Ρ΢ΟΪΣΤΟ΢ΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ-ΕΙΣ ΦΙΛΙΡΡΟΥΣ ΚΑΒΑΛΑΣ ΓΕΩΓ΢ΑΦΙΚΗ ΘΕΣΗ « ΝΤΙΚΙΛΙ ΤΑΣ » ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΑΡΟ ΤΟΝ ΟΛΟΚΑΙΝΟ 12.000 π.Χ.

ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕ΢Η
ΠΡΟ΢ΒΑ΢Η

Η προϊςτορικι κζςθ Ντικιλί Τασ (41°00'37'' B., 24°18’30'' A.) βρίςκεται ςτο νοτιο-ανατολικό τμιμα τθσ πεδιάδασ τθσ Δράμασ,
ςτθν Ανατολικι Μακεδονία, περίπου 2 χλμ. από τα ερείπια τθσ αρχαίασ πόλθσ των Φιλίππων και εντόσ των ορίων τθσ
ςθμερινισ κωμόπολθσ των Κρθνίδων (Διμοσ Καβάλασ).
ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ
Το κεντρικό τμιμα τθσ πεδιάδασ καλυπτόταν μζχρι πρόςφατα από ζνα ζλοσ, που αποξθράνκθκε μεταξφ
1931 και 1940. Η δθμιουργία του ανάγεται ςτθν Ρροϊςτορία και εξθγείται από τθν ίδια τθν μορφολογία
τθσ πεδιάδασ: αυτι περικυκλϊνεται από όλεσ τισ πλευρζσ από μεςαίεσ και υψθλζσ οροςειρζσ (Ραγγαίο,
Μενοίκιο, Φαλακρό, όρθ Λεκάνθσ, Σφμβολο, με υψόμετρο από 800 ωσ 2000 μ.), ςτουσ πρόποδεσ των
οποίων ςχθματίηονται αλλουβιακοί κϊνοι που φτάνουν τα 200 μ., ενϊ ςτο κζντρο το υψόμετρο
κυμαίνεται μόλισ μεταξφ 45 και 80 μ. από τθ κάλαςςα.


Ενϊ λοιπόν τα χαμθλότερα μζρθ καλφπτονταν με νερό, οι παρυφζσ τθσ πεδιάδασ πρόςφεραν πολλά
πλεονεκτιματα για τθν ανκρϊπινθ εγκατάςταςθ: εκτάςεισ για καλλιζργεια, άφκονο πόςιμο νερό χάρθ
ςτισ πολλζσ πθγζσ, τθν φπαρξθ των οποίων μαρτυροφν ακόμθ τα ςθμερινά τοπωνφμια (Κρθνίδεσ = μικρζσ
πθγζσ, Κεφαλάρι = μεγάλθ πθγι, Βρυςοφλεσ), πρόςβαςθ ςε ποικιλία βιότοπων (ζλθ, λόφουσ, βουνά)
πλοφςιουσ ςε φυςικοφσ πόρουσ όλων των ειδϊν.
Ακριβϊσ ςε αυτζσ τισ παρυφζσ εγκαταςτάκθκε, πολφ φυςικά, μια ςειρά από νεολικικοφσ οικιςμοφσ,
μεταξφ των οποίων το Ντικιλί Τασ. Αλλά το Ντικιλί Τασ παρουςιάηει ζνα επιπλζον πλεονζκτθμα: βρίςκεται
πάνω ςτο μοναδικό πζραςμα που επιτρζπει, από τα ανατολικά, τθν άνετθ παράκαμψθ του ζλουσ και
διαςφαλίηει τθν χερςαία επικοινωνία ανάμεςα ςτο βόρειο και το νότιο τμιμα τθσ πεδιάδασ.
Η ςυνζχεια τθσ κατοίκθςθσ ςε αυτό το ςθμείο φαίνεται ζτςι να ςχετίηεται άμεςα με τθ διαμόρφωςθ του
αναγλφφου : τουσ πρωτοϊςτορικοφσ πλθκυςμοφσ ακολοφκθςαν Ζλλθνεσ άποικοι (ίδρυςθ τθσ αρχαίασ
πόλθσ των Κρθνίδων από τουσ Θάςιουσ το 360 π.Χ., κατάλθψθ από τον Φίλιππο Β’ τθσ Μακεδονίασ το
356), ζπειτα οι ΢ωμαίοι (ίδρυςθ τθσ αποικίασ των Φιλίππων το 42 π.Χ.), οι Σλάβοι, οι Οκωμανοί, και τζλοσ
οι ςφγχρονοι Ζλλθνεσ το 1923.

Ο ΕΝΣΟΠΙ΢ΜΟ΢ ΣΗ΢ ΘΕ΢Η΢
Το ρωμαϊκό μνθμείο του Caïus Vibius και θ παρακείμενθ πθγι που ςθματοδοτοφν τθν κζςθ ςτθν
υποχρεωτικι πορεία προσ τθν Καβάλα, αναφζρονται από πολλοφσ περιθγθτζσ, αρχίηοντασ από τον
Κυριακό τθσ Αγκόνασ που πζραςε από τθν περιοχι μεταξφ 1426 και 1430. Η γειτονικι τοφμπα
αναγνωρίςτθκε ωσ προϊςτορικι κζςθ ςτα χρόνια 1917-1918 από τον C. W. Blegen και τον F. B. Welch, οι
οποίοι περιςυνζλεξαν από τθν επιφάνεια κραφςματα αγγείων και άλλα αντικείμενα.

Τα πρϊτα ςχζδια οςτράκων κεραμεικισ από το Ντικιλί Τασ, όπωσ δθμοςιεφτθκαν από τον F. Welch, Annual of the British School
at Athens 23 (1918-1919), ς. 45, εικ. 1.

Η κζςθ του Ντικιλί Τασ είναι γνωςτι ςτουσ αρχαιολόγουσ από τα χρόνια του Ρρϊτου Ραγκοςμίου
Ρολζμου.
Ρζρα από τισ αφθγιςεισ των περιθγθτϊν και τισ πρϊτεσ δοκιμαςτικζσ ζρευνεσ που ζγιναν από τον L.
Renaudin ςτα 1920-1922, τρία μεγάλα προγράμματα αναςκαφϊν ζχουν πραγματοποιθκεί :
- αναςκαφζσ 1961-1975
- αναςκαφζσ 1986-1996
- τρζχουςεσ αναςκαφζσ, ςτα πλαίςια ενόσ προγράμματοσ που ξεκίνθςε το 2008.

ΣΟ ΦΤ΢ΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ
Το ςφνολο που αντιςτοιχεί ςτισ ςθμερινζσ πεδιάδεσ τθσ Δράμασ και των Σερρϊν εμφανίςτθκε ςτο
Μειόκαινο ωσ αποτζλεςμα καταβυκίςεων που προκλικθκαν από ριγματα. Η κακίηθςθ ςυνεχίςτθκε
ξεχωριςτά ςε κάκε τμιμα, αφινοντασ να εμφανιςτεί ανάμεςα τουσ ζνα χϊριςμα αποτελοφμενο από
τριτογενι ιηιματα.
Από τότε και μετά, μεγάλο μζροσ τθσ πεδιάδασ τθσ Δράμασ καταλιφκθκε από ζλοσ ― το κζντρο του
οποίου μετατράπθκε ςε λίμνθ κατά τισ πιο υγρζσ περιόδουσ ―, όπου ςυςςωρεφτθκαν τεράςτια
κοιτάςματα τφρφθσ και λιγνίτθ. Στο Ρλειςτόκαινο, (1.650.000 -12.000 π.Χ.)καταρρακτϊδθ ρεφματα
εναπόκεςαν προςχϊςεισ, με τθ μορφι ιςχυρϊν κϊνων απόκεςθσ ςτουσ πρόποδεσ των βουνϊν. Στο
Ολόκαινο, (12.000 π.Χ.) θ ζκταςθ του ζλουσ ζχει περιοριςτεί αλλά θ δθμιουργία τφρφθσ εξακολουκεί: οι
αποκζςεισ φκάνουν πλζον ςε πάχοσ τα 200 μ. Μόνο το κεντρικό τμιμα τθσ πεδιάδασ εμφανίηει μια
ελαφριά ιηθματογζνεςθ. Από τθν εποχι αυτι ζχει διαμορφωκεί, ςτισ γενικζσ γραμμζσ, το τοπίο που
ζχουμε μπροςτά μασ ςιμερα.
Ρρόκειται για μια εκτεταμζνθ πεδιάδα (50 x 15 χλμ), με προςανατολιςμό από Βορειοδυτικά προσ τα
Νοτιοανατολικά και πλαιςιωμζνθ από όλεσ τισ πλευρζσ από ψθλότερεσ ι χαμθλότερεσ οροςειρζσ.
Αποτελεί ςυνεπϊσ μια γεωγραφικι ενότθτα καλά οριοκετθμζνθ, τθσ οποίασ το υψόμετρο είναι μεταξφ 45
και 80 μ, ενϊ οι κϊνοι απόκεςθσ φτάνουν μζχρι τα 200 μ. Το ζλοσ καταλάμβανε τα χαμθλότερα μζρθ τθσ,
ςτο κζντρο και ςτα Νοτιοανατολικά, μζχρι τθν αποξιρανςι του ςτισ αρχζσ του 20οφ αιϊνα.
Οι παρυφζσ τθσ πεδιάδασ, το τμιμα δθλαδι ανάμεςα ςτα βουνά και το ζλοσ, είναι αυτζσ που
παρουςιάηουν τα περιςςότερα πλεονεκτιματα για τθν ανκρϊπινθ εγκατάςταςθ : καλλιεργιςιμεσ
εκτάςεισ, άφκονο πόςιμο νερό, γειτνίαςθ με διαφορετικά περιβάλλοντα (ζλθ, λόφουσ, βουνά) πλοφςια ςε
φυςικοφσ πόρουσ όλων των ειδϊν. Σε αυτζσ λοιπόν τισ παρυφζσ εγκαταςτάκθκαν, πολφ φυςικά, μια
ολόκλθρθ ςειρά από Νεολικικοφσ οικιςμοφσ : οι Σιταγροί ςτα Βορειοδυτικά· θ Συκιά, το Καλαμπάκ-Τεπζ,
το Δοξάτ-Τεπζ και το Κεφαλάρι ςτα κεντρικά-ανατολικά· το Ρολφςτυλο και το Ντικιλί Τασ ςτα
Νοτιοανατολικά. Αλλά ενϊ ο οικιςμόσ των Σιταγρϊν είναι εγκατεςτθμζνοσ δίπλα ςε ζνα μόνιμο ρεφμα
νεροφ (Αγγίτθσ), αυτοί των Δοξάτ-Τεπζ και Καλαμπάκ-Τεπζ βρίςκονται κατάντθ ενόσ μεγάλου κϊνου

απόκεςθσ πολφ κοντά ςτο ζλοσ, δθλαδι ςε μια ηϊνθ μάλλον υγρι (όπωσ και το Ντικιλί Τασ), ενϊ αντίκετα
αυτόσ του Ξεροποτάμου βρίςκεται ςτουσ πρόποδεσ του βουνοφ, ςε μια ηϊνθ πιο ξθρι. Το ςυνεχζσ δάςοσ,
όπου κυριαρχοφν οι φυλλοβόλεσ βελανιδιζσ που είχαν ειςβάλει ςτθν πεδιάδα με τθν μεταπαγετϊδθ
αφξθςθ τθσ κερμοκραςίασ, εκχερςϊνεται κατά τόπουσ γφρω από τα χωριά, αλλά φαίνεται πωσ θ ζκταςθ
αυτϊν των εκχερςϊςεων ζχει ςυχνά υπερτιμθκεί. Αυτό τουλάχιςτον δείχνει θ μελζτθ των οςτϊν ηϊων,
μεταξφ των οποίων αντιπροςωπεφονται ςθμαντικά τα άγρια είδθ που ηουν ςε δαςικζσ περιοχζσ (ελάφι,
ηαρκάδι, αλλά και διάφορα τρωκτικά).
ΟΙ ΑΡΧΕ΢ : ΕΝΔΕΙΞΕΙ΢ ΓΙΑ ΣΙ΢ ΠΡΩΣΕ΢ ΦΑ΢ΕΙ΢ ΣΗ΢ ΕΓΚΑΣΑ΢ΣΑ΢Η΢

Το Ντικιλί Τασ πριν τθν πρϊτθ ανκρϊπινθ εγκατάςταςθ : προςπάκεια αναπαράςταςθσ. Οι γνϊςεισ μασ
για τισ πρϊτεσ φάςεισ ανκρϊπινθσ εγκατάςταςθσ ςτο Ντικιλί Τασ προζρχονται όχι από αναςκαφζσ, αλλά
από μια ςειρά πυρθνολθψιϊν (καρότα) που πραγματοποιικθκαν ςε διάφορα ςθμεία τθσ τοφμπασ το
1993 και το 2010.

Οι πρϊτεσ ομάδεσ ανκρϊπων φτάνουν ςτθν κζςθ ςε μια προχωρθμζνθ φάςθ του Ολόκαινου, όταν ζνα
παχφ εφφορο ζδαφοσ (μζχρι 0,80 μ. πάχοσ) ζχει ιδθ ςχθματιςτεί πάνω από το τελευταίο ςτρϊμα
ιηθμάτων του Ρλειςτόκαινου. Αν και δεν πρόκειται για φυςικό λόφο, το ςθμείο αυτό εμφανιηόταν
ελαφρϊσ υπερυψωμζνο ςε ςχζςθ με το ζλοσ και τισ γφρω εκτάςεισ, λόγω τθσ παρουςίασ δφο επιμικων
βακφνςεων εκατζρωκεν, γεγονόσ που του πρόςφερε ζνα ςαφζσ τοπογραφικό πλεονζκτθμα.

Οι νεοφερμζνοι εγκακίςτανται κατά πάςα πικανότθτα ςτο κζντρο τθσ μελλοντικισ τοφμπασ , όπωσ
υποδεικνφει θ παρουςία πολφ παλιϊν προςχϊςεων ανκρωπογενοφσ προζλευςθσ ςτθ βάςθ των καρότων
τθσ περιφζρειασ, αλλά ίςωσ και ςτα ανατολικά και βορειοανατολικά πρανι, δθλαδι πιο κοντά ςτθν πθγι
του γλυκοφ νεροφ. Ρράγματι, ςε αυτά τα δφο ςθμεία υπάρχουν ενδείξεισ για τθν φπαρξθ επιτόπου
ςτρωμάτων εγκατάςταςθσ, που απζδωςαν και λίκινα εργαλεία. Οι χρονολογιςεισ με άνκρακα 14 ζδειξαν
πρόςφατα ότι αυτά τα ςτρϊματα ανάγονται ςτο δεφτερο μιςό τθσ 7θσ χιλιετίασ π.Χ. Στθ ςυνζχεια, μια
αφξθςθ τθσ ςτάκμθσ του υδροφόρου ορίηοντα ανάγκαςε ίςωσ τουσ κατοίκουσ να μετακινθκοφν
προςωρινά προσ το κζντρο τθσ τοφμπασ, προτοφ εξαπλωκοφν τελικά ςε ολόκλθρθ τθν ζκταςθ.
Η ΟΙΚΙ΢ΣΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩ΢Η
Η κατοίκθςθ τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ Ι, που διιρκεςε πικανότατα τζςςερισ με πζντε αιϊνεσ (περίπου
5200-4800 π.Χ) και ζδωςε ζνα ςφνολο ςτρωμάτων πάχουσ περίπου 5 μ., εκτεινόταν ςε μια αρκετά μεγάλθ
περιοχι, που αντιπροςωπεφει ωςτόςο ζνα μζροσ μόνο τθσ ςθμερινισ ζκταςθσ τθσ τοφμπασ. Η ακριβισ
οργάνωςθ του οικιςμοφ παραμζνει αςαφισ, αλλά θ κατεφκυνςθ των ςειρϊν από παςςαλότρυπεσ, ο
προςανατολιςμόσ των πεςμζνων πθλϊν και τα ελάχιςτα τμιματα τοίχων που διατθροφνται ςτθν αρχικι
τουσ κζςθ, υποδθλϊνουν τθν φπαρξθ ενόσ άξονα με κατεφκυνςθ Βορειοδυτικά-Νοτιοανατολικά, που
φαίνεται να αντιςτοιχεί ςε μια από τισ πλευρζσ των δωματίων.


Αναπαράςταςθ του ςτρϊματοσ 3 του Ανατολικοφ τομζα V· Νεότερθ Νεολικικι Ι (περίπου 4900 π.Χ.) Σχζδιο P. Pugsley.
Ανάμεςα ςτα ςπίτια, που διατάςςονταν ςε παράλλθλεσ ςειρζσ, υπιρχαν ηϊνεσ κυκλοφορίασ, διάδρομοι ι
δρόμοι. Στο δυτικό τμιμα του τομζα V, βρζκθκαν δυο ςυγκεντρϊςεισ από πζτρεσ και όςτρακα
τοποκετθμζνα οριηόντια και χωριςμζνα από ζνα κενό, που κα μποροφςαν να αντιςτοιχοφν ςε ζνα τζτοιο
πζραςμα. Στο ανατολικό τμιμα του ίδιου τομζα, θ ςυγκριτικι μελζτθ των οικοδομικϊν λειψάνων
επζτρεψε να αναγνωρίςουμε ανάμεςα ςτα ςπίτια μια πραγματικι αυλι τουλάχιςτον 30 τμ., τθσ οποίασ θ
μια πλευρά φαίνεται ότι προςτατευόταν από ζνα υπόςτεγο. Ζνα μζροσ των οικιακϊν δραςτθριοτιτων
(αποκικευςθ, προετοιμαςία τθσ τροφισ) λάμβανε χϊρα προφανϊσ ςε αυτό το χϊρο.
Η κατοίκθςθ τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ ιταν ανάλογθσ διάρκειασ (περ. 4700 -4300/4200 π.Χ), αλλά
ζδωςε επιχϊςεισ μικρότερου ςυνολικοφ πάχουσ (μεταξφ 2 και 4μ). Αντίκετα, θ ζκταςθ του οικιςμοφ
αυξικθκε: ενδείξεισ αυτισ τθσ επζκταςθσ ζχουν ανακαλυφκεί ςτον τομζα 2, ςτα νότια τθσ τοφμπασ, αλλά
πικανϊσ να επθρζαςε και τισ άλλεσ πλευρζσ. Η οργάνωςθ του οικιςμοφ ςε αυτι τθ περίοδο μασ είναι
πολφ καλφτερα γνωςτι.

Απλοποιθμζνο ςχζδιο του τομζα 6, με τα ςπίτια του τζλουσ τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ (περίπου 4300 π.Χ.).
Στον τομζα 6 υπάρχουν τϊρα ξεκάκαρεσ κατόψεισ ςπιτιϊν διατεταγμζνων ςε παράλλθλεσ ςειρζσ κατά
μικοσ ενόσ άξονα Βορειοανατολικά-Νοτιοδυτικά, ενϊ ανάμεςα ςτα κτίςματα υπάρχουν διαςτιματα που
φαίνονται να αντιςτοιχοφν ςε ςτενοφσ δρόμουσ. Αυτόσ ο τφποσ οργάνωςθσ ςυναντάται και ςε άλλεσ
ςφγχρονεσ κζςεισ ςτα Βαλκάνια (Karanovo, Poljanitsa…).
ΣΑ ΢ΠΙΣΙΑ


Η ΟΡΓΑΝΩ΢Η ΣΟΤ ΧΩΡΟΤ ΚΑΙ ΟΙ ΣΕΧΝΙΚΕ΢ ΚΑΣΑ΢ΚΕΤΗ΢


Γενικι άποψθ του ςτρϊματοσ 3 του Δυτικοφ τομζα V. Φωτομωςαϊκό Β. Αναγνωςτόπουλοσ.
Τα κατάλοιπα που βρζκθκαν ςτον Δυτικό τομζα V, αν και δεν ζδωςαν μια ολοκλθρωμζνθ κάτοψθ ςπιτιοφ
τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ Ι, επζτρεψαν εντοφτοισ να αναγνωρίςουμε μια ςειρά από ορκογϊνια κτιρια
που καταςκευάηονται από πθλό πάνω ςε ζνα ξφλινο ςκελετό: είναι ο ςυνθκζςτεροσ τφποσ αυτι τθν εποχι
ςε όλα τα Βαλκάνια. Η μελζτθ ζδειξε ότι, παράλλθλα με τθν τεχνικι του πεταχτοφ πθλοφ πάνω ςε πλζγμα
με κλαδιά, που είχε αναγνωριςτεί παλιότερα ςτο Ντικιλί Τασ και αλλοφ ςτθ περιοχι, χρθςιμοποιείται και
μια άλλθ τεχνικι, ςτθν οποία ο ςκελετόσ καταςκευάηεται ςχεδόν αποκλειςτικά με παςςάλουσ πολφ
ςφιχτά παρατεταγμζνουσ, που ςυνδζονται μόνο με μερικζσ αραιζσ τραβζρςεσ. Το ςφνολο καλφπτεται κι
εδϊ από πθλό χτιςίματοσ. Μαρτυροφνται και άλλοι τφποι αρχιτεκτονικισ διακόςμθςθσ, ανάμεςα ςτουσ

οποίουσ και ζνα αλθκινό βουκράνιο επιχριςμζνο με πθλό χτιςίματοσ, τοποκετθμζνο ςε κάποιο ψθλό
ςθμείο ςτο εςωτερικό του ςπιτιοφ.

Κομμάτια από πθλό χτιςίματοσ που κάλυπτε τοίχο από παρατεταγμζνουσ παςςάλουσ : διακρίνονται τα
αποτυπϊματα των παςςάλων. Τα ςπίτια διακζτουν ςυχνά χϊρουσ για τθν αποκικευςθ των ςιτθρϊν,
ςκαμμζνουσ κάτω από το ζδαφοσ ι με μορφι κτιςτϊν αγγείων, λάκκουσ για τθ ςυγκζντρωςθ τθσ ςτάχτθσ
από τισ διάφορεσ κερμικζσ καταςκευζσ (εςτίεσ ι φοφρνουσ), και απορριμματικοφσ λάκκουσ, ενϊ ςε
κεντρικι κζςθ βρίςκονται ςυνικωσ ζνασ φοφρνοσ και ζνα ζδρανο, πάνω ςτο οποίο τακτοποιοφνται
αποκθκευτικά αγγεία, μυλόπετρεσ και μαγειρικά ςκεφθ.

Το ςφνολο αυτό φαίνεται να αποτελεί (πράγμα που δεν προκαλεί ζκπλθξθ) το ςθμείο εςτίαςθσ τθσ
οικιακισ ηωισ. Το καλφτερο παράδειγμα είναι αυτό του ςτρϊματοσ 3 ςτον Δυτικό τομζα V, ςτο οποίο ο
φοφρνοσ, ελλειπτικοφ ςχιματοσ, διατθρεί ακόμα τθν αρχι του κόλου του ςε φψοσ πάνω από 20 εκ. Άλλεσ
κερμικζσ καταςκευζσ φαίνεται ότι βρίςκονται ςε εξωτερικοφσ χϊρουσ.

Τα τζςςερα κτίρια τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ που βρζκθκαν ςτον τομζα 6 είναι επίςθσ ορκογϊνια
οικοδομιματα, καταςκευαςμζνα με πθλό χτιςίματοσ πάνω ςε ςκελετό από ςυνεχόμενουσ παςςάλουσ. Η
εξαιρετικι τουσ διατιρθςι τουσ επζτρεψε να γίνουν, για πρϊτθ φορά ςτθν Βόρεια Ελλάδα, πραγματικά
ακριβείσ παρατθριςεισ ςχετικά με τθν λειτουργία τουσ.

ΑΠΟΘΗΚΕΤ΢Η

Ρικάρι χωρίσ λαιμό με τζςςερισ λαβζσ. Νεότερθ Νεολικικι Ι. -ΔΕΞΙΑ Ρικάρι με γραπτι διακόςμθςθ, Νεότερθ Νεολικικι Ι
(περίπου 4900 π.Χ.).
Διάφορα είδθ δοχείων χρθςιμοποιοφνταν για τθν αποκικευςθ των ςτερεϊν τροφίμων (δθμθτριακά,
φροφτα, όςπρια) ι των υγρϊν (νερό, λάδι, κραςί ?). Ανάλογα με τθ μορφι ι τθ διάρκεια τθσ
αποκικευςθσ, προτιμοφνταν τα κεραμικά ςκεφθ, τα πικάρια ι τα χτιςτά δοχεία από άψθτο πθλό, ι
λάκκοι ςκαμμζνοι ςτο ζδαφοσ, επιχριςμζνοι ι όχι με μια μονωτικι επίςτρωςθ. Η χωρθτικότθτα των
μεγαλφτερων κεραμικϊν αγγείων (πικάρια με ι χωρίσ λαιμό που ζχουν βρεκεί ςε πολλά ςπίτια τθσ
Νεότερθσ Νεολικικισ Ι και ΙΙ) είναι τθσ τάξθσ των 35-40 λίτρων, ενϊ αυτι των πικαριϊν από ωμό πθλό
(που βρζκθκαν ςε μεγάλο αρικμό μζςα ςτθν Οικία 4, τθσ ΝΝ ΙΙ) κα μποροφςε να ξεπερνά τα 200 λίτρα.
Δεν γνωρίηουμε με ακρίβεια τθν χωρθτικότθτα των χτιςτϊν δοχείων (ςιρϊν) γιατί κανζνα δεν ζχει βρεκεί
ακζραιο. Υπολογίηοντασ ωςτόςο με βάςθ τισ ςωηόμενεσ διαςτάςεισ ενόσ τζτοιου ςιρϊν που βρζκθκε ςτθν
αυλι ενόσ ςπιτιοφ τθσ ΝΝ Ι (διαμζτροσ καπακιοφ περίπου 50 εκ.), δεν κα περιείχαν ίςωσ περιςςότερο από
50 λίτρα ςπόρων.
ΟΙ ΟΙΚΙΑΚΕ΢ ΘΕΡΜΙΚΕ΢ ΚΑΣΑ΢ΚΕΤΕ΢

Οικία 4 του τομζα 6: ο φοφρνοσ του Χϊρου Α.
Οι κερμικζσ καταςκευζσ που ςυναντϊνται ςτα ςπίτια του οικιςμοφ είναι δυο ειδϊν: ανοιχτζσ (εςτίεσ) ι
ςτεγαςμζνεσ (φοφρνοι). Οι εςτίεσ είναι ωσ επί το πλείςτον επίπεδεσ, δθλαδι ςε ςυνζχεια με το γφρω
δάπεδο: περιλαμβάνουν ζνα παχφ υπόςτρωμα από πζτρεσ ι όςτρακα (ι ζνα μείγμα και των δφο),
τοποκετθμζνο μζςα ςε λάκκο και καλυμμζνο από μια ςτρϊςθ πθλοφ χτιςίματοσ που χρθςίμευε ωσ

δάπεδο, δθλαδι ςαν επιφάνεια για το μαγείρεμα. Η παρουςία του υποςτρϊματοσ λειτουργεί ωσ μόνωςθ
κατά τθσ υγραςίασ.
Σε όλεσ τισ περιπτϊςεισ, το δάπεδο ζχει υποςτεί μια προςεκτικι λείανςθ, πικανότατα χρθςιμοποιϊντασ
ζνα εργαλείο, ίςωσ από οςτό. Η ίδια τεχνικι χρθςιμοποιείται για να χτιςτεί το υπόςτρωμα και το δάπεδο
των φοφρνων, που διακρίνονται από τισ εςτίεσ μόνο από τθν παρουςία μιασ κολωτισ ςκεπισ θ οποία
καλφπτει εν μζρει το χϊρο τθσ καφςθσ.
Ζτςι θ ςυνολικι κάτοψθ του δαπζδου είναι ωοειδισ ι ορκογϊνια, ενϊ ο κάλαμοσ του μαγειρζματοσ
παίρνει τθ μορφι πετάλου, διαμορφϊνοντασ μια επιφάνεια χριςθσ μπροςτά από το άνοιγμα. Το δάπεδο
μπορεί επίςθσ να είναι υπερυψωμζνο, μζχρι και πάνω από 15 εκ. ςε ςχζςθ με το γφρω δάπεδο του
ςπιτιοφ.
Στισ περιςςότερεσ περιπτϊςεισ θ κολωτι οροφι είναι κατεςτραμμζνθ και ςϊηονται μόνο τμιματα
ςκορπιςμζνα πάνω και τριγφρω από τθ βάςθ τθσ. Αλλά μερικζσ φορζσ διατθρείται ακόμα όρκια εν μζρει,
όπωσ ςτθν περίπτωςθ του φοφρνου από το ςτρϊμα 3 του Δυτικοφ τομζα V (ΝΝ Ι), ι ςχεδόν πλιρωσ, όπωσ
ςτουσ φοφρνουσ των δωματίων Α και Β τθσ Οικίασ 4 (ΝΝ ΙΙ).
Οι διαςτάςεισ των φοφρνων ποικίλλουν από 0,80 ζωσ 1,50μ μικοσ και από 0,70 ζωσ 0,90μ πλάτοσ. Οι
πλευρζσ τθσ κολωτισ οροφισ ζχουν πάχοσ κατά μζςο όρο 12 εκ. και το φψοσ τθσ είναι περίπου 30 εκ. που
χαμθλϊνει προσ το πίςω μζροσ του φοφρνου.

Τομζασ V (αναςκαφι 1993).Φοφρνοσ τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ Ι (περίπου 4900 π.Χ.).

Φοφρνοσ καταςκευαςμζνοσ με τθ βοικεια ξφλινου ςκελετοφ: διακρίνονται κακαρά οι οπζσ των παςςάλων που ςτιριηαν το
ςκελετό. Νεότερθ Νεολικικι Ι.

Τα πλαϊνά του ανοίγματοσ ζχουν διατθρθκεί ςε πολλζσ περιπτϊςεισ, δείχνοντασ ζτςι πλάτοσ περίπου 0,50
μ. Η ςυνθκζςτερθ τεχνικι καταςκευισ τθσ οροφισ είναι με κουλοφρεσ από πθλό χτιςίματοσ, χωρίσ ξφλινο
ςκελετό. Στον τομζα Β των αναςκαφϊν του Deshayes βρζκθκαν ωςτόςο και φοφρνοι των οποίων ο κόλοσ
είναι καταςκευαςμζνοσ με χριςθ ξφλινου ςκελετοφ. Σε οριςμζνουσ φοφρνουσ τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ,
κραφςματα αγγείων μεγάλου μεγζκουσ χρθςιμοποιικθκαν για να δϊςουν το ςχιμα ι για να
υποςτθρίξουν το πίςω τμιμα τθσ οροφισ. Αυτοί οι φοφρνοι μποροφν να ςυγκρικοφν με πολλοφσ
παραδοςιακοφσ φοφρνουσ, ενϊ θ λειτουργία τουσ μπορεί να προςδιοριςτεί πειραματικά.

ΣΟ ΒΟΤΚΡΑΝΙΟ

Βουκράνιο καλυμμζνο με ωμό πθλό, Νεότερθ Νεολικικι Ι (περίπου 4900 π.Χ.).
Αυτό το εξαιρετικό αντικείμενο βρζκθκε το 1995 ςε ζνα ςτρϊμα του τζλουσ τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ Ι.
Ανικε ςε ζνα ςωρό από μπάηα προερχόμενο από τθν καταςτροφι ενόσ ςπιτιοφ. Ρρόκειται για ζνα
πραγματικό κρανίο βοοειδοφσ, το οποίο επικαλφφκθκε με ωμό πθλό ςε χαμθλό ανάγλυφο, ζτςι ϊςτε να
του ξαναδίνει τθ μορφι ενόσ κεφαλιοφ ηϊου. Το ςχιμα είναι περίπου τριγωνικό, τα κζρατα ςπαςμζνα

χαμθλά και θ πίςω επιφάνεια είναι επίπεδθ: τα μάτια, τα ρουκοφνια και το ςτόμα δθλϊνονται από
αυλάκια και κοιλότθτεσ.
Αυτό το αντικείμενο κυμίηει ςαφϊσ τα κεφάλια των ταφρων του Çatal Hüyük, φτιαγμζνα από ωμό πθλό
πάνω ςε πραγματικά κζρατα και τοποκετθμζνα ςτον τοίχο, τα οποία είναι όμωσ πολφ παλιότερα
χρονολογικά. Θυμίηει ακόμθ περιςςότερο τα λίγα βουκράνια που μασ είναι γνωςτά από τουσ νεολικικοφσ
πολιτιςμοφσ των κεντρικϊν Βαλκανίων (Ουγγαρία, Σερβία, ΢ουμανία) : αυτά όμωσ μερικζσ φορζσ είναι
φτιαγμζνα εξ ολοκλιρου από ωμό πθλό και οπωςδιποτε μεταγενζςτερα από το παράδειγμα του Ντικιλί
Τασ, που εμφανίηεται μοναδικό ςτα Νότια Βαλκάνια.



Βουκράνιο καλυμμζνο με ωμό πθλό, Νεότερθ Νεολικικι Ι (περίπου 4900 π.Χ.).

Η ςυχνότθτα του μοτίβου τθσ κεφαλισ βοοειδϊν από τθ Εγγφσ Ανατολι ωσ τθν Ευρϊπθ οδιγθςε
αρκετοφσ ςτο να υποκζςουν μια γενικευμζνθ λατρεία του ταφρου και να αναγνωρίςουν παντοφ ιερά.
Αλλά αυτι θ υπόκεςθ δεν μπόρεςε ποτζ να επιβεβαιωκεί και θ ομοιότθτα των μορφϊν δεν ςθμαίνει
απαραίτθτα και ομοιότθτα των ςυμβολιςμϊν.
Το βουκράνιο του Ντικιλί Τασ, πάντωσ, κα ιταν τοποκετθμζνο ςε κάκετθ κζςθ, ςε κάποιο εςωτερικό
ςτιριγμα ι ςε κάποιο τοίχο του ςπιτιοφ (ζτςι όπωσ φαίνεται ςε ζνα ομοίωμα ςπιτιοφ που πρόςφατα
βρζκθκε ςτον Ρρομαχϊνα/Topolnitsa), ι ίςωσ και πάνω από τθν είςοδο.
Αυτό μασ φζρνει ςτο νου τα αμζτρθτα τρόπαια κυνθγιοφ όλων των εποχϊν τα οποία κατζλθξαν να ζχουν
μόνο διακοςμθτικι αξία. Η ακριβισ ςθμαςία του ωςτόςο δεν ζχει διευκρινιςτεί μζχρι ςτιγμισ.

ΠΡΟΕΣΟΙΜΑ΢ΙΑ ΣΗ΢ ΣΡΟΦΗ΢
Τα τρόφιμα καταναλϊνονταν ωμά, με ι χωρίσ προθγοφμενθ προετοιμαςία (ςφνκλιψθ, άλεςμα, ανάμειξθ
με άλλα ςυςτατικά, ηφμωςθ), ι μαγειρεμζνα. Σε αυτι τθν περίπτωςθ, το φαγθτό μποροφςε είτε να μπει
ςτο φοφρνο, απευκείασ πάνω ςτθν λεία επιφάνεια του προκερμαςμζνου δαπζδου (π.χ. ψωμιά, γαλζτεσ),
είτε πάνω από κάρβουνα, με τθ μεςολάβθςθ ςοφβλασ ι κάποιου κεραμικοφ ςκεφουσ (ψθτό ι μαγειρευτό
φαγθτό).


Τριποδικι χφτρα. Νεότερθ Νεολικικι Ι (περίπου 4900 π.Χ.).

Το ςφνολο των μαγειρικϊν ςκευϊν ιταν ιδθ καλά διαμορφωμζνο ςτθν Νεότερθ Νεολικικι και διάφορεσ
ενδείξεισ δείχνουν ότι οι κεραμείσ διάλεγαν τα κατάλλθλα υλικά και ςχιματα για αυτι τθ χριςθ.
Στθν Νεότερθ Νεολικικι Ι, χρθςιμοποιοφνται δυο ιδιαίτεροι τφποι αγγείων: οι τριποδικζσ χφτρεσ, ανοιχτά
βακιά ςκεφθ με δυο ι τζςςερισ λαβζσ και χωρθτικότθτα μεταξφ 4 και 8 λίτρων, και τα ‘ταψιά’, μεγάλα
ρθχά ςκεφθ με διάμετρο 50-60 εκατοςτϊν, προοριςμζνα πικανότατα για ψιςιμο. Στα ςπίτια αυτισ τθσ
περιόδου βρζκθκαν πολλά παραδείγματα τζτοιων αγγείων, μερικζσ φορζσ ςε χριςθ.
Χρθςιμοποιοφνται επίςθσ και αγγεία πιο κοινϊν ςχθμάτων˙ ζνα αμφικωνικό δοχείο γεμάτο κρικάρι
(Hordeum vulgare), βρζκθκε μζςα ςε μια εςτία πίςω από το φοφρνο ενόσ ςπιτιοφ πλάι ςε μια τριποδικι
χφτρα. Η εξαφάνιςθ των χυτρϊν και των ταψιϊν ςτθ διάρκεια τθσ επόμενθσ φάςθσ (Νεότερθ Νεολικικι ΙΙ)
ςθματοδοτεί ςαφϊσ μια αλλαγι ςτισ διατροφικζσ πρακτικζσ, θ οποία δεν είναι ορατι για τθν ϊρα ςτα
άλλα υλικά κατάλοιπα (αρχιτεκτονικι, βοτανικά κατάλοιπα ι πανίδα-οςτά).

Τριποδικι χφτρα. Νεότερθ Νεολικικι Ι (περίπου 4900 π.Χ.).

« Ταψί » τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ Ι (περίπου 4900 π.Χ.)

ΣΑ ΑΓΓΕΙΑ
ΑΓΓΕΙΑ ΓΙΑ ΣΟ ΦΙΛΣΡΑΡΙ΢ΜΑ

Σουρωτιρι, Νεότερθ Νεολικικι ΙΙ.
Θραφςματα αγγείων με τρφπεσ υπάρχουν ιδθ κατά τθ Νεότερθ Νεολικικι Ι, αλλά πραγματικά ςκεφθ με
τοιχϊματα εντελϊσ διάτρθτα δεν εμφανίηονται παρά ςτθ Νεότερθ Νεολικικι ΙΙ. Αν και αναφζρονται
ςυνικωσ με τον ουδζτερο όρο « ςουρωτιρια » (« θκμοί », ςτθ γλϊςςα των ειδικϊν), ερμθνεφονται ςυχνά
ωσ ςτραγγιςτιρια τυριοφ, δθλαδι ςκεφθ προοριςμζνα για τθν αποςτράγγιςθ του γάλακτοσ και τθν
προετοιμαςία του τυριοφ, και ςυνδζονται ωσ εκ τοφτου με μια αφξθςθ τθσ χριςθσ των γαλακτοκομικϊν
ςε αυτι τθν περίοδο.
Αλλά οι αναλφςεισ των οργανικϊν καταλοίπων που ζγιναν μζχρι τϊρα ςτο Ντικιλί Τασ δείχνουν ζνα
εντελϊσ διαφορετικό περιεχόμενο: το κερί μζλιςςασ. Επομζνωσ, είναι πικανό ότι αυτά τα αντικείμενα
χρθςιμοποιοφνταν για τθν ςυγκζντρωςθ του μελιοφ, ι απλά καλφπτονταν με κερί πριν χρθςιμοποιθκοφν
για το ςτράγγιςμα άλλων ουςιϊν

Ζνα μζροσ των πιλινων αγγείων από τθν οικία 4 του Τομζα 6· τζλοσ τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ II (περίπου 4300 π.Χ.).
Οι κάτοικοι του Ντικιλί Τασ χρθςιμοποιοφςαν μια μεγάλθ ποικιλία από αγγεία, τα περιςςότερα από πθλό,
αλλά μερικά και από πζτρα ― χωρίσ να υπολογίηουμε προφανϊσ αυτά που φτιάχνονταν από φκαρτά
υλικά (ξφλο, δζρμα, καλακοπλεκτικι) και που δεν διατθρικθκαν. Με αυτά εξυπθρετοφςαν τισ
περιςςότερεσ από τισ κακθμερινζσ τουσ ανάγκεσ : αποκικευςθ υγρϊν ι ςτερεϊν τροφίμων για


περιςςότερο ι λιγότερο μακρφ διάςτθμα, προετοιμαςία τθσ τροφισ με ι χωρίσ φωτιά, κατανάλωςθ ςε
ατομικι ι ςυλλογικι κλίμακα, κτλ. Εκπλθρϊνουν επίςθσ λειτουργίεσ λιγότερο ςυνθκιςμζνεσ, όπωσ το
φιλτράριςμα διαφόρων ουςιϊν, τον φωτιςμό, ι τθν εξυγίανςθ του αζρα μζςω τθσ καφςθσ αρωματικϊν
ουςιϊν. Εκτόσ από τα κεραμικά (= αγγεία από ψθμζνο πθλό), υπιρχαν επίςθσ και αγγεία από ωμό πθλό
που διατθρικθκαν μόνο όταν ψικθκαν τυχαία: πρόκειται για μεγάλα πικάρια προοριςμζνα για τθν
αποκικευςθ των τροφίμων μζςα ςτα ςπίτια.

«Θιλαςτρο» με διακόςμθςθ μαφρο ςε κόκκινο, Νεότερθ Νεολικικι ΙΙ (4600-4400 π.Χ.).

Ανοιχτό αγγείο με ψθλό πόδι διακοςμθμζνο με γραφίτθ· οικία 4 του τομζα 6, τζλοσ τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ II (περίπου 4300
π.Χ.).
Ππωσ προκφπτει από τθν ανάλυςθ τθσ ςφςταςθσ τθσ κεραμικισ φλθσ (μζςω πετρογραφικϊν ι χθμικϊν
αναλφςεων), τα περιςςότερα από τα πιλινα αγγεία είχαν καταςκευαςτεί επιτόπου, δθλαδι μζςα ςτον


ίδιο τον οικιςμό ι ςτο άμεςο περιβάλλον του, ακόμθ κι αν δεν ςϊηεται κανζνα ίχνοσ εγκατάςταςθσ που
να ςχετίηεται με τθν παραγωγι των κεραμικϊν.
Αντίκετα, θ επιτόπου παραγωγι των λίκινων αγγείων δεν αποδεικνφεται: λευκά μάρμαρα και άλλεσ
αςβεςτολικικζσ πζτρεσ είναι άφκονα ςτθν περιοχι, αλλά προσ το παρόν τίποτα δεν αποδεικνφει ότι είχαν
χρθςιμοποιθκεί για να φτιαχτοφν τα αγγεία που βρζκθκαν ςτο νεολικικό οικιςμό.

Αρκετά ςτοιχεία δείχνουν ότι υπιρχε άμεςθ ςχζςθ μεταξφ τθσ προβλεπόμενθσ χριςθσ των κεραμικϊν
αγγείων και του τρόπου καταςκευισ τουσ (επιλογι υλικϊν, διαμόρφωςθ των όγκων, επεξεργαςία τθσ
επιφάνειασ. εκτζλεςθ και οργάνωςθ τθσ διακόςμθςθσ).
Αυτό δεν ςθμαίνει ωςτόςο, ότι θ ςχζςθ ιταν μονοςιμαντθ (δθλαδι μια ςυνταγι κεραμικισ = μια
λειτουργία), οφτε τελεςίδικθ. Ρράγματι, πολλά παραδείγματα αγγείων που ζχει μετατραπεί θ αρχικι τουσ
λειτουργία δείχνουν ότι, όπωσ ςε κάκε κοινωνία, οι Νεολικικοί άνκρωποι χρθςιμοποιοφςαν τα ςκεφθ τουσ
ανάλογα με τισ ανάγκεσ και τισ ευκαιρίεσ τθσ ςτιγμισ.

ΣΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ
Εργαλεία από πθλό - Εργαλεία από οςτό

ΣΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΑΠΟ ΠΗΛΟ

Τμιμα κουταλιοφ. Νεότερθ Νεολικικι ΙΙ.
Ριλινα κουτάλια (άλλα ιταν από οςτό, από όςτρεο, και πικανότατα από ξφλο) βρίςκονται κυρίωσ ςτα
ςτρϊματα τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ. Διαφόρων ςχθμάτων και μεγεκϊν (από το μικρό κουταλάκι ωσ τθν
κουτάλα), κα χρθςιμοποιοφνταν για να μεταφζρουν τα υγρά ι το αλεφρι από ζνα αγγείο ςτο άλλο, για το
ανακάτεμα του φαγθτοφ ι για τθν κατανάλωςθ των τροφϊν. Συχνά θ λαβι τουσ καταλιγει ςε ζνα
ανκρϊπινο κεφάλι, που μπορεί εφκολα να μπερδευτεί με κεφάλι ειδωλίου.

Ανκρωπόμορφθ λαβι κουταλιοφ, τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ (περί το 4200 π.Χ.).

« Ριλινο « βλιμα ςφεντόνασ». Νεότερθ Νεολικικι ΙΙ.
Στα ςτρϊματα τθσ ίδιασ περιόδου, ςυναντιοφνται αντικείμενα ςφαιρικά, ι ωοειδι με μυτερζσ απολιξεισ,
ςυχνά ςε ςωροφσ. Τα ίχνθ φωτιάσ και τριβισ που φζρουν μασ καλοφν να εγκαταλείψουμε τθν
παραδοςιακι ονομαςία « πεςςοί ςφενδόνθσ» (δθλαδι βλιματα ςφεντόνασ) με τθν οποία αναφζρονται
ςυνικωσ ςτθ βιβλιογραφία, και να υποκζςουμε ότι εκπλιρωναν κάποια άλλθ λειτουργία, που δεν ζχει
ακόμα προςδιοριςτεί.

Κομμάτια κεραμικϊν με τρφπα ςτθ μζςθ και κυρίωσ ςφονδφλια ςυναντιοφνται ςε όλα τα ςτρϊματα τθσ
Νεολικικισ. Μοιάηουν να ςχετίηονται με το γνζςιμο του μαλλιοφ, αλλά ίςωσ και άλλων ινϊν (λινάρi;). Τα
ςφονδφλια είναι ςυχνά διακοςμθμζνα με απλζσ κάκετεσ γραμμζσ ςτθν περιφζρεια ι με πραγματικά
γεωμετρικά μοτίβα ςτθν επιφάνεια, εκ των οποίων τα πιο πολφπλοκα ζχουν ερμθνευτεί από κάποιουσ ωσ
δείγματα πρωτο-γραφισ.

Διαφορετικά είδθ υφαντικϊν βαρϊν εμφανίηονται κυρίωσ ςτθ Νεότερθ Νεολικικι ΙΙ. Φζρουν
χαρακτθριςτικά ίχνθ φκοράσ και ςυχνά ςχθματίηουν ομάδεσ. Τζλοσ, μποροφμε να ςυμπεριλάβουμε
ανάμεςα ςτα εργαλεία, με τθν ευρφτερθ ζννοια, τισ ςφραγίδεσ, αντικείμενα πλοφςια διακοςμθμζνα με
εγχαράξεισ, εφοδιαςμζνα με μια μικρι λαβισ για το πιάςιμο. Ιςωσ χρθςιμοποιοφνταν για το τφπωμα
μοτίβων ςτο δζρμα (τατουάη) ι πάνω ςε τρόφιμα (ψωμιά, γαλζτεσ)· αντίκετα, είναι μάλλον απίκανο να
χρθςιμοποιοφνταν για τθ διακόςμθςθ των αγγείων, επειδι οι εγχαράξεισ τουσ δεν είναι αρκετά βακιζσ για
μια τζτοια χριςθ.

ΣΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΑΠΟ Ο΢ΣΟ

Ρλευρά από ςφγχρονο βόδι χρθςιμοποιείται με ξφςιμο (αριςτερά) και κροφςθ (δεξιά) για τθν λείανςθ πειραματικοφ ςιροφ
(αποκθκευτικοφ δοχείου) από πθλό.
Ρεριςςότερα από τριακόςια οςτζινα αντικείμενα ζχουν βρεκεί ςτα αναςκαμμζνα ςτρϊματα τθσ Νεότερθσ
Νεολικικισ ςτο Ντικιλί Τασ. Ρεριλαμβάνουν ποικίλα εργαλεία κοπισ, κροφςθσ και λείανςθσ, ςουβλιά, και
τμιματα κθκϊν. Η μελζτθ αυτϊν των αντικειμζνων ζγινε με βάςθ τθν ανάλυςθ τθσ μορφισ, των
διαςτάςεων και των τεχνολογικϊν χαρακτθριςτικϊν τουσ. Ροικίλεσ πειραματικζσ εφαρμογζσ επζτρεψαν
να μελετθκεί καλφτερα θ χριςθ και θ φκορά τουσ. Ωσ πρϊτεσ φλεσ για τθν καταςκευι οςτζινων
εργαλείων επιλζγονταν επιμικθ οςτά μθρυκαςτικϊν και χοίρων, κζρατα ελαφιϊν και πλατονιϊν και
πλευρζσ μεγαλόςωμων ηϊων. Τα κφρια κριτιρια επιλογισ των οςτϊν ιταν θ διακεςιμότθτα και οι
φυςικζσ και μθχανικζσ τουσ ιδιότθτεσ. Κυνόδοντεσ χοίρων χρθςιμοποιοφνταν κυρίωσ για τθν καταςκευι
κοςμθμάτων και δευτερευόντωσ εργαλείων. Επεξεργαςμζνοι αςτράγαλοι μικρϊν μθρυκαςτικϊν και
χοίρου απαντοφν ςτθ Νεότερθ Νεολικικι ΙΙ.

Θραφςμα κάτω άκρου κερκίδασ βοδιοφ.-ΔΕΞΙΑ Εργαλείο με κόψθ από κζρατο ελαφοειδοφσ.
Για τθ διαμόρφωςθ των εργαλείων με κόψθ και των ςουβλιϊν επιλζγονταν ςυνικωσ τμιματα
προερχόμενα από τθν κραφςθ κερκίδων και κνθμϊν, και από τθν κραφςθ ι τθν κατά μικοσ αυλάκωςθ
των κφριων μετακαρπικϊν και μεταταρςικϊν οςτϊν των μθρυκαςτικϊν. Τα εργαλεία από μεταπόδια
κόκκινων ελαφιϊν αυλακωμζνα κατά μικοσ είναι χαρακτθριςτικά τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ Ι και, όπωσ


άλλα οςτά που αυλακϊκθκαν για να τεμαχιςτοφν, δείχνουν ότι θ επιλογι τθσ πρϊτθσ φλθσ και θ
εφαρμογι των καταςκευαςτικϊν μεκόδων δεν ακολουκοφςαν αυςτθροφσ κανόνεσ.

Αξιοςθμείωτθ είναι θ χριςθ, ιδιαιτζρωσ κατά τθ Νεότερθ Νεολικικι Ι, κεράτων ελαφοειδϊν
τεμαχιςμζνων κατά μικοσ για τθν καταςκευι εργαλείων με κόψθ. Από προϊόντα εγκάρςιου τεμαχιςμοφ
καταςκευάηονταν διάφορα εργαλεία κροφςθσ και τμιματα κθκϊν, όλα με οπι ςτειλζωςθσ. Η επιμζλεια
και θ ευχζρεια ςτθν πελζκθςθ για τθ διαμόρφωςθ εργαλείων χαρακτθρίηουν τθν επεξεργαςία των
κεράτων.

Για πλατιά και μεγάλου μικουσ ξζςτρα, ςπάτουλεσ και εργαλεία με αιχμι επιλζγονταν, με βάςθ το ςχιμα
και το μζγεκοσ τουσ, οι πλευρζσ μεγαλόςωμων ηϊων, κατά κανόνα βοδιϊν. Χρθςιμοποιοφνταν τμιματα
εγκαρςίωσ κομμζνων ςωμάτων και τμιματα τθσ ζςω ι ζξω επιφάνειάσ τουσ, που δείχνουν διαφορετικό
βακμό επεξεργαςίασ κατά τθν διαμόρφωςθ των εργαλείων.
Επιςθμαίνεται, τζλοσ, θ παρουςία ενόσ κραφςματοσ κεφαλισ καμακιοφ, εφρθμα ςπάνιο ςτθν Βόρεια
Ελλάδα, και κουταλιϊν, τα οποία, αν και ολιγάρικμα, αποτελοφν τυπικό εφρθμα ςτουσ οικιςμοφσ τθσ
Νεότερθσ Νεολικικισ ςτθν Ανατολικι Μακεδονία.


Οςτζινο κουτάλι, Νεότερθ Νεολικικι ΙΙ.


Τμιμα από μεταπόδιο κόκκινου ελαφιοφ διχοτομθμζνο κατά μικοσ. Το βζλοσ δείχνει τα ίχνθ τθσ αυλάκωςθσ.


Εργαλεία από οςτά μεταποδίων κόκκινων ελαφιϊν. Αριςτερά : προϊόν κατά μικοσ διχοτόμθςθσ οςτοφ νεαροφ ηϊου. Δεξιά :
προϊόν κατά μικοσ τεμαχιςμοφ του οςτοφ ςε τζταρτα.

Εργαλείο κροφςθσ από κζρατο ελαφοειδοφσ κομμζνο εγκάρςια· φζρει οπι ςτειλζωςθσ

ΣΑ ΚΟ΢ΜΗΜΑΣΑ


Θυρίδεσ από καλαςςινό όςτρεο spondylus. Νεότερθ Νεολικικι.
Τα κοςμιματα που εντοπίςτθκαν ςτο Ντικιλί Τασ είναι καταςκευαςμζνα από τζςςερα διαφορετικά υλικά:
όςτρεο (Spondylus Gaederopus, κακϊσ και άλλα καλάςςια είδθ, όπωσ Cerastoderma ι Dentalium), πζτρα
(μεταξφ άλλων μάρμαρο), οςτό και πθλό. Υπάρχει επίςθσ μια μοναδικι χάντρα από μζταλλο (χαλκό), που
ςυλλζχτθκε ςε ζνα ςτρϊμα τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ Ι : πρόκειται για ζνα από τα πιο παλιά μεταλλικά
αντικείμενα ςτον Αιγαιακό κόςμο. Οι κφριεσ κατθγορίεσ αντικειμζνων είναι οι χάντρεσ, οι δακτφλιοι και τα
περίαπτα.
ΟΙ ΧΑΝΣΡΕ΢

Τομζασ V (αναςκαφι 1989): αξίνα από κζρατο ελαφιοφ και χάντρεσ όπωσ βρζκθκαν μζςα ςε ςτρϊμα κατοίκθςθσ των αρχϊν
τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ (περίπου 4600 π.Χ.).


Ρεριδζραιο με χάνδρεσ από μάρμαρο και όςτρεο Spondylus, αρχι Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ (περίπου 4600 π.Χ.).

Οι χάντρεσ, ςυνικωσ διςκοειδείσ, φτάχνονταν ωσ επί το πλείςτον από όςτρεα ι πζτρα. Σε μία περίπτωςθ,
αποδείχτθκε ότι οι δφο τφποι προϊόντων είχαν ςυναρμολογθκεί μαηί και ςχθμάτιηαν ζνα ενιαίο
περιδζραιο, που βρζκθκε ςτθ κζςθ του πάνω ςε ζνα δάπεδο τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ. Η διάκριςθ
μεταξφ των δφο, αδφνατθ τόςο με γυμνό μάτι όςο και ςτο μικροςκόπιο, ζγινε φςτερα από ανάλυςθ με τθ
μζκοδο τθσ φαςματοςκοπίασ υπερφκρου, που πραγματοποιικθκε ςτο Εργαςτιριο Αρχαιομετρίασ του
Bordeaux.

ΟΙ ΔΑΚΣΤΛΙΟΙ

Κρίκοι από κοχφλι Spondylus.
Οι δακτφλιοι ζχουν κυκλικό ι θμικυκλικό ςχιμα και είναι φτιαγμζνοι ςυνικωσ από όςτρεο Spondylus
Gaedoropus του οποίου το κζντρο είχε αφαιρεκεί. Η καταςκευαςτικι αλυςίδα περνάει από τρία ςτάδια:
(α) τριβι του κοιλιακοφ άκρου τθσ κυρίδασ, για να δθμιουργθκεί μια κεντρικι τρφπα, (β) διεφρυνςθ τθσ
τρφπασ μζχρι το επικυμθτό μζγεκοσ, (γ) λείανςθ με ελαφριά τριβι. Η τεχνικι επζνδυςθ είναι ςθμαντικι,
κακϊσ χρειάηονται γφρω ςτισ δζκα ϊρεσ για να φτιαχτεί ζνασ δακτφλιοσ, ενϊ ο κίνδυνοσ να ςπάςει ανά
πάςα ςτιγμι είναι πολφ μεγάλοσ. Η χριςθ αυτϊν των αντικειμζνων δεν είναι ξεκάκαρθ. Η τοποκζτθςι
τουσ μζςα ςε τάφουσ υποδθλϊνει ότι χρθςιμοποιοφνταν ωσ βραχιόλια. Ωςτόςο, το μικρό μζγεκοσ
οριςμζνων δείχνει ότι ίςωσ δεν φοριοφνταν αλλά ιταν ραμμζνοι ςε κάποιο φφαςμα.

ΣΑ ΠΕΡΙΑΠΣΑ

Θραφςματα από λίκινα περίαπτα, Νεότερθ Νεολικικι.
Τα περίαπτα, τζλοσ, είναι αντικείμενα που ζχουν μία θ περιςςότερεσ οπζσ. Είναι και αυτά
καταςκευαςμζνα κυρίωσ από όςτρεα, ακολουκϊντασ μια ςειρά από βιματα παρόμοια με αυτά που
χρθςιμοποιοφνται για τουσ δακτφλιουσ.
Οι ςθμαςίεσ που αποδίδονταν ςε όλα αυτά τα αντικείμενα είναι δφςκολο να κατανοθκοφν: κα
μποροφςαν να είναι αντικείμενα ςυμβολικισ, αιςκθτικισ ι τελετουργικισ αξίασ.



Ραρόμοιοι τφποι βρίςκονται ςυχνά ςε άλλεσ ςφγχρονεσ κζςεισ ςτθν Ελλάδα και τα Βαλκάνια, γεγονόσ που
αποδεικνφει τθν φπαρξθ μιασ κοινισ «γλϊςςασ » επικοινωνίασ και ςυγχρόνωσ ενόσ δικτφου ανταλλαγϊν
ανάμεςα ςτουσ οικιςμοφσ. Αλλά θ μορφι με τθν οποία ανταλλάςςονταν τα αντικείμενα (ζτοιμα κομμάτια
ι πρϊτεσ φλεσ) δεν ζχει διευκρινιςτεί.

ΣΑ ΕΙΔΩΛΙΑ ΚΑΙ ΣΑ ΜΙΚΡΟΓΡΑΦΙΚΑ ΟΜΟΙΩΜΑΣΑ Δικζφαλα ειδώλια -Ζωόμορφα αγγεία
ΖΩΟΜΟΡΦΑ ΑΓΓΕΙΑ



Μερικά μικρά πιλινα αγγεία (είδοσ ρθχϊν μπωλ) ςτθρίηονται ςε τζςςερα ςτελζχθ που ζχουν ςχιμα
ποδιϊν ηϊων και φζρουν μια προεξοχι, επίςθσ ςαν κεφάλι ηϊου. Το ςφνολο ξεκάκαρα κυμίηει τετράποδα
που κουβαλοφν ζνα δοχείο ςτθν πλάτθ. Διακοςμθμζνα με τισ ίδιεσ τεχνικζσ όπωσ και τα άλλα ςφγχρονά
τουσ κεραμικά (ηωγραφικι του τφπου μαφρο ςε κόκκινο ι με γραφίτθ, εγχάραξθ), τα αντικείμενα αυτά
βρίςκονται ςτο ενδιάμεςο ανάμεςα ςτα κανονικά αγγεία και τα ειδϊλια.
Τα κραφςματά τουσ εξάλλου ςυγχζονται ςυχνά είτε με τα πρϊτα (κομμάτια από το τοίχωμα ι το χείλοσ),
είτε με τα δεφτερα (πόδια, κεφάλι). Απλά μικρά αγγεία με πόδια (πιο ςυχνά τρία παρά τζςςερα)
υπάρχουν ιδθ ςτθν περιοχι από τθ Νεότερθ Νεολικικι Ι, ακόμθ και αν είναι ςπάνια ςτο Ντικιλί Τασ, αλλά
θ μορφολογικι ςυγχϊνευςθ με τθν εικόνα του ηϊου είναι γνϊριςμα τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ.ϋ



ΔΙΑΚΟ΢ΜΗ΢Η ΜΕ ΜΑΤΡΟ ΢Ε ΚΟΚΚΙΝΟ


Μικρι κανάτα-κφπελλο με γραπτι διακόςμθςθ μαφρο ςε κόκκινο. Νεότερθ Νεολικικι ΙΙ (4600-4400 π.Χ.).


Οι χθμικζσ αναλφςεισ (με ενεργοποίθςθ νετρονίων), που πραγματοποιικθκαν ςτο Εργαςτιριο
Αρχαιομετρίασ του Δθμόκριτου ςτθν Ακινα ζδειξαν ότι θ παραγωγι κεραμικϊν με διακόςμθςθ μαφρο ςε
κόκκινο ςτθν Ανατολικι Μακεδονία, χαρακτθριςτικι των ςτρωμάτων τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ, ζγινε ςε
ζνα περιοριςμζνο αρικμό « εργαςτθρίων», κακζνα απϋτα οποία χρθςιμοποιοφςε τισ δικζσ του πρϊτεσ
φλεσ, ςυχνά ακόμθ και τισ δικζσ του ςυνταγζσ.
Τα 200 δείγματα που αναλφκθκαν από 15 περίπου κζςεισ κατανζμονται πράγματι ςε τζςςερισ ομάδεσ
που εμφανίηουν διαφορετικζσ χθμικζσ ςυνκζςεισ και ανικουν κάκε φορά ςε κζςεισ γεωγραφικά κοντινζσ.
Ζνα από αυτά τα « εργαςτιρια » κα πρζπει να βρίςκεται κοντά ςτο Ντικιλί Τασ, όπωσ φανερϊνει θ
παρουςία ςτθν κζςθ αγγείων φτιαγμζνων με μια ςυγκεκριμζνθ κεραμικι φλθ που δεν ςυναντάται αλλοφ.

Αλλά θ πθγι του πθλοφ που χρθςιμοποιικθκε από τουσ αγγειοπλάςτεσ του Ντικιλί Τασ δεν μπόρεςε να
εντοπιςτεί, ίςωσ επειδι ζχει εξαντλθκεί ςτο μεταξφ ι δεν είναι πλζον προςβάςιμθ.



ΣΑ ΔΙΚΕΦΑΛΑ ΕΙΔΩΛΙΑ


Ζνα ηωόμορφο δικζφαλο ειδϊλιο, μικουσ περ. 20 εκατοςτϊν, βρζκθκε ακζραιο ςτο δάπεδο του φοφρνου τθσ Οικίασ 1, ςτθ
διάρκεια τθσ αναςκαφισ του 2008.

Ειδϊλια αυτοφ του τφπου ιταν γνωςτά ιδθ ςτο Ντικιλί Τασ, κακϊσ και ςε άλλεσ κζςεισ ςτθν Ελλάδα και
ςτθ Βουλγαρία, αλλά θ ανακάλυψθ ενόσ τζτοιου αντικειμζνου ςτθ κζςθ του είναι κάτι εντελϊσ
εξαιρετικό. Η ςε βάκοσ μελζτθ τθσ καταςκευισ του και των ιχνϊν που διατθροφνται ςτθν επιφάνειά του
κα επιτρζψει ίςωσ να αποςαφθνιςτεί ο ρόλοσ του ςε εκείνο το ςθμείο.

Δικζφαλο ηωόμορφο ειδϊλιο από πθλό Τζλοσ τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ (περίπου 4300 π.Χ.).

Δικζφαλο ηωόμορφο ειδϊλιο από πθλό Τζλοσ τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ (περίπου 4300 π.Χ.).


Μικρογραφικό ομοίωμα αγγείου με εγχάρακτθ διακόςμθςθ· αρχι Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ (περίπου 4600 π.Χ.).

Ππωσ όλεσ οι Νεολικικζσ και Χαλκολικικζσ κζςεισ ςτα Βαλκάνια, το Ντικιλί Τασ ζχει δϊςει δεκάδεσ
μικρογραφικά ομοιϊματα και ειδϊλια, ηωόμορφα και ανκρωπόμορφα, όλα φτιαγμζνα από πθλό: ςπάνια
ςτα ςτρϊματα τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ Ι, ιταν ςχετικά ςυνθκιςμζνα ςτθ Νεότερθ Νεολικικι ΙΙ.




Τα ομοιϊματα (μακζτεσ) αναπαριςτοφν ζπιπλα (ςκαμνάκια, καρζκλεσ, τραπζηια), ςτακερζσ καταςκευζσ
(εςτίεσ, φοφρνουσ) ι ακόμθ και ςπίτια. Μερικζσ φορζσ είναι και διακοςμθμζνα. Σ’αυτι τθν ομάδα
μποροφν επίςθσ να περιλθφκοφν και τα μικρογραφικά αγγεία.
Τα ηωόμορφα ειδϊλια, που είναι δφςκολο πολλζσ φορζσ, από τα κραφςματα, να τα ξεχωρίςει κανείσ από
τα ηωόμορφα αγγεία, είναι γενικά πλαςμζνα με αρκετά ςυνοπτικό τρόπο: φζρουν λίγεσ ανατομικζσ
λεπτομζρειεσ (κζρατα, αυτιά, ςτόμα, μάτια, ουρά), και ςπανίωσ διακοςμοφνται. Απεικονίηουν τετράποδα
(βοοειδι, αρκοφδεσ, κατςίκεσ/πρόβατα…), που μάλλον δεν είναι ςκόπιμο να προςπακοφμε να
προςδιορίςουμε με ακρίβεια. Μια ςειρά από πιο μεγαλόςωμα ειδϊλια χαρακτθρίηεται από δικζφαλθ
μορφι. Σε οριςμζνεσ περιπτϊςεισ βρζκθκαν ςυγκεντρωμζνα ςε ομάδεσ.

Θραφςμα πιλινου ηωόμορφου ειδωλίου. Νεότερθ Νεολικικι ΙΙ.

Θραφςμα όρκιου ανκρωπόμορφου ειδωλίου από πθλό (πλάγια όψθ). Νεότερθ Νεολικικι ΙΙ.

Θραφςμα όρκιου ανκρωπόμορφου ειδωλίου από πθλό (όψθ). Νεότερθ Νεολικικι ΙΙ.
Τα ανκρωπόμορφα ειδϊλια, που εφκολα ςυγχζονται με οριςμζνεσ λαβζσ κουταλιϊν, ςχετίηονται μερικζσ
φορζσ με ομοιϊματα. Μερικά είναι μάλλον ςχθματικά, τα μπράτςα τουσ είναι ςαν ακρωτθριαςμζνα μζλθ
και δεν ζχουν καμία διακόςμθςθ· οριςμζνα είναι χωρίσ φφλο.
Άλλα, περιςςότερο νατουραλιςτικά, αναπαριςτοφν ςτθν πλειοψθφία γυναικείεσ μορφζσ με γενναιόδωρεσ
καμπφλεσ ςε όρκια ι κακιςτι ςτάςθ, και μόνο κατ’ εξαίρεςθ ανδρικζσ. Είναι ςυχνά διακοςμθμζνα με
εγχαράξεισ και γραπτά μοτίβα που μποροφν να αντιπροςωπεφουν ροφχα, ςτολίδια, τατουάη, βαφι
ςϊματοσ ι μάςκεσ, αλλά για τθν ϊρα είναι πολφ δφςκολο να διαχωρίςει κανείσ ανάμεςα ςε αυτζσ τισ
διαφορετικζσ πικανότθτεσ. Αναγνωρίηονται τουλάχιςτον δυο τάξεισ διαςτάςεων.
Το ςφνολο που ςχθματίηουν αυτζσ οι τρεισ ςειρζσ μικρογραφικϊν αντικειμζνων, ζχει από παλιά ςυγκρικεί
με το ρεπερτόριο των παιδικϊν παιχνιδιϊν πολλϊν κοινωνιϊν, ρεπερτόριο που βαςίηεται ακριβϊσ ςτο
μικρογραφικό χαρακτιρα των μορφϊν.

Αυτι θ ερμθνεία, αν και διακζτει πολλά επιχειριματα υπζρ τθσ, είχε ξεχαςτεί εδϊ και αρκετά χρόνια προσ
όφελοσ τθσ κρθςκευτικισ υπόκεςθσ, θ οποία βλζπει τα αντικείμενα αυτά ωσ αναπαραςτάςεισ τθσ
Μθτζρασ Θεάσ.

Η κεωρία αυτι εξελίχκθκε ςε ςτερεότυπο μζςα από τθν επανάλθψθ και τθ ςυνικεια. Ριο πρόςφατα,
προτάκθκε να δοφμε τα αντικείμενα αυτά ωσ μζςα ι εργαλεία επικοινωνίασ, με χαρακτιρα κυρίωσ
κοινωνικό. Διατυπϊκθκαν επίςθσ διάφορεσ υποκζςεισ για τον κατακερματιςμό τουσ, που κάποιοι
κεωροφν θκελθμζνο. Μζνει ωςτόςο ακόμα να μελετθκοφν πιο προςεκτικά το πλαίςιο εφρεςισ τουσ, οι
τεχνικζσ καταςκευισ, θ κζςθ του ςϊματοσ.


Ραραμζνει επίςθσ να προςδιορίςουμε και να διακρίνουμε τισ διαφορετικζσ κλίμακεσ μεγζκουσ. Ιςωσ ζτςι
φτάςουμε τελικά να αναγνωρίςουμε περιςςότερεσ από μία ςειρζσ λειτουργιϊν. Ρλάι ςτθν παγκόςμια των
παιχνιδιϊν, που αφορά ζνα μεγάλο μζροσ τθσ ςειράσ, μπορεί να αναγνωριςτοφν και άλλεσ, όπωσ εκείνεσ
που είναι γνωςτζσ ςτθν εκνολογία: μαγικά αντικείμενα (φετίχ), απεικονίςεισ των προγόνων ι ςφνεργα
μνιμθσ.

ΣΟ ΣΕΛΟ΢ ΣΗ΢ ΝΕΟΣΕΡΗ΢ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ΢ ΙΙ
Για πολφ καιρό πιςτευόταν ότι αυτι θ περίοδοσ διιρκθςε ςχεδόν 1500 χρόνια, μεταξφ 4800 και 3300 π.Χ.
περίπου, καλφπτοντασ ζτςι ολόκλθρο το χρονικό διάςτθμα μεταξφ του τζλουσ τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ Ι
και τθσ αρχισ τθσ Ρρϊιμθσ Εποχισ του Χαλκοφ Ι. Πμωσ πολλζσ ενδείξεισ δείχνουν ότι ςτθν αρχι τθσ
περιόδου υπάρχει μια ςφντομθ διακοπι (ίςωσ μία ι δφο γενιζσ) και, κυρίωσ, ότι το τζλοσ τθσ ζρχεται πολφ
νωρίτερα. Ρράγματι επιβεβαιϊκθκε, τόςο από τισ χρονολογιςεισ με ραδιoάνκρακα όςο και από τισ
χρονολογιςεισ με κερμοφωταφγεια, ότι το τελευταίο χωριό τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ καταςτράφθκε
από πυρκαγιά γφρω ςτο 4300/4260 π.Χ. Μερικά ςθμεία τθσ τοφμπασ ςυνεχίηουν να κατοικοφνται για ζναν
ι δφο αιϊνεσ ακόμθ, αλλά δεν υπάρχει κανζνα ίχνοσ εγκατάςταςθσ ςτθ κζςθ μετά το 4000 π.Χ. (εννοείται
πριν από τθν επανακατοίκθςθ τθσ Ρρϊιμθσ Εποχισ του Χαλκοφ). Ραρόμοια φαινόμενα εγκατάλειψθσ
παρατθροφνται τθν ίδια περίπου περίοδο και ςε πολλζσ άλλεσ κζςεισ ςτθν περιοχι, αλλά μζχρι τϊρα δεν
ζχει δοκεί καμία ικανοποιθτικι εξιγθςθ · ίςωσ δεν είναι απαραίτθτο να τα κεωριςει κανείσ ωσ ζνα ενιαίο
φαινόμενο οφτε να αναηθτιςει μία και μόνθ εξιγθςθ .

ΛΕΞΙΚO
ΑΝΘ΢ΑΚΑΣ 14 (C14)

Ο άνκρακασ 14 (C14) είναι ζνα ραδιενεργό ιςότοπο του άνκρακα, που υπάρχει φυςικά ςτθν ατμόςφαιρα και
ειςζρχεται ςτο κφκλο ηωισ των ηωντανϊν οργανιςμϊν (ανάπτυξθ των φυτϊν, διατροφι κτλ.). Μετρϊντασ τθν
ποςότθτα που παραμζνει ςε οργανιςμοφσ που ζηθςαν ςτο παρελκόν (απανκρακωμζνα ξφλα ι καρποφσ, οςτά,
κοχφλια), μποροφμε να προςδιορίςουμε τθν θλικία τουσ.

ΑΝΘ΢ΑΚΟΛΟΓΙΑ

= Από το ελλθνικό ‘άνκραξ’· επιςτιμθ που μελετάει το είδοσ και τθ δομι του ξυλάνκρακα (κάρβουνο).

ΑΥΛΑΚΩΣΗ

Τεχνικι τεμαχιςμοφ των οςτϊν : γίνεται λζπτυνςθ του οςτοφ με χάραξθ, για να αποκοπεί τμιμα ςυγκεκριμζνων
διαςτάςεων και μορφισ.

ΑΥΛΑΚΩΤΗ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ

Διακόςμθςθ με αυλακϊςεισ ςτα τοιχϊματα ενόσ αγγείου από πθλό˙ ςυναντϊνται δφο παραλλαγζσ : μία με αυλάκια
πολφ ρθχά, μετά βίασ ορατά, που ςυνθκίηεται ςτθ Νεολικικι εποχι, και μια με αυλάκια πιο βακιά, χαρακτθριςτικι
του τζλουσ τθσ Νεότερθσ Νεολικικισ ΙΙ και τθσ Ρρϊιμθσ εποχισ του Χαλκοφ.

Γ΢ΑΦΙΤΗΣ

Ορυκτό τθσ οικογζνειασ του άνκρακα, με χαρακτθριςτικό γκρίηο μεταλλικό χρϊμα, από το οποίο φτιάχνονται και
ςιμερα τα μολφβια. Χρθςιμοποιείται ωσ διακοςμθτικι φλθ ςε διάφορεσ περιόδουσ (ιδιαίτερα ςτθ Νεότερθ
Νεολικικι ΙΙ), ςυνικωσ με τθ μορφι διαλφματοσ που απλϊνεται με πινζλο.

ΕΡΙΜΗΚΗ ΟΣΤΑ

Αναφζρονται και ωσ μακρά ι αυλοειδι. Οςτά των πρόςκιων και οπίςκιων άκρων με κοινό χαρακτθριςτικό τθν
επιμικθ διάφυςθ (ι ςϊμα) τθσ οποίασ το εςωτερικό διατρζχει ο μυελϊδθσ αυλόσ που περιζχει τον μυελό των
οςτϊν.

ΘΕ΢ΜΟΦΩΤΑΥΓΕΙΑ (TL)

Μζκοδοσ χρονολόγθςθσ που μετρά τθ δόςθ ακτινοβολίασ που λαμβάνεται από ζνα υλικό από τθ ςτιγμι τθσ
τελευταίασ κζρμανςθσ.

ΘΗΚΗ

Ενδιάμεςο τμιμα ςφνκετου εργαλείου (τςεκοφρι, ςκεπάρνι, κλπ). Στο ζνα άκρο τθσ κικθσ διαμορφωνόταν υποδοχι
για τθν τοποκζτθςθ του ενεργοφ τμιματοσ του εργαλείου. Η κικθ ςτερεωνόταν ςε υποδοχι τθσ λαβισ ι ζφερε οπι
ςτθν οποία ειςερχόταν θ λαβι (οπι ςτειλζωςθσ).

ΘΥ΢ΙΔΑ

Κακζνα από τα δφο μζρθ ενόσ κελφφουσ μαλακίων, όπωσ το μφδι, το ςτρείδι, θ αχιβάδα, το spondylus, κ.ά.

ΚΟΥΛΟΥ΢Α

΢ολό από πθλό που χρθςιμοποιείται για τθν καταςκευι αγγείων χωρίσ τθν βοικεια τροχοφ ι για τθν καταςκευι
του κόλου οριςμζνων κλιβάνων· οι διαδοχικζσ κουλοφρεσ ςτοιβάηονται για να δθμιουργιςουν το τοίχωμα (του
αγγείου ι του φοφρνου).

MΕΛΑΝΟΣΤΕΦΗ ΑΓΓΕΙΑ (« BLACK-TOPPED »)

Αγγεία ςτα οποία το άνω τμιμα τθσ επιφάνειασ ζχει υποςτεί μαφριςμα με κάπνιςμα (ειςαγωγι μαφρθσ καπνιάσ,
προσ το τζλοσ του ψθςίματοσ).

ΟΛΟΚΑΙΝΟ

Γεωλογικι εποχι που άρχιςε γφρω ςτο 10.000 π.Χ και ςυνεχίηεται μζχρι ςιμερα.

OΡΗ ΣΤΕΙΛΕΩΣΗΣ

Βλ. Θικθ

ΟΣΤ΢ΑΚΑ

Κομμάτια ςπαςμζνων κεραμεικϊν αγγείων.

ΡΑΛΑΙΟΕΔΑΦΟΣ

Στρϊμα ιηιματοσ που υπζςτθ εδαφογζνεςθ ςτο παρελκόν˙ χαρακτθρίηεται ςυχνά από μεγάλθ περιεκτικότθτα ςε
αποςυντεκθμζνα οργανικά υλικά, γεγονόσ που του δίνει ζνα χρϊμα καςτανό πολφ ςκοφρο.

ΡΕΤ΢ΟΓ΢ΑΦΙΑ

Κλάδοσ τθσ γεωλογίασ που μελετά το ςχθματιςμό και τθν ορυκτολογικι ςφςταςθ των πετρωμάτων. Μελετά επίςθσ
τθ ςφνκεςθ των μιγμάτων που χρθςιμοποιοφναι για τθν καταςκευι των πιλινων αγγείων.

ΡΗΛΟΣ ΧΤΙΣΙΜΑΤΟΣ

Μείγμα χϊματοσ μαηί με νερό και φυτικά ι ορυκτά ςτοιχεία, που χρθςιμοποιείται ωσ οικοδομικό υλικό.

ΡΛΑΤΟΝΙ

Ζνα από τα τρία είδθ ελαφοειδϊν που αναγνωρίςτθκαν ςτο οςτεολογικό υλικό του Ντικιλί Τασ (εξαφανιςμζνο
ςιμερα). Τα άλλα δφο είδθ είναι το κόκκινο ελάφι και το ηαρκάδι.

ΡΛΕΙΣΤΟΚΑΙΝΟ

Γεωλογικι εποχι πριν από τθν δικι μασ (Ολόκαινο), θ οποία χαρακτθρίηεται από εναλλαγι περιόδων παγετϊνων
και μεςοπαγετωνικϊν περιόδων. Ξεκινάει πριν από περίπου 1.650.000 χρόνια και λιγει με το τζλοσ του τελευταίου
παγετϊνα ςτο Βόρειο θμιςφαίριο, πριν από περίπου 12.000 χρόνια.

Ρ΢ΟΣΜΙΞΕΙΣ

Οποιοδιποτε μθ-πλαςτικό ςτοιχείο που προςτίκεται ςτον πθλό για να αλλαχτεί θ ςφςταςι του. Μπορεί να είναι
ορυκτό (άμμοσ, χαλαηίασ), κραφςματα από κοχφλια, μζρθ φυτϊν κτλ.

Ρ΢ΟΣΧΩΣΕΙΣ

Ιηιματα που ςυςςωρεφτθκαν ςτθ βάςθ μιασ πλαγιάσ από τθ διάβρωςθ τμθμάτων που βρίςκονται υψθλότερα.

ΡΥ΢ΗΝΟΛΗΨΙΑ

Διερεφνθςθ με γεωτρθτικό μθχάνθμα, το οποίο μπορεί να λειτουργεί με το χζρι ι με τθ βοικεια μοτζρ˙ επιτρζπει
τθν εξαγωγι δειγμάτων χϊματοσ (‘καρότων’) με διάμετρο μεταξφ 6 και 20 εκ.

ΣΑΛΡΙΓΓΟΣΧΗΜΕΣ ΛΑΒΕΣ

Οριηόντιεσ λαβζσ με ςχιμα κυλινδρικό που ανοίγει ελαφρά προσ τα άκρα, ςαν ςτόμιο τρομπζτασ.

ΣΟΥΒΛΙ

Αναφζρεται ςυχνά και ωσ οπζασ. Εργαλείο με αιχμθρό ενεργό άκρο και ποικίλθ χριςθ, κυρίωσ ςτθν επεξεργαςία
των δερμάτων, ςτθν ψακο- και καλακοπλεκτικι και ςτθν φφανςθ.

TERMINUS POST QUEM

Λατινικόσ όροσ που δθλϊνει τθν θμερομθνία μετά τθν οποία ςυμβαίνει ζνα γεγονόσ.

ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΟΥ ΡΕΤΑΧΤΟΥ ΡΗΛΟΥ

Τεχνικι καταςκευισ τοίχων με επικάλυψθ από πθλό χτιςίματοσ ενόσ πλζγματοσ από παςςάλουσ και κλαδιά πυκνά
τοποκετθμζνα, ι μιασ καλαμωτισ.

ΤΟΥΜΡΑ

Tεχνθτόσ γιλοφοσ που δθμιουργικθκε από τθν προοδευτικι ςυςςϊρευςθ διαδοχικϊν ερειπίων. Στθν Ελλάδα, ο
ίδιοσ όροσ χρθςιμοποιείται για να περιγράψει και τα αναχϊματα που ςκεπάηουν μερικά είδθ τάφων (π.χ.
μακεδονικοφσ).

Τ΢ΑΒΕ΢ΣΑ

Κομμάτι οριηόντιου ξφλου που ςυνδζει τα κάκετα κομμάτια μιασ ξυλοκαταςκευισ, ιδιαίτερα κοντά ςτα ςθμεία
πρόςδεςθσ τθσ ςτζγθσ.

ΥΣΤΕ΢ΟΕΛΛΑΔΙΚΗ ΕΡΟΧΗ

Τελευταία περίοδοσ τθσ Εποχισ του Χαλκοφ ςτθν θπειρωτικι Ελλάδα, μεταξφ 1550 και 1025 π.Χ. Αντιςτοιχεί ςτθν
Μυκθναϊκι εποχι τθσ Νότιασ Ελλάδασ.

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΡΙΑ ΥΡΕ΢ΥΘ΢ΟΥ
Μζκοδοσ που μετρά τθν απορρόφθςθ τθσ ακτινοβολίασ ςτθν υπζρυκρθ περιοχι του θλεκτρομαγνθτικοφ φάςματοσ·
επιτρζπει τον προςδιοριςμό τθσ ςφςταςθσ ενόσ δείγματοσ.

ΤΕΛΟΣ
Ε΢ΓΑΣΙΑ Α΢ΧΑΙΟΓΝΩΜΩΝ

ΡΗΓΗ - ΡΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ
Η ομάδα του Ντικιλί Τασ -www.dikili-tash.fr