς τρεις τό 1843 στό Λονδίνο. "Ηταν οί πρώτοι έπαναστάτες προλετάριοι που είδα. Καί δσο χαί άν άποκλιναν τότεοί απόψεις μας στις λ ε πτομέρειες—γιατί τότε άντιπαράθετα ατό δικό τους στενοκέφαλο ισοπεδωτικό κομμουνισμό 1 άχόμα μιά γερή δόση άπό Εξίσου στενοκέφαλη δική μου φιλοσοφική οίηση—δέ θά ξεχάσω δμως ποτέ τήν Επιβλητική Εντύπωση πού Εχαναν σέ μένα αύτοί οί τρείς Αληθινοί άντρες, σέ μένα πού τότε μόλις π ά σ χ ι ζ α νά γίνω άντρας Στό Λονδίνο, χαί σέ μικρότερο βαθμό στήν 'Κλβετία, τούς βοήθησε ή Ελευθερία τής οργάνωσης χαί τής συγκέντρωσης. Στίς 7 τοϋ Φλεβάρη 1840 ιδρύθηκε κιόλας ό νομιμος γερμανικός Μορφωτικός Σύλλογος πού όπάρχει καί σήμερ.α άχόμα. Αύτο; ο Σύλλογος χρησίμευε στήν "Ενωση σάν κέντρο στρατολογίας νέων μελών χαί Επειδή, δπως πάντα, οί χομμουνιστές ή τ ζ ν τά πιό δραστήρια χαί τά πιό Εξυπνα μέλη τοϋ Συλλόγου, βγαίνε: μόνο του, δτι ή καθοδήγηση πέρασε όλότελα στά χέρια τής "Ενωσης. Ή "Ενωση είχε σέ λίγο στό Λονδίνο πολλές κοινότητες, ή δπως τίς Ελεγαν τότε άκόμα «στοές». Αύτή τ» ν ολοφάνερη τ α χ τ ι κ ή άχολούθησαν στήν "Ελβετία χαί άλλοό. "Οπου μπορούσαν Ιδρυα/ Εργατικούς συλλόγους, πού τούς χρηα·μοποιο·">ααν κατά τόν ίδιο τρόπο Έ χ ε ι πού τό άπαγόρευε αυτό ή νομοθεσία, ίδρυαν σωματεία χορωδίας, γυμναστικής, κλπ. Ή σύνδεση διατηρούνταν τίς περισσότερες φορές άπό τά μέλη τοϋ συλλόγου πού διαρκώς πηγαινοέρχονταν χι δπου ήταν άνάγκη ασκούσαν χρέη α π ε σταλμένου. Καί στίς δυό περιπτώσεις βοηθούσε τήν "Ενωση πολύ ή σοφία τών κυβερνήσεων πού, άπελαύνοντας χάθε ανεπιθύμητο Εργάτη—χαί οί Εννιά στούς δέχα ά π ' αύτούς ήταν μέλη τής "Ενωσης—τόν μετάτρεπε σέ άπεαταλμένο.
1 Λέγοντας iooitt9«mxi χομμουνιομέ έννοΑ, ίποοςιίπαμι παράκανα, μΑνο τΑν χομμοονιομί πού οττ,ρ(ζ·ται άποκλ·ιοτ:χ4, ή xuplwç eir,ν άπαίτηοη τής Ιοίτητας. ( Ι τ, μ t ( O C η ι sO "F ν γ χ » λ ς) D 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Ή Έ ν ω σ η πού ξανασυστάΟηκε διαδόθηκε σημαντικά. 'Ιδιαίτερα οτήν 'Ελβετία ο Β ά Γ τ λ ι ν γ κ , ό Ά ο υ γ κ ο υ σ τ Μ π Ε χ ε ρ (ίνα Εξαιρετικά σημαντικό κεφάλι, πού δμως χάθηκε, όπως καί τόσοι πολλοί γερμανοί, Εξαιτίας τής Εσωτερικής του άστάθειας), χαί άλλοι, Εφτιαξαν μιά γερή όργάνωση, πού λίγο-πολύ ορκιζόταν οτό κομμουνιστικό σύστημα του Βάϊτλινγκ. Δέν είναι Εδώ ί τόπος γιά νά χάνουμε χριτιχή τού κομμουνισμού τοο Β ά ΐ τ λινγχ. Σχετικά όμως μέ τή σημασία το» σάν πρώτη θεωρητική εκδήλωση τού γερμανικού προλεταριάτου, προσυπογράφω χαί σήμερα άχόμα τά λόγια τού Μάρξ στό παρισινό «Φόρβερτς» το» 1844: <νΙΙοΰ θά μπορούσε νά παρουσιάσει ή (γερμανική) άστική τάξη—μαζί μέ τούς φιλόσοφους και τούς άνθρώπους της τών γραμμάτων—Ενα παρόμοιο Εργο γ ι ά τ ή ν απελευθέρωση τ ή ς ά σ τ ι κ ή ς τ ά ξ η ς — τ ή ν πολιτική της άπελευθέρωση—σάν τίς „'Εγγυήσεις τής άρμονίας χαί Ελευθερίας" του ΒάΙτλινγχ ; Ά ν συγκρίνουμε τήν πεζή, μικρόψυχη μετριότητα τής γερμανικής πολιτικής φιλολογίας μ' αύτό τό άπαράμιλλο, λαμπρό ξεκίνημα τών γερμανών Εργατών, άν συγκρίνουμε αύτά τά γ ι γάντια παιδικά όποδήματα τού προλεταριάτ ο υ μέ τά μικροσκοπικά λυωμένα παπούτσια τής άστικής τ ά ξης, τότε πρέπει νά προφητεύσουμε στή σταχτοπούτα άθλητικό παράστημα γιά τό μέλλον». Αύτό τό άθλητικό παράστημα βρίσκεται σήμερα μπροστά μας, άν χαί δέν Εχει καθόλου άχόμα ολοκληρώσει τήν άνάπτυξή του. Υ π ή ρ χ α ν καί στή Γερμανία πολλά τμήματα πού άπό τή φύση τους ήταν Εφήμερα. "Ομως τά καινούργια πού δημιουργούντχν άξιζαν περισσότερο άπό κείνα πού διαλύονταν. Μόνον ύστερα άπό Εφτά χρόνια, στά τέλη τοο 1846, άνακάλυψε ή Αστυνομία στό Βερολίνο (Μέντελ) καί στό Μαγδεβούργο (Μπέκ) Ενα ίχνος τής Έ / ω ι η ς , χωρίς όμως νά μπορέσει νά τό παρακολουθήσει πιό πΕρα. Καί ό ΒάΓτλινγκ Επίσης, πού τό 1840 βρισκόταν άχόμα <rcb Παρίσι, συγκέντρωσε, πρίν πάει στήν Ελβετία, τά σχόρπτίΐ στοιχεία τής "Ενωσης Πυρήνας τής "Ενωσης ήταν οί ραφτάδες. Γερμανοί ραφταόες όπήρχαν παντού, στήν 'Ελβετία, στό Λονδίνο, ατό Παρίσι, ^τό τελευταίο τόσο έπιχρατούσε ή γερμανική γλώσσα άνάμεσα οτούς ραφτάδες, πού γνώρισα Εκεί Ενα νορβηγό, πού είχε Ερθει οτή Γαλλία κατευθείαν μέ τό καράβι άπό τό ΝτροντχάΤμ, χαί 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Ε ^ Σ Η Σ TUS1 ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ 402

- ο 6 Οστερα άπο 18 μήνες, ένώ δέν ήξερε σχεδόν ούτε λέξη γαλ>ικά, είχε μάθει δμως θαυμάσια τά γερμανικά. Ά π ό τίς παρισινές κοινότητες υπήρχαν τό 1847 δυό πού άποτελοϋνταν Αποκλειστικά άπό ραφτάδες, καί μιά άπό έπιπλοποιούς. Ά π ό τότε πού τό κέντρο του βάρους μεταφέρθηκε άπ' το Ιίαρίσι στό Λονδίνο, παρουαιάατ/,κε στό προσκήνιο ίνα καινούργιο στοιχείο : ή "Ενωση άπό γερμανική έγινε σιγά-σιγά δ ι ε θ ν ή ς , ^τόν 'Εργατικό Σύλλογο πήγαιναν έκτός άπό τούς γερμανούς χαί τούς έλβετούς καί μέλη δλων έκείνων τών έθνοτήτων, πού χρησιμοποιούσαν σάν μέσο συνεννόησης μέ τούς ξένους χυρίως τή γερμανική γλώσσα, δηλ. σκανδιναβοί, ολλανδοί, ουγγροι, τσέχοι, νοτιοσλάβοι, μά ίπίσης ρώσοι και άλσατοί. Τό 1847 έ;ας άπό τούς ταχτικούς θαμώνες ήταν καί ίνας άγγλος γρεναδιέρος τής νρουράς μέ τή στολή του. 'Ο Σύλλογος ονομάστηκε σέ λίγο Κ ο μ μ ο υ ν ι σ τ ι κ ό ς 'Εργατικός Μορφωτικός Σύλλογος. Στά βιβλιάρια τών μελών του ήταν τυπωμένη σέ είκοσι τουλάχιστον γλώσσες, άν χαί δχι πάντα χωρίς γλωσσικά λάθη, ή φράση: « Ό λ ο ι οί άνθρωποι είναι Αδέρφια». "Οπως ό νόμιμος Σύλλογος έτσι καί ή μυστική "Ενωση πήρε γρήγορα Ινα διεθνή μάλλον χαρακτήρα. Στήν άρχή μέ μιά περιορισμένη άκόμα έννοια : στήν πράξη μέ τίς διαφορετικές έθνικότητες τών μελών του, θεωρητικά μέ τήν κατανόηση δτι κάθε έπανάσταση γιά νά νικήσει πρέπει νά είναι εύρωπαΐχή. Πιό πέρα δέν πήγαιναν άΐ'όμα. Τά θεμέλια δμως είχαν μπει. Μέ τούς γάλλους επαναστάτες κρατούσε ή Έ ν ω σ η στενή ΐ π α φ ή μέσον τών συντρόφων τοϋ άγώνα τής 12 τοϋ Μάη 1839 πού είχαν καταφύγει στό Λονδίνο. Τό ίδιο καί μέ τούς πολωνούς ριζοσπάστες. Οί έπίιημοι πολωνοί φυγάδες, καθώς καί ό Ματζίνι, ήταν βέβαια περισσότερο άντίπαλοι παρά σύμμαχοι. Οί άγγλοι χαρτιστές, έξαιτίας τοϋ είδικοϋ Αγγλικού χαρακτήρα τοΰ κινήματός τους, άφέθηκαν στήν μπάντα σάν μή επαναστάτες. Μόνο Αργότερα καί μέ τή μεσολάβηση μου συνδέθηκαν μαζί τους οί λονδρέζοι καθοδηγητές τής "Ενωσης. "Ομως καί Από άλλες Απόψεις μαζί μέ τήν πορεία τών γεγονότων άλλαξε ό χαρακτήρας τής Ένωσης. Ά ν καί έξακολουθοϋσαν πάντα—καί τότε άπόλυτα δικαιολογημένα—νά βλέπουν τό Παρίσι σάν τή μάνα τής επανάστασης, δμως είχε σταματήσει ή έξάρτηση Από τούς παρισινούς συνωμότες. Τό ξ ά - λ ω μ α τής Έ ν ω σ η ς δυνάαωσε τήν αύτοπεποίθησή της. Έ ν ι ω - 

3t.6 ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Uav, οτι ρίζωναν δλο χαί περισσότερο μέσα στή γερμανική έργατιχή τάξη χαί οτι αύτοί οί γερμανοί έργάτες προορίζονταν ίοτο ριχά νά γίνουν οί σημαιοφόροι τών εργατών τής Βόρειας χα 'Ανατολικής Ευρώπης. Είχαν οτό πρόσωπο τοο Βάϊτλινγκ ένα θεωρητικό του κομμουνισμού πού μπορούσαν άφοβα νά τόν τοποθετήσουν δίπλα στους τότε γάλλους συναγωνιστές του. Τέλος είχαν διδαχτεί ά π ' τήν πείρα τής 12 τού Μάη, δτι μέ τ ί ; απόπειρες πραξικοπημάτων δέ μπορεί γιά τήν ώρα νά γίνει τ ί ποτα. Καί άν άχομα συνέχιζαν νά έξηγούν κάθε συμβάν σάν μήνυμα τί,ς επερχόμενη; θύελλας, άν διατηρούσαν στό σύνολο του τό παλιό μιαοαυνωμοτ ιχό χαταστατιχό, αύτό οφειλόταν π ε ρισσότερο στό παλιό έπαναστατιχό πείσμα, πού άρχιζε κιόλα; νά συγχρούεται μέ τή σωστότερη χατανόηση πού Επιβαλλόταν. 'Αντίθετα, ή χοινωνιχί, διδασκαλία τής "Ενωσης, δσο άχαθόριστη χαί άν ήταν, είχε ίνα πολύ μεγάλο λάθος, πού όφειλόταν στίς ίδιες συνθήκες. Τά μ έ λ η , δοοι ήταν έργάτες, ήταν οχεϊ-όν Αποκλειστικά βιοτέχνες. Τίς περισσότερες φορές δ άνθρωπος που τούς Εκμεταλλευόταν ήταν, άκόμα χαί στίς μεγάλες πολιτείες, μονάχα Ενας μιχρός μάστορας. 'II Εκμετάλλευση τής ίδιας τής ραφτικής σέ μεγάλη κλίμακα, αύτό πού σήμερα τό λέμε έργοστασιακή π α ρ α γ ω γ έ Ετοιμων ρούχων, πού Εγινε μέ τή μετατροπή τού βιοτεχνικού Επαγγέλματος τού ράφτη οέ οικιακή βιομηχανία γιά λογαριασμό ένός μεγάλου κεφαλαιοκράτη, βρισκόταν τ ό τε καί ο' αύτό άκόμα τό Λονδίνο στή γέννησή της. ' Α π ' τή μιά μεριά ό εκμεταλλευτής αυτών τών βιοτεχνών ήταν ενας μιχρός μάστορα;, ΐ π * τήν άλλη μεριά Ελπιζαν δλοι τελικά νά γ ί νουν κι αυτοί μικροί μαστόροι. Καί έκτός ά π ' αύτό, ό τότε γερ μανό; βιοτέχνης Εφερε μαζί του Εναν ολόκληρο όγκο άπό κληρονομημένες συντεχνιακές αντιλήψεις. Είναι πρός πολύ μεγάλη τ ι μή τους, δτι α*:τοί, πού δέν ήταν τότε άκόμα δλοκληρωμένο: προλετάριοι, αλλά μονάχα Ενα Εξάρτημα τής μικροαστικής τ ά ξης πού βρισκόταν στό μεταβατικό στάδιο του πρός τό σύγχρονο προλεταριάτο, πού δέν βρισκόταν άκόμα σέ άμεση άντίθεση μέ τήν άστική τάξη, δηλ. μέ τό μεγάλο κεφάλαιο—δτι αυτοί οί βιοτέχνες ήταν σέ θέση νά Αντιληφθούν προκαταβολικά Ιΐέ τό Ενστικτό τους τή μελλοντική τους έξέλιξη χαί νά συγκροτηθούν, άν καί δχι έντελώς συνειδητά άκόμα, σέ Ενα προλεταριαχ: κόμμα. Ή τ α ν επίσης άναπόφευγο τό γεγονός, δτι σκόνταφτα, κάθε στιγμή πάνω οτίς παλιές προκαταλήψεις, πού είχαν σάν 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Ε ^ Σ Η Σ TUS1 ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ 404

βιοτέχνες, κάθε φορά πού επρόκειτο νά γίνει συγκεκριμένη κριτική τής όπάρχουσας κοινωνίας, δηλ. χάθε φορά πού έπρόχειτο νά αναλυθούν τά οικονομικά γεγονότα. Καί δέν πιστεύω, δτι τ ό τε ο' δλη τήν "Ενωση όπήρχε έστω χαί ένας άνθρωπος, πού νά είχε διαβάσει ποτέ ί ν α οικονομολογικό σύγγραμμα. Ά λ λ ά αύτό δέν ήταν μεγάλο χαχό. Ή «ισότητα», ή «άδερφότητα», καί ή «δικαιοσύνη» βοηθούσαν προσωρινά νά ξεπερνούν χάθε θεωρητιχή δυσκολία. Στό μεταξύ διαμορφώθηκε δίπλα ατόν κομμουνισμέ της "Ενωσης χαί τοϋ ΒάΙτλινγχ ίνας άλλος βααιχά διαφορετικός κομμουνισμός. "Οταν ήμουνα ατό Μάντσεστερ σκόνταψα μέ τή μύτη ιιου, πού λέει ό λόγος, πάνω ατό δι ι τά οικονομικά γεγονότα, πού οτήν ώς τώρα ιστοριογραφία δέν παίζουν κανένα ή παίζουν ίνα πολύ περιφρονημένο ρόλο, άποτελούν, τουλάχιστο ατή σύγχρονη έποχή, μιάν άποφααιστική ιστορική δύναμη, δτι άποτελούν τή βάση γιά τή δήμιοι ργία τών σημερινών ταξικών άντιθέαεων, δτι αύτές οί ταξικές άντιθέσεις ατίς χώρες δπου, χάρη στή μεγάλη βιομηχανία έχουν άναπτυχθεί πέρα γιά πέρα, έπομένως ίδιαίτετερα οτήν Α γ γ λ ί α , αποτελούν, μέ τή αειρά του; τή βάαη γιά τό σχηματισμό τών πολιτικών κομμάτων, τή βάση τών πολιτικών άγώνων χαί χ α τ ά συνέπεια δλης τής πολιτικής ιστορίας. Ό Μάρξ δχι μόνο είχε καταλήξει στήν ίδια άποψη, άλλά τήν είχε κιόλας γενικεύσει στά «Γαλλογερμανικά χρονικά» (1844) 1 , λέγοντας δτι δέν είναι τό κράτος πού καθορίζει χαί ρυθμίζει τήν κοινωνία τών πολιτών, άλλά, άντίθετα. ή κοινωνία τών πολιτών καθορίζει χαί ροθμίζει τό κράτος. Ό τ ι έπομένως ή πολιτική της καί ή ιστορία της, πρέπει v i έξηγοϋνται άπό τίς οικονομικές σχέσεις καί τήν άνάπτυξή τους, καί δχι άντίθετα. Ό τ α ν επισκέφτηκα τόν Μάρξ τό καλοκαίρι του 1844 στό Παρίσι, διαπιστώθηκε ή απόλυτη συμφωνία μας σέ δλους τούς θεωρητικούς τομείς καί άπό τότε χρονολογείται ή κοινή μας έργασία. Ό τ α ν ξανασυναντηθήχαμε τήν άνοιξη του 1845 οτίς Βρυξέλλες, ό Μάρξ, ξεκινώντας ά π ' τίς παραπάνω βασικές θέσεις, είχε κιόλας άποτελειώσει στίς κύριες γραμμές τήν άνάπτυξη τής ολιστικής θεωρίας του γιά τήν ίστορία. Καί χαταπιαστήχαμε τότε μέ τή λεπτομερειακή Επεξεργασία αύτών τών καινούργιων άπόψεων πρός τίς πιό διαφορετικές κατευθύνσεις. Αύτή δμως ή άναχάλυψη πού άνάτρεψε τήν ιστορική
1

επιΛ

ριζοο«αοτιχό~ΐί»^ιβ!ιχό πού τόβγαζαν τό 1844 ατ; Dip'.oc ί 4ριοτ·ρός χ ε γ χ ι λ ι α ν ό ; Α. ΡοΟγκ·. (ST,μ. Συντ.)

„Deutsch-Französische Jahrbücher" („Γαλλογερμανικοί ypovixot")—
Μνρ: χαί 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

στή μη, πού όπως βλέπουμε ε ίνα: στήν ούσία έργ ο τού Μάρ4—x«> πού μόνο μιά πολύ μικρή συμμετοχή α' αύτή μπορώ νά καταλογίσω στόν έαυτό μου—είχε άμεση σημασία γιά τό έργατικο κίνημα τής έποχής εκείνης. 'Ο κομμουνισμός των γάλλων και τών γερμανών, ό χαρτισμός τών άγγλων φαίνονταν τώρα πια δχι αάν χάτι τό τυχαίο, σάν χ ά η πού θά μπορούσε έπίσης χαι νά μήν υπάρχει. Αύτά τά κινήματα παρουσιάστηκαν τώρα σάν ίνα κίνημα τής σύγχρονης καταπιεζόμενης τάξης τοό προλεταριάτου, σάν μιά περισσότερο ή λιγότερο Αναπτυγμένη μορφή τού ιστορικά αναγκαίου άγώνα ενάντια στήν κυρίαρχη τάξη, τήν άστική τάξη. Σάν μορφές τού ταξικού άγώνα, πού διάφεραν όμως άπό δλους τούς προηγούμενους ταξιχούς άγώνες κατά τούτο μονάχα: δτι η σημερινή καταπιεζόμενη τάξη, τό προλεταριάτο, δέ μπορεί να πραγματοποιήσει τήν άπελευθέρωοή του, άν δέν Απελευθερώσει: ταυτοχρονα όλη τήν κοινωνία άπό τή διαίρεσή της σέ τάξεις έπομένως καί άπό τούς ταξικούς άγώνες. Κα: κομμουνισμός δέ σημαίνει στο έξής : νά έχχολάπτουμε μέ τή φαντασία ένα όσο το δυνατό πιό τέλειο κοινωνικό ιδεώδες, άλλά : νά κατανοήσουμε τη φύση, τίς συνθήκες χαί τούς γενιχούς σκοπούς—πού άπορέουν ά π ' αότές τίς συνθήχες—τής πάλης πού διεξάγει τό προλεταριάτο Δέ σχοπϊύαμε λοιπόν καθόλου νά ψιθυρίσουμε Αποκλειστικά στό 4φτί τοό «έπιατημονικοΟ» κόσμου τά νέα Επιστημονικά συμπεράσματα, έκθέτοντάς τα σέ χοντρά βιβλία. 'Αντίθετα. Βρισκόμασταν κιόλας χαί οί δυό βαθιά μέσα στό πολιτικό κίνημα, είχαμε ορισμένους οπαδούς άνάμεσα ατούς διανοούμενους, ίδίως της δυτικής Γερμανίας, χαί σημαντική έπα φή μέ τό όργανωμένο προλεταριάτο. Είμασταν υποχρεωμένοι νά θεμελιώσουμε έπιστημονιχά τήν άποψή μας. 'Αλλά ή ταν έξίαου σπουδαίο γιά μάς νά κερδίσουμε μέ τίς πεποιθήσεις μας τό εύρωπαίκό χαί πρίν ά π ' δλα τό γερμανικό προλεταριάτο. Μόλις ξεχαθαρίααμε τίς άπόψεις μας γιά μας τούς ίδιους, προχωρήσαμε ατή δουλιά. 'Ιδρύσαμε ατίς Βρυξέλλες Ινα. γερμανικό εργατικό σύλλογο καί πήραμε ατά χέρια μας τή «Γβρμανιχή έφημερίδα τών Βρυξελλών». "Ετσι κρατούσαμε ατά χέρια μας ένα δργανο ίσαμε τήν έπανάσταση τού Φλεβάρη. Μέ τό έ π α ναατατιχό τμήμα τών άγγλων χαρτιστών σχετιζόμασταν μέσω τού ΐ ζ ώ λ ι α ν ΧάρνεΟ, συντάχτη τού κεντρικού οργάνου τοό χινήματος «The Northern Star», δπου ήμουνα συνεργάτης 'Αποτελούσαμε έπίσης ένα είδος καρτέλ μέ τούς δημοκράτες τών 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Ε ^ Σ Η Σ TUS1 ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ 406

Βρυξελλών (ό Μάρξ ήταν άντιπροεδρος τής Δημοκρατικής Ε τ α ι ρίας 1 ), χαί μέ τούς γάλλους σοσιαλδημοκράτες τής «Ρεφόρμ»*, ατήν όποια Εδινα πληροφορίες γιά τό άγγλιχό χαί γερμανικό κίνημα Μέ λίγα λόγια, οί συνδέσεις μας μέ τίς ριζοσπαστικές χαί προλεταριακές οργανώσεις χαί δημοσιογραφικά δργανα ήταν δπως τίς θέλαμε. Μέ τήν Έ ν ω σ η τών Δικαίων οί σχέσεις μας ήταν το6τες : Γνωρίζαμε φυσικά οτι υπήρχε ή "Ενωση. Τό 1843 μου πρότεινε ό Σάππερ νά μπώ στήν "Κνωση. 'Εγώ τότε φυσικά Αρνήθηκα, δμως δχι μονάχα διατηρήσαμε διαρκή Αλληλογραφία μέ τούς λονδρέζου;, άλλά χαί πιο στενές οχέσεις μέ τόν δόχτορα Έβερμπεκ, πού διευθύνει σήμερα τ ί ; παρισινέ; χοΐνότητε;. Χ ω ρίς νά ίνδιαφερόμαοτε γιά τίς εσωτερικέ; όποθέσεις τ ή ; "Ενωση;, μαθαίναμε ώστόσο χάθε σπουδαίο γεγονός. Ά π ' τήν ά λ λη μεριά, επιδρούσαμε προφοριχά, μέ άλληλογραφία χαί μέ τόν τύπο πάνω στίς θεωρητικέ; απόψεις τών σημαντικότερων μελών τ ή ; "Ενωση;. Γιά τό σκοπό αϋτό χρησιμοποιούσαμε χαί διάφορε; λιθογραφημένε; Εγκύκλιες, πού σέ είδιχές περιπτώσεις τ ί ; στέλναμε παντού ο* δλον τόν κόσμο ατού; φίλου; χαί άνταποχριτέ; μα;, χάθε φορά πού έπρόχειτο γιά έσωτεριχές υποθέσει; τού σχηματιζόμενου κομμουνιστικού κόμματο;. Σ' αύτές τ ί ; έγκύκλιε; καταπιανόμασταν χάποτε χαί μέ τήν ίδια τήν "Ενωση. "Ετσι, λχ., Ενα; νεαρός βεστφαλός σπουδαστής, ό Χέρμαν Κρίγχε, πού πήγε στήν Α μ ε ρική, παρουσιάστηκε Εκεί σάν άπεσταλμένο; τ ή ; "Ενωσης, συνεταιρίστηκε μέ τόν παλαβό Χάρρο Χάρρινγχ γιά νά προκαλέσει μέ τή βοήθεια τ ή ; "Ενωσης μιάν άνατροπή στή Νότια Α μ ε ρική χαί ίδρυσε μιάν Εφημερίδα πού στό ίνομα τ ή ; Έ ν ω σ η ; κήρυχνε Εναν πληθωρικό αισθηματικό κομμουνισμό πού βασιζόταν στήν «άγάπη» χαί ξεχείλιζε άπό άγάπη. Επιτεθήκαμε Αμέσως ένάντιά του μέ μιά Εγκύκλιο πού δέν Εμεινε χωρίς άποτέλεσμα. Ό Κρίγκε έξαφανίοτ»)κε άπό τή σκηνή τής Έ ν ω σ η ς . Αργότερα ήρθε ό ΒάΓτλινγχ στίς Βρυξέλλες. Ά λ λ ά δέν ήταν πιά ό Αφελής νεαρός χάλφας ράφτης πού, ξαφνιασμένος γιά τίς ίχανότητές του, προσπαθεί νά ξεκαθαρίσει στό μυαλό του ποιά
1 Δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ή Έ τ α ι ρ ( α—βι»6νής ΙταιρΙα πού ίίρύίηχ» τό J 2 · κτέμβρη τοΟ 1847, στήν ίποία Ανήκαν οί βέλγοι 6ημοχρίτ»ς χαί οί ψο-χά6·ς πού ζοΟοαν οτίς Βρυ£ίλλ«ς. (Σημ. Σύντ.) * «La Réforme», («Μ·ιαρύβμιοη»),χαβημ·ρΐνή λφημ·ρ(Βα πού ΑχβιΜταν οτό Παρίοι Από τί 1843 Τοαμ· τό Γ·ναρη τοΟ 1850 (Σημ. Σύντ.) 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

θά el ναι άραγε ή δψη μιάς κομμουνιστικής κοινωνίας. Ή τ α ν ό μεγάλος άνθρωπος πού Εξαιτίας τής άνωτερότητάς του τόν κ α ταδίωκαν άπό φθόνο, πού μυριζόταν παντού άντιπάλους, κρυφούς Εχθρούς, παγίδες. Ή τ α ν ό προφήτης πού τόν κυνηγούσαν άπό χώρα οέ χώρα, ό άνθρωπος πού είχε οτήν τοέπη του έτοιμη τή συνταγή γιά τήν πραγματοποίηση τής βασιλείας τών ούρανών στή γή, χαί πού άποψιαζόταν τόν χαθένα ότι ήταν έτοιμος νά τού τήν κλέψει. Είχε χιόλας τσακωθεί μέ τούς άνθρώπους τής Έ ν ω σ η ς στό Λονδίνο, τό ίδιο δέ μπόρεσε νά τά ταιριάξει μέ κανένα στίς Βρυξέλλες, δπου ιδιαίτερα ό Μάρξ χαί ή γυναίχα του τόν μεταχειρίστηκαν μέ σχεδόν άπεράνθρωπη όποιιονή. Έ τ σ ι , ύστερα άπό λίγο, πήγε στήν 'Αμερική, γιά νά δοκιμάσει έχεί τήν τ ύ χ η του σάν προφήτης. "Ολα αύτά τά περιστατικά συντέλεσαν στήν Αθόρυβη ά ναι ροπή πού έγινε στήν "Ενωση χαί είδιχά ατού; λονδρέζου; καθοδηγητές. Καταλάβαιναν δλο χαί πιό χαθαρά τήν ανεπάρκεια τών χομμουνιστιχών άντιλήψεων πού Επικρατούσαν ώς τότε, τόσο τού γαλλικού πρωτόγονου κομμουνισμού τής ισότητας, δαο χαί τού κομμουνισμού τού Βάΐτλινγχ. Ή άναγωγή τού κομμουνισμού άπό τόν Βάΐτλινγχ στόν πρωταρχικό χριστιανισμό—δαο μεγαλοφυείς λεπτομέρειες καί άν όπάρχουν στό «Εύαγγέλιό» του «τών ντωχών Αμαρτωλών»—είχε αάν άποτέλεσμα ατήν Ε λ β ε τ ί α νά πέσει τό κίνημα πρώτα στά χέρια τρελών, αάν τόν "Αλμπρεχτ, χαί κατόπι σέ έχμεταλλευτές ψεοτοπροφήτες αάν τόν Κούλμαν. Ό «άληθινός σοσιαλισμός» πού τόν διάδιδαν μεριχοί λογοτέχνες, χαί πού ήταν μετάφραση γαλλιχών σοσιαλιστικών Επινοήσεων αέ παραφθαρμένα χεγχελιανά γερμανικά χαί συναισθηματικά όνειροπολήματα άγάπης (βλ. τό κεφάλαιο γιά τόν γερμανικό ή «αληθινό» σοσιαλισμό ατό «Κομμουνιστικό Μανιφέστο») —αύτός ό σοσιαλισμός, πού τόν Εμπασαν στήν Έ ν ω σ η έ Κρίγχε, / α ί τό διάβασμα τών σχετικών συγγραμμάτων, έπρεπε νά προκαλέσει κιόλας τήν άηδία ατούς παλιούς επαναστάτες τής Έ ν ω σ η ς έξαιτίας τής άδυναμίας του πού σαλιάριζε. Μπρός στό γεγονός οτι δέ στηρίζονταν πουθενά οί ώς τότε θεωρητικές άντιλήψεις, χαί Άπρός στίς παρεκκλίσεις στήν πράξη, πού προέρχονταν άπό τό γεγονός αύτό, έβλεπαν ατό Λονδίνο δλο χαί πιό πολύ δτι είχαμε :.ίκιο ό Μάρξ χι έγώ μέ τήν καινούργια θεωρία μας. Ή άντίληψη αύτή υποβοηθήθηκε άναμφισβήτητα άπό τό γεγονός δτι 7νάμεσα στούς λονδρέζους καθοδηγητές βρίσκονταν τώρα δυο 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Ε ^ Σ Η Σ TUS1 ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ

401

Ανθρωποι πού ξεπερνούσαν σημαντικά δσοος Αναφέραμε οέ Ικανότητα θεωρητικές κατανόησης : ό μινιατουρίστας ζωγράφος Κάρλ Πφαίντερ, άπό τή Χάΐλμπρον, χαί ό ράφτης Γκεόργχ Έχάριους, άπό τή βουριγγία 1 . Κοντολογίς, τήν Ανοιξη τοο 1847 ήρθε στίς Βρυξέλλες ό Μόλ καί παρουσιάστηκε στόν Μάρξ, χαί Αμέσως χατόπιν στό Παρίσι σέ μένα, γιά νά μάς καλέσει γιά μιάν Ακόμα φορά στό δνομα τών συντρόφων του νά μπούμε στήν Έ ν ω σ η . "Οπως έλεγαν, είχαν πειστεί γενικά τόσο γιά τήν όρθότητα τών άντιλήψεών μας, δσο καί γιά τήν Ανάγκη νά Απαλλάξουν τήν Έ ν ω σ η Από τίς παλιές συνωμοτικές παραδόσεις χαί μορφές. Ά ν θέλαμε νά μπούμε στήν Έ ν ω σ η θά μάς δινόταν ή εύκαιρία σέ ένα συνέδριο τής "Ενωσης νά Αναπτύξουμε τόν κριτικό μας κομμουνισμό μέ ένα μανιφέστο πού θά δημοσιευόταν χατόπιν σάν μανιφέστο τής Έ ν ω σ η ς . Έπίσης θά μπορούσαμε νά συμβάλουμε γιά νά Αντικατασταθεί ή Απαρχαιωμένη όργάνωση τής Έ ν ω σ η ς μέ μιά καινούργια, συγχρονισμένη καί προσαρμοσμένη στό σκοπό όργάνωση. Δέν Αμφιβάλλαμε χαθόλου δτι έστω χαί μόνον γιά τήν προπαγάνδα χρειαζόταν μιά όργάνωση μέοα στή γερμανική έργατική τάξη χαί δτι αύτή ή όργάνωση, έφόσον δέν θά είχε Α.τλώς τοπική σημασία έπρεπε νά ήταν μυστική άκόμα καί έξω Απ' τή Γερμχνία. Μά ή Έ ν ω σ η ήταν Ακριβώς μιά τέτια όργάνωση. Ά κ ό μ α , δλα δσα έπικρίναμε ως τότε στήν Έ ν ω σ η , τά Απαρνούνταν τώρα οί έκπρόσωποί της σάν λαθεμένα, ένώ έμάς τού; ίδιου; μάς καλούσαν νά συνεργαστούμε στήν Αναδιοργάνωση τής Έ ν ω σ η ; . Μπορούσαμε νά πούμε δχι,* Καί βέβαια δέ μπορούσαμε. Έ τ σ ι μπήκαμε στήν Έ ν ω σ η . Ο Μάρξ σχημάτισε στίς Βρυξέλλες Από τούς πιό στενούς φίλους μας μιά χοινότητα τής Ένωσης, ένώ έγώ παρακολουθούσα τις τρείς παρισινές κοινότητες. Τό χζλοχαίρι τού 1847 έγινε τό πρώτο Συνέδριο τής Έ ν ω 1 Ό ΙΙφαΙντερ πέθανε πρίν άπό όχτώ π·ρ(που χρόνια ατό AcvBivc. Ή τ α ν Ανθρωπος μέ πρωτότυπη λ · π τ ή οχέψη, προιχιομένος μέ ό;ϋνοια, •Ιρωνία, βιαλιχτιχή. Ό Έχχαριους, δπως βίναι γνωοτό, ήταν &ργότ·ρα χρόνια ουνέχεια γενικός γραμματέας τής ΛκΦνοΟς Ένωοης τβν Έ ρ γ α τ β ν , βπου οτό Tavtxô £υμ|)ο6Χιό της Ανάμιοα ο' Αλλοος (ιρίοχονταν τά παρακάτω παλια μέλη τής Έ ν α ο η ς : Έχκάριους, ΠφαΙντ·ρ, Λέοονιρ, Λόχνερ, Μάρξ χαί έγώ. Ό Έχάριοος ϊ φ ο ο ι ώ θ η χ · άργότερα &ποχλ·ιοτιχα οτό Αγγλικό ουνδιχαλ-.οτιχό κίνημα. (£ η μ • ί ω ο η τ ο β "Ε ν γ κ « λ ς).
J6. Μάι)ς-Έ*γκ*\ς, Jwlizra fffra> τόμος //. 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

σης ατό Λονδίνο, 3που ό Β. Βόλφ Αντιπροσώπευε τήν κοινό-· τητα τών Βρυξελλών, χαί Εγώ τίς παρισινές. Έ δ ώ πρίν ά π ' 8λα έγινε ή άναδιοργάνωση τής Έ ν ω σ η ; . Ε π ί σ η ς χαταργήΟηχαν τώρα 3λα τά παλιά μυστικοπαθή ονόματα πού παρέμεναν άχόμα άπό τήν έποχή τοϋ συνωμοτισμού. Ή Έ ν ω σ η οργανώθηκε σέ κοινότητες, περιφέρειες, καθοδηγητικές περιφέρειες, κεντρικά δργανα καί συνέδριο καί όνομαζόταν στό έξής : « Έ ν ω σ η τών Κομμουνιστών». «Σκοπός τής Ένωσης είναι τό γκρέμισμα τής άστικής τάξης, ή κυριαρχία τοϋ προ»εταρ·.άτου, ή κατάργηση τής « α λ ι ί ς άστικής κοινωνίας πού βασίζεται στίς τοξικές άντιθέιεις καί ή ίδρυση μιάς καινούργιας κοινωνίας χωρίς τ ά ξεις καί χωρίς άτομική ίδιοχτησία»—αύτά λέει τό πρώτο djpθρο. Ί Ι ίδ:α ή όργάνωση ήταν πέρα γιά πέρα δημοκρατική, μ έ Εκλεγμένες άρχές πού μπορούσαν νά καθαιρεθούν οποιαδήποτε στιγμή, καί μόνον έτσι μπήκε φραγμός ένάντια α' όλες τίς σ-jvu μοτικές διαθέσεις πού Επιδίωκαν τή διχτατορία, καί ή Έ » ω α η έγινε—τουλάχιστον γιά ομαλές ειρηνικές περίοδες—μιά. χαθαρά προπαγανδιστική εταιρία. Αύτό τό καινούργιο κ α τ α στατικό—έτσι δημοκρατικά γίνονταν τώρα 3λα—όποβλήθηκε στις κοινότητες γιά νά τό συζητήσουν. Καί άφού συζητήθηκε έχει, τό συζήτησε άλλη μιά φορά τό δεύτερο Συνέδριο χαί ψ η φίστηκε άπό αύτό δριστικά στ(ς 8 τ'-ύ Λεκέμβ,η 1847. Τυπ«ί>Ι'ηκε σ~ούς Βέρμουτ καί Στήμπερ, 1ος τόμος', σελ. 239, παράρτημα Χ. Τό δεύτερο Συνέδριο έγινε τόν ίδιο χρόνο στά τέλη Ν ο έ μ βρη-iρχές Δεκέμβρη. Σ' αύτό παραβρέθηκε καί 6 Μάρξ πού· υποστήριξε σέ διεξοδικές συζητήσεις —τό Συνέδριο βάσταξε τ ο υ λ ά χ υ τ ο ν δέκα μέρες—τήν καινούργια θιωρία. "Ο/ες οί άντιρήσεις καί ά,χφιβολίες παραμερίστηκαν τελικά, οί καινούργιες ά ρ χές έγιναν ομόφωνα δεχτές καί άνα'θεσαν στόν Μάρξ καί σέ μ έ να νά έπεξειγοστούμε τό Μανιγέστο. Αύτό έγινε άμέ;ως κατόπιν. Αίγες βδομάδες πρίν άπό τήν έπανάσταση τού Φλεβάρη στάλθηκ: στό Λονδίνο γιά έκτύπωση. "Από τότε τό Μανιγέστο έκανε τό γύρο τού κόσμου, μεταφράστηκε ο' δλες σ/εδόν τ ί ς γλώσ3ε; κοί σήμερα άχόμα χρησιμεύει στίς π'ό διαφορετικές χ ώ ρες σάν οδηγός τού προλεταριακού κιν/ματος. Στή θ έ ΐ η τούπαλιού συνθέματος τής Ένωσης : « Ό ί ο ι οί ά-.θρωποι είναι άδέρφια», μπήνε το καινούργιο μαχητικό προσκλητήριο : «Προ)ετάριοι όλων τών χωρών ένωθήτε», πού διακήρυξε άνοιχτά τέ» 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Ε ^ Σ Η Σ TUS1 ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ

403

διεθνιστικό χαρακτήρα τοΰ Αγώνα. Δεκαεφτά χρόνια Αργότερα αύτό τό μ α χ η τ ι κ ό σύνθημα Αντηχούσε α 1 όλο τόν κόσμο σάν προσκλητήριο μ ά χ η ς τής Διεθνούς "Ενωσης τών Έ ρ γ α τ ώ ν , χαί σήμερα τό Αγωνιστικό προλεταριάτο δλων τών χωρών τό Εχει γραμμένο στή σημαία του. Ξέσπασε ή έπανάσταση τού Φλεβάρη. Τό κεντρικό δργανο τού Λονδίνου μεταβίβασε Αμέσως τίς διχαιοδοοιες του στήν κ α θοδηγητική περιφέρεια τών Βρυξελλών. "Ομως ή ά π ό ι α σ η α ύ τή έφτασε σέ μιά στιγμή πού στίς Βρυξέλλες Επικρατούσε κιόλας πραγματική κατάσταση πολιορκίας χ α ί είδιχά οί γερμανοί £έ μπορούσαν νά χάνουν συγκέντρωση πουθενά. 'Ετοιμαζόμασταν άχριβώς τότ« νά πάμε δλο» στό Παρίσι χαί STJI Αποφάσισε τό καινούργιο κεντρικό δργανο νά διαλυθεί κι αύτό, νά μεταβιβάσει δλες τίς πληρεςουσιότητές του ατόν Μάρξ χαί νά τόν εξουσιοδοτήσουν νά συγκροτήσει Αμέσως στό Παρίσι ένα καινούργιο κεντρικό δργανο. Μόλις είχαν Αποχωριστεί οί πέντε άνθρωποι πού πήραν αύτή τήν άπόφαση ( 3 τού Μάρτη 1848), μπήκε ή Αστυνομία στήν κατοιχία τού Μάρξ τόν συνέλαβε χ α ί τήν έ π ό μενη μέρα τόν όποχρέωαε νά φύγει στή Γαλλία, άχριβώς έχεί δηλ. πού ήθελε νά πάει. Ι έ λιγο ξανασυναντηθώ,χαμε δλοι στό Πατρίοι. Έ χ ε ι συντάχθηκε τό π α ρ α κ ά τ ω ντοχουμέντο, πού τό όπόγραψαν τά μέλη τού καινούργιου κεντρικού όργάνου, πού χυχλοφόρηοε α' δλη τή Γερμανία χαί άπό τό όποίο χ α ί σήμερα πολλοί μπορούν νά μάθουν Ακόμα κ ά τ ι : Δ Ι Ε Κ Δ Ι Κ Η Σ Ε Ι Σ TOT Κ Ο ΜΜΟΓ ΚIΣΤ1 Κ Ο Γ ΚΟΜΜΑΤΟΣ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ1 1. Ό λ η ή Γερμανία άνακηρύχνεται ένιαία, Αδιαίρετη δ η μοχρατία. 3 . Οί Αντιπρόσωποι τού λαού θά είναι έμμισθοι γιά νά μπορεί χαί ό έργάτης νά π7ραχάθεται στό κοινοβούλιο τού γερμανικού λαού. Ό "Ενγχιλς 4ναφέρ·ι *îft τά αποοίαιότιρα οημιία «Αν cAitxCiχήο·α>ν». Τό πλήρις χ·(μ·νο ύπαρχιι οτα Άπαντα τοΟ Μαρί-"Ενγχ§λς, «ρότο μέρος, τόμ. 7ος, ε·λ. 3-4. (-τ,μ. Ιύντ.)
1 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

4. Γενικός έξοπλισμός τοΰ λαού. 7. "Ολα τά ήγεμονικά καί τά άλλα φεουδαρχικά Αγροτικά χτήματα, δλα τά μεταλλεία, τά όρυχεία, κτλ., μεταβάλλονται οέ κρατική ίδιοχτησία. Σ' αύτά τά άγροχτήματα ή γεωργία θά γίνεται οέ μεγάλη κλίμακα καί μέ τά πιό ούγχρονα βοηθητικά μέαα τής έπιστήμης, πρός δφελος του συνόλου. 8. Οί υποθήκες πάνω οέ χτήματα χωρικών χαρακτηρίζονται δλες κρατική ίδιοχτηοία. Οί τόκοι αύτών τών υποθηκών θά πληρώνονται άπό τούς χωρικούς οτό κράτος. 9. Στίς περιοχές δπου είναι άφιπτυγμένο τό σύστημα τής μίσθωσης τής γής, ή γαιοπρόσοδος ή τό Αντίτιμο τής μίσθωσης θά πληρώνεται οάν φόρος οτό κράτος. 11. Ό λ α τά μεταφορικά μέαα: σιδηρόδρομοι, διώρυγες, Ατμόπλοια, δρόμοι, ταχυΰρομεία, κτλ., τά παίρνει στά χέρια του τό κράτος. Μετατρέπονται σέ κρατική ίδιοχτησία καί μπαίνουν στή διάθεση τών Απόρων τάξεων. 14. Περιορισμός τοϋ κληρονομικού δικαιώματος. 15. Καθιέρωση μεγάλων προοδευτικών φόρων καί κατάργηση τών φόρων πάνω στήν κατανάλωση. 16. Ίδρυση έθνικών έργαστηρίων. Τό κράτος έγγυάται α' δλους τούς έργάτες τή συντήρησή τους καί φροντίζει γιά τοός άνίκανους γιά έργασία. 17. Γενική δωρεάν λαιχή έκπαίδευση. Συμφέρον τοϋ γερμανικού προλεταριάτου, τής τάξης τών μικροαστών καί μικροχωρικών είναι νά έργαστοϋμε μέ δλη τήν ενεργητικότητα γιά να έφαρμοστοϋν τά παραπάνω μέτρα. Γιατί μονάχα μέ τήν πραγματοποίησή τους τά έκατομμύρια τών έργαζομένων, πού στή Γερμανία τούς έκμεταλλεύονται ώς τώρα μιά χούφτα άνθρωποι καί πού θά προσπαθήσουν νά τούς κρατήσουν καί στό μέλλον στήν καταπίεση, θά μπορέσουν ν* Αποχτήσουν τά δικα.ώματά τους καί τήν έξουσία πού τούς άνήκει, σάν δημιουργοί δλου τοϋ πλούτου. Ή Ε π ι τ ρ ο π ή Μπάουερ,

ΚάρΙ Μάρξ, Κάρλ Σάππερ, Χ. Φ. ΈνγχεΧς, Γ. Μόλ, Β. Βάλφ. 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Ε ^ Σ Η Σ TUS1 ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ

405

Στό Παρίσι έπιχρατοόσε τότε ή μανία τών δπαναστατιχών λεγ«ώνων. 'Ισπανοί, ιταλοί, βέλγοι, όλλανδοί, πολωνοί, γερμανοί, οχημάτιζαν ομάδες γιά νά λευτερώσουν τίς πατρίδες τους. 'Αρχηγοί τής γερμανικής λεγεώνας ήταν οί Χέρβεργχ, Μπόρνστετ χαί Μποερνοτάΐν. 'Επειδή άμέιως ύστερα άπό τήν Επανάσταση δλοι οί ξένοι έργάτες δέν έμεναν μονάχα χωρίς δουλιά, μά χαί αποβάλλονταν σέ περιορισμούς άπό τόν πληθυσμό, ήταν μεγάλη ή συρροή ο' αύτές τίς λεγεώνες. Ή καινούργια κυβέρνηση βρήκε στίς λεγεώνες αύτές ένα μέσο νά άπαλλαγεί άπό τούς ξένους έργάτες χαί τους χορηγούσε I' é t a p e d u s o l d a t , δηλ. καταλύματα χαί ένα Επίδομα άπό 5 0 λεφτά τήν ήμέρα γιά τήν πορεία ίσαμε τά σύνορα. Έ κ ε ί , ό όπουργός τών έξωτεριχών ό ρήτορας Ααμαρτίνος, πού τά μάτια του Ετρεχαν πάντα δάκρυα άπό τή συγκίνηση, Εβρισκε στό μεταξύ τήν εόχαιρία νά τούς προδίνει οτίς κυβερνήσεις τους. 'Αντιδράσαμε μέ τόν πιό άποφασιοτιχό τρόπο Ενάντια σ' αύτό τό Επαναστατικό παιχνίδι. Μιά είσβολή οτή Γερμανία πού βρισχόταν τότε σέ ζύμωση χαί πού θά έμπαζε τήν έπανάσταση άναγχαστιχά ά π ' έξω, θά ίσοδυναμοδσε μέ τριχλοποδιά οτήν έπανάοταση μέοα στήν ίδια τή Γερμανία, μέ τό δυνάμωμα τών κυβερνήσεων καί μέ τήν παράδοση Ανυπεράσπιστων τών ίδιων τών λεγεωνάριων—γι' αύτό έγγυόταν ό Ααμαρτίνος—στά γερμανικά στρατεύματα. Καί δταν άργότερα νίκησε ή έπανάσταοη στή Βιέννη χαί στό Βερολίνο, ή λεγεώνα δέν είχε πιά κανένα νόημα. Είχαν δμως άρχίσει χαί Ετσι συνεχιζόταν τό παιχνίδι. Ιδρύσαμε μιά γερμανική Κομμουνιστική Λέσχη, δπου συνιστούσαμε στούς Εργάτες νά μή πηγαίνουν οτή λεγεώνα, ά λ λά άντίθετα, νά γυρίσει ό καθένας χωριστά στήν πατρίδα του χαί νά δουλέψει Εκεί γιά τό κίνημα. Ό παλιός μας φίλος Φ λ ο κόν, πού ήταν μέλος τής Προσωρινής κυβέρνησης, φρόντιζε νά έχουν of έργάτες πού στέλναμε έμείς τίς ίδιες εύκολίες στό ταξίδι, πού είχαν χαί οί λεγεωνάριοι. Έ τ σ ι στείλαμε πίσω στή Γερμανία τριακόσιους μέ τετρακόσιους έργάτες χαί άνάμεσα σ' αύτούς τή μεγάλη πλειοψηφία τών μελών τής Έ ν ω σ η ς . Ό π ω ς ήταν εύκολο νά προβλέψουμε, άποδείχτηχε δτι, μπρός στό χίνημα τών λαίχών μαζ&ν πού ξέσπασε τώρα, ή Έ ν ω ση ήταν Ενας πολύ άδύνατος μοχλός. Τά τρία τέταρτα τών μελών τής Έ ν ω σ η ς , πού κατοικούσαν πρίν στό έξωτεριχό, έπιστρέφοντας στήν πατρίδα άλλαζαν τόπο διαμονής. Έ τ σ ι στό 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μεγαλύτερο τους μέρος διαλύονταν οί κοινότητες, χαί γι' αύτό τ ί μ ΐ λ η Εχχνζν κχθ» έιτχφη μέ τ^ν Έ ν ω σ η . Μερικοί άπ* αύτούς, οί itiô φιλόΐοξοι, ούτε κάν προσπάθησαν ν' α π ο καταστήσουν αύτή τήν Επαφή, άλλα άρχιζε 6 καθένας σττν περιοχή του χαί άπό ίνα μικρό ξεχωριστό κίνημα γιά δικό του λογαριασχό. Τέλος, ήταν τόσο διαφορετικές οί συνθήκες σέ χ ά θε κρατίδιο, οέ χ ι θ ε έπαρχία, οέ κάθε πόλη, πού ή "Ενωση δέν ήταν σέ θέση νά χάνει τίποτα άλλο άπό τό νά δίνει μον ά χ α όλότελα γενικές οδηγίες, πού δμως μπορούσαν νά δοθούν πολύ καλύτερα μέ τόν τυπο. Μέ λίγα λόγια, άπό τή σ:ιγμή πού έλειψαν οί αιτίες πού ?καναν αναγκαία τή μυστική Έ ν ω ση, Επαυσε καί ή μυστική Έ ν ω σ η νά Εχει αάν τέτια κάποια σημασία. Αύτό δμως μποροΰοε νά ξαφνιάσει λιγότερο ά π ' δλα έχείνους πού μόλις είχαν άφαιρέοει άτ.ό αύτή τή μυστική Έ ν ω ση καί τό τελευταίο ίχνος συνωμοτικού χαρακτήρα. Ό τ ι ομως ή Έ ν ω σ η ήταν Ενα θαυμάσιο σχολειό Επαναστατικής δράσης, άποδείχτηχε τώρα. Στό Ρήνο, δπου ή «Νέα 'Εφημερίδα τού Ρήνου» πρόσφερε Ενα σταθερό κέντρο, στό Νασσάου, στό ΡάΙνεσσεν, χ τ λ , βρίσκονταν παντού μέλη τής Έ ν ω σ η ς Επικεφαλής τού άκρου-δημοχρατικού κινήματος. Τό ίδιο καί στό 'Αμβούργο. Στή Νότια Γερμανία άποτελούσε Εμπόδιο ή Επικράτηση τής μικροαστικής δημοκρατίας. Στό Μπρεσλάου δρούσε μέ μεγάλη Επιτυχία, ίσαμε τό χαλοχαίρι τού 1848, ό Βίλχελμ Βόλφ, πού βγήχε στή Σιλεσία άναπληρωματιχό μέλος τού Κοινοβούλιου τής Φρανκφούρτης. Τέλος, στό Βερολίνο, ό στοιχειοθέτης Στέφαν Μπόρν, πρώην Ενεργό μέλος τής Έ ν ω σης στίς Βρυξέλλες χαί στό Παρίοι, ίδρυσε τήν «'Εργατική Συναδέλφωση» πού διαΣόθηχε άρκετά καί διατηρήθηκε ώς τό 1850. Ό Μπόρν ήταν ίνας νεαρός μέ πολύ ταλέντο, πού βιάστηκε ώστόσο ?άιτως πολύ νά άναδειχτεί πολιτική προσωπικότητα καί «συναδελφώθηκε» μέ κάθε καρυδιάς καρόδι μόνο καί μόνο γιά νά μαζέψει γύρω του κόσιιο, χαί δέν ήταν χαθόλου ό άνθρωπος πού θά μπορούσε νά φέρει τήν ένότητα μέσα στις συγκρουόμενες τάσεις χαί νά φωτίσει τό χάος. Γι* αύτό, στίς Επίσημες άναχοινώσεις τοϋ Συλλόγου του, οί άπόψεις μπερδεύονται οέ Ενα άνακάτεμα τοϋ «Κομμουνιστικού Μανιφέστου» μαζί μέ συντεχνιακές άναμνήοεις καί συντεχνιακές Επιθυμίες, μέ κομάτια άπό τίς άπόψεις τοϋ Λουί Μπλάν καί τοό Προυντόν, μέ τήν όιτεράσπιαη τών προστατευτικών δασμών, χ τ λ . Κοντολογής, οί άνθρωποι 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Ε ^ Σ Η Σ TUS1 ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ

407

αύτοί θέλανε νά εύχαριστήσουν δλους (MIen alles sein). Ό ρ γανώνανε ειδικά άπεργίες, συνδικαλιστικές Ενώσεις, παραγωγικούς συνεταιρισμούς χαί ξεχνούσαν δτι τό ζήτημα ήταν πρίν άπ' δλα νά καταχτήσουν πρώτα μέ πολιτικές νίκες τό πεδίο πού πάνω σ*αύ:ό μονάχα θά μπορούσαν νά πραγματοποιηθούν μόνιμα τέτια πράγματα. Καί δταν οί νίκες τής Αντίδρασης Ανάγκασαν τούς άρχηγούς τής Συναδέλφωσης νά νιώσνυν τήν Ανάγκη νά ουμμετάσχουν άμεσα στόν επαναστατικό αγώνα, τότε φυσικά τούς έγκατάλειψε ή καθυστερημένη μάζα πού είχαν συγκεντρώσει γύρω τους. 'Ο Μπόρν πήρε μέρος στήν Εξέγερση τής Δρέσδης τό Μοη τοϋ 1849 καί ξ φυγε χωρίς νά πάθει τίστοτα. Ή Ε ρ γ α τ ι κ ή Συναδέλφωση δμως Εμεινε Εξω άπό τό μεγάλο πολιτικό κίνημα τού προλεταρ-άτου, σάν καθαρή ξεχωριστή Έ ν ω σ η πού υπήρχε κυρίως μόνο στό χαρτί καί Επαιζε τόσο δευτερεύοντα ρόλο, πού ή αντίδραση μόλ ις τό 1850 θεώρησε άναγκαίο νά τή διαλύσει, ένώ τά παρακλάδια της τά διάλυσε μόνον ύστερα άπο πολλά χρόνια. Ό Μπόρν, πού πραγματικά ονομάζεται Μπούτερμίλχ—δεν κατόρθωσε νά γίνιι π ο λιτική προσωπικότητα. Έ γ ι ν ε Ενας άσήμαντος έλβετός καθηγητής, πού τώρα δέ μεταφράζει τόν Μάρξ στή συντεχνιακή διάλεχτο, μά τόν καλοκάγαθο Ρενάν στή δική του γλυχανάλατη γερμανιχή γλώσσα. Μέ τά γεγονότα τής 13ης τού 'Ιούνη 1849 στό Παρίσι, μέ τήν ήττα τών γερμανικών εξεγέρσεων τού Μάη καί μέ τήν καταστολή τής ούγγρικής έπανάσταοης άπό τούς ρώσους, Εκλειν ι μιά μεγάλη περίοδος τής Επανάστασης τοό 1848. Ά λ λ ά ή νίκη τής άντίδρασης γιά τήν ώρα δέν ηταν καθόλου οριστική. Ε π ι β α λ λ ό τ α ν ή αναδιοργάνωση τών σκορπισμένων Επαναστατικών δυνάμεων καί μαζί μ' αύτές καί τής Ένωσης. Οί περιστάσεις άπαγόρευαν πάλι δτ.ως πρίν άπό τό 1848 χάθε φανερή όργάνωση τοό προλεταριάτου. Έ π ρ ε π ε λοιπόν ξανά νά οργανωθούμε μυστικά. Τό φθινόπωρο τοΰ 1849 συγκεντρώθηκαν πάλι στό Λονδίνο τά περισσότερα μέλη τών προηγούμενων χεντριχών οργάνων καί συνεδρίων. Έ λ ε ι π α ν μονάχα 4 Σάππερ καί ό Μόλ. Ό Σαππερ ήταν φυλακή στό Βισμπάντεν καί ήρθε μετά τήν άθώωσή του, τήν άνοιξη τού 1850. Ό Μόλ, Οστερα άπό μιά σειρά πολύ Επικίνδυνες κομματικές άποστολές καί περιοδείες ζύμωσης —τόν τελευταίο καιρό στήν Επαρχία τοϋ Ρήνου στρατολογούσε 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μέσα άπό τόν ίδιο τόν πρωσικό στρατό, πυροβολητές γιά τό π υ ροβολικό τοό Παλατινάτου 1 —κατατάχτηκε στόν Εργατικό λόχο τής Μπεζανσόν τοϋ Σώματος του Βίλλιχ καί σκοτώθηκε άπό μιά σφαίρα στό κεφάλι στή μ ά χ η του Μούργκ, μπροστά στή γέφυρα του Ρότενφελς. Στή θέση του παρουσιάστηκε ό Βίλλιχ. Ό Βίλλιχ ήταν ένας άπό τούς συναισθηματικούς κομμουνιστές, πού άπό τό 1845 παρουσιάζονταν τόσο συχνά στή Δυτική Γερμανία, βρισκόταν έπομένως γι*αύτό τό λόγο σέ ένστιχτώδικη, κρυφή άντίθεση μέ τή δική μας κριτική κατεύθυνση. Ή τ α ν δμως καί κάτι παραπάνω, ήταν τέλειος προφήτης. Είχε πεισθεί δτι ήταν προσωπικά προορισμένος νά λευτερώσει τό γερμανικό προλεταριάτο καί σάν τέτιος πρόβαλε άμεσες άξιώσεις τόσο γιά π ο λιτική, δσο καί γιά στρατιωτική διχτατορία. "Ετσι δίπλα στόν παλιό πρωτόγονο χριστιανικό κομμουνισμό πού κήρυχνε ό Βάϊτλινγκ προστέθηκε τώρα ένα είδος κομμουνιστικού ίσλάμ. "Ομως ή προπαγάνδα αύτής τής νέας θρησκείας έμενε πρός τό παρόν περιορισμένη στό στρατώνα τών φυγάδων, δπου κυβερνούσε ό Βίλλιχ. 'Αναδιοργανώθηκε λοιπόν ή "Ενωση, βγήκε ή «Προσφώνηση» τοό Μάρτη τοό 1850, πού δημοσιεύεται στό παράρτημα* (IX, άρ. 1) καί στάλθηκε ο Χάινριχ Μπάουερ σάν άπεοταλμένος στή Γερμανία. Ή έκκληση αύτή, πού συντάχθηκε άπό τόν Μάρξ καί μένα, έχει καί σήμερα ένδιαφέρον, γιατί καί τώρα ή μικροαστική δημοκρατία έξακολουθει νά είναι τό κόμμα, πού στήν έπόμενη εύρωπαΐκή άναταραχή, πού πλησιάζει τώρα ξανά, (τά μεσοδιαστήματα στίς εύρωπαΐκές Επαναστάσεις 1815, 1830, 18481852, 1870, διαρκούν στόν αίώνα μας 15 ώς 18 χρόνια), θά πάρει στή Γερμανία οπωσδήποτε πρώτα αύτή τήν έξουσία, σάν σωτήρας τής κοινωνίας άπό τούς κομμουνιστές έργάτες. Πολλά πού ειπώθηκαν α' αύτή τήν έκκληση ταιριάζουν έπομένως καί σήμερα. Τό ταξίδι μέ ειδική άποστολή τοό Χάινριχ Μπάουερ έληξε μέ πλήρη Επιτυχία. Ό μικρός εύθυμος τσαγκάρης ήταν γεννημένος διπλωμάτης. Συμμάζεψε πάλι τά πρώην μέλη τής Έ ν ω σης, πού έν μέρει είχαν άποτοαβηχθεί στήν Ενεργό όργάνωση καί Εν μέρει δούλευαν γιά δικό τους λογαριασμό. Ιδιαίτερα φρόντί1 Αύτό τό π'ΐροβολιχό πολέμηο· οτήν Αξέγεροη τής Βαίης καί τοβ •αλατινατου ένάντια ord πρηοιχα χοβιρνητιχα οτρατιΰματα άπό χό ΜοΙη Τιαμ· τόν Ίο6νη τοβ 1649. (Σημ. -όνχ.) Ζ Βλ. τόμο I τής Ιχίοοής μας, ο·λ. 109-122. (Σημ. Σύντ.) 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Ε ^ Σ Η Σ TUS1 ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ

409

σε νά μαζέψει τούς τωρινούς άρχηγούς τής 'Εργατικής Συναδέλφωσης. Ή "Ενωση άρχισε νά παίζει καθοδηγητικό ρόλο στούς Εργατικούς, άγροτικούς καί γυμναστικούς συλλογους σέ πολύ μεγαλύτερο βαθμό ά π ' δ , τ ι έπαιζε πρίν άπό τό 1848. "Ετσι πού όταν Εγινε ή έπόμενη τρίμηνη προσφώνηση στίς κοινότητες, πού δημοσιεύτηκε τόν Ιούνη 1850, μπόρεσε νά διαπιστωθεί δτι ό σπουδαστής Σούρτς, άπό τή Βόννη, πού περιόδευε στή Γερμανία γιά λογαριασμό τής μ ι κ ρ ο α σ τ έ ς δημοκρατίας (καί πού άργότερα έγινε άμερικάνος πρώην υπουργός) «βρΐ κε κιόλας δλα τά ίκανά στελέχη στά χέρια τής "Ενωσης» (βλ. παράρτημα IX, άρ. 2). Ή "Ενωση ήταν αναμφισβήτητα ή μόνη έπαναστατική όργάνωση, πού είχε σημασία στή Γερμανία. Σέ τί δμως θά χρησίμευε αύτή ή όργάνωση, αύτό εξαρτιόταν κυρίως άπό τό άν θά πραγματοποιούνταν οί προσδοκίες γιά μιά νέα άνοδο τής έπανάστασης. Καί ή άνοδος αύτή γινόταν κατά τή διάρκεια τοο 1850 δλο καί πιό άπίθανη καί μάλιστα άδύνατη. Ή βιομηχανική κρίση τοδ 1847, πού είχε προετοιμάσει τήν έπανάσταση του 1848, είχε ξεπεραστεί. Ά ρ χ ι σ ε μιά νέα πρωτόφαντη ώς τότε περίοδος βιομηχανικής άνθισης. Γιά δποιον είχε μάτια καί μπορούσε νά τά μεταχειριστεί έπρεπε νδταν ξεκάθαρο, δτι ή έπαναστατική θύελλα τού 1848 βαθμιαία ξεθύμαινε. «Μέ τή γενική αύτή άνθιση, μέσα στήν όποία οί παραγωγικές δυνάμεις τής άστικής κοινωνίας άναπτύσσονται τόσο πλουσιοπάροχα, δσο αύτό είναι γενικά δυνατό μέσα στίς άστικές σχέσεις δ έ μ π ο ρ ε ί ν ά γ ί ν ε ι λ ό γ ο ς γ ι ά π ρ α γ μ α τ ι κ ή έ π α ν ά σ τ α σ η . Μιά τέτια έπανάσταση είναι δυνατή μόνο σέ περίοδες, δπου οί δυό αύτοί παράγοντες, οί σύγχρονες παραγωγικές δυνάμεις καί οί άστικές παραγωγικές μορφές έρχονται σέ Αντίφαση μεταξύ τους. Οί διάφοροι καυγάδες στούς όποιους Επιδίδονται τώρα οί άντιπρόσωποι τών ξεχωριστών ομάδων τοϋ ήπειρωτικοϋ κόμματος τής τάξεως καί πού έχθέτουν ή μιά ομάδα τήν άλλη, δχι μονάχα δέ δίνουν καθόλου άφορμή γιά νέες έπαναστάσεις, μά, άντίθετα, μπορούν καί γίνονται γιατί ή βάση τών κοινωνικών σχέσεων είναι προσωρινά τόσο Ασφαλής kc ί, κάτι πού δέν ξέρει ή αντίδραση, τόσο ά σ τ ι κ ή . Πάνω σ' αύτή τή βάση θά τσακιστούν τόσο σίγουρα δλες οί προσπάθειες τής άντίδρασης νά σταματήσει τήν άστική άνάπτυξη, ο σ ο χ α ί δ λ η ή ήθική Α γ α ν ά χ τ η σ η κ α ί δ λ ε ς ο ί έν θ ο υ σ ι ώ δ ι χ ε ς 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

δ ι α κ η ρ ύ ξ ε ι ς τ ώ ν δ η μ ο κ ρ α τ ώ ν » . Αύτά γράφαμε 6 Μάρξ καί Εγώ στην «'Ανασκόπηση ά π ' τ ό Μάη ίσαμε τόν Ό χ τ ώ ρ ρ η 1850» στή «Νέα Εφημερίδα τοό Ρήνου, Πολιτικο-οιχονομική Επιθεώρηση», V καί VI τεύχος, "Αμβούργο, 1850, σελ.153 1 . Αύτή όμως ή ψύχραιμη άντίληψη τής κατάστασης Αποτελούσε αίρεση γιά πολλούς Ανθρώπους, σέ μιά έποχή πού ό Λεντρύ-Ρολλέν, ό Acut Μπλάν, ό Μα τζίνι, ό Κόσσουτ, χαί Από τούς μικρότερους γερμανούς φωστήρες ό Ροόγχε, ό Κίνκελ, ό Γκέγχ καί οί δμοιοί τους, σχημάτιζαν στό Λονδίνο σωρηδόν προσωρινές μελλοντικές κυβερνήσεις, δχι μονάχα γιά τίς δικές τους πατρίδες, άλλά καί γιά δλη τήν Εύρώπη, καί τήν έποχή πού δέν έμενε πιά τίποτε άλλο παρά νά βροόν στήν 'Αμερική τά άναγκαία χρήματα μέ τή μορφή Επαναστατικού δανιίου γιά νά πραγματοποιήσουν τήν «όρωπαΐκή έπανάσταση καί φυσικά γιά νά δημιουργήσουν στό άψε σβήσε μαζί καί τίς διάφορες δημοκρατίες. Ιίοιός μπορεί νά παραξενεύεται λοιπόν γιά τό γ ε γονός ότι εδώ έπεσε στήν παγίδα ένας άνθρωπος σάν τό Βίλλιχ, καί ότι άπό παλιά έπαναστατική όρμή δελεάστηκε καί ό Σάππερ, δτι ή πλειοψηφία τών έργατών τού Λονδίνου, πού ο( περισσότεροι τους ήταν πρόσφυγες, τούς άκολούθησε ο ιό στρατόπεδα τών άστοδημοκρατών πού κατασκεύαζαν Επαναστάσεις; Μέ λίγα λόγια, ή έπιφυλαχτικότητα πού υποστηρίξαμε δέν συμφωνούσε μέ τίς Ιδέες αύτών τών άνθρώπων. "Επρεπε νά προσχωρήσουμε στήν κατασκευή Επαναστάσεων. Ε μ ε ί ς άρνηθήκαμε μέ τόν πιό κατηγορηματικό τρόπο. 'Επακολούθησε ή διάσπαση. Τή συνέχεια μπορεί νά τή διαβάσει κανένας στίς «'Αποκαλύψεις». "Τστερα Ακολούθησε ή σύλληψη πρώτα τού Νότγιουνγκ, ύστερα τού Χάουπτ στό 'Αμβούργο πού Εξελίχθηκε σέ προδότη γιατί πρόδοσε τά ονόματα τών κεντρικών όργάνων τής Κολωνίας καί πού τόν προετοίμαζαν μάλιστα γιά κύριο μάρτυρα στή δί/.η. "Ομως οί συγγενείς του γιά νά άποφύγουν αύτή τήν άτίμωοη τόν ξ α πέστειλαν στό Ρίο Ίανέριο, δπου Εγκαταστάθηκε Αργότερα σάν Εμπορος, καί δπου, σάν άναγνώριση τών υπηρεσιών του, τόν όνόμασαν πρώτα γενικό πρόξενο τής Πρωσίας καί κατόπιν τής Γερμανίας. Τώρα είναι πάλι στήν Εύρώπη 3 . 1 2 νο. Ό ριχής. Βλ. τόμ I τής Ιχίοοής μας, ο·λ. 262-263. (Σημ. Σύντ.) Ό Ζακπβρ π«9αν· οτα τέλη τής 8·χα«τ(ας 1860-1870 οτό ΑονίίΒίλλ'.χ πήρ· μέρος χαί βίακρ(&ηχ· οτόν έμφύλιο πόλιμο τής Ά μ · Στή μαχη τοΟ Μούρφρηομπορο (Τέννιοη), Ικου ήταν ταξίαρχος 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Ε ^ Σ Η Σ TUS1 ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ 418

Γιά τήν καλύτερη κατανόηση τών «Αποκαλύψεων» δίνω τόν κατάλογο τών κατηγορουμένων της Κολωνίας: 1) Π. Γ χ . Ρέζερ, καπνεργάτης 2) Χάινριχ Μπύργκερς, προοδευτικός βουλευτής τού Λ ά ν τ τ α γ χ , πού πέθανε άργότερα. 3) Πέτερ Ν ό τ γιουγχ, ράφτης, πέθανε πρίν άπό λίγα χρόνια σάν φωτογράφος στό Μπρεσλάου. 4) Β Γ. ΡάΓφ. 5) Δρ. Χέρμαν Μπέχερ, τώρα είναι δήμαρχος τής Κολωνίας χαί μέλος τής "Ανω 6ουλης. 6 ) Δρ. Ρόλαντ Ν'τάνιελς, γιατρός, πέθανε λίγα χρόνια μετά τή δίχη άπό φυματίωση, πού τήν άρπαξε οτή φυλακή. 7) Κάρλ "Οττο, χημικός 8) 'Αβραάμ Γιάχομπυ, τώρα είναι γιατρός στή Νέα 'Γόρχη. 9 ) Δ?. Γ. Γ. ΚλάΓν, τώρα είναι γιατρός χαί όημοτιχός σύμβουλος στήν Κολωνία. 10) Φερδινάνδος Φ ρ ί ϊ λ ι γ χ ρ α τ , πού ήταν άπό τότε στό Λονδίνο. I I ) Γ. Λ. "Ερχαρντ, παραγγελιοδόχος. 12) Φρίντριχ Λέσσνερ, ράφτης, τώρα βρίσκεται στό Λονδίνο. Ά π ' α ύ τ ο ύ ς , ύστερα άπό δημόσια δίχη σέ όρχωτό δικαστήριο, πού βίσταξε άπό τίς 4 τού Ό χ τ ώ β ρ η ίοαμε τίς 12 τού Νοέμβρη 1852, καταδικάστηκαν γιά άπόπειρα Ισχατης προδοσίας οί Ρέζερ, Μπύργκερς καί Νότγιουνγκ σέ έξι χρόνια, ci Ράϊφ, "Οττο χαί Μπέχερ οέ πέντε χρόνια, ό Λέσσνερ σέ τρία χρόνια φυλαχΛ, ένώ ό Ν'τάνιελς, ό Γιάχομπυ καί ό "Ερχαρντ άθωώθηχαν. Μέ τή δίχη της Κολωνίας κλείνει αύτή ή πρώτη περίοδος τού γερμανικού χομμουνιστιχοΟ εργατικού κινήματος. Α μ έ σ ω ς μετά τήν καταδίκη διαλύσαμε τήν "Ενωοή μας. "Γστερα άπό λίγους μήνες άπεβίωσΐ χαί ή ιδιαίτερη "Ενωση τοό Βίλλιχ καί τού Σάππερ. • · * Μιά γενεά μάς χωρίζει τώρα άπό κείνη τήν έποχή. Τότε ή Γερμανία ήταν χώρα τής χειροτεχνίας χαί τής οίχιαχής βιομηχανίας πού στηριζόταν στή χειρωναχτιχή έργαοία. Το'ιρχ είναι μιά μεγάλη βιομηχανική χώρα πού βρίσκεται άκόμα σέ διαρκή βιομηχανική έπανάσταση. Τότε έπρεπε νά ψάξουμε νά βρούμε ένανέναν τούς έργάτες πού κατανοούσανε τή θέση τους σάν έργάτες χαί τήν ίστοριχο-οιχονομιχή άντίθεση τους μέ τό κεφάλαιο, χι αύτό γιατί ή άντίθεση δημιουργόταν τότε γιά πρώτη φορά.
τραοματίοτηχε οτό θώρακα, Ιγιν» ΐμ®ς χαλα χαί πέθανε περίπου πρίν άπό ΐ έ χ α χρόνια οτήν Άμεριχ*.—'Από τα άλλα πρόοοπα πού άνααχρα παρ m a ν® &4λα> νά οημειώς» άχόμα δτι ό Χάινριχ Μπαοοιρ έ^αφανίοτηx t οτήν Αϋοτραλία. Ό Βα.τλινγχ χαί ό "Εβ«ρμπ«χ πέθαναν οτήν "Αμερική. (Σ η μ « ( ® ο η τ ο Ο " Ε ν γ χ » λ ς). 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Σήμερα είναι υποχρεωμένοι νά κρατούν ολόκληρο τό γερμανικό προλεταριάτο μέ έκτακτους νόμους μόνο καί μόνο γιά νά Επιβραδύνουν λιγάκι τό προτοές τής άνάπτυξής του πρός τήν άπόχτηση πλέριας συνείδησης τής θέσης του σάν καταπιεζόμενης τάξης. Τότε ήταν υποχρεωμένοι νά δουλεύουν παράνομα ot λίγοι άνθρωποι πού είχαν φτάσει ώς τήν κατανόηση τοό ιστορικού ρόλου τοϋ προλεταριάτου, καί νά συγκεντρώνονται κρυφά κατά μικρές ομάδες άπό τρείς ως είκοσι άνθρωποι. Σήμερα τό γερμανικό προλεταριάτο δέν έχει πιά άνάγκη άπό Επίσημη όργάνωση οδτε νόμιμη οδτε μυστική 1 . Ή άπλή αύτονόητη συνοχή ομοϊδεατών συντρόφων πού άνήκουν στήν ίδια τάξη είναι άρχετή γιά νά συγκλονίσει ολόκληρο τό γερμανικό ράιχ, χωρίς καταστατικό, χωρίς διοικήσεις, χωρίς άποφάσεις καί άλλους χειροπιαστούς τύπους. Ό Βίσμαρκ είναι διαιτητής στήν Εύρώπη, έξω άπό τά γερμανικά σύνορα. "Ομως μέσα στή χώρα μεγαλώνει, κάθε μέρα καί πιό άπειλητικό, τό άθλητικό παράστημα τοϋ γερμανικού προλεταριάτου, πού πρόβλεψε ό Μάρξ άπό τό 1844, ό γίγας γιά τόν όποιο είναι κιόλας πολύ στενάχωρο τό οικοδόμημα τοό Ράιχ πού ήταν όπολογισμένο στά μέτρα τοϋ φιλισταίου. Μεγαλώνει ή ρωμαλέα κορμοστασιά μέ τούς φαρδείς ώμους καί π λ η σιάζει ή στιγμή, πού μονάχα άν σηκωθεί άπό τή θέση του θά τινάξει στόν άέρα δλο τό οικοδόμημα τοϋ αύτονρατορικοϋ συντάγματος. Κι άκόμα περισσότερο. "Εχει τόσο δυναμώσει τώρα τό διεθνές κίνημα του εύρωπαϊκοϋ καί άμερικάνικου προλεταριάτου, πού δχι μονάχα ή πρώτη στενή του μορφή—ή μυστική "Ενωση—μά καί ή δεύτερη άπειρα πιό πλατιά μορφή μετατράπηκε σέ δεσμά γι' αύτό, καί πού τό άπλό αίσθημα τής άλληλεγγύης πού στηρίζεται στήν κατανόηση τής ταυτότητας τής τ α ξικής θέσης, φτάνει γιά νά δημιουργήσει καί νά διατηρήσει ά ν ά μεσα στούς Εργάτες δλων τών χωρών καί κάθε γλώσ:ας ένα καί μόνο μεγάλο προλεταριακό κόμμα. Έ διδασκαλία πού όποστήριξε ή "Ενωση άπό τό 1847 ίσαμε τό 1852 καί πού τήν δποδέχτηκαν τότε οί σοφοί φιλισταίοι σηκώνοντας τούς ώμους σάν δημιουργήματα τής φαντασίας άνισόροπων Εξτρεμιστών, σάν μυστική διδασκαλία μερικών σκόρπιων αιρετικών, αύτή ή διδασκαλία έχει τώρα άναρίθμητους όπαδούς σ' δλες τίς πολιτισμένες χ ώ 1 Μ' αότά τά λόγια ·1ρα>ν·ύ·ται ό "Ενγχ·λς άπλός τήν πολιτική τοβ Βίομαρχ, πού ή θ · λ · νά άπαγορίψιι τό προλιταριαχό χόμμα χα( νά οτραγ· γαλίοιι τό έργατιχό χίνημα. (Σημ. Σύντ.) 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Ε ^ Σ Η Σ TUS1 ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ

413

ρες τοδ κόσμου, τόςο άνάμεσα στους κατάδικους τών όρυχείων τής Σιβηρίας, δσο καί άνάμεσα στους χρυοορύχους τής Κ α λ ι φόρνιας. Καί ό ιδρυτής αυτής τής διδασκαλίας, ό άνθρωπος πού πιό πολύ μισήθηκε χαί συκοφαντήθηκε οτήν έποχή του, ό Κάρλ Μάρξ, δταν πέθανε, ήταν ό πολυζήτητος καί πάντα πρόθυμος σύμβουλος του προλεταριάτου τοϋ Παλιού καί τού Νέου Κόσμου.
Αονβίνο, β τοΟ Όχτώβρη 1885. Γράφτηκε άπό τόν Φριντριχ "Ενγχελς αάν εΙοαγωγή τής 3ης ΐχδοαης τον Χργον τον Μάρξ «'Αποκαλύψεις γιά τή δίκη τών Κομμοννιοτών οτήν Κολωνία». Χόττινγχεν-Ζνρίχη, 1885. Δημοσιεύτηκε γιά πρώιη φορά τό 1885 ατό «Σοσιαλδημοκράτη». Σύμφωνα μέ τήν τρίτη ΐχδοση τών * Αποκαλύψεων γιά τή δίχη rät» Κομμουνιστών οτήν Κολωνία». 

•ε

ΦΡΙΝΤΡΙΧ

ΕΝΓΚΕΛΣ

ο Λουδοβίκος φούέρμπαχ και το τελοςϊ τησ κλασικησ γερμανικησ φιλοσοφιασ
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Στόν πρόλογο τής «Κριτικής τής Πολιτικής Οικονομίας», Βερολίνο, 1859, ό Κάρλ Μάρξ άφη,-είται πώς στά 1845, στίς Βρυξέλλες, καταπιαστήκαμε ot δυό μας νά επεξεργαστούμε άπό κοινού «τήν άντίθεση τής άποψης μας»—τής όλιστικτς άντίληΨΐ» Ιστορίας, που τήν Επ^ξίργοστηκε κυρίως ό Μάρξ— «πρός τήν ιδεαλιστική άποψη τής γερμανικής φιλοσ.φίας, καί νά ξεκαθαρίσουιιε πραγματικά τους λογαριασμούς μας μέ τήν προηγούμενη φιλοσοφική μας συνείδηση. Ή πρόθεση αύτή π ρ α γ ματοποιήθηκα μ:1 τή μορ?ή μιας κριτικής τής μεταχεγκελιανής φιλοσοφίας. Τό χειρόγραφο, δυό χοντροί τόμοι σί δγδοο σ / ή μ α , είχε άπό καιρό φτάιει στόν τόπο τής Εκδοσής του, στή Β ϊ ί τ φ α / ( ζ , όταν μάς ήρθε ή είδηση ότι ot συνθήκες πού άλλαξαν δέν Επιτρέπουν τήν Εκτύπωση. 'Εγκαταλείψαμε τό χειρόγροφσ στήν τρωκτική κριτική τών ποντικών τόσο πιό πρόθυμα, όσο είχαμε πετύχει τόν κύριό μας σκοπό—νά ξεκαθαρίσουμε γιά μάς τούς ίδιους τά ζηττ'ματα». Ά π ό τότες πέρασαν πάνω άπό σαράντα χρόνια, κι ό Μάρξ πέθανε, χωρίς νά Εχει δοθεί σέ κανέ-αν άπό μ ά ; ή εύκαιρία νά ξαναγυρίσουμε στό θέμα. Γιά τή σχέση μας μέ τόν Χέτκελ Εκφραστήκαμε πού καί πού, όμως πουθενά δέν Εγινε αύτό όλο· χ) ηοι· μένα καί μέ συνοχή. Στόν Φόύ)ρμπαχ, πού ώστόσο, άπό πολ • λές άποψ.ις άποτελεί εναν Ενδιάμεσο κρίκο άνάμεσα στή χεγκιλιανή φι/χσ-φία καί στή δικιά μας άντίληψη, δέν ξαναγυρίσαμε ποτέ. Στό μεταξύ, ή κοσμοθεωρία τοϋ Μάρξ βρήκε Εκπροσώπου; πολύ πέρα άπό τά σύνορα τής Γερμανίας καί τής Κύρώπης καί σέ δλες τίς καλλιεργημένες γλώσσες τοϋ κόσμου. Ά π ο την ά λ - 

Ο ΦΟ-Υ-ΕΡΜΤΤΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 415

λη μεριά, ή χ λ α α ι χ ή γερμανική φιλοσοφία περνά Ινα είδος Αναγέννησης στό έςωτερικό, ίόίως σιήν ' Α γ γ λ ί α χαί τίς Σκανδιναβικές χώρες, χι άχόμα χαί στήν Γδια τή Γερμανία ό χόσμος φαίνεται S a άρχισε νά βαριέται τά έ χ λ ε χ τ ι χ ά νεροζούμια, που σερβίρονται στά έχει ΙΙανεπισχήμια μέ τ' δνομα φιλο.>οφία. Μηρός σ' αυτή τήν καιοοταση, μου φά\ηκε οτι Επιβαλλόταν ολο χαί περισσότερο νά έκθιοω σύντιμα χαί συνεχτιχά τή σχέαη μας μέ τ ή χεγχελιανή φιλοσοφία, πώς ξεκινήσαμε καί πώς χαρίσαμε ά π ' α ύ τ ή ν . 'Επίσης μού φάνηκε σάν άνεκπλήρωτο χρέος τιμής ή πλέρια άναγνυ ριση τής έπίίραοης πού, περισσότερο άπό ολους τούς άθλους μεταχεγχελιανούς φιλοσοφους, είχε άπάνω μας δ ΦόΟ-ρμπαχ στήν περίοδο τής θύελλας χαί τής όρμής μας. Ι ΐ ι ά σ τ η χ α λοιτ.όν πρόθυμα άπό τήν εύκαιρία, όταν ή σύνταξη τής «KCÔÎ Τσάϊτ» μού ζ τησε μιά κριτική τού βιβλίου τού Στάρκε γιά τόν Ψόϋερμπαχ. Ί Ι έργασία μου δημοσιεύτηκε στό 4 καί 5 τεύχος του 1886 αύτού τού περιοόικού καί βγαίνει τώρα σάν άναθεωρημένη χωριστή έκδοση Ιΐροτού στείλω τούτες τίς γραμμές σ:ό τυπογραφ ίο ξέθαψα ίλλ/j μιά φορά τό παλιό χείρό,-ραφο τοό 1845-46 1 καί τό ξανακοίταξα, Τό κεφάλαιο γιά τόν Φ^ϋερμπαχ δεν είναι α π ο τελειωμένο. Τό τελειωμένο μέρος Αποτελείται άπό μιάν έκθεση τής υλιστικής άντίληψης τής ίστορίας, πού άποδίίχνει μονάχα m o o Ατελείς ήταν άχομα τότε οί γνώσεις μας τής οικονομικής ιστορίας. Λείπει άπό κεί ή κριτική τής ίδιας τής διδασκαλίας το·> Φ ό ϋ ε ρ μ π α χ . Γιά τόν τωρινό / ο ι π ό ν σκοπό ήταν άχρηστο. Σάν αντιστάθμισμα ομως, βρήκα σ' Ινα παλιό τετράδιο τοϋ Μάρξ τίς έντεκα θέσεις γιά τόν Φόϋερμπαχ πού οημοσιεύονται στό παράρτημα, t i v a i σημειώσεις γραμμένες βιαστικά, γιά κ α τοπινή έτ.εξεργασία, χωρίς νά προορίζονται κ α θ ό ' ο υ γιά δημο], άνεχτίμητες δ,αως γιατί είναι τό πρώτο ντοκουμινΐο, δη έχει ριχτεί ό μεγαλοφυής σπόρος τής νέας κοσμοθεωρίας.
Λονίινο, 21 τοβ Φλεβάρη 1S88. Γράφτηχι άπό τόν Φρίηριχ ΈνγχιΧς γιά τήν ξεχωριηιή εχΛοοη τοΰ Foyov τον *0 ΛοιιΛοβίχος Φόνιρ/ιπαχ καί τό ri/ίο; τής χλααιχής γεοιι ινιχής φιΧυοοφίας». Στουτγάρδη 'Î8S8. Φβίντβΐχ "Ενγκελς

Tiwpoira μι ιήν ΐχδοοη τον 1888.

1 ΈννοίΙ *ί& τή «Γερμανική Ίί·ολογία». (Σημ. Σύντ.) 

ο

Λ Ο Υ Δ Ο Β Ι Κ Ο Σ Φ Ο Υ Ε Ρ Μ Π Α Χ ΚΑΙ Τ Ο ΤΈΛΟΣ ΤΗΣ Κ Λ Α Σ Ι Κ Η Σ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ I

Τό βιβλίο αότό 1 , μάς ξαναφέρνει οέ μιά περίοδο, πού χρονικά μάς χωρίζει άπ 1 αύτή ν μιά ολόκληρη άνθρώπινη γενεά, πού δμως Εχει γίνει τόσο ξένη στή σημερινη γενεά τής Γερμανίας, σάν νάχε περάσει άπό τότε Ενας ολόκληρος αιώνας. Κι ώστόσο ήταν ή περίοδος τής προετοιμασίας τής Γερμανίας γιά την έπανάσταση τού 1δ4δ. Καί δλα δσα Εγιναν άπό τότε στή χώρα μας, είναι μονάχα ή συνέχεια τού 1848, μονάχα ή έκτέλεση τ·,ς πνευματιχής διαθήκης τής έπανάστασης. "Οπως στή Γαλλία τού XV111 αίώνα, Ετσι χαί στή Γερμανία του XIX, ή φιλοσοφική έπανάσταση προετοίαασε τήν πολιτική χατάρευση. Μά πόσο διαφορετικές στήν δψη ήταν οί δυό αύτές φιλοσοφικές έπαναστάσίΐς ! Οί γάλλοι βρίσχοντχν σέ άνοιχ τ ό άγώνα με ολόκληρη τήν Επίσημη έπιστήμη, μέ τήν εκκλησία, συχνά καί μέ τό χράτος, τά συγγράμματά τους τά τ ύ π ω ναν Εξω άπό τά σύνορα τής χώρας τους, στήν 'Ολλανδία ή στήν 'Αγγλία, ένώ οί ίδιοι συχνά κινδύνευαν νά π ί ν ε στή Βαστίλλη. 'Αντίθετα, οί γερμανοί ήταν χαθηγητάδες, διορισμένοι άπό τό χράτος δάσκαλοι τής νεολαίας. Τά συγγράμματά τους ήταν άναγνωρισμένα διδαχτιχά βιβλία χαί ή κορωνίδα δλης τής έξέλιξης, τό χεγχελιανό σύστημα, είχε μάλιστα άνυψωθεί Γσαμε Ενα σημείο στό βαθμό βασιλικής πρωσιχής κρατικής φιλοσοφίας! Καί μήπως Επρεπε ή έπανάσταση νά κρύβεται πίσω ά π ' αύτούς
1 «Aouîofllxoc Φίΐιιρμπαχ», τοβ Κ. Ν. Σταρχε, ΒιΒάχτορα. τής φιλοσοφίας, ΣτουτγάρΒη, Φάρντ. Έ ν χ ι , 1885. (Σ η μ ι (α>οη τ ο β * Β ν γ χ • λ ς). 

Ο ΦΟ-Υ-ΕΡΜΤΤΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 417

τούς καθηγητάδες, πίσω άπό τά σχολαστικά-σκοτεινά τους λόγια, μέσα στίς βαριές άνιαρές περίοδές τους; Καί μήπως δέν ήταν οί φιλελεύθεροι, οί πιό σφοδροί άντίπαλοι αυτής τής φιλοσοφίας πού θόλωνε τά κεφάλια, οί άνθρωποι άχριβώς, πού τότε θεωρούνταν έχπρόσωποι τής Επανάστασης ; Αύτό δμως πού δέν τόβλεπαν ούτε ή κυβέρνηση, οδτε οί φιλελεύθεροι, τό είδε, τουλάχιστο, άκόμα άπό τό 1833, Ε ν α ς άνθρωπος πού είν' άλήθεια, τόν λέγανε Έρρίχο Χάϊνε 1 . 'Ας πάρουμε Ενα παράδειγμα. Καμιά φιλοσοφική θέση δέν προκάλεσε τόσο πολύ τίς ευχαριστίες μυωπικών κυβερνήσεων καί τήν όργή έξίσου μυωπικών φιλελευθέρων, 3σο ή περίφημη θ έ σ η τ ο υ " Χ έ γ κ ε λ : « Ό , τ ι είναι πραγματικό, είναι λογικό, καί 3,τι είναι λογικό, είναι πραγματικό». Καί αύτό γιατί 8τσι δικαιωνόταν όλοφάνερα καθετί πού άπάρχει καί εδλογοόνταν φιλοσοφικά ό δεσποτισμός, τό άστυνομικό κράτος, ή δικαστική αύθαιρεσία τής αύλή:, ή λογοκρισία. Κι Ετσι τήν κατάλαβε ό Φρειδερίκος Γουλιέλμος ό III, Ετσι τήν κατάλαβαν οί άπήκοοί του. Γιά τόν Χέγκελ δμως δ,τι όπάρχει, δέν είναι καθόλου οπωσδήποτε καί πραγματικό. Ή ιδιότητα τής πραγματικότητας άνήκει μόνο σέ δ,τι είναι ταυτόχρονα καί άναγκαίο, «στήν πορεία τής άνάπτυξής της ή πραγματικότητα άποδείχνεται δτι είναι ή άναγκαιότητα». I V αύτό ό Χέγκελ σέ καμιά περίπτωση δέ θεωρεί οπωσδήποτε σάν πραγματικό Ενα οποιοδήποτε κυβερνητικό μέτρο—6 ίδιος ό Χέγκελ άναφέρει σάν παράδειγμα «μιά κάποια φορολογική διάταξη». "Ο,τι δμως είναι άναγκαίο, άποδείχνεται σέ τελευταία άνάλυση καί λογικό. "Αν λοιπόν έφαρμοστεί στό τότε πρωσικό κράτος, ή χεγχελιανή θέση τότε αύτό σημαίνει μονάχα δτι τό κράτος αύτό είναι λογικό, είναι σύμφωνο μέ τή λογική, έφόσον είναι άναγκαίο. Κι άν' ώστόσο μάς φαίνεται κακό, Εξακολουθεί δμως νά όπάρχει, τότε ή κακή κ υ βέρνηση βρίσκει τή δικαίωσή της καί τήν έξήγησή της στό γεγονός οτι οί δπήκοοί της είναι κακοί. Οί τότε πρώσοι είχαν τήν κυβέρνηση πού τούς άξιζε. "Ομως, ή πραγματικότητα κατά τόν Χέγκελ δέν είναι κ α θόλου ιδιότητα, πού άνήχει σέ μιά δοσμένη κοινωνική ή πολιτική κατάσταση πραγμάτων κάτω άπό οποιεσδήποτε συνθήκες
1 Ό Έ ν γ χ ι λ ς ivvoit τίς παρατηρήοιις τοΟ Xdlv· γιά τή «φιλοοοφιχή επανάοταοη ατή Γερμανία» οτά 4ρΡρα ~ο6 Ι γ ρ α φ ι τό 1833 ιΓι4 τήν ίοτορία τής θρηοχ»ίας χαί τής Φίλοοοφίας Οτή Γερμανία». (Σημ. -6ντ.)

-

tιαΧ,/ΙΟ tp/a, τόμσί //. 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

χαί αέ δλες τίς έποχές. 'Αντίθετα. Έ ρωμαϊκή δημοκρατία ήταν πραγματική, μά τό ίδιο πραγματική ήταν χι ή ρωμαϊκή αύτοκρατορ α, ποό τήν παραμέρισε. Ί 1 γαλλική μοναρχία τό 1789, είχε γίνει τόσο μή π ρ α γ μ α τ ο ή , δηλ. στερούνταν τόοο κάθε άναγκαιότητα, είχε γίνει τόσο παράλογη, πού Επρεπε νά καταστραφεί άπό τή μεγάλη Έ π α ν ά σ ι α ι η , γιά τήν οποία ό Χέγχελ μιλά πάντα μέ τό μεγαλύτερο Ενθουσιασμό. Έ δ ώ λοιπόν ή μοναρχία ήταν τό μή-πραγματικό, ή έπανάσταση τό πραγματικό. Κι έτσι στήν πορεία τής Εξέλιξης καθετί ποό ήταν πρίν τ ρ α γ μ α τ ι κό, γίνεται μή πραγματικό, χάνει τήν άναγκαιότητά του, τό δικαίωμά του νά υπάρχει, τή λογικότητά του. Στή Οεση τοϋ πραγματικού ποό πεθαίνει, μ π α ί ν · : μιά νέα, βιώσιμη πραγματικότητα—είρηνιχά, δταν τό πα? ιό είναι άρκετά συνετό καί π ε θαίνει χωρίς Αντίσταση, μέ τή βία, άν τό παλιό Εναντιωθεί σ* αυτή τήν αναγκαιότητα. Κι Ετσι ή χεγκελιανή θέση μετατρέπεται στό άντίθετό τη; μέ βάση την ίδια τή χεγκελιανή διαλεχ τ ι κ ή : δ,τι είναι πραγματικό στήν περιοχή τής Ανθρώπινης ιστορίας, γίνεται μέ τόν καιρό παράλογο, είναι λοιπόν κιόλας άπό τόν προορισμό του παράλογο, είναι άπό τά πρίν μολυσμένο μέ παραλογισμό. Κι δ,τι είναι λογικό οτά κεφάλια τών άνθρώπων, προορίζεται νά γίνει πραγματικό, δσο κι άν Αντιφάσκει στήν πραγματικότητα, πού υπάρχει φαινομενικά. Ί Ι θέση γιά τή λογιχότητα χάθε πραγματιχοϋ, σύμφωνα μέ δλους τούς κ α νόνες τής χεγκελιανής μεθόδου σκέψη;, μετατρέπεται στήν άλλη θέση: δ,τ: υπάρχει Αξίζει νά καταστραφεί. Μά σ' αύτό άκριβώς βρισκόταν ή πραγματική οημασία κι ό έπαναστατικός χ α ρ α κ τ ί ρ ι ς τής χεγκελιανής φιλοσοφίας, (καί στήν έξέτασή μας έδώ πρέπει νά π«ριορισ:οϋμε σ' αύτή τή φιλοσοφία πού άποτελεί τό κλείσιμο 2*.ης τής κίνησης άπό τόν καιρό τοϋ Κάντ), δτι διάλυε μιά γιά πάντα τήν άντίληψη πώς είναι οριστικά δλα τά προϊόντα τής άνθρώπινης σκέψης χαί δράσης. Γιά τόν Χέγχελ ή άλήθ;ια, που είχε καθήκον νά γνωρίσει ή φιλοσοφία, δέν ήταν πιά μιά συλλογή Από Ετοιμες δογματικές θέσεις, πού δταν έχουν πιά Ανακαλυφθεί δέν άπομένει άλλο παρά v i τίς μάθουμε ά π ' Εξω. Ί Ι άλήθεια βρισκόταν τώρα στό ίδιο τό προτσές τής γνώσης, στή μακρόχρονη ίστορική έξέλιξη τής Επιστήμη;, πού άπό τίς κατώτερες βαθμίδες τής γνώσης, ανεβαίνει διαρκώς σέ άνώτερες, χωρίς δμως ποτέ νά φτά:ει μέ τήν άνακάλυψη μιάς λεγόμενης άπόλυτ/;ς άλή- 

Ο ΦΟ-Υ-ΕΡΜΤΤΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 419

θειας σέ σημείο, πού νά μή μπορεί πιά νά προχωρήσει πιό π έ ρα, όπου δέν τής μένει τίποτ* Αλλο νά χάνει παρά νά σταυρώσει τά χέρια καί νά θαυμάζει τήν Απόλυτη Αλήθεια πού κατ ά χ τ η σ ε . Καί δπως στό πεδίο τής φιλοσοφικής γνώσης, τό ίδιο γίνεται χαί οέ χάθε άλλο πεδίο γνώσης, καθώς καί στό πεδίο τής π ρ α χ τ ι χ ή ς ίράσης. "Ακριβώς δπως ή γνώοη, έτσι χαί ή ίστορία δέ μπορεί νά βρει τήν οριστική ολοκλήρωση της σέ μιά τέλεια, ιδεώδη κατάσταση τής Ανθρωπότητας. Ί Ι τέλεια κοινωνία, τό τέλειο «χράτος», είναι π ρ ά γ μ α τ α πού μπορούν νά ΰ π ο ρ χουν μονάχα στή φαντασία. 'Αντίθετα, δλες οί ίοτορικές κ α τ α στάσεις πού διαδέχονται ή μιά τήν άλλη, είναι μονάχα παροδικές βαθμίδες στήν ά τ έ λ ε ι ω τ η έξελιχτική πορεία τής Ανθρώπινης κοινωνίας άπό τό κατώτερο στό άνώτερο. Κάθε βαθμίδα είναι Αναγκαία, καί έτσι έχει τή δικαίωσή της γιά τήν έποχή καί τούς δρους σ:ούς οποίους χρωστά τήν χαταγωγή της. Γίνεe n δμως σαθρή καί χάνει τή δικαίωσή της μπρος σέ νέους, άνώτερους δρους, πού Αναπτύσσονται βαθμιαία στούς κόλπους της. Υ π ο χ ρ ε ώ ν ε τ α ι νά παραχωρήσει τή θέση της σέ μιάν άνώτερη βαθμίδα, πού κι αύτή, μέ τ ή σειρά της, θά παρακμάσει καί θά άφανιστεί. "Οπως ή άστική τάξη μέ τή μεγάλη βιομηχ α ν ί α , μέ τό συναγωνισμό καί τήν παγκόσμια αγορά, διαλύει στήν πράξη δλους τούς σταθερούς, πατροπαράδοτους θεσμούς, έτσι χαί ή δ ι ο λ ε χ τ ι χ ή αύτή φιλοσοφία διαλύει δλες τίς π α ρ α στάσεις γιά μιάν όριστιχή άπόλυτη Αλήθεια καί γιά Αντίστοιχες σ* αύτήν άπόλυτες καταστάσεις τής Ανθρωπότητας. Γιά τή διαλ ε χ τ ι χ ή φιλοσοφία ίέν υπάρχει τ ί π ο τ α τό οριστικό, τό Απόλυτο, τό 1»ρό. 'Αποκαλύπτει γιά δλα καί σέ δλα τον παροδικό τους χαρακτήρα, καί τίποτα δέν υπάρχει γ ι ' αύτήν, έκτος ά π ό τ ό Αδιάκοπο προττές γέννηοης καί άφανισμού, τής άτέλειωτης άνύψωσης άπό τό κατώτερο στό άνώτερο. Καί ή δ α λ ε χ τ ι κ ή φιλοσοφία δέν είναι παρά τό άπλό άντικαθρέφτιομα αύτου τοϋ προτσές στόν σκεφτόμενο Εγκέταλο. "Εχει, βέβαια, καί μιά σ-ιντηρητική π λ ε υ ρ ά : Αναγνωρίζει δτι κάθε βαθμίδα τής γνώσης καί τής κοινωνίας δικαιώνεται γιά τήν έ π ο χ ή της καί τίς συνθήκες της. Μά μόνον αύτό. "Π συντηρητικότητα αύτού τού τρόιιου άντίληψης είναι σχετική, ό Επαναστατικός της χ α ρ α κ τ τ ρ σ ς είναι ά π ί λ υ τ ό ς — ε ί ν α ι τό μόνο άπόλυτο πού παραδέχεται ή διαλεκτική φιλοσοφία. Δέ χρειάζεται έδώ νά Εξετάσουμε τό πρόβλημα Αν αύτός 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ό τρόπο; αντίληψης συμφωνεί πέρα γιά πέρα μέ την τωρινή χ α τάσταση τών φυσιχών Επιστημών, που γιά τήν ίδια τή γή προφητεύουν ένα πιθανό, γιά τό χατοιχήσιμό ττ,ς δμως ένα άρχετά βέβαιο τέλος χαί που έπομένως Αναγνωρίζουν γιά τήν ά ν θρώπινη ίστορία δχι μονάχα μιάν Ανιούσα, μά χαί μιά χατιουσα γραμμή. Βρισκόμαστε πάντως άχόμα μαχριά άπό τό σημείο στροφής, άπ* δπου ή ίστορία τ ή ; χοινωνίας θά άρχίσει νά παίρνει τόν κατήφορο χαί δέ μπορούμε ν ί Απαιτούμε άπό τή χ ε γ κελιανή φιλοσοφία νά είχε καταπιαστεί μ' ένα θέμα, πού οί φυσιχές Επιστήμες στήν Εποχή της δέν τόχαν καθόλου βάλει στήν ήμερήσια διάταξη. Αύτό δμως που πρέπει πραγματιχά νά πούμε έδώ, είναι δτι τήν παραπάνω άνάπτυξη δέν τή βρίσκουμε διατυπωμένη μέ τήν ίδια οξύτητα στόν Χέγκελ. Είναι άναγχαίο συμπέρασμα τής μεθόδου του, ποΰ ποτέ του δμως ό ίδιος δέν τό Εβγαλε τόσο ξεκάθαρα. Κι αύτό γιά τόν Απλούστατο λόγο, δτι ήταν Υποχρεωμένος νά φτιάξει Ενα σύστημα χαί, σύμφωνα μέ τίς πατροπαράδοτες Απαιτήσεις, Ενα φιλοσοφικό σύστημα πρέπει νά κλείνει μ' Ενα οποιοδήποτε είδος Απόλυτης Αλήθειας. "Οσο λοιπόν χι 4ν τονίζει ό Χέγκελ, ίδίως στή «Λογιχή» του, δτι ή αίώνια αύτή Αλήθεια δέν είναι τίποτ' άλλο Από τό λογικό, δηλ. τό ίδιο τό Ιστορικό προτσές, ωστόσο είναι κι ό ίδιος υποχρεωμένος νά δόσει ένα τέλος σ' αύτό τό προτσές, γιατί Αχριβώς πρέπει χάπου v i καταλήξει μέ τό σύστημά του. Στή «Λογική» μπορεί αύτό τό τέλος νά τό κάνει ξανά άρχή, γιατί έδώ τό τελικό σημείο, ή Απόλυτη ιδέα—πού είναι άπόλυτη μονάχα στό βαθμό πού δέν Εχει άπολύτως τίποτα νά μάς πει γι'αύτήν—«Εξωτερικεύεται», δηλ μετατρέπεται στή φύση χαί Αργότερα ξαναγυρίζει πρός τόν Εαυτό της, στό πνεύμα, δηλ. στή σκέψη χαί στήν ίστορία. Ό μ ω ς στό τέλος όλης τής φιλοσοφίας Ενα παρόμοιο ξαναγύρισμα στήν άρχή είναι δυνατό μόνο μέ Ε ν α ν τρόπο. Καί συγκεκριμένα τοποθετώντας τό τέλος τής φιλοσοφίας έκεί πού ή Ανθρωπότητα φτάνει στή γνώση αύτής άκριβώς τής άπόλυτης ιδέας καί διακηρύχνει δτι ή γνώση αύτή τής άπόλυτης ιδέα; Εχει κατορθωθεί στή χεγκελιανή φιλοσοφία. Έ τ σ ι όμως Ανακηρύχνεται άπόλυτη Αλήθεια δ) ο τό δογματικό περιεχόμενο τού χεγκελιανού συστήματος, σέ Αντίφαση μέ τή διαλεχτική του μέθοδο, πού διαλύει καθετί τό δογματικό. Έ τ σ ι πνίγεται ή έ π α ναστατική του πλευρά κάτω άπό τήν πληθωρική Ανάπτυξη τή( 

Ο ΦΟ-Υ-ΕΡΜΤΤΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 421

συντηρητικής του πλευράς. Κι αυτό πού ισχύει γιά τή φιλοσοφική γνώση, ι σ χ ύ « καί γιά τήν Ιστορική πράξη. Ή άνθρωπότητα πού, στό πρόσωπο τοϋ Χέγκελ, Εχει φτάσει στό σημείο νά σχεφθεί τήν Απόλυτη ιδία, πρέπει καί πραχτικά νά Εχει προχωρήσει τόσο, ώστε νά μπορεί νά εφαρμόσει στήν πραγματικότητα αύτή τήν άπόλυτη ιδέα. Δέν πρέπει λοιπόν νά τό παρακάνουμε μέ τίς πραχτικές πολιτικές άξιώσεις τής άπόλυτης ιδέας άπό τούς συγχρονους της. Κι Ετσι βρίσκουμε στό τέλος τής «Φιλοσοφίας τοϋ Δικαίου» οτι ή άπόλυτη ιδέα πρέπει νά πραγματοποιηθεί στή συνταγματική έκείνη μοναρχία πού ό Φρειδερίκος Γουλιέλμος 111 τήν όποσ^όταν τόσο Επίμονα όσο καί μάταια ατούς υπηκόους του, δηλ. σέ μιά περιορισμένη, μετριοπαθή καί εμ|·εση κυριαρχία τών ίδιοχτητριών τάξεων, πού Ανταποκρινόταν στίς τοτινές γερμανικές μικροαστικές συνθήκες. Έ τ σ ι μδς άποδείχνεται Επίσης θεωρητικά ή άνάγκη νά υπάρχουν οί εύγενείς. Οί εσωτερικές Αναγκαιότητες τοϋ συστήματος φτάνουν λοιπόν μονάχες τους γιά νά Εξηγήσουν πώς μιά πέρα γιά πέρα Επαναστατική μέθοδος σκέψης γέννησε Ενα πολύ ήπιο πολιτικό συμπέρασμα, "fI ειδική μορφή αύτοϋ τοϋ ουμπεράσματος προέρχεται πάντως άπό τό γεγονός οτι ό Χέγκελ ήταν γερμανός καί, δπως καί στόν σύγχρονο του Γκαίτε, κρεμόταν πίσω άπό τό κεφάλι του μιά κοτσίδα φιλιαταίου. Ό Γκαίτε δπως καί ό Χέγκελ ήταν ό καθένας ατόν τομέα του 'Ολύμπιος Δίας, δμως κι οί δυό δέν τίναξαν ποτέ όλότελα άπό πάνω τους τό γερμανό φιλισταίο. "Ολα αύτά δμως δέν Εμπόδισαν τό χεγκελιανό σύστημα νά άγκαλιάαει Ενα Ασύγκριτα μεγαλύτερο πεδίο άπό οποιοδήποτε άλλο προηγούμενο σύστημα καί ν' Αναπτύξει στό πεδίο αύτό Εναν τέτιο πλοϋτο σκέψης πού καί σήμερα άκόμα καταπλήσσει. Φαινομενολογία τοϋ πνεύματος, (πού θά μπορούσε κανείς νά τήν όνομάσει παράλληλο τής Εμβρυολογίας καί τής παλαιοντολογίας τοϋ πνεύματος, άνάπτυξη τής άτομικής συνείδησης μέσα άπό τίς διάφορες βαθμίδες της. παρμένη σάν συντομευμένη άναπαραγωγή τών βαθμίδων πού Εχει περάσει ίστορικά ή συνείδηση τών Ανθρώπων), Λογική, Φιλοσοφία τής Φύσης, Φιλοσοφία τοϋ Πνεύματος, καί τούτη ή τελευταία πάλι Επεξεργασμένη στίς χωριστές ιστορικές δπούιαιρέσεις της : τή Φιλοσοφία τής 'Ιστορίας, τοϋ Δικαίου καί τής Θρησκείας, τήν 'Ιστορία τής Φιλο- 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

σοφίας, τήν Αισθητική χλπ.—σέ δλους αύτούς τούς διαφορετικούς ιστορικούς τομείς προσταθεί ό Χέγχελ νά βρεί καί νά άποδείςει τό μίτο τής έξέλιξης πού περνά άπό μέσα τους. Κι έπειδή δέν ήταν μονάχα δημιουργική μεγαλοφυία, μά καί ά ν θρωπος μέ έγκυ<λοπα:δική πολυμάθεια, άφήνει έποχή παντού δπου χάν.ι τήν έμφάνισή του. Είναι αύτονόητο, δτι χάρη σ τ ί ς ά ν ζ γ χ α ι ό τητες τού «συστήματο;» άνχγχάζεται συχνά νά καταφεύγει σέ κείνα τά βεβιασμένα κατασκευάσματα, γιά τά όποία οί πυγμαίοι άντίπαλοί του ξεφωνίζουν τόσο φρικαλέα άχόμα χαί σήμερα. Τά κατασκευάσματα δμως αύ:ά είναι μονάχα τό πλαίσιο καί οί σκαλωσιές τού έργου του. "Αν δέ σταματήσουμε άνώφελα σ' αύτά, Αν προχωρήσουμε βαθύτερα στό τεράστιο οικοδόμημα, βρίσκουμε άμέτρητους θησαυρούς, πού σήμερα άκόμα δΐ3τηρούν δλη τους τήν άξία. Ι έ δλους τούς φιλόσοφους τό «σύστημα» άχριβώς είναι τό πρόσκαιρο καί μάλιστα γιατί πηγάζει άπό μιάν ά χ α τ ά λυτη ά ν ν γ χ η τού Ανθρώπινου πνεύματος, άπό τήν ά ν ά γ χ η νά ξεπεραστούν δλες οί άντιφάσεις. "Οταν δμως παραμεριστούν μιά γιά πάντα οί Αντιφάσεις, τότε φτάνουμε στή λεγόμενη άπόλυτη άλήθεια, ή παγκόσμια ίστορία τελειώνει. Κι δμως πρέπει νά προχωρεί, Αν χαί δέν τής μένει πιά τίποτε Αλλο νά χάνει —καινούργια λοιπόν άλυτη άντίφαση. Μόλις θάχουμε κάποτε κατανοήσει—καί α' αύτή τήν χατανέηοη στό χ ά τ ω - χ ά τ ω κανένας Αλλος δέν μάς βοήθησε τόσο, δσο ό ίδιος ό Χέγχελ—δτι Αν βάζουμε σαν καθήκον τής φι/,οοοφίας νά λύνει όλες τίς Αντιφάσεις, αύτό δέ θά σ^μαιν* τίποτα Αλλο άπό τήν Απαίτηση ένας φιλόσοφος νά κάνει τόσα, δσα μπορεί νά χάνει μονάχα όλόχληρη ή άνθρωπίτητα στή ν προοδευτική της έξέλιξη—μόλις θά τόχουμε κατανοήσει αύτό, τελειώνει δλη ή φιλοσοφία μέ τήν ώς τώρα σημασία τής λέξης. Ά φ ή - ο υ μ ε στήν ήουχία της τήν «άπόλυτη Αλήθεια» πού είναι άπρόσιτη ά π ' αύτό τό δρόμο χαί γιά τόν χαθέναν ξεχωριστά, καί κυνηγάμε, άντίς αύτή, τίς προσιτές σχετικές Αλήθειες, άπό τό δρόμο τών θετικών έπιστημών καί τής συνόψισης τών συμπερασμάτων τους μέ τή βοήθεια τής διαλεχτιχής σκέψης. Μέ τόν Χέγχελ τελειώνει γενιχά ή φιλοσοφία. Ά π ό τή μιά μεριά γιατί σ ' ό σύστημά του συγκεφαλαιώνει μέ τόν πιό θαυμάσιο τρόπο δΐόχληρη τήν έξέλιξή της χι άπό τήν άλλη γιατί, έστω χαί Ασυνείδητα μάς δείχνει τό δρόμο πού μάς βγάζει ά π ' αύτόν τό λαβύρινθο τών συστημάτων πρός τήν πραγματική θετική γνώση τού κόσμου. 

Ο ΦΟ-Υ-ΕΡΜΤΤΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 423

Καταλαβαίνουμε τί τεράστια Επίδραση πρέπει νά είχε αύτό τό χεγκελιανό συ στ τ, μα στή φιλοσοφικά χρωματισμένη Ατμόσφαιρα τής Γερμανίας. ' Η τ α ν μιά θριαμβευτική πορεία πού βάσταζε δεκαετίες χαί πού χαθόλου δέ σταμάτησε μέ τό θάνατο τοο Χέγκελ. 'Αντίθετα, ίσα· ίσα άπό τό 1830 ως τό 1840 ό «χεγκελιανισμός» κυριαρχούσε πιό Αποκλειστικά καί είχε μολύνει λίγο-πολύ άκόμα καί τούς άντίπαλούς του. Άκριβώς σ' αύτή τήν περίοδο οί χεγκελιανές Απόψε.ς εισχωρούσαν μέ τό παραπάνω, συνειδητά ή Ασυνείδητα, στίς πιό διαφορετικές έπιστήμες καί προκαλούσαν ζυμώσεις καί στή λαϊκή φιλολογία καί στόν κ α θημερινό τύπο, Απ' δπου ή κοινή, «μορφωμένη συνείδηση» άντλεί τό πνευματικό της υλικό, 'ϋστόσο αύτή ή νίκη σ' δλη τή γραμμή ήταν μονάχα ό πρόλογος ένός έσωτερικοϋ Αγώνα. Στό σύνολο της ή διδασκαλία τοΰ Χέγκελ άφηνε, δπως είδαμε, μπόλικο χώρο γιά τίς πιό διαφορετικές πραχτικές κομματικές Αντιλήψεις. Καί στήν τοτινή θεωρητική Γερμανία δυό π ρ ά γ ματα ήταν πρίν ά π ' δλα π ρ α χ τ ι κ ά : ή θρησκεία χαί ή πολιτική. Ό π ο ι ο ς έβαζε τό κέντρο τού βάρους στό σ ύ σ τ η μ α τοϋ Χέγκελ μπορούσε νά είναι άρκετά συντηρητικός καί στους δυό τομείς. Ό π ο ι ο ς θεωρούσε σάν βασικό τή διαλεχτική μ έ θ ο δ ο μπορούσε νά άνήκει στήν άκρα άντιπολίτευση, τόσο θρησκευτικά δσο καί πολιτικά. Ό Χέγκελ ό ίδιος παρά τά Αρκετά συχ ν ά ξεσπάσματα Επαναστατικού θυμού στά έργα του, φαίνεται συνολικά δτι έκλινε περισσότερο πρός τή συντηρητική πλευρά. Καί πραγματικά τοΰ στοίχισε τό σύστημά του πολύ περισσότερη «σχλτρή πνευματική δουλιά» άπό τή μέθοδο του. Κατά τά τέλη τής δεκαετίας 1830-40 γινόταν δλο καί πιό φανερή ή διάσπαση τής σχολής. Ί Ι άριστερή πτέρυγα, οί λεγόμενοι νεοχεγκελιανοί, στόν άγώνα τους μέ τούς ψευτοευλαβείς όρθόδοξους καί τούς φεουδάρχες Αντιδραστικούς έγκατά)είπαν κομάτι-κομάτι τή φιλοσοφική-άριστοκρατική Επιφύλαξη άπέναντί στά φλέγοντα ζητήματα τής ημέρας πού έξασφάλιζε ώς τότε τήν κρατική άνοχή, άκόμα καί προστασία γιά τή διδασκαλία τους. Κι δταν μάλιστα τό 1840 ή όρθόδοξη ψευτοευλάβεια καί ή φεουδαρχο-απολυταρχική Αντίδραση Ανέβηκαν στό θρόνο μέ τό Φρειδερίκο Γουλιέλμο IV, υποχρεώθηκαν νά ταχθούν άνοιχτά με τή μιά ή τήν άλλη μερίδα. Ό άγώνας γινόταν άκόμα μέ φιλοσοφιχά δπλα, μά δχι πιά γιά άφηρημένους φιλοσοφικούς σκοπούς. Επρόκειτο άμεσα γιά τήν καταστροφή τής «ατροπαράδο- 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

της θρησκείας καί του κράτους πού υπήρχε τότε. Κι άν στά « D e u t s c h e J a h r b i h h t t » 1 οί πραχτικοί τελικοί σκοποί Εμφανίζονταν άκόμα μέ φιλοσοφική κυρίως άμφίεση, στήν « Ε φ η μ ε ρ ί δ α τοϋ Ρήνου» τοϋ 1842 ή νεοχεγκελιανή σχολή άποκαλύφθηκε καθαρά σάν φιλοσοφία τής ριζοσπαστικής άστικής τάξης, πού ανέβαινε καί πού τό λεπτό φιλοσοφικό μανδύα τόν χρειαζόταν πιά μόνο καί μόνο γιά νά π α ρ α π λ α ν ά τή λογοκρισία. Τήν έποχή έκείνη ώστόσο ή πολιτική ήταν έδαφος μέ π ο λ λά αγκάθια κι έτσι ό κύριος άγώνας στράφηκε ένάντια στή θρησκεία. Μά κι ό άγώνας ένάντια στή θρησκεία /,ταν έπίσης, ίδίως άπό τό 1840 καί δω, έμμεσα πολιτικός άγώνας. Τήν πρώτη ώθηση τήν είχε δόσει ή «Ζωή τοϋ Ι η σ ο ύ » τοϋ Στράους τό 1835. Ε ν ά ν τ ι α στή θεωρία γιά τό πώς γεννήθηκαν οί μύθοι τοϋ Εύαγγελίου, πού άναπτύσσονται σ' αύτό τό βιβλίο, ά ν τ ι τ ά χθηκε άργότερα ό Μπροϋνο Μπάουερ καί άπόδειξε δτι μιά ολόκληρη σειρά άπό τίς ίστορίες τοϋ Εύαγγελίου έχουν κατασκευαστεί άπό τούς ίδιους τούς συγγραφείς τους. Έ δ ι α μ ά χ η ά ν ά μεσα στούς δυό γινόταν μέ τή φιλοσοφική άμφίεση τοϋ άγώνα τής «αύτοσυνείδησης» ένάντια στήν «ούιία» ( S u b s t a n z ) . Τό π ρ ό βλημα άν οί ίστορίες τών θαυμάτων τοϋ Εύαγγελίου γεννήθηκαν στούς κόλπους τής κοινότητας, χάρη στήν άσυνείδητη καί άπό παράδοση δημιουργία μύθων ή άν έχουν κατασκευαστεί άπο τούς ίδιους τούς Εύαγγελιστές, τό μεγαλοποίησαν στό πρόβλημα άν ή «οδσία» ή ή «αύτοσυνείδηση» είναι ή άποφασιστική κινητήρια δύναμη τής ίστορίας. Καί ήρθε τέλος ό Στίρνερ, ό π ρ ο φήτης τοϋ σημερινού άναρχισμού—ό Μπακούνιν πήρε πάρα π ο λ λά ά π ' αύτόν—πού ξεπέρασε τήν κυρίαρχη αύτοσυνείδηση μέ τό κυρίαρχο «άτομό» του 1 . Δέν έπεχτεινόμαστε περισσότερο σ' αύτή τήν πλευρά τής άποσύνθεσης τής χεγκελιανής σχολής. Γιά μάς πιό σημαντική είναι ή πλευρά δτι ή μ ά ζ α τών πιό Αποφασιστικών νεοχεγκελιανών οδηγήθηκε, άπό τίς πραχτικές άνάγκες τοΰ άγώνα της ι «Deutsche Jahrbücher fur Wissenschaft und Kunst» («Γιρμανικζ χρονικά γιά τήν έπιοτήμη καί τήν τέχνη»), όργανο τών ν·οχ·γ*«λιανών πο6 Ιβγαιν· οτή Λ«ιψ(α άπό τούς Α. ΡοΟγχι χα( Τ. Έχτιρμάγιιρ, 18411843. (Σημ. Σαν;.) 2 Ό Έ ν γ κ ι λ ς έννοιΐ τό ίργο Λ Ο Ηοίξ Στ(ρν·ρ (ψιυίώνυμο τοΟ ΚαΟ οπαρ Σμ(τ) : «Der Einzige und sein Eigentum» («Τό Ατομο χα( ή l{-.cχτηοία του») πο6 ·χ!ό4ηχ· τό (045. (Σημ. Σ6ντ.) 

Ο ΦΟ-Υ-ΕΡΜΤΤΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 425

ένάντια στή θετική θρησκίία πίσω στόν ά γ γ λ ο γ α λ λ ι κ ό υλισμό. Καί δώ ήρθαν σέ σύγκρουση μέ τό σύστημα τής σχολής τους. ' Ε ν ώ ό υλισμός θεωρεί τή φύση σάν τό μόνο πραγματικό, στό χεγκελιανό σύστημα ή φύση είναι μονάχα ή «Εξωτερίκευση» τής Απόλυτης ίδέας, σάν νά λέμε ό έξευτελισμός τής ίδέας. 'Εν π ά ση περιπτώσει ή σκέψη καί τό νοητικό της προϊόν, ή ιδέα, είναι έδώ τό πρωταρχικό ένώ ή φύση είναι τό π α ρ ά γ ω γ ο , πού όπάρχει γενικά μόνο καί μόνο γιατί κ α τ α δ έ χ θ η κ ε νά κατέβει ή ιδέα ώς αύτό τό σημείο. Καί μέοα σ' αύτή τήν άντίφαση βολοδερναν ο πως-ο πως. Τότε ήρθε ή «ϋύσία τοό χριστιανισμού) 1 τού Φ ό ϋ ε ρ μ π α χ . Μ' ένα χ τ ύ π η μ α έκανε θρύψαλα τήν άντίφαση αύτή, ξ α ν α β ά ζοντας χωρίς περιστροφές τόν όλισμό στό θρόνο του. Ή φύση όπάρχει Ανεξάρτητα άπό κάθε φιλοσοφία. 'Αποτελεί τή βάση πού πάνω της μεγαλώσαμε έμείς οί άνθρωποι, πού είμαστε καί μείς οί ίδιοι προϊόντα τής φύσης. "Εξω ά π ' τ ή φύση καί τούς Ανθρώπους δέν όπάρχει τίποτε, καί τά Ανώτερα δντα, πού τά δημιούργησε ή θρησκευτική μας φαντασία είναι μονάχα ή Φανταστική Αντανάκλαση τοϋ ίδιου μας τού Είναι, ΐ ά μάγ'.α είχ α ν σπάσει. Τό «σύστημα» ά ν α τ ι ν ά χ τ η κ ε καί πετάχτηκε στή μπάντα, ή άντίφαση διαλύθηκε, γιατί απλούστατα Αποκαλύφθηκε οτι βρισκόταν μονάχα στή φαντασία μας. Πρέπει νάχει δοκιμάσει κανείς ό ίδιος τή λυτρωτική έπίδραση αύτού τοϋ βιβλίου, γιά νά μπορέσει νά σχηματίσει μιάν ιδέα γ ι ' αύτό. Ό Ενθουσιασμός ήταν γενικός: γίναμε δλοι μέ μιάς φοϋερμπαχικοί. Μέ πόσο Ενθουσιασμό χαιρέτισε ό Μάρξ τήν καινούργια Αντίληψη καί πόσο—παρ* δλες τίς κριτικές Επιφυλάξεις—Επηρεάστηκε ά π ' αυτήν, τό διαβάζει κανείς στήν « Ά γ ι α οικογένεια» 2 . Ά κ ό μ α καί τά λάθη τού βιβλίου συντέλεσαν στήν άμεση Επιτ υ χ ί α του. Τό λογοτεχνικό, πού καί πού μάλιστα στομφώδες ύφος του, Εξασφάλισε μεγαλύτερο κοινό καί άποτέλεσε οπωσδήποτε μιάν Αναζωογόνηση, ύστερα Από τά π ο λ λ ά χρόνια άφηρημένου καί σκοτεινού χεγκελιανισμού. Τά ίδια μπορούμε νά πούμε καί γιά τήν όπερβολική θεοποίηση τής άγάπης, πού, μπρος στήν Αφόρητη τώρα κυριαρχία τής «καθαρής σκέψης», μποροϋσε νά συγ1 Τό βιβλίο τοβ Φόυ«ρμπαχ «Wesen des Christentunis» («Ή Oösia

τοβ χριατιανιαμοβ») £γήκβ τό 1841 οτή Λιιψία. (Σημ. Σύντ.) * Βλ. Κ. Μ ά ρ ξ κ α ί Φ. *Ε ν γ * s λ ς. "Απαντα, τόμ. III ο ι λ . 21-244

τής ρα>ο:κΐ)ς Ικίοοης. (Σημ. Σύντ.) 

3t.6

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

χωρβθεί δχι δμως καί νά δικαιωθεί. Αύτό πού δέν πρέπει ώστόσο v i ξεχνάμε είναι δτι άκριβώς άπ' αύτές τίς δυό Αδυναμίες τοϋ Φόϋερμπαχ, πιάστηκε ό «Αληθινές σοσιαλισμός», πού Από τό 1844 διαδιδοταν σάν έπιδημία στή «μορφωμένη» Γερμανία, καί πού στή θέση τής επιστημονικής γνώσης ί β ϊ ζ ε τή λογοτεχνιχή φράση, στή θέση τής χειραφέτησης τοϋ προλεταριάτου μέ τόν οικονομικό μετασχηματισμό τής παραγωγής, έβαζε τήν άπελευθίρωση τής Ανθρωπότητας μέσον τής «Αγάκη;», κοντολογής χανόταν μέσα στήν Αηδιαστική λογοτεχνία καί στή στομφώδικη Αγάπη, πού χαραχτηριστιχός έχπρόσωπός της ήταν ό χύριος Κάρλ Γκρύν. Καί κάτι Αλλο Αχόμα πού δέν πρέπει νΑ ξεχνούμε είναι δτι, Αν καί διαλύθηκε ή χεγκελιανή σχολή, δέν ξεπεράστηκε δμω; κριτικά ή χεγκελιανή φιλοσοφία. 'U Στράους καί ό Μπαουερ πήραν ό καθένας Από μια της πλευρά χαί τήν έστρεψαν πολεμικά ένάντια στήν Αλλη. Ό Φόϋερμπαχ διέσπασε τό σύστημα χαί Απλούστατα τό πεταξε στήν μπάντα. Δέν ξεμπερδεύεις ώστοσο μέ μιά φιλοσοφία, μέ τό νά χηρύχνεις άπλούστατα δτι είναι λαθ.μένη. Κι ένα τόσο δυνατό έργο, δπως ή χεγκελιανή φιλοσοφία, πού Ασκησε μιάν τόσο τεράστια έπιροή στην πνευματική Ανάπτυξη τοϋ έθνους, δέ μπορεί νά τό παραμερίσει κανείς, μέ τό γεγονός δτι άπλούστατα τό Αγνοεί. "Επρεπε να «Αναιρεθεί» μέ τή δικιά του τήν έννοια, δηλ. μέ τήν έννοια δτι ένώ ή μορφή του έπρεπε νά καταστραφεί μέ τήν κριτική, έπρεπε νά σωθεί τό νέο περιεχόμενο πού είχε καταχτήσει. Γιά τό πώς έγινε αύτό, θα μιλήσουμε παρακάτω. Στό μεταξύ δμως, ή έπανάσταση τοϋ 1848 έβαλε ανενόχλητα στήν μπάντα δλη τή φιλοσοφία, Ακριβώς δπω; ό Φόϋερμπαχ τόν Χέγκελ του. Μαζί της κι ό ίδιος ό Φόϋερμπαχ άπωθήθί,κε στό βάθος τής σκηνής. II Τό μεγάλο βασιχό ζήτημα κάθε φιλοσοφίας, ιδιαίτερα τής νεότερης φιλοσοφίας, είναι τό ζήτημα τής σχέσης τής νόησης μέ τό Είναι. Ά π ό τούς πολυ παλιούς καιρούς, δταν οί Ανθρωποι Αγνοώντας όλότελα άκόμα τήν κατασχευή τοϋ ίδιου τοϋ σώ- 

Ο ΦΟ-Υ-ΕΡΜΤΤΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 42Τ

ματός τους χαί παρακινούμενοι άπό τά δνειρα 1 φτάσανε νά φαντάζονται δτι ή σκέψη τους χαί ή αίσθησή τους, δέν είναι βράση τού σώμιτός τους, μά βράση μιάς ξεχωριστής ψυχής πού κατοικεί μέσα σ' αύτό τό σώμα χαί πού τό έγκαταλείπει μέ τό θάνατο — Ι π ό τότε κιόλας οί άνθρωποι υποχρεώθηκαν νά στοχάζονται γιά τή σχέση αύτής τής ψυχής μέ τόν έξωτερικό κόσμο. "Αν μέ τό θάνατο ή ψυχή Αποχωριζόταν άπό τό κορμί χι έξαχολουθούσΐ νά Cet, τότε δέν όπήρχε λόγος νά φανταστούν γι' αύτήν άλλο ξεχωριστό θάνατο. "Ετσι δημιουργήθηκε ή παράσταση γιά τήν άθανασία της, πού σέ κείνη τή βαθμίδα άνάπτύξης δέν εμφανίζεται καθόλου σάν παρηγοριά, μά σάν είμαρμένη, πού ένάντιά της δέ μπορείς νά κάνεις τίποτα, καί άρκετά συχνά, δπως στούς έλληνες, σάν άληθινή συμφορά. Δέν είναι ή θρησκευτική άνάγκη τής παρηγοριάς, μά ή άμηχανία πού προερχόταν άπό τή γενική καθυστέρηση—γιά τό τί έπρεπε νά τήν κάμουν τήν ψυχή μετά τό θάνατο τού σώματος, μιά καί είχαν παραδεχτεί τήν Οπαρξή τη;, πού οδήγησε γενικά στήν άνιαρή φανταστική έννοια τής προσωπικής Αθανασίας. Μέ τόν ίδιο άκριβώς τρόπο γεννήθηκαν μέ τήν προσωποποίηση τών φυσικών δυνάμεων οί πρώτοι θεοί, πού στήν πιό πέρα άνάπτυξη τών θρησκειών δλο καί περισσότερο παίρναν έξωκοσμική μορφή, ώσπου τέλος, μέ ένα προτσές Αφαίρεσης—θάλεγα μέ ενα προτσές διύλισης—πού γίνεται φυσιολογικά στή διάρκεια τής πνευματικής Ανάπτυξης, άπό τού; πολλούς, περισσότερο ή λιγότερο περιορισμένους καί άλληλοπεριοριζόμενους θεούς, δημιουργ/θηκε στά κεφάλια τών άνθρώπων ή π ι ρ ά σταση γιά τόν έναν άποκλειστικό θεό τών μονοθεϊστικών θρησκειών Τό ζήτημα τής σχέσης τής νόησης μέ τό Είναι, τοϋ πνεύματος μέ τή φύση, τό ύψιστο ζήτημα δλης τής φιλοσοφίας, έχει λοιπόν κι αύτό, δχι λιγότερο Από κάθε θρησκεία, τή ρίζα του στίς περιορισμένες παραστάσεις πού όφ;ίλονται στήν Αμάθεια τών άνθρώπων τής άγριας κατάστασης. Τό ζήτημα αύτό δμως μπόρεσε νά τεθεί μέ δλη του τήν οξύτητα, μπόρεσε νά Αποχτήσει δλη του τή σημασία, μόνον δταν ή εύρωπαϊκή άνθρω1 Καί αήμιρα &χόμα οτού; άγριους χα( οτούς κατώτερους βάρβαρους έπιχρατιΐ γενιχά ή άντίλτψη 6τ·. cl ivbpümtvtc μορ?ίς πού ίρφανίζονται οτά δν·ιρα, «Ivel ψυχές πού 1γχαταλ*(ψα <· πρίςχαιρα τό χορμί. Γι'αύτό 6 πραγματικός άνθραπος 6·(ορ*Ιτα( 6π»68·υνος γιά τίς rpajittc πο6 κάνιι οτό δν·ιρο απέναντι οτό πρόσωπο πού τόν ί ν · ι ρ · 6 τ η χ · . Αόιό τ ί 6ιαπ(στωο· λχ. ί Ίμθορν (Imlhurn) τ ί IBM οτο6ς Ινίιάνους τής Γουιάνας. (Σ η μ · (coo η τ ο 3 Έ ν γ χ ι λ ς ) . 

3t.6

435 ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

πότητα ξύπνησε άπό τή μακρόχρονη χειμερινή νάρχη τοό χριστιανικού μεσαίωνα. Τό ζήτημα τής σχάσης τής νόησης μέ τό Κίναι, που άλλωστε χαί στή σχολαστική φιλοσοφία τοό μεσαίωνα έπαιξε τό μεγάλο του ρόλο, τό ζ ή τ η μ α : τί είναι τό πρωταρχικό, τό πνεύμα ή ή φύση ;—Τό ζήτημα αύτό οξύνθηκε άπέναντ: στήν εκκλησία στό ζήτημα: "Κπ?ασε ό θεός τόν κόσμο, ή όπήρχε ό κόσμος αιώνια ; Οί φιλόσοφοι χωρίστηκαν οέ δυό μεγάλα στρατόπεδα, ανάλογα μέ τόν τρόπο πού απαντούσαν σ* αύτό τό ζήτημα. Ε κ ε ί νοι πού βεβαίωναν ότι τό πνεύμα υπήρχε πρίν άπό τή φύση, πού παραδέχονταν Ετσι σέ τελευταία άνάλυοη τή δημιουργία τού κόσμου μέ μιάν οποιαδήποτε μορφή—καί αύτή ή δημιουργία τού κόσμου είναι συχνά άκόμα πιό στρυφνή χαί πιό άπίθανη στούς φιλόσοφους, λχ. στόν Χέγκελ, παρά στό χριστιανισμό—Αποτέλεσαν τό στρατόπεδο τοϋ ίδεαλισμοϋ. Οί άλλοι, πού θεωρούσαν τή φύση σάν πρωταρχικό, άνήκουν ατές διάφορες σχολές τού όλισμού. Οί δυό έκφράσεις : ιδεαλισμός καί όλισμός άρχικά δέ σημαίνουν τίποτ' άλλο, κι ούτε τίς μεταχειριζόμαστε έδώ μέ άλλην έννοια. Παρακάτω θά δούμε τί σύγχιοη δημιουργιέται άν μ π ά σουμε κάτι άλλο μέσα στίς έννοιες αύτές. Τό ζήτημα δμως τής σχέσης τής νόησης καί τού Είναι έχει άκόμα και μιάν άλλη πλευρά : ποιά είναι ή σχέση τών σκέψεων μας γιά τόν κόσμο πού μάς περιβάλλει μέ τόν ίδιο αυτό τόν κόσμο; Είναι σέ θέση ή νόησή μας νά γνωρίσει τόν πραγματικό κόσμο ; Μπορούμε άραγε μέ τίς παραστάσεις καί τίς Ιννοιές μας γιά τόν πραγματικό κόσμο νά συνθέσουμε ένα σωστό άντιχαθρέφτισμα τής πραγματικότητας ; Στή φιλοσοφική γλώσσα τό ζήτημα αύτό ονομάζεται ζήτημα τής ταυτότητα; τής νόησης και τοϋ Είναι καί ή μεγάλη πλειοψηφία τών φιλοσόφων άπαντά καταφατικά σ' αύτό. Στόν Χέγκελ, λχ., ή καταφατική άπάντηση είναι αύτονόητη, γιατί έκείνο πού γνωρίζοομε στόν πραγματικό κόσμο είναι άκριβώς τό νοητικό του περιεχόμενο, αύτό πού κάνει τόν κόσμο νά είναι βαθμιαία, πραγματοποίηση τής άπόλυτης ιδέας, τής άπόλυτης ιδέας πού υπήρχε κάπου αιώνια, Ανεξάρτητα άπό τόν χόσμο χαί πρίν άπό τόν κόσμο. Είναι δμως ολοφάνερο δτι ή νόηση μπορεί νά γνωρίζει ένα περιεχόμενο πού άπό τά πρίν κιόλας είναι περιεχόμενο νοητικό. Είναι έπίσης ολοφάνερο δτι αύτό πού πρέπει έδώ νά Αποδειχτεί περιέχεται σιωπηρά κιόλας στήν προϋπόθεση. Αύτό 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 429--

ϊ μ ω ς δέν έμποδίζει καθόλου τόν Χέγκελ, Από τήν άπόδειξή του γιά τήν ταυτότητα τής νόησης καί τοϋ Είναι, νά βγάλει χαί τό παραπέρα συμπέρασμα δτι, μιά χαί ή νόηση του παραδέχεται δτι είναι σωστή ή φιλοσοφία του, αύτό θά πεί έπίσης δτι βίναι καί ή μοναδικά σωστή φιλοσοφία χαί δτι ή ταυτότητα τής νόησης καί τοϋ Είναι πρεπει νά βεβαιωθεί μέ τό δτι ή ανθρωπότητα θά μεταφέρει άμέσως τή φιλοσοφία του από τή θεωρία στήν πράξη χαί Θά μεταμορφώσει δλο τόν κόσμο σύμφωνα μέ τίς χεγκελιανές άρχές. Πρόχειται γιά μιάν αύταπάτη πού τήν συμμερίζεται λίγο-πολύ μαζί μέ δλους τούς φιλοσόφους. Παράλληλα δμως υπάρχουν άχόμα μιά σειρά άλλοι φιλόσοφοι, αότοί πού άμφισβητοδν τή δυνατότητα νά γνωρίσουμε ή τουλάχιστο νά γνωρίσουμε έξαντλητικά τόν κόσμο. 1* αυτούς άνήκουν, άπό τούς νεότερους, ό Χιούμ χαί ό Κάντ, πού παί£αν Εναν πολύ σημαντιχό ρόλο στή φιλοσοφική άνάπτυξη. "Ο,τι είχε Αποφασιστική σημασία γιά νά άναιρεθεί αύτή ή Αντίληψη, τό Εχει πεί κιόλας ό Χέγκελ, δσο βέβαια ήταν δυνατό νά γίνει αύτό άπό ιδεαλιστική άποψη. "Οσα πρόστεσε ό Φόϋερμπαχ άπό τήν όλιστιχή άποψη είναι περισσότερο πνευματώδη παρά βαθιά. Ή πιό πετυχημένη Αναίρεση αύτής δπως χαί χάθε άλλης φιλοσοφιχή; λόξας, είναι ή πράξη, δηλαδή τό πείραμα χαί ή βιομηχανία. Ά ν μπορούμε νά Αποδείξουμε τήν δρθότητα τής άντίληψής μας γιά Ενα φοσιχό φαινόμενο φτιάχνοντάς το μόνοι μας, παράγοντάς το άπό τούς δρους του χαί κάτι άκόμα, χάνοντάς το νά Εξυπηρετεί τούς σχοπούς μας, τότες ξοφλάει τό άσύλληπτο «πράγμα καθ' έαυτό» τού Κάντ Οί χημικές ούσίες πού παράγονται στά φυτικά χαί ζωϊκά σώματα παράμεναν τέτια «σώματα καθ' έαυτά» ώς τή στιγμή πού ή οργανική χημεία άρχισε νά τίς παρασκευάζει τή μιά ύστερα άπό τήν ά/Λη. "Ετσι τό «πράγμα χαθ' έαυτό» Εγινε πράγμα γιά μάς, δπως λ χ . ή άλιζαρίνη, ή χρωστική ούσία τοϋ ρ:ζαριοϋ, πού δέν τή βγάζουμε πιά άπό τίς ρίζες τοϋ ριζαριοϋ πού τό καλλιεργούμε στά χωράφια, μά πολύ φτηνότερα καί Απλούστερα άπό τό κατράμι τοϋ πετροκάρβουνου. Τό ήλιακό σύστημα τού Κοπέρνικου τριακόσια ολόκληρα χρόνια Εμενε μιά υπόθεση, πού πάνω της μποροϋσες νά στοιχηματίσεις μέ έκατό, χίλια κα: δέκα χιλιάδες στό Ενα, ώστόσο μιά άπόθεση. "Οταν δμως ό Λεβερριέ, βασισμένος στά δεδόμενα αύτοϋ τοϋ συστήματος οπολόγισε, δχι μονάχα δτι πρέπει νά υπάρχει ενας άγνωστος 

430

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

πλανήτη;, μά χαί τή θέση δπου πρέπει νά βρίσκεται αύτός c π λ α ν ή τ η ; στόν ούρανό, καί δτχν Οστερα ό Γχάλλε βρήκε π ρ α γ ματικά αύτό τόν πλανήτη 1 τότε τό σύστημα τοϋ Κοπέρνιχου είχε άποδε χθεί. "Αν, παρ* δλ' αυτά, στή Γερμανία ci νεοκαντιανοί προσπαθούν νά ξαναζωντανέψουν τίς καντιανές Αντιλήψεις καί οί Αγνωστικιαιές τίς Αντιλήψεις τού Χιούμ στήν 'Αγγλία (δπου ποτέ δεν είχαν εξαφανιστεί πέρα γιά πέρα), αύτό έπιατημονικά άποτελεί ενα βήμα πρό; τά πίσω, οέ σχέση μέ τή θεωρητική καί πραχτική αναίρεση του; πού έγινε άπό καιρό, xai στήν πράξη είναι μονάχα ένα; ντροπαλό; τρόπο; νά παραδέχονται τον όλ'ομό στά νρυφά, ένώ δημόσια τόν άπαρνιούνται. 'ϋστόσο σ' δλη αύτή τή μακρόχρονη περίοδο άπό τόν Ντεχάρτ ώ ; ιόν Χέγχελ χαί άπό τόν Χόμπς ώς τόν ΦόΟερμπαχ, αύτό πού έσπρωχνε τούς φιλοσόφου; πρό; τά μπρός δέν ήταν καθόλου, δπω; νόμιζαν, μόνον ή δύναμη τ ή ; καθαρής σκέψης. 'Αντίθετα. Αύτό πού στήν πραγματικότητα τούς έσπρωχνε πρός τά μπρός ήταν προπάντων ή τεράστια καί δλο καί πιό ορμητική πρόοδος τών φυσικών έπισ:ημών καί τής βιομηχανίας. Στού; όλιστές αύτό προβίλλει άαεσα στήν έπιφάνεια. Μά καί τά ίδεαλιστιχά συστήματα γ ι ί μ ι ζ χ ν δλο χαί περισσότερο μέ υλιστικό περιεχόμενο χαί προσπαθούσαν νά συμβιβάσουν μέ τήν «ινθΛστική άποψη τήν άντίθεση άνάμεσα στό πνεύμα καί στήν Ολη. "Ετσι τελικά τό χεγκελιανό σύστημα έφτασε στό σημείο νά άπστελεί, δσον άφορί τή μέθοδο χαί τό περιεχόμενο του, μονάχα ί ν χ ν ίδεαλιστιχά Αναποδογυρισμένο χαί τοποθετημένο μέ τό κεφάλι χάτω, υλισμό. "Γστερα άπό δσα είπαμε καταλαβαίνουμε γιατί ό Στάρχε στό χαρακτηρισμό του γιά τόν ΦόΟερμπαχ έξετάζει πρώτ' άπ* δλα τή θέση τοϋ Φόΰερμπαχ σ' αύτό τό βασικό ζήτημα τής σχέστς τής ν ό η ι η ; καί τοϋ Εί/αι. "Γστερα άπό μιά σύντομη εισαγωγή δπου περιγράφει οί μιάν άνώφελα δυσκίνητη φιλοσοφική γλώσσα τ ί ; Αντιλήψεις πού είχαν οί προηγούμενοι φιλόσοφοι, ίδίω; Από τόν Κάντ καί δώ, καί όπου Αδικεί τόν Χέγκελ μέ μιάν υπερβολική φορμαλιστική έπ μονή σέ ορισμένα σημεία τών έργων του, Ακολουθεί μιά λεπτομερειακή έκθεση τής έξελίχτικής πορείας τής φοΟΐρμπαχική; «μεταφυσικής» δ π ω ; βγαί1 Πρόχιιται γιά τόν πλανητη Ποο·ιίο>ν2, πού τόν Ιναχάλυψ· ό παρατηρητής το3 ίοτιροοχοπιΐου Γιόχαν Γχάλλι τό 1846. (Σημ. Σύντ.) 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 431--

νει διαδοχικά άπό τή σειρά ι ώ ν σχετικών συγγραμμάτων αυτού τοό φιλόσοφου. Ί Ι έκθεση αύτή είναι δουλεμένη μέ επιμέλεια χαί σαφήνεια, μονάχα πού, δπως χι δλο το β.βλίο άλλωστε. τή βαραίνει Ενας φόρτος άπό φιλοσοφικές έκφρασεις πού δέν είναι καθόλου πάντα άπαραίτητες, κι είναι τοσο πιό ένοχ/ητικές ό φόρτος αύτός, δσο λιγότερο ό συγγραφέας περιορ-'ζεται στον τρόπο έκφρασης μιάς καί τής ίοιας σχολή?, ή σιίς Εκφράσεις τού ίδιου τού Ψόϋΐρμιταχ, χι δσο περισσό ερο ανακατεύει έχφράσΐΐς άκόμα καί άπό τίς πιό διαφορετικές τάσεις πού έπικρατούν σήμερα καί πού αύτοκαλούνται φιλοσοφικές. Ί Ι πορεία έξίλιξ/]ς τού Φόϋερμπαχ είναι ή πορεία έξέλιξης ένός χεγκελιανού—πού δεν ήταν ά λ ή θ ε α ποτέ του όλότελα όρθόδοξος—πρός τόν όλισμό. Σέ μιάν ορισμένη β ϊ θ μ ί δ α τής έξέλιξής του ήρθε σέ όλοκληρωτική ρήξη μέ τό ιδεαλιστικό σύσ:ημα τού προκάτοχου του. Τελικά μέ άκαταμάχητη δύναμη τού Επιβλήθηκε ή κατανόηση δτι ή χεγκελιανή προκοσμική ύ π α ρ ξη τής άπόλυτης ιδέας, ή «προΰπαρξη τών λογικών κατηγοριών» πρίν άπό τόν χόσμο, δέν είναι τίποτα άλλο παρά ένα φανταστικό ΰπόλειμα τής πίστης α' έναν έξωκοσμικό δημιουργό, δτι ό ολικός κόσμος πού τόν άντιλαμβχνόμαστε μέ τίς αισθήσεις μ ι ς , ό κόσμος δπου άνήκουμβ χαί μ;ίς οί ίδιοι, είναι τό μόνο πραγματικό καί δτι ή συνείδηση καί ή νόησή μας, δσο όπεραισθητές χι άν φαίνονται, είναι προϊόντα έ/ός ολικού σωματικού όργάνου, του έγκεφάλου. Ή Ολη δέν είναι προϊόν τού πνεύματος, μά τό ίδιο τό πνεύμα ' είναι μονάχα τό άνώτατο προϊόν τής ύλης. Αύτό φυσικά είναι καθαρός όλισμίς. Φτάνοντας έδώ, σταματά ό Φόΰερμπαχ. Δέ μπορ.ί νά ξεπεράσει τή συνηθισμένη φιλοσοφική προκατάληψη, τήν προκατάληψη δχι γιά τό π ρ ά γ μα, μά γιά τό δνομα όλισμός. Λέει : « Ό όλισμός είναι γιά μένα τό θεμέλιο τού οικοδομήματος τής άνθρώπινη; ούσίας καί γνώση;. Δέν είναι δμως γιά μέν7 αύτό τό ίδιο τό οικοδόμημα, δπως είναι γιά τό φυσιολόγο, τό φυσιοδίφη μέ τή στενόιερη έννοια τής λέξης, λ χ . γιά τόν Μο>εσσότ,καί τούς είναι τέτιο άν^γχαστικά σύμφωνα μέ τήν άποψη καί τό έπάγγελμά τους. Συμφωνώ απόλυτα μέ τούς άλισςές πρός τά πίσω, δχι δμως πρός τά μπρός». Ό ΦόΟερμπαχ μπερδεύει έδώ τόν υλισμό σάν γενική κ ο σμοθεωρία πού στηρίζεται σέ μιάν δρισμένη άντίληψη τής σχέση; τής ύλης μέ τό πνεύμα, μέ τήν ειδική μορφή πού έχφράσιηχε αύτή ή κοσμοθεωρία σέ μιάν δρισμένη ιστορική βαθμίδα 

432

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

χαί συγκεκριμένα στό δέκατον όγδοο αιώνα. Κι ακόμα τόν μπερδεύει με τή ρηχή, έχχυδαΐσχένη μορφή μέ τήν οποία ό όλισμός τοϋ XVIII αίώνα έξακολουθει χαί σήμερα Ακόμα νά υπάρχει στά κεφάλια τών φυσιοδιφών χαί τών γιατρών, μέ τή μορφή ποό άπό τό 1850 ώς τό 1860 τόν χήρυχναν σάν περιοδεύοντες χ ή ρυχες ό Μπύχνερ, ό Φ ό γ χ τ χαί ό Μολεσσότ. 'Ωστόσο, δπως ό ιδεαλισμός, έτσι χαί ό υλισμός πέρασε άπό μιά σειρά βαθμίδες Ανάπτυξης. Μέ χάθε Αναχάλυψη πού Αφήνει έποχή, έστω χ α ί μόνο στόν τομέα τών φυσικών έπιστημών, πρέπει ν' Αλλάξει τή μορφή του. Κι άπό τότες πού δόθηκε χαί στήν ιστορία υλιστική εξήγηση, Ανοίγεται χαί δώ καινούργιος δρόμος Ανάπτυξης. Ό υλισμός του περασμένου αίώνα ήταν κυρίως μηχανικός, γιατί Από δλες τίς φυσικές έπιστήμες μονάχα ή μηχανική καί μάλιστα μονάχα ή μηχανική τών στερεών—ούράνιων καί γήϊνων— σωμάτων, κοντολογής ή μηχανική τής βαρύτητας, είχε φτάσει σέ χάποιαν ολοκλήρωση. Ή χημεία όπήρχε μονάχα στήν παιδική της, τή φλογιστιχή μορφή. 'Η βιολογία ήταν άχόμα στά σπάργανα. Τόν φυτικό χα! ζωϊχό όργανισμό τόν είχαν μελετήσει μόνο σέ χοντρές γραμμές καί τόν έξηγοοσαν μέ καθαρά μηχανιστικά α ί τια. "Οπως γιά τόν Ντεχάρτ τό ζώο ήταν μηχανή, έτσι καί γιά τούς όλιστές του XVIII αίώνα ό άνθρωπος ήταν μηχανή. Αύτή ή Αποκλειστική χρησιμοποίηση τοϋ μέτρου τής μηχανικής σέ φαινόμενα χημική ς καί οργανικής φύσης, δπου ίσχύουν βέβαια χαί οί μηχανικοί νόμοι, μά παραγκωνίζονται σέ δεύτερη μοίρα άπό άλλους άνώτερους νόμους, Αποτελεί τήν πρώτη ιδιόμορφη, δμως άναπόφευγη γιά τήν έποχή της στενότητα τοϋ κλασικού γ α λ λ ι κού υλισμού. Έ δεύτερη ιδιόμορφη στενότητα αυτού τοϋ υλισμού βρισκόταν στήν Ανικανότητά του ν ' Αντιληφθεί τόν κόσμο σάν προτσές, σάν ύλη πού βρίσκεται σέ συνεχή Ιστορική Ανάπτυξη. Αύτό Αντιστοιχούσε στήν τοτινή κατάσταση τών φυσικών έπιστημών χαί στόν μεταφυσικό, δηλ. Αντιδιαλεχτιχό τρόπο φιλοσόφησης πού συνδεόταν μ 1 αύτή τήν κατάσταση. Ή φύση βρισκόταν σέ αίώνια κίνηση—αύτό τό ξέραν χαί τότε. Ή κίνηση αύτή, σύμφωνα μέ τήν τοτινή άντίληψη, περιστρεφόταν έπίσης σέ αίώνιο κύκλο, καί έτσι δέν προχωρούσε πιό πέρα. Παρήγαγε πάντα τά ίδια Αποτελέσματα. Ή άντίληψη αύτή ήταν τοτ· ά ν α πόφευγη. Ή καντιανή θεωρία γιά τή δημιουργία τοϋ ήλιακού συστήματος μόλις είχε διατυπωθεί καί περνούσε άκόμα μονάχα 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 433--

γιά άπλή παραδοξολογία. Ή ίστορία τής έξέλιξης τής γής, ή γεωλογία, ήταν άκόμα τελείως άγνωστη, χαί δέ μπορούσε καθόλου τότε νά διατυπωθεί έπιστημονιχά ή άντίληψη δτι τά σημερινά ζωντανά δντα είναι τό άποτέλεσμα μιάς μακριάς έξέλιξης άπό τό άπλό στό σύνθετο. Ή τ α ν λοιπόν άναπόφευγη ή ά ν τ ι ιατοριχή άντίληψη τής φύσης. Δέ μπορεί χανείς νά κατηγορήσει τούς φιλόσοφους τού XVIII αιώνα γιά τήν άντίληψη αύτή, τόσο μάλλον ποό τή βρίσκουμε καί στόν Χέγκελ. Στόν Χέγκελ ή φύση σάν άπλή «έξωτερίκευση» τής ιδέας είναι άνίκανη νά έξελιχθεί στό χρόνο, μά μπορεί μονάχα νά απλώνει τήν πολυμορφία της στό χώρο, έτσι πού έκθέτει σύγχρονα τή μιά πλάι στήν άλλη δλες τίς βαθμίδες άνάπτυξης πού περιλαβαίνονται σ' αύτήν καί είναι καταδικασμένη νά έπαναλαβαίνει αιώνια τά ίδια προτσές. Καί α&τόν τόν παραλογισμό μιάς άνάπτυξης στό χώρο, μά έξω άπό τό χρόνο, πούναι ό βασικός δρος κάθε έξέλιξης, τόν φορτώνει ό Χέγκελ στή φύση άκριβώς τήν έποχή πού άναπτύσσονταν ή γεωλογία, ή έμβρυολογία, ή φυσιολογία τών φυτών καί τών ζώων καί ή οργανική χημεία καί πού, μέ βάση αύτές τίς νέες έπιστήμες, ξεφύτρωναν παντού μεγαλοφυείς προαισθήσεις τί.ς κατοπινής θεωρίας τής έξέλιξης, (λχ. ό Γκαίτε καί ό Λαμάρκ). Τό σύστημα δμως τό άπαιτοϋσε αύτό, καί έτσι έπρεπε, γιά χάρη τού συστήματος, ή μέθοδος νά κάνει άπιστία στόν ίδιο τόν έαυτό της. Ή ίδια άντιΐστορική άντίληψη έπικρατούσε καί στό πεδίο τής ίστορίας. Έ δ ώ ό άγώνας ένάντια στά υπολείματα τού μεσαίωνα άποσποϋσε τήν προσοχή. Ό μεσαίωνας θεωρούνταν άπλή διακοπή τής ίστορίας άπό μιά χιλιόχρονη γενική βαρβαρότητα. Κανένας δέν έβλεπε τίς μεγάλες προόδους τού μεσαίωνα—τό πλάταιμα τού εύρωπαΐκού πολιτισμού, τά βιώσιμα μεγάλα έθνη πού είχαν σχηματιστεί στήν Εύρώπη τό Ινα πλάϊ στό άλλο, τέλος τίς τεράστιες τεχνικές προόδους τού XIV καί X V αίώνα—δέν τά έβλεπαν δλα αύτά. Έ τ σ ι δμως έγινε ά δυνατό νά κατανοήσουν λογικά τή μεγάλη ίστορική συνάφεια, καί ή ίστορία χρησίμευε τό πολύ-πολύ σάν μιά συλλογή άπό παραδείγματα καί εικόνες γιά τούς φιλόσοφους. Οί έκχυδαίστές γυρολόγοι, πού στά 1850-1860 εμπορεύονταν στή Γερμανία τόν υλισμό, δέν ξεπέρασαν καθόλου αύτά τά δρια τής διδασκαλίας τών δασκάλων τους. "Ολες οί πρόοδες πού έκαναν άπό τότε οί φυσικές έπιστήμες, τούς
38 Afci^i·*EvyitrXç, JtailJTÔ Sçja, ιομος II. 

434

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

χρησίμευαν μονάχα σάν νέες άποδείξεις γιά τό δτι δέν όπάρχει δημιουργός τοό κόσμου καί πραγματικά δέν καταπιάστηκαν ποτέ νά άναπ:ύ;ουν τή θεωρίχ. "Αν ό ίδεαλυμός τά είχε χαμένα καί είχε χιυπηθεί θανάσιμα άπό τήν Επανάσιαση το·> 1848, ικανοποιούνταν ωστόσο μέ τό δτι έ όλισμός γ·ά μιά στιγμή είχε π»σει άκόμα πιό χ α μ η λ ά . Ό Φόϋϊρμπαχ είχε Αναμφισβήτητα δίκιο δ:αν ϊρνιόταντήν εύθύνη γι' αύτο τόν όλισμό. Μονο πού δέν Επρεπε νά μπερδεύει τή διδασκαλία τών πλανώδιων χ/,ρύχων μέ τόν όλισμό γενικά. 'ίίστόσο πρέπει νά παρατηρήσουμε Εδώ δυό πράγματα. Πρώτα, τόν καιρό πού ζούσε ό Φόϋερμπαχ οί φυσικές Επιστήμες βρίσκονταν άκόμα σέ κείνο τό έντονο προτσές ζύμωση; πού μόλις στά τελευτιία 15 χρόνια ολοκληρώθηκε σχετικά έτσι πού νά οδηγεί στήν άποσαφήνιση. £υγκεν:ρώθηκε νέα όλικό άπό γνώσεις σέ άνήκουστη ώς τότε ποσότητα, μά μόλις τώρα τελευταία έγινε δυνατό νά άποκατασταθεί ή συνοχή χαί έτσι νά μπεί τάξη σ' αύτό τό χάος τώ/ Ανακαλύψεων πού ή μιά έπεφτε πάνω στήν άλλη. Β ΐ β ι ι α ό Φόϋίρμπαχ έζησε καί τίς τρ:ίς Αποφασιστικές άναχαλύψεις, τήν Ανακάλυψη τοο κυττάρου, τήν Αναχάλυψη τής μετατροπής τ ί ς Ενέργειας καί τήν άναχάλυψη της θεωρίας τής έξέλιξης πού είναι γνωστή μέ τό δνομα τού Δ>ρΒίνου. 11ώ; δμως θά μπορούσε έ έρηιικός φιλόσοφος στή μοναξιά τού χωριού νά παρακο/ουθεί όπως πρέπει τήν έπισττμη, ώστε νά εκτιμά π ρα γιά πέρα τίς άνακαλύψεις πού τότε κι οί ίδιοι οί φυσιοδίφες ή τίς Αμφισβητούσαν Ακόμα, ή δέν ξέρανε νά τίς Εκμεταλλευτούν δπως Επρεπε ; "Ολο τό φταίξιμο έδώ πέφτει μονο'χα στίς £θλ·ες συνθήκες τ?(ς Γερμανίας πού έξαιτ ί ι ς τους τίς Εδρες τής φιλοσοφίας τίς κρατούσαν έκλεχτικοί Αερολόγοι, ένώ ί Φόϋερμπαχ πού στεκόταν άπειρα πιό ψηλά άπ' δλους ούτούς, ήταν καταδικασμένος νά χωριατοποιείται και νά φυτοζωεί ο' Ενα μικρό χωριό. Δέ φταίει λοιπόν ό Φ' ϋερμπαχ άν τού Εμεινε Απρόσιτη ή ί σ ι ο ρ κ ή Αντίληψη ττ,ς φύσης, π ι ύ ήταν πιά προσιτή καί πού Αφαιρούσε δλη τή μονομέρεια άπό τό γαλλικό όλισμό. Δεύτερο, ό Φόϋερμπαχ Εχει Απόλυτα δίκιο ο τ ι ν λέει δτι ό αποκλειστικά φυσικοεπυτημονικός όλισμός είναι βέβαια «τό θεμελιο τού οίκοΣομτματος τής Ανθρώπινης γνιίσης μά δχι καί τό ίδιο τό οικοδ'μημα». Γιατί !έ ζούμε μονάχα στή φύση, μά χαί στήν άνθρώπινη κοινωνία πού Εχει κι αύτή τήν Ιστορία τ ή ς 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 435--

έξέλιξής της καί τήν Επιστήμη της, δχι λιγότερο άπό τή φύση. Το ζή;ημα ήταν λοιπόν νά φέρουν τήν Επιστήμη τής κοινωνίας, δηλ. το αύνολο τών λεγόμενων Ιστορικών χαί φιλοσοφικών επιστημών σέ άρμονία μέ τό υλιστικό θεμέλιο χαί νά τήν άνασυγχροτήσουν πάνω οέ τούτη τη βάση. Αύτό όμως δέν άξιώθηκε νά το κάνει ό Φ'ϋερμπαχ. Έ δ ώ , παρά τό «θεμέλιο», έμεινε αιχμάλωτος τών πατροπαράδοτων ιδεαλιστικών δασμών, κι α: τό τό αναγνωρίζει μέ τά λόγια: «ΙΙρός τά πίσω συμφωνώ μέ τούς όλιστές, δχι δμως πρός τά μπρός». Αύτός δμως πού έδώ στό κοινωνικό πεδίο δέν πήγαινε «πρός τά μπρός» καί δέν ξεπερνούσε τίς αντιλήψεις τοό 1840 ή τοϋ 1844, έέν ήταν κανένας άλλος άπό τόν ίδιο τόν Φοϋερμπαχ, καί αύτό βεβζιζ π ί λ ι έξαιτίζς τής άπομόνωσής του κυρίως, πού τόν άνάγκαζε νά βγάζει σκέψεις άπ-, τό έρημιχό του κεφάλι—αύτόν, πού περισσότερο άπ' όλους τούς άλλου; φιλοσοφου; ήταν φτιαγμένος γιά κοινωνικές σχέσεις—άντί νά παραγει τίς σκέψεις του σέ φιλιχές ή Εχθρικές συναντήσεις μέ άλλους άνθρώπους τής δικιάς του ολκής. Ιίοσο έμεινε ιδεαλιστής στόν τομέα αύτό, θά τό δοϋμε άργότερα λεπτομερειακά. Έ δ ώ πρέπει μονάχα νά παρατηρήσουμε άκόμα δτι ό Στάρκε γυρεύει σέ λαθεμένη μεριά vz ßpst τον ιδεαλισμό τού Φ ' ϋ . ρ μπαχ. «r(J Φόϋερμπαχ είνχ: ίδεα'.ιστής, πιστεύει στην πρόοδο τής ά/θρωπότητα;» ( « λ . 19)—:<ΊΙ βάση, τό βάθρο του συνολου, μενει ώστόσο ό ιδεαλισμός. 'U ρεαλισμός μάς προστατεύει μονάχα άπσ πλάνες, ένώ Εμείς άκολουθο'ΐμε τίς τάσεις τών ίδινικών μας. Δίν είναι τάχα ή συμπόνιζ, ή άγάπη καί ό Ενθουσιασμός γιά τήν ά^ήθεια καί τό δίκιο ιδανικές δυνάμεις;» (σελ. VIII). ΙΙρώτα, Εδώ ό ιδεαλισμός δέ σημοίνει τίποτ' άλλο άπό τό νά χ υ / η γ ά ; ί5ζν:κούς σκοπούς Αύτοί όμως οί ιδανικοί σκοποί τό πολύ-πολύ Εχουν νά κάνουν μέ τόν καντιανό ιδεαλισμό καί τήν «κατηγορική προσταγή» του. Μά καί ό ίδιος ό Κάντ όνόμαζε τή φιλοσοφία του «υπερβατικό ιδεαλισμό», δχι γιατί ά σ / ο / ε ί τ α ι Εκεί καί μέ ήθιχά ιδανικά, μά γιά όλότελα άλλους λόγους, δπως θά θυμάται ό Στάρκε. Ή πρόληψη δτι ό φιλοσοφικός ιδεαλισμός περιστρέφεται γύρω άπό τήν πίοτη αϊ ή θ κ ά , δηλ. κοινωνικά ίδαν κά, δημιουργήθηκε Ε:ω άπονη φιλοσοφία, στό γερμανό φιλιιταίο, πού μαθαίνει άπ* Εξω, άπό τά ποιήματα τού Σιλλερ, τά λίγα φιλοσοφικά ψίχουλα πού τού 

436

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

χρειάζονται γιά τή μορφωσή του. Κανένας δέν έχανε αύστηρότερη κριτική στήν Ανήμπορη χαντιανή «κατηγορική προσταγή» — Ανήμπορη γιατί ζητά τό άδύνατο χαί γι* αύτό ποτέ δέ φ τ ά νει σέ χάτι τό πραγματικό—χανένας δέ χλεύασε πιό σκληρά τά φιλισιαΐχά όνειροπολήματα γιά άπραγματοποίητα ίδανικά πού είχε μεταδόσει ό Σίλλερ, άπό τόν ολοκληρωμένο ίδβαλιστή Χ έ γ χελ. (Βλ. λ χ . τή «Φαινομενολογία»). Δεύτερο, είναι άναπόφευγο Sri καθετί πού χινεί τόν ά ν θρωπο, πρέπει νά περνά Από τό κεφάλι του—άχόμα χαί τό φαί χαί τό πιοτό, πού άρχίζουν σάν συνέπβια του αισθήματος τής πείνας χαί τής δίψας πού μεταβιβάζεται μέσω τοΰ έγχεφάλου χαί ποό τελειώνουν σάν συνέπεια τοΰ αισθήματος τής χορτασι£ς πού μεταβιβάζεται έπίσης μέσω του έγχέφαλου. Οί έπιδράσεις τοΰ έξωτερικοό χόσμου π ά ν ω στόν άνθρωπο Εκφράζονται στό κεφάλι του, άντικαθρεφτίζονται σ' αύτό σάν αίσθήσβις, σκέψεις, όρμές, βουλήματα, χοντολογής, αάν «τάσεις ιδανικών» καί γίνονται μ' αύτή τή μορφή «ίδανικές δυνάμεις». Ά ν τώρα, τό γεγονός οτι ό άνθρωπος αύτός άχολουθεί γενικά «τάσΐΐς ίδανικών» χαί δέχεται τήν έπίδραση άπό «ίδανικές δυνάμεις», είναι πού τόν κάνει ιδεαλιστή, τότε χάθε χάπως φυσιολογικά άναπτυγμένος άνθρωπος είναι γεννημένος ιδεαλιστής, καί πώς γίνεται τότε νά όπάρχουν άκόμα στόν κόσμο όλιστές; Τρίτο, ή πεποίθηση δτι ή Ανθρωπότητα, τουλάχιστον σήμερα, κινείται συνολικά σέ προοδευτική κατεύθυνση, δέν έχει Απολύτως καμιά σχέση μέ τήν άντίθεση άνάμεσα στόν δλισμό καί τόν ιδεαλισμό. Οί γάλλοι όλιστές είχαν τήν πεποίθηση αύτή σέ βαθμό σχεδόν φανατισμού δχι λιγότερο άπό τούς ντεΐστές Βολταίρο καί Ρουσσώ, καί άρκετά συχνά κάναν γι' αύτήν τίς μεγαλύτερες προσωπικές θυσίες. Ά ν υπάρχει κάποιος πού άφιέρωσε έλόκληρη τή ζωή του στόν «ένθουσιασμό γιά τήν Αλήθεια καί τό δίκιο»—ή φράση είναι παρμένη μέ τήν καλή της έννοια—αύτός ήταν λ χ . ό Ντιντερό. "Οταν λοιπόν ό Στάρχε δλα αύτά τά λέει ιδεαλισμό, αύτό άποδείχνει μονάχα δτι ή λέξη υλισμός καί δλη ή άντίθεση τών δυό τάσεων Εχει χάσει έδώ κάθε νόημα γι' αύτόν. Είναι γεγονός δτι ό Στάρκε κάνει έδώ—Εστω ίσως καί Ασυνείδητα—μιάν άσυγχώρετη παραχώρηση στή φιλισταϊκή πρόληψη πού κληρονομήθηκε Από τίς μακρόχρονες συκοφαντίες τών παπάδων Ενάντια στή λέξη δλισμός. Μέ τή λέξη όλισμός 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 437--

ό φιλισταίος Εννοεί τό φαγοπότι, τό μεθύσι, τήν όφθαλμοπορνεία, τή σαρκική ήδονή, τήν Αλαζονεία, τή φιλοχρηματία, τήν τσιγκουνιά, τήν πλεονεξία, τήν κερδοσκοπία καί τίς χρηματιστηριακές απάτες, κοντολογής ο / α τά βρομερά Ελαττώματα, ποΓ· δούλος τους είναι σιωπηρά ό ίδιος. Καί μέ τόν ιδεαλισμό έννοεί τήν πίστη στήν αρετή, στή γενική άγάπη του άνθρώπου καί γενικά ίνα «καλύτερον κόσμο», πού μ' αύτόν κοκορεύεται μπροστά στούς άλλους, πού δμως τόν πιστεύει τό πολύ πολύ τόσο, δσο βαστά ή άποχαύνωσή του ή ή χρεωκοπία του, πού άναγκαστικά άκολουθεί ύστερα άπό τίς συνηθισμένες του «ολιστικές» άκολααίες, τραγουδώντας ταυτόχρονα τόν άγαπ η ι έ ν ο του σκοπό : Τί είναι ό άνθρωπος ; μισός ζώο, μισός ά γ γελος. Κατά τά άλλα ό Στάρκε πασχίζει πολύ νά όπερασπίσει τόν Φόΰερμπαχ άπό τίς έπιθέσεις καί τίς θεωρίες τών καθηγητάδων πού μέ τό δνομα φιλόσοφοι θορυβούν σήμερα τόσο στή Γερμανία. Γιά τούς άνθρώπους πού Ενδιαφέρονται γιά τούς άπόγονοος αύτούς της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας σίγουρα είναι σπουδαίο αύτό. "Ισως καί γιά τόν ίδιο τόν Στάρκε νά φαινόταν άναγκαίο. Ε μ ε ί ς άπαλλάσσουμε τόν άναγνώστη άπ' αύτό.

III Ό πραγματικός ιδεαλισμός του Φόΰερμπαχ φανερώνεται μόλις φτάσουμε στή φιλοσοφία του τής θρησκείας καί στήν ήθική του. Δέ θέλει καθόλου νά καταργτσει τή θρησκεία, θέλει νά τήν τελειοποιήσει. Ή ίδια ή φιλοσοφία πρέπει νά διαλυθεί μέσα στή θρησκεία. «Οί περίοδες τής άνθρωπότητας ξεχωρίζουν ή μιά άπό τήν Αλλη μονάχα μέ θρησκευτικές άλλαγές. "Ενα ιστορικό κίνηαα φτάνει βαθιά ώς τά θεμέλια μόνο δταν ριζώσει στήν καρδιά του άνθρώπου. Ί Ι καρδιά δέν είναι μιά μορφή τής θρησκείας, Ετσι πού δέ μπορούμε νά πούμε δτι ή θρησκεία πρέπει νά υπάρχει καί μέσα στήν καρδιά, ή καρδιά είναι ή ούσία τής θρησκείας» (άναφέρεται άπό τόν Στάρκε στή σελ. t 6 8 ) . Ή θρησκεία κατά τον ΦόΟερμπαχ είναι ή σχέση άνάμεσα σέ άνθρωπο καί άνθρωπο πού βασίζεται στό συναίσθημα καί στήν καρδιά, μιά σχέση πού ώς τώρα άναζητούσε τήν άλήθειά της α' ίνα φανταστικό άντικαθρέφτισμα τής πραγματικότητας 

438

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

—στή μεσολάβηση ένό; ή πολλών θεών, πού είναι φανταστικό άντικαθρέφτισμα άνθρώπινων ιδιοτήτων—πού τώρα δμως τή βρίσκει άμεσα καί χωρίς μεσολάβηση στήν άγάπη άνάμεσα στό ' Ε γ ώ καί στό Σύ. Κι Ετσι τελικά γιά τόν Φόϋερμπαχ ί σεξουαλικός Ερωτας γίνεται μιά άπό τίς άνώτερες, άν δχι ή άνώτατη μορφή άσκησης τής νέας του θρησκείας. Οί συναισθηματικέ; ώστόσο σχέσεις άνάμεσα στούς άνθρώπους, ιδιαίτερα άνάμεσα στά δυό φυλα, όπάρχουν άπό τότε πού όπάρχου/ άνθρωποι. Ό σεξουαλικός Ερωτα;, ιδιαίτερα στά τελευταία 8 0 0 χρόνια, πήρε μιά τέτια άνάπτυξη καί κατάχτησε μιζ τέτια θέσ^, πού Ιγινε ό όποχρεωτικός άξονας πού γύρω του περιστρίφεται κάθε ποίηση σ' δλην αύτή τήν περίοδο. Οί σηιερινέ; θετικές θρησκείες περιορίστηκαν στό νά δίνουν μιάν άνώτερη εύλογίζ στή ρύθμιση άπό τό κράτο; τοϋ σεξουαλικού Ερωτα, δηλ. στή νομοθεσία τοϋ γάμου, καί μπορούν αύριο νά Εξαφανιστούν δλες, χωρίς ν* άλλάξει τό παραμικρό στήν π ρ χ χτική τής άγάπης καί τής φ λ ί α ς . Έ τ σ ι ή χριστιανική θρηοκεία είχε πρχγματικά τόσο έξεφα/ΐ3τεί στή Γαλλία άπό τό 1793 ώς τό 1793, πού κι ό Ναπολέοντας άκόμα δέ μπόρεσε νά τήν ξαναεισαγάγει χωρίς νά βρει άντίσταση καί δυσκολίες, ένώ στό διάστημα πού μεσολάβησε δέν έκδηλώθηκε καμιά άνάγκη γιά Ενα όπσκατάστατό της μέ τήν Εννοια τοϋ Φόϋερμπαχ. Ό ιδεαλισμός τοϋ Φόΰερμπαχ Εδώ είναι δτι τίς σχέσεις άνάμεσα στούς άνθρώπους, πού στηρίζονται στήν άμοιβαία κλίση στό σεξουαλικό Ερωτα, στή φιλία, τή συμπόνια, τή θυσία κλπ., δίν τίς παραδέχεται άπλούστατα τέτιες πού είναι χωρίς νά τΙς άναγάγει στήν άνάμνηση κάποιας ξεχωριστής θρησκείας, πού καί γιά τόν ίόιο τόν ΦόΟερμπαχ άνήκει στό παρελθόν, μά ισχυρίζεται δτι θά άποχτήσουν δλη τους τήν άξία μονάχα δταν τις καθαγιάσουνε μέ τό δνομα θρησκεία. Τό κύριο γιά τόν ΦόΟερμπαχ δέν είναι δτι όπάρχουν αύτές οί καθαρά άνθρώπινες σχέσεις, μά δτι τίς παίρνουμε γιά τή νέα πραγματική θρησκεία. 'Αποχτούν δλη τήν άξία του; μόνο δταν πάρουν τή θρησκευτική σφραγίδα. Ί Ι λέξη θρησκεία (religion) προέρχεται άπό τό rrligarc* πού άρχικά σημαίνει Ενωση. 'Επομένως κάθε Ενωση δυό άνθρώπων είναι θρησκεία. Κάτι τέτια έτυμολογικά τεχνάσματα είναι ή τελευταία διέξοδος τής ιδεαλιστικής φιλοσοφίας. * Religare, λί£η λατινική πο6 οημα(ν«ι : ίίνβ, οονίίβ. (Σημ. Μ·τ.) 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 439--

Στίς λέξεις δέν Αποδίδουν τή σημασία πού Απόχτησαν σύμφωνα μέ τήν ίστοριχή Εξέλιξη τής πραγματικής τους χρήσης, μά τή σημασία πού θάπρεπε νάχουν σύμφωνα μέ τήν Ετυμολογική τους προέλευση. Κι ίτσι ό σεξουαλικός Ερωτας χαί ή σεξουαλική Ενωση Αποθεώνονται σέ «θρησχεία» γιά νά μήν τύχει καί χαθεί άπό τή γλώσσα ή πολύτιμη γιά τήν ιδεαλιστική Ανάμνηση λέξη θρησκεία. Άχριβώς Ετσι μιλούσαν στά 1840-1850 οί παρισινοί μεταρυθμιστές τής τάσης του Λουί Μπλάν, πού κι αύτοί, τόν άνθρωπο χωρίς θρησχεία τόν δλέπανε σάν τέρας χαί πού μάς Ελεγαν: D o n c , Γ a t h é i s m e c ' e s t votre religion 1 ! Ό ι α ν ό Φόϋερμπαχ θέλει νά στηρίξει τήν Αληθινή θρησκεία πονω στή βάση μιδς ούσιαστικά όλιστικής Αντίληψης τής φύσης, μοιάζει μέ τόν άνθρωπο πού θά Ελεγε δτι ή σύγχρονη χημεία είναι ή Αληθινή Αλχημε'α. Ά ν ή θρησχεία μπορεί νά υπάρχει χωρίς τό θεό της, τότε μπορεί νά όπάρχει χαί ή Αλχημεία χωρίς τή φιλοσοφική της λίθο. Υ π ά ρ χ ε ι άλλωστε Ενας πολύ στενός δεσμός άνάμεσα στήν άλχημεία χαί τή θρησχεία. Ή φιλοσοφική λίθος Εχει πολλές ιδιότητες πού μοιάζουν μέ θεϊκές, χαί οί έλληνοαιγύπτιοι Αλχημιστές τών δυό πρώτων αιώνων μ. Χ. βχλαν χι αύτοί τό δαχτυλάκι τους στή διαμόρφωση τοϋ χριστιανικού δόγματος, όπως τ ' Αποδείχνουν τά στοιχεία πού Αναφέρουν έ Κόπ χαί ό Μπερτελό. 'Οπωσδήποτε λαθεμένος είναι έ ισχυρισμός τοϋ Φόϋερμπαχ Ζτι «οί περίοδες τής άνθρωπότητας ξεχωρίζουν ή μιά άπό τήν άλλη μονάχα μέ θρησκευτικές Αλλαγές». Μεγάλες ίστοριχές χ α μ πές σ υ ν ο δ ε ύ τ η κ α ν άπό θρησχευτιχές άλλαγές, μονάχα όσον Αφορά τίς τρεις παγκόσμιες θρησκείες πού όπήρξαν ώς τώρα : τό βουδισμό, τό χριστιανισμό καί τό μωαμεθανισμό. Οί παλιές θρησκείες τών φυλών καί τών εθνών, πού γεννήθηκαν αύθόρμητα, δέ/ ήταν προπαγανδιστικές καί χάναν κάθε δύναμη άντίστασης, μόλις τσακιζόταν ή Ανεξαρτησία τών φυλών καί τών λαών. Γιά τούς άρχαίους γερμανούς μάλιστα γιά νά γίνει αύτό άρκεσε ή άπλή Επαφή μέ τή διαλυόμενη ρωμαϊκή κοσμοκρατορία καί τή χριστιανική παγκόσμια θρησκεία, πσύ μόλις τήν είχε υιοθετήσει καί πού Ανταποκρινόταν στήν οικονομική, πολιτική καί ιδεολογική της κατάσταση. Μόνον σ' αύτές τις παγκόσμιες θρησκείες, πού Αναπτύχθηκαν περισσότερο ή λιγότερο τεχνητά—ιδίως στό
1

"2ατ· i ά1·Ιςμός «Τνα; ή &ρηαχ·(α οαςΙ (Σημ. Σύντ.) 

440

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

χριστιανισμό χαί τό μωαμεθανισμό—βρίσκουμε νά παίρνουν θρησκευτικό χαρακτήρα γενικότερα ιστορικά κινήματα. Ά κ ό μ α καί στήν περιοχή τοό χριστιανισμού ό θρησκευτικός χαρακτήρας στίς έπαναστάσεις μέ πραγματικά παγκόσμια σημασία περιορίζεται στίς πρώτες βαθμίδες τοϋ ά'γώνα τής άστικής τάξης γιά τήν άπελευθέρωσή της άπό τό XIII ώς τόν XVII αίώνα καί δέν Εξηγείται, δπως νομίζει ό Φόϋερμπαχ, άπό τήν καρδιά τοϋ άνθρώπου καί τή θρησκευτική του άνάγκη, μά άπ' δλη τή μεσαιωνική ιστορία που προηγήθηκε καί πού δέ γνώριζε καμιάν άλλη μορφή τής ιδεολογίας έκτος άκριβώς άπό τή θρησκεία καί τή θεολογία. "Οταν δμως τόν XVIII αίώνα ή άστική τάςη είχε δυναμώσει άρκετά γιά νά δημιουργήσει καί τή δικιά της ιδεολογία, πού ταιριάζει στήν ταξική της άποψη, τότες Εκανε τή μεγάλη καί οριστική της έπανάσταση, τή Γαλλική, Επικαλούμενη Αποκλειστικά νομικές καί πολιτικές ιδέες καί νοιαζόταν γιά τή θρησκεία μονάχα στό βαθμό πού στεκόταν έμπόδιο στό δρόμο της. Δέν τής κατέβηκε δμως ποτέ να βάλει μιά νέα θρησκεία στή θέση τής παλιάς : ξέρουμε πώς άπότυχε ό Ροβεσπιέρος σέ μιά τέτια προσπάθειά του 1 . Στήν κανωνία, δπου είμαστε όποχρεωμένοι νά ζοϋμε σήμερα καί πού βασίζεται πάνω στήν άντίθεση τών τάξεων καί στήν ταξική κυριαρχία, είναι Ετσι ή άλλιώς άρκετά κακομοιριασμένη ή δυνατότητα καθαρών άνθρώπινων αισθημάτων, στίς σχέσεις μέ άλλοος άνθρώπους. Δέν Εχουμε έπομένως κανένα λόγο νά τίς κάνουμε άκόμα πιό κακομοίρικες Ανυψώνοντας σέ θρησκεία αύτά τά αισθήματα. Τό ίδιο, ή συνηθισμένη ιστοριογραφία, ιδίως στή Γερμανία, συσκοτίζει άρκετά τήν κατανόηση τών μεγάλων ιστορικών ταξικών άγώνων, ίτσι πού νά μή χρειάζεται νά κάνουμε άπόλυτα Αδύνατη τήν κατανόησή τους, μετατρέποντας τήν ιστορία αύτή τών άγώνων σέ άπλό παράρτημα τής εκκλησιαστικής ιστορίας. Αύτό κιόλας δείχνει πόσο Εχουμε σήμερα άπομακρυνθεί άπό τόν Φόϋερμπαχ. Σήμερα δέν σοϋ κάνει πιά δρεξη νά διαβάσεις τά «ώραιότερά του μέρη», δπου Εξυμνεί αύτή τή νέα θρησκεία τής Αγάπης. Ή μόνη θρησκεία πού Εξετάζει σοβαρά ό Φόϋερμπαχ είναι ό χριστανισμός, ή παγκόσμια θρησκεία τής Δύσης, πού στηρί1 Πρόκεται γιά τήν κροοποΙ&·ια τοϋ Pojltsnicpou να «Ιΐαγοίγ·! θρηοχ·(α τοΒ €0π«ρτ<ίτοΐ) δντος». (Σημ. Σύντ.)

μι* 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 441--

ζεται στό μονοθεϊσμό. 'Αποδείχνει δτι ό χριστιανικό; θεές είναι μονάχα ή φανταστική άντανάκλααη, τό άντιχαθρέφτισμα τοό άνθρώπου. "Ομως αύτίς ό ίδιος θεός είναι προϊόν ένός μαχρόχρονου προτσές άφαίρεσης, ή συμπυκνωμένη πεμπτουσία τών προηγούμενων πολλών θεών τών φυλών χαί τών έθ'ών. Καί άντίατοιχα ό άνθρωπος, πού είδωλο του είναι έχείνος ό θεός, δέν είναι πραγματικός άνθρωπος, μά έπίσης ή πεμπτουσία τών πολλών πραγματικών άνθρώπων, ό άφηρημένος άνθρωπος, έπομένως χι ό ίδιος πάλι μιά ιδεατή είχόνα. Ό ίδιος ό ΦόΟερμπαχ, πού σέ χάθε σελίδα χηρύχνει τήν αίσθητότητα, τό βύθισμα σ:ό συγκεκριμένο καί στόν πραγματικό κόσμο, γίνεται πέρα γιά πέρα άφηρημένος, μόλις άρχίαει νά μιλά γιά οποιαδήποτε άλλη σχέση έχτός άπό τήν άπλή σεξουαλική σχέση άνάμεσα ατούς άνθρώπους. Αύτή ή σχέση τού προσφέρει μονάχα μιά πλευρά: τήν ήθική (moral). Καί δώ μάς ξαφνιάζει πάλι ή καταπληχτική φτώχεια τοϋ ΦόΟερμπαχ σέ σύγκριση μέ τόν Χέγκελ. Ί Ι Λθική τού Χέγκελ, ή ή διδασκαλία του γιά τοός ήθικούς κανόνες είναι ή φιλοσοφία τού δικαίου καί περιλαβαίνει : 1) Τό άφηρημένο δίκαιο, 2) τήν ήθικότητα (Moralität), 3) τούς ήθικούς κ α νόνες (Sittlichkeit), δπου πάλι περιλαβαίνεται : ή οικογένεια, ή κοινωνία τών πολιτών, τό κράτος. "Οσο ιδεαλιστική εί<αι ή μορφή, τόσο ρεαλιστικό είναι έδώ τό πβριεχόμενο. "Ολο τό πεδία τού δικαίου, τής οικονομίας, τής πολιτικής, περιλαβαίνονται έδώ μαζί μέ τήν ήθιχή (Moral). Στόν ΦόΟερμπαχ συμβαίνει άκριβώς τό άντίθετο. Είναι ρεαλιστής ατή μορφή, ξεκινά άπό τόν άνθρωπο, δμως δέ μιλά καθόλου γιά τόν κόσμο δπου ζεί αύτός ό άνθρωπος, κι έτσι ό άνθρωπος αύτός μένει πάντα ό ίδιος άφηρημένος άνθρωπος, πού είχε τό λόγο ατή φιλοσοφία τής θρησκείας. Ό άνθρωπος αύτός δέν Εχει βγεί άπό τά σπλάχ ν α τής μάνας το.υ, μά είχε ξεπεταχτεί μέσα άπό τό θεό τών μονοθεϊστικών θρησκειών, γι' αύτό δέ ζεί α' Εναν πραγματικό, ίατορικά δημιουργημένο καί ιστορικά καθορισμένον κόσμο. Σ χ ε τίζεται βέβαια, μέ άλλους άνθρώπους, μά κι ό κά'.ε άλλος'άνθρωπος είναι τό ίδιο άφηρημένος δπως κι αύτός. Στή φιλοσοφία τής θρησκείας είχαμε τουλάχιστο νά κάνουμε άκόμα μέ τόν άντρα καί τή γυναίκα, στήν ήθική (Ethik) ώστόσο έξαφανίζεται καί τούτη ή τελευταία διάχριαη. Βέβαια βρίσκουμε στόν ΦόΟερμπαχ σέ άρζιά διαστήματα φράσεις αάν τίς παρακάτω : «Στό παλάτι σχέφτον- 

442

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

ται διαφορετικά ά π ' δ,« σκέφτονται στό καλύβι».—«'Οταν άπό τήν πείνα χαί τήν Εξαθλίωση δέν Εχεις θρεφτικές ουσίες στό σώμα σου, τότε δέν Εχεις κχί στό κεφάλι, στό νου καί στήν καρδιά σου τροφή γιάτήνήθική (Moral)».—«'Η πολιτική πρέπει νά γίνει ή θρησκεία μας» κλπ. "Ομως ό ΦόΟερμπαχ δέν ξέρει κ α θόλου τί νά κάνει μ' αύτές τίς φράσεις. Μένουν καθαρές φράσεις ίτσι πού κι ό Ιδιος ό Στάρκε άναγκάζεται νά παραδεχτεί δτι ή πολιτική γιά τόν ΦόΟερμπαχ ήταν ίνα άδιάβατο σύνορο καί ή «έπιστήμη τής κοινωνίας, ή κοινωνιολογία, τοϋ ήταν t e r ra i n c o g n i t a » 1 . Τό ίδιο ρηχός φαίνεται σέ ούγκριση μέ τόν Χέγκελ καί στό χειρισμό τής άντίθεσης τοϋ καλοϋ καί τοϋ κακοϋ. «Νομίζουν δτι λένε κάτι πολύ μεγάλο—παρατηρεί 6 Χέγκελ—δταν λένε : Ό άνθρωπος άπό τή φύση του είναι καλός, ξεχνούν δμως δτι λένε κάτι πολύ πιό μεγάλο μέ τά λόγια: Ό άνθρωπος είναι άπό τή φύση του κακός». Γιά τόν Χέγκελ τό κακό είναι ή μορφή μέ τήν οποία Εμφανίζεται ή κινητήρια δύναμη τής ιστορικής άνάπτυξης. Καί μάλιστα ή φράση αύτή ίχει διπλή ίννοια: άπό τή μιά μεριά σημαίνει δτι κάθε νέα πρόοδος έμφανίζεται Αναγκαστικά σάν ιεροσυλία ένάντια σέ κάτι τό ιερό, σάν Ανταρσία ένάντια στίς παλιές, έτοιμοθάνατες, μά καθιερωμένες άπό τή συνήθεια συνθήκες, καί άπό τήν άλλη μεριά, δτι Από τότε πού έπιχρατούν οί ταξικές Αντιθέσεις, τά κακά πάθη τοϋ άνθρώπου, ή άπληττεία καί ή Αρχομανία, γίνονται ίσα-ίσα μοχλοί τής ιστορικής Εξέλιξης. Μοναδική καί συνεχής Απόδειξη γι' αύτό είναι λ.γ. ή ιστορία τοϋ φεουδαρχισμοϋ καί τής Αστικής τάξης. Τοό ΦόΟερμπαχ δμως δέν τοϋ ίρχεται στό μυαλό νά έξετάσει τόν Ιστορικό ρόλο τοϋ ήθικά κακοϋ. Γενικά ή ίστορία είναι γι' αύτόν άβολο καί δυσάρεστο π^δίο. Ά κ ό μ α καί τό άπόφθεγμά του: « Ό άνθρωπος, πού άρχικά ξεπήδησε άπό τή φύση, ήταν κι αύτός μονάχα καθαρό φυσικό δν, δχι άνθρωπος. Ό άνθρωπος είναι προϊόν τοϋ Ανθρώπου, τού πολιτισμού, τής ιστορίας»—Ακόμα καί αύτό τό Απόφθεγμα μένει στόν ΦόΟερμπαχ έντελώς στείρο. Ό σ α λοιπόν Εχει νά >>.Ας πεί ό ΦόΟερμπαχ γιά τήν ήθική, είναι πολύ ισχνά. Ή ροπή πρός τήν εύτυχία είναι Εμφυτη στόν άνθρωπο καί πρέπει γι' αύτό νά άποτελεί τή βάση κάθε ήθικής. Ό μ ω ς ή ροπή πρός τήν εύτυχία υπόκειται σέ μιά δι1

—4γνβ)ετη γή. (Σημ. Σύντ.) 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 450--

πλή διόρθωση. ΙΙρώτα άπό τίς φυσικές συνέπειες τών πράξεων μ α ; : ύστερα άπό τό μεθύσι Ακολουθεί ή αποχαύνωση, Οστερα άπό τί; συνηθισμένες άκολασίε; ή άρρώστεια. Δεύτερο, άπό τί( κοινωνικές συνέπειες: άν δέν σεβόμαστε τήν ίδια ροπή τών άλλων πρίς τήν εύτυχία, τότες αύτοί αμύνονται καί ένοχλούν έτσι τή δικιά μα; ροπή πρός τήν εύτυχία. Έπομένως γιά νά ικανοποιούμε τή ροπή μας, πρέπει νάμαστε σέ θέση νά έχτιμούμε σωστά τίς συνέπειες τών πράξεων μ ι ς , καί άπό τήν άλλη πλευρά πρέπει νά έπιτρέπουμε καί στούς άλλου; τήν ίσοτιμία στήν Ικανοποίηση αύτής τής ροπής. Λογικός αύτοπεριορισμός σχετικά μέ τόν ίδιο τόν έαυτό μ α ; καί άγάπη—πάντα ή ά γ ά π η ! — στί; σχέσεις μέ τούς άλλους, είναι λοιπόν οί βασικοί κανόνες τής φούερμπαχικής ήθικής, ά π ' δπ3ο βγαίνουν δλοι οί άλλοι. Καί ούτε οί πιό πνευματώδεις συλλογισμοί τού Φόΰερμπαχ, ούτε τά μεγαλύτερα έγκώμια τοϋ Στάρκε μπορούν νά κρύψουν τήν ίσχνότητα καί τήν κενότητα αύτών τών λίγων φράσεων. Ή ροπή πρός τήν εύτυχία, σέ πολύ σπάνιες περιπτώσεις Ικανοποιείται μέ τήν άπασχόληση τοϋ άνθρώπου μέ τόν έαυτό του καί αύτό καθόλου δέ γίνεται πρός δφελος δικό του καί τών άλλων άνθρώπων. 'Αντίθετα άπαιτεί άπασχόληση μέ τόν έξω χόσμο, μέσα ικανοποίησης, δηλ. τροφή, ένα άτομο άπό τό ά λ λο φύλο, βιβλία, συνομιλία, συζήτηση, δράση, άντίκείμενα χ ρ ή ση; καί Επεξεργασίας. Έ ήθική τού Φόύερμπαχ, είτε προϋποθέτει δτι αύτά τά μέσα καί άντίκείμενα ίκανοποίησης είναι οπωσδήποτε δοσμένα στόν κάθε άνθρωπο, είτε πάλι τού δίνει μονάχα άνεφάρμοστα καλά μαθήματα, καί δέν άξίξει λοιπόν πεντάρα τσακιστή γιά τού; άνθρώπους πού τούς λείπουν αύτά τά μέσα. Κι αύτό τό εξηγεί δρθά-κοφτά ό ίδιος ό Φ ό ΰ ε ρ μ π α χ : «Στό π α λάτι σκέφτονται διαφορετικά ά π ' δ,τι σκέφτονται στό καλύβι. "Οταν άπό τήν πείνα χαί τήν εξαθλίωση δέν έχεις θρεφτικές ούσίες στό σώμα σου, τότε δέν έχεις ούτε στό κεφάλι, στό νο·'> καί στήν καρδιά σου τροφή γιά τήν ήθική». Μήπως έχουν καλύτερα τά πράγματα μέ τήν ίσοτιμία δλων τών άνθρώπων στή ροπή πρός τήν εύτυχία; Ό Φόΰερμπαχ βάζει αύτό τό αίτημα Απόλυτα, σάν νά ίσχύει γιά δλ.=ς τίς έποχές καί δλες τίς καταστάσεις. Μά άπό πότε ισχύει; Έ γ ι ν ε ποτές λόγος στήν άρχαιότητα γιά τήν ίσοτιμία στήν Επιδίωξη τής εύτυχίας άνάμεσα στούς δούλου; καί τούς άφέντε;, ή στό μεσϊίωνα άνάμεσα στούς δουλοπάροικους καί τούς βαρώνους ; Μή- 

444

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

χ ω ; δέν θυσιαζόταν πάντα άνελέητα χαί «νόμιμα» ή ροπή πρός τήν εύτυχία τής καταπιεζόμενης τάξης οτήν άντίστοιχη ροπή τής κυρίαρχης τάξης;—Μάλιστα, αύτό γινόταν καί ήταν άνήθικο, τώρα δμως ?χ3ΐ άναγνωριστεί ή ισοτιμία.—"Εχει άναγνωριστεί στά λόγι* άπό τότε πού ή άστική τάξη, στόν άγώνα της ένάντια στήν φεουδαρχία καί έπειδή άναπτυσσόταν ή κεφαλαιοκρατική παραγωγή, άναγκάστηκε νά καταργήσει δλα τά προνόμια τής κάστας, δηλ. δλα τά προσωπικά προνόμια καί νά εισαγάγει τή νομική ίσοτιμία τού άτομου, π ρ ώ ' α στό ίδιω τικό δίκαιο, ύστερα σιγά-σιγά καί στό δημόσιο δίκαιο. Ό μ ω ς ή ροπή πρός τήν εύτυχία μόνο κατά ενα έλάχιστο μέρος της ζεί άπό ιδεατά δικαιώματα, στό μεγαλύτερο μέρος της ζεί άπό όλικά υέσα, καί έδώ ή κεφαλαιοκρατική παραγωγή φροντίζει ώστε ή μεγάλη πλειοψηφία τών ισότιμων άτόμων νά παίρνει τόσα πού μόλις τούς φτάνουν γιά νά ζούν. Είναι λοιπόν ζήτημα άν ή κεφαλαιοκρατική παραγωγή σέβεται—άν γενικά τή σέβεται— τήν ίσοτιμία της πλειοψηφίας στή ροπή της πρός τήν εύτυχία, περισσότερο άπ' δ,τι τή σεβόταν ή δουλοχτητική κοινωνία ή ή δουλοπαροικία. Καί μήπως είναι καλύτερη ή κατάσταση σχετικά μέ τά πνευματικά μέσα τής εύτυχίας, μέ τ ά μέσα τής μόρφωσης; Μήπως δέν είναι άκόμη κι «ό δάσκαλος πού νίκησε στή Σάντοβα» 1 μυθικό πρόσωπο; Κάτι παραπάνω. Σύμφωνα μέ τή φοΟερμπαχική θεωρία τής ήθικής, τό χρηματιστήριο άξιων είναι ό άνώτατος ναός τής ήθικής—μέ τήν προϋπόθεση μονάχα δτι θά παίζουν πάντα σωστά στό χρηματιστήριο. "Αν ή ροπή μου πρός τήν εύτυχία μέ οδηγήσει στό χρηματιστήριο καί κει ζυγίσω τίς συνέπειες τών τ ρ ά · ξεών μου τόσο σωστά, ώστε νά μού φέρουν μόνον εύχαρίστηση καί δχι ζημιά, δηλ. νά κερδίζω πάντα, τότε βχει έκπληρωθεί ή οδηγία τού ΦόΟερμπαχ. Ούτε έπεμβαίνω ίτσι οτήν ίδια ροπή τού άλλου πρός τήν εύτυχία, γιατί καί ό άλλος πήγε στό χρηματιστήριο τό ίδιο Εθελοντικά, δσο κι έγώ, καί κλείνοντας τήν χρηματιστηριακή πράξη μαζί μου άκολούθησε, τό ίδιο δπως κι έγώ, τή ροπή του πρός τήν εύτυχία. Κι άν χάσει τά λεφτά
1 Πρόκειται γιά μιά ουνηθιομενη Ικφραοη Tf]c γερμανικής άοτιχής Βημοοιολογίας ύοτερα άπό τή ν(κη tftv πρώοον οτό ΚαΕνιγκρετς ή Σάντοβα (Στόν πριοοο-αυοτριακό πόλ·μο τοβ 1866). Ή Ιχφραοη αύτή άντιχαθριφτίζιι τή γνώμη βτι ή ν(χη τής Πρωο'.ας όφειλόταν Βήθεν οτό καλύτερο πρωοικό έχπαιβεοτιχό οΟαττ,μα. (Σημ. Σ6ντ.) 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 445--

του τότε άχριβώς Αποδείχνεται ότι ή πράξη του ήταν άνήθιχη, γιατί ήταν χ α χ ά όπολογισμένη, χαί μιά πού έγώ τόν τιμώρησα όπως τοό άξίζει, μπορώ χαί νά χαμαρώνω σάν νεότερος Ραδάμχνθυς 1 . "Ετσι χαί στό χρηματιστήριο έπίσης έπικρατεί ή άγάπη, έφόσον δέν πρόκειται γιά άπλή συναισθηματική φράση, γιατί ό καθένας βρίσκει στόν άλλον τήν ίχα/οποίηση τής ροπής του πρός τήν εύτυχία, καί αύτό ίσα-ίσα πρέπει νά δίνει ή άγάπη, χαί μ' αύτό πρέπει ν' ασχολείται π ρ α χ τ ι χ ά . Κι άν παίξω στό χρηματιστήριο προβλέποντας σωστά τ ι ; συνέπειες τών έπιχειρήσεών μου, δηλ. άν παίξω μέ επιτυχία, τότε έχπληρώνω όλες, χαί τί; πιό αύστηρέ;, άπαιτήσει; τή; ηθική; τού Φόϋερμπαχ χι άκόμα γίνομαι καί πλούσιος. Μ' άλλα λόγια, ή ήθιχή τοΰ Φόϋερμπαχ είναι χομένη άχριβώς στά χ ν ά ρια τής σημερινής καπιταλιστικής κοινωνίας, όσο κι άν ό ίδιο; δέν τό θέλει, ή δέν το νιώθει. Μά ή ά γ ά π η ! — Ν α ι , ή άγάπη είναι παντού καί πάντα θαυματουργός θεό;, πού, χατά τόν Φόϋερμπαχ, βοηθά νά ξ:περνιούνται δλες οί δυσκολίες τής πραχτιχής ζωής—χι αυτό σέ μιά κοινωνία που είναι χωρισμένη σέ τάξεις μέ διαμετρικά ά ν τίθετα συμφέροντα. Έ τ σ ι έχει έξαφανιστεί άπό τή φιλοσοφία καί τό τελευταίο όπόλειμα του επαναστατικού της χαρακτήρα καί μένει μονάχα τό παλιό τροπάρι : ά γ α π ά τ ε άλλήλους, ριχ τ ή τ ε στήν άγκαλιά ό ένας τοΰ άλλου, χωρίς διάκριση φύλου ή τάξης—γενικό μεθύσι συμφιλίωσης! Μέ δυό λόγια. Μέ τή φοϋερμπχχική θεωρία τής ήθικής συμβαίνει δ,τι συνέβηκε καί μέ δλες τίς προκάτοχές της. Ε ί ναι φτιαγμένη γιά δλες τίς εποχές, γιά δλους τούς λαούς, γιά δλες τίς καταστάσεις καί, άκριβώς γι' αύτό, δέν είναι ποτέ καί πουθενά Εφαρμόσιμη καί μένει τό ίδιο άνήμπορη μπροστά στόν πραγματικό κόσμο, δπως ή κατηγορική προσταγή τού Κάντ. Στήν πραγματικότητα κάθε τάξη, άκόμα καί κάθε έπάγγελμα, έχουν τή δική τους ήθική, καί τήν ήθική αυτή τήν παραβαίνουν κάθε φορά πού μπορούν νά τό κάνουν αύτό άτιμώρητα. Καί ή άγάπη, πού θάπρεπε νά τά ένώνει δλα, έκδηλώνεται μέ πολέμους, φιλονικίες, δίκες, οικογενειακού; καυγάδες, διαζύγια χαί μέ κάθε δυνατή εκμετάλλευση τοΰ ένό; ά π ' τού; άλλοος.
' Ό Ρ α β α μ α ν θ υ ς , ούμφωνα μέ τήν έλληνιχή μιι&ολογία, ά ν α χ η ρύχθηχ· βιχαοτής οτό ν Ά β η , γιατί ήταν πολύ βίχαιος. (Σημ. Σύντ.) 

446

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

Πώς °μως ήταν δυνατό ή τεράστια ώθηση πού Εδοσε ό φόΰερμπαχ νά·"άχοβεϊ τόσο άγονη γιά τόν Γδ:ον ; 'Απλώς χαί μόνο γιατί 6 Φόΰερμπαχ δέ μπορεί v i βρεί τό δρόμο πρ· ς τή ζωντανή πραγματικότητα πού θά τόν Εργαζε άπό τό βασίλειο των άφαιρέσειβν, πού τό μισούσε ό ίδιος θανάσιμα. Γαντζιινετα: μ' ολες του τίς δυνάμεις άπό τή φύση χαί τόν άνθρωπο, μά ή φύση χαί ό άνθρωπος μένουν γι' αύτόν μονάχα λόγια. Ούτε γιά τήν πραγματική φύση, ούτε γιά τόν πραγματικό άνθρωπο ξέρει νά μας πεί κάτι τό συγκεχρ μένο. 'Από τόν αφηρημένο φοϋερμπαχικό άνθρωπο δμως φτάνουμε στούς πραγματικούς ζωντανούς άνθρώπους, μονάχα δταν τούς Εξετάσουμε στήν Ιστορική τους δράση. Σ' αύτό άντιστάθηχε ό ΦόΟερμπαχ καί έτσι τό 1848, πού δέν τό κατάλαβε, σήμαινε γι' αύτόν μονάχα τό όριοτικο ξέκομα μέ τόν πραγματικό κόσμο, τό άποτράρηγμά του στή μοναξιά. Τό φταίξιμο γι' αύτό τοχαν πάλι κυρίως cl γερμανικές συνθήκες, πού τόν άφησαν νά / α θ ε ί τόσο άθλια. Τό\ βήμα δμως πού δέν έκανε ό ΦόΟερμπαχ έπρεπε ώστόσο νά γίνει. Ί Ι λαιρεία του Αφηρημένου άνθρώπου, πού άποτελοϋσετόν πυρήνα τής νέας θρησκείας του ΦόΟερμπαχ έπρεπε ν* Αντικατασταθεί μέ τήν έπιστήμη τών πραγματικών Ανθρώπων καί τής ιστορικής τους έξέλιξης. Αύτήν τήν παραπέρα άνάπτυξη, τής ^οΟερμπαχικής άποψη; πού θά ξεπερνούσε τά δρια τής φιλοσοφίας τού ΦόΟερμπαχ, τήν άρχισε ό Μάρξ στά 1845 μέ τήν «"Αγια Οίχογένεια». IV Ό Στράους, ό Μπάουερ, ό Στίρνερ, ό ΦΐΟερμπαχ, αύτές ήταν οί παραφυάδες τής χεγκελιανή; φιλοσοφίας, δσο δεν Εγκατέλειπαν τό φιλοσοφικό έδαφος. Ό Στράους, ύστερα άπό τό «Βίο του Ίησοϋ» καί τή «Δογματική» άσχολήθηκε μονάχα μέ τή φιλοσοφική καί τήν Εκκλησιαστική ίστορική φιλολογία, σάν τον Ρενάν. Ό Μπάουερ πρόσφερε κάτι, μονάχα σιήν ίστορία τής καταγωγής του χριστιανισμού, μά αύτό πού πρόσφερε έδώ ήταν σημαντικό. Ό Στίρνερ Εμεινε περίεργο μαινόμενο, άκόμα καί τότε δταν ό Μπακούνιν τόν άνακάτεψε μέ τον Προυντόν καί βοφτισε αύτο τό άμάλγαμα «άνα.χισμο». Μονάχα ό ΦιΟε^μπαχ ήταν σημαντικός σά/ φιλόσοφος, 'ϋσιόσο δχι μόνο ή φιλοσοφία—ή επι- 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 417--

στήμη δήθεν τών Επιστημών που αιωρείται πάνω άπ' δλες τίς ξεχωριστές επιστήμες χαί τίς συνενώνει—Εμεινε γι' αύτόν Ενας Ανυπέρβλητος φραγμός, Ενα Απαραβίαστο Ιερό, μα χαί σάν φιλόσοφος σταματη3ε στή μέση του δρόμου, ήταν χάτω όλιστής, χαί πάνω ιδεαλιστής. Δέν κατάφερε νά ξεπεράσει χριτιχά τόν Χέγχελ, μά τόν πέταξε στήν μπάντα, σάν χάτι τό άχρηστο, ενώ ό Γδιος δέν χατάφερε νά άντιπαραθέσει τίποτα το θετιχό στόν εγκυκλοπαιδικό πλούτο τοϋ χεγχελιανοϋ συστήματος, Εχτός άπό μιά στομφώδιχη θρησκεία τής αγάπης χαί μιά ισχνή χαί Ανήμπορη ήθιχή. Ά π ο τή διάλυση δμως τής χεγχελιανής σχολής βγήκε άκόμα μιά άλλη τάση, ή μόνη πού καρποφόρησε πραγματικά, κι αύτή ή τάση συνδέεται ούσιαστικα μέ το δ-ομα τοϋ Μάρξ1. Ό χωρισμός άπό τή χεγκελιανή φιλοσοφία Εγινε καί δώ μέ τήν έπ.στροφή στήν ολιστική άποψη. Αύτό θά πε[ οτι άποφάσισαν νά Αντιλαμβάνονται τόν πραγματικό κόσμο—τή φύση καί τήν ίστορία—Ετσι δπως ιίαρουσιαζεται στόν καθένα πού τον Αντίκρύζει χωρίς προκατειλημένες ιδεαλιστικές λόξες: Αποφάσισαν νά θυσιάσουν άνελέητα καθε ιδεαλιστική λόξα πού δέ θά μ π ο ρούσε νά έναρμονιστεί μέ τά γε.ονότα στήν πραγματική τους καί δχι στή φινταστική τους συνάφεια. Καί ό όλίσμός δέ σημαίνει άπολύτως τίποτ' άλλο. Μονάχα πού Εδώ, γιά πρώτη φορά, παιρναν πραγματικά στά σοόαρά τήν ολιστική κοσμοθεωρία, καί τήν Εφαρμόζανε—τουλάχιστον στίς βασικές γραμμές—μέ συνέ.τεια σέ δλους τους τομείς τής γνώσης πού Εξετάζονταν.
1 "Ας μοΟ έπιτραπ·1 i î ô μιαΐ προοαπική βιαοαίφηοη Τ·λ·ι>ταία μίληοαν πολλές φορές για τή ουμβολή μου ο' αυτήν τή θ·(βρία, χι Ιται 9έ μπορώ να μην πώ é9ô %ά 9.1 f a i x t l . a λόγια πο6 έ;αντλοΟν τό ζητημα. At μπορώ οϋτ· ό Ιΐιος ν* άρνηθο* βτι, π^ίν χαί οτό βιαοτημα τής capavτ'χροντ,ς οι>ν*ργαο(ας μοο μέ τόν Μαρξ, ί χ ω χαί έγώ χαποιο &ν·*7ρ<ητο μ·ρτιχό, οτό θ·μέλΐ(βμα τής θ·α>ρίας, χαί Ιβιαίτιρα οτήν έ π · ί · ρ γ α ι ί α της. Όμως τό μιγαλϋτιρο μέρος Από τίς χατ·υ&ο<ττ,ρι·ς {ιαοιχές ί ' έ ι ς , U.aiτ·ρα οτόν οίκονομιχό χαί (;τοριχό τομέα χαί «IVxa ή τ ι λ ι χ ή τους αΰοτηρή β α-.Οπωοη, άνήχουν οτόν Μαρξ. Έ κ · Ι ν ο πού πρόοφιρα έγώ—iv έ;αιρέοουμ· ßißzia μ«ριχο6ς ·!!ιχο6ς χλαδους—μ-opoùoi ßfßaia να τ ό χ · χαμ·1 ό Μίρ; χαί yatoίς έμένα. "Ο,τι 19-0· ό Μαρξ, 6ίν ba τό Χαταφ·ρνα έγώ μο/αχός. Ό Μαρξ οτ·κόιαν πιό ψηλά, έ β λ ι π ι πιό μαχριν. χαί τ : βλιμμα του ά γ χ α λ ι χ ζ · πιριοοότιρα χαί ταχ»τ·ρα άπ' δ λ ι ο ; έμ&ς το6ς Αλλους. Ό Map; ήταν μεγαλοφυία, έμιΐς οί άλλοι τό πολύ-πολύ ναιιαοτ· τ α λ ι ν ι α . Χωρίς αύτόν ή θ·ορ(α 9« Λάταν οή,χρα καθόλου αϋτ·ι κο > ·1ναι. Γι* αύτό βίχαια φέρνιι το δ\ομα του. (Σ η μ ι ί α ο η τ ο ϋ "Κ ν γ χ · λ ς). 

455

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

Ό Χέγκελ δέ μπήκε Απλούστατα στήν μπάντα. 'Αντίθετα π:αστήχαμε άπό τήν έπαναστατική τοο πλευρά, πού τήν Αναπτύξαμε πιό πάνω, άπό τή διαλεχτική μέθοδο. Μά αύτή ή μέθοδος ήταν Αχρηστη μέ τή χεγκελιανή της μορφή. Γιά τόν Χέγχελ ή διαλεχτιχή είναι ή αϊτοανάπτυξη τής ίδέας. Ή άπόλυτη Ιδέα δέν όπάρχει μονάχα—Αγνωστο ποό—αίώνια, είναι χαί ή χαθαυτό ζωντανή ψυχή όλου του όπαρχτοο κόσμου. 'Αναπτύσσεται πρός τόν ίδιο τόν έαυτό της μέσα ά π ' όλες τίς προβαθμίδες, πού ό Χέγχελ τίς πραγματεύεται πλατιά στή «Λογική» χαί πού όλες περιχλείνονται μέσα στήν άπόλυτη Ιδέα. Ύστερα «εξωτερικεύεται» χαί μετατρέπεται στή φύση, όπου, χωρίς αύτοσυνείδηση, μεταμφιεσμένη σέ άνα,'καιότητα τής φύσης, περνά μιά νέα έξέλιξη καί στό τέλος πάλι ξαναγυρίζει μέ τόν Ανθρωπο στήν αύτοσυνείδηση. Στήν ίστορία αύτή ή αυτοσυνείδηση διαμορφώνεται πάλι άπό Ακατέργαστο όλικό, ώσπου τέλος ή Απόλυτη ίδέα ξαναγυρίζει ολοκληρωτικά στόν έαυτό της μέ τή χεγκελιανή φιλοσοφία. Γιά τόν Χέγχελ λοιπόν ή διαλεχτιχή έξέλιξη, πού έκδηλώνεται στή φύση καί στήν ίστορία, δηλ. ή αιτιώδης άλληλουχία τής προοδευτικής πορείας άπό τό κατώτερο στό άνώτερο—μέσα Απ' δλες τίς ζίκ-ζάκ κινήσεις καί τά στιγμιαία π ι αωδρομήματα—είναι μονάχα άπεικόνιση τής αύτοκίνησης τής ίδέας πού γίνεται άπό τήν αιωνιότητα, δέν ξέρουμε που, πάντως δμως άνεξάρτητα άπό χάθε σκεφτόμενο Ανθρώπινο έγχέφαλο. Ή ιδεολογική αύτή διαστρέβλωση έπρεπε νά εξαλειφθεί. Ε μ ε ί ς είδαμε ξανά υλιστικά τίς ίδέες του κεφαλιού μας σάν άπεικονίσεις τών πραγματικών πραγμάτων, άντί νά βλέπουμε τά πραγματικά πράγματα σάν άπειχονίσεις αύτής ή έκείνης τής βαθμίδας τής άπόλυτης ίδέας. Έ τ σ ι ή διαλεχτιχή περιορίστηχε σέ έπιστήμη τών γενικών νόμων τής κίνησης, τόσο του έξωτερικου κόσμου, δσο χαί τής άνθρώπινης νόησης—δυό σειρές ά^ό νόμους, πού είναι ταυτόσημοι στήν ούσία, διαφέρουν δμως στήν έχφρασή τους χατά τό δτι τό άνθρώπινο κεφάλι μπορεί νά τούς έφσρμόζει συνειδητά, ένώ στή φύση, καί ώς τώρα στό μεγαλύτερο τους μέρος καί στήν άνθρώπινη ίστορία, οί νόμοι αύτοί έπιβάλλονται μέ τρόπον άσυνείδητο, μέ τή μορφή τής έξωτερικής Αναγκαιότητας, μέσα άπό μιάν άτέλειωτη σειρά φαινοιιενικές συμπτώσεις. Έ τ σ ι δμως ή ίδια ή διαλεχτική τής ίδέας έγινε άπλώς ή συνειδητή άντανάκλαση τής διαλεχτικής χίνησης τοϋ πραγματικού κόσμου καί έτσι ή χεγκελιανή διαλεχτική Αναποδογυρίστηκε, ή 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 449--

μάλλον τοποθετήθηκε στά πόδια τη;, ένώ πρώτα ήταν μέ τό κεφάλι κάτω. Κι αύτή τήν ολιστική οιαλεχτική πού άπό χρόνια ήταν τό καλύτερο μα; μέσο έργασία;, και τό πιό αιχμηρό μα; δπλο, κατά Αξιοπερίεργο τρόπο, δέν τήν Ανακαλύψαμε μονάχα εμεί;, μά άνεξάρτητα άπό μά;, κι άκόμα κι Από τον Χέγκε), τήν Ανακάλυψε καί ενα; γερμανό; έργάτη;, ό Γιόζεφ Ντήτσγχεν 1 . "Ετσι '-μω; ξαναπιάστηκε ή έπανι/οτατική πλεορά τ η ; χεγκελιανής φιλοσοφία; καί άπελευθερώθηκε ταυτόχρονα Από τά ιδεαλιστικά της οτολίδια πού στόν Χέγκελ έμπόδιζαν τήν έφαρμογή της μέ συνέπεια. Ή μεγάλη βασική Ιδέα οτι δέν πρέπει νά Αντιλαμβανόμαστε τόν κόσμο σάν ίνα σύμπλεγμα Από έτοιμα πράγματα, μά σάν ένα σύμπλεγμα άπό π ρ ο τ σ έ ; δπου τά φαινομενικά σταθερά πράγματα, τό ίδιο δπω; καί οί ίδεατέ; άπεικονίσεις τους στό κεφάλι μας, οί έννοιες, περνάνε μιάν Αδιάκοπη άλλαγή γέννησης καί άφανιομοϋ, δπου, παρ' δλη τή φαινομενική συμπτωματικότητα καί παρ' δλες τίς στιγμιαίες πισωδρομήσεις, Επιβάλλεται τελικά μιά προοδευτική εξέλιξη—αύτή ή μεγάλη βασική σκέψη έχει, ιδιαίτερα Από τήν έποχή τοϋ Χέγκελ, τόσο περάσει στήν κοινή συνείδηση, πού είναι ζήτημα άν τήν Αμφισβητεί κανεί; σ' αύτή τή γενική τη; μορφή. Μά άλλο νά τήν παραδέχεσαι στά λόγια, κι άλλο νά τήν Εφαρμόζεις στήν πραγματικότητα, στήν κάθε ξεχωριστή περίπτωση καί σέ κάθε δοσμένο τομέα έρευνας. "Αν δμω; στήν έρευνα ξεκινάμε πάντα άπ' αύτή τήν άποψη, τότε σταματά μιά γιά πάντα ή Απαίτηση γιά οριστικές λύσει; καί αίώνιε; άλήθειες. Έ χ ο υ μ ε πάντα συνείδηση δτι οί γνώσεις πού άποχτούμε είναι Αναγκαστικά π ε ριορισμένε;, δτι καθορίζονται άπό τίς συνθήκες δπου τίς άποχτήσαμε. Καί δέν μάς κάνουν πιά Εντύπωση οί Αξεπέραστες γιά τήν παλιά μεταφυσική, πού είναι άκόμα τή; μόδας, άντιθέσεις, δπως οί άντιθέσει; Ανάμεσα στό άληθινό καί τό ψεύτικο, τό καλό καί τό κακό, τό ταυτόσημο καί τό διαφορετικό, τό άναγκαίο καί τό τυχαίο. Ξέρουμε δτι αύτές οί Αντιθέσεις έχουν μονάχα οχετική ϊσχή, δτι αυτό πού τώρα άναγνωρίζεται άληθινό Εχει τήν κρυμένη ψεύτική του πλευρά, πού θά ξεπροβάλει άργότερα, δπως καί κείνο πού τώρα τό Αναγνωρίζουμε γιά ψεύτικο Εχει τήν άλη1 Β λ ί π · «Das Wesen der menschlichen Kopfarbeit, dargestellt von einem Handarbeiter*. (Ή φ6οη xtjς ανθρώπινης έ γ χ · φ α λ ΐ * ή ς έργαοίας, δπως τήν π · ρ ι γ ρ α φ · ι Ινας χειρωνακτικός έργάτης), ΆμβοΟργο, Μαΐονιρ, (Σ η μ · ί ω ο η τ ο 0 "Ε ν γ * · λ ς).

29 MdçS-BrrMtXf, dwbUxru ißfa, τόμος II. 

450

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

θινή του πλευρά, πού χάρη σ' αύτήν μπορούσε προηγούμενα ν ά θεωρείται άληθινό. Ξέρουμε δτι αύτό πού ίοχυριζόμαστβ ότι είναι άναγχοίο άποτελείται δλο άπό συμπτώσεις χαί δτι τό δήθεν τυχαίο είναι ή μορφή πού πίσω της κρύβεται ή άναγκαιότητα—καί χ.ο.ν. Ή παλιά μέθοδος έρευνας χαί σχέψης, πού ό Χέγκελ τ ή ν όνομάζει «μετο φυσική», πού άσχολιόταν χυρίως μέ τό νά έρευνδ τά π ρ ά γ μ α τ α σάν δοσμένα σταθερά άντιχείμενα χαί πού τά όπολε*ματά της φωλιάζουν άχομα γερά στά χεφάλια τών άνθρώπων. είχε στήν έποχή της τή μεγάλη ίστοριχή της δικαίωση. "Επρεπε πρώτα νά έξεταστοϋν τά πράγματα, προτού μπορέσουν νά έξεταστοϋν τά προτσές. "Επρεπε πρώτα νά ξέρει κανείς τί ήταν ένα οποιοδήποτε προ γ μα γιά νά μπορίσει έπειτα νά κ α ταπιαστεί μέ τίς άλλαγές πού παθαίνει. Κι αύτό άκριβώς έγινε στίς φυσικές έπιστήμες. Ή παλιά μεταφυιική, πού θεωρούσε τά πράγματα άποτελειωμένα, γεννήθηκε άπό μιάν έπιστήμη τ ή ; χύσης πού έρευνοϋσε χά νεκρά καί ζωντανά πράγματα σάν π ρ ά ; μ α ι α άποτελειωμένα. "Οταν δμως ή έρευνα αύτή είχε προχωρήσει τόσο, πού έγι«ε δυνατή ή άποφασιστική πρόοδος, τό πέρασμα στή συστηματική έρευνα τών άλλαγών πού παθαίνουν τά πράγματα αύτά μέσα στήν ίδια τή φύση, τότε καί στό φ ι λοσοφικό τομέα σήμανε ή ώρα τού θανάτου γιά τήν παλιά μεταφυσική. Καί πραγματικά, άν ή έπιστήμη τής φύσης ώς τά τέλη τού περασμένου αίώνα ήταν χυρίως σ υ λ λ ε χ τ ι κ ή έπιστήμη, έπισττμη έτοιμων πραγμάτων, στόν αίώνα μας είναι κυρίως έπιστήμη τ α ξ ι ν ό μ η σ η ς , έπιστήμη τών λειτουργιών* τής καταγωγής καί τής έ;έ/ιξης αύτών τών πραγμάτων καί τήτ συνάρτησης πού ένώνει δλα αύτά τά φαινόμενα τής φύσης σ' ένα μεγάλο σύνολο, ' f i φυσιολογία, πού έρευνά τ : ς λειτουργίες στό φυτικό καί ζωϊ<ό όργανισμό, ή έμβρυολογία, πού π ρ α γ ματεύεται τήν έξέλιξη τοο ξεχωριστού όργανιομ'.ΰ άπό τό σπέρμα ώς τήν ώριμότητα, ή γεωλογία, πού παρακολουθεί τό βαθμιαίο σχηματισμό τής γήινης έπιφάνειας—είναι δλες παιδιά τ ο » αίώνα μας. 'Ωστόσο τρείς είναι χυρίως οί μεγάλες προώθησαν μέ γιγάντ α βήματα τίς γνώσεις φεια τ ώ ' φ υ σ χ ώ ν προτσές. Πρώτα, ή ά-ακάλυψη τοϋ κυττάρου σάν τόν πολλαπλασιασμό καί τή διαφοροποίησή άναχαλύψεις πού μας γιά τή συνάμονάδας, πού ά π ό της άναπτύσσεται. 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 451--

ολόκληρο τό φυτικό καί ζωϊχό σώμα, Ετσι r o i δχι μόνο μάθχμε οτι δλοι οί ανώτεροι όργανισμοί Εξελίσσονται χαι Αναπτύσσονται σύμφωνα μ ' Ενα μοναδικό γενικό νόμο, μά άχόμα, στήν ικανότητα τού κυττάρου νά Αλλάζει, υποδείχθηκε ό δρόμος ά π ' δπου μπορούν οί οργανισμοί ν' Αλλάξουν τό είδος τους χα ί έτσι ν ί διαγράφουν μιάν Ανοπτυξη περισσότερο Από Ατομική. Δεύτερο, ή μετατροπή τής Ε'έργειας, πού μάς Εδειξε δτι δλε; οί λεγόμενες δυνάμεις τής Ανόρτανης φύσης—ή μηχανιχή δύναμη χαί τό συμπλήρωμά ττς, ή λεγόμενη δυναμική ενέργεια, θερμότητα, Αχτινοβολία (φώς, ή Αχτινοβόλα θερμότητα), ήλεκτρισμος, μαγνητισμός χαί χημιχή ένέργεια, είναι διαφορετικές μορφές έκδήλωσης τής παγκόσμιας κίνησης, ηού περνά ή μιά στήν άλλη σέ ορισμένες Αναλογίες, έτσι πού γιά τήν ποσότητα πού χάνεται Από τή μιά, έμφανίζεται ορισμένη ποσότητα μιδς άλλης, χαί έτσι πού ολόκληρη ή κίνηση τής φύσης νά Ανάγεται σέ τούτο τό Αδιάκοπο προτσές τής μετατροπής Από τή μιά μορφή στήν άλλη. Τέ?ος, ή άπόδειξη δτι δλα τά οργανικά προϊόντα τής φύση: πού μάς περιβάλλουν σήμερα, μαζί καί of άνθρωποι, είναι τό άποτέλεσμα ένός μακρόχρονου προτσές έξέλιξη; άπό μερικά άρχικά μονοκύτταρα σπέρματα χαί δτι κι αύτά πάλι βγήκαν άπό τό πρωτόπλασμα, ή τό λεύκωμα που σχηματίστηκε μέ χ η μικό τρόπο—μιά Απόδειξη πού πρώτος ό Δαρβίνος τή διατύπωσε μέ συνοχή. Χάρη σ' αύτές τΙς τρεις μεγάλες Ανακαλύψεις χαί τίς ά λ λες τεράστιε; πρίοδες τών φυσικών Επιστημών Εχουμε φτάσει τώρα στό σημείο νά μπορούμε ν' Αποδείχνουμε στίς γενικές της γραμμές τή σχέση πού υπάρχει Ανάμεσα στίς λειτουργίες τής φύση;, δχι μονάχα στόν κάθε ξεχωριστόν τομέα, μά καί άνάμεσα στούς διάφορους αότούς ξεχωριστούς τομείς. "Ετσι μπορούμε μέ βάση τά γεγονότα πού μάς προσφέρουν of ίδιες οί Εμπειρικές έπιστήμες, νά δίσουμε σέ μιβν κατά προσέγγιση συστηματική μορφή, μιά συνοπτιχή εικόνα τής φύοης σάν ένιαίσ σύνολο. "Αλλοτε ήταν καθήκον τής λεγόμενης φλοσοφίας τής φύσης νά δίνει μιά τέτια συνολιχή είχόνα. Αύτό τό χατάφερνί μονάχα άντικατασταίνοντσς τίς άγνωστες άχόμα πραγματιχές σχέσεις μέ ιδεατές φαντοστικές σχέσεις, συμπληρώνοντας τ ά γ ^ γονοτα πού λείπαν μέ νοητινές εικόνες, γεμίζοντας μονάχα μέ τή φαντασία τά πραγματικά κενά. Χρησ μοποιώντας αύτή τή 

459 ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

μέθοδο διατύπωσε πολλές μεγαλοφυείς σκέψεις, προαισθάνθηκε πολλές κατοπινές Ανακαλύψεις, πρόσφερε δμως καί μπόλικες Ανοησίες, μά δέ μπορούσε νά γίνε: διαφορετικά. Σήμερα, πού φτάνει μονάχα νά Αντιληφθούμε διαλεχτικά, δηλ. μέ τήν Εννοια τού συσχετισμού τους, τ* αποτελέσματα τής Ερευνας τής φύσης, γιά νά φτάσουμε σ' Ενα «σύστημα τής φύσης» Ικανοποιητικό γιά τήν Εποχή μας, σήμερα πού ό διαλεχτικός χαρακτήρας τοϋ συσχετισμού αϋτοϋ Επιβάλλεται, παρά τή θέλησή τους, άκόμα καί στά κεφάλια τών φυσιοδιφών πού διαπαιδαγωγήθηκαν μεταφοσιχά, σήμερα Εχει όριστιχά μπει στήν μπάντα ή φιλοσοφία τής φύσης. Κάθε προσπάθεια νά τήν ξαναζωντανέψουν δέ θάταν μονάχα περιττή, θά ήταν καί ε ν α βήμα π ρ ό ; τά πίσω. Αοτό δμω; πού ισχύει γιά τή φύση, πού τήν Αντιλαμβανόμαστε Ετσι κι αύτή σάν ιστορικό προτσές Εξέλιξης, ίσχύει Επίσης καί γιά τήν ίστορία τής κοινωνίας σ' δλους της τούς κ λ ά δου; καί γιά τό σύνολο τών Επιστημών, πού Ασχολούνται μέ Ανθρώπινα (καί θεϊκά) πράγματα. Τό ίδιο καί ή φιλοσοφία τής ίστορία;, τοϋ διχαίου, τής θρησκείας, κλπ, συνίστατο στό γεγονός δτι στή θέση τής πραγματικής σχέσης πού Επρεπε νά Αποδείξει δτι όπάρχει μέσα στά γεγονότα, Εβαζε μιά σχέση φτιαγμένη ατό κεφάλι τοϋ φιλόσοφου, δτι Αντιλαμβανόταν τήν ίστορία, τόσο στό σύνολο της, δσο καί στά χωριστά τμήματά της, σάν τή βαθμιαία πραγματοποίηση ιδεών, καί φυσικά πάντα τών Αγαπημένων ιδεών μονάχα τοϋ ίδιου τοϋ φιλοσόφου. "Ετσι ή ίστορία δούλευε προσανατολισμένη Ασυνείδητα, μά μέ Αναγκαιότητα, πρός εναν ορισμένο καί άπό τά πρίν καθορισμένο ιδεατό σχοπό—δπως λ χ . στόν Χέγκελ πρός τήν π ρ α γ ματοποίηση τής Απόλυτες ίδέας του—καί ή άκλόνητη τάση πρός αύτή τήν άπόλυτη ίδέα άποτελοϋσβ κατά τή γνώμη του τήν Εσωτερική σχέση στά Ιστορικά γεγονότα. Στή θέση τής π ρ α γ ματικής, άγνωστης άχόμα, σχέσης βάζαν Ετσι μιάν καινούργια άσυ;είδητη, ή πού βαθμιαία Εφτασε στή συνείδηση, μυστηριώδικη τρόνοια. Έ δ ώ λοιπόν, άκριβώς δπως καί στόν τομέα τής -ύσης, Επρεπε νά παραμεριστούν αύτές οί Επινοημένες τεχνητές σχέσεις καί νά βρεθούν οί πραγματικές. Καί αύτό τό καθήκον, σέ τελευταία άνάλυση, κατάληγε στήν Ανακάλυψη τών γενικών νόμων κίνησης πού Επιβάλλονται σάν κυριαρχικοί νόμοι στήν 'στορία της άνθρο>πινης κοινωνίας. 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 453--

Σ' ένα σημείο ώστόσο ή Ιστορία τής άνάπτυξης τής κοινωνίας Αποδείχνεται ούσιαστικά διαφορετική άπό τής φύσης. Στή φύση—Εφόσον δέν παίρνουμε όπόψη μας τήν έπενέργεια τών άνθρώπων πάνω της—όπάρχουν μονάχα παράγοντες πού δροον χωρίς συνείδηση ό ένας πάνω στόν άλλο τυφλά, χαί μέσα στήν άλληλεπίδρασή τους Επιβάλλεται ό γενιχός νόμος. Ά π ' δλα ίσα συμβαίνουν, τίποτα δέ γίνεται σάν θελημένος συνειδητός σκοπός χι αύτό ίσχύει καί γιά τίς άναρίθμητες φαινομενικές συμπτώσεις πού παρατηρούνται στήν Επιφάνεια, καί γιά τά τελικά άποτελέσματα πού έπιβεβαιώνουν τή νομοτέλεια μέσα σ' αυτές τίς συμπτώσεις. Α ν τ ί θ ε τ α , στήν ίστορία της κοινωνίας οί παράγοντες πού δρούν είναι ολοι άνθρωποι προικισμένοι μέ συνείδηση πού δρουν μέ περίσκεψη ή πάθος πρός ορισμένους σχοπούς. Τίποτα δέ γίνεται χωρίς συνειδητή πρόθεση, χωρίς θελημένο σκοπό. Αύτή δμως ή διαφορά, δσο σπουδαία χι άν είναι γιά τήν ίστορική έρευνα, ίδίως δταν πρόκειται γιά ξεχωριστές έποχές καί γεγονότα, δέ μπορεί ν' άλλάξει τίποτα στό γεγονός δτι ή πορεία τής ιστορίας κυριαρχείται άπό Εσωτερικούς γενικούς νόμους. Γιατί καί δώ στήν Επιφάνεια, παρά τούς συνειδητά θελημΕνους σχοπούς δλων τών άτόμων, Επικρατεί δπως φαίνεται γενικά τό τυχαίο. Σπάνια μονάχα π ρ α γ μ α τ ο ποιείται τό θ:λημένο, στίς περισσότερες περιπτώσεις διασταυρώνονται καί έρχονται σέ σύγκρουση οΕ πολλοί θελημένοι σκοποί, ή αύτοί οί Γδιοι οί σκοποί είναι προκαταβολικά άπραγματοποίητοι, ή είναι άνεπαρκή τά μέσα γιά τήν πριγματοποίησή τους. Έ τ σ ι οί συγκρούσεις τών άναρίθμητων Ατομικών θελήσεων χαί άτομικών πράξεων δημιουργούν στόν τομέα τής ίστορίας μιά κατάσταση πού είναι Εντελώς άνάλογη μέ τήν κατάσταση πού επικρατεί στήν άσυνείδητη φύση. Οί σκοποί τών πράξεων είναι θελημένοι, μά τά άποτελέσματα πού βγαίνουν πραγματικά άπό τίς πράξεις δέν είναι θελημένα, ή χι δταν άχόμα φαίνονται δτι άνταποκρίνονται καταρχήν στούς θελημένους σκοπούς, έχουν ώστόσο τελικά, όλότελα άλλες συνέπειες Α«ό τίς θελημένες. Έ τ σ ι καί τά ιστορικά γεγονότα εμφανίζονται γενικά σάν νά κυριαρχούνται άπό τήν τύχη. "Οπου δμως στήν επιφάνεια τό τυχαίο παίζει τό παιχνίδι του, τό τυχαίο αύτό κυριαρχείται πάντα &πό Εσωτερικούς χρυμένους νόμους, χαί δλο τό ζήτημα είναι μόνο ν' άναχαλυφθούν αύτοί οί νόμοι. Οί άνθρωποι φτιάχνουν τήν ίστορία τους, δποια χι άν 

454

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

είναι ή έκβασή της, Επιδιώκοντας ό καθένας τούς δικούς τοο συνειδητά θελημένους σκοπούς, καί ή συνισταμένη αύτών τών πολλών θελήσεων πού δρσύν πρός διάφορε; κατευθύνσεις, καί ή πολλαπλή του; Επίδραση σ όν έξωτερικό κόσμο άποτε/εί άκριβώς τήν ίστορία. "Ετσι λοιπόν Ενδιαφέρει νά μάθουμε καί τό τί θίλουν τά πολλά ξεχωριστά άτομα. Ί Ι θέληση καθορίζεται άπό πάθος ή περίσκεψη Οί μοχλοί δμως πάλι, πού καθορίζουν άμεσα τ ό π ά θ ο ; ή τήν περίσχεψ/], είναι διαφορετικών ειδών. 'Εν μέρει μπορ·ί νάναι Εξωτερικά άντίκείμενα, Εν μέρει ιδεατά κίνητρα, ή φιλοδοξία, «ό Ενθουσιασμό; γιά τήν άλήθεια χαί τό δίνιο», τό προσωπικό μίσος, ή χαί χαθαρά Ατομικές λόξες κάθε λογής. "Ομως άπό τή μιά μεριί είδαμε δτι οί πολλέ; ατομικές θελήσεις πού δροϋν στήν 'στόρια προκαλούν συνήθω; ολότελα διαρορετιχά, συχνά κατευθείαν άντίθετα άποτελέσματα άπό τά θεληχένα καί δτι έπομένως τά κίνητρά του; Εχουν έπίση; δευτερεύουσα σημασία γ:ά τό συνολικό άποτέλεσμα. Ά π ό τήν ά λ λη μερ.ά, μπαίνει σέ συνέχεια τό Ερώτημα : ποιέ; κινητήριες δυνάμεις βρίσκονται πάλι κρυ,χένες πίσω άπ' αύτά τά κίνητρα, ποιά είναι τά ίστορικά αίτια πού μετασχηματίζονται σέ τέτια κίνητρα μέσα στά κεφάλια τών άνθρώπων πού δροΰν ; Ό παλιός υλισμός δέν Εθεσε ποτέ στόν έιυτό του αύτό τό έρώτημι. Ή άντίληψή του γιά τήν ίστορία—εφόσον γενικά Εχει κάποια άντίληψη γιά τήν ίστορίι—.ίναι λοιπόν ούσιαστικά πραγματιστ'κή, τά κρίνει δλα σύμφωνα μέ τά κίνητρα τ?(ς πράξης, χωρίζει τούς άνθρώπου; πού δροΰν ίστορικά σέ τίμιους καί κ α τεργάρηδες καί βρίσκει τότε δτι κατά κανόνα τούς τίμιου; τούς έξαπατούν καί δτι οί κατεργάρηδες βγαίνουν νικητές. Έ τ σ ι βγαίνει τό συμπέρασμα γιά τόν πζλιό ύλισμό δτι ή μελέτη τή; ίατορίας δέ μά; δίνει πολλά έποικοδομητικά πράγματα. καί γιά μά; βγαίνει δτι στόν τομέα τής ίστορίας ό π ί λ ι ό ς υλισμός δέν μένει πισεός στόν έαυτό του, γιατί παραδέχεται τίς ιδεατές κινητήριες δυνάμεις, πού δροΰν Εκεί, σάν τελικά αίτια άντί νά εξετάσει τί βρίσκεται πίσω τους, ποιες είναι οί κινητήριες δυνάμεις αύτών τών κινητήριων δυνομεων Ί ί άσυνέπεια δέ βρίσκιται στό δτι άναγνωρίζει τήν ύπαρξη ι δ ε α τ ώ ν κινητήριων δυνάμεων, μά στό δτι σταματά Εδώ καί δέν πάει πιό πίσω ώς τίς αιτίες που κινοδν αύτά τά ιδεατά κίνητρα. Ή φιλοσοφία τής ίστορίας, άντίθετα, δπως τήν Εκπροσωπεί κυρίως ό Χέγκελ, άναγνωρίζει δτι τά χειροπιαστά κίνητρα καθώς 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 455--

καί τά κίνητρα πού πραγματικά καθορίζουν τή δράση τών Ανθρώπων στήν ιστορία, δέν είναι καθόλου τά τελικά αίτια τών ιστορικών γεγονότων, δτι πίσω ά π ' αύτά τά κίνητρα βρίσκονται άλλες κινητήριε; δυνάμεις, καί αύτές τίς δυνάμεις πρέπει νά τίς Εξερευνήσουμε. "Ομως τίς δυνάμει; αύτες δέν τίς άναζητδ μέσα στήν ίδια τήν ιστορία, τίς εισάγει στήν ιστορία μάλλον ά π ' Ε ς ω , άπό τή φιλοσίφική ιδεολογία. Ό Χέγκελ λ χ . ά ν τ ί ν ά Εξηγήσει τήν ιστορία τής άρχαίας 'Ελλάδας άπό τή δική της Εσωτερική συνάφεια, ισχυρίζεται άπλούστατα δτι ή ιστορία αυτή είναι μονάχα ή επεξεργασία τών «μορφών τής ώραίας Ατομικότητας», ή πραγματοποίηση τοϋ «καλλιτεχνήματος σ ί ν τέτιου». Με τήν εύκαιρία αύτή λέει πολλά δμορφα καί βαθιά πράγματα γιά τούς άρχαίου; Ελληνες, αύτό δμως δέν μάς έμποδίζει νά μήν άρκούμαστε σήμερα σέ μιά τέτια Εξήγηση, πού είναι καθαρή φρατεολογία. "Οταν λοιπόν πρόκειται νά Ερευνήσουμε τίς κινητήριες δυνάμεις πού άποτελούν τίς καθαυτό τελικές κινητήριες δυνάμεις τής ιστορίας καί πού — συνειδητά ή άσυνείδητα, καί μάλιστα π ο λύ συχνά άσυνείδητα—βρίσκονται πίσω Από τά άμεσα κίνητρα τών Ανθρώπων πού δρουν ιστορικά,πρέπει νά πάρουμε υπόψη μας δχι τόσο τά άμεσα κίνητρα πού κινούν τά άτομα, Εστω κι άν πρόκειται γιά τή δράση Επιφανών άνθρώπων, δσο τά κίνητρα πού βάζουν σέ κίνηση μεγάλες μάζες, ολόκληρους λαούς, καί σέ κάθε λαό πάλι έλόκληρες λαϊκές τάξεις. Κι αύτό πάλι δχι στιγμιαία γιά Ενα σύντομο ξέσπασμα, γιά μιά φωτιά πού άνάβει καί σβήνει γρήγορα σάν πυροτέχνημα, άλλά γιά μιά διαρκή δράση πού καταλήγει σέ μιά μεγάλη ιστορική άλλαγή. Ό μόνος δρόμος πού μπορεί νά μάς οδηγήσει νά βρούμε τά ί χ ν η τών νόμων' πού κυβερνούν γενικά τήν ιστορία, καθώς καί τίς ξεχωριστές περίοδες καί χώρες, είναι νά μελετάμε βαθιά τά κινητήρια αίτια πού άντικαθρεφτίζονται Εδώ καθαρά ή θολά, άμεσα ή μέ ιδεολογική, άκόμα καί μέ θεοποιημένη μορφή, σάν συνειδητά άμεσα κίνητρα στά κεφάλια τών μαζών πού δρουν καί στά κεφάλια τών ήγετών τους, τών λεγόμενων μεγάλων άνδρών. "Οτι κινεί τούς άνθρώπους περνά άναγκαστικά άπό τό μυαλό τους, μά ποιά μορφή θά πάρει σ' αύτό τό μυαλό, Εξαρτάται πολύ άπό τίς συνθήκες. Οί Εργάτες δέν καταστρέφουν πιά τίς μηχανές, δπως Εκαναν άκόμα τό 1848 στό Ρήνο. Αύτό δέ θά 

463

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

πει καθόλου δτι συμβιβάστηκαν μέ τήν κεφαλαιοκρατική χ ρ η σιμοποίηση τών μηχανών. Έ ν ώ δμως σ* δλες τίς προηγούμενες περίοδες ήταν σχεδόν άδύνατο νά Ερευνηθούν αύτά τά κινητήρια αίτια τής Ιστορίας —γιατί ήταν μπερδεμένος καί σκεπασμένος ό συσχετισμός τών αίτίων μέ τ ' άποτελέσματα τους—ή τωρινή μας περίοδος Απλοποίησε τόσο αύτό τό συσχετισμό, πού μπόρεσε νά λυθεί τό α ί νιγμα. Ά π ό τότε πού ί χ ε ι είσαχθεί ή μεγάλη βιομηχανία, δηλ. τουλάχιστο άπό τήν εύρωπαΐχή ειρήνη τοο 1815 καί δώ, δέν ήταν πιά μυοτιχό γιά κανέναν άνθρωπο στήν Α γ γ λ ί α , δτι έχει δλος ό πολιτικός άγώνας στρεφόταν γύρω άπό τίς διεκδικήσεις κυριαρχίας δυό τάξεων, τής Αριστοκρατίας τών γαιοχτημόνων (landed aristocracy) χαί τής άστικής τάξης (middle class). Στή Γαλλία άπόχτησαν συνείδηση γιά τό ίδιο γεγονός Οστερα άπό τήν Επιστροφή τών Βουρβώνων. Οί Ιστοριογράφοι τής Εποχής τής παλινόρθωσης, άπό τόν Τιερρύ ως τόν Γκυζό, τόν Μινιέ χαί τόν Θιέρσο μιλάνε παντού γι' αύτό σάν τό κλειδί γιά τήν κατανόηση τής γαλλιχής Ιστορίας άπό τό μεσαίωνα καί δώ. Κι άπό τό 1830 ή έργατική τάξη, τό προλεταριάτο άναγνωρίστηχε χαί στίς δυό χώρες σάν τρίτος διεκδικητής τής ΕξουσίαςΟΙ συνθήκες είχαν Απλοποιηθεί τόσο, πού θάπρεπε κανείς σκόπιμα νά κλείνε: τά μάτια, γιά νά μή βλέπει στήν π ά λ η α ύ τών τών τριών μεγάλων τάξεων χαί στή ούγχρουαη τών συμφερόντων τους, τήν κινητήρια δύναμη τής νεότερης Ιστορίας —τουλάχιστο στίς δυό πιό προοδευμένες χώρες. Πώς δμως δημιουργήθηκαν αύτές οί τάξεις ; Ά ν γιά τή μεγάλη, τήν Αλλοτε φεουδαρχική γαιοχτησία μπορούσε κανείς μέ τήν πρώτη ματιά νά άποδόσει τήν καταγωγή της—τουλάχιστον στήν άρ.χή—σέ πολιτικά βίτια, στή βίαιη Αρπαγή, αύτό δέ μποροϋσ- πιά νά γίνει γιά τήν άστική τάξη καί τό προλεταριάτο. Έ δ ώ ήταν φανερή καί χειροπιαστή ή γέννηση χαί ή άνάπτυξη δυό μεγάλων τάξεων άπό καθαρά οικονομικά α ί τια. Μά έξίσου φανερό ήταν δτι στόν άγώνα άνάμεσα στή γαιοχτησία καί τήν άστική τάξη, δπως καί στόν άγώνα άνάμεσα ατήν άστική τάζη καί τό προλεταριάτο έπρόκειτο πρίν ά π ' δλα γιά οικονομικά συμφέροντα. Γιά τήν Ικανοποίηση αύτών τών συμφερόντων ή πολιτική έξουσία θά χρησίμευε σάν άπλό μέσο. Ά σ τ ι κ ή τάξη καί προλεταριάτο δημιουργήθηκαν σάν συνέπεια, μιάς άλλαγής στίς οικονομικές σχέσεις, πιό συγκεκριμένα μιάς 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 457--

Αλλαγής <πέν τρόπο παραγωγής· Τίς δυό αύτές τάξεις τίς άνάπτυξε τό πέρασμα πρώτα &πό τή συντεχνιακή χειροτεχνία ατή μανιφαχτούρα χαί μετά άπό τή μανιφαχτούρα στή μεγάλη βιομηχανία, πού λειτουργεί μέ τόν άτμό καί μέ μηχανές. Ι έ μιάν ορισμένη βαθμίδα οί καινούργιες παραγωγικές δυνάμεις, πού Εβαλε σέ κίνηση ή άστική τάξη—πρώτα ό καταμερισμός τής έργασίας καί ή συνένωση πολλών τμηματικών έργατών σέ μιά γ ε νική μανιφακτούρα—καθώς καί οί Spot καί οί άπαιτήοεις τής άνταλλαγής πού άνάπτυξαν αύτές οί παραγωγικές δυνάμεις, δέ συμβιβάζονται πιά μέ τό ίστορικά κληροδοτημένο καί καθαγιασμένο άπό τό νόμο καθεστώς παραγωγής πού όπήρχε, δηλ. μέ τά ουντεχνιακά καί τά άναρίθμητα άλλα προσωπικά καί τοπικά προνόμια (πού άποτελοϋσαν ισάριθμα δεσμά γιά τίς μή προνομιούχες τάξεις) τοΰ φεουδαρχικού κοινωνικού καθεστώτος. Οί παραγωγικές δυνάμεις πού έκπροσωπούσε ή άστική τάξη, εξεγέρθηκαν ένάντια στό σύστημα παραγωγής πού έκπροσωποϋσαν οί φεουδάρχες γαιοχτήμονες καί μάστοροι τών συντεχνιών. Τό άποτέλεσμα είναι γνωστό : τά φεουδαρχικά δεσμά τσακίστηκαν, στήν "Αγγλία βαθμιαία, στή Γαλλία μεμιάς. Στή Γερμανία δέν τέλειωσε άκόμα αύτό τό προτσές. "Οπως όμως ή μανιφαχτούρα σέ μιάν ορισμένη βαθμίδα άνάπτυξης ήρθε αέ σύγκρουση μέ τό φεουδαρχικό καθεστώς παραγωγής, Ετσι καί τώρα ή μεγάλη βιομηχανία ήρθε κιόλας αέ σόγχρουση μέ τό άστιχό καθεστώς παραγωγής πού πήρε τή θέση τού φεουδαρχικού. Ή μεγάλη βιομηχανία δεσμευμένη άπ' αύτό τό καθεστώς, άπό τά στενά δρια τοϋ κεφαλαιοχρατινού τρόπου παραγωγής, άπό τή μιά μεριά δλο χαί περισσότερο προλεταροποιεί ολόκληρη τή μεγάλη μάζα τοΰ λαού, άπό τήν άλλη παράγει όλο καί πιό μεγάλη ποσότητα άπό προϊόντα ~ού δέ μπορούν νά πουληθούν. Υ π ε ρ παραγωγή καί μαζική άθλιότητα, τό καθένα αίτιο τού άλλου, αύτή είναι ή παράλογη άντίφαση στήν οποία καταλήγει ή μεγάλη βιομηχανία καί πού άναγκαστικά ά π α κ ε ί τήν Απελευθέρωση τών παραγωγικών δυνάμεων μέ τήν άλλαγή τοϋ τρόπου παραγωγής. "Εχει λοιπόν Αποδειχτεί δτι, στή νεότερη ίοτορία τουλάχιστο, δλοι οί πολιτικοί άγώνες είναι άγώνες ταξικοί χαί δλο: οί άγώνες τών τάξεων γιά τή χειραφέτησή τους, παρά τήν άναγκαστικά πολιτική μορφή τους—γιατί κάθε ταξικός άγώνας είναι πολιτικός άγώνας—στρέφονται τελικά γύρω άπό τήν ο ί - 

458

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

χ ο ν ο μ ι κ ή χειραφέτηση. Έ δ ώ λοιπόν Αναμφίβολα, τό κράτος, τό πολιτικό καθεστώς, είναι τό δευτερεύον χαί ή χοινωνία τών πολιτών—τό βασίλειο τών οικονομικών σχέσεων—τό άποφασιστικό στοιχείο. Ή πατροπαράδοτη άντίληψη, πού τήν πρεσβεύει κι ό Χέγκελ έβλεπε στό κράτος τό καθοριστικό στοιχείο, καί στήν κοινωνία τών πολιτών τό στοιχείο πού καθοριζόταν άπ* τό κράτος. Αύτό γίνεται φαινομενικά. Ό π ω ς στόν κάθε άνθρωπο όλες οί κινητήριες δυνάμεις τών πράξεών του πρέπει νά περάσουν άπό τό κεφάλι του, ν ί μετατραπούν σέ κίνη-ρα τής θέλησής του, γιά νά τόν οδηγήσουν στή δράση, έισι καί δλες οί άνάγκες τής κοινωνίας τών πολιτών— άδιάφορο ποιά τάξη κρατά τήν έξουσία—πρέπει νά περάσουν άπό τήν κρατική θέληση γιά νά άποχτήσουν γενική ίσχή μέ τή μορφή νόμων. Αύτή είναι ή τυπική πλευρά τής δπόθεσης πού είναι αύτονόητη. Μόνο πού μπαίνει τό έρώτημα, ποιό περιεχόμενο ίχει αύτή ή τυπική μονάχα θέληση—τού άτόμου καθώς καί τού κράιους—καί άπό ποΰ έρχεται αύτό τό περιεχόμενο; Γιατί άκριβώς νά θέλουν αύτό καί δχι κάτι άλλο; Κι άν άναζητήσουμε έδώ τό λόγο, θά βρούμε δτι στή νεότερη ίστορία ή θέληση τού κράτους στίς γενικές της γραμμές, καθορίζεται άπό τίς μεταβαλλόμενες άνάγκες τής κοινωνίας τών πολιτών, άπό τήν υπεροχή τής μιάς ή τ ή ; άλλης τάξης, σέ τελευταία άνάλυση άπό τήν άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων καί τών σχέσεων άνταλλαγής. "Αν δμω;, άκόμα καί στή νεότερή μας έποχή μέ τά τεράστιά τη<: μέσα παραγωγής καί συγκοινωνίας, τό κράτος δέν είναι αύτοτελής τομέας μέ αύτοτελή έξέλιξη, μά άντίθετα, πρέπει σέ τελευταία άνάλυση νά έξηγίμε τόσο τήν Οπαρξή του, δσο καί τήν έξέλιξή του άπό τούς οικονομικούς δρους ζωής τής κοινωνίας, τότε αύτό ίσχύει πολύ περισσότερο γιά δλες τίς προηγούμενες έποχέ;, δταν ή παραγωγή τής δλικής ζωής τών άνθρώπων δέ γινόταν άκόμα μέ τά πλούσια αύτά βοηθητικά μέσα, δτχν λοιπόν ή άνάγκη αύτής τή-; παραγωγής έπρεπε νά έξουσίαζε άκόμα πιο πολύ τούς άνθρώπους. 'Αν καί σήμερα άκόμα, στήν έποχή τής μεγάλης βιομηχανίας καί τών σιδηροδρόμων, τό κράτος είναι γενικά μονάχα ή έκφραση σέ συμπυκνωμένη μορφή τών οικονομικών άναγκών τής τάξης πού έξουσιάζει τήν παραγωγή, πολύ περισσότερο έπρεπε νά ίσχύει αύτό γιά μιάν έποχή δπου ή κάθε γενεά ήταν υποχρεωμένη νά καταναλώνει πολύ μεγαλύτερο μέρος τοΰ χρόνου τής ζωής της 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 459--

γιά νά ικανοποιεί τίς δλικές τ η ; Ανάγκες, δηλ. Εξαρτιόταν πο • λύ περισσότερο άπ' αύ-έ; &π* ο,τ: Εξαρτιόμαστε Εμείς σήμερα. Αύτό μ£ς τό επιβεβαιώνει μέ τό παραπάνω ή μελέτη τής ιστορίας προηγουμένων Εποχών, φτάνει μόνο ή μ=λέτη νά Επεκταθεί σ ο β ι ρ ί πρός αυτή τήν πλευρά τοό ζηττ'ματος. "Ομως Εδώ δέ μπορούμε φυσικά νά Ασχοληθούμε μ' αύτό τό θέμα. ' Α ν τό χ ρ ά τ ο ; χαί τό δημόσιο δίχαιο καθορίζονται άπό τίς οικονομικές σχέσει;, είναι αυτονόητο δτι τό ίδιο γίνεται καί μέ τό ίδιωτιχό δίκαιο, πού στήν ούσ'α Επικυρώνει μονάχα τίς υπάρχουσες μέσα στίς δοσμένα συνθήκες άνάμεσα στά άτομα κανονικές οικονομικές σχέσεις. Ή μορφή δμως πού γίνίται αύτό, μπορεί νά διαφέρει πολύ. Μπορίί, δπως συνέβηκε στήν ' Α γ γλία, σέ άρμονία μέ δλη τήν εθνική Εξέλιξη, νά διατηρήσουν σ τ : μεγαλύτερο του; μέρος τίς μορφέ; τού παλιού φεουδαρχικού δικαίου καί νά τούς δόσουν Αστικό περιεχόμενο, άκόμα μπορούν νά δόσουν άμε?α άστικό νόημα στό φεουδαρχ.κό δνομα Μπορεί δμως Επίσης, δ π ω ; Εγινε στήν ήπειρωτική δυτική Ευρώπη, νά πάρουν γιά βάση τό πρώτο παγκόσμιο δίκαιο μιδς κοινωνίας πού παράγει Εμπορεύματα, δηλ. τό ρωμαϊκό δίκαιο μέ τήν Ανυπέρβλητα Ακριβολόγα Επεξεργασία του δλων τών οΰσιαστικών νομικών σχέι-ων άνάμεσα στούς άπλούς κατόχους Εμπορευμάτων (αγοραστές καί πουλητέ;, πιστωτές καί χρεώστες, συμβόλαια, ομόλογα κλπ.) Καί στήν περίπτωση αύτή μπορούν, πρός δφελος μιδς άκόμα μικροαστικής καί μισοφεουδαρχικής κοινωνία;, τό δίκαιο αύτό νά τό κατεβάσουν στό έπίπεδο αυτής τ ή ; κοινωνίας, είτε άπλώς καί μόνον μέ τή δικαστική πραχτική (κοινό δίκαιο), είτε άκόμα καί νά τό Επεξεργαιτούν, μέ τή βοήθεια δήθεν φωτισμένων ήθικολόγων νομικών, σ' Εναν ιδιαίτερο κώδικα πού ν* αντιστοιχεί σ' αύτή τήν κοινωνική κ α τάσταση καί πού έπομένω; θά είναι καί άπό νομική άποψη κ α κός (πρωσικό δίκαιο) Μπορεί δμως άκόμα, ύστερα άπό μιά μεγάλη άστική Επανάσταση, πάνω στή βάση άκρ'βώς αύτού τού ρωμα'κού δικαίου, v i φτιαχτεί Ενας τόσο κλασικός κώδικας τής άστικής κοινωνίας, δπως είναι ό γαλλικό; c o d e civil. "Αν λοιπόν οί άστικοί νομικοί κανόνες Εκφράζουν μονάχα τούς οικονομικούς δρου; ζωή; τής κοινωνίας μέ νομική μορφή, αύτό μπορεί νά γίνεται καλά ή κακά, άνάλογα μέ τίς περιστάσεις. Τό κράτος μάς παρουσιάζεται σάν ή πρώτη ιδεολογική έξουσία πάνω στόν άνθρωπο. Ή κοινωνία δημιουργεί Ενα δργα- 

460

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

νο γιά νά διαφυλάγει τά χοινά της συμφέροντα άπό Εσωτερικές χαί Εξωτερικές Επιθέσεις. Τό δργανο αύτό είναι ή χρατιχή έξουσία. Μόλις δημιουργηθεί αύτό τό δργανο άνεξαρτοποιείται άπέναντι στήν κοινωνία, χαί μάλιστα τόσο περισσότερο, δσο π ε ρισσότερο γίνεται δργανο μιάς ορισμένης τάξης, δσο περισσότερο Επιβάλλει τήν κυριαρχία αύτής τής τάξης. Ό άγώνας τής καταπιεζόμενης τάξης ένάντια στήν κυρίαρχη τάξη γίνεται ά ν α γχαστιχά πολιτικός άγώνας, πρώτ* άπ' δλα άγώνας ένάντια στήν πολιτική κυριαρχία αύτής τής τάξης. Ή συνείδηση τής σχέσης πού οπάρχει άνάμεσα σ' αύτόν τόν πολιτικό άγώνα χαί στήν οικονομική του βάση άμβλΰνεται χαί μπορεί νά χαθεί και έντελώς. Κι δταν άχόμα δέ χάνεται όλότελα αύτή ή συνείδηση σέ κείνους πού συμμετέχουν στόν άγώνα αύτόν, τή χάνουν σχεδόν πάντοτε οί ιστοριογράφοι. Ά π ό τίς άρχαίες πηγές γιά τούς άγώνες μέσα στή Ρωμαϊκή Δημοχρατία μόνο ό Ά π π ι α ν ό ς μάς λέει καθαρά χαί παστριχά γιά τό τί Επρόκειτο σέ τελευταία άνάλυση, δηλαδή γιά τή γαιοχτησία. "Οταν δμως τό κράτος γίνει πιά αύτοτελής δύναμη ά π έ ναντι στήν κοινωνία, δημιουργεί άμέσως μιά νέα ιδεολογία. Καί είναι Εσα-:σα οί έξ έπαγγέλματος πολιτικοί, οί θεωρητικοί τού δημόσιου δικαίου χαί οί νομικοί του ιδιωτικού δικαίου πού χ ά νουν στ' άληθινά τήν έπαφή μέ τά οικονομικά γεγονότα. Μιά πού τά οικονομικά γεγονότα, γιά νά μπορέσουν νά επικυρωθούν μέ τή μορφή νόμου, πρέπει σέ κάθε ξεχωριστή περίπτωση νά παίρνουν τή μορφή νομικών αιτίων, καί μιά πού έτσι είναι αύτονόητο δτι πρέπει νά παίρνεται όπόψη δλο τό ισχύον νομικό σύστημα, γι' αύτό άκριβώς φαίνεται δτι ή μορφή είναι τό πάν, ένώ τό οικονομικό περιεχόμενο δέν είναι τίποτα. Πραγματεύονται τό δημόσιο δίκαιο καί τό ιδιωτικό δίκαιο σάν αύτοτελείς τομείς, πού έχουν τή δική τους άνεξάρτητη ίστορική έξέλιξη καί πού Επιτρέπουν καί χρειάζονται μιά συστηματική περιγραφή μέ τή συνεπή Εξάλειψη δλων τών Εσωτερικών τους Αντιφάσεων. Οί ιδεολογίες πού βρίσκονται άκόμα πιό ψηλά, δηλ. οί ιδεολογίες πού είναι άκόμα πιό άπομακρυσμένες άπό τήν υλική, οικονομική βάση, παίρνουν τή μορφή τής φιλοσοφίας χαί τής θρησκείας. Έ δ ώ ή σχέση τών παραστάσ:ων μέ τούς υλικούς δρους τής ύπαρξής τους γίνεται δλο καί πιό περίπλοκη, δλο χ α ί περισσότερο συσκοτίζεται άπό ένδιάμεσους κρίκους. Υ π ά ρ χ ε ι δμως 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 461--

"Οπως δλη ή έποχή τής 'Αναγέννησης, άπό τά μέσα τοΰ XV αιώνα, ήταν ούσιαστικά προϊόν τών πόλεων, δηλ. τής άστιχής τάξης, τό ίδιο χαί ή φιλοσοφία, πού τότε μόλις ξαναξυπνοΰσε. Τό περιεχόμενο ιης ήταν ουσιαστικά μονάχα ή φιλοσοφική Εκφραση τών ίδεών πού άντιστοίχοϋσαν στήν έξέλιξη τής μικρής χαί μεσαίας άστιχής τάξης σέ μεγαλοαστιχή. Αυτό είναι ολοφάνερο στούς Εγγλέζους χαί στούς γάλλους τοϋ περασμένου αίώνα, πού πολλές φορές ήταν χαί οίχονομολόγοι χαί φιλόσοφοι μαζί. Κι δσο γιά χεγχελιανή σχολή, τό Αποδείξαμε αύτό παραπάνω. 'Οστόσο, άς πούμε δυό λόγια Αχόμα γιά τή θρησχεία, γιατί βρίσκεται πιό μαχριά άπό την υλική ζωή χαί γι' αύτό Απ' δλες τίς άλλες ιδεολογίες φαίνεται νά είναι ή πιό ξένη πρός τήν όλιχή ζωή. Ί Ι θρησχεία άναπτύχθηχε σέ μιά πρωτόγονη Εποχή άπό πλανεμένες, πολύ πρωτόγονες παραστάσεις τών άνθρώηων γιά τή διχή του; φύση χαί γιά τήν Εξω φύση πού τυύς περιβάλλει. Κάθε Ιδεολογία δμως, μόλις άρχίσει νά υπάρχει, Εξελίσσεται μέ βάση τό δοσμένο υλικό παραστάσεων πού τό άναπτύσσει παραπέρα. 'Αλλιώς δέ θά ήταν ιδεολογία, δηλ. απασχόληση μέ ίδέες σάν μέ αύτοτελείς οντότητες πού άναπτύσσονται άνεξάρτητα χαί υποτάσσονται μονάχα στούς δικού; τους νόμους. Στούς άνθρώπου; πού στά κεφάλια του; συντελείται αύτό τό προτσές τών ίδεών μένει άναγχαστιχά άγνωστο τό γεγονός δτι υί υλικοί δροι ζωής αύτών τών άνθρώπων είναι πού καθορίζουν σε τελευταία ανάλυση τήν πορεία αύτοϋ τυύ προτσές, γιατί διαφορετικά θά σταματούσε χάθε ιδεολογία. Αύτές λοιπόν οί πρωταρχικές θρησχευτιχές παραστάσεις, πού συνήθως ήταν χοινές σέ χάθε ϊμάδα συγγενικών λαών, Οστερα άπό τό χωρισμό τής ομάδας, άναπτύσσονται ιδιόμορφα σέ χάθε λαό, άνάλογα μέ τούς €ρους ζωής πού τοϋ Ελαχαν. Αύτό τό πρυτσές Εχει άποδειχτεί λεπτομερειακά μέ τή συγκριτική μυθολογία γιά μιά σειρά ομάδες λαών, ιδίως γιά τίς άριες (τίς λεγόμενες ινδοευρωπαϊκές). Οί θεοί πού διαμορφώθηκαν Ετσι σέ χάθε λαό ήταν Εθνιχοί θεοί, πού τό βασίλειο τους δέν πήγαινε πιό μαχριά άπό τήν εθνική περιοχή πού είχαν νά προστατεύσουν, Ενώ πέρα άπό τά σύνορα τής περιοχής αύτής άλλοι θεοί κυριαρχούσαν άδιαφιλονίχητα. Εξακολουθούσαν νά ζούν ατή φαντασία μονάχα δσο υπήρχε τό Εθνος καί πέφταν μαζί μέ τή πτώση του. Τήν πτώση αύτή τών παλιών Εθνοτήτων τήν Εφερε ή ρωμαϊκή χοσμοκρατο- 

462

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

ρ la, πού δέν πρόκειται έδώ νά εξετάσουμε του; οικονομικούς ορούς τής γέννηστς της. ΟΕ παλιοί εθνικοί θεοί παρακμάσανε, άχόμα χαί οί ρωμαϊκοί, πού κ( αύτοί έπίσης ήταν φτιαγμένοι πάνω στά χνάρια της στενής περιοχής τής πόλης τής Ριίμης. Ή άνάγκη νά συμπληρώσουν τήν κοσμοκρατορία μέ μιά παγκόσμια θρησκεία Εκδηλώνεται κ:θαρά στις προσπάθειες νά άναγνωρίσουν, πλάι στους ντόπιους θεούς τής Ρώμης καί δλους τούς κάπως άξ.οσέβαστους ξένους θίΟύς καί νά ιδρύσουν βωμούς καί γι* αύτούς. "Ομως μιά νέα παγκόσμια θρησκεία δέ δημιουργείται μ' αύτόν τον τρόπο, μέ αύτοκρατορικά διατάγματα. '11 νέα π α γ κ ό σ μ α θρησκεία, 6 χριστιανισμός, είχε κιόλας δημιουργηθεί ήσυχα-ήσυχα άπό ένα μίγμα γενικευμενης άνατολίτικης, κυρίως ιουδαϊκής θεολογίας καί έκχυδαϊσμίνης έλληνΐκής, κυρίως στωΙκής φιλοσοφίας. Ποιά ήταν ή άρχική του μορφή πρέπει νά τό έρευνήσουμε ξανά μέ κόπο γιά νά τό βρούμε, κι αυτό γιατί ή έπίσημή του μορφή μέ τήν όποία μάς παραδόθηκε, είναι μοναχα ή μορφή πού πήρε δταν έγινε κρατική θρησκεία, καί γιά τό άκοπο αύτό τόν προσάρμοσε ή Σύνοδος τής Νίκαιας. Τό γεγονός καί μόνο δτι ύστερα άπό 2 5 0 κιόλας χρόνια έγινε κρατική θρησκεία καταδιίχνει δτι ήταν ή θρησκεία πού Αντιστοιχούσε στίς ουνθήκες τής έποχής. Τό μεσαίωνα, στό μέτρο άκριβώς πού άναπτυσσόταν ή φεουδαρχία, ό χριστιανισμός Αναπτυσσόταν σέ θρησκεία πού άνταποκρινοταν σ' αυτήν, μέ μιάν Αντίστοιχη φεουδαρχική ίεραρχία. Κι δταν Ανέβαινε ή άστική τάξη, Αναπτύχθηκε, σέ Αντίθεση μέ τό φεουδαρχικό καθολικισμό, ή προτεστάντικη αίρεση, πρώτα στή Νότια Γαλλία μέ τούς Αλβιγηνούς 1 , τήν έποχή πού οί πόλεις είχαν φτάοει έκεί στή μεγαλύτερή τους άνθιση. Ό μεσαίωνας είχε προσαρτήσ.ι στή θεολογία δλες τΙς άλλες μορφές τής ιδεολογίας : τή φιλοσοφία, τήν πολιτική, και τά νομικά, καί τίς μετάτρεψε σέ υποδιαιρέσεις τής θεολογίας. 'Ανάγκαζε έτσι κάθε κοινωνική καί πολιτική κίνηση νά παίρνει θεολογική μορφή. Οί διαθέσεις τών μαζών είχαν διαμορφωθεί Αποκλειστικά μέ θρησκευτική πνευματιχή τροφή. Γι' αύτό, γιά νά προκληθεί Ινα θυελλώδικο κίνημα ήταν Απαραίτητο νά παρουσιάσουν τά συμφέροντα τών μαζώ/ σ' αύτές τίς ίδιες τίς μάζες μέ θρησκευτικό περίόληια.
ι Ά λ ρ ι γ η ν ο I (Alb : genses) ( Ά π ί τήν πόλη "Αλβ-. τής Νότιας Γαλλίας)—ft^ir.cxtuuxi) αίριοη πο(» τ ί Χ Η χαί Χ II αΐώ/α ^ρΐεχίταν Ι η ι χ ι φ α λής τι,ς κίνηοης Ινάντια οτή ί υ τ ι χ ή χαθολιχή ΙχχληοΙα. (Στ,μ. Ιύνχ.) 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 463--

Καί δπως ή άστική τάξη άπό τήν άρχή παρήγαγε ένα Εξάρτημα άπό άχτήμονες πληβείους τών πόλεων πού δέν άνηκαν σέ καμιάν άναγνωρισμένη κάστα, άπό κάθε λογής μεροκιματιάρηδις καί υπηρέτες, προδρομους τοϋ κατοπινού προλεταριάτου, Ετσι καί ή αίρεση άπό νωρίς κιόλας χωρίζεται σέ μιάν άοτική μετριοπαθή καί σέ μιάν άλλην πληβεία έπαναοτατική αίρεση, πού τήν άπεχθάνονταν καί οί ίδιοι οί άστοί αιρετικοί. Τό γεγονός δτι δέ μπορούσαν νά έέοντώοουν τήν προτεσταντική αίρεση άντιστοιχοϋσε στό γεγονός δτι ήταν άκατανίχ η τ η ή άστική τάξη πού άνίβιινε. Καί δταν αύτή ή άστική τοξη δυνάμωσε άρκετά, τότε ό άγώνις της ένάντια στή φεουδαρχική άριστικρατια, πού ως τώρα ήταν χυρ'ως άγώνας τοπικός, άρχισε νά παίρνει έθνι>ές διαστάοειί. Ή πρώτη μεγάλη κίνηση έγινε στή Γερμανία—ήταν ή λεγόμενη Μεταρύθμιση. Ί Ι άστική τ ά ξ^ δέν ήταν ούτε άρκετά δυνατά, ούτε άρκετά άναπτυγμένη γιά νχ μπορέσει νά ένώ.ει κάτω άπό τή σημαία της τίς ά*λε; εξεγερμένες τάξεις—τούς πληβείους τών πόλεων, τούς χατώτεριυς εύγενείς καί τούς χωρικούς της υπαίθρου. Πρώτα νικήθηκαν οί εύγενείς. Οί χωρικοί ξεσηκώθηκαν σέ μιάν εξέγερση, πού άποτελεί τό κορύφωμα δλου αύτοΰ τοϋ έπαναστατι<οΰ κινήματος. Οί πολιτείες τούς άφησαν μόνους καί έτσι ή έπανάσταση νικήθηκε άπό τούς στρατούς «τών μεγάλων φεουδαρχών, πού έδρεψαν δλα τά όφέλη. Ά π ό τότες έξαφανίζεται ή Γερμανία γιά τρείς αιώνες άπό τή σειρά τών χωρών πού παίζουν άνείάρτητο ένεργό ρόλο στήν ίστορία. Δίπλα δμως στό γερμανό Λούθηρο βρέθηκε ό γάλλος Καλβίνος. Μέ γνήσια γαλλική όξύτητα έβαλε οτό προσκήνιο τόν άστικό χαρακτήρα τής Μεταρύθαισ-ς, έκδημοκράτησε xrl λαϊκοποίησ: τήν έκκλησίι. Έ ν ώ ή λουθηρα-ή Μεταρύθμίση στή Γερμανία άποτελματωνόταν καί κατάστρεφε τή Γερμανία, ή Μετσρύθμίση τοϋ Καλβίνου χρησίμεψε γιά σημαίι στούς δημοκράτες τής Γενεύης, τής 'Ολλανδίας καί τής Σχωτίας, άπελευθέρωσε τήν 'Ολλανδία άπό τήν 'Ισπανία καί τή γερμανική αύτοκρατορία καί πρόσφερε τήν ί ^ Λ ο γ ι κ ή άμφίεση γιά τή δεύτερη πρά;η τής άστικής έπανάστασης που παιζόταν στην Α γ γ λ ί α . Έ δ ώ ό καλβινισμός άποδειχτηκε ή γνήοια θρησκευτική μεταμφίεση τών συμφερόντων τής τοτινής άστι*ής τάξης, καί γι' αύτο δέν άναγνωριοτηκε ολοκληρωτικά δταν ή έπανάσταση τέλειωσε τό 16δ9 μέ τό συμβιβχομό μιάς μερ δας τών 

464

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

ευγενών μέ τούς άστούς. Έ άγγλική κρατική Εκκλησία άποκαταστάθηκε ξανά, δχι δμως μέ τήν προηγούμενή της μορφή βάν καθολικισμός μέ τό βασιλιά γιά π ά π α , μά σέ μεγάλο βαθμό καλβινοποιημένη. Ί Ι παλιά κρατική έκλησία είχε πανηγυρίσει τήν εύθυμη καθολική Κυριακή καί είχε πολεμήσει τήν άνιαρή καλβινιστική Κυριακή. Ή νέα άστικοποιημένη έχχλησϊα καθιέρωσε τήν καλβινιστική Κυριαχή πού άχόμα καί τώρα όμορφαίνει τήν "Αγγλία Στή Γαλλία, τό 16£5, ή καλβινιστική μειονότητα καταπνίγηκε, προσχώρησε στόν καθολικισμό ή Εξορίστηκε. Μά τί τό οφελος; Τότε βρισκόταν κιόλας σέ πλήρη δράσι) δ Ελευθερόφρων Πιέρ Μπαιήλ καί τό 1694 γεννήθηκε ό Βολταίρος. Τά μέτρα βίας τοΰ Αουδοβίκου X I V ευκόλυναν μονάχα τή γαλλική άστική τάξη νά κάνει τήν έπανάστασή της μέ άντιθρησκευτική, αποκλειστικά πολιτική μορφή, τή μόνη μορφή πού τ α ι ριάζει στήν αναπτυγμένη άστική τάξη. Στή θέση τών διαμαρτυρομένων παρακάθονται έλευθερόφρονες στίς έθνοσυνελεύσεις. Έ τ σ ι δ χριστιανισμός μπήκε στό τελευταίο του στάδιο. Ε ί χ ε γίνει άνίκανος νά χρησιμεύει στό Εξής σάν ιδεολογική άμφίεση γιά τίς Επιδιώξεις οποιασδήποτε προοδευτικής τάξης. Γινόταν δλο καί πιότερο άποκλειστική ίδιοχτησία τών κυρίαρχων τάξεων πού τόν χρησιμοποιούν σάν άπλό μέσο διακυβέρνησης πού κρατδ τίς κατώτερες τάξεις σέ περιορισμό. Κάθε μιά δμως άπό τ ί ; διάφορες τάξεις χρησιμοποιεί τή θρησκεία πού τής ταιριάζει : Οί γαιοχτήμονες γιούνχερς τόν καθολικό ίησουϊτισμό ή τήν προτεστάντικη όρθοδοξία, οί φιλελεύθεροι καί ριζοσπαστικοί ά στοί τό ρασιοναλισμό. Έ δ ώ δέν Εχει καμιά σημασία άν οί κύριοι αύτοί πιστεύουν ή δχι οί ίδιοι στίς θρησκείες τους. Βλέπουμε λοιπόν δτι δταν πιά διαμορφωθεί ή θρησκεία, περιέχει πάντα υλικό πού τό κληρονόμησε άπό τήν παράδοση παλιότερων έποχών καί άκριβώς δπως σέ δλους τούς ιδεολογικούς τομείς ίτσι καί έδώ ή παράδοση άποτελεί μιά μεγάλη συντηρητική δύναμη. Οί άλλαγές δμως πού γίνονται στό υλικό α ύ τό, ξεπηδούν άπό τίς ταξικές σχέσεις, δηλ. άπό τίς οικονομικές σχέσεις τών άνθρώπων πού πραγματοποιούν αύτές τίς ά λ λαγέί. Κι αύτό μάς άρκεί έδώ. Ό σ α Εκθέσαμε παραπάνω μπορούν νά άποτελούν μονάχα ένα γενικό περίγραμμα τής άντίλι,ψης τού Μάρξ γιά τήν ιστορία, τό πολύ-πολύ Επεξηγημένο καί μέ μερικά παραδείγματα. 

Ο ΦΟ Υ ΕΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 465--

Τήν απόδειξη πρέπει νά τήν προσφέρει ή ίδια ή ίστορία. Καί σχετιχά μ' αύτό, άς μου έπιτραπεί νά πώ, δτι σέ άλλα συγγράμματα έχει δοθεί άρχετά αύτή ή άπόδειξη. Ή άντίληψη αύτί> όμως βάζει τέλος στή φιλοσοφία στόν τομέα τής ίστορίας, άχριβώς δπως ή διαλεχτιχή άντίληψη τής φύσης χάνει άχρηστη χαί περιττή χάθε φιλοσοφία τής φύοης. Σήμερα τό χαθήχον μας δέν είναι πιά νά Εφευρίσκουμε σχέσεις στό χεφάλι μας, μά νά τίς άνακαλύπτουμβ μέσα στά γεγονότα. Γιά τή φιλοσοφία, πού διώχτηκε άπό τή φύση καί τήν Ιστορία, μένει τότες μονάχα ή περιοχή τής καθαρής σκέψης—έφόσον θά εξακολουθεί νά όπάρχει, δηλ. ή διδασκαλία γιά τούς νόμους του ίδιου τοΰ προτσές τής σκέψης, ή λογική καί ή διαλεχτιχή.
* * *

Μέ τήν έπανάσταση του 184& ή «μορφωμένη» Γερμανία άποχαιρέτησε τή θεωρία καί πέρασε στό πεδίο τής πράξης. Ί Ι μικρή βιοτεχνία πού στηριζόταν στή χειρωναχτική έργασία καί ή μανιφακτούρα άντικαταστάθηκαν άπό μιά πραγματική μεγάλη βιομηχανία. Έ Γερμανία έμφανίστηκε ξανά στήν π α γ κ ό σμια άγορά. Ί Ι νέα μικρή γερμανική αύτοκρατορία 1 παραμέρισε τά πιό χ τ υ π η τ ά τουλάχιστο έμπόδια πού τής Εβαζαν τό σύστημα τών κρατιδίων, τά όπολείματα τής φεουδαρχίας, καί ή γραφειοκρατική διαχείριση. Στό βαθμό δμως πού ή θεωρητικολογία (Spekulation) έγχατέλειπε τό φιλοσοφικό σπουδαστήριο γιά νά στήσει τό ναό της στό χρηματιστήριο Αξιών* στόν ίδιο βαθμό ή μορφωμένη Γερμανία Εχασε Εχείνη τή μεγάλη θεωρητική αίσθηση πού άποτέλεοε τή δόξα τής Γερμανίας τόν κ α ι ρό τής πιό βαθιάς πολιτικής της ταπείνωσης—τήν αίσθηση τής καθαρά επιστημονικής Ερευνας, άδιάφορο άν τό άποτέλεσμά της ήταν π ρ α χ τ ι χ ά Εφαρμόσιμο, ή δχι, άν ήταν άντίθετο μέ τίς άσ:υνομιχές διατάξεις, ή δχι. Είναι άλήθεια δτι οί γερμανικές έπίσημες φυσικές έπιστήμες, ιδίως στό πεδίο τής ειδικευμένης Ερευνας, στάθηκαν στό ΰψος τής έποχής, μά άκόμα καί τό Αμερικάνικο περιοδικό «Science» ( « Έ π ι σ τ ή μ η » ) παρατηρεί δι1 Ή γ ι ρ μ α ν ι χ ή αύτοχρατορία ποό βημιουργήθηχ· χα>ρ(ς τήν Αόοτρία τό 1871, χα( βριοχόταν χ ά τ ο άπ* τήν ή γ ι μ ο ν ί α τής Προοίας (Σημ. Σύντ.) * Έ ΐ ώ ό " Ε ν γ χ ι λ ς χ α ν ι ι λογοπαίγνιο μέ τή λέςη bpêkulation πού οημαίνιι χα( θ ι ο ρ η τ ι χ ο λ ο γ ί α χαί χιρβοοχοπία οτό χρηματιατήριο (Σημ. Μ» τ.)

30. Hiei-'EryntXt,

JiaJUjia ter", »M*C tl. 

466

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

χαιολογημένα, δτι οί άποφασιστικές πρόοδες στόν τομέα τών μεγάλων συσχετισμών άνάμισα ατά ειδικά γεγονότα, ή γενίκευση· τους αέ νόμους, γίνονται τώρα πολύ περισσότερο οτήν Αγγλία,^ παρά, δ/ιως άλλοτε, ατή Γερμανία. Καί ατό πεδίο τών ίστοριχών Επιστημών, μαζί χαί τής φιλοσοφίας, χάθηκε όλότελα μαζί μέ τήν χλασ.χή φιλοσοφία τό παλιό θεωρητικό πνεύμα πού τίποτα δέ μποροϋσ» νά τό σταματήσ«. Στή θέση :ου μπήκα« ό κούφιος έ χ λ ε κτισμός καί ό φοβισμένος υπολογισμός γιά τήν Εξασφάλιση καριέρας καί εισοδήματος, πού ξεπέφτει ώς στόν πιό χυδαίο αριβ σμό. UE Επίσημοι Εκπρόσωποι αύτής τής Επιστήμης γίνονται οί Ανοιχτοί ιδεολόγοι τής άστικής τάξης Xil του χράτους πού όπάρχ»ι—γίνονται δμως σέ μιάν Ε·τοχή πού χαί τά δυό βρίσκονται οέ άνοιχτή ά/τίθεση μέ τήν έργατική τάξη. Μονάχα στήν Εργατική τάξη Εξακολουθεί νά όπάρχει άναλλο'ωτη ή γερμανική θεωρητιχή αίσθηση. Έ δ ώ δέ μπορεί νά ξεριζωθεί. Έ δ ώ δέ λογαριάζονται ή καριέρα, τά κέρδη, ή εύμενής προστασία άπό τά πάνω. Άντίθετα, δσο πιό άνεπιφύλα/τα χαί άμερόληπτα προχωρεί ή Επιστήμη, τόσο πιότερο βρίσκεται σέ άρμοΊα μέ τά συμφέροντα καί τίς Επιδιώξεις τών Εργατών. Ί Ι νέα τάση πού στην ιστορία τής Εξέλιξης τής Εργασίας βρ',κε τό κλειδί γιά τήν κατανόηση ολόκληρης τήί ίιτορίας τής κοινωνίας στράφηκε μιά κι Εξαρχής κατά προτίμηση πρός τήν έργατιχή τάξη χαί βρήκε Εδώ τήν άποδοχή πού οΰτ; ζητούσε ούτ> περίμενε άπό τήν Επίσημη Επιστήμη Τό γερμανιχό Εργατικό κίνημα: είναι 6 κληρονόμος τής γερμανικής χλασιχής φιλοσοφίας.
Γοΰψτηχβ άιτό τόν Φρίνταιχ ' ΕνγχίΙί τό 1886. Δηιιοοίίίιιηχβ οιη « Nôït ΤοΑϊτ» τό 1886 xuI at χοοιητό βιβλίο τό 1888 ατή Σιοντγάρδη. Σύμφωνα μί τήν ίχδοοη τον 188fts 

ΚΑΡΑ

ΜΑΡΞ

ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΦΟΥΈΡΜΠΑΧ
ι Έ χύρια έλλειψη 2λου τοο προηγούμενου όλιομοό—μαζί χαί τοο υλισμού τοό ΦόΟερμπαχ—είναι 8τι άντιλαμβίνεται τό πράγμα (Gegenstand), τήν πραγματικότητα, τόν αισθητό χόσμο (Sinnliihkrii) μόνο μέ τή μορφή τοο ά ν τ ι χ ε ι μ έ ν ο υ (Objeki) ή μέ τή μορφή τής έ π ο π τ ε ι α ς (Anschauung) καί όχι σάν ά ν θ ρ ώ π ι ν η σ υ γ χ ε χ ρ ι μ έ ν η δ ρ ά σ η , α ά ν π ρ ά ξ η , δχι όποχειμενιχά. Γι' αύτό ό ιδεαλισμός, οέ άντίθεση μέ τόν ολισμό, άνάπτυξε τή δ ρ ώ σ α πλευρά—μά μονάχα άφηρημένα, γιατί ό ιδεαλισμός δέ γνωρίζει φυο κά τήν πραγματική ουγχεκριμένη δράση σάν τέτιι. 'U ΦόΟερμπαχ θέλει νάχε: νά χάνει μέ αί:θητά άντιχείμενα,πού διαφέρουν πραγματικά άπό τά νοητά άντιχείμενα, άλλά τήν ίδια τήν άνθρώπινη δράση δέν τή β'.έπει od ν ά ν τ ι χ ε ιμ ε ν ι χ ή (gegcstandlich« ) δρόση. Γι* αύτό χαί στήν «OCo'a τοο χριστιανισμού» θεωρεί σάν γνήσια άνθρώπινη δράοη μονάχα τή θεΐιρητιχή στάση, ένώ τήν πράξη τήν άντιλαμβάνεται καί τήν προσδιορίζει μονάχα μέ τή βρωμοεβραίΤχη μορφή τής έχδή)ωσής της Γι' αύτό χα( δέν χαταλ:β»ίνει τή σημασία τής &έπαναστα\ιχής», τί,ς πραχτιχής—χριτικής δράσης.

2
Τό ζήτημα άν ή άνθρώπινη νόηση μπορεί νά καταχτήσει τήν άντιχειμενιχή (tjc^enStandlicht:) άλήθεια £ίν είναι ζήτημα θεωρίις, μά πραχτ.κό ζήτημα. Στήν πράξη πρίπει δ άνθρωπος ν' άποδείξει τήν άλήθεια, δηλ. τήν πραγματικότητα 

468

KAP Λ ΜΑΡΞ

χαί τή δύναμη, τό έντεύθεν (Diesseitigkeit) τής νόησης του. Ή διαμάχη γιά τήν πραγματικότητα ή τή μή πραγματικότητα τής Απομονωμένη; άπό τήν πράξη νόησης είναι καθαρά σ χ ο λ α σ τ ι κ ό ζήτημα. 3 'il ολιστική διδασκαλία 3τι οί άνθρωποι είναι προϊόντα τών συνθηκών καί τής άγωγής καί See έπομένως οί άνθρωποι πού έχουν άλλαξε ι είναι προϊόντα άλλων συνθηκών καί άλλαγμένης άγωγής, ξεχνά 8 τι τίς συνθήκες τίς άλλάζουν άκριβώς οί άνθρωποι καί δτι πρέπει νά διαπαιδαγωγηθεί κι ό ίδιος δ διαπαιδαγωγητής. Έ τ σ ι ή διδασκαλία αύτή καταλήγει άναγκαστικά στό νά χωρίζει τήν κοινωνία σέ δυό μέρη, πού τό ένα ά π ' αύτά υψώνεται πάνω άπό τήν κοινωνία ( λ χ . αύτό κάνει ό Ρόμπβρτ Ό ο υ ε ν ) . Ή σύμπτωση τής άλλαγής τών συνθηκών μέ τήν άλλαγή τής άνθρώπινης δράσης μπορεί νά θεωρηθεί καί νά κατανοηθεί σωστά μονάχα σάν ά ν α τ ρ ε π τ ι κ ή πράξη. 4 Ό ΦόΟερμπαχ ξεκινά άπό τό γεγονός τής θρησκευτικής αύτοαποξένωσης, τοϋ διπλασιασμού τού κόσμου σέ έναν θρησκευτικό, φανταστικό καί σέ έναν πραγματικό κόσμο. Ί Ι έργασία του συνίσταται στό δτι άνάγει τόν θρησκευτικό κόσμο στήν έγκόσμιά του βάση. Δέν βλέπει δμως δτι δταν έχει πιά τελειώσει αύτή ή δουλιά, μένβι άκόμα νά γίνει τό κυριότερο. Συγκεκριμένα τό γεγονός δτι ή έγκόσμια βάση άποσπάται ά π ' τόν έαυτό της καί έγκαθίσταται στά σύννεφα σάν άνεξάρτητο βασίλειο, μπορεί νά έξηγηθεί άκριβώς μονάχα μέ τήν αύτοδιάσπαση καί μέ τήν αύτοαντιφατικότητα αύτής τής έγκόσμιας βάσης. Ή ίδια λοιπόν ή βάση πρέπει πρώτα νά κατανοηθεί στήν άντίφασή της καί έπειτα, νά έπαναστατικοποιηθεί στήν πράξη μέ τήν 5ρση αύτής τής άντίφασης. Έ π ο μ έ ν ω ς , άφού λχ. άποκαλύφθηκε δτι ή γήινη οικογένεια άποτελεί τό μυστικό τής άγιας οικογένειας, πρέπει τώρα ή ίδια ή γήϊνη οικογένεια νά υποβληθεί στή θεωρηηκη κριτική καί νά έπαναστατικοποιηθεί στήν πράξη. 

ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΦΟ Ϋ ΕΡΜΠΑΧ

469

5 Ε π ε ι δ ή ό ΦόΟερμπαχ δέ μένει ικανοποιημένος μέ τήν ά φ ηρ ημ έ ν η ν ό η σ η Επικαλείται τή σ υ γ κ ε κ ρ ι μ έ ν η Ε π ο π τ ε ί α , μά δέν άντιλαμβάνεται τόν αισθητό κόσμο οάν π ρ α χ τ ι κ ή Ανθρώπινη συγκεκριμένη δράση.

6
Ό ΦόΟερμπαχ Ανάγει τή θρηοκευτική ούσία οτήν ά ν θ ρ ώπ ι ν η ούαΐα. Μά ή ούσία τοϋ άνθρώπου δέν ιίναι Αφα'ρεσηπού όπάρχει μέσα οτό μεμονωμένο άτομο. Στήν πραγματικότητά της είναι τό ούνολο τών κοινωνικών οχέοεων. Γι' αυτό ό ΦόΟερμπαχ, πού δέν καταπιάνεται μέ τήν κριτική αύτής τής πραγματικής ούοίας, είναι όποχρεωμένος : 1) νά κάνει Αφαίρεση Από τήν πορεία τής Ιστορίας, νά προσδιορ'ζει τή θρηοκευτική διάθεση ( G e m ü t ) οάν κάτι τό ξεχωριστό καί νά προϋποθέτει Ενα Α φ η ρ η μ έ ν ο — Α π ο μ ο ν ω μ έ ν ο — Α ν θ ρ ώ π ι ν ο άτομο. 2) νά Αντιλαμβάνεται έπομένως τήν άνθρώπινη ούσία μονάχα σάν «γένος» ( « G a t t u n g » ) σάν Εσωτερική βουβή γενικότητα πού συνδέει τά πολλά άτομα μονάχα μέ φ υ σ ι κ ο ύ ς δεσμούς. 7 Γι' αύτό ό ΦόΟερμπαχ δέ βλέπει δτι καί ή ίδια ή θρησκευτική διάθεση είναι κ ο ι ν ω ν ι κ ό π ρ ο ϊ ό ν , καί δτι τόάφηρημένο άτομο πού Αναλύει, Ανήκει στήν πραγματικότητα σέ μιάν καθορισμένη κοινωνική μορφή. 8 Ή κοινωνική ζωή είναι στήν ούσίάτης π ρ α χ τ ι κ ή. "Ολα τά μυστήρια, ποό παρασέρνουν τή θεωρία πρός τό μοστικισμό, βρίσκουν τή λογική τους λύση στήν άνθρώπινη πράξη καί στήν κατανόηση αύ:ής τής πράξης. 9 Τό άνώτατο σημείο πού φτάνει ό Ε π ο π τ ι κ ό ς (anschauende) όλισμός, δηλαδή ό όλισμός πού δέν [ Αντιλαμβάνεται 

470

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

τόν αίσθητό κόσμο σάν π ρ α χ τ ι χ ή δράση, είναι ή έποπτεια ξεχωριστών Αιόμων μίσχ στήν «χοινωνία τών πολιτών».

τών

10
Ή άποψη τοΰ παλιού όλισμοό είναι ή χοινωνία « τ ώ ν π ο λ ι τ ώ ν » . Ή άποψη τοΰ καινούργιου όλισμοϋ είναι ή ά ν θ ρ ώ π ι ν η χοινωνία, ή ή κοινωνικοποιημένη Ανθρωπότητα. 11 Οί φιλόσοφοι μονάχα έ ξ η γ ο ϋ σ α ν μέ διάφορους τρόπους τόν κόσμο, τό ζήτημα δμως είναι νά τόν Α λ λ ά ξ ο υ μ ε .
Σημειώσεις τοΰ Κάρλ Μάρξ γραμμένες τήν άνοιξη του 1845. ΠρωτοΛημοοώτηχαν άπό τόν Φρίν,ρΐχ Ένγκελς τά 1888 αάψ παράρπ/μα οτή χωοιοτή ΐκδοοη τον βιβλίου του « Ό Λουδοβίκος Φόΰερμπαχ». Σύμφωνα μέ τά κείμενο ιής ίκίοαης τον 1888 πού Ζ«οόΥραφο του 1>ί τό Μαρξ. 

*

ΦΡΙΝΤΡΙΧ

ΕΝΓΚΕΛΣ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ „ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗΣ ΤΑΞΗΣ ΣΤΗΝ ΑΓΓΛΙΑ"
Τό βιβλίο αύτό πού τό παρουσιάζουμε ξανά οτό γερμανικ ό κοινό, βγήκε γιά πρώτη φορά τό καλοκαίρι τοΰ 1845. Τόοο οτά θετιχά του, δαο χ α ί ατά άρνητιχά του έχει τή σφραγ ί δ α τής νεότητας τοϋ συγγραφέα. Τότε είμουνα είκοσιτεσσάρων χρονών. Σήμερα είμαι τρεις φορές μεγαλύτερος χαί, οταν ξαναδιαβάζω αύτή τή νεανιχή μου έργασία, βρίσκω δτι δέν Εχω κανένα λόγο νά ντρέπομαι γ ι ' α ύ τ ή ν . Γι' αάτό λοιπόν δέ α κ ί φ τ ο μαι μέ χανένα τρόπο v i σβήσω αύτή τ ή σφραγίδα τής νεανί-χής έργασίας. Τήν παρουσιάζω χ α ί πάλι χωρίς άλλαγές στόν άναγνώατη. Διατύπωσα μονάχα μέ περισσότερη σαφήνεια μερικά δχι ολότελα καθαρά σημεία χ α ί κάπου-χάπου πρόστεσα άπό χαμιά νέα, σύντομη όποσημείωση, βάζοντας καί τή χρονολογία ( 1 8 9 2 ) . Γιά τήν τύχη αύτοό τού βιβλίου άναφέρω μόνον δτι τό 1885 βγήκε στή Νέα Υόρκη σέ άγγλική μετάφραση ( ά π ό τήν Κ α Φλόρενς ΚέλλεΟ Βισνεβέτσκι) καί δτι ή μετάφραση αύτή ξαναεκδόθηχε στό Λονδίνο τ ό 1892 άπό τούς Σβάν ΖόννενσαΤν καί Σία. Ό πρόλογος γιά τήν Αμερικάνικη Εκδοση Αποτελεί τή βάση γιά τόν πρόλογο τής αγγλικής, κι αύτός πάλι χ ρ η σιμεύει σάν βάση γιά τούτον τό γερμανικό πρόλογο. Ή σύγχρονη μεγάλη βιομηχανία έξισώνει σέ τέτιο τεράστιο βαθμό τίς οικονομικές συνθήκες δλων τών χωρών πού Αγκάλιασε, πού είναι ζήτημα άν Εχω νά πώ τ ί π ο τ α άλλο στό γερμανό Αναγνώστη ά π ό δ,τι είπα σ:όν Αμερικανό καί στόν άγγλο. 

472

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

Ή κατάσταση πού περιγράφεται ο' αύτό τό βιβλίο άνήκει σήμερα—τουλάχιστο σχετικά μέ τήν 'Αγγλία—στό μεγαλύτερο της μέρος, στό παρελθόν. Υ π ά ρ χ ε ι Ενας νόμος τής σύγχρονης πολιτικής οικονομίας—άν χαί τά Αναγνωρισμένα έγχειρίδια δέν τόν άναφέρουν ρητά—δτι, δσο περισσότερο Αναπτύσσεται ή κεφαλαιοκρατική παραγωγή, τόσο λιγότερο μπορεί νά καταφεύγει στίς μικροαπάτες καί τίς μικροκατεργαριές πού χαρακτηρίζουν τά προηγούμενα στάδια τής άνάπτυξής της. Οί μικροπρεπείς πονηριές τοϋ πολωνοεβραίου, τού έκπρόσωπου τού εύρωπαΐκοΰ Εμπορίου στή χαμηλότερη βαθμίδα του, τά ίδια αύτά τεχνάσματα πού στήν πατρίδα του τοϋ προσφέρουν τόσο καλές όπηρεσίες χαί πού έφαρμόζονται έχε! γενικά, τόν άφήνουν στά κρύα τοϋ λουτρού, μόλις Ερθει στό 'Αμβούργο ή στό Βερολίνο. Τό ίδιο κ ι ό παραγγελιοδόχος, Εβραίος ή χριστιανός, πού Ερχεται άπό τό Βερολίνο ή τό 'Αμβούργοστό χρηματιστήριο τού Μάντσεστερ, διαπίστωνε, τουλάχιστο πρίν λίγο καιρό άκόμα, δ τ ι ά ν ήθελε νά άγοράσει φτηνά νήματα ή όφάσματα θά Επρεπε πρίν ά π ' δλα νά π α ρ α τήσει έκείνα τά κάπως έκλεπτιαμένα, μά π ά ν τ α άθλια τ ε χ ν ά σματα χαί χ ό λ π α πού στήν πατρίδα του περνούσαν σάν τό άχρον άωτον τού έμιτοριχού δαιμόνιου. Φυσικά φαίνεται δτι καί στή Γερμανία άκόμα, μαζί μέ τήν πρόοδο τής μεγάλης βιομηχανίας, Εχουν άλλάξει πολλά. 'Ιδιαίτερα άπό τόν καιρό τής γερμανικής βιομηχανικής πανωλεθρίας ατήν Εκθεση τής Φιλαδέλφειας 1 φαίνεται νάχει χαχοφημιατεί άκόμα χαί τό παλιό ά π λ ο ΐ κό γερμανικό άξίωμα, δτι μόνον εΰχαρίστηση μπορεί νά προχαλεί ατούς άνθρώπους δταν τούς στέλνουμε πρώτα χαλά δείγματα χαί ύστερα κακό Εμπόρευμα ! Καί πραγματικά, αύτά τά χ ό λ π α χι αύτά τά τεχνάσματα δέ συμφέρουν πιά σέ μιά μ ε γάλη άγορά, δπου ό χρόνος είναι χρήμα χαί δπου Αναπτύσσεται χάποιο ύψος Εμπορικής ήθιχής, δχι άπό Ερωτα στήν άρετή, μά Απλούστατα γιά νά μή χάνουν άνώφελα χρόνο χαί χόπο. Κι άχριβώς τό ίδιο Εγινε στήν "Αγγλία, οτίς σχέσεις τού Εργοστασιάρχη μέ τούς έργάτες του. Τό ξαναζωντάνεμα τών Εργασιών ύστερα Από τήν χρίση του 1847 ήταν ή άπαρχή μιάς νέας βιομηχανιχής Εποχής. Ή κατάργηση τών νόμων γιά τά σιτηρά χαί οί παραπέρα δημο1 Στή ΦιλαΒΙλφεια τβν Έ ν ο μ Ι ν ο ν Πολιτειβν τής τό 1876 μιά βιεθνής βιομηχανική Ιχ&ιοη (Σημ. Σ&ντ.)

'Αμερικής

Ιγιν» 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ «ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗΣ ΤΑΞΗΣ»

47fr

σιονομικές μεταρυθμίσεις πού άναγκαστικά προέκυψαν άπό τήν κατάργηση αύτή, Ιδοσαν ατή βιομηχανία καί οτό έμπόριο τ?(ς ' Α γ ρ ί α ς όλη τήν ποθητή Ελευθερία κίνησης. 'Ακολούθησε άμέσως ή άνακάλυψη τών χρυσοφόρων κοιτασμάτων στήν Καλλιφορνία καί Αύστραλία. Οί Αποικιακές άγορές Ανάπτυσσαν σέ όλο καί μεγαλύτερο βαθμό τήν ίκανότητά του; νά άποροφούν άγγλικά βιομηχανικά προϊόντα. Ό μηχανοκίνητος άργαλιός τοό Λάνκασιρ έξαφάνισε μιά γιά πάντα άπό τό πρόσωπο τής γής έκατομμύρια Ινδούς υφαντουργούς πού Εργάζονταν μέ χειροκίνητο άργαλιό. Ή Κίνα μετατρεπόταν δλο καί περισσότερο σέ άνοιχτή άγορά. Γρηγορότερα δμως ά π ' δλες τί; άλλες χώρες Αναπτυσσόταν ή 'Αμερική, πού άναπτυσσόταν μέ ταχύτητα πρωτοφανή, καί γι'αύτήν ά κ ί μ α τή χώρα τών γιγάντιων προόδων. Καί ή 'Αμερική, άς μήν τό ξεχνάμε αύτό, δέν ήταν τότε παρά μονάχα μιά άποικιακή αγορά, καί μάλιστα ή πιό μεγάλη Απ' δλες, δηλ. μιά χώρα πού προμήθευε άκατέργαστα προϊόντα καί πού Επαιρνε ά π ' τό Εξωτερικό—στήν προκειμένη περίπτωση άπ* τήν 'Αγγλία—βιομηχανικά προϊόντα. Σέ δλα αύτά προστέθηκε Ακόμα καί τό γεγονός δτι τ ά ν έ α συγκοινωνιακά μέσα πού Εμφανίστηκαν στό τέλος τής προηγούμενης περιόδου—of σιδηρόδρομοι καί τά δπερωκεάνεια άτμόπλοΐα—γενικεύτηκαν τώρα σέ διεθνή κλίμακα κι Ετσι δημιούργησαν πραγματικά αύτό πού ώς τότε υπήρχε μόνο σάν σπέρμα: τήν π α γ κ ό σ μ ι α ά γ ο ρ ά . Αύτή ή παγκόσμια άγορά Αποτελούνταν τότε Ακόμα Από Εναν Αριθμό χώρες πού ήταν κυρίως ή Αποκλειστικά Αγροτικές καί πού συγκεντρώνονταν γύρω άπό Ενα μεγάλο βιομηχανικό κέντρο : τήν 'Αγγλία. Ή ' Α γ γ λ ί α κατανάλωνε τό μεγαλύτερο μέρος τών Ακατέργαστων προϊόντων τους πσύ πλεόναζαν καί τούς κάλυπτε σέ Αντάλλαγμα τό μεγαλύτερο μέρος τών άναγκών τους σέ βιομηχανικά προϊόντα. Δέν «ίναι λοιπόν Εκπληχτικό δτι ή βιομηχανική πρόοδος τής 'Αγγλίας ή ρ αν κολοσσιαία καί πρωτάκουστη, τόσο πού τό Επίπεδο τού ( 8 4 4 μάς φαίνεται σήμερα, συγκριτικά, άσήμαντο καί σχεδόν πρωτόγονο. Στό βαθμό δμως πού συντελούνταν αύτή ή πρόοδος, στόν ίδιο βαθμό καί ή μεγάλη βιομηχανία γινόταν φαινομενικά ήθική. Δέ σύμφερνε πιά 6 συναγωνισμός τού ένός Εργοστασιάρχη μέ τόν άλλο, μέ μικροκλεψιές σέ βάρος τών Εργατών. 0 [ δουλιές Αναπτύχθηκαν τόσο, πο6 ξεπέρασαν τά δρια τόσο άθλιων μ ι θ ό - 

474

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

δων κέρδους. Ό Εκατομμυριούχος έργοατααιάρχης είχε σπουδαιότερες άσχολίες άπό τό νά χάνε: τόν καιρό του μέ τέτια μικροπρεπή κόλπα. Αύτά Γσ«ς νά άξιζαν τόν κόπο τό πολύ-πολύ γιά τούς φουκαράδες μικροεπιχειρηματίες πού ήταν όποχρεωμένοι νά κυνηγούν χαί τή δεχάρα, άν δέ θέλαν νά όποκύψουν ατό συναγωνισμό. "Εται Εξαφανίστηκε άπό τίς έργοατααιανές περιοχές τό σύστημα τής άμοιβής του Εργάτη σέ είδος ( t r u c k s y s t t m ) . Ψηφίστηκαν ό νόμος γιά τό δεκάωρο καί μιά όλόχληρη σειρά μικρότερες μεταρυθμίσεις. "Ολα αύτά ήταν πράγματα πού χτυπούσαν χα:άμουτρα τό πιεϋμα τοϋ Ελεύθερου Εμπορίου χαί τοϋ άχαλίνωτου αυναγωνυμού, πού δμως άλλο τόσο Εδιναν άκόμα μεγαλύτερη όπερ'χή στόν γίγαντα κεφαλαιούχο, στό συναγωνισμό του μέ τούς λιγότερο εύνοημένους άπό τήν τ ύ χ η συναδέλφους του. : Παρχχάτω. Ό σ ο μεγαλύτερη ήταν μιά βιομηχανική έπιχείρηση, δσο μεγαλύτερος ήταν ό άριθμός τών έργατών της, τόσο μεγαλύτερη ή:αν χαί ή ζημιά χαί οί Επιχειρησιακές δυσκολίες σέ χάθε σύγκρουση μέ τούς Εργάτες. Γι' αύτό μέ τό π έ ρασμα τοϋ χρόνου άρχισε νά Επικρατεί Ενα καινούργιο πνεύμα ατούς Εργοστασιάρχες, χαί ιδιαίτερα στούς πιό μεγάλους. "Εμαθαν ν' άπσφεύγουν τούς άνώφελους καυγάδες, Εμαθαν νά συμβιβάζονται μέ τήν ύπαρξη χχί τή δύναμη τών Εργατικών συνδικάτων ( t r a d e - u n o n s ) χαί τέλος άχόμα, άνακάλυψιν στίς άπεργίες Ενα άποτελεσματιχο μέσο νά πραγματοποιούν τούς δικούς τους σκοπούς—φτίνει μόνο οί άπεργίες νάκηρύχνονταν τήν χατάλληλη στιγαή. "Ετσι τά πράγματα Εφτασαν στό ση;ιε£ο, οί πιό μεγάλοι Εργοστασιάρχες, πού προηγούμενα ήταν οί αρχηγοί στόν άγώνα Ενάντια στήν Εργατική τάξη, νά γίνουν τώρα οί πρώτοι πού Εχαναν Εκκληση γιά τήν ειρήνη χαί τήν άρμονία. Καί αύτό γιά πολύ βάσιμοος λόγους. "Ολες αύτές οί παραχωρήσεις στή διχαιοαύνη χαί τή φιλανθρωπία ήταν στήν πραγματικότητα μόνο μέσα γιά νά έπιταχύνουν τή συγκέντρωση τοϋ κεφαλαίου στά χέρια 'λίγων χαί νά τσακίσουν τούς μικρότερους άνταγωνίσιές τους, πού δέ μ π ο ρούσαν νά ζούνε χωρίς τέτια Εχταχτα κέρδη Γι' αύτούς τούς λίγους οί μικροί δευτερεύοντες Ικβιισμοί τών περασμένων χρόνων δέν Εχασαν μόνον χάθε σημασία, άλλά σχέχονταν έμπόΐιο στίς Ε πι* χειρήσεις μεγάλης χλίμαχας. Κι Ετσι άρχεσε μονάχα ή ά ν ά π τ υ ξή τής κεφαλαιοκρατικής παραγωγής, τουλάχιστο στούς ήγετι- 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ «ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗΣ ΤΑΞΗΣ» 47fr

κού; βιομηχανικούς κλάδου;—γιατί ατούς κλάδους πού {χουν μικρότερη οημαοία δέ συμβαίνει καθόλου αύτό—γιά νά π α ρ α μερίσει δλες Εκείνες τίς μιχροενοχλήσεις πού στά παλιότερα χρόνια χειροτέρευαν τη μοίρα τού έργάτη. Κι έτσι προβάλλει δλο χαί περισσότερο ο:ό προσκήνιο τό μεγάλο βασικό γεγονός, δτι ή αιτία τής άθλιότητας τής έργατική; τάξη; δέν πρέπει νά Αναζητηθεί σέ κείνα τά μικρά δεινά, άλλά σ τ ό ί δ ι ο τ ό χ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ό σ ύ σ τ η μ α . Ό έργάτης πουλά στόν χ ε φ α λα οχράτη τήν έργατική του δύναμη γιά ένα όρισιένο ήυερήσιο χρηματικό ποσό. "Γστερα άπό δουλιά λίγων ώρών ό έργάτ η ; έχει Αναπαραγάγει τήν Αςία αύτου τοϋ ποσού, Ό μ ω ς τό συιιβόλαιο έργασία; πού έκλεισε λέει δτι πρέπει τώρα νά έξακολ .υθήσει νά δουλεύει μιά σειρά ώρες άχόμα γιά νά συμπληρώσει τήν έργάσιμη μέρα του. Ή Αξία λοιπόν πού παράγει ό έργάτη; σ' αύτές τίς πρόσθ.τε; ώρες τής όπερεργασίας, είναι όπεραξία, πού δέ στοιχίζει τίποτα στόν χεφαλαιοκράτη, μά πού ώστόσο χ υ λ ά στήν τσέπη του. Αύτή είναι ή βάση τοο συστήματος πού χωρίζει δλοένα χαί περισσότερο τήν πολιτισμένη κοινωνία, Από τή μιά μεριά σέ μερικούς λιγοστούς Ρ ό τ ο ι λ ν ; χαί Βάντερμπιλτ, τού; κατόχου; δλων τών μέσων παραγωγής καί συντήρηση;, κι ά π ' τήν άλλη, σέ μιά τεράστια μάζα μισθωτού; έργάτες πού δέν κατέχουν τίποτα Αλλο, έκτό; άπό τήν έργατική τους δύναμη. Καί δτι τό Αποτέλεσμα αύτό δέν οφείλεται σέ τούτο ή σέ κείνο τό δευτερεύον χαχό, άλλά μονάχα στό ίδιο τό σύστημα—τό γεγονός αύτό έγινε σ/.μερα φώς-φανερό μέ τήν Ανάπτυξη τού καπιταλισμού στήν 'Αγγλία. Παρακάτω. Οί άπανωτέ; επιδημίες τής χολέρας, τού τύφου, τής εύλογιάς χαί άλλων άσθενειών, έπεισαν τό βρετανό Αστό για τήν Επείγουσα Ανάγκη νά έξυγιάνει τίς πόλεις του, άν δέ θέλει νά πέσει, χι αύτός χι ή οίχογένεια του, θύμα αύτών. τών άαθενειών. Γι* αύτό τά πιό χ τ υ π η τ ά χ α χ ά πού περιγράφονται σ' αύτό τό βιβλίο έχουν σ/μερα Εξαλειφθεί ή έγιναν τουλάχιστο λ<γότ;ρο φανερά. 'Εφαρμόστηκε ή καλυτέρεψε τό σύ· στημι τών υπονόμων, άνοίχτηκαν πλατιοί δρόμοι σέ πολλές άπό τίς χειρότερε; άνάμ;σα στί; «κακές συνοικίες». Ή «μικρή Ιρλανδία» 1 Εξαφανίστηκε. Σέ λίγο έρχεται ή σειρά γιά τά «Seven
1 Μιά άπό τίς πιό ά&λιες Ιργατιχίς ουνοιχίες οτο Ιΐαντοιοτερ (840-Î0. (Σημ. Σ6ντ.)

οτα 

476

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

Dials» 1 . Μά τί σημασία Εχει αότό ; 'Ολόκληρες συνοικίες πού τό 1844 άκόμα μπορούσα νά τίς περιγράψω σχεδόν σάν ειδυλλιακές, τώρα μέ τό μεγάλωμα τών πόλεων, ξέπεσαν στήν ίδια κατάσταση τής παρακμής καί τής άθλιότητας, έγιναν άκατοίκη;ες. Βέβαια, τά γουρούνια καί τούς σωρούς τών σκουπιδιών δέν τούς άνέχονται πιά. Ί Ι άστική τάξη έχει κάνει παραπέρα προόδους στήν τέχνη νά κρύβει τή δυστυχία τής Εργατικής τοξης. "Οτι όμως, σχετικά μέ τίς Εργατικές κατοικίες, δέν έχει γίνει καμιά ούσιασιική πρόοδος, τό άποδείχνει μέ τό παραπάνω ή έκθεση τής βασιλικής Επιτροπής «on the housing of the poor» 1 τό 1885. Τό ίδιο καί γιά δλα τά άλλα. Οί άστυνομικές διατάξεις έχουν γίνει πυκνές σάν τά βατόμουρα. Οί διατάξεις αύτές μπορούν νά περιφράξουν τήν Αθλιότητα τών Εργατών, δέ μποροδν δμως νά τήν Εξαλείψουν. Έ ν ώ δμως ή Α γ γ λ ί α Αναπτύχθηκε παραπέρα καί ξεπέρασε πιά τό νεανικό στάδιο τής κεφαλαιοκρατικής Εκμετάλλευσης πού Εχω περιγράψει, άλλες χώρες μόλις τώρα τό Εχουν φτάσει. Ή Γαλλία, ή Γερμανία καί, πρώτ' ά π ' δλες ή Αμερική, είναι οί Απειλητικοί Αντίπαλοι, πού, δπως πρόβλεψα τό 1844, σπάζουν δλο καί περισσότερο τό βιομηχανικό μονοπώλιο τής 'Αγγλίας. Ή βιομηχανία τους είναι νεαρή σέ σύγκριση μέ τήν άγγλική, άναπτύσσεται δμως μέ πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα ά π ' αύτήν κι Εχει φτάσει σήμερα περίπου στήν ίδια βαθμίδα Ανάπτυξης πού βρισκόταν ή άγγλική τό 1844. Σχετικά μέ τήν 'Αμερική, ή σύγκριση είναι ιδιαίτερα χτυπητή. Βέβαια τό Εξωτερικό περιβάλλον είναι πολύ διαφορετικό γιά τήν άμερικανική Εργατική τ ά ξη, δροϋν δμως οί ίδιοι οικονομικοί νόμοι καί τά Αποτελέσματα άν δέν είναι άπό κάθε άποψη ταυτόσημα, πρέπει ώστόσο νά άνήκουν στήν ίδια κατηγορία. Γι* αύτό βλέπουμε νά διεξάγονται στήν 'Αμερική οί ίδιοι Αγώνες γιά μικρότερη, καθορισμένη μέ νόμο, Εργάσιμη μέρα, ιδιαίτερα γιά τίς γυναίκες καί τά παιδιά στά Εργοστάσια. Βλέπουμε τό σύστημα πληρωμής τών Εργατών σέ είδος νά βρίσκεται Εκεί σέ πλέρια άνθιση καί τό σύστημα τών cottages* στήν ύπαιθρο νά τό Εκμεταλλεύονται ot κεφαλαιοκράτες Επιχειρηματίες ( b o s s e s ) καί οί Εκπρόσωπο! τους
1 Τά «'Εφτά ρολόγια», έργατική οονοιχία οτό κέντρο τοΒ Δονβίνοο. (Σημ. Σ&ντ.) 2 Γιά τίς κατοικίες τβν φ τ α χ β ν . (Σημ. Σ&ντ.) * Lottage (άγγλική λέξη) ι μιχρό έξοχιχά οπίτι. (Σημ. Μετ.) 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ «ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗΣ ΤΑΞΗΣ» 47fr

σ ί ν μέσο κυριαρχίας πάνω ατούς έργάτες. "Οταν τό 1866 5λαβα τίς Εμερικάνικες Εφημερίδες μέ τίς περιγραφές γιά τη μεγάλη άπεργία τών μεταλλωρύχων της Πενσυλβανίας στήν περιφέρεια τής Κόννελσβιλ, μοο φάνηκε αάν νά διάβαζα τή δικιά μου περιγραφή γιά τήν άπεργία τών άνθρακωρύχων ατή βόρεια 'Αγγλία τό 1844. Ή [δια Εξαπάτηση τών έργατών οτό ζύγι καί ατά μέτρα, τό Ιδιο σύστημα πληρωμής σέ είδος, ή ίδια προσπάθεια νά σπάσουν τήν άντίσταση τών άνθρακωρύχων μέ τό τελευταίο συντριφτικό μέσο τών κεφαλαιοκρατών : την Εξωση τών έργατών άπό τίς κατοικίες τους πού άνήκουν στήν Επιχείρηση. Δέν προσπάθησα, οδτε έδώ οδτε στήν άγγλική έκδοση νά προσαρμόσω τό βιβλίο στή σημερινή κατάσταση πραγμάτων, δηλ. ν ' Απαριθμήσω μιά-μιά τίς μεταβολές πού έγιναν άπό τό 1844. Κι αύτό γιά δυό λόγους. Πρώτα, θά έπρεπε νά διπλασιάσω τόν δγκο τοϋ βιβλίου, *αί δεύτερο, ό πρώτος τόμος τοϋ «Κεφαλαίου» τοϋ Μάρξ δίνει μιά λεπτομερειακή περιγραφή τής κατάστασης τής βρετανικής έργατικής τάξης γιά τήν περίοδο τοϋ 1865 π ε ρίπου, δηλ. γιά τήν περίοδο πού ή βρετανική βιομηχανική εύημερία έφτασε στό άπώγειό της. θ ά έπρεπε λοιπόν νά Επαναλάβω δσα είπε ό Μάρξ. Δέν χρειάζεται βέβαια νά σημειώσω δτι ή γενική θεωρητική άποψη τοϋ βιβλίου αύτοϋ—άπό φιλοσοφική, οίκονομική καί πολιτική άποψη—σέ καμιά περίπτωση δέ συμπέφτει άκριβώς μέ τή σημερινή μου άποψη. Τό 1844 δέν όπήρχε άκόμα ό σύγχρονος διεθνής σοσιαλισμός, πού άπό τότε, προπάντων καί σχεδόν άποκλειστικά χάρη στίς έργασίες τοδ Μάρξ, άναπτύχθηκε σέ έπιστήμη. Τό βιβλίο μου άντιπροσωπεύει μόνο μιά άπό τίς φάσεις τής Εμβρυακής του Εξέλιξης, Κι δπως τό άνθρώπινο έμβρυο στά πρώτα του στάδια άναπαράγει άκόμα τά βραγχιαχ ά τόξα τών προγόνων μας, τών ψαριών, έτσι καί τό βιβλίο αύτό προδίδει παντού τά ίχνη τής καταγωγής τοό σύγχρονου σοσιαλισμού άπό έναν άπό τούς προγόνους του—άπό τή γερμανική κλασική φιλοσοφία. "Ετσι, δίνεται μεγάλη βαρύτητα—ιδιαίτερα στό τέλος—στόν ίσχυρίσμό δτι ό κομμουνισμός δέν είναι μιά άπλή κομματική θεωρία τής έργατιχής τάξης, μά μιά θεωρία πού τελικός σκοπός της είναι ή Απελευθέρωση ολόκληρης τής κοινωνίας, μαζί χαί τών κεφαλαιοκρατών, Από τά στενά πλαίσια τών σημερινών σχέσεων. Μέ τήν άφηρημένη έννοια ό 

478

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

ισχυρισμός αύτές είνit σωστές, στήν πράξη δμως είναι συνήθως χειρότερος άπό άχρηστος. Ό σ ο ο[ ίδιοχτήτριες τάξβ:ς 6yt μόνο δέ νιώθουν ot ίδιες τήν άνάγχη ν' Απελευθερωθούν, μά χιάντισ-.έχονται μέ δλες τίς δυνάμεις τους στην αύτοαπε/ευθέρωση τής Εργατικής τάξης, ή έργατιχή τάξη Οά είναι άναγχασμενη ν' Αρχίσει χαί νά πραγματοποιήσει μονη της vi ν χοινων.χή Ανατροπή. Καί οί γάλλοι άστο ί τού 1789 διακήρυξαν τήν άπελευθέρωση τή; άστιχής τάξης σάν χείραχέτηση ολόκληρου τού άνθρο πινου γένους. Ί Ι Αριστοκρατία χαί ό κλήρος δμως δέν ήθελαν νά τό παραδεχτούν αύτό. Ό ισχυρισμός αύτός— άν χ α ί ο χ ε τ ι χ ά μέ τή φεουδαρχία άποτελοϋσε τότε μιάν Αδιάψευστη, άφηρημένη Ιστορική άλήθεια—Εκφυλίστηκε σύντομα σέ καθαρά συναισθηματική φρασεολογία χαί Εξατμίστηκε ολότελα στή φωτιά τοϋ Επαναστατικού άγώνα. Καί σήμερα υπάρχουν έπίσης άρκετοί άνθρωποι πού άπό τό ύψος τής δήθεν άμερόληπτης άποψής τους κηρύχνουν στούς Εργάτες Ενα σοσιαλισμο ποό έχει Αρθεί πάνω άπ' δλες τίς ταξιχέ; Αντιθέσεις καί τούς ταξικούς Αγώνες. Αυτοί δμως είναι είτε Αρχάριοι πού Εχουν Ακόμα πάρα πολλά νά μάθουν, είτε οί χειρότεροι Εχθροί τών Εργατών, λύκοι μέ προβιά. Στό κείμενο ή κυκλική περίοδος τών μεγάλων βιομηχανικών κρίσεων υπολογίζεται σέ πέντε χρόνια. Αύτός ήταν ό προσδιορισμός τοϋ χρόνου πού Εβγαινε χ α τ ά τά φαινόμενα άπό τήν π ο ρε'α τών γεγονότων άπό τό 1825 ώς τά 1(42. 'II ίιτορία δμως τής β.ομηχανιας άπό τά 1842 ώς τά 18C4 Απόδειξε δτι ή πραγματική περίοδος είναι δεκάχρονη, δ η οί Ενδιάμεσες κρίσεις είχαν δευτερεύοντα χαρακτήρα καί Από τό 1842 καί δώ εξαφανίζονται δλο καί περισσότερα. "Γστερα άπό τό 1863 ή χ α τάσταοη Εχει πάλι άλλάξει. Γ ι ' αύτό θά μιλήσουμε παρακάτω. Δέ μοϋ r έ ρ ι σ ε ά π ' τό νοϋ νά διαγράψω ά π ' τό κείμενο τίς πολλές προγητείις καί Ιδιαίτερα τήν προφητεία γιά μιάν Επιχε'μενη κοινωνική Επανάσταση στήν 'Αγγλία, δπως μοϋ τήν Ενέπνευσε τότε ό νεανικός μου ζήλο;. Δέν Εχω κανένα λόγο νά παραστήσω τήν Εργασία μου χαί τόν έαυτό μου καλύτερους άπ* δ,τι είμασταν τότε. Τό παράξενο δέν είναι δτι τόσο πολλές προφητείες δέ βγήκαν σωστίς, άλλά δτι τόσο πολλές Επαληθεύτηκαν, καί δτι ή κρίσιμη κατάσταση τής άγγλικης βιομηχανίας, σάν συνέπεια τοο ήπειρωτικού καί ίδίος τοϋ άμερικάνιχου συναγωνισμοί-, πού τήν είχα προβλέψει τότε, άν καί είναι άλήθεια γιά Ενα πάρα πολύ χοντινό μέλλον, Εγινε άπό τότε πραγματι- 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ «ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗΣ ΤΑΞΗΣ» 47fr

χ ό τ η τ α . Σχετιχά μέ τό σημείο αύτό είμαι δποχρεωμένος νά έναρμονίσω τό βιβλίο μέ τή οημερινή κατάσταση τών πραγμάτων. Τό χάνω αύτό Αναδημοσιεύοντας έδώ ενα άρθρο πού δημοσιεύτηκε στήν έφημερίδα τού Λονδίνοο « C o m m o n w e a l » τ ή ; 1ης τού Μάρτη 1865 στά Αγγλικά καί στή « ^ Ο ε ΊσάΓτ» τού 'Ιούνη τού Γδιοο χρόνου (τεύχος 6 ) στά γερμανικά. «Μρίν σαράντα χρόνια ή 'Αγγλία βρισκόταν μπροστά σέ μιά χρίση πού, δ π ω ; φαινόταν, μόνον ή βία ήταν σέ θέση νά τή λύσει. I I τεράστια χαί γοργή Ανάπτυξη τ ή ; βιομηχανίας είχε ξεπεράσει πολύ τήν έπέκταοη τών άγορών τού Εξωτερικού καί τήν αύξηση τής ζήτηση;. Καθε δέκα χρονιά ή πορεία τής παραγωγής διακ-.βόταν βίαια &πο μιά γενιχή εμπορική κρίση πού, ύστερα άπό μιά μακρόχρονη περίοδο χρόνιας ύφεσης, τήν άκολουθούιαν λίγα χρόνια εύημερία;, γιά νά καταλήξει ξανά σέ πυρετώδικη υπερπαραγωγή καί τελι>ά σέ νέα χατάριυση. Ή τάξη τών χεφαλαιοκρατών 'φώναζε καί ζητούσε έλβι,θίρο τό (μπορ'ο τών σιτηρών χαί Απειλούσε'δτι 6ά τό άηοσπάσει μέ τή βία, στέλνοντας τΰν πεινασμένο πληθισμό.τ'ών πόλεων πίσω στίς άγροτιχέ; Γ<εριοχές ά π ' δπου ήρθε. "Ομω;, δ π ω ; Ε/εγε ό Τ ζ ς ν ΜπράΠ : ,,θά τόν έστελνε πίσω δχι σάν φουκαράδες πού ζ η τ ι α νεύουν ψωμί, μά σάν στρατό πού σταθμεύει σέ εχθρικό ^έδαφ ο ς " . Οί έργατικές -μάζες τών πόλεων διεκδικούσαν τό μερτιχό του; στήν πολιτική έξουσία—τό ΛαΓ*ό Χάρτη. Τ ί ; όποσττρ.ζε ή πλειοψηφ'α τών μικροαστών καί ή μοναδική διαφορά άνάμεσά τους ήταν άν ό Χάρτης έπρεπε νά Επιβληθεί μέ τή βία ή μέ τό νόμο Τότε ήρθε ή Εμπορική χρίση τού 1847 χαί ή πείνα οτήν 'Ιρλανδία χαί μαζί τους ή προοπτ κ ' γιά μιάν έπανάσταοη. » Ί Ι Γαλλική Έ π α ν ά σ τ α ο η τού 1848 έσωσε τήν ά γ γ λ ι χ ή αστική τάξη. Οί σοσιαλιστικές διακηρύξεις τών νικητών } ά / λ ω ν έργατών τρόμαξαν τούς ά γ γ λ ο υ ; μικροαστού; και Αποδιοργάνωσαν τό κίνημα τών άγγλων έργατών πού κυλούσε μέσα σέ στενότερα, άλλά πιό άμεσα π ρ α χ - ι κ ά πλαίσια καί Ακριβώς τ ή σ τ ι γ μή αύτή πού ό χχρτισμό; έμελλε νά Αναπτύξει δ / η ι ή δύν»μή του, κατάρευΐε Εσωτερικά, προτού άκόμχ καταρεύοει έςωτιριχά, στίς 10 τού ' Α π ρ ί λ η τού 1848. Ί Ι πολιτική ΐράση τής Εργατικής τ ά ξ η : Απωθήθηκε στό περιθώριο. Ί Ι τάξη τών κεφαλαιοχ ρ χ τ ώ ν είχε νιχήσει σ' δλη τή γραμιιή. » Ί Ι κοινοβουλευτική μεταρύθμιοη τοΰ 1831 ήταν ή νίκη όλόκληρης τής τάξης τών κεφαλαιοχρατών ένάντια σιήν Αριστο- 

480

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

κρατία τών γαιοχτημόνων.'ΙΙ κατάργηση τών δασμών στά σιτηρά ήταν νίκη τών β ι ο μ η χ ά ν ω ν κεφαλαιοκρατών δχι μόνο ένάντια στή μεγάλη γαιοχτησια, άλλά καί ένάντια στίς ομάδες τών κεφαλαιοκρατών πού τά συμφέροντά τους λιγο-πολύ ταυτίζονταν ή συνδέονταν μέ τά συμφέροντα τών γαιοχττ,μόνων : τραπεζίτες, χρηματιστές, εισοδηματίες κτλ. Ελεύθερο έμπόριο σήμαινε άναδιοργάνωση ολόκληρης τής έσωτερικής καί Εξωτερικής δημοσιονομικής καί Εμπορικής πολιτικής τής 'Αγγλίας σύμφωνα μέ τά συμφέροντα τών βιομηχάνων κεφαλαιοκρατών, τής τάξης πού τώρα Εκπροσωπούσε το Εθνος. Κι ή τάξη αύτή καταπιάστηκε στά σοβαρά μέ τή δουλιά. Κάθε έμπόδιο στή βιομηχανική παραγωγή απομακρυνόταν Αδυσώπητα. Τό δασμολόγιο καί ολόκληρο τό φορολογικό σύστημα άνατράπηκαν. Ό λ α υποτάχθηκαν σ' Εναν καί μόνο σκοπό, μά σ' Ενα σκοπό υψίστης σημασίας γιά τό βιομήχανο κεφαλαιοκράτη : στό σκοπό νά φτηνήνουν δλες οί πρώτες ύλες κι ιδιαίτερα δλα τά μέσα συντήρησης γιά τήν Εργατική τάξη, στο σκοπό νά παράγουν πρώτες ύλες, νά συγκρατήσουν σέ χαμηλά Επίπεδα, άν δχι άκόμα καί νά κ α τ ε βάσουν τό μισθό Εργασίας. Έ 'Αγγλία Επρεπε νά γίνει ,,τό Εργαστήρι τοϋ κόσμου". "Ολες οί άλλες χώρες Επρεπε νά γίνοον γιά τήν 'Αγγλία δ,τι ήταν κιόλας ή 'Ιρλανδία—άγορές γιά τά βιομηχανικά της προϊόντα, πηγές πρώτων ΰλών καί τροφίμων γι' αύτήν. Ή 'Αγγλία, τό μεγάλο βιομηχανικό κέντρο ένός γεωργικού κόσμου, μ ' Ενα ολοένα αυξανόμενο Αριθμό Από δορυφόρους πού παράγουν σιτηρά καί μπαμπάκι καί που περιστρέφονται γύρω άπό τό βιομηχανικό ήλιο. Τί θαυμάσια προοπτική! »Οί βιομήχανοι κεφαλαιοκράτες καταπιάστηκαν μέ τήν πραγματοποίηση αύτοΰ τοΰ μεγάλου σκοποϋ τους μέ τό ρωμαλέο καί ύγιή τους νοΰ καί μέ τήν περιφρόνηση τών πατροπαράδοτων άρχών, πού πάντα τούς Εκαναν νά ξεχωρίζουν άπό τούς πιό φιλισταίους Ανταγωνιστές τους στήν ήπειρωτική Εύρώπη. Ό χαρτισμός ξεψυχούσε. Έ καινούργια βιομηχανική άνθιση, πού ήταν φυσική καί σχεδόν αύτονόητη, ύστερα άπό τό όλοκληρωτικό ξεπέρασμα τής κρίσης τού 1847, άποδόθηκε Αποκλειστικά στήν ελευθερία τού Εμπορίου. Σάν σύνεπεια αύτών τών δυό περιστατικών ή άγγλική έργατική τάξη Εγινε πολιτικά ή οόρά τοϋ „μεγάλου κόμματος τών φιλελευθέρων", πού τό καθοδηγούσαν οί Εργοστασιάρχες. Αότό τό κερδισμένο πιά πλεονέχτημα Επρεπε τώρα νά διαιωνιστεί. Κι άπό τή ζωηρή άντιπολίτευση τών χαρτιστών, 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ «ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗΣ ΤΑΞΗΣ» 47fr

δχι ένάντια ατήν έλευθερία τοο έμπορίου, άλλά ένάντια ατή μ ε τατροπή τής έλευθερίας τού έμπορίου σέ μοναδικό ζωτικό ζ ή τημα τού έθνους, κατάλαβαν οί Εργοστασιάρχες καί τό κ α τ α λάβαιναν κάθε μέρα καί καλύτερα, ότι ή άστική τάξη δέ θά μπορέσει ποτέ νά καταχτήσει τήν πλέρ:α κοινωνική καί π ο λ ι τική κυριαρχία πάνω στό έθνος, χωρίς τή βοήθεια τής Εργατικής τάξης. "Ετσι άλλαξε αιγά-σιγά ή άμοιβαία στάση τών δυό τάξεων. Τους νόμους γιά τ ά Εργοστάσια που κάποτες ήταν τό φόβητρο τ ώ ν εργοστασιαρχών, δχι μόνο τους τηρούσαν τώρα πρόθυμα, μά καί λίγο-πολύ τους έπέχτειναν σ' ολόκληρη τή βιομηχανία. Τά έργοστασιακά σωματεία (τρέϊντ-γιούνιονς), ποό πρίν λίγο άκόμα τά δυσφημούσαν σάν έργα τοϋ διαβόλου, τά καλόπιαναν τώρα χαί τά προστάτευαν οί Εργοστασιάρχες σάν πέρα γιά πέρα δικαιολογημένους θεσμούς καί σά χρήσιμο μέσο γιά τή διάδοση όγιών οικονομικών θεωριών μέσα στους Εργάτες. Ά κ ό μ α καί τίς άπεργίες, που πρίν άπό τό 1848 είχαν κηρυχτεί σέ διωγμό, τώρα τίς έβρισχαν χαμιά φορά π ο λ ύ χρήσιμες, ιδιαιτέρα δταν τίς προκαλούσαν οί Ιδιοι οί κύριοι Εργοστασιάρχες στήν κατάλληλη στιγμή. Ά π ό τούς νόμους πού ε ί χ α ν στερήσει ά π ' τόν Εργάτη τά ίσα δικαιώματα άπέναντι στόν Εργοδότη του, καταργήθηκαν τουλάχιστο Εκείνοι πού προχαλούσαν περισσότερο τήν άγανάχτηση. Κι ό άλλοτε τόσο τρομερός Λαϊκός Χάρτης έγινε τώρα στά κύριά τοο σημ ε ί α τό πολιτικό πρόγραμμα τών ίδιων Εκείνων Εργοστασιαρχών πού τόν είχαν άντιπολιτευθεί ώς τελευταία. Ί Ι κατάργηση τού Εκλογικού τ ι μ ή μ α τ ο ς καί ή καθιέρωση τ ή ς μ υ σ τ ι κ ή ς ψ η φ ο φ ο ρ ί α ς κατοχυρώθηκαν μέ νόμο. Οί κοινοβουλευτικές μετο ρυθμίσεις τού 1867 καί τού 1884 πλησιάζουν χιόλας πολύ στό γ ε ν ι κ ό δ ι κ α ί ω μ α ψ ή φ ο υ , τουλάχιστο όπως υπάρχει σήμερα στή Γερμανία. Τό νομοσχέδιο γιά τίς Εκλογικές περιφέρειες, πού συζητά τώρα ή βουλή, δ η μιουργεί ί σ ε ς Εκλογικές π ε ρ ι φ έ ρ ε ι ε ς , στό σύνολο τους τουλάχιστο δχι πιό άνισες ά π ' δ,τι είναι στή ' Γαλλία ή στή Γερμανία. Ή Α π ο ζ η μ ί ω σ η τ ώ ν βουλευτών καί ή Ελάττωση τής διάρκειας τών Εντολών, χωρίς βέβαια νά πρόχειται άχόμα γιά κ ο ι ν ο β ο ύ λ ι α πού έχλέγονται κ ά θ ε χ ρ ό ν ο , προβλέπονται σάν άναμφισβήτητες κ α τ α χ τ ή σεις γιά τό κοντινό μέλλον. Καί δμως λένε μερικοί δτι ό χ α ρ τιαμός πέθανε. it Μά^ξ·'KvjnrXç, iialtiiâ /yyri, τομος Ii. 

482

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

»'II έπανάσταση τοϋ 1848, όπως χαI πολ)ές προηγούμενες της, είχβ μιά παράξενη μοίρα. Οί ί δ ι α άνθρωποι πού τήν· τσάκισαν, έγιναν, όπως συνήθιζε νά λέει ό Κάρλ Μάρξ, οί Εκτελεστές τής διαθήκης της. Ό Λουδοβίκος Ναπολέων όποχρεαθηχε νά δημιουργτσει μιάν ένιαία χαί Ανεξάρτητη Ι τ α λ ί α , ό Βίομαρχ υποχρεώθηκε νά προκαλέσει, μέ τόν τρόπο του, μιάν άνα* τροπή στή Γερμανία χαί νά ξαναδόσει στήν Ουγγαρία μιάν ί ρ ι σμένη Ανεξαρτησία, r a i οί άγγλοι Εργοστασιάρχες τό καλύτεροπού έχουν νά χάνουν είναι νά δόσουν στό Λαίκσ Χόρτη ίσχή νόμου. *Τά Αποτελέσματα αύτής τής κυριαρχίας τών βιομηχάνων κεφαλαιοκρατών ήταν γιά τήν Α γ γ λ ί α στήν Αρχή καταπληχτιχά. Οί δουλιές ξαναζωντάνεψαν καί έπεκτάθηχαν σέ βαθμό π ρ ω τοφανή άκόμα χαί γι' αύτό τόλίχνο τής σύγχρονης βιομηχανίας. "Ολα τά προηγούμενα τεράστια δημιουργήματα τοϋ άτμοϋ χαί τής μηχανής έγιναν μηδέν οέ σύγκριση μέ τήν τεράστια άνάπτυξη τής παραγωγής στήν είκοσαετία 185C-1870, μέ τούς κ α ταθλιπτικούς Αριθμού; τών Εξαγωγών καί εισαγωγών, τοϋ πλούτου πού συσσωρευόταν στά χέρια τών κεφαλαιοκρατών καί τής άνθρώπινης Εργαιικής δύναμης πού συγκεντρωνόταν σέ γιγάντιες πόλ·ις. Τήν πρόοδο τή διέκοβε βέβαια, όπως καί πρίν, μ ι ά κρίση πού έπαναλαβαινόταν κάθε δέκα χρόνια, λ χ . τό 1857" καί τό 1866. Μά οί υποτροπές αύτές θεωρούνταν τάρα σάν· φυσικά, Αναπόφευγα γεγονότα, πού πρέπει κανείς νά τά υποστεί,, πού όμως τελικά ξανάμπαιναν στό σωστό δρέμο. »Καί ή κατάσταση τής Εργατικής τάξης στό διάστημα αύΐ ή ί f'.C περιόδου; Προσωρινά σημειώθηκε μιά καλυτέρευση ά κ ό μα καί γιά τήν πλατιά μάζα. Αύτή όμως ή καλυτέρευση έπεφτε κάθε φορά ξανά στό παλιό Επίπεδο μέ τή ουρροή τοϋ μεγάλου πλτ'θους τής άνεργης Εφεδρείας, μέ τό συνεχή Εκτοπισμό Εργατών Από νέες μηχανές καί μέ τή μετανάστευση τών Εργατών γής, πού κι αύτούς τούς Εκτόπιζαν τώρα όλοενα καί περισσότερο οί μηχανές. »Σταθερή άνοδο βρίσκουμε μόνο σέ δυό προστατευόμενα τμΐίματα τής έργατικής τάξης. ' Α π ' αύτά τό πρώτο είναι οί εργοστασιακοί Εργάτες. Ό καθορισμός μέ νόμο μιάς τουλάχιστον σγετικά λογικής, κανονικής Εργάσιμης ήμέρας πρός δφελός τους, Αποκατάστησε σχετικά τή σωματική τους διαπλαση καί τούς Εδοσε μιάν ήθική υπεροχή, πού δυνάμωσε άκόμα μέ τήν τοπική. 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ «ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗΣ ΤΑΞΗΣ» 47fr

συγκέντρωσή τους. Ή κατάστασή τους είναι Αναμφίβολα καλύτερη ά π ' ο,τι ήταν πρίν ά π ' τό 1848. Ή καλύτερη άπόδειξη 7ΐ' αύτό είναι τό δτι άπό δέκα άπεργίες πού χάνουν, ο( Εννιά προκαλούνται άπό τούς ίδιους τούς Εργοστασιάρχες καί πρός τό διχό τους τό συμφέρον, σάν μοναδικό μέσο γιά νά περιορίζουν τήν παραγωγή. Δέ θά πείσετε ποτέ τούς Εργοστασιάρχες νά συμφωνήσουν Ζλοι νά δουλεύουν λιγότερο χρόνο, χι άς μ έ νουν οσο θέλουν άπούλητα τά προϊόντα τους. Βάλτε όμως τούς Εργάτες ν' άπεργήσουν, χαί ο( χεφαλαιοχράτες κλείνουν δλοι, ως τόν τελευταίο, τά έργοστάσιά τους. »Δεύτερο, τά μεγάλα τρέΐντ-γιούνιονς. Είναι οί όργανώσεις τών έργατι>ών χ / ά ί ω ν , όπου χρησιμοποιείται, ή πάντως Επικρατεί μόνον ή Εργασία έ ν ή λ ι χ ω ν ά ν τ ρ ώ ν . Έ δ ώ ούτε ό συναγωνισμός τής γυναιχείας χαί τής παιδικής έργασίας, ούτε ό συναγωνισμός τής μηχανής δέν κατάφεραν ως τάρα νά σπάσουν τήν όργα\ωμένη τους δύναμη. Ut όργανο σεις τών μηχανουργών, τών μαραγκών καί Επιπλοποιών χαί τών οικοδόμων, ιί\αι ή καθεμιά τους μιά τέτια δύναμη πού μπορεί, όπως λ χ . χ ά νουν οί οικοδόμοι, νά άντισταθεί μ ' Επιτυχία άκόμα χαί στή χρησιμοποίηση μηχανών. Ή χατάσταοή τους άνομφιοβήτητα Εχει κα/υτερέψει σημαντικά άπό τό 1848. Έ καλύτερη άπόδειξη γι' αύτό είναι Ετι άπό 15 χαί πάνω χρόνια δχι μόνον οί Εργοδότες τους ήταν ιύχαριστημένοί μ' αύτούς άλλά χ α ί οί ίδιοι ήταν έξαιρετιχά εύχαριστημένοι μέ τούς Εργοδότες τους. 'Αποτελούν μιάν Αριστοκρατία μέσα στήν Εργατιχή τόξη. Κ α τάφεραν ν' Αποσπάσουν μιά σχετικά άνετη χατάσταση καί αύτή τήν κατάσταση τή δέχονται σάν όρ'-τική. Είναι οι όποδειγματιχοί Εργάτες τών κυρίων Λίόνε Λεβί χαί Τζίφφεν (καθώς χαί τού καλοκάγαθου Λούγιο Μπρεντάνο) χαί είναι πραγματιχά πολύ ουμπαθητιχοί, βολιχοί άνθρωποι γιά χάθε λογικό χεφαλαιονράτη ξεχωριστά, χαί γιά τήν τάξη τών χεφαλαιοκρατών στό σύνολό της. »"Οσο όμως γιά τίς μεγάλες μάζες τ ί ν Εργατών, τό Επίπεδο τής άθλιότητας καί τής άβεβαιότητας τής ύπαρξης τους βρίσκεται σήμερα τό ίδιο χαμηλά, άν δχι χαμηλότερα άπό κάθε άλλη φορά. Τό Ή σ τ - Έ ν τ (Ανατολικό άκρο) τού Λονδίνου, είναι Ενας βάλτος πού όλο καί Απλώνεται, Ενας βάλτος άπό μόνιμη Αθλιότητα χαί Απόγναση, Από πείνα σέ περίοδο Ανεργίας, άπό φυσική καί ήθική ταπείνωση σέ περίοδο Εργασίας. Ί ό ίδιο 

4

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

συμβαίνει χ α ί σ' δλες τίς άλλες μεγαλουπόλεις, μέ μόνη Εξαίρεση τήν προνομιούχα Εργατική μειοψηφία, τό ίδιο καί στίς μ ι κρότερες πόλεις χαί τίς άγροτιχές περιφέρειες. Ό νόμος ποθ περιορίζει τήν άξια τής έργατικΐ,ς δύναμης στήν τιμή τών άναγκαΐων γιά τή συντήρηση τού Εργάτη μέσων, χι ό άλλος νόμος πού, χατά κανόνα, χατ·βάζει τή μέση τιμή της στό χατώτατο opto αύτών τών μέσων συντήρησης, of δυό αύτοί νόμοι ένεργούν πάνω της μέ τήν ά χ α τ α μ ά χ η τ η δύναμη μιάς αύτόματης μ η χ α νής πού τήν συνθλίβει άνάμεσα στίς ρόδες της. »Αύτή ήταν λοιπόν ή χατάσταση πού δημιουργήθηκε άπό τήν πολιτική τής έλευθεριας τού Εμπορίου τό 1847 χαί άπό τήν είχοσάχρονη κυριαρχία τών βιομηχάνων χεφαλαιοχρατών. Τότε όμως σημειώθηχε μιά στροφή. Την χρίση τοϋ 1866 τήν άχολούθησε, γύρω στά 1873, πρχγματιχά μιά λιγόχρονη χι Ελαφριά αναζωογόνηση τών Εργασιών, πού δέ βάσταξε δμως πολύ. Είναι άλήθεια δτι τήν Εποχή πού Επρεπε νά Ερθει ή Επόμενη χρίση, τό 1877 ή τό 1878, δέν περάσαμε χαμιάν ολοκληρωμένη χρίση, άπό τό 1876 δμως, ζούμε μέσα σέ μιά χρόνια χατάσταση άποτελμάτωσης δλων τών βχσιχών βιομηχανικών κ λ ά ΐ ω ν . Καί δέν Ερχεται ούτε ή ολοκληρωμένη χρίση, ούτε ή πολυπόθητη Εποχή τής άνθισης τών Εργασιών, πού νομίζουμε δτι τή δικαιούμασταν τόσο πρίν, δσο χαί μετά τό κράχ. Μιά θανάσιμη πίεση, Ενας χρόνιο; κορεσμός δλων τών άγορών γιά δλες τίς δουλιές, αύτή είναι ή κατάσταση πού περνάμε Εδώ καί δέκα σχεδόν χρόνια. Ά π ό πού προέρχεται αύτό; » Ή θεωρία τής έλευΟ·ρίας τοϋ Εμπορίου είχε γιά βάση της τή μόνη προϋπόθεση, δ:ι ή Α γ γ λ ί α Επρεπε νά γίνει τό μοναδικό μεγάλο βιομηχανικό χέντρο ένός γεωργικού κόσμου. Τά γ ε γονότα δμως δ ι ά ν υ σ α ν ολότελα αυτή τήν προϋπόθεση. Οί δροι τής σύγχρονης βιομηχανία;, ό άτμός καί οί μηχανές, μπορούν νά δημ ουργηθοΰν παντού δπου δπάρχει καύσιμη Ολη, ιδιαιτέρα κάρβουνο, καί κάρβσυνο Εχουν έκτός άπό τήν Α γ γ λ ί α χι ά λ λες χώρες : ή Γαλλία, τό Βέλγιο, ή Γερμανία, ή Αμερική, άχόμα χαί ή Ρωσία. Καί οί άνθρωποι αύτών τών χωρών δέν είχαν τή γνώμη δτι είναι συμφέρο τους νά μετατραπούν σέ πεινασμένους ιρλανδού; νοιχιαστέ;, μόνο χαί μόνο γιά νά δοξαστούν χαί νά πλουτίσουν περισσότερο οί άγγλοι χεφαλαιοχράτε;. Φ ε ι ί ξ α ν δικά τους Εργοστάσια καί άρχισαν νά παράγουν δχι μόνο γιά τόν έχυτό τους, άλλά καί γιά τόν δπόλοιπο κόσμο, καί ή συ- 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ «ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗΣ ΤΑΞΗΣ» 47fr

νέπεια είναι δτι τό βιομηχανικό μονοπώλιο, πού σχεδόν έναν ολόκληρο αίώνα τό κατείχε ή 'Αγγλία, έχει τώρα σπάσει άνεπανόρθωτα. »Μά τό βιομηχανικό μονοπώλιο τής 'Αγγλίας είναι ό άξονας τού σημερινού άγγλικοο κοινωνικού συστήματος. 'Ακόμα καί τόν καιρό πού όπήρχε αύτό τό μονοπώλιο, οί άγορές δέ μπορούσαν νά συμβαδίζουν μέ τήν άναπτυσσόμενη παραγωγικότητα της άγγλικής βιομηχανίας. Τό άποτέλεομα ήταν οί κρίσεις πού έπαναλαβαίνονταν κάθε δέκα χρόνια. Έ ν ώ τώρα οί νέες άγορές γίνονται μέρα μέ τή μέρα πιό σπάνιες, τόοο πολύ, πού άκόμα καί στούς μαύρους τού Κογχό θέλουν νά επιβάλουν τόν πολιτισμό πού τρέχει άπό τά τσίτια τού Μάντσεστερ, τά τσουκάλια τού Στάφορνταιρ κ α ί τ ά μετάλλινα είδη τού Μπίρμινχαμ. Ποιά θά είναι ή συνέπεια δτσν τά ήπειρωτιχά, χαί ιδιαίτερα τά άμεριχάνιχα εμπορεύματα θά ξεχύνονται σέ δλο καί μεγαλύτερες μάζες, δταν ή μερίδα τού λέοντος στόν Εφοδιασμό τοϋ κόσμου, πού πέφτει τώρα άκόμα στά άγγλικά Εργοστάσια, θά ζαρώνει άπό χρόνο σέ χρόνο; 'Απάντησε εσύ Ελεύθερο έμπόριο, Εσύ πού είσαι πανάχεια γιά δλαΙ »Δέν είμαι ό πρώτος πού τό τονίζει αύτό. Στά 1883 χιόλας, στή συνέλευση τής Βρετανιχής 'Εταιρίας, στό Σάουθπορτ, ό χύριος Ί ν γ χ λ ι ς Οάλγχρείβ, πρόεδρος τοϋ οίχονομιχού τμήματος είπε ξεχάθαρα δτι οί μέρες τών μεγάλων κερδών στήν 'Αγγλία πέρασαν πιά χι δτι διαχόπηχε ή παραπέρα άνάπτυξη διαφόρων μεγάλων βιομηχανιχών κλάδων. Θά μπορούσε σχεδόν νά πεί κανείς δτι ή 'Αγγλία πάει νά περάσει σέ μιά κατάσταση στασιμότητας. »Ποϋ θά καταλήξουν δμως δλα αύτά; Ή κεφαλαιοκρατική παραγωγή δ έ μ π ο ρ ε ί νά μένει στάσιμη. ΙΙρέπ^ινά αύξαίνει καί νά Επεκτείνεται ή πρέπει νά πεθάνει. 'Από τώρα χιόλας, ό περιορισμός τής μερίδας τού λέοντος τής 'Αγγλίας στόν Εφοδιασμό τής παγκόσμιας άγοράς, σημαίνει στασιμότητα, άθλιότητα, πλεόνασμα κεφαλαίων άπό τή μιά, πλεόνασμα έργατών ά π ' τήν άλλη. Τί θά γίνει πιά δταν σταματήσει όλότελα ή αύξηση τής χρονιάτικης παραγωγής ; Έ δ ώ βρίσκεται ή άχίλλεια φτέρνα τής κεφαλαιοχρατικής παραγωγής "Ορος τής Οπαρξής της είναι ή άνάγχη μιάς συνεχούς έπέχτασης, κι αύτή ή ουνεχής έπέχταση γίνεται τώρα άδύνατη. Ή χεφαλαιοχρατιχή χαραγωγή καταλήγει σέ άδιέξοδο. Κάθε χρόνος πού περνά φέρ- 

486

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

νει τήν "Αγγλία πιό κοντά οτό πρόβλημα : "Η τό Εθνος θά γίνει ουντρίμια ή ή κεφαλαιοκρατική παραγωγή. Ποιό άπ 1 τά δυό πρίπει νά καταστραφεί; »Καί ή Εργατική τάξη; "Αν άχόμα χαί μέσα στίς συνθήκες τής πρωτόφαντης Επέκτασης τοϋ Εμπορίου καί τής βιομηχανίας, άπό τό 1848 ως τό 1868, όποχρεωνόταν νά ζεί μέαα σέ τέτια άθλιότητα, άν άκόμα καί τότε ή μεγάλη μάζα της, στήν καλύτερη περίπτωση, γνώρισε μόνο μιά πρόσκαιρη χα) υτέρ:ψη τής θέση; της, ένώ μόνο μιά μικρή προνομιούχα προστατευόμενη μειοψηφία είχε μινιμα όφέ/η, τί θά συμβεί όταν αύ:ή ή θαμβωτική περίοδος τελειώσει οριστικά, όταν ή τωρινή καταθλιπτική στασιμότητα δχι μόνο Ενταθεί, μά καί δταν αύτή ή όξυμένη χατάσταση θανάσιμης πίεσης γίνει ή μόνιμη, ή ομαλή κατάσταση τής άγγλικής βιομηχανίας ; » Ή άλήθεια είναι τούτη: "ϋσον καιρό διαρκούσε τό βιομηχανικό μονοπώλιο τής 'Αγγλίας, ή άγγλική έργατική τάξη συμμετείχε ώ ; Εναν ορισμένο βαθμό στά όφέλη αύτοϋ τοϋ μονοπωλίου. Τά όφέλη αύτά μοιράζονταν πολύ άνισα άνόμεσα στούς έργάτες. Ή προνομιούχα μειοψηφία τσέπωνε τό μεγαλύτερο μέρος, άλλά άκόμα χαί ή μεγάλη μάζα Επαιρνε, τουλάχιστο πότε-πότε καί παροδικά, τό μερτικό της. Καί αύτή είναι ή αίτια πού, άπό τότε πού Εσβησε έ όουενισμός, δέν είχαμε στήν ' Α γ γλία άλλο σοσιαλισμό. Μέ τήν κατάρευση τοϋ μονοπωλίου, ή άγγλική Εργατική τάξη θά χάσει αύτή τήν προνομιούχα θέση. Μιά μέρα, ολόκληρη ή Εργατική τάξη, χωρίς νά Εξαιρείται καί ή προνομιούχα καί ήγετική μειοψηφία, θά βρεθεί στό ίδιο Επίπεδο πού βρίσκονται καί οί Εργάτες τών άλλων χωρών. Καί αύτή είναι ή αίτία πού στήν 'Αγγλία θά παρουσιαστεί πάλι έ σοσιαλισμός». Αύτά Εγραφα στό άρθρο τοϋ 1885. Στόν άγγλιχό πρόλογο τής 11 τοϋ Γενάρη 1892 συνέχιζα: «Μόνον λίγα Εχω νά προστέσω ο'αύτή τήν περιγραφή τής κ α τάστασης, όπως τήν Εβλεπα τό 1885. Είναι περιττό νά πώ ζτι σήμερα ,,Εχουμε πραγματιχά πάλι σοσιαλισμό στήν Α γ γ λ ί α " καί μάλιστα σέ μαζική κλίμακα : σοσιαλισμό χάθε άπόχρωσης, σοσιαλισμό συνειδητό χαί μή συνειδητό, σοσιαλισμό στόν πεζό λόγο χαί σέ στίχους, σοσιαλισμό τής Εργατικής τάξη; καί σοσιαλισμό τής μεσαίας τάξης. Γιατί στ'άλήθεια αυτή ή φρικαλεότητα τών φρικολεοτήτων, ό σοσιαλισμός, δέν Εγινε μόνο άξιοσέβαστος, μά φόρεσε κιόλας 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ «ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗΣ ΤΑΞΗΣ» 47fr

-χοσμιχή Αμφίεση χαί τριγυρνά Αμέριμνος ατά σαλόνια. Αύτό Αποδείχνει γι* ά λ λ η μιά φορά πόσο Αγιάτρευτα Ασταθής είναι ό τρομερός δεσπότης ιής „χαλί,ς κοινωνίας" : ή χοινή γνώμη τής μεσαίας τάξης, χαί δικαιολογεί γι* άλλη μιά φορά τήν περιφρόνηση πού τρέφαμε πάντα γι* αύτή τήν χοινή γνώμη, έμείς ο( αο;ιαλιστές τής περασμένης γενιάς. Κατά τά άλλα όμως δέν έχουμε κανένα λόγο νά παραπονιόμαστε γιά τό χαινούργιο αύτό σύμπτωμα. »Αύτό πού έγώ τό θεωρώ πολύ πιό σπουδαίο ά π ' αύτή τή στιγμιαία μόδα νά χάνουν τόν χαμπόσο μέσα στούς άιτιχούς κύκλους μέ μιάν Αραιωμένη διάλυση σοσιαλισμού, χαί πιό σπουδαίο Αχόμα χι Από τήν πρόοδο πού σημείωσε δ ροσιαλισμός στήν 'Αγγλία γενιχά, είναι τό ξαναξύπνημα τού " Ι Ι α τ - Έ ν τ τού Λονδίνου. Αύτό τό Απέραντο στρατόπεδο τής Αθλιότητας δέν είναι πιά ό στάσιμος βάλτος πού ήταν πρίν έξι Ακόμα χρόνια. Τό " Η ι τ - ' Ε ν τ έχει Αποτινάξρι τήν Απαθή Απόγνωαή του, ξαναγύpti8 στή ζωή κι έγινε ή πατρίδα τού „νέου γιουνιονπμού", δηλ. τής όργάνωσης τής μεγάλης μάζας τών „Ανειδίκευτων" έργατών. Αύτή ή οργάνωση μπορεί σέ πολλά νά πάρει τή μορφή τών παλιών συνδικάτων τών ,,ειδικευμένων" έργατών, ώστόσο ό χαρακτήρας της είναι ούσιαστικά διαφορετικός. Τά παλιά συνδικάτα διατηρούν τίς παραδόσεις τής έποχής πού Ιδρύθηκαν. Θεωρούν τό μισθωτό σύστημα σάν ένα γεγονός πού είναι μιά γιά π ά ν τ α δοσμένο καί οριστικό χαί πού στήν καλύτερη περίπτωση μπορούν νά τό Απαλύνουν πρός τό συμφέρον τών μελών τους. Τά νέα συνδικάτα άντίθετα ιδρύθηκαν σέ μιάν έποχή πού ή πίστη στήν αιωνιότητα τοϋ μισθωτού συστήματος είχε κιόλας κλονιστεί γερά. Οί ιδρυτές καί καθοδηγητές τους ήταν είιε συνειδητοί σοσιαλιστές, είτε σοσιαλιστές άπό συναισθηματισμό. Οί μάζες πού συνέρευσαν α* αύτά καί πού α'αύτές στηρίζεται ή δύναμή τους, ήταν άξεστες, καί έγκαταλειμένες, πού ή αριστοκρατία τής εργατικής τάξης τίς κοιτούσε μέ περιφρόνηση. "Εχουν δμως αύτό τό Απροαμέτρητο πλεονέχτημα : Οί διαθέσεις τους είναι Ακόμα παρθένο έδαφος, είναι ολότελα Απαλλαγμένες Από τίς κληρονομημένες „σεβαστές" Αστικές προλήψεις πού ζαλίζουν τά κεφάλια τών πιό προνομιούχων ,,παλιών γιουνίονιστών". Κι έτσι βλέπουμε τώρα, δτι αύτά τά νέα συνδικάτα παίρνουν στά χέρια του; τήν καθοδήγηση τού έργατικού κινήματος γενικά, καί ολοένα καί περισσότερο ρυμουλκούν τά πλούσια καί περήφανα „ π α λ ι ά " συνδικάτα. 

488

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ?

»Δέν όπάρχει Αμφιβολία δτι of Ανθρωποι τοό Ή σ τ - " Ε ν τ · Εχουν χάνει κολοσσιαίες γκάφες. Τό ίδιο όμως έχαναν καί of προκάτοχοι τους, τό ίδιο χάνουν Αχόμα καί σήμερα of δογματιοτές σοσιαλιστές πού γελούν μαζί τους. Τίποτα δέ μπορεί >Α διδάξει τόσο γρήγορα μιΑ μεγάλη τάξη, όπως χαί ίνα μεγάλο (Ονος, δσο οί συνέπειες τών δικών τους λαθών. Καί παρ' δλα τά πιθανά λάθη στό παρελθόν, στό παρόν χαί στό μέλλον τό ξύπνημα τοϋ "Ηστ-'Εντ τοϋ Λονδίνου παραμένει Ενα άπό τά μεγαλύτερα χαί τά πιό χαρποφόρα γεγονότα αύτοϋ τοϋ fin d e s i è cle 1 χαί είμαι ευχαριστημένος καί περήφανος πού τό Εζησα». Ά π ό τότε πού Εγραψα τά παραπάνω, δηλ. πρίν Εξι μήνες, τό άγγλιχό έργατιχό κίνημα Εχανε πάλι Ενα μεγάλο βήμα πρός τά μπρός. Οί κοινοβουλευτικές έχλογές πού Εγιναν πρίν μερικές μέρες, Εδειξαν χαθαρά στά δυό έπίσημα κόμματα, στούς συντηρητικούς χαί στούς φιλελευθέρους, δτι Από δ ώ χ α ί μπρός πρέπει νά λογαριάζουν χαί μέ ενα τρίτο κόμμα, μέ τό έργατιχό κόμμα. Αύτό τό έργατιχό χόμμα μόλις τώρα διαμορφώνεται. Τά στοιχεία του καταγίνονται άκόμα νά άποτινάξουν τίς κάθε λογής προλήψεις πού κληρονόμησαν—άστικές, παλαιογιουνιονιστικές, Ακόμα χαί δογματιχο-σοσιαλιστιχές—γιά νά μπορέσουν νά συναντηθούν τελικά, πάνω σ' Ενα κοινό γιά δλους Εδαφος. Καί δμως τό Ενστιχτο πού τούς σπρώχνει νά ένωθοϋν ήταν τώρα χιόλας τόσο δυνατό, πού εδοοε Εκλογικά άποτελέσματα πρωτάκουστα γιά τήν Α γ γ λ ί α . Στό Λονδίνο Εκτίθενται δυό Εργάτες στίς Εκλογές, χαί μάλιστα άνοιχτά σάν σοσιαλιστές. Οί φιλελεύθεροι δέν τολμούν ν1 άντιπαραθέσουν Εναν ά π ' τούς δικούς τους, καί οί δυό σοσιαλιστές Εκλέγονται μέ συντριπτική κι Αναπάντεχη πλειοψηφία. Στό Μίντελσμπρο Εκτίθεται Ενας Εργατιχός όποψήφιος ένάντια α ' ε ν α φιλελεύθερο χαί σ'Ενα συντ/ρητιχό χαί Εκλέγεται ό Εργατιχός. Οί νέοι έργατιχοί όποψήφιοι, άντίθετα, πού Εχλεισαν συμμαχία μέ τοός φιλελεύθερους, άπότυχαν δλοι άνεπανόρθωτα έκτός άπόΕναν. Ά π ό τούς παλιούς λεγόμενους Εργατικούς άντιπροσώπους, δηλ. άπό τούς άνθρώπους πού τούς συγχωρούν τήν Εργατική τους ίδ.ότητα γιατί κι οί ίδιοι θάθελαν εύχορίστως νά τήν πνίξουν μέσα στόν ωκεανό τοϋ φιλελευθερισμού τους, άπότυχε ό πιό σημαντικός άντιπρόσωπος τοό παλιού γιουνιονισμοϋ, ό Χένρυ Μπρόντχερστ, καί άπότυχε παταγώδικα γιατί
1

Τέλος toll αίώνα. (Σημ. Σύντ.) 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ «ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗΣ ΤΑΞΗΣ»

47fr

τάχθηκε ένάντια στό οχτάωρο. Σέ δυό Εκλογικές περιφέρειες t1)c Γλασκώβης, σέ μιά τοΰ Σάλφορντ, χι άχόμα σέ πολλές άλλες, Εκτέθηκαν ανεξάρτητοι Εργατικοί υποψήφιοι ένάντια σέ υποψήφιους χαί τών δυό παλιών χομμάτων. Νικήθηκαν, μά νικήθηκαν χι οί φιλελεύθεροι όποψήφιοι. Κοντολογίς, σέ μιά σειρά έχλογιχές περιφέρειες μεγάλων πόλεων χαί βιομηχανικών κέντρων, οί έργάτες έχοψαν άποφασιστιχά χάθε δεσμό μέ τά δυό παλιά χόμματα χαί σημείωσαν έτσι άμεσες ή έμμεσες Επιτυχίες, τέτιες πού δέν είχαν ποτέ σημειώσει σέ προηγούμενες έχλογές. Καί ή χαρά τών Εργατών γι' αύτό είναι άπερίγραπτη. Γιά πρώτη φορά είδαν χι ένιωσαν τί μπορούν νά χάνουν όταν χρησιμοποιούν τό έχλογιχό τους διχαίωμα πρός τό σομφέρον τής τάξης τους. Έ σ π α σ ε ή πρόληψη γιά τό «μεγάλο χόμμα τών φιλελευθέρων», πού Εξουσίαζε τούς άγγλους Εργάτες σαράντα σχεδόν χρόνια. Είδαν μέ χ τ υ π η τ ά παραδείγματα, ότι αύτοί, οί έργάτες, είναι ή άποφασιστιχή δύναμη στήν Α γ γ λ ί α , φτάνει μόνο νά θέλουν χαί νά ξέρουν τι θέλουν. Καί οί Εκλογές τοΰ 1892 ήταν ή άρχή τής γνώσης χαί τής θέλησης. Γιά τά όπόλοιπα, θά φροντίσει τό ήπειρωτιχό Εργατιχό χίνημα. Οί γερμανοί χαί οί γάλλοι πού Αντιπροσωπεύονται χιόλας τόσο πλούσια στά κοινοβούλια χαί στά τοπικά συμβούλια, θά διατηρήσουν μέ νέες νίκες τό πνεύμα τής αμΓλλας στούς άγγλους. Κι δταν ο' ένα δχι μακρινό μέλλον άποδειχθεί οτι τό νέο αύτό κοινοβούλιο δέ μπορεί νά χάνει τίποτα μέ τόν κύριο Γλάδστον χαί δτι έ κύριος Γλάδστον δέ μπορεί νά μείνει στήν έξουσία μ ' α ύ τ ό τό κοινοβούλιο, τότε τό άγγλιχό Εργατιχό χόμμα θά είναι χιόλας άρχετά συγκροτημένο γιά νά βάλει μιά γιά πάντα τέλος στό παιχνίδι τής κούνιας τών δυό παλιών χομμάτων, πού διαδέχονται τό ένα τό άλλο στήν κυβέρνηση καί πού έτσι άκριβώς διαιωνίζουν τήν άστική κυριαρχία. Δονβίνιτ, 21 tcö Ίο6λη 1892
Γράφτηκε άπό τόν Φρίηριχ 'Ενγχελς γιά τή ίεύτερη Ιχδοοη τον έργου του: *' Η χαιάοταοη τής εργαζόμενης τάξης νεήν Αγγλία», Στουτγάρδη, 1892.

Φ. "Ενγχελς
Σύμφωνα μέ τό χείμενο τής ίχδοοης τον 1892. 

ΦΡΙΝΤΡΙΧ

ΕΝΓΚΕΛΣ

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ
Τά άστιχά χαί αντιδραστικά κόμματα παραξενεύονται Εξαιρετικά γιατί τώρα ξαφνικά χα( παντού οί σοσιαλιστές β ι ζ ο υ ν στήν ήμερήσια διάταξη τό άγροτιχό πρόβλημα. Θά έπρεπε μέ τό δίχιο τους νά παραξενεύονταν γιατί αύτό δέν έγινε άπό κ α ι ρό. Ά π ό τήν 'Ιρλανδία ώς τ ή Σικελία, ά π ό τήν 'Ανδαλουσία ώς τή Ρωσία χ α ί τή Βουλγαρία, ό χωρικός είναι Ενας πολύ ούσιαστιχός π α ρ ά γ ο ν τ α ς τού πληθυσμού, τής παραγωγής χ α ί τής πολιτικής δύναμης. Μόνο δυό δυτικοευρωπαϊκές περιοχές ά π ο τ ε λούν έδώ Εξαίρεση. Στήν χυρίως Μεγάλη Βρετανία ή μεγάλη γαιοχτησία χαί ή μεγάλη γεωργία Εχουν έχτοπίσει ολοκληρωτικά τόν άτομικό καλλιεργητή χωρικό. Στήν άνατολίχά άπό τόν "Ε*βα Ιίρωσία άπό αίώνες τώρα συντελείται τό ίδιο π ρ ο τσές, καί δώ έπίσης ό άγρότης 8 λ ο χαί περισσότερο «παραμερίζεται», ή τουλάχιστον άπωθείται οίκονομιχά χαί π ο λ ι τ ι χ ά στό περιθώριο. Σ ί ν πολιτικός παράγοντας έ άγρότης άποδείχτηχε ώς τώρα χυρ'ως μό/ο μέ τήν άπάθειά του, πού Εχει τή ρίζα της οτήν ά π ο μόνωαη τής άγροτιχής ζωής. Ί Ι άπάθειχ αύτή τής μεγάλης μάζας ~ίού πληθυσμού είναι τό πιό γερό στήριγμα δχι μόνον τής κοινοβουλευτικής διαφθοράς στό Ιίαρίσι καί στή Ρώμη, μ ά καί τού ρωσικού δεσποτισμού. Δέν είναι δμως καθόλου Ανυπέρβλητη. 'Από τότε πού Εμφανίστηκε τό έργατιχό χ ί ν η μ α , δέ δ υ σχολεύτηχε χαί π^λύ ό άστός τής δυτικής Εϋρώπης, ιδιαίτερα στά μέρη δπου Επικρατεί ή άγροτιχή μιχροΐδιοχτησία, νά κάνει ύποπτους χαί μισητούς στή φαντασία τών άγροτών τούς σο- 

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

491

σιαλιστές έργάτες οάν p a r t a g e u x , σάν «μοιραστές», σάν τεμπέληδες χαί άπληστους Ανθρώπους τών πόλεων, πού έπιβουλεύοντ α ι τήν άγροτική ίδιοχτηαία. Οί Ασαφείς σοσιαλιστικές έπιδιι»ξεις τής Επανάστασης του Φλ·βάρη τού 1848 σαρώθηκαν γρήγορα άπό τά Αντιδραστικά ψηφοδέλτια τών γάλλων Αγροτών. Ό άγρόττς που ήθελε τήν ήαυχία του, Εβγαλε άπό τό θησαυρό τών άναμνήιεών του τό θρύλο γιά τόν άγρί τη αύτοκρατορα Ν α πολέοντα καί δημιούργησε τή δεύτερη αυτοκρατορία. "Ολοι μας ξέρουμε τί στοίχισε στό γαλλικό λαό αύτό τό Ανδραγάθημα τών άγροτών. Ά π ό τίς συνέπειές του υποφέρει άχόμα χαί σήμερα ό γαλλικός λαός. Ά π ό τήν έποχή δμως έχείνη Εχουν άλλάξει πολλά. Ί Ι άνάπτυξή τής κεφαλαιοκρατικής μορφής τής παραγαγής Εκοψΐ τό ζωτικό νεύρο τής μι*ρής παραγωγής στήν άγροτική οικονομία, πού ξεπέφτει καί φθίνει χωρίς ελπιδχ σωτηρίας. Ό συναγωνισμός τής Βόρειας χαί τής Νότιας Αμερικής χαί τών Ινδιών πλημμύρισε τήν εύρωπαΐκή άγορά μέ φτηνά σιτηρά, τόσο φτηνά. πού χανέ.ας ντόπιος παραγωγός δέ μπορεί νά τά συναγωνιστεί Καί οί μεγάλοι τα φλιχάδες χαί οί μικροχωρικοί Αντιμετωπίζουν άμεσα χαί οτόν Γόιο βαθμό τήν καταστροφή. Καί έπειδή χαί οί δυό είναι γαιοχτήμονες χαί άγρότες, παρουσιάζεται ό μεγαλοτσιφλιχάς σάν προασπιστής τών συμφερόντων τού μικροχωρικού, χι ό μικροχωριχός—γενικά—δέχεται αύτόν τόν πρ-ασπιστή, Στό μεταξύ δμως Αναπτύχθηκε στή Δύση Ενα ισχυρό σοσιαλιστικό Εργατικό κόμμα. Οί θολές προαισθήσεις χαί τά αισθήματα τής Εποχής τής Επανάστασης τοό Φλεβάρη ξεκαθάρισαν, πλάταιναν, βάθαιναν ναι Εγιναν Ενα πρόγραμμα μέ χαθ(ρισμέ*νες χειροπιαστές διεκδικήσεις πού ίχανοποιεί δλες τίς Επιστημονικές Απαιτήσει:. Αύτές τίς διεκδικήσεις τίς υποστηρίζει στά κοινοβούλια τής Γερμανίας, τής Γαλλία; χαί τοϋ Βελγίου ενας διαρκώς αύξανόμενος Αριθμός Από βουλευτές. Ή κατάχτηση τής πολιτικής έξουσίας Από τό σοσιαλιστικό χόμμα Εγινε ζήτημα τοϋ κοντινού μέλλοντος. Γ.ά νά καταχτήσει όμως τήν πολιτική Εξουσία τό χόμμα αύτό πρέπει προηγούμενα νά πάει Από τήν πόλη στήν ύπαιθρο, πρέπει νά γίνει μιά δύναμη στό χωριό. Μήπως τό σοσιαλιστ χό χόμμα, πού πλεονεχτεί Από δλα τά άλλα κόμματα, γιατί ε χ η χαθιρή Αντίληψη γιά τή οχέση τών οικονομικών αίτιων μέ τίς πολιτικές συνέπειες, χαί πού γι* αύτό Από 

482

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

xatpô τώρα άνακάλυψε τή μορφή τοϋ λύκου κάτω άπό τήν προβιά τού μεγαλοτοιφλικά, πού πάει νά Επιβάλει τόν έαυτό του μέ τό στανιό φίλο τών άγροτών—μήπως τό κόμμα αύτό μπορεί ν' άφήοει ήσυχα-ήσυχα τόν καταδικασμένο νά άφανιστεί άγρότη, στά χέρια τών ψεύτικων προστατών του, ώρπου άπό παθητικός άντίπαλος τών βιομηχανικών Εργατών νά μεταβληθεί σέ δραστήριο άντίπαλό τους; Καί έτσι φτάσαμε στό κέντρο τού άγροτικού ζητήματος. I Ό αγροτικός πληθυσμός, στόν όποιο μπορούμε ν' απευθυνθούμε, αποτελείται άπό πολύ διαφορετικά συστατικά, πού κι αύτά πάλι, άνάλογα μέ τήν περιφέρεια, είναι πολύ διαφορετικού είδους. Στή δυτική Γερμανία, όπως καί στή Γαλλία καί στό Βέλγιο, Επικρατεί ή μικρή καλλιέργεια άπό άγρότες πού έχουν ίνα μικρό κλήρο. Ά π ' αύτούς ή πλειοψηφία είναι ίδιοχτήτες καί ή μειοψηφ'α νοικιαοτές τών κοματιών γής πού έχουν. Στά βορειοδυτικά—στήν κάτω Σαξωνία καί στό ΣλέσβιγκΧόλοταϊν—Επικρατούν οί μεγάλοι καί μεσαίοι χωρικοί πού δΕν τά βγάζουν πέρα χωρίς υπηρέτες και υπηρέτριες άκόμα καί χ ω ρίς μεροκαματιάρηδες. Τό ίδιο γίνεται καί σέ ένα τμήμα τής Βαυαρίας. Στήν άνατολικά άπό τόν "Ελβα Πρωσία καί στό Μεχλεμβούργο έχουμε τήν περιοχή τής μεγάλης γαιοχτηοίας καί τής μεγάλης καλλιέργειας μέ υπηρέτες, μέ αισθωτούς καί μεροκαματιάρηδες, χαί κάπου-κάπου μικρούς καί μεσαίους χωρικούς σέ σχετικά μικρή άναλογία, πού όλο καί ελαττώνεται. Στή μέση Γερμανία όλες αυτές οί μορφές παραγωγής καί ίδιοχτησίας βρίσκονται άνακατεμένες σέ διάφορες άναλογίες, άνάλογα μέ τήν περιοχή, χωρίς ορισμένη Επικράτηση της μιάς ή τής άλλης σέ χ ά π ω ς μεγαλύτερη Επιφάνεια. Χώρια ά π ' αύτό υπάρχουν περιοχές πού διαφέρουν στήν έχτροη, όπου ή ίδιόχτητη ή νοικιασμένη γή δέν άρκεί γιά τή διατροφή τής οικογένειας, άλλά χρησιμεύει μόνον σάν βάση μιάς οικιακής βιομηχανίας Ή γή αύτή Εξασφαλίζει στήν οικιακή βιομηχανία τούς χαμηλούς εκείνους μισθούς πού διαφορετικά θά ήταν 

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

500

άκατανόητοι. Οί χαμηλοί αότοί μισθοί Εξασφαλίζουν τή μόνιμη διάθεση των προϊόντων Ενάντια σέ οποιοδήποτε ξένο συναγωνισμό. Ποιάν ά π ' αύτές τίς υποδιαιρέσεις τοΰ άγροτικοΰ πληθυσμού μπορεί v i κερδίσει τό σοσιαλδημοκρατικό χ ό μ μ α ; Φυσιχά εξετάζουμε αύτό τό ζήτημα μόνο στίς γενικές του γραμμές, θ ά εξετάσουμε μόνον τίς μορφές πού ξεχωρίζουν πιό ξεκάθαρα. Μάς λείπει ό χώρος γιά τήν έξέταοη τών ένδιάμεσων βαθμίδων χαί τών πληθυσμών μέ μικτή σύνθεση. *Ας Αρχίσουμε μέ τόν μικροχωριχό. Δέν είναι μόνο γιά τή δυτιχή Ευρώπη γενιχά ό πιό σπουδαίος ά π ' δλους τούς άγρότες. Ά λ λ ά μάς προσφέρει έπίσης τήν χρίσιμη περίπτωση όλου τοΰ ζητήματος. 'Οταν Εχουμε σαφή Αντίληψη γιά τή θέση μας Απέναντι σ ο μιχροχωριχό, Εχουμε πιά δλα τά σημεία στήριξης γιά νά χαθορίσουμε τή στάση μας Απέναντι στά άλλα στοιχεία τοΰ Αγροτικού πληθυσμού. 'Οταν λέμε μιχροχωριχός, Εννοούμε έδώ τόν ίδιοχτήτη ή νοιχιχοτή—ιδιαίτερα τόν πρώτο—ένός μιχρού χοματιού γής, χατά κ α ν ί ν χ δχι μεγαλύτερου άπό ενα χομάτι πού μπορεί νά τό καλλιεργήσει μόνος του μέ τήν οίχογένειά του, καί δχι μικρότερου άπό Ενα κομάτι πού μπορεί νά θρέψει ολόκληρη τήν οίκογένειά του. Αύτός ό μιχροχωριχός, όπως χι ό μιχρός χειροτέχνης, είναι λοιπόν έργάτης πού ξεχωρ'ζε: άπό τό σύγχρονο προλετάριο μέ τό δτι είναι άχόμα κάτοχος τών μέσων του έργασίας, δηλαδή άπομεινάρι ένός περασμένου τρόπου παρχγωγής. Ά π ό τόν πρόγονο του, τό δουλοπάροικο, τόν έξαρτώμενο ή—πολύ σπάνια—τόν έλεύθερο μά δποχρεωμένο νά πληρώνει φόρους χαί νά χάνει άγγαρείες χωρικό, ξεχωρίζει άπό τρεις άπσψεις.—Πρώτα, μέ τό δτι ή Γαλλική Ε π α νάσταση τόν άπάλλαξε άπό τίς φεουδαρχιχές έπιβαρύνσεις χαί δ^τηρεσίες πού χρωστούσε στόν τσιφλικά χαί στίς περισσότερες περιπτώσκς, τουλάχιστον στήν Αριστερή δ χ θ η τ ο ύ Ρήνου, τοΰ παραδοοε τή γή του σάν δική του έλεύθερη ίδιοχτησία.—Δεύτερο, μέ τό δτι Εχασε τήν προστασία τής αυτοδιοικούμενης άγροτικής κοινότητας, πού ήταν μέλος της, χ α ί μαζί της Εχασε χαί τό μερίδιο του στό διχαίωμχ νά χρησιμοποιεί τά πρώην κοινοτικά χ τ ή ματα. Τήν κοινή γή τήν άρπαξαν μέ ά π ά τ η έν μέρει οί παλιοί φεουδάρχες άφέντες, έν μέρει μ ! τήν προοδευτιχή—βασισμένη στό ρωμαϊκό δίκαιο—γραφειοκρατική νομοθεσία, χι Ετσι στέρησαν άπό τόν σύγχρονο μικροχωριχό τή δυνατότητα νά τρέφΐΐ τά 

494

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ζώα τής δουλιάς του χωρίς νά άγοράζει τήν τροφή τους. Ά π ό οικονομική δμως άποψη ή άπώλεια του Σι»βιώματος νά χρησιμοποιεί τήν κοινοτική γή άντισταθμίζει, μέ τό παραπάνω, τήν κατάργηση τών φεουδαρχικών Επιβαρύνσεων. Ό Αριθμός τών άγροτών πού δέ μπορούν νά διατηρήσουν δικά τ ο ι ς ζωα δουλιάς μεγαλώνει διαρκώς.—Τρίτο, ό σημερινός ογρότης ξ ε χ α ρ ί ζει μέ τό χάσιμο τής μισής άπό τήν προηγούμενη παραγωγική του δραστηριότητα. Προηγούμενα, μαζί μέ τήν οίκογινειά του, παρήγαγε άπό πρώτες Οίες, πού τίς Εβγαζε ό Ιδιος, τό μ ί γ ο λ ύ τερο μέρςς τών βιομηχανικών προϊόντων πού χρειαζόταν. "Ο,τι τοό χρειαζόταν άκομα, τό φτιάχναν ci συγχωριανοί του πού πλάι οτή γεωργία άσχολουνταν καί μέ τή χειροτεχνία καί π λ η ρώνονταν συνήθως μέ άλλα είδη ή μέ άνταπόδοοη ύπτριο ών. 'Π οικογένεια καί άκόμα περισσότερο τό χαριό ήταν αύτοίρκεις, παρήγαγαν σχεδόν δλα δσα χρειάζονταν Ί Ι τ α ν σ χ ε δ ό ν καθαρή φυσική οικονομία, τό χρήμα δέν τό χρειοζονταν σχεδόν καθολου. Μέ τή χρηματική οικονομία καί μέ τή μεγάλη βιομηχανία ή κεφαλαιοκρατική παραγωγή Ε'αλε τέρμα σ* α6τή τήν κατάσταση. Ά ν δμως ή κοινοτική γή ήταν ό ένας βαοιχός δρας τής ύπαρξης του άγρότη, τό ουμπ/ηρωματικό βιοτεχνικό ε π α γ γ ε / μ α ήταν c δεύτερος. Κι Ετοι ό άγρότης βουλιάζει δλο >α£ πιό βαθιά. Ot φόροι, οί κακές σοδιές, το μοίρασμα τών χ τ η μ ά των άνάμεσα σέ κληρονόμους, ot δίκες, σπρώχνουν τόν Ενα μετά τόν άλλο τούς άγρότες οτόν τοκογλύφο, ή καταχρέωοη γ ί νεται δλο καί πιό γενική καί γιά τόν ναθίνα ξεχωριστά γίνεται Ζ) ο καί πιό βαθιά—κοντολογής, ό μικροχωρικός μας, δπως καί κάθε άλλο όπόλειμα ένός ξεπερασμένου τρόπου πσραγωγής, ε ί ναι καταδικασμένος νά άφανιατεί χωρίς Ελπίδα οωτηρίας. Είναι μελλοντικός προλετάριος. Σάν τέτιος θά Επρεπε νά άκοόει πρόθυμα τή σοσιαλιστική προπαγάνδα. Σ' αύτό δμως τόν Εμποδίζει γιά τήν ώρα άκόμα τό αίσθημα τής ίδιοχτηοίας πού του Εχει μπεί μές οτό αίμα. "Οοο δυσκολότερος γίνεται γι' αύτόν ό άγώνος γιά τό κοματάκι του γής πού κινδυνεύει, μέ τόοο πιό άγρια άπόγνωοτ, άγκιοτρώνεται πάνω του, τόοο περισσότερο βλέπει οτό σοσιαλδημοκράτη πού μιλά γιά παράδοση τής γαιοχτηοίας οτήν ολότητα, εναν έξίοου Επικίνδυνο εχθρό μέ τεν τοκογλιφο καί τό δικηγόρο. Πώς πρέπει ή σοσιαλδημοκρατία νά υπερνικήσει αύτή τήν προκατάληψη; Τί μπορεί νά προσφέρει οτό μικροχωρικό 

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

495

π ο ύ τραβά πρός τόν άφανισμό χωρίς νά φανεί Ασυνεπής μέ τόν έαυτό τ η ς ; 'Κόω βρίοχουμε ένα π ρ α χ τ ι χ ό οηιείο στήριξης στό Αγροτικό πρόγραμμα τών γάλλων σοσιαλιστών τής μαρξιστικής τάσης, που είναι άκόμα πιό άξιοπρόσεχτο, γιατί r.p έρχεται άπό τήν κλασική χώρα τής μιχρης Αγροτικής οικονομίας. Στό Συνέδριο τής Μασσαλίας, τό 1852, ψηφίστηκε τό πρώτο άγροτικό πρόγραμμα τοϋ κόμματος. Το πρόγραμμα αότό ζητά για τούς Αχτημονες έ ρ γ ά τ ε ς γής (δηλ. γιά τούς μεροχαματιάρηδες καί όπηρέτες τών άγροχτημάτων): κατώτατο opto μισθού, πού ΘΑ τό καθορίζουν τά ουνδικάτα καί τά κοινοτικά συμβούλια, άγροτικΑ Επαγγελματικά διχασττρια πού ν' άποτελούνται στό μ οό τους άπο έργάτες, Απαγόρευση πούλησης τής κοινοτικής γής χαί έκμίσθωση τών χρατικών χτημάτων στίς κοινότητες, πού πρέπει νά νοικιάζουν 8*η τούτη τή γή—τήν κοινοτική καί τή μισθωμένη—οέ ένώσεις άπό άχτήμονές οίχογένε ες έργατών γής γιά κοινή καλλιέργεια, μέ άπαγόρευση νά χρησιμοποιούνται μισ'.ωτοί έργάτες, χαί κάτω άπό τον έλεγχο τής κοινότητας. Συντάξεις γιά τούς γέρους καί τούς Ανάπηρους, πού θά καλύπτονται άπό έναν ειδικό φόρο πάνω στή μεγάλη γαιοχτησία. Γιά τούς μ ι κ ρ ο α γ ρ ό τ ε ς πού μαζί τους όπολογίζονναι έδώ είδικά καί οί νοικιαστές, τό πρόγραμμα απαιτεί νά έφοδιαστεί ή κοινότητα μέ γεωργικές μ ι χ α ν έ ς πού θά τίς νοικιάζει σέ τιμή κόστους στούς άγρότες. Νά συγκροτηθούν άγροτικοί συνεταιρισμοί γιά τήν αγορά λ πασμάτων, σωλήνων α π ο στράγγισης, σπορών κλπ. κ ι ί γιά τήν πούληση τών προϊόντων. Νά καταργηθεί ό φόρος πονω στή μεταβίβαση τής ίδιοχτησίας ένός κοματιοο γής, δταν ή άξία της δέν ξεπερνά τά 5.COO φράγκα. Νά γίνουν Επιτροπές διαιτησίας κατά τό ιρλανδικό όπόδειγμα γιά τήν έλάττωση τών έξσγκωμένων νοικιών καί γ ά τήν άποζημίωση τών νοιχιαστών καί τών μιοακάρηίων ( m é t a y e r s ) πού ά π ο χ ω ροϋν. γιά τό άνέβασμα τής αξίας τής γής πού πραγματοποιήθηκε μέ τή δουλιά τους. Νά καταργηθεί τό άρθρο 2 1 0 2 τοϋ άστικοϋ κώδικα πού δίνει στο γαιοχτήμονα δικαίωμα υποθήκης πάνω στή σοδιά καί νά καταργηθεί τό διχα'ωμα τών πιστωτών νά έγγράφουν όποθήκη στή σοδιά πού άναπτύσσεται. Νά άπαγορευτεί ή υποθήκη πάνω στά γεωργικά έργαλεία, στό σπόρο, στά λιπάσματα, στά ζώα έργασίας, μέ δυό λόγια, στό καθετί πού είναι άπαραίτητο 

503

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

στόν Αγρότη γιά τό νοικοκυριό του. Νά Αναθεωρηθεί τό γενικό χτηματολόγιο πού άπό καιρό Εχει παλιώσει, στό μεταξύ δμως νά άναθεωρηθεί τό χτηματολόγιο τοπικά, σέ κάθε κοινότητα. Τ έ λο; τό πρόγραμμα Απαιτεί ειδική γεωργική Εκπαίδευση καί σταθμούς γεωπονικών Ερευνών. Βλέπουμε δτι οί διεκδικήσεις γιά τά συμφέροντα τών Αγροτών—οί διεκδικήσεις γιά τά συμφέροντα τών έργατών δέ μάς ενδιαφέρουν έδώ γιά τήν ώρα—δέν πάνε πολύ μαχριά. "Ενα μέρος ά π ' αύτές τίς διεκδικήσεις Εχει χιόλας πραγματοποιηθεί σέ άλλες χώρες. Τά δικαστήρια διαιτησίας γιά τούς νοιχιαστές γής Αναφέρονται χαθαρά στό ίρλανδιχό πρότυπο. Οί άγροτιχοί συνεταιρισμοί υπάρχουν χιόλας στή Ρηνανία. Ή Αναθεώρηση τού χτηματολογίου είναι μόνιμος εύσεβής πόθος δλων τών φιλελευθέρων, άχόμα χαί τών γραφειοκρατών, σ' δλη τή δυτιχή Εύρώπη. Καί τά όπόλοίπα σημεία τοϋ προγράμματος θά μπορούσαν νά πραγματοποιηθούν Επίσης χωρίς νά ζημιώσουν ούσιαστιχάτό κεφαλαιοχρατιχό καθεστώς πού όπάρχει. Αύτά μονάχα γιά τό χαρακτηρισμό τοϋ προγράμματος. Δέν πρόκειται γιά μομφή Ενάντιά του, άπεναντίας. Μέ τό πρόγραμμα αύτό τό κόμμα Εκανε τόσο καλή δουλιά στούς άγρότες τών διαφόρων περιοχών τής Γαλλίας, πού —τρώγοντας Ερχεται ή δρεξη—Ενιωσαν τήν ά ν ά γ χ η νά τό προσαρμόσουν άχόμα καλύτερα στά γούστα τών Αγροτών. "Ενιωθαν βέβαια δτι Ετσι πατούσαν σ' Επικίνδυνο Εδαφος. Πώς μπορούσε χανείς νά βοηθήσει τόν άγρότη, τόν άγρότη δχι σάν μελλοντικό προλετάριο, μά σάν τωρινό ίδιοχτήτη χωρικό, χωρίς νά π α ρ α βιάσει τίς βασικές άρχές τοϋ γενικού σοσιαλιστικού προγράμματος ; Γιά νά άντιμετωπιστεί αύτή ή άντίρητη, πρόταξαν σάν πρόλογο στίς νέες πραχτιχές προτάσεις μιά θεωρητική είσαγωγή, πού προσπαθεί ν' Αποδείξει δτι ή προστασία τής μικρής άγροτιχής ίίιοχτησίας ένάντια στόν αφανισμό της άπό τόν χεφαλαιοχρατιχό τρόπο παραγωγής, βρίσκεται μέσα στίς άρχές τοϋ σοσιαλισμού, άν καί οί ίδιοι οί συντάχτες Αντιλαμβάνονται πέρα γιά πέρα, δτι ό Αφανισμός αύτός είναι άναπότρεπτος. Αύτή τήν είσχγωγή καθώς χαί τίς ίδιες τίς διεκδικήσεις πού ψηφίστηκαν τό Σεπτέμβρη τούτου τοϋ χρόνου στό Συνέδριο τής Νάντης, θά τίς έξετάσουμε τώρα άπό κοντά. Ή είσαγωγή άρχιζει Ετσι: « Έ χ ο ν τ α ς όπόψη δτι σύμφωνα μέ το κείμενο τοΰ γενικού 

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

497

προγράμματος τοΰ κόμματος οί παραγωγοί μπορούν νά είναι Ελεύθεροι μόνο οτό βαθμό πού είναι κάτοχοι τών μέοων παραγωγής, »ίχοντας άπόψη δτι, άν οτόν τομέα τής βιομηχανίας α ύ τά τά μέαα παραγωγής είναι κιόλας κεφαλαιοκρατικά ουγκεντροποιημένα οτό βαθμό πού μπορούν νά Επιστραφούν ατούς π α ραγωγούς μόνο μέ συλλογική ή κοινωνική μορφή, στόν τομέα δμως της άγροτικής οικονομίας—τουλάχιστο οτή σημερινή Γαλλία—τά πράγματα είναι τελείως διαφορετικά. Έ δ ώ , Αντίθετα, τό μέσο παραγωγής, δηλ. ή γή, βρίσκεται άκόμα σέ πάρα πολλά μέρη σάν άτομική ίδιοχτησία στά χέρια ξεχωριστών π α ραγωγών, »έχοντας όπόψη δτι, άν αύτή ή κατάσταση πού τήν χ α ρακτηρίζει ή κοματιασμένη ίδιοχτησία είναι μοιραία καταδικασμένη νά έξαρχνιστεί (tu fatalement a p p e l é à disparaîtie), ό σοσιαλισμός ωστόσο ίέν πρόκειται \ ά επιταχύνει αύτό τόν Αφανισμό, μιά καί τό καθήκον του δέν είναι νά χωρίσει τήν ίδιοχτησία άπό τήν έργασία, μά άντίθετα νά συνενώσει στά ίδια χέρια αύτούς τούς δυό παράγοντες κάθε παραγωγής, παράγοντες πού ό χωρισμός τους έχει σάν συνεπεία τήν όποίούλωοη καί τ',ν Αθλιότητα τών προλεταροποιημένων έργα τών, »έχοντας άποψη δτι, άν άπό τή μια μεριά άποχρέωση τού σοσιαλισμού είναι νά δόοει ξανά στούς προλετάριους τής γεωργίας— μέ συλλογική ή κοινωνική μορφή—τά μεγάλα χτήματα, Οστερα άπό τήν άπαλλοτρίωση τών τωρινών Αργόσχολων ίδιοχτητών τους, άπό τήν ά^λη μεριά δμως είναι δχι λιγότερο έπιτ α χ τ ι κ ή όποχρέωσή του νά διαφυλάξει τή μικρή ίδιοχτηοία τών άγοοτον πού καλλ εργούν μόνοι τους τό κοματόκι γή πού Εχουν, άπό τούς φόρους, τόν τοκογλύφο καί τίς Επεμβάσεις τών μεγαλοτσιφλικάδων πού ξαναπαρουοιάοτηχαν, »έχοντας όπόψη δτι είναι σκόπιμο νά Επεχταθεί ή προστασία αύτή καί στούς παραγωγούς έκείνους πού, μέ τ ' δ/οχα νοικιχστε; ή μ ι ο κ ά ρ η δ ί ς ( m é u y j r s ) καλλιεργούν ξένη γή καί πού, καί δταν άκόμα εκμεταλλεύονται μεροκαματιάρηδες, Εξαναγκάζονται α' αύτό ώς Εναν ορισμένο βαθμό έξαιτίας τής Εκμετάλλευσης πού Ασκείται σέ βά ος αυτών τών ίδιων— »τό έργατικό κόμμα—πού, σέ Αντίθεση μέ τούς Αναρχικούς, δέν όπολογίζει γιά τό μετασχηματισμό του κοινωνικού καθεστώτος στήν αύξηση καί στήν έπέχταση τής άθλιότητας, άλλά περιμένει τήν άπελευθέρωση τής Εργασίας καί τής κοινωνίας
32 Μάφί*'Rr/xclç, âtaltxta î f f f a , ιόμος //. 

498

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

γενικά, μόνον άπό τήν όργάνωση χαί τίς κοινές προσπάθειες τών έργα ιών, τόσο τής υπαίθρου δσο χαί τών Γέλιων, κοί οπό τήν κατάχτηση τής κυβέρνησης καί τής νομοθετικής έξουσίας ά π ' αυτούς—ψ',φισε το άκ0Λ0ΐθ0 ά γ ρ π ι κ ό πρόγραμμα γιά νά συνενώσιι έτσι δλα τά στοιχεία τής άγροτικής παραγωγής, Ελους τούς κλάδους δραστηριότητας, πού άξιοποιούν το έ ινικο ίδοφος, κάτω άπό διάφορους νομκούς τίτλους, οτόν ίδιο ά γ ο ν α ένάντια στόν κοινό έχθρό, δηλαδή ενάντια στό φεουδαρχικό χαρακτήρα τής γαιοχτησίις». Ά ς δούμε τώρα κάπως πιό κοντά αυτή τήν είσαγωγή. Πρώτα, πρέπει ή θέση τοϋ προγράμματος ότι ή έλευθερία τών παραγωγών προϋποθέτει τήν κατοχή τών μίσων παραγωγής νά συμπληρωθεί μέ τήν άμέσω; έπόμινη θέση: οτι ή κ α τοχή τών μέσων παραγωγής είναι δυνατή μόνο μέ δυό μορφές, είτε οάν άτομική κατοχή, μορφή πού δέν ό π ΐ ρ : ε ποτέ καί πουθενά γιά δλους γενικά τούς παραγωγούς καί πού καθημερινά γ ί νεται πιό άδύνατη μέ τ ή βιομηχανική πρόοδο, είτε πάλι σάν συλλογική κατοχή, μιά μορφή πού ο! υλικές καί πνιυματικές προϋποθέσεις της έχουν δημιουργηθεί κιόλας μέ τήν άνάπτυξή τής κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας, καί οτι Επομένως τό προλεταριάτο πρέπει νά παλαίψει μέ δλα τά μέσα πού έχει στή διάθεσή του γιά νά περάσουν τά μέσα παραγωγής σέ συλλογική κατοχή. Ί Ι συλλογική κ α τ ο χ ή τών μέσων παραγωγής μπαίνει λοιπον έδώ σάν μοναδικός έπιδ'ωχόμενος κύριος σκοπός. "Οχι μόνον γιά τή βιομηχανία, δπου τό έδαφος έχει κιόλας προεταμαστιί, άλλά γενικά, έαομένως καί γιά τή γεωργία. Σύμφωνα μέ το πρόγρομμα, ή άτομική κατοχή τών μέσων παραγωγής ποτέ καί πουθενά δέν ίσχυσε γενικά, γιά δλους τούς παραγωγού;. Άκριβώ; γι* αύτό, καί γιατί ή βιομηχανική πρόοδος έτσι εί:ε ά^λιώς τήν παραμερ'ζει, ό σοσιαλισμός δέν έχει συμφέρον νά τή διατηοήσει ά*λά άντίθετα έχει συμφέρον νά τήν ίξαλείψει, γιατί έ»εί δπου όπάρχει καί στό μέτρο πού υπάρχει, κάνει άδύνατη τή συλλογική κατοχή του;. "Αν έπιχαλούμαοτε τό πρόγραμμα, τότε πρέπει νά έπικαλούμαστε ολόκληρο τό πρό ραμμα, πού τροποποιεί r o / ύ σημαντικά τή Οϊση πού ά αφίρθηκε ση'ν ε ί σ ι γ α γ ή τής Λ'άντης, γιατί έξαρτά τή γενική ιστορική άλήθεια πού εκ;ράΙετσι έκεΐ, άπό τέτιους δρους χ ά τ ω άπ 1 τούς όποίους ή άλήθεια αύτή μπορ<ί μόνο νά ισχύει σήμερα στή δυτική Κόρώπη καί τή βίρε.α Αμερική. Ί Ι κατοχή τών μέσων παραγωγής άπό τούς άτομικούς π α - 

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

499

ραγωγούς δέ δίνει πιά σήμερα ο* αύτούς τούς παραγωγούς πραγματική έ/ευθερία. Ί Ι χειροτεχνία οτίς πόλεις {χει χιόλος κ α ταστραφεί, οτις μεγαλουπόλεις μάλιστα, σάν το Λονδίνο, Εχει χιόλας έοαφινιστεί όλότελα χαι άντιχαταστάθηχε μέ τή μεγάλη βιομηχανία, μέ τό «άφιδρωτινό σύστη·α» >αί τούς όθλιους τσαρλατάνους πού ζο* ν άπο τή χρεωχοπία Ό νοικοκύρης μ ι χροχωριχός πού ζεί ά π ' τή δουλιά του, ούτε χατέχει σίγουρα τό χοματάχι γής πού Ιχει, ούτε είναι ελεύθερος. Ό ίδιος καθώς χαί τό σπίτι του, τό νοιχοχυριό του, τά χωραφάκια του, Ανήκουν στόν -οχογλύφο. Ί Ι ΰασρξή του είναι πιό άβιβαιη άπό τήν ύπαρξη τοό προλετάριου, πού τουλάχιστον ποτε-τότε ζεί χαί ήσυχες μέρες, πράγμα πού ποτέ δέ συμβαίνει στόν τυραγνισμένο σκλάβο τών χριών. Σβηστέ τό άρθρο 2 1 ( 2 τού άστικού κώδικα, Εξασφαλίστε μέ νόμο στόν άγρότη ο,τι δέ μπορο·ν νά τού κ α τάσχουν τά γεωρν·χά έργα/εΐα, τά ζώα >λπ. Καί ομως δε θά μπορέσετε νά τόν γλυτώσ τε άπό τήν κατάσταση άναγχης, πού τόν όποχρεώνει « θε/οντικά» νά πουλά τά ζώα του, πού τόν άναγχάζει νά παραδοθεί μέ τήν ψυχή καί μέ τό σώμα στόν τοκογλύφο, χαί είναι ιύχαριστημένος δταν μπορέσει ϊτοι νά έξαγ ι ρ ά σ ε ι έ ν ό ς λεφτοό παράταση η ς ζωής του. Ί Ι προσπάθειά σα; νά προστατεύσετε τήν ίδιοχτησ : α τού μ-κρού άγρότη, δέν προστατεύει τήν έλευθερία του, μά μοναχά τήν ιδιαίτερη μο',αή τής σκλαβιάς του. Παρατείνει-μιά κατάσταοη δπου δέ μπορεί οδτε νά ζήσει, ούτε νά πεθάνει. Ί Ι έπί>λτ,ση λοιπόν τής π ρ ώ της παραγράφου τού προγράμματος σας δέν Ιχει έδώ καθόλου τή θέση της. Ί Ι εισαγωγή λέει δτι ατή σημερινή Γολλία τό μέσο π α ρ α γωγής, δηλ. ή γή, βρίσκεται άχόμα σέ πάρα π ο λ / ά μέρη σάν άτομιχή ίδιοχτηα'α στά χέρια ξεχωριστών παραγωγών, δτι κ α θήχον τού σοσιαλισμού ώστόσο δέν είναι νά χωρίσει τήν ίδιοχτησία άπό ττ,ν έργασία, ά?λά άντίθετα νά ουνενο'σει στά ίδια χέρια τούς δυό αυτούς παράγοντες κάθε ποραγωγήί. "Οπως σημιιοσσμε χιί)α;, αύτό τό τελευτοίο »οί μ' αύτή τή γενικότητα δεν είναι χαθ'λου καθήκον τοό σοσιαλισμού. Καθήκον τσυ είναι, άντίθετα, μόνον ή μεταβίβαση τ β ν μέσων παραγωγής στούς παραγωγούς σαν σ υ λ λ ο γ ι κ ή ίδιοχτησία. Μόλις τό χάσουμε αύτό ά π ' τά μάτια, η παροπονω θέση μάς οδηγεί χατ^υθείαν στή λαθεμένη οκέψη δτι δήθεν ό σοσιαλισμός κ α λείται νά μετατρέψει τήν τωρινή φαινομενική ίόιοχτηοία τού 

500

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μικρού αγρότη οτά χωράφια του οέ πραγματικιή, δηλ. τό μικρό νοιχιαοτή νά τόν κάνει ί ί ι ο χ τ ή τ η , καί τόν καταχρεωμένο ίδιο· χτήτη νά τόν κάνει ίδιοχτήτη χωρίς χρέη. Ό σοσιαλισμός Εχει βέβαια συμφέρον νά Εξαφανιστεί ή ψεύτικη αύτή δψη της Αγροτικής ίδιοχτηοίας, δχι δμως μ* αύτόν τόν τρόπο. Έ ν πάοη περιπτώσει φτάσαμε χιόλας οτό σημείο, πού ή εισαγωγή μπορεί να δηλώνει ξεκαθαρα δτι υποχρέωση τού σοσιαλισμού, καί μάλιστα Επιταχτική του ύποχρέωοη, είναι «νά διαφυλάξει τή μιχοή ίδιοχτησία τών άγροτών r.oû καλλιεργούν μόνοι τους τό κοματάκι γής πού Εχου», άπό τού; φάρους, τόν τοκογλύφο καί τίς Επεμβάσεις τών μεγσλοτσιφλικάδων πού ξαναπαρουσιάστηχαν». Ί Ι εισαγωγή άναθέτει Ετσι στό οοοιαλιομό τήν Επιταχτική υποχρέωση νά πραγματοποιήσει κάτι πού στήν προηγούμενη παράγραφο τό είχε κηρύξει άδύνατο. Ι ο ύ άναθέτει, «νά διαφυλάξει» τή μικρή ίδιοχτησία τού άγρότη, παρά τό γεγονός δτι τό ίδιο λέε: πώς ή ίδιοχτησία αυτή είναι «μοιραία χ α τ α δ ι καομένη νά εξαφανιστεί». Τί άλλο είναι οί φόροι, ό τοκογλύφος χαί οί μεγαλοτσιφλιχάδες πού ξανατ.αρουοιάοτηκαν, Εκτός άπό τά δργανα μέ τά όποια ή χεφαλαιοχρατική παραγωγή πραγματοποιεί τόν άναπόφευγο αύτόν Αφανισμό ; Μέ ποιά μέσα «ό σοσιαλισμός» 0ά πρέπει νά προστατεύσει τόν άγρότη άκ αύτή τήν τριάδα, θά τό δούμε χαραχάτω. Μά δέν πρόκειται νά προστατευτεί μόνον ή ιΣιοχτηοία τοϋ μικροαγρ',τη. Είναι εξίσου «σκόπιμο νά έπεχταθεί ή προστασία αύτή καί στούς παραγωγούς έ/είνους πού μ4 τό δνομα νο:»ιαοτές ή ,,μιοαχάρηδες" (métay< rs) χαλλιεργοϋν ξένη γή καί πού, χι δταν άχόμα εκμεταλλεύονται μεροναματιάρηδες, Εξαναγκάζονται α' αύτό ώ ; Εναν ορισμένο βϊθμό εξαιτίας τής Εκμετάλλευση; πού άσκείται σε βάρος αύτών τών ίδιων». Έ δ ώ Ερχόμαστε χιόλας σέ μιάν όλότελα παράδοξη περιοχή. Ό σοσιαλισμός στρέφεται ιδιαιτέρα ένάντια στήν Εκμετάλλευση τής μισθωτής Εργασίας. Καί δώ διακηρύχνεται σάν Επιταχτική όποχριωση τοϋ σοσιαλισμού νά υπερασπίζει τούς γάλλους άγρότες-νοικιαοττς δταν « ε κ μ ε τ α λ λ ε ύ ο ν τ α ι μεροκαματιάρηδες». Αύτά λένε Επί λέξει! Καί μάλιστα γιατί έξαναγκάζονται ώς Εναν ορισμένο βαθμό ο' αύτό «Εξαιτίας τής εκμετάλλευσης πού άσχεϊται σέ βάρο; αύτών τών ίδιων» ! Ιΐόοο εύκολα χαί εύχάριστα γλιστράς πρός τά κάτω, μόλις βρεθείς στόν κατήφορο I "Αν τ ά ρ α ό μεγάλος καί ό μεσαίος 

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

501

άγρότης τής Γερμανίας Ερθουν ατούς γάλλους σοσιαλιστές χαί τού; παρακαλέσουν νά μεσολαβήσουν στήν ήγεοία του γερμανικού κόμματος, γιά νά τούς όποοτηρίξιι τό Γιρμανικό Σοοιαλδημοκρατιχό Κόμμα νά Εκμεταλλεύονται τούς όπηρέτες χαί τίς οπηρέτριές του* χαί Επικαλεστούν γ.'αύτό τήν «Εκμετάλλευση πού άσχείται σέ βάρος τών ίδιων» άπό τούς τοχογλύγους, τούς φοροειοπράχτορες, τούς κερδοσκόπους σιτηρών χοί ιούς ζωέμπορους—τί θά Απαντήσουν; Καί ποιος τοός Εγγυάται δτι χαί οί μεγαλοτοι^λιχάδβς μας δέ θά τούς στείλουν τόν χόμητα Κάνιτς (πού χι αύτός διατύπωσε Ενα άνά/ ογο μέ τό δικό τους αίτημα γιά τήν κρατικοποίηση τής εισαγωγής σιττρών), γιά νά Εκλιπαρήσουν χι αύτοί Επίσης τή σοσιαλιστική υποστήριξη ατό Εργο τους τ ή ς έ χ μετάλλευσης τών Εργατών γής, Επικαλούμενοι τήν «έκμετάλλευση πού άσχείται σέ βάρος τους» άπό τό χρηματιστήριο, τούς τοκογλύφους χαί τούς κερδοσκόπους σιτηρών ; Πρέπει νά πούμε Αμέσως οτι οί γάλλοι φίλοι μας δέν Εχουν καθόλου τόσο κακές προθέσεις δσο φαίνεται. Ή παραπάνω π α ράγραφος Açopfi μόνο μιάν Εντελώς ειδική περίπτωση, καί συγκεκριμένα τήν π α ρ ο χ ά τ ω : Στή βόρεια Γαλλία, δπως χαί στίς δικές μας περιοχές παραγωγής ζαχαρότευτλων, νοικάζουν στούς άγρότες γή μέ Εξαιρετικά βαριούς όρους χαί μέ τήν υποχρέωση νά καλλιεργήσουν ζαχαρότευτλα. Οί άγρότες εί αι όποχρεομένοι νά που/άνε τά τεύτλα στό καθορισμένο Εργοοτάο ο χαί στήν τιμή πού κανονίζει αύτό, είναι υπόχρεα μένοι ν'Αγοράζουν ορισμένο οπ€ρο, νά χρησιμοποιούν μιά καθορισμένη ποσότητα ορισμένου λιπάσματος χαί. κοντά σ τ ' ά λ λ α . τούς Εξαπατούν άχόμα αισχρά δταν παραδίδουν τά τεύτλα. Αύτά δλα τά ξέρουμε χαλά χαί μείς στή Γερμανία. Ά ν όμως ήθελαν νά πάρουν χ ά ι ω ά π ' ττν προστασία τους αύτή τήν χατηγορία τών χωριχών, ιότε θά Επρεπε νά τό πουν ά οιχτά χαί ρητά. Έ τ σ ι δπως είναι ή π α ράγραφος, μέ τήν άπεριόριστη γενικίτητά της, Αποτελεί άμεση παραβίαση δχι μόνο τού γαλλικού προγράμματος, μά χαί τής βασιχΐς Αρχής τού σοσιαλισμού γενιχά, χαί οί συντάχτες της δέν θά μπορούν νά παραπονεθούν, άν αύτή τήν Επιπόλαιη σύνταξη τήν έχμεταλλ-υτούν άπό τίς πιό διαφορετικές μεριές Ενάντια ατό σχοπό τους. Ή ίδια παρανόηση μπορεί νά γίνει καί μέ τά τελικά λόγια τής θεωρητικής εισαγωγής, σύμφωνα μέ τά όποια τό σοσιαλιστικό έργατιχό χόμμα Εχει χαθήχον «νά συνενώσει δλα τά στοιχεία τής 

502

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

άγροτικής παραγωγή;, δλους τούς κλάδους δραστηριότητας, πού άξιοποιού/ τό έθνιχό Είαφοί, κάτω Από διάφορους νομικούς τίιλους στόν loto άγων α ένά'τια στόν κοινό έχθρό, δηλαδή ένάντιι στό φ εουδάρχικό χαρακτήρα τής γαιοχτησίας». 'Αρνούμαι κατηγορηματικά οτι τό οοσιαλιστικό εργατικό κόμμα οποιασδήποτε χώρας, Εξω άπό τούς προλετάριους τής όπαίθρου χαί τούς μικροχωριχούς, Εχει καθήκον νά δ ε χ » ( στούς κόλπους του χαί τούς μεσαίους χαί πλούσιους χωρικούς ή έστω χαί τούς νοιχιαστές μεγάλων χτημάτων, τούς κεφαλαιοκράτες χτηνοτρόφους χαί τοός άλλους κεφαλαίο· χράτες πού άξιοποιούν τήν Εθνική γή. Σ' αύτούς ολους, μπορεί ό φεουδαρχικός χαραχτήρας τής γαιοχτησίας νά φαίνεται οάν χοινός Εχ'ίρός. Μπορούμε οέ όριομένα ζητήματα νά συμβαδίσουμε μαζί τους, μποροεμε Ενα διάστημα ν' Αγωνιστούμε στό πλευρό τους γιά ορισμένους σκοπούς. Στό χόμμα μας, μπορεί βέβαια νά χρηοιμοποιήοουμε άιομα άπό χάθε κοινωνική τοξη, αλλά μέ κανέναν τρόπο δέ μάς χρειάζονται ομάδες συμφερόντων άπό χεφαλαιοχράτες, μεσαίου; άστούς ή μεσαίους Αγρότες. Καί δώ οί προθέσιις δέν είναι τόσο κακές δσο φαίνονται. Είναι φανερό ότι οί συντάχτες δέν τά σχέφττ,χαν καθόλου δλα αύτά, δ υ ο τ υ / ώ ; δμως τούς παρέουρε τό πάθος \ ά τά γενιχεύουν δλα χαί δέν πρέπει νά ξαφνιάζονται, άν οί άλλοι παίρνουν τά λόγια τους τοις μετρητοίς. "Γστερα άπό ττ'ν είοαγωγή Ερχονται οί προοθήχες στό ίδιο τό πρόγραμμα πού ψηφίστηκαν τελευταία. Κι αύτές προδίνουν τήν ίδια άμέλεια οτή ούνταξη, δπως χαί ή θ.ωρητιχή εισαγωγή. Τό άρθρο, σύμφωνα μέ τό οποίο οί κοινότητες θά προμηθεύονται γεωργιχέ; μηχανές χαί θά τίς νοιχιάζουν στούς χωρικού; στό χόστος τους, άλλέζει κατά τούτο, δτι οί κοινότητες πρώτα θά παίρνουν κρατικές Επιχορηγήσεις γιά τό σκοπό αύτό, χαί δεύτερο θά διαθέτουν δωρεάν τίς μηχανές στούς μιχροχωρικούς. Ί Ι πρόσθετη αύτή παραχώρηοη δέ θά φέρει άσφαλώς κανένα ιδιαίτερο δφελος στό μικροχωριχό πού τά χωράφια του χαί ci τρόποι χα/λιέργειας τού έπιτρέπουν Ελάχιστη μόνο χρη ;ιμοπο'ηιη μηγανών· Παρακάτω : 'Αντικατάσταση δλων τών σημερινών Εμμεσων καί άμεοων φόρων μ*Ενα ένιαίο προοδευιικό φόρο ι ' δλα τά πάνω άπό 3 000 φράγκα είοοδήματα. Μιά άνάλογη διεκδίκηση βρίσκεται άπό χρόνια σχεδόν οέ κάθε σοσιαλδημοκρατικό πρόγραμμα. Ό τ ι δμως προβάλλεται ειδικά πρός τό συμφέρον τών 

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

503

μιχροχιτρικών, α ύ τ ό είναι καινούργιο χ( άποδείχνει μονάχα πόσο λίγο έχουν υπολογίσει τήν οπουδαιότητά της. "Ας πάρουμε τήν 'Αγγλία. Έ χ β ί ό κρατικός προϋπολογισμός είναι 9 0 έχατομμύρια λίρες στερλίνες. ' Α π ' α ύ τ ά τά Ι 3 ' / 2 ως 14 Εκατομμύρια προέρχονται άπο φόρους εισοδήματος και τά οπό/οι πα s b έκατομμύρια, στό μικρότερο μέρος του; άπό φορολογηση τών Επιχειρήσεων (ταχυδρομεία, τηλέγραφοι, χαρτόσιμα), χαί οτό σ υ ν τριφτι»ά μεγαλύτερο μέρος του; άπό φορους πάνω στή μαζική κατανάλωση, άπό περικοπές πού γίνονται χάθε τόσο κατά μικρά άνεπα'σθητα ποο»—πού δίνουν ένα άθροισμα άπό πολλά έχατομμύρια—στό εισόδημα όλων τών κατοίχων, κυρίως όμως τών πιό φτωχών. Καί είναι ζήτημα άν στή σημερινή χοινωνία μπορεί νά καλυφθούν μέ άλλον τρόπο οί κρατικές δαπάνες. "Ας όποθέσουμε δ ι ι Öi επέβαλλαν στήν 'Αγγλία καί τά 9 0 έκατομμύρια μέ άμεσο προοδευτικό φόρο πάνω στά εισοδήματα άπό 120 λίρες ο τ ε ρ λ ί ν ε ; = 3 . 0 0 0 φράγκα καί πάνω. Ί Ι μέση χρονιάτικη συσσώρευση, ή χρον άτιχη αύςηιη δλου τοϋ έ θ ν ΐ Ό ύ πλούτου στή δεκαετία 1865 1875, ήταν κατά τόν Τζίφφεν 2 4 0 έχατομμύρια λίρε; στερλίνες. "Ας υποθέσουμε δτι τώρα είναι 3 0 0 έχατομμύρια τό χρόνο. Έ ν α φορολογικό βάρος άπό 9 0 έχατομμύρια θά άποροφοϋσε τό ένα τρίτο σχεδόν όλης τής συσσιί ρεύσης. Μ' ά λ λα λόγια, καμιά κυβέρνηση, εκτός άπό μιά σοσιαλιστική κυβέρνηση, δέ μπορεί νά επιχειρήσει ένα τέτιο πράγμα. Ό τ α ν οί σοσιαλιστές βρεθούν στήν έξουο α, θά Ιχουν νά πραγματοποιήσουν πράγματα πού άνάμεσά τους ή φορολογική αυτή μεταρύθμιση θά παίζει μονάχα τό ρόλο μιάς έκτακτης καί όλότελα άσήμαντης προκαταβ-.λής, ένώ θά άνοίγονται έντελώς διαφορετικές προοπτικές ατούς μικροχωρ ικούς. 'Ατομικά καί οί ίδιοι οί συντάχτες τοό προγράμματος φαίνεται έπίσης νά παραδέχονται δτι οί άγρότες θά έπρεπε να περιμένουν πολύ άκόμα αύτή τή φορολογική μεταρύθμιοη καί γΓ αύτό «γιά τήν ώρα» ( e n a t t e n d a n t ) τού; προτείνουν τήν «κατάργηση τού έγγείου φόρου γιά δλους τούς άγρότες πού ζούν άπό τή δουλιά τους χ α ί τή μείωση τοϋ φόρου αότοϋ γιά δλες τίς γαίες πού Επιβαρύνονται μέ υποθήκες». Τό τελευταίο μισό α ύ τής τής διεκδίκησης μπορεί νά άφορά μονάχα μεγαλύτερα άγροχτήματα ά π ό κείνα πού μπορεί νά καλλιεργεί μόνη της μιά οικογένεια. Έύνοεί έτσι πάλι τούς άγρότες Εκείνους πού «Εκμεταλλεύονται μεροχαματιάρηδες». 

504

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Παρακάτω : «Νά Επιτρέπεται Ελεύθερα τό κυνήγι χαί τό ψάρεμα, χωρίς άλλους περιορισμούς εκτός άπό κείνους πού Επιβάλλονται άπό τήν προοταοία τοϋ θηράματος, τών ψαριών χαί τών ο π α ρ τ ώ ' » . — Α ύ τ ή ή διεκδίκηση χτυπά στά Αφτιά σάν πολύ δημοφιλής. Τό δεύτερο μέρος δμως τής παραγράφου Ακυρώνει τό πρώτο. Πόσοι λαγοί, πέρδικες, λούτοοι χαί σαζάνια άναλογούν δχως σέ χάθε Αγροτική οικογένεια, α' δλη τήν περιοχή ένός χωριού; Μήπως περισσότεροι Απ' δσους θά Εδιναν στόν κάθε Αγρότη μ ι ά ς μέρας * >νήγι χαί μ ι ά ς μέρας ψάρεμα τό χρόνο; « Ε λ ά τ τ ω σ η τοϋ νόμιμου χαί συμβατικού τόκου»—δηλαδή καινούργιοι Αντιτοχογλυφιχοί νόμοι, κ . ινούργια προσπάθεια νά Εφαρμοστεί Ενα Αστυνομικό μέτρο πού Εδώ χαί δυό χιλιάδες χρόνια παντού χαί πάντα άποτυχαίνει. "Αν ό μικροχωριχός φτάοιι στήν κατάσταση δποο τό μικρότερο κακό γι' αύτόν είναι νά πάει στόν τοχογλύφο, τότε ό τοκογλύφος βρίσκει πάντα τό μέσο νά τόν ξεζουμίζει, χωρίς νά τόν πιάνει ό νόμος κατά τής τοκογλυφίας. Τό μέτρσ αύτό θά μπορούσε τό πολύ·πολύ νά χρησιμεύσει γιά παρηγοριά τοϋ μικροχωριχού, δφελος δμως δεν τού φέρνει. Ά ν τ ί θ ε τ α τού χάνει δυσκολότερη τήν πίστωση. Ακριβώς τόν καιρό πού τή χρειάζεται περισσότερο. «Δορεάν ιατρική περίθαλψη χαί Εφοδιασμός μέ φάρμακα σέ τιμή κόστους»—αύτό οπωσδήποτε δέν είναι ειδικό μέτρο προστασίας τών Αγροτών. Τό γερμανικό πρόγραμμα προχωρά π α ραπέρα χαί ζητά χαί δωρ?άν φάρμακα. «Αποζημίωση τών οικογενειών τών Εφέδρων πού Επιστρατεύονται, κατά τό διάστημα τής υπηρεσίας τ ο υ ς » , — Ή διικδίκηση αύτή όπάρχει χιόλας, άν καί μέ Εξαιρετικά άνεπαρχή μορφή, στή Γερμανία χαί τήν Αύστρία χαί δέν είναι ούτε χι αύτή ιδιαίτερη άγροτιχή διεκδίκηση. « Ε λ ά τ τ ω σ η τών ναύλων γιά τά λιπάσματα, τίς γεωργικές μηχανές καί τά γεωργικά προϊόντα».—Τό μέτρο αύτό Εχει βασικά Εφαρμοστεί στή Γερμανία, r a i μάλιστα πρός τό συμφέρον κυρίως... τών μεγαλοτσ'φλικάδων. «Άμεσες προπαρασκευαστικές Εργα-ίες γιά Ενα σχέδιο δημοσίων Εργων γιά τήν καλυτέρευση τού Εδάφους καί τό άνέβασμα τΐΐς άγροτιχής π α ρ α γ ω γ ή ς » . — Ή διεκδίκηση αύτή τά Αφήνει δλα στό εύρύ πεδίο τής αοριστίας καί τών ώοαίων υποσχέσεων χαί είναι Επίσης πρίν Απ' δλα πρός τό συμφέρον τής μεγάλης γαιοχτηοίας. 

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ

ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

505

Μέ δυό λόγια, ύστερα άπό τήν τρομερή θεωρητική φόρα τής εισαγωγής ο! πραχτιχές προτάσεις του νέου άγροτιχού προγράμματος δέ μάς έξηγούν καθόλου, πώς τό Γαλλικό Ε ρ γ α τ ι κ ό Κόμμα θά τά καταφέρει νά διατηρήσει στους ιιικροχωριχούς τήν ίδιοχτησία τους που κατά τή δική του τήν έκφραση είναι μοιραία καταδικασμένη νά εξαφανιστεί. II Σ* ένα σημείο οί γάλλοι σύντροφοί μας έχουν άπόλυτα δίκιο: έ ν ά ν τ ι α στό μινροχωρικό δέν είναι δυνατή στή Γαλλία κ α μιά μόνιμη άνατροπή. Μονο που μοϋ φαίνεται ότι γιά νά π λ η σιάσουν τόν άγρότη δεν τόπιασαν τό ζήτημα όπως πρέπει. Ξεκινούν όπως φαίνεται άπό τήν προσπάθεια νά κερδίσουν τόν μικροαγρότη άπό τή μιά μέρα στήν άλλη, καί άν είναι δυνατό, νά τόν κερδίσουν άκόμα καί γιά τίς προσεχείς γενικές έχλογές. Αύτό μπορούν νά έλπίζουν δτι θά τό καταφέρουν μόνο μέ πολύ τολμηρές γενικές υποσχέσεις πού γιά νά τις υπερασπίσουν είναι υποχρεωμένοι νά κάνουν άκόμα πιό τολμηρούς θεωρητικούς συλλογισμούς. *Αν κοιτάξει τώρα κανείς τά π ρ , γ μ α τ α άπό π.ό κοντά, θά δει δτι οί γενινές υποσχέσεις Αντιφάσκουν αναμεταξύ τους (δπως ή υπόσχεση δτι θέλουν νά διατηρήσουν μιά χατάσταση πού οί ίδιοι κηρύχνουν δτι είναι μοιραία κ α τ α δ ι κ α σμένη νά εξαφανιστεί) καί δτι τά ξεχωριστά μέτρα, είιε είναι ολότελα ατελέσφορα (νόμος ένάντια στήν τοκογλυφία), είτε είναι γενικές Εργατικές διεκδικήσεις, είτε διεκδικήσεις πού εύνοούν χαί τή μεγάλη γαιοχτησία, είτε τέλος διεχδικήσΐΐς, πού ή βαρυτητά τους γιά τά συμφέροντα τού μικροχωρικού δέν είναι κ α θόλου σημαντική, έτσι πού τό άμεσα πραχτικό μέρος τού προγράμματος έπανορθώνει μόνο του τήν πρώτη Αποτυχημένη φόρα καί περιορίζει τά φαινομενικά επικίνδυνα μεγάλα λόγια τΐ,ς θεωρητικής εισαγωγής σέ ένα πραγματικά Αθώο μέτρο. "Ας τό πούμε παστρικά: Μέ τίς προλήψεις πού πηγάζουν άχό όλόχληρη τήν οικονομική του; κατάσταση, τ ή διαπαιδαγώγησή του;, τόν άπομονωμένο τρόπο ζωής τους καί πού υποδαυλίζονται άπό τ'.ν Αστικό τύπο καί τούς μεγαλοτσιφ) ικάδες, δέ μπορούμε νά κερδίσουμε τή μάζα τών μιχροχωριχιΐ ν Από τή μιά μέρα στήν άλλη, παρά μ-,νο δταν τούς υποσχεθούμε κάτι 

06

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

πού έμεΓς οί Γδ:οι ξέρουμε δτι δέ μπορούμε νά τό κρατήσουμε. Πρέπει άχριβώς νά τούς υποσχεθούμε δτι θά προστατεύσουμε τήν ίδιοχτησίχ τους δχι μόνο άπ* δλες τις έπιτιθέμενες οικονομικές δυνάμεις χαί μέσα σ' δ/ες τις καταστάσεις, άλλά καί δτι θά άπαλ<οξουμε τήν ίόιοχτηοία τους άπό τά βάρη πού τώρα XICÀ-ÏÇ τήν πιέζουν: πρέπει νά τούς υποσχεθούμε δτι θά μετα· τρέψουμε τό νοικιισ:ή γής σέ έλεύθερο ίδιοχτήτη, δτι θά π*ηρώασυμε τά χρέη τού Ιδιοχτήτη πού τόν πνίγει ή υποθήκη. "Αν μπορούσαμε νά τό χάνουμε αύ'.ό, θά βρισκόμασταν πάλι έχει άπ' δ.του ά ' α π τ ύ ι σ ε τ χ ι ξανά μέ ίναγχαιότητχ ή σημερινή χατάσταση. Δέ θά άπελευθερώναμε τόν άγρότη, θά Αναβάλλαμε μονάχα γιά λίγο τόν άφανισμό του. Δέν είναι δμως συμφέρον μας νά κερδίσουμε τόν άγρότη άπό τή μιά μέρα στήν άλλη, έτσι πού δταν δέν μπορέσουμε νά κρατήσουμε τήν υπόσχεση μας, νά μάς έγχαταλειψει πάλι άπό τή μιά μέρα στήν άλλη. Δεν μπορούμε, τόν άγρότη, πού ά π χ ι τεΓ άπό μάς νά διαιωνίσουμε τήν μιχροαγροτιχή ίδιοχτηαία του, νά τόν χρειαστούμε σάν μέλος τού κόμματος, άχριβώς δπως χαί τόν χ ιροτέχνη μάστορα, πού θέλει νά διαιωνίσει τήν Οπαρξή του σάν μάστορας. Αύτοί οί άνθρ-οποι άνήκουν στούς άντισημίτες. "Ας πάνε σ' αύτούς, άς πάρουν ά π ' αύτούς τήν υπόσχεση δτι θά τούς σώσουν τό μικρό νοικοκυριό τους. Ό τ ο ν θά έχουν μάθει i n t τί xpjßouv οί φανταχτερές αύτές φρά^ε ς χαίποιούς σχοπούς παίζο ν τά βιολιά, πού γεμίζουν τό Αντισημιτικό στερέωμα, τότ?ς θά κατανοούν σέ δλο χαί μεγαλύτερο βαθμό, δτι έμεί«:, πού υποσχόμαστε λιγότερα χαί πού γυρεύουμε τή σωτηρία σί μιάν όλότελη διαφο&ετική κατεύθυνση, είμαστε ώστόσο οί πιό οίγονροι άνθρωποι. Ά ν οί γάλλοι είχαν, δπως έμείςστή Γερμανία, μιά θορυβώδικη Αντισημιτική δημαγωγία, δύικολα θά έχαναν τό λάθος τής Νάντης. Ποια είναι λοιπόν ή στάση μας άπέναντι στή μικρή άγροτιά ; Καί πώς θά φερθούμε μαζί της τή μέρα πού θά πάρουμε τήν κρατική έξουσίχ ; Πρώτα, είναι χωρίς άλλο σωστή ή θέση τοό γαλλικού προγράμματος, δτι έμείς προβλέπουμε τ'-V Αναπόφευγο Αφανισμό τού μιχροχωριχού, Αλλά δέν είμαστε καθόλου υποχρεωμένοι νά τόν έπιιαχύνουμε μέ έπ:μβάσεις άπό μέρους μας. Καί δεύτερο, είναι έξίσου χειροπιαστό δτι δταν θάχουμε τήν κρατιχή έξουσίχ, δέ θά μπορούμε νά σκεφτούμε νά άπαλλοτριώ- 

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

507

αουμ( β'αΐα τού; μικροχωριχούς (αδιάφορο ά ν μ έ ή χωρίς Αποζημίωση), δπως θά ι [μαστέ υποχρεωμένοι νά τό κονουμε μέ τους μεγαλοταιφλικάδες. Τό καθήκον μας άπέναντί οτό μικροχωριχό είναι πρίν ά π ' δ λ χ ν ά περάσουμε τό άτομικό νοικοκυριό του καί τήν άτομίχη του ίδιοχτησία σέ συνεταιριστική ίδιοχτησία δχι μέ τή β'α, άλλά μέ τό παράδειγμα καί τήν παροχή κοινωνικής βοήθειας γι' αυτόν τό οκοπό. Καί δώ έχουμε βέβιια Αρκετά μέσα γιά νά βάλουμε στό μικροχωριχό σ ί ν προοπτική πλεονεχτήματα που καί τώρα κιόλας πρέπει νά του είναι κ α τανοητά. Έ δ ώ καί είκοσι οχεδόν χρόνια κιόλας οί δανοί σοσιαλιστές, πού στή χώρα τους έχουν μόνο μιά πραγματική πόλη—τήν Κοπεγχάγη—καί πού λο.πόν έξω ά π ' αύτήν τήν πόλη, είναι υποχρεωμένοι νά κάνουν σχεδόν Αποκ>ειστι»ά Αγροτική προπαγάνδα, κατάστρωσιν τέτια σχέδια. Οί Αγρότες ένίς χωριού ή μιάς ένορίας —υπάρχουν στή Δανία πολλά μεγάλα άτομίκά Αγροτικά νοικοκυριά—θάπρεπε νά ένώσουν τή γή τους α* ένα μεγάλο χ τ ή μα, νά τό καλλιεργούν γιά κοινό λογαριασμό καί νά μοιράζονται τό προϊόν Ανάλογα μέ τό »ομάτι γή(, μέ τίς χρηματικές προκαταβολές χαί μέ τήν έργααία πού πρόσφερε ό καθένας. Στή Δανία ή μιχροΐδιοχτ^σία παίζει μόνο δευτερεύοντα ρόλο. "Αν δμως εφαρμόσουμε τήν ίδεα αύτή σέ μιά περιοχή μέ μικρούς κλήρους, τότε θά δούμε δτι μέ τή συνένωση τών μικρών κοματιών γής χαί μέ τήν μ»γάλη »αλλιέργεια σ* δλη τήν έκταση, θά περισσέψει ένα μέρος άπό τίς έργατικές δυνάμεις πού δούλευαν ώς τώρα. Σ' αύτήν τήν έξοιχονόμηση έργααίας βρία»εται ίσα-ίσα ένα άπό τά κυριότερα πλεονεχτήματα τής μεγάλης καλλιέργειας. Γιά τίς έργατικές αύτές δυνάμεις μπορεί νά βρεθεί άπασχόληση Απ? δυό δρόμους: Είτε βάζοντας στή διο'0:ση τού Αγροτικού συνεταιρισμού μεγαλύτερες γεωργικές έκτάσεις Από γειτονικά μεγάλα χττ'ματα, είτε χορηγώντας τους τά μέαα χαί τή δυνατότητα γιά παράπλευρη βιομηχανική έργασία, δαο είναι δυνατό χτί προπάντων γιά δι*ιά τους χρήβη· Καί στίς δυό περιπτώσεις μπαίνουν σέ οικονομικά καλύτερη χατάσταση καί Εξασφαλίζεται ταυτόχρονα στή γενική κοινωνική ήγεσία ή ά ν α γ χ α ί ι έπιροή γιά ν ϊ οδηγήσει βαθμια'α τόν άγροτιχό euνεταιρισμό σέ μιάν άνώτερη μορφή καί νά Εξισώσει τά δικαιώματα καί τίς δποχρεώτεις τόσο τού συνεταιρισμού σάν σύνολο, δσο καί τών ξεχωρισιών μελών του μέ τά δικαιώματα καί τίς 

08

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

υποχρεώσεις τών υπόλοιπων χ λ ι δ ώ ν τ ή ; μεγάλης κοινότητας. Πώ; θά πραγματοποιηθεί αυτό οτίς λεπτομέρειές του οέ χάθε ειδική περίπτωση, θά Εξαρτηθεί άπό τ ί ; χάθε φορά αυγκεκρμένε; συνθήκες, χ α θ ω ; χι άπό τήν χατάστα η μέσα στήν όπο ; α θά πάρουμε τήν έξουσία. Μπορεί έτσι νά είμαστε σέ θέση νά προσφέρουμε σ' αυτούς τούς συνεταιρισμούς άχόμα μεγαλύτερα πλεονεχτήματα : Ή Ε θ ν ι κ ή Τράπεζα μπορεί νά Αναλάβει ολόκληρο τό όποθηχιχό χρέος τους μειώνοντας πολύ τόν τόχο. Μπορεί νά τούς δοθούν δάνεια άπό δημόσιους πόρους γιά τήν όργάνωοη τής μεγάλη; παραγωγής (τά δάνεια δέν χρειάζεται οπωσδήποτε, ή χατά προτίμηση νά είναι σέ χρήμα, άλλά οέ απαραίτητα προϊόντα: μηχανές, χ η μ ι χ ά λιπάσματα χλπ.), χαί μπορεί άχόμα νά τούς δοθούν χαί άλλα πλεονεχτήματα. Τό βασιχό ζήτημα σ' δλα αύτά είναι χαί παραμένει, νά δόσουμε στούς άγρότες νά καταλάβουν δτι μπορούμε νά σώσουμε χαί νά διαττρήσουμε τήν ίδιοχτησία τους στό οπίτι τους χαί στή γή τους μόνο μέ τή μετατροπή της σέ ουνεταιριστι>ή ίδιοχτησία χαί παραγωγή. Καί είναι ίσα-ίσα τό άτομιχό νοικοκυριό πού καθορίζεται άπό τήν άτομική ίδιοχτησία, πού σπρώχνει τού; άγρότες στόν άφανισμό "Αν Επιμείνουν οτό άτομικό νοικοκυριό, θά διωχτούν άναπόφευγα άπό τό οπίτι καί τό νοικοκυριό τους, ό άπαρχαιωμένος τρόπος τους παραγωγής θά εκτοπιστεί άπό τήν κεφαλαιοχρατίΐ'ή μεγάλη έπιχείρηοη. Έ τ σ ι Εχουν τά πράγματα. Έμείς δμως Ερχόμαστε καί προσφέρουμε στού; άγρότες τή δυνατότητα νά εισάγουν οί ίδιοι τή μεγάλη παραγωγή, δχι γιά λογαριασμό τών κεφαλαιοκρατών άλλά γιά δικό τους κοινό λογαριασμο. Μήπως θάταν Αδύνατο νά δόσουμε στούς άγρότες νά καταλάβουν δτι αύτό είναι πρός τό ίδιο τους τό συμφέρον, δτι αύτό ιίναι τό μονοδικό τους μέσο σωτηρίας ; Δέ μποροομ; ούτε τώρα ούτε roxi νά υποσχεθούμε στούς άγρότες πού Εχουν μικρό κλήρο τή διατήρηση τής άτομινής ίδιοχτησίας καί τοϋ άτομικοϋ νοικοκυριού μπροστά στήν υπεροχ ή της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής. Μπορούμε μόνο νά τούς όποσχεθοϋμε δτι δέ θά έπεμβούμε βίαια καί παρά τή θέλησή τους στ ; ς σχέσεις τους ίδιοχτησίας. Μπορούμε άκόμα νά ταχθούμε μέ τήν άποψη δτι ή πάλη τών κεφαλαιοκρατών καί τών μεγαλοτσιφλικάδων Ενάντια στούς μιχροχωρικούς πρέπει νά διεξάγεται άπό σήμερα χιόλας μέ όσο τό δυνατό λιγότερα άνομα μέσα χαί δτι πρέπει νά Εμποδίζεται δσο τό δυνατό ή άμεση λη- 

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

509

στεία χαί άπατη, πού γίνονται πολύ συχνά. Αύτό θά τό πετύχουμε μόνο σάν έξ ίρεση. Στόν άνεπτυγμένο κεφαλαιοχρατικό τρόπο παραγωγής χανένας δέν ξέρει πού σταματά ή τιμιότητα καί που άρχιζε: ή άπάτη. Μά θά είναι πάντα μιά σημαντική διαφορά, άν ή πολιτική έξουσία βρίοχεται μέ τό μέρος τών άπατεώνων ή μέ τό μέρος τών απατημένων. Καί βρισκόμαστε άποφοσιστικα στό πλευρό τοό μικρού άγρότη. H i κάνουμε δλα, δσα μπορούν νά γίνουν γιά νά κάνουμε πιό υποφερτή τήν τύχη του, γιά νά τού διευκολύνουμε τό πέρασμα οτό συνεταιρισμό, άν το άποφαοίσει. καί μάλιστα, στήν περ πτώση πού δέ μπορεί άχόμα νά πάρει αύτή την απόφαση, θά τού παραχωρήσουμε δσο είναι δυνατό περιοοίτερον >αιρό νά σκεφθεί πάνω στό χομάτι τής γής του. Καί τό κάνουμε αύτό όχι μονο γιατί θεωρούμε το μικρό άγρότη πού δου/εύει ο ίδιος τή }ή του δτι μπορεί νά άνήκει σέ μάς, μά ακόμα χαί άπό άμεσο κομματικό συμφέρον. "Οσο μεγαλύτερος θά είναι ό αριθμός τών αγροτών r.où θά τούς γλυτώσουμε άπό τό πραγματικό τους κατρακύλισμα οτό προλεταριάτο, πού θά μπορέσουμε νά τούς χερδοουμε, δσο θά είναι άχόμα άγρότες, τοοο πιό γρήγορα χαί πιό εύκολα θά πραγματοποιηθεί έ κοινωνικός μετασχηματισμός. Δέ θά μάς ωφελούσε άν θά είμασταν υΓοχρείιμινοι νά περιμέναμε τό μετασχηματισμό αύτό ώσπου Vi χει αναπτυχθεί ή κεφαλαιοκρατική παραγωγή παντού ώς τίς τελευταίες της συνέπειες, ώσπου κι ό τελευταίος μικροτεχνίτης καί ό τελευταίος μικροχωρ κίς νά έχουν πέσει θύματα τής κεφαλαιοκρατικής μεγάλης επιχείρησης. Οί ολικές θυσίες πού μέ τήν έννοια αύτή θά χρειαστεί νά γίνουν άπό δημόσιους πορους πρός τό συμφέρον τών χωρικών, μπορεί άπό τήν άποψΐ) τής κεφαλαιοκρατικής οικονομίας νά φαίνονται οάν πεταμενα χρήματα, μά παρ' δλα αύτά άποτελοϋν μιά θαυμάσια τοποθέτηση, γιατί έξοικονομούν ίσως τό δεκαπλάσιο ποσό άπό τά εςοδα τής κοινωνικής άναοιοργάνωσης γενικά. Μ* αύτή τήν έννοια μπορούμε λοιπόν νά φερθούμε πολύ γενναιόδιιρα άπέναντι στούς άγρότες. Δέν είναι έδώ ό τόπος γιά νά μπούμε σέ λεπτομέρειες, γιά νά κάνουμε συγκεκριμένες προτάσεις πρός αύτή τήν κατεύθυνση. Έ δ ώ μπορεί νά γίνει λόγος μόνο γιά τά γενικά, βασικά χαρακτηριστικά. Σύμφωνα λοιπόν μ' αύτά δέ θά μπορούσαμε νά προσφέρουμε χειρότερη υπηρειία δχι μόνο στό κόμμα, άλλά και στόν ίδιο τό μικροχωρικό, άχό τό νά δίνουμε υποσχέσεις, πού προκαλούν 

510

ΦΡΙΝΤΡΙΧ

ΕΝΓΚΕΛΣ

Εστω καί τήν παραμικρή Εντύπωση ότι Εμείς Αποβλέπουμε ατή μόνιμη διατήρηση τής μικρ>ς γαιοχτησίος. Αύτό θά οήμαιν« δτι φράζουμε άμίοα τό δρόμο οιούς Αγρότες γιά τήν άπελευ*>(ρωαή του; χαί ότι κατεβάζουμε τό κόμμα ατό Επίπεδο τοό θ.ρυβώδικου Αντισημιτισμού. 'Αντίθετα. Ί\-.οχρέωοη τού κόμματος μ α ; είναι νά έξηγά ξανά χαί ξανά στούς άγρότες ότι δέν υπάρχει άπολύτω; καμιά σωτηρία άπο τήν καταοτασή του;, ôao Οά κυριαρχεί ό καπιταλισμό;, δ:ι ιίναι άπολύτω; Αδύνατο νά διατηρήσουν τήν ίδιοχττ,οία ατό μικρό κλήρο του; οάν τέτια, δτι είναι άπολύτω; βέβαιο πώς ή κεφα>αιοκρατική μεγάλη παραγωγή θά περόαει πάνω άπό τό άν οχυρά άπαρχαιαμένσ μικρονοιιοκυρ:ό του; δπω; πιρνά ha. τραίνο πάνο) άπό Ενα χε ραμάξι "Αν τό κάνουμε αύτό Ενεργούμε ατό πνεύμα τ ή ; Αναπότρεπτης οικονομικής έξελιξη;, πού μέ τή οειρά τ η ; θά κάνει τά λόγια μας κατανοητ» ατού; μινρούς Αγροτε;. Ε ξ ά λ λ ο υ δέ μπορώ ν' άφήοω ούτό τό θέμα χωρίς νά έκφράοω τήν πεποίθηση δτι χαί οί ουνιάχτες ιού προγράμματος της Νάνιης Εχουν οτήν ούο·'α τήν iota γνώμη μέ μένα. Είναι άρκετά διορατικοί και ξέρουν δτι >αί ή γή, πού βρίσκεται τ ώ ρα χυ ριομένη αέ ίδιόχτητους μικρούς κλτρου;, είνοι προορισμένη νά περάσει οέ συλλογική κατοχή. Οί Ci ici παραδέχονται δτι ή μικρή άγροτική ίδιοχτηαία είναι προοριομένη νά έξοφανιαιεί. Ί Ι συνταγμένη άπ* τον Λαφάργκ είοήγηαη τού 'Εθνικού Συμβουλίου τοϋ κόμματος ατό Συνέδριο τής Νάντη;, Επικυρώνει έπίοης πέρα γιά πέρα αύιή τήν άποψη. Ί Ι εισήγηση δημοσιεύτηκε ατά γερμανικά ατό «Σςαιαλδημα<ρά*η» τοϋ Βερολίνου οτ'ς 18 τού Ό χ τ ο βρη αύτοϋ τού χρόνου. Ί Ι Αντιφατικότητα ατόν τρόπο Εκφραση; τοϋ προγράμματος τής Νάντης προδίν»ι κιόλα; διι δοα λένε πραγματικα οί αυντάχιε; του, δέν είναι αύτά πού σκοπεύουν νά πούνε. "Αν δέν τού; *ατ»λαβαίνουν κ»ί γίν;ται κακή χρήοη τών λεγόμενων του;, δ π ω ; συνέβη»* χ ι ί λ α ς ατήν πράξη, τό φταίξιμο πάντως είναι δικό του;. 'Εν πάση π ε ριπτώσει θά πρέπει νά διευκρινίσουν πιό λεπτομερειακά τό π ρ ό γραμμά του; χαί τό προσεχές γαλλικό συνέδριο θά πρέπει νά τό άναθεωρ^αει ριζικά. "Α; ερθουμ» τώρα ατόν χ ά π ω ; μεγαλύτερο Αγρότη. 'Εδώ βρίσκουμε σαν συνέπεια κυρ ω ; τι); χληρονομινής μοιρασιάς. Αλλά καί τη; καταχρέωοης καί τών Αναγκαστικών πωλήοΐων γή;, ολόκληρα δειγματολόγιο άπό μεταβατικέ; βαθμίδες, άπό τον μ : · 

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ Z H T H M \ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

511

χροΐδιοχτήτη αγρότη, ω ; τόν μεγάλο χωρικό, πού διατηρεί όλα τά παλιά του χοράφια καί κάτι π ι ρ τ π ά ν ω . Έ κ ε ί όπου ό μεσαίο; άγρότης ζει άνάχεσα σί μικροϊδιοχτήτες άγρότις. δέν ξεχωρίζει ουσιαστικά άπ 1 αύτούς ατχ συμφέροντα καί στίς άντιλήψεις του. Γιατί ή ίδια του ή πείρα πρέπει νά τοο δείχνει πόσοι ά π ' τούς όμο'ου; του έχουν κιόλας ξεπέοει οέ μικροχωριιού;. Έ κ ε ί δμως δπου έπικρατούν μεσαίοι και μεγάλοι χωρινοί καί ή άγροτική οικονομία άπαιτεί γενικά τή βοήθεια υπηρετών καί υπηρετριών, έκεί τά πράγματα είναι τελείως διαφο,.ετικά. Έ ν α έργατικό κόμμα πρέπει φυα.κά σέ πρώτη γ ρ α ι μ η νά τάσσεται μέ τό μέρος τών μισθωτών έργατών, δηλ. μέ τούς όπηοέιες, τίς υπηρέτριες καί τούς μεροκαματιάρηδες. Αύτόαατα λοιπον τού άπχγορεύεται έτσι νά κάνει στούς άγρότες οποιεσδήποτε ύποοχ/σεις πού νά περικλείουν τή συνέχιση τής μισθωτής δουλείας τών έργατών. Εφόσον δμως έςακολουθούν νά υπάρχουν οί μεγάλοι καί μεσαίοι χωρικοί σάν τέτιοι, δέ μπορούν νά τά βγάζουν πέρα δίχως μισθωτούς έργάτες. Κι άν είναι λοιπόν καθαρή τρέλα άπό μ έ ρους μας νά βάζουμε σάν προοπτική ατούς μινροϊδιοχτήτες άγρότες δτι θά εξακολουθήσουν νά υπάρχουν σ ί ν μικροΤδιοχτήτες άγρότες, θά άγγιζε άμεσα τά δρια της προδοσίας, άν υποσχόμασταν τό ίδιο ατό μεγάλο καί μεσαίο χωρικό. Έ δ ώ έχουμε πάλι ιόν παραλληλισιιό μέ τούς χειροτέχνες τών πόλεων. Βέβαια οί χ ε ρ ο τ έ χ ν ε ς καταστράφηκαν κιόλας π ε ριααότιρο άπό τούς άγρόιες, ώστόσο υπάρχουν άκόμα μερικοί πού πλάί σέ μαθητευόμενου; άπασχολούν καί καλφάδες ή πού ατά έργαατήριά τους οί μαθητευόμενοι χάνουν δουλιά κ ά λ ι α . Ά π ό τούς μχστόρου;, δαοι θέλουν νά διαιωνιστούν σάν μαστόροι, άς πάνε ατούς άντισημίτες, ώσπου νά πειστούν δ:ι οΰ ε χι έκεί θά β;ο·>ν βοή εια. Οί όπόλοικοι πού παραδέχτηκαν δτι στό μέλλον θά έξιφανιστεί άναποφευγα ό τρόπος παραγωγής του;, έρχονται αέ μ ί ς , μά είναι καί διατεθημένοι νά συμμεριστούν στό μέλλον τίς τύχες πού περιμένουν δλου; τούς άλλου; εργάτες. Τό ίδιο συμβαίνει καί μέ τούς μεγάλους καί μέ τούς με σα ους χωρικούς. Οί υπηρέτες, οί όπηρίτριες και οί μεροκαμα .άρηδές τους μάς Ενδιαφέρουν φυσικά περισσότερο άπ' αύτούς. Ά ν οί χωρικοί αύτοί ζητούν μιάν εγγύηση γιά τήν παραπέρα ύπαρξη τού νοικοκυριού τους, έμεί; δέ μπορούμε καθόλου νά τούς τήν προσφέρουμε. Ί Ι Οέοη τους είναι τότε στούς άννσημίτες, στόν Αγροτικό Σύνδεσμο καί σέ παρόμοια κόμματα, πού εύχα- 

312

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ριστούνται νά υπόσχονται τό πάν καί νά μήν κρατούν χα μιά υπόσχεση. Έ χ ο υ μ ε τήν οικονομική βεβαιότητα οτι κ ι ί ό μ ε / ά λος καί ό μεσαίος χωρικός θά υποκύψουν άναπόφευγα μπροστά στό συναγωνισμό τής χεφαλαιοκρατικής παραγωγής καί μπρ*.σ:ά στή φτηνή υπερπόντια σιτοπαραγωγή, όπως τό δείχνει ή δ^ο καί μεγαλύτερη κατιχρέοιση καί παρακμή κι αυτών τώ" Αγροτών, πού γίνεται παντού αισθητή. Λέ μπορούμε νά κάνουμε τίποτα ένάντια σ' αύτή τήν παρακμή. Τό μόνο πού έχουμε νά κάνουμε είναι νά συσιήσουμε καί δώ έπίσης τή συνένωση τών χ τ η μάτων σέ συνεταιρ στικά νοικοκυριά, δπου ή εκμετάλλευση τής μισθωτής έργασίας θά μπορεί νά παραμερίζεται δλο καί περισσότερο καί δπου θά μπορεί νά άρχίσει ή βαθμιαία μετατροπή της σέ κλάδους τής μεγάλης εθνικής παραγωγικής κοινοτητας μέ ίσα δικαιώματα καί μέ ίσα καθήκοντα. Ά ν οί άγρότες αύτοί κατανοήσουν δτι είναι άναπόφευγος δ Αφανισμός τού τωρινού τους τρόπου παραγο>γής, άν βγάλουν τά άναγ*αία συμπεράσματα άπ' αύτό, τότε θά έρθουν σέ μάς καί δική μας δουλιά θά είναι τοτε νά εύκολύνουμε δσο τό δυνατόν καί αύτονών τό πέρασμα στόν άλλαγμένο τρόπο παραγωγής. Α λ λ ι ώ ς πρέπει νά τούς άφήσουμε στήν τ ύ χ η τους καί νά στραφούμε στούς μισθωτούς έ'.γατες τους, πού θά μάς δεχτούν βέβαια χαλά. Καί έδώ πιθανόν θά πρέπει νά παραιτηθούμε άπό μιά βίαιη άπαλλοτρ'ωση, κατά τά άλλα μπορούμε νά ύπολογ ζούμε στό γεγονός δτι ή οικονομική εξέ/ιξη θά βάλει αυαλό καί σέ τούτα τά άγύριστα κεφάλια. Τό πράγμα είναι έντελώς άπλό μόνο στή μεγάλη γαιοχτησία. Έ δ ώ έχουμε απροκάλυπτη κεφαλαιοχρατική έπιχε'ρηση καί γι' αύτό δέ χωράνε κανενός είδους Ενδοιασμοί. Έ ό ώ έχουμε μπροστά μας άγρότες προλετάριους κατά μάζες καί τό καθήκον μας είναι καθαρό. Μόλις τό κόμμα μας θά π ί ρ ε ι τήν έςουσ ; α, Οά πρέπει ν' απαλλοτριώσει άπλούστατα τούς μεγαλοτσ:φλικάδες, άκριβώς όπως καί τούς βιομήχανους εργοιτασιάρχες. Ά ν αύτή ή άπαλλοτιίωοη θά γίνει μέ ή χωρίς άποζημίωση, αυτό κυρίως δέ θά Εξαρτηθεί άπό μάς, μά άπό τίς συνθήκες κάτω άπό τίς όποιες θά πάρουμε τήν έξουσία καί ιδιαίτερα άπό τή στάση τών ίδιων τών κυρίων μεγαλοτσιχλικάδων. Δέ θεωρούμε καθόλου δτι είναι Απαράδεχτη ή άποζημίωση σέ δλες τίς καταστάσεις. 'Ο Μάρξ μού εξέφρισε—πόσο συχνά!—τή γνώμη του 

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

513

δτι θά ξεμπερδεύαμε φτηνότερα άν μπορούσαμε νά έξαγοράοουμε ολόκληρη αύτή τή απ.ίρα. "Ομως αύτό δέ μάς ένδιαφέρει έδώ. ΐ ά μεγάλα χτήματα πού θά έχουν έτσι έπιοτραφεί ατήν ολότητα, θά τά παραχωρούσαμε γιά χρήση, κάτω άπό τόν έλεγχο τής ολότητας, στούς έργάτες γής που τά καλλιεργούν καί σήμερα, καί πού θά πρέπει νά όργανωθούν σέ συνεταιρισμούς. Μέ ποιού; τρόπους θά γίνει αύτή ή παραχώρηση, αύτό δέ μπορούμε τ ώ ρ ι άκόμα νά τό καθορίσουμε. Έ ν πάση περιπτώσει ή μετατροπή τοϋ χεφχλαιοχρατιχοϋ νοικοκυριού σέ κοινωνικό είναι χιόλας έδώ πέρα γιά πέρα προετοιμασμένη καί μπορεί νά πραγματοποιηθεί μέσα σέ μιά νύχτα, άχριβώς δπως λ χ . στό έργοστάσιο τοϋ κυρίου Κρούπ ή τοϋ κυρίου φόν Στούμ. Καί τό παράδειγμα αύτών τών γεωργικών συνεταιρισμών θά έπειθε χ ι ί τούς τελευταίους μιχροΐδιοχτήτες άγρίτες πού άντιστέχονται άχόμα, χαί ίσως κ ϊ ί μερικούς μεγαλοχωριχούς, γιά τά πλεονεχτήματα τής συνεταιριστικής μεγάλης έπιχείρησης. Έ δ ώ λοιπόν μπορούμε ν' άνοίξουμε στούς προλετάριους τής υπαίθρου μιά προοπτική, τόσο λαμπρή, σάν τήν προοπτική πού καλεί τό βιομηχανικό έργάτη. Καί έτσι ή κατάχτηση τών έργατών γής τής ανατολικά άπό τόν Έ λ β α Πρωσίας μπορεί νά είναι γιά μάς μόνο ζήτημα χρόνου, καί μάλιστα τού πιό σύντομου χρόνου. "Οταν δμως έχουμε μαζί μας τούς έργάτες γής ατί άνατολιχά τοϋ Έ λ β α τ ή : Πρωσία;, τότε θά φυσήξει άμέσως α' ολόκληρη τή Γερμανία ένας άλλος άνεμος. Ή πραγματική μισοδουλοπαροιχία τών έργατών γής σ τ ' ά ν α τ ο λ ι χ ά τοϋ Έ λ β α άποτελεί τήν χόρια βάση τής κυριαρχίας τών πρώσων γιοϋνκερ; χαί μαζί της τ ή ; ιδιόμορφης πρωσιχή; έπιχυριαρχίας στή Γερμανία. Οί γιοϋνχερς στά άνατολιχά τοϋ Έ λ β χ — π ο ύ δλο χαί περισσότερο βουλιάζουν στά χρέη, στή φτώχευση, στόν παρασιτισμό μ ί έξοδα τοϋ κράτους καί τών ιδιωτών χαί πού γι' αυτό άχριβώς γαντζώνονται τόσο πιό γερά στήν έξουσία τους—αύτοί είναι πού δημοιύργησαν χαί διατήρησαν τόν ιδιόμορφο πρωσιχό χαρακτήρα τ ή ; γραφειοκρατίας καθώς καί τοϋ σώματος τών άξιωματιχών του στρατού. Αύτονών ή όπεροψία, ή στενοχεφαλιά χαί ή άλαζονία είναι πού, παρ' ολ:ς τίς λαμπρές νίκες της, έκαναν τή γερμινιχη αύτοχρατορίχ πρωσιχής έθνότ',τας—χαί δπως φαίνεται ατή δοσμένη στιγμή αύτή άποτελεί τήν άναπόφευfl Nnçf*h'vyMtïς, ^iii'ljiu fera, τόμος / / . 

514

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

γη χαί μόνη πραγματοποίηοιμη γιά τήν ώρα μορφή τής έθνι— χής ένότητας—τόοο μισητή οτό έσωτερικό χαί τοοο λίγο σεβαστή οτό έςωτερ χό. 'H δύναμη αότών τών γιοϋνκερς στηρίζεται οτό δτι μέαα οτό συνεχόμενο έδαφος τών έφτά παλαιοπρωοικών επαρχιών—δηλ. οτό ένα τρίτο περίπου όλου τοό έδάφους τής αύτοχρατορίας—διαθέτουν τή γαιοχτηοία πού έδώ φέρνει μαζί της τήν χοινωνιχή χαί πολιτική έξουσία, χι δχι μόνον τή γαιοχτησία άλλά καί, μέοω τών έργοοταοίων ζάχαρης άπό τεύτλα χαί τών διυλιστηρίων οινοπνεύματος, κρατούν χαί τίς σημαντικότερες βιομηχανίες αδτής τής περιοχής. Οδτε οί μεγαλοτοιφλικάδες τής όπόλοιπης Γερμανίας, ούτε οί μ:γαλοβιομήχανοι βρίσκονται σέ παρόμοια εύνοΐκή θέση. Ούτε οί πρώτοι ούτε οί δεύτεροι διαθέτουν ένχ συνεχόμενο βασίλειο. Καί οί δυό είναι, σκορπισμένοι σέ μεγάλες έκτάσεις καί βρίσκονται σέ συναγωνισμό μεταξύ τους καί μέ τά άλλα κοινωνικά στοιχεία ποό τούς περιβάλλουν, γιά τήν οίκονομική καί πολιτική έπιχροτηση. Αύτή δμως ή κυριαρχική θέση τών πρώσων γιούνκερς χάνει ολοένα καί περισσότερο τό οικονομικό της βάθρο. Ή καταχρέωση χαί ή φτώχευση επεκτείνονται καί δώ Ακατάσχετα παρ* δλη τήν κρατική βοήθεια (κι άπό τήν έποχή τοό Φρειδερίκου II ή βοήθεια αύτή βρίοκεται σέ χάθε ταχτικό γιουνκερικό προϋπολογισμό). Μονάχα ή καθιερωμένη μέ τό νόμο χαί τή συνήθεια πραγματιχή μ-σοδουλοπαροιχία καί ή Απεριόριστη Εκμετάλλευση τών έργατών γής πού γίνεται έτσι δυνατή, μόλις καί μετά βίας κρατάν ά κ ί μ α στήν Επιφάνεια τή γιουνκεροχρατία πού βουλιάζει. Ρ ί χ τ ε τό σπόρο τής οοσιαλδημοχρατίας μέσα ο' αύτούς τούς έργάτες, έμψυχώστε τους καί συσπειρώστε τους οτόν άγώνα γιά τά δίχαιά τους κα ί θά ξοφλήσει δλο τό γιουνχερινό μεγαλείο. Ή μεγάλη αύτή άντιδραστική δύναμη, πού γιά τή Γερμανία άνιιπροσωπεύει τό Γδιο βάρβαρο, κατοχτητικό σιοιχιίο πού Αντιπροσωπεύει ό ρωσικός τσαρισμός γιά ολόκληρη τήν Εδρώπη, θά πέσ?ι σάν τρυπηαένη, φούσκα. Τά «έπίλεκτα συντάγματα» τοΰ πρωσιχού στρατού θά γίνουν σοσιαλδημοκρατικά καί έτσι θά συντελεστεί μιά τέτια μετατόπιση στό ουσχετισμό τών δυλάμεων πού θά έγκυμονεί μιάν δλόκληρη άνατροπή. Γι' αύτό δμως είναι πολύ πιό σπουδαίο νά κερδίσουμε τούς προλετάριοος τής όπαίθρου πού βρίσκονται στά άνατολιχά τοΰ Έ λ β α , παρά τούς μικροχωρικούς τής δυτικής Γερμανίας ή Ακόμα τούς μεσαίους χυφικούς τής νότιας Γερμανίας. Έ δ ώ , στήν Ανατολικά Από τόν 

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

522

"Ελβα Πρωσία βρίσκεται τό άποφασίστιχό πεδίο μας μάχης χαί γ ι ' αύτό ή κυβέρνηση χαί ci γιούνχιρς θά χάμουν τό π ά ν γιά νά μάς φράξουν έδώ τήν είσοδο. Κ ι ά ν — δ χ ω ς μάς Απειλούν—έφαρμοστοΰν νέχ δίχια μέτρα γιά νά Εμποδίσουν την Εξάπλωση τοο χόμματός μας, αύτό θά γίνει πρώτ' άπ* δλα γιά νά προφυλάξουν τό άγροτιχό προλεταριάτο στά άνατολιχά τοϋ "Ελβα άπό τήν προπαγάνδα μας. Γιά μδς είναι τό ίδιο. "Ετσι είτε άλλιώς θά τό καταχτήσουμε.
Γράφτηκε άπό τό* Φρίντριχ ΈνγχεΧς τό Νοέμβρη τον 1894. Δημοσιεύτηκε ατή « Νόϊε Τοάϊτ' τό 1894-95. Σύμφωνα μέ τή ·Νόϊε Τοάϊτ». 

Κ. Μ Α Ρ Ξ

ΚΑΙ

Φ.

ΕΝΓΚΕΛΣ

ΓΡΑΜΜΑΤΑ
Ο ΜΑΡΞ ΣΤΟΝ ΑΝΝΕΝΚΟΒ
Βρυξίλλ·ς, 33 το3 Λεχίμβρη 1646

Ηά είχατε άπό καιρό πάρει απάντηση μου στό γράμμα σας τής 1ης τοϋ Νοέμβρη, άν ό βιβλιοπώλης μου δέ μοϋ είχε στείλει μόλις τήν περασμένη βδομάδα τό βιβλίο τοϋ κυρίου Π ρου ν τ ό ν : « Ή φιλοσοφία τής Αθλιότητας». Τό διάβασα στά πετ α χ τ ά μέσα σέ δυό μέρες γιά νά μπορέσω άμέσως νά σάς π ώ τή γνώμη μου. Μιά χαί διάβασα τό βιβλίο πολύ βιαστικά, δέ μπορώ νά αιτώ στίς λεπτομέρειες, μπορώ μόνο νά σάς πώ τή γενιχή έν τύπωση πού μοϋ έχανε. ' Α ν τό Επιθυμείτε, θά μπορούσα σέ δεύτερο γράμμα νά μπώ σέ λεπτομέρειες. Σάς έμολογώ άνοιχτά ότι γενικά βρίσχω τό βιβλίο χ α χ ό , πολύ χ α χ ό μ ά λ ι σ τ α . ' Ε σ ε ί ς ό ίδιος χοροΤδΐύετε στό γρο'μμα σας τή «μιά σταλιά γερμανιχή φιλοσοφία», πού μ ' αύτήν ό χύριος Πρου/τόν καμαρώνει σ' αύτό τό άμορφο χ : αυθάδιχο έργο, ό π ο θέτετε όμως οτι τό φιλοσοφικό δηλητήριο δέν έχει μολύνει τήν οίχονομιχή ανάλυση. Καί γώ καθόλου δέ θέλω νά φορτώσω τά λάθη τής οικονομικής άνάλυσης στή φιλοσοφία τοΰ χ . Προυντόν. Ό κ. Προυντόν δέ μάς προσφέρει μιά λαθεμένη, κριτική τής πολιτιχής οικονομίας, γιατί έχει μιά γελοία φιλοσοφία, μας προσφέρει μιά γελοία φιλοσοφία, γιατί δέν έχει κατανοήσει τίς σύγχρονες κοινωνικές συνθήκες ατό άλύσωμά τους ( c n g ' è n e m e n l ) — γ ι ά νά χρησιμοποιήσω μιά λέξη πού ό κύριος Προυντόν τή δανείζεται, οποί; καί πολλά άλλα πράγματα, άπό τόν Φουριέ 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

517

Γιατί ό *. ΙΙρουντόν μιλά γιά τό θεό, γιά τόν παγκόσμιο λόγο, γιά τόν Απρόσωπο λόγο τής Ανθρωπότητας, πού ποτέ δέ λαθεύει, πού πάντα ήταν δμοιος μέ τόν έαυτό του, ποό φτάνει μόνο νά τόν έχει συνειδητοποιήσει κανείς καλά, γιά \ ά βρίσκει, τό σωστό ; Γιατί καταφεύγει στόν ήμερο χεγκελιανισμό γιά νά παραστήσει τόν Αγριο; Ό ίδιος δίνει τή λύση τού αινίγματος. 'Ο κ. Προυντόν βλέπει στήν ίστορία μιάν ορισμένη σειρά κοινωνικών έξελίξεων. Βρίσκει στήν ίστορία τήν πραγματοποίηση τής προόδου, βρίσκει τέλος ότι οί Ανθρωποι, παρμένοι σάν Ατομα, δέν ξέρανε τί κ ά ναν, δτι γελιόνταν σχετικά μέ τήν ίδια τους τ^ν κίνηση, δηλ. δτι ή κοινωνική τους έξέλιξη μέ τήν πρώτη ματιά φαίνεται σάν κάτι τό διαφορετικό, τό ξεκομένο, τό Ανεξάρτητο Από τήν Ατομική τους έξέλιξη. Δέ μπορεί νά έξηγήσει αύτά τά γεγονότα καί νά πού τού έρχεται στήν ώρα άπάνω ή υπόθεση γιά τόν παγκόσμιο λόγο πού αύτοαποκαλύπτεται. Δέν υπάρχει πιό εύκολο πράγμα άπό τό νά έφευρίσκεις μυστικιστικές αιτίες, δηλ. φράσεις, έκεί δπου άποτυχαίνει δ υγιής κοινός νούς. Μήπως δμως ό κύριος Προυντόν δταν παραδέχεται δτι δέν καταλαβαίνει τίποτα άπό τήν ιστορική έξέλιξη τών άνθρώπων —καί τό παραδέχεται α οτό άφού χρησιμοποιεί τά ήνηρά λόγια γιά παγκόσμιο λόγο, θεό κλπ.—μήπως δέν ομολογεί έτσι αύτονόητα καί άναγκαστικά δτι είναι άνίκανος νά κατανοήσει τήν ο ί κ ο ν ο μι κ ή έ ξ έ λ ι ξ η ; Τί είναι ή κοινωνία, όποιαδήποιε κι άν είναι ή μορφή τ η ς ; Τό προϊόν τής αμοιβαίας δράσης των άνθρώπων. Μήπως οί Ανθρωποι είναι έλεύθεροι νά διαλέξουν αύττ'ν ή εκείνη τήν κοινωνική μορφή; Καθόλου. Υποθέστε έ'να ορισμένο ίπίπεδο άνάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμ-ων τών άνθρώπων καί θά έχετε μιάν άντίοτοιχη μορφή άνταλλαγής ( c o m m e r c e ) καί κ α τ α νάλωσης. Υποθέστε ορισμένες βαθμίδες άνάπτυΕης τής π α ραγωγής, τής άνταλλαγής καί τής κατανάλωσης καί θά έχετε μιάν Αντίστοιχη μορφή κονωνικής συγκρότησης, μιάν Αντίστοιχη όργάνωση ατήν οικογένεια, ατίς κάστες ή α:ίς τάξεις, μέ μιά λέξη, μιάν άντίοτοιχη κοινωνία πολιτών (société civ le). Υποθέστε μιά τέτια κοινωνίι σάν δοσμένη καί θά έχετε μιά άντίοτοιχη πολιτική κάτάαταοη (état politique) πού είναι μόνον ή έπίσημη έκφραση αύτής τής κοινωνίας. Αύτό δέ θά τό καταλάβει ποτέ ό κύριος Προυντόν, γιατί νομίζει δτι κάνει κάτι μεγάλο δταν άπό τό 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

χράτος (Etat) προσφεύγει στήν χοινωνία τών πολιτών, δηλ. άπό τήν Επίσημη συνόψιση τής κοινωνίας στήν Επίσημη κοινωνία. Δέν χρειάζεται νά πρσστέσουμε δτι οί άνθρωποι δέ διαθέτουν έλεύθερχ τ ί ς π α ρ α γ ω γ ι κ έ ς τ ο υ ς δυνάμεις —πσύ είναι ή βάση δλης τής ίστορίας τους—γιατί χάθε παραγωγιχή δύναμη είναι δύ/αμη πού καταχτήθηκε, προϊόν μιάς προηγούμενης δράσης. Οί παραγωγικές δυνάμεις είναι λοιπόν τό Αποτέλεσμα τής Εφαρμοσμένης Ενέργειας τών Ανθρώπων, δμως αύτή ή ίδια ή ενέργεια περιορίζεται άπό τίς συνθήκες δπου είναι τοποθετημένοι οί άνθρωποι, άπό τίς Αποχτημένες πιά παραγωγικές δυνάμεις, άπό τήν χοινωνιχή μορφή, πού ύ π ά ; χ ε ι πρίν ά π ' αύτούς, πού δέν τή δημιουργούν ο! ίδιοι, πού είναι προϊόν τής προηγούμενης γενιάς. Χάρη στό άπλό γεγονός, δ:ι κάθε έπόμεμενη γενεά βρίσκει παραγωγικές δυνάμεις πού Αποχτήθηκαν Από τήν προηγούμενη γενεά καί πού τής χρησιμεύουν σάν πρώτη ύλη γιά νέα παραγωγή, δημιουργείται μιά συνοχή στήν ίστορία τών Ανθρώπων, δημιουργείται ή ίστορία τής Ανθρωπότητας, πού γ ί νεται τόσο περισσότερο ίστορία τής Ανθρωπότητας, δσο περισσότερο Αναπτύσσονται οί παραγωγικές δυνάμεις τών Ανθρώπων χαί Επομένως χαί οί κοινωνικές τους σχέσεις. Ά π ό δώ βγαίνει Αναγκαστικά τό συμπέρασμα, δτι ή κοινωνική ίστορία τών Ανθρώπων είναι π ά ν τ α μόνον ή ίστορία τ ή ; Ατομικής τους Ανάπτυξης, είτε τό ξέρουν αύτό οί άνθρωποι, είτε δχι. Οί υλικές σχέσεις τους είναι ή βάση δλων τών σχέσεών τους ΟΕ ύλιχές αύτές σχέσεις δέν είναι τίποτα άλλο παρά οί Αναγκαίες μορφές πού μέσα σ* αύτές πραγματοποιείται ή ολική καί Ατομική τους δραστηριότητα. Ό κ. Π ρουν τόν μπερδεύει τίς ίδ;ες μέ τά πράγματα. Οί άνθρωποι δέν παραιτούνται ποτέ ά π ' αύτό πού Εχουν κερδί:·ι, αύτό δμως δέ σημαίνει δτι ποτέ δέν παραιτούνται Από τήν κοινωνική μορφή μέσχ στήν δποία Εχουν Αποχτήσει ορισμένες παραγωγικέ; δυνάμεις: τελείως Αντίθετα. Γιά νά μή στερηθούν τό άποτέλεσμα πού πέτυχαν, γιά νά μή χάσουν τούς καρπούς του πολιτισμού, οί άνθρωποι, Από τή στιγμή πού ό τρόπος τών σχέσεών τους (comn.crce) παύει ν' Αντιστοιχεί οτίς άποχτημένες παραγωγικές δυνάμεις, Αναγκάζονται νά Αλλάξουν δλες τίς κλήρο* ομημένες τους κοινωνικές μορφές.—Παίρνω Εδώ τή λέξη οχέσίΐς (commerce) στήν πιό πλατιά Εννοια πού Εχει στά γερμανικά «Verkehr». Λχ. τό προνόμιο, ό θεσμός τών συντεχνιών καί τών σωματείων, δλο: οί κανονισμοί τοΰ μεσαίωνα ήταν χοι- 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

SI»

νωνιχές σχέσεις πού Αντιστοιχούσαν μόνο στίς Αποχτημένες π α ραγωγικές δυνιμεις χαί στήν κοινωνική κατάσταση πού προϋπήρχε, κ ι ί Απ' δπου βγήκχν αύτοί οί θεσμοί. Κάτω ά π ' τήν προστασία τού συντεχνιακού καθεστώτος καί τών κανονισμών του, συσσωρεύτηκαν κεφάλαια, άναπτύχθηκε τό θαλάσσιο Εμπόριο, (δρύθηκαν Αποικίες—καί οί άνθρωποι θά Εχαναν άκριβώς αυτούς τούς καρπούς, άν προσπαθούσαν νά διατηρήσουν τίς μορφές Εκείνες, πού, κάτω άπ 1 τήν προστασία τους, ώρίμασαν αυτοί οί καρποί. Γι' αύτό είχαμε καί δυό ξεσπάσματα : τήν Επανάσταση τού 1640 καί τήν Επανάσταση τού 1688. "Ολες ο[ π α λιές οίχονομιχές μορφές, οί κοινωνικές σχέσεις, πού Αντιστοιχούσαν σ' αύτές, τό πολιτικό καθεστώς πού ήταν ή έπίσημη Εκφραση τής παλιάς κοινωνίας, τσακίστηκαν στήν 'Αγγλία. Οί οικονομικές μορφές, πού μέσα ο' αύτές παράγουν, καταναλώνουν, Ανταλλάσσουν οί άνθρωποι, είναι λοιπόν π α ρ ο δ ι κ έ ς κ α ί Ι σ τ ο ρ ι κ έ ς . Μέ τήν άπόχτηση νέων παραγωγικών δυνάμεων οί άνθρωποι άλλάζουν τόν τρόπο τής παραγωγής τους, χαί μέ τόν τρόπο παραγωγής Αλλάζουν δλες τίς οίχονομιχές σχέσεις, ποό ήταν μόνο οί άναγχαίες γι' αύτόν τόν ορισμένο τρόπο παραγωγής σχέσεις. Αύτό δέν τό Εχει καταλάβει ό κύριος Προυντόν καί άκόμα πολύ λιγότερο τό Εχει δείξει. 'Ανίκανος νά παρακολουθήσει τήν πραγματική κίνηση τής Ιστορίας, ό κύριος Προυντόν προσφέρει μιά φαντασμαγορία, πού Εχει τήν άςίωση νά είναι διαλεχτική φαντασμαγορία. Δέ νιώθει τήν υποχρέωση νά μιλήσει γιά τό XVII, XVI11, καί XIX αιώνα, γιατί ή ίστορία του ξετυλίγε ται στήν όμιχλώδικη σφαίρα τής φαντασίας καί βρίσκεται ψηλά πάνω άπό τόπο χαί χρόνο. Μέ δυό λόγια, δλα αύτά είναι παλιές χεγχελιανές φλυαρίες, δέν είναι Ιστορία, δέν είναι βέβηλη ίστορία—ίστορία τών άνθρώπων—άλλά ίερή Ιστορία—Ιστορία τών ίδεών. Σύμφωνα μέ τήν άποψή του ό άνθρωπος είναι άπλώς τό £ργανο ποό χρησιμοποιεί ή ίδέα ή ο αιώνιος λόγος γιά τήν Ανάπτυξή του. Οί έ ξ ε λ ί ξ ε ι ς γιά τίς όποιες μιλά ό κ. Προυντόν είναι οί Εξελίξεις πού διαδραματίζονται τ ά χ α στούς μυστικιστικούς κόλπους τής άπόλυτης ιδέας. "Αν ξεσχίσουμε τό παραπέτασμα αύτού τού μυστικιστικού τρόπου έκφρασης, τότε θά δούμε δτι δ κ. Προυντόν μάς δείχνει μέ ποιά τάξη είναι Αραδιασμένες μέσα στό κεφάλι του οί οικονομικές κατηγορίες. Δέ θά μού χρειαστεί πολύς κόπος γιά νά σάς Αποδείξω δτι αύτή 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

ή ταχτοποίηση είναι ταχτοποίηση ένός πολύ άταχτοποίητου κ ε φαλιού. Ό κύριος Προυντόν Αρχίζει τό βιβλίο του μέ ένα συλλογισμό γιά τήν ά ξ ί α , πού είναι τό άγαπημένο του θέμα. Δέ θέλω νά έπεχταθώ αύτή τή φορά στήν έξέταση αύτού τού σοφού συλλθ} ισμοϋ. Ή σειρά τών οικονομικών εξελίξεων τού αιώνιου λόγου άρχίζει μέ τόν κ α τ α μ ε ρ ι σ μ ό τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ς . Γιά τόν κύριο Προυντόν ό καταμερισμό«: τής έργαοίας είναι έντελώς άπλό πράγμα. Μήπως όμως τό καθεοτώς μέ τίς κάστες δέν ήταν ένας όριομένος καταμερισμός τής έργαοίας ; Μήπως τό συντεχνιακό σύστημα δέν ήταν ένας άλλος καταμερισμός τής έργασίας ; Και μήπως έ καταμερισμός τής έργασίας στή μανιφακτούρα, πού άρχίζει στήν 'Αγγλία στά μέσα τοϋ XVII αίώνα καί τελειώνει στο δεύτερο μισό τοϋ XV11I αίώνα, δέν είναι έ π ί σης δλότελα διαφορετικός άπό τόν καταμερισμό τής έργασίας στή μεγάλη βιομηχανία, στή σύγχρονη βιομηχανία ; Ό κύριος Προυντόν βρίσκεται τόσο μακριά άπό τήν ά λ ή θεια, πού παραλείπει άκόμα κι αύτό πού κάνουν οί βέβηλοι οικονομολόγοι. Ό τ α ν μιλά γιά τόν καταμερισμό τής έργασίας, δέν αισθάνεται τήν άνάγκη νά μιλήσει γιά τήν παγκόσμια ά γ ο ρ ά. Μήπως ομως ό καταμερισμός τής έργασϊας τοϋ XIV καί X V αίώνα, τότε πού δέν όπήρχαν άκόμα αποικίες, πού ή 'Αμερική δέν άπήρχε άκόμα γιά τήν Εύρώπη, πού ή Ανατολική 'Ασία όπήρχε μόνον μέσω τής Κωνσταντινούπολης, μήπως δέ θά έπρεπε v i διαφέρει ριζικά άπό τόν καταμερισμό τής έργασίας τοϋ XVII αίώνα, πού είχε κιόλας άναπτυγμένες άποικίε; ; Μά αύτό δέν είναι δλο. Τί άλλο είναι ολόκληρη ή εσωτερική όργάνωση τών λαών, δλες οί διεθνείς σχέσεις τους, έ*τός άπό έκφραση ένός όρισμένου καταμερισμού τής έργασίας; Καί δέν πρέπει άραγε ν' αλλάξουν μέ τήν άλλαγή τοϋ καταμερισμοό τής έργασίας; Ό κύριος Προυντόν τόσο λίγο έχει καταλάβει τό ζήτημα τοϋ καταμερισμού τής έργασίας, πού δέν άναφέρει κάν τό χ ω ρισμό τής πόλης άπό τό χωριό πού πραγματοποιήθηκε λ χ . στή Γερμανία άνάμεσα στόν ένατο καί δέκατον αίώνα. "Ετοι γιά τόν κύριο Προυντόν ό χωρισμός αύτός γίνεται αιώνιος νόμος, γιατί δέ γνωρίζει ούτε τήν προέλευσή του, ούτε τήν άνάπτυξή του. Γι' αύτό σ' δλο του τό βιβλίο μιλά αάν νά έπρόκειτο, α ϊ - 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

521

τό τό προϊόν ένός καθορισμένου τρόπου παραγωγής νά έξαχολουθήσει νά οπάρχει ώς τή συντέλεια του κόσμου. "Ολα δσα Αραδιάζει ό χύριος Προυντόν γιά τόν καταμερισμό τής έργασίας είναι μονάχα μιά περίληψη, χαί μάλιστα μιά πολύ έπιφανειαχή. πολύ άτελής περίληψη αύτών πού έχουν πεί πρίν άπ* αύτόν ό Ά ν τ α μ Σμίθ καί χιλιάδες άλλοι. 'Η δεύτερη έξέλιξη εί/αι οί μ η χ α ν έ ς . *Η σχέση άνάμεσα στόν καταμερισμό τής έργασίβς καί στίς μηχανές είναι πέρα γιά πέρα μυστικιστική στόν χύριο Προυντόν. Σέ χάθε είδους καταμερισμό τής έργασίας άνήχουν ειδικά έργαλεία παραγωγής. Λ χ . άπό τά μέσα τού XVII ώς τά μέσα τού XVIII αίιίνα, οι άνθρωποι δέ φτιάχναν δλα τά πράγματα μέ τό χέρι. Είχαν έργαλεία καί μάλιστα πολύ πολύπλοκα έργαλεία, όπως μπάγκους, πλοία, μοχλούς, κτλ. κτλ. Δέν υπάρχει λοιπόν πιό γελοίο πράγμα άπό τό v i θεωρείς γενικά τίς μηχανές συνέπεια του καταμερισμού τής έργασίας. θ έ λ ω άχόμα νά παρατηρήσω, δτι έπειδή ό χύριο; Προυντόν δέν κατανόησε τήν ίστορική προέλευση τών μηχανών, κατάλαβε άχόμα λιγότερο τήν έξέλιξή τους. Πρίν τό 1825, τήν έποχή τής πρώτης παγκόσμιας κρίσης—μπορεί νά πεί κονείς—οί άνάγκες τής ; ατανάλωοης αίξαιναν γενικά πιό γρήγορα άπό τήν παραγωγή καί ή έξέλιξη τών μηχανών άνολουθούσε άναγκαστικά τίς άνάγκες τής άγοράς. Ά π ό τό 1825 καί οώ ή εφεύρεση κοί ή χρήση τών μηχανών είναι μόνο τό άποτέ)εσμα τοϋ πολέμου άνάμεσα στους έπιχειρηματίες καί τούς έργάτες. Καί αύτό πάλι είναι σωστό μόνο γιά τήν Α γ γ λ ί α . "Οσο γιά τά εύρωπαΓκά έθνη, ό συναγωνισμός πού τούς έκανε ή Α γ γ λ ί α τόσο στή δική τους όσο καί στήν παγκόσμια άγορά ιίναι πού τά έξανάγκασε νά χρησιμοποιήσουν μηχανές. "Οσο γιά τή βόρεια Α μ ε ρική, τέλος, ή εισαγωγή τών μηχανών ήταν έδώ συνέπεια τόσο τού συναγωνισμού μέ τούς άλλους λαούς, δσο καί τής έλλειψης έργατικών χεριών, δηλ. τής δυσαναλογίας άνάμεσι στόν άριθμό τών κατοίκων καί στίς βιομηχανικές άνάγκες τής βόρειας Α μ ε ρικής. Ά π ' ολα αύτά μπορείτε νά συμπεράνετε τί όξύνοια άναπτύσσει ό κύριος Προυντόν, δταν έπικα?ε'ται τό σκιάχτρο το·> συνογωνιομού σάν τρίτη έξέλιξη, σάν άντίθεση τών μηχανών. Τέλος είναι γενικά παράλογο στ' άλήθεια, πλάϊ στόν καταμερισμό τής έργαοίας, στό συναγωνισμό, στήν πίστη κτλ. νά χάνεις τίς μ η χ α ν έ ς οικονομική κατηγορία. 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

Ή μηχανή ([vac τόσο λίγο οικονομική κατηγορία δσο χαί τί βόδι πού σέρνει τό αλέτρι. Έ σημερινή χ ρ ή σ η τών μηχανών άνήχει στίς συνθήκες τοϋ σημερινού οικονομικού μας συστήματος, ό τρόπος δμως έχμ.τάλλευοη; τών μηχανών είναι κάτι όλότελα τό διαφορετικό άπό τίς ίδιες τίς μηχανές. Τό μπαρούτι μένει μπαρούτι, είτε τό χρησιμοποιεί κανείς γιά νά τραυματίσει έναν άνθρωπο, είτε γιά νά θεραπεύει τίς πληγές τού τραυματία. 'Ο κύριος ΙΙρουντόν ξεπερνά τόν έαυτό του οταν άναπτύσσει στό μυαλό του μέ τή σειρά πού τά άπαριθμώ έδώ. τό συναγωνισμό, τό μονοπώλιο, τούς φόρους ή τήν άστυνομία, τό εμπορικό ισοζύγιο, τήν πίστη, τήν ίδιοχτηαία. Σχεδόν ολόκληρο τό πιστωτικό σύστημα στήν 'Αγγλία είχε άναπτυχθϊί πλέρια στίς άρχες τού XVIII αιώνα, πρίν άπό τήν έφεύρεση τών μηχανών. Ί Ι κρατική πίστη ήταν μονάχα ένας νέος τρόπος γιά νά αύξαίνουν τους φόρους καί νά ίκανοποιούν τίς καινούργιες ά ν ά γ κες πού δημιούργησε ή άνάληψη τής εξουσίας άπό τήν άστική τάξη. Τέλος ή ί δ ι ο χ τ η α ί α άποτελεί τήν τελευταία κ α τ η γορία στό σύστημα τού χυρίου Προυντόν. Στόν πραγματικό κόσμο άπεναντίας ό καταμερισμός τής έργασίας χαί όλες οί υπόλοιπες κατηγορίες τού χυρ'ου ΙΙρουντόν, είναι χοινωνιχές σχέσεις, πού το σύνολο τους άποτελεί αύτό πού σήμερα όνομάζεται ί δ ι ο χ τ η α ί α . "Εξω ά π ' α ύ τ έ ς τίς σχέσεις ή ά σ τ ι χ ή ίδιοχτησίχ δέν είναι τίποτα άλλο άπό μιά μεταφυσική ή νομική αυταπάτη. Ί Ι ϊδιοχτηοία μιάς άλλης έποχής, ή φεουδαρχική ίδιοχτηαία, άναπτύσσεται μέσα σέ ολότελα διαφορετικές κοινωνικές σχέσεις. 'Οταν έ κύριος Προυντόν κάνει τήν ίδιοχτηαία αυτοτελή σχέση, κάνε: κάτι παραπάνω άπό απλό μεθοδολογικό λάθος. 'Αποδείχνει καθαρά δτι δέ συνέλαβε τό δεσμό π ο υ συνδέει δλες τής μορφές τής ά σ τ ι κ ή ς παραγωγής, δτι δέν έχει νιώσει τον ι σ τ ο ρ ι κ ό καί π α ρ ο δ ι κ ό χαρακτήρα τ ώ ν μορφών παραγωγής σέ μιάν ορισμένη έποχή. Ό κύριος Προυντόν πού δέ βλέπει δτι οί κοινωνικοί μας θεσμοί είναι π ρ ο ϊ ό ν τ α τής ιστορίας, πού δέν καταλαβαίνει ούτε τήν προέλευσή τους, οδτε τήν έξέλιξή τους, μπορεί νά υποβάλλει τούς θεσμούς α υ τ ο ύ ς μόνο σέ δογματική κριτική. "Ετσι λοιπόν ό κύριος ΙΙρουντόν είναι υποχρεωμένος νά καταφύγει σέ ένα π λ ά σ μ α τ ή ς φ α ν τ α σ ί α ς , γιά ν ά έ ξ η γ ή σει τήν εξέλιξη. Φαντάζεται δτι ό καταμερισμός τής έργασίας, ή π ί - 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

530

στη, ot μηχανές κτλ., δτι δλα αυτά Εφευρέθηκαν γιά νά Εξυπηρετούν τήν Εμμονή του ιδία, τήν ίδέα τής ισότητας. Ή έξήγησή του έχει μιά νόστιμη άπλοΐκότητα. Τά πράγματα αυτά τά Ε^εύρανε γιά τήν ισότητα, δυστυχώς δμως στράφη*αν Ε-άντια στήν ισότητα. Αύτός είναι δλος του ό συλλογισμός. Δηλαδή ξεκινά άπό μιάν υπόθεση που την Επινόησε αυθαίρετα, κι Επειδή ή πραγματική εξέλιξη καί τό πλάσμα τής φαντασίας του άντιφάσκουν μεταξύ τους σέ χάθε βήμα, συμπεραίνει δτι έδώ όπάρχει άντίφαση. Στό μεταξύ κρύβει δτι πρόκειται μόνο γιά μιάν άντίφαση άνάμεσα οτίς Εμμονες ιδέες του χαί στήν πραγματική κίνηση. 'Ετσι ό κύριος Προυντόν, χυρίως άπό Ελλειψη Ιστορικών γνώσεων, δεν πρόσεξε δτι ot άνθρωποι άναπτυσσονςας τίς π α ραγωγικές τους δυνάμεις, δηλαδή ζώντας, άναπτΰσσοον δρισμένες σχέσεις άνάμεσα τους χαί δτι τό είδος αύτών τών σχέσεων Αλλάζει άναγχαστιχά μαζί μέ τή μεταβολή χαί τήν Ανάπτυξη αύτών τών παραγωγικών δυνάμεων. Δέν είδε δτι οί ο ί χ ο ν ο μ ι χ έ ς κ α τ η γ ο ρ ί ε ς είναι μόνο ά φ α ι ρ έ σ ε ι ς αύτών τών π ρ α γ ι α τ ι χ ώ ν σχέσεων, δτι είναι Αλήθειες τόσο μόνο, δσο όπάρχουν αύτές ο£ σχέσεις. Έ τ σ ι πέφτει στήν π λ ά ν η τών άστών οικονομολόγων, πού σ' αύτές τίς οίχονομιχές κατηγορίες βλέπουν αιώνιους νόμους χι δχι Ιστορικούς νόμους, πού ισχύουν μόνο γιά μιάν ορισμένη ίοτοριχή άνάπςυξη, γιά μιάν ορισμένη άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων. Ά ν τ ί ς έπομένως νά θεωρεί τίς πολιτικο-οικονομ'κές κατηγορίες σάν άφαιρέσεις άπό τίς πραγματικές παροδικές Ιστορικές κοινωνικές σχέσεις, έ κύριος Προυντόν, χάρη σέ μιά μυστικιστική άναοτροφή βλέπει τίς π ρ α γ ματικές σχέσεις μόνο σ ι ν Ενσαρκώσεις αύτών τών άφαιρέσεων. Αύτές ο( ίδιες οί Αφαιρέσεις είναι τύποι πού άπό καταβολής κόσμου χοιμόνταν στούς κόλπους τού θεού-πατρός. Έ δ ώ ώστόσο τόν καλό μας τόν κύριο Προυντόν τόν π ι ά νουν δυνατοί πνευματικοί σπασμοί. Ά ν δλες αύτές οί οικονομικές κατηγορίες είναι έκπορίύσεις τής Θε1χ))ς ναρ5ιάς, άν είναι ή άπόκρυφη καί αιώνια ζωη τών άνθρώπων, πώς συμβαίνει τότε πρώτα, νά όπάρχει έξέλιξη καί δεύτερο, ό κύριος Προυντόν νά μήν είναι συντηρητικό; ; Ε ξ η γ ε ί αύτές τίς ολοφάνερες Αντιφάσεις, μ* Ενα ολόκληρο σύστημα τού Ανταγωνισμού. Γιά νά φωτίσουμε τό σύστημα αύτό τού άνταγωνισμού άς πάρουμε ένα παράδειγμα. Τό μ ο ν ο π ώ λ ι ο είναι καλό, γιατί είναι μιά οίκονομιχή 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

κατηγορία, δηλαδή μιά Εκπόρευση του θεοϋ. Ό συναγωνισμός είναι χαλές, γιατί χι αυτές ίχίοης είναι οικονομική κατηγορία. Αύτό δμως πού δέν είναι χαλέ, είναι ό τρόπος πού πρα·>ματοποιούνταΐ τό μονοπώλιο καί ό συναγωνισμός. Κι αύτό πού είναι άχόμα χειρότερο, είναι οτι τό μονοπώλιο val ό συναγωνισμός άλληλοτρώγονται. Τί νά κάνουμε; Μιά καί οί δυό αύτές αιώνιες ιδέες τοΰ θεού άντιφάσκουν, τοΰ φαίνεται ολοφάνερο Set καί στούς κέλπους του θεού υπάρχει μιά σύνθεση τών δυό αύτών ιδεών, όπου τά κακά τοΰ μονοπωλίου Εξουδετερώνονται μέ τό συναγωνισμό καί άντίστροφα. Ή πάλη άνάμεσα στίς δυό Ιδεε; θά Εχει σάν τελικό άποτέλεσμα νά προβάλει μόνο ή καλή πλευρά. Τή μυστική αύτή ίδέα πρέπει νά τήν άποσπάσουμε άπ' τό θεό, ύστερα νά τή βάλουμε σ' Εφαρμογή κι δλα θά πάνε έν τάξει. "Ολο ι ό ζτ'τημα είναι νά άποκα/.ύψουμε τέν τύπο πού κρύβεται στό σκοτάδι τοΰ άπρίοωπου λόγου τής άνθρωπότητας. Ό κύριος Προυντόν δίχως νά διστάσει ούτε στιγμή, παρουσιάζεται σάν ό άνθρωπος πού άποκάλυψε αύτό τό μυστικό. Προσέξτε δμως μιά στιγμή τήν πραγματική ζωή. Στή σύγχρονη οικονομική ζωή δέ βρίσκετε μονάχα τό συναγωνισμό καί τό μονοπώλιο, μά καί τή σύνθεσή τους, πού δέν είναι τ ύ π ο ς , μά κ ί ν η σ η . Τό μονοπώλιο γεννά τό ουναγωνισμό, ό ουναγωνισμός γεννά τό μονοπώλιο. Ί Ι έξίοωση αύτή ώοτόσο δέν π α ραμερίζει καθόλου τίς δυσκολίες τής σημερινής κατάστασης δπως τό φαντάζονται οί άστοί οικονομολόγοι, μά κάνει μόνο νά δημιουργείται μιά άκόμα πιό δύοκολη καί μπερδεμένη κατάσταση. "Αν λοιπόν άλλάξετε τή βάση, πού πάνω της στηρίζονται οί σύγχρονες οικονομικές σχέσεις, άν καταστρέψετε τό σημεριτ ρ ό π ο παραγωγής, δέν καταστρέφετε μόνο τό συναγωνισμό, τό μονοπώλιο καί τόν άνταγωνισμό τους, μά καί τήν ένότητά τους, τή σύνθεσή τους, τήν κίνηση, πού άποτελεί τήν πραγματική ίσορόπηση τοΰ συναγωνισμού καί του μονοπω/ίου. Τώρα θά σάς φέρω ένα παράδειγμα άπό τή διαλεχτική τοϋ κυρίου Προυντόν. Ή Ε λ ε υ θ ε ρ ί α καί ή σ κ λ α β ι ά άποτελούν έναν άνταγωνισμό. Δέ χρειάζεται νά μιλήσω ούτε γιά τίς καλές, ούτε γιά τίς κακές πλευρές τής έλευθερίας. "Οσο γιά τή σκλαβιά, δέ χρειάζεται νά μιλήσω γιά τίς κακές της πλευρές. Τό μόνο πράγμα πού πρέπει νά Εξηγηθεί είναι ή καλή πλευρά τής σκλα- 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

525

βιάς. Δέν πρόκειται γιά τήν έμμεση σκλαβιά, γιά τ ή σκλαβιά τών προλεταρίων, πρόκειται γιά την άμεση σκλαβιά, γιά τή σκλαβιά τών μαύρων στό Σουρινάμ, στή Βραζιλία, στίς νότιες πολιτείες τής βόρειας 'Αμερικής. Ή άμεση σχλαβιά είναι ό άξονας τού σημερινού μ α ; 6ιομηχανισμού, άκριβώς δπως οί μηχανές, ή πίστη κ τ λ . Χωρίς σκλαβιά δέ θά όπάρχει β ζ μ π ά κ ι , χωρίς β α μ π ά κ ι δέ θά υ π ά ρ χει σύγχρονη βιομηχανία. Μονάχα ή σκλαβιά έδοσε στίς ά π ο ι κ ί ε ; τήν άξία του;, οί άποικίες δημιούργησαν τό παγκόσμιο έμπόριο, καί τό παγκόσμιο έμπόριο είναι ό άπαραίτητυς ορός γιά τή μηχανοκίνητη μεγάλη βιομηχανία. "Ετσι καί οί άποικίες τού παλιού κόσμου, πρίν ά π ' τό έμπόριο τών μαύρων, έδιναν μόνον πολύ λίγα προϊόντα καί δέν ά λ λ α ζ α ν αισθητά τήν δψη τού κόσμου. Ά ρ α ή σκλαβ-ά είναι μιά οικονομική κατηγορία πρωταρχικής σημασίας. Χωρίς τή σκλαβιά ή βόρεια Α μ ε ρ ι κ ή , τό πιό προοδευμένο έθνος, θά μετατρεπόταν σέ πατριαρχική χ ώ ρα. Σβήστί άπό τό χάρτη τών εθνών τ ή βόρεια Α μ ε ρ ι κ ή καί θά έχετε τήν άναρχία, τήν πλέρια π α ρ α κ μ ή τού έμπορίου καί τού νεότερου πολιτισμού. Ά ν δμως έξαφανίζατε τ ή σκλαβιά, θά σβήνατε τήν Α μ ε ρ ι κ ή άπό τό χάρτη τών έθνών. "Ετσι λοιπόν καί ή σκλαβιά, μιά καί είναι οικονομική κατηγορία, ο π ά ρ χει άπό καταβολής κόσμου σ' δλους τ ο ύ ; Λαούς. Οί νεότεροι λαοί χ χ τ ά φ ε ρ α ν μόνο νά συγκαλύψουν τ ή σκλαβιά στήν πατρίδα τους καί νά τήν εισαγάγουν ά ν ο ι χ τ ά στό Νέο Κόσμο. Τί νά κάνει λοιπόν τώρα ό καλός μας κύριος Προυντόν, ύστερα ά π ό τ ο ύ ; στοχασμούς αΰτούς γιά τ ή σχλαβιά ; Γυρεύει τή σύνθεση τής Ελευθερίας χαί τής σκλαβιάς, τήν άληθινή χρυσή μέση όδό (juste milieu), μ ' ά λ λ α λ ό γ ι α : τήν ίσοροπία άνάμεσα στή σκλαβιά χαί τήν έλευθερία. ^ Ό χύριος Προυντόν χ α τ ά λ α β ε πολύ χ α λ ά δτι οί άνθρωποι φτιάχνουν τό πανί, τό λινό, τά μεταξωτά χ α ί είναι χάτι πού κ α τ ά λ α β ε ένατέτιο μιχροπράγμα I Α ν τ ί θ ε τ α , 6 κύριος Προυντόν δέν κατάλαβε δτι οί άνθρωποι, άνάλογα μέ τίς παραγωγικές τους δυνάμεις, π ι ρ ά γ ο υ ν κ ι ί τίς κ ο ι ν ω ν ι κ έ ς σχέσεις, μέσα στίς όποιες παράγουν τό πανί καί τό λινό. Ά κ ό μ α λιγότερο κατάλαβε ό κύριος Ιΐρουντόν δτι οί άνθρωποι πού π α ρ ά γουν τίς κοινωνικές σχέσεις άνάλογα μέ τον τρόπο τής υλικής παραγωγής τους, παρόγοον καί τίς ι δ έ ε ς , τίς κ α τ η γ ο ρ ί ε ς , δηλαδή τήν άφηρημένη, ιδεατή έκφραση, άκριβώς αύτών 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

τών χηνωνιχών σχέσεων. Οί κατηγορίες λοιπόν είναι τόσο λ ί γο αιώνιες, δσο άχριβώς χαί οί σχέσεις πού έχφράζουν. Είναι ιστορικά χαί παροδικά προϊόντα. Τελείως άντίθετα, γιά τόν χ ό ριο ΙΙρουντόν, οί άφαιρέοεις, οί κατηγορίες είναι ή πρωταρχική αιτία. Κατά τ ή γνώμη του, οί κατηγορίες, οί άφαιρέσεις, κι δχι οί άνθρωποι, δημιουργούν τήν ιστορία. Ή Αφ α ί ρ ε σ η , ή κ α τ η γ ο ρ ί α π α ρ μ έ ν η ο ά ν τ έ τ ι α , δηλ. άποοπαομένη άπό τούς άνθρώπους κα ί την ολική τους δράοη, είναι φυοικά Αθάνατη, άναλλοίωτη, χωρίς αισθήσεις, είναι μόνο πλάσμα τοϋ καθαρού λόγου, πράγμα πού πάει νά πει μονάχα οτι ή Αφαίρεση, σάν τέτια, είναι Αφηρημένη—πρόκειται δηλαδή γιά μιά μεγαλόπρεπη ταυτολογ'α! Έ τ σ ι χαί οι οικονομικές σχέσεις, παρμένες μέ τή μορφή τών κατηγοριών, είναι γιά τόν κύριο Ορουντον αιώνιοι τύποι πού ί έ γνωρίζουν ούτε προέλευση ούτε προοδο. "Ας τό πούμε μ' άλλο τρόπο : Ό κ. Προυντόν δέν ισχυρίζεται άμεσα οτι ή Α σ τ ι κ ή ζ ω ή είναι γι'αύτον α ι ώ ν ι α Α λ ή θ ε ι α . Τό λέει έμμεσα, θεοποιώντας τίς κατηγορίες πού έχφράζουν τίς άοτιχές σχέσεις μέ τή μορφή τ ή ; ιδέας. Παίρνει τά προϊόντα τής άστιχής κοινωνίας γιά αύτοδημιούργητες αιώνιες ούοίες, πού είναι προικισμένες μέ δική τους ζωή, Αφού τοϋ π α fοιιοιοζονται μέ τή μορφή κατηγοριών, μέ τή μορφή τής ιδέας. Έ τ σ ι δέ βγαίνει έξω άπό τόν άστιχό ίρίζοντα. ' Ε η ε ι ί ή χειρίζεται τίς άοτιχες ιδέες, οάν νά ήταν αιώνια άληθινές, άναζητά τή σύνθεση αύτών τών ίδεών, τήν ίσοροπία τους, χαί δέ βλέπει δτι ό τρόπος πού ίσοροποϋν οτμερα είναι ό μοναδικός δυνατός τρόπος. Στήν πραγματικότητα χάνει Ζ,τι χάνουν δλοι οι καλοί ά στοί. "Ολοι τους λένε δτι ό συναγωνισμός, τό μονοπώλιο χ τ λ . κατ' άρχήν, δηλ. παρμένα σάν άφηρημένες ιδέες, είναι οί μόνες βάιεις τής ζωής, στήν πράξη δμως δέν είναι καθόλου τέλειες. "Ολοι τους θϊλουν τό συναγωνισμό, χωρίς τίς ολέθριες συνέπειες τοϋ συναγωνισμού. Ό λ ο ι τους θέλουν τό άδύνατο, δηλαδή θέλουν άστιχούς δρους ζωής, χωρίς τίς άναγχαίες συνέπειες αύτών τών όρων. "Ολοι τους δέν καταλαβαίνουν δτι ή Αστική μορφή τής π α ραγωγής είναι ίστοριχή χαί παροδιχή μορφή, Αχριβώς δπως ήταν χαί ή φεουδαρχική μορφή. Τό λάθος αύτό προέρχεται άπό τό δτι γι' αύτούς ό άστός άνθρωπος είναι ή μόνη δυνατή βάοη χάθε κοινωνίας, Από τό δτι δέ μπορούν νά φαντασθούν μιά χοινωνιχή χατάσταση, δπου ό άνθρωπος θά είχε πάψει νά είναι άοτός. 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

Ό κύριος Προυντόν είναι λοιπόν άναγκαστικά δ ο γ μ α τ ι κ ό ς . Ή Ιστορική κίνηση πού άνατρέπει τό σημερινό κόσμο, Αναλύεται γι'αύτόν στό πρόβλημα νά dvoκαλύψει τή σωστή ίσοροπία, τή σύνθεση δυό Αστικών ιδεών. "Ετσι μέ μιά άπλή πονηριά τό έπιδέξιο παλικάρι Ανακαλύπτει τήν κρυμένη σκέψη του θεού, τήν ένότητα τών δυό Απομονωμένων ιδεών, ποό είναι δυό Απομονωμένες ιδέες, μόνο γιατί ό κύριος ΙΙρουντόν τίς έχει Απομονώσει άπό τήν π ρ α χ τ ι χ ή ζωή, Από τή σημερινή παραγωγή, πού είναι ό συνδυασμός τών πραγματικοτήτων πού Εκφράζουν αύτές οί ιδέες. Στή θέςη τής μεγάλης ιστορικής κίνησης, πού ξεπηδά άπό τή σύγκρουση άνάμεσα στίς Αποχτημένες πιά παραγωγικές δυνάμεις τών άνθρώπων καί στις κοινωνικές τους σχέσεις, πού δέν άνταποχρίνονται πιά σ' αύτές τίς παραγωγικές δυνάμεις, στή θέση τών φοβερών πολέμων πού προετοιμάζονται άνάμεσα στίς διάφορες τάξ«ις ένός έθνους, Ανάμεσα στά διάφορα έ θνη, στή θέση τής πραχτιχής χαί βίαιης δράσης τών μαζών πού μόνο αύτή θά μπορέσει νά χρίνει τήν έκβαση αύτών τών συγκρούσεων, στή θέση αύτής τής περιεχτικής, άδιάκοπης καί πολύπλοκης κίνησης, ό χύριος Προυντόν βάζει τήν αηδιαστική κίνηση τοΰ κεφαλιού του. Dt σοφοί δηλαδή, οί άνθρωποι πού τά κ α ταφέρνουν νά Αποσπάσουν μέ πονηριά άπό τό θεό τήν Ενδόμυχ η σκέψη του, φτιάγνουν τήν Ιστορία. Έ ν ώ ό ά π / ό ς λαός πρέπει μόνο νά έφαρμόζει τίς άποκαλύψεις τους. Καταλαβαίνετε τώρα γιατί ό κύριος Προυντόν είναι χηρυγμένος εχθρός κάθε π ο λ ι τικού κινήματος Ί Ι λύση τών σύγχρονων προβλημάτων δέ βρίσκεται γ ι ' α ύ τ ό ν στή δημόσια δράση, μά στις διαλεχτιχές κυκλικές κινήσεις μέσα στό κεφάλι του. Μιά καί γι*αύτόν ot κατηγορίες είναι et κινητήριες δυνάμεις, δέ χρειάζεται νά άλλάξουμε τήν πραχτική ζωή, γιά νά άλλάξουμε τίς κατηγορίες. Ά * ρ ' β ώ ς τό Αντίθετο: πρέπει νά άλλάξουμε τίς κατηγορίες καί τότε ή ά λ λαγή αύτή θά Εχει σάν συνέπεια τήν άλλαγή τής πραγμα-ίικής κοινωνίας. Στήν έπιθυμία του νά συμφιλιώσει τίς άντιςάσεις, ό χ. Προυντόν δέ βάζει χάν τό ερώτημα στον έαυτό του, άν στ'Αλήθεια δέν πρέπει ν' Ανατραπεί ή βάση αύτών τών Αντιφάσεων. Μοίΐζει πέρα γιά πέρα μέ τόν πολιτικό δογματιστή που θέλει νά βλέπει στό βασιλιά, στή βουλή τών άντιπροαώπων χαί οτή βουλή τών όμοτίμων, ούσιαστιχά συστατικά τής κηνωνιχής ζωής. αιώνιες κατηγορίες. Μονάχα, γυρεύει νά βρει Εναν καινούργιο τύπο 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

γιά νά ίαοροπήσει αύτές τίς δυνάμει;, πού ή ίσοροπία τους βρίσκεται άκριβως στή σημερινή χίνηαη, όπου ή μιά ά π ' τίς δυνάμεις αύτές είναι πότε νικητής, πότε δούλος τής άλλης. "Ετσι τό XVIII αίώνα, Ενα αωρό μέτρια κεφάλια άσχολούνταν νά βρουν τό μοναδικό σωστό τύπο γιά νά φέρουν σέ ίσοροπία τίς κοινωνικές τάξεις, τούς εύγενείς, τό βασιλιά, τίς βουλές κλπ. Καί μέαα σέ μιά νύχτα Εξαφανίστηκαν δλα, καί ό βασιλιάς, καί ή βουλή καί οί εύγενείς. Ή σωστή ίσοροπία σ' αύτό τόν άνταγωνισμό ήταν ή άνατροπή δλων τών κοινωνικών σχέσεων πού χρησίμευαν σάν ράαη σ' αύτά τά δημιουργήματα τής φεουδαρχίας καί στόν άνταγωνισμό αύτών τών φεουδαρχικών δημιουργημάτων. 'Επειδή ό κύριος Προυντόν άπό τή μιά μεριά βάζει τίς αίώνιες ιδέες, τίς κατηγορίες τοϋ καθαρού λόγου, καί άπό τήν άλλη μεριά βάζει τούς άνθρώπους καί τήν πραχτική τους ζωή, πού σύμφωνα μ' αύτόν είναι ή έφαρμογή αύτών τών κατηγοριών, βρίσκετε σ' αύτόν άπό τήν άρχή Ενα δυϊσμό ( J u a l i s m u s ) άνάμεσα στή ζωή καί τις ίδέες, άνάμεσα ατήν ψυχή καί τό σώμα —Ενα δυϊσμό πού έπαναλαβαίνεται μέ πολλές μορφές. Βλέπετε τώρα δτι ό άνταγωνισμός αύτός δέν είναι τίποτ' άλλο άπό τήν άνικανότητα τοϋ κυρίου Προυντόν νά κατανοήσει τή γήινη προέλευση καί τή βέβηλη ίστορία τών κατηγοριών πού θεοποιεί. Τό γράμμα μου είναι χιόλας πολύ μεγάλο χαί δέ μπορώ νά μιλήσω άχόμα χαί γιά τό γελοίο τρόπο πού ό κύριος Προυντόν κρίνει τόν κομμουνισμό. Γιά τήν ωρα πρέπει νά παραδεχθώτε δτι Ενας άνθρωπος πού δέν Εχει καταλάβει τή σύγχρονη χοινωνιχή κατάσταση είναι άχόμα λιγότερο σέ θέση νά καταλάβει τήν χίνηαη πού πάει νά τήν άνατρέψει χαί τίς φιλολογικές έχδηλώσεις αύτής τής έπαναστατιχής χίνησης. Τ ό μ ο ν α δ ι κ ό σ η μ ε ί ο , δπου συμφωνώ πέρα γιά πέρα μέ τόν χύριο Προυντόν είναι ή άηδία πού νιώθει γιά τό σοσιαλιστιχό συναισθηματισμό. Ά π ό πρωτήτερα κιόλας είχα γίνει άντιπαθής μέ τούς χλευασμούς μου γιά τόν ήλίθιο, αυναισθημαματικό, ούτοπικό σοσιαλισμό. Μά μήπως ό κύριος Προυντόν δέν Εχει παράξενες αύταπάτες, όταν άντιπαρατάσσβι τό δικό του συναιοθηματιαμό τοϋ μικροαστού—έννοώ τίς φλυαρίες του γιά τό γάμο, τή συζυγική άγάπη κι δλες αύτές τίς κοινοτοπίες—στό σοοιαλιστικό συναισθηματισμό, πού λ χ . στό Φουριέ, είναι πολύ βαθύτερος άπό τίς φουσκωμένες πλαδαρότητες τοϋ χαλοϋ μας Προυντόν; Νιώθει κι ό ίδιος τόσο καλά τή μηδαμ'.νότητα τών 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

529

Επιχειρημάτων του, τήν ολοκληρωτική τοι> ανικανότητα νά μιλά γι' αύτά τά πράγματα, πού ξεσπά άουγχράτητα ο» λύσα, ρητορεύει, καμώνεται τόν irae hominis probl 1 πού άφρίζει, βλαστημά, καταγγέλλει, φωνάζει: ά τ ι μ ί χ ΐ ξεσηκώνει τόν χόσμο, χ τ υ πιέται καί χαυχιέται μπρός στό θεό καί τούς άνθρώπους ότι δέν Εχει καμιά σχέση μέ τίς σοσιαλιστικές ποταπότητες ! Δεν κριτικάρει τούς σοσιαλιστικούς συναισθηματισμούς ή αύτά πού τά θεωρεί συναισθηματισμούς. Σάν άγιος, σάν πάπας, άφορίζει τούς φτωχούς άμαρτωλούς καί ψέλνει ύμνους δόξας στή μιχροαστιχή τάξη χαί στίς άθλιες, πατριαρχικές αυταπάτες γιά τήν αγάπη χαί τό προσφιλές σπιτάκι. Κι αύτό δεν είναι χαθόλου τυχαίο. '() χύριος ΙΙρουντόν είναι άπό τήν χορυφή ώς τά νύχια φιλόοοφος, οικονομολόγος τής μικροαστικής τάξης. Σέ μιά προοδευμένη χοινωνία καί κάτω άπό τήν άνάγκη τής χατάστασής του, ό μικροαστός γίνεται άπό τή μιά σοσιαλιστής καί άπό τήν άλλη οικονομολόγος, δηλαδή θαμπώνεται άπό τό μεγαλείο τής μεγαλοαστικής τάξης και νιώθει συμπόνια γιά τά βάσανα τοϋ λαού. Είναι μαζί καί άστός καί λαός. Στό βάθος τής συνείδησής του περηφανεύεται δτι είναι άμερόληπτος, δτι Εχει βρεί τή σωστή ίσοροπία πού διατυπώνει τήν άξίωση νά είναι κάτι άλλο άπό τήν σωστή μέση όδό (juste milieu). "Ενας τέτιος μικροαστός θεοποιεί τήν ά ν τ ί φ α σ η , γιατί ή άντίφαση είναι ό πυρήνας τής ουσίας του. Είναι άπλώς ή κοινωνική άντίφαση, μεταφερμένη στήν πράξη. Είναι υποχρεωμένος νά δικαιώνει στή θεωρία, αύτό πού είναι στήν πράξη, καί ό κύριος Προυντόν Εχει τήν τιμή νά είνιι ό επιστημονικός Ερμηνευτής τής γαλλικής μικροαστικής τάξης, πράγμα πού είναι πραγματική τιμή, γιατί ή μικροαστική ταςη θά είναι ούσιαστικό συστατικό σέ δλες τίς κοινωνικές επαναστάσεις πού έτοιμάζονται. Ηά ήθελα πολύ νά σάς Εστελνα μαζί μέ αύτό τό γράμμα καί τό βιβλίο μου γιά τήν πολιτική οίκονομία, ώς τώρα όμως δέν κχτάφερα νά Εκδόσω τό Εργο αύτό καί τήν κριτική γιά τούς γερμανούς φιλόσοφους χαί σοσιαλιστές, γιά τήν οποία σάς μίλησα στίς Βρυξέλλες. Δέ μπορείτε νά φανταστείτε σε τί δυσκολίες σκοντάφτει μιά τέτια Εκδοση στή Γερμανία, άπό τή μιά μεριά Εκ μέρους τής άστυνομίας, άπό τήν άλλη Εκ μέρους των βιβλιοπωλών πού είναι οί ίδιοι Ενδιαφερόμενοι άντιπρόσωποι
1

Τήν ipTÖ τοΟ τίμιου dvbpmnou

(Σημ. luvt.)

·ί4. ΙΛΐ0{·°£*7Μ'*«ι ΙιαΙιιτα Iffra. ιόμΛς II 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

δλων τών τάσεων πού έγώ χτυπώ. Κι δσον Αφορώ τό δικό μας κόμαα, δέν εί/αι μόνο φτωχό, μά και μιά ισχυρή όμάδα μέσα στο Γερμανικό Κομμ',υηστικό Κόμμα τάχει μαζί μου, γιατί Εναντιώνομαι στίς ούτοπιε^ καί στίς ρητορείες της.

Ο M A P S ΣΤΟΝ

ΒΑΤΝΤΕΜΑΓΙΕΡ
Λονδίνο, 5 τοβ Μάρτη 1852

. . . "Uoo γιά μένα, δέ μοϋ Ανήκει ή τιμή ούτε οτι έγώ Ανακάλυψα τήν ύπαρξη τών τάξεων στή ούγχρονη κοινωνία, ούτε οτι έγώ ανακάλυψα τήν π ά λ η άνάμεσά τους. Γολύ πρίν Από μένα άστοί ιστορικοί είχαν περιγράψει τήν ίσ-ορική εξέλιξη αύτής τής πάλης τών τάξεων καί αστοί οικονομολόγοι τήν οικονομική Ανατομία τών τάξεων. "Ο,τι καινούργιο έκανα έγώ ή τ α ν : ν ' Α π ι δ ε ί ξ ω : 1) ότι ή ύ π α ρ ξ η τ ώ ν τ ά ξ ε ω ν συνδέεται Απλώς μέ όρισμένες ιστορικές φάσεις ανάπτυξης τής παρ α γ ω γ ή ς , 2) οτι ή ταξική πάλη οδηγεί Αναγκαστικά στή δ ι χ τ α τ ο ρ ί α τ ο ϋ π ρ ο λ ε τ α ρ ι ά τ ο υ , 3) δτι ή ίδια αύτή ή δ ι χτατορία άποτελεί μονάχα τό πέρασμα στήν κ α τ ά ρ γ η σ η δ λ ω ν τ ώ ν τ ά ξ ε ω ν καί σέ μιάν ά τ α ξ ι κ ή κ ο ι ν ω ν ί α . . .

Ο ΜΑΡΞ ΣΤΟΝ ΕΝΓΚΕΛΣ
Aovîfvo, 16 τοΟ 'Απρίλη 1856

. . . Προχτές δόθηκε ένα μικρό γεύμα γιά τήν Επέτειο τής «People's P a p e i 1 » . Αύτή τή φορά δέχτηκα τήν πρόσκληση Επειδή μ*6 φάνηκε πώς τό άπαιτοϋσε ή στιγμή, καί δέχτηκα τόσο περισσότερο, πού ά π ' δλους τούς πρόσφυγες (δπως Ανάγγειλε ή Εφημερίδα) Εγώ μόνο είχα προσκληθεί καί σέ μένα επίσης έλαχε νά κάνω τήν πρώτη πρ'ποση. Συγκεκριμένα έπρεπε νά μιλήσ-β γιά τήν s ) J / e r d i n ; t é d u prolétariat d a n » t o u s le«
1 «People' S P a p e l » («Έφτ,μιρίδα τοΒ Aac9>)—δρ-jevo tftv χβρτιοτΑν, rob Ιβγαιν· οτό Δονίίνο άπό τό 1852 ως τό 1858 μέ δΚο&οντή τόν Ε. Τζώνς. (2τ,μ. ϊύντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

pays 1 . "Ετσι έκφώνησα στα άγγλικά ένα μ-txpô λόγο που ώστόσο £έ θά τόν άνατυπώσω 2 . Ό σκοπός που επιδίωκα πέτυχε. Ό κύριος Τ α / λ α ν τ ι έ — π ο ύ άναγκάστηχε ν'άγοράσει τό είσητήριό του πρός 2 , 5 σελίνια — κι ό υπόλοιπος γαλλίχό; κι άλλος συρφετός τών προσφύγων, πείστηκε δτι έμείς είμαστε οί μόνοι «στενοί» σύμμαχοι τών χαρτιστών κι δτι άν Ιποφεύγουμε τίς δημόσιες έκδηλώσεις καί άφήνουμ; τούς γάλλους νά έρωτροπούν δημόσια μέ τό χαρτισμό, είναι στό χέρι μας οποτεδήποτε νά ξαναπάρουμε τή θεση πού μάς άνήκει πιά Ιστορικά. Αύτό ήταν τοσο π:ό άναγχαίο, πού στή συγκέντρωση τής 2 5 τού Φλεβάρη, μέ πρόεδρο τόν Πυά, παροοσιάσηχε τό κούτσουρο, ό γερμανός Σ έ ρτ σ ε ρ καί μέ άληθινά φοβερό ύφος Στράουμπλινγκ κ α τ ά γ γειλε τού; γ;ρμχνούς «σοφού;», τούς «έργάτες τοϋ πνεύματος», γιατί τού; (δηλ. τά κούτσουρα) άφησαν στά κρύα του λουτρού χαί τούς άνάγκχσχν έτσι νά ρεζιλευτούν μπρός σ ι ' άλλα έθνη. ι ό ν Σέρτσερ τόν γνωρίζεις βέβαια ά π ' τό Παρ'σι. Μέ τό φίλο μας τόν Σ ά π π ε ρ , είχα £χνά μερικές συναντήσεις καί τόν βρ',κα πολύ μετανοιωμένο άμαρτωλό. Ή μοναξιά, δπου ζεί έδώ καί δυό χρόνια, φαίνεται νά Ιχει άρκετά άχονίσει τίς πνευματικές του δυνάμεις. Καταλαβαίνεις δτι γιά κάθε Ενδεχόμενο καλό θά είναι νά έχουμε πάντα τόν άνθρωπο στό χέρι καί άκόμα περισσότερο νά τόν άποσπάσουμε άπό τό χέρι τοο Βίλλιχ. Ό Σάππερ έχει τώρα μεγάλη φούρχα τά κούτσουρα τού Ούίντμιλ 3 . θ ά διαβιβάσω τό γράμμα σου στό Στέφφεν. Τό γράμμα τοδ Λεβϊ θά έπρεπε νά τό κρατήσϊΐς αύτού. Κάνε το αύτό γ ε νικά μέ δλα τά γράμματα πού δέ ζητώ νά μού έπιστραφούν. "Οσο λιγότερα περνούν άπό τό ταχυδρομείο, τόσο τό καλύτερο. Συμφωνώ άπόλυτα μαζί σου, σχετ.νά μέ ττ'ν έπαρχία τού Ρ ή νου. Τό μοιραίο γιά μας είναι δτι κοιτάζοντας στό μέλλον βλέπω κάτι πού θά μυρίζει «έσχάτη προδοσία», θ ά έξαρτηθεί πολύ άπό τήν στροφή πού θά πάρουν τά πράγματα στό Βερολίνο, άν δέ θα υποχρεωθούμε νά βρεθούμε στήν ίδια θέση πού
Κυριαρχ'α τοΟ ηρολιταριατου ο' 6λ·ς τίς χΑρις. (Σημ. Σύντ.) Ό λόγος τοΟ Map; βημοοιιύτι',χ· ΐτήν κιριγραφή πού Ι χ α ν ι γ α τό γιΟμα ή cPeoplc'S Paper» τής 19 τοΟ 'Απρίλη 1856. Βλ. τόμ. I τής Ιχίοοτ,ς μας, ο. 419 421. (Σημ. Σ6ντ.) 3 Στήν ί ί ό Ούίντμιλ οτό ΛονίΙνο βρίοχονταν τά γραφιία τοΟ ΓιρμανιχοΟ 'ΚργατιχοΟ Συλλόγου. (Σημ. Σύντ.)
2 1 

SIS Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

βρέθηκαν τά μέλη της λέσχες τοο ΜάΓντς1 στήν παλιά έπανάσταση. Αύτό θά είναι δύσκολο. Μιά και ξέρουμε τόσο καλά τούς γάλλους, τά καλά άδέρφια μας άπό τήν άντίπεραν όχθη τού Ι'ήνου! "Ολο τό ζήτημα στή Γερμανία θά έξαρτηθεί άπό τή δυνατότητα νά οποατηριχθεί ή προλεταριακή έπανάσταση μέ μιά κ α ποια δεύτερη έκδοση τού πολέμου τών χωρικών. Τότε όλα θά πάνε θαυμάσια

Ο ΜΑΡΞ ΣΤΟΝ ΕΝΓΚΕΛΣ
Δον8(νο, 25 τοΟ Σεπτέμβρη 1857

. . . Te άρθρο σου «Army»- είναι πολύ ώραίο. Μόνο πού τό μέγεθος του τό νιώθω σάν χ τ ύ π η μ α στό κεφάλι, γιατί αύτή ή πολλή δουλιά θά σέ βλάψει. 'Ιδιαίτερα άν ήξερα πώς θά δούλευες ώς άργά τή νύχτα, θά προτιμούσα ν' άφήσω όλη τήν οπόθεση νά πάει κατά διαβόλου. Ή ίστορία τού στρατού δείχνει πιό έκδηλα άπό καθετί άλλο τήν ορθότητα τής άποψής μας γιά τή συνάφεια τών παραγωγικών δυνάμεων καί τών κοινωνικών σχέσεων. Γενικά ό στρατός έχει μεγάλη σημασία γιά τήν οικονομική άνάπτυξη. Λ χ . στούς άρχαίους ό μισθός άναπτύσσεται πλέρια κρώτα ατό στρατό. Τό ίδιο ατού; Ρωμιίους τό peculium eastrense 8 είναι ή πρώτη νομική μορφή μέ τήν δποία άναγνωρίζεται ή κινητή περιουσία ίσων δέν είναι οικογενειάρχες. Τό ίδιο καί τό συντεχνιακό καθεστώς στό σωματείο τών tabri 4 . Έ π ί σ η ς έδώ γιά πρώτη φορά χρησιμοποιούνται οί μηχανές σέ μεγάλη κλίμακα. Ά κ ο μ α καί ή ιδιαίτερη άξία τών μετάλλων καί ή χρήση τους σάν χρήμα φαίνεται—μόλις ξεπεράστηκε ή λίθινη έποχή τού Γκρίμα—νά βασίζεται άρχικά ατή σημασία τους γιά τόν πόλεμο. Στούς στρατούς έπίσης πραγματοποιήθηκε άρχικά ό καταμερισμός τής ερ
1 Ό Map; èvvotl τα μιλη τής λέοχης τ(λν γιακωβίνοον οτό ΜαΙντς< πού είχαν προοχοορήοει οτα γαλλιχα έπαναοτατιχά ατρατιύματα, όταν κατέλαβαν τό ΜάΙντς, τό 1792. (Σημ. Σύντ.) * Πρόχειται γιά τό άρθρο τοΟ Έ ν γ χ ι λ ς «Army* ( « Ό οτρατός») nob ίημοοιεύτηχε ατή «Νέα 'Αμερικανιχη Έ*χοχλοπα(βεια». (Σημ. Σύντ.) 3 Άτομιχή 19ιοχτηο(α το3 στρατιώτη οτό οτρατόπεΒο. (Σημ. Σι ντ.) ' Τεχνίτες οτό οτρατό. (Σημ. Σύντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

533

γασίας σ τ ό Εσ ω τ ε ρ ι κ ό ένός κλάδου. Στό στρατό Επίοης συνοψίζεται πολύ χαρακτηριστικά δλη ή Ιστορία τών άοτιχών κοινωνιών. Ά ν βρεις κάποτε καιρό, Οά πρέπει νά Επεξεργαστείς τό ζήτημα ά π ' αύτή τήν άποψη. Τά μόνα σημεία ποό κατά τή γνώμη μου παρέλειψες οτήν άνάλυσή σου είναι: 1 ) Ή πρώτη ολοκληρωμένη έμφάνιση τοϋ καθεστώτος τών μισθοφόρων σέ μεγάλη κλίμακα χαί μονομιάς οτού; Καρχηδόνιους (Οά χοιτάξω γιά δική μας χρήοη τό βιβλίο ένός βερολινέζου γιά τούς στρατούς τών καρχηδονίων ποό μόνον άργότερα Εμαθα ότι υπάρχει). 2) Ή άνάπτυξή τής στρατιωτικής τέχνης οτήν 'Ιταλία τό X V καί οτίς άρχές τού X V I αίώνα. 'Οπωσδήποτε Εδώ διαμορφώνονται οί πονηριές τής ταχτικής. Ταυ τόχρονα εξαιρετικά χιουμοριστική είναι ή περιγραφή του Μαχιαβέλλι (θά τήν άποδελτιώοω γιά οένα) οτήν ίοτορία του τής Φλωρεντίας, γιά τόν τρόπο που πολεμούσαν οί κοντοτιέροι. (Παρ' δλα αυτά δταν Ερθω κοντά σου οτό Μπράΐτον [πότε ;) Οά σοϋ φέρω καλύτερα μαζί μου τόν τόμο τοϋ Μαχιαβέλλι. Ή ίοτορία τής Φλωρεντίας είναι άριιτούργημα). Τέλος 3) ή Ασιατική πολεμιχή τέχνη δπως παρουσιάζεται άρχιχά οτούς Πέρο·ς, μά πού κατόπιν Εμφανίζεται πολό διαφορετικά τροποποιημένη οτούς μογγόλους, οτούς τούρκους χ . ά. . .

Ο ΜΑΡΞ ΣΤΟΝ ΚΟΥΓΚΕΛΜΑΝ
Λονβ(νο, 23 τοΟ Φλιβ^ρη 16t5

"Ελαβα χθές τό πολύ Ενδιαφέρον γιά μένα γράμμα οας καί θ' άπαντήσω τώρα οτά διάφορα σημεία του. Πρίν ά π ' δλα θέλω νά Εκθέσω σύντομα τίς σχέσεις μου μέ τόν Λ α σ ο ά λ . Στή διάρκεια τής προπαγανδιστικής του δράοης οί οχέοεις μας διακόπηκαν : 1 ).έξαιτίας τής περιαυτόλογης καυχηοιολογία; του πού τή συνδύαζε ταυτόχρονα μέ τήν πιό ξεδιάν τροπή κλεψιτυπία ά π ' τά δικά μου καί άλλα γραφτά, 2) γιατί κ α τ ά κ ρ ι ν α τήν π ο λ ι τ ι κ ή του ταχτική, 3) γιατί π ρ ί ν άκόμα άρχίσει τήν προπαγανδιστική του δράση, τού είχα Εξηγήσει Εδώ οτό Λονδίνο λεπτομερειακά καί τού είχα «Αποδείξει» δτι άμεοη σ ο σ ι α λ ι σ τ ι κ ή Επέμβαση ένός «κ ρ ά τ ο υ ς - Π ρ ω - 

<· ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

σ ί α » — ε ί ν α ' άνοησία. Στά γ ρ ά μ μ α τ α πού μού Εγραφε ( ά π ' τά 1848 ώς τά 1863), δπως χ α ί οτίς προσωπικές συναντήσεις του μαζί μου, δήλωνε π ά ν τ α δτι είναι οπαδός τού κόμματος πού εκπροσωπώ. Μόλις πείστηκε στό Λονδίνο (τέλος τού 1862) οτι δέ θά μπορσύσι νά παίξει μ έ μένα τό παιχνίδι τοο, Αποφάσισε νά ξεσπαθώσει σάν «Εργατικός διχτάτορας» έ ν ά ν τ ι α σέ μένα χαί τό παλιό χ ό μ μ α . ΙΙαρ' δλα αυτά αναγνώριζα τίς προπαγανδιστικές του ικανότατες, άν χαί πρός τό τέλος τής σύντομης σταδιοδρομίας του, άχόμα χι ή προπαγανδιστική του δράση μού φαινόταν δλο χαί πιό διφορούμενη. 'Ο ξαφνικός του θ ά νατος, ή παλιά φιλία, τά θρηνώδιχα γ ρ ά μ μ ι τ α τής χόμησσας Χάτσφελντ, ή άγανάχτηση γιά τή θ ρ α σ υ δ ε ι λ ί α τών άστιχών εφημερίδων ά π έ ν α ν τ ί σέ χείνον πού τόσο τόν φοβούνταν δταν ζούσε, δλα αύτά μέ παραχίνησαν νά δημοσιεύσω ένάντια στόν έλ;εινό Μπλίντ μιά μιχ^ή Ανακοίνωση πού δμως δέν άναφερόταν στό π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν ο τής δράσης τοϋ Λ α σ σ α λ . ( Ή Χάτσφελντ (στείλε τήν άναχοίνωση στό «Νόρντστερν» 1 ). Γιά τούς ίδιους λόγους χαί μέ τήν έλπίδα δτι θά μπορούσα ν' Απομακρύνω τά στοιχεία πού μοϋ φαίνονταν έπιχίνδυνα, οποσχέθηχα μαζί μέ τόν Έ ν γ χ ε λ ς συνεργασία στό «Σοτσιάλ-Ντεμοκράτ 2 » (δημοσίεοσε μετάφραση τής «Διακήρυξης» 3 , χαί ύστερα άπό παράχλησή του, Εγραψα ένα άρθρο γιά τόν Προυντόν μέ τήν εύχαιρία τοϋ θανά:ου του) χ α ί άφοϋ ό Σβάϊτσερ μάς Εστειλε ένα ι κ α ν ο π ο ι η τ ι κ ό π ρ ό γ ρ α μ μ α τ ή ς σ ύ ν τ α ξ ή ς τ ο ο , έπέτρεψα νά μάς ονομάσουν συνεργάτες. Γιά έγγύηση είχαμε άχόμα τό γεγονός δτι ό Β. Λ ή μ π κ ν ε χ τ ήταν Ανεπίσημο μέλος τής σύνταξης, 'Ωστόσο φάνηκε σύντομα—οί Αποδείξεις γι* αύτό π έ σαν στά χέρια μας—οτι ό Λ α σ σ ά λ στήν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α ε ί χε π ρ ο δ ό σ ε ι τό κόμμα. Ε ί χ ε ι κλείσει ένα ρητό συμβόλαιο μέ τόν Βίσμαρκ (δίχως φυσιχά νά πάρει στά χέρια τ σ υ κ α ν ε ν ό ς ε ί δ ο υ ς έγγυήσεις). Στά τέλη τοϋ Σεπτέμβρη 1S64 ήταν νά πάει στό 'Αμβούργο, καί κεί ( μ α ζ ί μέ τόν παλαβό Σράμμ καί τόν πρώσο άστονομικό κατάσκοπο Μάρρ) θά « έ ξ α ν ά γ κ α ζ ε» τόν Βίσμαρκ νά ένσωματώσει τό Σλέσβιγκ-ΧόλσταΙν, δηλ. νά
1 «Nordstern» (α'Αοτέρι τοΟ BoppS»)—βΐομαβιάτιχη έφημ·ρ(Βα μέ λαοοαλιχό προοανατολιομό, πο6 Ι β γ α ι ν ι τ ό 1660-1866 ατό 'Αμβούργο. (Σημ. Σ6ντ.) 2 Ό «Social-Demokrai» («Σοοίαλβημοχράτης»)—Ιβγαιν· οτό Βερολίνο άπό τόν λαοοαλιχό I. Β. Σβαΐτοιρ, άπό τά τέλη τοΟ 1864. (Σημ Σ6ντ.) ' Π?ό<·'.ται γιά τήν Ή^υτιχή Λίαχήρυςη τής Λι·δνοΟς Έ ν ο ο η ς τβν 'Βργατβν. (Σημ. Σ6ντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

5

άναχηρύξει αύτή τήν ένσωμάτωση ατό δνομα τών «Ιργατων», χ τ λ . Σέ ά ν τ ά λ λ α γ μ α ό Βίομαρχ είχε υποσχεθεί τό γενιχό έχλογιχό δ χαίωμα χαί μεριχές σοσιαλιστικές τσαρλατανιές. Είναι χρίμα πού ό Λαοοάλ δε μπόρεοε νά παίξει ως τό τέλος αύτή τήν κ ω μωδία! Θά τόν έχανε νά φανεί τρομερά γελοίος, χαί θά τόν χ λ ε ύ α ζ α ν ! "Ετσι θά έμπαινε μιά γιά πάντα τέλος ο' δλες τίς προοπάθιες αοτού τοϋ είδους I Ό Λαοοάλ παραστράτησε έτσι, γιατί ήταν « ρ ε α λ ι σ τ ή ς π ο λ ι τ ι χ ό ς » τής χατηγορίας τού χυρίου Μιχέλ, μόνο πού ήταν μεγαλύτερης όλχής χαί μέ εύρύτερους σχοπούς (χαί μέ τήν εύχαιρίχ, άπό χαιρό ε ί χ α χ α τ ί Λ ά β » τόσο τόν Μιχέλ, πού έξηγοϋσχ τήν έμφάνισύ του, μέ το δτι γιά ένα διχηγορίσχο τοϋ Ά ν ν ό β έ ρ ο υ ή Έ θ ν ι χ ή "Ενωση 1 ήταν ένα θαυμάσιο πρόσχημα γιά νά άχουστεί τό δνομά του στή Γερμανία, έξω άπό τούς τέσσερις τοίχους του χαί νά έπιβάΡει τήν Ενισχυμένη έτσι «π ρ α γματιχότητα» τοϋ έαυτού του στό εσωτεριχό τοϋ Ά ν ν ό β ε ρου, χαί άχόμα μέ « π ρ ω σ ι χ ή » προστασία νά παραστήσει τόν Μιραμπώ του « Ά ν ν ό β ε ρ ο υ»), "Οπως δ Μιχέλ χαί ot τωρινοί φίλοι του ά ρ π ά χ τ η χ α ν άπό τή «Νέα ' Ε π ο χ ή » πού έ γ χ α ι νιασε ό πρώσος πρίγχιπζς-άντιβασιλέας, γιά νά γαντζωθούν χι αοτοί μέ τήν έθνινο-ενωτιχή τους προπαγάνδα στήν «πρωσιχή χορυφή», δπως γενικά άνάπτυσσαν τήν « ά σ τ ι χ ή τους περηφάνεια» κάτω άπό π ρ ω σ ι χ ή π ρ ο σ τ α σ ί α , έτσι χι ό Λασσάλ ήθελε νά παίξει τόν μαρκήσιο Πόζα τοϋ προλεταριάτου μέ τόν Φ ί λ ι π π ο II τοϋ Ούχερμαρχ* χ α ί τόν Βίσμσρχ σάν μαστρωπό άνάμεσα σ' αύτόν χαί στό πρωσιχό βασίλειο. Μιμούνταν μονάχ α τούς χυρίους τ ί ς Έ θ ν ι χ ή ς "Ενωσης. ' Ε ν ώ δμως εχείνοιπροκάλεσαν τήν πρωσιχή «άντίδραση» γιά τό συμφέρον τής μεσαίας τάξης, αύτός έσφιγγε τό χέρι τοϋ Βίομαρχ π ρ ί ς το συμφέρον τοϋ προλεταριάτου. ΟΕ κύριοι έχείνοι ήταν χ α τ ά τούτο πιό διχαιολογημένοι άπό τόν Λασσάλ, χ α τ ά τό δτι ό άστός είναι συνηθισμένος νά παίρνει γιά «πραγματιχότητα» τό συμφέρον πού βρίσχεται άμεσα μπρός στή μύτη του χ α ί δτι στήν π ρ α γ μ α τ ι χ ό 1 N a t i o n a l v e r e i n (Έ6νιχη Ένοοοη) πολιτική όργανοοοη τής γερμανικής μ·γαλοαοτιχής ταςης itoô (βρύθηχ· τό φθινόπωρο τού 1&S9 Χαί xoû 4πι!1ωχ· τήν Ινοκοίηαη βλοον τβν γιρμανινών χρατβιν, χωρίς βμβς τήν Αόοτρία, χα τω άπό τήν ήγιμονία τής ΙΙρωοΙας. Ά ρ γ ό τ · ρ α ή Έ&νιχή "Κνωοη δποοτήριξ» τήν πολιτική τού Βίομαρχ. (Σημ. Σύντ.) * Βόρειο Βρανί·μ(1ο0ργο. (Σημ. Μ·τ.) 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

τητα ή τάξη αύτή παντού έχει Χάνει συμβιβασμούς, άχόμα χαί μέ τό φεουδαρχισμό, ένώ ή έργατιχή τάξη ά π ' τή φύση τών πραγμάτων πρέπει νά είναι τίμια «επαναστατική». Γιά μιά θεατριχά μεταιόδοξη φύση σάν τόν Λασσάλ (πού δμως δέν έξαγοραζόταν μέ ψιλοπράγματα, δπως λ χ . μέ θέσεις, μέ τό δημαρχιακό άξίωμα χτλ.) άποτε/ούσε μιά σχέψη πολύ έλχυστιχή £να άμεσο κατόρθωμα πρός τό συμφέρον τού προλεταριάτου καμωμένο άπό τόν Φερδινάνδο Λασσάλ! Στήν πραγματικότητα δμως Αγνοούσε π ί ο α πολύ τούς πραγματικού; οικονομικούς δρους ένός τέτιου κατορθώματος γιά νά κρίνει ειλικρινά τόν έαυτό του ! Ά π ό τήν Αλλη μεριά οί γερμανοί έργάτες μέ τήν αισχρή « π ο λ ι τ ι κ ή τ ή ς π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α ς » μέ τήν δποία οί γερμανοί άστοί ανέχτηκαν τήν Αντίδραση τοο 1 8 4 9 - 1 8 5 9 καί παρακολούθησαν τήν Αποβλάκωση τού λαού, ήταν τόσο «χαλασμένοι» πού δέ μπορούσαν νά μή χειροκροτήσουν έναν τέτιο Αγύρτη σωτήρα, πού τούς όποσχόταν μ' ένα πήδημα νά τούς μεταφέρει στή γή τής έ π α γ γ ε / ί α ς ! "Ας πιάσουμε λοιπόν ξανά τό νήμα πού διακόψαμε παραπάνω! Μόλις Ιδρύθηκε ό «Σοσιαλδημοκράτης», αποδείχτηκε σύντομα δτι ή γριά Χάτσφελντ ήθελε νά έκτελέσει έκ τών υστέρων τή «διαθήκη» τού Λασσάλ. Μέσον τού Βάγκενερ (τής «Κρόδτς-Τσάϊτουνγκ») διατηρούσε έπαφή μέ τόν Βίσμαρκ. "Εβαλε στή διάθεση τού Βίσμαρχ τόν «'Εργατικό Σύλλογο» (παγγερμανικό), τό «Σοσιαλδημοκράτη» χ τ λ . Στό «Σοσιαλδημοκράτη» θά άνακήρυχναν τήν προσάρτηση τού Σλέσβιγκ-ΧόλσταΤν καί θ' αναγνώριζαν γενικά τόν Βίσμαρκ σάν προστάτη κτλ. "Ολο αύτό τό ώραίο σχέδιο μ α τ α ι ώ θ η κ ε άπό τό γεγονός δτι είχαμε τόν Λήμπκχνεχτ στό Βερολίνο καί στή σύνταξη τού «Σοσιαλδημοκράτη». Παρά τό γεγονός δτι καί στόν 'Ενγκελς καί σέ μένα δέν άρεσε ή σύνταξη τής έφημερίδας, ή σαλιάρικη λατρεία τοϋ Λασσάλ, ή έρωτοτροπία άπό καιρό σέ καιρό μέ τόν Βίσμαρκ, κτλ., ήταν φυσικά πιό σπουδαίο γιά τήν ώρα νά είμαστε έπίσημα μέ τό μέρος τής έφημερίδας, γιά νά Εμποδίσουμε τίς μη· χανοραφίες τής γριάς Χάτσφελντ καί τήν δλοκληρωτική δυσφήμηση τοϋ έργατικοϋ κόμματος. Γι' αύτό λοιπόν κάναμε bonne mine à mauvais jeu 1 άν χαί ίδιωτιχά γράφαμε πάντα στό «Σοσιαλδημοκράτη», δτι έπρεπε νά άνοίξουν μέτωπο τόσο ένάντια στόν Βίσμαρχ, δσο καί ένάντια στους προοδευτικούς. Ά ν ε χ τ ή χ α μ β
1

Τήν άναγχγ, φιλοτιμία. (Σημ. Σύντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

537

άχόμα νά μηχανοραφεί ενάντια στή Δ ι ε θ ν ή " Ε ν ω σ η τών Έ ρ γ α τ ώ ν ό φουσκωμένος ήλίθιος Μπέρνχαρντ Μπέκερ, χού παίρνει πραγματικά ατά σοβαρά τή σπουδαιότητα πού του κ λ η ροδότησε ό Λασσάλ μέ τή διαθήκη του. Στό μεταξύ τά άρθρα του κυρίου Σβάΐτσερ στό «Σοσιαλδημοκράτη» γίνονταν δλο κα( πιό βισμαρχιχά. Του είχα γράψει πρωτήτερα δτι τούς προοδευτικούς μπορούσε χανείς νά τούς τ ρ ο μ ά ξ ε ι στό «ζήτημα τοϋ διχαιώματος τοϋ συνεταιρίζεσθαι», δτι δμως ή π ρ ω σ ι χ ή χ υ β έ ρ ν η σ η π ο τ έ δέ θά Επέτρεπε τήν όλοχληρωτιχή χατάργηση τών νόμων πού άπαγόρευαν τό δικαίωμα αύτό, γιατί ή χατάργησή τους θά σήμαινε Ενα ρήγμα στή γραφ.ιοχρατία, τήν άναγνώριση τοΰ διχαιώματος Ενηλικίωσης γιά τούς έργάτες, τό ξέσχισμα τοΰ χανονισμοΰ γιά τούς υπηρέτες τών τσιφλικάδων, τήν κατάργηση τοϋ δικαιώματος νά Επιβάλλουν οί εύγενείς σωματικές ποινές στούς άγρότες κτλ., κτλ., πράγμα πού ό Βίσμαρκ ποτέ δέ θά μπορούσε νά έπιτρέψΐΐ καί πού γενικά ήταν άσυμβίβαστο μέ τό πρωσικό γ ρ α φ ε ι ο κ ρ α τ ι κ ό κράτος. Πρόσθεσα δτι, άν ή βουλή άπορίψιι τούς νόμους πού άπαγορεύουν τό δικαίωμα τοΰ ουνεταιρίζεσθαι, ή κυβέρνηση θά κ α τάφευγε σέ φ ρ ά σ ε ι ς , (λχ. σέ φράοεις σάν κι αύτές, δτι τό κοινωνικό ζήτημα άπαιτεί «βαθύτερα» μέτρα κτλ.), γιά νά τούς διατηρήοει. "Ολα αύτά Επιβεβαιώθηκαν. Καί τί Εκανε ό κύριος φόν Σβάΐτσερ ; Έ γ ρ α ψ ε Ενα άρθρο ό π έ ρ τοΰ Βίσμαρκ καί κρατά δλο τό ήρωΐκό του θάρρος, Ενάντια σέ τέτιους infiniment petits 1 σάν τόν Σοΰλτσε, τόν Φάουχερ κ λ π . Πιστεύω δτι οί Σβάΐτσερ, κτλ . Εχουν τ ί μ ι ε ς προθέσεις, είναι δμως « ρ ε α λ ι σ τ έ ς π ο λ ι τ ι κ ο ί ' ) . Θέλουν νά υπολογίζουν τήν ό π ά ρ χ ο υ σ α χατάσταση χαί νά μήν άφήνουν αυτό τό π ρ ο ν ό μ ι ο τής « ρ ε α λ ι σ τ ι κ ή ς πολιτικής» μόνο στόν κύριο Μικέλ καί Σία. (Οί τελευταίοι φαίνεται δτι θέλουν νά κρατήσουν γιά τόν έαυτό τους τό δικαίωμα τής συνεργασίας μέ τήν πρωσική κυβέρνηση). Ξέρουν δτι οί Εργατικές Εφημερίδες καί τό Εργατικό κίνημα στήν Πρωσία (Επομένως κα! στήν δπόλοιπη Γερμανία) υπάρχουν μόνο par la grâce de la police'. Θέλουν λοιπόν νά δέχονται τίς περιστάσεις δπως είναι, νά μήν Ερεθίζουν τήν κυβέρνηση κ λ π . άκριβώς δπως οί « δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ο ί » μας ρεαλιστές πολιτικοί «δέχονται» Εναν α ύ τ ο χ ρ ά τ ο ρ α άπό χούς
1 "Απειρα uixpo6(. (Σημ. Σύντ.) * *BXé<0 άατυνομίας. (Σημ. Σύντ.) 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

Χοεντσόλλερν. Καί μιά πού δέν είμαι «ρεαλιστής πολιτικός», θεώρησα άναγχαίο, μαζί μέ τόν Έ ν γ κ ε λ ς , νά άναχοινώσω δημόσια στό «Σοσιαλδημοκράτη» δτι παύουμε τή συνεργασία μας •α" αύτόν (αύτή τή δήλωση, Θά τή δείτε βέβαια σύντομα σέ κάποια έφημερίδα). Βλέπετε Ιτσι ταυτόχρονα γιατί αύτή τή στιγμή δέ μπορώ νά χάνω τ ί π ο τ α στήν Πρωσία. Ί Ι έχει κυβέρνηση έχει ρητά άρνηθεί τήν έπαναπολιτογράφησή μου στήν Πρωσία. Ί Ι προπ α γ α ν δ ι σ τ ι κ ή δ ρ ά σ η Θά μού έπετρεπόταν έχει, μόνο άν έπαιρνε μορφή τέτια πού τήν έπιθυμεί ό χύριος φόν Βίσμαρχ. Προτιμώ έχατό φορές τήν προπαγανδιστική μου δράση έδώ, μέσω τής « Δ ι ε θ ν ο ύ ς " Ε ν ω σ η ς» 1 . Ί Ι έπίδραση στό ά γγ λ ι χ ό προλεταριάτο είναι άμεση χαί έχει τή μεγαλύτερη σημασία. Τώρα έδώ έμείς βάζουμε μπρός τό ζήτημα τού γενιχού διχαιώματος ψήφου, πού έδώ φυσιχά έχει ό λ ό τ ε λ α ά λ λ η σ η μ α σ ί α παρά στήν Πρωσία. Γενικά, ή πρόοδος αύτής τής « Έ ν ω σ η ς » ξ ε π ε ρ ν ά κ ά θ ε π ρ ο σ δ ο χ ί α έδώ, στό Πασίσι, στό Βίλγιο, στήν Ε λ β ε τ ί α χαί στήν Ι τ α λ ί α . Μόνο στή Γβρμχνία μού άντιστέχονται, φυσικά οί διάδοχοι τού Λασσάλ, 1) γιατί φοβούνται άνόητα μή χάσουν τή σπουδαιότητά τους. 2) γιατί γνωρίζουν τήν άνοιχτή μου άντίθεση σ' αύτό πού οί γερμζνοί ονομάζουν «ρεαλιστική πολιτική». (Αύτό τό είδος τού « ρ ε α λ ι σ μ ο ύ » είναι πού τοποθετεί τή Γερμανία τόσο πολύ πίσω ά π ' όλες τίς άλλες πολιτισμένες χώρες). Μιά χαί χάθε άνθρωπο; μπορεί νά γίνει μέλος τής Ένωσης βγάζοντας ένα βιβλιάριο μέλους μέ ένα σελίνι, μιά χαί οί γάλλοι διάλβξανε αύτή τή μορφή τών άτομιχών μελών (τό ίδιο χαί οί βέλγοι), γιατί ό νόμος τούς άπαγορεύει νά προσχωρήσουν σέ μάς σάν « Έ ν ω σ η » , μιά πού τό ίδιο συμβαίνει χαί στή Γερμανία, άποφάσισα το'ιρα νά καλέσω τούς φίλους μου, έδώ χαί στή Γερμανία, νά ιδρύσουν μικρές έταιρίες, άδιάφορο μέ πόσα μέλη στό χάθε μέρος, πού τό χάθε μέλος τους θά βγάζει ένα άγγλιχό βιβλιάριο μέλους. Μιά χαί ή άγγλική έταιρία είναι δ η μ ό σ ι α δέν υπάρχει κανένα έμπόδιο γι' αύτό τό σύστημα, άχόμα χαί στή Γαλλία. Θά είμουνα εύτυχής, άν χαί σεις, στό άμεσο περιβάλλον σας έρχόσασταν σέ έπαφή μέ τό Λονδίνο μ' αύτό τόν τ ρ ό π ο . . .
• Έννο·'. τή Διιάνή "Ενβοη τβν Έ ρ γ α τ β ν . (Σημ. Σύντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

539

Ο ΜΑΡΞ ΣΓΟΝ

ΚΟΥΓΚΕΛΜΑΝ
Λονΐίνο, 9 τοΟ Όχτωβρη 1866

. . . Είχα μεγάλου; φόβ;υς γιά τό πρώτο Συνέδριο στή Γενεύη. Συνολικά δμως πήγε χαλά χαϊ ξεπέρασε τ ί ; προσδοκίες μου 1 . Ί Ι Επίδραση του στή Γαλλία, τήν 'Αγγλία χαί τήν Ά μ ε ριχή ήταν άνέλπιστη. Δέ μπορούσα χαί δέν ήθελα νά πάω έχει, Εγραψχ όμως τό πρόγραμμα τών άντιπροσώπων του Λονδίνου. ΐ ό περιόρισα σχόπιμα οέ σημεία τέτια, πού Επιτρέπουν τήν άμεση συνεννόηση χαί σύμπραξη τών έργατών χαί δίνουν άμεση τροφή χχί ώθηση στί; άνάγχε; τοό ταξιχού άγώνα χαί στήν οργάνωση τών έργατών σάν τάξη. Οι χύριοι παριζιάνοι είχαν τό κεφάλι του; γεμάτο μέ τ ί ; πιό κούφιες προυντονιχέ; φράσεις. Φλυαρούν γιά έπιστήμη χαί δέν ξέρουν τίποτα. Περιφρονούν χάθε έ π α ν α σ τ α τ ι χ ή δράση, δηλαδή τή δράση ttoù ξεπηδά άπό τόν ίδιο τόν ταξιχό άγώνα, χάθε συγκεντρωμένη, κοινωνική κίνηση, δηλαδή καθε κίνηση πού Επιβάλλεται καί μέ π ο λ ι τ ι κ ά μ έ σ α ( δ π ω ; λ χ . ή συντόμευση μέ νόμο τ ή ; εργάσιμη; ήμέρα;). Μ έ τ ό π ρ ό σ χ η μ α τ ή ; Ε λ ε υ θ ε ρ ί α ; καί τοό άντικυβερνητισμοϋ ή τού άτομικισμού πού έχθρεύεται κάθε έξουσία—οί κύριοι αύτοί πού τόσο ήρεμα άνέχτηκαν κι ά ρ χ ο ν ται έδώ καί δεκάξι χρόνια τόν πιό άθλιο δεσποτισμό!—κηρύχνουν στήν πραγματικότητα τήν κοινή άστική οικονομία, μονάχα πού τήν Εξιδανικεύουν προυντονικά ! Ό Προυντόν Εχει κάνει πολύ μεγάλο κακό. Πρώτα, ή ψευτονριτική του καί ή ψευτοαντίθεσή του μέ τούς ούτοπιστέ;, (ό ίδιο; δέν είναι παρά Ενα; μικροαστό; ούτοπιστή;, ένώ στί; ούτοπίε; ένός Φουριέ, Όουεν, κτλ., όπάρχει ή προαίσθηση καί ή φανταστική Εκφραση ένός καινούργιου κόσμου), συγκίνησε καί διέφθειρε τή «jeuntSStr brillante» 2 , τού; φοιτητέ;, Οστερα τούς έργάτες, ιδιαίτερα τούς παριζιάνου;, πού, σάν έργάτες ειδών πολυτελείας πού είναι, άνήκουν «σέ μεγάλο βαθμό», χωρίς νά τό ξέρουν, στόν παλιό βούρκο.
1 Τό Συνϋριο τής 1 Διεθνούς πού βγιν» οι(ς 3-8 τοΟ Σεπτέμβρη 1866, οτή Γ(ν·6η, τίλ«ιωα» μΐ άποφαβιοτική ήττα τόν προυντονιοτβν. Τό Συνίβριο inix6pa>3( τό ουνταγμίνο άπό τίν Μαρξ χαταοτατικί τής Δι·Ανοβς χαί πήρ» άποφάοεις πο6 οτή βαοη χους βρίοχονταν ο( δΒηγ(«ς nob ίγραψ» δ Μαρξ. (Σημ. Σύντ.) Χ Τή ιχρυαή νεολαία». (Σημ. Σ6ντ.) 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

'Αγράμματοι, ματαιόδοξοι, αυθάδεις, φλύαροι, φουσκωμένοι ε μ φατικά, παραλίγο νά τ ά χαλάσουν δλα, γιατί Εσπευσαν στό Συνέδριο σέ άριθμού; πού δέν άναλογούν καθόλου στόν άριθμό τών μελών τους. Στήν εισήγηση, χωρίς νά τούς όνομάσω άπευθείας, θά τούς κοπανίσω. Μεγάλη χαρά μού προξένησε τό άμερικάνικο εργατικό συνέδριο πού έγινε ταυτοχρονα στή Βαλτιμόρη. Τό σύνθημα έδώ ήταν ή όργάνωση τής πάλης ένάντια στο κεφάλαιο, καί είναι αξιοσημείωτο δτι οί περισσότερες από τίς διεκδικήσεις πού διατύπωσα γιά τ ή Γενεύη, μπήκαν έπίσης καί κει, χάρη στό σωστό Ι ν σ τ ι χ τ ο τών εργατών. Τό μεταρυθμιστικό κίνημα έδώ 1 , πού τό προκάλεσε τό δικό μας Κεντρικό Συμβούλιο (ναί πού ή συμμετοχή μου σ' αύτό ήταν μεγάλη), έχει πάρει τώρα τεράστιες καί ά κ α τ α μ ά χ η τ ε ς διαστάσεις. ' Ε γ ώ έμεινα δλο αύτό τό διάστημα στά παρασκήνια καί δέν Ανακατεύομαι πιά στήν υπόθεση άπό τότε πού μπήκε στό δρόμο της.

Ο ΜΑΡΞ ΣΤΟΝ

ΚΟΥΓΚΕΛΜΑΝ
ΛονίΙνο, II τοΟ Ιούλη Ι«Μ

• "Οσο γιά τό «Τσεντράλμπλατ», ό συντάχτης τοϋ άρθρου 2 , κάνει τ ή μεγαλύτερη δυνατή παραχώρηση, δταν π α ρ α δέχεται δτι άν γενικά φαντάζεται κανείς κάτι μέ τήν άξια, τ ό τε πρέπει νά παραδεχτεί τά συμπεράσματά μου. Ό δύστυχος δέ βλέπει δτι άν στό βιβλίο μου δέν όπήρχε ίνα κεφάλαιο γιά τήν «άξία», τότε τά στοιχεία καί τήν άπόδειξη τής πραγματικής σχέσης τής άξιας θά τά περιείχε ή άνάλυση τών π ρ α γ μ α τ ι κ ώ ν σχέσεων πού δίνω. Ή φλυαρία γιά τήν Αναγκαιότητα ν' Αποδειχτεί ή έννοια τής Αξίας, στηρίζεται μόνο στήν πιό πλέρια άγνοια, τόσο τού ζητήματος γιά τό όποιο πρόκειται, δσο καί τής μεθόδου τής έπιστήμης. "Οτι κάθε έθνος θά έσβηνε άν σταμα1 Τό κίνημα για έχλογιχή μεταρΰβμιοη ατήν 'Αγγλία, πού άηοτέλ·ομοί τοο ήταν ή μεταρύθμιοη τοΟ 1867. (Σημ. Σύντ.) S Ό Μάρξ άναφέρ»ται ΪΒΑ oé Ινα οχόλιο οχετιχά μέ τό «Κεφάλαιο* πού βημοοκύτηχ* τό 1868 otô φύλλο 4ριθ. 28 τοΟ «Liierarisches O n tialblatt» τής Λειψίας. (Σημ. Σύντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

541

το·>σε τή δουλιά, δέ λέω γιά ενα χρόνο, άλλά γιά λίγες βδομάδες, αύτό τό ξέρει χι Ενα παιδί. Ε π ί σ η ς ξέρει δτι ot μάζες τών προϊόντων πού άντιστοιχούν στίς διάφορες ποσότητες άναγχών άπαιτοον διαφορετικές χαί ποσοτιχά καθορισμένες ποσότητες τής χοινωνιχής συνολικής έργασίας Είναι αυτονόητο δτι αύτή ή ά ν ά γχ η τής χ α τ α ν ο μ ή ς τής κοινωνικής έργασίας σέ ορισμένες άναλογίες δέν καταργείται καθόλου άπό τήν κ α θ ο ρ ι σ μ έ ν η μ ο ρ φ ή τής κοινωνικής παραγωγής, άλλά δτι μπορεί μόνο ν* αλλάξει τόν τρόιτο τής έ μ φ άνι σή ς της. Ot νόμοι τής φύσης δέ μπορούν χαθολου νά καταργηθούν. Αύτό πού μπορεί ν' άλλάξει σέ ιστορικά διαφορετιχές συνθήκες, είναι μόνον ή μ ο ρ φ ή , μέ τήν οποία έπιβάλλονται αύτοί οί νόμοι. Καί ή μορφή μέ τήν οποία επιβάλλεται αύτή ή άναλογιχή χατανομή τής έργασίας σ'ένα χοινωνιχό καθεστώς, δπου ό συσχετισμός τής χοινωνικής έργασίας πραγματοποιείται σάν ι δ ι ω τ ι κ ή ά ν τ α λ λ α γ ή τών άτομιχών προϊόντων έργασίας, είναι άχριβώς ή ά ν τ α λ λ α χ τ ι χ ή ά ξ ί α αύτών τών προϊόντων. Καθήχον τής έπιστήμης είναι άχριβώς νά δείξει π ώ ς Επιβάλλεται ό νόμος τής άξίας. "Αν ήθελε λοιπόν κανείς '/νά Εξηγήσει» προκαταβολικά δλα τά φαινόμενα πού άντιφάσχουν φαινομενικά στό νόμο, τότε θά έπρεπε νά δόσει τήν Επιστήμη π ρ ί ν άπό τήν άπιστήμη. Τό λάθος τοΰ Ριχάρντο είναι άχριβώς δτι στό πρώτο του χεφάλαιο γιά τήν άξία, προϋποθέτει σάν δ ο σ μ έ ν ε ς δλες τίς δυνατές κατηγορίες πού πρέπει πρώτα ν' άναπτυχθοΰν, γιά νά άποδειχτεί ή άντιστοιχία τους μέ τό νόμο τής Αξίας. Ά π * τήν άλλη μεριά, ή ί σ τ ο ρ ί α τ ή ς θ ε ω ρ ί α ς άποδείχνει βέβαια, δπως σωστά υποθέσατε δτι ή άντίληψη τής σχέσης τής άξίας ήταν π ά ν τ α ή ί δ ι α , μόνο περισσότερο ή λιγότερο σαφής, περισσότερο στολισμένη μέ αύταπάτες ή περισ σότερο έπιστημονιχά καθορισμένη Ε π ε ι δ ή τό ίδιο τό προτσές τής νόησης βγαίνει μέσα άπό ορισμένες συνθήκες. Επειδή τόίδιο άποτελεί ένα φ υ σ ι κ ό π ρ ο τ σ έ ς , έτσι χαί ή νόηση πού πραγματικά συλλαμβάνει δέ μπορεί παρά νά είναι πάντα ή ίδια χαί διαφέρει μονάχα στό βαθμό, άνάλογα μέ τήνώρίμαση τών συνθηχών, έπομένως χαί τοΰ όργάνου, μέ τό όποίο σκεφτόμαστε. "Ολα τά άλλα είναι άνοησίες. Ό χυδαίος οικονομολόγος δέν έχει τήν παραμικρή ίδέα δτι οί πραγματικές, χαθημερινές σχέσεις άνταλλαγής χαί τά μεγέ- 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

θη άξιας δέ μπορούν νά είναι ά μ ε σ α τ α υ τ ό σ η μ α . Ό λ η ή ούσία της άστικής κοινωνίας βρίσκεται ίσα ίσα στό ότι σ' αυτήν δέ γίνεται προκαταβολικά καμιά κοινωνική ρύθμιση τής παραγωγής. Τό λογικό καί τό φυσικά άναγχαίο έπιβάλλεται μονάχα σάν μέσος όρος πού δρά τυφλά. Καί τότε δ χυδαίος οικονομολόγος νομίζει πώς κάνει μεγάλη άναχάλυψη δταν μπροστά στήν άποκάλιψη τής έοωτερ.χής συνάφειας έπιμινει δτι τά πράγματα στήν έμφάνισή τους φιίνονται διαφορετικά. Στήν π ρ ι γ ματιχότητα, έπιμένει στήν έξωτερ κή όψη καί τήν παίρνει σάν τόν τελευταίο παράγοντα. Γιατί λοιπόν γενικά νά έχουμε έπι«"ήμ.ι; , "Ομως πίσω ά π ' αυτό οπάρχει καί κάτι ά λ λ ο : Μέ τήν κατανόηση τής συνάφειας, γκρεμίζεται—πρίν άπό τό γκρέμισμα στήν πράξη—κάθε θεαρητική πίστη στή διαρκή άναγχαιότητα τών καταστάσεων που όπάρχουν. Ε·5ώ λοιπόν οί κυρίαρχες τ ά ξεις έχουν άπόλυτο συμφέρον νά διαιωνίζουν τήν άστοχαστη σύγχιση. Καί γιατί άλλο πληρώνονται οί συκοφάντες λογοκόποι που δέν ξέρουν νά παίξουν άλλο έπιστημονικό ατού άπό τό διιοτήν πολιτική οικονομία δέν επιτρέπεται καθόλου νά σκεφτεσιι; 'Ωστόσο, φτάνει καί παραφτάνει. Πάντως τό γεγονός ότι έργάτες, άκόμα κι έργοσταίιάρχες καί έμποροι κατάλαβαν τό βιβλίο μου καί μπόρεσαν νά μ π , ύ ν στό νόημά του, ένώ αύτοί οί « σ ο φ ο ί τών βιβλίων» (I) παραπονούντιι δτι βάζω υπερβολικές άπαιτήσεις στή διανοητ.κότητά του:, δείχνει πόσσ έχουν ξεπέσει αότοί οί ίεροφάντες τής άστικής τ ά ξ η ς . . .

Ο ΜΑΡΞ ΣΤΟΝ

ΚΟΥΓΚΕΛΜΑΝ
Δονίίνο, 12 τοΟ 'Απρίλη 1871

. . . Χτές λάβαμε τήν καθόλου καθησυχαστική είδηση δτι 6 Λαφάργχ (δχι ή Λάουρα) βρίσκεται τή στιγμή αύτή ; τ ο Παρίσι. "Αν θά χοιτάξεις τό τελευταίο κεφάλαιο τοό έργου μου « Ί Ι 18 Μπρυμαίρ», θά δεις ότι σάν κατοπινή προσπάθεα τής Γαλλικής 'Επανάστασης χ η ρ υ χ ν ω : νά μήν περάσει τή γραφειοκρατιχη-στρατιωτική μηχανή άπ* τό ένα χέρι στό άλλο, όπως γινόταν ώς τώρα, άλλά νά τήν τ σ α χ ί σ ε ι (verbrechen), χαί τέ- 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

550

κ ο ς ά»ρ·βώς είναι δ προχαταρχτικός 8ρος χάθε πραγματιχής λαϊχής Επανάστασης στήν ήπειρο. Τέτια άκριβώς είναι χαί ή π ρ ο σπάθεια τών ήρωΓκών χομματιχών συντρόφων μας τού Παρισιού. Τί Ελαστιχότητα, τί Ιστορική πρωτοβουλία, τί Ικανότητα αύτοθυσίας έχουν αυτοί ot παριζιάνοι! "Γστερα άπό έξι μηνών λιμοχτονία χαί καταστροφή πού προχλήθ/,χε περισσότερο άπό τήν εσωτερική προδοσία παρά άπ* τόν έξωτιριχό Εχθρο, ξεσηκώνονται χ ά τ ω άπό τίς πρωσιχές ξιφολόγχες, σάν νά μήν είχε γίνει ποτέ πόλεμος άνάμεσα στή Γαλλία χα ί τή Γερμανία, χαί σάν νά μή βρισχόταν άχόμα ό εχθρός μπρός στίς πύλες τοΰ Παρισ οΰ I Ί Ι ίστορία δέν έχει όμοιο παράδειγμα παρόμοιου μεγαλε'ουΙ "Αν υποκύψουν, δέ θά φταίει γι' αύτό τίποτα άλλο, άπό τήν «χαλοχαγαθία» τους. "Επρεπε νά βαδίσουν άμέσως ένάντια τίς Βερσαλλίες, μόλις ό Βινουά, χαί ύστερα τό Αντιδραστικό τμήμα τής ί ΐ ι α ς τής παρισινής Εθνοφυλακής είχαν άδειάσει τή γωνιά. "Αφησιν νά τούς ξεφύγει ή χατάλληλη στιγμή άπό Ενδοιασμούς ουνείδηση;. Ai θέλανε ν ά ά ρ χ ί σ ο υ ν τόν Ε μ φ ύ λ ι ο π ό λ ε μ ο , σά νά μήν τόν είχε χιόλας άρχίσει έ Θιέρσος, τό τερατώδιχο αύτό έχτρωμα, μέ τήν άπόπειρα του νά Αφοπλίσει τό Παρίσι I Δεύτερο λάθος : Ή Κεντρική 'Επιτροπή παραιτήθηκε πολύ νωρίς άπό τήν Εξουσία της γιά νά χάνει τόπο σ:ήν Κομμούνα. ΙΙάλι άπό π ί ρ α πολύ «Εντιμους» Ενδοιαομούς I "Οπως χαί νάναι, αύτή ή τωρινή Εξέγερση τοΰ Παρισιού —άχόμα χι άν υποκύψει στούς λόχους, τά γουρούνια χαί τά χαλιόσχυλα τής παλιάς χοινωνίας—είναι τό πιό Ενδοξο χατόρθωμα τοΰ χόμματός μα; ύστερα άπό τήν παρισινή Εξέγερση τοΰ 'Ιούνη. "Ας συγκρίνει κανείς μ ' αύτούς τούς παρισινού; πού χάνουν Ιφοδο άχόμα χαί στόν ούρανό, τούς δούλους τής γερμανο-πρωσιχής Ιερής ρωμαίχής αύτοκρατορίας μέ τίς μεταθανάτιες μασκαράτες της, πού μυρίζουν στρατώνα, Εχχλησία, Επαρχιώτικη Αριστοκρατία χαί πάνω Απ' δλα φιλισταΐσμό. Καί μέ τήν εύχαιρία. Στήν Ε π ί σ η μ η δ η μ ο σ ί ε υ σ η τών όνομάτωνούτών πού χρηματοδοτούνταν άμεσα Απ'τό ταμείο τοΰ Λ.Βοναπάρτη, βρίσκεται ή σημείωση οτι 6 Φ ό γ χ τ τόν Αύ/ουστο τοΰ 1859 πήρε 40.C00 φράγκα! 'Ανακοίνωσα τό γεγονός στόν Λήμπκνεχτ γιά παραπέρα χρησιμοποίηση. Μπορείς νά μού στείλεις τόν Χοξτχαουζεν, μιά καί τόν τ ε λ ε υ τ α ί ο χ α ι ρ ό παίρνω άθικτες διάφορες μπροσούρες 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

κτλ., δχι μόνο άπό τή Γερμανία, άλλά χαί άπό τήν Πετρούπολη. Εύχαριστώ γιά τίς διάφορες εφημερίδες πού μοό στέλνεις (παρακαλώ νά μοό στέλνεις περισσότερες γιατί θέλω χάτι νά γράψω γιά τή Γερμανία, τό ΡάΤχσταγκ, χ τ λ . ) . . .

Ο ΜΑΡΞ ΣΤΟΝ

ΚΟΥΓΚΕΛΜΑΝ
Λονδίνο, 17 το9 'Απρίλη 1871

Τό γράμμα σου Εφτασε χαλά. Τή στιγμή αύτή είμαι πνιγμένος στή δουλιά. Γι' αύτό μόνο δυό λόγια. Μοϋ είναι εντελώς άχατανόητο πώς μπορείς νά συγχρίνεις μιχροαστιχές διαδηλώσεις τύπου 1.3 τοό 'Ιούνη 1849 1 χτλ., μέ τόν τωρινό άγώνα στό Παρίσι. Ή παγχόσμία ιστορία θά μπορούσε νά γίνεται βέβαια πολύ πιό άνετα, άν τόν άγώνα τόν άναλάβαιναν μόνον μέ τόν 8ρο άλάθευτων εύνοΐχών πιθανοτήτων Επιτυχίας. Ηά ήταν Εξάλλου πολύ μυστηριώδη; ή φύση της άν δέν Ιπαιζαν χανένα ρόλο οί «συμπτώσεις». Κι αύτές ot ίδιες ot συμπτώσεις άνήχουν φυσιχά στή γενιχή πορεία τής άνάπτυξης χαί ίσοφαρίζονται πάλι άπό άλλες συμπτώσεις. "Ομως ή επιτάχυνση χαί ή επιβράδυνση εξαρτιένται σέ μεγάλο βαθμό άπό τίτιες «συμπτώσεις», πού άνάμεσά τους φιγουράρει χαί ή «σύμπτωση» τού χαρακτήρα τών ά ν θρώπων, πού πρώτοι βρίσχονται Επικεφαλής τού κινήματος. Ή άποφχσιστιχή δυσμενής «σύμπτωση» αύτή τή φορά δέν πρέπει χαθόλου ν' άναζητηθεί στίς γενιχές συνθήχες τής γ α λ λιχής κοινωνίας, άλλά στήν παρουσία τών πρώσων στή Γαλλία χαί στή θέση τους άκριβώς Εξω άπό τό Παρίσι. Αύτό τό ξέρανε πολύ καλά ot παριζιάνοι. Αύτό τό ξέρανε δμως καί τ ά ά σ τ ι κά καθάρματα τών Βερσαλλιών. Ά κ ρ ι β ώ ς γι' αύτό Εβαλαν τούς παριζιάνους μπρός στό δίλημμα ή νά δεχθούν τόν άγώνα ή νά Υποκύψουν δίχως άγώνα. *0 Εκφυλισμός τής Εργατικής τάξης
' Στίς 13 τοΟ Ίο6νη 1849 Ιγιν» οτό Παρίοι μιά διαΐήλαοη διαμαρτυρίας,πο6 τήν όργαναοαν οί «'Ορεινοί» έναντια οτή βίαιη χατάλυοη τής δημοκρατίας τής Ρώμης άπό τα γαλλικά οτρατεύματα. Ή διαδήλαοη αότή 6ιαλ6θηκ* οχεβόν Ακοπα καί έπιβεβαίαο* μονάχα τή χρεοκοπία τής μικροαοτιχής έπαναοτατιχής δημοκρατίας οτή Γαλλία. (Σημ. Σ&ντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

$45

στήν τελευταία περίπτωση θά ή τ α ν μιά πολύ μεγαλύτερη συμφορά ά π ό τ ό χαμό ένός οποιουδήποτε Αριθμού «Αρχηγών». Ή π ά λ η τής Εργατικής τάξης μέ τήν τάξη τών χεφαλαιοχρατών χαί μέ τό χράτος της μπήχε σέ νέα φάση χάρη στόν παρισινό άγώνα. "Οποια χι άν είναι ή άμεση έκβαση τής υπόθεσης, έχει πιά χερδιθεί Ενα καινούργιο σημείο Αφετηρίας κοσμοϊστορικής σημασίας.

Ο Μ Α Ρ Ξ ΣΤΟΝ

ΜΠΟΛΤΕ
Λον9(νο 23 τοϋ Νοέμβρη 1671

. . . Ή Δ ι ε θ ν ή ς ίδρύθηχε γιά νά άντιχαταστήσει τίς σοσιαλιστικές ή μισο-σοσιαλιατιχές αιρέσεις μέ τήν πραγματική όργάνωση τής Εργατικής τάξης γιά τόν άγώνα. Τό άρχιχό κ α ταστατικό, χαί ή ιδρυτική Διακήρυξη τό δείχνουν αύτό μέ τήν πρώτη μ α τ ι ά . Ά π ό τήν ά λ λ η μεριά, ή Διεθνής δέ θά μπορούσε νά κρατηθεί άν ή πορεία τής Ιστορίας δέν είχε τιακίσει χιόλας τίς αίρέσεις. Ή Ανάπτυξη τών σοσιαλιστιχών αιρέσεων καί ή Ανάπτυξη τού πραγματικού Εργατικού κινήματος είναι π ά ν τ α Αντίστροφα άνάλογες. Ό σ ο ν καιρό οί αιρέσεις είναι (ιστορικά) δικαιολογημένες, ή έργατιχή τάξη είναι άχόμα άνώριμη γιά Ενα Ανεξάρτητο Ιστορικό κίνημα. Μόλις φτάσει αύτή τήν ώριμότητα, δλες οί αίρέσεις είναι ούσιαστικά Αντιδρασ:ιχές. 'ίίστόαο Επαναλήφθηκε στήν ίστορία τής Διεθνούς, έ κείνο πού δείχνει παντού ή ίστορία. Αύτό πού πάλιωσε προσπαθεί ν ' ά π ο κ α τ α σ τ α θ ε ί ξανά καί νά Επιβληθεί μέσα στά πλαίσια τής νεοκαταχτημένης μορφής. Καί ή ίστορία τής Διεθνούς ήταν Ενας σ υ ν ε χ ή ς άγώνας τού Γενικού Συμβουλίου ένάντια στίς αί· ρέσεις καί τούς έρασιτίχνικούς πε.ραματισμούς πού προσπαθούσαν νά Επιβληθούν μέσα στήν ίδια τή Διεθνή ένάντια στό π ρ α γ ματικό κίνημα τής Εργατικής τάξης. Ό Αγώνας αύτός γινόταν στά Σ υ ν έ δ ρ ι α , μά πολύ περισσότερο άχόμα στίς ιδιαίτερες διαπραγματεύσεις τού Γενικού Συμβουλίου μέ τά ξεχωριστά τμήματα. Ε π ε ι δ ή στό Παρίσι οί προυντονιστές (μουτουχλιστές 1 )
1 mutualistes, Ιτοι λέγονταν ο( προυντονιοτίς, γιατί ·Ιχαν ρ(ξ·ι τό ο6ν&ημα τί)ς «£μο:βα(α( βοήθιιας» (ιηυΙυε1=άμοι(ΙαΙος). (Σημ. Η ν τ . )

Ä5. MdyÇ-'EryMâli, dialegvd tor*, τόμοc / / . 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

ήταν οί συνιδρυτές τής "Ενωσης, ήταν φυσικό τά πρώτα χρόνια νά κρατούν αύτοί τό πηδάλιο στό Ιίαρίσι. Φυσικά ένάντιά τους σχηματίστηκαν έκεί άργότερα κολλεχτιβιστικές, θετικιστικές κτλ. ομάδες. Στή Γερμανία—ή κλίκα τών λασσαλικών. Έ γ ώ ό ίδιος Αλληλογραφούσα δυό χρόνια μέ τόν περιβόητο Σβάϊτσερ καί τοϋ Απόδειξα μέ άναμφισβητητο τρόπο δτι ή όργάνωση τού Λασσάλ είναι μιά άπλή α'ρετική όργάνωση καί σάν τέτια είναι εχθρική πρός τήν οργάνωοη τού π ρ α γ μ α τ ι κ ο ύ " εργατικού κινήματος πού έπιδιώκει ή Διεθνής. Αύτός δμως είχε τό «λόγο» του νά μήν τό καταλαβαίνει. Στά τέλη τοϋ 186S μπήκε στή Δ ι ε θ ν ή ό ρώσσος Μπακούνιν, μέ σκοπό νά συγκροτήσει μέσα της μ ι ά δ ε ύ τ ε ρ η Διε θ ν ή , μ έ ά ρ χ η γ ό τ ό ν ί δ ι ο καί μέ τόν τίτλο « A l l a n c e de la D é m o c r a t i e Socialiste 1 ». Ό Μπακούνιν—άνθρωπος χωρίς καμιά θεωρητική γνώση—είχε τήν άξίωση νά άντιπροσωπεόει σέ τούτη τή χωριστή όργάνωση τήν Ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ή προπαγάνδα τής Διεθνούς καί νά τήν κάνει ειδικότητα αύτής τής δεύτερης Δ ι ε θ ν ο ύ ς μ έ σ α σ τ ή Δ ι ε θ ν ή . Ι ό πρόγραμμά του ήταν ένα έπιπόλαια συναγμένο δεξιά καί άριστερά Α ν α χ ά τ ο ψ α — ι σ ό τ η τ α τών τ ά ξ ε ω ν (!), κ α τάργηση τοϋ κ λ η ρ ο ν ο μ ι κ ο ύ δικαιώματος σάν Α φ ε τ η ρ ί α τού κοινωνικού κινήματος (σαινσιμονική Ανοησία), ά θ ε ΐ σ μ ό ς πού υπαγορεύεται στά μέλη σάν δ ό γ μ α κτλ. Καί γιά βασικό δόγμα ( π ρ ο υ ν τ ο ν ι σ τ ι κ ή ) ά π ο χ ή άπό τήν πολιτική κίνηση. Αυτό τό παιδικό παραμύθι βρήκε άπήχηση (καί έχει Αχόμα κάποιο στήριγμα) στήν Ι τ α λ ί α καί στήν Ισπανία, δπου οί πραγματικοί δροι τοϋ έργατικοϋ κινήματος είναι άκόμα λίγο άνεπτυγμένοι, καί μέσα σέ μερικούς ματαιόδοξους, φιλόδοξους χαί κούφιους δογματιστες, στή ρωμανική Ε λ β ε τ ί α καί στό Βέλγιο. Γιά τόν χύριο Μπακούνιν ή διδασκαλία του (τά σκουπίδια του πού τά μάζεψε διακονεύοντας άπό τόν Προυντόν, τόν Σαίν-Σιμόν χ . ά.) ήταν χαί είναι πάρεργο—άπλώς μέσο γιά τήν προσωπική του άνάδειξη. "Αν θεωρητιχά είναι μηδενικό, σάν μηχανοράφος βρίσκεται στό στοιχείο του.
1

Έναιοη τής ocsia/ιοτιχής δημοκρατίας. (Σημ. Σ6ντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

547

Τό Γενικό Συμβούλιο χρειάστηκε νά παλαίψει χρόνια ένάντια (.{ τούτη τή συνωμοσία (πού ώ ; ένα ορισμένο σημείο τήν δποστηριζαν οί γάλλοι προυντονιστές, Ιδιαίτερα στή ν ό τ ι α Γ α λ λ ί α ) . Τελικά μέ τίς αποφάσεις τής Συνδιάσκεψης I, 2 καί 3, IX, X V I καί X V I I 1 κατάφερε τό χ τ ύ π η μ α πού έτοιμαζόταν άπό πολύν καιρό. Είναι αύτονόητο ότι τό Γενικό Συμβούλιο δέν όποστηρίζει στήν 'Αμερική αύτό πού πολεμά στήν Εύρώπη. Οί αποφάσεις I, 2, 3 καί IX δίνουν τώρα στήν 'Επιτροπή τής Νέας Υόρκης τά νόμιμα όπλα γιά νά ξεμπερδέψουν μέ όλες τις αιρέσεις καί τίς έρασιτεχνικές ομάδες καί στήν άνάγκη νά τις Αποκλείσουν. . . . Τό πολιτικό κίνημα τής Εργατικής τάξης έχει φυσικά γιά τελικό σκοπό τήν κατάχτηση τής πολιτικής έξουσίας γιά λογαριασμό της καί γι' αύτό, φυσικά, είναι άναγκαία μιά όργάνωση τής Εργατικής τάζης πού νά υπάρχει άπό προηγούμενα, πού νά είναι άναπτυγμένη ώς Εναν ορισμένο βαθμό καί πού βγαίνει μέσα άπό τούς ίδιους τούς οικονομικούς της άγώνες. Ά π ό τήν άλλη μεριά όμως κάθε κίνηυα μέ τό όποιο ή Εργατική τάξη Αντιμετωπίζει σάν τ ά ξ η τίς κυρίαρχες τάξεις καί προσπαθεί νά τίς καταβάλει μέ πίεση άπ' Εξω, είναι Ενα πολιτικό κίνημα. Λχ. ή προσπάθεια νά υποχρεωθούν οί ξεχωριστοί κεφαλαιοκράτες σέ κάποιο ξεχωριστό Εργοστάσιο ή καί σέ κάποιον ξεχωριστό κλάδο τής βιομηχανίας μέ άπεργίες κλπ. νά περιορίσουν τίς ώρες Εργασίας, είναι Ενα καθαρά οικονομικό κίνημα. Απεναντίας τό κίνημα πού έχει γιά σκοπό νά Επιβάλει τήν ψήφιση ένός ν ό μ ο υ γιά τό όχτάωρο κτλ. είναι Ενα π ο λ ι τ ι κ ό κίνημα. Καί έτσι άπό τά σποραδικά οικονομικά κινήματα τών έργατών φουντώνει παντού Ενα π ο λ ι τ ι κ ό κίνημα, δηλ. Ενα κίνημα τής τ ά ξ η ς γιά νά Επιβάλει τά συμφέροντά της μέ γενική μορφή, μέ μορφή πού Εχει γενική, κοινωνικά άναγκαστική ίσχή. "Αν αύτά τά κινήματα προϋποθέτουν τήν ΰπαρξη άπό
1 01 &ποφάο«ις τής - υ ν ΐ ι α ο κ ι ψ η ς τοΰ Δονβίνου τής I ΔιεθνοΟς (Σεπτέμβρης 1871) πού άναφίρ··. 6 Μαρς, «!να1 άφι«ρωμέν«ς ατά παραπατώ ζ η τ ή μ α τ α : Στέριωμα τής Διι6νοΟς, ίυναυωμα τοΟ ου·;κ«ντρωτΐσμοβ χα I το Ο ήγιτιχοΟ ρό/ου τού ΓενιχοΟ Συμβουλίου. Ά ν ά γ κ η ένός άν«ςαοτητου πολιτικού κόμματος τοΟ προλεταριάτου κα( τής άίιαοπαοτης ούνΒιοης τοΟ πολιτικού άγώνα μέ τόν οίχονομικό, βιάλυοη τ ή ί μπαχουνι• τ ι χ ή ς φραξιονιοτικής ίμαδας. (Σημ. Σύντ.) 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

τά πρίν μιάς ορισμένης όργάνωση;, τότε μέ τή σειρά τους xoci στήν [δ τ χλίμαχα άποτελούν Επίσης μέσο γιά τήν άνάπτυξη αύτής της όργάνωσης. Ό π ο υ ή έργατιχή τάξη δέν είναι άχόμα άρχετά προχωρημένη στήν όργάνωσή της γιά νά Επιχειρήσει μιάν άποφασιστική Εκστρατεία ένάντια στή συλλογική έξουσία, δηλ. ένάντια στήν πολιτική έξουσία τών κυρίαρχων τάξεων, πρέπει οπωσδήποτε νά διαπαιδαγωγηθεί γι' αύτό μέ άδιάκοπη ζύμωση ένάντιά τους χαί μέ Εχθρική στάση άπέναντί στήν πολιτική τών κυρίαρχων τάξεων. Στήν άντίθετη περίπτωση μένει παιχνίδι στά χέρια τους, δπως τό άπόδειξε ή Επανάσταση του Σεπτέμβρη στή Γαλλία χαί οπως τό άποδείχνει ώς έναν ορισμένο βαθμό τό παιχνίδι πού μ' Επιτυχία παίζουν ώς τώρα άχόμα ό κύριος Γλάδστων χαί Σία στήν 'Αγγλία.

Ο ΕΝΓΚΕΛΣ ΣΤΟΝ ΚΟΥΝΟ
Λονίίνο, 24 toi) Γιναρη 1872

. . . ' ( ) Μπαχούνιν, πού ώς τά 1868 μηχανοραφοϋσε Ενάντια στή Δ:εθνή, καί μετά, δταν άπότυχε στό Συνέδριο Είρήνης τής Βέρνης 1 , προσχώρησε στή Διεθνή χι άρχισε αμέσως νά συνωμοτεί μ έ σ α στούς κόλπους τ η ς Ενάντια στό Γενικό Συμβούλιο., Ό Μπαχούνιν έχει μιάν ιδιόμορφη θεωρία, ένα άναχάτωμα άπό προυντονισμό χαί κομμουνισμό. Στόν πρώτο, τό βασικό είναι δτι δέ θεωρεί τό κεφάλαιο, δηλ. τήν ταξική άντίθεση άνάμεσα στούς χεφαλαιοκράτες καί τούς έργάτες πού γεννιέται άπό τήν κοινωνική Εξέλιξη, σάν τό κυριότερο χαχό πού πρέπει νά παραμεριστεί, άλλά τό κ ρ ά τ ο ς . 'Ενώ ή μεγάλη μάζα τών σοσιαλδημοκρατών Εργατών έχει, μαζί μας, τή γνώμη δτι ή -κρατική έξουσία δέν είναι τίποτα άλλο πσρά ή όργάνωση, πού έχουν δόσει στόν έαυτό τους οί κυρίαρχες τάξεις —γαιοχτήμονες καί κεφαλαιοκράτες—γιά νά προστατεύσουν τά κοινωνικά τους προνόμια, ό Μπακούνιν ισχυρίζεται δτι τό κ ρ ά τ ο ς έχει δημιουργήσει τό κεφάλαιο, δτι ό κεφαλαιοχράτης είναι
1 Πρόχ·ιται γιά τό ΣυνέΒριο τής Βέρνης τοϋ ΑοτιχοΟ ΣυνΒέομου για τήν ΕΙρήνη χαί τήν Έλ·υθ(ρία, «oft Ινας άπό τούς ή γ έ τ ι ς του τόν Όχτώβρη 1868 ήταν χι 6 Μπαχούνιν (Σημ. Σύντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

556

κάτοχος τοό κεφαλαίου του μόνον έ λ έ ω χ ρ ά τ ο υ ς . Ε π ε ι δή λοιπόν τό χράτος είναι τό κυριότερο κακό, θά «ρέπει πρίν ά π ' δλα νά καταργήσουμβ τό χράτος χαί τότε τό κεφάλαιο μονάχο του θά πάει στό διάβολο. Έ ν ώ έμείς άντίθετα λέμε : Καταργήστε τό κεφάλαιο, τήν ιδιοποίηση δλων τών μέσων παραγωγής άπό λίγους, χαί τότε τό χράτος πέφτει μονάχο του. Ή διαφορά είναι ούσιαστιχή: Ή κατάργηση too χράτους χ ω ρίς προηγούμενη χοινωνιχή άνατροπή, είναι άνοησία—ή κατάργηση τού χεφαλαίου ε ί ν α ι άκριβώς ή χοινωνιχή άνατροπή χαί κλείνει μέσχ τη; μιά μεταβολή ολόκληρου τού τρόπου παραγωγής. Τώρα δμος, μιά πού γιά τόν Μπχχούνιν τό χράτος είναι τό βασιχό χαχό, δέν Επιτρέπεται νά κάνουμε τίποτα πού μπορεί νά συγχρχτήσει στή ζωή τό χράτο;, δηλ. οποιοδήποτε χράτο;, δημοχρατία, μοναρχία ή δ,τι άλλο. Γι' αύτό λοιπόν π λ έ ρ ι α ά π ο χ ή ά π ό χ ά θ ε π ο λ ι τ ι κ ή . Τό νά χάνεις μιά πολιτική πράξη, ιδιαιτέρα δμως τό νά παίρνεις μέρος σέ Εκλογές, θά ήταν προδοσία τών άρχών σου. Πρέπει νά χ ά ν ο υ με προπαγάνδχ, νά βρίζουμε τό χράτο;, νά όργανωνόμαστε, χι δταν Οά Εχουμε μέ τό μέρος μας δ λ ο υ ς τούς έργάτες, δηλαδή τήν πλειοψηφία, τότε καθαιρούμε δλες τίς άρχές, καταργούμε τό χράτο; χαί βάζουμε στή θέση του τήν όργάνωση τής Διεθνούς. Αύτή ή μεγάλη πράξη μέ τήν όποια άρχίζει τό χ ι λιόχρονο βασίλειο, λέγεται χ ο ι ν ω ν ι χ ή Εκκαθάριση. "Ολα αύτά χτυπάνε στ' άφτιά Εξαιρετικά ριζοσπαστικά καί είναι τόσο άπλά πού μπορεί χανείς νά τά μάθει ά π ' Εξω μέσχ σέ πέντε λεφτά, χαί γι' αύτό ή μπαχουνιχή αύτή θεωρία χαί στήν 'Ιταλία χαί στήν 'Ισπανία βρήκε γρήγορα άπήχηση, στούς νεαρούς δικηγόρους, γιατρούς χαί άλλους δογματιστές. Τίς μάζες τών εργατών δμως ποτέ δέ θά τίς χάνεις νά πιστέψουν δτι οί δημόσιες όποθέσεις τής χώρας τους δέν είναι μαζί χαί διχές τους υποθέσεις, οίόποθέσεις αύτέ; είναι άπό τή φύση τους π ο λ ι τ ι κ έ ς χαί χείνον πού πάει νά πείσει τίς μάζες δτι πρέπει νά παρατήσουν τήν πολιτική, τόν παρχτάνε τελικά οί ίδιε;. Τό νά χ η ρύχνει χανείς στούς έργάτες τήν άχσχή άπό τήν πολιτική κ ά τω άπό οποιεσδήποτε συνθήκες, σημαίνει νά τούς σπρώχνει στήν άγκαλιά τών παπάδων ή τών άστών δημοκρατών. Καί μιά λοιπόν πού ή Διεθνής, χατά τόν Μπαχούνιν, δέν Εχει ιδρυθεί γιά τόν πολιτικό άγώνα, άλλά γιά νά μπορεί νά μπει άμέσως μέ τήν χοινωνιχή Εχχαθάριση στή θέση τής 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

παλιάς κρατικής όργάνωοης, πρέπει νά πλησιάζει ίσο είναι δ υ νατό τό μπακουνικό ιδεώδες τής μελλοντικής κοινωνίας. Σ' αυτή τήν κοινων'α πρίν άιτ' δλα δέν υπάρχει καμιά έ ξ ο υ σ ί α (Autorität), γιατί έ ξ ο υ ο ί α = κ ρ ά τ ο ς = ά π ό λ υ τ ο κακό. (Πώς οί άνθρωποι θά κινούν Ενα έργοστάσιο, πώς θά οδηγούν Ενα τραίνο, θά κυβερνούν Ενα ναράβι, χωρίς μιά σέ τελευταία άνάλυση Αποφασιστική θέληση, χωρίς ένιαία διεύθυνση, σύτό βέβαια δέ μάς τό λένε). Παύει άκόμα καί τό κύρος τής πλειοψηφίας π ά ν ω στή μειοψηφία. Κάθε άτομο, κάθε κοινότητα είναι αύτόνομα, πώς δμως μπορεί νά υπάρχει κοινωνία Εστω καί άπό δυό μόνον ά ν θρώπους, χωρίς ό καθένας ά π ' αυτούς νά παραιτείται κ ά π ω ς άπό τήν αύτονομία του, αύτό πάλι τό άποσιωπά ό Μπακούνιν. Καί ή Διεθνής λοιπόν πρέπει νά όργανωθεί σύμφωνα μ' α ύ τό τό υπόδειγμα. Κάθε τμήμα είναι αύτόνομο καί μέσα σέ κάθε τμήμα είναι αύτόνομο τό κάθε άτομο. Στό διάβολο οί ά π ο φάσεις τής Β α σ ι λ ε ί α ς 1 πού μεταβιβάζουν στό Γενικό Συμβούλιο μιά ολέθρια έξουσία πού έκφυλίζει καί τό ίδιο I Ά κ ό μα χι άν αύτή ή έξουσία Εχει μεταβιβαστεί έ θ ε λ ο ν τ - ι κ ά , πρέπει νά σταματήσει, άκριβώς γ ι α τ ί είναι έξουσία ! Νά ποιά είναι σέ συντομία τά βασικά σημεία τής άγυρτείας. Ποιοι δμως είναι οί πρωτεργάτες τών άποφάσεων τής Β α σ ι λ ε ί α ς ; "Ε, λοιπόν, είναι ό ίδιος ό κ ύ ρ ι ο ς Μπακούν ι'ν καί Σ ί α ! "Οταν οί κύριοι αύτοί είδαν στό Συνέδριο τής Βασιλείας δτι δέ θά τά κατάφερναν μέ τό σχέδιο τους νά μετατοπίσουν τό Γενικό Συμβούλιο στή Γενεύη, δηλ. νά τό πάρουν στά χέρια τους, άρχισαν νά ένεργούν διαφορετικά. "Ιδρυσαν τήν "Ενωση τής Κοινωνικής Δημοκρατίας, μιά διεθνή έταιρία μ έ σ α « τ ή μεγάλη Διεθνή, μέ τό πρόσχημα, πού θά τό ξαναβρείτε τώρα στό μπαχουνικό τύπο τής Ι τ α λ ί α ς , λ χ . στόν «Προλετάριο», στο «Γκατζετίνο Ρόζα», δ η γιά τίς θερμόαιμες λατινικές φυλές χρειάζεται Ενα πιό ξεκάθαρο πρόγραμμα παρά γιά τούς ψυχρούς, βραδυκίνητους βόρειους. Τό σχεδιάκι αύτό ναυάγησε γιατί σκόνταψε πάνω στήν Αντίσταση τοϋ Γενικού Συμβουλίου, πού δέ μπορούσε φυσικά ν* άνεχθεί καμιά χωριστή δ ι ε θ ν ή όργάνωση μ έ σ α στή Διεθνή. Ά π ό τότε τό σχέδιο έκείνο έμφανιζόταν ξανά καί ξανά μέ
1 Πρόκειται γιά τίς άποφάο·ις τοΟ -ΣονεΒρίου τής I Λι·θνοΟς, «ob I71V· οτή Βαοιλ·(α άπό τΙς 6 ός τίς 12 τοΟ Σεκτέμβρη 1869. (Σημ. Σύντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

551

δλων τών είδών τις μορφές, σέ σύνδεση μέ τήν προσπάθεια τού Μπαχούνιν χαί τών δπαδών του v i άντικαταστήσΐυν το προγραμαζ τής Διεθνούς μέ τό μπακουνικό πρόγραμμα. Ά π ό τήν άλλη μεριά ή Αντίδραση, Από τόν Ζΰλ Φάβρ χαί τόν Βίσμαρχ δις τόν Ματζίνι, πιάνονταν πάντα κατευθείαν άπό τή μπακουνική κούφια, καυχησιολόγα γλώσσα, δταν έπρόχειτο νά έπιτεθουν ένάντια στή Διεθνή. Ά π ό δώ προέκυψε καί ή άνάγκη τής δήλωσής μου ένάντια στούς Ματζίνι καί Μπακούνιν τής 5 τού Δεκέμβρη, πού δημοσιεύτηκε καί ατή «Γκατζετίνο Ρόζα». 'Ο πυρήνας τών μπχκοονικών Αποτελείται Από μερικές δεκάδες ίουρανούς 1 , πού συνολικά Ιγουν πίοω του; μόλις 200 έργάτες. Τήν έμπροσθοφυλακή τήν άποτελούν οί νεαροί δικηγόροι, γιατροί, καί δημοσιογράφοι στήν 'Ιταλία πού καμώνονται τώρα παντού τού; έκπροσώπσυ; τών ιταλών έργατών, μερικοί επίσης στή Βαρκελώνη καί τή Μαδρίτη καί δώ καί κει κανένας μεμονωμένος—σχεδόν ποτέ έργάτης—στή Λυών καί στίς Βρυξέλλες. Έ δ ώ υπάρχει ένα μονάχα δείγμα, ό Ρομπέν. Ή Συνδιάσκεψη 2 πού συγκλήθηκε κάτω άπό τήν πίεση τής άνάγκης, Αντίς γιά τό συνέδριο, πού είχε Αποδειχτεί Αδύνατο, τούς Εδοσε τό πρόσχημα, καί μιά πού ο τ ψ Ελβετία ή πλειοψηφία τών γάλλων προσφύγων τάχθηκε μέ τό πλευρό τους, γιατί (οί προυντονικοί) βρήκαν έκεί συγγ&νικές χορδές, καί άπό προσωπικά έλατήρια —άρχισαν ίτσι τήν έκστρατεία. Φυσικά υπάρχουν παντού στη Διεθνή δυσαρεστημένες μειοψηφίες καί παραγνωρισμένες μεγαλοφυίες καί σ' αύτές υπολόγιζαν δικαιολογημένα. Τώρα οί πολιτικές τους δυνάμεις είναι οί παρακάτω: 1. Ό ίδιος ό Μπακούνιν—ό Ναπολέων αύτής τής έκ3τρατείας. 2. Of 200 τού Ίούρα καί 4 0 - 5 0 τού γαλλικού τμήματος (πρόσφυγες στή Γενεύη). 3. Στίς Βρυξέλλες ό Χίνς, συντάχτης τής «Λιμπερτέ», πού δμως δ έ ν είναι ά ν ο ι χ τ ά μαζί τους. 4. Έ ί ώ , τά όπιλείματα τής Section française de 1871 e πού ποτέ δέν τήν είχαμε Αναγνωρίσει, καί πού Ιχει κιόλας διασπαστεί σέ 3 άλληλομαχόμενα μέρη. Ά κ ό μ α
1 Kottoixoi τοΟ Ίούρα, όρεινής περιοχής οτήν 'Ελβετία. (Σημ. Σύντ.) » Πρόκειται γιά τή Συνβιάοχεψη τοβ Λονβίνου τής I Αιε»νοΟς, κο6 Ι γ ι ν ε άπό τίς 17 ώς «ίς 23 το Ο Σεπτέμβρη 1671. (Ση·>. Σύντ.) * Γαλλικό τμήμα το·1 1671 (Σημ. Σ6ντ.) 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

2 0 περίπου λασσαλικοί τής κατηγορίας τοό κυρίου φόν Σβάΐτσερ χού διώχτηκαν άπό τό γερμανικό τμήμα (Εξαιτίας τής πρότασής τους γιά μαζική ά π ο χ ώ ρ η σ η ά π ό τ ή Δι κ θ ν ή), χαί πού οάν συνήγοροι τού άχρου συγκεντρωτισμού καί τήςαύατηρής όργάνωσης ταιριάζουν περίφημα στήν "Ενωση τών άναρχικώνκαί τών αύτονομιστών. 5. Στήν 'Ισπανία μερικοί προσωπικοί φίλοι χαί όπαδοί τοο Μπαχούνιν πού Εχουν Επηρεάσει πολύ, τουλάχιστον θεωρητικά, τούς έργάτες, ιδιαιτέρα στή Βαρκελώνη. Ά π ό τήν άλλη μεριά δμως οί ίσπανοί δίνουν μεγάλη σημασία στήν όργάνωση, χαί ή Ελλειψή της στούς άλλους τούς χάνει Εντύπωση. Πόσο μπορεί ό Μπαχούνιν νά όπολογίζει Εδώ σέ Επιτυχία, θά φανεί μόνο στό ισπανικό συνέδριο τόν 'Απρίλη χαί Επειδή Εχει θά Εχουν όπεροχή οί Εργάτες, δέ φοβάμαι. 6. Τέλος στήν Ι τ α λ ί α , άπ' 8,τι ξέρω, τά τμήματα τού Τουρίνου, τής Βολωνίας καί τοο Τζιρτζέντι τάχθηχαν δπέρ τής σύγκλησης τού Συνεδρίου π ρ ί ν άπό τήν προθεσμία. Ό μπαχουνιχός τύπος ισχυρίζεται δτι Εχουν προσχωρήσει 2 0 ιταλικά τμήματα, Εγώ δέν τά ξέρω. 'Οπωσδήποτε ή καθοδήγηση βρίσκεται σχεδόν παντού στά χέρια φίλων χι όπαδών τού Μπαχούνιν πού θορυβούν πολύ. Ό τ α ν όμως Εξετάσουμε τό πράγμα άχριβέστερα θά φανεί δτι πίσω τους δέ βρίσκεται πολύς κόσμος, γιατί στό χ ά τ ω - χ ά τ ω ή μεγάλη μάζα τών ιταλών Εργατών είναι ώς τώρα άχόμα ματζινική χαί θά μείνει τέτια, δσον χαιρό ή Διεθνής θά συνταυτίζεται Εχει μέ τήν πολιτική άποχή. 'Οπωσδήποτε δμως τά πράγματα στήν Ι τ α λ ί α είναι Ετσι πού γιά τήν ώρα τό λόγο στή Διεθνή τον Εχουν έχει οί μπαχουνιχοί. Τού Γενικού Συμβουλίου οδτε.^χάν τού περνά ή σκέψη νά παραπονεθεί γι* αύτό, ci ίταλοί Εχουν τό διχαίωμα νά χάνουν δσες χουταμάρες θέλουν χαί τό Γενιχό Συμβούλιο θ' άντιδρβ σ* αύτές μόνο άπό τό δρόμο τής ειρηνικής συζήτησης. Οί άνθρωποι Εχουν Επίσης τό δικαίωμα νά τάσσονται όπέρ τοό συνεδρίου μέ τό πνεύμα τών ίουρανών 1 , άν καί είναι οπωσδήποτε
1 Τό Συνέβριο τής Όμοοπονίίας τοβ Ίούρα, ποό ουνήλθ· τό Νοέμβρη toll 1871 οτό Ζονβιλιέ, άποτίνθηκ· ο* Ολα τα τμήματα τής ΑιεθνοΟς μέ μιάν 4γχ6χλιο γ·ματη ουκοφαντικές έπιθέο·ις έναντια οτό Γ·ν. Σομβούλιο κοί ένάντια οτ(ς άποφαο·ΐς τής Σον8ιάοκ·ψης τής Λιείνοϋς οτό Aovtlvo (1871). Ή έγχ6«λιος άπαιτοΒο· τήν Ιμιοη οΰγχληοη ένός παγκόομιου Συν·ίρ(ου.(Σημ. 26ντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

553

Εξαιρετικά περίεργο γιά τμήματα πού μόλις τώρα προσχώρησαν χαί ποΰ δέ μπορούν νά ξέρουν τίποτα, νά παίρνουν άμέσως-άμέαως θέση πάνω α ίνα τέτιο ζήτημα, ιδιαίτερα πρίν άχουστούν χ α ί τ ά δ υ ό μέρη ! Στούς τουρινέζους είπα σταράτα τή γνώμη μου γ ι ' α ύ τ ό , χα(*ΐό ίδιο θά χάνω χαί στ' άλλα τμήματα ποΰ έχδηλώθηχαν μέ τόν ίδιο τρόπο. Γιατί χάθε τέτια δήλωση προσχώρησης έπιδόχιμάζει έμμεσα τίς πλαστές κατηγορίες χαί τίς ψευτιές πού περιέχει ή έγχύχλιος ένάντια στό Γενιχό Συμβούλιο, πού σύντομα θά βγάλει έξάλλου τήν έγχύχλιό του πάνω σ* αύτό τό ζήτημα 1 . "Αν ώ ς τ ή δ η μ ο σ ί ε υ σ ή τ η ς μπορέσετε νά έμποδίσετε μιά παρόμοια δήλωση τών μιλανέζων, θά Εκπληρώσετε 3 λ ες μας τίς έπιθυμίες. Τό πιό χωμιχό Απ' δλα είναι δτι οί ίδιοι αύτοί τουρινέζοι πού τάσσονται μέ τούς ίουρανούς, χαί μάς κατακρίνουν έδώ γιά αύταρχιχότητα, ζητούν τώρα ξαφνικά άπό τό Γενιχό Συμβούλιο νά έπέμβ.ι αύταρχικά ένάντια στήν άνταγωνιστιχή 'Εργατική 'Ομοσπονδία τού Τουρίνου μέ τέτιον τρόπο πού ποτέ ώς τώρα δέ μεταχειρίστηκε, νά προγράψει δηλ. τόν Μπεγχέλλι τού «Φιχχανάζο», πού δέν άνήχει καθόλου στή Διεθνή χ τ λ . Κι όλα τούτα πρίν άχόμα νά (χουμε χάν άχούσει τήν 'Εργατική 'Ομοσπονδία, τί έχει α ύ τ ή νά πει γιά δλα αύτά! Τήν περασμένη Δευτέρα σάς έστειλα τή «Révolution S o ciale» μαζί μέ τήν έγχύχλιο τοΰ Ίούρα, ένα φύλλο τής «Egalité» τής Γενεύης (δυστυγώς δέν έχω άλλο φύλλο, άπ* αύτό πού έχει τήν άπάντηση τής 'Ομοσπονδιακής 'Επιτροπής τής Γενεύης, πού άντιπροσωπεύει 2 0 φορές περισσότερους έργάτες άπό τοός ίουρανούς), χι ένα «Volksstaat», πού σδς δείχνει τί σκέφτεται ό κόσμος στή Γερμανία γιά τήν υπόθεση. Ί Ι σαξωνιχή συνέλευση—120 άντιπρόσωποι ά π ί 6 0 μέρη—τάχθηκε ομόφωνα 6πέρ τοϋ Γενιχοΰ Συμβουλίου. Τό βελγικό συνέδριο ( 2 5 - 2 6 too Δεκέμβρη) ζητά νά άναθεωρηθεί τό καταστατικό, ή Αναθεώρηση δμως νά γίνει στό τ α χ τ ι χ ό συνέδριο (τό Σεπτ'μβρη). Ά π ό τή Γαλλία μάς έρχονται καθημερινά δηλώσιις Επιδοκιμασίας. 'Εδώ στήν Α γ γ λ ί α δλες αύτές οί μηχανοραφίες δέ βρίσκουν φυσιχά έδαφος. Καί τό Γενιχό Συμβούλιο δέ συγκαλεί βέβαια έκτακτο
1 Πρόκειται f i d τήν ουνταγμένη &πό τόν Μαρξ έγχύχλιο «Les pré·tendues scissions dans Ρ Internationale» («Ol ΐήβ«ν ίιαοπαοιις οτή Διιθνή») πού ξιοχέπαζι πέρα γιά πέρα τή Βιαοπαοτιχή ίραοη τών μπαχοονιοτΛν. (Σημ. Σύντ.) 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙφ.ΕΝΓΚΕΛΣ

συνέδριο γιά τό χατήρι μερικών μηχανοράφων καί μερικών που κάνουν τόν σπουδαίο. "Οσον καιρό οί κύριοι αύτοί μένουν σέ νόμιμο Εδαφος, τό Γενικό Συμβούλιο ευχαρίστως τούς άφήνει νά κινούνται. Αύτός ό συνασπισμός τών πιό Ετερόκλητων στοιχείων σύντομα θά διαλυθεί. Μόλις δμως κάνουν κάτι ένάντια στό καταστατικό ή στίς άποφάοεις του Συνεδρίου, τό Γενικό Συμβούλιο θά κάνει τό χρέος του "Αν άναλογιστε: κανείς σέ ποιά στιγμή—άκριβώς τώρα πού παντού άμόλυσαν ένάντια στή Διεθνή δλα τά σκυλιά—οί ά ν θρωποι αύτοί άρχίζουν τή συνωμοσία τους, τότβ δέ μπορεί νά μήν κάνει τή σκέψη δτι οί κύριοι τής διεθνούς αστυνομίας Εχουν τό χεράκι τους στήν υπόθεση. Κι Ετσι είναι. Στό Μπεζιέ οί μ π α κουνιστές τής Γενεύης έχουν άνταποκριτή τους τόν διευθυντή τής άστυνομίας! Δυό ά π ' τούς κυριότερους μπακουνιστές, ό 'Αλμπέρ Ρισάρ άπό τή Λυών κι ό Λεμπλάν, ήταν έ ί ώ καί δήλωσαν στόν εργάτη Σόλλ ά π ' τή Λυών στόν όποιο άποτάνθηκαν, δτι τό μοναδικό μέσο v i i νά άνατραπεί ό Ηιέρσος, είναι νά φέρουν π ά λι στό θρόνο τόν Βοναπάρτη καί γ ι ' α ύ τ ο άκριβώς περιοδεύανε μέβοναπαρτικά λ ε φ τ ά , γιά νά κάνουν άνάμεσα στούς πρόσφυγες π ρ ο π α γ ά ν δ α ύ π έ ρ τ ή ς βοναπαρτικής π α λ ι ν ό ρ θ ω σ η ς ! Οί κύριοι αύτοί τό ονομάζουν αύτό άποχή άπό τήν πολιτική ! Στό Βερολίνο ό πληρωμένος άπό τόν Βίσμαρκ «Νέος Σοσιαλδημοκράτης» σφυρίζει τόν ίδιο άκριβώς σκοπό, "Κς ποιό βαθμό {χει ή ρωσική αστυνομία τό δαχτυλάκι της στήν υπόθεση, είναι ζήτημα πού τό άφήνω ανοιχτό γιά τήν ώρα, ό Μπακούνιν δμως ήταν χωμένος ώς τ ' άφτιά στήν υπόθεση Ν ε τσάγιεφ (τό διαψεύδει βέβαια, μά έμείς Εχουμε έδώ τά πρωτότυπα τών ρωσικών άναφορών, καί μιά πού καί ο Μάρξ καί γώ καταλαβαίνουμε τά ρούσικα, δέ μπορεί νά μάς γελάσει). Κι ό Νετσάγιεφ, είτε είναι ρώσος προβοκάτορας, είτε οπωσδήποτε Εχει δράσε: σάν νά ήταν τέτιος, καί άκόμα άνάμεσα στούς ρώσους φίλους τού Μπακούνιν όπάρχουν κάθε λογής ύποπτα άτομα. Λυπάμαι πολύ πού χάσατε τή θέση σας, σάς είχα γράψει ρητά νά άποφεύγετε καθετί πού θά μπορούσε νά οδηγήσει ώς έκεί. Ή παρουσία σας στό Μιλάνο Εχει γιά τή Διεθνή πολύ μεγαλύτερη σπουδαιότητα άπό τή λίγη Εντύπωση πού μπορεί κανείς νά κάνει μέ μιά δ η μ ό σ ι α Ε μ φ ά ν : σ η . Μυστικά θ ά μ π ο - 

Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Α 5βΤ

ροϋσαν έπίσης νά γίνουν πολλά χτλ. Ά ν μπορώ νά σάς βοηθήσω νά βρείτε μεταφράσεις χτλ., θά τό χάνω μέ τή μεγαλύτερη εύχαρίστηση. Ιίέστε μου μονάχα ά π ό ποιέ; γλώσσες χαί σ έ ποιές γλώσσες μπορίίτε νά μεταφράζετε χαί π ώ ς μπορώ νά σά; φανώ χρήσιμος. "ίίστε τά άστυνομιχά βρωμόσ/.υλα κατάσχεσαν καί τή φωτογραφία μου Σ ά ; έσωκλείω μιάν άλλη καί παρακαλώ νά μοό στείλετε δυό δικέ; σα;, πού ή μιά του; θά χρησιμεύσει γιά νά καταφέρουμε τη δεσποινίδα Μάρξ νά δόσει μιά φωτογραφία τοό πατέρα τ η ; γιά σα; (μονάχα αύτή Ιχει άκόμα μερικέ; καλές). Σας παρακαλώ άκόμα v i φυλάγεστε κ ά π ω ; άπό δ λ α τά άτομα πού συνδέονται με τόν Μπακούνιν. Κίνα: ιδιότητα δλων τών αιρέσεων νά συνδέονται στενά μεταξύ τ ο υ ; καί νά μ η χ α ν ο ρ α φ ο ύ ν — κ α θ ε τ ί π ο ύ λ έ τ ε πηγιίνει άμέσως στόν Μπακούνιν, γ ι ' α ύ τ ό νά είστί βέβαιος. Μιά ά π ' τ ί ς βασικές του ά ρ χ ε ; είναι δτι ή τήρηση τών υποσχέσεων καί άλλα παρόμοια πράγματα είναι καθαρά άοτικέ; προλήψεις, πού ό άληθινό; έπαναστάτης πρέπει, γιά τό συμφέρον τής υπόθεσης, νά τά άντικρύζει πάντα μέ περιφρόνηση. Στή Ρωσία, αύτά τά λέει άνοιχτά, στή δυτική Εύρώπη τά διδάσκει μυστικά. Γράψτε μου π ο λ ύ σ ύ ν τ ο μ α . Ά ν καταφέρουμε νά μήν πάρει μέρος τό τμήμα τοϋ Μιλάνου στο χορό τών άλλων ι τ α λικών τμηαάτων, αύτό θά ήταν πολύ κα>ί . .

Ο ΕΝΓΚΕΛΣ ΣΤΟΝ ΜΠΕΜΠΕΛ
Αονίίνο, 20 τού 'Ιούνη Ιβ73

Α π α ν τ ώ πρώτα στό γράμμα σας, γιατί τό γράμμα τού Λήμπκνεχτ βρίσκεται άκόμα στόν Μάρξ, πού δέ μπορεί τή στιγμή αύτή νά τό βρ*ί. Δέν ήταν δ Χέπνερ, άλλά το υπογραμμένο άπό τήν επιτροπή γράμμα του Ύόρκ στόν Χέπνερ που μάς έκανε έδώ νά φοβηθούμε δτι ή ήγεσία τοϋ κόμματος, πού δυστυχώς είναι πέρα γιά πέρα λασσαλική, θά χρησιμοποιήσει τό γεγονός τής φυλάκισής σας γιά νά μετατρέψει τό «Φόλκστάατ» σ' ένα «έντιμο» «Νέο Σοσιαλδημοκράτη». Ό Ύόρκ ομολόγησε καθαρά 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

τήν πρόθεση αύτή, χαί μιά πού ή Επιτροπή Εδοσε στόν Εαυτέ της τό δικαίωμα νά διορίζει χαί νά παύει τους συντάχτες, ί>· κίνδυνος ήταν σίγουρα άρχετά μεγάλος. Ή Επιχείμενη ά π έ λ α ση τού ΧΕπνερ ένίσχυσε άκόμα πιό πολύ αύτά τά σχέδια. Κάτω άπ* αύτές τίς συνθήκες έπρεπε νά ξέρουμε άκριβώς πού βρισκόμασταν, χαί νά γιατί προκλήθηκε αύτή ή Αλληλογραφία. . . . Ό σ ο γιά τή θέση τοΰ κόμματος άπέναντί στό λασσαλισμό, Εσείς φυσικά θά μπορούσατε νά κρίνετε καλύτερα άπό μάς γιά τήν τ α χ τ ι κ ή πού πρέπει ν* άκολουθηθεί, ίδιαίτερα γιά τίς ξεχωριστές περιπτώσεις. "Ομως πρέπει νά παρθεί όπόψη καί τούτο : "Αν κάποιος, δπως λχ. έσείς, βρεθεί στή θέση νά συναγωνίζεται τή Γενική Γερμανική Ε ρ γ α τ ι κ ή "Ενωση, τότεεϋκολα όπολογίζει πάρα πολύ τόν Ανταγωνιστή του καί συνηθίζει σέ κάθε περίπτωση νά σκέφτεται αύτόν πρίν άπ' δλα. Ωστόσο όμως ή Γενική Γερμανική Ε ρ γ α τ ι κ ή "Ενωση χαί τό σοσιαλδημοκρατικό έργατιχό κόμμα, καί τά δυό μαζί παρμένα, Εξακολουθούν νά είναι πάντα μιά πολύ μικρή μειοψηφία τής γερμανικής Εργατικής τάξη;. Ό μ ω ς κατά τή γνώμη μας, πού Επιβεβαιώνεται άπό μακρόχρονη πείρα, ή σωστή ταχτική τής π ρ ο π α γ ά ν δας δέν είναι ν' Αποσπά; δώ καί κεί ά π ' τόν Εχθρό ξεχωριστά άτομα καί μέλη, άλλά νά Επιδράς πάνω στή μεγάλη μάζα, πού μένει άκόμα άμέτοχη. Μιά καί μόνη άκατέργαστη δύναμη, πού τήν τραβήξαμε μέ τό μέρος μας μέσα άπό τήν άκατέργαστη μ ά ζα άξίζει περισσότερο άπό δέκα λασσαλιχούς αύτόμολους, πού φέρνουν πάντα μαζί τους στό κόμμα τό σπέρμα τών λαθεμένων τους απόψεων. Κι άν μπορούσαμε νά παίρναμε τίς μάζες δίχως τούς τοπικούς ήγέτες τους, τότε πάει κι Ερχεται. "Ετσι δμως είμαστε πάντα όποχρεωμένοι νά δεχόμαστε μαζί κι Εναν ολόκληρο σωρό άπό τέτιους ήγέτες, πού είναι δεσμευμένοι μέ τίς προηγούμενες δημόσιες Εκδηλώσεις τους, άν δχι άχόμα χαί μέ τίς προηγούμενες Αντιλήψεις τους, χαί πού πρίν ά π ' δλα πρέπει τώρα νά άποδείξουν δτι δέν Εχουν Απαρνηθεί τίς άρχές τους καί δτι μάλλον τό σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό κόμμα χ η ρύχνει τόν Α λ η θ ι ν ό λασσαλισμό. Αύτό ήταν τό άτύχημα στό "Αϊζεναχ 1 , πού τότε δέ μπορούσε ίσως νά άποφευχθεί, δμως τά στοιχεία αύτά Εβλαψαν οπωσδήποτε τό χόμμα χαί δέν ξ έ 1 Ό Έ ν γ κ ε λ ς έννοεί τό ουνέΒριο toO κόμματος οτό "Αίζεναχ (1869).. 8*ou ΙΒρ68ηχε τό οοοίαλΒημοχρατιχό έργατιχό χόμμα. (Σημ. Σ6ντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

557

ρω, άν τό χόμμα δέ 0 ά ta ν σήμερα τουλάχιστο εξίσου έυνατό και χωρίς τήν προσχώρησή τους. 'Οπωσδήποτε δμως θά το θεωρούσα δυστύχημα, άν τά στοιχεία αύτά ε ν ι σ χ ύ ο ν τ α ν . . . Δέν πρέπει κανείς νά άφήσ»ι νά τόν παραπλανούν οί φωνές γιά «Ενότητα». Αύτοί πού περισσότερο ά π ' όλους Εχουν σιό στόμα αύτή τή λέξη, είναι οί πιό μεγάλοι υποκινητές τής διχόνοιας, δπως άχριβώς τώρα οί μπακουνιστές τού Ελβετικού Ίούρα, οί δράστες δλων τών διασπάσεων, πού γιά τίποτα άλλο δέ φωνάζουν τόσο δσο γιά τήν ένότητα. Οί φανατικοί αυτοί τής Ενότητας είτε είναι στενοχέφαλοι πού θέλουν νά τά ά ν χ χ α τ ώ νουν δλα σ' Εναν άχχθόριστο πολτό, πού άρκεί μονάχα νά κατακάτσει γιά νά ξαναφανερωθούν οί διαφορές σέ πολύ όςύιερη άντίθεση, γιατί τότε βρίσκονται οτό ίδιο τσουκάλι (στή Γερμανία Εχετε Ενα ώραίο παράδειγμα στούς άνθρώπους πού κ η ρύχνουν τή συμφιλίωση τών Εργατών μέ τούς μικροαστούς), είτε πάλι άτομα πού θέλουν άσυνείδητα (δπως λ χ . ό Μύλμπεργχερ) ή συνειδητά νά νοθέψουν τό κίνημα. Νά γιατί οί μεγαλύτεροι αίρετικοί κι οί μεγαλύτεροι καυγατζήδες καί παλιάνθρωποι είναι κάποτε οί πιό φωνακλάδες κράχτες τής Ενότητας. Μέ κανένα δέν είχαμε σ:ή ζωή μας περισσότερους μπελάδες καί φασαρίες, δσο μέ τούς κράχτες τής ενότητας. Φυσικά, κάθε κομματική καθοδήγηση θέλει νά βλέπει Επιτυχίες, κι αύτό είναι καλό. Υ π ά ρ χ ο υ ν δμως περισιάσεις πού πρέπει νάχει κανείς τό θάρρος νά θυσιάζει τήν Επιτυχία τ ή ς σ τ ι γ μ ή ς γιά πιό σπουδαία πράγματα. Ιδιαίτερα Ενα κόμμα σάν τό δικό μας, πού ή τελική Επιτυχία του είναι τόσο άπόλυτα βέβαιη καί πού στήν Εποχή πού ζούμε καί μπρός στά μάτια μας Εχει Αναπτυχθεί τόσο τεράστια, καθόλου δέ χρειάζ-ται πάντα καί οπωσδήποτε τήν Επιτυχία τής στιγμής. Πάρτε γιά παράδειγμα τή Διεθνή. "Γστερα άπό τήν Κομμούνα είχε τεράστια Επιτυχία. Οί κατακεραυνωμένοι άστοί τής άπόδιδαν παντοδυναμία. Ή μεγάλη μάζα τών μελών της πίστευε πώς αύτό θά συνεχιστεί αιώνια. Ε μ ε ί ς ξέραμε πολύ καλά δτι ή φούσκα θ ά Ε π ρ ε π ε νά σκάσει. "Ολο τό σχολολόΐ κόλλησε π ά ν ω της. Οί αίρετικοί πού είχε μέσα της άποθρασύνθηκαν, καταχράστηκαν τή Διεθνή μέ τήν Ελπίδα δτι θά τούς Επιτρέπονταν οί πιό μεγάλες κουταμάρες καί χυδαιότητες.'Εμείς δέν τό άνεχτήκαμε αύτό. Ξέροντας χαλά δτι κάποτε ή φούσκα θά Εσκαζε οπωσδήποτε, δέν Εμπαινε γιά μάς ζήτημα νά άναβάλουμε τήν καταστροφή, άλλά νά φρον- 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

τίσουμε ή Διεθνής νά βγει ά π ' αύτήν καθαρή χι ανόθευτη. Στή Χάγη έσκασε ή φούσκα χα ί ξέρετε δχι τά περισσότερα άπό τά μέλη τοϋ Συνεδρίου 1 τράβηξαν γιά τό σπίτι τους μέ τό βαρύ αίσθημα τή; άπογοήτευση;. Κι όμως σχεδόν δλοι αύτοί οί άπογοητευμένοι πού φαντάζονταν νά βροϋν στή Διεθνή τό ίδανιχό τής γενιχής άδερ?οσύνης χαί συμφιλίωσης, είχαν στην πατρίδα τους πολύ πιό άγριο χαυγά άπό χείνον πού ξέσπασε στή Χάγη I Τώρα οί αιρετικοί κ&,υγατζήδες χηρύχνουν τή συμφιλίωση χαί μάς διαβάλλουν σάν Ανυπόφορους, χαί όιχτάτορες! Κι άν είχαμε Εμφανιστεί συμφιλιωτικοί στή Χάγη, άν είχαμε κρύψει τό ξέσπασμα τής διαοπασης—ποιά θά ήταν ή συνέπεια; Οί αίρετιχοί, ιδιαίτερα οί μπαχουνιχοί, θά είχαν άχόμα ένα χρόνο χαιρό μπροστά τους να χάνουν πολύ μεγαλύτερες χουταμάρες χαί άνομίες στό δνομα τής Διεθνούς. Οί έργάτες τών πιό άναπτυγμένων χωρών θά γύριζαν τίς πλάτες τους μέ άηδία. *fl φούσχα δέν θά έτ/.αζε, θά ζάρωνε σιγά-σιγά, τρυπημένη άπό βελονιές χαί το έπόμε/Ο συνέδριο, πού θά έφερνε οπωσδήποτε τήν χρίση, θά γινόταν ένα σκάνδαλο τών πιό χυδαίων προσωπικοτήτων, γιατί ή ά ρ χ η είχε έγκαταλειφθεί κιόλας στή Χάγη! Καί τότε ή Διεθνής θά καταστρεφόταν βέβαια—θά καταστρεφόταν μέ τήν « έ ν ί τ η τ α » ! — Ά ν τ ί ς γι' αύτό, έμείς τώρα Ξεφορτωθήκαμε πρός τιυή μας τά σάπια στοιχεία. Τα μέλη τής Κομμούνας πού παραβρέθηναν στήν τελευταία, άποφασιστική ουνεδρίαση, λένε δτι καμιά συνεδρίαση τής Κομμούνας δέν τούς άφησε τόσο φοβερή Εντύπωση, δσο αύτό τό δικαστήριο πού δίκασε τούς προδότες τοϋ εύρωπαΐκού προλεταριάτου. Τούς άφήσαμε δέκα μήνες νά βάλουν δλα τά δυνατά τους γιά νά λένε ψευτιές, νά συκοφαντούν, νά μηχανοραφούν—καί πού βρίσκονται τώρα; Αύτοί, of δήθεν άντιπρόσωποι τής μεγάλης πλειοψηφίας τής Διεθνούς, δηλώνουν τ ώ ρα μόνοι τους, δτι δέν τολμούν νά έρθουν στό έπόμενο συνέδριο (λεπτομέρειες γι* αύτό βρίσκονται ο ' έ ν α άρθρο πού στέλνεται μαζί μέ τούτο στό «Φόλκστάατ»). Κι άν έπρεπε νά ξαναρχίσουμε ά π ' τήν άρχή δέ θά Ενεργούσαμε διαφορετικά σέ γενικές γραμμές— λάθη ταχτικής φυσικά γίνονται π ά ν τ α . 'Οπωσδήποτε πιστεύω δτι τά ίχανά στοιχεία άνάμεσα στούς λασσαλικούς θά έρθουν μέ τόν καιρό μόνα τους σέ σάς, χι δτι
1 Πρόκειται για τό Συνέδριο τής I Δι·6νο0ς οτΙς 1-7 τοϋ Σεπτέμβρη 1872. (Σημ. Σύντ.)

nob

l-fiv« οτή XdfTj 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

9

Ii αύτό οέ θα ήταν φρόνιμο νά κόψουμε τόν καρπό πριν ωριμάσει, δπως τό θέλουν ot άνθρωποι τής Ενότητας. Ά λ λ ω σ τ ε ό γέρο-Χέγκελ, τό έχει πει κιόλας: Έ ν α κόμμα άποδείχνει τή ζωτικότητάτου, οταν μπορεί καί δ ι α σ π ά τ α ι καί Αντέχει σ;ή διάσπαση. Ί ό κίνημα τοϋ προλεταριάτου περνά άναγκαστ'κά άπό διάφορες βαθμίδες Ανάπτυξης. Σέ κάθε βαθμίδα μένει ένα μέρος τών άνθρώπων καί δέν άκολουθεί πιά. Έ τ σ ι μονάχα εξηγιέται γιατί ή «άλληλεγγύη τοΰ προλεταριάτου» πραγματοποιείται στήν πρχγματ'κότητα παντού μέ τή μορφή διαφόρων κομματικών δμάδων πού διεξάγουν Αναμεταξύ τους έναν άγώνα ζωής καί θανάτου, όπως γινόταν μέ τίς χριστιανικές αιρέσεις στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, στήν περίοδο τών πιό χερότερων διωγμών. Ε π ί σ η ς δέν πρέπει νά ξεχνάτε, άν λχ. ο «Νέος Σοσιαλδημοκράτης» έχει περισαότερους συνδρομητές άπό τό «Φέλχστάατ», δτι κάθε α ί ρ ε σ η είναιάναγκαστικά φανατική καί μ' αύτό τό φανατισμό, ίδιαίτερα σέ περιοχές δπου είναι καινούργια (δπως λχ. ή Γενική Γερμανική Ε ρ γ α τ ι κ ή Έ ν ω σ η στό Σλέσβιγκ-Χόλσταϊ.) σημειώνει πολύ μεγαλύτερες άμεσες Επιτυχίες άπό τό κόμμα, πού άπλώς Αντιπροσωπεύει τό πραγματικό κίνημα χ ω ρίς αιρετικές παραξενιές. Ά π * τήν άλλη δμως ό φανατισμός δέ διαρκεί πολύ. Πρέπει νά τελειώνω, τό ταχυδρομείο φεύγει. Στά γρήγορα άκόμα μόνο : Ό Μάρξ δέ μπορεί να καταπιαστεί μέ τόν Λασσάλ προτού τελειώσει ή γαλλική μετάφραση 1 (τέλη Ιούλη περίπου) καί τότε θά έχει πραγματική Ανάγκη άνάπαυσης, γιατί υποφέρει άπό υπερκόπωση...

Ο ΕΝΓΚΕΛΣ ΣΤΟΝ ΖΟΡΓΚΕ
Αονίΐνο, 12-17 τοΟ Σεπτέμβρη 1874

. . .Μέ τήν άποχώρησή σου ή π α λ ι ά Διεθνής έτσι ή άλλιώς τέλειωσε τήν ύπαρξή της. Κι αύτό είναι καλό. 'Ανήκε στήν περίοδο τής δεύτερης αύτοκρατοριας, δταν ή καταπίεση πού κυριαρχούσε σ' δλη τήν Εύρώπη απαγόρευε στό Εργατικό κίνημα, πού
1 "Εννοεί τή γαλλική μεταφραοη τοΟ πρώτου τόμου τοβ «Κεφαλαίοι». (Σημ. Σύντ.) 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

μόλις αφυπνιζόταν ξανά, τήν ένότητα χαί τήν Αποχή άπό χ ά tffc Εσωτεριχή πολεμική. Ή τ α ν ή σιιγμή πού τά χοινά χοσμοπολιτιχά συμφέροντα τοΰ προλεταριάτου μπορούσαν νά προβάλλουν ατό προσκήνιο. Ή Γερμανία, ή Ίαπανία, ή 'Ιταλία, ή Δανία, μόλις τότε είχαν μπεί ή έμπαιναν ατό κίνημα. Στήν πραγματικότητα, τό 1864, ό θεωρητικός χαρακτήρας τοΰ ίδιου τού κινήματος α' δλη τήν Εύρώπη, δηλ. ατίς μάζες, ήταν άχόμα πολύ άσαφής, ό γερμανικός κομμουνισμός δέν υπήρχε άχόμα αάν έργατιχό χόμμα, ό προυντονιαμός ήταν πολύ άδύνατος γιά νά μπορέσει νά παρουσιάσει τίς ιδιαίτερες λόξες του. Οί καινούργιες Ανοησίες τού .Μπαχούνιν δέν όπήρχαν τότε ούτε χαί ατό διχό του τό κεφά>ι, ένώ χαί οί Αρχηγοί άχόμα τών Αγγλικών τρέϊντ-γιούνιονς πιστεύανε δτι μπορούσαν νά μπούν στό κίνημα μέ βάση τό πρόγραμμα πού διατυπωνόταν ατήν είααγωγή τού Καταστατικού. Ή πρώτη μεγάλη έπιτυχία έπρεπε ν' Ανατινάξει τήν άφελή αύτή συνύπαρξη όλων τών παρατάξεων. Ή έπιτυχία αύτή ήταν ή Κομμούνα πού ήταν άναντίρητα τό πνευματικό παιδί τής Διεθνούς, άν χαί ή Διεθνής δέν κούνησε ούτε τό δαχτυλάχι της γιά νά τή φτιάξει. "Εται ή Διεθνής θεωρήθηκε ώς ένα βαθμό, χι αύτό πέρα γιά πέρα δικαιολογημένα, όπεύθυνη γιά την Κομμούνα. "Οταν, χάρη οτήν Κομμούνα, ή Διεθνή; έγινε μιά ήθική δύναμη ατήν Εύρώπη, άρχισε άμέσως ό καυγάς. Κάθε ρεύμα ήθελε νά Εκμεταλλευτεί τήν έπιτυχία γιά τόν έαυτό του. Ί ΐ ρ θ ε ή Αποσύνθεση πού δέ μπορούσε νά άποφευχθ.= ί. Ό φθόνος γιά τήν αύξανόμενη δύναμη μεμονωμένων άτόμων πού ήταν πραγματικά έτοιμα νά συνεχίσουν τήν έργασία τους μέ βάση τό παλιό ευρύ πρόγραμμα—τών γερμανών κομμουνιστών—έσπρωξε τούς βέλγους προυντονιστές οτήν άγκαλιά τών μπακουνιστών τυχοδιωχτών. Τό Συνέδριο τής Χάγης σήμανε στήν πραγματικότητα τό τέλος—χαί μάλιστα χαί γιά τά ουό κόμματα. 'II μόνη χώρα δπου μπορούσε άχόμα νά γίνει χάτι ατό δνομα τής Διεθνούς, ήταν ή 'Αμερική, χαί ένα υγιές ένατιχτο Ενέπνευσε τή μετατόπιση τής άνώτατης ήγεαίας έκεί. Τό γόητρο της δμως Εξαντλήθηκε τώρα χαί χεί χαί χάθε παραπέρα προσπάθεια νά τής Εμφυσήσουν νέα ζωή θά ήταν τρέλα χαί σπατάλη δυνάμεων. Δέκα ολόκληρα χρόνια ή Διεθνής κυριάρχησε στήν εύρωπαΐχή ίστορία πρός μιά πλευρά—πρός τήν πλευρά πού βρίσκεται τό μέλλον—χαί μπορεί νά κοιτάξει μέ περηφάνεια τό Εογο πού Εχανε. "Ομως μέ τήν παλιά της μορφή. 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ 5βΤ

'χει πι ά ξεπεραστεί. Γιά νά δημιουργηθεί μιά νέα Διεθνής μέ τόν τρόπο τής παλιάς, μιά Ενωση δΑ,ων τών προλεταριακών κομμάτων δλων τών χωρών, θά χρειαζόταν μιά γενική κατάπνιξη τοϋ Εργατικού κινήματος, δπως οτήν περίοδο 1849-1864. Ό προλεταριακός κόομος τώρα μεγάλωσε καί πλάτυνε τόσο πού δέ μπορεί πιά νά γίνει Ενα τέτιο πράγμα, ϋιστεύω δτι ή Επόμενη Διεθνής—βστερι άπό μερικά χρονιά Επίδρασης τών Εργων τοΰ Μάρξ—θά είναι καθαρά κομμουνιστική καί θά διακηρύξει άμεσα τίς άρχές μας.

Ο ΜΑΡΞ ΚΑΙ Ο ΕΝΓΚΕΛΣ ΣΤΟΥΣ ΜΠΕΜΠΕΛ. ΛΗΜΠΚΝΕΧΤ, ΜΠΡΑΚΕ ΚΑΙ ΑΛΛΟΥΣ
(•ΕΓΚΥΚΛΙΟ ΓΡΑΜΜΑ») Λον'Ινο, 17-18 teO Σεπτέμβρη 1879 . . . Τό μανιφέστο χΰ>ν τβΐών τής Ζυρίχης

Στό μεταξύ μάς ήρθαν τά «Χρονικά» τοΰ Χέχμπεργκ, που περιέχουν Ενα άρθρο: «'Ανασκόπηση τοϋ σοσιαλιστικού κινήματος στή Γερμανία» 1 , πού, δπως μοΰ είπε ό ίδιος ό Χέχμπεργκ Εχει συνταχθεί άπευθείας άπό τά τρία μέλη τής Επιτροπής τής Ζυρίχης. 'Εδώ Εχουμε τήν αύθεντική κριτική τους γιά τό μέχρι τώρα κίνημα καί μαζί τό αύθεντικό τους πρόγραμμα γιά τή στάση τοϋ νέου οργάνου, στό βαθμό πού Εξαρτιέται ά π ' αύτούς. 'Από τήν άρχή κιόλας λένε : «Τό κίνημα πού ό Λασσάλ, τό θεωρούσε κατ' Εξοχήν πολιτικό, πού σ' αύτό καλοϋσε δχι μόνο τούς Εργάτες, άλλά δλοος τούς τίμιους δημοκράτες, πού Ε π ι κ ε φ α λ ή ς τ ο υ Επρεπε νά βαδίσουν οί ανεξάρτητοι Εκπρόσωποι τής Επιστήμης καί δλοι δ σ ο ι Εμ π ν έ ο ν τ α ν ά π ό ά λ η θ ι ν ή ά γ ά π η γ ι ά τόν ά ν θ ρ ω π ο , Εκφυλίστηκε κάτω άπό τήν προεδρεία τοϋ I. Β. φόν Σβάίτσερ σ* Ενα μ ο ν ό π λ ε υ ρ ο ά γ ώ ν α τ ώ v ' è f γ α τ ώ ν
1 Πρόκειται γιά Iva Ipfipo nob γράφτηκε Από τούς ί ί χ μ ί ι ε ρ γ χ , Μηέρνοταΐν χαί Σραμμ καί 6ημοοι·ύττ,χ· οτά ο&οιαλ-ρ·φορμιοτικαΙ «Χρονικά γιά τήν χοΐνανιχή έηιοτήμη χα( τήν κοινανική πολιτική* («Jahrbuch für Sozialwiessenschalt und Sozialpolitik»). (Σημ. Σύντ.)

tféof-'KrjMtlç, Aimltxwd ÏQft*, r^o.

Il 

562

Κ

Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ Φ . Ε Ν Γ Κ Ε Λ Ι

βιομηχανίας γιά τά σ υ μ φ έ ρ ο ν τ ά τους» Δέν Εξετάζω άν καί χ α τ ά πόσο είναι αύτό αωατό οτήν πραγματικότητα. Ή ίδιαίτερη μομφή πού δίνεται έδώ ατόν Σβάϊταερ, είναι δ τ ι ό Σβάΐταερ κ α τ έ β α σ ε τό λασσαλισμό, πού έδώ τόν έννοούν αάν άστιχό-δημοκρατικό-φιλανθρωπικό κίνημα, ατό επίπεδο ένός μονόπλευρου άγώνα τών έργατών τής βιομηχανίας γιά τά συμφέροντά τους, β α β α ί ν ο ν τ α ς τό χαρακτήρα του, αάν ταξικού άγώνα τών έργατών τής βιομηχανίας ένάντια ατούς άατούς Κατηγορούν άκόμα τόν Σβάΐταερ γιατί «άπόκρουσε τήν άατιχή δημοκρατία». Μά τί δουλιά ιχει ή άατιχή δημοκρατία μέαα ατό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα ; Ά ν ή άστική δημοκρατία ά π ο τ ε λείται άπό «τίμιους άνθρώπους», δε μπορεί καθόλου νά θέλει νά μπεί στό κόμμα, κι άν ώστόσο θελήσει νά μπει, αύτό θά τό κάνει μόνο καί μόνο γιά νά δημιουργεί ζητήματα. Τό λασσαλικό χόμμα «προτίμησε νά φέρνεται σάν Ε ρ γ α τ ι κ ό κ ό μ μ α μέ τόν π ι ό μ ο ν ό π λ ε υ ρ ο τρόπο». Οί κύριοι πού τά γράφουν αύτά είναι οί ίδιοι μέλη ένός κόμματος πού φέρνεται σάν Εργατικό κόμμα μέ τόν πιό μονόπλευρο τρόπο, καί κατέχουν σήμερα θέσεις καί άξιώματα μέσα σ' αύτό. Υ π ά ρ χει Εδώ κάτι τό άπόλυτα άσυμβίβαστο. "Αν έννοούν αύτά πού γράφουν, τότε πρέπει νά βγούν άπό τό κόμμα, ή τουλάχιστον νά παραιτηθούν ά π ' τίς θέσεις καί τά άξιώματα. Ά ν δέν τό κάνουν αύτό, τότε παραδέχονται Ετσι ότι σκέφτονται νά χρησιμοποιήσουν τήν Επίσημη θέση τους γιά νά καταπολεμήσουν τον προλεταριακό χαρακτήρα τού κόμματος. Καί τότε τό κόμμα τό ίδιο προδίνει τόν έαυτο του, άν τούς άφήσει στίς θέσεις καί στ* άξιώματά τους. Σύμφωνα λοιπόν μέ τήν άποψη αύτών τών κυρίων, τό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα δ έ ν πρέπει νά είναι μονόπλευρο Εργατικό κόμμα. ά>λά Ενα ολόπλευρο κόμμα «δλων τών άνθρώπων πού Εμπνέονται άπο άληθινή άγάπη γιά τόν άνθρωπο», Γιά νά τό άποδείξει αύτο, πρέπει πρίν ά π ' δλα νά Εγκαταλείψει τά άξεστα προλεταριακά πάθη καί νά μπεί κάτω άπό τήν ήγεσία μορφωμένων, φιλάνθρωπων άστών «γιά νά διαμορφώσει καλό γούστο» καί «γιά νά μάθει καλούς τρόπους» (σελ. 85). Τότε καί τό «άπρεπές φέρσιμο» μερικών άρχηγών θά κάνει τόπο στούς καθώς πρέπει «άστικούς τρόπο .ς». (Λές χαί τό έόωτερικό άπρεπές φέροιμο, αύτονών πού έννοούν Εδώ, νά μήν ήταν τό λιγότερο πού μπορεί κανείς νά τούς ψέξει ') Τότε Επίσης «θά Ερ-

τής 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

5βΤ

θουν π ο λ υ ά ρ ι θ μ ο ι ο π α δ ο ί άπό τούς κύκλους τών μ ο ρ φ ω μ έ ν ω ν χαί ε ύ π ο ρ ω ν τάξεων. Αάτούς δμως πρέπβι πρώτα νά τούς χ ε ρ δ ί ο ο υ μ ε . . . άν θέλουμε ή ζύμωοη πού χάνουμε νά έχει χ ε ι ρ ο π ι α σ τ έ ς έ π ι τ υ χ ί ε ς » . Ό γερμανικό; σοσιαλισμός έχει «ιδόσει πολύ σημασία στήν κατάχτηση τών μ αζ ώ ν , ένώ παράλειψε νά κάνει δραστήρια (!) προπαγάνδα στά λεγόμενα άνώτερα στρώματα τής κοινωνίας». Γιατί «λείπουν άκόμα στό κόμμα άνθρωποι πού είναι ίκανοί νά τό Αντιπροσωπεύουν στό ΡάΤχσταγκ». Είναι δμως «καλό καί άναγκαίο, νά άναθέσουμε τίς Εντολές σέ άνθρώπου; πού είχαν τήν εύχαιρία χαί Αρχετόν χαιρό νά μάθουν χατά βάθος τά προβλήματα πού μπαίνουν. Ό άπλός έργάτης χαί ό μ ι κ ρ ο τ ε χ ν ί τ η ς . . . έχουν μόνο σέ σπάνιες, Εξαιρετικές περιπτώσεις τήν Απαιτούμενη άνεση γι αύτό». 'Εκλέγετε λοιπόν άστούς! Κοντολογής : ή Εργατική τάξη μονάχη της είναι άνίχανη νά άπελευθερωθεί. Γιά νά γίνει αύτό πρέπει να μπεί κάτω άπό τήν καθοδήγηση «μορφωμένων καί εύπορων» άστών, πού μόνον αύτοί «έχουν ευκαιρία καί καιρό» νά μάθουν αύτό πού οφελεί τούς Εργάτες. Καί δεύτερο τήν άστική ταξη δεν πρέπει μέ κανέναν τροπο νά τήν καταπολεμάμε, άλλά νά τήν κ ε ρ δ ί ζ ο υ μ ε μέ δραστήρια προπαγάνδα. "Οταν όμως θέλουμε νά κερδίσουμε τά Ανώτερα στρώματα τής κοινωνίας ή Εστω μόνο τά καλοπροαίρετα στοιχεία του;, δέν πρέπει μέ xavrvav τρόπο νά τά τρομάξουμε. Καί δώ, Ά τρείς ά π ' τή Ζυρίχη νομίζουν π ώ ; κάνανε κάποια καθησυχαστική Ανακάλυψη : «Τό χόμμα δείχνει Αχριβώς τώρα, κάτω άπό τήν πίεση τού νομού ενάντια στούς σοσιαλιστές, δτι δέν είναι δ ι α τ ε θ ε ι μ έ ν ο νά τραβήξει τό δρόμο τής βίαιης, αιματηρής επανάστασης, αλλά δτι είναι Αποφασισμένο... νά μπεί στό δρόμο τής νομιμότητας, δηλ. τής μ ε τ α ρ ύ θ μ ι σ η ς » . "Αν λοιπόν οί 50Ö-COO χιλιάδας σοσιαλδημοκράτες ψηφοφόροι, τό 1/10 ώς τό 1/8 τοϋ συνόλο·) τών ψηφοφόρων, πού μέσα στ' άλλα είναι καί σκορπισμένοι σ' δλη τή χώρα, είναι Αρκετά μυαλωμένοι ώστε νά μήν σπάσουν τά μούτρα τους καί νά μήν Επιχειρήσουν, Ενας ενάντια σέ δέκα, νά προκαλέσουν μιάν «αίματηρή Επανάσταση», αύτό άποδείχνει οτι π α ρ α ι τ ο ύ ν τ α ι γιά πάντα άπό τή χρησιμοποίηση Ενό; τεράστιου εξωτερικού γεγονότα;, ένός ξαφνικού Επαναστατικού άναβρασμού π ο ύ θ ά προκαλούνταν ά π ' α ύ τ ό τό γεγονος. 

564

Κ. ΜΑΡ= ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΑΣ

ixeμχ χαί μ ι ί ς ν ί * τ, ς πού θά κέρδιζε 4 λαός μέ ιόν άγώνα ίου ατή σύγκρουση πού θά προκαλούσε πάλι αύτό τό ίδιο τό γεγονός ! Ά ν τό Βερολίνο κάποτε φανεί ξανά τόσο άμόρφωτο ώστε νά κάνει χαί πάλι μιά 18 τού Μάρτη 1 τότε οί σοσιαλδημοκράτες άντί νά πάρουν μέρος ατόν άγώνα αάν «άθλιοι μανιακοί των οδοφραγμάτων» (σελ. 88), θά πρέπει άντίθετα «νά μποϋν ατό δρόμο της ν ο μ ι μ ό τ η τ α ς , νά κατευνάζουν, νά βγάζουν άπό τή μέση τά οδοφράγματα καί στήν άνάγκη νά βαδίσουν μέ τό λαμπρό στρατό ενάντια στίς μονόπλευρες, άξεστες, άμέρφωτες μάζες. Ά ν πάλι οί κύριοι αύτοί ισχυρισθούν 3τι δέν τό Εννοούσιν αύτό, τότε τί εννοούσαν; Μά υπάρχουν κι άλλα καλύτερα. <"Οσο λοιπόν πιό ήσυχα, πιό κοντά ατά πράγματα, πιό ατοχαατιχά Εκδηλώνεται (τό κόμμα) στήν κριτική του τών συνθηκών πού υπάρχουν καί στίς προτάσεις του γιά τή μεταβολή τους, τόσο λιγότερο θά μπορεί νά Επαναληφθεί τό χτύπημα πού πέτυχε τώρα (μέ τήν Εφαρμογή τού νόμου Ενάντια ατούς σοσιαλιστές) καί μέ τό όποιο ή συνειδητή Αντίδραση χρησιμοποιώντας τό μπαμπούλα του κόκκινου φαντάσματος, τρομοκράτησε τήν άστιχή τάξη» (α. 88). Γιά νά Αφαιρέσουμε άπό τήν άστιχή τάξη χαί τό τελευταίο ίχνος φόβου, πρέπει νά τής Αποδείξουμε καθαρΑ καί παατριχά, ότι τό κόκκινο φάντασμα είναι σ:ήν πραγματικότητα μόνον φάντασμα χαί 3τι δέν όπάρχει. Ποιο είναι δμως τό μυστικό τού κόκκινου φαντάσματος, άν δχι ό φόβος τής άστικής τ ά ξης μπρός στόν άναπόφευγο άγώνα ζωής καί θανάτου άνεμεσα α' αύτήν καί στό προλεταριάτο; Ό φόβος μπρός στήν Αναπότρεπτη Εκβαση τής σύγχρονης ταξικής π ά λ η ς ; Ά ν καταργηθεί ή ταξική πάλη, ή άστική τάξη καί «ολοι οί Ανεξάρτητοι ά ν θρωποι» «δέ θά φοβούνται νά βαδίσουν χέρι μέ χέρ: μαζί μέ τούς προλετάριους». Καί κείνοι πού θά Εξαπατηθούν στήν π ε ρίπτωση αύτή θά είναι άκριβώς οί προλετάριοι. Ά ς Αποδείξει έπομένως τό κόμμα μέ τήν ταπεινή καί μελαγχολική συμπεριφορά του Ζ τι Εχει Αφήσει μιά γιά πάντα τίς «άπρέπειες καί τίς όπερβααίες» πού Εδεσαν τήν Αφορμή γιά τό νόμο Ενάντια στούς σοσιαλιστές. Ά ν όποαχεθεί θεληματικά δτι
I 'Εννοεί τίς επανιοτατιχές μαχ*« 49οφρα-*ματαν oti IS χαί 19 τοί Μάρτη 1848. (Σημ. Σοντ.) Βερολίνο otic 

Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Α 5βΤ

4ά κινείται μόνο μέσα ατά πλαίσια τοο νόμου ένάντια ατούς σοσιαλιστές, ό Βίσμαρκ χαί οί άστοί θά έχουν βέβαια τήν καλοσύνη νά καταργήσουν αύτό τόν περιττό πιά τότε νόμο ! «"Ας μάς καταλάβουν χαλά», δέ θέλουμε «νά έγχαταλείψουμε τό χόμμα μας χαί τό πρόγραμμά μας, νομίζουμε δμως 6τι θά έχουμε άρχετη δουλιά γιά πολλά χρόνια, άν στρέψουμε δλη μας τή δύναμη, δλη μας τήν ενεργητικότητα γιά νά πετύχουμε ορισμένους κοντινούς στόχους πού πρέπει οπωσδήποτε νά τούς καταχτήσουμε πρστοϋ νά μπορεί νά γίνει σχέψη πραγματοποίηση; τών άπώτερων επιδιώξεων μας». Τότε θά άρχισουν νά προσχωρούν σέ μάς μαζικά χαί άστοί χαί μικροαστοί κι έργάτες, πού «τώρα τούς φ ο β ί ζ ο υ ν . . . οί διεκδικήσει; πού τραβάνε πολύ μακριά». Τό πρόγραμμα δέν πρόκειται νά έ γ χ α τ α λ ε ι φ θ ε ί , άλλά μόνο νά ά ν α β λ η θ ε ί . . . έπ' άόριατο. Τό δέχονται άλλά κυρίως δχι γιά τόν έαυτό τους καί γιά τήν έποχή πούζοόν αυτοί, άλλά μεταθανάτια, σάν κληρονομιά γιά τά παιδιά καί τά έγγόνια τους. Στό μεταξύ «δλη τή δύναμη χαί τήν ένεργητικότητά» τους τή χρησιμοποιούν σέ χάθε λογής μικροπράγματα χαί ψευτομπαλώματα στο χεφαλαιοχρατικό κοινωνικό καθεστώς, γιά νά φαίνεται ώστόσο δτι κάτι γίνεται, χωρίς ταυιόχρονα νά τρομάζει ή άστική τάξη. Μήπως τότε δέ θάταν καλύτερο νά έ(παινέσω τόν «κομαουνιστή» Μικέλ πού έπιβεβαιώνει τήν άκλόνητη π ε ποίθησή του γιά τό άναπόφευγο γκρέμισμα, σέ μερικές έκατοντάδες χρόνια, τής κεφτλαιοκρατικής κοινωνία;, μέ τό δτι παίζει γενναία στό χρηματιστήριο, συμβάλλει κατά δύναμη στό χράχ τοΰ 1873 1 καί κάνει έτσι π ρ α γ μ α τ ι κ ά κάτι γιά τήν κ α τάρευση τοϋ τωρινού καθεστώτος; Μιά άλλη παράβαση ένάντια ατούς καλούς τρόπου; ήταν καί οί «ό-.ερβολικές έπιθέσεις ένάντια στούς Ιδρυτές», τ.ού «ήταν μόνον παιδιά τής έποχής τους», « θ ά ήταν λοιπόν κ7λι ερα νά είχαν λείψει . . . οί βρισιές ένάντια στόν Στρούσμπεργκ καί στους ομοίους του». Δυστυχώς δλοι οί άνθρωποι είναι «μόνον παιδιά τ?.ς έποχής τους», κι άν αύτό είναι άρκετή δικαιολογία, τότε δέ θά πρέπει πιά νά έπιτιθόμαστε ενάντια αέ κανέναν vr.i παύει
1 Ué τό χράχ τοΟ μιά πιρίοίος πού τή ατό χρηματιοτήριο καί μανο-γαλλιχοΟ πολέμοο 1873 ίληξ* κι Α λεγόμενη «μέθ-η iff»' lipùotmv», χαρακτήριζε ςίφρινη xtpiosxoπία καί παίξιμο πού ιίχβ άρχίυ«ι ύοτιρα άπό t ; . τ ΐ λ ο : τοΟ ~ · ρ τοΟ 1870-1871 (Σημ. Σύντ.) 

36«>

Κ. ΜΑΡΞ. ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

άπό μέρους μας κάθε πολεμική καί κάθε άγώνας. Λεχόμαατε ήρεμα δλες τίς κλωτσιές των αντιπάλων μας, γιατί Εμείς, ο! σοφοί, ξέρουμε δτ: δέν είναι «παρά παιδιά τής έποχής τους» καί δέ μπορούν νά ένεργούν διαφορετικά ά π ' δ,τι κάνουν. Ά ν τ ί νά τους άνταποδίδουμε τίς κλωτσιές μέ τόκο, θά έπρεπε μάλλον νά τους λυπόμαστε τους καημένους. Έ π ί σ η ς καί τό γεγονός δτι πήραμε θέση όπέρ τής Κομμούνας είχε πάντως τό μειονέχτημα «ότι απομάκρυνε άπό μ ά : πολλούς συμπαθούντες καί γενικά μεγάλωσε τό μ ί σ ο ς τ ή ς ά σ τ ι κ ή ς τ ά ξ η ς ένάντιά μας» κ: άκομα, το κόμμα «δέν είναι έντελώς άνεύθυνο—γιά τή θέσπιση του νόμου του Ό χ τ ώ β ρ η 1 γιατί μεγάλωσε άσκοπα τό μ ί σ ο ς τ ή ς ά σ τ ι κ ή ς τάξης». Νά ποιό είναι τό πρόγραμμα τών τριών κινσόρων τής Ζυρίχης. Ά π ό τήν άποψη τής σαφήνειας δέν του λείπε: τίποτα. Τουλάχιστο γιά μάς πού άπό τά 1848 καί δώ γνωρίζουμε πολύ καλά δλη τούτη τή φρασεολογία. Είναι οί Αντιπρόσωποι τής μικροαστικής τάξης πού δίνουν τό παρόν τοος, γεμάτοι άγω· νία, δτι μπορεί τό προλεταριάτο «νά τό παρακάνει» υποκινούμενο άπό τήν έπαναστατική του θέση. Στή θέση τής άποφασιστιχής πολιτικής άντιπολίτευσης, Εχουμε τή γενική συνδιαλλαγή. Στή θέση του άγώνα ένάντια στήν κυβέρνηση καί τήν άστική τάξη, Εχουμε τήν προσπάθεια νά τίς κερδίσουμε καί νά τίς πείσουμε. Στή θέση τής πεισματικής άντίστασης ενάντια στήν κ α κομεταχείριση άπό τά πάνω, Εχουμε τήν ταπεινή δποταγή καί τήν άναγνώριση δτι ή ποινή είναι δίκαιη. "Ολες οί ιστορικά άναγκαίες συγκρούσεις Ερμηνεύονται σάν παρεξηγήσεις καί δλες οί συζητήσεις τελειώνουν μ4 τή διαβεβαίωση δτι στήν σύσία είμαστε δλο: σύμφωνοι. Οί άνθρωποι πού τό 1848 έμφανίστηκαν σάν άστο: δημοκράτες, μπορούν τώρα μέ τήν ίδια Επ:τυχ(α νά όνομάζσνται σοσιαλδημοκράτες. Ό π ω ς γιά κείνους ή δημοκρατία, Ετσι καί γιά τούτους τό γκρέμισμα του κεφαλαιοκρατικοό καθεστώτος βρίσκεται σέ άπρόσιτη, μακρυνή άπόσταση καί έπομένως -δέν Εχει χαμιάν άπολύτως σημασία γιά τήν πολιτική πραχτική του παρόντος. Μπορούμε νά μεσολαβούμε, νά συμβιβαζόμαστε, νά χάνουμε τόν φιλάνθρωπο δσο τραβά ή ψυχή μας Τό ίδιο ίσχύε: καί γιά τήν ταξική πάλη άνάμεσα στό προλε1 ΙΙρόχειται για τόν Ιχταχτο νομο ένάντια cto6c οοοιαλιοτίς, «oft τό« <«9ρμο33 î Rto.iapx τόν "Οχτ^ίρη -ο9 1878. (Σημ. ϊί>ντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

5βΤ

χαριάτο χαί τήν Αστική τάξη. Σ τ ί χαρτί τήν άναγνωρίζουν γιατ ί δέ μπορούν πιά νά τήν άρνηθούν, ατήν πράξη δμως τή σκεπάζουν, τή θολώνουν, τήν άδυνατίζουν. Τό σοσιαλδημοκρατικό χόμμα δ έ ν π ρ έ π ε ι νά είναι χόμμα τής έργατιχής τάξης,δέν πρέπει νά Επισύρει τό μίσος τής άστιχής τάξης ή γενικά τό μίσος οποιουδήποτε. Πρέπει πρίν ά π ' δλα νά κάνει δραστήρια προπαγάνδα μέσα στήν άστική τάξη. 'Αντί νά δίνει βαρύτητα α' Εναν άπώτερο σκοπό πού τρομάζει τούς άστούς, Ενώ είναι οπωσδήποτε άκατόρθωτος γιά τή δική μας γενιά, άς διαθέσει καλύτερα δλη της τή δύναμη καί Ενεργητικότητα γιά κείνες τίς μιχροαστιχές μεταρυθμίαεις-μπαλώματα, πού δίνουν νέα στηρίγματα στό παλιό κοινωνικό καθεστώς χαί πού θά μπορούσαν ίσως Ετσι νά μεταβάλουν τήν τελική καταστροφή α'Ενα βαθμιαίο, κοματιαατό κι δσο τό δυνατό πιό ειρηνικό προτσές Αποσύνθεσης. Είναι οί ίδιοι άνθρωποι πού μέ τό πρόσχημα τής άκούραστης πολυασχολίας δχι μόνο οί ίδιοι δέν κάνουν τίποτα, άλλά καί γυρεύουν νά Εμποδίσουν νά γίνει γενικά οτιδήποτε, Εκτός άπό φλυαρίες, οί ίδιοι άνθρωποι πού στά 1848 καί 1849 ό φόβος του; μπροστά σέ κάθε πράξη, άνάκοπτε τό κίνημα σέ κάθε του βήμα καί τελικά οδήγησε στήν ήττα, οί ίδιοι άνθρωπο, πού δέ βλέπουν ποτέ τήν άντίδραση καί πού ύστερα μένουν κατάπληχτοι γιατί βρέθηκαν τελικά σέ Αδιέξοδο, δπου δέν είναι δυνατή ούτε ή Αντίσταση, ούτε ή φυγή, οί ίδιοι άνθρωποι που θέλουν νά αιχμαλωτίσουν τήν ιστορία μέσα ατό στενό τους μικροαστικό ορίζοντα, μά πού ή ίστορία κάθε φορά περνά πάνω Από τά κεφάλια τους στήν ήμερήσια διάταξη. Ό σ ο γιά τό σοσιαλιστικό τους περιεχόμενο, Εχει κιόλα; κριτικαριατεί άρκετά στό «Μανιφέστο», στό κεφάλαιο : « Ό γερμανικό; ή „Αληθινός" σοσιαλισμός» 1 . 'Εκεί πού ή ταξική π ά λη άφήνεται ατή μ π ά ν τ α αάν δυσάρεστο «ώμό» φαινόμενο, Εκεί σάν βάση του σοσιαλισμού δέ μένει τίποτα άλλο, π α ρ ά ή « ά λ η θινή άγάπη γιά τόν άνθρωπο» καί κούφιες φράσεις γιά «δικαιοσύνη». Τ π ά ρ χ ί ΐ Ενα άνχπόφευγο φαινόμενο πού καθορίζεται Από τήν χορεία τής Εξέλιξης, δτι καί άνθρωποι Από τήν ώς τώρα κυρία ρ χ η τάξη, προσχωρούν στό άγωνιζόμενο προλεταριάτο καί το« φέρνουν στοιχεία μόρφωσης. Αύτό τό Εκφράσαμε κιόλας καθα1 Βλέπε tili. I τ1)ς ΙχΟοσής μας, οελ. 4β. (Σημ. Σ4ντ.) 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

ρά ατό «Μανιφέστο». Πρέπει δμως έδώ vi σημειώσουμε δοό πράγματα : Π ρ ώ τ ο , τά άτομα αύτά γιά νά ωφελήσουν τό προλεταριακό κίνημα πρέπει νά φέρουν μαζί τους πραγματικά στοιχεία μόρφωσης. Αότό δμως δέ συμβαίνει μέ τή μεγάλη πλειοψηφία τών γερμανών άστών προσυλήτων. Οδτε ή «Ztlkunfl», οδτε ή «Neue Gesellschaft» 1 έδοααν κάτι πού νά βοηθήσει τό κίνημα νά προχωρήσει έστω καί κατά ί ν α βήμα. Σ* αύτούς δέν υπάρχει απολύτως καθόλου άληθινό, πραγματικό ή θεωρητικό μορφωτικό ολικό. 'Αντί γι' αύτό υπάρχουν προσπάθειες νά συμβιβαστούν οί έπιπόλαια Αφομοιωμένες σοσιαλιστικές ιδέες μέ τίς πιό διαφορετικές θεωρητικές άπόψεις, πού οί κύριοι αύτοί κουβάλησαν μαζί τους άπ' τό πανεπιστήμιο ή άπό οπουδήποτε άλλου, καί πού ή μιά τους ήταν πιό μπερδεμένη άπό τήν άλλη, χάρη qcô προτσές τής άποσύνθεσης πού βρίσκονται σήμερα τά δπολείματα τής γερμανικής φιλοσοφίας. 'Αντί νά μελετήσουν προηγούμενα οί ίδιοι κατά βάθος τή νέα έπιστήμη, δ καθένας άντίθετα τήν κουτσούρεψε σύμφωνα μέ τήν άποψη πού κουβαλούσε μαζί του, έκανε γιά τόν έαυτό του χωρίς περιστροφές μιά δική του άτομική έπιστήμη καί Εμφανιζόταν άμέσως μέ τήν άξίωση νά τή διδάξίΐ ατούς άλλους. Γι' αύτό στούς κυρίους αύτούς δπάρχουν περίπου τόσες άπόψεις δσα καί κεφάλια. 'Αντί νά φωτίσουν ί ν α οποιοδήποτε ζήτημα, έφερΦν' μόνο μιά φοβερή σύγχιση—εύτυχώς σχεδόν μόνον άνάμεσα τους. Τέτια στοιχε.α μόρφωσης, πού πρώτη τους άρχή είναι νά διδάσκουν έχείνο πού δέν {χουν μάθει τά ίδια, μπορούν άριστα νά λείπουν άπό τό κόμμα. Δ ε ύ τ ε ρ ο . "Αν στό προλεταριακό κίνημα προσχωρούν τέτιοι άνθρωποι άπό άλλες τάξεις, τό πρώτο αίτημα είναι νά μήν κουβαλάνε μαζί τους δπολείματα άπό άστικές, μικροαστικές κτλ. προλήψεις, άλλά νά άφομοιώσουν χωρίς περιστροφές τόν προλεταριακό τρόπο άντίληψης. Οί κύριοι δμως αύτοί, δπως τό ά π ο δείξαμε, είναι πέρα γιά πέρα φορτωμένοι μέ άστικές καί μικροαστικές άντιλήψεις. Σέ μιά χώρα τόσο μικροαστική σάν τή Γερμανία, οί Αντιλήψεις αύτές έχουν βέβαια τή δικαίωσή τους. 'Αλλά μονάχα έ ξ ω άπό τό σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό
* «DieZukunft» («Te Μέλλον») χαί «Die Neue Gesellschaft» (<*HNéa Κοινωνία»)—οοοιαλ-ρεφορμιοτικά περιοδικά. Τό πρβτο Ιβγαινε άπό τό 1877 At τό 1880 ατή Ζορ(χη, τό 8ε6τερο τό 1877-88, ατό Βερολίνο. (Σημ. Σ6ντ.). 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

569

χόμμα. Ά ν οί κύριοι αύτοί συγκροτηθούν σάν σοσιαλδημοκρατικό μικροαστικό χόμμα, τότε είναι ά π ί λ υ τ α μές στό δίκιο τους. θ ά μπορούσε κανείς τότε νά διαπραγματεύεται χαί, άνάλογα μέ τίς περιστάσεις, νά συνασπίζεται μαζί τους χ λ π . Μέοα όμως σ* Ινα έργατιχό χόμμα είναι νόθο στοιχείο. Ά ν υπάρχουν λογοι νά τούς άνεχόμαστε γιά τήν ώρα έ χεί μέσα, έχουμε τ ή ν ό π ο χρέωση μ ό ν ο νά τους- άνεχόμαστε, νά μήν τούς έχιτρέπουμε δμως χαμιάν έπιροή στήν καθοδήγηση τού χόμματος, νά έχουμε πάντα συνείδηση δτι ή ρήξη μαζί τους είναι μόνο ζήτημα χρόνου. Ό χρόνος αύτός, φαίνεται άλλωστε νά έχει φτάσει. Μάς φαίνεται άχατανόητο πώς τό χόμμα μπορεί άχομα ν' άνεχεται στίς γραμμές του τούς συντάχτες αύτοό τού άρθρου. Ά ν όμως πέσει, λιγότερο ή περισσότερο, στά χέρια τέτιων άνθρώπων χαί ή κομματική καθοδήγηση, τότε τό χόμμα άπλώς θά εύνουχιστεί καί ή προλεταριακή κόψη θά πάψει πιά νά όπάρχει. "Οσο γιά μάς, δέ ;·.άς μένει, ύστερα ά π ' δ λ ο μας τό παρελθόν, παρά ένας δρόμος άνοιχτός. Έ δ ώ χαί σαράντα σχεδόν χρόνια τονίζουμε δτι 6 ταξικός άγώνας είναι ή άμεση κινητήρια δύναμη τής ίστορίας,καί ειδικά δτι ό ταξικός άγώνας άνάμεσα στήν άστιχή τάξη καί στό προλεταριάτο είναι δ μεγάλος μοχλός τής νεότερης κοινωνιχής Ανατροπής. Έ π ο μ έ ν ω ς μάς είναι άδύνατο νά πηγαίνουμε μαζί μέ άνθρώπους πού θέλουν νά ξεγράψουν αύτόν τόν ταξικόν άγώνα άπό τό χίνημα. "Οταν ίδρύαμε τή Διεθνή, διατυπώσαμε ρητά τό πολεμιχό σύνθημα: ή άπελευθέρωση τής έργατικης τάξης πρέπει νά είναι έργο τής ίδιας τής έργατικής τάξης. Έπομένως δέ μπορούμε νά συνεργαζόμαστε μέ ά ν θρώπους'πού λένε άνοιχτά δτι οί έργάτες είναι πολύ άμόρφωτοι χ α ί δ έ μποροό' 1 ν' άπευλευθερωθούν μόνοι τους, χαί δτι μόνο ά π ' τά πάνω πρέπει νά άπελευθίρωθούν, άπό φιλάνθρωπους μεγαλοαστούς χαί μικροαστούς. Ά ν τό νέο κομματικό δργανο πάρει μιά στάση πού ν' άνταιτοκρίνεται στά φρονήματα αύτών τών κυρίων, άν είναι άστικό κι ϊ χ ι προλεταριακό, τότε σέ μάς δέ θά μένει τίποτε άλλο, δσο χι άν θά μάς πονούσε αύτό, παρά νά ταχθούμε δημόσια ένάντιά τους καί νά διαχόψουμε τήν Αλληλεγγύη πού είχαμε ώς τώρα, άντιπροοωπεύοντας τό γερμανικό κόμμα στό έςωτεριχό. 'Ωστόσο Ελπίζουμε νά μή φτάσουν τά πράγματα ώς έ χ ε Γ... 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

Ο Ε Ν Γ Κ Ε Λ Σ ΣΤΟΝ ΣΜΙΤ
Λονϊίνι, 5 τοΟ Λόγο6οτ·ι> 1890

. . . Τό βιβλίο του Πάουλ Μ π ά ρ τ 1 είδα νά το άναγγέλνβι ατά βιεννέζικα « D e u t s c h e Wortes ό κακότυχος Μόριτς Βίρτ, κι α ο τ ή ή κριτική μου άφησε δυσμενή Εντύπωση καί γιά τό ίδιο τό βιβλίο. Ηά τό κοιτάξω, άλλά πρέπει νά π ώ οτι άν ό Μοριτσάκος άναφέρεται ατό βιβλίο σωσ:ά, οτι δηλ. ό Μπάρτ ισχυρίζεται πώς α1 δλα τά μαρξιστικά Εργα τό μοναδικό παράδειγμα πού μπόρεσε νά βρει γιά τήν Εξάρτηση τ ή ; φιλοσοφίας κ τ λ . , άπό τούς υλικού; δρου; ύπαρξη; είναι μόνο οτι ό Ντεκάρτ λέει π ώ ; τ ά ζώα είναι μ η χ α ν έ ; , λυπάμαι τόν άνθρωπο πού μπορεί καί γράφει τέτια π ρ ά γ μ α τ α . Κι άν ό ά ν θ ρ ω π ο ; αύτός δέν άνακάλυψε άκόμα δτ-, άν ό υλικός τ ρ ό π ο ; ύπαρξης είναι τό «primum a g e n s » 8 αύτό δέν άποκλείει οτι οί ιδεολογικοί τομείς άσκοϋν μέ τή σειρά του; μιάν αντίθετη, άλλά δευτερεύουσα έπίδραση π ά νω του, θά είναι άδύνατο νά έχει καταλάβει τό αντικείμενο γιά τό όποιο γράφει. Ά λ λ ά , δπως είπαμε, δλα αύτά είναι άπό δεύτερο χέρι κι ό Μοριτσίκος είναι μοιραίο; φίλος. Καί ή υλιστική άντίληψη τής ίστορίας έχει σήμερα Ενα σωρό τέτιους φίλους, οτούς όποιους χρησιμεύει σάν πρόοχημα γιά νά μ ή μελετούν τήν ίστορία. Ά κ ρ ι β ώ ς δπως Ελεγε ό Μάρξ γιά τούς γ ά λ λ ο υ ; «μαρξιστές^ λίγο πρίν άπό τό 1 8 8 0 : «Tout ce que je sais, c' est que je n e s u i s pas marxiste»' 4 . Καί στή «Voikstribüne>- έπίση; Εγινε συζήτηση γιά τ ή διανομή τών προϊόντων στή μελλοντική κοινωνία, άν θά γίνεται σύμφωνα μέ τήν ποσότητα τ ή ; Εργασίας ή διαφορετικά. Καί πιάσανε τό ζήτημα πολύ «υλιστικά» σέ άντίθεση μέ ορισμένου; ιδεαλιστικού; τρόπους Εκφρασης γιά δικαιοσύνη, "Ομως, κατά περίεργο τρόπο, σέ κανένα δέν ήρθε ή ιδέα δτι ό τρόπος διανομή; Εξαρτιέται ούσιαστικά άπό τό π ό σ α Εχεις νά μοιράοεις, καί δτι αότό άλλάζει βέβαια μέ τ ί ; προόδου; τής π α ραγωγής καί τής κοινωνικής όργάνωσης, καί έπομένως Οά π ρ έ 1 Πρόχιιτα-, γιά τό βιβλίο το3 Παουλ Μκαρτ «Ή φιλοβοφία τί)ς (οτορΐας τοΊ Χ έ γ χ ι λ χαί τόν χ ι γ χ ι λ ι α ν β ί &ς τόν Μάρξ χαί τόν Χάρτμαν». (Σημ. Σ6ντ.) 2 Τό πρβτο χίνητρο, ή κινητήρια βύναμη. (Σημ. Σ6ντ.) 1 «Τό μόνο πο6 ξίρ® είναι, βτι i i v tluai μχρ£ιβτής>· (Σημ. Σύντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

5βΤ

πει ν' Αλλάζει έξίσου κι 6 τρόπος διανομής. Ό μ ω ς γιά δλους πού πήραν μέρος ατή συζήτηση ή «σοσιαλιστική κοινωνία» δέν παρουσιάζεται σάν κάτι πού βρίσκεται σέ συνεχή μεταβολή καί πρόοδο, άλλά σάν κάτι τό σταθερό, κάτι τό μιά γιά π ά ν τ α καθορισμένο, που πρέπει έπομένως νά έχει κι ένα μιά γιά π ά ν τ α κα θορισμένο τρόπο διανομής. Λογικά δμως μπορεί κανείς μόνο 1) νά προσπαθήσει ν' Ανακαλύψει τόν τρόπο διανομής μέ τόν οποίο θ ' ά ρ χ ί σ ε ι , καί 2) νά γυρέψει νά βρεί τή γ ε ν ι κ ή τάση που μέσα της κινείται ή παραπέρα άνάπτυξη. Γι' αύτά όλα όμως δέ βρίσκω ούτε λέξη σ' δλη αύτή τή συζήτηση. Γενικά, ή λέξη «ολιστικός» χρησιμεύει σέ πολλούς νεότερους συγγραφείς στή Γερμανία σάν ά π λ ή φράση πού τήν κολλούν, χωρίς παραπέρα μελέτη, στό καθετί, δηλ. κολλούν αύτή τήν έτικέττα καί νομίζουν δτι έτσι ξόφλησαν μέ τό θέμα. Ή δική μας άντίληψη τής Ιστορίας δμως, είναι πρίν ά π ' δλα ένας οδηγός γιά μελέτη, δ χ ι μοχλός γιά κατασκευάσματα χεγ « λ ι α ν ο ύ τύπου. Ό λ ό κ λ η ρ η ή Ιστορία πρέπει νά ξαναμελητηθεί, πρέπει νά έρευνηθούν λεπτομερειακά οί δροι ύπαρξης τών διαφόρων κοινωνικών σχηματισμών, προτοί γίνει προσπάθεια νά βγάλουν ά π ' αύτούς τίς πολιτικές, αισθητικές, φιλοσοφικές, θρησκευτικές κ λ π . αντιλήψεις, καθώς καί τίς Αντιλήψεις ιδιωτικού δικαίου, πού άντιστοιχούν σ' αύτούς τούς δρους. Ά π ' α ύ τ ή τήν άποψη έγιναν ώς τώρα λίγα μόνο, γιατί λίγοι μόνο έχουν καταπιαστεί στά σοβαρά μέ τό ζήτημα. ' Α π ' αύτήν τήν άποψη χρειαζόμαστε μαζική βοήθεια, τό πεδίο είναι άπέραντο, κι δποιος θέλει νά δουλέψει σοβαρά, μπορεί νά άποδόσει πολλά καί νά διαπρέψει. Ά ν τ ί ΐ γ ι ' αύτό δμως, σέ πάρα πολλούς νεότερους γερμανούς ή φράση τού ιστορικού υλισμού (μπορεί κανείς βέβαια νά τά κάνει δ λ α φράση) χρησιμεύει μόνο γιά νά συγκροτήσουν τό ταχύτερο ai σύστημα τίς δικές τους Φτωχές Ιστορικές γνώσεις—ή οικονομική ίστορία βρίσκεται άκόμα ατά σπάργανα !—καί νά φαντάζονται κατόπιν τόν έαυτό τους πολύ σπουδαίο. Καί τότε μπορεί νά έρθει κάποιος Μπάρτ γιά νά κ α ταπιαστεί μέ τό ίδιο τό ζήτημα, πού στό περιβάλλον του βέβαια έχει ξεπέσει σέ κούφια φράση. 'Ωστόσο, δλα αύτά θά έξομαλυνθούν. Είμαστε τώρα άρκετα δυνατοί στή Γερμανία καί μπορούμε νά σηκώσουμε πολλά. Μιά άπ* τίς μ ε γ ι λ ύ τ ε ρ ε ς όπιηρεσίες πού μάς πρόσφερε ό νόμος ένάντια στούς σοσιαλιστές ηταν δτι μάς λύτρωσε Από τόν φορτικό Τβρμανό «γραμματιζούμενο» πού σοσιαλίζει. Τώρα είμαστε άρ- 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

χ ε τ ί δυνατοί γιά v i μπορούμε νά χωνεύουμε καί τόν γερμανό «γραμματιζούμενο», πού κάνει ξανά τόν καμπόσο. 'Εσείς πού πραγματικά κάνατε χ ι ό λ α ; κάτι, θά ϊ χ ; τ ε άσραλώς παρατηρήσει πόσο λίγοι ά/t' τού; νεαρούς λόγιους πού κολλάνε στό κόμμα, κάνουν τόν κόπο νά έπιδοθούν στήν οίχονομολογία, στήν ίστορία τών οικονομικών θεωριών, στήν ίστορία τού Εμπορίου, τή; βιομηχανία;,, τ ή ; γεωργίας, τών κοινωνικών σχηματισμών. Πόσοι ξέρουν γιά τον Μάουρερ παραπάνω ά π ' τό δνομά του 1 Ί Ι έπαρση τού δημοσιογράφου θέλίΐ νά τά κάνει δλα, κ: άνάλογα είναι καί τ' άποτελέσματα. Πολλές φορές θάλεγε κανείς δτι ο! κύριοι αύτοί πιστεύουν πώς οτιδήποτε, είναι κατάλληλο γιά του; έργά:ες. "Αν ξέραν αύτοί οί κύριοι πόσο ό Μάρξ καί τά καλύτερά του άκόμα πράγματα δέν τάβρισκε πάλι άρκετά καλά γιά τούς έργάτες, πόσο τό θεωρούσε έγκλημα νά προσφέρει στού; έργάτες κάτι κατώτερο άπό τό καλύτερο I . . .

Ο ΕΝΓΚΕΛΣ ΣΤΟΝ ΜΠΛΟΧ
Λονίΐνο. 21-22 τοβ Ιεητάμβρη ΙΑ90

. . . Σύμφωνα μέ τήν ολιστική άντίληψη τής ιστορίας, ό κ α θοριστικό; παράγοντας στήν ίστορία είναι σέ τ ε λ ε υ τ α ί α ά ν ά λ υ σ η ή παραγωγή καί ή άναπαραγωγή τής πραγματικής ζωής. Ούτε ό Μαρξ, οδτε έγώ ισχυριστήκαμε ποτέ τίποτα παραπάνω. Ά " κάποιο; τώρα τό διαστρεβλώνει αύτό έτσι πού νά βγαίνβι π ώ ; ό οικονομικός παράγοντας είναι 6 μοναδικά καθοριστικός, τότε μετατρέπει Εκείνη τή Θέση σέ αφηρημένη, παράλογη φράση, πού δέ λέει τί.τοτα,—Ή οικονομική κατάσταση είναι ή βίση, άλλά τά διάφορα στοιχεία τοϋ Εποικοδομήματος : οί πολιτικές μορφές τής ταξικής πάλης χαί τ ' άποτελέσματα τ η ; — τ ά Συντάγματα, πού τά καθορίζει ή νικήτρια τάξη ύστερα άπό τή μάχ η πού κέρδισε, κτλ. —οί νομικές μορφές, χι άκόμα περισσότερο οί άντανακλάσεις δλων αύτών τών πραγματικών άγώνων στόν έγκέφαλο αύτών πού συμμετέχουν στήν πάλη, ο! πολιτικές, νομικές, φιλοσοφικές θεωρίες, οί θρησκευτικές άντιλήψεις καί ή παραπέρα άνάπτυέή τους σέ συστήματα δογμάτων, άσκούν κι αύτά τήν επίδρασή τους πάνω στήν πορεία τών Ιστορικών ά γ ώ - 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

5βΤ

•ων χαί σέ πολλές περιπτώσκς αύτά χυρίως καθορίζουν τή μ ο ρ . φ ή του;. Είναι μιά Αλληλεπίδραση δλων αύτών τών στοιχείων, μέσα στήν οποία έπιβάλλεται σέ τελευταία άνάλυση,σάν ά ν α γ χ α ι ό τ ή τ α , ή οικονομική κίνηση μέσα άπό τό Ατέλειωτο πλήθος τών σ· μ πτώσεων (δηλ. τών πραγμάτων καί γεγονότων r.ου ή μεταξύ τους έσωτεριχή συνάφεια είναι τοσσ μχκρυνή ή τόσο Αναπόδειχτη, πού μπορούμε νά τή θεωρήσουμε σάν Ανύπχρχτη καί v i μή τή λογαριάζουμε). Διεφορετικά, ή έφχρμογή τής θεωρίας σέ μιάν οποιαδήποτε περίοδο της ίστορίας θά ήταν, μά τήν άλήθεια, εύχολότερη Από τή λύση μιάς άιιλής πρωτοβάθμιας έξίαωσης. Τήν ίστορία μας, τήν κάνουμε έμείς οί ίδιοι, τήν κάνουμε ομω;, πρώτα, χ ά : ω Από πολύ ορισμένες προύποθέσεις καί ορούς. 'Απ 1 αύτού; οί οίκονομικοί είναι πού Αποφασίζουν τελικά. Μά καί οί πολιτικοί κτλ., ά χ ' μ α κ: ή παράδοση πού έχει στοιχειώσει στά κεφάλια τών άνθρώπων, παίζουν κάποιο ρόλο, έστω χι άν δέν είναι ό Αποφασιστικός. Καί τό πρωσιχό κράτος δημιουργήθηκε καί Αναπτύχθηκε παραπέρα Από Ιστορικά χαί σέ τελευταία άνάλυση οικονομικά αίτια. Δύσκολα δμως θά μπορούσε κανείς /ωρίς σχολαστικισμούς νά ίσχυριοτεί δτι Ανάμεσα στά πολλά κρχτίδια τής βόρεια; Γερμανίας, ίσχ-ίσα τό Βρανδεμβούργο ήταν έκείνο πού προοριζόταν Από τήν οικονομική Λναγκιιότητα κι δχι χι Από άλλους παράγοντες (πρίν Απ' δλα Από τό γεγονός δτι τό Βρανδεμβούργο, χάρη στό δτι κατείχε τήν Πρωσία, είχε μπλεχτεί τό πολωνικό ζήτημα χαί μέσον αύτού τοδ ζητήματος στίς διεθνείς πολιτικές σχέσεις, πού έπαιξαν έ.τίτης Αποφασιστικό ρόλο στή διαμόρφωση τής ίσχής τοο αύστριακοο οίκου) νά γίνει ή μεγάλη δύναμη πού ένσάρχωνε τήν οικονομική, γλωσσική καί, άπό τήν έποχή τής Μεταρύθμισης, καί θρησκευτική διαφορά Ανάμεσχ στό Βορρά χαί τό Νότο. Δύσκολα θά κατορθώσει κανείς νά έξηγήσει μέ οικονομικά αίτια, δίχως νά γίνει γελοίος, τήν ύπαρξη τοδ χάθε γερμανικού κρατιδίου στό παρελθόν χαί στό παρόν, ή τήν προέλευση τής τροπής τών φθόγγων στήν άνω-γερμανιχή διάλεχτο, πού τό γεωγραφικό ορεινό τείχος, πού έκτείνεται άπό τά ΣουΪητικά δρη ώς τον Τάουνους, τήν (χει εύρύνει σέ Ινα σωστό ρήγμα πού χωρίζει δλη τή Γερμανία. Δεύτερο δμως, ή ίστορία γίνεται (τσι, πού τό τελικό άποτέλεσμα βγαίνει πάντα Από τίς συγκρούσεις πολλών Ατομιχών θελήσεων, πού ή καθεμιά τους πάλι γίνεται τέτια νού είναι 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

άπό ί ν α πλήθος ιδιαίτερες συνθήκες ζωής. Υ π ά ρ χ ο υ ν λοιπόν έδώ αναρίθμητες δυνάμεις πού διασταυρώνονται, μιά άτέλειωτη όμάδα άπό παραλληλόγραμμα δυνάμεων, άπό τά όποια βγαίνει μιά συνισταμένη—δηλ. τό Ιστορικό άποτέλεσμα. Τό ίστορικό αύτό άποτέλεσμα μπορεί πάλι νά θεωρηθεί σάν τό προϊόν μιας δύναμης πού δρά σάν iva σύνολο, ά σ υ ν ε ί δ η τ α καί άβουλα. Γιατί αύτό πού θέλει τό κάθε άτομο, έμποδίζεται άπό κάθε άλλο άτομο κι αύτό πού προκύπτει είναι κάτι πού κανένας δέν τό θέλησε. Έ τ σ ι ή ώς τώρα Ιστορία κυλά σάν ί ν α φυσικό προτσές καί υπόκειται κι αύτή ούσιαστικά στούς ίδιους νόμους κίνησης. Ό μ ω ς άπό τό γεγονός, δτι οί άτομικές θελήσεις—πού ή καθεμιά τους θέλει έκείνο πρός τό έποίο τή σπρώχνουν ή σωματική της διάπλαση καί οί έξωτερικές, σέ τελευταία άνάλυση οικονομικές συνθήκες (είτε οί δικές τ η ; προσωπικές, είτε γενικές-κοινωνικές συνθήκες)—δέν πετυχαίνουν έκείνο πού θέλουν, άλλά συγχωνεύονται σ* ί ν α γενικό μέσον δρο, σέ μιά κοινή συνισταμένη, άπό τό γεγονός αύτό δέν έχει κανένας τό δικαίωμα νά συμπεράνει δτι οί θελήσεις αύτές είναι ίσες μέ μηδέν. ' Α π ε ναντίας, ή καθεμιά συμβάλλει στή συνισταμένη καί περιέχεται άνάλογα μέσα της. Θά ήθελα άκόμα νά σάς παρακαλέσω νά μελετήσετε τ ή θεωρία αύτή άπό τίς πρώτες πηγές, κι δχι άπό δεύτερο χέρι. Κίναι πραγματικά πολύ εύκολοτερο. Ό Μάρξ δέν έχει γράψει σ·/εδόν τίποτε δπου ή θεωρία αύτή νά μήν παίζει ένα ριλο Ί δ αίτερα δμω;, «'H 1 8 η Μ π ρ υ μ α ί ρ τ ο ϋ Λ ο υ δ ο β ί κ ο υ Β ο ν α π ά ρ τ η » 1 είναι ένα έξοχο παράδειγμα έφαρμογής αύτής τής θεωρία;. Στό «Κεφάλαιο» επίσης υπάρχουν πολλές νόξεις. Μπορώ βέβαια νά σάς παραπέμψω ϊπίοης στά έργα μου : «'U άνατροπή τ ή ; έπιστήμης άπό τόν κύριο Ό ϋ γ κ ε ν Ντύρινγκ« καί « Ό Λουδοβίκος ΦόΟερμπαχ καί τό τέλος τής κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας» 2 , δπου έκανα τήν πιό διεξοδική έκθεση τοΰ ιστορικού όλισμου, άπ' δσες υπάρχουν σήμερα. Γιά τό γεγονός οτι ή νεολαία κάποτε δίνει στήν οικονομική π λ ε υ ί ά μεγαλύτερη βαρύτητα ά π ' δ,τι τής άναλογεί, φταίμε έν μέρ:ι έμείς οί ίδιοι, ό Μάρξ κι έγώ. 'Απέναντι στούς Αντιπάλους μας, είμασταν υποχρεωμένοι νά τονίζουμε τή βασική
1 βλέπε τόμο I τί)ς Ιχίοοί,ς μας, αελ. 277-400. (Χημ. Σ6ντ.Ί 2 Βλέπε ο' αυτό τόν τίμο οελ. 416-466. (Σημ. 16ντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

575

άρχή πού τήν Αρνιόνταν κι έτσι δέν όπήρχε πάντα ό χρόνος, ό τόπος xc ή ευκαιρία νά δόσουαε τή θέση πού ταιριάζει χαί στούς άλλους παράγοντες πού συμμετέχουν στήν άλληλεπίδραση. Μόλις όμως τό ζήτημα έφτανε στήν περιγραφή μιάς ιστορικής περιόδου, δηλ. στήν πραχτική έφαρμογή, άλλαζαν τά πράγματα καί δέ χωρούσε πιά καμιά παρεξήγηση. Δυστυχώς δμως συβαίνει πολύ συχνά νά πιστεύει κανείς ότι έχε: καταλάβει τέλεια μιά νέα θεωρία καί δτ: μπορεί νά τή ^χειρίζεται άμέσως, μόλις Αφομοιώσει, χαί αύτό δχι πάντα σωστά,' τίς βασικές θέσεις. Καί δέ μπορώ ν* άπαλλάξω ά π ' αύτή τή μ ο ι φ ή πολλούς άπό τούς νεότερους «μαρξιστές». "Ετσι έκαναν τήν έμφάνισή τοος καί Οαυ· μαστά πράγματα . . .

Ο ΕΝΓΚΕΛΣ ΣΤΟΝ ΣΜΙΤ
Λ0*6 >ο. 27 t r i Όχτώβρη 1890

'Επωφελούμαι τήν πρώτη έλεύθερη ώρα γιά νά σάς Απαντήσω. Νομίζω δτι θά κάνετε πολύ καλά νά δεχτείτε τή θέση στή Ζυρίχη. 'Εκεί μπορείτε οπωσδήποτε νά μάθετε πολλά ατόν οικονομικό τομέα, ιδιαίτερα άν έχετε πάντα ατό νού σας δτι ή Ζυρίχη είναι μονάχα μιά χρηματαγορά κι ένα κέντρο κερδοσκοπίας τρίτης κατηγορίας, ετσι πού οί έντυπώσεις πού έπιβάλλοντιι έχει, άΓονατίζουν καί μάλιστα νοθεύονται σκόπιμα μέ τή διπλή καί τριπλή άντοινάκλαση. Ηά γνωρίσετε δμως π ρ α χτικά τή λειτουργία του καί θά είστε όποχρεωμένος νά παρακολουθείτε τίς χρηματιστηριακές είδήιτε ς άπό τό Λονδίνο, τή Νέα Υόρκη, τό Παρίσι, τό Βερολίνο χαί τή Βιέννη, άπό πρώτο χέρι. Καί τότε ή παγκόσμια άγορά θ' ανοιχτεί μπροστά σας—στήν άντανάκλασή της, σαν χρηματαγορά καί σάν άγορά Αξιών. Μέ τίς οικονομικές, πολιτικές καί άλλες άντανακλάσεις συμβαίνει άκριβώς τό ίδιο όπως καί μέ τίς άντανικλάσεις στό Ανθρώπινο μ ά τι, περνούν άπό ένα συγκεντρωτικό φακό κι έτσι άπεικονίζοντα: άνεστραμένα, μέ τό κεφάλι κάτω. Μόνο πού λείπει ό μηχανισμός τών νεύρων πού, γιά νά μάς τά παραστήσει, τά ξαναστήνει στά πόδια. Ό άνθρωπος τής χρηματαγοράς βλέπει τήν κίνηση τ ή ; βιομηχανίας καί τής παγκόσμιας Αγορ2ς άκριβώς 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

μόνο οτό άναστραμένο άντικαθρέφτισμα τής χρηματαγοράς χαί της άγορά; άξιων, χαί Ετσι γι' αύτόν τό αποτέλεσμα γίνεται αίτια. Αύτό τό είδα χιόλα; οτό Μάντσιστερ ατά 1840-1850. Ut π λ η ροφορίες τοό χρηματιστηρίου τού Λονδίνου ήταν άπόλυτα άχρηστε; γιά νά σχημχτίσ>ι χανεί; μιά ιδέα γιά τήν πορεία τής βιομηχανίας χαί τών περιοδιχών τ η ; μόξιμχ χαί μίνιμα*, γιατί οί κύριοι θέλαν δλα νά τα Εξηγούν μέ χρίσεις τής χρηματαγοράς, πού ήταν ώστόσο τίς περισσότερες φορ:ς μονάχα συμπτώματα. Τό ζήτημα ήταν τότε νά άποχρούσουν τήν άποψη γιά τήν προέλευση τώ> βιομηχανικών χρίσεων άπό προσωρινή υπερπαραγωγή καί ή υπόθεση είχε λοιπόν χ : ν τ ά οτ* άλλα άκόμα καί μιά πλευρά οχοπιμςτητας, που τους παρακινούσε νά καταφύγουν στή διαστρέβλωση. Τώρα ι ύ τ ό τό σημίίο Εκλείπει—τουλάχιστο για μάς, μιά γιά πάντα. Καί άκόμα είναι γεγονός δτι κι ή χρηματαγορά μπορεί νά Εχει τις δικές της κρίσεις, δπου οί άμεσες διαταραχές τής βιομηχανίας παίζουν μόνο δευτερεύοντα ή καί κανένα ρόλο. Καί σιό ο ί, με ίο αύτό πρέπει πολλά άκόμα νά Εξακριβωθούν καί νά εξεταστούν γιά τά τελευταία είκοοι χρόνια, ίδίως ιστορικά. Έ κ ΐ ί δπου υπάρχει καταμερισμός τής Εργασίας σέ κοινωνική κλίμακα, εκεί καί οί Επί μέρου; Εργασίες άποχτούν αυτοτέλεια ή μιά άπέναντι στήν άλλη. Ί Ι παραγωγή είναι σέ τελευταία άνάλυση ό Αποφασιστικό; παράγοντας. Μιά δμως πού τό Εμπόριο μέ τά προϊόντα άποχτά μιάν αύτοτέλεια άπέναντι οτήν κ α θαυτό παραγωγή τών προϊόντων, άκολουθεί μιά δική του κίνηση, ποό ναί μέν στίς γενικές της γραμμές κυβερνιέται άπό τήν κίνηση τής παραγωγής, άλλά στίς λεπτομέρειες καί μέσα στά πλαίσια αύτής τής γενικής έξάρτ',σης άκολουθεί μέ τή σειρά της δικούς της νόμους, πού βρίσκονται στή φόση αύτού τοϋ νέου παράγοντα. Ή κίνηοη αύτή Εχει τίς δικές της φάσεις χαί μέ τή σειρά της άντεπιδρά στήν κίνηση τής παραγωγής. Ή Ανακάλυψη τής 'Αμερικής οφειλόταν στή δίψα τού χρυσού πού άπό πρωτήτερα κιόλας είχε σπρώξει τούς πορτογάλους στήν 'Αφρική (βλ. Ζέτμπερ « Ή παρχγωγή τών εύγενών μετάλλων»), γιατί ή εύρωπαΐκή βιομηχανία, πού πήρε μιά τόσο ορμητική άνάπτυξή τό X I V καί X V αιώνα, καί τό Αντίστοιχό της έμπόριο άπαιτοϋσαν περισσότερα μέσα άνταλλαγής, πού ή Γερμανία
* 'Ανώτατα χαιΑτιτα (Ιι-,μ. Μ«τ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

77

- ή μεγάλη χώρα του άσημιού ο τ ί 1450-1550—δέ μπορούσε πιά νά τήν προμηθεύσει. Ί Ι κατάχτησ/, τών Ι ν δ ι ώ ν άπό τούς πορτογάλου;, τούς ολλανδού; χαί τού; άγγλους άπό τά 1500 ώς τά 1800 είχε γιά σχοπό τίς ε ι σ α γ ω γ έ ς ά π ό τίς Ινδίες. Γιά έ£αγωγές πρός τά έκεί, χανένας δέ σκεφτόταν τότε. Κι όμως, τί κολοσσιαία άντεπίδραση είχαν πάνω στή βιομηχανία αύτές οί ά/αχαλύψει; χαί καταχτήσει; πού καθορίζονταν καθαρά άπό έμποριχά συμφέροντα—μόνον οί άνάγκες γιά τήν έ ξ α γ ω γ ή π ρ ό ς εκείνες τίς χώρες δημιούργησαν και άνάπτυξαν τή μεγάλη βιομηχανία. Τό Ιδιο γίνεται καί μέ τή χρηματαγορά. Μόλις τό χρηματεμπόριο χωριστεί ά π ; τό εμπόριο τών έμπορευμάτων— αύτό γίνεται κάτω άπό ορισμένες συνθήκες καί μέσα στά δρια αύτών τών συνθηκών πού χιΟσρίζοντζι άπό τήν παραγωγή χαί τό έμπόριο τών έμπορευμάτων—άποχτά δική του ά ν ά π τ ι ξ η . ιδιαίτερους νόμου; χαί ξεχωριστές φάσεις, πού καθορίζονται άπό τήν ίδια τοιι τή φύση. "Αν τώρα προστεθεί α' αύτά, χαί τό γεγονός δτι τό χρηματεμπόριο, σέ τούτη τήν παραπέρα του άνάπτυξη εύρ5νεται σέ έμπόριο αξιών, δτ: οί άξιες αύτές δέν είναι μονο κρατικοί τίτλοι, άλλά δτι α' αύτούς προστίθενται καί μετοχές τής βιομηχανίας καί τών μεταφορών, δτι λοιπόν τό χρηματεμπίριο καταχτά μιάν άμεση κυριαρχία πάνω σ' ένα μέρος τής παρατωγής, της παραγωγής πού γενικά τό έξουσιάζεί—τότε ή άντεπίδραση τού χρηματειπορίου πάνω στήν παραγωγή γίνεται άκόμα πιό έυνατή καί πιό περίπλοκη Οί έμποροι άξιών (οί τραπεζίτε;) είνα: ίδιοχτήτε; τών σιδηροδρόμων, τών άνθρακω· ρυχείων, τών μεταλλείων κτλ. Αύτά τά μέσα π α ρ « · ω γ ή ς άποχτούν διπλή μορφή : ή λειτουργία του; πρέπει νά προσαρμόζεται π ί τ ε στά συμφέροντα τής άμεση; παραγωγής, πότε δμως καί στις άνάγκες τών μετόχων, έφόσον πρόκειται γιά εμπόρους αξιών. Τό πιό χτυπητό παράδειγμα γι* αύτο είναι οί βορειοαμερικανικοί σιδηρόδρομοι πού ή λειτουργία τους έξαρτιέται πέρα γιά πέρα άπό τίς κάθε φορά χρηματιστηριακές πράξει; ένός ΐ ζ έ ϊ Γκόουλντ, ένός Βάντερμπιλτ κτλ.—δηλ. άπό πράξ ις πού είναι όλότελα ζένες μέ τόν καθαυτό σιδηρόδρομο καί τά συμφέροντά του σάν μέσου συγκοινωνίας. Ά κ ό μ α κι έδώ στήν 'Αγγλία είδαμε τούς άγώνες τών διαφόρων σιδηροδρομικών έταιριών. πού διάρκεσαν δεκάδες χρόνια, γιά τόν καθορισμό τών περιοχών άνάμεσά τους—άγώνες πού έξανέμισαν τεράστια χρηματικά
MdcS-JCrjMiXï iuiii χ ici ιργα. τομα* / / 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

ποσά, δχι γιά τό συμφέρον τής παρβγωγής mol τής συγκοινωνίας άλλα άποκλειστικά έξαιτίας ένός άνταγωνισμού, πού τίς περισσό· τιρες φορές είχε axons νά διευκολύνει χρηματιστηριακές πράξεις τών τραπεζιτών ηού κρατούσαν στά χέρια τους τίς μετοχές. Σ' αύτές τίς λίγες νύξεις γιά τήν άντ'ληψή μου σχετικά μέ τή σχέση πού όπάρχει άνάμεσχ στήν παραγωγή χαί στο έμπι'ριο τών Εμπορευμάτων καί τή σχέση άνάμεσα στά δυό αύτά καί στό χρηματιιιπόριο, άπάντηοα βασικά χαί στίς έρωτήσιις σας γιά τόν Ιστοριχό όλιαμό γενικά. Τό ζήτημα τό καταλαβαίνει χ ά νεις πιό εύ<ολα άπό τήν άποψη τού καταμερι:μού τής έρ,-ασίας. Ί 1 κοινωνία δημιουργεί ορισμένες γενινές λειτουργίες καί δέ μπορεί Επειτα νά τά βγάλει πέρα χωρίς αύτές. Τά πρόσωπ α πού διορίζονται γιά τήν άσκηση αύτών τών λειτουργιών οχηματίζουν Ενα νέο χλάδο τοό καιαμερισμού τής Εργαοίας μ έ σ α σ τ ή ν χ ο ι ν ω ν ί α . 'Αποχτούν Ετσι ιδιαίτερα συμφέροντα χι άπέναντί στούς Εντολοδότες τους, άποντούν αυτοτέλεια ά π έ ναντί του; καί—έμφανίζετσι τό χράτος. Καί άπό δώ χαί μπρός τά πράγματα Εξελίοαονται 2πως χαί στό Εμπόριο τών Εμπορευμάτων χι άργότερα στό χρηματεμπόριο : ή καινούργια αυτοτελής δύναμη ύ φ ^ ε ι βέβαια ν' Ακολουθεί γενικά τήν κίνηση τής π α ραγωγής, χάρις Ζμως στήν Ενυπάρχουσα σ' αύτή σχετική αύτοτέλεια πού τής μεταβιβάστηκε κάποτε χαί πού Εξακολουθεί βαθμιαία ν' άναπτύσσεται παραπέρα, άντεπιδρά χι αύτή μέ τή σ ιρά της πάνω στούς όρους χαί στήν πορεία τής παραγωγής. Κίναι ή άμοιβαία δράση δυό άνισων δυνάμεων, τής οίκονομκής κίνησης άπό τή μιά, χαί άπό τήν άλλη τής νέας πολιτικής εξουσίας πού τείνει πρός τή μεγαλύτερη δυνατή αύτοτέλεια χαί πού, μιά χι Ιχει πιά γεννηΊοί, είναι χι αότή προικισμένη μέ διχή της κίνηση. B ä ß n a ή οικονομική κίνηση Επιβάλλεται γενικά, υφίσταται 2μω; τόν Αντίχτυπο τής πολιτ·χής κίνησης πού τή δημιούργησε ή Iii α χαί πού είναι προικισμένη με σχετική αυτοτέλεια τής κίνηιης. άπό τή μιά τήτ κρατικής εξουσίας, χι άπό τήν άλλη τής Αντιπολίτευσης πού δημιουργείται ταυτόχρονα μ ' αύ<ήν. Ό π ω ς ατή χρηματαγορά ά/ταναχλάτχι ή κίνηαη τής βιομηχανικής ίγοράς γενιχά, καί μέ τίς Επιφιλάξε:ς πού άναφέρθικαν πιό πάνω, χαί φυσικά ά ν ε α τ ρ α μ έ ν η . Ετσι χαί οτήν πάλη ά ν ά μεσα στήν κυβέρνηση καί τήν άντιπολίτευση, άντικαθρεφτίζεται ή πάλη τών ταΕεων πού υπήρχαν καί πού πόλαιβαν κιόλας άπό τά πρίν, μά Επίσης άνεστριμένα, δχι π ά άμεσα άλλά Εμμεσα, 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

579

ϊ χ ι σάν τοξική πάλη, άλλά σάν π ά λ η γιά πολιτικές Ofμβ>ια»ές Αρχές καί, T C O O άνεστραμένα, πού χρειάστηκαν χιλιάίες χρόνια γιά νά τό χατα/άρουμε. Ί Ι άντεπίέραση τής κρατικής έξουσίας πάνω στήν οικονομική άνάπτυξη μπορεί νά είναι τριών ειδών : μπορεί νά ένεργεί στήν ίόια καίει Ουνοη, τότε τά πράγματα πάνε πιο γρήγορα, μπορεί νά πηγαίνει ένάντια, τόχε οτήν έποχή μας οέ κάθε μεγάλο λαό ή άντεκίδροοη αύτη χρεωχοπεί ύσ-ερα οπό όριομένο χρονικό διάστημα, ή άκόμα μπορεί νά Αποκόψει όριομένες χατευθύνοεις τής οικονομικής Ανάπτυξης χαί ν ά τ ή ς όπαγιρί<Ι.ιι άλλες—αύτή ή τερIπτωση άνάγεται τελι»ά αέ μιάν άπο τίς δυό προηγούμενες. Είναι δμας φανερό δτι οτίς περ:πτώοεις II καί III ή πολιτική ίξοοσΆ μπορεί νά κάνει μεγάλη ζημιά οτήν οίχονομιχή ά ν ά πτυξη χαί νά προκαλέσει μαζική οπατάλη ίύνομης καί όλικοδ. Χώρια ά π ' α ύ τ ά έχουμε Ακόμα χαί τ · ν περίπτωση τής κ α τάχτησης χαί τής χτηνώδιχης χαταοτροφής οικονομικών π^ρων πού εξαιτίας της άλλοτε >αί κάτω άπό όριομένες συνθήκες, μπορούσε νά Αφανιστεί μιά ό)ό»ληρη οίχονομιχή, τοχιχή καί έθνιχή άνάπτυξη. Σήμερα ή περίπτωση αότή {χει τίς περισσότερες φορές άντίθετα άποτελέσματα, του)άχιστο σ'ούς μεγάλους λαούς: ό νικημένο; μέ τον καιρό κερδίζει καμιά φορά οικονομικά, π ο / ι τ ι χ ά καί ήθιχά, περιοσ'.τερα άπό τό νιχητή. Τό ίδιο γίνεται χαί μέ τό δ ί κ α ι ο : μόΡις γίνει άναγχαΓος αύτός ό ν ος καταμερισμός τής έργαοίας χαί δημιουργήσει τούς έξ έ π ο γ ^ έ / μ α τ ο ς νομικούς, Ανοίγεται πάλι ένας νέος αύτοτε/ής τομέας, πού, παρ* δλη τή γενική του έξάρτηοη Από τήν παραγωγή χαί τό έμπόριο, χαχέχει ώστοσο χο{ μιά ιδιαίτερη Ικανότητα αντίδρασης πάνω σ' αυτούς τούς τομείς. Σ' ένα σύγχρονο χράτος, τό δίκαιο δέν πρέπει μόνο ν ' ά ν τ α π ο χ ρ ι ν ι τ ο ί οτή γ ε νική οικονομική »ατάοταοη, νά είναι ή έ»φρασή του, άλλά νά είναι χαί μ ι ά ϊκφραοη μ έ έ α ω τ ε ρ ι χ ή σ υ ν ο χ ή , έτσι πού νά μήν άναιρεί τον ίδιο τόν έαυτό της μέ έσωτερ-κές Αντιφάσεις. Κα* γιά νά ουντελεστ ί α ύ τ ό παραβιάζεται δλο χαί περισσότερο ή πιστή άντανάχλαση τών οικονομικών σχέοεων. Κι αύτό τόσο πιό πολύ, δσο πιό σπάνια συμβαίνει ένας κώδικας νά είναι ή ώμή, άδιάλϋαχτη, άνόθευτη έκφραση τής κυριαρχίας μιάς τ ά ξης : αύτό χαθαοτό τό πράγμα θα ήταν έξαλλου Αντίθετο πρός τήν «έννοια τοό δικαίου». Ί Ι καθαρή, ουνεπΐς έννοια δικαίου τής έπαναοτατιχής άστιχής τάξης τού 1792-1796 ι χ ε ι χιόλας 

SIS

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

νοθευτεί άπό πολλές πλευρές σιό .Ναπολεόντειο κώδ:κα καί ό,τι Εχει Ενσαρκωθεί α' αυτόν μετριάζεται υποχρεωτικά μέ διάφορους τρόπους μέρα μέ τή μέρα χάρτρ οτήν αύςχνόμενη δύνχμη τοϋ προλεταριάτου, πράγμα πού δέν Εμποϊίζει τό Ναπολεόντειο κώδικα να είναι ο κώδικας που χρησιμεύει αάν βίση γιά όλες τίς νέες κωδικοποιήσεις, α' όλ>ς τις ήπείρους. 'Ετσι ή πορεία τής «εξέλιξης του δικαίου» συνίσταται, στό μεγαλύτερσ μέρος τ η:> μόνο στό ότι προσπαθεί πρώτα νά παραμερίσιι τίς α ν τ ι φάσεις που άπορέουν άπό τήν άμεαη μετάφραση τών οικονομικών σχέιεων σέ νομικές άρ<ές καί νά δημιουργήσει ενα άρμονικό σύστηια δικαίου κι ϋστερχ στό ότι ή Επίδραση καί 6 καταναγκασμός τής παραπέρα οικονομικής άνάπτυξή; διασποϋν πάντα ξανχ αυτό τό συιτημα καί τό μπλέχουνε σέ νέε; Αντιφάσεις (έ:ώ μιλώ πρίν ά π ' όλα μόνο γιά τό άστικό δίκαιο). Ί Ι αντανάκλαση τών οικονομικών σχέσεων μέ τή μορφή νομικών αρχών στήνει άναγκαατικά αύτές τίς σχέσει; μέ τό κεφϊλι κάτω. Ί Ι άντχνάκλαση αύτή γίνετχι Εισι πού τό γεγονός αύτό οέν περνά στή σ,ινείόηΐη τών άνθρώπων πού δροϋν. Ό νομικός Φ ί ν τάζετιι ότι ένεργ.ί μέ άπριοριατικέ; θέσει; ένώ πρόκε-ται μόνο γιά οικονομικέ; Αντανακλάσει;—Ετσι όλα στέκονται μέ τό κεφάλι κάτω. Και μοϋ φαίνεται αυτονόητο ότι αύτό τό άναποδογύριιμα πού, Ô J J V κχιρό δέν τό εχουμ; καταλάβει, άποτελεί αύτό πού τό ονομάζουμε ι δ ε ο λ ο γ ι κ ή ά ν τ ί λ η ψ η , ά ν τ ε π ι δρά μέ τή σιιρά του π ί / ω στήν οικονομική β ά ι η καί μπορεί νά τήν τροποποιήσει μέια α'ορισμένα δοιχ. Ί Ι β ί σ η τοϋ κληρονομικού δικαίου, μέ τήν π ; ο ' ) π ό θ ΐ ΐ η ΐ ι η ς βαθμίδας άνάπτυξή; τής ο'κογένΐ'.α;, είναι μιά βάση οίχονομ κή. Ώιτόοο, Οί είναι δύσκολο νά άποοειχτεί δτι α:ήν 'Αγγλία λ χ . ή απόλυτη έλευθερία πού όπάρχιι νά κάνει κ ι ν ε ί ; τή διαθήκη του, καί στή Γαλλία 6 μεγάλος περιορισμό; τη;, Εχουν μ ί ν ο οίκο'ομ'.κά αίτια σ τ ί ; λεπτομέοειες. Κι οί δυό του; δμω; άντί.τιίροον πολύ ση ιαντικά πάνω στήν οίκονομίι, γ ι ι τ ί έιτ^ρεάζου/ τήν κατανομή τ ή ; περιουσίας. "Οσο τώρχ γιά τ ί ; ιδεολογικές σφαίρε; πού αιωρούνται άκόμα ψηλότερα ατού; αιθέρες, γιά τή θρηιχεία, τή φιλοσοφία, κτλ. α ύ : έ ; Εχουν Ενα προϊστορικό περιεχόμ:νο, πού τό βρήκε καί τό παράλαβε ή ίσ ορική περ'οδος, πιριεχόμενο πού έμεί; σήμερι θά τό λέγτμε άνοησία. Οί διάφορες αύτές λαθ^αένες παραστάσεις γιά ιή φύση, γιά τ/,ν ούσ·'α τοό ίδιου τού άνθρωπου, γιά τά πνεύματα, τίς μαγικές δυνάμεις κτλ. τίς π ε - 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

581

ρισσίτερες φορές Εχουν γιά βάση τους μόνον Ενα Αρνητικό οικονομικό στοιχείο. '11 χαμηλή οικονομική Ανάπτυξη τής προΠτορ ο ή ς περιόδου Εχει οάν συμπλήρα μα. Αλλά καί κάπου-κάπου σάν όρο, καί μάλιστα σάν αιτία, τίς λαθεμένες παραστάσεις γιά τή φύση. Καί μ' όλο πού ή οικονομική Ανάγκη ήταν, καί μέ τόν καιρό γινόταν όλο χαί πιό πολύ, τό κύριο έλατήριο τής προοδευτικής γνώσης τής φύσης, θά ήταν ώστόοο σχο?οστικό άν έπιχειροϋοε κανείς νά άναζητήσει οικονομικά αίτια γιά όλη αύτή τήν πρωτόγονη Ανοησία. Ί Ι ίστορία τών επιστημών είναι ή ίστορία τής βαθμιαίας ίξάλειψης αύτής τής Ανοησίας, ή τής άντικατάστασής της Από μιά νέα, άλλά δλο καί λιγότερο παράλογη όνοησία. Οί άνθρωποι πού φροντίζουν γι' αύτό, άνήκουν πάλι σέ ιδιαίτερες σφαίρες του καταμερισμού ι ή ς Εργασίας χαί φαντάζονται δτι καλλιεργούν Εναν ίνιξάρτητο τομέα. Καί οτό μέτρο πού άποτελούν μιάν αύτοτελή ομάδα μέσα στόν χοινωνιχό καταμερισμό τής έργαοίχς, στό ίδιο μέτρο τά Εργα του?, μαζί χαί τά λάθη τους, άσκούν μιάν άντεπίδραση πάνω σ' δλη τήν κοινωνική έξέλιξη, άχόμα χαί πάνω στήν οικονομική. Παρ' δλα αύτά δμως, βρίσκονται οί ίδιοι μέ τή σειρά τους κάτω άπό τήν κυριαρχική έπιροή τής οικονομικής έξέλιξης. Στή φιλοσοφία λ χ . μπορεί κανείς νά τό άποδείξει εύχολότερχ γιά τήν άστιχή περίοδο. Ό Χόμπς ήταν ό πρώτος σύγχρονο; όλιστής (μέ τήν Εννοια τοο XVIII αίώνα), ήταν όμως οπαδός τής άπολυταρχίας τήν έποχή χού ή Απόλυτη μοναρχία βρισκόταν στήν άνθισή της σ' δλη τήν ΡΟρώπη, ένώ στήν 'Αγγλία άρχιζε τόν άγώνα μέ τό λαό. 'Ο Αόχ ήταν στή θρησχε'α, όπως καί στήν πολιτική, παιδί τοϋ ταξικού συμβιβασμού τοο 1688. Οί άγγλοι ντεΐστές χαί οί συνεπείς συνεχιστές τους, οί γάλλοι όλιστές, ήταν οί γνήσιοι φιλόσοφοι τής Αστικής τάξης, οί γόλλοι μάλιστα ήταν χαί ci φιλόσοφοι τής άστιχής Επανάστασης. Μέοα άπό τή γερμανική φιλοσοφία, άπό τόν Κάντ ώς τόν Χέγκελ, πιρνά ό γερμανός μικροαστός—πότε θετικά, πότε Αρνητ» ά. 'ΰστόσο σάν ορισμένη περιοχή τοϋ καταμερισμού τής Εργασίας, ή φι?οσο?ία χάθι Εποχή; Εχει γιά προϋπόθεση ορισμένο όλικο ιδεί! ν πού τής Εχουν μετοβιβαστεί άπό τούς προδρόμους της καί Από δπου ξεκινά. Κι Ετσι συμβαίνει χώρες οικονομικά ναθυστιρημένες \ ά μπορούν ωστόσο νά παίζουν τό πρώτο β'ολί στή α ι ? ο σ ' . φ ( α : ή Γαλλία τό XVIII αίώνα σέ σχέση μέ τήν 'Αγγλία, πού orί/ φιλοσοφία της στηρίχτηκαν οί γάλλοι, άργότερα ή Γερμανία οέ σχέ- 

Κ. Μ NPH KAI Φ . ΕΝΓΚΕΛΣ

ση καί μέ τίς δυό. Γόσο όμως στή Γαλλία, δσο χαί στή Γερμανία ή φιλοσοφία, δ π ω ; χ: ή γενική φιλολογική άνθιση τής έποχής εκείνης, ή ιαν κι αύτή άποτέλεσμα μιΑς οικονομικής άνοδου. Γιά μένα ή τελική ύ',τερίσχυση της οικονομικής άνάπτυξη; καί σ' αύτούς τούς τομείς είναι βίβαιη, συντελείται ομως μέσα σέ συνθήκες πού προδιαγράγοντοι άπό τόν νάθε ξ χωριστό τομέα : στή φιλοσοφία, λ χ . μέ τήν έπίδραση οικονομικών έπιροών (πού χι αύτές δρουν τις π ρισσότερες φορές μέ τό πολιτικό τους κτλ. περίβλημα) πάνω σιό φιλοοοφινό ύλι»ό πού προϋπάρχει καί πού τό έχουν δόσει ο! προγενέστεροι. Ί Ι οικονομία έδώ δέ δημιουργεί τίποτα άπό π ν Αρχή. κα',ορίζΐΐ όμως τό είδος τής μεταβολής χαί τή; παραπέρα καλλιέργειας τοΰ υλικού ιδεών πού βρήκε, κι αύτο τίς περισσότερες φορές Ιμμεσα, μιά καί οί πολιτικές, νομικές χαί ηθικές Αντανακλάσεις ε ί ν ι ι εκείνες πού άσνοϋν τή μεγαλύτερη άμεση έπίδρσση στή φιλοσοφία. Γιά τή θρησκεία έχω πει τά πιό άπαραίτητα cxi τελευταίο κεφάλαιο γιά τόν Φ ί ϋ ε ρ μ π α χ . "Οταν λοιπόν ί Μπάρτ ίσχυρίζεται δτι έμείς Αρνηθήκαμε κάθε άντεπίδραση τών πολιτικών κτλ. άντανακλάσεων τής οικονομικής κίνησης πάνω σ' ούτή τήν ίδια τήν οικονομική κίνηση, κάνει άπλούστατα πόλεμο μέ άνεμόμυλους. Κι όμως, δέν έχει παρά νά κοιτάξει τή «18η Μ π ρ υ μ α ί ρ » τοϋ .Μάρξ,δπου γίνεται λόγος σχεδόν μονάχα γιά τόν ι δ ι α ί τ ε ρ ο ρόλο πού παίζουν οΕ πολιτικοί άγώνες, καί τά πολιτικά γεγονότα, ^ υ ι ι κ ά μέσα στά πλαίσια τ ϊ ς γ ε ν ι κ ή ς τους έξάρτηιης άπό τούς οικονομικούς δρους. "II τό «Κεφάλαιο», τό μέρος πού μ ι / ά λχ. γιά τήν έργάσιμη μέρα, δπου ή νομοθεσία, πού είναι βέβαια πολιτική πράξη, έπιορ» τόοο βαθιά. "II τό μέρος γιά τήν Εοτορία Tijc Αστική; τάξης (τό 24ο κεφάλαιο). Τότε γιατί Αγωνιζόμαστε γιά τήν πολιτική διχτατορία τοϋ προλεταριάτου, άν ή πολιτική εξουσία είναι οί/ονομικά άνίοχυρη; Ί Ι βία (δηλ. ή κρατική έςουοία) είναι χι αυτή μιά ο'νονομική δ ί ν σ μ η ! Δέν έχω δμω; τωρα καιρό νά κρίνω τό βιβλίο. Πρέπει πρώτα νά βγει ό III τόμος 1 , κατά τά άλλα νομίζω δτι καί δ Μπ-ρνοταιν λχ. θά μπορούσε πολύ καλά νά τήν κάνει αύτή τή δουλιά. Αύτό πού λείπει α δλους αύτούς τού; κυρίους, είναι ή δια' 1',Ο «ΚίφαλαΙου» tot) iiipi. (-T/U. Σύντ.) 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

583

λεχτιχή. Πάντα βλέπουν έδώ μόνο αίτ'α χαί κει άποτέλεσμα. "Οτι αύτό είναι μιά κούφια άφα'ρεση, δτι στόν πραγματικό κόσμο τέτιες μετιφυοιχές διαμετρικές άντιθε'σεις υπάρχουν μόνο σέ περιόδους χρίσεων, ότι όμως δλο τό μεγάλο προτσές συντελείται μέ τή μορφή άμοιβιίας έπίδρασης—έστω χαί πολύ άνισων δυνάμεων, πού άπ* αύτές ή οίχονομιχή κίνηση είναι κατά πολύ ή πιό ίσχυρή. ή πιό πρωταρχική, ή πιό Αποφασιστική—δτι έδώ δεν οπάρχει τίποτα τό ά π : λ υ τ ο καί δτι δλα είναι σχετικά, αύτά δέν τά βλέπουν. Γι* αύτούς δέν υπήρξε ό Χ έ γ χ ε λ . . .

Ο ΕΝΓΚΕΛΣ

ΣΤΟΝ

ΜΕΡΙΝΓΚ
Λονίίνο, 14 τοβ 'Ιούλη 1593

Μόλις σήμ-ρα καταφέρνω επιτέλους νά σάς εύχαριστήσω γιά τήν καλω:ύνη πού είχατε νά μου στείλετε τή «LtrssingL i g r n d e » * . Δέν ή θ ε / α νά οάς σ τ ε ί / ω άπλώς μ ι ά - υ π ι χ τ βεβαίωση δτι παρέλαβα τό βιβλίο, άλλά καί νάσάς π ώ ταυτόχρονα κάτι γι* αότό—γιά τό περιεχόμενο του. IV ούτό καθυστέρησα. Α ρ χ ί ζ ω ά π ' τό τέλος—3πό τό παράρτημα γιά τόν Ιστορικό υλισμό 1 δ.του έχετε συνθ;σιι, υπέροχα καί πειστικά γιά τόν χαθε άπροχατάληπτο, τά βασικά γεγονότα. Ά ν έ χ ω κάτι νά παρατηρήσω είναι δτι μου Αποδίδετε περισσότερο έπαινο ά π ' δ,τι μοό πρέπει, έστω κι άν συγκαταλογίσω κι αύτό πού ίσως Οά ε ί χ α — μ έ τόν καιρό—Ανακαλύψει μονάχος, τού 6 Μάρξ δμως, μέ ίή γοργότερή του* ματιά καί τήν πλατύτερη έποπτεία του τό άνάκάλυψ; πολύ πιό γρήγορα. "Οταν κανείς έχει τήν τ ύ χ η , νά συνεργάζεται σαράντα ολόκληρα χρόνια μ'έναν άνθρωπο σάν τόν Λιάρξ. συνήθως δέν άπολαβαινει σ' αύτό τό διάστημα τής ζωής του, τήν άναγ<ώριση πού νομίζει δτι τοό Αξίζει. "Οταν δμως πεθάνει ό μεγαλύτερος, εύχολα όπερεχτιμούν τόν κ α τ ώ τ ε ρ ο — π αύτό άκριβώς μού φαίνεται νά συμβαίνει τ ώ ρα μέ μένα. Ί Ι Ειτορία τελικά θά τά ταχτοποιήσει δλα αύτά, μά ώς τότε θά έχει κανείς αίσίως ξοφλήσ.ι χαί δέ θά ξέρει πιά τίποτε γιά οτιδήποτε.
* Ό «θρύλος γιά τόν Aio'.v^x». (Σημ. Μ·τ.) 1 Τό 5ρfrps τοΊ ΜΙρινγ*. «Γιτ τόν (οτορικό 6*ιαμό», βγήκε το 1893 ad» «αράρτημα ο ci βιβλίο του «Ό θρύλος f i d Λέοινγκ». (Στ,μ. Σ&ντ.) 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

Κατά τά άλλα, λείπει μόνο άχόμα ένα ατμείο, πού καί ατά fργα τού Μάρξ χαί ατά δικά μου, δέν έχει ιονιστίί χατά χανόνα άρκετά, χαί πού σχετιχά μ ' αύτό μάς βαρύνει δ/ους τό ίδιο φταίξιμο. Συγκεκριμένα δλοι μας δόααμ-, χαί έ π ρ ε π ε ν ά δ έ σ ο υ μ ε , πρώτα τη μεγαλύτερη βαρύτητα ατήν π α ρ α γ ω γ ή άπ./ τά οικονομικά θεμελιακά γεγονότα τών πολιτικών, νομικών χαί άλλων ιδεολογικών παραστάσεων χαί των πράξεων πςύ καθορίζονται ά π ' αύτίς τίς παραστάσεις. "Εται γιά χάρη τού περιεχομένου άμελήααμε τότε τό ζήτημα τής μορφής: μέ ποιόν τρόπο γεννιούνται αΰτές οί παραστάσεις κ λ π . Αύτό λοιπόν 16οσε στούς άντιπάλους (ύπρόσδεχτη άφορμή γιά παρανοήσεις, ή γιά διαστρεβλώσεις. Χτυπητό παράδειγμα γι' αύτό είναι ό Π ά ουλ Μπάρτ. Ί Ι ιδεολογία είναι ένα προτσές, πού γίνεται βέβαια άπό τόν λεγόμενο στοχαστή μέ συνείδηση, μά μέ ψεύτικη συνείδηση. Οί καθαυτό κινητήριες δυνάμεις πού τήν κινούν, τού μένουν άγνωστες. Διαφορβτιχά δέ θάταν ιδεολογικό προτσές. Φ α / τ ά ζ ε ται λοιπόν ψεύτικες ή φαινομενικές κινητήριες δυνάμεις. Ε π ε ι δή είναι προτσές σκέψης παράγει τόσο τό περιεχόμενό του, δσο καί τή μορφή του άπό τήν καθαρή αχέψη, είτε τή δική του, είτε τή αχέψη αύτών πού προηγήθηκαν. 'Εργάζεται μονάχα μέ δλιχό ιδεών, πού τό άποΐέχεται Ανεξέταστα αάν γέννημα τής σκέψης καί δέν έξετάζει π ι ρ χ π έ ρ α νά βρει μιά πιό μχχρυ/ή, Ανεξάρτητη Από τή αχέψη καταγωγή του. Καί μάλιστα αύτό τού είναι αύτονόητο γιατί, χάθε πράξη τού φαίνεται δτι αέ τελευταία Ανάλυση ο τ η ρ ί ζ ε τ χ ι ατή αχέψη, γιατί γίνεται μ έ σ ο ν τής σχέσης· Ό Ιστορικός ιδεολόγος (τό ίατοριχός τό παίρνουμε έδώ άπλώς περιληπτικά γιά τό πολιτικός, νομιχός, φιλοσοφικός, θεολογικός, κοντολογής γιά δλους τούς τομείς πού άνήκουν ατήν χ οι ν ω ν ία χι δχι μόνο ατή φύση)—ό ιστορικός ιδεολόγος Εχει λοιπόν αέ κάθε Επιστημονικό τομέα ένα όλινό πού έχει διαμορφωθεί αΰτότελα Από τή οκέψη προηγούμενων γενεών χοί ποό πέρασε ένα διχό του αύτοτελή τρόπο Αναπτυίης ατόν έγχέφαλο αύτών τών διαδοχικών γενεών. Μπ:ρ(ί βέβαια έξωτεριχά γεγονότα πού άνήκουν ατόν έναν ή τόν άλλον τομέα, νά έχουν ϊπιδράαει αυγκαθοριστικά ο' αύτή τήν έξέλιξη, τά γεγονότα αύτά δμως, σύμφωνα μέ τή σιωπηρή προΟπέθεση, είναι r i αύτά πάλι άπλοί καρποί ένός προτσές σκέψης, χι έτσι έξακολουθο·'>με νά μένουμε πάντα ατήν περιοχή τής καθαρής σκέψης πού, δπως 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

5βΤ

φαίνεται, Εχε: χωνέψειχαλά, άκόμα καί τά πιό σκληρά γεγονότα. Αύτή ή φαινομενικότητα μιάς αύτοτελούς ιστορίας τών μορφών της κρατικής συγκρότηση:, τών συστημάτων δικαίου, τ'-jv ιδεολογικών παραστάσεων οέ κάθε ειδικό τομέα, είναι πού πρίν ά π ' όλα ξιγελά τούς περισσότερους Ανθρώπους. "Αν ό Λούθηρος κι ό Καλβίνος «όπερνιχούν» τήν έπίσημη καθολική θρησκεία, άν ό Χέγκελ «υπερνικά» τόν Φ ί χ τ ι καί τόν Κάντ, άν ό Ρουσσώ «οπερνικά» έμμεσα μέ τό δημοκρατικό του ^Κοινωνικό Συμβόλαιο» τόν συνταγματικό Μοντεσκιέ, αύτό είναι ένα προτσές πού μένει μέσχ στά όρια τής θεολογίας, τής φιλοσοφίας, τής πολιτικής έπιστήμης, πςμ άντιπρβοωπεύει Ινα σταθμό στήν Ιστορία αύτών τών τομέων τής σκέψης καί δέ βγαίνει καθόλου έξω άπό τήν περιοχή τής σκέψης. Καί άπό τότε πού προστέθηκε σ' αύτά ή άστική αύταπάτη γιά τήν αιωνιότητα καί τήν ά π ί λ υ τ η τελειότητα τής κεφαλαιοχρατικής παραγωγής, θεωρείται άχόμα χαί ή υπερνίκηση τών έμποροκρατών άπό τούς φυσιοκράτες καί τόν Α. Σμίθ σάν άπλή νίκη τής οκέψης, δχι σάν άντανάκλαση στή σχέψΐ] άλλαγμένων οικονομικών γεγονότων άλλά σάν ή σωστή κατανόηση, πού έπιτεύχθηκε Επιτέλους, τών πραγματικών συνθηκών πού όπάρχουν παντού καί πάντα. "Αν ό Ριχάρδος ό Λεοντόχαρδος χαί έ Φίλιππος Αύγουστος άντί νά μπλεχτούν σέ σταυροφορίες είχαν εισαγάγει τήν έλευθερία τοϋ Εμπορίου, θά γλυτώναμε πεντακόσια χρόνια άθλιότητας χαί κουταμάρας. Τήν πλευρά αοτή τού ζητήματος, πού Εδώ μόνο νά τό θίξω μπορώ, τήν Εχουμε νομίζω δλοι μας παραμελήσει περισσότερο ά π ' δ , τ ι πρέπει. Είναι ή παλιά ίστορία : στήν άρχή παραμελείται πάντα ή μορφή γιά χάρη τού περιεχομένου. "Οπως είπαμε χι Εγώ τό Εχανα αύτό χαί τό λάθος μού χτυπούσε στά μάτια πάντα μόνον χ α - ό π . ν Εορτής. Ι'ι' αύτό λοιπόν δέ θέλω χαθόλου νά σάς μεμφθώ—Απεναντίας, σάν παλιοτερος συνένοχος δέν Εχω χαθόλου αύτό τό δικαίωμα—θά ήθελα όμως νά οά; Επιστήσω τήν προσοχή πάνω σέ τούτο τό σημείο γιά τό μέλλον. Μ'αυτό συνδέεται Επίσης καί ή άνόητη άντίληψη τών ιδεολόγων : Επειδή Αρνιόμαστε δτι οί διάφορες ιδεολογικές σφαίρες, πού παίζουν κάποιο ρόλο στην ίστορία, Εχοον αυτοτελή ίστορική έξέλιξη, τούς Αρνιόμαστε καί χάθε ί σ τ ο ρ ι κ ή δ ρ ά σ η . Στή βάση βρίσκεται έδώ, ή κοινή Αντιδιαλεχτική άντίληψη γιά τήν αιτία καί τό άποτέλεσμα σάν πόλους πού Αντιπαροθέτονται Αναλλοίωτοι ό E>ar στόν άλλο καθώς καί τό γεγονός δτι ξε- 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

χνούν τήν Αλληλεπίδραση. Οί κύριοι αύτοί ξεχνούν συχνά σχόπιμα δτι Ενις ιστορικός παράγοντας μοΛίς γεννηθεί άπό άλλα, σέ ιελευ» ταία άνολυση οικονομικά αίτια, άντιδρά κι αύτός, καί μπορεί νάάντεπιδράσει σ:ό περιβάλλον του άκόμη χαί στά ίδια τά αίτιά του. "Οπως λ χ . ό Μπάρτ σχετικά μέ τούς παπάδες καί τ η θρησκεία, στή ο. 4 7 5 τ ο βιβλίου σζς. Χορηκα πολύ πού βάλατε στή θέσ«] του αύτό τό παλιόπαιδο, ποόναι πιό ρηχός άπ' δ,τι θ ί περίμενε χανείς. Κι αύτόν τόν άνθρωπο τόν χάνουν χαθηγητή τής ίστορίας στή Λειφ ί ι Ι "Ε, τότε ό γέρο-Βάξμουτ, ήταν ίλότελα διαφορετικός ά ν θρωπος, γιατί παρά τό γεγονός δτι ήταν χι αύτός ρηχός στό μυαλό, είχε ώστεσο πολύ μεγάλη αίσθηση γιά τά γεγονότα. Κατά τά άλλα μπορώ μόνον νά έπανολάβω γιά τό βιβλίο, δ,τι Εχω κιόλας πει έπανειληχένα γιά τά άρθρα, δταν δημοσιεύονταν στή «Λ'όΟε ΤσάΙτ» : είναι ή καλύτερη περιγραφή πού όπάρχει γιά τή γέννηση τοϋ πρωσιχοϋ κράτους, μάλιστα, μπορώ νά π ώ ή μόνη καλή, πού στά περισσότερα ζητήματα Αναπτύσσει ως τίς λεπτομέρειας σωστά τίς συνάφειες. Λυ-τάται μόνον κανείς πού δέ μπορέσατε νά περιλάβετε μιά χαί χαλή ολόκληρη τήν παραπέρα Εξέλιξη ως τόν Βίσμαρκ, χι άθΐλά του έλπ ζει δτι θά τό κάνετε αύτό άλλη φορά χαί δτι θ ί δόσετε τή γενική είχόνα οτή συνοχή της άπό τόν έκλέχτορχ Φρειδερίκο Γουλιέλμο ώς τό γέρο-Γουλιέλμο. Μιά φορά Εχετε χάνει τίς προκαταρκτικές μελέιες *αί τουλάχιστον στήν ούσία τους τίς τελειώσατε σχεδόν. Κι αύτή ή δουλιά Ετσι ή Αλλιώς πρέπει βέβαια χάποτε νά γίνει προτού οωριαστεί ή παλιοχαρότσα. Ί Ι διάλυση τών μοναρχοπατριωτιχών θρύλων, χι άν δέν άποτελεί άναγχαία προϋπόθεση γιά νά παραμεριστεί ή μοναρχία, πού συγκαλύπτει τήν ταξική κυριαρχία (Αφού μιά κ α θ α ρ ή Αστική δημοκρατία ο ι ή Γερμανία Εχει ξεπεραστεί πρίν άκόμα τραγματοποιηθεί), είναι ώστόσο Ενας άπό τούς πιό άποτελεσματικούς μοχλούς γιά νά γίνει αύτό. Τότε θά Εχετε χαί περισσότερο χώρο καί περισσότερη εΰκαιρία νά περιγράψετε τήν πρωσιχή τοπική ίστορ'α σάν χεμάτι τής γερμανικής γενικής άθλιότητας. Αύτό είναι άκριβώς τό σημείο πού άποχλίνω πού χαί πού Από τήν άποψή σας, ιδιαιτέρα άπό τήν άποψη σχετιχά μέ τίς αίτίες τού διομελισμού τής Γερμανίας χαί τής άποτυχίας τής γερμανικές άστιχής Επανάστασης τού X V I αιώνα. "Αν καταφέρω νά Επεξεργαστώ ξανά τήν ίστοριχή εισήγηση στό Εργο μου « Ό Πόλεμος τών Χωριχών» π ρ ά γ - 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

587

μα πού, δπως Ελπίζω, θ ί γίνει τόν Ερχόμενο χειμώνα, τότε Oi μπορέοο v i άναατύξω Ε*εί τά σ χ ε τ κ ά σημεία. "Οχι δτι θεωρώ σάν μή σωστά τά σημεία πού άναφέρετε σεις, άλλά βάζω πλάι σ' αύτά χι άλλα χαί τά ταξινομώ κάπως διαφορετικά. Στή μελέτη τής γερμανική; Ιστορίας—πού είναι, άλήθεια, μιά μονιδική συνεχής άθλιόιητα—βρήκα πάντα δτ: μονάχα ή σύγκριση μέ τίς Αντίστοιχες γαλλικές έιτοχές μάς δίνει τό σωστό μέτρο, γιατί έχει συμβ-ί-ει άχριβώς τό άντίθετο άιτό χείνο πού γίνεται σέ μ ά ; . Έ χ ε ί έχουμε τή συγκρότηση τού Εθνικού κράτους άπό τά σκόρπια μ ' λ η τοϋ φεουδαρχικού κράτους, άκριβώ; τ ί ν καιρό πού σημειώνεται σέ μάς ή κύρια παρακμή. Ε κ ε ί έχουμε μιά σπάνια αντικειμενική λογική σ* δ / η τήν πορεία τού προτσές, ένώ σέ μ ά ; έ/ουμε άγονη, ολο καί πιό άγονη ΐιάλυση. Ε κ ε ί τό μεσχίωνι ό άγγλος καταχτητής μέ τήν άνάμιξη του όπέρ τής προβ',γγιανής έΟνότητας ένάντια στή βορειογαλλική, Εκπροσωπεί τήν ξένη Επέμβιση. Οί πόλεμοι μέ τούς άγγλου; παριστάνουν, σά νά λέμε, τον τριακονταετή πόλεμο, πού τελειώνει δμως μέ τό διώξιμο τής ξένη: Επέμβζσης καί τήν καθυιτόταξη τού νότου στό βορρά. "Γσ-ερα ά<ολουθεί δ άγώνας τής κεντρ κής Εξουσίας μέ τον βουργουνδο υποτελή, που στηρίζεται στις χτήσεις του στό ϊξωτερικό—πού παίζει τό ρίλο τοο Βρανδεμβούργου-Πρωσίας—πού δ μ ω ; τελειώνει μϊ τή νίκη τής κεντρικής Εξουσίας καί κάνει οριστική τή δη·ιιουργία του Εθνικού κράτους Καί άχριβώς τή στιγμή αύτή καταρίει σέ μάς όλότελα τό έθνιχό χράτος (ο*·ό βαθι.ό πού μποριί χάνεις νά όνομάσει έθνιχό χράτος τό «γερμανικό βασίλειο» μίσχ στά πλαίσια τής άγίας ρωμαϊκής αύτοκρατορ'.ας*) κι Αρχίζει ή λεηλάτηση τών γερμανικών περιοχών σέ μεγάΛη κλίμακα. Είναι μιά σύγχριση πού ντροπιάζει στόν άνώτατο β ι θ μ ό τό γερμανό, πού γι* αύτο δμως είναι πιο διδαχτική, καί άπό τοτε πού οί έργάτες μας ξανάβαλον τή Γερμανία στήν πρώτη γραμμή τής ιστορικής κίνησες, μπορούμε χάπως πιό εύκολα νά καταπίνουμε τό αίσχος τού παρελθόντος. Ό λ ό τ ε λ α χαρακτηριστικό γιά τή γερμανική Εξέλιξη είναι άχόμα τό γεγονίς δτι και τά δυό μερικότερα χράτη, πού τελικά μοίρασαν μεταξύ τούς δλη τή Γερμανία, δέν ήταν καθαρά γερμανικά, άλλά ήταν Αποικίες πάνω σέ καταχτημένο σλαβικό έδαφος : ή Αύ* "Αγ(α ρωμαϊκή αυτοκρατορία γερ'ΐανιχοΟ Ιθνους ( S a c u m I'liperium Romanum Nationis ( j e r m a n i r a t ) ήταν ό ΙπΙοτ,μος τίτλος τής Γερμανικής αύτοχρατορίας άπό τό 962 &ς τό 1806. (Σημ. Μ·τ.) 

Κ ΜΑΡΞ ΚΛΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

ο τρία ήταν βαυαρική χαί τό Βρανδίμβούργο ςαξωνική Αποικία, κ α θώς και τί γεγονός οτι απόχτησαν δύναμη σ τ ή Γερμανία μόνο χάρη στό δτ: στηρίζονταν α ί ξένες, δχι γ ε ρ μ α ν ι ? ^ χτήοεις : ή Αύστρίβ στήν Ουγγαρία (χωρίο νά μιλάμε γ:ά τή Βοημ'α), καί τό Βρανδεμβούργο στήν Πρωσία. Στά δυτικά σύνορα πού Απειλούνταν περισσότερο δέν έγινε κάτι τέτιο, στά βέρεια σύvcpa άφησαν τ ο ύ ; δανούς νά υπερασπίζουν τή Γερμανία από τούς δανούς, val ατό νότο είχαν τοσσ λίγα νά προστατεύσουν, πού οί συνοριακοί φρουροί, οί έλβετοί, μπόρεσαν μάλιστα ν' Αποσπαστούν ' ί ίδιοι Από τή Γερμανία ! 'Ωστόσο πέφτω σέ κάθε λογής αλλότρια—άς χρησιμέψει τουλάχιστο αύτή ή φλυαρία σάν &πόδει;η γιά τό πίσσ ευεργετική έπίδραση είχε πάνω μου ή έργασία σ α ς . . .

Ο

ΕΝΓΚΕΛΣ ΣΤΟΝ

ΝΤΑΝΙΕΛΣΟΝ
Λονί(νο. 17 το& 'Οχτώβρη 1893

Σ4ς ευχαριστώ πολύ γιά τά άντίτυπα τών «üvepKn» 1 . Τά τρία Απ*αύτά τά έστειλα σέ Αγαπητούς φίλους. Χαίρομαι πού βλέπ ω δτι τό βιβλίο προξένηιε μεγάλη έντύπωση, έκανε μάλιστα καί αΓσθηση, δπως τού άξ:ζε πραγματικά. 'Ανάμεσα στούς ρώσους πού σο'άντησα άποτελούσε τό κύριο Ο'μα συζτ'τησης. Χτες Ακέμα ένας Απ'αύτούς γράφει: Υ Hac lia Pycn JUIëT cnop ο «cyjlb6IXKANNRAIH3«a Β PJCCHH»». Σ:ό « >ο:ι ii-po itich .'sCentralblail» 1 τού Βερολίνου κάποιος κύριος Π. Στρούβε δημοσίευσε ένα μεγάλο άρθρο γιά τό βιβλίο σας. Σ ' έ ν α σημι(ο πρέπει νά συμφωνήσω μαζι τ ο υ : καί σέ μένα ή σημερινή κεφαλαιοχρατική φάση τής άνάπτυξης στή Ρωσία μού φαίνεται σάν Αναπόφιοιη συνέπεια τών ιστορικών συνθηκών πού δημιούργησε ό Κριμαϊκός πόλεμος, τοϋ τρόπου πού πραγματοποιήθηκε τό 1£6Ι ή Ανατροπή στίς Αγροτικές σχέσεις, καί τής πολιτικής στασιμότητας στήν
' FHM;.lJ«t OU, Ovc^Kll lUliKM. It-^X^IIHOUhJlo 1·6...CCTbk'UHOrO LOB.lflCTBa , («^Λίτοα της Λ < « Ι · > , ( P U , ι-Ι»(,»υμΐ-ς Ubitpu A N ' Τ Η μ»ιι»ρι»ι>μ ι ο , « ) , 1)»ιρούπ< λη, 1893. (Σημ Σύντ.) 2 ΣΙ μ5ς οτή Ι'αοΐα οιιζητοΟν γ:ά τίς «τύχες τοδ χαπιταλιομοβ οτή Ρα>ο(α». Ο η μ . Σ>>ντ.) S "Ετος τρίτο, àpfî. 1, Ιη τοβ Ό χ τ ώ ρ ρ η 1893 (Σ η u t ( « ο η τ ο Ο "Ε ν γ χ « λ ς). 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

Ηύρώπη γενικά. 'Απόλυτα άδικο ο/ει όταν συγκρίνει τήν τωρινή κατάσταση τ ή ; Ρωσία; μέ τήν κατάσταση τών "Ενωμένων ΙΙολιτειών γιά ν*άνασιευισϊΐ, αυτό πού τό ονομάζει άπαισιόδο;ε» άπόψεις σας γιά τ5 μέλλον. Λέει δτι of κακές συνέπειες το·ϊ νεότίρσυ καπιταλισμού στή Ρωσία θά ΰπ?ρνι<ηΟοϋν έςίσου εύ*σλα δ τ ω ; καί στίς Ε ν ω μ έ ν ε ς ΙΙσλιτείε;. Έ δ ώ ξεχνά ολότελα δ ' ι ο ί ΚΙΙΑ μιά καί εξαρχής ήταν συχρονισιένε;, άστικές. "Oct Ιδρύθηκαν άπό μικροαστού; καί αγρότες πού ξέφευγαν άπό τήν εύρωπαΐκή φεουδαρχία γιά v i χτίσουν μι* κ ι θ χ ρ τ άστική κοινωνία. 'Αντίθετα στή Ρωσία έχουμε ένχ θεμέλιο πρωτόγονα κομμουνιστικό·) χαρακτήρα, μιά κοινωνία γενών πού έχει τήν προέλευση τ η ; άπό τήν έπσχη πρίν άπό τόν πολιτισμό, πού πέφτει βέβαια πιά σέ στ/τρίμια, άλλά εξχκολουθεί v i χρησ μεύει άκόμα σάν β ίση, σάν υλικό πού πάνω σ'αύτό καί μ'αύτό δρ3 κιένεργεί ή κεφζλαισκρατική ΐΐτα άσιαση (γιχτί είναι αιά πραγματική κοινωνική έπχνάστασ/;·). Στήν Ά μ ε ρ ι ι ή όπίσχει δώ και πάνα» άπό ένχν αίώνα χοημχτική οικονομία, ένώ στή Ρωσίχ ό κανόνχ; ήταν, σχεδόν χωρί; εξχίρεση, ή φυσική οί<ονσμία. Γ ι ' α ύ τ ό ε ί ν χ ι αύτονόητο δτι στή Ρωσίχ ή ανατροπή θά είναι άναγκαστικά πολύ πιό βίχιη, πολύ πιό βαθιά χαί θά συνοδεύεται άπο άπροσμέτρητα μεγαλύτερι; όδ>νε; aayi στήν 'Αμερική. Παρ' δλα αύτά δμως. μο-> φαίνεται π ώ ; βλέπετε τά πράγματα πιό μαύρα ά π ' δσο τό δικαιολογούν τά γεγονότα. Λιχω; Αμφιβολία τό πέρασμα άτό itxv πρωτόγονο άγροτικό χομμου/ΐσμό σ:όν κεφαλαιοκρχτικό βιομηχχνί'μό δέ μπορεί v i γίνει χωρίς μιά τρομερή ά'αδιάτχξη μέ;α στήν κοινωνία, χωρίς νά έςαφανιστοϋν ολόκληρες τάξεις κχί νά μετατραπούν σέ άλλε; τάξεις. Καί τί τρομιρέ; δοκιμισίες, τί σπχτάλη σέ άνθρώπινες ζωέ; κχί παραγωγικέ; δυνάμει; φίρνει μαζί του αύτό, τό είδαμε σέ μικρότερη κλίμακα στή δυτική Ευρώπη. Ά λ λ ά άπό τό σημείο αύτό ώ ; τήν ολοκληρωτική καταστροφή ένό; μεγάλου *αί πολύ προικισμένου έθνου; υπάρχει μίγάλη άπόσταση. Ί Ι γρήγορη αύξηση του πληθυσισϋ, στήν όποίχ εί;χι συνηθισμένοι, μπορεί νά άνακοπεί. Ή άνελέητη άπιψίλωση τών δασών, σέ συνδυασμό μέ τήν άπαλλοτρίωση τών noïflUHKH1 καθώ; καί τών άγροτών μπορεί νά προ*χλ:σει μιά κολοσσιαία σπατάλη παραγωγικών δυνάμεων, παρ' όλα αύτά ÔJ-ω; ένας πληθυσμός άπό 100 χαί
' Τ ο ι φ λ ι χ ί Ϊ β ν . (2η|ΐ. Σον:.) 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

πάνω Εκατομμύρια θ ί δημιουργήσει τελικά μιά πολύ σημαντική Εσωτερική άγορά γιά μιά πολύ άξιόλογη μεγάλη βιομηχανία. Καί οέ ο ά ; , δπως χαί ποντού, τά πράγματα Οά χατα/ήξουν νά βρούν τό δικό τ ο υ ; Επίπεδο—στήν περί τωση π ι ύ ό κ α π ι τ α λ ι σμός θά κρατήσει άρνετό διάστημα στή δυτιχή Εύριίπη. Παραδέχεστε i ίδιος δ:ι «οί χοινωνινές συνθήκες στή Ρ ω σία ( m ' p x άπό τόν Κριμαϊκό πόλεμο δέν ή τ α ' s'jvoUé« γιά τήν άνάπτυξή τοο τρόπου παραγωγής πού μάς κληρ δοτησε τό ίστοριχό μ ι ς π α : ε λ θ : ν > \ Έ γ ώ θά προχωρούσα -ερισσότερο χαί Οά έλεγα δτι στή Ρωσία, τό ίδ:ο άχριβώς δπως χι άλλοό, Οά ήταν άδύνατο ν* άναπτυχΟεί άπό τόν πρωτόγονο άγροτιχό κομμουνισμό μιά άνώτερη χοινωνιχή μορφή, ί,κτός άν αύτή ή ά-ώτερή μορφή ε ί χ ε ό π ά ρ ξ ε ι χ ι ό λ α ς οέ μιάν ά λ λ η χιίρα, Ετσι ποό νά μπορούσε νά χρησιμευιει σάν πρότυπο. Και μιά ποό αύτή ή άνώτερη μορφή, δπου χι άν γίνεται ιστορικά δυνατή, ιίναι άναγχαία συνέπειχ τοϋ χεφχ^αιοχρατιχοϋ Tpcxcu παραγωγής χαί τοϋ χοινωνιχού δυαδικού Ανταγωνισμού πού προχαλεί, Εέ μπορούσε ν' Αναπτυχθεί άμεσχ ά π ό τήν Αγροτική κοινότητα ( g r a n a n c o m r r u n f ) , Εκτός άν γινόταν κατ* Απομίμηση ένός π α ραδείγματος πού ό ι ά ρ χ ε ι κιόλας κάπου. Ά ν ή ι α ν ώριμη ή δυτική Εύρώπη τό 1 8 6 0 - 1 8 7 0 γιά μιά τ έ τ ι χ μετα*ροπή, άν είχε Αρχίσει τότες αύτή ή μετατροπή στήν Α γ γ λ ί α , τη Γαλλία κτλ , τότε στούς ρώσου; θά Απόμενε νά δείξουν τί θά μπορούσε νά ε ί χε βγεί άπό τήν κ ο ι ν . τ η τ ά του;, ( c o m m u n · ) πού τότε Ακόμα ήταν λίγο-.τολύ ά θ ι χ τ η . Ά λ λ ά ή Δύση σταμάτηοε, δέν Επιχείρησε χαμιά τέτια μετατροπή χι ό καπιταλισμός αναπτυσσόταν δλο καί πιό γρήγορα. Καί μιά πού ή Ρωσία δέν είχε ά λ λ η εκλογή, παρά τ ο ύ : η : ή νά άνοπτύξει τήν χ ο ι ν ό τ η ' α οέ μιά μορφή παραγωγής άπο τήν όποία τή χώριζαν μιά σβιρά ίιτορικά στάδια και πού γι* αύτήν δεν ήταν ώριμε; ci συνθήκε; Axe μα χαί στή Δύοη—δηλ. Ενα καθήκον Γ.ού ήταν ολοφάνερα άδύνατο—ή νά άνχΓ.τυχθ.ί πρό; τήν κατεύθυνοη τού καπιταλισμού, τί άλλο τής Εμεν« παρά ή δεύτερη δυνατότητα ; "Οσο γιά τ» ν χο ν ι τ η τ α , είναι δ υ α τ ή μόνον δσον χ α · ρ ί οί πΓρίουιιακέ; διαφορ-ς άνάμεσα οτά μ έ / η τη; είναι μι>ρές. Μόλις οΕ διαφορές αύτές μεγαλώσουν, μόλις μερ κά ά π ' τά μ έ λη της γίνουν οί όφειλέτες-σκλάβοι τών πλουσιοτέρων μελών, 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

591

τότε δέ μπορεί πιά νά ζήσει. Ο Ε KyjraKn καί οί MnpoejIU1 τής άρχαίαςΆθ',νας πρίν τόν Σόλωνα, κατάίτρεψαν τό άθ»,ναϊ/ό γ έ ο ς μέ τήν ίδια ά σ π λ χ χ ν ί α πού τά ίδια στοιγιίτ. καταστρέφουν τήν κ ο ι ν ι τ η τ α στή χώρα σας. Φοβο'ιμοι ότι ό θεσμός ούτές είναι κ α ταδικασμένος στόν αφανισμό. Ά π ό ττ,ν άλλη μερι? όμως, ό κ α πιταλισμός ανοίγει νεε; προοπτικές >αί νέες έλπίδες. Κοιτάξτε τί έχει κά^εΐ χαί τί χάνει στή Δύ;η. "Κνα μεγάλο έθνος σάν τό δικό σχς μπορεί νά ξεπεράσει χάθε κρ·'ση. Δέν ύπαρχε: κανένα μεγάλο ίστορ.χό κακό χωρίς μιαν ί;οφαριστι*ή Ιστορική πρόοδο. Μόνο τό m o d u s operandi" Αλλαξε. Que les d e s t i n é e s s* accomplissent I 3
Γράφτηκε άπ ιόν"Ε*γκεΧΐ otâ άγγίίχά. Ή υετάφηαηη ryirt άπό τό γερμανικό κείμενο.

Ο ΕΝΓΚΕΛΣ ΣΤΟΝ

ΣΤΑΡΚΕΝΜΠΟΥΡΓΚ
ΔονίΙνο, 25 τοΟ Γενάρη 1894

Α ξ ι ό τ ι μ ε κύριε, Ιδού ή άπά»τηση στά έρωτήματά σας I 1. Μέ τίς οικονομικές σχέσεις, πού τίς θεωρο&με σάν κ α θοριστική βάση τής Ιστορίας τής κοινωνίας, έννοοόμε τόν τρόπο πού οί ά'θρωποι μιάς όριομένη; χοινωνίας παράγουν τά μ έ σα συντήρησης τους κι ανταλλάσσουν μετιξύ τους τά προϊόντα (έφόσον υπάρχει καταμερισμός τής έργασίας). Δηλαδή έδώ π ε ριλαβιί εται ο λ ό κ λ η ρ η ή τ ε χ ν ι κ ή τής παραγωγής χαί τών μεταφορών. Ί Ι τ ε / ν ι κ ή αύτή κ α τ ά τήν άντίληψή αας καθορίζει έπίσης τόν τ ρ ί π ο τής Ανταλλαγής καθώς καί τής διανομής τών προϊόντων καί, έπομέ ως, ύστερα ά π ό τή δ ι ά / υ : η τής κοινωνίας τών γενών, χαθορ'ζει *αί τό διαχωρισμό τών τάξεων, έ π ο μένως χαί τίς οχέσεις κυριαρχίας χαί υποδούλωσης, έπομένως κοί τό κράτο:, τήν πολιτική, τό δίκαιο κτλ. Ά κ ό μ α , στ'ς οίκ ο ν μ κ έ ς οχέσΐΐς περιλαβαίνεται καί ή γ ε ω γ ρ α φ ι κ ή β ά σ η πού πάνω τ η ; ξετυλίγονται αύτές οί σχέσεις, καί τά π ρ ι γ μ α 1 01 μι^αλοχοριχοί χα( τά παραο'. ta τοΟ χορίου. (Σημ. Σύντ.) * "υ Tpdroc 4νίρ>»ιας. (Σημ. 1ύ<ι.) 3 "Ας γίνει δ,χι »Ivul γραφτά να γίνιι. (Σημ. Σύντ.) 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

τικά κληρονομημένα όπολείματα άπό προηγούμενα στάδια άνάπτυξης πού διατηρήθηκαν, συχνά μόνο οπό παράδοση ή μέ τή δύναμη τ ή ; άδράνειας, καί έπιοη; περιλαβαίνετα; φυσιχά καί τό περιβάλλον πού περιβάλλει άπ' τά έξω τήν κοινωνική αύτή μορφή. "Αν ή τεχνική, δπως λέτε, έξαρτιέται στό μεγαλύτερο της μέρος άπο τήν χατάσταοη τής έπιστήμη;, πολύ περισ· σότερο άκόμα έξαρτιέται ή έπιστήμη άπό τήν χ α τ ά σ τ α σ η χαί τίς ά ν ά γ χ ε ς τής τεχνικής. "Οταν ή κοινωνία έχει μιά τεχνιχ ή άνάγχη, ή άνάγκη αύτή προωθεί τήν έπιστήμη περισσότερο άπό δέκα Πανεπιστήμια. "Ολη ή υδροστατική (Τοριχέλλι κτλ.) γεννήθηκε άπό ττ'ν άνάγκη νά ρυθμιστούν οί όρεινοί χείμαροι στήν 'Ιταλία τό XVI καί XVII αίώνα. Γιά τόν ήλεκτρισμό ξέρουμε κάτι τό θετικό μόνο άφότου άνακιλύφθηκε ή δυνατότητα τής τεχνικής έφαρμογής του. Στή Γερμανία δμως έχουν δυστυχώς συνηθίσει νά γράφουν τήν ίστορία τών έπιστημών έτσι σάν νά είχαν πέσει οί έπιστήμες ά π ' τ ό ν ούρανό. 2. θεωρούμε τί; οί κ-νομικές συνθήκες, δτι είναι αύτό πού καθορίζει σέ τελευταία άνάλυση τήν ίστορική έξέλιξη. λΐά καί ή φυλή άχόμα είναι οικονομικός παράγοντας. Υπάρχουν δμως έδώ δυό ση αεί α πού δέν πρέπει νά τά παραβλέπουμε : α) Ή πολιτική, νομική, φιλοσοφική, θρησχευτική, φιλολογική, καλλιτεχνική κτλ. άνάπτυξη βαιίζ=ται οτήν οικονομική. "Ολες του; δμως άντεπιδρούν έπιοη; ή μιά πάνω οτήν άλλη καί πάνω στήν οικονομική βάοη. Τά πράγματα δμως δέν έχουν καθόλου Ετσι, δτι δηλ. ή οικονομική κατάσταση είναι ή μ ό ν η α ι τ ί α π ο ύ δ ρ ά ένώ δλα τά άλλα είναι μόνον παθητικό άποτέλεσμα. Έ δ ώ έχουμε άλληλεπίδραση π ά ν ω οτή βάση τής οικονομική; Αναγκαιότητα; πού Επιβάλλεται πάντα σέ τ ε λ ε υ τ α ί α ά ν ά λ υ σ η . Τό κράτο;, λ χ . Επιδρά μέ τού; προστατευτικούς δασμούς μ ί τό έλεύθερο έμπόριο, μέ μ ι ί καλή ή κακή φορολογία. Ά κ ό μ χ κ ι ί ή θανάσιμη κόπωση και άνικανότητα τοϋ γερμανού μικροαστο·), πού π η γ ά δ ι άπό τήν οικονομική Αθλιότητα τής Γερμανίας οτήν περίοδο άπό τό 1648 ώς τό 1830 χαί που Εκδηλώθηκαν πρώτα μέ τόν πιετισμό, κι ύ σ τ ι ρ χ μ έ τ ό ο,ινχιοθηματισμό χαί τή δσυλική υποταγή ατού; ήγεμόνες καί ατού; ευγενείς, δέν Εμειναν χωρίς οικονομικά άποτελέσματα. 'Αποτέλεσαν Εν α άπό τά μεγαλύτερα Εμπόδια γιά τήν καινούργια άνοδο κ ι ί κλονίστηκαν μόνο δταν οί πόλεμοι τής Επανάστασης καί τοδ Ναπολέοντα Εχαναν τή χρόνια άθλιότητα νά περάσει σέ οξεία 

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

93

μορφή. Δέν είναι λοιπόν, δ π ω ς θέλουν νά φαντάζονται μερικοί, γιατί τούς έρχεται βολικά, ένα αύττματο αποτέλεσμα τής οικονομικής καιάστασ ς, ά λ λ ά οί (οίοι οί άνθρωποι κάνουν η ν ίο copia του;, τήν κάνουν ομως μέσα σ' ένα δοσμένο, καθοριστικέ γι* αύιούς περιβάλλον, πάνω στή βάση π ρ α γ μ α τ ι κ ώ ν σχέσεων πού προύπήρχαν, val πού Ανάμεσά τους οί οικονομικές συνθήκες, δσο κι άν ΐπη-.εάζονται άπό τίς υπόλοιπες πολιτικές χαί ιδεολογικές συνθήκες, είναι ώστόσο οέ τελευταία Ανάλυση οί Αποφασιστικές >αί άποτελούν τόν κόκκινο μίτο πού περνά μέσα άπ* δλες καί πού μόνον αυτός οδηγεί στήν κατανόηση. β) Οί ίδιοι οί άνθρωποι κάνουν τήν ίστορία του;, τήν κ ά νουν δ,χω; ώ ; τώρα δ χ ι μέ συλλογινή θέληιη, σύμφωνα μ* ένα γενικό σχέδιο, ούτε κάν μέσα σ-ά πλαίσια μ ι ά ; καθορισμένης, δοσμένης κοινωνία;. Οί π ρ ο σ π ά θ ΐ ΐ έ ς τους διασταυρώνονται, χ ι άχριβώς γ ι ' αύτό σ' δλες αύτές τίς κοινωνίες κυριαρχεί ή Α ν α γ κ α ι ό τ η τ α , πού ίλοκλήρωοη χαί μορφή έχφρασής της είναι ή σ ύ μ π τ ω σ η . "II Αναγκαιότητα πο» έπιβάλλεται έδώ, μέσα Από χάθε λογής συμπτώσεις, είναι πάλι σί τελευταία άνάλυση ή οικονομική Αναγκαιότητα. Καί δώ φτάνουμε στήν έξέτχση τ--ύ ζ η τ ή ι α τ ο ; τών λεγόμενων μ ε γ ά λ ω ν Ανδοών. Ό τ ι κάποιος χι Ακριβώς αυτός ό, μεγάλος άνδρας εμφανίζεται σέ τούτη τήν όρισμένη έποχή, σ* αύτή τή δοσμένη χο'ρα, ε ί ν α ι · φ υ σ ι ν ά ναθαρή σύμπτωση. Ά ν δ μ ω ; τόν σβήσουμε, τότε ζητείται άντικαταστάτης του, κι α·>τός ό Αντικαταστάτης βρίσκεται t a n t , bi* Π q u e mal 1 , μά βρίσκεται μέ τόν καιρό. "Οτι ό Ναπολέοντας, άκριβώς α ύ · τός ό κορσικανός, ήταν ό στρατιωτικός διχτάτορας πού τόν έκανε άποραίτητο ή έ ξ ι - τ λ η μ ί ν η άπό τό δικό της πόλεμο γ α λ λική δημοκρατία, αυτό ή ' α ν σύμπτωση. "Οτι δμω(, άν έ λ ε ι π · ένας Ναπολέοντας, ένας άλλος θά «Ιy« πάρει τή θέση του, αύτό ά π ο δ ε ' χ ν ε τ α ι Από τό γεγονός δτι βοισνόταν π ά ν τ α ό άνθρωπος μόλις χ ρ ε ι α ζ ό τ α ν : δ Καίσαρα;, ό Αδγουστσ:, ό Κρόμβελ κτλ. Ά ν ό Μά.ξ Ανακάλυψε τήν υλιστική άντίληψη τής Ιστορίας, ό Τ ερρύ, ό Μινιέ, ό Γκιζώ καί δλοι σί άγγλοι ίστορ·κοί ώς τό 1850 Αποδείχνουν δτι τά π ρ ά γ μ α τ α έτειναν σ' αΰτήν, κι ή άνακάλυψη τ>ς ίδιας Αντίληψης άπό τόν Μόργκαν, άποδείχνει δτι ό καιρός ήταν ώριμο; γ ι ' αυτήν καί δτι άχριβώς Ι π ρ ε π ε νά άναχαλυφθεί
1

Καλά ή χακί*. (Σημ. Σ6ντ.)
Λ tait ltd Ffifa, τόμος f t

Màfi^KrjMtXc, 

SIS

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

Τό 19ιο γίνεται χαί μέ όλες τις Αλλες συμπτώσεις χαί τίς φαινομενικές συμιιτώσιις ατήν Ιστορία. "Οσο πιρ-ασότιρο ό τομέας που μελετάμε Απομακρύνεται Από τόν οικονομικό χαί π λ η σιάζει ατόν χαΟαρά άφ/ρημενο ιδεολογικό, τόσο περισσότερο θά βρίσχουμε ότι παρουσιάζει στήν Εξέλιξή του συμπτώσεις, τόσο περισσότερο ή καμπύλη του διαγράφει ζ ' κ - ζ ό κ . Ά ν δ μ α ς χαράξετε τόν μέσο άξονα τής καμπύλης, θά δείτε δτι δσο μακρύτερη είναι ή έςεταζόμενη περίοδος χι δσο μεγαλύτερο τό μελετώμενο πεδίο, τόσο περ σσοτερο αύτός ό άξονας είναι παραλληλος μέ τόν άξονα τής οίχο»ομιχής άνάπτυξης. Στή Γερμανία, τό μεγαλύτερο Εμπόδιο γιά τή σωστή κατανόηση είναι ή Ανεύθυνη παραμέληση τής οικονομικής ιστορίας ατή φιλολογία. Είναι πολύ δύοκολο νά ξε:υνηθίσει χανείς τίς Αντιλήψεις γιά τήν ίστσρία πού τού μπάσαν ατό κεφάλι του δταν φοιτούσε ατό σχολειό, μά άχόμα πιό δύσκολο είναι νά συγκεντρώσει τό όλιχό πού χρειάζεται γι* αύτό. Ποιος λ χ . ϊ χ ε ι διοβάΟϊΐ Εστω χαί μόνι> τό γέρ j-Γχ. φόν Γκύλιχ 1 , πού σ:ή συλλογή του, πού άποτελείται άπό στεγνά στοιχεία, {χει ώστόσο τόσο όλιχό γιά τήν έξήγηση 4ναρ Ομητων πολιτικών γεγονότων! "Αλλωστε, τό ώραίο παράδειγμα πούεδοσε ό Μάρξ ατή «18η ΒΙπρυίΐαίρ» θά πρέπει, νομίζω, νά αάς άπαντα άρκβτά ατά Ερωτήματα σας, Ακριβός γιατί είναι Εν χ πραχτιχό παράδειγμα. Πιστεύω έπίιη: δτι έχω θίξει χιόλας τά περισσότερα σημεία ατό «Άντι-Λ'τορινγκ», I, κεφ. 9 - 1 1 , χαί II χεφ. 2 - 4 , καθώς χαί III, χεφ 1 ή ατήν εισαγωγή χαί ύστερα ατό τελευταίο μέρος τοϋ «Φόϋερμπαχ». ΙΙαραχαλώ νά μήν ψιλοκοακινίαετε τήν κάθε λέξη άπό τά παραπάνω, μά νά Εχετε πά<τα υπόψη τή συνοχή. Λυπάμαι πού δέν Εχω τόν καιρό νά αάς τά γράψω Επεξεργασμένα μέ τήν ίδια άκρίβεια πού θά είμουνα όποχρεώμενος νά τά γράψω γιά τή δημοσιότητα . . .

1 Ό Έ ν γ χ ι λ ς èvvotl τό πολύτομο l o f ο τοΟ Γχ. φόν Γκύλιχ «Ίοτοριχή ηιρ-.γριφι το·) ·μπ->ρ!,υ τής βιομηχανίας χα! τής γ · ω ρ γ ! - ς τόν οπουίαιότιραν έμποριχό» χρατη>ντής (ποχής μα;», 'Itva, 18J0-1845. (Σημ. Σύντ.) 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ
ΚΑΙ

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΠΡΟΣΩΠΩΝ
• Α γ χ α ο ( ζ - Λ ο ο t(!807-1873)— Ιλβ·τός ουγγρα?Αας μ lit ς ο·:ρ4ς Ιργων πανω ot ζητήματα ζωολογίας, γ·ωλογ(ας χαί παλαιοντολογίας—240. Α Ι χ α τ . ρ Ι ν η I I (1729-1796)τοαρίνα τής Pool ας (1762-1796) —55. AI ο χ 6 λ ο ς(525-456 π Ζ)—Αρχαίος Ιλληνας τραγικός—195, 196, 252, 296, 297. Ά λ έ ϊ α ν ί ρ ο ς ό Μ έ γ α ς , βανίλιας τβν μαχιίόνων (356-323 «.Χ.)—249. "Α λ μ π ρ · χ τ («4 προφήτης»)(17881844)—όπαβός τοι) ΗοΙ:λινγχ κο6 κήρυοο· οτήν Έ λ β · τ ( α τό χριοτιανιχό οοοιαλιομο—400. ' Α μ μ ι α ν ό ς Μ α ρ χ · λ λ ( ν ο ς (π·plncu 330 &c 400)—Ιλληνας (οτορικός τής Ρώμης οτήν π·ρ(ο!ο τής παρακμής της. Καταγόταν άπό τήν Άντ·.όχ·ια—259, 284. ' A v a x o é e v (μ4οα6οο atràva π.Χ.) —ίρχοίος Ιλληνας λοριχίς—26"". ' Α ν α ξ α γ ό ρ α ς (500-428 π.Χ ) — αρχαίος Ιλληνας βλιοτής φιλόοοφος—9ί, 126. * Α ν α ; α ν 6 ρ ( Β η ς , βαοιλιάς τής Σπάρτης—252. ' A v v i v x o v . Π ο ß · λ Β» ο ( λ ι · · β ι τ ς (1812-1887)—ρβοος φ ι λ · λ·&β·ρος, τοιφλιχας, φιλόλογος. Ε1χ· Αλληλογραφία μ4 τόνΜάρξ— 516. * Α ο υ · ρ. Ί γ κ ν ά τ ς (1846-4907) — ή γ · τ ι χ ό μίλος τοΟ οοοιαλ-.ημοκρατιχοΟ κόμματος τής Γ ι ρ μ α ν(ας, Ινας άπό τούς Αρχηγούς τοΟ όπορτουνιομοβ—1, 4. Άππιανός, ί 4λ·ξανίρινός (2ος αΙώνας μ·Χ.)—Ιγραψι Ιοτορ(α τής Ρώμης—460. " Α π π ι ο ς Κ ) α ό Î ι ο ς (5ος αΐώνας μ.Χ.)—ρωμαίος πολιτικός. Σύμφωνα μι τήν παΡαΒοοη, Ινας άπό τούς ουνταχτ·ς τής Δω!·καϋλτου—315. ' Α ρ ι ο τ · ( Β η ς (π·ρ(που 540 ώς 467 π.Χ)—ά>χα(ος Ιλληνας πολιτικός, όπαβός το Ο οριοτοχρατιχ ο ί κόμματος, έξορίοτηχ· 4π6 τήν 'Αβί,να—309. ' Α ρ ι ο τ ο τ Α λ η ς (384-322 π.Χ )— αρχαίος Ιλληνας φιλόοοφος— 140, 299. Ά ρ ι ο τ ο φ α ν η ς (π·ρ(που 450 ώς 385 π.Χ.). ΑρχαΙ.ς Ιλληνας χωμιχ-C, Ιιραψ» χωμα£1>ς μέ πολιτικό π<ρι·χόμ(νο—253. Α ρ ί ο τ ω ν , ßao-.λιάς τής Σποί^ rqc—253. Ά ρ χ ρ α ΐ τ , Ρ Ι τ ο α ρ ν τ (17321792)—ιφιι·ρ4τηί τής χλωοτικής μηχανή; —115. Α Β γ ο υ ο τ ο ς (63 π.Χ —14 μ.Χ.)— πρΑτος ρωμαίος αΰτοκρατορας— 315, 342. 

S98

Π Ι Ν Α Κ Α Σ ΤΪ2Μ Κ Υ Ρ Ι Ο Τ Ε Ρ Ω Ν ! Π Ρ Ο Σ Ω Π Ω Ν b03

Β ά γ χ ι ν ι ρ , Χέρμαν (18131889)—γ·ρμανός Βημοοίολόγος, όχαβός t o i Βίομαρχ—336. Β ά γ χ ν · ρ , Ρ ί χ α ρ ν τ (1813-1883) —γ·ρμανός μουοικοουν&έτης 223. Β α Ι ν τ · μ ά γ ι · ρ , Γ ι ό ζ · φ (18161866) — γ·;.μανές έπαναοτάτης χομμουνιοτής, φίλος τοϋ Μαρξ. Τ ί 1831 χ α τ έ φ β γ · οτήν 'Αμερική—530. Β ά Ι τ λ ι ν γ χ , Β ί λ χ · λ μ (18031871)—Γ·ρμανός βιοτέχνης, S πιό Β:αοημος άντιπρόοοοπος τοι) γερμανικοί} οότιπικοΟ έ;:οατ(χο3 κομμουνιομοϋ. Βρ:οχόταν κατ» άπό τήν έπίβραοη τοϋ Φουριέ— 139, 39*, 396, 397, 399, 400, 408, 411. Β ά Ι τ ς , Γ χ · ό ρ γ χ (1813-1886)— γερμανός (οτοριχός, έριυνητής τοβ Ηιοαίονα—336. Β ά χ β ν , Φ ρ ά ν ο ι ς ( 1561-1626)— Αγγλος ftUoxijc φιλόοοφος, πολιτικός καί (ΐτοριχός—99-102, 142. Β ά ξ μ ο υ τ , Β ί λ χ . λ μ (1784-1866) —γερμανός (οιορικό;, καθηγητής οτή Λειψία, ο υ γ γ ρ α φ έ α ς μ ί ΐ ς οειράς Ιργβν γιά τήν Αρχαιότητα χαί τήν Ιοτορία τής Εύρώχης —234, 586. Βάρος, Πόπλιος Κοΐντίλιος ( χ ι θ α ν · τό 9 μ Χ.)—ραμαίος 4νϊ&κατος οτή Γ·ρμαν1α—313. Β έ Β α ς , «ό α Ι δ έ ο ι μ ο ς » (περίπου 672-735)—άγγλος βινεδικτΐνος μοναχός, βιογραφίας χρονικών χαί βιογραφιών—329. Β · ν · ν τ έ Ο Γιάκομπ(1805-1871) —γ·ρμανός ριζοοΛίοτης δημοοιολόγος. άργότερα μετριοπαθής φιλελεύθερος—391. Βέριιουτ—πρβοος 4ο τι> νομικός λ·ιτουρ^ός—390, 402. Βέοτ·ρμαρκ. 'Εντουαρντ ' Α λ ε ξ ά ν τ ε ρ (1862-1939) — κοινανιολόγος καί έθνολόγος,

καθηγητής οτό Πανιαιοτήμιο τοΟ Χέλοινγχφορς—220, 222, 224, 239. Β · ο τ φ ά λ · ν , Φ · ρ ν τ ι ν ά ν τ φόν (1799-1876)— έι·ροθαλ»;ς«·ρφός τής Τζέννυ Μαρξ. ϊ τ α 1830-1858 ήταν ότουργός τβν Έοοοτεριχβν τής ΙΙρβιιας.'ΑντιΒραοτικός—174. Β ι χ τ ό ρ ι a (1819-1901 )—?aoUccoa τής 'Αγγλίας (1837-1901)—137. Β1 λ λ ι χ , " Α ο υ γ χ ο υ ο τ (18101878)—πρβοος άξιαματιχός,μέλοί τής Έ ν α ο η ς τβν Κομμουνιοτβν καί άρχηγός τής φραξιας τβν «άριοτερΑν» ποδ &οτ·ρα άπό τήν έπαναοταοη το Ο 1848 άγβνίοτηχαν ένιντια οτόν Μαρξ—389, 408, 410,411,531. Β ι ν ο υ α, Ζ ο ζ έ φ (1800-1880)— γάλλος οτρατηγός, ΒιοιχοΟο· οτήν περίοίο τής Κομμούνας τό οτρατό τβν βεροαλλιέρβν—543. Β ί ο μ α ρ χ , Ό τ τ ο (1815-1897)— 17, 18, 37, 41, 42, 163, 253,372, 412,5 4—538,551,554, 565 586. Β ο λ τ α Ι ρ ο ς , Φ p a ν ο ο υα-Μ α ρ 1 (Άρουέ) (1694-1778)—436, 464. Β ό λ Φ, Β Ι λ χ · λ μ (1809-1864)— γ·ρμανός £ημ0βΐ0λό|0ς, χομμουνιοτής, οτ·νός φίλος τοβ Μάρξ καί τοϋ Έ ν γ κ ε λ ς . Ό Map; τοΟ ά φ ΐ έ ρ · ο · τόν πρβτο τόμο τοβ «Κεφαλαίου»—387, 389, 402,404, 406. Β ό λ φ, Κ ά ο π α ρ Φρίντριχ (1733-1794)—γ·ρμανός &νατόμο( χαί φοοιολόγος—69. Βόλφραμ φόν "Εοενμπαχ (1170-1220)—γ·ρμα>ός ποιητής τοΟ ΜεοοΙοονα—260. Β ο υ ρ β β ν ο ι—γαλλική βαοιλιχή δυναοτ·ία πο& χοβέρνηο· τή Γαλλία άπό τά τέλη τοβ 16ου αίώνα ώς τό 1792 χαί οτήν πιρίοδ» τής ΙΙαλινόρθαοης (1814-1830)— 456. 

ΠΙΝΑΚΑΣ T Q N ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ TTPOIQTTQN

599

Γ d I ο ς (2ος αΙώνας μ.Χ.)—ρβμαίος νομικός ΙτΡ»Ψ» Ινα άπο τα π ρ β τα βοτ,βήματα για τό ρβμαίχό βίκαιο—247. Γ ι α κ ό μ π υ , ' Α μ η ρ α ά μ (γ·νν. 1832)—γιατρός άπ' τήν Κ ο λ · ν ( α , μέλος τής Έ ν β ο η ς τόν Κομμουνιοτβν. Έ ν α ; άπό τούς κατηγορούμενους οτή 6(χη τής Η ο λ » · ν(ας—*11. Γ ι a ρ ο ο λ a β (4 οοφός) (978-105*) πρίγκιπας toö Κιέβου (1019-105*)
—2*8.

Γχόουλντ Τ ς έ Ι (1836-1892)— άμ·ριχανός τ ρ α π · ζ ( τ η ς χα( βαοιX άς τβν οιβηροΒρόμβν —577. Γ χ ρ Ι μ μ , ο( άβιρφοί Γ ι ά κ ο μ π (1785-1863) χα( Β(λχ·λμ Γ χ ρ Ι μ μ (1786-1859)—γ·ρμανο( φιλόλογοι, έρ·υνητές τής γ · Ρ μ > νιχής γλώοοας x a l φιλολογίας— 330. Γ χ ρ ό β, Ο i t λ λ ι α μ Ρόμπ·ρτ (1811-1896)—Αγγλος φοοιοβ(φι;ς —67. Γ χ ρ ί τ , Τ ζ ό ρ τ ζ (Ι79*-Ι87Ι)— ά γ γ λ ο ς (οτοριχός—291-295. Γ κ ρ ύ ν , Κ d p λ (1818-1887)—γερμανός βημοοιολόγος, έ χ π ρ ό ο · π ο ς τοβ λ · γ ο μ · ν ο υ «άληθινοβ οοοιαλιομο·)»—*26. Γ χ ύ λ ι χ , Γ χ ο ύ ο τ α φ (1791-18*7) —γιρμανός (ατοριχός, οίχονομολόγος—59i. Γ ο υ λ ι έ λ μ ο ς I (1797 1888)—βαοιλιας τής Πραοΐας (1861-1888) χα( γ · ρ ι ι ι ν ό ς αύτοχρχτορας (18711888)—586. Γ ρ · γ χ ο υ α ρ ντέ Τούρ(π·ρ(ποο 5*0-59*).—'Από τό 573, έπ(οχοπος τής Τούρ (Γαλλ(α)—(οτοριχός χΆι Φράγχαν—33*. Δ ά ν τ η ς Ά λ ι γ κ ι έ ρ ι (1265-1321) —173. Δ α ρ β ί ν ο ς , Τ ο ά ρ λ ς (1809-1882) —69, 74, 80, 82, 88, 1*3, 187, 23*, 434, 451. Δ η μ ό κ ρ ι τ ο ς (π·ρ(ποο 460-370 π.Χ )—ΙρχβΙος Ιλληνας ύλιοτής φΐλόοορος, Ινας άπό τούς (ΒρντΑς τής Ατομικής οχολής—99. Δ η μ ο σ θ έ ν η ς (πιρίπου 364-322 π.Χ.)—ρήτορας τής άρχα(ας Έ λ λάβας—291. Δ ι χ α ί α ρ χ ο ς (4ος αΙώνας π.Χ.) Αρχαίος Ιλληνας (οτοριογραφος κα( γ · · γ ρ ά φ ο ς , μ α ΐ η τ ή ς τοβ'Αριοτοτέλη—292. 4 ι ό Ο · ρ ο ς β Ζ ι χ · Χ ό ς (1ος

Γ χ α Ι ι ι π , Ά ο υ γ χ ο υ ο τ (18*21879)—γιρμανός οοοιαλίημοχρά· της. Ά π ό τα 187* μέλος τοΟ Ραϊχοταγκ—1, *. ΓχαΙτ·, Γιόχαν Βόλφγκ α ν γ κ (17*9-1832)—225, *21, *33. Γ χ d λ λ ·, Γ ι ό χ α ν Γ χ ό λ φ ρ η ν τ (1812-1910)—γ·ρμανός άοτρονόμος. Τό 18*6,4ναχαλυψ· τόν π λ α νήτη Ποο·ιβι>να—*30. Γ χ έ γ κ, Ά μ α ν τ (I8Î0-I897)— γ·Ρμανός βημοχράτης. μέλος τής έπαναοτατιχής χυβέρ-'ηοης τής Βαβης, οτά 1859, Ινας άπό τούς ήγέτ«ς τοβ άοτιχο0-·1ρηνιοτιχο0 ου»6έο*ου για τήν (Ιρ',νη χαί τήν έλ·ο&·ρ(α—3*, 410. Γ κ ι ζ ό , Φ ρ α ν ο ο υ ά Πιέρ(Ι787· 187*)—γάλλος άοτός (οτοριχός χ al πολιτικός, μοναρχικός—17*, *56, 593. Γκ ( φ · ν ( G i f t e n ) Ρόμπ·ρτ (1837-1910)—Ιγγλος Λοτός οικονομολόγος κα( οτατιοτιχολόγος— 169, *83, 503. Γ κ λ α β ο τ ο ν , Ο ΰ Ι λ λ ι α μ (18091898)—Ιπίφανής Αγγλος πολιτικός, Αρχηγός t o i φ ΐ λ · λ · ύ ΐ ι ρ ο υ κόμματος οτό 0·ύτιρο μ'.οό τοβ 19ου αΙώνα—297, 298. 489, 5*8 Γκλαβοτον, Ρόμπ·ρτοον, &9·ρ?ό( τοί 06. Γχλαβοτον. "Βμπορας οτό Λ(0·ρπουλ, όπαβός τής έλ·ι>θ·ρ(ας τοβ έμπορ(οΐ)—36. 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΪ2Μ Κ Υ Ρ Ι Ο Τ Ε Ρ Ω Ν ! Π Ρ Ο Σ Ω Π Ω Ν b03

αΙώνας π.Χ ) ά ρ χ ι ί ο ς Ιλλη-'ας ίοτοριχός. "Εγραψε ίοτοριχή μελέτη για τί,ν ΆνατΟΛή, τήν Έ λ λαβα χαί ΤΉ Ρώμη—3J2, 341. Διονϋοιοςό'Αλιχαρναοοεύς (Ιος αΙώνας π.Χ )—ραμαίος ίοτοριογραφος έλλην'-χής καταγωγή; —296. °Ε ρ ε ρ μ π ε χ, " Α ο υ γ χ ο υ ο τ Χέρμαν (1816-1860)—γερμανός γιατρός, μέλο; τής "Ενβοης «βν ΚομμουνιοτΑν—399, 411. 'Ε χ χ d ρ ι ο u ς, Γ κ ε ό γ ρ χ (181818ί9)—γερμανός ράφτης, μέλος τής "Ενη>οης τΑν ΚομμουνιοτΑν, μέλος τοΟ Γενικού Συμβουλίου τής Ιης Δ-.ε&νοβς. 'Αργότερα πήρε μέρος οτό άγγλιχό τρεϊντ-γιουνιοτικό κίνημα—401. *Ε λ ο ν ε ρ, Κ α ρ λ Φ ρ I ν τ ρ ι χ (1809-1894)—γερμανός βημοχρατης. Βημοοιολόγος, τό 18*8 μέλος τής πραοιχής ιϊνοουνέλευοης, Ινας από το')ς ήγέτ·ς τής φιλελεύθερης άοτιχής τάςης οτό Μπρεολαου—385. "Ε ν γ χ ε λ ς, Φ ρ ί ν τ ρ ι χ (1820 1895)—4, 38, 42, 62, lOD, 124, 173, 174, 17?, 192, 207,401, 404, 415, 489, S30, 5V2, 534. 536, 538. ' Ε ρ ρ ί κ ο ς VII (1457-1509)— βαοιλι&; τής 'Αγγλίας (1485-1509) — III. ' Ε ρ ρ ί κ ο ς VIII (1491-1547)—βαοιλιας τής 'Αγγλίας (1509-1547) — 111. Έρχαρτ, Γιόχαν Λούν τ β ι χ ( γ ε · ν . 1820)—Ινας à n i το'), κατηγορούμενους οτή ϊ ί χ η τΑν κομμουνιστών τής Κολονίας. Άύωώ6ηχε από τό βίχαοτήρ.Ό—411. Έ ο ε ν μ π α χ — β λ . ΒόΛ^ραμ φόν "Εοενμπαχ. Έ ο π ι ν α ς, Ά λ ν ρ έ ν τ (18411922)—γάλλος φιλόοοφος χαί κοινωνιολόγος—220,221.

Ε ΰ χ λ ε ί ΐ η ς (4ος-3ος αΙ^νας π.Χ ) —Αρχαίος Ιλλτ,νας μα6τ,μαιιχός —61. Ε ύ ρ ι π ί β η ς (480-406 π.Χ.)—4ρχαίος Ιλληνας τραγικός—254 Ζ έ τ μ π ε ρ, "Α ν τ ο λ φ (1814-1892) γερμανός άοτός οικονομολόγος καί οτατιοτικολόγος. Έ ν α ς άπό τούς »Ιοηγη-ές τού χρυςού νομίομαιος οτή Γερμανία—576. Ζ ί κ ι ν γ κ ε ν . Φ ρ α ν τ ς(Ι48Ι-Ι523) γερμανός Ιππότης, Ι ρ χ η γ ο ς μιάς έίέγεροης τΑν μι «ροευγενΑν è«avτια οτούς μεγάλους π(.ίγχ:πες τό 1522—10·). Ζ ι ρ m-T ε λ ό ν, Ά λ ε ς ί ς (γενν. 1839)—(οτοριοΐίφτ,ς τής πρβτόγονης χοινβνία;, καίί,γτ,τής οτή Γενεύη, μα*)ητής τοβ Μπαχοφεν —203. 206, 220, 921. 251. Ζόργκε, Φρίντριχ "Αλμπερτ (1828-1906)—γιριανός οοοιαλιοτής. πήρε μέρος onjv έπανάοταοη τοΟ 1848, ήγετιχό οτελεχος της Ιης Διε4νο'>ς καί Ινας άπό τούς χαθοΐηγτ,τίς τοβ έργατίχοβ χινήιιατος οτήν Ά ι ι ε ί Ί χ ή . Φίλος τοβ D a p ; καί τ-,8 "Ενγκελς—559. Ζούγχενχαΐμ, Σαμοuέλ ( 1811-1877)—γερμανός ίοτοριοΒίφης—241. Ή ρά χ λ ε ι τ ο ς (τέλο: 6ου αίώνα ώς άρχέ:5ου π.Χ.)—àp^atoç Ι λ ληνας βιαλεχτιχές ύλιοτ^ς φιλόoOf ος—140. Ή ρ ό ΐ ο τ ο ς (περίπου 484 Ας 423 π.Χ.) — άρχιίος Ιλλ^νας ίοτοριογραφος—229, 254. Θ ε ό κ ρ ι τ ο ς (3ος αΐΰνας π.Χ ) άρχαίος Ιλληνας βουχολικ'.ςποιητής—267. θιέροος, ΔουΒοβίχος'Αβόλ- 

ΠΙΝΑΚΑΣ TQM Κ Υ Ρ Ι Ο Τ Ε Ρ Ω Ν

ΠΡΟΣΩΠΟ»

601

. φ ο ς (1797-1877)—γάλλος άοτός (οτοριχός χα( πολιτιχος, ό βημιος τής Ιίαριοινής Κομμούνας—450, 543. 554. θ 6 μ ο ο ν, Ο ό ΐ λ λ ι α μ ( 1824-1907) ( m * τό 1892, λόρίος Κιλβιν)— άγγλος φυοιχός—85. θ ο υ χ υ 9 ( 4 η ς (π·ρ(που 460-400 π.Χ.)—ορχαίος Ιλληνας (οτορ.ογραφος—2*). θουρίτα, Τζ«ρόνιμο (15121580)—Ιοκανος (οτοριχός—249. Ί ρ μ ί ν β ν ( π έ ΐ α ν · « · ρ ( τό 825)— γάλλος β · ν · ΐ ι χ τ ί ν ο ς μ ο ν α χ ό ι . ' Ε γ ρ α φ · τ ό λ · γ μ · ν ο «Πολύ* τυχόν». Εηλ. Ινα χ τ η μ α τ ί λ ό γ ι ο τοΟ μοναοτηρίο·) Σαίν - Ζ·ομα(ν - ν τ ί • Dpi οτ(ς άρχές το9 9ου αίώνα —350. Ί α ά ν ν ν ι ς β Σ ά £ ω ν (1801-1873) —πρίγκιπας Β-.α3οχος χι άργότ · ρ α ραοιλιας τής Σαξονίας (1854 -1873),—μ·ταφραοτ>,ς τοΟ Δον Γη • μέ τό ψ·ο9<βνυμο «Φιλαλήθης» —173. Κ α ( η , T Ç ô v Ο ό t λ λ ι α μ (18141876)—άγγλος ίημοοιολογος, ουγγραφέας μ.Ας ο · ι ρ ι ς Ι ρ γ α ν γ ι α τή ν·ό<·ρη (οτορία τΑν Ί ν Βιβ«—229. Κ α Ι ο α ρ . Γ ά Ι ο ς ' I ο 6 λ ι ο < (10044 π.Χ ) —202, 214. 228, 282, 327, 330, 335, 337-340, 3*1,593. Καλβίνος, I α α ν ν η ς (15091564)—Κιολόγος τής μ · : α ρ 4 * μ ( οης οτήν Έλ.β·τία—60, 109,463, 585. Εαμκχάοοζ·«, ΔοΟντολφ (1803 1890) —Ινας άπό το&ς ή γ έ τες τής φ ί λ · λ « 6 ι · ρ η ς άοτιχής - ταςης τοΟ Ρήνου. *Γοτ·ραάπό τήν , έπαναοταοη τού Μάρτη 1843 (ΙρΙθ η χ · 4 π ι χ · » α λ ή ς τοι) πρωοιχοΟ ». 6αοοργΐχο0 ουμ^ουλίοο—173.

Κ ά ν ι τ ς, Χ α ν ς Β ( λ χ · λ μ ' Λ λ · £ α ν τ · ρ 1841-1^13—πρΑςος ουνΤτ,ρητ χός, μ ί λ ι ς Tod Ρ α ί χ ο τ α γ χ ( ι 8 8 9 - Ν Ι 3 ) . Tö 189t π ρ ό τ · ι ν · τόν τ · χ ν η τ ο χαθοριομό τής τιμής τοΰ οταριοι) μι τήν άγορα άπό το χ ρ ι τ ο ς όλων τΑν «laaγωγΑν οίτηραι»—501. Κ α ν τ, Έ μ μ α ν ο υ Ι λ (1724 1804) —64-66, 68, 69, 105, 135, 144, 418, 429, 430, 432, 435.445,581, 535. Κ α ο ύτοκι, Κ ά ρ λ (1854-1938)— 39. Κ α ρ λ α & 7, θ ό μ α ς (1795 1831) —άγγλος οι>ντηρητ·.χός eu [ γ ρ α φέας χα( «plXéooçoc—129 Κ ά ρ ο λ ο « 1(1600-1649)—πολιάς τής ' Α γ γ λ ί α ς (1625-1649)—110. Κ α ρ ο λ ' . ς ό Μ έ γ α ς (742 814)— βαοιλιις τΑν φραγχων, άναχηρύχίΐηχ· τό 800 γ·ρμαν4ς αό-Οκρα ιορας—348-352. KapTloioc, (Ντικάρτ) Ρ »ν é ( ι 5 9 6 1650)—γάλλος φ-.<όοοφ3ς χαί μα^ηματ-.χός. Σαν φΐλόο^φβΰ ^ταν Βιαρχικίς (ύλη - πν·ι)μα), οαν φ υ ο ί χ ' ς μηχανίοτι-,ς Αλιοτής —61, 67, 140, 430,432,570. Κ α ρ τ ρ α ΐ τ , " Ε ν τ μ ο ν τ (1743) -1823)—άγγλος μηχαν-.xôc, έ φ · ο ρέτης τοΟ πρώτ.υ μηχανιχοΟ άργαλιοβ —115. Κέλλ.ο-Βιον·βέτοχο, φλόρ · ν ς ( I 8 6 0 - Η 3 2 ) — 4μ·ριχανίΒα οοοιαλίοτρια, άργοτ·ρα άοτή ρ · φορμίοτρια—471. Κ έ π λ · ρ . Γ ι ό χ α ν · ς (1571-1630 —γ·ρμανόε άοτρο'έμος—61. Κίνχ«λ, Γχοτφρηντ (18151832)—γ·ρμανός ποιητής, μιχρο· αοτός Β η μ ο χ ρ ι τ η ο Γ.ήρ· μΙρος οτήν *ξ«τ·ροητής Βαίης τό 1849. Έ ζ η ο · χα τα Τήν π·ρ(ο9ο τή<- άντίΒραοης οτήν Ά γ τ λ ί α - 4 1 0 . Κ λ α ϊ ν , Γ ι ό χ α ν Γ ι ά κ ο μ π , γΐατ ρ ' ς οτι,ν Κολωνία. "Ε»ας άπό το&ς χ--τητορούμ· ν 3>»ς οτή Βίχη 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΪ2Μ Κ Υ Ρ Ι Ο Τ Ε Ρ Ω Ν ! Π Ρ Ο Σ Ω Π Ω Ν b03

—4M.

τΑν κομμουνιοτΑν τής Κολονίας

Κ λ · ι ο 4 έ ν η ς (τέλη τοβ 6οο αίώνα π.Χ.)—Αρχαίος έλληνας πολιτικός—310. Κο?αλέφοκι. Μαξίμ Μαξίμ ο ßι τ ς (1851 · 1916) — ρΑοος κοινωνιολόγος, ίοτοριχό; καί νο· μ κός. Γνωοτΐς άπό τίς έ ρ ι υ ν ί ς του οτόν τομέα τΑν οχέοιων γ»νΑν fîjc πρωτόγονη; κοινωνίας —98, 246, 247, 249, 250, 325, 330, 336. Κ ό γ ο υ α ρ ν τ , Ο ύ ί λ λ ι α μ (16571725)—Αγγλος βλιοτής φ ι λ ί ο ο φοΐ, γιατρό; τό έ π α γ γ ι λ μ α — Ι Ο Ι . Κ ό λ λ ι ν ς, " Α ν θ ο ν υ (1676-1729) —Α Γγλος 6λ:οτής φιλόεοφος—ΙΟΙ. Κ ο λ ό μ β ο ς , Χ ρ ι σ τ ό φ ο ρ ο ς (π·ρίπου 1446-1506)—92. Κ ό μ π ν τ · ν . Ρ ί τ ο α ρ ν τ (1804· 1865)—Αγγλος Aocô; οίχονο'ΐο>όγος φ ί λ ^ λ ι ύ ^ ρ ο ς , ό π α ϊ ί ς τής Ιλ·υ&·ρίας τοβ έμπορΐου, Ιδρυτής τοβ ουνδίομου χατα τού νόμου γιά τα σιτηρά —119. Κ ο π έ ρ ν ·. κ ο ς . Ν ·. χ ό λ α ο ς (1473 · 15431—61, 63, 42}- 430 Κόπ π , Χέρμαν ( 1 8 1 7 - 1892) —γιρμανός χημικός—439. Κ i c ο υ τ, Λ ο υ ν τ ß : χ (1802-1894) — αρχηγός τοβ ο υ γ γ ρ ι κ ά ébvi'.'οαπ·λ·υ 1 ι·ραιτιχοβ κινήματος, ήταν ί π ι χ ί φ α λ ή ς τΑν άοτιχοδημοχρατ-.χΑν οτοιχβίων οτήν ( π α · /aoxacr, τοΟ 1848—410. Κούγχ·λμαν,ΛοΟντ,)ιχ(18301902)—γ.ατρός άπό τό 'Αννόβ·ρο, πήρι μίρος ot»,v έπαναοταοη τοβ 1848 Μίλος τής πρώτης Δι·4νοβς. Είχ» 4λλη*.ο (..αφία μέ τον Μαρ£ —5^3, 539, 540. 542, 544. Κ ο κ ) ο ν ζ—ίιλ Φυοτέλ ν τ ί Κου· λανζ. Κ ο ϋ λ μ α ν, Γ χ » ό ρ γ χ (γ·νν. 1812) —Ινας à t ô τού; ή γ έ κ ς τοβ κινήματος το·1 Ββ'ιτλινγχ οτήν "Βλ-

jjitla, «Αληθινός οοοιαλ'οτής». *Αργότ·ρα ά π ο δ · ί χ 9 η « · προβοκατορας οτήν βπηρίοία τής αυστριακής κυβέρνηοης—400. Κ ο G ν t, Τ ι ο ν τ ό ρ Φ ρ ί ν τ ρ ι χ (1847-1931)—γιρμανός οοοίαλιοτΓ,ς, μίλοι τής Ι η ς Δ ι ι θ ν ΐ β ς , <ιήρ · μέρος οτό ουνέδρ-.ο τής Χάγ η ς τό 1872, βπου β ι ο χ έ τ ι υ ο · τή μαρ;ιοτ·.χή γραμμή. Ά ρ γ ο τ · ρ α π ή ρ · μέρος οτό έργατικό κίνημα τής 'Αμιρικής—548. Κ ο 3 ν ο ν , Χ α ϊ ν τ ρ ι χ ( 1862-1936) —Ivaç άπό τού, θΐιυρη-.ιχοΟς τοβ ρ·β'.ζιονιςμο']οτή γιρμαν-.χή coο ι α λ ΐ η μ ο χ ρ α τ ί α . 'Κθνογράφος, I γραψι μια οιιρα έργα γ ι α τήν Ιοτορία τής πρωτόγονη; κοινωνίας—249. Κ ρ ί γ κ ·, Χ έ ρ μ α ν (1820-1850) — ;·ρμανος ρι'οσποίοτης δημοοιογράφος. Ό π α δ ί ς τοβ Βαϊτλινγκ, όργανωο· τήν όμαδα Νέας ΊΓόρκης τής "Ενωοης τΑν Λίχαίων— 399, 400. Κ ρ ό μ ρ Β λ, " Ο λ ι ß β ρ (1599-1658) — 110,393. Κ υ β ι έ , Ζ ό ρ ζ (1769-1832)—γάλλος φυοίοδίφτ,ς, ίίρυϊής τής ουγχ ρ ί τ ί χ ή ; ά ν α τ ο ϋ ί ι ς χ α ί παλαιοντολογίας—66. 217. Λαβουαζκ, Ά ν τ ο υ α ν·Α ή ρ α ν (1743-1794)—ίπίφανής γ ά λ λος χη^ιχό;—67. Λ α 6 α μ, Ρ ό μ π · - ρ τ Ι ' κ ό ρ ν τ ο ν (1812-1888)—Αγγλος γιατρός, γλωοοολόγος χαί ·&νογραφος. " Ε γ ρ ι ψ · μια ο·ιρά μ · λ έ τ · ς γιά τή ουγχριτική έ&νογραφία—199. Α α Ι μ π ν ι τ ς , Γ χ ό τ φ ρ η ντ Βίλχ ε λ μ (1646-1716)—61. Λ α μα ρ κ, Ζ ά ν - Μ π α τ ί ο τ (17441829)—γάλλο; φυειοδίφης, 6ποο τ ή ρ ι ; · τή θ·ωρία τής έ£·λι£ης, πρόδρομος τοβ Δαρβίνου—6), 433. Λ α μ α ρ τ ί ν ο ς . Ά λ φ ό ν ο ο ς (1790 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΪ2Μ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ! Π Ρ Ο Σ Ω Π Ω Ν

b03

1869)—γάλλοι κ ο ι η τ ή ς . φ ι ϊ · λ · 6 θ··ρος άοτίς. ΤΑ 1848, (ίχονιχός άρχηγός τής ϋροοαρινής Kußipνηοης. Πρόΐοο· ττ ουμφιροντα τΛν Βηαο/ρατικΑν οτοιχ·ία>ν— 176, 405. Α α ν γ κ · , Λ ο ϋ ν τ βιχ(1825-1885) —γ·ρμανος φιλόλογο;—320. Λάνγχ·,Φρ(ντριχ,'Α \ μπ• ρτ ((828-1875)—γ·ρμανός όημοοιολόγο; "Κγραψ· Ινα οοοιαλ-ρ·φορμίοτικό βιβλίο γιά τό ip f a τι»ό ζήτημα—19, 20. Λ α κ λα (, II l i p ΐ ι α ό ν (17491827)—γα«λος μαθηματικός χαί άοτρονόμος—64, 65, 70, (03, (44 Λ α ο ο α ) , Φ · ρ ν τ ι ν ? ν τ (1825Ι8&4)— I, (0, ( Ι , (7, ( 9 , 2 0 , 2 2 , 30. 31.33, 34, 37, 40 41, 42, 376. 533-538,559, 561, 562. Α > 0 · λ, Τ ο α ρ λ ς (1797-1875)— άγγλος γ·α>λόγος. Η·'ΐ·λια>τής τής θ·®ρ(ας τής Ι;ίλι;τ,ς ο τί, γιαλογία—66-67. Λ α φ α γ ι é Μ α ρ ( - Ζ ο ζ * φ ( 1757 1834)—γάλλος οτραιηγός, Ινα; άπό τ:(>ς αρχηγούς τής φ ι λ · λ · 0 θ·ρης άο^ιχής ταςης χατα τήν Ιπαναοταοη τοί (78?. *Εφυγ· τό 1792 οτό 4£α>τ·ριχό—383. Δ α φ ά ρ γ χ , Π ώ λ (I842-19U) — γάλλος οοοιαλιοτής, γαμβρός το9 Μαρξ, Ινας άπό το<>ςήγίτ·ς τής μαρςιοτιχής πτέρυγας οτό γαλλικό έργατιχό χίντ,μα—97. 510,542. Λ · β · ρ ρ ι 4 , Ύ ρ μ κ α ί ν - Ζ α ν Ζ οζέφ (1811-1877)—γάλλος άοτρονόμος—429. A é β ι, Λ · ό ν · (1821-1888)—άγγλος άοτός οΙχο"βμολόγος κ>( οτ^τιοτικολόγος—483. 5JI. Λ·ντρ&-Ρολλ*ν, 'Αλ·ξάντρ 'Q γ κ ö ο τ ((807-1874)—γάλλος άοτός 9η ιοχρατη;. Ινας άπό τούς άρχηγούς τ ή : μ'.χροαοτιχή; 6ημοχρατίας—410. Α·οναρντο ντα Β(ντοι(Ι452· 1519)—59.

A é ο ν · ρ, Φ ρ ί ν τ ρ ι χ (182519(0)—γιρμανός ράφτης, μ έ ' ο ς τής "Κνωοης τώ< ΚομμουνιοτΑν, πήρ» μ?ρος οτήν ίπαναοταοη τοί 1848, φίλος τοΟ Map; κ ι ί τοΰ "Κνγκ·λς, πρόοφυγας ο ιό ΛονΒίνο, ipaotrpio μίλος τής Ιτ,ς Δι·θνοΊς—401,411. Λ · τ ο υ ρ ν ώ , £ α ρ λ (1831-1902) —γάλλος κοίναν-.ολόγος καί 1 θνογραφος—2(·ί, 220,223. Λ ή μ π χ ν · χ τ , Β ( λ χ · λ μ (18261900)—Ινας ατό τού; 1ΐρυ:ές χχί ή γ ! τ · ς τής γ ι ρ μ α ν ι χ ή : οοσιαλβΓ,μοχρχτίας χαί τήΐ ΙΙ'.ί 4·.·θνο·);—I, 2 4, 30, 36, 37, 40, 42, 534 , 536, 543, 555, 561. Λ ί β ' ο ς , Τ ί τ ο ς (πιρίπου 59-17 Κ.Χ.) ραμαΕο; ίοτοριογραφος,ουγγραφίας <tXpov:xrï>vs—3(7, 3?0. Λ ι ν ν α t ο ς, Κ α ρ λ (ι 707-1778) — 3ου ίός φυοιοΐίφης, βοτανολόγος, Ι π ι ; · ρ γ α ο τ η χ · Ινα οόΐττ ( μα ταίινόμν,οης των φίκων χαί τΑν ζώβν—6(, 62, 63, (46. Λι οΰτπραντ τής Κρ·μόνας, (πιρίπου 922 972)—1π(οχοποςτ<Κ Κρ·μόνα; ( Ι τ α λ ί α ) , οοφός τοΟ Μ·οαία>να —346. Λ ό γ γ ο ς (4?χ1; t o i 3ου αίαινα μ.Χ.)—Ιλληνας ουγγραφίας. "Εγραψι τό β'.υχολιχό (ίΐύλλιο «Διφνις καί Χλόη»—267. Λ ό χ . Τ ς ό ν (1632 1704)—άγγλος αΐ^θηοιαρχ'χ'.ς φιλόοοφος—ΙΟΙ, 102, (42, 581. Λ ο υ S o ß t κ ο ς XIV (1633-1715) —βαο-.λιας τής Γαλλίας (164317(5)—464. Λ ο υ δ ο β ί κ ο ς Βοναπάρτης —βλ. Ναπολιαν III. Λο*. ο β ' κ ο ς Ν α π ο λ é œ ν—βλ Ναπολέαν. Λ ο υ δ ο β ί κ ο ς Φ ί λ ι π π ο ς (177318*0)—βαοιίιας τής Γαλλίας ( (830-1848)—22,25, 111,118,392. Λ ο ό θ η ρ ο ς , Μ α ρ τ ί ν ο ς (148t1546)—(Βρυτής τοΟ προτ·οταντι- 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΪ2Μ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ! Π Ρ Ο Σ Ω Π Ω Ν b03

ομοΟ (λουθηριανιομοΟ) οτή Γερμανία—60, 61. 10^, Ιι 0,463,583. Λ ό χ ι · ρ, Γ χ · ο ρ γ χ — γ · ρ μ α ν ό ς μ.*ραγ«ό;, μίλος τής "Ε»®ο ης τΑν Κιμμουνιο-.Α Λ Πρόοφυγας ο ιό Λον£(νο, μέλος τοι) ΓινίχοΟ Συμβουλίου τής Ir,c Δι.θνούς, όπαΐός τοι) Μαρ;—401. λ Α μ κ ο χ» Τ ζ ό ν (1834-191 ") (άπό τό 1899, Λόρΐος "Α βμπ·-υ)—άγγλος βιολόγοι, Βαρβ-.νιο η;, *θνολόγος χαί Αρχαιολόγος—201, 202, 203. Μ ά γ ι ι ρ . Γ ιοί) λ ι ο υ ς Ρ ό μ π · ρ τ (1814-1878)—γ·ρμανός φκοιοΐί». φ ης—67. Μ α ( η ν, Χ é ν ρ u (1822 1888)—άγγλος ίοτοριχός, έρ·ι>νητ>,ς τοβ άρχαίου βιχαίου, κα6τ,γηττ(ς ο.ό Καίμπριτζ—270. Μ α Ι ν χ λ • ρ, Γ ι ό χ α ν Χ ά ι ν ρ ι χ (1794-1874)—γερμανός άοτρονόμος—64, 70, 76. Μαχιαρέλι, Ν ι χ ο λ ό (14691527)—Ιταλός πολιτικός χαί ou f γραφέας—60, 533. M a x Λ ί ν α ν, Τ ζ ό ν φ έ ρ γ χ ο ο ο ο ν (1827· 1881)—άγγλος οοφός, βιχηγόρος τό έ κ α γ γ · λ μ α . Ινας άιιό το6; πρώτους Uxoριχο&ς τί,ς οΙχογέν·ιας χαί toi γόμου—197 -206, 216, 236, 251, 277, 325. Μ α λ ϊ ο ο ς , θ ό μ α ς Ρ ό μ^τ · ρ τ (1766 1834)—άγγλος άο ός οικονομολόγος. Ρ··μ·λιωτι,ς μιάς άντιΐρ.οτιχής ft»(Dpiας για τόν π/τ,^υομΐ—33. Μ α μ π λ ί κ Γ κ α μ π ρ ι έ λ Μ π ο Vν ο (1709-1785)—γάλλος αβ(ι»ί, &ιωρητι»ός το·) o&tontxo-) έςιοωτ:χοβ χομμουνιομο-)—127. Μ α ν ν · ρ ς, Τ ζ ό ν ( 1 8 1 8 - 1 9 0 6 ) άγγλος ουντηρητ.χός πολιτικός — 120. Μ α ν τ · λ, Τ ζ ι ν τ · ό ν (1790-1852) —άγγλος γ·»λέγος—102.

Μ α ο υ ρ · ρ, Γ κ ι ό ρ γ χ Λο6ν τ ßt χ (1790- 1872)—γ«ρμανός Ιστορικός, μ>λ»ττ,ο· το χοινανιχό xibiota»; τής Γιρμανίας οτήν ά ρ · χαιότητα χαί οτί λΙ·οα(ανα—52, 287, 333, 336. 572. Η α ο α , Ζ α ν - Π ώ λ (1743-1793)— Ινας άπό τούς πιό Ι κ ί φ α χ Ι ς άρχηγούς τής έπαναοτατιχής μιχροα. ο τ κ ή ς τα;η(, οτήν πιρίο^ο τής άοτίκής έπαναοταοης οτή Γαλλία—17, 386. Μ ά ρ ξ , Κ α ρ λ (1818-1883)— 1, 2, 5,6, 33, 35, 36, 38 42. 95-98, 102, 114, 148, 149, 158, 173186, 187-189, 190. 191, 204, 206, 217, 225, 228, 246, 247, 2Μ, 255, 258, 290, 292, 29V 294, 297, 299, 354, :·62, 379, 342, .'83, 386-389, 391, 394, 397, 404, 41··, 412. 413-415, 425, 446, 447,464, 477,482,512, 5 Μ-555. 559, 5ο I, 570, 572, 574, 582-584, 593, 594. Μ α ρ ρ, Η ( λ χ · λ μ (1819-1904)— γ·ρμανός βημο.ιολ'γος άχ* τό Άμροβργο, πηρ· μΙρος οτό κίνημα τών όπαΐών τοβ Β ^ ΐ τ λ ι ν γ χ . Ά π ό τό 1870 φανατικός άντιοημίτης χαί άντιΐραοτιχίς—534. Ματζίνι, Γχιοοζέππ» (1805-1872)— Ιταλός πολιτικός, ά γ α ν ί ο τ η χ · για τήν έδνική ά ν · {αρτηοία χαί τήν Ινόττ,τα τής Ιταλίας—392, 395, 410,551. Μέντ·λ Κριοτιον Φρίντριχ ( γ · ν ν . 1812)—βιρολινέζος ράφτης, μέλος ττ,ς "Ενωσης τΑν Δ «αίων ατό Βιρο'ίνο. 'Ενας άπό τούς κατηγορούμενους τής ίί<ης τΑν χομμουνιο Αν οιτ,ν Κολωνία Κατέφυγ* ΰοτ*ρα άπό τή* άπό)υοή του ο^ήν'Αμίριχή—3 e 4. MI ρ ι ν γ κ , Φρ->ντς, (1846-1919) —γιρμανός οοςιαλΐηυοχραττ,ς, φίλΐλογ'.ς χαί (οτοριογροφ'.ς τής γιομανιχής οοοιαλβημοχρατίας— XX 

Π Ι Ν Α Κ Α Σ ΤΪ2Μ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ!

ΠΡΟΣΩΠΩΝ

b03

Μ έ τ τ · ρ ν ι χ , Κ λ έ u t ν ς β 4 ντ ο · λ ( 1773-185')—αϋοτρίζχές ϊ ν τ ΐ ΐ ρ α ο ι ι κ ό ς Απουργός, Ινας άπό το ις ί ί ρ υ τ ί ς τής 'Up'',ς Συμμχχίας—163. Μ ι χ έ λ Γ ι ό χ α ν ν ϊ ς (1828-1901) —πρΑοο, τραπ(ζΐττ);, *+vi«optXtÀtù'iipoc. - τ ή νιότητα τ>υ, μέλος τήί Ένωοης τΑν ΙιομμουνίοτΑν. Mi/©ς τοί 1'οί/οταγκ (1867-1877 χοί l887-l890),6-oupγΛς τΑν ΟίχονομκΑν (1890 1901)—515, 5 7 , 5 0 5 Μ ι ν ι t, φ ρ α ν ο ο ο α-'2 γ χ 6 ο τ (1796-1884)—γάλλος άοτος ί ς τ ί ριχός φιλ·λ(66«ραν ταο«ον—456, 593. Μ/ ρ α μ π ώ , Ό ν ο ρ έ Γ χ α μ π ρ ι έ λ '(1749-1791)—γάλλος πολιτιχίς, Αρχηγός άντιπολιτ·υτιχής άριοτοχρατ'ας χαί τής μ·γαΛοαοτιχής ταςης οτήν πιρίοδο τής γαλλικής Ι ο τ ι χ ή ς έκανάοτααης τ ο ί 18ου αίώνα—535. Μολ·οόττ, Γ ι α χ ο μ π (18221893) — φυοιολογος, όλλα»διχής χ α τ α γ β γ ή ι , ιχπροοαπος τοί χι>βαίου ΰ ιομοΟ—431, 432. Μ ό λ λ, Γ ι ό ζ . φ (1812-1849)—ρολογάς άπο τ»,ν ΚολανΙα, μέλος τής "Ενβοη; τΑν ΚομμουνιοτΑν. Σχοτιήθηχ* οτήδ-.αρκιια τ ή ς έ ; έ γ·ί.οης τοΟ Μ Γ. αν τ» ν—392, 401, 404, 407. Μ ό μ μ α ι ν , Τ * ο ν τ ό ρ (1817-1903) — (*ρμαν:ς ίοτορ-.ογραφος. Έ . γ ρ α ψ · μια οιιρα μ»/.έτ·ς γ α τήν ίοτορία τής Ρώμης χαί το·1 ρ<ομαΐ'βΟ δικαίου, μέλος ι ο ί ΡαΙχοταγχ, φΐ'.·λ(ίώ«ρος—293, 316 -318, 320, 322. Μονταλαμ-έρ, Μαρχ-Ρ·νέ (1714-1800)—γάλλος οιρατιατιχ ί ς μηχανικός—60. Ι 1 ο ν τ · ο χ ι έ , Σ α ρ λ (1689-1755) —γα/λος ίοτοριοδίφης χαί ουγγραφέας. {{«ολόγος χής ςονταγιιατιχής μιναοχίας—585.

II ό ρ γ χ α ν, Λ ο ύ ΐ ς Χ έ ν ρ υ ( ( 8 1 β -1881)—1μ·ρ χχνός οοφός. »Λ /ογραφος χαί Ιοτοριχος τής προοτογονης ίοτορίας—190 194, 199, 201-210. 214-215, 217, 218, 219, 224, 226, 227, 230, 231. 2 35, 256. 274-277, 280, 237. 2-»3, 294, 297. 299, 301. 31 I. 3 ι 9 , 320, 329, 335, 334, 377, 378, 5 9 ' . U o p t λ λ 6—γάλλος άββάς, è x n p i οοοπος τ-.Ο ού οπιχοΊ έςιοατιχοΟ χομμουνιομοβ τοΰ 18ου αίώνχ— 127. Μ ό ο χ ο ς (2ος αίιόνας π.Χ.)—ipχαίος Ιλληνας βουχολιχος ποιητής—267. Μ ο ύ ν τ υ , Ν τ ο υ ά ΐ τ (1837-1899) —άμ·ριχανός «οαγγιλιοτης. ί · ροχήρυχας, (δ(ΐ>τής τής Χριοτια* νΐΑής ' Ε , β ο ή ς Ν ί β ν ^1865)— 117. II π α γ 6, Ζ ά ν - Σ ο λ β α ί ν (17361793)—πολιτιχός τής γ α λ λ ι χ ή ς άοτιχής έπαναοταβης, γιρονδίνος —386. Μ π α ί η λ . • ι έ ρ(1647-17C6)—γάλλος οχ*πτΐχιοτής φΐλόοοφβς— 464. ΙΙπαίρ, Κόρλ Μαξίμοβιτς (1792-1876)—μέλος τής ριυοιχής 'Ακαδημίας, θ··μ»λιβ>ι>,ς τής έπιοτημονιχής έμ^υολογίας—69. Μ π α χ λ α ν τ , Ο ϋ ί λ λ ι α μ (17841856)—άγγ>ος γ·»λ'.γος—102. Μπαχο6νιν, Μιχαήλ *Λλ·ξαντροβιτς (1814-1876)—'., 4, 36, 51, 424, 446, 5*6-555, ο60. Μ π α μ π 4 φ, Φ ρ α ν ο ο ι > α - Ν ο » λ (ΓρβχχοΟ (1760-1797)—γολλος έπαναοτατης, ουτοπικός χομμου νιοτι ς. Όργανοοο τή «ουναμοοία τΑν Ί ο α ν » . "Γοτιραάπό την ά /αχι< ι>ψή της Θανατώ&>,Χ( οτή λαιμητόμο—127. U π α ν γ χ. Κ α τ ρ ί ν ο υ ς (18221898)—/ορβηγός ίοτορινός τής Ολανδιναυ'ίχής Λβγο ( χ ν ί α ΐ , Καθηγητής οτή Χρίΐτ-.ανια—332. 

βοβ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΪ2Μ Κ Υ Ρ Ι Ο Τ Ε Ρ Ω Ν ! Π Ρ Ο Σ Ω Π Ω Ν b03

Μ π ^ ν χ ρ ο φ τ , Χ ι ο β μ π ι ρ τ ( 1832 • 1918)—Αιιριχανός έίινογραφος. Μ ι λ έ τ η » τ(ς βοριιοαμιρικανιχις Ινβ'.ανίχις φυλές—223, 238, 241, 356. Μ π α ο υ ι ρ , Μ π ρ ο β ν ο (1809 1832) —γιρμανός βημοοιολογος, Αριοτιρός έγιλιανός—17+,424,426,446. 11 χ α ou ( ρ , Χ ά ι ν ρ ι χ — γ ι ρ μ α ν ό ς έργατης, μέλος τής "Ενοοης τΑν Α'καΙαν, μίλος τής Κ·νΐ(.ικής Ε π ι τ ρ ο π ή ς τ ή ς ' Ε ν α ο η ς τΑν ΚομμουνιοτΑν—J92, 404, 408, 4 H . Μ π α ρ μ π έ ς , Ά ρ μ α ν (1809-1870) —γάλλος έπαναοτατης, μικροαοτός δημοκράτης — 3 9 | . Μ π α ρ τ , I l a o U A (1858-1922)— γ·ρμα«ός Αοτός δημοοιολόγος. Αντίπαλος τοΟ μαρ;ιομοΟ—570, 571, 582, 584, 586. Μπαχοφιν. Γιόχαν Γιάκομπ ( 1815- 1887) —έλβιτός νομικός χαί (οτοριχός, χ α ι η γ η τ ή ς τοΟ ραμαίχοβ δικαίου οτή Βαοιλιία. Μιλέτηοι τίς οχέοιις δικαίου Τής πρατόγονης Χ'-ινοονίας—193, 196-197,200, 202, 205, '218, 228, 229, 237, 2 » , 241,245,273. l l n t x , Ά λ ι ξ α ν τ ι ρ—γιρμανός ράφτης. Ινας Από τούς όργανιυτές της όμαδας Μαγκντιμπουργκ τής 'Εναοης τΑν Aixituiv—394. Il π i x * ρ, " Α ο υ γ χ ο υ ο τ (18141875)— γιρμανός Βηιιοοιολόγος, Ινας Από τοις ή γ έ τ ι ς το9 κινήματος τββ Βαϊτλινγκ οτήν ΈλβιτΙα—39*. II π É κ * ρ, Β ί λ χ * μ "Α ν τ ο λ φ ( 1796-1846)—γιρμανός (οτοριχός, χα&ηγτ,τής τήςχλαοικής Αρχαιολογίας οτή Διιψία—292. Μ π é κ ι ρ, Μ π έ ρ ν χ α ρ ν τ (18261882)—Οοτιρζ Από τό θάνατο τοΟ Δαοοαλ, πρόιδρος τής Π α γ γ ι ρ μανιχής Ε ρ γ α τ ι κ ή ς Έναοι,ς (ώς τό 1865)—6, 537. II π é χ ι ρ , Χ έ ρ μ α ν (1820-1885) —μέλος τής "Ενβοης τΑν Κομ-

μουνιοτΑν, Αργότιρα έβνικο-φΐλιλιύίιρος—411. Μ π έ μ ι , Γ ι ά κ ο μ π (1575-1625) —γιρμανός μυοτίκ'.οτής φιλόοοφος— 100. II π έ μ π ι λ, *Α ο υ γ χ ο υ ο τ (1840* 1913)—1, 4. 30, 40, 555, 561. Μπέρρι, Βα οί λ ι Βαοίλιιβιτς (ψιυδώ-υμο Φλ·ρ4|>ο*ΐ) (1829 1918)—ρΑοος ναρόντνικος δήμο .ιολόγος, ιυγγραφέας τής «ΙΙολοΐένιι Ρχμπότοιβο Κλαοα β Poo l» ( Ή καταοταςη τής έργατ:χής τάξης οτή Ρα οία, Π ι τρ·.6ηολη, 1869)—49. Μ π έ ρ ί ν τ ς , Γ ι ο ύ λ ι ο ο ς — β·ρολινιζος οτοιχιιο&έτης, Αοτός δημοχρ'Της, πήρι μέρος οτήν έπαναοταοη τοβ 1848—385. Μ π ι ρ ο τ α Ι ν , Έ ν τ ο υ α ρ ν τ ('850 -1932) — γ ι ρμανός οοοιαλβημοχροτης. "Ακρος όπορτουνιοιής. Οροοπα^ηςι, ύοτιρα Από τό θ ά νατο το3 "Ενγκιλς, ν' Αναθιαρήοιι τό μαρίιομό—· κ 82. Μ π ι ρ τ ι λ ό , Μ α ρ ο ι λ έ ν (18271907)—γάλλος χημικός. Οραγματοποίτ.οι πρΑιις ουν&έοιις όργανιχΑν οόοιΑν—439. Μ π λ α ν , Δ ο ut (1811-1882)—γάλλος μίκροαοτός οοοιαλιοττ,ς—406, 410, 439. Μ π λ α ν χ Ι , Δ ο υ t-'ß γ χ 6 ο τ (1805· 1831)—γάλλος έπαναοτατης, οότοπικός χομμουνιοτής—391. Μπλαΐχριντιρ, Γκ έρο ο ν (Ι822·Ι8->3)—ΐιιυδυνιής γ ι ρ μ α vlKc.0 τραπιζιτικοΟ οίκου οτό Β ι ρολίνο, ουνέταιρος τΑν χρηματιοτιχΑν πραξιαν τής προοιχής κυβέρνηοης χαί προοοοπικός τραπιζίτης τοβ Βίομαρκ—372. Μ π λ ί ν τ , Κ α ρ λ (1ί26 1907)—γιρμανός μικροαοτός δημοοιογραφος, πήρι μ*ρος οτήν έπαναοταοη τοβ 1848. 'Αργότιρα έβνιΧοφιλιλι6θ»ρος χαί όπαβός τοβ Βίομαρκ —53*. 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΪ2Μ Κ Υ Ρ Ι Ο Τ Ε Ρ Ω Ν ! Π Ρ Ο Σ Ω Π Ω Ν

b03

Μ κ λ ό χ , Γ ι ό ζ * φ—οοντάχτης τοβ κιριοΐιχοβ «iotoiaXlotto· Μόνατοχ·φτ*>—572. Μ * ό · ρ ο τ α ϊ ν . Χ ά Ι ν ρ ι χ (18051892)—γιρμανός μιχροαοτος 8ημ χρατης. Τό 1848 ^ρι&ηχ* οτό Dt plot—485. Μκόλιγχμπροχ, ΧένρυΣαΙνΤ ζ ό ν (1678-1751)—άγγ*ος ουντηρητιχος πολιτικές. i a v φιλόςοφ ος, 6λιοτή{ ίιΐοτής—112. Μ π ό λ τ ι , Φ ρ ( ν τ ρ ; χ—γιρμανός οβίίαλιοτής, άπό τα η γ ι ι ι κ α μέλη τής Ιης ΔιιΙΚοβ; οτήν Ά μ · ριχή—545. Μ π ό ρ ν, Σ τ · φ ά ν (τό πραγματικό όνομα: Μπο6τ·ρμιλχ ( Ι 8 ' 4 1898)—γιρμανός έργατης, μίλος τής 'Κναοης τΑν ΚομμουνιοτΑν, κήρ« μέρος οτήν έπαναοιαοη Χ6β 1848—406, 407. Μπόρνοτ·<, 'Ανταλμπέρτ (1808-1851)—γιρμανός βημοοιολόγος, μυοτιχός χρσχτορας τής χο|ιέρνηαης οτή Γαλλία—405. Μ π ο Ο γ χ ι , Σ 4 φ ο ο ς (1833 1907) καθηγητής οτό Ό ο λ ο , οχολιαοτής χαί έχΐότης παλιών οχανΐιναυϊχών φιλολογικών Ιργων— 332. Μ π ο υ ζ ά ρ , Ά λ φ ρ έ ν τ (18151882)—γάλλος βημοοιολόγος κα( (οτοριογραφος· Έ γ ρ ο ψ » Ινα β(τομο Ιργο για τόν Μαρα—386. Μ π ρ α ϊ τ , Τ ζ ό ν<Ι8ΐ 1-1889)—άγγλος φιλ(Α(6θ(ρος, όπαΐός τής έλιοθιρίας τ β έμπορίου. Μαζί μέ τόν Κόμπντιν ήταν έ π ι χ ι φ α λής το) 2υν9έομοο χατα το·) νόμου γ(α τα οιτηρα—119, 479. Μπ ρ d x ι , Β ( λ χ · λ μ (1842-1880) —γιρμανός οοοιαλΐη ιοχρατης, Ινας άπό το6ς άρ^ηγούς τών άϊ· ς · ν α χ ι χ ώ ν — · , 4, 3.\ 37, 561. Μ κ ρ ι ν τ α ν ο,Δ ο 6 γ ι ο( 1844-1931 ) — Γ·ρμαν4ς χαθη(ητής τής πολιτικής οίχονομίας, οοοιαλιοτής «άπό χαθέβρας». Βαπόλυοι οφο-

βρή έπ(θ·οη ένάντια οτόν Μαρξ Από τ(ς οιήλις τοβ όργανου τής Έ ν α ο η ς τών Γιρμανών Βιομηχάνων—123, 483. Μ π ρ ό ν τ χ ι ρ ο τ , Χ έ ν ρ υ (18401911)—άγγλος τριϊντ-γιουνιονιοτή«, φιλιλιθθιρος έργατικός πολιτικός—488. Μπ ρ ο β ν ο, Τ ζ ι ο ρ ν τ ά ν ο (15481600)—Ιταλίς φΐλόοοφος τής Ά · ναγέννηοης, χ α τ α π ο λ ί μ η ο · τή δρ<,οχι(α—60. Μ π 6 χ λ ι ρ, Γ ι ό χ α ν (1777 1803) ρηνανός ληοτης γνωοχός ;ι· τό παρατοούχλι «Γιάννης 6 γ ! « ρ της»—54. Μ π ύ ρ γ χ ι ρ ς , Χ α ϊ ν ρ ι χ (18201878)—γιρμανός ίη,ιο βιογράφος, μέλος τής "Ενβοης τών Κομμουν'.οτών. "Κνας άπό τοϋς χατηγοροθμινου; οιή βικη τών χομμουνίοτών τής ΚολανΙας. Ά ρ γ ό τ ι ρ α προοΐιυτιχός—38", 411. Μπ υ ο έ, Φ ι λ Ι π - Ζ ο ζ έ φ (17961865)—ΙΪ·ολόγος τοβ χαθολιχ>β οοοιαλιομοβ οτή Γαλλία, μαθητής τοβ Σ α ΐ ν ι ! μόν ΠροπαγανίιÇ» τήν ({ρυοη παραγωγιχών ουνιταΐρΌμών μέ χ ρ α ι ι χ ι ς πιοτώοιις—22, 33. Μ π 6 χ ν · ρ, Γ · ό ρ γ χ (1813-1837) —γιρμανός θ(ατριχός συγγραφέας, ΐημοοιολόγος χα( πολιτικός. Ίβρυτής μιάς μυοτιχής όργαναοης γ ι α τα ίιχαιώματα τοβ άνθρωπου οτήν *Κοοη χαί οτό Νταρμοτατ—392. Μ π 6 χ ν ( ρ, Δ ο 6 ν τ β ι χ (18241899)—'γιρμανός γ ι α ι ρ ς,*· λ α ΐ χ ι υ α ι τ'ς φυοιχές έπιοτ. ΙΓ -(ς. Σαν φιλόοοφος ήταν 6λιοτής χ">βαίος—432. Μ 6 λ μ π ι ρ γ χ ι ρ , Ά ρ τ ο υ ρ ( 1847 -1907)—γιριιανός γιατρός, π ρ ο υ ν τον.οτής—557. M υ ν τα ι ρ, Τ ό μ α ς (πιρίπου 1490 -1525)—γιρμανός ουτο-ιχός χομμουνιοτής τής έποχής τής M t t a - 

608

ΠιΝΙΑΚΑΣ Τ Ω Ν Κ Υ Ρ Ι Ο Τ Ε Ρ Ω Ν

ΠΡΟΣΩΠΩΝ

ρΐΟμιοης, τρχηγ ί τής ϊ γ ρ ' , τ κ ή ς *ίίγ»ροτ]ς οτη Ι'«ρμανια to 1525— 127. Ν α π ι ι , Τ ζ ο ν- ρλ. Ν έ π 11 ρ. Ν α π ο /. 4 (ο ν I (1769-182 ()—103, 1.12, 1Λ7, It)3 251,257, 277, 382, 383, 438. 4)1. 551, 5s0, 5>3. Ν α π ο λ ι ω ν I I I (Λου!οβ'χος Βι'απβριης) (18- , 8-Ι873)—αϋτ ·χραχορας XT,; Γαλλίας ( 852-1870 —25, 177, 178, 482, 554. Ν α π ο λ έ ω ν Ί ω ο ή φ, πρίγκιπας (1822-1891)—;«ΐ».φο; τοδ Ναπολέονια III, γνωοτός μέ τό παρατοούχλι Ιΐλό-πλόν—178. Ν έ α ρ <. ο ς (4ος αιώνας π Χ.)— ουμπολιμιο-ι',ς το·) Μιγαλου'Αλέξανδρου καί ναύαρχος το·) οτόλου του, πήρ» μιρος οτήν έχο ι ρ α ι ι ί α τη>ν Ίνΐιων—249. Ν έ π ι « ρ, Τ ζ ό ν (1550-1617)— οχ»τος μα&,,ματικός—61. Ν*τοακφ, ϊιργχέΐ Γχ»ν· ν α ν τ ι · ρ ι τ ς .( 1847-1882) —ρ«οος έπαναοταττ,ς, άναρχιχός—554. Ν · 6 τ u ν, Ί ο α α κ (1642· 1727)— > 61, 63, 65, 144, 146. Ν ή μ π ο υ ρ , Μ π α ρ τ ο λ ν τ Γ χ »όργχ ( Ι 7 7 6 - Ι 8 ι Ι ) — γ*ρμανός (οτοριχός «ρ·υ 'ητήί τής άρχαίας Ρώμης—293, 295, 321, 363. Ν ι κ ό λ α ί ο ν—βλ. Ντ«ν»Αοον. Νότγιουγχ, Π έ τ · ρ (18211866)—ραφτν,ς, οργότ·ρχ φωτογράφος, μέλος τής " Ε ι γ ι τ ι ν ή ς 'Κνωςης τής Κολαν'ας. "Κνας άπό τούς χιιτ,γορο'ιμινους οτη ίίκη τ£>< χομμουνιοτιΑν τής Κολωνίας, άργότιρα λαςοαλιχός—410. Ν τ α λ τ ο ν , Τ ζ ο ν (1766-1844)— Αγγλος φυοικός χαί χημικός, β»μ»Λ ωτής τή; άτομιχής &«»ρίας οτή χηι«ία—67. Ν τ α ν κ λ ς , Ρ ο λ α ν <(1819-1855) γιατρός άπό τήν Κολωνία, μέλος τής 'Κναοης _τ<4ν Κομμουνιοτ&ν,

Ινας άπό το·); χατηγορο&μ(νοος οτη βιχη τών χομμουνιοτών τής Κολωνίας—411. ΝτανκΛοον, ΝιχολαΙΦράντ ο * β ι τ ς (ψ·υΐώ*υμθ Ν·.χοΛαΙο* (18*4—1918)—ρ·»οος οίχονομολόγος, 14*ολόγος το1) φ ί λ ι λ ι ύ ' κ ρ ο ο ναρο'τνιχιοκο 1 ), ιιρΑτος μιταφραοτής τοι) «Κιφαλαίου» οτή ρωοιχή γΛώοοα—588. Ν τ * π ρ έ , U α ρ ο έ λ (1843-1918)— γαλ/.ος μηχανολόγος, γναοιός άπό τίς έ(<γαοί(ς του ατόν τομέα τής ήλ(χτροτ*χνίας—188. Ν τ ή τ ς, Χάινριχ ΒIλ χ «λ μ (1843-1922) — έχιφανής έκπρόοαπος τής ί ι ί ι β ς πτέρυγας τής γ*ρμανικής οοοιαλίημοχρατίας, Ιδιοχτήττ,ς ένός οοοίαλότ,μοχρατιχοί) έχΐοτιχοϋ οίκου τήν Στουτγορτη—40, 42. Ντι,τογχ·ν, Γιόζ·φ (18241888)—γ»ρμανός ίργαιης, Ολιοττ,ς φιλόιοφβς, μιλος τής Έ ν α οης τΑν Κομμουνιατύν. Βυροοβέψτ,ς τό έπάγγιλμα—449. Ν τ ι ν τ ( ρό, Ν τ ( ν ( ς (1713-1784) — 140, 436. Ν τ ι ο ρ α ι Λ ι, Μ π έ ν τ ζ κ μ ι ν , λ ό ρ βος Μπήκο/ορηλντ (1804-1881) —ϊίγΛΟς π ο λ ι ι ι χ ΐ ς χαί ουγγραφέας. 'Αρχηγός ιο·1 αυντηρητιχοΊ χομματος—120. Ν τ ό ν τ γ ο υ · λ , Χ ί ν ρ ο (πίθαν· τό 178*)—άγγλος δλιοτής φιλόοοφοι.— ιΟΙ. Ν τ ώ ν ς 2 χ ό τ, Τ ζ ό ν (π*ρ(που 1265-1301)—φραγχ.οχανός μοναχός, I /ας άπό τούς τ*λιυτα1ους έχπρόοαπου: τής αγγλικής ο χΟλα c τι κή; φ:λοοοφΙας—99. Ν τ ρ έ { π * ο , 'Γ ζ ο ν Ο υ ί λ λ ι α μ (1811-1382)—άμιριχχνόςίοτοριοίίφης χαί ί .τοριχός—78. Ν τ ύ ρ ι ρ , " Α λ μ π ρ * χ τ (1*711528)—60. Ντ ύρινγκ, "0 Β γ χ•ν ( 18331921)—95, 96, 97. 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΪ2Μ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ! Π Ρ Ο Σ Ω Π Ω Ν

b03

Ντυρώ ντέλαΜάλλ, Ά ν τ ό λ φ (1777-1857)—γάλλος ίοτοριογραφος. " Ε γ ρ α ψ · Ι ρ γ α γ ι « τήν οικονομία τής άρχαίας Ρώμης χαί τής Βόριιας 'Αφρικής—323. Ό β ό α χ ρ ο ς (πέθαν* το 493)— γιρμανός ατρατηλατης, βαοιλιάς τών όατρογότ&οον οτήν 'Ιταλία (476-493)—540. Ό χ ( ν, Λ ό ρ ( ν τ ς ( 1 7 7 9 - 1 8 5 1 ) γ·ρμανός φυαιοϊίρης χα( φιλόοοφος—69. " Ο μ η ρ ο ς (πιρίπου 9ος αΙώνας π.Χ.)—ϊρχαίος Ιλληνας έπιχός ποιητης. Wimp-ltai 6 ουγγραφίας τής « Ί λ ι α ί α ς » χαί τής *'Οίύθ3·ία;κ—213, 252, 295-293. Ό ο » · ν, Ρ ό μ π « ρ τ ((771-1858) —102,128, 130, 13r-l38,4S>3, 539. Όττο, ΚαρλΒούνιμπαλντ ( γ · ν ν . γύρο οτα 18Κ)—ΐιΐαχ-οορ τ ή< χ η μ · Ι α ς , ι ί λ α ς τής "Κνοοοης τών Κομμουνιοτών. Έ ν α ς άπό τούς κατηγορούμενους οτή Β(χη τβν κομμουνιοτών τής Κολονίας—411. Ούατοον, Τζόν Φόρμπ ς (1827-1892)—Ιγρα 4-· μιά ο·ιρα Ιργα για τη ν ι ί τ · ρ η Ιοτορΐα των ΊνΒιΑν—229. Ο ΰ α τ , Τ ζ α ί η μ ς (1736-1819)— άγγλος φυοιχός, μηχανολόγος, ί ν α ς άπό τοΰς έ φ · υ ρ έ τ · ς τής ούγχρονη; άτμομηχανής—115. Ο ϋ λ φ ( λ α ς (π.οίπου 311-383)— γ ί ι θ ο ς ίι:(οχοπος, φημιομένος γιά τή ουμβολή του οτήν χαλλιέργ«ια τής γοτβιχής γλώοοας—322. Π α β ί α ς , Ρ ο ν τ ρ I γ χ ' · θ· 1895)—to-ανός οτρατηγός, ώτ·ιλ· τι,ν ί ί έ γ · ρ α η το9 1874 —36. Παγχανίνι, Νικολό 1840)—πιρίφημος [ταλός οτής χαί ουνθέτης—82.
jy V a J t a A f x r c i

(1827χατί1873(1782βιολι-

Ι Ι α λ γ χ ρ ι Ι β , Ρ ό μ π t ρ τ Χ a ρρ υ "I ν γ χ λ ·. ς (1827-1919)—άγγλος άοτός οικονομολόγος, ι π ό τό 1877-1883, ο νταχτης το·> π · ρ ι ο ϊ'.χοβ «ΊΙχόνομιοτ»—485. Π ά λ μ t ρο τ ο ν, X i v - j u Τζόν (1784 1865)—άγγλος πολιτίκος, »ΡΧηΐ^ς τών - ι ό αντιΐραοτιχβν οτοιχ·1ον τοί φιλίλ»6 ι )·ρου κόμματος—178. • • ι ο ί ο τ ρ α τ ο ς (πιρίπου 600-527 π.Χ.)—τϋρα.νοςο-ήν Ά&ηνα άπό τό 560 π.Χ.—313. • ·ρο(ύς—τ·λ·υτα[ος β^ςιλ:ας τΑν μαχ(Βόνα>ν (179-168 π.Χ.) i x a v t π ό λ · μ ο έναντια ατούς ρωμαίους γ ι ά τήν άν^ϊαρτηαία τής Μαχ(Βονίας—342. Π έ τ ρ ο ς Ι ό Μέγας (1672-1725) -46. Πέτρος III (1728-1762)—ρβοος τοαρος (1761-1762)—55. Π λ ί ν ι ο ς ό π ρ · ο β 6 τ · ρ ο ς , ΓάΤος 2 · χ ο β ν Β ο ς (πιρίπου 24-79 Ι1.Χ.)—ρομαίος γ(α>γράφος—-338, 342. Π λ ο ύ τ α ρ χ ο ς (πιρίπου 48-120 μ.Χ.)—Ιλληνας ή&ολόγος—253. Πουγχατοιόφ, Έμιλ:αν(17441775)— χοζαχος τοΟ Ντόν, * ο χ η γός τοβ άγροτιχοΟ χ ι ν ή μ ι τ ο ς * ο 4 18ου αίώνα πού οτριφέταν βναντια οτήν τοιφλιχαβιχη ί ΐ ι ο χ τ η cia. Έ χ τ ι λ ι ο τ η χ · τό 1775—55. Π ρ 1 ο λ ( 0, Τ ζ ό ζ · φ (1733-1804) — ά γ γ λ ο ς φυοιοΒίφης χαί Λλιοτής φιλόοοφος—101. Π ρ ο κ ό π ι ο ς (4ος αιώνας μ.Χ-)— βυζαντινός Ιοτοριογράφος, τ:ήρ· μέρος οτίς π ο λ · μ . χ έ ς ι χ ο τ ρ α τ · 1 · ς τοΟ Β·λιοοάριαυ, τίς όποΙ·ς π·ρίγραψ(—259. Π ρ ο υ ν τ ό ν , Π : « ρ - Ζ ο ζ έ φ (1β091865). 35, 175,406, 446, 516-529, 534, 539, 546. Πτολ·μαΙος, Κ λ α & β ι ο ς (2ος αίώνας π.Χ.)—Ιλληνας γ·α>μέτρης, άοτρονόμος χα', φυοιχός—61.

tffya, rόμο* II. 

610

ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΪ2Μ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ! Π Ρ Ο Σ Ω Π Ω Ν b03

Ποαί, Φ t λ ( £ (1610-1889)—γάλλος δημοσιογράφος καί φιλόλογος. μιχροαατος ριζοοταατης,πήρι μΙρος ατή» ιποναοταοη το9 1648 -*αί οτήν Παριοινή Κομμούνα— 531. Π ρ α ί ν τ ι ρ , Κ d p λ (πιρίπου 18181876)—γ»ρμανός Ιργαττ,ς, ζωγράφο;- μ·.ν ai'.u.iotac, μέλος τής Κ·νιριχής 'Κπι-ροπής τής Έ ν ω αης τΑν Κομμουν otAv χαί το9 Γινιχο ι Συμβουλίου τής Ιι,ς Α κ (ΐνοβς, όπαδος τοΟ Μαρξ—401. Ρ d Γτ, Ά ο • ρ ( Ά ρ » ο ο ρ) (18031875)—Ιμιρ-.χανός ίιραπόοτολος, έ4>ογροφο:, Ινας 4πό το6ς 4 — ταποχριτές τοΟ Λ. Μόργχαν—237. P a t φ Β ί λ χ • Α μ Γ ι ό ζ • φ (γινν. 182*)—Ιναςίπό τούς χατηγορο6· μ «νους ατή δίκη τών χομμουνιοτΑν τής Κολονίας. Ά π ο χ λ ι ί ο τ η χ ι από τήν "Κνοοη τό 1850—411. Ρ α φ α ή λ , 2 ο ν τ ; (1483 1520)— β.οαημος Ιταλός ζωγράφος, άρ· χιτιχτονας χαί γλ'»πτης—83. Ρέζιρ, Πέτιρ Γχέρχαρντ (•814-1865)—γιρμανίς έργατης τοιγαρας. Έ ν α ς 4πό το6ς χατηγο?ούϋ·*θ'>ς οτή δίχη τής Κολονίας—41 I. P t v à v , Έ ρ ν έ α τ (1823-1892)— γάλλος Ιδιαλιοτής φιλόαοφος Χαί ίατοΜχίς. "Κγραψ· δοκίμια για τήν (ιτορία το9 χριοτιανιομοΟ— 407, 446 Ρ ι χ α ρ ν τ ο , Ντ αί ρ ι ν τ (1772-1823) — Ι γ γ λ ε ς οίχονομαλόγος—33,541. Ρ ι α α ρ, Ά λ μ π έ ρ (1845-1925)— πήρι μέροο ατό έπχναοιατιχό χ ί · ντ,μα τής Λυόν. "Οπαδός τοΟ Μ π αχού ην. 'Αντίπαλος τ?·) Μαρξ κ ι ί το9 ΓινιχοΒ Συμβουλίου τής Ιης Λι·6νο·)(—5*4. Ρ ι χ α ρ δ ο c I ί Δ ·οντόχαρδος( 1157 -1199) — βαοιλ ιός τής 'Αγγλίας (1189-1199)—585.

Ροβ·οπιέρος, Μαξίμιλιανός ( 1758-1794)—440. Ρ ο μ π έ ν , II ώ λ (γινν. 1837)—μέλος τοΟ γαλλιχοΟ τμι,ματος τής Ιι,ς Λ-.ιΙίνοΊς, μπακ(υνιοτή<—551. Ρ ο Α γ χ ι, " Α ρ ν ο λ ν τ (I8C2-I830)« —γιρμανός ρι'οοπααιης δηιοαιολόγος, àpioupôc έγ·λιανος. Τό 1848 1850 έχδηλώΛηχ• οαν μΐχροαοτ^ς δημοκράτης. Στα 1860προοχώρηοι οτ'ν Bicuapx χαί π ή ρ · ούνιαςη 4πό τήν πρωοίχή χυβίρνι,αη—174, 410. Ρ ο υ ο ο ν-, Ζ α ν- Ζ α χ (1712-1778)' —8, 126, 129, 140, 436, 585. Σ α ί ν - Σ ι μ ό ν , Ά ν ρ ί (1760-1825). — 128, 130-133, 145, 546. Σαλβιανός τής Μαοοαλίας («•ρίπου 4 0 0 - 4 8 4 ) — έπίοχοπο( τής Μαςοαλίας, έπιφανής ρήτορας χαί (οτορΐογραφος—317.351. Σ α ν χ υ " A l p α Ν τ α ί β ι ν τ ( 18401903)—Ιμίρίχανός · 6 α γ γ · λ ι ο τ ή ς , όπαδος το9 Μούντυ—117. Σ α π π ι ρ , K a p λ (1813-1870)—Ινας 4πό τούς ίίρυ ές τής "Κνωοης τΑν Αιχαίων. Τό ΙβΐΓ, Βιαν Ι γ ι V* ή δ ο α π α ο η τής "Ενοοης τΑν Κομμουν;οτΑν, Ινας 4πό τούς Αρχηγούς τΑν ·4ριοτ·ρΑν>, προοχώpr,ot οτό Βίλλι/ έναντια οτ4ν· Μαρξ—392, 393, 399, 404, 407, 410, 411, 531. Ζ ά ν τ ο μ π · ρ ρ υ." Α ν θ ο ν υ" Α ο λ 10Κο9π ( ρ (1671-1713)—Λγγλος φιλόαοφος, βιίοτής, οπαδός το®· Λόχ—112. 2 β α Ι τ ο · ρ . Γ ι ό χ α ν Μ π ά π τ ιο τ (1833-1875)—ιιρμανίς δημοοιογραφο;, οτ»ντ»χτη: « 9 λαοααλι· χο9 «Σοιςιαλντιμοχρατ». 'Από v i 1867. πίό·δρος τής Π α γ γ ι ρ μανιχής Ε ρ γ α τ ι κ ή ς "Κνωοης—42, 534, 537, 546. 552, 561. Σ έ ]( χ ι, *Α ν τ ζ • λ ο (Ι8Ι8-<878), —Ιταλός ίοτρονόμος—70,75,76. 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ

ΠΡΟΣΩΠΩΝ

Σ έ μ α ν, Γ χ t ό ρ γ χ Φρίντριχ ( Ι 7 9 3 · ' 8 7 9 ) — γιρμανές φι*όλογοο,ΐο-.οριχός, αρχαιολόγος—253, 297. I n M t , Μ ι γ χ ο ι> έ λ ( 1511 -1553) —[οπανος γιατρός. I x a v t οημα«τ ι χ έ ; ά*αχαλύψ·ις οτον τομέα τής »υ·<)οφορίας ιοι) αίματος. Κατ α ΐ ι χ ο ο τ ι , χ · για ττ,ν ·λ·υ()(ροφροού-η του από τόν Καλβ'νο να χα f t ζωντανός. Ί Ι χαταΜχη έ χ τ · λ έ ο τ ι . χ · οτη Γ · ν π τ , — 6 0 . Σ έ ρ t ι ο ς Τ ύ λ λ ι c. c—{ία.ιλιας τής > Ρώμης, ί ζ τ , ο · . ούμφωνα μέ την παραοοςη, τόν 6ο αίώνα π.Χ.—323. Σ έ ρ τ ο ι ρ , " Α ν τ ρ ί α ς ( 807-1879) —γιρμανος ρβφ (ης άπο τη Β · υ α · ρια, όπαΐός τού Βαϊτλινγχ, Ινας άπό τούς χαθοίτ,γι,τίς τής Γιρμανι»ής Διαφωτιοτιχής "Ενωβ/,ς οτό Λονδίνο—531. Σ ! λ λ t ρ, Γ ι ί χ α ν Φρίντριχ (1759 1805)—435. Σ ( ν τ · ρ χ α ν ν · ς — βλέπ* Μ π 6 χ Χ »ρ Γ.όχαν. Σ χ α λ ν τ ι ν , Η. (ψιυίώνυμο τα Β Φ.Π Γ:·λέν»|ι) (1828-1*2)—ρώοος ίηιιι οιολογος, ουνιργα ης τών « Ό τ · τ ο · ο ι β ΐ ν ν υ ( Ζαπίοχι»—53. Σ χ ό τ τ , Ο ύ ώ Α τ ( ρ (1771-1832)— ίιαοτ,μος ά γ γ λ ο ς ουγγραφέας— 329. Σ λ έ φ φ · λ , Γ χ ο υ ο χ α φ'Α ν τ ό λ φ (1828-1849'—γ«ρμανό % δημοκράτης, τό 1849 πηρ» μ ι ρ ο ς ο ι ή ν έ ξ ί γ ι ρ ο η τής Βιβι,ι —183. ΣμΙ"), - Α ν τ α μ (1723-1790)— 521, ?85. Σ μ ί τ, Κ ό ν ρα ν τ ( I 8 6 V I 9 3 2 ) γ ε ρ μανός οοοίαλίημοκραΐη:, p t f i ^ i o νι ο IT, c—170. 575. Σ ό λ α>ν(6οςο(ώνυς π.Χ.)—ϊθηναίος νομο&ιτη , Ιβζλ* τό Î 9 4 π Χ. τίς ßaoiic τνΰ ιϋτ,ναΐχοΟ πολιτι'ιματος —233,303,307, 308,309, 323,375, 591. Σ ο β λ τ ο ι - Ν χ ί λ ι τ ς, Φ ράντ ς Χ έ ρ μ α ν (1808-1883)—γ·ρμανός

άοτός οίχονομολόγος, π ρ ο ο ! · υ τ ι χός, π ρ ο ο π α θ η κ να χατ»υ·)ύν·: τό γιρμαν.χο i p - a t : « χΙνι.μα α ιό δρόμο τών παραγωγικών |;ιο-·χν(Χώ/ ουνιταΐρ-.ομο.ν—385, 537. Σ ο ί) ρ τ ς, Κ α ρ λ ( 1829· 1906)—γιρμανός μιχροαοτσς ίημοχρατης, πϊ,ρ» μέρος οτην 4ί*γ·ραΐ) *ής Βαϊης, χατέφυγ« οτήν Άμιριν,ή, ίπου πήρ» μιρος οτόν έμφύλιο πόλιμο. Ά ρ γ ό κ ρ α np»cf«iitr,; τών ΜΙΑ οτήν Ίοπανία, γιρςυοιαοτής, ΰπ'.υργός τ«ν *t.cu>Tif,i«<«v—409. Σ π ι ν ό ζ α , Μ π α ρ ο ύ χ (Ur.t/ivτ ί χ τ ) (1632-1677)—όλλανίός ΰλιοτής φ'.λιοοφος—64, 140. Σ ρ » μμ, Ρ ο ύ ν τ ο λ φ (1813-188?) —γιρμανός βι,μοοιολόγο;, αετός βτ,μοχρατι,ς, τό 1848 μιλος τής άρΐοτ·ρής π τ ί ρ υ γ α ς τής πρωοιXV, ς 'Κ·)νοςυν1*ιυ;7,ς. άργότιρα όπαίός τοΰ Βίομαρχ—£34 Σ τ α ϊ ν, Λ ό ρ ( ν τ ς ( I 8 I 5 - 8 Ç 0 ) — γ ι ρ μ α ν ί ς νομιχος χαί οίχονομολόγος, ό η α ϋ ς τής «χοινανιχής μοναρχίας». Γνωοτος οβν ου'ίγραφέας τοβ Ι ρ γ ο υ ! « Ό οοο'.αλιομός καί ό χομμουνιομός τής οημιρινής Γαλλίας», r.oü βγήχ* το 1843 —385. Σ τ ά ρ κ · , Κd ρ λ Ν ι π ο λ α ϊ ( γ · ν ν . 1858)—βανίς φΐλόοοφος χαί xciνβνιΟΑόγος—4(5, 416, 430, 4 J 5 , 436, 437, 442, 443. Σ τ α ρ χ ι ν μ π ο υ ρ γ χ , Χ α {ν τ ς— γιρμανός οοοιαλιοτής—591. Σ τ ( μ π ( ρ, Β ί λ χ * λ μ ( 1818-1882) —!ι·υ4υντής τήςπρωοιχής πολιτικής άοτυνομίος, όργανο·τις τή{ βίχτ,ς τών κομμουνιστών οτην Κολωνίβ— 390, 402. Σ τ ί ρ ν · ρ , Μ ο ξ (ψιυ9"'<νυμο χο'ϊ Καοπαρ Σμίτ) ( Ι 8 0 ο - Ι 8 5 6 ) — i p t ο τ · ρ : ς έγ·λ-.ανός 4 · ω ρ η ι ι χ ( ς τ-.Ο ÄotixoO άτομιχι μ-,0 χα! άναρχιομοί - 4 2 4 , 446. Σχούαρτ—'.υναοτιία βαοί/ιαίων οτή Σχατία (άπό τό 1371), ά ρ - 

612

ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΪ2Μ Κ Υ Ρ Ι Ο Τ Ε Ρ Ω Ν ! Π Ρ Ο Σ Ω Π Ω Ν b03

γότ·ρα χα( οτήν 'Αγγλία (16031714)—113. Σ τ ρ ά ο υ ς , Ν τ αβ ( ν τ (1808-187+) άριοτιρός 4γ·λιανός, Ι γ ρ α ψ · τό Ιργο « Ή ζωή τοΰ Ίηοο·)», Βπου 6ποβάλλ·ι τή N i a Διαθήκη οί (οτορική κριτική—424, 426, 446. Σ τ ρ ο β ß ·, • 4 τ • ρ M n t p v à p v τ ο β ι τ ς (1870-1944)—άοτός 8ημοοιολόγος κα( οικονομολόγος, «νομιμόφρων μαρξιοτής», γρήγορα π4ραο· οτό ρ·βιζιονιομό χ ι ά ρ γότ·ρα οτ(ς ταξιις τβν μοναρχικών— 988. Σ τ ρ ο 6 ο μ π § ρ γ / , Μ π 4 τ • λ Χ.4 νρ υ (1823-1884)—'γιρμανός μ · γ α λοτραπιζίτης κα( κ§ρ$οοκόπος— 363. Σ ω ο ϋ ρ , Ά ν ρ ( ν τ 4 (1829-1905) —4λβ·τός φυοιοβίφης κα( περιηγητής—320. Τάκιτος, ΠοΑμπλιοςΕορνήλ ι ο ς (ittplitou 55-120 μ.Χ.)— ρωμαίος (οτοριογραφος—192, 202, 214, 258, 284, 331, 333-341. Τ α λ α ν τ ι i,II ι έ ρ-Τ • ο ν τ 6 ρ - Ά λ φρ4ντ (1822-1890)—γάλλος άοτό'ς βημοκράτης. Κατ4φογ· τό 1851 οτήν 'Αγγλία—531. Ταρκϋνιος 4 *Γπ·ρήφανος —itXtutalOi βαοίλιάς τής Ρώμης, κοβ4ρνηο», αϋμφωνα μ4 τήν παραίοοη, τό 534-510 π.Χ., - 322 324. Τ ά Ολο ρ "Ε ν τ ο υ α ρ ν τ Μ π 4 ρ ν · τ (1832-1917)—άγγλος Ανθρωπολόγος, (οτοριχός τοΰ πολιτιομοΟ τβν πρωτόγονων χοινων.βν —194. Τ 4 λ κ · , Κ α ρ λ Β ( λ χ • λ μ (18171893)—γ·ρμανός οοοιαλιοτής. Ι νας άπό το6ς ή γ ί τ ι ς τής λαοοαλικής Παγγιρμανικής 'Εργατικής "Ενωοης—30, 37. Τ ζ ά ο ο λ, Τ ζ i I μ ς (1818-1889) —άγγλος φϋοικός—67.

Τ ζ ( φ φ • ν, Ρ ό μ π · ρ τ—βλ. Γχ(φφ ί ν Ρόμπ·ρτ. Τ ι β 4 ρ ι ο ς, Κ λ α 6 9 ι ο ς Ν 4 ρ ω ν (42 π·Χ·—37 μ.Χ.)—ρωμαίος αύτοκρατορας (14-37 μ.Χ.)—322. Τ ι * ρ ρ 6 , Ώ γ χ υ ο τ 4 ν (17951856)—γάλλος φιλ·λ»66>ρος (οτοριχός—456, 593. Τ χ α τ ο ι ό φ, Π 4 τ • ρ Ν ι κ ( τ ι τ ς (1844-1885)—ρβαος μιχροαοτός 4παναοτατης. · β γ » ζ · οτή Γ ι ν · 6 η τό πιριοΒιχό «Ναμπάτ» (18751881)—43, 44, 48, 50—56. Τορβάλντο·ν, Uπ4ρτ • λ (1770-1844)—ϊανός γλύπτης—82. Τορικ4λι, Έβαντζ·λ(οτα (1608-1647)—Ιταλός φυοιχός κα( ' μαθηματικός—62, 592. Τ ο ( β ι λ ι ç,(C ί ν ϊ 1 ί 8 ) Γ ι ο 6 λ ι ο υ ς (Ιος a t i v a ç μ.Χ.)—άρχηγός τής γιραανιχής φυλής τβν Βαταββν πο& 4£·γ4ρθηκι γύρω οτά 60 μ.Χ. Ιναντια οτή Ρώμη—334. Γ ό ρ χ, Τ • ο ν τ ό ρ (1830-1874)— γ·ρμανός οοοιαλβημοκρατης, μ4λος τής . . α ΐ ΐ α λ ι χ ή ς Παγγερμανικής 'Εργατικής Ένωοης, Ινας άπό τούς (6ρυτ4ς τοβ γ ι ρ μ α ν ι χοβ οοοιαλβημοχρατιχοβ 4ργατικοβ κόμματος οτό "Αΐζιναχ. Προοπά&ηο· νά π·τ&χ·ι τήν Ινωοη μ4 το&ς λαοοαλικούς—555. Φ ά β ρ , Ζ & λ (1809-1880)—γάλλος πολιτικός, άοτός βημοχράτης, μ4λος τής Κυβέρνηοης "Ε&νΐκής "Αμυνας (1870-71), πήρ» μ4ρος οτήν αιματηρή καταατολή τής Παρίοΐνής Κομμούνας—551 Φ α ΐ ζ ο ν , Λ ό ρ ΐ μ · ρ (1832-1907) —άγγλος (ιραπόοτολος οτα ν η οιά Φίτζι χα( οτήν Αύοτραλ(α, Ινας άπό το6ς πρωτοπόρους οτήν Ιπιοτημονική μ·λ4τη τής Λόοτραλ(ας—231, 233- 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΪ2Μ Κ Υ Ρ Ι Ο Τ Ε Ρ Ω Ν ! Π Ρ Ο Σ Ω Π Ω Ν

b03

Φαουχερ, Γ ι ο ύ λ ι ο ο ς (18201878)—γιρμανός χυβαίος οικονομολόγος, όπαβός τής έ λ ι υ θ ι ρ(ας τοϋ έμπορίου. Ά π ό τό 1861 μέλος τής πραοικής βουλής, προοίιυτικός.—537. Φ ι ρ ί ι ν α ν β ο ς V ό Καθολικός (1452-1516)—βαοιλιάς τής Καοτίλης χαί τής Άραγώνας (14791516). Mi τή βαοιλιία του άρχίζ*( ή π·ρ(οβος τής πολιτικής Ιοχής τής Ί:πανίας—241. Φ ι λ α λ ή θ η ς — β λ έ π · 'Ιωάννης ό Σαξαν. Φ ί λ ι π π ο ς II (I527-I59S)—βαοιλιάς τής Ίοπανίας (1556-1598)— 535. Φ ί λ ι π π ο ς II Α ϋ γ ο υ ο τ ο ς ( Ι 1 6 5 1225)—βαοιλιας τής Γαλλίας (1180-1223)—585. Φ ί ο t ρ, Ρ ί χ α ρ ν τ (1855-1926)— γιριιανός οοοιαλβημοκράτης, Ινας άπό τούς ουντάχτις ta Ο «Φόρβιρτς», άργότιραόπαίός τοβ Κέντρου—42. Φ ίχ τe Γιόχαν Γχότλημπ (1762-1814)—585. Φ λ t ρό ß ο χ ι—βλέπ* ΜπέρΡ:, Β.Β. Φ λ ο κ ό ν, Φ * ρ ν τ ι ν α ν (18001866)—γάλλος μιχροαοτός ΐημαοιολόγος χαίπολίΗχός—176,405. Φόγκτ, Κ αρλ (1817-1895)— γ*ρμανός χυδαίος βλιοτης, λυοαομένος έχθρός τοΟ προλ·ταριατου χαί τβ'} χομμουνιοτιχοΟ χινι, μα to ς, βοναπαρτικός—178, 179, 432,543. Φ ό ρ ο τ * ρ, Ο ϋ t Χ ι α μ (18181886)—άγγλος έργοοταβ'αρχής φιλ(λ(6θιρος. Μέλος τής Βουλής άπό τό 1861 —118, 119. Φ ό Ο · ρ μ π α χ , Λ ο 6 ν τ p ι χ (1804 -1872)—414-416, 425-426, 429 -431, 434 - 435, 437 - 446, 467470, 583. Φουριέ, £ άρλ (1772-1837)— 128, 130, 133, 134, 135, 157, 160, 161,206,261,353,377,516,528, 539.

ΦραΤλιγχραν, Φ·νρτιναντ (1810-1876)—γιρμανός έπαναοτατης ποιητής, μέλος τής ούνταξης τής «Νιας 'Εφημιρίβας τοβ Ρήνου», μέλος τής "Εναςης τβν Κομμουνιοτών. Γ6ρα> οτα 1850 προοχώρηο· οτα μιχροαοτιχο' οτοιχ«1α τών γιρμανώ/ προοφβγαν· Τό 1868 ί π έ ο τ ρ ι ψ · οτή Γ*ρμανία—411. Φ ρ · : β ι ρ ί χ ο ς II (1712-1786)— βαοιλιας τής Πρωοίας (17401786)—514. Φρ·ιβ(ρίχος Γουλιέλμος (1620 1688) — έχλέκτερας τοβ Μκραντινμπουργχ (1640-1688) —586. Φ ρ * ι β * ρ ί χ ο ς Γ ο υ λ ι έ λ μ ο ς III (•770-1840)—βαοιλος τής ΙΙρβοίας (1797-1840)—163, 173,417, 421. · • ' ρ · ι 5 · ρ ί χ ο ς Γ ο υ λ ι έ λ μ ο ς IV (1795 I860—Ραοιλιας τ?,ς ΙΙρβοίας (1840-1861)—423. Φ ρ η μα ν, " Ε ν τ ο υ α ρ ν τ Ώ γ χ α ο τ ο υ ς (1S23-1892)—άγγλος φιλ·λ(6θιρ^ς ίοτΓριχός—192. Φυοτέλ ν τ ί Κουλανζ. Νυμ α - Ν τ · ν ( ς (1830-1889)—γάλλος ίοτοριχός. έριυνητής τής αρχαιότητας—295. Χ ά Ι ν » , Χ α Ι ν ρ ι χ (1797-1856)— 417. Χανα*μαν, Νταβίντ Γιοβο τ ο υ ς (1790-1864)—ίνας άπό το6ς ή γ έ τ ι ς τής φιλιλ*6θ·ρης άοτιχής τάξης τής Ρηνανίας τό 1848—173. Χ α ζ · ν χ λ έ φ · ρ , Βίλχ·λμ(Ι837 1889)—λαοοαλι/ό;, τ ό Ι 8 7 Ι π ρ ό · ϊρος τής Παγγ*ρμανιχής "Εργατικής "Ενβίης—30, 37. Χάξτχαουζιν, "Αουγχουοτ (17Ç2-1866)—πρβοος κρατικός λειτουργός χαί ουγγροφέας, ταξί9(ψ«ο τή Ραοία (1843-1844) χαί 

«il4

ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ

ΠΡΟΣΩΠΩΝ

π · ρ ι έ γ ρ α ψ · xi ούιτημα τής "Ομτcxclvu (Ινο'.νοκτημοού.η τής γ»,ς) που 6πΑρχ· άχόμα οαν 6Ι0ΛΙΙμα οτίς αγροτικές οχέοιις τής Ρωοία;—50, 51, 5*1. Χαουιτ, " Λ λ φ ρ · ν χ Ούίλλιαμ (1830-1903)—αϋιχραλός dyiVpoπολογος χαί ίοτοριχός, μ · λ έ τ · ο * xr,v ίο:ορία τής Αύοχραλιας—233. Χ α ο υ π τ , Β ί λ , · λ μ (γ»νν. 1833) —ϊ ας άπο τούς χαιηγοροΰμ·ν^υς οτή 81«η τών »ομμουνιοτών τής Κολωνίας ΙΙράΐοο· τα μίλη τής Κ(<τρΐκής Επιτροπής οτήν Ko'Oivta. Λ'.έφυγ· πρίν άπό τή δίκη οτι) Β^αζιλΙο—410. Χαρν( 0, Τζ όρτζ Τ ζόλtαν (1817-1897)—αρχηγός τής άριοτ·ρτ,ς πτέρυγας τού κινήματος τών χαρτιοκϊιν—398. Χ α ρ ρ ι ν γ χ Χ α ρ ρ ο (1798-1870) —γ·ρμανος πο:ητ»,ς ΐημοοιολόγος ίημοχρατι»ών tactuiv—399. Χαρτλιϋ,Νταίριντ(Ι705-1757) — ΐ γ γ λ ο ς γιατρό;, ψυχολόγος χαί 7Uoco?oc. 'Γλιοτής, όπαΐός το3 λόχ, ί ι ί ο τ η ς — ΙΟΙ. Χαο·λμαν, Βίλχ(λμ (γ·νν. 1844)—ϊνις άπο τοϋς ή γ ι τ · ς τής λβοοαλ'.χής Παγγερμανικής "Εργατικής 'Ενωοηο ΐ ό 1880 ί:ώχ τ ' , χ · οαν αναρχικός άπό τό αο<ir, loxpzt κό χόμμα τής Γ·ρμανία;— 17, 30, 37. Χ α τ ο φ ( λ ν τ, Σ ο φ ί α ( 1803-18)1) —φι«.η χαί όπαίός τού Φ. Δααοα*—534, 536. Χ έ γ Α β λ, Γ κ ι ό ρ γ χ Βίλχ·λμ Φρίντριχ—(1770-1831) 105, 125, 134, 140, 144-147.368, 426, 428-431. 433, 436, 414411-442, 446-450, 452, 454,458. 559, 581, 58 \ 5S5. Χ έ π ν ( ρ, Ά ν τ ο λ φ (1846-1923) — ί·^μανίς οοοιαλβημοχρατης.

μέλος τής ούνταξης τοΟ ι Φ ό λ χ · e x a m , αργότιρα πρόοφυγνς οττ,ν '^μ·ρική—555, 556. Χ έ ρ β · γ χ, Γ χ · ο ρ χ ( 1817-1875)— γ·(.μανός έπαναοτατης ποιητής —405. Χ έ ρ ο ( λ, Ο ύ t λ λ ι α μ (1738-1822, —άγγλος άοτρονιμος—65 ) Χέρτο·ν, Ά λ · ς α ν τ ( ρ ' I ßά . v o ß - . τ ς (1812-1870)—51. Χ έ χ μ π · ρ γ χ , Κ α ρ λ (ψ(υ*ώνυμο Ρ ί χ τ · ^ ) (1853-1885)—γερμανός ίημοιιογραφος, οοοιαλ-φιλανθροιπος, χρηιιατοΐοτούο* μια Ottpa οοοιαλίημοχρατ.χα π·ριοβικά —561. Χ ί ν ς, ' Ε ζ έ ν (1839-1923)—Ινας άπό τους ί'ρυτές τοΟ β«*γιχοβ τμήματος τής Ιης Λΐιθ.οΰς, μέλος το·} Βιλγίχού Όμοοπονΐ-.αχοβ Συμβουλίου, πρου'τοΊβτι,ς, άργότ·ρα μπαχουνιοτής— 551. Χ ι ο ü μ, Ν τ α Ι β ΐ ν τ ( ΐ 7 1 1 - 1 7 7 6 ) — άγγλος άγνωοτ'.χιοτής νΐλόοοφος, &ποχ(ΐμ·νιχίς ({(αλιοττ,ς— 429-430. Χ ό · ν τ ο ό λ λ · ρ ν — i u v a o T t l a πο& xußtpvijot οτο Μπρανκνιιπουργχ ( 1415- Η18) χαί οτό γιρμανιχό Pal χ (1871-1918)—337, 53$. Χ ό μ π ς , β ό μ α ς ( 1538-1679)—άγγλος ύ>ιο τής φιλόοοφος—100102, 112, 430, 581. Χ ό Ο ο ) « ρ , Ά ν τ ρ ι α ς (1834-1921) —£λβ·τές νομικός. " Ε γ ρ . ψ · μία otipa Ιργα γ ι * τό ϊλβιτιχό καί τό γιρμανιχό ίίκιιο—248. Χ ο ύ μ π ο λ υ τ , Ά λ t ς α ν τ * ρ(|769 -1859)—γιρμανέι. φυοιοϋφτ,ς χαί γ(ο)γραφος—174. Χ ο ύ ο κ · , Γ χ · ό ρ γ κ Φ ι λ 1π(Ι801 -1886)—γ·ραανός ίιτοριχςς τοΰ βιχαίου, ί γ ρ α ψ · μ(λέτις γιά τό ροΐμαιχό βίκαιο χαί τή ftte/ογία, καθηγητής οτο Μπρ·ολαου—320. 

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ
" Α γ γ λ ί α 9-10, 98 99, 102-103, 10t 108, 109-116. 11ZJ18, 120121, 122*123, 135-136, 137-138, 455-4ο9, 463 4 t 5 , 482-488, 502503, 5J3-501, 519-520, 520-521, 522-523, 577, 581. — α γ γ λ ι κ ή ά γ ρ ο τ ι α — 1 ΙΟΙ II, 4·)0-491—ίγγλική αριστοκρατία— 110-112, 114-121, 456457. — ά | γ λ ι χ ή άοτιχή τάξη—102103. 110-112, 114-121, 455-456, 473 47ι, 475-476, 479. —ΐγγλιχο προλίταριατο—116117, 120-121, 121-123, 476-477, 479. 481-487. —βιομηχανικό μονοπώλιο τής 'Αγγλίας—472-474, 476 477, 480481, 484-485, 485-486. — ί ρ γ α « « ο χίντ,μα οτήν 'Αγγλία—JÀ.'Ë ρ γ α τ ι χ ό χ ί ν η μ α Ά γ ν α ο τ ι χ ι ο μ ό ς—88-89, 1021C7, 429-431. * Α γ ο ρ ο—159-160. —Γαγχόομια άγορά—18, 156-157, 418-410,472-473,4 84- 486.519-520. •Α γ ρ : ό ν η τ α—208-211.213-215, 229-230, 242-243, 264, 353-354, 427-428. " Α γ ρ ο τ ιά—109,490-491,491-493, 505-506. —ά^ροτιχό προλεταριάτο—494495, 511-515. —χαί άοτιχή έπανάοταοη—110— .111. —χαί προλεταριακή έπανάοταοη—531. —μΙοη χαί μ ι γ α λ η άγροτιά— 491-493, 510-513. —μ·.»ρή αγροίια 49>-492, 492496, 498-501, 503-509. • Α γ ρ ο τ ι χ ο ς ή τ η μ α—490-492, 493-503. 505-515. ΑΙτία χαί άποτίλιομα— 142-143,582-583,585 586,591-592 * Λ λ ή θ 11 α—418-419. —άπόλυττ, χαί οχιτ.χή—418-419, 421-423. 449. Ά μ ι ρ ·. χή—26, 27. 118, 370-371, 472 473, 476-477, 520-521, 524525, 577, 588. —άμιριχανιχο προλίταριατο 476477. " Α ν α γ ί ν ν η ο η—58-61, 460-461. 'Αναγχα'όιητα χαί ο6μπ τ «ο ο τ,—76 77, 79,145- U6,373374, 449-45), 452-454, 543-544, 572-573, 591-593. ' Α ν α ρ χ ί α ο τ ή ν π α ρ α γ β ι γ ή— 125, 149, 157-160, 161, 162. ι65166, 169-172, 381-382,541-542. Ά ν α ρ χ ι ο μ ό ς — 1 6 6 , 547-551. Ά ν ι ρ γ ί α οτόν καπιταλισ μ ό ( j f ι ί ρ ι χ ό ς οτραιός) 156-159, 160-161, 171. " Α ν τ α λ λ α γ ή — 9 7 93, 148-149, 151-152, 154-156, 160-161, 169170, 305-306. 356-357, 361-364 372-375, 457-458, 517-518, 541542, 590-591. 

616

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ

ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ

« Ά ν τ ι - Ν τ ύ ρ ι ν γ κ » τοΟ "Ενγκ·λς—96, 97, 574-575,592-593 "Α ξ ί α— —άξία χρήοης—7-8, 9-10 — ί ς ί α ανταλλαγής—541-542 Ά π α λ λ ο τ ρ ί ω ο η— —τών άπαλλοτριωτών—511-513 —τών μικρών παραγωγών—94,171. * Α π · ρ γ ι α χ ό κ ί ν η μα—547-548. « ' Α π ο κ α λ ύ ψ ε ι ς γ ι α τ ή δ ί χη τών κ ο μ μ ο υ ν ι ο τ ώ ν τής Κ 3 λ ω ν ί α ς » - 5 - 6 , 177, 390591, 410-411. ' Α ρ χ α ί α κοινωνία—215. —ϊ-ί,ν αρχαία "Ελλοβα—252-256, 291-314, 367-369. 376. —οτην αρχαία Ηώ μη—246, 248249, 257-258, 313 316, 319-325, 3*1-348, 351-352, 367,376, 460461, 461-462. Ά ο χ ι κ ή Δ η μ ο κ ρ α τ ί α—24-25, 33-36. Ά ο τ ι κ ή κ ο ι ν ω ν ί α (ούγχρονη κ«φαλα:ο*ρατ:κη)—9-10, 23 25, 58-59, 110-111, 114, 121-122, 125, 199-131, 133-134, 135-136, 160-162, 168-169, 171. 183-184, 184 186, 187. 205 306, 264, 369370, 401-402, 409-410, 440-441, 498 499, 529, 541-542 Άοτικη τ α ξ η—15-17, 43-44, 44-45, 92-9?, 107-111, 117 118, 121-122, 126-127, 146-147, 148150, 163-164, 167-169, 171, 181184, 271-272, 379-381, 418-419, 440 441, 456-457, 480-181-ή καταγωγή της—126-127. 181-183 —χαί ιϋγβνεΙς(άρχοντολ.·;·)—126127, 181-183, 456-457, 462-463. 534-536. —6 ρόλος της οτήν κατάργηση τής φεουδαρχίας χαί οτήν άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων τ!)ς κοινωνίας—15-16, 43-44, 107-111, 148-150, 182183, 439-441, 444-445. 456-457. Α ύ ο τ ρ ί α—586-587. *Α φ α ί ρ · ο η—523-524.

Βαρβαρότητα—208-215, 296227, 227-230, 234-235, 236-238, 242-244, 251 252, 256-257, 264266, 275-2/6, 283-284, 285-286, 292, 301-302, 305-306, 337-341, 3ί 2-364, 376. Βάοη καί εποικοδόμημα — 121,122, 146-148, 187, 457-458, 517-518, 525-526,569-571, 571573, 577-579, 579-580, 583-584, 590-592. Β ί α , δ ρ'λος της οτήν ίοτορία —166-168, 578-579, 582-583. Β ι ο μ η χ α ν ί α — 1 5 - 1 7 , 59-60, 9899, 129-131, Κ'5-136, 146-147, 149-150. 156-159, 169-171, 1811 8 \ 261-262,264, 359-360, 411412, 418-419, 430-431, 455-459, 465, 471-476, 498-499,519-520, 524-525. Βιομηχανική έπαναοταοη -115-117,135-136,149-150, 169170, 181-183, 588-590. Β ο ν α π α ρ τ ι ο μ ό ς — 1 7 8 - 1 7 9 , 370371. Γ α ι ο χ τ η ο ί α—9-10, 370-371,456457, 490-491, 512-513. Γ α λ λ ί α — 1 1 2 - 1 1 6 , 117-118, 131133, 135-1'6, 182-183, 248-249, 370-371, 416-417, 437-438, 4554S7, 463-464, 476-477, 499-500, 500 503,504-505, 543-546, 581, 586-587. —άναχήρυξη τής δημοκρατίας οτίς 4 τοΟ Σιπτίμβρη 1870 χαί χυβίρνηοη έθνιχής άμυνας—547-548 —γαλλιχή άγροτιά—490-491, 499-500. —γαλλικιί άοτιχή ταξη—117-118, 131-133, 182-183, 463-464. —γαλλικό προλιταριατο—381382, 538-54I. —δι6ι·ρη αΰ*οχρατορία οτή Γαλλία 117-118, 370-371,55Β-559. —έργατιχό κίνημα οτή Γαλλία —βλέπ* έ ρ γ α τ ι χ ό κίνημα. 

617 Ε Υ Ρ Ε Τ Η Ρ Ι Ο Π Ρ Α Γ Μ Α Τ Ω Ν

βλέπι ίπίοης Έ π α ν α ο τ α ο η τ ο 0 1848 ατή Γ α λ λ ί α Π α ρ ιο ι ν ή Κ ο μ μ ο ύ ν α . —μοναρχία τοΟ "Ιούλη οτή Γαλλία—117-118. Γινικό εκλογικό βιχαίαμ α—372-373, 481-482, 537-538 Γ ι ν ι κ ό ς νόμος τής κ ι φ α λαιοχρατιχής ουοοώριυοης—160. Γ · ρ μ α ν ί α — 2 2 , 24-25, 31-32, 50-51, 94, 95-96, 97-98, 109-111, 119, 122-124, 336-337, 370-373, 379-385, 386-389, 391-392, 404406, 407-410, 411-412, 414-415, 416-417, 422-423, 456-457,462463, +65, 472-4 ,"3, 476-477, 481482, 504-505, 512-515, 520-521, 531,534-538, 545-546, 567-568, 571-572,572-573. 575-576, Γ81, 585-587, 591 592. —Γιρμανιχή άγροτιά—490-491, 491-493. —γιρμανιχή άοτιχή ταξη 122123, 380-384, 534-537. — γ · ρ ι α ν ΐ χ η μ-.χροαοτιχή τάξη -383-384,591-592. —|··ρμαν·.κό ττρελιταριατο—3233, 122-123, 380-382, 395-397, 401-402, 411-412, 534-537—γιρμανοί γιούνχερ;—o7C-37l, 512-515, 536-537. —»νωοη τή; Γιρμανίας—384-385, 4C2-4C3. 465. —έργατιχό χίντμα οτή Γβρμανία—βλ. ' Ε ρ γ α τ ι κ ό χ ί ν η μ α —Πρωοι:μός, ό άντι!ραοτιχ{ς του ρόλος—383-385, 512-515. Γιρμανικό οοοίαλΒημοχ ρ α τ ι χ ό ί ρ γ α τ ι χ ό χόμμα (τοΰ "ΛΙζιναχ)—4-*ΐ, 30-32, 36-37 Γ ι ρ μ α ν ο ί — ? 13-214, 248-249, 257-259. 581-2S2, 283-285. 297298. 329-344 , 347-?49, 349-354, 365-366, 367, 376, 439. Γ · ω ρ γ ί α—149-150, 360-361, 363364. Γυναίκα

—Spot γιά τήν άπιλιαθέραοή της—264, 265-J67, 273, 359-360 —οτήν άρχαία ΈλλαΒα—246, 251-254. —οτήν πρατόγονη κοινωνία—194195, 196-198, 236-238, 262-263, 359-360. —οτόν χαπιταλιομό—261-262, 264, 265-266 —ο τούς γιρμανούς—259, 332335, 352-353. Δ α ρ β ι ν ι ο μ ό ς—68-69, 74-75,8081, 82-83, 144,187,204-205,433434, 451-452. Δ η μ ο κ ρ α τ ί α ά ο τ ί χ ή - 24-25, 126-27, 264, 370-373. Δ ι α λ ι χ τ ι χ η U0, 142—U4, U 5 147, 449, 465, 582-583. — ϊ ι α λ ι χ τ ι χ ή χαί επιοτήμη τής φύοης- 69-74, 77-78. 87-89, 142144, 145-147. 450.452. —ίιαλιχτίχή χαί μιταφυοιχή —140-144, 449-451, 582-583. —ένοτητα χαί πάλη τόν άντ.&4οιων—126-127, 141-143. 152154, 255 25?, 266-267. —μαρϋ'.οτ'χή ύλιοτιχή ί ι α λ ι χ τ ι χή οάν άνιίθιοη οτήν Ιΐιαλιοτιχή Βιαλιχτική τοΟ Χίγνιλ—44 6 4 49. —οαν ίιβαοχαλία για τήν ές&λιξη—68-70, 418-419. —οχη ζωή τής κοινωνίας—9-10, 13-14. 15-16, 44-45, 148-150, 156-157, 191-192, 374-378. —ουναφιια των πραγμάτων χαί φαινομένων—140, (44, 450 453, 572-573,578-579,582-586,590-592. pXint ιπίοης Α Ι τ ί α χ α ( ά π ο τ t λ • ο μ α. Δ ι α λ ι χ τ ι χ ό ς 6 λ ι ο μ 6 ς—146147, 446-448, 469-470. — Ή γνωσιολογία του—104-105, 427-431, 436-437. Δ ι α φ ω τ ι ο μ ό ς τ ο Ο 1 8 ο υ α Ιών α—125-129. 133-134, 135-136, 139-140. 

618

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ

« Δ ι · θ · ν ή ς έ ρ γ α τ ι χ ή I ν αϊ η»—βλ. Δ ι · » ν ή ς, κ p ô t i j Λ ι · & ν ή ς , π ρ ώ τ η χαI ή (οτο· ριχη τη, οημαοία—16-18, 179181, 188-18-) 390 391, 400-403, 411- Μ 2, 537-538, 545-546, 547548, 550-552. 552-555, 557-558, 558-561, 569-570. —αγώνας ένάντια οτόν μπαχοανιομό—("λ. Μπαχοανιοτές —ίγώνας Ικαντια οτόν προαντον.ομό—tX. π ρ ο α ν τ ο ν ι ο μ ό ς — Γ.νιχό Συμβο&λιο — 179-180, 400-401, 540-541, 545-547, 550551, 552-555. —ΐδραοη τής Δ·.«θ·νοΟς—179-180 —4 Μαρ; χαί δ " Ε ν γ χ · λ ς 3βν (ΐροτ ί ς χαί ή γ ! τ · ς τής Δι·8*οΟς — 179-180, 188-189. — ΐ υ ν δ ΐ 9 θ χ · ψ η τοί) Λονίίνοβ τοί 1871-546-547, 551-552. —Συνϋριο τής 1)αο:λ·ίας—550551. —ïuviïpto τής Γ·ν·6ης—538-539. —ΣυνΙΪ^ιο τής Χάγης—2-3, 179180, 557-558, 560-561. Λιιθνιομόΐ τήςέργατιχής τ a J η ς—18.32 33, 174-175, 178180, 390-3)1, 395-396, 411-412 Λ I χ α ι ο, οί οίχονομιχίς ρίζας του—10 II, 13-15, 114,458-461, 571-573, 579-580, 590-591. Λ ί χ η τών ΧομμουνΙοτβν τ ή ς Κ ο λ ω ν ί α ς—390-391,410412. Α ι χ τ α τ ο ρ ί α τ ο Β π ρ ο λ • τ αρ ι α * ο υ—23-25, 166, 171, 505508, 512-513, 530-531, 546-547, 582-583. Λ ο υ λ « I U—91-93, 166, 243-244, 252-253. 299-300, 306-307, 309310, 311-314, 345-346, 352 354, 357-358, 360-361, 361 352, 374375, 524-526. Λ ο υ λ ο π α ρ ο ι χ ί α—166, 349»350, 352-354,374-375.

Έγ·λιαν(ομός. Ε ί ν α ι χ α ί ουνιίβηοη—7374, 130-131, 147-148, 426 429 Έ χ μ ι τ α λ λ ι α ο η — Ι 4 7 - Μ 9 . 162, 183-186, 370-371, 374-378, 500501. Β χ π α ί β ι α ο η—26-27. •Ε λ ß · τ I α—25-26, 33-34, 370 371. «'Ε λ · « b · ρ ί α», ά ο τ ι χ η—27. * Ε λ · β 4 · ρ ί α é μ it ο ρ ί ο υ—120121, 480-481, 484-485. Έ μ κ ό ρ ι υ μ α—97-98, 151-152, 183-185, 3ν5-306, 356 357, 373374. •Ε μ π ό ρ ι 0 - 5 2 4 - 5 2 5 , 575-577 *Ε u π ο ρ ο ι —363-364, 373-374, 374-375. *Ε ν α ο η τ ώ ν > Κομμοονιο τ fi ν—174-176, 379-380, 381382, 390-410, 411-413. ' Ε ς α θ λ ί β ο η τ ο Ο π ρ α λ • τ αp( α τ ο β—158-159. Έ π α ν α ο τ α ο η—47 49, 308-309 — Ι ο τ ί χ ή — C 0 - I I I , 130-131,149· 150, 456-457, 462-464. —ηρολιταριαχή, οοοιαλιοτιχή— βλ. Προλ·ταριαχή*παν<1οταοη Έ π α ν α ο τ α ο η, ά ο τ ι χ ή ο τ ή ν 'Αγγλία τό 17ο αίώνα — 110-111, 114, 127-128, 462-464, 518-519 Έπανάοταοη, άοτιχήοτή Γ α λ λ ί α τ ό 18ο α ί ώ να—110I I I , 112-116, Ι2~·Ι28, 129, 130131, Ι 3 Ι - Π 2 . 132-133, 308-309, 440-441, 477-478, 492-493. Έ π α ν α ο τ α ο η, Ο ι αρ χ ή ς * -385-387. Έ π α ν ά ο τ α ο η τ ο Ο 1848—404405, 405 406, 406-410, 481-482 Έ π α ν α ο τ α ο η τ ο Ο 1848 ο τ ή Γ α λ λ ί α — 1 1 6 - 1 1 7 , 380-381,479, 490-491, 543-544. —ή προλ·ταριαχή *ξ4γ·ροη τοβ Ιούνη—386-387. 543-544. —τό προλιταριάτο οτήν ΙπανβΙοταοη—116-117. 

619 Ε Υ Ρ Ε Τ Η Ρ Ι Ο

ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ

Έπανάοταοη τοβΙ84βοτή Γ · ρ μ β ν ί β — I 10-111, 175-177, 380 -331, 38 J-389, 405-406 Έπιοτημη 100-101, 107-108, 188-189, 418-419, 466, 5Ç0-592. Έ π ι ο τ η μ ο ν ι χ ό ς ο ο ο ( α λ ιο μ ό ς — 4 3 - 4 4 . 125 147150,172, 175 179, 182 183, 166, 187.3 7 398, 400402, 4 Ι Ι - 4 Π , 414-415, 445-448,465 4-6, 476- 478.529-*3Ι —ίοτοριχή γέν·-η—396-398, 414415. Έ ρ γ α α t β—7-11, 14-15, 83-81, 81-32, 85-87, 167-168, 183-184, 191-192. —κοινωνικά άναγχαία—184-185, 540-541. —χοινωνιχή—8-9, 151· 153, 167168, 169-171, 540-542. —μιοθωτή έργααία—20-21, 151154, 166, 171, 256-257, 265-266, 374-375, 500-501. —ρόλος τής έργαοίας οτήν έξέλιξη τοβ πιθήχου cé άνθρωπο - 7 2 - 7 3 , 80-J7, 88. Έ ρ γ α ο Ια τ ώ ν γυναικών —28, 359-360. Έ ρ γ α α ί α τ ώ ν π α ι 8 ι Αν—28 Έ ρ γ α ο ι μ η ή μ 4 Ρ α—582 583. 'Εργατική Β6ναμη 15-16, 147-149, 163-161, 183- 185. —ί;1α τής «ργατ:χής ίΰναμης - 1 9 - 2 0 , 147-149,184-185 484,485 Ε ρ γ α τ ι κ ό χ ΐ ν η μ α—122-123, 146-147, 379 381,397-398, 545546, 546-548. —4 Βιι&ν'ς χαρακτήρας τοο—1618, 174-175, 173-181, 390-391, 402 403, 41|·413. —4 Μ»ρξ καί ό "Ενγχιλς οάν ήγέτβς τοβ ίι»»·ν-.βς έργατι«οβ χινή μα -ος— 188-189,4II -413,537538. 569 570. —οτήν Ά ΓΤλίβ—121-123, 479481, 487-489, 537-538, 540-541. —οτήν 'Ampixv —540-541. —οτή Γαλλία—545-546 —οτή Γιρμανία—122, 124, 390-

391, 411-412,466,537-538, 545546. Ε ρ γ α τ ι κ ό χόμμα τής Γαλ· λ I α ς—504-505. —Τό άχροτιχό πρόγραμμα—494506, 510-511. Έταιρίις, μιτοχιχές—162164 171, 370-371. Β ύ τ • ν • I ς - 1 8 1 - 1 8 3 , 343-341. «Έ Φ η μ ι ρ ( 9 α το Β Ρ ή ν ο υ » —Γ/3-175, 188-189, 424. «Ή " Α γ ι α Ο ί χ ο γ έ ν ι ι α » τοβ Μαρς χαί τοβ Έ ν γ χ ι λ ς 93-102, 174-175, 425-426, 446-447. «Ή ά θ λ ι ό τ η τ α τ ή ς φ ι λ ο ο ο Φ ί α ς» τοΟ Μ»ρξ—35 36, 74-75 «Ή γ ι ρ μ α ν ι χ ή [ β ι ο λ ο γ ί α » τοβ Hop; χαί τοΟ "Ε»γκ«λς—255256, 414-415, 415, 529. «Ή 18η Μ π ρ υ μ α Ι ρ τ ο β Δ ο υB o f l l x o u Β ο ν α π ά ρ τ η » τοΟ Map;— 177, 542-5t3, 574-575, 582-583, 592-593. « Ή * ξ é λ ιξ η τ ο β ο ο ο ι α λ ι ομοβ άπό τήν ουτοπία ο τ ή ν έ π ι ο τ ή μ η» τοβ *£νγχ«λς—95-99. Ή θ ι χ ή, ά ο τ ι χή—445-4 «6. « Ή χ α τ α γ ω γ ή τ ή ς ο I χ ο γ έν » ι α ς, τ fl ς ά τ ο μ ι χ ή ς ί Β ι ο χ τ η ο ί α ς χ α ί τοβ κράτ ο υ ς » τοβ "Ενγχιλς—42, 190, 192·194. «Ή χ α τ ά ο τ α ο η τ ή ς έ ρ γ α · τ ι χ ή ς τ ά ξ η ς ο τ ή ν 'Αγγ λ ί α » τοβ Ένγχιλς—153-159, 471-472, 475-479. θ • α ρ1 α χαί ή ο η μ α ο ί α της - 1 3 0 - 1 3 2 , 379-380, 466. —Ενότητα θ«ωρίας χαί πρίξης - 1 8 8 - 1 8 9 , 467-168 469-470 θιαρίατοβ Κάντ-Λαπλά» γ ι ά t ή γ έ ν » οη τ ο β ή λ ι α 

627 Ε Υ Ρ Ε Τ Η Ρ Ι Ο

ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ

χ ο Β ο ο ο τ ή μ α τ ο ς—64-66, 7071, 135-136, 144, 432-443. θ ρ η α κ • ( β—87-88,91-92, 111-112, 121-123, 283-284, 426-428 437441, 461-462, 463-464, 468-470, 581, 582-583 Ί 8 • α λ ι ο μ 6 ς — 87-89, 145-148, 425-426, 427-428, 467-468. —Ιβ·α>ιοιιχή αντίληψη ίοτορίας—146-147, 181, 451-456,517518, 519-520, 526-527 584-585. —χα( όλιομός—βλ. Τ λ ι ο μ ό ς. Ί 8 é • ς, 6 ρόλος τους οτήν κοινωνική ίςίλιξη—182-183 525-526. Ί Β β ο λ ο γ ( α—121-122, 182-183, 187, 440-441, 460464, 569-571, 579-583, 583-585, 591-592. —Βλ4π· χαί Έ π ι ο τ ή μ η, θ ρ η ο κ • ί α, Φ ι λ ο ο ο φ ( α. Μ 81 ο χ τ η ο ί α — 308-309. —άοηκτ, Ιΐιοχτηοία—126-127, 308-309, 522-523. —ατομική Ιδιοχττ,οία—94, 149150, 191-192, 253-254, 269-270, 299-300, 301-202, 205-306, J08310, 335-336, 360-361, 364-365. —ΙΙιοχτηοία τής γής—305-306, 364-366, 374-375, 514-515. — χοινοτιχή 12ιοχτηοία—48-49, 50-55, 92-93, 492-495. —ούοτημα Ιδιοχτηοίας—191-192. —φιοοδαρχιχή Ιβιοχτηοία—308309, 522-523. « Ί ί ρ υ τ ι χ ή Ϊ ι α κ ή ρ ο ξ η χαί χ α τ α ο τ α τ ι χ ό τή ς Δι·θνοΟς'Ενωοης'Εργατβν» —9-10, 15-17, 179-180,533-534, 545-546. ·' ν Β ι ά ν ο ι—191-192, 201-202, 204-205, 209-210, 210-216, 2 : 0 231, 234-238, 243-244, 244-245, 259, 275-289, 291, 296-297, 237298, 303-306, 335-336, 339-340, 353-356. Ί ν β ' • ς—50 51, 248-249,249-250, 343-344, 577.

Ί ρ λ α ν β ί α—50-51,248-249, 324325, 327-329, 480-481. Ί οό τ η τ α—13-14, 35-36,127-128. —àotixr, αντίληψη για τήν Ιοότη τα—126-127. Ί ο τ ο ρ ία—9-10, 73-74. 144, 145148, 181, 182-183, 187, 191-192, 418-419, 451-456. 517-519, 545546, 567-568, 572-575, 591-593. Ί ο τ ο ρ ι χ ό ς 'Γλιομός—73-75, 98-99, 106-107, 147-150, 181-184, 137, 190-192, 396-398, 414-415, 431-432, 433-436, 452-456, 463465, 517-518, 529-531, 569-575, 577-580, 583-585, 590-593. Κ α ν τ ·- αν ι ο μ ό ς—105, 429-431, 435-435. Κ α π ι τ α λ ι ο μ ό ς—94, 130-131, 148-150, 155-156, 166, 269-271, 444-446,456 458,473-476.569 591. — ί ν τ ί φ α ο χ ς τοβ χαπιταλιομοβ— 73-75. 1J3-134, 152-154, 156-165, 168-169. 161-171, 456-458, 475476, 485-486, 589-590. —I άνακίφιυγος Αφανίομός τοο χαί 6 οοοιαλιομός—147-148, 159160, 153-166, 167-169, 171-172, 183-184, 457-458. Καταμ·ριομός τής έργαο ί α ς—14-15, 25-26, 98-99, 151152, 167-168, 301-303, 306-307, 355-357, 357-360, 360 364, 365366, 367, 372-375.456-457,519523,532-533 540-542, 575-576, 578-579, 590-591. Κ t λ τ • ς—248-249, 324-329, 340341. Ε · φ α λ α ι ο—148-149, 160-161, 171, 184-185, 547-549. —χαί μιοθωτή Ιργαοία—125, 126-127, 158-159, 183-185, 473476. —ςογκίντρωοη τοΟ κιφαλαίοο— 160-161, 473-474. Ε 1 ν η ο η—(Ιλ. "Γ λ η χ a I » I νηοη. 

621 Ε Υ Ρ Ε Τ Η Ρ Ι Ο

ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ

Κ ο ι ν ό τ η τα—181, 492-495. —γιρμανικό μαρκ—50-53, 9798, 286-287, 350-331, 3+7-348, 349-352, 352-353, 367-369. —Ινδιάνικη κοινότητα—50-51. — ο ί χ ο γ ι ν ι ι α χ ή κοινότητα (οίχιακη συντροφιά)—97-98, 226-227, 247-250, 330-331, 335-337, 360361. ρωσική κοινότητα (όμοτο(να)— 50-55, 588-591. —τοϊ χωρ.οί—248-249, 249-250, 330 j'31, 336-337. Η ο ι ν ω ν ί α—85-86, 433-436, 517518. —άστικη κοινωνία — 396-398, 457-458, 469-470, 517-518 —οικονομικοί κοινω,ι/.οΙ σχηματιομοί—570-571. —βλέπικαΙ π ρ ω τ ό γ ο ν η κ ο ι νωνία, φ ι ο υ β α ρ χ ι α , αστικ ή κ ο ι ν ω ν ί α (σύγχρονη, κ · φαλαιοχρατικη) σοσιαλιστική κοινωνία, κομμουνισ τ ι κ ή κ ο ι ν ω ν ί α—Κόμμα, κρολιταριακό—4-6, 27-28, 35-37, 372-373, 379-382, 401-402,411413, 491 492, 545-546, 546 548, 555-559 561-563, 566-567, 567570. Κομμουνισμός, i π ι ο τ η μ ονικός—βλέπ« Επιστημονικός σοσιαλισμός. Ε ο μ μ ο υ ν ι σ τ i ς—379-381. Κομμουνιστική κοινωνία —10-12, 14-15, 23-25, 74-75, 171-172, 183-184,265-267, 372373. 401-402 530-531. Κρατικοπο ίηση —τής γής—402-405. —τΑν μϊταφορικών μισών—163164, 404-405. Κ ρ α τ ο ς—22-24, 24-25,25-26, 3536 87-88, 166, 191-192, 286-287, 293-294, 29)-303, 306-310, 310312, 367-370, 372-373, 374-375, 396-397, 457-461, 547-549, 578580, 582-583, 590-591, 591-592.

—«ρχαίο—166, 310-314, 315316, 323-325, 343-345, 367, 370371. —άστικό—22-24, 162-166, 171, 370-373. —Καί προλιταριακη έπαναοταοη, άναγκαιότητα τής καταστροφής τή( άστικής κρατικής μηχανής—542-543 — Κ α τ α γ ω γ » , — Ι 9 Μ 9 2 , 299303, 306-307, 313-714, 324325, 310-341, 348-349, 367, 458459, 577. —μαραίμός του—35-36, 166, 172, 372-373. —προλιταριακό—βλέπι Δ ι χ τ α τ ο ρ ί α τ ο β π ρ ο λ ι τ α ρ ι ατ ο ύ , βλίΓ.ι έπίσης Μοναρχία, Δημοκρατία (ici χ ή) —τα;ικός χαρακτήρας του—166, 368-371,374-375,457-461,547-549. —φιουβαρχικό—166, 370-371. Κ ρ ί ο ι ι ς, κιφαλαιοκρατικές— 159-164, 168-171, 183-184, 373375, 477-479, 481-482, 484-485, 575-576. «Κριτική τής Πολιτικής Ο Ι κ ο ν ο μ ί α ς » τοβ Μαρξ—178179, 414-415. « Κ ρ ι τ ι κ ή το Ο π ρ ο γ ρ ά μ μ α τος τ ή ς Γ κ ό τ α » τοβ Μαρξ— 1, 5, 39-41. Λ α σ σ α λ ι σ μ ό ς — 1 - 3 , 9-11, 1517, 19-22, 27. 30-34, 36-37, 4042, 532-538, 545-546, 551-552, 555-557, 561-562 «Λουδοβίκος ΦόΟιρμπαχ» τοβ "Ενγκιλς—415,574 575,582583, · 92-693. Μ α λ θ ο υ σ ι α ν ι σ μ ό ς—19-20, 3233 Μ α ν ί φ α χ τ ο υ ρ α—59-60, 98-99, 135-136, 149-150. 152-153. 156- 

622

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ

157. 169-170, 182-183, 456-458, 465, 519-520. « Μ α ν ι φ έ σ τ ο τοΟ Κ ο μ μ ο υ ν ι σ τ ι κ ο ύ h ό μ μ α τ ο c» τοΰ Μορς Xbt tcfl 'Ιινγχ»λς—15-17, 35-;·6, 97-98, 175-176, 270-271,379-381, 390-391, 40C-4C2 566- 5J8 Μ · " ο λ βς γ ι ω γ ρ α φ ι χ έ ς άναΤ χ α λ ή ψ · ι ς — 9 ι - 9 2 , 109, 156-157, 181. 271-272 575-676. Μ 4 ο α » ρ γ α c ί ί.ς—7 8, 9-11,149152, 520-5;I. Μ β ο α ί ω ν α ς — 107- 1C9, 117-118, 149-150, 151-152, 155-156, 166, 169-170, 181, 207-270, 332-.",33, 352-353, 363-364, 3/4-375, 427478 432-434. 440-441, 461-463, 518-519. 586-587. Μ έ ο α π α ρ α γ ω γ ή ς — 149-152, 152-154, 160-169, 18.5-184, 457458, 496-497 , 498-499, 577. —μβταιριπή τών μέοιβν ποραγωγής οέ χοινω>ιχή Ιΐιοχττ,οία— 12. 164-170, 171-172, 265-267, 498-500. Ιΐιοαουντήρηοι^—158-159,160161, 183-185. 187, I9I-IÇ2, 208209,303-30», 484· 135,590-591. M 4 ο α ΰ π ο ρ ς η ς—(ιλ. Μ έ c α ο υ ντήρτ,οη«. Μ · τ α ρ 6 Ί μ ΐ ο η — 5 9 - 6 0 109. 127123, 270-271,440-441,462-4Ϊ4. Μ ι τ α φ υ ο ι χ /,—54-6», 66-69, 140143, 432-433, 449-451. 11 η χ α ν 4 ς—73- 74, 92-93, 9 8 - » . 149-152, 156-160, 171, 182-183, 376, 45ο 457. 520-523, 532 533. II ι χ ρ ο α γ ρ ο τ ι χ ο νοικοκυριό—491-492, 504-505, 507-508, 510-511. Μ ι χ ρ ο α ο τ , ι χ ή τ ά ξ τ,—528*529, 5Î5-567—μικροαστική ΐτ,μοκρατία - > 4 - 2 6 , 31-32, 3S:-384, 384-386, 407-410, 566 570. U : c θ ό c έ ρ γ α ο ί α ς — 1 9 21, 3233, 153-159, 532-533 Μ ι ο 6 ω τ ή έ ρ γ α ο Ι α—βλ. Έ ργ α ο ί α.

« Μ ι ο θ ω τ ή & ρ γ α ο ΐ α χ α ( χ ·φ α λ α ι ο » τού Μαρς—388 389. Μ ο ν α ρ χ I α—58 59 —άν.ολυτη μοναρχία 109, 1(4, 370-371, 581 Μ ο ν ο π ώ λ ι c—βλ. Σ υ ν α γ ω ν ι ομ ός. Μ π ο κ ο υ ν ι κ ο ' - 2 - 3 . 5 6 - 5 7 , 179180 546-547, 547 556, 557-558, 560-561 Uπ λ α νχ ι ο μός , μπλανχιο τ έ ς—391-392. « Ν έ α ' Ε φ η μ ι ρ ί & α το Β Ρ ή ν ο ο»—175-177, 188 189, 381389, 405-406. Ν · ο · γ · λ ι α ν ο ( - 4 2 2 - 4 2 7 , 445447. Νόμος γ ι ά τή μ ι τ α τ ρ ο π ή τ ή ς έ ν έ ρ γ ι ι α ς—66-6 , 7778, 433-434, 450 451. Ν ο μ ο τ έ λ ι ι α οτη φ6οη χ α ί ο τ η V Ιο το ρ (α—144, 154-156,. 373-37S. 452-453, 455-456, 517518, 523-524, 541-542. «Ό γ ι ρ μ α ν ι χ ό ς πόΧιμος τ Α ν χ ω ρ ι κ ώ ν » τοΟ "ί.νγκ»Χς. -585-586. «Ό » μ φ ύ λ ι ο ς π ό λ ι μ ό ς ο τ ή Γ α λ / , ί α » τοΟ Map ;—179-180. ΟΙχογένιία χαί γαμο·.— 191-192, 194-195. 206-207, 21721°, 23>236, 246 248, 2 V - 2 5 8 , 262-367. 2 7 \ 3 ' 9 360, 360-361, 374 375, 468-469. —α'μαιοουγγινική οίχογένιια— 223-227, 231-232. —ζ«υγορ®τή οίχογένιια καί ζ ι ο γαραιτός γαμθ£—215-216, 330231. 232-2.',8, 242-243, 241-244. 247-248, 251-252, 252-253, 257258 259. 265-266 269-270. . , 26327, 327-328, 334-335, 359-360, 360 361. —Μονογαμία—242-243, 247-24» 

630 Ε Υ Ρ Ε Τ Η Ρ Ι Ο

ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ

219-253, 253-262, 265-267, 269270, 273-274, 2 ' 4-295, 359 j 60, 360 3ΟΙ, 374-375. —οΐκογέ-ita Πουναλούα χβ! όμαϊιχός γάμος—201-205, 916-219, 222-223, 225-236. 233-243, 249250, 252-25 \ 255-257, 264-2ο6, 269-270, 275-276, 329. —πατριαρχική οίχογένιια—246250, 261-266. — ο ί χ ο γ ί ν ι . α χαί γάμο« οτ4ν χαπιταλιςμό— 130-131, 260-266, 269272. —'-ίχογένιία χα( γάμος οτό αο«αλιομο—265-267, 273-274. —κρολίτορ'.αχίς γ»μο(—261-262 Ο I χ ο ν ο u I α (οΙχ*νομικές ο χ έ ο ί κ ) 106 107. 121-123, 146-143, <43149. 182-183 187, 3°6-398, 4 56459, 571-573, 575-583, 585-586, 590-593. —|>λ. καί Βααη χαί Έ π ο ι χ ο ΐ ό μη;ια. < Η κ ο ν ο μ ο λ ό γ ο ι , άοτοΙ—15-16, 19-20 20-21,74-75, 146 147,183184, 187, 190, 52.«-524. 525 527, 529. 550-531, 341-543, 584-585. « Ό χ 6 ρ ι ο ς Φ 6 γ κ τ» τοί Μαρς — I7Î-179. * Ο ο ο · ν : ο μ ό ς —127-129, 130-131, 135 139, 467-469. Ό π 4 λ · μ ο ς τβν χ ω ριχ Α ν α τ ή Γ • ρ ι α ν Ι α -53-59, 109, 121-124, 127-12«, 462-463. " Ο ρ γ α ν α π ο ρ α γ β γ ή ς— βλ. Méoa έ ρ γ α ο ί α ς . Π α ρ α γ β γ ή—73-75, 147-149,149152, 167-169, 169-171, 182-183, 187, 191-1*2, 208-2 9, 303-306, 37--374, 517 518, 513-519, 530531,571-572, 57ο-579. — ιμποριυματιχη τοραγωγή—9798,114,151-153,154-156 169-170, 20--2t. 6, 26S-2o6, ?01-302, 305 306, 360- t l , 372-375. —κιφαλαίοχραχική παραγαγή

-20-21, 97-93, 130-131, 147-149, 149-150, 158-!οΟ, 166-168, 169 171. 26Î-271, 444-445. 4/1-47 3, 473-474, 485-486, 494 49?, 5085l I, 522 523. —χαί ίΐανομή—10-16, 570 571, 590 591. •αραγωγιχέςΐυνάμιΐς χίI παραγωγικις ο χ ί ο ι ιι — 14-15, 43-45, 130 131, 149-150, 160-,65 167-169, | 7 ΐ , 183-184, 4J9-4 0, 456-4>3, 517 5l9, 522526, 526-527, 532-537, 588 5 Λ . Π ά ρ ι ο ιν ή Κ ο μ μ ο ύ ν α , η ιοτοpixr, της οημαιία—IP, 31 32, 3536, 542-546, 557-558, 560-561. —ή Κομμού'a cav νέος τύπος Κράτους—35-36 — λαίη χαί αίτίις τής ήττας της— 547-543. Π ί α τ ω ο η—522-523. Π ό λ • μ ο ς. —θΐοη τοΟ προλιταριάτοο ατόν πίλ·αο.—32-33. — Ι μ φ ύ ι ι ο : πόλιμος—542-543 —πόλιμος τής Κρίμα ας—τοΟ 1854-1856—588, 589-590. —Ι:αλο αοο'ριακίς πόλιμος τοΟ 1859-178-179. • ό λ η χ α ί χ ω ρ ι ό — 1 8 1 , 306307, 359-360, 3JI-362, 363 364, 365-366, 374-375,519-52·. Πο λ ι τ ι χ ή χαί πολιτικός άγώνας τής έργατιχης τ α ς η ς — 3 7 2 373, 405-407, 538539, 546-548, 548-549. Πολιτική οΐιονομία 183184, 186, 204-205, 471-472. —χλαοίχτ,—94, 541-542. —χυίαΙα—541 542. Π ο λ ι τ ι ο μ ό ς—205 206, 208-709, 210 211, 213-214, 215. 226-227, 242-243, 251-252. 256-257, 257258, 264-266 274, 353 354, 361366, 372-378. Πραςη οαν κριτήριο τής ά λ η «ι ι α ς—429*431, 467-470. .ΙρολιταριαΧή έπαναατα- 

624

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ

ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ

ο η—31-32 , 43-44, 44-45, 53-55, 92-93, 166, 171-172, 265-266, 271-273, 401-402, 409-410, 457458, 530-531, 531, 542-543» 564569. Π ρ ο λ ε τ α ρ ι ά τ ο—15-17, 43-44, 44-45, 130-131, 166, 171-172, 183-184, 264, 265-266, 271-272 372-373, 397-398, 456-457,534537, 543-546, 546-548, 567-568. —ό ίοτοριχός του ρόλος—9-10, 16-17, 156-157,171-172, 183-184, 188-189, 397-398. —έμφβνιοή του—116-117, 126-

53-57, ρωοικό άρχοντολόΐ 44-46. —ρ®οιχό προλιταριατο 44-45. —ρωοιχή άοτιχή τάξη—47-48. —ριυοιχίς τοαρίομός, δ άντιβρνοτιχός ρόλος του—52-53, 386-387. —άγροτιχή μεταρύθ',κοη τοΟ 1861 - 4 5 - 4 6 . 4 7 - 4 8 , 5 3 - 5 4 , 56-57, 588. —άνάπτυξη τοΊ χαπιταλιομοΟ ο τη Ρωοία—45-48,52-54,588 591. —προοπτιχάς για τό μίλλον τής 4παναοταοης οτή Ρωοία χαί 8ι·Θνής οημαοΐα της 43-44, 47-49, 56-57. Σ α ι ν - ί ι μ ο ν ι ο μό ς — 127-128, 130-134. 2 · χ τ α ρ ι ο μ ό ς — 545-547, 555556, 557-559. 2 x 4 ψ η 83-86, (01-102, 144, 1*5146, 426-429, 431-432, 465, 467468,541-542, 583-534. 2οοιαλβημοχρατ(ατήςΓ«ρμ α ν ί α ς—95-96, 97-98. —όπορτουνιομός οτή γ · ρ μ α ν ι χ ή οοοιαλβημοχρατία—18,|(9-2ί, 2224, 41-42, 561-570. —τό πρόγραμμα τής Γχότα—1-3, 4-5, 7-12. 15-29,30-38. —τό πρόγραμμα τής 'Βρφο&ρτης -40-41. —οοοιαλΐημοχρατία χαί νόμος έναντια οτούς οοοιαλιοτές—564565,571-572. Ζοοιαλιοτιχή κοινωνία —(Ιλ4π· καί Κ ο μ μ ο υ ν ι ο τ χ ή Κοινωνία (2-16, 35-36,162, 164-170, 570-571. 2 ο ο t α λ ι ο μ ό ς— —έπιοτημονιχός—βλίπ» 'Επιστημονικός οοοιαλιομός. —«άληβινός»—400-401, 425-426, 566-568. —χριτιχός-οότοπιχός— 127-132, 139, 147-148, 391-394, 399-401, 538-539. Σ τ ρ α τ ό ς—532-533.

128.

—ή χατάοτααή τοο οτόν χαπιταλιο'ΐό—154, 158-159, 183-185, 475 476. —βλίΓ.» χαί 4 ξ α θ λ ( ω ο η τ ο Ο προλεταριάτου —ό άγώνας τοο ίναντια οτήν άοτιχή ταξη—16-17, 33-34, 92-93, 146-147, 370-371, 379-380, 397398, 456-457, 523-521, 543-546, 547 548, 561-552, 564-565, 569570 Π ρ ο ο φ ο ρ ά χ α ( ζ η τ η ο η—94, 171. Πρ ο υ ν ν ο μ ό ς, π ρ ο υ ν τ ο ν ι ο τ ί ς — 5 1 6 - 5 1 7 , 525-529, 538539, 545-547, 547-548, 560-561. Π ρ ω ο ί α , π ρ ω ο ι ο μ ό ς—βλ. Γ ε ρ μανία. Πρωτόγονη X ο t ν ω ν I α—4344, 191-192, 204-205, 289-290, 303-306 ΙΙρωτόγονος « ο μ μ ο υ ν ίο μ ός—226-227, 236-237, 2402 4 \ 262-264, 288-289, 335-337, 355-356, 372-374. Ρόλος τής προσωπικότητ α ς ο τ ή ν Ι ο τ ο ρ ί α—455-456, 543-544, 572-575, 591-593. Ρ ω ο ί α—43-54, 56-57, 248-249, 249-250,336-337,386-387,588-591 —ρωοιχή άγροτια—44-49, 52-53, 

632 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ Π Ρ Α Γ Μ Α Τ Ω Ν

2 6 μ η t ω ο η—βλέπ· Ά ν α γ κ α ι ότη τα χ ι ( ούμπτωση. Σ υ ν α γ ω ν ι σ μ ό ς — IC9, 149-150, 154-156, 171, 418-419,473-474, 511-512. —Κβ( μονοπώλιο-!62, 523-525, 255-527. Σ u ν 5 t χ ά τ α—33-34. — βλέπ· χα( Τ ρ έ Ι ν τ - Γ ι ο ύ νιονς Σ υ ν 11 α ι ρ ι ο τ ( χ ό Κ ί ν η μ α — 2 0 22,49 50, 137-138 Σ u ν τ · χ ν ( ·ς—149-150, 154,155156, 269 270, 456 457, 518-519, 5 l 9 - i 2 0 , 532-533. Σ ύ σ τ η μ α γ · ν ώ ν—202-205,225227, 229-231, 234-236, 242-2Μ, 274-30», 30Î-3M. 313-316,319324, 324 336 339-340, 347-'49, 352-357, 359-350, 361-362, 365367,590 591. —μητριχό γένος— '<>4-198, 2002CI, 204 205, 229-232, 239-240, 243-246, 249 250, 257-25), 275276, 279-280, 286-287, 291, 329, 330-335, 335 3%, 359 360. —πατριχό γένος—196-197, 204205, 244-246, 249 250, 257-259, 269 270, 291, 292, 299-300, 31431«, 329, 332-333, 339-340,359360. Ταξ·ιςχα(ταξιχός Αγώνας—15-17, 20-22, 25-27, 9293, 106-107, Ι32-Π3, 146-149, 167-168, 181, I8VI85, 191-192, 257 238, 299-3C0, 367, 369-370, 370 371, 372 373, 396-398. 457458. 460-461, 526-527, 530-531, 546 548, 564-565, 571-573, 578580, 590-591. —β ταξικός Αγώνας, odv κινητήρια βύναμη τής (οτορίας—106-107, 146-148, 181-183, 191-192, 456458, 529, 569-570. —έμφ4νιση τώνούγχρονων τοίξιων - 43-45,92-93, 167-168, 191-192, 40. ΜΛβί-ΈφΊ^ι ΛιαΧιχιό, fer"· τίμβς II

357-358, 360-367, 374-375, 396397, 456-457. —ίνταγωνίοτιχές ταξικές Αντ'.θέο»ις—125, 126-127,154, 169-171, 182-184, 257-258,311-312, 367-369, 380-381, 396-397, 440-441. —ό αγώνας τοΟ προλιταριάχου έναντια οτ/ν αστική τάξη—βλ. Προλιταρ*. ατο —ή χα-.άργηση τών τάξιων οτ4 οοοιαλιςμό—20-21, 43 45, 92-93, 166-168, 171-172, 372-373, 530531. Τ α χ τ ι κ ή τής π ρ ο λ ι τ α ρ ι α κή ς τ α ξ ι κ ή ς παλης—379381, 555-557. « Τ ό Κ ι φ α λ α ι ο» τοΟ Μάρξ—5-6, 3 2 - ^ 4 , 9 7 98, 149 150, 158-159, 178-179, 186, 190, 353-354,476477, 540-541, 542-543, 5ί8-5:9, 574-575, 582-583. «Τό Κ ο μ μ ο υ ν ι σ τ ι κ ό Μ α ν ιφ i ο τ ο»—βλέπ· « Μ α ν ι φ έ σ τ ο το^ΚομμουνίοτιχοΟΚόμμ α τ ο ς». Τ ρ α π ι ζ ι ς—βλέπ· Χ ρ η μ α τ α γορά. Τ ρ έ ' . ν τ - Γιούνιονς—122-123, 137 138, 473 474. 480-481, 482483, 486-488, 560-551. Τρόπος παραγωγής—15-16, 92-9.\ 106-107, 148-152, 160-161, 164-166, 302-303, 456-458, 518519, 590-591. — χιφαλαιοχρατιχός—15-16, 9294. 135-136. 147-157, 159-ΙΜ, 163-'66, 168-169, Ι8.Τ-184, 187, 456-457, 491-492, 508-509,524525,526 527, 589-590. •Γ λ η—66 67, 70-71, 75-76, 76-77, 77 79, 100-102, 431-433. —χαί χίνηοη—66-67, 75-78, 100101,450-452. —χαί ουν»(ϊηοη-60-61, 79, 101 102, 431-432. Ύ λ ι χ ο Ι Β ρ ο ι ύπαρξης—168- 

633

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ

ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ

169, 181, 460-461, 461-462, 569570. •r λ t ο μ ό <-115-116, 145-147,424426, 427-428, 450-433, 447-448 —χβί Ιδεαλισμός—424-426, 427428. —άγγ?·"ός δλισμός tcO 17συ αίώνα—98-1 V2, 111-113, 141-142,581 —γαλλικός δλιομός τού 18ου αίώνα—63-64, 112-113, 140, 416417, 431-433.436-437, 581. —Ιπσπτικός όλισμός τοΟ ΦόΟερμπαχ—425-427, 433-436, 437447, 467-470. —ΧυβαΙος όλιςμίς—431-432, 433434. 'Γ λ ι ο τ ι χ ή ά ν τ ί λ η ψ η τής 'Ιστορίας—βλάπ· 'Ιστορικ ό ς 6 λ ι ο μ ό ς. Υ π ε ρ α ξ ί α — 1 9 - 2 1 , 147-149, 184185, 187, 204-205, 475-476. Υ π ε ρ π α ρ α γ ω γ ή — 171, 457458. Φ ε ο υ δ α ρ χ ί α 107-108 149-150, 155-156. 169-170, 181, 352-353, ' 456-457, 462-463. Φ ι λ l e τ α ϊ ο μ ό ς—121-122, 257258, 413, 421-422, 436-437. Φ ι λ ο ο ο ψ ( α—65 66, 4 2 Ι - 4 2 \ 425-426, 426-428, 460-461, 463465, 581-581, 584-585. —βλέπε χαί Λ ι α λ ε χ τ ι κ ό ς δ λ ι ο μ ό ς, 'Γ λ ι ο μ ό ς, Ί 9 · αλ ί σ μ ό ς. • 6 ρ β 1 - 2 5 - 2 6 , 369-370.

Φ ο ο ρ ι · ρ ι ο μ 6 ς—127-128, 130131, 133-136, 377-378. φράγκο;, βασίλειο τβν Φ ρ α γ χ ν ν—339-340, 348-353. Φ ù σ η—145-147, 425-426, 431433, 433-4:6, 451-453 —χαί άνθρωπος—7-8, 72-75,8184. 89-92. 164-16*, 169-170, 171172, 208-210, 303-306. Φ u σ ι χ ή è π ι ο τ τ, μ η—58 59, 6070, 74-76, 77-78,91-92, 105-107, 140-142, 142-144, 146-147, 420421, 430-431, 432-433, 450-452 Φ υ σ ι χ ή σΐχσνομία—156-157, 181, 303-304, 494-495, 588. Χαρτισμός—116-117, 120-121, 146-147, 395-396, 397-398, 479, 480-481, 530 531. Χ · ( ρ ο τ · χ ν 1 α—59 60, 98-99, 149 150, 151-152, 155-157, 181183, 360-361, 396-397, 411-412, 456-457, 498-499. ΧρήμαχαίχυχλσφορίατσΟ χ ρ ή μ α τ ο ς — 1 6 0 - 1 6 1 , 305-307, 356-357, 363-365, 373-374, 374375. Χ ρ η μ α τ α γ ο ρ ά—577. Χ,ρη μ α τ ι σ τ ή ρ ι σ—370-371,575576, 577. Χρ ι σ τ ι α ν ι σ μ ό ς — 9 1 - 9 2 , 117118, 345-346, 440-441, 461-464. Χ ε γ χ ι λ ι α ν ι σ μ ό ς—139, 44146, 147-148, 416-433, 435-436, 441-442, 449-451, 452-453, 453456, 570-371. 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Κ. H A P S . ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΟΓ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΓΚΟΤΑ Πρόλογος τοΟ Φ. " Ε ί γ * · λ ς Κ. Μ α ρ ξ . Γράμμα οτόν Mnpoixt. S τοβ Μάη 1875 Κ. M d p ξ. Παρατη?ήο»:ς οτό πρόγραμμα τοβ Γ·ρμαν(Χθβ Εργατικοί) Κόμματος I. II. ΠΙ. IV. Φ. " Ε ν γ χ · λ ς . Γράμμα οτόν Μπίμπιλ. 18-28 τοϋ Μάρτη 1875 Φ. " Ε ν γ χ · λ ς . Γράμμα οτόν Καο6τοχι. 23 τοβ Φλιβάρη 1891 Φ. Ε Ν Γ Κ Ε Δ Σ. 01 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΣΤΗ Ρ8ΣΙΑ Φ. Ε Ν Γ Κ Ε Δ Σ. ΛΙΑΔΕΧΤΙΚΗ ΤΗΣ ΦΓΣΗΣ. ΕΙΣΑΓ0ΓΗ Φ. Ε Ν Γ Κ Ε Δ Σ. Ο ΡΟΔΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ESAN6PQΠΙΣΗ ΤΟΓ ΠΙΘΗΚΟΓ Φ. Ε Ν Γ Κ Ε Δ Σ . Η ΕΚΕΔΙΖΗ ΤΟΓ ΣΟΪΙΑΔΙΣΜΟΓ ADO ΤΗΝ ΟΓΤϋΟΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ. ΕΙοαγβγι} οτήν ά γ γ λ ι χ ή Ι χ βοοη Ή 4 ξ 4 λ ιξη τοβ σ ο ο ι α λ ι ο μ ο β ά π ό οτήν λκιστήμη I. Π. τήν ουτοπία 125 140 149 173 187 1-42 1 4 7 7 19 21 23 30 39 43 58 80

95

m.

Φ. Ε Ν Γ Κ Β Δ Χ. ΚΑΡΔ MAPS Φ. Ε Ν Γ Κ Ε Δ Σ . ΟΜΙΔΙΑ ΣΤΟΝ ΤΑΦΟ ΤΟΓ ΚΑΡΔ MAPS Φ. Ε Ν Γ Κ Ε Δ Σ . Η ΚΑΤΑΓΟΓΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΤΗΧ ΑΤΟ' ΜΙΚΗΣ ΙΑΙΟΧΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΓ ΚΡΑΤΟΓΣ 190-378 - 

628

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Πρόλογος οτήν πρώτη Ικίοοη τοΟ 1884 Πρόλογος οτήν τέταρτη ί κ ί ο ο η τοβ 1891 Ή κ α τ α γ ω γ ή τής ο Ι χ ο γ έ ν ι ( α ς , τής 4 τ ομ ι κ ή ς 1 5 ι ο χ τ η ο ί α ς χ α ( τοΟ κ ρ ά τ ο υ ς I. Προΐοτοριχές βαθμ(9·ς πολίτιομοβ
I. Ά γ ρ ι α κατάσταση II. Βαοβαοότητα

190 193

208
209 210

Π. Ή οίχογένιια III. Τό γ ι ν ο ς τών Ιροχέζων IV Τό έλληνιχό γ έ ν ο ; V. Ή γέννηση τοβ α9·ηναϊχοβ χράτους VI Τό γένος χα( τό χράτος οτή Ρώμη VII. Τό γένος οτούς χέλ:«ς χα( τούς γιρμανούς VIII. ΊΙ ίιαμόρφωοη τοβ χρατους τών γέρμανΑν IX. Βαρβαρότητα χ ι ( πολιιιομός Φ. Ε Ν Γ Κ Ε Λ Σ . Ο ΜΑΡΞ ΚΑΙ Η «ΝΕΑ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΟΓ ΡΗΝΟΓ» '1843-1849) Φ. Ε Ν Γ Κ Ε Λ Σ . ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΙΙΣ ΕΝΩΣΗΣ ΤΩΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ Φ. Ε Ν Γ Κ Ε Λ Σ . Ο ΛΟΓΔΟΒΙΚΟΣ ΦΟΤΈΡΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΟ Τ Ε ΛΟΣ ΤΗΣ ΚΛΑΣΙΚΗΣ ΓΚΡΜΑΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ Είςαγ'βγιχό οημέ'ωμα Ό Λ ο υ ί ο β Ι χ ο ς Φ ό ϋ ι ρ μ π α χ χα( τό τ έ λ ο ς τής χλαοίχής γ«ρμανιχής φ'λοοοφίας I. IL ΠΙ. IV. Κ. kl Α Ρ 3. ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΦΟΓΕΡΜΠΑΧ Φ. Ε Ν Γ Κ Ε Λ Σ . ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ «ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗΣ ΤΑΞΠΣ ΣΤΗΝ ΑΓΓΛΙΑ» Φ. Ε Ν Γ Κ Ε Λ Σ . ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ Ζ11ΤΗΜΛ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΙΙ ΓΕΡΜΑΝΙΑ L II. Κ. Μ Α Ρ 3 ΚΑΙ Φ. Ε Ν Γ Κ Ε Λ Σ ΓΡΑΜΜΑΤΑ Ό Μαρξ ο τόν Άννένχοβ. 28 τοβ Δ·χέμβρη 1846

21S 275 291 301 313 325 341 354 .379 390 414 414

416 426 427 446 467 471 490 493 505

516-594 516 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

629

Ό Μίρξ οτόν Ββϊ'τ·μ»γ·.·ρ. S τοί Μϊρτη 1852 Ό Μ»ρ; ο«όν "Ενγκ·λς. 16 το3 Ά π ρ ί ' η 1856 Ό Map; οτόν · Ε ν γ χ · λ ς . 25 -.οί Σ·Γ. Ιμβρη 1857 Ό Μαρξ Of ν Κούγχιλμαν. 23 τοΟ Ψλίμαρη 1865 Ό Map; οτόν Κούγκιλμαν. 9 το3 Όχτώρνη 1866 Ό Μ»ρξ οτόν Κούγχιλμαν. II το3 ΙούΚη 1868 Ό Μ ι ρ ; οτόν Κο·1γχ·λμαν. 12 το3 Ά τ ρ ί λ η 1871 Ό Μαρξ οτόν Κίύγχ»λμαν. 17 το3 'Απρίλη 1871 Ό Μ»ρ; οτόν Μπόλτι. 23 το3 Νιίμβρη 1871 Ό "Ενγχβλί οτόν Κοβνο. 24 το3 Γιναρη 1872 Ό * Ε / γ χ · λ ( οτόν Μπίμπ·λ. 20 το3 Ιο6;η 1873 Ό " Ε ν γ χ · λ ς οτόν Ζ ΐ ρ γ χ · . 12-17 το3 Σιπτίμβρη 1874 Ό Mop; χαί ό "Ε >γχ·λ( οτο·>ς Μπ4μπ»λ, Λ η μ π χ · · χ τ , Μπραχ · χαί άλλου;. («"Εγχϋχλ:ο γράμμα») 17-18 τοΟ ϊιπτ!μίιρν 1879 Ό " Ε ν γ χ · λ ς ο τόν l u i τ. 5 το3 Αύγοϋοτου 1890 Ό - Ε ν γ χ ι λ ς οτόν Μπλόχ. 21-22 το3 Σ»πιίμβρτ ( 1890 Ό " Ε - γ χ · λ ς οτόν Σμ'τ. 27 τοΟ "υχτο'^ρη 1890 Ό "Ε<γχ«λς ο-.όν Mip:v;x. 14 τοΟ Ίοϋνη 1893 Ό " Ε ν γ χ · λ ς οτϊν NtavüXoov. 17 τού 'Οχτώρρη 1893 Ό Έ ν γ χ ι λ ς ο:όν Σ;ιρχ·νι>πουργχ. 25 το·) Γινάρη 1894 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΡ0Σ&Π2Ν ΚΑΙ ΕίΡΕΤΙΙΡΙΟ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ Πίναχας τΑν χυρίότιρον προοόπαιν Ε6ρ·τι>,ριο κραγματον

530 530 532 533 539 540 542 544 545 548 555 559 564 570 5:2 575 555 588 591 595 597 615