ΛΗΜΝΟ΢

Ο προϊςτορικόσ οικιςμόσ ςτο Kουκονιςι
Αναςκαφζσ, ευριματα και μελλοντικοί ςτόχοι
του Χριςτου Μπουλϊτθ



΢τισ προϊςτορικζσ κζςεισ του αρχαιολογικοφ χάρτθ του Αιγαίου προςτζκθκε το 1992 το Κουκονιςι Λιμνου, μία μικρι νθςίδα ςτον μυχό του
κόλπου του Μοφδρου, πολφ κοντά ςτο ομϊνυμο ςθμερινό χωριό. Τον Σεπτζμβριο τθσ χρονιάσ εκείνθσ, φςτερα από χωροςκοπιςεισ (survey)
διενεργικθκε για πρϊτθ φορά ολιγοιμερθ αναςκαφικι ζρευνα (Τομι 1, ςτο χαμθλότερο ανατολικό τμιμα τθσ νθςίδασ) από τον γράφοντα ςε
ςυνεργαςία με τθν Κ’ Εφορεία Κλαςικϊν και Ρροϊςτορικϊν Αρχαιοτιτων. Από το 1994 άρχιςαν ςυςτθματικζσ αναςκαφζσ (Τομι 2, ςτο υψθλότερο
βορειοανατολικό πλάτωμα, το επoνομαηόμενο Κοφκονοσ), αφοφ πρϊτα το ζργο εντάχκθκε ςτα ερευνθτικά προγράμματα τθσ Ακαδθμίασ Ακθνϊν
με τίτλο «Ζρευνα ςτον προϊςτορικό οικιςμό Κουκονιςι Λιμνου». Ζκτοτε οι ςυςτθματικζσ αναςκαφζσ, που ςυνεχίηονται μζχρι ςιμερα υπό τθ
διεφκυνςθ του γράφοντοσ, καταδείχνουν ολοζνα και ςαφζςτερα τθ μεγάλθ αρχαιολογικι ςθμαςία τθσ νθςίδασ, θ οποία, ωσ λιμζνιοσ, φφςει
αςφαλισ οικιςμόσ, γνϊριςε εξαιρετικι άνκθςθ κατά τθν Ρρϊιμθ, Μζςθ και Φςτερθ Χαλκοκρατία, για δφο περίπου χιλιετίεσ (3200/3000 π.Χ.-12οσ
αι. π.Χ.), με ικανά μεςοελλαδικά, μινωικά και, ςτθ ςυνζχεια, μυκθναϊκά ςτοιχεία, ενϊ ςκόρπια κεραμικά ευριματα τεκμθριϊνουν τθ φκίνουςα
κατοίκθςι τθσ μζχρι τουλάχιςτον τουσ Ρρωτογεωμετρικοφσ και Αρχαϊκοφσ χρόνουσ.
Μετά τθν πρϊτθ δοκιμαςτικι τομι του 1992, θ επιλογι του πλατϊματοσ Κοφκονοσ για τθ διενζργεια ςυςτθματικισ πλζον ζρευνασ αποφαςίςκθκε
με γνϊμονα αφενόσ τθν εκεί πυκνότθτα επιφανειακϊν προϊςτορικϊν ευρθμάτων διαφόρων εποχϊν (κεραμικι, ςφονδφλια, λίκινα και οςτζινα
εργαλεία, μυλόπετρεσ κ.ά.) και, αφετζρου, τθ βάςιμθ πεποίκθςθ ότι ολόκλθρο το πλάτωμα –το υψθλότερο τθσ νθςίδασ– δθμιουργικθκε τεχνθτά
από τθ ςυνεχι, ςχεδόν διςχιλιετι, κατοίκθςθ του χϊρου, με επάλλθλεσ οικιςτικζσ φάςεισ. Σκόρπιο οικοδομικό υλικό από τθν άροςθ των
αγροτεμαχίων ερχόταν ωσ πρόςκετθ ζνδειξθ για μια πολλά υποςχόμενθ αναςκαφι ςτον Κοφκονο. Και, πράγματι, οι προςδοκίεσ μασ
επιβεβαιϊκθκαν ιδθ με τθν ζρευνα του 1994.
Οι επάλλθλεσ οικιςτικζσ φάςεισ που ζρχονται ςτο φωσ, θ εξαίρετθ διατιρθςθ των οικοδομικϊν λειψάνων (κυρίωσ τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ
2000/1900 π.Χ.-17οσ αι. π.Χ.), τα κλειςτά αναςκαφικά ςφνολα που ςφραγίςκθκαν ζπειτα από ςειςμοφσ ςε διάφορουσ χρονικοφσ ορίηοντεσ, θ
αφκονία τθσ κεραμικισ (ντόπιασ και ειςαγμζνθσ) κακϊσ και τα λογισ άλλα τεχνιματα ςυναρκρϊνουν ζνα ςτιβαρό ςφνολο πλθροφοριϊν τόςο για
τθ ηωι και τισ δραςτθριότθτεσ του προϊςτορικοφ οικιςμοφ ςτον Κοφκονο διαχρονικά όςο και για τισ διαςυνδζςεισ του με τουσ άλλουσ οικιςμοφσ
τθσ Λιμνου, αλλά και για τθν παρουςία και τον ρόλο του ςε ζνα ευρφτερο αιγαιακό πλαίςιο.
Ευκφσ εξαρχισ ζγινε αντιλθπτό ότι οι ανϊτερεσ οικιςτικζσ φάςεισ είχαν υποφζρει όχι μόνο από τθ μακραίωνθ άροςθ των αγροτεμαχίων, αλλά και
από το γεγονόσ ότι το Κουκονιςι αποτελοφςε παραδοςιακά το πρόχειρο «ανοιχτό» λατομείο που πρόςφερε ανζξοδα άφκονο οικοδομικό υλικό
ςτουσ κατοίκουσ τθσ περιοχισ του Μοφδρου για το χτίςιμο οικιϊν και μαντριϊν. Ζνα τζτοιο μαντρί με μεγάλο λικόχτιςτο περίβολο και
λικεπζνδυτο πθγάδι, ςτο μζςον περίπου του ανατολικοφ τμιματοσ τθσ νθςίδασ, είναι χτιςμζνο αποκλειςτικά από υλικά του προϊςτορικοφ
οικιςμοφ.
Με τθν αναςκαφι όμωσ του 1994 διαπιςτϊςαμε και μία άλλθ αιτία μερικισ διατάραξθσ των φάςεων τθσ αρχόμενθσ Φςτερθσ και τθσ Μζςθσ
Χαλκοκρατίασ. Ρρόκειται για τθ διάνοιξθ ςτθν Τομι 2 τεκλαςμζνου χαρακϊματοσ από τουσ Συμμάχουσ κατά τον Ρρϊτο Ραγκόςμιο Ρόλεμο, ο
ςτόλοσ των οποίων, όπωσ κα δοφμε παρακάτω, είχε αγκυροβολιςει ςτον κόλπο του Μοφδρου. Μία αυλακωτι επιμικθσ λαμαρίνα από τθ
ςτζγαςθ του χαρακϊματοσ, πολυάρικμεσ φιάλεσ κραςιοφ με αναγραφι τθσ εκάςτοτε ξζνθσ μάρκασ (οριςμζνεσ από τθν Λνδοκίνα), αγκράφεσ
ςτρατιωτικϊν ηωνϊν, φυςίγγια, μία καταςκευι από ντόπια ςυμπαγι τοφβλα κ.ά., που εντοπίςκθκαν όλα ςε ςχετικό βάκοσ μζςα ςτο χαράκωμα,
ιταν οι χειροπιαςτοί μάρτυρεσ τθσ παραβίαςθσ τθσ ςτρωματογραφίασ από τθν εκεί διαμονι των ξζνων ςτρατιωτϊν – ζνα είδοσ «αρχαιολογίασ»
τθσ νεότερθσ ςτρατιωτικισ ιςτορίασ.

Μαντρί με μεγάλο λικόχτιςτο περίβολο και λικεπζνδυτο πθγάδι, ςτο μζςον περίπου του ανατολικοφ τμιματοσ τθσ νθςίδασ, είναι χτιςμζνο αποκλειςτικά από
υλικά του προϊςτορικοφ οικιςμοφ.
Θ ακμι του Κουκονθςιοφ, πζρα από τθν ευνοθμζνθ γεωγραφικι του κζςθ, τθν προνομιακι γεωφυςικι του ταυτότθτα και τθ γεωμορφολογία τθσ
περιοχισ του Μοφδρου, με τισ εκτεταμζνεσ εφφορεσ πεδιάδεσ και τα βοςκοτόπια, δεν μπορεί παρά να ιδωκεί ςε ςυνάρτθςθ και με τθν καίρια
γεωςτρατθγικι κζςθ τθσ Λιμνου ςτο ΒΑ Αιγαίο, κοντά ςτθν είςοδο των Δαρδανελλίων, απζναντι ακριβϊσ από τθν Τροία και ςε ίςθ ςχεδόν
απόςταςθ ανάμεςα ςτθ κρυλικι αυτι πόλθ του ζπουσ και τον Άκω. Χάρθ ακριβϊσ ςτθν κομβικι τθσ κζςθ αναπτφχκθκαν πολυάρικμοι οικιςμοί
κατά τθν Ρρϊιμθ Χαλκοκρατία –οι περιςςότεροι και ςθμαντικότεροι παρακαλάςςιοι–, ενϊ αναδείχκθκε ςε ςταυροδρόμι ςτισ καλάςςιεσ
μετακινιςεισ προσ όλεσ τισ κατευκφνςεισ και αναγκαίο όςο και αςφαλζσ αγκυροβόλιο. Στον ρόλο τθσ αυτό ςυνζτειναν και οι πολυςχιδείσ ακτζσ
τθσ, με ευλίμενουσ όρμουσ και κόλπουσ προσ όλα τα ςθμεία του ορίηοντα, ςθμαντικότεροσ από τουσ οποίουσ είναι ο κόλποσ του Μοφδρου, όπου
και το Κουκονιςι. Εμβρικείσ ωκεανογραφικζσ μελζτεσ ζδειξαν ότι τα ανεμογενι καλάςςια ρεφματα τθσ περιοχισ, με επίκεντρο τθ Λιμνο, είναι
ιδιαιτζρωσ ευνοϊκά για τθν άςκθςθ ναυςιπλοΐασ.

Αργοναυτικόσ και Τρωικόσ κφκλοσ ωσ μυκικι προβολι πραγματικϊν γεγονότων και μακραίωνων ναυτικϊν εμπειριϊν ανακρατοφν ανάγλυφθ
αυτιν τθ ςθμαςία τθσ Λιμνου. Στθν πλεφςθ τουσ από τθν Λωλκό προσ Κολχίδα οι Αργοναφτεσ ςτακμεφουν επί μακρόν ςτο νθςί, πριν διειςδφςουν
ςτον Ελλιςποντο. Από τθν ερωτικι ςυνεφρεςθ τθσ τότε βαςίλιςςασ τθσ Λιμνου Υψιπφλθσ με τον Λάςονα κα γεννθκοφν δφο γιοι, ο Κόασ και ο
Εφνθοσ (ι Εφνεοσ), ο οποίοσ και κα διαδεχκεί αργότερα τθ μθτζρα του ςτθ βαςιλικι εξουςία. Στθ Λιμνο κα αγκυροβολιςει και ο ενωμζνοσ
ςτόλοσ των Αχαιϊν πριν κατευκυνκεί ςτθν αντικρινι Τροία, κι όςο κρατοφςε θ πολιορκία, μακαίνουμε από τθν Λλιάδα (Θ 467-475), ο βαςιλιάσ
Εφνθοσ ανζπτυξε ηωθρζσ εμπορικζσ δοςολθψίεσ με τουσ Αχαιοφσ πολιορκθτζσ (βλ. και παρακάτω).
Οι τροπζσ τθσ ιςτορικισ μοίρασ τθσ Λιμνου από τθν Ρροϊςτορικι εποχι ζωσ τουσ Νεότερουσ χρόνουσ είναι, πράγματι, ςτενά ςυνυφαςμζνεσ με
τθν καίρια γεωςτρατθγικι τθσ κζςθ ςτο ΒΑ Αιγαίο «εν κρακίθ καλάςςθ». Δεν είναι αςφαλϊσ τυχαίο ότι κατά τον Ρρϊτο Βαλκανικό Ρόλεμο ο
ναφαρχοσ Κουντουριϊτθσ ξεκίνθςε από τθ Λιμνο (1912) τθν απελευκζρωςθ των νθςιϊν του βόρειου και ανατολικοφ Αιγαίου από τον οκωμανικό
ηυγό, χρθςιμοποιϊντασ ωσ ορμθτιριο του ςτόλου του τον αςφαλι κόλπο του Μοφδρου για τισ δφο νικθφόρεσ ναυμαχίεσ τθσ Ζλλθσ (Δεκζμβριοσ
1912) και τθσ Λιμνου (Λανουάριοσ 1913). Στον κόλπο του Μοφδρου, εξάλλου, κατά τον Ρρϊτο Ραγκόςμιο Ρόλεμο, είχε επί μακρόν το
αγκυροβόλιό του ο ςτόλοσ των αγγλογαλλικϊν ςυμμαχικϊν δυνάμεων, ενϊ θ ςυνκικθ ανακωχισ των εχκροπραξιϊν ανάμεςα ςτθν Οκωμανικι
Αυτοκρατορία και τουσ Συμμάχουσ υπογράφκθκε ςτισ 31 Οκτωβρίου 1918 πάνω ςτο αγκυροβολθμζνο ςτον Μοφδρο αγγλικό πλοίο «Αγαμζμνων»,
εξ ου και θ ονομαςία τθσ «Συνκικθ του Μοφδρου».

Χάρτθσ τθσ Λιμνου με διλωςθ των αρχαιολογικϊν κζςεων του νθςιοφ. Το Κουκονιςι ςε κόκκινο πλαίςιο.
Πταν με τισ αναςκαφζσ ςτθν Τροία ο Σλιμαν ζδινε ιςτορικι υπόςταςθ ςτο ζποσ, με τον ίδιο ενκουςιαςμό που κα τον ζφερνε ςτισ Μυκινεσ, τθν
Τίρυνκα και τον Ορχομενό, δεν υποπτευόταν αςφαλϊσ ότι άνοιγε ζνα πολυςιμαντο κεφάλαιο ςτθν ιςτορία του ΒΑ Αιγαίου. Μπορεί θ Τροία, ςτο
μεταίχμιο των κόςμων του Αιγαίου και τθσ Ανατολισ, να αναδείχκθκε ςτο ςθμαντικότερο κζντρο τθσ περιοχισ, δεν ιταν όμωσ το μόνο. Στον
άμεςα γειτονικό νθςιωτικό τθσ χϊρο αναπτφχκθκαν πολυάρικμοι οικιςμοί, προπάντων κατά τθν Ρρϊιμθ Χαλκοκρατία, ςυναπαρτίηοντασ
γεωγραφικά αλλά και από τθν άποψθ του υλικοφ πολιτιςμοφ τον λεγόμενο παρατρωικό πολιτιςμικό κφκλο. Με τισ ιταλικζσ, ειδικότερα,
αναςκαφζσ ςτθν Ρολιόχνθ, ςτθν ανατολικι ακτι τθσ Λιμνου, απζναντι ακριβϊσ από τθν Τροία, καταφάνθκε θ κεφαλαιϊδθσ ςθμαςία τθσ Λιμνου
κατά τθν 3θ χιλιετία π.Χ., εποχι που με τθν υιοκζτθςθ και τθ διάδοςθ τθσ μεταλλοτεχνίασ, ςε ςυνδυαςμό με τθν εντατικοποίθςθ εμπορίου και
ναυςιπλοΐασ, ςθμάδεψε αποφαςιςτικά τθ μετζπειτα πορεία του αιγαιακοφ κόςμου (βλ. και παρακάτω). Ζχοντασ θ Ρολιόχνθ ςαφι
χαρακτθριςτικά πρϊιμθσ αςτικοποίθςθσ οδιγθςε πολλοφσ μελετθτζσ να τθν χαρακτθρίςουν ωσ τθν αρχαιότερθ πόλθ τθσ Ευρϊπθσ.
Χαρακτθριςτικά όμωσ πρϊιμθσ αςτικοποίθςθσ εμφάνιηαν, ωσ φαίνεται, και μερικά από τα άλλα μεγάλα οικιςτικά κζντρα τθσ Ρρϊιμθσ
Χαλκοκρατίασ, όπωσ θ πρόςφατα μερικϊσ αναςκαμμζνθ Μφρινα (περιοχι ΢θχά Νερά) ςτθ δυτικι ακτι του νθςιοφ, αλλά και το Κουκονιςι,
ςφμφωνα με τισ μζχρι τϊρα αναςκαφικζσ ενδείξεισ.

Γεωμορφολογία του Κουκονθςιοφ
Στθ ςθμερινι του μορφι το Κουκονιςι είναι μία ςχετικϊσ χκαμαλι νθςίδα ακανόνιςτα ελλειψοειδοφσ ςχιματοσ, με μζγιςτο μικοσ από Β-Ν
περίπου 470 μ. και μζγιςτο πλάτοσ από Α-Δ περίπου 380 μ. Το μζγιςτο φψοσ τθσ από τθ μζςθ ςτάκμθ τθσ κάλαςςασ ανζρχεται ςε 10,06 μ., ςτο
βορειοανατολικό τθσ πλάτωμα, τον Κοφκονο, όπου και ο κιονίςκοσ με το τριγωνομετρικό τθσ Γεωγραφικισ Υπθρεςίασ Στρατοφ (ΓΥΣ). Με τθν
απζναντι ακτογραμμι του κόλπου τθ ςυνδζει ζνασ τεχνθτόσ δρόμοσ, μικουσ περίπου 400 μ., τον πυρινα του οποίου αποτελοφν υπολείμματα
παλαιότερων δρόμων, ςτθν ίδια ακριβϊσ κζςθ, απαραίτθτων για πρόςβαςθ ςτθ νθςίδα και τισ εκεί καλλιζργειεσ, που ςιμερα περιορίηονται
αποκλειςτικά ςτα ςιτθρά. Οι προκαταρκτικζσ όμωσ παρατθριςεισ ςχετικά με τθ γεωμορφολογία τθσ περιοχισ δείχνουν ότι μζχρι τθν αυγι
τουλάχιςτον των Λςτορικϊν χρόνων το Κουκονιςι κα ιταν ςυνδεδεμζνο με τθν απζναντι ςτεριά μζςω ενόσ χαμθλοφ αυχζνα γθσ, ο οποίοσ όμωσ
βακμιαία εξαφανίςκθκε λόγω τθσ ανόδου τθσ ςτάκμθσ τθσ κάλαςςασ. Θ άποψθ αυτι ενιςχφεται και αναςκαφικά κακϊσ οικιςτικά λείψανα
διαφόρων φάςεων που ιρκαν ςτο φωσ ςτθν Τομι 1 (ςτθν ανατολικι παραλιακι ηϊνθ του Κουκονθςιοφ) βρίςκονται ςε πολφ χαμθλότερο βάκοσ
από ό,τι θ ςθμερινι ςτάκμθ τθσ κάλαςςασ. Γενικότερα τα νερά ανάμεςα ςτθ νθςίδα και τθν ακτογραμμι είναι εξαιρετικά αβακι. Σε οριςμζνεσ
μάλιςτα περιπτϊςεισ που αποτραβιοφνται ολότελα, ζχει κανείσ τθ δυνατότθτα ςτεγνισ πρόςβαςθσ ςτθ νθςίδα. Οι γεωλογικζσ ζρευνεσ κα δϊςουν
επί του προκειμζνου μια ςαφζςτερθ εικόνα τόςο για τισ γεωμορφολογικζσ αλλαγζσ τθσ νθςίδασ διαχρονικά όςο και για τθ ςχζςθ τθσ με τθν
ακτογραμμι του Μοφδρου.

Οικοδομικά κατάλοιπα τθσ Ρρϊιμθσ και Μζςθσ Χαλκοκρατίασ

Σο τοπωνυμικό τθσ νθςίδασ και αρχαιολογικι ταυτότθτα
Ραραδοςιακά οι κάτοικοι του Μοφδρου και των γφρω χωριϊν, αναφερόμενοι ςτο Κουκονιςι, το αποκαλοφν ςυνικωσ ν’ςοφδ’ (>νθςοφδι, δθλαδι
νθςάκι), ονομαςία που χρθςιμοποιοφν ευκαιριακά ζωσ ςιμερα και ςε νομικζσ ιδιοκτθςιακζσ πράξεισ. Ραράλλθλα χρθςιμοποιείται θ ονομαςία
Κουκονιςι, τθσ οποίασ θ χρονικι αφετθρία παραμζνει αςαφισ, ζχει ωςτόςο επικρατιςει πλατιά ςτισ μζρεσ μασ χάρθ και ςτο γεγονόσ ότι είναι
αυτι που υιοκετιςαμε για τισ αναςκαφζσ μασ.

Χαρακτθριςτικι άποψθ τθσ ςτρωματογραφικισ διαδοχισ από τθν Ρρϊιμθ ςτθ Μζςθ Χαλκοκρατία (Τομι 2).
Σε παλαιότερεσ ξζνεσ χαρτογραφιςεισ τθσ Λιμνου θ νθςίδα ςθμειϊνεται με το όνομα Ispatho, Ispatha, δθλαδι θ Σπάκα, όπωσ πιςτοποιοφν και
αντίςτοιχεσ ελλθνικζσ χαρτογραφιςεισ. Στθν ερμθνεία του το τοπωνφμιο αυτό κα πρζπει να νοθκεί αναλογικά προσ τον ςυνικθ ςχθματιςμό
ελλθνικϊν τοπωνυμίων επί τθ βάςει ομοιοτιτων με διάφορα αντικείμενα (Αγκίςτρι, Τθγάνι, Δρζπανον κτλ.). Και πράγματι, ιδωμζνθ θ χκαμαλι
νθςίδα από τα δυτικά, από τθ μεριά δθλαδι τθσ κάλαςςασ, ι από τα ανατολικά, ιτοι από τθ ςτεριά του Μοφδρου, προςφζρει μια επιμικθ εικόνα
που κα μποροφςε να παρομοιαςκεί με ςπακί. Το ίδιο εξάλλου τοπωνφμιο (Σπάκα, Σπακί), ςχετικά ςυχνό ςτον αιγαιακό χϊρο, ζχει δοκεί κυρίωσ
ςε ακρωτιρια αλλά και ςε βουνοκορφζσ ι βραχονθςίδεσ.
Λιγότερο αυτονόθτθ είναι, αντίκετα, θ ονομαςία Κουκονιςι. Οι ντόπιοι, εκτόσ από απλοϊκζσ ετυμολογιςεισ που κα δοφμε παρακάτω, δεν
κυμοφνται πϊσ πιρε το όνομά τθσ θ νθςίδα. Από τισ πικανζσ ετυμολογικζσ εκδοχζσ ασ αναφερκεί εδϊ θ πλζον εφλογθ: να προζρχεται δθλαδι θ
ονομαςία από τθ λζξθ κοφκ(κ)οσ ςτθ μεταφορικι χριςθ τθσ ςτο λθμνιακό αγροτικό ιδίωμα με τθ ςθμαςία των λικοςωρϊν που ςτινονται ςτα
αγροτεμάχια ωσ οροκζςια ι κατά τον κακαριςμό τουσ από τισ ςκόρπιεσ πζτρεσ για απρόςκοπτθ καλλιζργεια. Θ ιδιαηόντωσ λθμνιακι αυτι εκδοχι
ζχει το πλεονζκτθμα να ςτθρίηεται ςτθ χαρακτθριςτικι πλθκϊρα ςκόρπιων λίκων τθσ ςυγκεκριμζνθσ νθςίδασ, που προζρχονται από τθν
αναμόχλευςθ με τθν άροςθ των αρχαίων οικοδομικϊν λειψάνων. Ζτςι, Κουκονιςι κα ςιμαινε θ νθςίδα με τουσ πολλοφσ λικοςωροφσ, τουσ
κοφκουσ. Ενιςχυτικι τθσ άποψισ μασ ζρχεται επιπλζον θ ονομαςία Κοφκονοσ –ωσ μεγεκυντικό ι επιτατικό τθσ λζξθσ κοφκοσ– που δίνουν οι
ντόπιοι ςτο βορειοανατολικό υψθλότερο πλάτωμα τθσ νθςίδασ, όπου τα οικοδομικά κατάλοιπα απαντοφν ςε ακόμθ μεγαλφτερθ πυκνότθτα λόγω
των εκεί επάλλθλων οικιςτικϊν φάςεων.

Αρχιτεκτονικοί χϊροι τθσ Ρρϊιμθσ και Μζςθσ Χαλκοκρατίασ (Τομζσ 5 και 7).
Αξίηει να παρατεκοφν δφο παρετυμολογικζσ ερμθνείεσ των ντόπιων που κατζγραψα το φκινόπωρο του 1992 κατά τθν πρϊτθ δοκιμαςτικι
αναςκαφι: Ζνασ μπζθσ του γειτονικοφ Μοφδρου, ςφμφωνα με τθ μία, είχε εγκαταςτιςει ςτθ νθςίδα, τα χρόνια τθσ Τουρκοκρατίασ, τισ κοκόνεσ
του, τισ γυναίκεσ δθλαδι του χαρεμιοφ του (κοκόνα> Κοκονιςι> Κουκονιςι). Ρεριςςότερο γλαφυρι θ δεφτερθ παρετυμολογία διά ςτόματοσ του
γζροντα αγρότθ Δθμιτρθ Γρατςϊνθ, που ζχει ςιτοχϊραφα ςτο Κουκονιςι, αντλεί άμεςα από το αρχαιολογικό παρελκόν τθσ νθςίδασ, όπωσ το
αναμόχλευε το άροτρο των Μουδρινϊν. «Ηοφςε», του διθγιόταν ο παπποφσ του, «τον πολφ παλιό καιρό εδϊ ςτο ν’ςοφδ’ ζνασ λαόσ αντρειωμζνοσ.
Κοφκονεσ τ’σ λζγαν. Κι ιταν παράξεν’. Πλ’ τ’σ τρζμαν, γιατί δεν ιταν ςυνθκιςμζν’ ανκρϊπ’. Ρελϊριοι ιταν κι αψείσ. Ρεράςαν όμωσ τα χρόνια, κι
αυτοί πάρε δϊςε δεν είχαν με κανζναν ςτ’ Λιμνο. Κλειςτικαν μια μζρα ςτα ςπίτια τ’σ αυτοί οι Κοφκονεσ και δε ξαναβγικαν. Σιγά ςιγά πεκάναν
όλ’. Να, οι πζτρεσ όταν ηευγαρίηουμ’ απ’ τα ςπίτια τ’σ είναι».Θ παράδοςθ προχποκζτει ερείπια, όπωσ παρατθροφςε εφςτοχα ο Albin Lesky.

Η Πρώιμθ Χαλκοκρατία (3200/3000-2000/1900 π.Χ.)
Θ αρχαιότερθ, πρϊτθ κατοίκθςθ ςτο Κουκονιςι δεν ζχει διαπιςτωκεί αναςκαφικά, κακότι θ ζρευνά μασ δεν άγγιξε ακόμθ τα βακφτερα οικιςτικά
ςτρϊματα. Δφςκολα όμωσ κα αμφζβαλλε κανείσ ότι οι εναυςματικζσ φάςεισ του οικιςμοφ κα αντιςτοιχοφςαν λίγο πολφ με τισ παλαιότερεσ
γνωςτζσ ζωσ τϊρα φάςεισ των δφο άλλων αναςκαμμζνων πρωτοαςτικϊν κζντρων τθσ Λιμνου, ιτοι τθ λεγόμενθ Μαφρθ περίοδο τθσ Ρολιόχνθσ
και τθν αντίςτοιχθ ι ίςωσ ελαφρϊσ παλαιότερθ τθσ Μφρινασ ςτθν περιοχι ΢θχά Νερά, φάςεισ που ανάγονται ςτο κλείςιμο τθσ Νεολικικισ και ςτθ
μετάβαςθ ςτθν Ρρϊιμθ Χαλκοκρατία.

Αρχιτεκτονικά κατάλοιπα τθσ Μζςθσ και τθσ αρχόμενθσ Φςτερθσ Χαλκοκρατίασ (Τομι 3).
Θ πρϊτθ, ωςτόςο, ανκρϊπινθ παρουςία ςτθ Λιμνο, ςφμφωνα με πρόςφατεσ ζρευνεσ, μαρτυρείται με μια εγκατάςταςθ τροφοςυλλεκτϊν,
ψαράδων και κυνθγϊν τθσ Επιπαλαιολικικισ εποχισ (περίπου 12000 π.Χ.), που εντοπίςκθκε ςτθ κζςθ Ουριακόσ τθσ παραλίασ Λουρί (ςτθν
ανατολικι εξωτερικι ακτι του κόλπου του Μοφδρου). Οι φάςεισ που ακολοφκθςαν από τθ μακρινι εκείνθ εποχι μζχρι τθν αρχόμενθ Ρρϊιμθ
Χαλκοκρατία παραμζνουν ακόμθ ατεκμθρίωτεσ, απαιτϊντασ ςυςτθματικότερεσ επιφανειακζσ ζρευνεσ για τυχόν υλικά κατάλοιπά τουσ. Ράντωσ,
τα λογισ ςτοιχεία του υλικοφ πολιτιςμοφ, όπωσ μαρτυροφνται ςτισ πρωιμότερεσ φάςεισ τθσ Ρολιόχνθσ και τθσ Μφρινασ, προχποκζτουν
προςτάδια, τα οποία, αν δεν ανιχνευκοφν ςτθν ίδια τθ Λιμνο, κα ενιςχφςουν ακόμθ περιςςότερο τθν παραδοςιακι άποψθ περί πλθκυςμιακϊν
μετακινιςεων από τθ δυτικι κυρίωσ Μικρά Αςία προσ τα νθςιά του ΒΑ Αιγαίου ςτο τζλοσ τθσ Νεολικικισ εποχισ και τθν αυγι τθσ Ρρϊιμθσ
Χαλκοκρατίασ. Για τθ Λιμνο, τουλάχιςτον, θ πολιτιςμικι κοινότθτα ανάμεςα ςτθν Ρολιόχνθ και τθν αντικρινι Τροία, ιδθ από τα αρχικά ςτάδιά
τουσ, φαίνεται να ςυνθγορεί για μια τζτοια άποψθ.

Αποκθκευτικό πικάρι τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ, ςτθ κζςθ του (Τομι 5, Χϊροσ IV).
Με τισ μζχρι τϊρα ζρευνεσ ςτο Κουκονιςι, θ Ρρϊιμθ Χαλκοκρατία ανιχνεφεται ςτο Β-ΒΑ τμιμα τθσ νθςίδασ, δθλαδι ςτον αναςκαπτόμενο χϊρο
του οικιςμοφ (Κοφκονοσ) κακϊσ επίςθσ ςτθν πλατιά κατωφερικι ηϊνθ που τον πλαιςιϊνει θμικυκλικά προσ τθ μεριά τθσ κάλαςςασ.
Πλα τα κινθτά ευριματα από τθν κατωφερικι ηϊνθ προζρχονται από επιφανειακζσ χωροςκοπιςεισ που ζγιναν ευκαιριακά από τισ αρχζσ τθσ
δεκαετίασ του 1980 και εξισ. Στθν πλειονότθτά τουσ πρόκειται για όςτρακα χειροποίθτθσ μελανισ, καςτανομζλανθσ και βακυκάςτανθσ κεραμικισ
με ςτιλπνζσ ςυνικωσ επιφάνειεσ και ςε ποικιλία ςχθμάτων που αντιςτοιχοφν κυρίωσ ςτισ φάςεισ Κόκκινθ και Ρράςινθ τθσ Ρολιόχνθσ, δθλαδι ςε
ζναν χρονικό ορίηοντα περίπου πριν το 2200 π.Χ.
Για τθν οικιςτικι ιςτορία του οικιςμοφ θ εν λόγω ηϊνθ αποκτά εξαιρετικι ςθμαςία γιατί, όπωσ όλα δείχνουν, κα δϊςει μελλοντικά τθ δυνατότθτα
απρόςκοπτθσ όςο και εκτεταμζνθσ ζρευνασ ςε φάςεισ τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ, ςε αντίκεςθ δθλαδι με το αναςκαπτόμενο τμιμα του οικιςμοφ
ςτο πλάτωμα Κοφκονοσ. Εκεί οι διαδοχικζσ φάςεισ τθσ Μζςθσ και τθσ Φςτερθσ Εποχισ του Χαλκοφ, εξαιτίασ τθσ πυκνισ επαλλθλίασ των
αρχιτεκτονικϊν καταλοίπων τουσ, δεν αφινουν πολλά περικϊρια για τθν εισ βάκοσ ςκαφι, άρα και για τθν αποκάλυψθ πρωιμότερων
αρχιτεκτονικϊν και ςτρωματογραφικϊν ενοτιτων που κα επζτρεπαν αςφαλι ςυμπεράςματα ωσ προσ τα επιμζρουσ αρχιτεκτονικά ςφνολα και τθν
άρκρωςθ του πολεοδομικοφ ιςτοφ.
Ωςτόςο, ςε όποια ςθμεία του πλατϊματοσ κατάφερε θ ςκαφι να προχωριςει ςε ικανό βάκοσ (Τομζσ 2, 3 και 5), εντοπίςκθκαν αμζςωσ κάτω από
τα ςτρϊματα τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ αρχιτεκτονικά λείψανα των φάςεων τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ, που αντιςτοιχοφν με τθν Κίτρινθ, τθν
Κόκκινθ και τθν Ρράςινθ Ρολιόχνθ, με χαρακτθριςτικι κεραμικι, λογισ άλλα τζχνεργα όπωσ χάλκινα, λίκινα και οςτζινα εργαλεία, κακϊσ και
άφκονα υπολείμματα τροφισ (κυρίωσ οςτά ηϊων και καλάςςια όςτρεα).

Ρολιόχνθ. Μακζτα του οικιςμοφ τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ (φάςεισ Κυανι, Ρράςινθ, Ερυκρά και Κίτρινθ).
Στο ςχθματολόγιο τθσ κεραμικισ δεςπόηει θ άωτθ φιάλθ, ενϊ το λεγόμενο δζπασ αμφικφπελλο –το εμβλθματικό για τον πολιτιςμικό κφκλο του
βόρειου-ανατολικοφ Αιγαίου ιδιότυπο αγγείο– που γνϊριςε πλατιά διάδοςθ ςτθ Μικρά Αςία, τα νθςιά και τθν θπειρωτικι Ελλάδα, μαρτυρείται
ςτο Κουκονιςι με αρκετά δείγματα. Ζνα άρτια ςωηόμενο δζπασ βρζκθκε πάνω ςε φιάλθ που με τθ ςειρά τθσ ιταν τοποκετθμζνθ ςε λίκινο γουδί,
πακτωμζνο ςε δάπεδο του χρονικοφ ορίηοντα τθσ Κίτρινθσ Ρολιόχνθσ (Τομι 5). Στον ίδιο χρονικό ορίηοντα ανικουν ακόμθ πϊματα μεγάλων
κλειςτϊν αγγείων με κυλινδρικό λαιμό, που φζρουν ςτθν άνω επίπεδθ επιφάνειά τουσ τθν ιδιότυπθ ςταυρόςχθμθ λαβι (Τομι 3). Από τα άλλα
αγγεία που ανάγονται ςε ακόμθ παλαιότερεσ φάςεισ (Κόκκινθ και Ρράςινθ Ρολιόχνθ) αξίηει να ςθμειωκοφν εδϊ, λόγω τθσ ποιότθτασ και καλισ
διατιρθςισ τουσ, μία μεγάλθ πρόχουσ και ζνα μικρό, δίωτο ανοιχτοφ ςχιματοσ – και τα δφο μελανά με εξαιρετικι ςτίλβωςθ (Τομι 3).

Χαρακτθριςτικά οικιςτικά κατάλοιπα τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ (Τομι 7).
Για τουσ ςυμβολικοφσ κϊδικεσ τθσ κουκονθςιϊτικθσ κοινωνίασ τθν εποχι αυτι οι γνϊςεισ μασ είναι πενιχρζσ. Ζτςι, αποκτά ιδιαίτερθ ςθμαςία θ
εφρεςθ ειδωλίων, ενόσ πιλινου επιπεδόςχθμου και μερικϊν οςτζινων. Το πιλινο, από βακφ ςτρϊμα τθσ οδοφ Ηεφφρου (Τομι 2), απεικονίηει τον
άνω κορμό ανκρϊπινθσ μορφισ, ςτο ζπακρον ςχθματοποιθμζνθσ, με ςαφι τα δακτυλικά αποτυπϊματα του ειδωλοπλάςτθ που το καταςκεφαςε.
Θ ςπανιότθτα πιλινων και λίκινων εν γζνει ειδωλίων ςτο Κουκονιςι, τθν Ρολιόχνθ και τθ Μφρινα, ςε ςφγκριςθ, λόγου χάρθ, με τθ ςφγχρονθ
Τροία, τθ Κερμι τθσ Λζςβου και τον πρωτοκυκλαδικό κόςμο, εμφαίνει τισ ςθμαίνουςεσ διαφορζσ και τισ τοπικζσ επιλογζσ που διαπιςτϊνονται
ανάμεςα ςτα ςυμβολικά-ιδεολογικά ςυςτιματα οικιςτικϊν κζςεων, οι οποίεσ, με τον ζναν ι τον άλλον τρόπο, βρίςκονταν ςε επαφι. Τα οςτζινα
ειδϊλια, λεπτότατα, ομοίωσ ανκρωπόμορφα, επιπεδόςχθμα και άκρωσ ςχθματοποιθμζνα, είναι μικρογραφικά και καταςκευαςμζνα ςτθν
πλειονότθτά τουσ από οςτά, ωσ φαίνεται, αιγοπροβάτων, όπωσ τα ανάλογα παραδείγματα τθσ Ρολιόχνθσ. Τα περιςςότερα βρζκθκαν ςτθν ίδια
αναςκαφικι τομι (Τομι 2), ενϊ ζνα κατάκοςμο με εγχάρακτουσ κφκλουσ αποτελεί επιφανειακό εφρθμα του 2011. Για το ςφνολο τζτοιων
ειδωλίων επικρατεί ςυνικωσ θ άποψθ ότι είχαν κρθςκευτικζσ ςυνδθλϊςεισ, είτε ωσ απεικονίςεισ κεοτιτων είτε ωσ ςυμβολικζσ μορφζσ που
εμπλζκονταν ςε λογισ τελετουργικά δρϊμενα, ερμθνεία που κα ίςχυε πικανότατα και για τα παραδείγματα από το Κουκονιςι. Ειδικότερα, για τα
μικρογραφικά οςτζινα, κα μποροφςε κανείσ να υποκζςει εφλογα ότι χρθςίμευαν ωσ φυλαχτά που κα τα ζφερε πάνω του ο κάτοχόσ τουσ.

Ρικάρια τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ (Τομι 2).
Με τα μζχρι τϊρα αναςκαφικά πορίςματα φαίνεται ότι οι οικιςτικζσ φάςεισ τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ διατθρικθκαν άνιςα ςτο πλάτωμα
Κοφκονοσ. Ζτςι, για παράδειγμα, τα οικοδομικά ςτοιχεία του οικιςμοφ που αντιςτοιχεί με τθν Κίτρινθ Ρολιόχνθ ςϊκθκαν ςτο φψοσ μόνο των
κεμελίων, αφοφ ςχεδόν «ξυρίςτθκαν» ςκόπιμα για αφαίρεςθ οικοδομικοφ υλικοφ που προφανϊσ χρθςιμοποιικθκε ςτο χτίςιμο ςπιτιϊν τθσ
αρχαιότερθσ φάςθσ τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ. Αντίκετα, τα οικοδομικά ςτοιχεία τθσ οικιςτικισ φάςθσ που αντιςτοιχεί με τθν Κόκκινθ Ρολιόχνθ
(βακφτερα δθλαδι από τθν Κίτρινθ Ρολιόχνθ) διατθρικθκαν, τουλάχιςτον κατά τόπουσ ςε ικανό φψοσ (Τομι 5).

Μζςθ Χαλκοκρατία (2000/1900 π.Χ.-1700/1650 π.Χ.)
Με τα μζχρι τϊρα αναςκαφικά ςτοιχεία θ Μζςθ Χαλκοκρατία υπιρξε για το Κουκονιςι εποχι, ωσ φαίνεται, ευθμερίασ. Το γεγονόσ αυτό αποκτά
ακόμθ μεγαλφτερθ ςθμαςία δεδομζνου ότι θ γειτονικι Ρολιόχνθ, που άκμαςε κατά τθν 3θ χιλιετία π.Χ., γνϊριςε ςτουσ ίδιουσ χρόνουσ μια
φκίνουςα πορεία, ενϊ θ Μζςθ Χαλκοκρατία παραμζνει ζωσ τϊρα αμάρτυρθ ςτθν προϊςτορικι Μφρινα, όπωσ και ςε άλλουσ οικιςμοφσ τθσ
Λιμνου. Μια τζτοια αλλαγι του πολιτιςμικοφ τοπίου του νθςιοφ και του πλθκυςμιακοφ δυναμικοφ του υποβάλλει τθν ιδζα βακιά κακοριςτικϊν
ιςτορικϊν γεγονότων, για τα οποία όμωσ μόνον υποκετικά ςενάρια είμαςτε ςε κζςθ να κάνουμε. Εχκρικζσ επιδρομζσ ζξωκεν και δθϊςεισ;
Ενδολθμνιακζσ διενζξεισ; Σειςμικζσ καταςτροφζσ ςαν τον ςειςμό που αποδεδειγμζνα ζπλθξε τθ γειτονικι Ρολιόχνθ ςτο τζλοσ τθσ Κίτρινθσ
περιόδου και άλλουσ αςφαλϊσ οικιςμοφσ τθσ Λιμνου, οδθγϊντασ ςε πλθκυςμιακζσ μετατοπίςεισ; Στο Κουκονιςι, πάντωσ, θ μετάβαςθ από τθν
3θ ςτθ 2θ χιλιετία π.Χ. ζγινε χωρίσ χρονικό κενό κατοίκθςθσ (hiatus), με τα οικοδομικά ςτοιχεία του οικιςμοφ τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ να
εδράηονται άμεςα πάνω ςτα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα του αμζςωσ παλαιότερου τθσ Ρρϊιμθσ. Τθ βακιά τομι από τθ μία εποχι ςτθν άλλθ, πλάι
ςτισ κεραμικζσ μεταβολζσ, ςθμαδεφει και θ αιςκθτι αλλαγι του πολεοδομικοφ ιςτοφ. Ρολλά από τα κτίςματα τθσ νζασ φάςθσ, ςτο πλαίςιο
ανακατανομισ του δομθμζνου χϊρου, εμφανίηουν τϊρα διαφορετικό προςανατολιςμό με τον μακρφ τουσ άξονα από Δ-Α, εγκάρςια δθλαδι προσ
τα παλαιότερα κτίςματα.
Θ διατιρθςθ των οικιςτικϊν λειψάνων τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ και των ςυναφϊν επάλλθλων ςτρωμάτων είναι εντυπωςιακι, και όχι μόνο για τα
δεδομζνα του Κουκονθςιοφ. Τα κτίςματα, προςεγμζνθσ κατά κανόνα τοιχοποιίασ, ςϊηονται ςε ικανό φψοσ, γεγονόσ που είχε ςαν αποτζλεςμα να
διατθρθκοφν όρκιοι ςτθν αρχικι τουσ κζςθ μεγάλοι αποκθκευτικοί πίκοι. Στο αναςκαμμζνο τμιμα γίνεται ςαφζσ ότι ο πολεοδομικόσ ιςτόσ είναι
αρκρωμζνοσ ςε εκτεταμζνεσ οικιςτικζσ «νθςίδεσ», αποτελοφμενεσ από πολφχωρα ςυγκροτιματα, που ορίηονται περιμετρικά από κεντρικζσ και
δευτερεφουςεσ οδικζσ αρτθρίεσ. Δφο από τουσ δρόμουσ του οικιςμοφ ζχουν μζχρι ςιμερα εντοπιςκεί και μερικϊσ αναςκαφεί: θ «οδόσ Βορζωσ»
και θ «οδόσ Ηεφφρου». Φαίνεται όμωσ ότι κάποια τουλάχιςτον τμιματα των οδικϊν αρτθριϊν είχαν χαραχκεί ιδθ κατά τθν Ρρϊιμθ Χαλκοκρατία,
ενϊ το οδικό ςφςτθμα τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ παρζμεινε ςε χριςθ και κατά τθν Φςτερθ.
Θ άφκονθ κεραμικι –ντόπια και ειςαγμζνθ– είναι ιδιαίτερα ενδεικτικι για τθν ικμάδα του οικιςμοφ και τισ εξωλθμνιακζσ διαςυνδζςεισ του κατά
τθ Μζςθ Χαλκοκρατία. Το πλζον χαρακτθριςτικό, νεόφαντο ςχιμα αγγείου είναι τϊρα οι τροπιδωτοί άωτοι ςκφφοι ςε διάφορεσ παραλλαγζσ,
μεγζκθ και τεχνικζσ που, από χρθςτικι άποψθ, υποκακιςτοφν, ωσ φαίνεται, τισ ανοιχτζσ φιάλεσ τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ. Οι τριποδικζσ χφτρεσ
με μεγάλθ παράδοςθ από τθν 3θ χιλιετία π.Χ. εξακολουκοφν να αποτελοφν το βαςικό μαγειρικό ςκεφοσ. Ραράλλθλα όμωσ το διαδεδομζνο αυτό
ςχιμα αγγείου γνϊριηε ευκαιριακά και δφο άλλεσ χριςεισ, ωσ φορθτι εςτία και, με τθν αφαίρεςθ των ποδιϊν του, ωσ εςτία πακτωμζνθ ςε
δάπεδα εςωτερικϊν χϊρων. Χαρακτθριςτικι είναι θ περίπτωςθ τθσ πακτωμζνθσ μζχρι το χείλοσ χφτρασ ςτο δάπεδο ενόσ χϊρου με ζντονθ
τροφοπαραςκευαςτικι δραςτθριότθτα –ζνα είδοσ μαγειρείου (Τομι 5)–, όπου βρζκθκαν ςε ςυςτάδα πολλζσ τριποδικζσ χφτρεσ μαηί με οςτά
ψαριϊν και καλάςςια όςτρεα, κατάλλθλα για βρϊςθ.

Ρλθκϊρα οςτρζων από τισ φάςεισ τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ ςτον αψιδωτό χϊρο τθσ Τομισ 2.
Από το ςφνολο, πάντωσ, των κεραμικϊν κατθγοριϊν του Κουκονθςιοφ τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ θ πλζον ιδιότυπθ, αλλά και εντυπωςιακι, είναι θ
ερυκρεπίχριςτθ με εγχάρακτα και πλαςτικά διακοςμθτικά κζματα, χαρακτθριςτικότερα των οποίων οι ελικοειδείσ αποφφςεισ πάνω ςε λαβζσ. Τα
εγχάρακτα μοτίβα (δικτυωτό πλζγμα, διαγραμμιςμζνα τρίγωνα, ενάλλθλεσ γωνίεσ κ.ά.), γεμιςμζνα κατά κανόνα με λευκι φλθ, ζτςι όπωσ είναι
αρκρωμζνα ςε οριηόντιεσ ηϊνεσ και ςτθ χρωματικι αντίςτιξι τουσ με τθν ερυκρι επιφάνεια των αγγείων δίνουν ζντονα τθν αίςκθςθ επιδράςεων
από τθν υφαντικι τζχνθ. Ρρόκειται αςφαλϊσ για μία κεραμικι γοιτρου που διαδόκθκε πλατιά ςτο Κουκονιςι, ςε ποικιλία ςχθμάτων και
μεγεκϊν, από μικρογραφικά αγγεία μζχρι μεγάλεσ λεκανίδεσ και πικάρια. Οι περίτεχνα κοςμθμζνεσ πρόχοι, με ψθλό λαιμό και ραμφόςχθμο
ςτόμιο αποτελοφν αναμφίβολα τθν πολυτελζςτερθ ομάδα. Ραρά τθν απϊτερθ, ωσ φαίνεται, καταγωγι τθσ κεραμικισ αυτισ κατθγορίασ από το
εςωτερικό τθσ Μικράσ Αςίασ, θ πλθκωρικι παρουςία τθσ ςτο Κουκονιςι (και ςε μικρότερο βακμό ςτθ γειτονικι Ρολιόχνθ) ςυνθγορεί για τθ
ςυντονιςμζνθ δράςθ λθμνιακϊν εργαςτθρίων και εγχϊριασ παραγωγισ. Και τοφτο ιςχφει πολφ περιςςότερο δεδομζνου ότι από άλλουσ
ςφγχρονουσ αιγαιακοφσ οικιςμοφσ αλλά και από τθν αντικρινι Τροία μαρτυροφνται λίγα μόνο όςτρακα τθσ εν λόγω κατθγορίασ, γεγονόσ που
αναδεικνφει τον κακοριςτικό παράγοντα τοπικϊν προτιμιςεων για το ζνα ι το άλλο είδοσ κεραμικισ, ακόμθ και ανάμεςα ςε ςτενά γειτονικοφσ
οικιςμοφσ τθσ εποχισ. Τα ςυγκριτικϊσ με τθν Τροία λίγα μόνο παραδείγματα γκρίηασ κεραμικισ από το Κουκονιςι, όπωσ και από τθν Ρολιόχνθ
ενιςχφει πρόςκετα τθν ζννοια των τοπικϊν προτιμιςεων. Τα ειςαγμζνα, από τθν άλλθ, δείγματα γραπτισ αμαυρόχρωμθσ κεραμικισ –κατά
κανόνα κλειςτοφ ςχιματοσ χειροποίθτα αγγεία–, υποδθλϊνουν εμπορικζσ διαςυνδζςεισ με τθν θπειρωτικι Ελλάδα (περιοχι Μαγνθςίασ κ.ά.) και
τθν Αίγινα, ενϊ μερικά όςτρακα με μελανό επίχριςμα και ερυκρό διάκοςμο παραπζμπουν ςτθν Ραλαιονακτορικι Κριτθ.
Το εμπορικό άνοιγμα του Κουκονθςιοφ προσ όλεσ τισ αιγαιακζσ κατευκφνςεισ, νθςιωτικζσ και θπειρωτικζσ (ανατολικά και δυτικά) υπιρξε, ωσ
φαίνεται, για πρϊτθ φορά τόςο δυναμικό. Ζνα ςφενδονοειδζσ ςτακμό ηυγαριάσ από αιματίτθ (Τομι 3),το μεγαλφτερο και το καλφτερα λειαςμζνο
από όλα τα γνωςτά αυτοφ του τφπου από τον αιγαιακό και κυρίωσ μικραςιατικό χϊρο ιλκε, μεταξφ άλλων, να εγγράψει το Κουκονιςι ςτο
επίςθμο εμπορικό/μετρολογικό δίκτυο τθσ εποχισ.
Ζνασ ιςχυρόσ ςειςμόσ, που άφθςε ευανάγνωςτα τα ςθμάδια του ςτον οικιςμό, ςθμάδεψε το τζλοσ τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ και τθ μετάβαςθ
προσ τθν Φςτερθ. Κάτω από τα ερείπια ςφραγίςκθκαν πολυάρικμα τζχνεργα μαηί με άφκονθ κεραμικι, αποκαλυπτικά ςτθν αλλθλουχία τουσ για
τον ιδιαίτερο λειτουργικό χαρακτιρα κάποιων χϊρων. Σε ζναν τζτοιο, λόγου χάρθ, αρχιτεκτονικό χϊρο (Τομι 3) που ζςφυηε από κεραμικι –
ντόπια και ειςαγμζνθ (αμαυρόχρωμθ)– εντοπίςκθκε ζνα εργαςτιριο καταςκευισ εργαλείων από πυριτόλικο, θ δράςθ του οποίου ςταμάτθςε
ξαφνικά λόγω του ςειςμοφ, με αποτζλεςμα να μποροφμε να αποκαταςτιςουμε ςε μεγάλο βακμό τθν αλυςίδα παραγωγισ, από τθν πρϊτθ φλθ
μζχρι τα τελικά εργαλεία.

Υςτερθ Χαλκοκρατία (1650 π.Χ.-12οσ αι. π.Χ.) – Μινωικι και μυκθναϊκι παρουςία
Μετά τον ιςχυρό ςειςμό προσ το τζλοσ τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ, που ζπλθξε ολόκλθρο τον οικιςμό, οι κάτοικοι του Κουκονθςιοφ επιδόκθκαν ςε
αναγκαίεσ επιχϊςεισ και, χωρίσ το παραμικρό χρονικό κενό, ίδρυςαν πάνω ςτα ερείπια τον νζο οικιςμό, πολλοί τοίχοι του οποίου εδράςτθκαν ςε
εκείνουσ τθσ υποκείμενθσ φάςθσ, ενϊ παράλλθλα προζβθςαν και ςε μερικι ανακατανομι των αρχιτεκτονικϊν χϊρων. Οι παλαιότερεσ οδικζσ
αρτθρίεσ (Οδόσ Ηεφφρου και Οδόσ Βορζωσ) ςυνζχιςαν να χρθςιμοποιοφνται.
Αυτό που χαρακτθρίηει τα πρϊιμα, τουλάχιςτον, ςτάδια τθσ Φςτερθσ Χαλκοκρατίασ είναι κυρίωσ θ ζντονθ παρουςία νοτιοαιγαιακϊν ςτοιχείων του
υλικοφ πολιτιςμοφ, ιδιαίτερα ζκδθλων ςτο νοτιότερο αναςκαπτόμενο τμιμα του οικιςμοφ. Τα πολυάρικμα άωτα κωνικά κφπελλα, τα θμιςφαιρικά
μόνωτα, τα λυχνάρια, οι γεφυρόςτομεσ πρόχοι, αλλά και κάποιεσ τριποδικζσ τράπεηεσ ι άκρωσ ιδιότυπα αγγεία όπωσ μία πρόχουσ με διπλό
ςτόμιο –όλα τυπικά κεραμικά προϊόντα τθσ Κριτθσ, από όπου και διαδόκθκαν με τθν εξάπλωςθ των Μινωιτϊν– οδιγθςαν ςτον χαρακτθριςμό
του αναςκαφικοφ αυτοφ τομζα ωσ «μινωίηουςα γειτονιά». Ειςαγμζνα από τθν Κριτθ αγγεία με χαρακτθριςτικό γραπτό διάκοςμο βεβαιϊνουν ότι
θ μινωικι επίδραςθ, με όρουσ κρθτικοφσ, ανάγεται ςτον χρονικό ορίηοντα τθσ Μεςομινωικισ ΛΛΛΒ-Υςτερομινωικισ Λ φάςθσ, αντιςτοιχεί δθλαδι
ςτθν περίοδο των Ταφικϊν Ρεριβόλων Α και Β των Μυκθνϊν. Το νοτιοαιγαιακό/μινωικό ςτοιχείο, ανάμεςα ςε άλλα, γίνεται εμφανζσ και ςτον
τομζα των τεχνικϊν εφαρμογϊν, με ςθμαντικότερθ τθ χριςθ πιλινων υφαντικϊν βαρϊν (αγνφκων) πεπλατυςμζνου διςκοειδοφσ ςχιματοσ, που
ιταν απαραίτθτα για τον τφπο του όρκιου αργαλειοφ. Μινωικά και μινωίηοντα ςτοιχεία ςτο Κουκονιςι, τθν περίοδο ακριβϊσ τθσ μζγιςτθσ
ακτινοβολίασ τθσ Κριτθσ ςτο Αιγαίο, ανακινοφν εκ νζου, όπωσ ιταν φυςικό, το πολυςυηθτθμζνο κζμα τθσ κρυλοφμενθσ Καλαςςοκρατορίασ του
Μίνωα.

Από τθν Ρρϊιμθ εποχι του Χαλκοφ ςτο Κουκονιςι: Πςτρακο με εγχάρακτο και εμπίεςτο μοτίβο γεμιςμζνο με υπόλευκθ φλθ.
Τι γφρευαν άραγε οι Κριτεσ ςτο ΒΑ Αιγαίο τθν εποχι αυτι; Θ αναηιτθςθ μετάλλων φαίνεται να είναι θ πλζον ικανοποιθτικι απάντθςθ, ςφμφωνα
με τα οικονομικά-εμπορικά κρατοφντα κατά τθν αρχόμενθ Φςτερθ Χαλκοκρατία. Στθν ερμθνευτικι αυτι κατεφκυνςθ μάσ ςτρζφουν πρόςκετα τα
αναςκαφικά δεδομζνα από τον προϊςτορικό οικιςμό ςτο Μικρό Βουνί τθσ γειτονικισ Σαμοκράκθσ, όπου ενεπίγραφα μινωικά τεκμιρια (πιλινα
ςφραγίςματα), μαηί με άλλεσ μινωικζσ επιδράςεισ, δθλϊνουν ςυντονιςμζνθ εξάπλωςθ του ανακτορικοφ εμπορικοφ δικτφου ςτθν περιοχι. Να
είναι άραγε τυχαίο ότι ςτθ «μινωίηουςα γειτονιά» του Κουκονθςιοφ εντοπίςκθκαν ζωσ τϊρα μεταλλευτικζσ εγκαταςτάςεισ με ζντονθ
δραςτθριότθτα; Δφο τουλάχιςτον μεταλλευτικζσ εςτίεσ/κλίβανοι, ακροφφςια, μεταλλευτικζσ χοάνεσ, ςωλθνόςχθμοι αεραγωγοί, μία πλάκα
χαλκοφ προοριηόμενθ προφανϊσ για λιϊςιμο αλλά και μία λίκινθ μιτρα για τθν παραγωγι μονόςτομων πελζκεων απαρτίηουν μζχρι τϊρα ζνα
ςτιβαρό ςϊμα μεταλλουργικϊν τεκμθρίων, που αναμζνεται να διευρυνκοφν με τθ ςυνζχιςθ τθσ αναςκαφισ.
Ο χαρακτιρασ τθσ παρουςίασ των Μινωιτϊν ςτο Κουκονιςι και το βάκοσ τθσ επίδραςθσ που αυτοί άςκθςαν ςτον ντόπιο πλθκυςμό και ςτθν εκεί
πολιτιςμικι ςκθνι είναι ερωτιματα που, ςτο παρόν ςτάδιο τθσ ζρευνασ, δεν μπορεί παρά να παραμζνουν μετζωρα. Ρρόκειται για μόνιμθ
εγκατάςταςθ ι μιπωσ για ζναν ευκαιριακό εμπορικό ςτακμό; Θ δεφτερθ, μετριοπακισ εκδοχι, μοιάηει να ανταποκρίνεται περιςςότερο ςτισ
«ιςτορικζσ» ςυνκικεσ τθσ εποχισ. Ράντωσ, μινωικά τζχνεργα γοιτρου, όπωσ λίκινα περίτεχνα αγγεία, κατζλθγαν ςτο Κουκονιςι και τθν Ρολιόχνθ
ιδθ από παλαιότερα.
Τθ ςκυτάλθ τθσ διαδοχισ ςτο Κουκονιςι παίρνουν δυναμικά από τουσ Μινωίτεσ οι Μυκθναίοι, ςτο πλαίςιο τθσ πολλαπλά διαπιςτωμζνθσ
ανατροπισ τθσ ιςορροπίασ δυνάμεων ςτον αιγαιακό χϊρο από το δεφτερο μιςό του 15ου αι. π.Χ. Θ άφκονθ μυκθναϊκι κεραμικι ςτο
αναςκαπτόμενο τμιμα του οικιςμοφ αλλά και ςε άλλα τμιματα τθσ νθςίδασ, κυρίωσ από τον 14ο αι. π.Χ., μαηί με τα ςχετικϊσ πολυάρικμα τυπικά
μυκθναϊκά ειδϊλια (ανκρωπόμορφα, ηωόμορφα) και άλλα κινθτά μικροτεχνιματα υποβάλλουν τθν ιδζα μόνιμθσ εγκατάςταςθσ. Μυκθναϊκι
κεραμικι από τθν Θφαιςτεία και, ςε μικρότερο βακμό, από άλλουσ αρχαιολογικοφσ χϊρουσ τθσ Λιμνου πιςτοποιεί μυκθναϊκι παρουςία, όπωσ
ςυμβαίνει, λόγου χάρθ, και με τθ Λζςβο, αλλά κυρίωσ τα Ψαρά, όπου θ μόνιμθ εγκατάςταςθ Μυκθναίων, ςφμφωνα με τα πρόςφατα αναςκαφικά
πορίςματα, είναι αδιαμφιςβιτθτθ. Θ ςυνζχιςθ τθσ αναςκαφισ ςε «μυκθναϊκά» ςτρϊματα του Κουκονθςιοφ ςε ςυνδυαςμό με τθν
προγραμματιςμζνθ πετρογραφικι ανάλυςθ τθσ ςυναφοφσ κεραμικισ αναμζνεται να δϊςουν ςαφείσ απαντιςεισ ωσ προσ τθ μυκθναϊκι ταυτότθτα
του εκεί οικιςμοφ.


Δείγματα μυκθναϊκισ κεραμικισ από τθν επιφανειακι ζρευνα ςτο Κουκονιςι.
Στο πλαίςιο αυτό αξίηει να ςυναξιολογθκεί μία φκεγγόμενθ, ιςτορικοφ χαρακτιρα μαρτυρία του εκπνζοντοσ 13ου αι. π.Χ., που πιςτοποιεί άμεςα
τθν εγγραφι τθσ Λιμνου ςτα μυκθναϊκά αρχεία τθσ θπειρωτικισ Ελλάδασ: Από πινακίδεσ του ανακτόρου τθσ Ρφλου μακαίνουμε ότι μαηί με
γυναίκεσ τθσ Μιλιτου, τθσ Κνίδου και τθσ Χίου εργάηονταν ωσ υφάντρεσ ςτα εκεί εργαςτιρια και Λιμνιεσ (ra-mi-ni-ja). Ρλάι ςτθ ςθμαςία τθσ ωσ
τθσ αρχαιότερθσ εν γζνει τοπωνυμικισ μαρτυρίασ τθσ Λιμνου, θ ςυγκεκριμζνθ πλθροφορία μάσ μεταφζρει ςτθν ταραγμζνθ ςκθνι τθσ εποχισ
ανακινϊντασ ηθτιματα ωσ προσ τον τρόπο που κατζλθξαν οι ξζνεσ αυτζσ γυναίκεσ –προφανϊσ ανδράποδα– από τθ μακρινι πατρίδα τουσ ςτθν
Ρφλο. Το μυκθναϊκό όμωσ παρελκόν τθσ Λιμνου που, ζςτω διακλαςμζνα, κακρεφτίηεται ςτα ομθρικά ζπθ, ενιςχφεται και από το γεγονόσ ότι δφο
από τουσ ομθρικοφσ βαςιλείσ τθσ Λιμνου, ο Κόασ και ο εγγονόσ του Εφνθοσ (βαςιλιάσ του νθςιοφ επί Τρωικοφ Ρολζμου) φζρουν ονόματα αμιγϊσ
μυκθναϊκά, μαρτυρθμζνα ωσ απλά ανκρωπωνφμια ςε πινακίδεσ πάλι τθσ Γραμμικισ Β.

Μυκθναϊκά όςτρακα (Τομι 9).
Η μεταλλοτεχνία τθσ Λιμνου ςτθν αρχαιολογικι πραγματικότθτα και τθ μυκικι παράδοςθ
Ζχοντασ θ μεταλλοτεχνία παράδοςθ από τθν Φςτερθ Νεολικικι, ουςιαςτικά ςυςτθματοποιείται και διαδίδεται ςτον αιγαιακό χϊρο με τισ πρϊτεσ
κιόλασ φάςεισ τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ. Θ ςυμβολι τθσ Λιμνου υπιρξε επί του προκειμζνου ουςιαςτικι. Κείμενθ πάνω ςε ςθμαντικζσ
μεταλλοφόρεσ οδοφσ και κοντά ςτα μικραςιατικά παράλια, ςτάκθκε, ωσ φαίνεται, ζνασ από τουσ πρϊτουσ ςτακμοφσ μεταλαμπάδευςθσ τθσ νζασ
τεχνογνωςίασ, που ςφμφωνα με ςυγκλίνουςεσ ενδείξεισ κα πρζπει να ζγινε μζςω Μικράσ Αςίασ. Θ πρωιμότθτα των μεταλλικϊν τεχνθμάτων τθσ
Ρολιόχνθσ (ιδθ από τθν αρχαϊκι Κυανι περίοδο) ςε ςυνδυαςμό με τα λογισ αρχαιολογικά τεκμιρια για επιτόπια χφτευςθ (ακροφφςια, μιτρεσ,
μεταλλουργικά ςφυριά, ςκωρίεσ), ανάμεςα ςτα οποία και θ αρχαιότερθ ςτον αιγαιακό χϊρο μαρτυρία για τθν άςκθςθ τθσ τεχνικισ του χαμζνου
κεριοφ, υποδθλϊνουν ςαφϊσ ζνα δραςτιριο μεταλλευτικό κζντρο, όπωσ κα ιταν, εξάλλου, και θ Μφρινα αλλά και το Κουκονιςι, ςφμφωνα με τα
μζχρι τϊρα χάλκινα τζχνεργα τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ.

Μυκθναϊκά όςτρακα με διάκοςμο παπφρων (Τομι 9).
Μια ςειρά μφκων και παραδόςεων, ςαν ςυμπφκνωςθ μακραίωνων προφανϊσ εμπειριϊν και πρακτικϊν, ανακρατοφν ανάγλυφα αυτιν τθ
ςθμαςία τθσ Λιμνου. Δεν είναι αςφαλϊσ τυχαία θ επιλογι των αρχαίων να τοποκετιςουν ςτα εδάφθ τθσ τα μεταλλουργικά εργαςτιρια του
χωλοφ κεϊκοφ χαλκιά, του Ιφαιςτου, που ζγινε προςτάτθσ τθσ και του ιταν «γαιάων πολφ φιλτάτθ (…) απαςζων» (Οδ. κ 284-285). Θ λθμνιακι
παράδοςθ ικελε βοθκό του κεοφ ςτισ μεταλλουργικζσ του εργαςίεσ τον τοπικό ιρωα Κθδαλίωνα, ενϊ τουσ Καβείρουσ, γιουσ ι, κατ’ άλλθ εκδοχι,
εγγονοφσ του Θφαίςτου, με πανάρχαια λατρεία ςτο νθςί, τουσ αποκαλοφςαν οι ντόπιοι και Καρκίνουσ, υποδθλϊνοντασ ζτςι τθν ιδιότθτά τουσ ωσ
μεταλλουργϊν μζςα από τθν παρομοίωςθ των δαγκάνων των καβουριϊν (καρκίνων) με τισ λαβίδεσ του μεταλλοτεχνίτθ. Ωσ μεταλλοτεχνίτεσ και
ωσ ευρετζσ τθσ φωτιάσ, ςε ςυνάρτθςθ προφανϊσ με τθν πρωτοπόρο μεταλλουργικι τουσ δράςθ, εκκείαηε θ παράδοςθ τουσ παλαιότατουσ
κατοίκουσ του νθςιοφ, τουσ «αγριόφωνουσ» Σίντιεσ, και μάλιςτα ωσ πρϊτουσ καταςκευαςτζσ χάλκινων όπλων με μζταλλα από τθ γειτονικι Μικρά
Αςία. Τθ Μικρά Αςία πάλι ωσ πθγι απόκτθςθσ μετάλλων κζλει και το ομθρικό χωρίο τθσ Λλιάδασ (Θ 467-475) που μασ πλθροφορεί ότι ο βαςιλιάσ
Εφνθοσ, τον καιρό του Τρωικοφ Ρολζμου, προμθκευόταν, μεταξφ άλλων, μζταλλα από τουσ Αχαιοφσ πολιορκθτζσ, τροφοδοτϊντασ τουσ, ωσ
αντάλλαγμα, με άφκονο λθμνιό κραςί. Απθχϊντασ μακραίωνεσ εμπορικζσ πρακτικζσ μεταξφ Λιμνου και Μικράσ Αςίασ, οι δφο παραπάνω
παραδόςεισ, εςτιαςμζνεσ εδϊ ςτθ διακίνθςθ των μετάλλων, μποροφν κάλλιςτα να χαρακτθρίςουν τθ γενικότερθ φυςιογνωμία του ανταλλακτικοφ
εμπορίου τθσ περιοχισ ιδθ από τθν Ρρϊιμθ Χαλκοκρατία. Τθ γεωγραφικι όμωσ εμπλοκι τθσ Λιμνου ςτο ευρφ δίκτυο διακίνθςθσ μετάλλων, που
ιταν το μεγάλο ηθτοφμενο τθσ εποχισ, υποδθλϊνει και θ ςτάκμευςθ των Αργοναυτϊν κατά το πολυκρφλθτο ταξίδι τουσ προσ τθν Κολχίδα για τθν
απόκτθςθ του χρυςόμαλλου δζρατοσ, τθν αναηιτθςθ δθλαδι χρυςοφ ςτισ εςχατιζσ του Εφξεινου Ρόντου.

Μυκθναϊκι κφλικα από το ΒΑ τμιμα του οικιςμοφ (Τομι 6Α).
Αν οι γνϊςεισ μασ για τθν ανάπτυξθ τθσ λθμνιακισ μεταλλοτεχνίασ κατά τθν Ρρϊιμθ Χαλκοκρατία βαςίςκθκαν ωσ τϊρα ςτο ςχετικό υλικό από τθν
Ρολιόχνθ, οι αναςκαφζσ ςτο Κουκονιςι άνοιξαν ευοίωνεσ προοπτικζσ για τθν περαιτζρω μελζτθ του ηθτιματοσ τόςο για τθν εποχι αυτι όςο, και
κυρίωσ, για τθν Φςτερθ Χαλκοκρατία που το μεταλλευτικό «πρόςωπο» τθσ Λιμνου παρζμενε εντελϊσ άγνωςτο. Οι μεταλλευτικζσ εγκαταςτάςεισ
και ο ςυναφισ εργαλειακόσ εξοπλιςμόσ που ανακαλφφκθκαν ςτθ «μινωίηουςα γειτονιά» του οικιςμοφ ςυνθγοροφν για ηωθρζσ δραςτθριότθτεσ
αυτοφ του είδουσ και ςυνάμα ανακινοφν εκ νζου το καίριο ερϊτθμα για τον ρόλο τθσ Λιμνου, και ειδικότερα του Κουκονθςιοφ, ωσ καίριου
βορειοαιγαιακοφ ςτακμοφ ςτο πλαίςιο τθσ αναηιτθςθσ και εμπορίασ των μετάλλων, ιδιαίτερα κατά τθν αρχόμενθ Φςτερθ Χαλκοκρατία.

Μυκθναϊκά ανκρωπόμορφα ειδϊλια (επιφανειακά ευριματα).
΢τόχοι και προοπτικζσ
Οι ερευνθτικοί ςτόχοι για το Κουκονιςι ζχουν ςτθν ουςία τρία ςκζλθ: α. Τθ ςυνζχιςθ τθσ αναςκαφισ, β. Το αρχαιοπεριβάλλον τθσ περιοχισ και γ.
Τθν πρόοδο τθσ μελζτθσ των αρχιτεκτονικϊν καταλοίπων, των κινθτϊν ευρθμάτων και των λογισ άλλων δεδομζνων με ςκοπό τθν τελικι
δθμοςίευςι τουσ. Ο προγραμματιςμόσ όμωσ, για τθν απρόςκοπτθ υλοποίθςι του, προχποκζτει οικονομικοφσ πόρουσ, που θ εξεφρεςι τουσ δεν
είναι κακόλου αυτονόθτθ, ιδίωσ ςτουσ χαλεποφσ καιροφσ που διανφουμε.
Το ςχετικά μικρισ ζκταςθσ αναςκαμμζνο τμιμα του οικιςμοφ, αν και απζδωςε ςθμαντικά αποτελζςματα, δεν φωτίηει παρά μερικζσ μόνον πτυχζσ
τθσ ιςτορίασ του. Θ προγραμματιηόμενθ οριηόντια και ςυνάμα κατακόρυφθ αναςκαφι του κα διαλευκάνουν ηθτιματα όπωσ θ κυμαινόμενθ
ζκταςι του από εποχι ςε εποχι, ο εντοπιςμόσ τθσ αρχαιότερθσ κατοίκθςισ του, ο πολεοδομικόσ ιςτόσ και οι μεταβολζσ του, θ λειτουργία των
επιμζρουσ χϊρων κ.ά. Το γεγονόσ ότι ολόκλθρο το Κουκονιςι είναι οςτρακοβρικζσ απ’ άκρθ ς’ άκρθ δθλϊνει ςαφϊσ τθ μετατόπιςθ του οικιςμοφ
κατά περιόδουσ. Αν και ο Κοφκονοσ υπιρξε για δφο περίπου χιλιετίεσ ο βαςικόσ οικιςτικόσ πυρινασ ςτθ νθςίδα, όλεσ οι ενδείξεισ ςτθρίηουν τθν
άποψθ ότι θ οργανωμζνθ κατοίκθςθ επεκτάκθκε και ςε άλλα τμιματά τθσ. Μία δεφτερθ ςθμαντικι οικιςτικι ενότθτα, ςφμφωνα με τθν
πυκνότθτα και το είδοσ των επιφανειακϊν ευρθμάτων, απλωνόταν ςτο ζξαρμα ςτο νοτιοδυτικό άκρο τθσ νθςίδασ, όπου αφκονοφν κυρίωσ τα
μυκθναϊκά κεραμικά ευριματα. Σθμαντικά μυκθναϊκά ςτοιχεία (κεραμικι, πιλινα ειδϊλια κ.ά.) εντοπίηονται όμωσ και ςε άλλεσ περιοχζσ του
Κουκονθςιοφ (ςτα δυτικά και νότια του πλατϊματοσ Κοφκονοσ). Για τον χαρακτιρα και τθ ςφνδεςι τουσ με οικιςτικζσ/αρχιτεκτονικζσ φάςεισ
μόνον θ ςυνζχιςθ τθσ αναςκαφισ μπορεί να δϊςει απαντιςεισ. Το ίδιο ιςχφει, για παράδειγμα, και για τισ φάςεισ τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ ςτθν
κατωφερικι ηϊνθ ςτα Β-ΒΑ του αναςκαπτόμενου χϊρου.

Αποςπαςματικά ςωηόμενο ανκρωπόμορφο μυκθναϊκό ειδϊλιο από τομι ςτο ΒΔ τμιμα τθσ νθςίδασ (Τομζασ Γ).
Ζνα από τα ςθμαντικότερα κζρδθ που κα προκφψει από τθ ςυςτθματικι διαχρονικι μελζτθ τθσ κεραμικισ κα είναι, ςε ςυνδυαςμό με τα
ςτρωματογραφικά δεδομζνα, θ αποκατάςταςθ του χρονολογικοφ ςυςτιματοσ του Κουκονθςιοφ, γεγονόσ που κα επθρεάςει ωσ ζναν βακμό και το
ευρφτερο αιγαιακό χρονολογικό ςφςτθμα, δεδομζνου ότι ςε κλειςτά αναςκαφικά ςφνολα, μαηί με τθν ντόπια λθμνιακι κεραμικι, εμφανίηονται
ςυχνά ειςαγμζνα αγγεία από διάφορουσ αιγαιακοφσ τόπουσ και άλλα με ςαφείσ τισ ομοιότθτεσ με κεραμικοφσ τφπουσ από μικραςιατικζσ κζςεισ.
Οι πετρογραφικζσ αναλφςεισ, από τθν πλευρά τουσ, κα δϊςουν τθν αςφαλι ταυτότθτα προζλευςθσ κάποιων αγγείων και/ι κεραμικϊν ομάδων,
και ςυνεκδοχικά βάςιμεσ ενδείξεισ για τισ εξωλθμνιακζσ εμπορικζσ διαςυνδζςεισ του Κουκονθςιοφ. Σε ανάλογα ςυμπεράςματα, τθρουμζνων των
αναλογιϊν, αναμζνεται να οδθγιςει και θ ιςοτοπικι ανάλυςθ των μετάλλινων τζχνεργων από διάφορεσ φάςεισ του οικιςμοφ.

Ηωόμορφα μυκθναϊκά ειδϊλια από το Κουκονιςι.
Στισ προοπτικζσ μασ, παράλλθλα με τουσ επιςτθμονικοφσ ςτόχουσ, είναι θ ανάδειξθ ενόσ ικανοφ τμιματοσ του προϊςτορικοφ οικιςμοφ ςε
επιςκζψιμο αρχαιολογικό χϊρο, μετά τισ αναγκαίεσ εργαςίεσ ςτερζωςθσ και ςυντιρθςθσ των οικοδομικϊν λειψάνων και, βζβαια, τθ ςτζγαςι του
ςφμφωνα με τισ ςφγχρονεσ προδιαγραφζσ. Ιδθ από το 1994 μεριμνοφμε ζτςι ϊςτε ολόκλθροσ ο αναςκαπτόμενοσ χϊροσ να καλφπτεται επιμελϊσ
ςε επίπεδο εδάφουσ με πλζγμα αυλακωτϊν λαμαρίνων για τθν προςταςία του από τισ καιρικζσ ςυνκικεσ. Το προςωρινό αυτό ςτζγαςτρο κατά
καιροφσ ανανεϊνεται και ολοζνα επεκτείνεται με τθν πρόοδο τθσ αναςκαφισ. Ζτςι, ο προϊςτορικόσ οικιςμόσ είναι κάκε χρόνο ορατόσ για ζνα
μικρό μόνο διάςτθμα, όςο δθλαδι διαρκεί θ αναςκαφι. Μζχρι όμωσ να αποδοκεί ςτθν ντόπια κοινότθτα αλλά και ςτο ευρφτερο κοινό κεωροφμε
χρζοσ μασ να οργανϊνουμε επιςκζψεισ μακθτϊν και κατοίκων τθσ περιοχισ, με ςκοπό τθν ενθμζρωςθ και τθν ευαιςκθτοποίθςι τουσ ςε ζνα
πολυςιμαντο κομμάτι τθσ τοπικισ πολιτιςμικισ τουσ ταυτότθτασ.
ΦΩΣΟΓΡΑΦΙΕ΢ ΕΤΡΗΜΑΣΩΝ ΑΠΟ ΣΗΝ ΑΝΑ΢ΚΑΦΗ


Τμιμα του οικιςμοφ τθσ αρχόμενθσ Φςτερθσ Χαλκοκρατίασ («θ μινωίηουςα γειτονιά»).

Εςτία τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ, με πακτωμζνθ ςτο δάπεδο τριποδικι χφτρα (Τομι 5, Χϊροσ IV). θ περίπτωςθ τθσ πακτωμζνθσ μζχρι το χείλοσ χφτρασ ςτο
δάπεδο ενόσ χϊρου με ζντονθ τροφοπαραςκευαςτικι δραςτθριότθτα –ζνα είδοσ μαγειρείου (Τομι 5)–, όπου βρζκθκαν ςε ςυςτάδα πολλζσ τριποδικζσ χφτρεσ
μαηί με οςτά ψαριϊν και καλάςςια όςτρεα, κατάλλθλα για βρϊςθ.

Κουκονιςι. Κάτοψθ των Τομϊν 2, 3 και 4. ΔΕΞΛΆ Κάτοψθ τθσ «μινωίηουςασ γειτονιάσ» του οικιςμοφ (Τομζσ 8 και 9).

Χαρακτθριςτικζσ φιάλεσ τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ (Τομι 2).

Ερυκρεπίχριςτθ φιάλθ και μικρογραφικό αγγείο τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ (Τομι 3).

Δίωτθ φιάλθ τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ (Τομι 3).

Ρρόχουσ τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ (Τομι 3).

Κυλινδρικό πϊμα με ςταυροειδι λαβι τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ (Τομι 3).


Δζπασ αμφικφπελλον (Τομι 5).

Σχθματοποιθμζνο πιλινο ειδϊλιο τθσ Ρρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ (Τομι 2).

Σχεδιαςτικι απόδοςθ ερυκρεπίχριςτων αγγείων με εγχάρακτο διάκοςμο τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ (Τομι 3).

Ερυκρεπίχριςτθ υδρία τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ με εγχάρακτο και πλαςτικό διάκοςμο (Τομι 3).



Τμιματα από τον λαιμό ερυκρεπίχριςτων αγγείων τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ με εγχάρακτο και πλαςτικό διάκοςμο.

Χαρακτθριςτικόσ τφποσ τριποδικισ χφτρασ τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ (Τομι 5). δεξιά Ειςαγμζνο αμαυρόχρωμο αγγείο τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ.



Ειςαγμζνο αμαυρόχρωμο αγγείο τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ. ΔΕΞΛΑ Ειςαγμζνα αγγεία του τζλουσ τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ (Τομι 3).



Ειςαγμζνοσ αμαυρόχρωμοσ αμφορζασ του τζλουσ τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ (Τομι 3).



Κφπελλα μινωικοφ τφπου τθσ αρχόμενθσ Φςτερθσ Χαλκοκρατίασ από τθν «μινωίηουςα γειτονιά» (Τομζσ 8 και 9).ΔΕΞΛΑ Στακμό ηυγαριάσ από αιματίτθ, ςε
περιβάλλον τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ (Τομι 3).

Μινωικι γραπτι κεραμικι (Τομι 9).

. Γραπτι μινωικι κεραμικι διακοςμθμζνθ με λευκι βαφι (Τομι 9).




Μινωικό κυκλικό πϊμα από οφίτθ (επιφανειακό εφρθμα).



Χαρακτθριςτικά δείγματα πιλινων υφαντικϊν βαρϊν νοτιοαιγαιακοφ/μινωικοφ τφπου τθσ αρχόμενθσ Φςτερθσ Χαλκοκρατίασ.

Μινωικοφ τφπου άωτα κωνικά κφπελλα και λίκινθ μιτρα για τθν καταςκευι μονόςτομων πελζκεων από τθ «μινωίηουςα γειτονιά».

Θ λίκινθ μιτρα για τθν καταςκευι μονόςτομων πελζκεων.

Διπλωμζνθ πλάκα χαλκοφ και άωτοσ τροπιδωτόσ ςκφφοσ τθσ αρχόμενθσ Φςτερθσ Χαλκοκρατίασ, από τθ «μινωίηουςα γειτονιά».



Αναςκαφικό ςτιγμιότυπο ςτθν Τομι 3 (1995).

Αναςκαφικό ςτιγμιότυπο ςτθν Τομι 9 (2005).

Επίςκεψθ ςχολείων του Μοφδρου ςτο Κουκονιςι κατά τθ διάρκεια τθσ αναςκαφισ.

ΣΥΝΕΓ΢ΑΨΕ Ο Χ΢ΘΣΤΟΣ ΜΡΟΥΛΩΤΘΣ ΔΛΕΥΚΥΝΟΝ ΤΩΝ ΑΝΑΣΚΑΦΩΝ ΤΟΥ Ρ΢ΟΛΣΤΟ΢ΛΚΟΥ ΟΛΚΛΣΜΟΥ
Κζντρον Ερεφνθσ τθσ Αρχαιότθτοσ τθσ Ακαδθμίασ Ακθνϊν
WWW.ARCHAIOLOGIA.GR
2
Η τεχνολογία του πελεκθμζνου λίκου

Θ τεχνολογία του πελεκθμζνου λίκου κατζχει το προνόμιο να μασ παρζχει ςθμαντικζσ ενδείξεισ για όλα τα ςτάδια τθσ παραγωγικισ διαδικαςίασ,
ςε αντίκεςθ με οποιαδιποτε άλλθ τεχνολογία των προϊςτορικϊν χρόνων (Kardulias 1992, ς. 423). Επιπλζον, μασ προςφζρει πλθροφορίεσ για τισ
επιλογζσ εφοδιαςμοφ των πρϊτων υλϊν από τα άτομα μιασ κοινότθτασ, τα δίκτυα επικοινωνίασ, τισ επιλογζσ μορφοποίθςθσ των πρϊτων υλϊν
κακϊσ και για τισ νοθτικζσ διεργαςίεσ και τισ τεχνικζσ δεξιότθτεσ των λικοξόων.

Θ αναςκαφι του Κουκονθςιοφ ζχει δϊςει μζχρι ςτιγμισ ζνα ςθμαντικό υλικό τόςο από αρικμθτικι όςο και από τεχνολογικι άποψθ, το οποίο
προζρχεται από ςτρϊματα τθσ Ρρϊιμθσ και κυρίωσ τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ. Το υλικό αυτό ζρχεται να ςυμπλθρϊςει τισ γνϊςεισ μασ για τισ
εργαλειοτεχνίεσ πελεκθμζνου λίκου του ΒΑ Αιγαίου, τισ οποίεσ γνωρίηαμε ωσ τϊρα από τισ δθμοςιεφςεισ τθσ Ρολιόχνθσ ςτθ Λιμνο (Bernabò Brea
1965· Μουνδρζα-Αγραφιϊτθ 1997), τθσ Κερμισ (Lamb 1936) και τθσ Μυτιλινθσ (Aygerinou 2008) ςτθ Λζςβο και του Εμποριοφ ςτθ Χίο (Bialor –
Hood 1981). Θ ςθμαςία του αυξάνει και από το γεγονόσ ότι φωτίηει κυρίωσ τισ εργαλειοτεχνίεσ τθσ Μζςθσ Χαλκοκρατίασ, για τισ οποίεσ ελάχιςτα
γνωρίηουμε, ιδιαίτερα ςε ό,τι αφορά τθν περιοχι του ΒΑ Αιγαίου.

Θ πρϊτθ φλθ που κατά κφριο λόγο χρθςιμοποιοφςαν οι κάτοικοι του Κουκονθςιοφ είναι ο ντόπιοσ πυριτόλικοσ, ο οποίοσ φαίνεται ότι απαντοφςε
ςε μορφι κροκάλων ι ςε πλακοειδι μορφι. Ραρουςιάηει εξαιρετικι ποικιλία ωσ προσ τα χρϊματα, τουσ κόκκουσ και τθ διαφάνεια, γεγονόσ που
κακιςτά δφςκολθ τθν κατάταξι του ςε ομάδεσ. Θ πλειονότθτα των πυριτόλικων που ζχουν χρθςιμοποιθκεί είναι δεφτερθσ ποιότθτασ, ωσ επί το
πλείςτον αδιαφανείσ, αλλά και θμιδιαφανείσ. Φζρουν ςυχνά φλεβϊςεισ και εγκλείςματα που κα δυςκόλευαν τθ λάξευςι τουσ και ποικίλλουν ςτα
χρϊματα, τα οποία είναι κυρίωσ ςκοφρα. Ραρατθροφνται όμωσ και κάποιεσ ποικιλίεσ καλφτερθσ ποιότθτασ, θμιδιαφανείσ και λεπτόκοκκεσ,
ξανκοφ ι καςτανοφ χρϊματοσ.

Θ πρϊτθ φλθ ζφκανε ςτον οικιςμό ςε αποφλοιωμζνα μθ μορφοποιθμζνα τεμάχια. Με ελάχιςτα τζχνεργα εκπροςωπείται και ο οψιδιανόσ, ο
οποίοσ εκ πρϊτθσ όψεωσ φαίνεται να είναι μθλιακισ προζλευςθσ. Εξαιρείται από τα τζχνεργα αυτά ζνα το οποίο παρουςιάηει ζντονθ διαφάνεια
και υάλωςθ και κα μποροφςε να αποδοκεί ςτισ πθγζσ οψιδιανοφ τθσ Καππαδοκίασ. Θ ανάλυςθ δειγμάτων με φυςικοχθμικζσ μεκόδουσ κα ελζγξει
τθν ορκότθτα των υποκζςεϊν μασ ςχετικά με τισ πθγζσ προζλευςθσ του οψιδιανοφ. Ελάχιςτα φαίνεται επίςθσ να λαξεφτθκαν ο ραδιολαρίτθσ και
ο χαλαηίασ.

Επιδιωκόμενο προϊόν τθσ λικοτεχνίασ του οικιςμοφ φαίνεται να αποτελοφςαν οι φολίδεσ, όπωσ αποδεικνφεται από τθν αρικμθτικι υπεροχι τουσ
ζναντι των ολιγάρικμων λεπίδων, από τθν επιλογι τουσ ωσ υποβάκρων για τθν καταςκευι εργαλείων και από τθν παρουςία αρκετϊν πυρινων
φολίδων. Θ φπαρξθ των πυρινων αυτϊν τεκμθριϊνει τθν επιτόπια παραγωγι μζρουσ τουλάχιςτον των φολίδων που βρζκθκαν ςτον οικιςμό.
Αντίκετα, οι πυρινεσ λεπίδων φαίνεται να απουςιάηουν. Θ παραγωγι των φολίδων πραγματοποιείται εν μζρει από διςκοειδείσ πυρινεσ, που
αποτελοφνται από δφο αςφμμετρεσ, κυρτζσ ι κωνικζσ, τεμνόμενεσ επιφάνειεσ. Θ απόκρουςθ των φολίδων γίνεται και ςτισ δυο επιφάνειεσ, ζτςι
που αυτζσ να χρθςιμοποιοφνται ςε εναλλαγι ωσ επιφάνεια απόκρουςθσ και επίπεδο επίκρουςθσ κακ’ όλθ τθ διάρκεια τθσ παραγωγισ. Ρρόκειται
για μια μζκοδο κατεργαςίασ που προχποκζτει κάποιο βακμό προςχεδιαςμοφ από τθν πλευρά του τεχνίτθ για κατάλλθλθ διαμόρφωςθ του
πυρινα και διατιρθςθ αυτισ τθσ διαμόρφωςθσ, με ςτόχο τθν παραγωγι κάποιων προϊόντων ςυγκεκριμζνθσ μορφισ (Boëda 1993). Ζνα από τα
προϊόντα προκακοριςμζνθσ μορφισ που εκπροςωπείται αρκοφντωσ ςτο υλικό του Κουκονθςιοφ είναι οι φολίδεσ με μεγαλφτερο πλάτοσ από
μικοσ, οι οποίεσ οφείλονται ςε κεντροφερι κατάτμθςθ. Ραράλλθλα με τουσ διςκοειδείσ πυρινεσ, φολίδεσ παράγονται και από πυρινεσ
ορκογωνίου ςχιματοσ ι πολυεδρικοφσ. Στθν περίπτωςθ αυτι δεν υπάρχει προςχεδιαςμόσ και κατ’ επζκταςθ ςυγκεκριμζνθ διαμόρφωςθ του
πυρινα, ζτςι που ο τεχνίτθσ προβαίνει ςτθν απόςπαςθ τθσ επόμενθσ φολίδασ με κριτιριο ποια είναι κάκε φορά θ προςφορότερθ επιφάνεια. Κατ’
αυτόν τον τρόπο, οι φολίδεσ που παράγονται δεν ζχουν προκακοριςμζνθ μορφι. Θ τεχνικι που χρθςιμοποιικθκε ςε κάκε περίπτωςθ για τθν
απόκρουςθ φολίδων είναι θ άμεςθ κροφςθ με ςκλθρό λίκινο κρουςτιρα.

Λδιαίτερο ενδιαφζρον παρουςιάηει τεχνολογικά ζνα κλειςτό ςφνολο από κτίςμα του οικιςμοφ (Τομι 3), αναγόμενο ςτο τζλοσ τθσ Μζςθσ και τθν
αρχόμενθ Φςτερθ Χαλκοκρατία. Στο αρικμθτικά ςθμαντικό αυτό ςφνολο, μζροσ του οποίου βρζκθκε ςε ςυςτάδεσ πάνω ςε δάπεδο,
αντιπροςωπεφονται διάφορα ςτάδια μιασ εγχειρθματικισ αλυςίδασ παραγωγισ φολίδων, με αντιπροςϊπευςθ των πρϊτων κυρίωσ φάςεϊν τθσ.
Το υλικό αποτελείται από ακατζργαςτα και δοκιμαςμζνα κομμάτια πρϊτθσ φλθσ, κακϊσ και από αρκετά κρυμματιςμζνα, από φολίδεσ διαφόρων
μεγεκϊν, πυρινεσ ςε διαφορετικά ςτάδια κατεργαςίασ και από μικρό αρικμό εργαλείων. Το ςφνολο αυτό γεννά ςκζψεισ για πικανι λειτουργία
του ςυγκεκριμζνου χϊρου ωσ εργαςτθρίου παραγωγισ φολίδων πυριτόλικου, παράλλθλα ενδεχομζνωσ με άλλεσ οικοτεχνικζσ δραςτθριότθτεσ. Θ
τεχνολογικι ανάλυςθ που βρίςκεται ςε εξζλιξθ και θ ςφγκριςθ του ςυνόλου αυτοφ με ςφνολα από άλλουσ χϊρουσ του οικιςμοφ κα μπορζςουν να
δϊςουν αςφαλζςτερεσ απαντιςεισ ςτθν προβλθματικι μασ.
Ανάμεςα ςτουσ τφπουσ εργαλείων ξεχωρίηουν οι φολίδεσ με επεξεργαςία ι χριςθ, οι εγκοπζσ, τα ξζςτρα και τα ςτελζχθ δρεπάνων, κάποια από τα
οποία φζρουν ςτίλβθ (ςχεδ. 1).

Βενετία Νιάρχου, αρχαιολόγοσ
* Η μελζτθ των λίκινων εργαλείων από το Κουκονιςι ξεκίνθςε με τθν κακοδιγθςθ τθσ κακθγιτριασ του Πανεπιςτθμίου Ακθνών κ. Γεωργίασ
Κουρτζςθ-Φιλιπππάκθ.

Μυκθναϊκι κεραμικι ςτο Κουκονιςι – Προκαταρκτικζσ παρατθριςεισ
Θ περιςυλλογι μυκθναϊκισ κεραμικισ κατά τθ διάρκεια περιςταςιακϊν χωροςκοπιςεων ςε όλθ τθν επιφάνεια τθσ νθςίδασ του Κουκονθςίου από
τα πρϊτα κιόλασ ςτάδια τθσ ζρευνασ (ςθμ. 1) οδιγθςαν τον αναςκαφζα ςτθν εκτίμθςθ ότι «ζχοντασ οι Μυκθναίοι ςτακμίςει τθν καίρια
γεωπολιτικι ςπουδαιότθτα τθσ Λιμνου για τθ διακίνθςθ ςτθν ευρφτερθ περιοχι, τον ζλεγχο και τθ διείςδυςθ ςτον Ελλιςποντο, δεν άφθςαν
ανεκμετάλλευτα τα πλεονεκτιματα που τουσ πρόςφερε το νθςί, ιδρφοντασ εμπορικοφσ ςτακμοφσ και ορμθτιρια ςτο Κουκονιςι, τθν Θφαιςτία,
τθν Ρολιόχνθ, ενδεχομζνωσ δε και ςε άλλεσ κζςεισ» (ςθμ. 2).
Τθν άποψθ αυτι, για το Κουκονιςι ειδικότερα, ζρχεται να ενιςχφςει θ εφρεςθ πολυάρικμων πιλινων ηωόμορφων και κυρίωσ ανκρωπόμορφων
μυκθναϊκϊν ειδωλίων, των χαρακτθριςτικϊν τφπων Φ και Ψ, τα οποία «ςυνθγοροφν για μια μονιμότερθ εγκατάςταςθ» (ςθμ. 3).
Σε μεγαλφτερθ πυκνότθτα εμφανίηεται θ επιφανειακι μυκθναϊκι κεραμικι, αφενόσ ςτο νότιο ζξαρμα τθσ νθςίδασ, γεγονόσ που ςτθρίηει τθν
υπόκεςθ για τθν εκεί φπαρξθ ενόσ ςυναφοφσ οικιςτικοφ πυρινα και, αφετζρου, ςτα δυτικά του αναςκαπτόμενου οικιςμοφ, ςε μια περιοχι όπου
περιςυνελζγθςαν και ανκρωπόμορφα μυκθναϊκά ειδϊλια.
Ωςτόςο, ςκόρπια μυκθναϊκά όςτρακα και κάποια τμιματα ηωόμορφων ειδωλίων είχαν εντοπιςκεί επιφανειακά, αλλά και μζςα ςτθ ςτρϊςθ
άροςθσ του αναςκαπτόμενου οικιςμοφ ςτον Κοφκονο. Με τθν πρόοδο μάλιςτα τθσ αναςκαφισ του 2005 ιλκε ςτο φωσ, ςε αδιατάρακτο ςτρϊμα
(Τομι 6Α), μετά τθν αφαίρεςθ τθσ ςτρϊςθσ άροςθσ, μία πυκνι ςυςτάδα οςτράκων και ςπαςμζνων αγγείων που αποτελοφν, ωσ φαίνεται,
απορρίμματα τθσ Μυκθναϊκισ εποχισ, χωρίσ όμωσ ςφγχρονθ αρχιτεκτονικι ςυνάφεια, αφοφ «πατοφν» πάνω ςε δάπεδο τθσ αρχόμενθσ Φςτερθσ
Χαλκοκρατίασ.
Στθν πλειονότθτά τουσ τα μυκθναϊκά όςτρακα προζρχονται από ανοιχτά αγγεία πόςεωσ, με κυρίαρχεσ τισ κφλικεσ (διακοςμθμζνεσ ι άβαφεσ),
λιγότερουσ τουσ ςκφφουσ ι τα κυάκια, ενϊ δεν λείπουν χαρακτθριςτικά τμιματα κρατιρων. Από τα κλειςτά αγγεία, οι μεγάλοι ψευδόςτομοι
αμφορείσ αποτελοφν το πλζον αντιπροςωπευτικό ςχιμα, που ιταν ιδεϊδεσ για τθ φφλαξθ και τθν εμπορικι διακίνθςθ υγρϊν προϊόντων, όπωσ
ιταν το λάδι και το κραςί.
Θ εφρεςθ μιασ πιλινθσ φραγισ ςτομίου ψευδόςτομου αμφορζα (stopper), με εγχάρακτο πάνω τθσ γραμμικό μοτίβο, ςτθρίηει τθν εκδοχι κάποια
από τα αγγεία του είδουσ να κατζλθξαν ςτο Κουκονιςι μζςω του εμπορικοφ δικτφου. Ρικανι και, πάντωσ, περιοριςμζνθ είναι θ παρουςία
κλειςτϊν αγγείων του τφπου τθσ πρόχου, τθσ υδρίασ και του αμφορζα. Σε μια πρϊτθ εκτίμθςθ, θ κεραμικι αυτι ομάδα ανάγεται ςτθν
Υςτεροελλαδικι ΛΛΛΑ2 και ΛΛΛΒ1 (μζςα 14ου-αρχζσ 13ου αι. π.Χ.).
Σε ανάλογο χρονικό ορίηοντα εγγράφονται και κάποια χαρακτθριςτικά μυκθναϊκά όςτρακα, προφανϊσ και αυτά απορρίμματα, που βρζκθκαν
ομοίωσ το 2005, ςε κλειςτό αρχιτεκτονικό χϊρο (Τομι 9, Χϊροσ Λ) τθσ αρχόμενθσ πάλι Φςτερθσ Χαλκοκρατίασ.
Με αυτά τα δεδομζνα, κα πρζπει ίςωσ να υποκζςουμε ότι και πάνω ςτον Κοφκονο υπιρχαν κτίςματα των μυκθναϊκϊν χρόνων τα οποία, ωσ
κείμενα υψθλότερα, ιταν αυτά που αφανίςκθκαν πρϊτα με τθν άροςθ και τθν αφαίρεςθ οικοδομικοφ υλικοφ από τουσ κατοίκουσ τθσ περιοχισ
του Μοφδρου. Τα υπολείμματα ενόσ μακρφ τοίχου που διατρζχει, ςε ελαφρϊσ υψθλότερο επίπεδο, τμιμα τθσ δυτικισ παρυφισ του
αναςκαπτόμενου χϊρου είναι ίςωσ ό,τι απζμεινε από τζτοιου είδουσ κτίςματα (αναςκαφι 2005).
Στθν περιοχι δυτικά του προϊςτορικοφ οικιςμοφ (Κοφκονοσ), ςε χαμθλότερο επίπεδο και, ακριβζςτερα, εκεί όπου παλαιότερα είχαν βρεκεί, όπωσ
είδαμε, μυκθναϊκά ανκρωπόμορφα ειδϊλια ανοίχκθκε το 2005 δοκιμαςτικι τομι 5μ.x5μ. (Τομζασ Γ). Οι εργαςίεσ, που ςταμάτθςαν ςε βάκοσ 30-
40 εκ., απζδωςαν πλθκϊρα μικρϊν μυκθναϊκϊν οςτράκων κυρίωσ από τθ ςτρϊςθ άροςθσ, χωρίσ όμωσ να αναφανοφν αρχιτεκτονικά κατάλοιπα,
τα οποία λόγω των εκεί μεγάλων επιχϊςεων κα πρζπει μάλλον να τα περιμζνουμε βακφτερα. Θ εφρεςθ ακζφαλου κορμοφ ενόσ ακόμθ πιλινου
μυκθναϊκοφ ειδωλίου μεγάλων ςυγκριτικά διαςτάςεων (υπολογιηόμενο αρχικό φψοσ περίπου 18-20εκ.), που ιρκε να προςτεκεί ςε εκείνα τθσ
επιφανειακισ ζρευνασ, επιτείνει τθ μυκθναϊκι ςθμαςία του Τομζα Γ.
Τα ποικίλα μυκθναϊκά ευριματα από το Κουκονιςι, που αςφαλϊσ κα πολλαπλαςιαςκοφν με τθν αναςκαφικι ζρευνα, ζρχονται να ρίξουν φρζςκο
νερό ςτο μφλο τθσ προβλθματικισ ςχετικά με τθν παρουςία των Μυκθναίων ςτο ΒΑ Αιγαίο, ςυμπεριλαμβανομζνθσ και τθσ Τροίασ.
Οι επικείμενεσ πετρογραφικζσ αναλφςεισ τθσ μυκθναϊκισ κεραμικισ αναμζνεται να αποςαφθνίςουν ηθτιματα ωσ προσ τθν προζλευςι τθσ, ςε
ποιο βακμό δθλαδι υπιρξε προϊόν ειςαγωγισ από ςθμαντικά μυκθναϊκά κζντρα και κατά πόςον πρόκειται για ντόπιεσ απομιμιςεισ.
Και ςτισ δφο, πάντωσ, περιπτϊςεισ ανοίγονται προοπτικζσ για μια επαρκζςτερθ κατανόθςθ του ιςτορικοφ πλαιςίου τθσ εποχισ και τθσ
επεκτατικισ πολιτικισ των Μυκθναίων ςτθν κομβικι αυτι για το εμπορικό δίκτυο περιοχι.

Ελίνα Καρδαμάκθ, Δρ Αρχαιολογίασ Πανεπιςτθμίου Χαϊδελβζργθσ
Τίνα Μπολώτη, Υπουήυια Δρ Αρταιολογίας Πανεπιστημίοσ Κρήτης


Θαλαςςινά κατάλοιπα από τον οικιςμό
Ρλάι ςτα πολυάρικμα οςτά οικόςιτων ηϊων, μάρτυρεσ μιασ ακμάηουςασ κτθνοτροφικισ οικονομίασ ςτθν εφφορθ καρδιά τθσ Λιμνου, ξεχωρίηει
μια άλλθ κατθγορία ηωικϊν καταλοίπων που ςυγκαταλζγεται ςτα χαρακτθριςτικότερα ευριματα του Κουκονθςιοφ: πρόκειται για τα άφκονα
κοχφλια και τα οςτά ψαριϊν. Θ παρουςία τουσ ςε κάκε κτίςμα του οικιςμοφ δεν μπορεί παρά να κυμίηει ςτον αρχαιολόγο τθ καλαςςινι πλευρά
των κατοίκων του Κουκονθςιοφ.
Χάρθ ςτθν αναλυτικι μελζτθ των καλαςςινϊν καταλοίπων, ο ειδικόσ ερευνθτισ είναι ςε κζςθ να φωτίςει τθν κακθμερινι ςχζςθ του ανκρϊπου
με τθ κάλαςςα, τισ δραςτθριότθτεσ που ανζπτυξε για να τθ δαμάςει και τθν εκμετάλλευςι τθσ ωσ άμεςθσ πθγισ για τον εμπλουτιςμό κυρίωσ τθσ
διατροφισ του. Φαίνεται ότι θ ςχζςθ των κατοίκων του Κουκονθςιοφ με τθ κάλαςςα ιταν τόςο ςτενι όςο και ο τρόποσ με τον οποίο αυτι
αγκάλιαηε τον οικιςμό. Οι αναςκαφζσ ζφεραν ςτο φωσ χιλιάδεσ κοχφλια, κυρίωσ αχιβάδεσ (Cardiidae), ενίοτε πεταλίδεσ (Patellidae) και ςτρείδια
(Ostreidae), κζρατα (Cerithiidae) και ςωλινεσ (Solenidae), καλόγνωμεσ (Arcidae) και πορφφρεσ (Muricidae), κοχλίδια (Trochidae), πίνεσ (Pinnidae)
και γαϊδουροπόδαρα (Spondylidae). Τα οςτά ψαριϊν δεν λείπουν: μπαρμποφνια (Mullidae), τςιποφρεσ και φαγγριά (Sparidae), κζφαλοι
(Mugilidae) και τονάκια (Scombridae).
Οι κάτοικοι αναηθτοφςαν τα πολφτιμα καλαςςινά τόςο ςτα κοντινά νερά γφρω από τον οικιςμό όςο και ςε πιο μακρινζσ παραλίεσ ι και ςε
μεγαλφτερα βάκθ. Θ ςυλλογι αχιβάδων μζςα ςτθν ιλφ των ρθχϊν νερϊν γφρω από το Κουκονιςι και των εκβολϊν μικρϊν ρυακιϊν τθσ γειτονικισ
περιοχισ πρζπει να ιταν πολφ ςυνθκιςμζνθ δραςτθριότθτα, όπωσ άλλωςτε ςυμβαίνει μζχρι ςιμερα. Μςωσ, μάλιςτα, με το πζραςμα του χρόνου,
οι γεωμορφολογικζσ αλλαγζσ ςτον κόλπο του Μοφδρου να δθμιοφργθςαν ακόμα πιο ευνοϊκζσ ςυνκικεσ για μεγαλφτερεσ αχιβάδεσ, που κα τισ
ςυνζλεγαν οι άντρεσ, οι γυναίκεσ ι και τα παιδιά του οικιςμοφ. Κάποιοι από αυτοφσ κα ξεμάκραιναν και ςτισ βραχϊδεισ ακτζσ, λίγο μακρφτερα,
για να ςυλλζξουν πεταλίδεσ και χοχλίδια, ενϊ οι πιο ζμπειροι κα βουτοφςαν ςε βακφτερα νερά προσ αναηιτθςθ πινϊν, πορφφρων και άλλων
οςτρζων.
Το ψάρεμα δεν ζλειπε από τισ κακθμερινζσ δραςτθριότθτεσ των κατοίκων του Κουκονθςιοφ. Τα πλοφςια, κλειςτά νερά του κόλπου του Μοφδρου
πρόςφεραν ςτουσ ψαράδεσ ζναν απάνεμο και ανεξάντλθτο ψαρότοπο. Τα δίχτυα γζμιηαν κυρίωσ με μπαρμποφνια, τςιποφρεσ και κεφάλουσ, ενϊ
εμπλουτίηονταν και με τόνουσ, ιδίωσ κατά τθν περίοδο τθσ εποχικισ μετακίνθςισ τουσ, οπότε περνοφςαν πολφ κοντά από τισ ακτζσ του νθςιοφ.
Χάρθ ςτισ ςφγχρονεσ μεκόδουσ μελζτθσ, ηωντανεφει ςτα μάτια μασ ακόμα και το μζγεκοσ των ψαριϊν που κατζλθγαν ςτον οικιςμό: τα
περιςςότερα μεταξφ 30 και 50 εκ., ςπανίωσ μικρότερα από 20 εκ., δίνουν τθν εντφπωςθ ότι οι ψαράδεσ του Κουκονθςιοφ χρθςιμοποιοφςαν τον
ίδιο αλιευτικό εξοπλιςμό για να ψαρζψουν διαφορετικά είδθ ψαριϊν με παρόμοιο μζγεκοσ ςτουσ γνωςτοφσ ψαρότοπουσ, χωρίσ να ςτοχεφουν
απαραίτθτα ςε μια ςυγκεκριμζνθ ψαριά.
Οι «καλαςςινζσ ςοδειζσ» που ζφταναν ςτον οικιςμό προορίηονταν για το τραπζηι. Μερικζσ φορζσ θ αρχαιολογικι εικόνα ζχει ςυγκρατιςει το
ςτιγμιότυπο τθσ μεταφοράσ ι τθσ προςωρινισ αποκικευςθσ των καλαςςινϊν: ςτθ γωνία ενόσ δωματίου, για παράδειγμα, εντοπίςκθκε κοντά ςε
εςτία και ςε πολυάρικμεσ τριποδικζσ χφτρεσ (Τομι 5) μια ςυςςϊρευςθ από 127 αχιβάδεσ, 12 ςτρείδια, 4 πεταλίδεσ και 3 καλόγνωμεσ, 4
μπαρμποφνια, 3 κεφαλόπουλα και 2 τςιποφρεσ. Θ γκριηωπι, ςταχτϊδθσ ουςία που τα περιζβαλλε ίςωσ αποτελεί το κατάλοιπο ενόσ καλακιοφ που
κάθκε, αφινοντασ πίςω του ωσ μάρτυρα μόνο το καλαςςινό περιεχόμενό του. Άλλα κατάλοιπα από τον οικιςμό μαρτυροφν τον τρόπο
κατανάλωςισ τουσ. Ρολλά όςτρεα είναι ανοιγμζνα με αιχμθρό εργαλείο για να φαγωκοφν ωμά, άλλα ίςωσ ανοίγονταν ςτον ατμό πάνω από τθν
τριποδικι χφτρα, ενϊ κάποια γαςτερόποδα ζχουν κρυμματιςτεί για να αποςπαςτεί θ ςάρκα τουσ. Τα ψάρια που ζφταναν ςτον οικιςμό ολόκλθρα,
όπωσ ςυνάγεται από τθν εφρεςθ οςτϊν κρανίων και ςπονδφλων, κα καταναλϊνονταν πικανότατα φρζςκα, κακϊσ δεν εντοπίςτθκαν ίχνθ κάποιασ
προετοιμαςίασ για διατιρθςθ ι τεμαχιςμό. Του μαγειρζματοσ κα προθγοφνταν παρ’ όλα αυτά ο κακαριςμόσ των ψαριϊν από τα βράγχια, ίςωσ
ζξω από τα ςπίτια, αφοφ δεν βρζκθκαν ςχετικά κατάλοιπα μζςα ςτουσ χϊρουσ. Πςο για τισ ςυνταγζσ που ςχετίηονταν με τα ψάρια: βράςιμο μζςα
ςτισ χφτρεσ ι ψιςιμο πάνω από τισ εςτίεσ; Και οι δφο εκδοχζσ είναι πικανζσ, μολονότι θ φωτιά δεν ζχει αφιςει ίχνθ ςτθν περίπτωςθ τθσ
δεφτερθσ.

Πταν τελείωνε το γεφμα, οι κάτοικοι του Κουκονθςιοφ εμπνζονταν για χειροτεχνίεσ πάνω ςτθ καλαςςινι πρϊτθ φλθ. Τα ταπεινά κοχφλια, οι
αχιβάδεσ, οι πεταλίδεσ ι γουρουνίτςεσ μετατρζπονταν ςυχνά ςε κοςμιματα με τθ διάνοιξθ οπισ για τθν ανάρτθςι τουσ. Καταςκευάηονταν όμωσ
και εργαλεία από όςτρεα, ςυχνά καλοδουλεμζνα όπωσ μία «ςπάτουλα» από όςτρεο μυδιοφ, και άλλοτε προοριςμζνα να δεχκοφν χρωςτικζσ
ουςίεσ, όπωσ μία «παλζτα» από όςτρεο γαϊδουροπόδαρου (spondylus gaederopus) με ίχνθ βακυκόκκινθσ φλθσ ςτο εςωτερικό του. Να ιταν άραγε
θ ανάγκθ για άμεςθ παραγωγι χρθςτικϊν αντικειμζνων και ανζξοδθ κόςμθςθ, πλάι ςε άλλα αντικείμενα γοιτρου από πολυτιμότερεσ πρϊτεσ
φλεσ που ειςάγονταν ςτον οικιςμό από μακρινοφσ τόπουσ; Το χρθςτικό ςχιμα των κοχυλιϊν, θ χρωματικι τουσ ποικιλία και, βζβαια, θ άφκονθ
παρουςία και θ εφκολθ απόκτθςι τουσ δεν μπορεί παρά να ωκοφςαν φυςικά ςτθν επιλογι τουσ. Ρλάι όμωσ ςτθ χριςθ και τθ χρθςτικότθτά τουσ,
οι καλαςςινζσ πρϊτεσ φλεσ ιταν πικανότατα φορείσ αιςκθτικϊν αξιϊν και ςυγκεκριμζνων ςυμβολιςμϊν ςτο πλζγμα των επικοινωνιακϊν
κωδίκων των κατοίκων του Κουκονθςιοφ.
Ππωσ και να ζχουν τα πράγματα, τα καλαςςινά κατάλοιπα από τον παρακαλάςςιο αυτόν οικιςμό αποτελοφν τουσ αδιάψευςτουσ μάρτυρεσ τθσ
αδιάκοπθσ, πανταχοφ παρουςίασ ςτον δομθμζνο χϊρο του πιο καταλυτικοφ ςτοιχείου του φυςικοφ τοπίου τθσ περιοχισ: τθσ κάλαςςασ.
Σατιάνα Θεοδωροποφλου, αρχαιολόγοσ-αρχαιοηωολόγοσ
Βιβλιογραφία
AYGERINOU P. (2008), «A flaked-stone industry from Mytilini: A preliminary report», ςτο H. Erkanal - H. Hauptmann(επιμ.), The Aegean in the
Neolithic, Chalcolithic and Early Bronze Age, Proceedings of the International Symposium, 1997, Urla-Izmir (Turkey), Ankara University, ς.45-70.
BERNABÒ-BREA L. (1964), Poliochni, citta preistorica nell’isola di Lemnos, Monografie della Scuola archeologica di Atene, L’erma di Bretschneiden,
΢ϊμθ.
BIALOR P.G. - S. HOOD (1981), «The chipped stone and obsidian industries of Emporio and Ayio Gala», ςτο S. Hood (επιμ.), Excavations in Chios,
1938-1955: Prehistoric Emporio and Ayio Gala, British School of Archaeology at Athens, Thames and Hudson, Λονδίνο, ς. 699-712.
BOËDA E. (1993), «Le débitage discoïde et le débitage levallois récurrent centripète», Bulletin de la Société Préhistorique Française 90/6, ς. 392-
404.
KARDULIAS N.P. (1992), «The ecology of Bronze Age flaked stone tool production in Southern Greece: Evidence from Aghios Stephanos and the
Southern Argolid, AJA 96, ς. 421-442.
LAMB W. (1936), Excavations at Thermi in Lesbos, Cambridge University Press, Cambridge, ς. 178-181 («Stone»).
ΜΟΥΝΔ΢ΕΑ-ΑΓ΢ΑΦΛΩΤΘ A. (1997), Θ λικοτεχνία τθσ Ρολιόχνθσ και θ κζςθ τθσ ωσ προσ τισ εργαλειοτεχνίεσ του αποκρουςμζνου λίκου τθσ Ρρϊιμθσ
Εποχισ του Χαλκοφ, ςτο Χ. Ντοφμασ - V. La Rosa (επιμ.), Θ Ρολιόχνθ και θ Ρρϊιμθ Εποχι του Χαλκοφ ςτο Βόρειο Αιγαίο, Διεκνζσ Συνζδριο, Ακινα
22-25 Απριλίου 1996, Scuola Archeologica Italiana di Atene, Ρανεπιςτιμιο Ακθνϊν, ς. 168-191.



ΕΡΓΑ΢ΙΑ ΣΟΤ ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΜΩΝΑ
ΣΕΛΟ΢