Θερμικές ιδιότητες της ύλης Καταστατικά μεγέθη, πίεση, θερμοκρασία, εξίσωση ιδανικών αερίων Οι θερμοδυναμικές μεταβλητές είναι βασικά τρεις, πίεση (p), ο όγκος (V) και η θερμοκρασία (Τ). Οι μεταβλητές αυτές λέγονται και καταστατικές γιατί μπορούν να μας προσδιορίσουν την κατάσταση του αερίου. Οι ποσότητες αυτές είναι ανεξάρτητες του τρόπου μεταβολής και εξαρτώνται μόνο από το αρχικό και το τελικό σημείο. Μπορούμε να θεωρήσουμε δυο από αυτές ως ανεξάρτητες αφού η τρίτη μπορεί να υπολογισθεί από την καταστατική εξίσωση. Πίεση είναι η δύναμη που ασκείται ανά μονάδα επιφάνειας. Επομένως αν έχουμε την ολική δύναμη και την ολική επιφάνεια στην ασκείται η δύναμη, μπορούμε να υπολογίσουμε την πίεση. Το σύμβολο της πίεσης είναι το (p) και οι μονάδες της πίεσης είναι : Στο διεθνές σύστημα (S.I), το Πασκάλ (Ρα=Ν/m2) και το πολλαπλάσιο του κιλοπασκάλ (ΚΡα). Το Pa είναι πολύ μικρή μονάδα αφού αντιστοιχεί στην πίεση που ασκεί ένα μικρό ποτηράκι νερού (100 g) επάνω σε ένα τραπέζι εμβαδού 1 m2. Λόγω του βάρους της αλλά και της θερμοκρασίας της, η ατμόσφαιρα ασκεί μια πίεση σε όλα τα αντικείμενα που βρίσκονται στην επιφάνεια της γης, η οποία ονομάζεται ατμοσφαιρική pατμ. Αυτή η πίεση είναι περίπου 101.000 Pa = 101 kPa. Για προφανείς λόγους, αυτή η πίεση ονομάζεται “1 ατμόσφαιρα” και συμβολίζεται ως 1 atm. Μια πιο στρογγυλοποιημένη μονάδα είναι το 1 bar = 100.000 Pa = 100 kPa το οποίο για πρακτικούς λόγους ισούται με μια ατμόσφαιρα, δηλαδή 1 bar ≈ 1 atm. Στο αγγλοσαξονικό σύστημα πιο διαδεδομένο είναι το (P.S.I) ή (lb/in2), Άλλες χρησιμοποιούμενες μονάδες μέτρησης πίεσης τα χιλιοστά υδραργύρου (mmHg) τα οποία είναι γνωστά και ως Torr. Μια ατμόσφαιρα είναι ίση με 760 mmHg και το κιλό / τετραγωνικό εκατοστό (kg/cm2). Συνοψίζοντας: 1atm = 101kPa = 1,01bar = 760mmHg = 760Torr = 15psi Κενό ονομάζουμε κάθε πίεση μικρότερη της ατμοσφαιρικής. Απόλυτο κενό είναι ο χώρος από τον οποίο έχει αφαιρεθεί κάθε ίχνος αέρα, άρα επικρατεί μηδενική πίεση. Η τιμή του απολύτου κενού σε ίντσες για την απόλυτη πίεση είναι 0 (in Hg) και η τιμή του απολύτου κενού σε ίντσες για την μανομετρική πίεση είναι 29,92 (in Hg) ή 760 mm Hg. Για να μελετηθούν κατά προσέγγιση οι ιδιότητες και η συμπεριφορά των αερίων, χρησιμοποιούμε ένα μοντέλο, το ιδανικό αέριο. Σε ένα πρώτο επίπεδο, ιδανικό αέριο ονομάζεται εκείνο που επαληθεύει τους Νόμους Boyle - Mariotte και Gay - Lyssac που συντίθενται σε ενιαίο νόμο υπό την μορφή της γενικής εξίσωσης γινομένων: pv=kT (όπου: p η απόλυτος πίεση του αερίου, v ο ειδικός του όγκος, Τ η απόλυτη θερμοκρασία). Η παραπάνω εξίσωση ονομάζεται εξίσωση ελαστικότητας ή γενική εξίσωση της κατάστασης του αερίου και παρέχει την σχέση που συνδέει τα τρία χαρακτηριστικά στοιχεία του δηλαδή πίεση, ειδικό όγκο και θερμοκρασία του και ισχύει για οποιαδήποτε κατάσταση του αερίου. Πιο συγκεκριμένα, οι παραδοχές που γίνονται για το ιδανικό αέριο είναι οι εξής: • Τα μόρια που το αποτελούν είναι σημειακά και πεπερασμένης μάζας. • Τα μόρια συγκρούονται μεταξύ τους σύμφωνα με τους νόμους κρούσης των σφαιρών. Σε συνδυασμό με το σημειακό χαρακτήρα των σωματιδίων, αυτό σημαίνει ότι
2. 2.1.
7
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΡΜΟ∆ΥΝΑΜΙΚΗΣ & ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΡΕΥΣΤΩΝ – ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι∆ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ
θεωρούμε τις κρούσεις πάντα μετωπικές, όπου το μόνο που μεταβάλλεται είναι το μέτρο και η φορά (όχι όμως η διεύθυνση) της ταχύτητας των σωματιδίων. Οι κρούσεις είναι ελαστικές οπότε το σύνολο της κινητικής ενέργειας των μορίων διατηρείται. • Τα μόρια δεν αλληλεπιδρούν με κανέναν άλλο τρόπο μεταξύ τους. ∆εν υπάρχουν δηλαδή, για παράδειγμα, ηλεκτρικές δυνάμεις έλξης ή άπωσης. Τα πραγματικά αέρια αποκλίνουν από αυτό το μοντέλο, καθώς δεν είναι σημειακά, και οι κρούσεις και αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους είναι σαφώς πιο περίπλοκες. Η συμπεριφορά των πραγματικών αερίων καθορίζεται από την καταστατική εξίσωση των πραγματικών αερίων. Από τα παραπάνω προκύπτει ότι pV/nT = σταθερό. Η σταθερά της αναλογίας μελετήθηκε από τον Regnault και γι' αυτό συμβολίζεται με R.
pV nT
R
Από την αναδιάταξη των όρων της παραπάνω εξίσωσης, προκύπτει η καταστατική εξίσωση των ιδανικών αερίων: pV=nRT Όπου: p: η πίεση του αερίου. V: ο όγκος του αερίου. n: ο αριθμός των γραμμομορίων του αερίου. R: η παγκόσμια σταθερά των αερίων με τιμή 0,08205 atm lit/mole °K και στο διεθνές σύστημα μονάδων (S.I) 8,314 J/mole °K T: η απόλυτη θερμοκρασία σε βαθμούς Κέλβιν . Παράδειγμα 1. Φιάλη οξυγόνου είναι συμπιεσμένη στις 200 ατμόσφαιρες και έχει θερμοκρασία 20 °C. Ξαφνικά λόγω μιας διαρροής, χάνεται ένα μέρος του οξυγόνου και παράλληλα η πίεση αλλά και η θερμοκρασία πέφτουν στις 60 ατμόσφαιρες και 2 °C αντίστοιχα. Να βρεθεί το ποσοστό της ποσότητας του οξυγόνου που χάθηκε. Λύση. Αρχικά έχουμε p1 = 200 atm, T1 = 20 + 273 = 293 K και η καταστατική εξίσωση δίνει: p 1 V = n1 R T 1 όπου V ο όγκος της φιάλης ενώ τελικά p2 = 60 atm, T2 = 2 + 273 = 295 και p 2 V = n2 R T 2 ∆ιαιρώντας κατά μέλη έχουμε:
n2 n1
p 2T1 p1T2
60 293 200 275
0 ,32
Επομένως το κλάσμα του οξυγόνου που διέφυγε στην ατμόσφαιρα είναι:
n1 n2 1 n1
ή 68% της αρχικής ποσότητας.
n2 n1
1 0 ,32 0 ,68
8
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΡΜΟ∆ΥΝΑΜΙΚΗΣ & ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΡΕΥΣΤΩΝ – ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι∆ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ
Παράδειγμα 2. Φιάλη συγκολλήσεων περιέχει οξυγόνο υπό μανομετρική πίεση 149 atm και θερμοκρασία 27 °C. Αν η φιάλη έχει όγκο 50 lt, ποια η μάζα του οξυγόνου που περιέχει: Λύση. Η απόλυτη πίεση είναι 149 + 1 = 150 atm. Μετατρέπουμε τους 27 °C σε βαθμούς Κ και έχουμε θερμοκρασία 27 + 273 = 300 Κ. Η σταθερά k είναι 265 J/kg Κ. Ό ειδικός όγκος εύρίσκεται άπό τήν σχέσιν των τελείων άερίων. Είναι: p · v = k · Τ και v = k · T/p v = k · T/p = 265 · 300/15150000 = 0.00525 m3/kg = 5,25 lt/kg Συνεπώς ή φιάλη όγκου 50 lt, περιέχει 50/5,25 = 9,5 kg οξυγόνου. Παράδειγμα 3. Ποσότητα αέρα βρίσκεται μέσα σε φιάλη υπό μανομετρική πίεση 28 atm. Ο ειδικός όγκος είναι 0,032 m3/kg. Πόση θερμοκρασία έχει ο αέρας; Λύση. Η απόλυτη πίεση είναι 28 + 1 = 29 atm. Η σταθερά k του αέρα είναι 284.4 J/kg Κ. Ο ειδικός όγκος δίνεται 0,032 m3/kg. Από τη σχέση των τελείων άερίων προκύπτει: T = p · v/k = 2929000 · 0,032/284,4 = 329,5 K ή 329,5 - 273 = 56,5 °C. 2.2. Θερμοδυναμικές διαδικασίες – μεταβολές, διαγράμματα p-V, παραδείγματα, ασκήσεις Οι πιο απλές μεταβολές στην κατάσταση των αερίων που σχετίζονται με τα καταστατικά θερμοδυναμικά μεγέθη (θερμοδυναμικές μεταβολές) είναι: • Ισόογκη μεταβολή (V σταθερός) όπου η πίεση μεταβάλλεται ανάλογα με την απόλυτη θερμοκρασία. • Ισόθλιπτη μεταβολή (p σταθερή) όπου ο όγκος μεταβάλλεται ανάλογα με την απόλυτη θερμοκρασία. • Ισόθερμοκρασιακή μεταβολή (Τ σταθερή) όπου ο όγκος μεταβάλλεται ανάλογα με την απόλυτη πίεση. • Αδιαβατική μεταβολή όπου κανένα ποσό θερμότητας δεν συναλλάσσεται με το αέριο. Για να είναι η μελέτη των μεταβολών πιο εύκολη και εποπτική μπορούμε τις καταγράφουμε, σε δισδιάστατα διαγράμματα τοποθετώντας δυο από τις μεταβλητές αυτές στους άξονες συντεταγμένων. Το δημοφιλέστερο διάγραμμα στη θερμοδυναμική είναι το p − V.
9
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΡΜΟ∆ΥΝΑΜΙΚΗΣ & ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΡΕΥΣΤΩΝ – ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι∆ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ
Τέσσερις χαρακτηριστικές θερμοδυναμικές διαδικασίες: α) ισοβαρής, β) ισόχωρη, γ) ισόθερμη και δ) αδιαβατική
Παράδειγμα 1. Αεροφυλάκιο περιέχει 1 kg αέρα υπό μανομετρική πίεσιν 4,8 atm και θερμοκρασία 77 °C. Στη συνέχεια ο άέρας ψύχεται μέχρι θερμοκρασία 27 °C. Πόση είναι η τελική πίεση (k = 284.4 J/kg Κ); Λύση: Αρχική άπόλυτη πίεση 4,8 + 1 = 5,8 atm ή 585800 Pa. Αρχική θερμοκρασία 273 + 77 = 350 Κ. Από τη σχέση των τελείων αερίων προκύπτει: p · v = k · T ή v = k · T/p. ή v = 284,4 · 350/585800 = 0,17 m3/kg. Στην τελική κατάσταση ο ειδικός όγκος μένει ό ίδιος. Τελική θερμοκρασία: 273 + 27 = 300 Κ. Από τη σχέση των τελείων άερίων: p · v = k · T ή p = k · T/v ή p = 284,4 · 300/0,17 = 501882 Pa ή p = 5,0 atm Μανομετρική πίεση 5,0 - 1 = 4,0 atm. Παράδειγμα 2. ∆οχείο περιέχει αέριο όγκον 1 m3 και θερμοκρασίας 27 °C. Το αέριο θερμαίνεται ισόθλιπτα μέχρι 327 °C. Πόσο αυξάνει ο όγκος του; Λύση: Η μεταβολή είναι ισόθλιτττη, άρα ο όγκος μεταβάλλεται ανάλογα με την απόλυτη θερμοκρασία. Αρχική θερμοκρασία: 27 + 273 = 300 Κ. Τελική θερμοκρασία: 327 + 273 = 600 Κ. Λόγος θερμοκρασιών: 600/300 = 2. Παράδειγμα 3. Μέσα σε κλειστό κύλινδρο υπάρχει τέλειο αέριο μανομετρικής πίεσης 0 atm. Το αέριο συμπιέζεται, μέχρις ότου ο όγκος του γίνει 5 φορές μικρότερος. Η συμπίεση είναι ισοθερμοκρασιακή. Πόση είναι η τελική πίεση; Λύσις: Η αρχική απόλυτη πίεση είναι 0 + 1 = 1 atm. O όγκος γίνεται 5 φορές μικρότερος. Η πίεση μεταβάλλεται αντιστρόφως ανάλογα προς τη μεταβολή του όγκου και έτσι θα γίνει 5 φορές μεγαλύτερη. Άρα η τελική πίεση θα είναι: 5 x 1 = 5 atm (απόλυτη πίεση) Το μανόμετρο θα δείχνει τη μανομετρική πίεση, δηλαδή 5 – 1 = 4 atm.
10
