1

Η

Γραμματική της

νεοελληνικής

Γλώσσας

(σε 86 μαθήματα ) ΜΕ ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΚΩΝ/ΝΟΥ ΑΘ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΛΑΡΙΣΑ 2010 γ' έκδοση

2

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1.ΧΡΗΣΤΟΥ ΤΣΟΛΑΚΗ :Νεοελληνική Γραμματική Ο.Ε.Δ.Β. 1994 2.Ν. ΑΝΔΡΙΩΤΗ : Ετυμολογικό Λεξικό της κοινής Νεοελληνικής –Θεσσαλ. 1983 3.ΓΕΩΡ. ΑΡΓΥΡΙΑΔΗ: Μαθήματα Γλωσσολογίας Φλώρινα 1981 4.Α. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ : Εισαγωγή στην ετυμολογία Αθήνα 1987 5.Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ :Θεωρητική Γλωσσολογία Αθήνα 1980 6.Ν.ΑΝΔΡΙΩΤΗ : Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας Θεσσαλονίκη 1992 7.ΙΔΡ. ΜΑΝ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗ :Νεοελληνική Γραμματική της Δημοτικής 1941 8.ΙΝΣΤΙΤ. ΝΕΟΕΛ. ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΣ/ΚΗΣ: Τα Ελληνικά ως δεύτερη γλώσσα1996 ,,

Το βιβλίο «Η ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕ ΑΣΚΗΣΕΙΣ» χρησιμοποιήθηκε ως βασικό γλωσσικό εγχειρίδιο στην προκατάρτιση δύο σεμιναρίων της ΠΑΣΕΓΕΣ (στα ομώνυμα Κ.Ε.Κ.) που διοργανώθηκαν στη Λάρισα ,στο διάστημα 1 Νοεμβρίου-31 Δεκεμβρίου 1997. Τα σεμινάρια αφορούσαν στην επιμόρφωση παλιννοστούντων Ελλήνων από την Αλβανία και τις χώρες της τέως Ε.Σ.Σ.Δ.

Α΄ ΕΚΔΟΣΗ 1997 Β΄ ΕΚΔΟΣΗ 2003 Γ' ΕΚΔΟΣΗ 2010

3

Μάθημα 1ο Η πρόταση
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ο λαγός τρέχει. Η δασκάλα έρχεται. Το παιδί διαβάζει. Τα μωρά κλαίνε. Μια πρόταση είναι μια φράση με ολοκληρωμένο νόημα. Αρχίζει με κεφαλαίο γράμμα και κλείνει με τελεία. Για να έχει μια φράση νόημα πρέπει, τουλάχιστον, να έχει ρήμα (τρέχει, έρχεται, διαβάζει, κλαίνε ). Τι είναι όμως ρήμα; Ρήμα είναι η λέξη που μας δείχνει τι κάνει ή τι παθαίνει το πρόσωπο, ζώο ή πράγμα, για το οποίο γίνεται λόγος στην πρόταση (το υποκείμενο δηλαδή). Έτσι λέμε : Τι κάνει ο λαγός ; ~ Τρέχει. Τι κάνει η δασκάλα; ~ Έρχεται. Τι κάνει το παιδί ; ~ Διαβάζει. Τι κάνουν τα μωρά; ~ Κλαίνε. Το πρόσωπο, ζώο ή πράγμα που υπάρχει στις προτάσεις λέγεται ουσιαστικό. Π.χ. ο λαγός, η δασκάλα, το παιδί, τα μωρά. Οι προτάσεις μπορεί να έχουν και διαφορετική μορφή , δηλαδή :  Ο λαγός τρέχει . ή Τρέχει ο λαγός.  Η δασκάλα έρχεται . ή Έρχεται η δασκάλα.  Το παιδί διαβάζει. ή Διαβάζει το παιδί.  Τα μωρά κλαίνε. ή Κλαίνε τα μωρά.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.Βάλε το ουσιαστικό που λείπει : (τα γλυκά, η δασκάλα, η γιαγιά, Ο Γιώργος, τα παιδιά, η θάλασσα ) ……………….. μελετά. ……………….. λέει παραμύθια. ……………….. παίζουν. ……………….. διδάσκει. ……………….. έχει κύματα σήμερα. 2.Βάλε τα ρήματα που λείπουν: (διαβάζουν, λύνει, αρέσει, παίζουν, αγοράζω, κόβεις )

κυνηγά.Αντιστοίχισε ό. τρέχει. ένα ποδήλατο. Μου ……………. το παγωτό. Οι μαθητές ……………. Ο Γιώργος ………… τις ασκήσεις..4 Τα κορίτσια ……………. με τις κούκλες. Μου ……………. ψαρεύει...τι ταιριάζει : Ο ψαράς Ο αθλητής Ο έμπορος Ο κυνηγός Η γιαγιά Ο μαθητής πλέκει. πουλάει. Εγώ θα ……………. . 3. την Ιστορία. μελετά. σε παρακαλώ λίγο ψωμί.

κατεβαίνω.. --. Ο ήλιος λάμπ… το πρωί.5 Μάθημα 2ο Οι αριθμοί ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ : Εγώ διαβάζω το μάθημά μου. συμπερασματικά. τα αστέρια. σκούζω. ανοίγω. Τη νύχτα λάμπ…. Έτσι λοιπόν. χτυπώ. Εσύ μπορείς να τρέξεις γρήγορα. λέμε ότι οι αριθμοί είναι δύο: ενικός και πληθυντικός. Ο Γιώργος πήγ… στη δουλειά τα χαράματα.………………………………….. Τα φρένα …………………. τότε έχουμε πληθυντικό αριθμό. Τ’ αστέρια …………. 3.Από το ένα (ενικό). Το αστέρι είναι φωτεινό. Ο γεωργός οργώνει το χωράφι του. Εμείς διαβάζουμε τα μαθήματά μας Παρατηρούμε ότι η πρώτη πρόταση μιλάει για έναν (εγώ) που κάνει (διαβάζει) κάτι (το μάθημα)..…………………………………. Η μητέρα μας ……… πριν από μας. στα πολλά (πληθυντικό) Ο μαθητής άφησε την τσάντα του.. .Συμπλήρωσε τα ρήματα που λείπουν στον κατάλληλο αριθμό και στο πρόσωπο που ταιριάζει: (ξυπνώ. Η γιορτή των Χριστουγέννων και η Πρωτοχρονιά πλησιάζ…... --. Το ξυπνητήρι ………………… Ο Γιώργος κι εγώ ……… τη σκάλα. Όταν μιλάμε για έναν τότε έχουμε ενικό αριθμό. σε συνεργείο. Αντίθετα η δεύτερη φράση μιλάει για πολλούς (εμείς) που κάνουν (διαβάζουμε) κάτι (τα μαθήματά μας). γι’ αυτό την αγαπ. Όταν μιλάμε για πολλούς. στη θάλασσα. Η μητέρα πλέκ… ένα πουλόβερ για μένα.Συμπλήρωσε τις καταλήξεις των ρημάτων που λείπουν (στο παρόν): Ο Γιώργος και ο Βασίλης δουλεύ….. Ο μανάβης πουλ… τρία κιλά μήλα.. λάμπω) Μια πόρτα α……….………………………………… Η μητέρα μαγειρεύει φαγητό. ……………………………… Το πλοίο είναι αραγμένο --. --..………………………………… 2. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. --. Σήμερα εγώ και η οικογένειά μου κολυμπ…. --………………………………….

Η πρώτη λέξη θαλασσινή γράφεται με η (ήτα) γιατί είναι θηλυκό στον ενικό.. χαρά.) Στον πληθυντικό τα άρθρα αλλάζουν : ΕΝΙΚΟΣ ο η το ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ οι οι τα  ΠΡΟΣΟΧΗ στην ορθογραφία: Η θαλασσινή αλμύρα. (Αυτά λέγονται γένη των ουσιαστικών. Η γάτα νιαουρίζει. χάρτης. η. καινούρια μου ρούχα. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι βεβαίως ουσιαστικά. Οι φίλοι μου με αγαπάνε.. καναπές. το (αυτά λέγονται οριστικά άρθρα). βουνό. φίλοι μου ήρθαν κατά … τέσσερις στη γιορτή μου. . ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ο πατέρας εργάζεται. μύτη. σκύλος. βασίλισσα.. νερό. ημέρα. παιδιά τους. γιατρός. σπίτι. εκκλησία βοηθούν … μαθητές. Έχουν όμως μπροστά τους κάποιες μικρές λεξούλες .. κουτί. . αδερφός. παππούς.. ενώ η δεύτερη (θαλασσινοί) είναι αρσενικό στον πληθυντικό. τότε ουδέτερο. χωράφι. οδηγός.. η.Να χωρίσεις τις λέξεις κατά γένος και να τις γράψεις με το άρθρο τους: (γιαγιά. Οι ναυτικοί είναι θαλασσινοί. 2. τότε το ουσιαστικό είναι αρσενικό. αγελάδα. το). τα γένη των ουσιαστικών και των άρθρων. ιατρείο. Το πορτοκάλι είναι θρεπτικό. μαμά. αυτί.) . όταν είναι το η..6 Μάθημα 3ο Άρθρα. όταν βρίσκεται το. θάλασσα. είναι θηλυκό. μπαμπάς και . ψωμί. Βάλε τα άρθρα που λείπουν: . μαμά αγαπούν . Σήμερα φόρεσα . Προσοχή λοιπόν. Οι ντουλάπες είναι συνήθως ξύλινες. Τα άρθρα μας δείχνουν και το γένος των ουσιαστικών. γιορτή. Τα παιδιά πάνε σχολείο. γαλατάς. Άρθρα: είναι οι λεξούλες που μπαίνουν μπροστά από τα ουσιαστικά και είναι τα εξής: ο.τα άρθρα (ο. σχολείο και . Όταν είναι μπροστά το άρθρο ο. τυρί. θρανίο.

4.7 αρσενικά θηλυκά η γιαγιά ουδέτερα το νερό 3. Οι όμορφοι θάλασσα. Βρες και υπογράμμισε τα ορθογραφικά λάθη: Η όμορφοι κήποι. . Η γιορτινοί ατμόσφαιρα. είναι ήρεμη και τα παιδ… κολυμπούν. Οι γιορτινοί κουραμπιέδες. Η Μαρία είναι η αγαπημένη μου φίλη. . Ο ψαρ… και ο γι… του έπιασαν αστακ….. και καβούρ… .. Η θάλασσ..Να συμπληρώσεις τις καταλήξεις: Ο πατέρ… και η μητέρ. εργάζονται σε ανθοπωλεί.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ 2: Φυσικά υπάρχουν και διαφορετικοί σχηματισμοί καταλήξεων. ΠΙΝΑΚΑΣ ΒΑΣΙΚΩΝ ΚΑΤΑΛΗΞΕΩΝ ΑΡΣΕΝΙΚΑ ΘΗΛΥΚΑ ΕΝΙΚΟΣ -ος -ης -ας -α -η ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ -οι -ες -εις ή –ες -ες -ες ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.. . Οι γιαγιάδες λένε παραμύθια. Οι βροχές αρχίζουν πάντα το φθινόπωρο. ενώ τα αρσενικά σε-ης έχουν στον πληθυντικό -ες (π.. Οι γον… του Μιχάλ.: για-για. είτε σε –η παίρνουν στον πληθυντικό κατάληξη –ες (η γιαγιά. Εδώ γράφονται οι βασικές καταλήξεις. και η Φωτειν.χ. Παρατηρούμε ότι τα αρσενικά σε -ος έχουν κατάληξη στον πληθυντικό -οι (π. οι φίλοι). Οι γονείς των μαθητών είχαν συνέδριο.. Στις γιορτ.χ. Οι μαθητές έγραψαν διαγώνισμα.Διάβασε προσεκτικά τις προτάσεις και συμπλήρωσε τις καταλήξεις που λείπουν : Η Βασιλικ..χ. οι μαθητές) και αυτά που τελειώνουν σε –ας παίρνουν στον πληθυντικό κατάληξη –εις (π.8 Μάθημα 4ο Οι καταλήξεις των ουσιαστικών (αρσενικά-θηλυκά) ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ : Οι φίλοι μου ήρθαν στο σπίτι.. .χ. ο μαθητής. ανταλλάσσουμε ευχ. είναι μαθήτρι… .. για-γιά-δες. οι γονείς). Περίπου το ίδιο συμβαίνει και στα θηλυκά: αυτά που τελειώνουν είτε σε –α. πήγαν τρεις εκδρομές. η βροχή ~οι γιαγιάδες ¹. ο φίλος. οι βροχές²) ΣΗΜΕΊΩΣΗ 1: Σ’ αυτή την περίπτωση τα ουσιαστικά παίρνουν στον πληθυντικό μία παραπάνω συλλαβή Π. ο γονέας.

Ο Γιώργ… και η Νίκ..Να μεταφέρεις τα ουσιαστικά με τα άρθρα τους στον ενικό : οι γεωργοί οι θάλασσες οι μανάβηδες οι μαθήτριες οι μαθητές οι φίλοι οι φίλες οι νίκες οι έμποροι οι νίκες οι γιορτές οι μάνες οι δάσκαλοι οι δασκάλες οι γιατροί οι ποδοσφαιριστές οι χώρες οι κουρείς οι ιερείς οι βασίλισσες → → → → → → → → → → → → → → → → → → → → . .9 Οι τολμηρ.... μου φίλ. έχουν ανδρεί. είναι οι πιο καλ. .. 2.

Π. Οι λέξεις που τις βρίσκουμε σε διαφορετικές μορφές λέγονται κλιτές. κάτι ) Ρήματα (βλέπω. ότι. σπίτια. κ.χ. αμάν) Σημείωση ¹ : κανονικά οι μετοχές σε –οντας ή –ώντας είναι άκλιτες αλλά επειδή προέρχονται από ρήματα συμπεριλαμβάνονται στα κλιτά μέρη του λόγου. κάθομαι. δηλαδή κλίνονται (αλλάζουν μορφή).) Ουσιαστικά (Γιώργος. η. ΑΣΚΗΣΗ Χώρισε τις λέξεις σε κλιτές και άκλιτες : « Ο Δημήτρης και ο Γιώργος κουβεντιάζουν για τα όνειρα που είδαν. τρέχοντας ¹ ) Β’ άκλιτα : Προθέσεις (με. Μεγάλες είναι επίσης και οι μπαλκονόπορτες. όπως και με τη λεξούλα η-οι. το. τρέχεις ) Μετοχές (κρυμμένος. λίγο πιο πέρα από τα σπίτια υπάρχει ένα άλλο απομονωμένο σπίτι. όχι. Το ίδιο συμβαίνει με τη λέξη μεγάλη-μεγάλες . Ο ένας είδε ότι ήταν πάνω σε ένα αεροπλάνο πολύ ψηλά.π.10 Μάθημα 5ο Τα μέρη του λόγου (γενικά) ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Μέσα στον κάμπο . Παρατηρούμε προσεκτικά το κείμενο. πολύ ) Επιφωνήματα (ωχ.όπως οι: μέσα. Υπάρχουν όμως και λέξεις . Οι κλιτές και οι άκλιτες λέξεις λέγονται μέρη του λόγου. Η πόρτα του σπιτιού του είναι μεγάλη και ξύλινη. εκεί που δεν τις συναντάμε σε διαφορετικές μορφές. που δεν κλίνονται δηλαδή. σπιτιού. Εκεί μένει ο γιατρός. να ) Επιρρήματα (χθες. δασκάλα. σε ) Σύνδεσμοι (και. πέρα από. Τα μέρη του λόγου είναι δέκα: Α’ κλιτά : Άρθρα (ο. μέσα στα σύννεφα . Υπάρχουν λέξεις . εκείνος. Αυτές οι λέξεις λέγονται άκλιτες . ψηλή ) Αντωνυμίες (εγώ. για. πιο.λ. φιλικός. σπίτι) Επίθετα (μαύρος.όπως η λέξη σπίτι που τις συναντάμε με διαφορετικές μορφές.

Γιώργος. ο. Πριν τελειώσουν όμως την κουβέντα τους ακούστηκε η είδηση για τον πόλεμο..11 ενώ ο άλλος ότι κολυμπούσε μέσα σε βαθιά νερά.. για. .…. Άκλιτα: και.» Κλιτά : Ο. …….

Όταν θέλουμε να μιλήσουμε για κάποιον.12 Μάθημα 6ο Το οριστικό και το αόριστο άρθρο ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ :Ένας φίλος μου ήρθε στο σπίτι. Ας ρίξουμε μια ματιά στην τρίτη και στην τέταρτη από τις προτάσεις: Ενώ στην πρώτη από αυτές τις προτάσεις. το σκυλί. τα άρθρα είναι κλιτά. Ο Δημήτρης έχει ένα σκυλί. αρσενικ ό θηλυκ ό ουδέτερ ο . Αυτά λέγονται οριστικά άρθρα. μια. ή κάτι συγκεκριμένο και ορισμένο βάζουμε σαν άρθρα τις λεξούλες :ο. δηλαδή τα αόριστα άρθρα. μπροστά από τη λέξη βάρκα υπάρχει το άρθρο <Η>.χ. Ο Γιώργος. Μπροστά από τα ουσιαστικά υπάρχουν μικρές λεξούλες που λέγονται άρθρα (είναι οι υπογραμμισμένες στις προηγούμενες προτάσεις). Π. Δηλαδή: Α΄ οριστικό άρθρο Ενικός αριθμός ονομαστική ο η το γενική ¹ του της του αιτιατική τον την το Πληθυντικός αριθμός ονομαστικ οι οι τα γενική των των των αιτιατική τους τις τα αρσενικό θηλυκ ό ουδέτερ ο Β΄ αόριστο άρθρο ένας ενός ένα(ν) μία μίας μία ένα ενός ένα Πληθυντικός δεν υπάρχει² . Η βάρκα του Ανδρέα γύρισε στο λιμάνι. ή κάτι χρησιμοποιούμε τις λέξεις: ένας.στην επόμενη το άρθρο της ίδιας λέξης (βάρκα) γίνεται <Μια>. η. η βάρκα. Όπως θα θυμάστε από το προηγούμενο μάθημα. Όταν όμως μιλάμε γενικά κι αόριστα για κάποιον. Ο Γιώργος ήρθε στο σπίτι μου. Εννοούμε ότι τα βρίσκουμε σε διαφορετικές μορφές-τύπους. Τι εννοούμε όταν λέμε κλίνονται. Γιατί όμως γίνεται αυτό. κάποια. δηλαδή κλίνονται. κάποια. Μια βάρκα γύρισε στο λιμάνι Το σκυλί του Δημήτρη το λένε Αζόρ. το. ένα.

αρσενικών …. αγαπημένο του περιοδικό. … φίλη του την λένε Ελένη και μένει στην ίδια πολυκατοικία. παιδί ….τι ταιριάζει : (ο. . φίλες …. πλατείας 2. τα. κάποιες. κάποια). τηλεοράσεων …. Μιχάλη …. ένας. αντί για πληθυντικό στη θέση του αόριστου άρθρου. στο σχολείο και στα παιχνίδια με … φίλους του. παιδιά …. γεωργός ….Η ονομαστική. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Μαρία …. μία . πατέρας …. η αιτιατική και η κλητική λέγονται πτώσεις και η σημασία τους θα αναφερθεί σε άλλο μάθημα (10ο) 2. μου έγραψε … γράμμα. Να συμπληρώσεις τα άρθρα που λείπουν : ….13 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ : 1.Μερικές φορές χρησιμοποιούμε τον πληθυντικό της αόριστης αντωνυμίας κάποιος (κάποιοι. πρόβατου …. Αυτό … γράμμα μιλούσε για το πώς περνάει στην Αθήνα.Από τον ενικό στον πληθυντικό : ο δρόμος του βασιλιά την κατσίκα η γιαγιά το αγόρι του κοριτσιού → → → → → → … δρόμοι … βασιλιάδων … κατσίκες … γιαγιάδες … αγόρια … κοριτσιών 3. Νίκο …. τους. Γιώργου …. τα. … Γιώργος. Φίλος μου. … βράδια του τα περνάει μελετώντας … μαθήματά του και ξεφυλλίζοντας ….Συμπλήρωσε ό. άνθρωποι …. το.το) …. ένα. διαγωνισμούς …. η γενική.

θ. τη διώρυγα. Τηλεφώνησες σε ένα γιατρό. δ. (τον μπακάλη. ν. ντ. φ. Το τελικό ν αποβάλλεται όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από τα υπόλοιπα σύμφωνα (β. το. τη). ξ. Όπως βλέπουμε στις προηγούμενες φράσεις τα άρθρα στην Αιτιατική του Ενικού άλλοτε έχουν το τελικό <ν> : την. τσ. ή από τα συμπλέγματα συμφώνων μπ.λ. Πότε όμως διατηρείται το τελικό <ν> και πότε χάνεται . λ.τ. Μιλούσα με το Γιώργο. έναν ψαρά). γ. Μιλούσα με τον Ανδρέα. μ. ρ. σ. κ. και άλλοτε το χάνουν: τη. Τηλεφώνησα σε έναν ξένο. την τσαγιέρα ). τζ. ή από τα σύμφωνα κ.χ. το Βασίλη. ζ. … κυνηγό … λύκο … τζίτζικα … Ντίνο … ασήμαντο … Ζήση … φίλο … γεωργό … μπούφο … γκρεμό … νύχτα … αρρώστια … χάρη … τσίχλα … πρασινάδα … τρίχα … δασκάλα … ντουλάπα … μέρα … θρησκεία . τον. την. έναν. Το τελικό ν διατηρείται όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν (τον αδερφό μου).14 Μάθημα 7ο Το τελικό <<ν>> ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Φώναξε τη φίλη σου. ΑΣΚΗΣΗ 1. χ ) π. το. ψ (την Κατερίνα. γκ. τ. Φώναξε την αδελφή σου. ένα. Βάλε το άρθρο που λείπει (τον. π.

παραμύθια). ή αλλιώς οι λέξεις που φανερώνουν ενέργεια. μητέρα.15 Μάθημα 8ο Τα ουσιαστικά ( γενικά ) ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ : Η Μαρία είναι αδερφή μου.Να βρεις τα υπογραμμισμένα ουσιαστικά των ενδεικτικών φράσεων και να τα γράψεις στη στήλη που ταιριάζουν : ΑΡΣΕΝΙΚΑ ΘΗΛΥΚΑ ΟΥΔΕΤΕΡΑ 2. αδερφή. Συμπερασματικά : Ουσιαστικά λέγονται οι λέξεις που μας φανερώνουν πρόσωπα. η αγάπη.π. Να αντιστοιχίσεις τα ουσιαστικά που ταιριάζουν: Ο ψαράς Ο κυνηγός Ο γαλατάς Ο οδηγός Ο γιατρός Ο μαθητής Το παιδί Το τσιμέντο το αυτοκίνητο τα ψάρια το κυνήγι το γάλα ο χτίστης τα παιχνίδια το σχολείο τα φάρμακα . Σήμερα θα πάω στο σχολείο. Άλλες μας δείχνουν πρόσωπα (Μαρία.. Ο πατέρας μου λέει όμορφα παραμύθια. παιδί). άλλες μας δείχνουν ζώα (γάτες. γειτονιά. η Ιστορία. πατέρας. Στη γειτονιά μου υπάρχουν γάτες και σκύλοι. κ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. ζώα.λ. κατάσταση ή ιδιότητα) . όπως :ο ύπνος. σκύλοι). Αυτές οι λέξεις λέγονται ουσιαστικά. ενώ άλλες μας δείχνουν πράγματα (τοίχος. Παρατηρείστε προσεχτικά τις υπογραμμισμένες λέξεις. ή πράγματα (αλλά και καταστάσεις ή γενικές έννοιες. Η μητέρα και το παιδί πήγαν βόλτα. σχολείο. Ο τοίχος είναι βαμμένος άσπρος.

. .. ……….. ……… .. . Να γράψεις δίπλα στο αρσενικό το αντίστοιχο θηλυκό : ο δάσκαλος ο γιατρός ο φίλος ο μαθητής ο γάτος ο κύριος ο αδερφός ο νέος ο αστυνομικός η δασκ…….. ……… . …………. … ………… .. ……………. . ………… .. ……… ..16 3.

Πεντηκοστή. Πάσχα. Εθνική Τράπεζα. Π. Π. Η αγαπημένη μου γιορτή είναι το Πάσχα . Καπετάν-Νικόλας (όνομα βάρκας ). κατάσταση ή ιδιότητα (π. γεωγραφικών περιοχών. Ακρόπολη. Π.χ. Ό. Π. Οδύσσεια. Κατερίνη. Βασίλης. καθώς επίσης και τα ουσιαστικά που σημαίνουν πράξη (ενέργεια).χ. Ο Αζόρ είναι ο σκύλος μου.χ. Ιανουάριος. Π. 3. Π. Αζόρ. Τα ονόματα μηνών και ημερών της εβδομάδας.υπονοεί όλα τα παιδιά (κοινό ουσιαστικό). κ.Τα ονόματα ανθρώπων. Κάθε Δευτέρα έχω μάθημα Γαλλικών.τι έχει σχέση με το Θεό. μάθημα . τρέξιμο. ορισμένο. κ. Κυριακή. μήνας.).χ. Π. Χριστός. ζώο ή πράγμα. Τούτος ο μήνας είναι ο Οκτώβριος . 2. ενώ το δεύτερο –Μιχάλης– εννοεί ένα συγκεκριμένο. 5. έργων τέχνης. παιδί. Ιδρύματα. Ελλάδα. 7. το Μιχάλη (κύριο ουσιαστικό). πόλεων. Τζιοκόντα. Γερμανοί. Τρίκαλα. Θερμαϊκός. Παντοδύναμος. Πάσχα. Π. χ. Μιχάλης. Να θυμάσαι ότι τα κύρια ονόματα αρχίζουν πάντα με κεφαλαίο γράμμα και πως δεν έχουν πληθυντικό.χ. κ. Η Κατερίνη είναι μια πόλη . ζώων ή πραγμάτων. Οι εορτές. Γενικό Νοσοκομείο . 6. Γαλλικά. ζώα ή πράγματα του ίδιου είδους ( π.χ. πρόσωπο.α. Συμπερασματικά : Κύρια ουσιαστικά ή κύρια ονόματα: είναι τα ουσιαστικά που φανερώνουν ή σημαίνουν το καθένα ένα συγκεκριμένο. . Μιχάλης. Το πρώτο ουσιαστικό -παιδί. Π.α . πόλη.χ. Τα ονόματα μνημείων. Οκτώβριος. Οι άθλιοι.α. Τα Μαθηματικά μου. Τα ονόματα έργων λογοτεχνίας. Για παράδειγμα στην πρώτη από αυτές τις προτάσεις επισημαίνονται οι λέξεις: παιδί. 8. Ποιες όμως λέξεις αρχίζουν πάντα με κεφαλαίο : 1. σκύλος. Στις φράσεις που είδαμε πιο πάνω παρατηρούμε ότι υπάρχουν από ένα υπογραμμισμένο ζευγάρι ουσιαστικών.17 Μάθημα 9ο Κύρια και κοινά ουσιαστικά ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ :Αυτό το παιδί είναι ο Μιχάλης .χ.χ. γιορτή. Τα ονόματα χωρών. Αζόρ.χ. 4. τίτλοι βιβλίων. Κοινά ουσιαστικά ή ονόματα: είναι τα ουσιαστικά που σημαίνουν όλα τα πρόσωπα.). εθνών . ύπνος. ομορφιά.

Εμπορική Τράπεζα. Χριστός. κ. Καλλιόπη. Κυριακή. χριστιανός. Παρθενώνας. κατάσταση ή ιδιότητα. Γιάννινα. Αυστραλία. Χριστούγεννα. “Ένα παιδί μετράει τ’ άστρα”. πόλεις. Αξίζει να αναφέρουμε ότι τα κύρια ονόματα δεν έχουν πληθυντικό. Εξοχότατος. Παγασητικός κόλπος. ζώο ή πράγμα. “Η Γλώσσα μου”. περιοχές Μνημεία Μήνες-μέρες Σχετικά με τη Θρησκεία Τίτλοι βιβλίωνλογοτεχνικά έργα Ιδρύματα Τιμητικοί τίτλοι εορτές ☺☼☻ Μάθημα 10ο .χ. Αυτού Μεγαλειότητα. κ. Ντικ. Λαμπρή. Θεία Λειτουργία. Μακαριότατος. Αφηρημένα είναι τα ουσιαστικά που φανερώνουν ενέργεια. Χριστός. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Ένας άλλος διαχωρισμός που γίνεται στα ουσιαστικά είναι τα συγκεκριμένα και τα αφηρημένα.α. ομηρικά έπη. Οι τιμητικοί τίτλοι. Συγκεκριμένα είναι τα κοινά ονόματα που φανερώνουν πρόσωπο. Πέμπτη.χ.18 9. Εθνικό Μουσείο. γερμανικός μύθος. ΑΣΚΗΣΗ Χώρισε κατά κατηγορία τα κύρια ονόματα : (Εξοχότατε. Οι παραγόμενες λέξεις από κύρια ονόματα δεν αρχίζουν με κεφαλαίο : Π. Θεοφάνια. Χώρες. Κέντρο Υγείας. Παναγία. “Εμείς και ο κόσμος”.α. Όλυμπος ) Ονόματα ανθρώπων. “Λήμνος”(πλοίο). Μάρτιος. Π. Μαντείο. Υπουργείο Παιδείας.

η συλλαβή <<ρα>> ονομάζεται λήγουσα. (ρομ-φαί-α. απλά.χ. γιατί από κρ αρχίζει η λέξη <<κρέας>>. γιατί δεν υπάρχει λέξη από ρτ ) β) Δεν χωρίζονται και ακολουθούν το επόμενο φωνήεν όταν αρχίζει ελληνική λέξη απ’ αυτά. (κό-τα. ω). Αυτά τα ουσιαστικά λέγονται ανισοσύλλαβα. γιατί από πλ αρχίζει η λέξη πλοίο ) Β’ Ονομασία συλλαβών : Η συλλαβή που είναι στο τέλος της λέξης ονομάζεται λήγουσα. ο. Α’ Συλλαβές : κάθε λέξη αποτελείται από φωνές. συλλαβίζεται με το επόμενο φωνήεν. ι. Όταν μια λέξη τονίζεται στη λήγουσα λέγεται οξύτονη (κου-τί) . υ.19 Οι συλλαβές.ανισοσύλλαβα ουσιαστικά: Μερικά ουσιαστικά στον πληθυντικό παίρνουν μια συλλαβή παραπάνω. όπως για παράδειγμα η λέξη <<α-έ-ρας>>.λ. η <<τέ>> παραλήγουσα και η <<μη>> προπαραλήγουσα. Π. Γ’ Ο τονισμός. Όσα δεν παίρνουν παραπάνω συλλαβή λέγονται ισοσύλλαβα.(μά-κρος. που θα μας είναι γενικά χρήσιμα στα επόμενα μαθήματα. σχο-λεί-ο. πατά-τα. ονομασία των λέξεων ανάλογα με τον τόνο : Ο μοναδικός τόνος είναι η οξεία (΄) που δεν μπαίνει ποτέ (εκτός κάποιων περιπτώσεων που θα μάθουμε πιο κάτω ) σε μονοσύλλαβες λέξεις. κ. 2. Μόνο του ένα σύμφωνο δεν μπορεί να αποτελέσει συλλαβή. Πώς δηλαδή κάνουμε συλλαβισμό. ε. Νί-κος. γιατί δεν υπάρχει λέξη που ν’ αρχίζει από μφ.χ. όταν τονίζεται στην παραλήγουσα παροξύτονη (α-νά-σα) και όταν τονίζεται στην προπαραλήγουσα τότε προπαροξύτονη (θά-λασ-σα ) Δ’ Ισοσύλλαβα. κάρ-τα. η αμέσως προηγούμενη παραλήγουσα και η πριν απ’ αυτές ονομάζεται προπαραλήγουσα. Όταν υπάρχουν περισσότερα σύμφωνα μαζί (2 ή 3) : α) Χωρίζονται όταν δεν αρχίζει ελληνική λέξη από αυτά τα σύμφωνα ή έστω από τα δύο πρώτα. οι πτώσεις Πριν προχωρήσουμε στην κλίση των ουσιαστικών καλό είναι να αναφέρουμε μερικά σημαντικά στοιχεία. Όταν υπάρχει ένα σύμφωνο ανάμεσα σε φωνήεντα ή στην αρχή μιας λέξης. κύ-μα → κύ-μα-τα. α-να-σα ). . Π. Για παράδειγμα στη λέξη <<μη-τέ-ρα >>.τ. Πώς όμως χωρίζουμε τις συλλαβές. η. ο τονισμός. πατέ-ρας →πα-τε-ρά-δες. Η κάθε φωνούλα αποτελεί μια συλλαβή και πρέπει να έχει τουλάχιστο ένα φωνήεν (α. 1.

όμορφος. ονομάζονται πτώσεις. του ψαρά.>>. νόημα. πέρασμα.>>. φιτίλι. την αυλή. σαύρα.>>. άνθρωπος. σπηλιά. αστραπή. αετός. Φώτης. αναπτήρας. 2. 3.} ΑΤΟΝΕΣ ΟΞΥΤΟΝΕΣ ΠΑΡΟΞΥΤΟΝΕΣ ΠΡΟΠΑΡΟΞΥΤΟΝΕΣ 3. 4. φωτιά. που. κεραυνός. ο γείτονας. για. προπαροξύτονες και άτονες: ο. Σάββατο. Π. Να χωρίσεις τις λέξεις σε οξύτονες. ε φίλε ! ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. κότα αυγό.} 2. μια. αεράτος. παραμύθι. Γιώργο! ε μητέρα !. φίλημα. :τον Ανδρέα.Από τον ενικό στον πληθυντικό : ανισοσύλλαβα ο πατέρας οι πατ………. πάρκο. μέλισσα.χ. του κουτιού. γεωργός. . Να συλλαβίσετε τις λέξεις: {κανάτα.χ. Ονομαστική: Τα ουσιαστικά γράφονται σ’ αυτήν την πτώση όταν απαντούν στην ερώτηση <<ποιος. εχθρός. άσχημος. αλλά και σε άλλα κλιτά. η αδερφή.χ.20 Ε’ Οι πτώσεις : Είχαμε πει σε προηγούμενο μάθημα ότι ορισμένες λέξεις λέγονται κλιτές επειδή συναντιούνται σε διαφορετικούς τύπους. Μιχάλης. νεύμα. Κλητική : Όταν φωνάζουμε ή καλούμε το ουσιαστικό. παροξύτονες. της μαμάς. δαχτυλίδι. του. Ελλάδα. γιορτή.χ. πως. Γενική: Όταν το ουσιαστικό απαντά στην ερώτηση <<τίνος. το παιδί. Αιτιατική: Όταν το ουσιαστικό απαντά στην ερώτηση <<ποιον. Π. αίσχος. άνεση. Π. το αγόρι. κόψιμο. Αυτοί οι διαφορετικοί τύποι στα ουσιαστικά. Π. Αυτές είναι : 1.

. …………… . . …………… . …………… .... Ονόμασε τις συλλαβές κάθε λέξης : Α΄ πα-τά-τα : πα= προπαραλήγουσα. .στή-ρι : . …………… . τά =……. 4.. …………….. . Β ΄ μέ-λισ-σα : Γ΄ φρύ-δι : Δ΄ γκο. ……………. …………… . …………….21 ο γαλατάς ο μπακάλης ο μανάβης το κύμα η γιαγιά ισοσύλλαβα ο φίλος το αυγό η μάνα το παιδί ο αδερφός ο Έλληνας .... …………….φρέ-τα : Ε΄ σβη. ……………. ……………. ... .

γεί-το-νας –γει-τό-νων. ο μήνας. 3. 2. ξιφίας. Άλλωστε αρσενικό ισοσύλλαβο σε –ας οξύτονο δεν υπάρχει.α. κ.λο-χι-ών. κηφήνας. καρχαρίας.Σαν το «γείτονας» κλίνονται : ήρωας. αδένας.χ.22 Μάθημα 11ο Αρσενικά σε -ας ισοσύλλαβα ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ :Το κρύο είναι ανυπόφορο το χειμώνα. ο λοχί… ο πίνακ… . λο-χί-ας. χιτώνας. λοχίας. Σαν το «μήνας» κλίνονται : ταμίας. κήρυκας. πυρήνας. Συμπλήρωσε τις καταλήξεις που λείπουν : ο πυρήν…. γείτονας). ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.χειμώνα . ( ο χειμώνας.γείτονες Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Σημειώσεις : 1. λειμώνας. κόρακας.χειμώνες .γείτονα ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ οι χειμώνες οι μήνες οι γείτονες των χειμώνων των μηνών των γειτόνων τους χειμώνες τους μήνες τους γείτονες . κ. κινητήρας. κ. Βλέπουμε μερικά αρσενικά που τελειώνουν σε –ας και είναι ισοσύλλαβα. ξενώνας. φύ-λα-καςφυ-λά-κων . Ο πρώτος μήνας του χρόνου είναι ο Γενάρης. ο γείτονας) Βλέπουμε ότι τονίζονται στην παραλήγουσα ή στην προπαραλήγουσα.μήνες . Ο τόνος κατεβαίνει μια συλλαβή στις περιπτώσεις 1 και 2 (μήνας.α. Ας δούμε πώς κλίνονται: ΕΝΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ o χειμώνας ο μήνας ο γείτονας του χειμώνα του μήνα του γείτονα το χειμώνα το μήνα το γείτονα . κυκλώνας. κρατήρας. Το σπίτι αγοράστηκε από το γείτονα. παγετώνας. Π. αμπελώνας. επαγγελματίας. Πρέπει να προσέξουμε τον τονισμό της γενικής πληθυντικού.μήνα . ταραξίας.α. Σαν το «χειμώνας» κλίνονται : ελαιώνας. φύλακας.

. οι λοχί… των λοχι… τους λοχί… του πίνακ… τον πίνακ… οι πίνακ… των πινάκ… τους πίνακ… 2.. το λοχί... Γράψε τα ουσιαστικά στη γενική του πληθυντικού : ο παγετώνας --ο χιτώνας --ο επαγγελματίας --ο κόρακας --ο ήρωας --ο κηφήνας ο ξιφίας ο κήρυκας ο πίδακας ο ταμίας ----------- 3. γ… Πληθ….23 του πυρήν… τον πυρήν… οι πυρήν… των πυρήν… τους πυρήν… του λοχί. ο κινητήρας (πτώσεις) Ενικός αριθμός ονομ. Κλίνε τα αρσενικά :ο ήρωας .

γιακάς.α. Οι γαλατάδες περνούσαν παλιά κάθε πρωί. Τα αρσενικά αυτής της κατηγορίας ανεβάζουν τον τόνο στον πληθυντικό (γίνονται παροξύτονα ) π. 2. σαματάς. . ο μπαμπάς. ο λεκές..24 Μάθημα 12ο Αρσενικά σε -άς ανισοσύλλαβα και αρσενικά σε -ες ανισοσύλλαβα ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ : Ο καφές είναι καυτός. μπαμπάς.κεφτέδες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:1. βοριάς. νοτιάς. κα-φές – κα-φέ-δες. παπάς. παν-σέδες . Σαν το «κεφτές» κλίνονται: πανσές.κεφτέ Πληθυντικός αριθμός οι γαλατάδες οι κεφτέδες των γαλατάδων των κεφτέδων τους γαλατάδες τους κεφτέδες -. Ο κυρ-Ανδρέας είναι θείος του ψαρά. Α) ράσο-παπάς…τα ράσα των παπάδων Β) μαξιλάρι-καναπές………. παν-σές. χαλβάς. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.κε-φτέ-δες. Σαν το «γαλατάς» κλίνονται: αμαξάς. Παρατηρούμε τις υπογραμμισμένες λέξεις.γαλατά -. γα-λα-τάς – γα-λα-τά-δες. τενεκές. καναπές. Μου αρέσουν οι κεφτέδες με σάλτσα.α.χ. Κλίνε στο τετράδιο σου στον πληθυντικό τα ουσιαστικά: ο νοτιάς. λεκές. Δ) βάρκα-ψαράς………………… Ε) χρώμα-μενεξές…………………. καφές. ψαράς. κ. μενεξές. ψα-ράς – ψα-ρά-δες. Όλες είναι αρσενικά ουσιαστικά και έχουν μια συλλαβή παραπάνω στον πληθυντικό (ανισοσύλλαβα): κε-φτές . ……………………… Γ) λεκές-γιακάς………………………………. παράς. 2. μπουφές. Σχηματίζω φράσεις με τα ζεύγη των ουσιαστικών στον πληθυντικό.γαλατάδες -. κ. Ας δούμε την κλίση τους : Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική Γενική Αιτιατική κλητική Ενικός αριθμός ο γαλατάς ο κεφτές του γαλατά του κεφτέ το γαλατά τον κεφτέ -.

25

Μάθημα 13ο Αρσενικά σε - ος
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ : Ο Πέτρος είναι αδερφός μου. Οι δρόμοι στις πόλεις είναι πλατιοί. Η ηχώ λέγεται και αντίλαλος. Άκουσα τη φωνή του δασκάλου μου. Από τη Λάρισα περνά ο Πηνειός ποταμός. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι αρσενικά ουσιαστικά που τελειώνουν σε –ος. Άλλα απ’ αυτά είναι οξύτονα (ο ποταμός), άλλα παροξύτονα (ο δρόμος) και άλλα προπαροξύτονα (ο δάσκαλος ). Ακολουθεί η κλίση τους: Ενικός αριθμός Ονομ. Γενικη Αιτιατ. Κλητ.
ο ποταμός του ποταμού τον ποταμό - ποταμέ ο δρόμος του δρόμου το δρόμο - δρόμε οι δρόμοι των δρόμων τους δρόμους - δρόμοι ο αντίλαλος του αντίλαλου τον αντίλαλο - αντίλαλε οι αντίλαλοι των αντίλαλων τους αντίλαλους - αντίλαλοι ο δάσκαλος του δασκάλου το δάσκαλο - δάσκαλε οι δάσκαλοι των δασκάλων τους δασκάλους - δάσκαλοι

Πληθυντικός αριθμός Ονομ. οι ποταμοί Γενικη των ποταμών Αιτιατ. τους Κλητ.
ποταμούς - ποταμοί

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1.Σαν το “ποταμός” κλίνονται :ο σκοπός, ο φρουρός, ο πεθερός, ο γιατρός, ο κυνηγός κ.α. Σαν το «δρόμος» κλίνονται : ο τόπος, ο φόβος, ο τόνος ,ο κήπος, ο σκύλος, ο λόφος, κ.α. Σαν το «αντίλαλος» :ο λαχανόκηπος, ο αυλόγυρος, ο ανεμόμυλος, κ.α. (συνήθως σύνθετες λέξεις ) Τέλος σαν το «δάσκαλος » κλίνονται :ο έμπορος, ο άνθρωπος, ο θόρυβος, κ.α. 2. Τα ουσιαστικά που κλίνονται σαν το «δάσκαλος » κατεβάζουν τον τόνο στη γενική του ενικού και του πληθυντικού, καθώς και στην αιτιατική πληθυντικού. 3.Κανένα αρσενικό σε –ος δεν είναι ανισοσύλλαβο. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.Γράψε τα ουσιαστικά στη γενική και των δυο αριθμών : Ο άνθρωπος ο σαλίγκαρος Ο ανεμόμυλος ο θόρυβος 2.Κλίνε στο τετράδιο σου : ο κυνηγός, ο τόνος, προσέχοντας το τελικό ν.

26

Μάθημα 14ο Αρσενικά σε –ης ισοσύλλαβα
ΕΝΔΕΙΚΤ. ΦΡΑΣΕΙΣ : Ο Μιχάλης είναι συμμαθητής μου. Ο Νίκος είναι καλός τεχνίτης. Ο Δημήτρης και ο Γρηγόρης είναι τεχνίτες. Ο έμπορος πήρε στο γραφείο του ένα λογιστή. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι ισοσύλλαβα αρσενικά σε –ης. Άλλα απ’ αυτά είναι οξύτονα (λογιστής, συμμαθητής) και άλλα παροξύτονα (τεχνίτης, Μιχάλης). Ακολουθεί ενδεικτικά η κλίση ορισμένων : Ενικός αριθμός Ονομαστική ο μαθητής ο τεχνίτης Γενική του μαθητή του τεχνίτη Αιτιατική το μαθητή τον τεχνίτη Κλητική - μαθητή - τεχνίτη Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι μαθητές οι τεχνίτες Γενική των μαθητών των τεχνιτών Αιτιατική τους μαθητές τους τεχνίτες Κλητική -μαθητές - τεχνίτες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ :1. Παρατηρούμε ότι τα παροξύτονα σε –ης κατεβάζουν τον τόνο στη γενική πληθυντικού . Π.χ. ο εργάτης- των εργατών. 2. Σαν το «μαθητής» κλίνονται : ο λογιστής, ο πωλητής, ο αγοραστής, κ.α. Σαν το «τεχνίτης» κλίνονται κατά κανόνα κύρια ονόματα: ο Δημήτρης, ο Μιχάλης, αλλά και κοινά αρσενικά: ο εργάτης, ο κτίστης, κ.α. 3.Μερικά αρσενικά σε –ης σχηματίζουν τον πληθυντικό με την κατάληξη –εις (ο μάντης – οι μάντεις, ο ευγενής – οι ευγενείς ) ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.Συμπλήρωσε καταλήξεις και τόνους : ο λογιστ…. οι λογιστ… ο εργατ… του λογιστ… των λογιστ… του εργατ… το λογιστ… τους λογιστ… τον εργατ… - λογιστ… - λογιστ… - εργατ…

οι εργατ… των εργατ… τους εργατ… - εργατ…

1. Γράψε τα αρσενικά στη γενική και στους δύο αριθμούς :

27

ενικός ο κτίστης ο πωλητής ο πολίτης ο αγοραστής ο νικητής ο συμμαθητής ο πολεμιστής ο Βασίλης ο φοιτητής ο μαχητής ο κλέφτης ο Γρηγόρης ο Αποστόλης ο Ηρακλής ο πολιορκητής ο αθλητής

πληθυντικός

Πρόσεχε στα κύρια ονόματα….δεν έχουν πληθυντικό.

ο δεσπότης.28 Μάθημα 15ο Αρσενικά σε . χιμπατζής. Τα ανισοσύλλαβα ουσιαστικά σε – ης είναι οξύτονα (καφετζής. μπρίκια. κ.παππούδες.εγγόνια.. Π. των παππούδων. Στην κατηγορία αυτή υπάγονται και ορισμένα αρσενικά σε – ους.παππού.α. κ.. μπακάλης. ο μπαλωματής. 2. Σαν το «καφετζής» κλίνονται: ο ταξιτζής. ο θεριστής – οι θεριστές και οι θεριστάδες.α. βαρκάρης→……………………. τον παππού. κ. ο παππούς. παππούλης→………. Φράσεις: Αυτά τα φλιτζάνια είναι του καφετζή. Η μητέρα πήγε στο μπακάλη. οι παππούδες. . ο δεσπότης –οι δεσπότες και οι δεσποτάδες. 3.βαρκάρηδες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ :1. τραγουδιστής→…….. ο χιμπατζής.καφετζήδες .φωνές.α.χ. Μερικά αρσενικά αυτής της κατηγορίας έχουν διπλούς πληθυντικούς.καφετζή . Σαν το «βαρκάρης» κλίνονται: ο μπακάλης. καφετζής→……………………. …………………………. Ο επίσκοπος της εκκλησίας λέγεται και δεσπότης. ο νοικοκύρης. κουπιά. ο τραγουδιστής – οι τραγουδιστές και οι τραγουδιστάδες. ο παππούλης.α. τους παππούδες.. Π. ο τραγουδιστής. . κ. ΑΣΚΗΣΗ Βάζω το δεύτερο ουσιαστικό στη γενική του πληθυντικού και σχηματίζω φράσεις: βελόνες. ο θεριστής. Στο ζωολογικό κήπο είδαμε τους καφετζήδες. .) Τα αρσενικά. μπαλωματής → οι βελόνες των μπαλωματήδων.βαρκάρη Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι καφετζήδες οι βαρκάρηδες Γενική των καφετζήδων ων βαρκάρηδων Αιτιατική τους καφετζήδες τους βαρκάρηδες Κλητική .χ. λοιπόν. φρούτα. αυτής της κατηγορίας κλίνονται έτσι : Ενικός αριθμός Ονομαστική ο καφετζής ο βαρκάρης Γενική του καφετζή του βαρκάρη Αιτιατική τον καφετζή ο βαρκάρη Κλητική . κ. του παππού.ης ανισοσύλλαβα Ενδ.. Φώναξέ μου τον παππού. ) ή παροξύτονα (δεσπότης.α. ο μανάβης. μανάβης→……………………….

ο διανομέας. Αιτ. Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ενικός αριθμός ο συγγραφέας του συγγραφέα το συγγραφέα .συγγραφείς Σαν το «συγγραφέας» κλίνονται : ο δεκανέας.29 Μάθημα 16ο Αρσενικά σε – έας ( αρχαιόκλιτα ) Ο αξιωματικός φώναξε τους λοχίες και τους δεκανείς. Στο ταχυδρομείο υπάρχει ένας γραφέας και δυο διανομείς. Από το επόμενο κεφάλαιο αρχίζουμε να εξετάζουμε τα θηλυκά γι’ αυτό καλό θα ήταν να γίνει μια επανάληψη στα αρσενικά (Μαθ. π. κ.συγγραφέα Πληθυντικός αριθμός οι συγγραφείς των συγγραφέων τους συγγραφείς . ο γραφέας. ο ιερεύς – οι ιερείς. Εν……… Ονομ. Ο Χριστός ήταν αυστηρός με τους γραμματείς και φαρισαίους. ΑΣΚΗΣΗ Κλίνε το αρσενικό : «ο δρομέας». Κλητ. ο δρομέας. αυτά που είναι στον πληθυντικό έχουν την ασυνήθιστη κατάληξη –εις που προέρχεται από τα αρχαία ελληνικά. Γεν. ο γραμματέας. Οι κομμωτές και οι κουρείς φροντίζουν τα μαλλιά.α. .χ. ο γραμματεύς – οι γραμματείς. Παρατηρούμε ότι από τα υπογραμμισμένα αρσενικά. 11ο16ο ) Πληθ…………. ο κουρέας.

α. η καστανιά ……… . η μαμά …………… η θεία ………………… η δουλειά ………………… η αχλαδιά ……………….η νταντά. Όλες οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι θηλυκά σε –α οξύτονα.κυράδες. Η καρδιά νου χτύπησε δυνατά όταν είδα τη γιαγιά. η πεθερά.μηλιές . η κυρά …………… η λεμονιά ………………. Το ωράριο της δουλειάς του πατέρα μου είναι συνεχόμενο.μηλιά . Ενικός αριθμός Ονομαστική η μηλιά η γιαγιά Γενική της μηλιάς της γιαγιάς Αιτιατική τη μηλιά τη γιαγιά κλητική .γιαγιάδες Σαν το «μηλιά» κλίνονται :η αχλαδιά..) ΑΣΚΗΣΗ Γράψε τα παρακάτω θηλυκά στη γενική πληθυντικού : η ομορφιά …………….α. η φωλιά. κυρές. Σαν το «γιαγιά» κλίνονται μερικά θηλυκά που έχουν διπλό πληθυντικό (κυρά.. η δουλειά.30 Μάθημα 17ο Θηλυκά σε –α (οξύτονα) Στον κήπο μου έχουμε τρεις αχλαδιές και μια μηλιά. κ. η Αποκριά ……………….γιαγιά Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι μηλιές οι γιαγιάδες Γενική των μηλιών των γιαγιάδων Αιτιατική τις μηλιές τις γιαγιάδες κλητική . η χαρά. Η κλίση τους. Απ’ αυτές άλλες είναι ισοσύλλαβες (αχλαδιά) και άλλες ανισοσύλλαβες (γιαγιά). η χαρά ……………. η ομορφιά. κ. η ξενιτιά.

ρίζα κέρατα. Σαν το «εφημερίδα» κλίνονται: ελπίδα. κ. δίψα. γοργόνα → τα τριχίδια των ριζών → → → → → → . πατάτα.χ. Να αναφερθεί επίσης ότι τα θηλυκά της πρώτης κατηγορίας κατεβάζουν τον τόνο στη λήγουσα στη γενική πληθυντικού. γυναίκα. χώρα.ρίζες . θυγατέρα κεραίες. κ.εφημερίδες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: Σαν το «ρίζα» κλίνονται: ημέρα.31 Μάθημα 18ο Θηλυκά σε -α παροξύτονα (ισοσύλλαβα) ENΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ : Τι ώρα έχεις . ασπίδα. Η Μαρία είναι θυγατέρα του Λάμπη. πείνα. Π.εφημερίδα Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι ρίζες οι εφημερίδες Γενική των ριζών των εφημερίδων Αιτιατική τις ρίζες τις εφημερίδες Κλητική . ρι-ζών. ρί-ζα. ώρα. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. γοργόνα. πλατεία. γίδα. γλώσσα. Από τα σταφύλια βγαίνει η σταφίδα. Οι ώρες της ημέρας είναι εικοσιτέσσερις . γαρίδα. σταφίδα. ώρα γονείς. Σχημάτισε φράσεις με τα ζευγάρια των ουσιαστικών στον πληθυντικό όπως στο παράδειγμα : τριχίδια. πατρίδα.α.α. Τα υπογραμμισμένα θηλυκά ουσιαστικά είναι παροξύτονα σε –α και η κλίση τους δεν παρουσιάζει δυσκολίες : Ενικός αριθμός Ονομαστική η ρίζα η εφημερίδα Γενική της ρίζας της εφημερίδας Αιτιατική τη ρίζα την εφημερίδα Κλητική . χώρα λεπτά.ρίζα . θυγατέρα. γαρίδα ουρές. μερίδα. γίδα πόλεις.

Ενικός αριθμός Ονομαστ. Συμπλήρωσε τις καταλήξεις τους τόνους και τα άρθρα που λείπουν : . γοργον… … γοργον… … γοργον… ... η γίδα. γυναικ.. … γυναικ… . .32 φουστάνια. .. εβδομάδα → 2.γοργον… 3. … γυναικ.γυναικ.ημερ..γυναικ… .. γοργον… … γοργον… … γοργον… .γοργον… . .. η ασπίδα η θυγατέρα η γίδα η πλατεία Πλ.. γυναίκ.... γυναικ.. .ημέρ… …ημερ… … ημερ… … ημερ… .. η πλατεία.. η θυγατέρα.. γυναίκα → ημέρα. ημερ… … ημερ… … ημερ… .Να κλιθούν : η ασπίδα. . γυναικ… .

λ. κ. η μάγισσα. κ.διώρυγες . των ………………. Η φόρμα είναι της μαθήτριας. ……………………. …………………….π. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι προπαροξύτονα θηλυκά σε – α : (θά-λασ-σα. . 2. κ.. Τις κυψέλες κατοικούν οι μέλισσες. Δες την υπογράμμιση. …………………….. Πέρασα απ’ τη διώρυγα της Κορίνθου. ……………………. η πριγκίπισσα..α. Να πώς κλίνονται : Ενικός αριθμός Ονομαστική Η διώρυγα η μέλισσα Γενική της διώρυγας της μέλισσας Αιτιατική τη διώρυγα τη μέλισσα Κλητική . ……………………. ……………………. Σαν το «η διώρυγα» κλίνονται: η όρνιθα.). Τα θηλυκά της πρώτης κατηγορίας κατεβάζουν στη γενική πληθυντικού τον τόνο κατά μια συλλαβή. η μαθήτρια.. η πέρδικα. Η κότα λέγεται και όρνιθα.. Όλα τα θηλυκά αυτής της κατηγορίας είναι ισοσύλλαβα. …………………….33 Μάθημα 19ο Θηλυκά σε –α προπαροξύτονα ( ισοσύλλαβα) ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Η θάλασσα είναι αγριεμένη. ……………………. η ικανότητα. ……………………. Σαν το «η μέλισσα» κλίνονται : η θάλασσα.. …………………….α. η βασίλισσα. 3. ΑΣΚΗΣΗ Συμπλήρωσε τη γενική ενικού και πληθυντικού : η πέρδικα η ικανότητα η πριγκίπισσα η μάγισσα η βασίλισσα η θάλασσα η μαθήτρια της π……………. ……………………. μέ-λισ-σα. μα-θή-τρι-α. …………………….. η ποιότητα.μέλισσα Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι διώρυγες οι μέλισσες Γενική των διωρύγων των μελισσών Αιτιατική τις διώρυγες τις μέλισσες Κλητική .διώρυγα . δηλαδή στην παραλήγουσα.μέλισσες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:1.

ακτή.Συμπλήρωσε τις καταλήξεις και τους τόνους : η γιορ…. ζωή. τύχη.. βρύση.. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Από τα θηλυκά σε –η που υπογραμμίσαμε άλλα είναι οξύτονα (βροχή. τιμή.. Σαν το «μάχη» κλίνονται: λύπη. τη μυτ… . Ήπια νερό απ’ την πηγή. τις γιορ….μάχες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ :1.α. Τα θηλυκά αυτής της κατηγορίας κατεβάζουν τον τόνο στη λήγουσα. Διάλεξε ένα λαχείο στην τύχη. της γιορ…. Σαν το «βροχή» κλίνονται: πηγή. . οι γιορ… των γιορ. πηγή) και άλλα παροξύτονα (τύχη.μυτ… οι μυτ… των μυτ… τις μυτ… .βροχή .βροχές .τυχ… οι τυχ… των τυχ… τις τυχ… . η μυτ. βλάβη.α.τυχ… . ψυχή...γιορ….μάχη Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι βροχές οι μάχες Γενική των βροχών των μαχών Αιτιατική τις βροχές τις μάχες Κλητική . κ. τη γιορ… . γιορτή.34 Μάθημα 20ο Θηλυκά σε –η (οξύτονα και παροξύτονα ) ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Και ξαφνικά η βροχή δυνάμωσε. νίκη. Ας δούμε πώς κλίνονται: Ενικός αριθμός Ονομαστική η βροχή η μάχη Γενική της βροχής της μάχης Αιτιατική τη βροχή τη μάχη Κλητική . όταν τα συναντούμε στη γενική πληθυντικού. 2..γιορ…. της μυτ. Η Ελλάδα έχει πολλά χιλιόμετρα ακτών.μυτ… η τυχ… της τυχ… την τυχ… . Ο Μέγας Αλέξανδρος κέρδισε πολλές μάχες. κ. μάχη).

η τύχη . μάχη διάρκεια. βροχή → → → → → → → 3. . βρύση λόγοι. βλάβη αποτελέσματα.35 2.Κανε φράσεις τα ζεύγη των λέξεων με το δεύτερο θηλυκό στη γενική πληθυντικού: νερά. Κάνε από δυο φράσεις με τα παρακάτω θηλυκά στη γενική του πληθυντικού: πηγή: βλάβη: 4. γιορτή σωλήνες. πηγή άμμος. ακτή χοροί. κλίνε μόνος σου τα θηλυκά: η ζωή.

Φράσεις: «Είχα κουραστεί τόσο.α. γι’ αυτό ονομάζονται αρχαιόκλιτα. η θέληση. δυνάμεως). ει-σό-δων. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι θηλυκά που τελειώνουν σε –η (δύναμη. Τελικά πήρα την απόφαση. διαγώνιος ) και έχουν ορισμένες ιδιορρυθμίες στην κλίση τους. η σκέψη της σκέψης τη σκέψη .είσοδε Πληθυντικός αριθμός οι είσοδες τις είσοδες . η διαγώνιος. Γεν. κ. Κλητ. η όρεξη.σκέψη οι σκέψεις των σκέψεων τις σκέψεις . 3.(εί-σο-δος. η αφαίρεση. η πρόσθεση. Επειδή συναντάμε στον πληθυντικό . 4.δυνάμεις της δυνάμεως η είσοδος της εισόδου την είσοδο . ει-σό-δου. η επίσκεψη. η άνοδος. Οι πόρτες έγραφαν : ΕΙΣΟΔΟΣ και ΕΞΟΔΟΣ. η κλίση. η λεωφόρος κ. η πρόθεση.αλλά και στη γενική ενικού τύπους κλίσης που προέρχονται απ’ τα αρχαία ελληνικά. η πράξη. Σαν το «δύναμη» κλίνονται: η απόφαση. η λύση. Κλητ. Ας δούμε την κλίση τους : Ενικός αριθμός Ονομ. Γεν. σκέ-ψε-ως . Τα προπαροξύτονα σε – ος του σημερινού μαθήματος επίσης κατεβάζουν τον τόνο στη γενική και των δύο αριθμών αλλά και στην αιτιατική πληθυντικού.είσοδο οι είσοδοι των εισόδων τις εισόδους . Αιτ. Το τετράγωνο χωρίζεται σε δύο ίσα τρίγωνα με τη διαγώνιο. 2. που ένοιωθα χωρίς δυνάμεις.δύναμη οι δυνάμεις των δυνάμεων τις δυνάμεις .36 Μάθημα 21ο Θηλυκά σε –η και –ος αρχαιόκλιτα Ενδ. η πρόοδος.σκέψεις της σκέψεως η δύναμη της δύναμης τη δύναμη . Ονομ.είσοδοι . Όπως το «σκέψη» κλίνονται: η χρήση. η κιβωτός. ενώ τα αρχαιόκλιτα θηλυκά της πρώτης κατηγορίας (σκέψη) ανεβάζουν τον τόνο κατά μια συλλαβή στη γενική (σκέ-ψη. η πίστη. Σου λείπει η θέληση να τι κάνεις. η σύνταξη. κατεβάζουν τον τόνο κατά μια συλλαβή στον πληθυντικό και στους δεύτερους τύπους (δυνάμεις. σκέ-ψε-ων).α. 5.είσοδες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. αλλά και : η οδός.α. Αιτ. η έξοδος. κ. η είδηση. μετά από πολλές σκέψεις. Τα θηλυκά της δεύτερης κατηγορίας (δύναμη). Σαν το «είσοδος» κλίνονται: η περίοδος. απόφαση ) ή σε –ος (είσοδος. η λέξη. ει-σό-δους) ΑΣΚΗΣΕΙΣ .

37 1. Να γράψεις τα παρακάτω θηλυκά στην αιτιατική και τη γενική ενικού : γενική Α’ ΤΎΠΟΣ Β’ ΤΥΠΟΣ η λύση η χρήση η έξοδος η Κάρπαθος η Τήνος η κιβωτός η πίστη η θέληση η διχοτόμος η πρόοδος η πάροδος η πίστη η κλίση η απόφαση η πρόσθεση η αφαίρεση 2.Κλίνω τα θηλυκά <η περίοδος > και < η λέξη> αιτιατική .

Πληθυντ…… . Από τα υπογραμμισμένα θηλυκά. 5. κ. η Λητώ. ΑΣΚΗΣΗ Να κλίνεις τα θηλυκά: η μυλωνού. Σαν το «αλεπού» κλίνονται: η φουφού. Στα βουνά υπάρχουν πολλές αλεπούδες.α. η μαϊμού. άλλα τελειώνουν σε –ω (όλα κύρια ονόματα) και άλλα σε –ού (αλεπού. η μυλωνού.38 Μάθημα 22ο Θηλυκά σε -ω και . Ακολουθεί η κλίση τους. Ενικός αριθμός Ονομαστική η Φρόσω Γενική Αιτιατική κλητική η Ερατώ Ενικός αρ.Ερατώ την αλεπού . κ. η Λενιώ. η γλωσσού. η Δέσπω.ου Φώναξε τη Φρόσω και την Ερατώ. 4.. μαϊμού ). Ενικός ………. Σαν το «Φρόσω» κλίνονται: η Βάσω. 2.α. η αλεπού Πληθυντικός οι αλεπούδες της Φρόσως της Ερατώς της αλεπούς των αλεπούδων τη Φρόσω . Η Δέσπω είναι φίλη μου.αλεπούδες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1.α. Σαν το «Ερατώ» κλίνονται: η Αργυρώ. η φωνακλού και η Λητώ.αλεπού τις αλεπούδες .Φρόσω την Ερατώ . κ. 3. Τα θηλυκά σε –ου είναι ανισοσύλλαβα. η φωνακλού. Στο τσίρκο είδαμε πολλές μαϊμούδες. Τα θηλυκά σε –ω είναι πάντα κύρια ονόματα και δεν έχουν πληθυντικό.

κ. Τα ουδέτερα της δεύτερης κατήγορίας (παροξύτονα) κατεβάζουν τον τόνο στη γενική και των δύο αριθμών (πό-δι. Γεν. τα βράδια. Πώς όμως κλίνονται τα ουδέτερα. το λειρί.πανιά Ενικός αριθμός το λιμάνι το βράδυ του λιμανιού το λιμάνι το βράδυ . Αυτά είναι: βράδυ.). το μάτι. πανί. το τυρί. Παρατηρούμε βέβαια ότι όλες οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι ουδέτερα ουσιαστικά. το πανί του πανιού το πανί . Το αγόρι έτρωγε ψωμί. πόδι → χτυπήματα. Η τράτα είχε σηκωμένα τα πανιά. κ. εκτός από ορισμένα που γράφονται με υ (ύψιλον). Όμως απ’ αυτά το «βράδυ» στη γενική ενικού αλλά και στον πληθυντικό γράφεται με γιώτα (του βραδιού. δίχτυ. Όλα τα ουδέτερα σε –ι είναι ισοσύλλαβα. με τις δεύτερες λέξεις στη γενική πληθυντικού : νύχια. το ψωμί. το αυτί. Αιτ. Σαν το «πανί» κλίνονται: το παιδί.} ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. ψωμί). Ονομ. πο-διού. Κλητ. 2. το αγόρι.λιμάνια .α. Ονομ.Συμπλήρωσε στον προηγούμενο πίνακα την κλίση των δυο ουδετέρων. 2. οξύ. δάκρυ. και γράφονται με ι (γιώτα). λιμάνι). {Το «οξύ» κλίνεται διαφορετικά. σφυρί → .βράδυ Πληθυντικός αριθμός τα λιμάνια τα βράδια των λιμανιών τα λιμάνια . αγόρι.39 Μάθημα 23ο Τα ουδέτερα σε -ι ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ένα παιδί αγόρασε τετράδια. 4. το ψάρι.βράδια το τυρί του τυριού το τυρί τα τα τυριά - ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. Κλητ. στάχυ. Αιτ. Γεν. δόρυ. Όλα τελειώνουν σε –ι ενώ άλλα απ’ αυτά είναι οξύτονα (παιδί.λιμάνι . Σαν το “λιμάνι” κλίνονται: το πηγάδι. 3.Σχημάτισε φράσεις με τα παρακάτω ζευγάρια. το πόδι. το χέρι. κλπ. και άλλα παροξύτονα (καράβι. πο-διών). Σε λίγο το καράβι έφτασε στο λιμάνι.πανί τα πανιά των πανιών τα πανιά .α.

αγορ .ποδ… . κουτί θόρυβοι. στάχυ πανιά. Κλητική . Κλητική . παιδί μάζεμα.ποδ.40 μαντήλια. κορίτσι δάκτυλα. καράβι γαβγίσματα. χέρι κάσες. βαπόρι → → → → → → → → → → 3. Αιτιατική το αγορ… το ποδ.Συμπλήρωσε τις καταλήξεις και τους τόνους που λείπουν : Ενικός αριθμός Ονομαστική το αγορ… το ποδ… Γενική του αγορ… του ποδ. τυρί παπούτσια..αγορ… . σκυλί τυλίγματα. δίχτυ θέρισμα... Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική τα αγορ… τα ποδ… Γενική των αγορ… των ποδ… Αιτιατική τα αγορ… τα ποδ..

κ. Η κλίση τους είναι απλή : Ονομ. το βιβλίο. 4. το πρόβατο. το γραφείο.σύννεφα το άλογο του αλόγου το άλογο .Γράψε τα ουδέτερα στη γενική ενικού και πληθυντικού : (ονομαστική) το νερό το αυγό το μόριο το κάστανο (γενική ενικού) (γενική πληθυντικού) . το πεύκο. Αυτά τα ουδέτερα διατηρούν τον τόνο τους σε όλες τις πτώσεις. άλλα παροξύτονα (κάστρο. το κάστανο το λάστιχο. άλογο). το ιατρείο. το αυγό. Αυτά τα τελευταία κατεβάζουν τον τόνο. (Δες την υπογράμμιση στην κλίση του ουδετέρου «το άλογο». στη γενική ενικού και πληθυντικού.δέντρο . κ.α. Σαν το «σύννεφο» κλίνονται: το κάρβουνο. 2. το δικαστήριο.) ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Γεν.α. το φυτό. Τα υπογραμμισμένα ουδέτερα τελειώνουν σε –ο και είναι άλλα απ’ αυτά οξύτονα (βουνό. το σχολείο. το όργανο. το άτομο. Έφαγα πολύ φαγητό και αναγκάστηκα να πιω ανθρακούχο νερό. Γεν. Ανεβήκαμε προς το κάστρο καβάλα στ’ άλογα.41 Μάθημα 24ο Τα ουδέτερα σε -ο ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Τα βουνά έχουν πολλά δέντρα. φαγητό).σύννεφο Πληθυντικός αριθμός τα δέντρα τα σύννεφα των δέντρων των σύννεφων τα δέντρα τα σύννεφα . Αιτ. κ. Αιτ. το θέατρο. το νερό. 3. το μπακάλικο. Ονομ. Ο σκύλος άρπαξε γρήγορα το κόκαλο.άλογο τα άλογα των αλόγων τα άλογα . Στον ουρανό εμφανίστηκαν μερικά γκρίζα σύννεφα.βουνά Ενικός αριθμός το δέντρο το σύννεφο του δέντρου του σύννεφου το δέντρο το σύννεφο .Σαν το «βουνό» κλίνονται: το φαγητό.α. το χωριό.άλογα ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. Σαν το «δέντρο» κλίνονται: το θρανίο. ο βουνό του βουνού το βουνό . Κλητ.βουνό τα βουνά των βουνών τα βουνά .α.δέντρα . Κλητ. το μόριο. δέντρο) και άλλα προπαροξύτονα (κόκαλο. κ. Σαν το «άλογο» κλίνονται: το πρόσωπο.

από καστανιά φυτοπλαγκτόν πλαγκτόν από ……… βιβλιοθήκη θήκη για ……….42 το πεύκο το χωριό το φυτό το πρόβατο το μπακάλικο το δικαστήριο το σχολείο το θηρίο 2. ενικού καθαριστήριο γενική πληθυντικού καθαριστηρίων 3. βιβλιοπώλης πωλητής ……… Πευκοχώρι ……….Βρες τα παραγόμενα ουδέτερα από τα αντίστοιχα ρήματα και γράψε και τη γενική το πληθυντικού τους: ρήμα καθαρίζω δικάζω φροντίζω γυμνάζω σχεδιάζω εκπαιδεύω δοκιμάζω εργάζομαι πλένω διοικώ ουδέτερο ονομ... . Μαυροβούνι μαύρο ………. με ……. Χώρισε τις σύνθετες λέξεις όπως στο παράδειγμα : ξινόμηλο ξινό μήλο χαμόκλαδο ………… από χάμω (κάτω) καστανόφυλλο ……….

το μήκος. Το μπλουζάκι μου είναι μεγάλου μεγέθους.. το πλάτος. το πάχος. το μήκος.. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι ουδέτερα σε –ος . Το Αιγαίο πέλαγος είναι ελληνική θάλασσα. μεγεθος ). ………. = με-γέθη). 2. Η κλίση τους: Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ενικός αριθμός το βάρος το μέγεθος του βάρους του μεγέθους το βάρος το μέγεθος . ………. το μήκος … ……………. και κλητ. το πάθος . Αντίθετα τα προπαροξύτονα της δεύτερης κατηγορίας (με-γε-θος) κατεβάζουν τον τόνο στην παραλήγουσα στη γενική ενικού (με-γέ-θους) αλλά και στις τρεις από τις πτώσεις του πληθυντικού (ονομ. το λάθος . .α. το έδαφος … ……… το μέρος … ……………. Από τα ουδέτερα αυτά. Ο λύκος ξαναβγήκε στο δάσος.βάρη .. όλα όμως είναι ισοσύλλαβα. Σαν το «μέγεθος» κλίνονται: το πέλαγος.. Σαν το «βάρος» κλίνονται: το δάσος. το στέλεχος.μέγεθος Πληθυντικός αριθμός τα βάρη τα μεγέθη των βαρών των μεγεθών τα βάρη τα μεγέθη .43 Μάθημα 25ο Ουδέτερα σε -ος ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ο Γιώργος σηκώνει πολλά βάρη..γεν. Τα ουδέτερα της πρώτης κατηγορίας (βά-ρος) κατεβάζουν τον τόνο μόνο στη γενική πληθυντικού (βα-ρών). το έδαφος.. το βάθος. ενώ στη γενική πληθυντικού τον κατεβάζουν κατά δύο συλλαβές (με-γε-θών)! ΑΣΚΗΣΗ Από τον ενικό στη γενική πληθυντικού : το τείχος … ……. το τείχος (όχι ο τοίχος) κ. ...μεγέθη ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. βάρος) και άλλα προπαροξύτονα (πέλαγος.. άλλα είναι παροξύτονα (λύκος. Αυτό που πρέπει να προσεχθεί είναι η κατάληξη του πληθυντικού (-η). 3. κ.βάρος .α. το μάκρος.

. ……….44 το δάσος … ……… το στέλεχος … …………… το στήθος . .

βάψιμο Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική τα αίματα τα προβλήματα τα βαψίματα Γενική των αιμάτων των προβλημάτων των βαψιμάτων Αιτιατική τα αίματα τα προβλήματα τα βαψίματα Κλητική . Το φταίξιμο είναι δικό σου.βαψίματα ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:1. το χρήμα. Σαν το «πρόβλημα» κλίνονται: το άγαλμα. Το πρόβλημα το έλυσα στο διάλειμμα. το μάθημα. το σκύψιμο.α. βη-μά-των). το χρώμα.πρόβλημα . Τα ουδέτερα σε –μα κατεβάζουν τον τόνο μια συλλαβή στη γενική πληθυντικού (βή-μα-τα. φταίξιμο. το πλέξιμο. κ. το δέσιμο. το κύμα.α. Η προσφορά αίματος είναι απαραίτητη. Από τα υπογραμμισμένα ανισοσύλλαβα ουδέτερα άλλα τελειώνουν σε –μα και είναι είτε παροξύτονα (κύμα.αίματα . όπως βάψιμο. 2. Σαν το «αίμα» κλίνονται: το βήμα. δε-σί-μα-τος). το στοίχημα. Τα ουδέτερα και των τριών κατηγοριών που μάθαμε σήμερα είναι ανισοσύλλαβα που παίρνουν εκτός από τον πληθυντικό και στη γενική ενικού μια συλλαβή παραπάνω. κ. το βλήμα. το τρέξιμο. Το παλιό άγαλμα θέλει βάψιμο. Ας δούμε την κλίση τους : Ενικός αριθμός Ονομαστική το αίμα το πρόβλημα το βάψιμο Γενική του αίματος του προβλήματος του βαψίματος Αιτιατική το αίμα το πρόβλημα το βάψιμο Κλητική . είτε προπαροξύτονα (άγαλμα. το μπάλωμα.α.45 Μάθημα 26ο Ουδέτερα σε -μα και –σιμο (ανισοσύλλαβα ) ΕΝΔ.ψιμο). κ.α. ενώ τα ουδέτερα σε –σιμο κατεβάζουν τον τόνο στη γενική ενικού (δε-σι-μο. ΑΣΚΗΣΗ Γράψε τα ουδέτερα στη γενική ενικού και πληθυντικού: το άπλωμα το ψέμα το ντύσιμο το βήμα . το άπλωμα. ΦΡΑΣΕΙΣ: Tα κύματα χτυπούσαν άγρια τις ακτές. Το χρώμα του δέρματός μας το καλοκαίρι αλλάζει.αίμα . το ψέμα. αίμα). πρόβλημα) και άλλα σε –σίμο (-ξιμο. Σαν το «βάψιμο» κλίνονται: το ντύσιμο. το πλύσιμο. 3.προβλήματα .. κ. το γράψιμο.

καθήκον τα καθήκοντα των καθηκόντων τα καθήκοντα .καθήκοντα το φωνήεν του φωνήεντος το φωνήεν . το παρελθόν.. το σύμπαν.φωνήεν τα φωνήεντα των φωνηέντων τα φωνήεντα . το παν. των μηδενικών. 2.λ. Ας δούμε πώς κλίνονται : Ενικός αριθμός Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική το καθήκον του καθήκοντος το καθήκον .). ΑΣΚΗΣΗ Να κλίνεις τα ουδέτερα : «το ον». κ. .πάντα το μηδέν του μηδενός το μηδέν .α. το μέλλον. το μηδέν.46 Μάθημα 27ο Ιδιόκλιτα (αρχαιόκλιτα ) ουδέτερα Μερικά ουδέτερα δεν κλίνονται σύμφωνα με καμιά άλλη κατηγορία.παν τα πάντα των πάντων τα πάντα .τ. κ. Σαν το «καθήκον» κλίνονται: το ον. το σύμπαν». το φωνήεν.μηδέν Πληθυντικός αριθμός ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1.φωνήεντα το παν του παντός το παν . Στον πληθυντικό του ουδετέρου «μηδέν» χρησιμοποιούμε τον πληθυντικό του ουδετέρου «το μηδενικό» (τα μηδενικά. το παρόν. ενώ σαν το «παν»: το σύμπαν. Αυτά λέγονται ιδιόκλιτα και τέτοια είναι τα πιο κάτω : το καθήκον.α. κ.

ΑΣΚΗΣΗ Συμπλήρωσε καταλήξεις και τόνους: το περ__ του περ__ το περ__ περ__ τα των τα περ_ περ__ περ__ περ__ . 2) Τα ουδέτερα της πρώτης κατηγορίας κατεβάζουν τον τόνο στη γενική πληθυντικού.φώτα ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1) Τα ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας είναι ανισοσύλλαβα. -ως Τέτοια είναι: το κρέας.φως Πληθυντικός αριθμός τα κρέατα τα φώτα των κρεάτων των φώτων τα κρέατα τα φώτα .47 Μάθημα 28ο Ουδέτερα σε –ας. το φως.α.κρέας . το τέρας. το δέρας. το κέρας. κ. Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ενικός αριθμός το κρέας το φως του κρέατος του φωτός το κρέας το φως .κρέατα . το πέρας.

δηλαδή: Τι μέρος του λόγου είναι. χωρίς να ξέρουμε τι ακριβώς πρέπει να κάνουμε. του ουσιαστικού το παιδί. ενικού αριθμού.δόρυ Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική τα οξέα τα δόρατα Γενική των οξέων των δοράτων Αιτιατική τα οξέα τα δόρατα Κλητική .οξέα . όπως : αν είναι κύριο ή κοινό. το Γιάννη. κοινό. το γένος. περιληπτικό. δίχτυ. οξύ. Ας δούμε ένα παράδειγμα : Του παιδιού : είναι ουσιαστικό. τις φίλες: το Γιάννη : . βράδυ. αριθμός. ισοσύλλαβο.οξύ . δόρυ. Αναγνώριση είναι η λεπτομερής παρουσίαση των στοιχείων της λέξης.τ.δόρατα ΣΗΜΕΙΏΣΗ : Και τα δύο αυτά ουδέτερα ανήκουν στις εξαιρέσεις του γνωστού κανόνα : «τα ουδέτερα σε –ι γράφονται με γιώτα εκτός των : δάκρυ. Ας δούμε παραδειγματικά την κλίση δύο τέτοιων ουδετέρων : Ενικός αριθμός Ονομαστική το οξύ το δόρυ Γενική του οξέος του δόρατος Αιτιατική το οξύ το δόρυ Κλητική . πτώση ή και άλλα δευτερεύοντα στοιχεία . ΑΣΚΗΣΗ Να αναγνωρίσεις τις λέξεις : τις φίλες. κ. στάχυ. ισοσύλλαβο ή όχι. ουδέτερο . πτώσης γενικής. αν είναι υποκοριστικό.48 Μάθημα 29ο Ανώμαλα ουσιαστικά και Αναγνώριση ουσιαστικών Ουσιαστικά που δεν κλίνονται ομαλά λέγονται ανώμαλα.λ.» (Δες σχετικά το μάθημα 23 ) ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ή ΤΕΧΝΟΛΟΓΗΣΗ : Πολλές φορές μας έχει ζητηθεί να αναγνωρίσουμε το «τάδε» ουσιαστικό.

τραγουδιστ-ής. σοδειά. Εξαιρούνται: ο ηγεμόνας. Εξαιρούνται: η Λάρισα. 10. γιαγ-ιά. ευγνωμ-οσύνη. νησι-ώτης. η σάρισα (είδος ακοντίου). ο Στρυμόνας. πατρι-ώτης. αγ-ώνας. στρατιώτ-ης. ο συνωμότης. Τα αρσενικά που τελειώνουν σε –ώνας γράφονται με ω (ωμέγα). Τα αρσενικά που τελειώνουν σε –τηρας. εφημερ-ίδα. νιπ-τήρας. Τα αρσενικά σε –ης γράφονται με η (ήτα) σω-τήρας. Θε-ός. ο κανόνας. Β’ ΘΗΛΥΚΑ 6. καλ-οσύνη. ο ιππότης. παιδεύω → παιδεία. ελπ-ίδα. πριγκήπι-σσα. βρά-χος.49 Μάθημα 30ο Η ορθογραφία των καταλήξεων των ουσιαστικών Α’ αρσενικά 1. γράφονται με η (ήτα). Τα θηλυκά που τελειώνουν σε –η γράφονται με η (ήτα). ο δημότης. τύχ-η. ο τοξότης. Εξαιρούνται τα θηλυκά που προέρχονται από ρήματα σε –εύω: βασιλεύω→ βασιλεία. τυφ-ώνας. βραδ-ιά. κλη-τήρας. ναύαρχ-ος. δικαι-οσύνη. θάλα-σσα Τα θηλυκά που τελειώνουν σε –σσα γράφονται με δύο σ (σσ). παντρειά. μέλι-σσα. Τα αρσενικά ουσιαστικά που τελειώνουν σε –ος γράφονται με ο (όμικρον). δύναμ-η. Τα αρσενικά που τελειώνουν σε –ωτης γράφονται με ω (ωμέγα). 5. ανεμισ-τήρας. Τα θηλυκά που τελειώνουν σε –ιδα γράφονται με ι (γιώτα). 11. γαρ-ίδα. μαμ-ή. Ασπασ-ία. 8. . 7. 2. Ηπειρ-ώτης. ελαι-ώνας. νικητ-ής. ο κηδεμόνας. 9. 3. φωλ-ιά. κολακεύω → κολακεία. 4. δουλειά. ο Μακεδόνας. εργασ-ία. Τα θηλυκά που τελειώνουν σε –ιά (με τον τόνο στο «ά» ) γράφονται με ι (γιώτα). Νίκ-ος. Εξαιρούνται: ο αγρότης. Εξαιρούνται ουδέτερα που προέρχονται από ρήματα σε –ευω :γιατρειά. βασίλι-σσα. Εξαιρείται το «μάρτυρας». Τα θηλυκά που τελειώνουν σε –ία (με τόνο στο «ί») γράφονται με ι (γιώτα). υγρασ-ία.

15... παρατηρη-τήριο. ο αμπελ.νας η τύχ. Εξαιρείται : «το κτίριο» ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Τα ουδέτερα που τελειώνουν σε –τήρι γράφονται με η (ήτα) στην παραλήγουσα.της ο κλητ.. Κλητ. παιδ-ί.α το ψωμοτ... 13. γρασ-ίδι.ς το φύλλ. καρύδι. το οξύ. ταξ-ίδι. φρύδι.Να κλιθούν : το παιδί.. αγόρ-ι. Τα ουδέτερα που τελειώνουν σε –ι γράφονται με ι (γιώτα). η β. η φωτ. Τα ουδέτερα που στον πληθυντικό τελειώνουν σε –η γράφονται με η (ήτα).ς η δουλ…α τα λαθ. στρείδι... 16..χ. Αιτ. η Λαρ…σα ο πολεμιστ. η καλοσ. ανταλλακ-τήριο... γαλοτύρι.ν..ς ο φιλ. κρατη-τήριο.50 Τα θηλυκά που τελειώνουν σε –οσύνη γράφονται με ο (όμικρον) και υ (ύψιλον).σα ο καν. ψωμοτύρι.νας τα τειχ. ο αι.ρας ο τοιχ.της ο μαρτ. οξύ. Τα ουδέτερα που τελειώνουν σε -τήριο γράφονται με η (ήτα) στην προπαραλήγουσα. η απελπισ. ο ηγεμ. Εξαιρούνται : αντικλείδι. τυρ-ί.. Εξαιρούνται :βράδυ.. Τα ουδέτερα που τελειώνουν σε –ίδι γράφονται . δόρυ. Εξαιρούνται τα ουδέτερα που έχουν δεύτερο συνθετικό τη λέξη «τυρί». δάκρυ.. Γεν. μύδι. Ενικός αριθμός Ονομ.α η μαγείρ.νας ο συνωμ.νας το φιλ... πάθ-η.. δάσ-η. Πληθυντικός Ονομ. Π. Γ’ ΟΥΔΕΤΕΡΑ 12.ρ. χορτάρ-ι. με ι (γιώτα). πο-τήρι. τρεχαν-τήρι... 14... ο δημαρχ… η φυλ. το βράδυ. αριθμ . το δίχτυ.. μέρ-η. πατη-τήρι.. απ-ίδι..δα 2.ρας το τειχ. η σοδ…α το μυδ. κρεμμύδι..και στην παραλήγουσα.. στάχυ. Συμπλήρωσε γράμματα και τόνους : ο Νασ… ο Ηπειρ. δίχτυ.

Αιτ. . Κλητ.51 Γεν.

βαθύς). Το σπίτι που γεννήθηκα είναι το πρώτο ψηλό σπίτι στην είσοδο του χωριού. Οι υπογραμμισμένες λέξεις που αναφέρονται σε ουσιαστικά λέγονται επίθετα (μεγάλο. Τα επίθετα έχουν τρία γένη :αρσενικό. Στην τετράγωνη αυλή σώζονται ακόμα δυο γέρικα δέντρα και κάποιες σκόρπιες ρίζες από κείνες τις κατακόκκινες αρωματικές τριανταφυλλιές. θηλυκό. Έτσι… ΕΠΙΘΕΤΑ: είναι οι λέξεις που μας δείχνουν τι λογής είναι τα ουσιαστικά ή αλλιώς τι ιδιότητα έχουν τα ουσιαστικά.52 Μάθημα 31ο Τα επίθετα (γενικά – αριθμοί – γένη ) ΕΝΔ.Να υπογραμμίσεις τα επίθετα του κειμένου και να τα γράψεις στον πίνακα της επόμενης σελίδας στα τρία γένη του ενικού αριθμού : « Το χωριό μου είναι μεγάλο και ορεινό. Θυμάμαι τα ατέλειωτα και ξεσυλλόγιαστα παιχνίδια. Αυτή η λίμνη είναι ρηχή. το μαλλιαρό σκύλο της κυρα-Μερόπης……….} ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1..: αρσενικό θηλυκό ουδέτερο ο μεγάλος πλάτανος η μεγάλη αυλή το μεγάλο σπίτι ο κόκκινος τοίχος η κόκκινη μπογιά το κόκκινο τηλέφωνο ο πλατύς δρόμος η πλατιά θάλασσα το πλατύ ποτάμι ο ωραίος κήπος η ωραία εκδρομή το ωραίο πουκάμισο Φυσικά .» αρσενικό θηλυκό ουδέτερο . Στις παιδικές μου αναμνήσεις όλα φαντάζουν όμορφα.όπως και τα άλλα κλιτά. έτσι και τα επίθετα έχουν δύο αριθμούς: ενικό και πληθυντικό. Έτσι το επίθετο «μεγάλο» μας δείχνει τι λογής είναι το δέντρο.λ. κ. Πέσαμε με το ποδήλατο σε μια απότομη στροφή. Π.τ. ουδέτερο. ΦΡΑΣΕΙΣ : Στην αυλή υπάρχει ένα μεγάλο δέντρο. Τι αξέχαστα χρόνια! Θυμάμαι ακόμα τον ασπρομάλλη γέροντα που καθόταν πάντοτε στο πέτρινο πεζούλι του ψηλού αυλόγυρου της εκκλησίας μας. {Πρέπει εδώ να αναφέρουμε το ευνόητο: τα επίθετα έχουν τον ίδιο αριθμό και πτώση με το ουσιαστικό που χαρακτηρίζουν. Βρίσκεται πίσω από μια παλιά και άχρηστη αποθήκη. καλός. Θυμάμαι ως και τον Τζακ . ρηχή. το επίθετο «καλός» μας δείχνει τι λογής είναι ο μαθητής. Ο Γιώργος είναι πολύ καλός μαθητής.χ.

. Είναι …………………. Είναι ………………….. Έρχεται ο ……… χρόνος. ψηλός. κατάλληλος. κατάλληλη. πράσινος. 3. Είναι …………………. κάμπος. νύχτα.. παιδί. Ο ……………. Να αντικαταστήσεις τι λέξεις της παρένθεσης με τα παραγόμενα επίθετα : Το ποτήρι είναι (από γυαλί). Ο …………….. Συμπλήρωσε τις φράσεις με τα επίθετα της παρένθεσης στην κατάλληλη πτώση και στο κατάλληλο γένος. Η………… κάμπια. νέος. Το ………….53 ο μεγάλος ο ορειν… η μεγάλη το μεγάλο 2. Η …………. αυτοκίνητο. σκοτεινός... Είναι …………………… Τα πιάτα είναι ( από πηλό ). κατοικία. Ο …………. λαμπρός. Το σπίτι είναι (από πέτρα) . εργατικός. γρήγορος. Η γκοφρέτα είναι (από σοκολάτα).. ισόγειος) Αυτή η ταινία είναι. Η μπλούζα είναι (από μαλλί). . μαθητής. Η …………. γελαστός. βουνό. Το …………. (εύφορος. Το ……. ήλιος. Είναι ………………….

-ο ΕΝΔΕΙΚΤ. αρκεί να έχουν χαρακτήρα (τελευταίο δηλ. γράμμα πριν την κατάληξη ) σύμφωνο. Ο τόνος δεν κατεβαίνει σε καμιά περίπτωση.τ. Το χωριουδάκι έδειχνε όμορφο. πράσιν-ος.54 Μάθημα 32ο Επίθετα σε –ος. Σήμερα ήρθε ο μεγάλος αδερφός μου. κ. κατά σειρά αρσενικό. Όπως το «μεγάλος.μεγάλη . κ. -ο). κόκκινος. κακός. -ο) και προπαροξύτονα (όμορφος. νόστιμος. -ο» κλίνονται: καλός (-η. Ας δούμε όμως αυτά τα επίθετα στα τρία γένη : αρσενικό θηλυκό ουδέτερο ο άσπρος η άσπρη το άσπρο ο λαμπερός η λαμπερή το λαμπερό ο μεγάλος η μεγάλη το μεγάλη ο όμορφος η όμορφη το όμορφο Ακολουθεί η κλίση τους.λ.μεγάλα ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1.{γενικά τα επίθετα με το αρσενικό σε –ος.} ΑΣΚΗΣΕΙΣ . νόστιμ-ος.χ.τ.μεγάλε . Π. ΦΡΑΣΕΙΣ : Ο τοίχος είναι άσπρος.μεγάλο Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι μεγάλοι οι μεγάλες τα μεγάλα Γενική των μεγάλων των μεγάλων των μεγάλων Αιτιατική τους μεγάλους τις μεγάλες τα μεγάλα Κλητική . -η. -ο). -η. Στην κατηγορία αυτών των επιθέτων υπάρχουν οξύτονα (καλός. παροξύτονα (μεγάλος. άσπρος. 2.θηλυκό. Η μέρα είναι λαμπερή. τυχερός. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι επίθετα που το αρσενικό τους τελειώνει σε –ος. -ο) χωρίς όμως καμιά διαφορά στην κλίση τους. 3.μεγάλες . -η.μεγάλοι . -η. -η.ουδέτερο: Ενικός αριθμός Ονομαστική ο μεγάλος η μεγάλη το μεγάλο Γενική του μεγάλου της μεγάλης του μεγάλου Αιτιατική το μεγάλο τη μεγάλη το μεγάλο Κλητική .λ.

Να κλίνεις το επίθετο μαύρος στα τρία γένη.55 1.. Πληθυντικός αριθμός 2. Γράψε τα επίθετα στα τρία γένη : Ενικός αριθμός Ο τυχερός λαχνός το πράσινο τετράδιο Πληθυντικός αριθμός αρσενικό ο μαύρος ο άσπρος θηλυκό η λαμπερή η υπέροχη ουδέτερο το σιωπηλό ο μοναδικός το γυάλινο . Ενικός αριθμός Ονομαστική Γενική ….Να κλίνεις μαζί το επίθετο με το αντίστοιχο ουσιαστικό : Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική 3.

ΑΣΚΗΣΗ Γράψε τα επίθετα στο γένος και την πτώση που πρέπει : Ονομ. δόλιος. άγιος.56 Μάθημα 33ο Επίθετα σε -ος. πληθ. Κλητ. -ο και είναι είτε παροξύτονα είτε προπαροξύτονα. ο δόλιος ο μέτριος ο θαρραλέος ο άγιος .» «Αυτό το αυτοκίνητο είναι ενός πλούσιου ανθρώπου. Γεν.πλούσια * Μερικές φορές λέμε «των πλουσίων». τέλειος. 32ο) ως προς την κατάληξη των θηλυκών (εδώ είναι –α). Ας δούμε την κλίση τους: Ενικός αριθμός Ονομαστική ο πλούσιος η πλούσια Γενική του πλούσιου* της πλούσιας Αιτιατική τον πλούσιο την πλούσια Κλητική .χ.πλούσια Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι πλούσιοι οι πλούσιες Γενική των πλούσιων των πλούσιων Αιτιατική τους πλούσιους τις πλούσιες Κλητική . ωραίος. θηλ.α. άγρ-ι-ος. -α. άγριος. Π. -ο Ο βουνίσιος αέρας μου κάνει καλό. Ο θείος μου αγόρασε μια ωραία βάρκα. αρσ. πληθ. αρσ. αρσ.» ΣΗΜΕΙΩΣΗ Αυτή η κατηγορία επιθέτων διαφέρει απ’ την προηγούμενη (μαθ. -α. πλούσ-ι-ος. Σαν το «πλούσιος» κλίνονται : τίμιος. Έτσι λοιπον στα επίθετα αυτής της κατηγορίας το τελευταίο γράμμα πριν την κατάληξη είναι φωνήεν.πλούσιε . Αυτό συμβαίνει κανονικά μόνο όταν η λέξη πλούσιος έχει τη θέση ουσιαστικού στην πρόταση Π. κ.: «Αυτό το αυτοκίνητο είναι ενός πλουσίου. ενικ. βουνίσ-ι-ος.χ.πλούσιες το πλούσιο του πλούσιου το πλούσιο .πλούσιο τα πλούσια των πλούσιων τα πλούσια . Γεν. ενικ. τεράστιος. Οι γείτονές μας είναι πλούσιοι. μέτριος. Τα επίθετα που υπογραμμίσαμε καταλήγουν σε –ος. Στους δρυμούς συναντάς την άγρια φύση.πλούσιοι .

Θυμάσαι πώς λέγονται τα ουσιαστικά σαν το «αλεπού. Γεν.π. Πληθυντικός αριθμός . Ας δούμε την κλίση τους. Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ενικός αριθμός ο γλυκός η γλυκιά του γλυκού της γλυκιάς το γλυκό τη γλυκιά .γλυκά ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. Κλητ. γνωστικός.γλυκιά Πληθυντικός αριθμός οι γλυκοί οι γλυκές των γλυκών των γλυκών τους γλυκούς τις γλυκές . και το μοναδικό παροξύτονο της κατηγορίας του : φρέσκος. Τα υπογραμμισμένα επίθετα είναι όλα οξύτονα και η μοναδική διαφορά με τα επίθετα του προηγούμενου μαθήματος είναι η κατάληξη του θηλυκού : -ιά.α. οι γλυκές και οι γλυκιές.57 Μάθημα 34ο Επίθετα σε -ός. κ. Είδα μια ταινία με θέμα τις κακές μάγισσες. ΑΣΚΗΣΗ Κλίνε μαζί: η θηλυκιά αλεπού. Ενικός αριθμός Ονομ.α. Αιτ. 2.αλεπούδες».χ.γλυκέ . Πολλά απ’ αυτά τα επίθετα έχουν δύο τύπους θηλυκού στον πληθυντικό . -ό Η καραμέλα ήταν πολύ γλυκιά. Η Μαρία και η Νίκη είναι φτωχές κοπέλες. Όμοια κλίνονται :μαλακός. θηλυκός.γλυκοί . Αλλά και στον ενικό πολλά απ’ τα θηλυκά της κατηγορίας έχουν διπλούς τύπους : φτωχιά.κρητική.γλυκές το γλυκό του γλυκού το γλυκό . κρητικός. κρητικιά. νηστικός. κακός.φτωχή. Το κρητικό κρασί είναι το καλύτερο. φτωχός. ζακυνθινός.γλυκό τα γλυκά των γλυκών τα γλυκά . οι κακές και οι κακιές. -ιά. κ.

Το υ (ύψιλον) διατηρείται μόνο στον ενικό του αρσενικού και του ουδετέρου. ταχεία. η οξεία (οξύς= κοφτερός. φαρδύς. πλατύς.βαθιά .βαθιοί . η πλατεία (πλατύς. δασεία. Για παράδειγμα: ο βαρύς. -ύ.α. η δασεία (δασύς =πυκνός. οξύ). βαριά. δασύ). ΑΣΚΗΣΗ Γράψε τα επίθετα στη αιτιατική πληθυντικού στα τρία γένη : ο φαρδύς ο παχύς ο πλατύς . -ιά. Ξαφνικά μέσα στο δάσος ακούστηκε ένας βαρύς κρότος.χ. 2.βαθύ Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι βαθιοί οι βαθιές τα βαθιά Γενική των βαθιών των βαθιών των βαθιών Αιτιατική τους βαθιούς τις βαθιές τα βαθιά Κλητική . ταχύ). πλατύ). -ιά.βαθιές . Στην αρχαία ελληνική γλώσσα τα γένη αυτών των επιθέτων είχαν τις εξής καταλήξεις : -ύς. παχύς. αντί γενικής. μακρύς. -ύ « Η θάλασσα γύρω από το νησί μου είναι βαθιά. μακριά. το βαρύ. -ύ (βαθύς. που έχουν πια το χαρακτήρα ουσιαστικού Π. μακρύ και βαρύς. κ. βαθύ.» Οι λέξεις που υπογραμμίσαμε εδώ είναι επίθετα με καταλήξεις: -ύς.58 Μάθημα 35ο Επίθετα σε -ύς. Στον πληθυντικό μετατρέπεται σε ι (γιώτα) 3. -εία. περιφραστικούς τύπους («από το βαθύ ποταμό» αντί «του βαθιού ποταμού») ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. η ταχεία = είδος τρένου (ταχύς. Ας δούμε την κλίση τους : Ενικός αριθμός Ονομαστική ο βαθύς η βαθιά το βαθύ Γενική --------‫ ٭‬της βαθιάς -------.‫٭‬ Αιτιατική το βαθύ τη βαθιά το βαθύ Κλητική . βαθιά. οξεία. μακρύς. Μέχρι το σπίτι μου έχω μακρύ δρόμο να κάνω.βαθιά ‫٭‬Συνήθως χρησιμοποιούμε.βαθύ . η βαρεία. Σαν το «βαθύς» κλίνονται: βαρύς. η βαρεία (είδος τόνου). βαρύ ). Σημερινά κατάλοιπα της γλώσσας μας είναι μερικά από τα θηλυκά αυτής της κατηγορίας.κ.α. πλατεία.

κ. βυσσινής. Το παντελόνι είχε κανελί χρώμα.α.---------της θαλασσιάς Αιτιατική το θαλασσή τη θαλασσιά Κλητική .(επίθετα που σημαίνουν χρώμα).θαλασσί τα θαλασσιά των θαλασσιών τα θαλασσιά . Να η κλίση τους : Ενικός αριθμός Ονομαστική ο θαλασσής η θαλασσιά Γενική -. Ενικός αριθμός Ονομ.θαλασσιά Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι θαλασσιοί οι θαλασσιές Γενική των θαλασσιών των θαλασσιών Αιτιατική τους θαλασσιούς τις θαλασσιές Κλητική . καφετής.---------το θαλασσί . Κλητ. Κλητ. η σταχτιά. Όλα τα επίθετα αυτής της κατηγορίας είναι οξύτονα και ο τόνος δεν αλλάζει θέση σε καμιά πτώση. το σταχτί). ιά.θαλασσή . μαβής. Πληθυντικός αριθμός Ονομ. Η Μαρία φόρεσε σήμερα την καινούρια θαλασσιά φούστα. ΑΣΚΗΣΗ Να κλιθούν μαζί : «ο χρυσαφής ήλιος» και «η βυσσινιά φούστα» .59 Μάθημα 36ο Επίθετα σε –ής.θαλασσιές το θαλασσί -. Γενική Αιτιατ. -ιά.θαλασσιά Με τον ίδιο τρόπο κλίνονται :χρυσαφής.θαλασσιοί . -ί Δίπλα μου περνούσε ο κυρ-Γιάννης πάνω στο σταχτί του γαϊδουράκι. -ί (ο σταχτής. Γενική Αιτιατ. . Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι επίθετα σε –ής.

ο ζηλιάρης και διάφορα σύνθετα επίθετα από τις λέξεις: «μαλλί». κ.χ. ο κατσούφης.γκρινιάρικα ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. Τα επίθετα που υπογραμμίσαμε είναι ανισοσύλλαβα σε –ης. -α. Μερικά επίθετα αυτής της κατηγορίας παίρνουν στο θηλυκό την κατάληξη –ου ή –ούσα. -ικο (ζηλιάρης. -ού.λ. κ.-----------Αιτιατική τους γκρινιάρηδες τις γκρινιάρες Κλητική .γκρινιάρη . ο ζημιάρης.(υπναράς. «μάτι».γκρινιάρικο τα γκρινιάρικα των γκρινιάρικων τα γκρινιάρικα . ζηλιάρικο). ζηλιάρα.γκρινιάρα Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι γκρινιάρηδες οι γκρινιάρες Γενική των γκρινιάρηδων -. υπναρού. -ικο Ο Γιώργος και η Μαρία είναι ζηλιάρικα παιδιά.γκρινιάρηδες . ΑΣΚΗΣΗ Γράψε από ποιο ρήμα προέρχονται τα επίθετα : γκρινιάρης ζηλιάρης αρρωστιάρης πεισματάρης φοβητσιάρης ζημιάρης < ………………… <………………… <………………… <………………… <………………… <………………… . Π. η ξανθομαλλούσσα ή ξανθομαλλού.χ. Ο Ψαρής είναι ο πιο πεισματάρης γάιδαρος σ’ όλο το χωριό. Π. «μύτη».α. -άδικο. ο σγουρομάλλης. υπναράδικο).60 Μάθημα 37ο Ανισοσύλλαβα επίθετα σε –ης. «χέρι». Σαν το «γκρινιάρης» κλίνονται: ο ακαμάτης. -α. 3. Νίκο σταμάτα πια ! Είσαι γκρινιάρης.τ. το ξανθομάλλικο. Ας δούμε την κλίση τους: Ενικός αριθμός Ονομαστική ο γκρινιάρης η γκρινιάρα Γενική του γκρινιάρη της γκρινιάρας Αιτιατική το γκρινιάρη τη γκρινιάρα Κλητική .γκρινιάρες το γκρινιάρικο του γκρινιάρικου το γκρινιάρικο . 2. Άλλα επίθετα σχηματίζονται με τις καταλήξεις –ας. ο πρασινομάτης. ο ξανθομάλλης.

της πολλής τον πολύ την πολλή …………. ο. η συνεπής.διεθνή Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι διεθνείς Γενική των διεθνών Αιτιατική τους (τις) διεθνείς Κλητική . .διεθνή ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Σαν το «διεθνής» κλίνονται: ο. ο. το συνεπές. το συνεχές. ο.διεθνείς ουδέτερο το διεθνές του διεθνούς το διεθνές .πολλοί . η πολλή. η ελώδης.. το ελώδες.πολλά Β’ ΤΑ ΕΠΙΘΕΤΑ ΜΕ ΤΡΙΑ ΓΕΝΗ ΚΑΙ ΔΥΟ ΚΑΤΑΛΗΞΕΙΣ: αρσενικό και θηλυκό Ενικός αριθμός Ονομαστική ο (η) διεθνής Γενική του (της) διεθνούς Αιτιατική το (τη) διεθνή Κλητική . η συνεχής. η απρεπής. το ακριβές. κ. ο.διεθνές τα διεθνή των διεθνών τα διεθνή . το ασταθές. ………. το απρεπές. το πολύ» Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική γενική Αιτιατική Κλητική Ενικός αριθμός ο πολύς η πολλή …………. η ασταθής.πολλές το πολύ ………… το πολύ ……… τα πολλά των πολλών τα πολλά .61 Μάθημα 38ο Ανώμαλα επίθετα Α’ ΤΟ ΕΠΙΘΕΤΟ «ο πολύς. ο. Πληθυντικός αριθμός οι πολλοί οι πολλές των πολλών των πολλών τους πολλούς τις πολλές .. η ακριβής.α.

Τους τύπους αυτών των επιθέτων τους ονομάζουμε βαθμούς του επιθέτου ή παραθετικά. -τερη.62 Μάθημα 39ο Τα παραθετικά των επιθέτων ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ο Βασίλης είναι μικρός. Όταν το επίθετο φανερώνει μόνο πως ένα ουσιαστικό έχει απλώς μια ιδιότητα τότε λέμε ότι αυτό το επίθετο είναι θετικού βαθμού.) και άλλα την κατάληξη –έστερος (επιμελ-έστερος. Ο σχηματισμός του σχετικού υπερθετικού γίνεται με το συγκριτικό (μονολεκτικό ή περιφραστικό) μαζί με το άρθρο που προηγείται.) Όταν το επίθετο φανερώνει πως το ουσιαστικό έχει μια ιδιότητα σε βαθμό ανώτερο από όλα τα όμοιά του. Β’ Μονολεκτικά: Από το θετικό του επιθέτου με την κατάληξη – τερος. τότε το επίθετο λέγεται συγκριτικού βαθμού. πιο βαρύς. 3α.).α) άλλα την κατάληξη –ύτερος (βαρ-ύτερος.χ.α.χ. Π. . πιο ψηλός. -τερο. 3β. τότε το επίθετο λέγεται σχετικού υπερθετικού.α. Έτσι άλλα απ’ αυτά σχηματίζουν την κατάληξη –ότερος (μικρ-ότερος. κ. 2. Αυτοί οι τύποι είναι: 1. Απόλυτος υπερθετικός: (είναι πολύ έξυπνοι) Όταν το επίθετο φανερώνει πως το ουσιαστικό έχει μια ιδιότητα σε πολύ μεγάλο βαθμό χωρίς να γίνεται σύγκριση με άλλα ουσιαστικά. Ο συγκριτικός βαθμός σχηματίζεται με δυο τρόπους : Α’ Περιφραστικά: Από το θετικό του επιθέτου μαζί με το ποσοτικό επίρρημα «πιο».: ο μικρότερος ή ο πιο μικρός. Π. κ. κ.κ.α. κ. επικερδ-έστερος. Τα υπογραμμισμένα επίθετα μας δείχνουν ιδιότητες των ουσιαστικών (έξυπνος. μα ο Νίκος είναι μικρότερος απ’ το Βασίλη. παχ-ύτερος. ψηλ-ότερος. Ο Δημήτρης είναι ο πιο μικρός. Όταν το επίθετο φανερώνει πως ένα ουσιαστικό έχει μια ιδιότητα σε μεγαλύτερο βαθμό από ένα άλλο ουσιαστικό. Σχετικός υπερθετικός βαθμός: (Ο Δημήτρης είναι ο πιο ψηλός.: πιο καλός.α. Θετικός βαθμός:(Ο Βασίλης είναι μικρός). μικρός) αλλά σε διαφορετικούς βαθμούς σύγκρισης. ο ψηλότερος ή ο πιο ψηλός. Οι μαθητές αυτοί είναι έξυπνοι μα και της τρίτης τάξης είναι πολύ έξυπνοι. Συγκριτικός βαθμός:(Ο Νίκος είναι μικρότερος απ’ το Βασίλη). Δηλαδή άλλο ουσιαστικό έχει την ιδιότητα που εκφράζει το επίθετο σε μικρότερο βαθμό και άλλο σε περισσότερο.

) ε) Αυτά που δείχνουν χρόνο. Π. κ. ορεινός.) στ) Τα επίθετα που φανερώνουν μια κατάσταση που δεν αλλάζει. Π.α. αυριανός. πολύ. πολύ μικρός.α.α. κ. ανώτερος. κ. 4. ξύλινος.α.) δ) Αυτά που δείχνουν τόπο. βεβαιότατα. σχηματίζουν. :ασημένιος. . περισσότερο –βέβαια.α. μισός. βαρύ-τατος.). κ.) β) περιφραστικά: με το επίρρημα «πολύ» και το θετικό του επιθέτου. κ. ιταλικό. Π. κυρίως τα ποσοτικά ή τα βεβαιωτικά.63 τότε το επίθετο είναι απόλυτου υπερθετικού βαθμού Ο σχηματισμός του απόλυτου υπερθετικού γίνεται με δυο τρόπους: α) μονολεκτικά: με το θετικό και την κατάληξη –ότατος. (πολύ ψηλός. κ. γαλλικός. γ) Αυτά που δείχνουν καταγωγή. κ. κ. (χθεσινός. Υπάρχουν μερικές κατηγορίες επιθέτων που δεν σχηματίζουν παραθετικά : α) Αυτά που μας λένε από τι υλικό είναι τα ουσιαστικά. 3. πέτρινος.α. επιμελ-έστατος. Μερικά παραθετικά που προέρχονται από αρχαίες (κυρίως) προθέσεις δεν έχουν θετικό βαθμό. Οοοο0 αθάνατος. (ωραι-ότατος. μαύρος. -ύτατος.α.χ. (θαλασσινός. Παραθετικά γενικά δεν σχηματίζουν οι παθητικές μετοχές ενώ τα επιρρήματα. β) Αυτά που μας δείχνουν χρώμα (άσπρος.κ.Μερικά επίθετα σχηματίζουν με ανώμαλο τρόπο τα μονολεκτικά παραθετικά τους: ΘΕΤΙΚΟΣ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΑΠΟΛΥΤΟΣ ΥΠΕΡΘΕΤΙΚΟΣ απλός απλούστερος απλούστατος γέρος γεροντότερος ---------------κακός χειρότερος καλός καλύτερος άριστος λίγος λιγότερος ελάχιστος μεγάλος μεγαλύτερος μέγιστος μικρός μικρότερος ελάχιστος πολύς περισσότερος --------------2.) Ας δούμε όμως δυο παραδείγματα για να έχουμε μια ολοκληρωμένη εικόνα: ΘΕΤΙΚΟΣ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ Περιφραστικ μονολεκτικό ό πιο όμορφος ομορφότερος πιο ωραίος ωραιότερος ΥΠΕΡΘΕΤΙΚΟΣ απόλυτο μονολεκτικό περιφραστικό ο ομορφότερος ή ο ομορφότατος πολύ πιο όμορφός όμορφος ο ωραιότερος ή ο πιο ωραιότατος πολύ ωραίος ωραίος σχετικό όμορφος ωραίος ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. Εξαιρείται 0 «λευκός». ανώτατος(<άνω) ή κατώτερος (<κάτω). -έστατος. περσινός.χ. χωριστός.α. (Θεσσαλονικιός.χ. ψεύτικος.α. χορτάτος.

ΜΟΝΟΛ. ΣΧΕΤΙΚΟ ΑΠΟΛΥΤΟ ΜΟΝΟΛ. Συμπλήρωσε τον πίνακα των παραθετικών: ΘΕΤΙΚΟ πλούσιος σοφός βαθύς φαρδύς επικερδής 2.64 ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. ΠΕΡΙΦΡ. Συμπλήρωσε τους βαθμούς που λείπουν: ΘΕΤΙΚΟΣ εξυπνος ωραιότατος πιο τρελός τέλειος πιο μεγάλος λίγος πιο λεπτός ημερότατος πιο αγνός εργατικός φιλικός σπανιότατος βολικότατος πιο νόστιμος κομψός πιο σκοτεινός επιβλαβής πιο πλατύς παχύτατος κοφτερός λαμπρότατος ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΥΠΕΡΘΕΤΙΚΟΣ ΠΕΡΙΦΡ. ΠΕΡΙΦΡΑΣΤΙΚΟΣ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΑΠΟΛΥΤΟ ΥΠΕΡΘΕΤΙΚΟ (μονολεκτικό) .

τέσσερα) έχουν τρία γένη και κλίνονται έτσι: Αρσενικό Ονομαστική ένας Γενική ενός Αιτιατική ένα(ν) θηλυκό μία μίας μία ουδέτερ ο ένα ενός ένα ουδέτερο τρία τέσσερα τριών τεσσάρων τρία τέσσερα αρσενικό και θηλυκό Ονομαστική τρεις τέσσερις Γενική τριών τεσσάρων Αιτιατική τρεις τέσσερις ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι επίθετα που δηλώνουν κάποιο αριθμό (ένας. Το απόλυτο αριθμητικά «δύο» και όλα τα αριθμητικά από το «πέντε» μέχρι το «εκατό» έχουν ένα τύπο για και τα τρία γένη. στον πληθυντικό. . Τα αριθμητικά από το 13 μέχρι το 19 γράφονται με μια λέξη (δεκαπέντε. 2. Ο Τηλέμαχος είχε μαζί του δύο ευρώ. τριάντα οχτώ. φυσικά. Απόλυτα αριθμητικά είναι τα αριθμητικά που φανερώνουν ορισμένο πλήθος από πρόσωπα. Τα υπόλοιπα αριθμητικά (ένα. ζώα ή πράγματα. ενώ από το 21 και πάνω με δυο λέξεις (είκοσι επτά. ένδεκα) και λέγονται απόλυτα αριθμητικά. δύο. εβδομήντα πέντε). τρία.65 Μάθημα 40ο Τα αριθμητικά Α’ ΑΠΟΛΥΤΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ένας από μας είχε τη δύναμη να το κάνει. δεκαεννιά). Τα αριθμητικά από το «διακόσια» και πάνω έχουν τρία γένη και κλίνονται. Ο κυρ-Νίκος έχει ένδεκα παιδιά.

Ας αναφέρουμε μερικά: διπλός.χ. δεύτερος.χ. έβδομος.με δύο λέξεις από το 13 μέχρι το 19. απλός (πολλ/κό). 3. τριπλάσιος. όγδοος. εκατονταπλός.τ. Ο γιατρός παίρνει διπλάσιο μισθό από τη νοσοκόμα.α. Τα αριθμητικά ουσιαστικά (λέγονται και περιληπτικά ουσιαστικά): Είναι ουσιαστικά που σχηματίζονται από τα απόλυτα αριθμητικά και τις καταλήξεις –(α)ριά ή –άδα και σημαίνουν την ομάδα όμοιων αντικειμένων.χ. Ο αριθμός εννιά γράφεται με δύο νι (νν). Αυτά φανερώνουν τη θέση που παίρνει κάποιος ή κάτι σε μια σειρά από πράγματα ή πρόσωπα ίδιας κατηγορίας ή ομάδας.α. τριάδα. δέκατος έκτος. πενταπλάσιος. . πέμπτος. τρίτος. -πλάσια. κ. δέκατος. Αγοράσαμε μια δωδεκάδα πιάτα. πεντάδα. κ. ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ο Απρίλιος είναι ο τέταρτος μήνας. τέταρτος. αλλά σε άλλες ομάδες που τις αναφέρουμε εδώ: 1. Π. Τα αναλογικά αριθμητικά:Αυτά φανερώνουν πόσες φορές μεγαλύτερο είναι ένα ποσό από ένα άλλο και τελειώνουν σε -πλάσιος. το ίδιο και το εννιακόσια 000ενώ το ενενήντα με ένα νι (ν). 4. ουσιαστικό). τριπλός. πενταπλός. Π. Στο απόλυτο αριθμητικό «ένας» αντιστοιχούν: πρώτος (τακτικό). Στην πρώτη φράση λοιπόν βλέπουμε ότι ο Απρίλιος είναι ο πέμπτος στη σειρά από την ομάδα των μηνών ενός έτους. εκατοντάδα. Τα πολλαπλασιαστικά αριθμητικά: Αυτά φανερώνουν από πόσα απλά μέρη αποτελείται κάτι και τελειώνουν σε –πλός. έκτος. προσώπων ή ζώων. ΑΝΑΛΟΓΙΚΑ. 3.α. κ. εννιάδα. -πλή. διπλάσιος. ένατος. Τα πρώτα τακτικά αριθμητικά είναι: πρώτος. εκατονταπλάσιος. δέκατος τρίτος.66 Μάθημα 41ο Τα αριθμητικά (συνέχεια) ΤΑΚΤΙΚΑ. εννιαπλός. Τα τακτικά αριθμητικά. -πλάσιο. 2. .α. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. δυάδα. Τα τακτικά αριθμητικά γράφονται -αντίθετα με τα απόλυτα. -πλό. Στο σπίτι περάσαμε διπλά παράθυρα. Π.λ. ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΤΙΚΑ. κ. εννιαπλάσιος. μονάδα (αριθ. Οι υπογραμμισμένες λέξεις εκφράζουν κι αυτές κάποιον αριθμό (είναι αριθμητικά) αλλά δεν ανήκουν στην ομάδα των απόλυτων αριθμητικών. 2. κ.

χ. τρίτος= 3ος.………………………………………………………………………. Β)……………………………………………………………………… Γ)………………………………………………………………………. οκτώ. Οι αριθμοί στα αρχαία ελληνικά γράφονταν με τα γράμματα της αλφαβήτας όπως στον παρακάτω πίνακα : 1=α΄ 2=β΄ 3=γ' 4=δ' 5=ε' 6=στ΄ 7=ζ΄ 8=η' 9=θ' 60=ξ΄ 10=ι' 70=ο' 11=ια' 12=ιβ' 80=π' 90=ϡ 16=ιστ' 20=κ' 100=ρ' 21=κα' 30=λ' 40=μ 50=ν' ΄ 102=ρ 120=ρκ 135= 200= 300=τ΄ 400=υ' 500=φ΄ β΄ ΄ ρλε' σ΄ 5..000 12 ένα δύο πρώτος δεύτερος απλός διπλός -----------διπλάσιος μονάδα δυάδα 2.λ. -ο. Ε). -η. κ. Α)………………………………………………………………………. πρώτη . 1 2 4 10 20 50 100 1. Γενική Πληθυντικός αριθμός .67 4.. Για να γράψουμε με συντομία τακτικά αριθμητικά γράφουμε απλώς τον αντίστοιχο αριθμό και την κατάληξη –ος. Σχημάτισε φράσεις με τα αριθμητικά : έκτος. τριπλάσιος. δωδεκάδα.τ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. διπλός. Δ)……………………………………………………………………….Συμπλήρωσε τον πίνακα όπως στο παράδειγμα: ΑΡΙΘΜ ΟΣ ΑΠΟΛΥΤΑ ΤΑΚΤΙΚΑ ΠΟΛΛ/ΚΑ ΑΝΑΛΟΓΙΚΑ ΑΡΙΘ. δέκατη έβδομη=17η. 3 Να κλιθούν τα αριθμητικά : πρώτος. Π. ΟΥΣ.πρώτο : Ενικός αριθμός Ονομ. πέμπτο=5ο.

. Θα πρόσεξες ότι κλίνονται σαν τα επίθετα του 32ου μαθήματος (μεγάλος. -η. Κλητ.68 Αιτ. -ο).

» «Το μωρό μας τρώει πια μόνο του. κτητικές.69 Μάθημα 42ο Οι αντωνυμίες (γενικά) ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: «Πού είναι η Μαρία. -η. κάθε. τι. χ.» «Ποιος είσαι.» αρσενικό θηλυκό ουδέτερο ενικός Πληθυντικός . Εσύ με περνάς στο τρέξιμο. κ. εκείνος.» «Έφαγα τόσο πολύ.» «Εκείνο το παιδί της μίλησε. 4.» «Η τσάντα αυτή είναι δικιά μου. όσο δεν έχω φάει ποτέ. Επειδή ακριβώς μπαίνουν αντί για ονόματα λέγονται αντωνυμίες. -η. Οι λέξεις λοιπόν που μπαίνουν αντί για ονόματα λέγονται αντωνυμίες.» Εκείνο το βουνό είναι ο Όλυμπος. -ο). προσωπικές. Οι περισσότερες αντωνυμίες κλίνονται -γι’ αυτό και περιλαμβάνονται στα κλιτά μέρη του λόγου. 7. Οι υπογραμμισμένες λέξεις μπαίνουν αντί για κάποια ουσιαστικά ή επίθετα (ονόματα).» «Τους μίλησαν οι ίδιοι οι γείτονες.ο.» «Δεν την είδα.και έχουν τρία γένη (αυτός.κ. ό. 3.τι . καθετί. οριστικές. -α.α. Έτσι η λέξη «την» μπαίνει αντί για τη «Μαρία».» «Κανένας δεν τους μιλούσε. αόριστες. -ο. ΑΣΚΗΣΗ Να βρεις στο κείμενο που ακολουθεί τις αντωνυμίες και να τις κατατάξεις ανά γένος και αριθμό (μερικά έχουν υπογραμμιστεί): «Χθες το βράδυ ξύπνησα απότομα. ΣΗΜΕΙΩΣΗ : Υπάρχουν και άκλιτες αντωνυμίες. -ο. ερωτηματικές . κάποιος. αναφορικές. 8. Π. Άκουσα κάποιες φωνές απ΄ το δρόμο. 6. η λέξη «εκείνο» αντί για το «Όλυμπος». Ένας μεθυσμένος μιλούσε με τον εαυτό του και γελούσε.» «Όποιος θέλει να πάει ας το πει ο ίδιος. κ. η λέξη «αυτός» διευκρινίζει τη λέξη «ιερέας». αυτοπαθείς. δεικτικές. Οι αντωνυμίες χωρίζονται σε οκτώ κατηγορίες (για κάθε μία από τις οποίες θα γίνει ξεχωριστά λόγος στα παρακάτω μαθήματα) : 1. 2. η λέξη «εσύ» μπαίνει αντί για το όνομα του προσώπου για το οποίο γίνεται λόγος. Ο ιερέας αυτός είναι της ενορίας μας. 5.» «Αυτός εδώ τι θέλει.

. εγώ εσένα (σου) Γενική εμένα (μου) εσένα (σε) Αιτιατ. Οι προσωπικές αντωνυμίες έχουν συνήθως διπλούς τύπους. Τους μεταχειριζόμαστε όταν δε θέλουμε να τονίσουμε κάτι ή να το ξεχωρίσουμε από άλλο. Οι αδύνατοι τύποι είναι πιο συχνοί. 2. Πληθυντικός εσείς Ονομ. Οι προσωπικές αντωνυμίες ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Μη μου μιλάς εμένα τώρα ! Μου δίνεις σε παρακαλώ το βιβλίο. Δηλαδή τους δυνατούς τύπους που έχουν 2-3 συλλαβές. γι’ αυτό λέγονται προσωπικές αντωνυμίες. Ακολουθεί η κλίση : Ενικός αριθμός Α πρόσωπο Β πρόσωπο εσύ Ονομ. Είναι ευνόητο ότι το πρώτο και το δεύτερο πρόσωπο είναι κοινό για και τα τρία γένη. -------- εσάς (σας) εσείς ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. εσύ. Μίλησα με τον Αντώνη. Εσείς είστε συμμαθητές μ’ αυτούς. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι αντωνυμίες που αναφέρονται σε κάποια πρόσωπα. Έτσι … Οι αντωνυμίες που φανερώνουν τα τρία πρόσωπα του λόγου (εγώ. Να αντικαταστήσεις τα ουσιαστικά με τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας όπως στο παράδειγμα : Χθες είδα τη Μαρία.70 Μάθημα 43ο 1. και τους αδύνατους τύπους που έχουν μια μόνο συλλαβή. --…………………. . εμένα (με) -----εσύ Κλητ. εμείς εσάς (σας) Γενική εμάς (μας) Γ πρόσωπο αρσενικό θηλυκό αυτός (τος) αυτή (τη) αυτού (του) αυτής (της) αυτόν (τον) αυτήν (την) -------------ουδέτερο αυτό (το) αυτού (του) αυτό (το) -------αυτά (τα) αυτών (τους) αυτά (τα) -------- αριθμός αυτοί (τοι) αυτών (τους) αυτούς (τους) ---------αυτές (τες) αυτών (τους) αυτές (τις) ---------- Αιτιατ. εμάς (μας) Κλητ. – Χθες την είδα. αυτός) λέγονται προσωπικές αντωνυμίες. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.

μιλάς έτσι εμένα. -. …….. Τι …. Ντίνο.---…………………. Ελάτε κι …… στη γιορτή μας. Γιατί δε … μιλάς.Να συμπληρώσεις τις προσωπικές αντωνυμίες που λείπουν : Έλα εδώ ……. Παρ’ … στο τηλέφωνο. Διάβασα την εφημερίδα. Η Μαρία νίκησε τις συναθλήτριές της.(Νίκο) να έρθει εδώ. Φώναξέ ….. Γεια …. -.έκανα. (μητέρα) Μη ….………………. είναι μελετηροί. Μίλησες … για τον παππού της. Χαιρέτισα τους φίλους. --…………………. Μάθημα 44ο .………………… Μίλησα στα παιδιά………….71 Διάβασα τα μαθήματά μου. …… είμαστε οι καλύτεροι. Τι αγοράσατε …… από το σούπερ μάρκετ .--……………… 2. --…………………. Πάρε το παγούρι..

Ποιου δηλαδή είναι κτήμα (=απόκτημα). της. του (ουδ. δικού μου. -η. δικό μαζί με τη γενική του αδύνατου τύπου της προσωπικής αντωνυμίας.72 2.). Υπογράμμισε τις κτητικές αντωνυμίες με μια γραμμή και τις προσωπικές με πλαίσιο. όπως στο παράδειγμα: α) Αύγουστε καλέ μου σε μήνα . κ. Συμπέρασμα : Κτητικές ονομάζονται οι αντωνυμίες που φανερώνουν σε ποιον ανήκει κάτι Οι κτητικές αντωνυμίες είναι δύο ειδών : Α) Όταν δε θέλουμε να τονίσουμε τον κτήτορα (τον ιδιοκτήτη) χρησιμοποιούμε τη γενική του αδύνατου τύπου της προσωπικής αντωνυμίας αμέσως μετά το ουσιαστικό για το οποίο γίνεται λόγος.χ. Το δικό της παιδί. Π. α.χ. Το τετράδιό σου. Πρέπει να ξεχωρίσουμε τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας –που συνοδεύουν ρήμα – από τις κτητικές αντωνυμίες μιας και αυτές συνοδεύουν ουσιαστικό. ενώ… «Του μίλησε» (προσωπική). Β) Όταν θέλουμε να τονίσουμε πως κάτι ανήκει σε κάποιον τότε χρησιμοποιούμε την αντωνυμία δικός. Αυτές είναι: μου. Π. δικέ μου. το τετράδιό σου .χ. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι αντωνυμίες που δείχνουν σε ποιον ανήκει κάτι. δικό μου. -ο». να ’σουν δυο φορές το χρόνο. του. το βιβλίο μου. Η κτητική αντωνυμία κλίνεται όπως το επίθετο «καλός. τους. Παρακάτω ακολουθεί ο πίνακας των κτητικών αντωνυμιών αυτής της κατηγορίας ανάλογα με το πρόσωπο και τον κτήτορα: Α’ πρόσωπο Β’ πρόσωπο Γ’ πρόσωπο ένας κτήτορας πολλοί κτήτορες ένας κτήτορας πολλοί κτήτορες ένας κτήτορας πολλοί κτήτορες δικός μου δικός μας δικός σου δικός σας δικός του-της δικός τους δική μου δική μας δική σου δική σας δική του-της δική τους δικό μου δικό μας δικό σου δικό σας δικό του-της δικό τους ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. δική. σας.το παιδί τους. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Γι’ αυτό ονομάζονται κτητικές αντωνυμίες. Π. «Το τετράδιό του» (κτητική). 2. Οι κτητικές αντωνυμίες ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Το βιβλίο μου. δικός μου. . μας. σου.

στ) Δούλεψε στα νιάτα σου να ’χεις στα γηρατειά σου. γ) Τον αράπη κι αν τον πλένεις το σαπούνι σου χαλάς. Ενικός αριθμός Ονομαστική ο δικός σας η δική σας Γενική του Αιτιατική Κλητική Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική . δ) Όταν κοιμάται ο γιόκας μας.Να κλίνεις την κτητική αντωνυμία στο β’ πρόσωπο για πολλούς κτήτορες. ψωμί δεν μας γυρεύει. ε) Εγώ το λέω του σκύλου μου κι ο σκύλος της ουράς του. 2.73 β) Στερνή μου γνώση να είχα πρώτα. ζ) Φύλαγε τα ρούχα σου να ’χεις τα μισά.

Στον καθρέφτη βλέπω τον ………… Δεν πρέπει να νοιαζόμαστε μόνο για τους ………. εαυτέ μου) ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. . Πρέπει να πιστέψουμε στη δύναμη των εαυτών μας. (ο εαυτός μου. κυρίως σε λογοτεχνικά έργα. Σκέψου και απάντησε τι κοινό έχουν τα τρία είδη των αντωνυμιών που ήδη μάθαμε. Έτσι στην πρώτη ενδεικτική φράση σημαίνει ότι η φροντίδα που προέρχεται από «εσένα» κατευθύνεται πάλι σε «εσένα». Συμπλήρωσε τα κενά με την κατάλληλη αυτοπαθή αντωνυμία: Τι έχω πάθει. Πάνω απ’ όλα βάζετε τους …………. σαν το επίθετο «καλός»: Α’ Πρόσωπο Β’ πρόσωπο Γ’ πρόσωπο (κοινό γένος) (κοινό γένος) αρσενικό θηλυκό Ενικός αριθμός του εαυτού σου του εαυτού του του εαυτού της Γεν. των εαυτών μας τον εαυτό μας ή τους εαυτούς μας των εαυτών σας τον εαυτό σας ή τους εαυτούς σας των εαυτών τους τον εαυτό τους ή τους εαυτούς τους ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Μερικές φορές. τον εαυτό μου Πληθυντικός αριθμός του εαυτού τους ή Γεν. Οι αυτοπαθείς αντωνυμίες κλίνονται μόνο στη γενική και την αιτιατική. Δεν αναγνωρίζω τον ………… Ρώτησε τον ……. του εαυτού μου τον εαυτό σου τον εαυτό του τον εαυτό της Αιτ.74 Μάθημα 45ο 3.(προσωπικές.. Ο καθένας κοιτάζει μόνο τον εαυτό του. 2. Οι αντωνυμίες που φανερώνουν πως το ίδιο πρόσωπο ενεργεί και το ίδιο δέχεται την ενέργεια λέγονται αυτοπαθείς αντωνυμίες. γιατί άλλαξες. αυτοπαθείς) …………………………………………………………………………. κτητικές. του εαυτού μας ή του εαυτού σας ή Αιτ. Οι αυτοπαθείς αντωνυμίες ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ :Πρέπει να φροντίζεις τον εαυτό σου. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι αντωνυμίες που φανερώνουν ότι η ενέργεια που αναφέρει το ρήμα προέρχεται και κατευθύνεται στο ίδιο πρόσωπο. χρησιμοποιείται καταχρηστικά και η ονομαστική ή η κλητική μόνο για το πρώτο πρόσωπο.

Η υπογραμμισμένη λέξη «τον ίδιο» ξεχωρίζει το γιατρό –που αναφέρεται στην πρόταση. η ίδια . Γενική Αιτιατ.. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. η λέξη «μόνα σας» ξεχωρίζει τα παιδιά από άλλους. κ. σου. Κλητική 2. το ίδιο» Ενικός αριθμός Ονομ. του.75 Μάθημα 46ο 4.μόνη .ο. Όλο τα ίδια ακούω από σένα. Β) το επίθετο μόνος .μόνο. όταν δεν έχει άρθρο και συνοδεύεται από τη γενική του αδυνάτου τύπου της προσωπικής αντωνυμίας (μου. η ίδια. Συμπέρασμα. Οι οριστικές αντωνυμίες ΕΝΔ. Κανένας άνθρωπος δε μπορεί να ζει μόνος του.κ.από τους άλλους γιατρούς. Να κλίνεις την οριστική αντωνυμία «μόνος μου» στα τρία γένη και πρόσωπα: (στην επόμενη σελίδα) Α΄ πρόσωπο . Γενική Αιτιατ. Να κλίνεις την οριστική αντωνυμία «ο ίδιος. Οι αντωνυμίες που ξεχωρίζουν (ορίζουν) κάτι από άλλα του ίδιου είδους λέγονται οριστικές αντωνυμίες. της. τους). ΦΡΑΣΕΙΣ: Χθες συναντήθηκα με τον ίδιο γιατρό δυο φορές. η λέξη «τα ίδια» ξεχωρίζει αυτά τα λόγια από άλλα.το ίδιο μαζί με το άρθρο. Αύριο παιδιά μου θα πάτε μόνοι σας στο σχολείο. Οριστικές αντωνυμίες είναι : Α) το επίθετο ο ίδιος . Κλητική Πληθυντικός αριθμός Ονομ. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Κλίνονται όπως τα επίθετα με τις ίδιες καταλήξεις.

76 Ονομαστική Γενική Αιτιατική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Ενικός αριθμός μόνος μου μόνη μου Πληθυντικός αριθμός μόνο μου Β΄ πρόσωπο Ονομαστική Γενική Αιτιατική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Ενικός αριθμός μόνος σου μόνη σου Πληθυντικός αριθμός μόνο σου Γ ΄πρόσωπο Ενικός αριθμός Ονομαστική Γενική Αιτιατική Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική Γενική Αιτιατική .

77

Μάθημα 47ο 5. Οι δεικτικές αντωνυμίες
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ :Μπα! Ποιος είναι τούτος; Βλέπεις εκείνη τη μαθήτρια; Αυτά τα παιδιά είναι συμμαθητές μου. Βλέποντας τις υπογραμμισμένες λέξεις «τούτος», «εκείνη», «αυτά», φανταζόμαστε πως αυτός που τις λέει θα δείχνει και τα αντίστοιχα πρόσωπα. Γι’ αυτό λέμε…. Δεικτικές αντωνυμίες είναι εκείνες οι αντωνυμίες που τις χρησιμοποιούμε όταν δείχνουμε. Οι δεικτικές αντωνυμίες, που κλίνονται κανονικά σαν επίθετα, είναι: Α) αυτός, αυτή, αυτό: τις χρησιμοποιούμε για να δείξουμε κάποιον ή κάτι που είναι κοντά μας ή αναφέραμε πριν λίγο. (π.χ. Αυτό το παιδί είναι της τρίτης τάξης. Αυτά είπε ο Μιχάλης στην ομιλία του.) Β) (ε)τούτος, (ε)τούτη, (ε)τούτο: για να δείξουμε ό,τι είναι πολύ κοντά μας. (π.χ. Τούτο το τετράδιο είναι δικό μου.) Γ) εκείνος, εκείνη, εκείνο : Όταν δείχνουμε κάτι μακρινό μας. (π.χ. Εκείνο το χωριό απέχει εξήντα χιλιόμετρα από ‘δω.) Δ) τέτοιος, τέτοια, τέτοιο: όταν δείχνουμε την ποιότητα, το τι δηλαδή λογής είναι κάτι για το οποίο γίνεται λόγος. (Π.χ. «τέτοια πανώρια λυγερή…»- δημ. τραγούδι) Ε) τόσος, τόση, τόσο : όταν δείχνουμε την ποσότητα. (π.χ. Μη βάζεις τόση ζάχαρη !) ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Συμπλήρωσε τις δεικτικές αντωνυμίες που ταιριάζουν : ( εκείνη, εκείνα, αυτός, αυτά, τέτοια, τέτοια, τόσος) α) ………. τα χρόνια τα περασμένα. β)………… εδώ που βλέπεις είναι φίλος μου. γ)Ήταν ………… κόσμος συγκεντρωμένος, σαν σε πανηγύρι. δ)………. είπε και μετά έφυγε. ε) …….. ώρα……… λόγια. στ)……….. η χώρα είναι πολύ μακρινή.

78

Μάθημα 48ο 6. Οι Αναφορικές αντωνυμίες
ΕΝΔ.. ΦΡΑΣΕΙΣ: Το πρόγραμμα που μ’ αρέσει. Όποιος θέλει έρχεται μαζί μας. Φάε όσο θες. Αυτό είναι το πλοίο το οποίο περνάει απ’ το νησί μας. Οι υπογραμμισμένες λέξεις κάπου αναφέρονται. Έτσι το «που» αναφέρεται σ’ αυτό που μ’ αρέσει, το «όποιος» σ’ αυτόν που θέλει να ’ρθει, το «οποίο» αναφέρεται στο πλοίο, κ.ο.κ. Έτσι …. Αναφορικές λέγονται οι αντωνυμίες με τις οποίες ολόκληρη πρόταση ή φράση αναφέρεται , δηλαδή αποδίδεται σε μια άλλη λέξη. Αναφορικές αντωνυμίες είναι : 1. που: (άκλιτο) αναφέρεται σ’ οποιοδήποτε όνομα. 2. ο οποίος, η οποία, το οποίο: τη χρησιμοποιούμε αντί για το «που», και για να αποφεύγουμε τις επαναλήψεις. 3. όποιος, όποια, όποιο (χωρίς άρθρο) και το άκλιτο ό,τι. 4. όσος, όση, όσο : κλίνεται χωρίς άρθρο και συνήθως αναφέρεται σε ποσό. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ : 1. Το αναφορικό «που» δεν παίρνει ποτέ τόνο, ούτε και όταν είναι ειδικός σύνδεσμος. Όταν το «που» είναι τοπικό επίρρημα και μόνο όταν ρωτάμε παίρνει τόνο. 2. Η αναφορική αντωνυμία «ό,τι» παίρνει υποδιαστολή (,). Αντίθετα ο ειδικός σύνδεσμος «ότι» δεν παίρνει. Π.χ. Κάνε ό,τι θες. Είπα ότι θέλω να πάω. (ειδικός σύνδεσμος) 3. Πολλές φορές οι αναφορικές αντωνυμίες: όποιος, όσος, ό,τι συναντώνται σαν σύνθετες (οποιοσδήποτε, οσοδήποτε, οτιδήποτε) για να γίνει λιγότερο συγκεκριμένη η αναφορά τους σε κάτι: οποιοσδήποτε οποιαδήποτε οποιοδήποτε οσοδήποτε οσηδήποτε οτιδήποτε (χωρίς υποδιαστολή) ΑΣΚΗΣΗ Σχημάτισε φράσεις με τις αντωνυμίες: όσος, όποιος, που, ό,τι 1. 2. 3 4.

79

Μάθημα 49ο 7. Οι ερωτηματικές αντωνυμίες
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ποιος είναι μέσα; Πόση ώρα έμεινε ακόμα; Τι κάνεις εκεί πέρα; Τις υπογραμμισμένες αντωνυμίες τις χρησιμοποιούμε όταν ρωτάμε. Άρα ….. Ερωτηματικές αντωνυμίες λέγονται εκείνες οι αντωνυμίες που τις χρησιμοποιούμε όταν ρωτάμε. Ερωτηματικές αντωνυμίες είναι οι εξής : α) το άκλιτο τι. Π.χ. Τι κάνεις; β) ποιος, ποια, ποιο . Κλίνονται όπως το επίθετο παλιός, -α, -ο. Π.χ. Ποιος είσαι; γ) πόσος, πόση, πόσο .(όταν θέλουμε να ρωτήσουμε το ποσό) π.χ. Πόσα χρήματα χρωστώ; ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Προσοχή! ας μη μπερδεύουμε το ποσοτικό επίρρημα «πιο» (αυτό το φαγητό είναι πιο καλό) με το ουδέτερο της ερωτηματικής αντωνυμίας «ποιο» που το χρησιμοποιούμε όταν ρωτάμε. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.Συμπλήρωσε τον κατάλληλο τύπο ερωτηματικής αντωνυμίας. (πόσο, ποιοι, ποιου, ποιος, πόσα, τι) ……….. είσαι εσύ; ….θέλεις εδώ; ……….είναι γείτονες σου; ……….είναι αυτό το βιβλίο; ……… καφέ έχουμε ακόμα; 2. Συμπλήρωσε ό,τι λείπει απ’ τον πίνακα: Ονομαστική ενικού ποιος Γενική ενικού Ονομ. πληθυντικού Γενική πληθυντικού ποια ποιο

τίποτε. κανείς.} 5. καμιά.{ Μερικοί συμμαθητές μου ήταν προχθές αδιάβαστοι.80 Μάθημα 50ο 8. κάθε παιδί} Αντίθετα το «καθένας». Αυτές λοιπόν λέγονται αόριστες . που δεν το ονομάζουμε είτε γιατί δεν θέλουμε είτε γιατί δεν το ξέρουμε. κάποιον είδα. μία. κάποιο: {Κάποια κυρία σε ζήτησε. καθένας. Δεν έχουν πληθυντικό. μερικοί. μερικές. Αόριστες αντωνυμίες είναι οι: 1. {κάθε αγόρι. (κάποιος)} 3. δεν χρησιμοποιείται σαν επίθετο. Οι αόριστες αντωνυμίες ΕΝΔ. Με ζήτησε κανείς.} 7. ένας. Έτσι η φράση «η καθεμιά μαθήτρια» είναι λανθασμένη γιατί πρέπει να πούμε «η κάθε μαθήτρια». Πέρασαν κάμποσες στιγμές μέχρι ν’ απαντήσω. καμία. κάμποσο: όταν αναφερόμαστε σε κάποιο ποσό αόριστα.} 10. κάθε κορίτσι. κατιτί: είναι άκλιτα. Οι υπογραμμισμένες αντωνυμίες μιλούν γενικά κι αόριστα για κάποιον ή κάτι χωρίς να αναφέρονται σε συγκεκριμένο πρόσωπο ή πράγμα. η. μερικά: τα χρησιμοποιούμε όταν αναφερόμαστε σε λίγα άτομα. {Μου μιλούσε γι’ αυτό το θέμα ένας φίλος μου. κάτι μου ’πε να σου πω. κάμποση.{Είχε περάσει κάμποση ώρα. ένα: είναι το γνωστό αριθμητικό που χρησιμοποιείται και σαν αόριστο άρθρο. Πες μου τίποτα (κάτι).» Μερικές ελιές κάηκαν από την παγωνιά. άλλοτε δείχνουν άρνηση και άλλοτε έχουν την έννοια «κάποιος». μας μιλάει άσχημα} . κανένας. ο. καθεμία. ΦΡΑΣΕΙΣ: Κάπου πήγα. κάποιος. καθετί: έχει τη σημασία του «οτιδήποτε». κάμποσος. κάτι. τίποτα: είναι άκλιτα και χρησιμοποιούνται με δυο τρόπους όπως το «κανείς». Καθένας μας πήρε από πέντε βιβλία.} 8. καθεμιά. ο. {Δε γνωρίζω τίποτε (τίποτα). κανένα: αυτά έχουν διπλή σημασία. Ο Νικήτας μου είπε: «Πάρε τον τάδε αριθμό. το τάδε: τις χρησιμοποιούμε όταν δε θέλουμε να ονομάσουμε κάποιον ή κάτι. κάθε. {Κάτι θέλω να σου πω} 6. η.{Ακούω καθετί που λες. αλλά το χρησιμοποιούμε σαν επίθετο μπροστά από ουσιαστικά κάθε γένους. καθένα: Προσοχή: το «κάθε» είναι άκλιτο. 9. το δείνα.} 2. {Ο τάδε φίλος σου. Έτσι ………… Αόριστες αντωνυμίες λέγονται οι αντωνυμίες που τις χρησιμοποιούμε για ένα πρόσωπο ή πράγμα.{Δεν ήρθε κανείς.} 4. κάποια.

. Λυπάμαι . κανέναν. Συμπλήρωσε τις αντωνυμίες που λείπουν: (κάμποση. μερικές. . κάποιον. Γενική Αιτιατική Κλητική 4. Κλίνε την αντωνυμία μερικοί. Φώναξε …… ……. Κάνε μια καλή επανάληψη στις αντωνυμίες: μαθήματα 42-50 . ..να με βοηθήσει. κάθε ) Θέλω ……. άλλο. μερικά. Και να σκεφτείς ότι ……. Δυστυχώς ο …… άνθρωπος υπόσχεται ότι θα κάνει το …. φίλος μου είπε πως θα με βοηθούσε... πράγμα και μετά το λησμονεί. μερικοί. ένας. άλλος.} ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. άλλη.81 11. άλλο: {Άλλος πάει κι άλλος έρχεται. δε μπορώ να κάνω ……… . Εγώ δε μπορώ. τάδε.Τέλος πάντων. τίποτε. Να κλίνεις την αόριστη αντωνυμία «άλλος» στα τρία γένη: Ενικός αριθμός Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική 2. Μα βρίσκομαι εδώ ……… ώρα. 3. Δεν κάνω κι εγώ πια ……… γιατί με περιμένουν ……… φίλοι μου στο σπίτι. τίποτα. Πληθυντικός αριθμός Ονομαστ.

ούτε δέχεται ενέργεια . Η γιαγιά κόβει το ψωμί. Ακόμα κοιμάσαι Νίκο. Ρήματα λέγονται οι λέξεις που φανερώνουν ότι κάποιος ενεργεί ή παθαίνει κάτι ή βρίσκεται σε μια κατάσταση. Ο δάσκαλος μας μίλησε για τον Ηρακλή. Ο Αντώνης ντύνεται. Ρήματα παθητικής διάθεσης: Είναι τα ρήματα που φανερώνουν ότι το υποκείμενο (π. Εδώ το υποκείμενο είναι ο δάσκαλος. Π. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Υποκείμενο λέγεται εκείνο (συνήθως ουσιαστικό) για το οποίο γίνεται λόγος στην πρόταση. και μόνο αυτά. Π.χ. τα ενεργητικά.82 Μάθημα 51ο Τα ρήματα 1.χ.χ. . Ρήματα μέσης διάθεσης: Είναι τα ρήματα που φανερώνουν ότι το υποκείμενο ενεργεί και η ενέργειά του πηγαίνει στο ίδιο. Ρήματα ουδέτερης διάθεσης : Είναι τα ρήματα που φανερώνουν ότι το υποκείμενο ούτε ενεργεί. Αγοράσαμε φρούτα από τη λαϊκή. Π. Το ψωμί κόβεται από τη γιαγιά.χ. ψωμί) παθαίνει κάτι (κόβεται) ή δέχεται μια ενέργεια από άλλον.» Τα ρήματα χωρίζονται σε τέσσερις γενικές ομάδες ανάλογα με το τι συμβαίνει στο υποκείμενο. αλλά βρίσκεται σε μια κατάσταση. 2. Τα παιδιά κοιμούνται. Γενικά – διαθέσεις ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ο Κώστας πέρασε απ’ το σπίτι μου χθες. χωρίζονται σε δυο επιμέρους ομάδες: Α΄ μεταβατικά: Λέγονται τα ενεργητικά ρήματα που δείχνουν ότι η ενέργεια του υποκειμένου πηγαίνει σε ένα διαφορετικό πρόσωπο.χ. γιατί το υποκείμενο απαντά στην ερώτηση «ποιος. Π. Αυτές λέγονται διαθέσεις του ρήματος και είναι οι παρακάτω : 1. ή πράγμα το οποίο λέγεται αντικείμενο. ζώο. Ο μπαμπάς κόπηκε στο ξύρισμα. Ρήματα ενεργητικής διάθεσης: Είναι τα ρήματα που φανερώνουν ότι το υποκείμενο ενεργεί. Οι υπογραμμισμένες λέξεις μας φανερώνουν τι κάνουν ή τι παθαίνουν τα ουσιαστικά στα οποία αναφέρονται (αυτά τα ουσιαστικά συντακτικά λέγονται υποκείμενα) και λέγονται ρήματα. 3. Από τις προηγούμενες κατηγορίες ρημάτων. 4. Π.χ.

Το πρωί πλύθηκα. 2. γράφω. Η βροχή πότισε για τα καλά τα διψασμένα χωράφια. ή πράγμα στο οποίο πηγαίνει η ενέργεια που κάνει το υποκείμενο και μπαίνει συνήθως σε αιτιατική πτώση.. Να συμπληρώσεις τις φράσεις με τα ρήματα της παρένθεσης : (κολυμπώ. μα εγώ βράχηκα ως το κόκαλο. Π. …………………………………………………………………………. έτρεχα) Ο Τέλης ……….χ. Φυσικά δεν έχουν αντικείμενο. Β΄ Αμετάβατα: λέγονται τα ρήματα που η ενέργειά τους δεν πηγαίνει πουθενά. ψάχνω) α) β) γ) Είναι κανένα απ’ τα προηγούμενα ρήματα αμετάβατο και γιατί. Η Νίκη έκοψε ένα λουλούδι. ξεκουράζονταν. γράφτηκα. μύρισε. ήρθα. σταμάτησα. Ο τροχονόμος …… το αυτοκίνητο που…… με μεγάλη ταχύτητα. (Η Νίκη = υποκείμενο. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. αργά χθες στο σχολείο.. δε γνωρίζω τίποτα γι’ αυτό. ………… καλοκαίρι. μετά ντύθηκα κι έφαγα κάτι στα γρήγορα. …………. Μ’ αρέσει να ………… στη θάλασσα.83 Αντικείμενο λέγεται το πρόσωπο. ζώο. αγαπώ. …………. Στο κείμενο που ακολουθεί να υπογραμμίσεις τα ρήματα και να τα κατατάξεις ανά διάθεση: Λυπάμαι. Διψάω! Φέρε μου λίγο νερό. στο σύλλογο της γειτονιάς μου. λουλούδι = αντικείμενο.. Ησύχασαν για λίγη ώρα. Ενεργητικά Παθητικά Μέσα Ουδέτερα 3. την αλφαβήτα. Να σχηματίσεις προτάσεις χρησιμοποιώντας κάθε φορά κι ένα από τα παρακάτω ρήματα: (κόβω. .

μία: 1. το βέβαιο. ανάλογα με το πώς παρουσιάζεται από εκείνον που μιλάει.. στο πρώτο ενικό πρόσωπο (εγώ) της οριστικής του ενεστώτα‫. Αυτά που έχουν μόνο παθητική φωνή λέγονται αποθετικά ρήματα. (δεν έχουν καμιά σχέση με τις αντίστοιχες διαθέσεις) Στην ενεργητική φωνή ανήκουν οι ρηματικοί τύποι που τελειώνουν σε –ω. κόβωκόβομαι). Ας δούμε όμως τις εγκλίσεις μία.84 Μάθημα 52ο Τα ρήματα 2. 53 . Στην πρώτη φράση το υπογραμμισμένο ρήμα μιλάει για κάτι πραγματικό.λύνομαι. ενώ άλλα έχουν μόνο μια φωνή (πεθαίνω.χ.εγκλίσεις Α΄ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Αγαπώ τους γονείς μου. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι ρήματα που ανήκουν σε δύο ομάδες. (π. Η υποτακτική: Φανερώνει αυτό που θέλουμε να γίνει ή που περιμένουμε να γίνει. Οι εγκλίσεις είναι βασικά τρεις: η οριστική.) ‫٭‬Σημείωση.χ. στον ενεστώτα και τους άλλους χρόνους αναφερόμαστε στο μάθημα.(π. Κόπηκα απ’ το μαχαίρι. Κώστα! Θέλω να προσέχεις όταν οδηγείς. στη δεύτερη δείχνει προσταγή. Υπάρχουν όμως και άλλοι δυο ρηματικοί τύποι που αυθαίρετα εκλαμβάνονται σαν εγκλίσεις: το απαρέμφατο και η μετοχή (βέβαια αυτή από μόνη της είναι ένα διαφορετικό μέρος του λόγου). Αγαπιέμαι απ’ τους γονείς μου. Πρόσεχε. Θέλω να αγοράσω ψωμί. Β΄ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ:Προσέχω που πατώ. ενώ στην τρίτη επιθυμία. η υποτακτική και η προστακτική. Η οριστική: Φανερώνει το πραγματικό. Κόβω το ψωμί. Μερικά ρήματα έχουν και τις δύο φωνές (π.) 2. Οι μορφές που παίρνει το ρήμα για να φανερώσει πώς παρουσιάζεται το νόημα από ’κείνον που μιλάει λέγονται εγκλίσεις. λύνω. Έτσι . Αυτά που τελειώνουν σε –ω και αυτά που τελειώνουν σε – μαι.٭‬ Στην παθητική φωνή ανήκουν οι ρηματικοί τύποι που τελειώνουν σε –μαι στο πρώτο ενικό πρόσωπο της οριστικής του ενεστώτα. ντρέπομαι).χ. Αγοράζω ψωμί. Η πρώτη ομάδα ανήκει στην ενεργητική φωνή και η δεύτερη στην παθητική φωνή. Βλέπουμε δηλαδή πως το ρήμα παίρνει διάφορες μορφές μέσα στο λόγο. Φωνές .

Το απαρέμφατο: Είναι βοηθητικός τύπος .. Η κυρία είπε : ………. άκλιτος . (π. ……… (διαβάζω) . Δε μπορούσα . ……. Έχεις αγοράσει ψωμί. όταν τελειώνει σε –μένος. γράφω) ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ 3.Να μετατρέψεις την οριστική του κειμένου σε προστακτική : « Σηκωθήκατε γρήγορα. (π. Η προστακτική: Φανερώνει προσταγή. 2. Έχω αγοράσει ψωμί. μιλήστε. -μένη. κ.) 4.) Συναντάται μόνο στον αόριστο. χορέψτε. ………. ………. Αγόρασέ μου λίγο ψωμί.. « Σηκωθείτε γρήγορα………. ρίξατε μια τελευταία ματιά στα βιβλία και ξεκινήσατε με όρεξη για το σχολείο». φάγατε ένα τοστ. ανάβουμε. που χρησιμοποιείται στο σχηματισμό κάποιων χρόνων (Δες και στα επόμενα μαθήματα. Να συμπληρώσεις τα κενά με το ρήμα της παρένθεσης στην κατάλληλη έγκλιση (γράφοντας δίπλα την έγκλιση).. Η μετοχή: Είναι τύπος του ρήματος. άλλοτε κλιτός (στην παθητική φωνή. όταν τελειώνει σε –οντας ή –ώντας).. παράκληση ή ευχή. .) 5. ………… Δε θέλω . να νιώθω. -η. (διαβάζω) πολύ. (διαβάζω) Βασίλη.. Οι καλοί μαθητές …………. να κόψουμε.85 3. ήπιατε πορτοκαλάδα. Π. Χώρισε τα ρήματα ανάλογα με την έγκλισή τους: (να βλέπω. ………… (τρέχω) γρήγορα ! ……….χ.χ..α.. τρέξε. ………. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.. έγκλιση Ο λαγός ……… (τρέχω) πολύ γρήγορα. αγοράζοντας. -μένο) και άλλοτε άκλιτος ( στην ενεργητική φωνή.. πλυθήκατε με άφθονο νερό. οριστική Νίκο . -ο. μυρίζω.χ.(τρέχω) άλλο. αγορασμένος.

4. παρελθοντικοί και μελλοντικοί. 5. Π. 7. Β΄ Παρελθοντικοί χρόνοι : 3. Κάθε απόγευμα στις 7. Π. Εξακολουθητικός μέλλοντας: φανερώνει κάτι που θα γίνεται στο μέλλον εξακολουθητικά –με ή χωρίς διακοπή – ή κάτι που θα επαναλαμβάνεται στο μέλλον. δηλαδή το παρόν. Αύριο θα γράψω. 8. Π. Παρατατικός: φανερώνει κάτι που γινόταν στο παρελθόν με ή χωρίς διακοπή. το μέλλον. Όταν θ’ αρχίσουν τα κινούμενα σχέδια. Ενεστώτας: φανερώνει κάτι που γίνεται τώρα. Π.86 Μάθημα 53ο Τα ρήματα 3. Α΄ Παροντικοί χρόνοι : 1. Βλέπουμε ότι το ρήμα «γράφω» όπως άλλωστε και όλα τα ρήματα έχουν διαφορετικούς τύπους. θα έχω γράψει τα μαθήματά μου. Είχα γράψει το μάθημά μου όταν μου τηλεφώνησες. Κάθε μέρα θα γράφω αντιγραφή. Υπερσυντέλικος: φανερώνει κάτι που είχε τελειώσει στο παρελθόν πριν γίνει κάτι άλλο.χ. Π. ανάλογα με το χρόνο στον οποίο αναφέρονται.χ. Κάθε μέρα γράφω τα μαθήματά μου.χ.χ.μ. Αόριστος : φανερώνει κάτι που έγινε στο παρελθόν σαν να έγινε σε μια στιγμή. Χθες έγραψα τις ασκήσεις μου. 2. με ή χωρίς διακοπή.χ. Γ΄ Μελλοντικοί χρόνοι: 6. Π. θα γράφω τα αγγλικά μου. αλλά τώρα είναι τελειωμένο. Κάθε βράδυ έγραφα τα μαθήματά μου.χ.χ. Οι χρόνοι ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Γράφω τώρα το μάθημά μου. Π.00 μ. Γράφω ένα γράμμα. Έγραψα όλα τα μαθήματά μου. το παρελθόν. . Π. Ο Κώστας έχει γράψει το όνομά του και τώρα δίνει το τετράδιό του. Στιγμιαίος μέλλοντας: φανερώνει κάτι που θα γίνει στο μέλλον.χ. Παρακείμενος : φανερώνει κάτι που έχει γίνει στο παρελθόν. Οι χρόνοι του ρήματος είναι τριών ειδών: παροντικοί. Οι τύποι του ρήματος που φανερώνουν πότε γίνεται μια ενέργεια λέγονται χρόνοι του ρήματος. Συντελεσμένος μέλλοντας :δείχνει ότι κάτι θα είναι τελειωμένο (συντελεσμένο) στο μέλλον σε κάποια ορισμένη στιγμή. σαν σε μια στιγμή.

.. Γράψε σε όλους τους χρόνους στο πρώτο πρόσωπο της οριστικής ενεργητικής φωνής τα παρακάτω ρήματα: ( τρέχω.. μέλλοντας θα γράφω Παρακείμενος έχω γράψει Υπερσυντέλικος είχα γράψει Συντελ. …………….87 Η συνηθισμένη σειρά (ιεράρχηση) των όταν το κλίνουμε είναι η εξής : Ενεργητική φωνή Ενεστώτας γράφω Παρατατικός έγραφα Αόριστος έγραψα Στ. ………….. …………. Βάζω το νυχτικό μου και κοιμάμαι ... κόβω.. ……………. κόβω παίζω 2. μέλλοντας θα γράψω Εξακ. ……………. παίζω) Ενεστώτας Παρ……. Γράψε την παρακάτω φράση σε όλους τους χρόνους και στο ίδιο πρόσωπο : «Βάζω το νυχτικό μου και κοιμάμαι» Ενεστώτας Παρατατικός ……………. …………. τρέχω έτρ…. …………. ………. μέλλοντας θα έχω γράψει ΑΣΚΗΣΕΙΣ χρόνων του ρήματος Παθητική φωνή γράφομαι γραφόμουν γράφ(τ)ηκα θα γραφ(τ)ώ θα γράφομαι έχω γραφεί είχα γραφεί θα έχω γραφεί 1. ……………. …………. …………….. . ………….

χ. χωρίζονται σε μονολεκτικούς και περιφραστικούς. απαρέμφατο ή θα είμαι +παθητ. Παρακείμενος: α΄ Ενεργητική φωνή: έχω+ ενεργ.σχηματισμός εγκλίσεων Α΄ Ο ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΧΡΟΝΩΝ Οι χρόνοι ανάλογα με τις λέξεις που χρησιμοποιούμε για να τους σχηματίσουμε. Συντελ. Υπερσυντέλικος: α΄ Ενεργητική: είχα + ενεργ. Μονολεκτικοί. Αυτοί που σχηματίζονται με μια λέξη λέγονται μονολεκτικοί. απαρέμφ. Εξακολουθητικός μέλλοντας: θα+ υποτακτική Ενεστώτα. Όσοι χρόνοι σχηματίζονται με περισσότερες από μια λέξεις. Στιγμιαίος μέλλοντας: θα+ υποτακτική Αορίστου. Π. λέγονται περιφραστικοί. απαρέμφατο ή ήμουν + παθητική μετοχή (είχα κοπεί ή ήμουν κομμένος). θα κόψω (ενεργητική). θα κόβομαι (παθητική φωνή). 2. απαρέμφατο ή είχα + παθητική μετοχή (είχα κόψει ή είχα κομμένο). 3. μέλλοντας: α΄ Εν.χ. μετοχή (θα έχω κοπεί ή θα είμαι κομμένος). Αυτοί είναι: 1. φωνή: θα έχω+ ενεργ. Αυτοί είναι: ο Ενεστώτας (τρέχω). β΄ Παθ. β΄ Παθητική: είχα +παθ. ή θα έχω + παθ. φωνή: θα έχω+ παθ. Π. μετοχή (θα έχω κόψει ή θα έχω κομμένο). θα κοπώ (παθητική). ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Βλέπουμε ότι σε κάποιους περιφραστικούς χρόνους χρησιμοποιούμε τύπους των ρημάτων «έχω» και «είμαι».88 Μάθημα 54ο Τα ρήματα 4. απαρέμφατο ή έχω + παθητ. απαρέμφατο ή είμαι +παθητική μετοχή (έχω κοπεί ή είμαι κομμένος) 4. 5. θα κόβω (ενεργητική φωνή). ο Παρατατικός (έτρεχα) και ο Αόριστος (έτρεξα). Αυτά τα ρήματα λέγονται βοηθητικά ρήματα (δες μάθημα 56ο ) Β΄ Ο ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗΣ .περιφραστικοί χρόνοι. μετοχή (έχω κόψει ή έχω κομμένο) β΄ Παθητική φωνή: έχω + παθητ.

89

1. Η υποτακτική :η έγκλιση της υποτακτικής συναντάται μόνο σε τρεις χρόνους: Ενεστώτα, Αόριστο και Παρακείμενο. Στον Ενεστώτα και στον Παρακείμενο σχηματίζεται με την οριστική των ίδιων χρόνων και την προσθήκη των συνδέσμων: να, για να, όταν, κ.α. Στον Αόριστο η υποτακτική σχηματίζεται σαν την οριστική του Στιγμιαίου μέλλοντα, έχοντας φυσικά στη θέση του «θα» έναν απ’ τους προηγούμενους συνδέσμους. (π.χ. η υποτακτική του ρήματος «κόβω»: Ενεστώτας: να κόβω, Αόριστος: να κόψω, Παρακείμενος: να έχω κόψει.) 2. Η προστακτική: Συναντάται σε δύο μόνο χρόνους, τον Ενεστώτα (κόβε, κόβετε) και τον Αόριστο (κόψε, κόψτε). Παλιότερα σχηματίζονταν προστακτική και στον Παρακείμενο. Η προστακτική έχει μόνο δεύτερο πρόσωπο (εσύ- εσείς). ΑΣΚΗΣΗ Συμπλήρωσε τα κενά από το ρήμα «γράφω» στο δεύτερο πρόσωπο (εσύ) στην ενεργητική φωνή και στο δεύτερο πρόσωπο ενικό και πληθυντικό στην παθητική φωνή (εσύ- εσείς)στον πιο κάτω πίνακα:
Οριστ. Ενεστώτα Υποτ. Ενεστώτα Οριστ. Αορίστου Υποτ. Αορίστου Οριστ. Παρακειμ. Υποτ. Παρακειμ. Οριστ. Στ. μελλ. Οριστ. Εξ. μέλλ. Οριστ. Παρατατ. Οριστ. Υπερσυντ. Υποτ. Υπερσυντ. Οριστ. Συντ. μέλλ Προστ. Ενεστώτα Προστ. Αορίστου

γράφεις

γράφεσαι

γράφεστε

ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ

ΠΑΘΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ

Υπάρχει κάποιο λάθος. Φαντάζομαι το διαπίστωσες.

90

Μάθημα 55ο Τα ρήματα 5. Αριθμοί και πρόσωπα
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Εγώ γιορτάζω σήμερα. Εσύ γιορτάζεις τον άλλο μήνα. Ο Νίκος γιορτάζει το Δεκέμβριο, ενώ εσείς γιορτάζετε αύριο. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι διαφορετικοί τύποι του ρήματος του Ενεστώτα «γιορτάζω». Παρατηρούμε ότι ανάλογα με το πρόσωπο (υποκείμενο) αλλάζει η κατάληξη του ρήματος. Το ίδιο συμβαίνει αν μιλάμε για ένα ή πολλά πρόσωπα. Έτσι τα ρήματα έχουν ενικό και πληθυντικό αριθμό. Ενικού αριθμού είναι ο τύπος του ρήματος που φανερώνει ότι γίνεται λόγος για ένα πρόσωπο, ζώο ή πράγμα. Πληθυντικού αριθμού είναι ο τύπος του ρήματος που φανερώνει ότι γίνεται λόγος για πολλά πρόσωπα, ζώα ή πράγματα. Τα πρόσωπα του ρήματος είναι τρία: το α΄ :εγώ ή εμείς, το β΄: εσύ ή εσείς και το γ΄: αυτός, -η, -ο ή αυτοί αυτές, αυτά. Ο ρηματικός τύπος που φανερώνει το πρόσωπο της ομιλίας λέγεται πρόσωπο του ρήματος. ΑΣΚΗΣΗ Μετέτρεψε το πρόσωπο του κειμένου από πρώτο ενικό (εγώ) σε τρίτο πληθυντικό (αυτοί) : «Όταν θέλω να διαβάσω, δε θέλω να ενοχλούμαι από κανέναν. Κλείνομαι στο δωμάτιο και αρχίζω τη μελέτη με το μάθημα της γλώσσας. Στη συνέχεια γράφω τις ασκήσεις και μελετώ τα υπόλοιπα. Έπειτα ρωτώ τους γονείς μου αν μπορώ να δω τηλεόραση.» «……………………………………………………………………….. . ……………………………………………………………………………. . ……………………………………………………………………………. .

91

…………………………………………………………………………… ……………………………………………………………...»

Μάθημα 56ο Τα ρήματα 6. Οι συζυγίες
Τα ρήματα ανάλογα με το πώς κλίνονται στον Ενεστώτα και τον Παρατατικό χωρίζονται σε δυο γενικές κατηγορίες που λέγονται συζυγίες. Ένας εύκολος τρόπος για να κατατάξουμε ένα ρήμα σε κάποια συζυγία είναι να ελέγξουμε την κατάληξή του και τον τονισμό. Έτσι : 1. Στην πρώτη συζυγία ανήκουν τα ρήματα που τελειώνουν : α) σε –ω άτονο, στο πρώτο πρόσωπο της οριστικής του Ενεστώτα της ενεργητικής φωνής. Π.χ. κόβω, δένω, νιώθω, τρέχω, κ.α. β) σε –ομαι στο πρώτο πρόσωπο της οριστικής του Ενεστώτα της παθητικής φωνής. Π.χ. δένομαι, κόβομαι, ντρέπομαι, κ.α. 2. Στην δεύτερη συζυγία ανήκουν τα ρήματα που τελειώνουν : α) σε –ώ με τόνο στο πρώτο πρόσωπο της οριστικής του Ενεστώτα της ενεργητικής φωνής. Π.χ. κουνώ, χτυπώ, βαρώ, αγαπώ, κ.α. β) σε – ιέμαι ή –ούμαι στο πρώτο πρόσωπο της οριστικής του Ενεστώτα της παθητικής φωνής. Π.χ. κουνιέμαι, χτυπιέμαι, αρνούμαι, αγαπιέμαι.( Μια υποκατηγορία αυτής της συζυγίας είναι τα συνηρημένα ρήματα –δες μαθ. 65ο ) ΑΣΚΗΣΗ Να κατατάξεις τα ρήματα σε συζυγίες και φωνές: (σηκώνω, δέχομαι, λερώνω, απομονώνομαι, σαπίζω, αγαπάς, τυραννιόμαστε, λυπάστε, βλέπουν, κουνώ, κατορθώνεις, ακουμπάμε, βαριέται ενεργητική Α΄ συζυγία Παθητική Β΄ συζυγία ενεργητική παθητική

τα λέμε βοηθητικά ρήματα. να έχουμε ………….92 Μάθημα 57ο Τα βοηθητικά ρήματα Είχαμε μιλήσει (54ο μαθ. τον Παρατατικό και το Μέλλοντα (ο οποίος χρησιμοποιείται και σαν στιγμιαίος και σαν διαρκείας). Α΄ Το βοηθητικό ρήμα «έχω» οριστική έχω έχεις έχει έχουμε έχετε έχουν Ενεστώτας υποτακτική προστακτική να έχω ………….. Τα ρήματα αυτά κλίνονται μόνο στον Ενεστώτα. Παρατατικός μετοχή οριστική έχοντας είχα είχες είχε είχαμε είχατε είχαν Μέλλοντας οριστική θα έχω θα έχεις θα έχει θα έχουμε θα έχετε θα έχουν Β΄ Το βοηθητικό ρήμα «είμαι» οριστική είμαι είσαι είναι είμαστε είστε είναι Ενεστώτας υποτακτική να είμαι να είσαι να είναι να είμαστε να είστε να είναι μετοχή (όντας) Παρατατικός οριστική ήμουν ήσουν ήταν ήμαστε ήσαστε ήταν Μέλλοντας οριστική θα είμαι θα είσαι θα είναι θα είμαστε θα είστε θα είναι .. να έχετε έχετε να έχουν …………. Αυτά τα ρήματα. να έχεις έχε να έχει ………….) για κάποιους χρόνους των ρημάτων στους οποίους χρησιμοποιούμε τύπους από τα ρήματα «έχω» και «είμαι». ακριβώς γιατί μας βοηθούν στην κλίση άλλων ρημάτων..

κ. Υπερσυντέλικος οριστική είχα λύσει είχες λύσει είχε λύσει είχαμε λύσει είχατε λύσει είχαν λύσει ή είχα λυμένο είχες λυμένο.λ.μελλ.ο.κ.93 Μάθημα 58ο Η κλίση των ρημάτων τη πρώτης συζυγίας α΄ • Η κλίση του ρήματος «λύνω» • Η ενεργητική φωνή οριστική λύνω λύνεις λύνει λύνουμε λύνετε λύνουν Ενεστώτας υποτακτική προστακτική να λύνω ………… να λύνεις λύνε να λύνει ………… να λύνουμε ………… να λύνετε λύνετε να λύνουν ………… μετοχή λύνοντας Παρατατικός οριστική έλυνα έλυνες έλυνε λύναμε λύνατε έλυναν Εξ. οριστική θα λύνω θα λύνεις θα λύνει θα λύνουμε θα λύνετε θα λύνουν Αόριστος Στ. .ο. μέλλοντας οριστική θα έχω λύσει θα έχεις λύσει θα έχει λύσει θα έχουμε λύσει θα έχετε λύσει θα έχουν λύσει ή θα έχω λυμένο. μέλλ. οριστική υποτακτική Προστ. Συντ.κ. Απαρέμ. κ.π. λυμένο. οριστική έλυσα να λύσω ………… λύσει θα λύσω έλυσες να λύσεις λύσε θα λύσεις έλυσε να λύσει ………… θα λύσει λύσαμε να λύσουμε ………… θα λύσουμε λύσατε να λύσετε λύσ(ε)τε θα λύσετε έλυσαν να λύσουν ………… θα λύσουν Παρακείμενος οριστική υποτακτική έχω λύσει να έχω λύσει έχεις λύσει να έχεις λύσει έχει λύσει να έχει λύσει έχουμε λύσει να έχουμε λύσει έχετε λύσει να έχετε λύσει έχουν λύσει να έχουν λύσει ή έχω λυμένο ή να έχω έχεις λυμένο. κ.

απλώνω. κ. ………. ιδρύω. μέλλοντας οριστική θα λύνομαι θα λύνεσαι θα λύνεται θα λυνόμαστε θα λύνεστε θα λύνονται Στ.ο. Αόριστος υποτακτική προστακτικ ή να λυθώ …………. Παρατατικός οριστική λυνόμουν λυνόσουν λυνόταν λυνόμαστε λυνόσαστε λύνονταν απαρέμφατο λυθεί Εξ. Παρακείμενος Υπερσυντ. ψήνω. ντύνω.. σηκώνω. να λυθείτε λυθείτε να λυθούν ………….94 Η παθητική φωνή (στην επόμενη σελίδα) Ενεστώτας οριστική υποτακτική λύνομαι να λύνομαι λύνεσαι να λύνεσαι λύνεται να λύνεται λυνόμαστε να λυνόμαστε λύνεστε να λύνεστε λύνονται να λύνονται οριστική λύθηκα λύθηκες λύθηκε λυθήκαμε λυθήκατε λύθηκαν Προστακ. λύνω. να λυθείς λύσου να λυθεί …………. δένω. οριστική έχω λυθεί έχεις λυθεί έχει λυθεί έχουμε λυθεί έχετε λυθεί έχουν λυθεί ή είμαι λυμένος είσαι λυμένος.. δυναμώνω. μέλλοντας οριστική θα λυθώ θα λυθείς θα λυθεί θα λυθούμε θα λυθείτε θα λυθούν Συντ. διπλώνω. ……….α.. οριστική είχα λυθεί είχες λυθεί είχε λυθεί είχαμε λυθεί είχατε λυθεί είχαν λυθεί ή ήμουν λυμένος ήσουν λυμένος κ. μετ.κ ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Σαν το λύνω κλίνονται τα ρήματα: χάνω.. (λύνου) ……….κ. μέλλοντας οριστική θα έχω λυθεί θα έχεις λυθεί θα έχει λυθεί θα έχουμε λυθεί θα έχετε λυθεί θα έχουν λυθεί ή θα είμαι λυμένος κ. διορθώνω.κ. κ.ο.ο. να λυθούμε ………….ο. (λύνεστε) ………. ενώνω. ΑΣΚΗΣΕΙΣ .κ υποτακτική να έχω λυθεί λυμένος να έχεις λυθεί να έχει λυθεί να έχουμε λυθεί να έχετε λυθεί να έχουν λυθεί ή να είμαι λυμένος κ.

μέλλοντας Στ. 2. μέλλοντας θα έχεις τρέξει Ενεστώτας πληρώνει πληρώνεστε Παρατατικός Αόριστος να ιδρύσετε Εξ.95 1. Να κάνεις χρονική αντικατάσταση (δηλαδή να αντικαταστήσεις τα ρήματα στο ίδιο πρόσωπο. στην ίδια έγκλιση. πληρώνει. δυναμώνω. {δένουμε. πληρώνεστε (παθητ. Να κλίνεις το ρήμα «ντύνω» στον αόριστο (σ’ όλες τις εγκλίσεις) ενεργητικής και παθητικής φωνής: Α΄ Ενεργητική φωνή Αόριστος υποτακτική προστακτική οριστική έντυσα απαρέμφατο οριστική Β΄ Παθητική φωνή Αόριστος υποτακτική προστακτική απαρέμφατο . μέλλοντας θα τρέχεις Στ. όπως στο παράδειγμα. να ιδρύσετε. φωνή)} παραδειγματικά δίνεται η αντικατάσταση του «τρέχεις» Ενεστώτας τρέχεις δένουμε δυναμώνω Παρατατικός έτρεχες Αόριστος έτρεξες Εξ. μέλλοντας Παρακείμενος Υπερσυντέλικος Συντ. μέλλοντας Σημείωση: Πρόσεξες ότι ένα απ’ τα ρήματα είναι παθητικής φωνής. σ’ όλους τους χρόνους). μέλλοντας θα τρέξεις Παρακείμενος έχεις τρέξει Υπερσυντέλικος είχες τρέξει Συντ. στα παρακάτω ρήματα.

μέλλ. μέλλον.96 Μάθημα 59ο Η πρώτη συζυγία (β΄) Το ρήμα «βάφω» Α΄ Ενεργητική φωνή οριστική βάφω βάφεις βάφει βάφουμε βάφετε βάφουν Ενεστώτας υποτακτική Προστακτ. να βάψω ………… να βάψεις βάψε να βάψει ………… να βάψουμε ………… να βάψετε βάψετε να βάψουν ………… Παρακείμενος οριστική Υποτακτική έχω βάψει έχεις βάψει έχει βάψει έχουμε βάψει έχετε βάψει έχουν βάψει ή έχω βαμνα έχω βάψει να έχεις βάψει να έχει βάψει να έχουμε βάψει να έχετε βάψει να έχουν βάψει ή να έχω μετοχή βάφοντας Παρατατικός οριστική έβαφα έβαφες έβαφε βάφαμε βάφατε έβαφαν οριστική έβαψα έβαψες έβαψε βάψαμε βάψατε έβαψαν Εξ. να βάφω ………… να βάφεις βάφε να βάφει ………… να βάφουμε ………… να βάφετε βάφετε να βάφουν ………… Αόριστος υποτακτική προστακτ. οριστική θα έχω βάψει θα έχεις βάψει θα έχει βάψει θα έχουμε βάψει θα έχετε βάψει θα έχουν βάψει ή θα έχω . απαρέμφατο οριστική βάψει θα βάψω θα βάψεις θα βάψει θα βάψουμε θα βάψετε θα βάψουν Υπερσυντ. μέλλ. οριστική θα βάφω θα βάφεις θα βάφει θα βάφουμε θα βάφετε θα βάφουν Στ. οριστική είχα βάψει είχες βάψει είχε βάψει είχαμε βάψει είχατε βάψει είχαν βάψει ή είχα βαμ- Συντ.

Υ Ενεστώτας (ενεργητική φωνή) πρ μ . σκάβω.κ. μέλλον.α. ή ήμουν. μένο. λείπω.ο. βαμμένος. κ. βαφτεί ή θα βαφτώ βάφτηκες να βαφτείς βάψου βαφεί θα βαφτείς βάφτηκε να βαφτεί ……….ο.…. «βαφείτε και «θα βαφώ») οριστική Παρακείμενος Υποτακτική μετοχή βαμμένος Υπερσυντέλ οριστική είχα βαφεί είχες βαφεί. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.ο. κ.α. κ. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: έτσι κλίνονται :ράβω. οριστική θα βάφομαι θα βάφεσαι θα βάφεται θα βαφόμαστε θα βάφεστε θα βάφονται Παρατατικός Προστ. Β΄ παθητική φωνή οριστική βάφομαι βάφεσαι βάφεται βαφόμαστε βάφεστε βάφονται Ενεστώτας υποτακτική να βάφομαι να βάφεσαι να βάφεται να βαφόμαστε να βάφεστε να βάφονται (δες επόμενη σελίδα) Εξ.α. βαμμένος. «να βαφώ». βαμμένο. θα βαφτούμε βαφτήκατε να βαφτείτε βαφτείτε θα βαφτείτε βάφτηκαν να βαφτούν ………. κ. θλίβομαι. θα βαφτούν * (συχνά λέμε «βάφηκα».97 μένο.κ.….κ.α. θα βαφτεί βαφτήκαμε να βαφτούμε ……….κ. …. μέλλοντ. κ. να έχεις βαφτεί. βαμμένο.ο. Να κλίνεις το ρήμα «κρύβω» στον Ενεστώτα της ενεργητικής φωνής και τον Αόριστο της παθητικής: ορ. κ. έχω βαφτεί να έχω βαφτεί έχεις βαφτεί.κ. κ. μέλλ. ή είμαι ή να είμαι βαμμένος. οριστική ……… βαφόμουν (βάφου) βαφόσουν ……… βαφόταν ……… βαφόμαστε βάφεστε βαφόσαστε ……… βάφονταν Αόριστος Εξ. κ. οριστική θα έχω βαφτεί θα έχεις βαφτεί. ή θα είμαι βαμμένος. οριστική υποτακτική προστακτικ απαρέμφατο οριστική ή βάφτηκα* να βαφτώ ……….α Συντ.

98 (συνέχεια πίσω) Αόριστος (παθητικής φωνής) απαρεμ 2. δουλεύετε. ονειρευόμαστε. Να κάνεις χρονική αντικατάσταση των ρημάτων: λείπεις. . θάβονται. αστράφτει. να κρυφτείς. Ενεστ Ενεστ.

κ.99 Μάθημα 60ο Η πρώτη συζυγία ( γ΄) Το ρήμα «αρπάζω» Α΄ Ενεργητική φωνή οριστική αρπάζω αρπάζεις αρπάζει αρπάζουμε αρπάζετε αρπάζουν Εξ.ο.κ ή θα έχω αρπαγμένο.κ.κ. κ.ο. μέλλ.κ.κ. κ.κ. να αρπάξω ………… αρπάξει να αρπάξεις άρπαξε να αρπάξει ………… να αρπάξουμε ………… να αρπάξετε αρπάξτε να αρπάξουν …………. Παρακείμενος οριστική έχω αρπάξει έχεις…κ. να αρπάζουμε ………. κ. κ. να αρπάζω ……….κ. οριστική θα αρπάξω θα αρπάξεις θα αρπάξει κ.ο.κ. ή είχα αρπαγμένο.ο.ο. οριστική θα αρπάζω θα αρπάζεις θα αρπάζει θα αρπάζουμε θα αρπάζετε θα αρπάζουν Στ. μέλλοντ. μέλλον. οριστική άρπαξα άρπαξες άρπαξε αρπάξαμε αρπάξατε άρπαξαν Παρατατικός μετοχή οριστική αρπάζοντας άρπαζα άρπαζες άρπαζε αρπάζαμε αρπάζατε άρπαζαν Αόριστος υποτακτική προστακτική απαρέμφ. υπερσυντέλικος Συντ.ο. να έχω αρπάξει. κ.κ είχα αρπάξει είχες……. οριστική θα έχω αρπάξει. ή να έχω αρπαγμένο. Ενεστώτας υποτακτική προστακτ.ο. να αρπάζεις άρπαζε να αρπάζει ……….ο.κ υποτακτική οριστική Β΄ Παθητική φωνή .. να αρπάζετε αρπάζετε να αρπάζουν ……….ο. ή έχω αρπαγμένο.

μετοχή: αρπαγμένος. ρίχνω. μέλλον. ……… αρπαχτήκατε … κ.ο.. θα αρπαχτείς. τρέχω. φυλάγομαι. κ. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Σαν το «αρπάζω» κλίνονται: πλέκω. κ. πρήζω. οριστική αρπαζόμουν αρπαζόσουν αρπαζόταν αρπαζόμαστε αρπαζόσαστε αρπάζονταν Αόριστος οριστική υποτακτική προστακτ.ο.. φωνής 2.: αρπαχτεί Εξ.. φωνής Υπερσυντέλικος Παθ.….ο. Να κάνεις χρονική αντικατάσταση τους τύπους: μπλέκεσαι. αρπάχτηκα να αρπαχτώ ……… αρπάχτηκες να αρπαχτείς αρπάξου αρπάχτηκε να αρπαχτεί ……… αρπαχτήκαμε να ……. κ. Παρατατικ. ανοίγουμε. Υπερσυντέλικος : οριστική: είχα αρπαχτεί ή ήμουν αρπαγμένος.κ Παρακείμενος :οριστική: έχω αρπαχτεί ή είμαι αρπαγμένος. .ο.α. μέλλοντας: οριστική: θα έχω αρπαχτεί ή θα είμαι αρπαγμένος. οριστική θα αρπαχτώ θα αρπαχτείς θα αρπαχτεί κ.10 οριστική αρπάζομαι αρπάζεσαι αρπάζεται αρπαζόμαστε αρπάζεστε αρπάζονται Ενεστώτας υποτακτική να αρπάζομαι να αρπάζεσαι να αρπάζεται να αρπαζόμαστε να αρπάζεστε να αρπάζονται προστακτική …. βουλιάζω. μέλλοντας :οριστική: θα αρπαχτώ.. ανοίγω. παίζω.… ………………. …… αρπάζεστε …….κ Στ. δείχνω. (αρπάζου) ….ο.κ υποτακτική: να έχω αρπαχτεί ή να είμαι αρπαγμένος. Συντ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. σπρώχνω. τρέχουν.κ αρπαχτείτε αρπάχτηκαν απαρεμ. Να κλίνεις το ρήμα «πλέκω» στον υπερσυντέλικο και των δύο φωνών με και τους δυο τρόπους : Υπερσυντέλικος Ενερ. κ.κ. δέχομαι.

μέλλον.κ. κ. μέλλοντ.. δρόσισες να δροσίσεις δρόσισε δρόσισε να δροσίσει ………. κ.. Μέλλοντας οριστική θα δροσίσω θα δροσίσεις θα δροσίσει θα δροσίσουμε θα δροσίσετε θα δροσίσουν Συντ..ο.. κ. Υπερσυντέλ... οριστική θα δροσίζω θα δροσίζεις ………….. Αόριστος οριστική υποτακτική προστακτ. δροσίσατε να δροσίσετε δροσίστε δρόσισαν να δροσίσουν ………. να δροσίζετε δροσίζετε να δροσίζουν ………. να δροσίζω ……….. Παρατατ.ο. κ.ο. οριστική θα έχω δροσίσει ή θα έχω δροσισμένο …………. να δροσίζεις δρόσιζε να δροσίζει ………. Β΄ Παθητική φωνή . δρόσισα να δροσίσω ……….ο.κ. δροσίσαμε να δροσίσουμε ………. …………. Παρατατικός μετοχή οριστική δροσίζοντας δρόσιζα δρόσιζες δρόσιζε δροσίζαμε δροσίζατε δρόσιζαν απαρέμφ.10 Ενεστ. κ. οριστική είχα δροσίσει ή είχα δροσισμένο ………….κ.ο.κ.κ Παρακείμενος οριστική υποτακτική έχω να έχω δροσίσει δροσίσει ή έχω ή να έχω δροσισμένο δροσισμένο …………. Εξ. μπλέκεσαι ανοίγουμε τρέχουν Μάθημα 61ο Η πρώτη συζυγία (δ΄) Το ρήμα «δροσίζω» Α΄ Ενεργητική φωνή οριστική δροσίζω δροσίζεις δροσίζει δροσίζουμε δροσίζετε δροσίζουν Ενεστώτας υποτακτική Προστακτ. δροσίσει Στ. να δροσίζουμε ……….

δροσίσου.ο. δροσιστείτε.κ. να ζώνεις α΄ αναγνώριση στολίζεσαι: δοξάζουμε: αθροίστε!: να ζώνεις: β΄ χρονική αντικατάσταση Ενεστ στολίζεσαι Π . κ. ----.: οριστική: θα έχω δροσιστεί ή θα είμαι δροσισμένος. Συντ. συνεχίζω.κ. κ.κ. δροσιζόσουν. κ. θερίζω. πιάνω. δροσίζεστε …….ο.10 οριστική Ενεστώτας υποτακτική να δροσιζόμαστε να δροσίζεστε να δροσίζονται προστακτική …. ……. κ. πείθω.. Υποτακτική: να . ----. Υπερσυντέλικος: οριστική: είχα δροσιστεί ή ήμουν δροσισμένος. δοξάζουμε.έχω δροσιστεί ή να είμαι…κ.ο. κ.ο. δακρύζω. φτάνω. αθροίστε!. κ.----. Μετοχή: δροσισμένος. αγωνίζομαι. θα δροσιστείς. δροσίζου …….ο.ο.ο. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Σαν το ρήμα «δροσίζω» κλίνονται: ανθίζω. δροσίστηκες.κ. δροσίζομαι δροσιζόμαστε να δροσίζομαι δροσίζεσαι δροσίζεστε να δροσίζεσαι δροσίζεται δροσίζονται να δροσίζεται Παρατατικός: οριστική: δροσιζόμουν. αγκαλιάζω..κ. μέλλ. κ. απαρέμφατο: δροσιστεί. συλλογίζομαι. ΑΣΚΗΣΗ Να κάνεις αναγνώριση και χρονική αντικατάσταση στους τύπους των ρημάτων: στολίζεσαι.κ. αλέθω.κ. λογαριάζω. μέλλοντας: οριστική: θα δροσίζομαι. λούζω. εξετάζω.κ. ελπίζω.κ. στολίζω. (μετα)χειρίζομαι. Αόριστος : οριστική: δροσίστηκα. Εξακ. δροσιζόταν.. προστακτική: ----. δροσίστηκε. υποτακτική: να δροσιστώ. κ. να δροσιστείς. θα δροσίζεσαι. Παρακείμενος: οριστική: έχω δροσιστεί ή είμαι δροσισμένος. μέλλοντας: οριστική: θα δροσιστώ. κ.ο. Στιγμ.ο.α.

Τα ρήματα σε –ύνω γράφονται με υ (ύψιλον). κ.α. κελαρύζω. Αντίθετα οι μετοχές της δεύτερης συζυγίας τονίζονται στο «ο» και γράφονται με ω (ωμέγα). λερώνω.α. Εξαιρούνται: κλέβω. αγκαλιάζω. Π.χ. ψήνω. 3. κ. φέρνω.χ . ανταμώνω. 9. 2. Τα ρήματα σε –αινω γράφονται με αι (άλφα-γιώτα).χ. μονοιάζω. Με η. γιορτάζω. Τα ρήματα σε –σσω γράφονται με δύο σίγμα (σσ). κ. Π.χ. μοιάζω. Εξαιρούνται: μένω. σφύζω.α. δέρνω. την πόρτα).χ. αγοράζοντας. στολίζω. χτυπώντας. Οι μετοχές σε –οντας (με άτονο το ο) γράφονται πάντα με ο (όμικρον). Τα ρήματα σε –ώνω γράφονται πάντα με ω (ωμέγα).χ.α..α.α.χ. κ. χρειάζομαι. οφείλω. 5. 8. Π. συγχύζω. Τα ρήματα σε –άβω γράφονται με β (βήτα). κόβοντας. Π. Εξαιρείται: θέτω. Τα ρήματα σε –ττω γράφονται με δύο ταυ (ττ). κ. τρέχοντας. πίνω.χ. σβήνω. κ. Εξαιρούνται :α΄ με ει: κλείνω(π. κ. κ.χ.α. γογγύζω. κ. .χ. 7.α. Εξαιρούνται: με υ: αναβλύζω. Εξαιρούνται: θέλω. κ. κ. Π. θολώνω. οι. μπαίνω. Τα ρήματα σε –ιάζω γράφονται με ι (γιώτα).α. Π. Εξαιρείται: αρέσω. κουνώντας.χ. εισπράττω. ντύνω. πλένω. Μάθημα 62ο Ορθογραφικοί κανόνες των ρημάτων της α΄ συζυγίας 1.χ. δανείζω.α. Π. Π. λύνω. Π. Εξαιρούνται: παύω και τα σύνθετα του (αναπαύω). γέρνω.το ουσιαστικό) 12. χορεύω. 11. καταβάλλω.α. Τα ρήματα σε –έρνω γράφονται με ε (έψιλον). Π.α. γ΄ με ι: δίνω. Εξαιρούνται: αδειάζω. κ. λατρεύω. ανάβω. Τα ρήματα σε –ευω γράφονται με υ (ύψιλον). 6. ζωγραφίζω. Εξαιρείται: παίρνω. στήνω. 10. κ. δένω. πηγαίνω. αθροίζω.χ. 4. αναπτύσσω.10 δοξάζουμε ……. Π. Τα ρήματα σε –ίζω γράφονται με ι (γιώτα). απλώνω.α. πάλλω. Π. κατακλύζω. Π. ει: πρήζω. νοιάζομαι. β΄ με η: αφήνω. μαθαίνω.χ. σκάβω.χ. τείνω. Τα ρήματα σε –λλω γράφονται με δύο λάμδα (λλ). σέβομαι. ράβω. κρίνω. κλίνω( π. δακρύζω.

ο.κ υποτακτική:να έχω αγαπήσει ή να έχω αγαπημένο. μέλλοντας οριστική υποτακτική προστακ. αγαπούσε θα αγαπάει αγαπάμε* να αγαπάμε ……..κ. Β΄ Παθητική φωνή . οριστική οριστική αγαπώ να αγαπώ …….κ. Το ρήμα «αγαπώ» Α΄ Ενεργητική φωνή Ενεστώτας Παρατατικός Εξ. αγαπούσαν θα αγαπάν(ε) *Αλλιώς :αγαπάμε. αγαπούσαμε θα αγαπάμε αγαπάτε να αγαπάτε αγαπάτε αγαπούσατε θα αγαπάτε αγαπάν(ε) να αγαπάν(ε) …….κ. κ. Υπερσυντέλικος: οριστική:είχα αγαπήσει ή είχα αγαπημένο . Συντελ. οριστική υποτακτική προστ..αγαπούσα θα αγαπώ αγαπάς να αγαπάς αγάπα ντας αγαπούσες θα αγαπάς αγαπάει* να αγαπάει ……. οριστική αγάπησα να αγαπήσω αγαπήσει θα αγαπήσω αγάπησες να αγαπήσεις αγάπησε θα αγαπήσεις αγάπησε να αγαπήσει θα αγαπήσει αγαπήσαμε να αγαπήσουμε θα αγαπήσουμε αγαπήσατε να αγαπήσετε αγαπήστε θα αγαπήσετε αγάπησαν να αγαπήσουν θα αγαπήσουν Οι υπόλοιποι χρόνοι εύκολα όπως τα προηγούμενα: Παρακείμενος: οριστική :έχω αγαπήσει ή έχω αγαπημένο.. αγαπούμε. μετοχ. αγαπώ.ο. μέλλ. Μέλλον.κ.: οριστική θα έχω αγαπήσει ή θα έχω αγαπημένο. απαρέμφ. κ.ο.ο.. κ.10 Μάθημα 63ο Η δεύτερη συζυγία – α΄ τάξη Τα ρήματα της δεύτερης συζυγίας που ανήκουν στην Α΄ τάξη έχουν κατάληξη στην παθητική φωνή – ιέμαι. αγαπούν(ε) Αόριστος Στ.

τρυπώ..α.κ. κρεμώ. χρόνου Αορίστου. μέλλοντας:οριστική: θα αγαπιέμαι. υποτακτική: να έχω αγαπηθεί ή να είμαι αγαπημένος.ο. αγαπιόνταν (αγαπιούνταν) Εξ. προτιμώ. θα αγαπιέσαι. αγαπιόμαστε. κ. Στ. κ. κ.10 οριστική αγαπιέμαι αγαπιόμαστε αγαπιέσαι αγαπιέστε αγαπιέται αγαπιούνται Ενεστώτας υποτακτική προστακτ. κ.ο. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Σαν το «αγαπώ. μετοχή: αγαπημένος Υπερσυντέλικος: οριστική: είχα αγαπηθεί ή ήμουν αγαπημένος. χαλώ. έγκλισης υποτακτικής. -ιέμαι» κλίνονται: απαντώ. Συντ. καλούσα. . δεύτερου ενικού προσώπου του ρήματος «χτυπιέμαι» ………….κ.α. χτυπώ.κ. κεντώ.: οριστική: θα έχω αγαπηθεί ή θα είμαι αγαπημένος. να αγαπιέμαι να αγαπιόμαστε (Δεν να αγαπιέσαι να αγαπιέστε συνηθίζεται) να αγαπιέται να αγαπιούνται Αόριστος οριστική υποτακτική προστακτική απαρέμφατο αγαπήθηκα να αγαπηθώ …………… αγαπηθεί αγαπήθηκες να αγαπηθείς αγαπήσου αγαπήθηκε να αγαπηθεί …………… αγαπηθήκαμε να αγαπηθούμε …………… αγαπηθήκατε να αγαπηθείτε αγαπηθείτε αγαπήθηκαν να αγαπηθούν …………… Παρατατικός: οριστική: αγαπιόμουν. μέλλοντας:οριστική: θα αγαπηθώ.κ. κυνηγώ.ο. (Όλα αυτά κλίνονται με διαφορές στον Αόριστο. κ. περνώ.ο. κουνήστε! . κυβερνώ. αγαπιόσαστε. Αλλά και τα :διψώ. κ.κ. χτυπώντας να χτυπηθείς: είναι ρήμα φωνής και διάθεσης παθητικής. κ. μέλλον. κ. θα αγαπηθείς. ρουφώ. πετώ.ο. Παρακείμενος: οριστική: έχω αγαπηθεί ή είμαι αγαπημένος. αγαπιόσουν. χαιρετώ. αγαπιόταν.κ.) ΑΣΚΗΣΗ Να κάνεις αναγνώριση (όπως στο παράδειγμα) και χρονική αντικατάσταση των παρακάτω ρημάτων: να χτυπηθείς.ο...

Α΄ Ενεργητική φωνή Ενεστώτας Παρατατικός οριστική υποτακτική προστακτική μετοχή οριστική αδικώ να αδικώ ………. αδικούσαμε αδικείτε να αδικείτε αδικείτε αδικούσατε αδικούν να αδικούν ……… αδικούσαν * ή αδίκα Οι υπόλοιποι χρόνοι δεν παρουσιάζουν καμιά δυσκολία – σχηματίζονται όπως και στα ρήματα της πρώτης τάξης. κ. .). αδικείτε. φοβούμαι.ο.. Β΄ Παθητική φωνή Ενεστώτας Παρατατικός Αόριστος οριστική οριστική οριστική υποτακτική προστακτική λυπούμαι λυπόμουν λυπήθηκα να λυπηθώ ……… λυπάσαι λυπόσουν λυπήθηκες να λυπηθείς λυπήσου λυπάται λυπόταν λυπήθηκε κ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. ……… ………. μέλλον.κ ……… λυπούμαστε λυπόμαστε λυπηθήκαμε ……… λυπάστε λυπόσαστε λυπηθήκατε απαρέμφατο: λυπηθείτε λυπούνται λυπόνταν ή λυπήθηκαν λυπηθεί ……… λυπούνταν Οι υπόλοιποι χρόνοι και εγκλίσεις κανονικά. …… Μάθημα 64ο Η δεύτερη συζυγία β΄ τάξη Εδώ θα κλιθούν ενδεικτικά το ρήμα «αδικώ» στην ενεργητική φωνή και το ρήμα «λυπούμαι» ή «λυπάμαι» στην παθητική φωνή.10 ………….κ. κ. Παρατηρούμε ότι τα περισσότερα ρήματα της β΄ τάξης είναι ουδέτερης διάθεσης (κοιμούμαι. θυμούμαι.. …………. αδικώντας αδικούσα αδικείς να αδικείς αδίκει * αδικούσες αδικεί να αδικεί ………. αδικείσαι... Εξ… …….. αδικούσε αδικούμε να αδικούμε ………. Ενεστώτας παρατατικός Στ. Στην παθητική φωνή κλίνεται :αδικούμαι.ο.α.

στερούσουν. φοβούμαι. Εξ. προηγούμαι. Ενεστώτας: στερούμαι. Υπάρχουν μερικά ρήματα αυτής της τελευταίας κατηγορίας που κλίνονται όπως τα αρχαία Π. 3.χ. Ενεστώτας οριστική υποτακτική προστακτική μετοχη ακούω να ακούω …………. στερούνταν. οριστική θα ακούω θα ακούς θα ακούει θα ακούμε θα ακούτε θα ακούν(ε) ΑΣΚΗΣΗ Να κλίνεις το ρήμα κλαίω στον Ενεστώτα και τον Αόριστο της Ενεργητικής. επιχειρώ. θρηνώ. στερείσαι. μέλλοντ. μιλάω → μιλώ. στερείται. ζω. Το «κλαις» προέρχεται από το «κλαί(γ)εις» και το «ακούς» από το «ακούεις». φιλώ. Ενεστώτας Αόριστος .) Μάθημα 65ο Συνηρημένα ρήματα ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Μην κλαις Γιώργο! Ακούς τι λένε τα πουλιά.α. Αυτά λοιπόν τα ρήματα συναιρούν *συχνά στην οριστική του Ενεστώτα το τελευταίο γράμμα του θέματος με ένα φωνήεν απ’ την κατάληξη. ακού(γ)οντας ακούς να ακούς άκου ακούει να ακούει ………… ακούμε να ακούμε ………… ακούτε να ακούτε ακούτε ακούν(ε) να ακούν(ε) ………… Οι υπόλοιποι χρόνοι δεν παρουσιάζουν καμιά δυσκολία. συνεννοούμαι. Σαν το «λυπούμαι» κλίνονται : κοιμούμαι. κ. στερούμαστε.α. Σαν το «αδικώ» κλίνονται :λαλώ. {Αξίζει εδώ να αναφερθεί ότι όλα τα ρήματα της δεύτερης συζυγίας έχουν πάθει συναίρεση σε παλιότερη χρονική περίοδο της Γλώσσας μας (π. υπηρετώ.χ. (έτσι και τα :μιμούμαι. Συναιρούνται στο β΄ ενικό και πληθυντικό πρόσωπο μόνο.) Τα ρήματα αυτά λέγονται συνηρημένα. αγαπάω → αγαπώ. κουνάω → κουνώ. θυμούμαι. Παρατατικός: στερούμουν. κ. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι τύποι των ρημάτων «κλαίω» και «ακούω». υμνώ.). ποθώ. (Για παράδειγμα στο ρήμα «λέω» : λέ-εις → (ε+ει) → λες. στερούνται.10 2. στερείστε.} Ας δούμε ενδεικτικά την κλίση του ρήματος «ακούω». στερούμαστε. κινώ. στερούνται.α. κ. αδιαφορώ. στερείστε. συγκινώ. προσπαθώ.

*Η συναίρεση είναι ένα πάθος φωνηέντων (δες Μάθημα 82ο ) Μάθημα 66ο Το θέμα-η κατάληξη-ο χαρακτήρας των ρημάτων Το θέμα ενεστώτα και αορίστου Ας δούμε μερικά ρήματα: Ενεργητικός ΕνεστώταςΕνεργητικός Αόριστος Παθητικός Αόριστος σηκών-ω σήκωσ-α σηκώθ-ηκα ακουμπ-ώ ακούμπ-ησα ακουμπήθ-ηκα αγαπ-ώ αγάπ-ησα αγαπήθ-ηκα λύν-ω έλυσ-α λύθ-ηκα Θέμα: λέγεται το πρώτο μέρος του ρήματος. σηκών-εις. Κατάληξη: λέγεται το τελευταίο μέρος του ρήματος που αλλάζει κατά την κλίση του.(Δες στον προηγούμενο πίνακα στο ρήμα «σηκώνω»: τα αντίστοιχα θέματά του είναι «σηκών-». λύν-ω. σηκών-ω. Στον αρχικό πίνακα. Π. Τα ρήματα έχουν διαφορετικό θέμα για τον Ενεστώτα και διαφορετικό για τον Αόριστο παθητικό και ενεργητικό. που δεν αλλάζει. «σηκώσ-» και «σηκώθ-».10 οριστική υποτακτική προστακτ.χ. Χαρακτήρας: λέγεται ο τελευταίος φθόγγος του θέματος. λύν-εις.χ. «-εις». μετοχή :…………… απαρέμφατο: ……………. οριστική υποτακτική προστακτ . Π.. «-ει».) Το κάθε ένα από τα τρία θέματα χρησιμοποιείται για το σχηματισμό κάποιων χρόνων. λύν-ει. σηκών-ει: εδώ το θέμα είναι το «σηκών-». Εδώ οι καταλήξεις είναι: «ω». Έτσι έχουμε για παράδειγμα στο ρήμα δένω: . χαρακτήρας είναι τα υπογραμμισμένα γράμματα.

φωνή Ενεστώτας δέν-ω δέν-ομαι Παρατατικός έ-δεν-α δεν-όμουν Εξ. κόβω: Α΄ (ενεστ. Υπερσυντέλ.10 Α΄ ΑΠΟ ΤΟ ΕΝΕΣΤΩΤΙΚΟ ΘΕΜΑ «δεν-» Ενεργ. ΦΩΝΗΣ «δεθ-» Αόριστος Στ. μέλλοντας ς δέθ-ηκα θα δεθ-ώ έχω δεθ-εί είχα δεθ-εί θα έχω δεθ-εί ΑΣΚΗΣΗ Να γράψεις τους χρόνους με τη βοήθεια του θέματος όπως στους πίνακες του μαθήματος. θέμα: κόβ-) Ενεστώτας Παρατατικός Εξ. φωνή κόβ-ω Παθ. φωνής: κόπ-) γράφω: Α΄ γράφ-ω Β΄ Γ΄ . Συντ.φωνή Β΄(αορ. θέμα ενεργ. μέλλοντας Παρακείμ. μέλλοντας έ-δεσ-α θα δέσ-ω έχω δέσ-ει είχα δέσ-ει θα έχω δέσ-ει Γ΄ ΑΠΟ ΤΟ ΑΟΡΙΣΤΙΚΟ ΘΕΜΑ ΠΑΘ. γράφ-ω και λύν-ω. μέλλοντας παρακείμενος υπερσυντέλικο Συντ. θέμα παθ. φωνής : κόψ-) Γ΄(αορ. μέλλοντας Ενερ. μέλλοντας θα δεν-ω θα δέν-ομαι Β΄ ΑΠΟ ΤΟ ΑΟΡΙΣΤΙΚΟ ΘΕΜΑ ΕΝΕΡ. των ρημάτων : κόβ-ω. φωνή Παθητ. ΦΩΝΗΣ «δεσ-» Αόριστος Στ.

Τα πρώτα δυο υπογραμμισμένα ρήματα ανήκουν στην κατηγορία των ελλειπτικών. Στο τεστ πήρα άριστα. Τι είναι όμως τα ελλειπτικά ρήματα. Ελλειπτικά λέγονται τα ρήματα που δεν έχουν όλους τους τύπους (εγκλίσεις ή χρόνους). Δεν πρέπει να το κάνεις αυτό.11 λύνω: Α΄ Β΄ Γ΄ Μάθημα 67ο Ρήματα ελλειπτικά – απρόσωπα – ανώμαλα ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Οι πυγμάχοι μάχονταν με λύσσα. . Είναι καλός άνθρωπος.

βλέπω. κ... γιατί τέτοια ρήματα λέγονται: Απρόσωπα λέγονται τα ρήματα που συνηθίζονται στο γ΄ ενικό πρόσωπο και δεν έχουν υποκείμενο κάποιο πρόσωπο ή ζώο ή πράγμα. κ. υπερσυντέλικο. πες. μετατρέποντάς τα σε προσωπικά. 2. δες.ο.α.Παρατηρούμε ότι το ενεστωτικό θέμα του ρήματος (παίρν-) δεν μοιάζει με το θέμα του Αορίστου (πήρ-) και γι’ αυτό το ρήμα αυτό το κατατάσσουμε στα ανώμαλα ρήματα..χ. μέλλεται. Β΄ Άρχισε να χαράζει. ταιριάζει.α. κοίτα. 3. έρχομαι. φράσεις μπορεί κανείς να γράψει το ρήμα σε άλλα πρόσωπα.α. Τα ρήματα που φανερώνουν φυσικό φαινόμενο: βροντάει. κ. Στην τρίτη από τις ενδ. το ρήμα «έχω» δεν έχει παρακείμενο.χ. Α΄ Τη μέρα αυτή βρέχει πολύ. ……………………………………….Είναι Αόριστος του ρήματος «παίρνω». π. Τέτοια ρήματα είναι 1. ……………………………………….χ.α. Να κάνεις προτάσεις με τα απρόσωπα ρήματα των προτάσεων που ακολουθούν . Ανώμαλα λέγονται τα ρήματα που αλλάζουν το θέμα τους (και όχι μόνο το χαρακτήρα) ή που κλίνονται διαφορετικά από τ’ άλλα (π. συμφέρει. Σχημάτισε προτάσεις με τα παρακάτω ανώμαλα ρήματα στον Αόριστο: (βάζω.α. κ.κ. κ. το ρήμα «μάχομαι» στον Αόριστο αντικαθίσταται από άλλο συνώνυμο ρήμα (όπως το «πολέμησα».) ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. κάποια προσωπικά ρήματα σε ορισμένες περιπτώσεις. βρίσκω. πρόκειται.11 Π. πρέπει. δέρνω. θέλει (στη φράση : «δε θέλει και ρώτημα»). κ. . τρέχα. κλαίω) α΄ β΄ γ΄ δ΄ ε΄ στ΄ 2. Η απάντηση βέβαια είναι: όχι. Το τελευταίο υπογραμμισμένο ρήμα είναι το «πήρα». χιονίζει.

. …………….11 Γ΄ Δεν πρόκειται να σ’ ακούσω.) -αίρεσα -αιρέθηκα -αιρεμένος π. Ε΄ Πάλι έξω βροντάει.. Να κλίνεις το ρήμα «βλέπω» και το ρήμα «παίρνω» στην οριστική και προστακτική Ενεστώτα και Αορίστου: α΄ βλέπω Ενεστώτας οριστ… Αόριστος β΄ παίρνω ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΝΩΜΑΛΩΝ ΡΗΜΑΤΩΝ 1 Ενεστώτας Αόριστος Παθητική μετοχή ενεργητικός παθητικός -αιρώ (συνθ. ……………... ανακλώ ανάκλασα ανακλάστηκα ανακλασμένος ανασταίνω ανάστησα αναστήθηκα αναστημένος ανατέλλω ανάτειλα …………….. καθαιρώ (καθαίρεσα) (καθαιρέθηκα) (καθαιρεμένος) ακουμπώ ακούμπησα ……….χ. ακουμπισμένος αμαρτάνω αμάρτησα ………. ... ………………………………………. Δ΄ Ακόμα αστράφτει! ………………………………………. ………………………………………. 3.

να ιδωθώ) βράχηκα (βρέχτηκα) βρέθηκα γδάρθηκα …………… …………… γίνηκα (υποτ.) βαραίνω βαρώ βαστώ βγάζω βγαίνω βλέπω (αλλά αναβλέπω— ανάβλεψα) βρέχω βρίσκω γδέρνω γερνώ γέρνω γίνομαι δέρνω διαβαίνω διαμαρτύρομαι διαρρέω διδάσκω Ενεστώτας δίνω διψώ δρω δυστυχώ εγκατασταίνω ή εγκαθιστώ ανέβηκα απόνειμα απόστασα άρεσα άρκεσα άρτυσα αύξησα έβαλα -έβαλα βάρυνα βάρεσα βάσταξα ή βάστηξα έβγαλα βγήκα είδα (προστακτ. να γενώ) δάρθηκα …………… διαμαρτυρήθηκα …………… διδάχτηκα ανεβασμένος …………… αποσταμένος ………… ………… αρτυμένος αυξημένος βαλμένος -βλημένος βαρεμένος βαρεμένος βασταγμένος βαστηγμένος βγαλμένος βγαλμένος ιδωμένος βρε(γ)μένος …………… γδαρμένος γερασμένος γερμένος γινωμένος δαρμένος …………… διαμαρτυρημένος …………… διδαγμένος Παθητική μετοχή δοσμένος διψασμένος …………… δυστυχισμένος εγκαταστημένος 2 Αόριστος ενεργητικός παθητικός έδωσα (έδωκα) δόθηκα δίψασα …………… έδρασα …………… δυστύχησα …………… εγκατάστησα εγκαταστάθηκα . δες-δείτε) έβρεξα βρήκα (ήβρα) έγδαρα γέρασα έγειρα έγινα έδειρα διάβηκα …………… διέρρευσα δίδασκα …………… απονεμήθηκα ………… ………… αρκέστηκα αρτύθηκα αυξήθηκα βάλθηκα -βλήθηκα ………….11 ανεβαίνω απονέμω αποσταίνω αρέσω αρκώ αρταίνω αυξάνω βάζω -βάλλω (συνθ. βαρέθηκα βαστάχτηκα ή βαστήχτηκα βγάλθηκα ειδώθηκα (υποτακτ.

(εμ)πνεύστηκα (παρα-)πονέθηκα μεθυσμένος …………… μηνυμένος μολυσμένος μπασμένος …………… …………… ξεχασμένος ξεψυχισμένος παθημένος παρμένος παραστημένος …………… πεινασμένος περασμένος πεταγμένος πεσμένος πιωμένος πλανημένος πλανεμένος πλυμένος …………. πιώθηκα πλανήθηκα πλανεύτηκα πλύθηκα ………….) καθισμένος καμένος καλεσμένος καμωμένος κλαμένος κοιμισμένος ειπωμένος (εκ)λεπτυσμένος μαθημένος (απο)μακρυσμένος …………… …………… μηνύθηκα μολύνθηκα …………… …………… ντράπηκα ξεχάστηκα …………… …………… πάρθηκα παραστάθηκα …………… …………… περάστηκα πετάχτηκα …………. (εμ)πνευσμένος πονεμένος .11 επαινώ ή παινεύω έρχομαι θέλω θέτω κάθομαι ή καθίζω καίω καλώ κάνω κλαίω κοιμούμαι λέω λεπταίνω μαθαίνω μακραίνω μεθώ μένω μηνώ (και μηνύω) μολύνω μπαίνω μπορώ ντρέπομαι ξεχνώ ξεψυχώ παθαίνω παίρνω παρασταίνω πάω (πηγαίνω) πεινώ περνώ πετώ πέφτω πίνω πλανεύω(πλανώ) πλένω πλέω πνέω (εμπνέω) πονώ επαίνεσα ή παίνεψα ήρθα θέλησα έθετα κάθισα έκαψα κάλεσα έκαμα (έκανα) έκλαψα είπα λέπτυνα έμαθα μάκρυνα μέθυσα έμεινα μήνυσα μόλυνα μπήκα μπόρεσα ξέχασα ξεψύχησα έπαθα πήρα παράστησα πήγα πείνασα πέρασα πέταξα έπεσα ήπια πλάνεσα πλάνεψα έπλυνα έπλευσα έπνευσα πόνεσα επαινέθηκα ή παινεύτηκα …………… …………… τέθηκα …………… κάηκα καλέστηκα …………… κλαύτηκα (κλάφτηκα) κοιμήθηκα ειπώθηκα λεπτύνθηκα μαθεύτηκα (απο)μακρύνθηκα παινεμένος …………… θελημένος -θεμένος (συνθ.

έσυρα έσπασα έσπειρα ………….11 ρουφώ σέβομαι σέρνω σπά(ζ)ω σπέρνω στέκομαι(στέκω) στέλνω ή στέλλω στρέφω συγχωρώ σφάλλω σωπαίνω σιωπώ τείνω (-)τελώ τραβώ τρέπω τρέφω(θρέφω) τρέχω τρώω τυχαίνω υπόσχομαι φαίνομαι φεύγω φθείρω φοβούμαι φταίω χαίρομαι χορταίνω ψάλλω ψέλνω ρούφηξα …………. προ) …………. φαγώθηκα φαγωμένος …………. σταλμένος στραμμένος στρεμμένος συγχωρήθηκα συγχωρημένος συγχωρέθηκα συ(γ)χωρεμένος …………. εσφαλμένος …………. συρμένος σπασμένος σπαρμένος …………. έστειλα έστρεψα συγχώρησα συγχώρεσα έσφαλα σώπασα σιώπησα έτεινα τέλεσα τράβηξα έτρεψα έθρεψα έτρεξα έφαγα έτυχα …………. …………. …………. …………. …………. έφυγα έφθειρα …………. (από)τυχημένος υποσχέθηκα υποσχεμένος φάνηκα …………. …………. τελέστηκα -τελεσμένος τραβήχτηκα τραβηγμένος τράπηκα -τραμμένος τράφηκα(θράφηκα) θρεμμένος …………. σωπασμένος (από)σιωπήθηκα -σιωπημένος -τάθηκα (από. έφταιξα χόρτασα έψαλα έψαλα ρουφήχτηκα σεβάστηκα σύρθηκα σπάστηκα σπάρθηκα στάθηκα στάλθηκα στράφηκα ρουφηγμένος …………. χάρηκα χαρούμενος χορτασμένος ψάλθηκα ψαλμένος ψάλθηκα ψαλμένος ΑΣΚΗΣΗ Να κάνεις χρονική αντικατάσταση σε μερικά από τα πρώτα ανώμαλα ρήματα της πρώτης σελίδας του πίνακα: Ενεστώτας ακουμπώ Παρατατικός Αόριστος αμαρτάνω ανασταίνω ανατέλλω . φθάρθηκα φθαρμένος φοβήθηκα φοβισμένος ………….

μέλλ. μέλλ. Παρακείμεν. Εξ. Παρακείμεν. μέλλ. Υπερσυντ. μέλλ. Υπερσυντ. μέλλ. Εξ. Παρακείμεν.11 Στ. Συντ. μέλλ. Συντ. αυξάνω βάζω βαστώ βγαίνω βρέχω Μάθημα 68ο Η μετοχή ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ο φορτωμένος Αϊ-Βασίλης. Ενεστώτας βγάζω Παρατατικός Αόριστος Στ. Εξ. . μέλλ. Συντ. μέλλ. μέλλ. Ενεστώτας ανεβαίνω Παρατατικός Αόριστος Στ. Υπερσυντ.

Ορθογραφικοί κανόνες των μετοχών 1.της κατάληξης γράφεται με ωμέγα .φορτωμένοι . φτ. κόβω. γράφω. κινούμενος στόχος. κ. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι μετοχές. Έφυγε τρέχοντας. κ. Ας δούμε ένα παράδειγμα : Ενικός αριθμός Ονομαστική ο φορτωμένος η φορτωμένη Γενική του φορτωμένου της φορτωμένης Αιτιατική το φορτωμένο τη φορτωμένη Κλητική . χτυπώντας.φορτωμένο τα φορτωμένα των φορτωμένων τα φορτωμένα .φορτωμένε . Οι μετοχές σε – μένος γράφονται με δύο μι (μμ) όταν τα ρήματα έχουν χαρακτήρα π. -ο. Π. Π.χ. β. Σε αντίθετη περίπτωση γράφεται με όμικρον . φ.α. κουνώντας. τρεχούμενο νερό. 2. Άλλες απ’ αυτές κλίνονται (οι παθητικές μετοχές του παρακειμένου που τελειώνουν σε –μένος ) και άλλες δεν κλίνονται (οι ενεργητικές μετοχές του Ενεστώτα που τελειώνουν σε –οντας ή –ώντας).γραμμένος. Όταν η ενεργητική μετοχή τονίζεται στο –ο. -ώντας) και ο Παρακείμενος της παθητικής φωνής (-μενος). κ. εργαζόμενος άνθρωπος. πτ.χ.α.φορτωμένη Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι φορτωμένοι οι φορτωμένες Γενική των φορτωμένων των φορτωμένων Αιτιατική τους φορτωμένους τις φορτωμένες Κλητική .φορτωμένες το φορτωμένο του φορτωμένου το φορτωμένο . Μετοχή έχουν ο Ενεστώτας της ενεργητικής φωνής (-οντας. -η.α.χ.φορτωμένα ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Σπάνια και σε ορισμένα ρήματα συναντάμε στην παθητική φωνή και ενεστωτική μετοχή που τελειώνει σε –άμενος ή -ομενος ή –ώμενος ή ούμενος.Π. Μάθημα 69ο Άκλιτα μέρη του λόγου-1 τα επιρρήματα .11 Ο χαρούμενος άνθρωπος.κομμένος. Μιλούσε χτυπώντας το χέρι του. Η ενεργητική μετοχή κλίνεται όπως τα επίθετα σε –ος.

βεβαίως. κ. κ. χθες. Ποσοτικά : φανερώνουν ποσό και απαντούν στην ερώτηση «πόσο. κ. 5. αυτού. Τοπικά :φανερώνουν τόπο και απαντούν στην ερώτηση «πού.μέσα. πριν. μόλις. πιο. Π.». ΦΡΑΣΕΙΣ:Χθες άφησα κάτω απ’ το δέντρο μια σακούλα. ποσό. φέτος. άλλα ποσό (τόσο. Αυτά είναι: τώρα. κάμποσο. πέρα. έξω. .κ. Επειδή λοιπόν αυτές οι λέξεις συνοδεύουν ρήματα γι’ αυτό ονομάζονται επιρρήματα. Εξαιρούνται ορισμένα σύνθετα: καταγής. όσο.α.α. καλά) και άλλα βεβαίωση ή άρνηση (βεβαίως). Εξαιρούνται: εμπρός.α. όπως και το «επίσης».α. μαζί. πάνω. ναι. Π.Αρνητικά : φανερώνουν επιβεβαίωση ή άρνηση.χ.α. λίγο. πολύ. εκεί .φέτος. Π. άλλα τρόπο (καλά). εξαρχής.».». ολονυχτίς.α. κ. Οι λέξεις «χθες» και «κάτω» συνοδεύουν το ρήμα «άφησα». Επιρρήματα λέγονται οι άκλιτες λέξεις που συνοδεύουν ή προσδιορίζουν κυρίως τα ρήματα και φανερώνουν τόπο. αλλιώς.χ.α. τα «τόσο» και «πολύ» ακολουθούν το ρήμα «έφαγα». κ. επικεφαλής. Τροπικά : φανερώνουν τρόπο και απαντούν στην ερώτηση «πώς. κ. και 6. τέλος. αλλιώς. κ.όχι. Β΄ Τα επιρρήματα σε – ως γράφονται με ωμέγα. καθόλου.χ. τόσο. πίσω. κάτω. Έφαγα τόσο πολύ. κ. σωστά. Π. 2. Αυτά είναι: εδώ. αύριο . όπως. καλά.». πάνω. βεβαίως. . Ανάλογα με τη σημασία τους τα επιρρήματα χωρίζονται σε έξι ομάδες: 1. ήσυχα. που βεβαίως «έσκασα». εντός. το «καλά» συνοδεύει το ρήμα «περάσαμε». βέβαια. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. 4. περισσότερο. Ορθογραφικοί κανόνες των επιρρημάτων Α΄ Τα τοπικά επιρρήματα που τελειώνουν σε –ω γράφονται με ωμέγα.α. έτσι. χρόνο. πίσω. κ. κ.χ. Τέτοια είναι: κάπως. Π.ο. εκτός. μετά.α. Έτσι λοιπόν …. κ. δε(ν).χ. έξω. μη(ν). Άλλα απ’ αυτά φανερώνουν χρόνο (χθες). άλλα τόπο (κάτω). ωραία. μπροστά. Να απαντήσεις στις ερωτήσεις χρησιμοποιώντας επιρρήματα: . Οι υπογραμμισμένες λέξεις συνοδεύουν ρήματα. Στην εκδρομή περάσαμε καλά.α.11 ΕΝΔΕΙΚΤ. πάντα. Βεβαιωτικά. 3. αμέσως. τρόπο. Γ΄ Τα επιρρήματα σε – ις γράφονται με ι (γιώτα). Χρονικά: φανερώνουν χρόνο και απαντούν στην ερώτηση «πότε.

ε) Θέλεις να καθίσεις. ακόμα (ενν. …………………………………………….11 α) Πού είσαι. ακόμα (ενν. ώρα). ναι. λίγο. ………………………………………… ………………………………………… ………………………………………… ………………………………………… ………………………………………… 2. εδώ. πριν. δ) Πόσο έφαγες. ……………………………………………. περισσότερο. ……………………………………………. β) Πότε ήρθες. ……………………………………………. ……………………………………………. πρόπερσι. ……………………………………………. μην. ……………………………………………. ……………………………………………. Μάθημα 70ο Τα άκλιτα μέρη του λόγου –2 οι προθέσεις . στ) Ο άνθρωπος πετάει . γ) Πώς τα περνάς. ……………………………………………. ……………………………………………. …………………………………………. καλά( στη φράση: «πέρασα καλά»)} παρακάτω : είναι τοπικό επίρρημα. περισσότερο). Να αναγνωρίσεις τις λέξεις όπως στο παράδειγμα : {παρακάτω.

12

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ : Προχώρησαν ως το βουνό. Βάδισα από το σπίτι ίσαμε το σχολείο. Η ώρα είναι δέκα παρά τέταρτο. Πριν από τα ονόματα (ουσιαστικά ή επίθετα) βουνό, σπίτι, σχολείο και τέταρτο συναντάμε τα άκλιτα: ως, από, ίσαμε, παρά. Επειδή ακριβώς τέτοια άκλιτα μπαίνουν (θέτονται) πριν (προ) από άλλες λέξεις , γι’ αυτό λέγονται προθέσεις (< προ + θέτω). Προθέσεις λέγονται οι άκλιτες λέξεις που μπαίνουν μπροστά από άλλες λέξεις και φανερώνουν μαζί τους τόπο, χρόνο, αιτία, τρόπο, ποσό, κ.α. Οι προθέσεις είναι : Α) πέντε μονοσύλλαβες : με, σε, για, ως, προς. Β) επτά δισύλλαβες : μετά, παρά, αντί, από, κατά, δίχως, χωρίς. Γ) μία τρισύλλαβη : ίσαμε. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ : 1.Να μάθουμε να ξεχωρίζουμε τις προθέσεις με, σε από τις .προσωπικές αντωνυμίες με, σε. (Δες άσκηση 2) 2. Η πρόθεση «σε» συνήθως συναντάται ενωμένη με το οριστικό άρθρο.( σε + το = στο, σε + τους = στους, κ.α.) 3. Συχνά βρίσκουμε σύνθετες λέξεις που έχουν πρώτο συν θετικό πρόθεση. Π.χ. προς + φέρω = προσφέρω, μεταφέρω, κατάφέρω, κ.α.( Δες μάθημα 85ο ) ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Σχημάτισε από τρεις σύνθετες λέξεις με κάθε μία από τις προθέσεις : προς, μετά, αντί, παρά, από, κατά ………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………. 2. Βάλε σε κύκλο τις προσωπικές αντωνυμίες, και υπογράμμισε τις προθέσεις: « Τι με θέλεις;» «Πήγα βόλτα με το ποδήλατο.» «Θα φύγω σε λίγη ώρα.» «Σε ζήτησε η Μαρία.» «Σε λίγο θα σε χρειαστώ.»

Μάθημα 71ο Τα άκλιτα μέρη του λόγου – 3 Οι σύνδεσμοι - σύνδεση προτάσεων

12

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ήθελε να βγει έξω και φόρεσε τα καλά του. Τώρα δηλαδή τι θα κάνεις; Φοβάμαι ότι δε θα πάρω καλό βαθμό αν δε διαβάσω. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι σύνδεσμοι. Σύνδεσμοι λέγονται οι άκλιτες λέξεις που συνδέουν λέξεις και προτάσεις. Οι σύνδεσμοι χωρίζονται σε δώδεκα κατηγορίες : 1. Συμπλεκτικοί: και, ούτε, μήτε, ουδέ, μηδέ. 2. Διαχωριστικοί: ή, είτε. 3. Αντιθετικοί: μα, παρά, αλλά, όμως, ωστόσο, ενώ, αν και , μολονότι, μόνο. 4. Αποτελεσματικοί: λοιπόν, ώστε, άρα, επομένως, που. 5. Επεξηγηματικός: δηλαδή. 6. Ειδικοί: πως, που, ότι. 7. Χρονικοί: όταν, σαν, ενώ, καθώς, αφού, αφότου, πριν, πριν να, μόλις, προτού, ώσπου, ωσότου, όσο που, οπότε. 8. Αιτιολογικοί: γιατί, επειδή, αφού. 9. Υποθετικοί: αν, σαν, άμα. 10. Τελικοί: να, για να. 11. Διστακτικοί: μη(ν), μήπως. 12. Συγκριτικός: παρά. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: Α) Το «πως» χωρίς τόνο είναι ειδικός σύνδεσμος (Έμαθα πως ήσουν άρρωστος.), ενώ το «πώς» με τόνο είναι τροπικό επίρρημα. (Πώς είσαι;) Β) Το «πού» με τόνο είναι τοπικό επίρρημα και το χρησιμοποιούμε όταν ρωτάμε.(Πού είναι το βιβλίο;). Όμως το «που» άτονο μπορεί να είναι αναφορική αντωνυμία (Ο μαθητής που μίλησε.) ή να είναι ειδικός σύνδεσμος. (Ήξερα που δε θα ’ρχόσουν σήμερα.) Γ) Για τη διαφορά ανάμεσα στο «ό,τι» και στο «ότι» δες Μάθημα 48ο Δ) Ο συμπλεκτικός σύνδεσμος «και» όταν ακολουθείται από φωνήεν γίνεται «κι».
(Συνέχεια στην επόμενη σελίδα)

Οι προτάσεις συνδέονται με τρεις τρόπους Α) Ασύνδετο σχήμα Εδώ οι προτάσεις μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη χωρίς σύνδεσμο . αυτό το σχήμα το συναντάμε συχνά σε λογοτεχνικά έργα, ποιήματα, δημοτικά τραγούδια, κ.α. Για παράδειγμα: Ο αέρας φύσηξε, δρόσισε, ευωδίασε, χάθηκε.

12

Β) Παρατακτική σύνδεση Σ’ αυτή τη σύνδεση οι προτάσεις συνδέονται με τριών ειδών συνδέσμους που λέγονται παρατακτικοί. Παρατακτικοί είναι οι σύνδεσμοι: συμπλεκτικοί, αντιθετικοί και διαχωριστικοί. Οι παρατακτικοί σύνδεσμοι συνδέουν μόνο ομοειδείς προτάσεις (είτε κύριες* είτε δευτερεύουσες*). Π.χ. 1. Καθόμουν σ’ ένα βράχο και αντίκριζα τη θάλασσα.(συμπλ. σύνδεσμος) 2. Προσπάθησα μα δεν τα κατάφερα.(αντιθ. σύνδεσμος) 3. Θα έρθετε μαζί -μου ή- θα φύγω μόνος μου.(διαχωριστ. σύνδεσμος) Βλέπουμε ότι και στις τρεις προτάσεις οι παρατακτικοί σύνδεσμοι: και, μα, ή συνδέουν κύριες προτάσεις * • Κύριες λέγονται οι προτάσεις που μπορούν να σταθούν και μόνες τους στο
λόγο. Π.χ. Εγώ τρέχω γρήγορα.

•

Δευτερεύουσες λέγονται οι προτάσεις που δε μπορούν να σταθούν μόνες τους στο λόγο και συνδέονται ,πάντα, με κάποια κύρια πρόταση. Ανάλογα με τους συνδέσμους που αρχίζουν (εισάγονται), έτσι και ονομάζονται. Π.χ. Ο δάσκαλος με μάλωσε -γιατί δεν ήθελα -να γράψω. Στο παράδειγμά μας έχουμε τρεις προτάσεις. Η πρώτη είναι κύρια, η δεύτερη αιτιολογική (εισάγεται με το «γιατί») και η τρίτη τελική γιατί εισάγεται με τον τελικό σύνδεσμο «γιατί»). Εξαίρεση αποτελούν οι αναφορικές προτάσεις που εισάγονται με αναφορική αντωνυμία. [Χθες ήρθε ο Γιώργος(κύρια) ….. που είχε μέρες (αναφορική) ….να φανεί(τελική).]

Γ) Υποτακτική σύνδεση Είναι η σύνδεση κυρίων προτάσεων με δευτερεύουσες. Π.χ. 1. Ο Νίκος είπε –ότι δε θα έρθει. [ Κύρια +(ότι) ειδική πρόταση ] 2. Δεν του μίλησε – γιατί είχαν μαλώσει. [Κύρια+(γιατί) αιτιολογική πρόταση]. 3. Μου είπε –να διαβάσω. [Κύρια+(να) τελική πρόταση] 4. Φόρεσε το παλτό –μήπως κρυώσεις.[κύρια+(μήπως) διστακτική πρόταση] 5. Θα έρθω αύριο – αν μπορέσω. [Κύρια+(αν) υποθετική πρόταση] 6. Θα σου τηλεφωνήσω- αφού γυρίσω. [Κύρια+(αφού) χρονική πρόταση] 7. Ήταν τόσο στενοχωρημένος- ώστε δε μιλιόταν. [Κύρια+(ώστε) αποτελεσματική πρόταση] 8. Δε σου τηλεφώνησα – αν και με ζητούσες. [Κύρια+(αν και) εναντιωματική ή αντιθετική πρόταση] 9. Πάρε -όσα θέλεις. [Κύρια +(όσα) αναφορική πρόταση] Συμπερασματικά: Όταν οι δευτερεύουσες προτάσεις (ειδικές, αιτιολογικές, τελικές, διστακτικές, υποθετικές, χρονικές,

σαν (υποθετικό) α)1. Ειδική πρόταση. ………………. ………………………………………………………………………… β)1. Χαιρέτησε το Βασίλη σαν έρθεις στο χωριό. δ) σαν (χρονικό). Χρησιμοποιούμε αλεύρι για να φτιάξουμε ψωμί. Φύγε άμα θες.πού.πώς. ………………………………………………………………………… . Να υπογραμμίσεις τους συνδέσμους και να χαρακτηρίσεις τις δευτερεύουσες προτάσεις. γ) ότι . ………………………………………………………………………… β)2. Ήρθες στο σπίτι πριν επιστρέψω.12 αποτελεσματικές. ………………. Ο μαθητής έχει καλή επίδοση επειδή διαβάζει. Πλένουμε τα χέρια προτού φάμε. ……………….ό. 2………………. αναφορικές) συνδέονται με κύριες προτάσεις. ………………. ………………………………………………………………………… γ)1. ………………. ………………. όπως στο παράδειγμα: Μου είπε ότι με ήθελες. ………………………………………………………………………… δ)1 ………………………………………………………………………… δ)2. ………………………………………………………………………… γ)2. ………………. ………………. ………………. β) πως .τι. ………………………………………………………………………… α)2. ………………. Μίλησέ της σαν θέλεις. Θέλεις να πεις πως δε θα πας. 2. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. έχουμε υποτακτική σύνδεση. 1……………….Σχημάτισε φράσεις που να δείχνουν τις διαφορές που έχουν οι λέξεις : α) που . Μάθημα 72ο . Τι θέλεις να πεις. Φοβάται μήπως τον μαλώσω. εναντιωματικές. Λέει ότι δε με ξέρει.

ουφ!. ουχ!.12 Τα άκλιτα μέρη του λόγου-4 Τα επιφωνήματα ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ω! τι ωραίο αυτοκίνητο! Αχ! Χτύπησα! Αμάν! Το ξέχασα. Επιφωνήματα λέγονται οι άκλιτες λέξεις που φανερώνουν θαυμασμό. μπα! 3. αλτ!. μαρς!. ο!. ου!. όχου!.λύπη: αχ!. όπως οι σύνδεσμοι) ανάλογα με τη σημασία τους και φανερώνουν: 1. λύπη. Τα επιφωνήματα χωρίζονται σε δώδεκα κατηγορίες (όχι απόλυτα στενές ομάδες. Ευχή: μακάρι. εύγε! 5. Χαρά: χα!. στοπ! 9. αλίμονο! 11. Απορία: α!. αλί!. χαχά! ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Μετά θαυμαστικό (!). Θαυμασμό: α!. τα επιφωνήματα σχεδόν πάντα βάζουμε Μάθημα 73ο Τα μόρια . μπα! 7. Περίπαιγμα(κοροϊδία) : ε!. πόνο. Στενοχώρια. ου! 10. 6. ωχ!. έι!. Παρακίνηση: άιντε!. ω!. άμποτε. Κάλεσμα: ε!. ποπό!. Ε! έλα εδώ αμέσως. παπαπά! 12.αηδία: ε!. είθε. έπαινο. άμε!.α. Αβεβαιότητα: χμ! 2. ω! 8. Άρνηση: α μπα! 4. Πόνο. ο!. Οι άκλιτες υπογραμμισμένες λέξεις που τις φωνάζουμε δυνατά λέγονται επιφωνήματα. Έπαινο: μπράβο!. κ.

σε παρακαλώ. Να η Μαρία! 5. Θα: α) Δυνητικό. ΜΑΘΗΜΑ 74Ο ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ . Για : Προτρεπτικό. Δείχνει προτροπή ή συγκατάθεση. 2. β) Μελλοντικό.χ. Π.χ.χ.χ.. Για έλα εδώ. ………………………………………………………. β) Δεικτικό. Π. Αύριο θα πάω.χ. Θέλω να πάω. ΑΣΚΗΣΗ Κάνε φράσεις (οκτώ) με κάθε μια περίπτωση από όλα τα μόρια: ……………………………………………………….. 3. Αυτές λέγονται μόρια. 4. Π. γ) Πιθανολογικό. Μα : Ορκωτικό... Π.12 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ας ξεκινήσουμε. Για έλα εδώ! Θα έρθω τώρα. Τα μόρια είναι πέντε: 1. ………………………………………………………. Μα την αλήθεια.χ. Ας πάμε. ……………………………………………………….χ.. Π.. Π. δείχνει θέληση..χ. Π. Θα πρέπει να έχει γυρίσει τώρα. Να : α) Βουλητικό. γι’ αυτό που είναι δυνατό. Ας: Το ονομάζουμε προτρεπτικό. ………………………………………………………. για κάτι που θα μπορούσε να γίνει. Αν μπορούσα θα πήγαινα. Π. ……………………………………………………….. ………………………………………………………. ………………………………………………………. Μόρια λέγονται οι μονοσύλλαβες άκλιτες λέξεις που χρησιμοποιούμε συχνά στη γλώσσα μας με διάφορες σημασίες. Οι υπογραμμισμένες λέξεις δεν ανήκουν σε καμιά κατηγορία από τα γνωστά δέκα μέρη του λόγου.

το:…………………………………………………………………………….. είναι: ………………………………………………………………………… στο: …………………………………………………………………………. από: …………………………………………………………………………... είχε: …………………………………………………………………………. .» όταν:…………………………………………………………………………. γίνει: ………………………………………………………………………… είχε γίνει: …………………………………………………………………… χθες: ………………………………………………………………………… ΣΗΜΕΙΩΣΗ:Δες μερικά παραδείγματα αναγνώρισης: Του ανθρώπου: Είναι ουσιαστικό. είμαι: …………………………………………………………………… αλίμονο: …………………………………………………………………….. σου: …………………………………………………………………………. αλίμονο. να:…………………………………………………………………………… με:…………………………………………………………………………… να δεις: ……………………………………………………………………… και: ………………………………………………………………………….. είμαι λυπημένος: ……………………………………………………………. ας: …………………………………………………………………………… μην: ……………………………………………………………………. γενική ενικού. το: …………………………………………………………………………… το επεισόδιο: ………………………………………………………………. του ουσιαστικού «ο άνθρωπος». θα:…………………………………………………………………………… θα φύγεις:……………………………………………………………………. πολύ: …………………………………………………………………… λυπημένος: ………………………………………………………………….12 1. το σπίτι:……………………………………………………………………… σου:………………………………………………………………………… πέρασε:………………………………………………………………………. πέρασε να με δεις και ας μην είναι στο πρόγραμμά σου. που: …………………………………………………………………………. από:…………………………………………………………………………. Είμαι. πολύ λυπημένος από το επεισόδιο που είχε γίνει χθες.. Να κάνεις λεπτομερή αναγνώριση στις λέξεις του κειμένου που ακολουθεί « Όταν θα φύγεις από το σπίτι σου. στο πρόγραμμα: …………………………………………………………….. αρσενικό.

πάνω: Είναι τοπικό επίρρημα. δεύτερου πληθ. Αντωνυμίας «εγώ. Ενικός ……… Ονομ . αορίστου. αιτιατικής ενικού. τρίτου προσώπου. ενεργητικής φωνης. η είσοδος. 6 στ΄ τέσσερα δωδεκάδα οκταπλός ένατος . προστακτικής. της προς. το βάρος. η μέλισσα. 2. (το) πολύ φαγητό. 4. Να κλίνεις τα ζευγάρια ουσιαστικών-επιθέτων: η πλούσια κυρία. προσώπου. γένους αρσενικού. αναλογικά αριθ.12 αυτόν: Είναι προσωπική αντωνυμία. ενεργητικής διάθεσης. ο παχύς . ουσιασ. Να συμπληρώσεις τον πίνακα των αριθμητικών: αριθμός Αρχ.ελέφαντας. αυτός». του ρήματος «κόβω». απόλυτα τακτικά πολλαπλ. Ενικός Πληθυντικός 3. πρώτης συζυγίας. εσύ.ελλ. κόψτε: Είναι ρήμα.Να γράψεις τη γενική ενικού και πληθυντικού των ουσιαστικών: ο ταμίας.. ο τεχνίτης.

εκείνος. προσωπικές κτητικές οριστικές δεικτικές αόριστες 6. έρχεται. μόνος μου. δικά μας. Ενεστώτας Παρατατικός Αόριστος Στ. μερικοί. με. Παθητική φωνή Αόριστος υποτακτική προστακτική οριστική απαρέμφατο (κόβω) (μυρίζω) Επίμετρο . μυρίζω. μέλλοντας Εξ. δικός της. τέτοιος. Να χωρίσεις τις αντωνυμίες σε κατηγορίες: εσένα. μέλλοντας Παρακείμενος Υπερσυντέλικος Συντ.12 5. μέλλοντας 7. κανείς. Να κάνεις χρονική αντικατάσταση στα πιο κάτω ρήματα: τρέχεις. χτυπιόμαστε. ίδιος. να βλέπεις. Να κλιθούν στον Αόριστο της παθητικής φωνής τα ρήματα: κόβω.

όπως: γράμματα. Τα μαθήματα τελειώνουν με θέματα μεγάλης αξίας – που δυστυχώς δε δίνουμε μεγάλη σημασία – όπως της παραγωγής και της σύνθεσης λέξεων. πάθη. δίφθογγοι.α. φθόγγοι. τονισμό. Από δω και πέρα πλέον ακολουθεί μια μικρή σειρά μαθημάτων που συμπληρώνουν σφαιρικά την βασική ανάπτυξη της Νεοελληνικής Γραμματικής. Αυτή η σειρά αρχίζει με βασικές αρχές του Συντακτικού και ακολουθείται από γενικές ενότητες. σημεία στίξης. Θέματα που αποδεικνύουν με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο τη διαχρονικότητα της πλούσιας ελληνικής Γλώσσας.12 Γενικά για το λόγο. φωνήεντα. τα γράμματα ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Μέχρι εδώ ακολουθήθηκε ο ρυθμός ανάπτυξης της Γραμματικής που «επιβάλλεται» απ΄ τα σχολικά εγχειρίδια. τη γλώσσα. κ. Μάθημα 75ο .

πρόταση) Το μικρό παιδί παίζει σήμερα με τα παιχνίδια στο σπίτι. κ.α. «η Μαρία». Π. (ενν. εσύ) *Δες μάθημα 51ο ΑΣΚΗΣΕΙΣ .13 Η πρόταση απλή – επαυξημένη – σύνθετη – ελλειπτική ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΦΡΑΣΗ: Η Μαρία είναι όμορφη. Π. (δύο υποκείμενα) Το σπίτι είναι καθαρό και ηλιόλουστο. (ενν. Ο Βασίλης και ο Μιχάλης είναι μαθητές. τότε έχουμε μια επαυξημένη πρόταση.ιδιότητα στο υποκείμενο. μετοχές.χ.χ. Π. ρήμα και αντικείμενο*) Το κατηγόρημα μπορεί να είναι α) μόνο ένα ρήμα. Στην ενδεικτική φράση κατηγορούμενο είναι το «όμορφη».χ. Π.) με επιρρήματα. να έχετε) Θέλω το τετράδιό σου. (δύο κατηγορούμενα) Όταν στην πρόταση προστίθενται διάφοροι προσδιορισμοί (χρονικοί. (κατηγόρημα: είναι όμορφη) Αυτό λέγεται περιφραστικό κατηγόρημα. επίθετα. Η πρόταση που αποτελείται μόνο από υποκείμενο και κατηγόρημα λέγεται απλή πρόταση. Το τρένο σφύριξε. κ. Το κατηγορούμενο: Είναι το όνομα (συνήθως επίθετο) που αποδίδει μια . τοπικοί. Το ονοματικό μέρος που μας φανερώνει για ποιον γίνεται λόγος στην πρόταση λέγεται υποκείμενο. ( Ή από υποκείμενο.χ. (απλή πρόταση) Το παιδί παίζει παιχνίδια. εγώ) Έλα εδώ.χ. Όταν μια πρόταση έχει περισσότερα από ένα υποκείμενα ή περισσότερα από ένα κατηγορούμενα λέγεται σύνθετη πρόταση. Καλά Χριστούγεννα. «είναι όμορφη». Όταν στην πρόταση παραλείπονται κύριοι όροι τότε έχουμε μια ελλειπτική πρόταση.κ. Το ρηματικό μέρος που μας φανερώνει τι κάνει. (ενν. 2. λέγεται κατηγόρημα. Στο περιφραστικό κατηγόρημα έχουμε: 1. Ας δούμε ένα παράδειγμα σταδιακής επαύξησης μιας πρότασης: Το παιδί παίζει.ο. Στην προηγούμενη φράση συναντάμε δύο σύνολα : Α) Το ονοματικό σύνολο : «Η Μαρία» και Β) Το ρηματικό σύνολο: «είναι όμορφη». Π.α. (κατηγόρημα: σφύριξε) β) ένα ρήμα και ένα όνομα. (επαυξημένη πρόταση) Το παιδί παίζει παιχνίδια στο σπίτι. Π. Η Μαρία είναι όμορφη. (επαυξ. Το ρήμα που λέγεται συνδετικό: συνήθως είναι το «είμαι». τι παθαίνει ή τι είναι το υποκείμενο.χ. κ.

Δ. Ο Δίας και η Ήρα ήταν Θεοί.. 2. Β. Ο Νίκος = υποκείμενο. Να κάνεις κλιμακωτά επαυξημένη την παρακάτω απλή πρόταση: «Το κορίτσι γράφει.13 1. ☼ Μάθημα 76ο . είναι μαθητής = κατηγόρημα. Βαθιά είναι η θάλασσα. Στ.Σε κάθε πρόταση που ακολουθεί να βρεις το υποκείμενο. Το τρένο έφτασε. Ε. Κατοικίδια ζώα είναι η αγελάδα και το πρόβατο. Ο ήλιος είναι λαμπρός και ζωογόνος. είναι = συνδετικό ρήμα. το κατηγόρημα και το κατηγορούμενο(όπου υπάρχει) όπως στο παράδειγμα: Α. μαθητής =κατηγορούμενο. Το ξενοδοχείο είναι ψηλό κτίριο. …………………………………………………………. ……………………………………………….» Το μικρό……………………………… ………………………………………. Γ. Ο Νίκος είναι μαθητής. Ζ. το συνδετικό ρήμα.

» Είναι περίοδος με δυο προτάσεις. Σε ημιπεριόδους: Ημιπερίοδος είναι μέρος μιας περιόδου που έχει το δικό του νόημα και βρίσκεται ανάμεσα σε άνω τελεία (˙) και τελεία (.» ΑΙΣΩΠΟΥ ΜΥΘΟΙ Μάθημα 77ο .) ή ανάμεσα σε δυο άνω τελείες.13 Περίοδος. «Έπειτα γύρισε προς τα πίσω και με φώναξε με τ’ όνομά μου. 2. «ακούστηκε απ’ όλους.» Ο λόγος γενικά χωρίζεται : 1. Στην αρχική φράση έχουμε: « Μίλησε πολύ δυνατά ˙» Είναι ημιπερίοδος με μία πρόταση.) ΑΣΚΗΣΗ Στο παρακάτω κείμενο να χωρίσεις τις περιόδους με /. Έπειτα γύρισε προς τα πίσω και με φώναξε με τ’ όνομά μου. Μερικοί λατόμοι έσκιζαν ένα πεύκο ˙ το έσκιζαν εύκολα με τις σφήνες που έφτιαξαν από το ίδιο το ξύλο του. Και η ημιπερίοδος μπορεί να αποτελείται από μία ή περισσότερες προτάσεις. τις ημιπεριόδους με {} και τις προτάσεις με ( ).» Είναι ημιπερίοδος με μια πρόταση. (Οι προτάσεις εδώ ενώνονται παρατακτικά με το «και». Και είπε το πεύκο ˙ «δεν παραπονιέμαι τόσο για το πελέκι που μ’ έκοψε. πρόταση ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΦΡΑΣΗ: «Μίλησε πολύ δυνατά ˙ ακούστηκε απ’ όλους. ημιπερίοδος. όσο για τις σφήνες που γεννήθηκαν από μένα. Σε περιόδους: όταν πρόκειται για ολοκληρωμένο λόγο που αρχίζει και τελειώνει με τελεία. Η περίοδος μπορεί να αποτελείται από μία ή περισσότερες προτάσεις.

ν.13 Οι φθόγγοι και τα γράμματα Ξέρουμε ότι ο λόγος γίνεται από προτάσεις και η πρόταση γίνεται από λέξεις. λ. ρ. α-έ-ρας). χ. κ. Κάθε λέξη αποτελείται από φωνές που λέγονται φθόγγοι. ω. κ. ξ. σ. ρ.χ. ο. β. Τα σύμφωνα ξ. λ. μπ. Αυτά είναι τα υπόλοιπα δεκαεπτά γράμματα : β. θ. ο. θ. γ. μ. τα. γ. γκ. ν. ου. τζ. ι. Αυτά είναι: μικρά α β γ δ ε ζ η θ ι κ λ μ κεφαλαία Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ Ι Κ Λ Μ ονομασία άλφα βήτα γάμα δέλτα έψιλον ζήτα ήτα θήτα γιώτα κάπα λάμδα μι μικρά ν ξ Ο π ρ σ τ υ φ χ ψ ω κεφαλαία Ν Ξ Ο Π Ρ Σ Τ Υ Φ Χ Ψ Ω ονομασία νι ξι όμικρον πι ρο σίγμα ταυ ύψιλον φι χι ψι ωμέγα Τα γράμματα χωρίζονται σε φωνήεντα και σύμφωνα. Γράμματα λέγονται τα σημαδάκια με τα οποία παριστάνουμε τους φθόγγους. π. φ. ντ. δ. η. μ. δ. Η ελληνική Γλώσσα έχει 25 φθόγγους: α. τ. Τα γράμματα του ελληνικού αλφάβητου είναι 24 και γράφονται με δυο τρόπους: κεφαλαία και μικρά. υ. ψ. ι. (ξ=κ+σ και ψ=π+σ). Ουσιαστικά οι φθόγγοι αναφέρονται στον προφορικό λόγο (πώς δηλαδή ακούγεται μια λέξη) και τα γράμματα είναι τα σημαδάκια του γραπτού λόγου. Τα φωνήεντα είναι επτά: α. χ. ΑΣΚΗΣΗ . π. ψ λέγονται διπλά γιατί παριστάνουν (αποτελούνται από) δυο φθόγγους. τσ. σ. ε. Φωνήεντα είναι τα γράμματα που μπορούν να σχηματίσουν μόνα τους μια συλλαβή (π. ζ. Φθόγγοι λέγονται οι απλές φωνές από τις οποίες αποτελούνται οι λέξεις και δεν πρέπει να τους συγχέουμε με τα γράμματα. Σύμφωνα λέγονται τα γράμματα που δε μπορούν μόνα τους να σχηματίσουν συλλαβή. . φ. ζ. ε.

» 1. Η περίοδος έχει τις εξής προτάσεις: Α) Β) Γ) 2. Α) Β) Γ) 3. Από ποιους φθόγγους αποτελείται κάθε λέξη της περιόδου. γιατί χθες το είχα ξεχάσει. Κάθε πρόταση από πόσες και ποιες λέξεις έγινε. Πόσες και ποιες προτάσεις έχει η πιο πάνω περίοδος. σήμερα: πήγα: στο: χωράφι: και: κλάδεψα: τις: αμυγδαλιές: γιατί: χθες: το: είχα: ξεχάσει: ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Πρόσεχε τα διπλά σύμφωνα! Μάθημα 78ο .13 «Σήμερα πήγα στο χωράφι και κλάδεψα τις αμυγδαλιές.

Τότε έχουμε τους καταχρηστικούς διφθόγγους. τους συνδυασμούς. Έτσι υπάρχουν δίψηφα φωνήεντα και δίψηφα σύμφωνα. μπαίνω. γκρίζος.α. Ρόιδο τα έκανες. οι=ι. ξήλωνε. κοντός. Δυο γράμματα μαζί που παριστάνουν ένα φθόγγο αποτελούν ένα δίψηφο.χ. Γιατί Δίφθογγοι λέγονται δυο φθόγγοι στο χρόνο της μιας συλλαβής. υιοθεσία) Β΄ Δίψηφα σύμφωνα είναι: μπ (μπαμπάς) ντ (ντύνω) γκ (γκρίζος) τσ (τσίχλα) τζ (τζάκι) Τα δίψηφα σύμφωνα δεν πρέπει να συγχέονται με τους διφθόγγους. ΑΣΚΗΣΗ Από το παρακάτω κείμενο να βρεις και να βάλεις στην κατάλληλη στήλη τους διφθόγγους. όι(οϊ). Συνδυασμοί λέγονται οι ενώσεις σε μια συλλαβή των γραμμάτων «α» και «ε» με το «υ». δυο(όχι δύο). μπ=μπ* και ντ=ντ*.χ. αι=ε. Π. διφθόγγους. τότε προφέρονται: α+υ = αυ (αβ) όπως στη λέξη «αύ-ριο». Π.χ. «οι» με το ακόλουθο φωνήεν. Στις προηγούμενες λέξεις βλέπουμε ότι δυο γράμματα παριστάνουν ένα φθόγγο : ει=ι. ποιος. δίφθογγοι συνδυασμοί Δίψηφα φωνήεντα Διπλά σύμφωνα Μάθημα 79ο . νιά-τα. ε+υ= ευ (εφ) όπως στη λέξη «εύ-κο-λο». πουλί) αι=ε (αίμα) ει=ι (εικόνα) οι=ι (οικόπεδο) υι=ι (σπάνιο στα νεοελληνικά. Αύγουστε καλέ μου μήνα να ’σουν δυο φορές το χρόνο. «ει». αίμα. Μερικές φορές οι συνδυασμοί των «ι». Οι δίφθογγοι είναι: αη. Τέλος να αναφερθούμε και στους συνδυασμούς. αη-δό-νι. άι(αϊ). «υ».13 Δίψηφα – δίφθογγοι – συνδυασμοί ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΛΕΞΕΙΣ: κλείνω. α+υ = αυ (αφ) όπως στη λέξη «αυ-τί». κ. τα δίψηφα φωνήεντα και τα διπλά σύμφωνα: «Ράβε.» δίφθογγοι Κατ. νιό-τη. π. οη. ρόι-δο. τους καταχρ. ε+υ = ευ (εβ) όπως στη λέξη «ευ-γε-νι-κός». Α΄ Δίψηφα φωνήεντα είναι: ου (π.χ. ανοίγω. δουλειά να μη σου λείπει. ακούγονται σα μια συλλαβή.

και στις πλάγιες και στις ευθείες ερωτήσεις.Ο διαζευκτικός σύνδεσμος «ή». το. σας. Όταν έχουμε δυο εγκλιτικά μαζί και προηγείται .χ. τότε δεν τονίζονται.13 Οι κανόνες τονισμού Ο τόνος είναι ένα σημαδάκι (΄) που μπαίνει στις λέξεις πάνω από τη συλλαβή που φωνάζουμε πιο δυνατά. Το βιβλίο μου. Στις συλλαβές τονίζεται πάντα το φωνήεν. Π. Π. ούτ’ από. Αυτές μπορεί να είναι τρεις συλλαβές: η λήγουσα. ’ρθω. (εδώ τονίζεται το «να».α. Οι τύποι λοιπόν αυτοί (μου. για. όταν τις τονίζουμε πιο δυνατά. αν δεν τονίζονταν το «μου» θα εννοούσαμε ότι «ο δικός μου πατέρας είπε κάτι». κ. Όταν όμως θέλουμε να πούμε : «Ο πατέρας μού είπε». Ο τόνος λέγεται αλλιώς οξεία. Π. του. η παραλήγουσα και η προπαραλήγουσα.Τα ερωτηματικά «πού» και «πώς». . Π.Όταν όμως δεν υπάρχει περίπτωση αυτοί οι αδύνατοι τύποι να μπερδευτούν με τις ομόηχές τους εγκλιτικές. σου. γεια. δύ-ο όταν διαβάζονται σα μια συλλαβή. • 2. Π.) όμως: «Να βγω». πια. Οι μονοσύλλαβες λέξεις δεν παίρνουν τόνο. Π. δυο). κ.χ.χ. σημειώνεται κι αυτός. ο άνθρωπός μας. Π. Με ρώτησε πού πήγαινα. (μια. τους.χ. Έτσι η πρώτη λέξη έχει δυο τόνους. μήτ’ από. το τετράδιό μου.α. Επίσης τονίζονται σε μερικές φράσεις : πού και πού. νιος.(Τότε λέγονται εγκλιτικές λέξεις). • 3. Θεωρούνται μονοσύλλαβες και αυτές που έχουν καταχρηστικούς συνδέσμους. της. Π. μας. γιατί θέλουμε να τονίσουμε ότι «είπε σε μένα» .α. ο γάιδαρός σου. την.Τονίζονται επίσης οι μονοσύλλαβες λέξεις που βρίσκονται μπροστά από τους μονοσύλλαβους τύπους των ρημάτων: μπω. όταν ακούγεται στην πρώτη λέξη.χ. Επίσης και τα αριθμητικά μί-α. τότε τονίζεται. τα) όταν συνδέονται στενά με την προηγούμενή τους λέξη είναι άτονοι. Πώς κουράστηκα! Σ’ όλες τις άλλες περιπτώσεις τα «που» και «πως» είναι άτονα. • 4.Σε κάποιες περιπτώσεις τονίζονται και οι αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας. ακόμα κι αν έχουν πάθει έκθλιψη (δες μάθημα 82ο). βγω. Εξαιρούνται και τονίζονται οι εξής μονοσύλλαβες: • 1. δεν τονίζονται. εδώ είναι άτονο γιατί με τη φωνή μας τονίζουμε το «βγω». μήτε. ούτε. Ο τόνος των εγκλιτικών λέξεων. Τόνο παίρνουν όλες οι λέξεις που έχουν περισσότερες από μία συλλαβές. τον.κ.χ.χ. πώς και πώς. Νά βγω.χ. Θέλεις το Γιώργο ή τη Νίκη. αραιά και πού ή όταν το «πώς» ακολουθείται από θαυμαστικό. Πού πας. βρω.

που μοιάζει με κόμμα. Π. μπαρμπα-. γρια. Μάθημα 80ο Άλλα ορθογραφικά σημεία Εκτός από τον τόνο (οξεία) άλλα ορθογραφικά σημεία είναι: η απόστροφος (’). Οι λέξεις με κεφαλαία δεν τονίζονται. αλλά γάιδαρος.χ. Π.45.α. 2.. Η ΥΠΟΔΙΑΣΤΟΛΗ (. Π. μπαρμπαΚώστας. φέρε μού το. ΤΟ ΕΝΩΤΙΚΟ (-) Ενωτικό σημειώνουμε για να χωρίσουμε μια λέξη.. τ’ άλογα ή το ’θελα.Αι. ΤΑ ΔΙΑΛΥΤΙΚΑ (ϊ) Διαλυτικά σημειώνουμε πάνω από το «ι» και το «υ» όταν τα προφέρουμε χωριστά απ’ τα προηγούμενα φωνήεντα (εκτός κι αν τονίζονται τα προηγούμενα φωνήεντα με αποτέλεσμα να είναι πρακτικά άχρηστη η σημείωση των διαλυτικών).για να την ξεχωρίζουμε απ’ τον ειδικό σύνδεσμο «ότι». Η ΑΠΟΣΤΡΟΦΟΣ (’) Απόστροφο σημειώνουμε στη θέση ενός φωνήεντος που χάθηκε είτε αυτό είναι στην αρχή είτε στο τέλος μιας λέξης. 0. 1. κυρα-.α. Επίσης ενωτικό βάζουμε μετά από τις λέξεις : Αγιο.χ.τι» . .3 ή 1. Π. Π. κ. παπα-. κ. σημειώνουμε στην αναφορική αντωνυμία «ό. σαΐτα. όταν δε χωράει ολόκληρη στη σειρά.. βάρ-κα. 4. και το ενωτικό (-). ΣΗΜ. άυλος. Σ’ αγαπώ . μαστρο-. 3. με βάση τις συλλαβές της. η υποδιαστολή (.χ. θεια-.χ.α. κόψε μού τα. Ας δούμε μερικά παραδείγματα και για τις δυο περιπτώσεις: Γαϊδούρι. κ. γερο-. δώσε μού το.καθώς και στους δεκαδικούς αριθμούς.χ.). τα διαλυτικά (ϊ).13 παροξύτονη προστακτική τότε τονίζεται το πρώτο εγκλιτικό.) Υποδιαστολή .

μ.) : Τη βάζουμε στο τέλος μιας φράσης που έχει ολοκληρωμένο νόημα.13 ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Δεν πρέπει να συγχέουμε το ενωτικό (-) με την παύλα (–) των διαλόγων. Η άνω τελεία (·) : Χρησιμοποιείται για να χωρίσει σε δυο μέρη μια φράση. Τα σημαδάκια που βρίσκονται ανάμεσα από λέξεις ή προτάσεις και μας λένε πόσο να σταματήσουμε κάθε φορά ή πώς να εκφράσουμε μια ερώτηση. (Δες μάθημα 81ο) Μάθημα 81ο Τα σημεία της στίξης « Ο Γιώργος και η Μαρία πήγαν στο σινεμά είδαν μια ωραία ταινία έπειτα περπάτησαν στην αγορά αγόρασαν από μια σοκολάτα και την έφαγαν ωραία περάσαμε έτσι Μαρία είπε ο Γιώργος η Μαρία απάντησε πραγματικά ήταν η πιο ωραία μας έξοδος θαυμάσια. λέγονται σημεία της στίξης. Λείπουν διάφορα σημαδάκια όπως : τελείες. ή να δείξουμε το θαυμασμό μας. Εκεί σταματάμε λίγο τη φωνή μας. Αυτά είναι: Η τελεία { . ( δρχ.} Η παύλα {–} Το ερωτηματικό { . } Η διπλή παύλα {– –} Το θαυμαστικό { ! } Τα εισαγωγικά {« » } Η διπλή τελεία { : } 1. Η τελεία (. εισαγωγικά. π. Πλήρωσα δύο ευρώ..Χ. Συνήθως το δεύτερο μέρος εξηγεί το πρώτο ή έρχεται σε . κόμματα...(Αγόρασα τρία κιλά πορτοκάλια.α. μ. χιλιόμ.α.) Τελεία επίσης βάζουμε και στις συντομογραφίες. κ. κ. ερωτηματικά.) 2. κ. Μετά από τελεία αρχίζουμε με κεφαλαίο γράμμα..α.} Η παρένθεση {()} Η άνω τελεία {· } Τα αποσιωπητικά { ……} Το κόμμα {.» Το παραπάνω κείμενο δύσκολα το καταλαβαίνουμε. Άρα λοιπόν ….

6. περιοδικών. Π. Η διπλή παύλα ( – – ) :Ανάμεσα σ’ αυτές κλείνουμε λέξεις ή φράσεις. Η διπλή τελεία (: ) : τη βάζουμε : α΄ Μπροστά από λόγια που αναφέρονται κατά λέξη . Π. Το κόμμα (. η. εκτός αν συνεχίζεται η πρόταση (Τι κάνεις. Όμως ποτέ δε χωρίζουμε με κόμμα τις ειδικές και διστακτικές προτάσεις. όπως και με την παρένθεση.χ. Π. 3. να σου πω κάτι.χ. ε.χ. Π.χ.χ. δ΄ Όταν θέλουμε να εξηγήσουμε κάτι. κ. Η παρένθεση ( ) : Αυτή κλείνει μια φράση που συμπληρώνει ή εξηγεί τα λόγια της πρότασης ή κλείνει μια παραπομπή.α. ή Ο Δημήτρης δεν πήρε καλό βαθμό. 10. ε΄ Όταν δείχνουμε ένα επακόλουθο. είπε ο Τάσος. Οι Οθωμανοί Τούρκοι (δες σελίδα 753) εμφανίστηκαν βίαια στο ιστορικό προσκήνιο. Μην τον βρω μπροστά μου. ο άλλος το σκεφτόταν. γιατί δεν είχε διαβάσει. 4.). Η παύλα ( – ) : Τη σημειώνουμε στο διάλογο για να δείξουμε ότι αλλάζει το πρόσωπο που ομιλεί. Τα εισαγωγικά (« ») : Στα εισαγωγικά κλείνουμε τα λόγια άλλου κατά λέξη ή λέξεις ασυνήθιστες στη γλώσσα μας ή τίτλους βιβλίων .Π. Τι όμορφη πεταλούδα! . υ. Β) ασύνδετες προτάσεις: Ο ένας δε μιλούσε.) : Το βάζουμε στο τέλος μιας ερωτηματικής φράσης. 11. γιατί …… 9. Γ) την κλητική προσφώνηση: Φίλε. ήπιαμε. ο τρίτος έφυγε. κ. Π. Π.» β΄ Μπροστά από παροιμίες ή γνωμικά.χ. Ισχυριζόταν ότι δε με γνώριζε.α. Αμάν! Χτύπησα άσχημα. εφημερίδων. ι. α) Μιλούσε πολύ καλά τα Αγγλικά · δύσκολα τον παρακολουθούσα. γ΄ όταν κάνουμε απαρίθμηση. Ύστερα από ερωτηματικό αρχίζουμε με κεφαλαίο (-Τι κάνεις. Με κόμμα χωρίζουμε : Α) ασύνδετες λέξεις : Φάγαμε. Τα φωνήεντα είναι επτά : α.). Ο . 5. λύπη. β) Αυτό δεν είναι σπίτι · είναι αχούρι. ή ονόματα πλοίων.). Π. χαρά.) : Σημειώνεται για να δείξουμε πολύ μικρό σταμάτημα της φωνής. χορτάσαμε.χ.π. ο. Το ερωτηματικό (.13 αντίθεση με το πρώτο. π. Αυτή ήταν μια ωραία φράση: « Η συνείδηση είναι χίλια σπαθιά». Φοβάμαι μήπως χτυπήσω. Δ) διάφορες προτάσεις (δευτερεύουσες ή κύριες) μεταξύ τους: Ήρθε τόσο γρήγορα. 7.χ. Ο γιατρός μας – που ήταν εξαιρετικός – έκανε σωστή διάγνωση. Το θαυμαστικό ( !) : Το σημειώνουμε μετά από επιφώνημα ή μετά από μια φράση που δείχνει θαυμασμό. Π. κ. που δεν πρόλαβα να κλείσω το τηλέφωνο. 8. Ο αγώνας ήταν αμφίρροπος με φυσιολογικό αποτέλεσμα : ισοπαλία. ω. Τα αποσιωπητικά (…) : Δείχνουν ότι αποσιωπούμε ή παραλείπουμε κάτι που δε θέλουμε να πούμε (είτε από συγκίνηση. από οργή.χ.χ.χ. -Καλά είμαι. Π.λ. Ο Χριστός είπε: «Αγαπάτε αλλήλους. Ο γιατρός μας (που είναι εξαιρετικός) έκανε σωστή διάγνωση.

η συγκοπή και η αποκοπή. δύο→ δυο. νέος→ νιος. Η συναίρεση : (Δες και μαθ. Ο φθόγγος «ε» όταν παθαίνει συνίζηση γίνεται «ι». Π. 65ο. Θεόδωρος→ Θόδωρος. υιός→ γιος.) Συναίρεση λέγεται το φαινόμενο που ενώνονται δυο γειτονικά φωνήεντα μιας λέξης σε ένα.14 Κύριος είπε : «Λάζαρε δεύρο έξω!».) 1.χ. όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν. τότε παρουσιάζουν κάποια πάθη. για άλλο→ γι’ άλλο. Γρηγόριος→ Γρηγόρης. που είναι η απώλεια του τελικού νι (ν) σε ορισμένες λέξεις. Η συνίζηση : Έτσι λέγεται το φαινόμενο να προφέρονται μαζί σε μια συλλαβή δυο φωνήεντα που βρίσκονται πλάι-πλάι. μία→ μια. Οι Αρβανίτες λένε το ψωμί. με άφησε→ μ’ άφησε. (Στο μοναδικό πάθος των συμφώνων. Βασίλειος→ Βασίλης. κουνάω→ κουνώ.χ. .Το «και» στην έκθλιψη γίνεται «κι»Π.Να βάλεις τα σημεία της στίξης και να ξαναγράψεις το κείμενο της αρχής του μαθήματος (σελίδα 134) προσέχοντας τα αρχικά (κεφαλαία) γράμματα των προτάσεων : « Ο Γιώργος …………………… » Μάθημα 82ο Τα πάθη των φωνηέντων Όταν οι φθόγγοι των λέξεων χάνονται ή αλλάζουν. η έκθλιψη. και εσύ→ κι εσύ. η αφαίρεση. η συναίρεση. Ο Βασίλης διαβάζει κάθε πρωί τον « Ημερήσιο κήρυκα». Π. γε-νε-ά→ γε-νιά. με αίμα→ μ’ αίμα. Η έκθλιψη : Μπορεί να πάθει μια λέξη που τελειώνει σε φωνήεν. Στη θέση του χαμένου φωνήεντος μπαίνει απόστροφος (’). «μπουκ». ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.χ. τα άλογα→ τ’ άλογα. 2. Π. Νικόλαος→ Νικόλας. αναφερθήκαμε στο μάθημα 7. Ταξιδεύαμε με το πλοίο «Αργώ».χ. Εδώ θα μιλήσουμε για τα πάθη των φωνηέντων που είναι η συνίζηση. να αντιγράψετε→ ν’ αντιγράψετε. 3.

όταν βρεθεί μετά από λέξη που τελειώνει σε φωνήεν. π. τα έγραψα→ τα ’γραψα. σιτάρι→ στάρι. Να γράψεις δίπλα από κάθε φράση ή λέξη τον αρχικό τρόπο γραφής της (χωρίς το πάθος) και να ονομάσεις το πάθος όπως στο πρώτο παράδειγμα: λέξη ή φράση κόψτε παλιός κουνάς κατ’ άτομο το ’φερες του ’δωσες βάλτε μες του γιαλού μεσ’ από εκεί κόψ’ την κόψτε αρχική → → → → → → → → → → → πάθος συγκοπή κόψετε . γράψε της→ γράψ’ της. που ήρθε→ που ’ρθε. γράψετε→ γράψτε.χ. Η αφαίρεση : Μπορεί να πάθει μια λέξη που αρχίζει από φωνήεν. μου έδωσες→ μου ’δωσες.) Συνήθως αφαίρεση παθαίνουν τύποι των ρημάτων.14 4. Η συγκοπή : Συγκοπή μπορεί να πάθει ένα φωνήεν και να χαθεί όταν είναι ανάμεσα από δυο σύμφωνα της ίδιας λέξης. Η αποκοπή : Αποκοπή μπορεί να πάθει το τελικό φωνήεν μιας λέξης (συνήθως ενεργητική προστακτική αορίστου κάποιου ρήματος) όταν βρεθεί μπροστά από το αρχικό σύμφωνο της ακόλουθης λέξης.χ. Π.(Το αντίστροφο της έκθλιψης. Π. αστέρι→ αστρί (λαϊκή γλώσσα).χ. Μια εξαίρεση: Το επίρρημα μέσα όταν παθαίνει αποκοπή γράφεται «μες». στείλε το→ στείλ’ το.χ. «μεσ’ από τα σύννεφα». κορυφή→ κορφή. ενώ όταν παθαίνει έκθλιψη ακολουθεί τον κανόνα. Π. κόψε το→ κόψ’ το. 6. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. π. 5. Κι εδώ στη θέση του χαμένου φωνήεντος σημειώνουμε απόστροφο (’). Κι εδώ φυσικά απόστροφος αντικαθιστά το χαμένο φωνήεν.χ. το έστειλα→ το ’στειλα. « μες στη θάλασσα». άνοιξέ την→ άνοιξ’ την.

…………………………………. …………………………………. …………………………………. Άμα έρθει . Να κάνεις αφαίρεση στις πιο κάτω φράσεις: Θα ήθελα να μου τηλεφωνήσεις. θα έχω τελειώσει. Διαβάζω το βιβλίο που μου έδωσες. Όλα μου τα μαθήματα τα έγραψα ήδη. Πού ήσουν όλη μέρα. Μάθημα 83ο Ο σχηματισμός των λέξεων . …………………………………. ………………………………….14 2. …………………………………. Τι δώρο μου έφερες.

Έτσι …Παραγωγή λέγεται το φαινόμενο κατά το οποίο μια λέξη παράγεται (προέρχεται) από μια άλλη.α. κ.ο. Σε μια σύνθετη λέξη το πρώτο τμήμα της λέγεται πρώτο συνθετικό (άσπρος) και το άλλο τμήμα της δεύτερο συνθετικό (μαύρος). κόντυμα. φίλος. η κατάληξη που βάζουμε στην παράγωγη λέξη λέγεται παραγωγική κατάληξη (βαφ-έας.συγγενικές λέξεις Α΄ Παραδείγματα παραγωγής: βάφω→ βαφέας βαφή βαφείο βάψιμο ξύλο→ ξύλινος ξυλεία ξυλάκι Βλέπουμε ότι από τη λέξη «βάφω» παράγονται οι λέξεις: βαφέας. Αυτές οι λέξεις λέγονται μεταξύ τους συγγενικές. Κατά τον ίδιο τρόπο από τη λέξη «κόβω» παράγονται οι: κόφτης. κοφτερός.π. λόγος. Β΄ Παραδείγματα ανεβοκατεβαίνω σύνθεσης: ανεβαίνω +κατεβαίνω → άσπρος +μαύρος → ασπρόμαυρος μεγάλη +πόλη → μεγαλούπολη Σύνθεση έχουμε όταν γίνεται μια καινούρια λέξη από την ένωση δύο ή και περισσότερων λέξεων. κ.π. βαφή. ξυλάκι.κ. ενώ οι λέξεις που παράγονται από την πρωτότυπη λέγονται παράγωγες λέξεις ( βαφέας. βαφείο. κ. άγριος.). κορυφή.14 Η παράγωγη και η σύνθεση (γενικά) Οικογένειες λέξεων. κοντοκουρεμένος. βαφ. κονταίνω ← κοντός→ κοντόχοντρος. Η λέξη που δεν είναι σύνθετη λέγεται απλή. κοπτήριο. κοντοκομμένο. Οικογένεια λέξεων λέγεται το σύνολο των παραγόμενων και σύνθετων λέξεων μαζί με την πρωτότυπη τους λέξη. ΑΣΚΗΣΗ Να σχηματίσεις οικογένειες λέξεων από τις απλές λέξεις : άσπρος. κ. ξυλεία. Ας δούμε ένα παράδειγμα οικογένειας λέξεων: ΠΑΡΑΓΩΓΕΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΗ ΣΥΝΘΕΤΕΣ κοντεύω. παιδί.λ.). Η λέξη απ’ την οποία παράγονται άλλες λέγεται πρωτότυπη λέξη (βάφω). γράμμα. κοντινός. . βαφή. κ.είο.λ. βαφ-ή. βάψιμο και από τη λέξη «ξύλο» οι λέξεις: ξύλινος.α. κόψιμο. κουτί.

14 ΑΠΛΗ ΛΕΞΗ άσπρος κορυφή γράφω κουτί παιδί λόγος φίλος άγριος ΠΑΡΑΓΩΓΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ Μάθημα 84ο Η παραγωγή ειδικά (κατά μέρη του λόγου) .

Λάρισα→Λαρισαίος) στ)Επαγγελματικά: φανερώνουν επάγγελμα: περιβόλι→περιβολάρης. βαρέλι→ βαρέλ-α. κεράσι→κερασιά(δέντρο) κατήφορος→κατηφοριά(τόπος).χ. Ουσιαστικά που παράγονται από ρήματα: → κέντημα πεταλώνω → πεταλωτής κεντώ → ωφέλεια χτίζω → χτίστης ωφελώ → φυτεία καλλιεργώ → καλλιεργητής φυτεύω → λατρεία → κλάδεμα λατρεύω κλαδεύω → τριζόνι → πιεστήριο τρίζω πιέζω → κίνηση → κοπτήριο κινώ κόβω 2. κάτω→ κατεβάζω). Π. γ) Τοπικά : Αυτά που φανερώνουν τόπο : ράφτης→ραφείο. Σπάρτη→Σπαρτιάτης.α. ιδεολογία). 3. φέτα→ φετ-άρα. φύλακας →φυλάκιο. δουλευτής→ δουλευτ-αράς. κ.α. δ) Περιεκτικά : Τα ουσιαστικά που φανερώνουν ότι πολλά όμοια βρίσκονται στο ίδιο μέρος. κ. όμορφος→ ομορφαίνω) είτε από άκλιτα (αραιά→ αραιώνω.α. πλύσιμο →πλυσταριό. κ. Μαρξ→ μαρξιστής(θρησκεία. Ουσιαστικά παράγωγα από επίθετα: .(άμμος→αμμουδιά αμπέλιαμπελώνας. δόξα→ δοξάζω. ζ)Διάφορα:άνδρας→ανδρεία (ιδιότητα).χ. Ουσιαστικά που παράγονται από ουσιαστικά: α) Υποκοριστικά: Λέγονται τα ουσιαστικά που παράγονται από ουσιαστικά και φανερώνουν ότι κάτι είναι μικρό: → τραπεζ-άκι → τραπέζι φωλιά φωλ-ίτσα → γατ-άκι → γατί αδερφό αδερφς ούλα → Γιωργ-άκης → Γιώργο άγγελο αγγελς ς ούδι → Μαρ-ίτσα → Μαρία σακί σακ-ούλι β) Μεγεθυντικά : Έτσι λέγονται τα παράγωγα ουσιαστικά που φανερώνουν ότι κάτι είναι μεγάλο. αγρός→αγρ-ότης. Χριστός→χριστιανός. Β΄ Παράγωγα ουσιαστικά 1. ελιά →ελαιώνας) ε)Εθνικά: φανερώνουν τόπο προέλευσης:(Ανατολή→Ανατολίτης.14 Α΄ Παράγωγα ρήματα Τα ρήματα παράγονται είτε από ονόματα (π. καλός→ καλυτερεύω. γάλα→γαλ-ατάς.

Επίθετα που παράγονται από επίθετα: (συνήθως υποκοριστικά) πράσινος πρασινωπός κοντός → κοντούλης ψιλούτσικος → κόκκινος κοκκινωπός ψιλός μακρούτσικος → μαύρος μαυριδερός μακρύς 4. κρυφτό. 1. μάνα. Ας δούμε μερικά παραδείγματα.α. πατέρας. Σήμερα→ σημερινός. αύριο→ αυριανός. Επίθετα που παράγονται από επιρρήματα: (από χρονικά κυρίως ή τοπικά). κότα. ζήλια →ζηλιάρης αγόρι αγορίστικος → εθνικός έθνος μέση μεσαίος → καμπίσιος κάμπος κυπαρίσσι κυπαρισσένιος → θαλασσινός θάλασσα βροχή βροχερός → ανοιξιάτικο άνοιξη αγκάθι αγκαθωτός ς 3. σοφός→σοφία. Επίθετα που παράγονται από ουσιαστικά: Είναι η πιο μεγάλη κατηγορία. κοντά→ κοντινός. αλλά ας δούμε μερικά παραδείγματα : Καλός (επίθετο)→καλά. Γ΄ Παράγωγα επίθετα Επίθετα που παράγονται από ρήματα: ακούω ακουστικός δροσίζω → → γραφτός γράφω ανοίγω → μειωτέος μειώνω κινώ → δροσιστικός → ανοικτός → κινητήριος 2. κ. γιαγιά. Δ΄ Παράγωγα επιρρήματα Είναι λιγοστά.14 Αυτά είναι αφηρημένα ουσιαστικά και φανερώνουν ιδιότητα σχετική με το επίθετο απ’ το οποίο παράγονται : έξυπνος→εξυπνάδα. εκεί (επίρρημα) → εκείθε. γενναίος→ γενναιότητα. τυρί. καρέκλα. αυτί. γρήγορος→γρηγοράδα. ΑΣΚΗΣΗ Σχημάτισε υποκοριστικά από τις λέξεις : σκύλος. ποντίκι. σάπιος→σαπίλα. . άλλος(αντωνυμία)→αλλού.

14 ………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………… ΜΑΘΗΜΑ 85Ο Η ΣΥΝΘΕΣΗ Α΄ Σύνδεση με αχώριστα μόρια Τα αχώριστα μόρια είναι μονοσύλλαβες ή δισύλλαβες λέξεις που ποτέ δεν τις συναντούμε μόνες τους στο λόγο. Π. Β΄ Σύνδεση λέξεων με άλλες λέξεις Οι σύνθετες λέξεις μπορεί να σημαίνουν είτε : ο 1 Ότι και τα δυο συνθετικά σα να είναι συνδεδεμένα με το σύνδεσμο «και».χ. Το «ανά» συνήθως σημαίνει «πάνω». Τις βρίσκουμε μόνο σαν πρώτα συνθετικά στις σύνθετες λέξεις. γυναίκες+παιδιά =γυναικόπαιδα. κουτάλια+ πιρούνια = κουταλοπίρουνα. Ας δούμε μερικά παραδείγματα: αχώριστο μόριο + η λέξη = σύνθετη λέξη (α΄ συνθετικό) (β΄ συνθετικό) = άκακος α + κακός = ανίκανος αν + ικανός = ξεγράφω ξε + γράφω = αναταράζω ανα + ταράζω Το «α» και το «αν» καθώς και το «ξε» σημαίνουν στέρηση. .

χ. Ουσιαστικό: τότε η σύνθετη λέξη μπορεί να είναι (δες παραδ.χ. 4. γ΄ επίρρημα ( απ’ το «φάτσα» για παράδειγμα → κατάφατσα). 3. ή τον μετακινούν (παρά + κλαδί→ παρακλάδι). .χ.α. αύριο →μεθαύριο.): α΄ ουσιαστικό (απ’ το «άνθρωπος»→ παλιάνθρωπος). 2. Πρόθεση με έκθλιψη ή χωρίς . αλλάζω + πίστη = αλλαξοπιστώ (αορ. Π. Π. κόβομαι→ κατακόβομαι. αντί + ανακλώ = αντανακλώ (έκθλιψη). 5. Επίρρημα : Π. Π.χ. Στερεά + Ελλαδίτης → Στερεοελλαδίτης).. γ΄ επίθετο. συχνά + περνώ = συχν-ο-περνώ . ελιά + περίβολος = ελαιοπερίβολος (αλλάζει το θέμα). 5. 4. κ. φοβούμενος→ θεοφοβούμενος. ανοίγω + κλείνω = ανοιγοκλείνω (ενεστ. μαύρο + μάτι = μαυρομάτης. κ. ένας + όροφος = μονώροφος (αλλαγή πρώτου συνθετικού).χ. κ. Π.14 Είτε να σημαίνουν …. θ. β΄ επίθετο ( απ’ το «κέφι» → κακόκεφος).).χ. Γενικός κανόνας τονισμού των συνθέτων : Τα σύνθετα διατηρούν τον τόνο στην ίδια συλλαβή που τονίζεται το δεύτερο συνθετικό (Π. Π. χαρτί + κουτί = χαρτόκουτο.χ. Επίρρημα με ή χωρίς συνδετικό φωνήεν . κ. Π. Π.α. Το δεύτερο συνθετικό μπορεί να είναι: 1. Το πρώτο συνθετικό μπορεί να είναι : 1. ακούω →υπάκουος. Αριθμητικό με αλλαγμένη τη λέξη ή όχι. 2. κάτω + χωριό = κατωχώρι.χ. Όνομα που μπορεί να αλλάζει και το θέμα του. Π. εκατό + δραχμές = εκατοντάδραχμο (χωρίς αλλαγή). Ρήμα : τότε η σύνθετη λέξη μπορεί να είναι : α΄ ρήμα . Αξίζει να σημειώσουμε ότι το υπογραμμισμένο στα παραδείγματα «ο» λέγεται συνδετικό και ενώνει το θέμα του πρώτου συνδετικού με το δεύτερο συνδετικό.α.χ. θ. λυπημένος→ καταλυπημένος. άρχω→ στρατάρχης. Π.χ.).χ. αντί + λέγω = αντιλέγω (χωρίς έκθλιψη). Ρήμα με το θέμα του ενεστώτα ή του αορίστου. ρύζι+ γάλα = ρυζ-ό-γαλα. (τρέμω + σβήνω = τρεμ-ο-σβήνω.α. β΄ ουσιαστικό. Μετοχή : (π. Επίθετο : τότε το σύνθετο είναι επίθετο ( ήμερος→ ανήμερος) 3.χ. κοντός + χοντρός = κοντόχοντρος (δεν αλλάζει το θέμα). χθες →προχθές. 2ο Μια νέα σημασία που συγγενεύει με τα δύο συνθετικά .

. Να γράψεις πέντε σύνθετες λέξεις που να έχουν το συνδετικό φωνήεν «ο» και πέντε που να μην το έχουν. ……………………………. Αυτόν που ρίχνει σφαίρα. Τις πέντε μέρες. ……………………………. ……………………………. ……………………………. ……………………………. Αυτόν που γνωρίζει τα πάντα.. ……………………………..…………… Το Σάββατο και την Κυριακή μαζί.14 ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. 2. .. Τη συσκευή που φέρνει τη φωνή από μακριά (τηλε-). Πώς λέμε : Αυτόν που παίζει όργανο... Τα δέκα έτη. ……………………………. Αυτόν που είναι δώδεκα χρονών..

α. αμυγδαλιές – αμυγδαλές. ηλίθιος. Β΄ Ομώνυμα – συνώνυμα – παρώνυμα 1. κ. Αντίθετες λέγονται οι λέξεις που έχουν αντίθετη σημασία. γ) όρμος. αγκάλη. Συνώνυμα λέγονται οι λέξεις που έχουν περίπου την ίδια σημασία.χ. κ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. όρνιθα – κότα. Γ΄ Ταυτόσημα – αντίθετα Ταυτόσημες λέγονται οι λέξεις που έχουν ακριβώς την ίδια σημασία (ακριβώς. ανόητος. όμορφος – άσχημος.χ.Παρώνυμα είναι οι λέξεις που μοιάζουν μεταξύ τους αλλά δεν έχουν την ίδια σημασία. Να βρεις και να γράψεις δίπλα από κάθε πρόταση αν είναι κυριολεξία ή μεταφορά: . καλός – κακός. Μίλα μου! . Το υπογραμμισμένο ρήμα είναι το «κόβω». Π. όχι περίπου όπως τα συνώνυμα). μετάλλιο – μεταλλείο. Ομώνυμα λέγονται οι λέξεις που έχουν την ίδια προφορά αλλά διαφορετική σημασία. καπνιά – αιθάλη. κ. ενώ στη δεύτερη φράση η αρχική σημασία της λέξης «κόβω» άλλαξε τη σημασία της . Μου έκοψες τη χολή. κόλπος. Π.15 Μάθημα 86ο Η σημασία των λέξεων Α΄ Κυριολεξία και μεταφορά Ενδ.χ. άσπρο – μαύρο. – Έχω μια χρυσή λίρα. φράσεις: Έκοψα το ψωμί.α. …. σπίτι – οικία. μεταφέρθηκε. 2. κανόνας – κανονιά.νόμος – νομός.-Θα φάω μήλα.α. Π. Στην πρώτη φράση χρησιμοποιήθηκε με την πραγματική του σημασία (κυριολεξία). Π.χ. β) κουτός.α. Ο μουσικός παίζει λύρα. για να δείξει το φόβο του προσώπου που μιλάει (μεταφορά). – Το κλίμα της Ελλάδας. Π. Το κλήμα της αυλής. 3 . ομάδα. σύλλογος. κ.χ α) όμιλος. στέγη – σκεπή.

Π (για τα παρώνυμα ).» 2.» « Μου είπε πικρά λόγια. Γράψε δίπλα στα ζεύγη των λέξεων Ο (για τα ομώνυμα). Σ (για τα συνώνυμα).» «Ο Βασίλης.» « Έσπειρε ανέμους και θέρισε θύελλες. άστραψε και βρόντηξε.» «Κάθισε στ’ αυγά σου.15 «Αστράφτει και βροντάει. μην αντέχοντας άλλο. Τ (για τα ταυτόσημα) ή Α (για τα αντίθετα) πάνω σήκω νερά μέσα κάμαρα ντυμένος κάτω Α σύκο ύδατα έξω καμάρα γυμνός θρανίο τείχη πλησιάζω αχλάδι ποτίζω γέρος κάθισμα τύχη σιμώνω απίδι βρέχω γερός ΤΕΛΟΣ .» «Πίνει πικρό καφέ.» «Κάθισε στη θέση σου.» «Μίλησέ μου καθαρά.» «Γελάνε και τ’ αυτιά του. Θα έχουμε καταιγίδα.» «Κόβει το μυαλό του.

-ύ ο 36 Επίθετα σε –ής. -ο ο 33 Επίθετα σε –ος. -ιά.ης (ισοσύλλαβα) ο 15 Αρσενικά σε –ης (ανισοσύλλαβα) ο 16 Αρσενικά σε –έας (αρχαιόκλιτα) ο 17 Θηλυκά σε –α (οξύτονα) ο 18 Θηλυκά σε –α (παροξύτονα. -α.τα γένη ο 4 Οι καταλήξεις των ουσιαστικών ο 5 Τα μέρη του λόγου (γενικά) ο 6 Οριστικό – αόριστο άρθρο ο 7 Το τελικό «ν» ο 8 Τα ουσιαστικά (γενικά) ο 9 Κύρια – κοινά ουσιαστικά ο 10 Συλλαβές – τονισμός (γενικά) – πτώσεις ο 11 Αρσενικά σε – ας (ισοσύλλαβα) ο 12 Αρσενικά σε –ας και –ες ανισοσύλλαβα ο 13 Αρσενικά σε –ος ο 14 Αρσενικά σε.15 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ μάθημα Τίτλος μαθήματος ο 1 Η πρόταση ο 2 Οι αριθμοί ο 3 Τα άρθρα. -ιά. -η. -ό ο 35 Επίθετα σε –ύς. -ιά. -α.ι ο 24 Ουδέτερα σε –ο ο 25 Ουδέτερα σε –ος ο 26 Ουδέτερα σε –μα και – σιμο (ανισοσύλλαβα) ο 27 Ιδιόκλιτα αρχαιόκλιτα ουδέτερα ο 28 Ουδέτερα σε –ας και – ως ο 29 Ανώμαλα ουσιαστικά ο 30 Ορθογραφία των καταλήξεων των ουσιαστικών ο 31 Τα επίθετα (γένη – αριθμοί) ο 32 Επίθετα σε –ος. -ικο ο 38 Ανώμαλα επίθετα ο 39 Τα παραθετικά των επιθέτων σελ.ισοσύλλαβα) ο 19 Θηλυκά σε –α (προπαροξύτονα – ανισοσύλλαβα) ο 20 Θηλυκά σε –η (οξύτονα και παροξύτονα) ο 21 Θηλυκά σε –η και –ος αρχαιόκλιτα ο 22 Θηλυκά σε –ω και –ου ο 23 Ουδέτερα σε . 3 5 6 8 10 12 14 15 17 19 22 24 25 26 28 29 30 31 33 34 36 38 39 41 43 44 45 46 47 48 50 52 54 55 56 57 58 59 60 . -ο ο 34 Επίθετα σε –ός. -ί ο 37 Ανισοσύλλαβα επίθετα σε –ης.

ημιπερίοδος.προστακτικής Τα ρήματα-5.συνδυασμοί 131 Κανόνες τονισμού 132 .αριθ.δίφθογγοι.πρόταση 128 Οι φθόγγοι και τα γράμματα 129 Δίψηφα.(γενικά.ουσ.επαυξημένη -σύνθετη-ελλειπτική) 126 Περίοδος.(αριθμοί-πρόσωπα) 87 Τα βοηθητικά ρήματα 88 Οι συζυγίες 89 Η κλίση των ρημάτων της πρώτης συζυγίας α΄ 90 Η πρώτη συζυγία β΄(βάφω) 93 Η πρώτη συζυγία γ΄ (αρπάζω) 96 Η πρώτη συζυγία δ΄ (δροσίζω) 98 Κανόνες ορθογραφίας ρημάτων α΄ συζυγίας 100 Η δεύτερη συζυγία (α΄ τάξη) 101 Η δεύτερη συζυγία (β΄ τάξη) 103 Συνηρημένα ρήματα 104 Το θέμα.(οι χρόνοι) 83 Τα ρήματα-4. 64 Οι αντωνυμίες (γενικά) 66 Οι προσωπικές αντωνυμίες 67 Οι κτητικές αντωνυμίες 69 Οι αυτοπαθείς αντωνυμίες 71 Οι οριστικές αντωνυμίες 72 Οι δεικτικές αντωνυμίες 74 Οι αναφορικές αντωνυμίες 75 Οι ερωτηματικές αντωνυμίες 76 Οι αόριστες αντωνυμίες 77 Τα ρήματα –1.(μονολεκτικοί-περιφραστικοί χρόνοι. πολ/κα.(φωνές.εγκλίσεις) 81 Τα ρήματα-3.διαθέσεις) 79 Τα ρήματα-2.15 40ο 41ο 42ο 43ο 44ο 45ο 46ο 47ο 48ο 49ο 50ο 51ο 52ο 53ο 54ο 55ο 56ο 57ο 58ο 59ο 60ο 61ο 62ο 63ο 64ο 65ο 66ο 67ο 68ο 69ο 70ο 71ο 72ο 73ο 74ο 75ο 76ο 77ο 78ο 79ο Τα αριθμητικά (απόλυτα) 63 Τακτικά.απρόσωπα-ανώμαλα 107 Η μετοχή 113 Τα επιρρήματα 114 Οι προθέσεις 116 Οι σύνδεσμοι – σύνδεση προτάσεων 117 Τα επιφωνήματα 120 Τα μόρια 121 Γενικές επαναληπτικές ασκήσεις 122 ΕΠΙΜΕΤΡΟ Η πρόταση (απλή.85 σχηματισμός υποτακτικής. αναλογικά αριθμητικά. η κατάληξη και ο χαρακτήρας των ρημάτων 106 Ρήματα ελλειπτικά.

15 80ο 81ο 82ο 83ο 84ο ο 85ο 86ο Άλλα ορθογραφικά σημεία Τα σημεία της στίξης Τα πάθη των φωνηέντων Ο σχηματισμός των λέξεων – η παραγωγή και η σύνθεση (γενικά) Η παραγωγή ειδικά (κατά μέρος του λόγου) Η σύνθεση Η σημασία των λέξεων Πίνακας περιεχομένων 133 134 136 138 140 142 144 146 .