ΠΕΡΛ ΚΑΣΑΓΩΓΘ΢ –ΠΑΛΑΛΟΑΝΚΡΩΠΟΛΟΓΛΚΑ ΚΑΛ

ΑΡΧΑΛΟΛΟΓΛΚΑ ΕΤΡΘΜΑΣΑ

ΜΕΡΟ΢ ΑΠΟ ΣΟ ΠΕΡΛΕΧΟΜΕΝΟ ΣΟΤ ΠΟΝΘΜΑΣΟ΢

ΧΩΟΟΣΓΘ ΩΟΛΞΣΩ : ΒΑΧΛΟΕΛΣΧ ΡΛΞΣΟΨΧΘΧ




ΔΘΜΟΚΟΛΝΛΑ Αντί Προλόγου...

"ΧΨΘΡ ΥΕΦΛΣΧΘ ΥΣΩ ΒΦΕΧΕΨΑΛ ΑΥΣ ΨΣ ΑΛΓΑΛΣ ΞΑΛ ΣΧΛ ΧΨΘΡ ΑΦΦΛΞΘ ΥΦΩΨΣΕΠΦΑΡΛΗΕΨΑΛ ΨΣ ΑΡΚΦΩΥΛΡΣ ΕΛΔΣΧ.
ΥΦΣΞΕΛΨΑΛ ΓΛΑ ΠΛΑ ΕΦΕΩΡΑ ΥΣΩ ΠΑΧ ΣΔΘΓΕΛ ΧΕ ΒΑΚΣΧ 12.000.000 ΕΨΩΡ ΞΑΛ ΑΥΣΔΕΛΞΡΩΕΛ ΨΘΡ ΑΩΨΣΧΚΣΡΑ ΨΩΡ
ΑΡΚΦΩΥΩΡ ΨΣΩ ΑΛΠΣΩ ΞΑΛ ΨΣ ΑΔΛΑΦΦΘΞΨΣ ΨΘΧ ΞΑΨΣΛΞΘΧΕΩΧ ΨΣΩ ΕΟΟΑΔΛΞΣΩ ΧΩΦΣΩ. ΥΟΘΚΣΧ ΕΛΞΣΡΩΡ ΞΑΛ
ΡΕΣΨΕΦΩΡ ΑΡΑΧΞΑΦΛΞΩΡ ΕΩΦΘΠΑΨΩΡ." ΑΥΣΨΕΟΣΩΡ ΨΣ ΥΕΦΛΕΧΣΠΕΡΣ ΨΣΩ ΥΣΡΘΠΑΨΣΧ(252 ΧΕΟΛΔΕΧ)
ΨΠΘΠΑ ΨΘΧ ΧΘΠΑΡΨΛΞΣΨΑΨΘΧ ΑΩΨΘΧ ΕΦΓΑΧΛΑΧ ΕΧΕΛ ΞΑΨΑ ΞΑΛΦΣΩΧ ΔΘΠΣΧΛΕΩΨΕΛ ΧΨΘΡ ΛΧΨΣΧΕΟΛΔΑ ΨΘΧ
ΑΓΡΩΧΨΘΧ ΕΟΟΘΡΛΞΘΧ ΛΧΨΣΦΛΑΧ ( WWW.ANCIENTGR.COM ), ΑΟΟΑ ΞΑΛ ΧΨΘ ΔΘΠΣΚΣΛΡΛΑ. ΠΛΑ ΥΦΣΧΥΑΚΕΛΑ ΥΣΩ
ΥΛΧΨΕΩΩ ΣΨΛ Α΢ΛΗΕΛ ΣΟΣΛ ΡΑ ΧΨΘΦΛ΢ΣΩΠΕ. Θ ΕΦΕΩΡΑ ΕΥΛΞΕΡΨΦΩΡΕΛ ΨΣ ΕΡΔΛΑΦΕΦΣΡ ΨΘΧ ΧΨΣΡ ΕΩΦΩΨΕΦΣ
ΕΟΟΘΡΛΞΣ ΧΩΦΣ, ΧΩΦΛΧ ΡΑ ΟΕΛΥΣΩΡ ΞΑΛ ΣΛ . . . ΦΩΨΕΛΡΕΧ Ε΢ΑΛΦΕΧΕΛΧ !
ΧΞΣΥΣΧ ΨΣΩ ΥΑΦΣΡΨΣΧ ΥΣΡΘΠΑΨΣΧ ΕΛΡΑΛ Θ ΕΡΔΕΛΞΨΛΞΘ ΥΑΦΣΩΧΛΑΧΘ ΨΣΩ ΕΟΟΘΡΛΞΣΩ ΥΣΟΛΨΛΧΠΣΩ,
΢ΕΞΛΡΩΡΨΑΧ ΑΥΣ ΨΑ ΥΑΟΑΛΣΨΕΦΑ - ΧΦΣΡΣΟΣΓΛΞΩΧ - ΥΑΟΑΛΣΑΡΚΦΩΥΣΟΣΓΛΞΑ ΕΩΦΘΠΑΨΑ ΥΣΩ ΥΛΧΨΣΥΣΛΣΩΡ
ΨΘΡ ΥΑΦΣΩΧΛΑ ΨΣΩ ΕΟΟΣΓΣΩ ΞΑΛ ΕΧΕΦΦΣΡΣΧ ΑΡΚΦΩΥΣΩ ΧΨΘΡ ΕΩΦΩΨΕΦΘ ΥΕΦΛΣΧΘ ΨΘΧ ΧΕΦΧΣΡΘΧΣΩ ΨΣΩ ΑΛΠΣΩ
(ΨΘΡ ΣΥΣΛΑΡ "ΞΑΥΣΛΣΛ" ΚΕΟΣΩΡ ΡΑ Ε΢ΑΞΣΟΣΩΚΣΩΡ ΡΑ ΣΡΣΠΑΗΣΩΡ ΑΨΩΧΩΧ ΒΑΟΞΑΡΛΑ), ΞΑΛ ΞΑΨΑΟΘΓΣΡΨΑΧ
ΧΨΘΡ ΥΑΦΣΩΧΛΑΧΘ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΞΩΡ ΕΩΦΘΠΑΨΩΡ ΥΣΩ ΥΕΦΡΣΩΡ ΑΥΑΦΑΨΘΦΘΨΑ ΞΑΛ ΑΡΕΦΠΘΡΕΩΨΑ ΠΕΧΑ ΧΨΣΡ
ΞΩΞΕΩΡΑ ΨΘΧ ΧΩΓΧΦΣΡΘΧ ΩΥΕΦ ΥΑΦΑΥΟΘΦΣΦΣΦΘΧΘΧ...
ΧΞΣΥΣΧ ΨΣΩ ΥΑΦΣΡΨΣΧ ΥΣΡΘΠΑΨΣΧ ΔΕΡ ΕΛΡΑΛ ΡΑ ΥΣΟΕΠΘΧΕΛ, ΡΑ ΑΡΨΛΞΦΣΩΧΕΛ, ΡΑ ΛΧΣΥΕΔΩΧΕΛ ΞΑΛ ΡΑ
ΓΕΟΣΛΣΥΣΛΘΧΕΛ ΨΛΧ ΑΡΑΞΦΛΒΕΛΕΧ ΨΩΡ ΚΕΩΦΛΩΡ, ΨΩΡ ΑΥΣΨΕΩΡ ΞΑΛ ΨΩΡ ...ΕΛΞΣΨΣΟΣΓΛΩΡ ΕΥΛΧΨΘΠΣΡΩΡ ΨΘΧ
ΑΟΟΣΔΑΥΘΧ (ΑΟΟΑ ΞΑΛ ΨΘΧ ΘΠΕΔΑΥΘΧ), ΣΥΩΧ ΑΩΨΕΧ ΨΣΩ "ΑΦΦΣΞΕΡΨΦΛΧΠΣΩ" ΞΑΛ ΨΣΩ "ΛΡΔΣΕΩΦΩΥΑΝΧΠΣΩ",
ΑΟΟΑ ΡΑ ΥΦΣΧΚΕΧΕΛ ΨΑΥΕΛΡΑ ΕΡΑ ΟΛΚΑΦΑΞΛ ΧΨΑ ΨΕΛΧΘ ΨΘΧ ΑΥΟΘΧ ΧΞΕΨΘΧ ΞΑΛ ΨΘΧ ΑΠΩΡΘΧ ΨΘΧ ΟΣΓΛΞΘΧ ΥΣΩ
Ε΢ΑΞΣΟΣΩΚΕΛ - ΞΑΛ ΚΑ Ε΢ΑΞΣΟΣΩΚΕΛ - ΡΑ ΧΑΦΑΞΨΘΦΛΗΕΛ ΨΣΡ ΖΟΟΘΡΑ ΡΣΩ...ΞΑΨΕΒΟΘΚΘ ΥΦΣΧΥΑΚΕΛΑ ΩΧΨΕ ΣΛ
ΥΟΘΦΣΦΣΦΛΕΧ ΥΣΩ ΥΑΦΕΧΣΡΨΑΛ ΡΑ ΕΛΡΑΛ ΔΛΑΧΨΑΩΦΩΠΕΡΕΧ ΑΥΣ ΥΣΟΟΕΧ ΥΘΓΕΧ, ΨΣ ΠΕΓΑΟΩΨΕΦΣ ΠΕΦΣΧ ΨΩΡ
ΣΥΣΛΩΡ ΕΛΡΑΛ ΧΣΒΑΦΑ ΞΑΛ Α΢ΛΣΥΦΕΥΘ ΥΕΦΛΣΔΛΞΑ ΞΑΛ ΒΛΒΟΛΑ ΥΣΩ ΓΦΑΦΨΘΞΑΡ ΞΑΛ ΕΞΔΛΔΣΡΨΑΛ ΕΡ ΕΟΟΑΔΛ, ΧΕ
ΑΡΨΛΚΕΧΘ ΠΕ ΨΑ ΥΕΦΛΧΧΣΨΕΦΑ ΥΣΟΩΥΣΟΛΨΛΧΠΛΞΑ «ΥΕΦΛΣΔΛΞΛΔΛΑ »ΥΣΩ ΕΞΨΣΧ ΑΥΣ "ΔΩΦΕΑΡ" ΔΛΑΦΘΠΛΧΕΛΧ ΔΕΡ
ΥΑΦΕΧΣΩΡ ΨΛΥΣΨΑ ΥΕΦΛΧΧΣΨΕΦΣ...



ΠΕΡΛΕΧΟΜΕΝΑ Α' ΣΟΜΟΤ




Χθμεία αναςκαφϊν

12 - 10 εκατομμυρίων ετϊν - Εργαλεία Ανϊτερου Μειόκαινου - Μικράλωνα Δ. Χαλκιδικισ




Άποψθ του λατομείου όπου βρζκθκε θ κνιμθ του ανκρωπίδα τθσ Ψρίλλιασ

Θ λεπτομερισ γεωλογικι μελζτθ τθσ κζςθσ αρ. 2 των αναςκαφϊν του Dr. Άρθ Υουλιανοφ τθσ
Ανκρωπολογικισ Εταιρείασ Ελλάδοσ, χρονολόγθςε με ακρίβεια τθν πανίδα και τα εργαλεία του Ανϊτερου
Πειόκαινου 12 με 11 εκατομμφρια χρόνια πριν. Θ θλικία αυτι επιβεβαιϊκθκε με τθν μζκοδο του
Υαλαιομαγνθτιςμοφ ςτο Υανεπιςτιμιο τθσ Ρ. Ξαρολίνασ των Θ.Υ.Α. (1979).
Θ πανίδα περιγράφεται ωσ πανίδα ςτζπασ, αλλά και ςαβάνασ. Ανάμεςα ςτουσ κοπρόλικουσ τθσ πανίδασ
αυτισ διακρίνεται και κοπρόλικοσ που ανικει ςε όρκιο ανκρωποπίκθκο τθσ περιόδου.
Ανάλυςθ του περιεχομζνου του κοπρόλικου από τθν NASA των Θ.Υ.Α. (Dr. A. Toussimis) απζδειξε ότι οι
ανκρωπίδεσ του καιροφ εκείνου ετρζφοντο με άφκονο κρζασ ηϊων και πουλιϊν, αλλά και με πολφ
ςκλθροφσ καρποφσ τθσ ςαβάνασ τθσ Χαλκιδικισ Ψόςο τα Πειοκαινικά όςο και τα Υλειοκαινικά και τα
Υλειςτοκαινικά δεδομζνα των αναςκαφϊν τθσ περιοχισ αποδεικνφουν ότι θ γθ τθσ Πακεδονίασ ζπαιξε
κυρίαρχο ρόλο ςτθν εξζλιξθ του ανκρϊπου και του πολιτιςμοφ του, αλλά και ςτθν εμφάνιςι του επί τθσ
γθσ νωρίτερα από κάκε άλλο μζροσ τθσ οικουμζνθσ. Ζχει ανακαλυφκεί νζα, για τθν Ελλάδα, μειοκαινικι
πανίδα με πολλά είδθ ηϊων, τα οποία ωσ τότε εκεωροφντο ανφπαρκτα ςτον ελλαδικό χϊρο, μια και “δεν
είχαν παρατθρθκεί” ςτο Υικζρμι, ςτθν Χάμο κ.α Τλα τα ευριματα των αναςκαφϊν εκτίκενται ςτο
Ανκρωπολογικό Πουςείο των Υετραλϊνων, που ζκτιςε θ Ανκρωπολογικι Εταιρεία Ελλάδοσ με δικά τθσ
χριματα και είναι το μόνο εν λειτουργία (ςε κακθμερινι βάςθ), Ανκρωπολογικό Πουςείο τθσ χϊρασ μασ.

*ΥΘΓΘ κειμζνου : Άρκρο του Dr. Άρθ Υουλιανοφ ςτο Υεριοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ" τ.60 (Λοφλ. - Χεπ. 1996) ςελ. 17. Θ φωτογραφία
προζρχεται από το βιβλίο "Θ ΥΦΣΕΟΕΩΧΘ ΨΩΡ ΕΟΟΘΡΩΡ" του Δρ. Άρθ Υουλιανοφ ζκδοςθ τθσ Βιβλιοκικθσ τθσ Ανκρωπολογικισ Εταιρείασ
Ελλάδοσ, ενϊ ο χάρτθσ τθσ περιοχισ προζρχεται από τον Microsoft® ENCARTA Interactive World Atlas 2000].

12 - 10 εκατομμυρίων ετϊν - Αρχάνκρωποσ τθσ Σρίγλιασ - Δ. Χαλκιδικι


Ψο απολίκωμα με τθν κνιμθ του Ανκρωπίδα τθσ Ψρίλλιασ

Ρεϊτερα ευριματα (εκτόσ του αρχανκρϊπου των Υετραλϊνων) αποδεικνφουν τθν αυτοχκονία του
ανκρϊπου ςτθν Ελλθνικι γθ. Ψο οςτό από κνιμθ ανκρϊπου που βρζκθκε ςτθν περιοχι τθσ Ψρίλλιασ τον
Χεπτζμβρθ του 1997 και τα ίχνθ ανκρϊπινθσ παρουςίασ που βρζκθκαν, όπωσ τμιματα ςκελετϊν,
κοπρόλικοι, παλαιολικικά εργαλεία και διάφορα παλαιοανκρωπολογικά και παλαιοντολογικά ευριματα
θλικίασ 11 - 10 εκατομμυρίων ετϊν και που ανικουν ςτο Ανϊτερο Πειόκαινο (Miocene), όχι μόνο
ανατρζπουν τθν κεωρία τθσ Αφρικισ, αλλά και εντοπίηουν ςε πιο ςθμείο πρωτοεμφανίηεται επί τθσ γθσ ο
άνκρωποσ.Ψα τεχνοςκευάςματα του Homo erectus trilliensis ( όπωσ ονομάςτθκε από τον Dr. Άρθ
Υουλιανό), δεν ζχουν ςχζςθ με τθν εργαλειοτεχνία που ςυναντάμε ςε άλλα είδθ ανϊτερων Υρωτευόντων,
π.χ. των Αυςτραλοπικικων τθσ Αφρικισ, όπωσ τθσ Lucy για παράδειγμα Γι' αυτό και ο Υουλιανόσ δεν
κεωρεί τουσ Αυςτραλοπικικουσ τθσ Αφρικισ ότι παίρνουν μζροσ ςτθ δθμιουργία του ανκρϊπου.


Ψα νζα ευριματα περιλαμβάνουν ζνα κνθμιαίο οςτό, δφο ωλζνεσ και μια κερκίδα, λείψανα τεςςάρων
διαφορετικϊν ατόμων και βρζκθκαν ςε ςτρϊμα του Ανϊτερου Πειόκαινου.

Χτθν περιοχι ζχουν βρεκεί ακόμθ λίκινα και οςτζινα εργαλεία τθσ αυτισ θλικίασ. Ψα ευριματα ανικουν
ςε Homo Erectus (Τρκιο Άνκρωπο), χρονολογοφνται ςτα 11 – 10 εκατομμφρια ζτθ πριν από ςιμερα και
κα εκτίκενται ςτο Ανκρωπολογικό Πουςείο των Υετραλϊνων, που ζκτιςε θ Ανκρωπολογικι Εταιρεία
Ελλάδοσ.

Από τθν πλευρά τθσ παλαιοπανίδοσ τθσ περιοχισ, παρουςιάςτθκαν οςτά καμθλοπαρδάλεωσ που
χρονολογικθκαν και αυτά ςτα 11 – 10 εκατομμφρια ζτθ πριν από ςιμερα. Ψο φψοσ τθσ
καμθλοπαρδάλεωσ υπολογίςτθκε, το ελάχιςτο, ςτα 12 μζτρα..!
Υροςτίκενται ζτςι επιπλζον ςτοιχεία (ςτα ιδθ υφιςτάμενα), που αποδεικνφουν τθν παρουςία
ανκρωπιδϊν ςτθν ευρφτερθ περιοχι τθσ Χαλκιδικισ εκατομμφρια χρόνια πριν τθν κατοίκθςθ του
ςπθλαίου των Υετραλϊνων.

*ΥΘΓΘ κειμζνων : "ΑΡΚΦΩΥΣΟΣΓΛΞΘ ΕΨΑΛΦΕΛΑ ΕΟΟΑΔΣΧ" εκδόςεισ ΓΕΩΦΓΛΑΔΘ, http://www.aee.gr (θλεκτρονικι διεφκυνςθ τθσ
Ανκρωπολογικισ Εταιρίασ Ελλάδοσ), πθγι φωτογραφιϊν "Θ ΥΦΣΕΟΕΩΧΘ ΨΩΡ ΕΟΟΘΡΩΡ" του Δρ. Άρθ Υουλιανοφ ζκδοςθ τθσ Βιβλιοκικθσ
τθσ Ανκρωπολογικισ Εταιρείασ Ελλάδοσ και http://www.ancientgr.com].
Άρκρο του Αργφρθ Δαγκίλα ςτο περιοδικό "ΑΕΦΣΥΣΧ" τ.34 (Ροζμ. - Δεκ. 2000) ςελ. 14, φωτογραφίεσ "Θ ΥΦΣΕΟΕΩΧΘ ΨΩΡ ΕΟΟΘΡΩΡ" του Δρ.
Άρθ Υουλιανοφ ζκδοςθ τθσ Βιβλιοκικθσ τθσ Ανκρωπολογικισ Εταιρείασ Ελλάδοσ+.


12 - 10 εκατομμυρίων ετϊν - Ευριματα Ανϊτερου Μειόκαινου - Βάβδοσ Δ. Χαλκιδικισ

Χτισ 27 Λουλίου 2000 θμζρα Χάββατο, γιορτάςτθκαν τα 40 χρόνια από τθν "αφφπνιςθ" του "Αρχάνκρωπου
των Υετραλϊνων".
Ψο πρωί τθσ ίδιασ θμζρασ, ςτθν μεγάλθ αίκουςα του Πουςείου των Υετραλϊνων, ο κακθγθτισ κ. Άρθσ
Υουλιανόσ παρουςίαςε επίςθμα ςτο κοινό τα τελευταία ευριματα που ςυνζλεξε από πρόςφατεσ
αναςκαφικζσ ζρευνεσ ςτθν ευρφτερθ περιοχι του Βάβδου. Ψα νζα ευριματα περιλαμβάνουν ζνα
κνθμιαίο οςτό, δφο ωλζνεσ και μια κερκίδα, λείψανα τεςςάρων διαφορετικϊν ατόμων και βρζκθκαν ςε
ςτρϊμα του Ανϊτερου Πειόκαινου. Χτθν περιοχι ζχουν βρεκεί ακόμθ λίκινα και οςτζινα εργαλεία τθσ
αυτισ θλικίασ.Ψα ευριματα ανικουν ςε Homo Erectus (Τρκιο Άνκρωπο), χρονολογοφνται ςτα 11 – 10
εκατομμφρια ζτθ πριν από ςιμερα και κα εκτίκενται ςτο Ανκρωπολογικό Πουςείο των Υετραλϊνων, που
ζκτιςε θ Ανκρωπολογικι Εταιρεία Ελλάδοσ. Από τθν πλευρά τθσ παλαιοπανίδοσ τθσ περιοχισ,
παρουςιάςτθκαν οςτά καμθλοπαρδάλεωσ που χρονολογικθκαν και αυτά ςτα 11 – 10 εκατομμφρια ζτθ
πριν από ςιμερα. Ψο φψοσ τθσ καμθλοπαρδάλεωσ υπολογίςτθκε, το ελάχιςτο, ςτα 12 μζτρα..!
Υροςτίκενται ζτςι επιπλζον ςτοιχεία (ςτα ιδθ υφιςτάμενα), που αποδεικνφουν τθν παρουςία
ανκρωπιδϊν ςτθν ευρφτερθ περιοχι τθσ Χαλκιδικισ εκατομμφρια χρόνια πριν τθν κατοίκθςθ του
ςπθλαίου των Υετραλϊνων.

*ΥΘΓΘ κειμζνου : Άρκρο του Αργφρθ Δαγκίλα ςτο περιοδικό "ΑΕΦΣΥΣΧ" τ.34 (Ροζμ. - Δεκ. 2000) ςελ. 14, φωτογραφίεσ "Θ ΥΦΣΕΟΕΩΧΘ ΨΩΡ
ΕΟΟΘΡΩΡ" του Δρ. Άρθ Υουλιανοφ ζκδοςθ τθσ Βιβλιοκικθσ τθσ Ανκρωπολογικισ Εταιρείασ Ελλάδοσ+

11 - 9 εκατομμυρίων ετϊν - Ουρανοπίκθκοσ Μακεδονικόσ - Ξθροχϊρι Κεςςαλονίκθσ

Ψον Χεπτζμβριο του 1989 ανεκαλφφκθ ςτο ΢θροχϊρι Κεςςαλονίκθσ από τουσ Υαλαιοντολόγουσ Γεϊργιο
Ξουφό του Υανεπιςτθμίου Κεςςαλονίκθσ και Οουί ντζ Ππονίσ του Υανεπιςτθμίου Υουατιζ τθσ Γαλλίασ το
κρανίο ανκρωποειδοφσ - προγόνου του ανκρϊπου , τθσ ομάδασ των ραμαπικικων , θλικίασ 11 με 9
εκατομμυρίων ετϊν. Σι επιςτιμονεσ το ονόμαςαν "Συρανοπίκθκο Πακεδονικό" και είναι κατά 7-5
περίπου εκατομμφρια ζτθ αρχαιότεροσ απ' τον Αυςτραλοπίκθκο τον Αφρικανικό, ο οποίοσ
παρουςιάςκθκε ςτθν περιοχι του Λςθμερινοφ πριν 3,18 εκατομμφρια χρόνια (κατ' άλλουσ πριν 5 εκ.) και
βάςει αυτοφ του ευριματοσ εκεωρείτο κοιτίδα του ανκρϊπου θ Αφρικι.

*ΥΘΓΘ κειμζνου : Υεριοδικό "ΔΑΩΟΣΧ" τ.193 (Λαν. 1998)+.


10 εκατομμυρίων ετϊν - Μεςοπίκθκοσ ο Πεντελικόσ – Πεντζλθ

10 - 9 εκατομμυρίων ετϊν - Ελλαδοπίκθκοσ ο θμιόρκιοσ - Καρροφνια Εφβοιασ

7 εκατομμυρίων ετϊν - Απολικϊματα προϊςτορικοφ πικικου - Κρυοπθγι Χαλκιδικισ

5 εκατομμυρίων ετϊν - Παλαιοανκρωπολογικό εφρθμα – Λκαρία


Βραχιόνιο οςτό ζχει βρεκεί ςε ςπιλαιο τθσ Λκαρίασ.

Υρόκειται για εφρθμα που προζρχεται κακαρά από το Υλειόκαινο, που ςθμαίνει ότι ΣΟΣ ΨΣ ΑΛΓΑΛΣ ιταν
κατοικθμζνο εκείνθ τθν περίοδο. Θ θλικία του ευριματοσ υπολογίηεται ςτα πζντε εκατομμφρια ζτθ.

*ΥΘΓΘ κειμζνου : Χυνζντευξθ του Δροσ Άρθ Υουλιανοφ ςτθν Ράνςυ Ππίςκα για το περιοδικό "ΔΑΩΟΣΧ" τ. 230 (Φεβρ. 2001) ςελ. 14730 φωτ.
"Θ ΥΦΣΕΟΕΩΧΘ ΨΩΡ ΕΟΟΘΡΩΡ" του Δρ. Άρθ Υουλιανοφ ζκδοςθ τθσ Βιβλιοκικθσ τθσ Ανκρωπολογικισ Εταιρείασ Ελλάδοσ


3 - 2,5 εκατομμυρίων ετϊν - Ο Ελζφαντασ του Περδίκκα – Πτολεμαδα


Θ Ανκρωπολογικι Εταιρεία Ελλάδοσ πραγματοποίθςε αναςκαφζσ ςτθν Υλειοκαινικι (2,5-3 εκ. χρόνια)
κζςθ του Υερδίκκα Υτολεμαΐδασ.
Ψον Σκτϊβριο τοφ 1977 βρζκθκε ςκελετόσ ελζφαντα τεμαχιςμζνοσ από ομάδα οργανωμζνων
κυνθγϊν.Από τισ μελζτεσ τθσ ανατομίασ του ευριματοσ (Elephas (Palaeoloxodon) aff. Anticuus - είδοσ
ελζφαντα που ζχει εκλείψει πλζον ςιμερα) και από το πλικοσ των εγκαταλελειμμζνων δεξιόχειρων
εργαλείων, προκφπτει το ςυμπζραςμα ότι ο αρικμόσ των κυνθγϊν ιταν περίπου 30.



Σι κυνθγοί αφοφ περικφκλωςαν τον ελζφαντα, τον ςκότωςαν και μετά τον τεμάχιςαν και απόςπαςαν
τεμάχια του ηϊου (τα οποία και μετζφεραν μάλλον ςτον οικιςμό τουσ), όπωσ δείχνουν τα διάςπαρτα
παλαιολικικά εργαλεία γφρω από το ςκελετό του.
Ψθν πλειοκαινικι θλικία του ελζφαντα επιβεβαίωςε το Εργαςτιριο "Υαλαιομαγνθτιςμοφ τθσ Γθσ", που
διευκφνεται από τον κακθγθτι Alain Niarn (Ersi Gawarecki et al, 1983)

*ΥΘΓΘ κειμζνων : Άρκρο του Dr. Άρθ Υουλιανοφ ςτο Υεριοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ" τ.60 (Λοφλ. - Χεπ. 1996) ςελ. 17,
http://www.ancientgr.com και http://www.aee.gr από όπου και οι φωτογραφίεσ+.


1.000.000 περίπου ετϊν - Παλαιότερα ίχνθ φωτιάσ - Πετράλωνα Δυτ. Χαλκιδικισ


Χτο ςπιλαιο των Υετραλϊνων βρζκθκαν από τον Dr. Άρθ Υουλιανό, τα παλαιότερα ίχνθ φωτιάσ που
άναψε ποτζ ανκρϊπινο χζρι ςτον πλανιτθ θλικίασ 1.000.000 ετϊν και τα οποία καταρρίπτουν τισ κεωρίεσ
περί μθ αυτοχκονίασ των ανκρϊπων τθσ ευρφτερθσ περιοχισ τθσ χερςονιςου του Αίμου. Ζχουν βρεκεί
ςτο 23ο και 24ο ςτρϊμα (τθσ Ψομισ Γ') και πρόκειται για καμζνα κόκαλα, ςτάχτεσ κτλ. τα οποία
χρονολογικθκαν με διάφορεσ μεκόδουσ και ιδιαίτερα με τθν μζκοδο τθσ αντιχθςθσ τθσ περιςτροφισ των
θλεκτρονίων *Electron Spin Resonance (ESR)+.Θ μζκοδοσ αυτι ανακαλφφκθκε από τον Λάπωνα πυρθνικό
φυςικό Ποτόγι Λκζγια, ο οποίοσ, μετά από πρόςκλθςθ του δρ. Άρθ Υουλιανοφ, επιςκζφκθκε το ςπιλαιο
και τθν εφιρμοςε ςτα υπολείμματα τθσ φωτιάσ δίνοντασ θλικία 1.000.000 περίπου ετϊν.
Υαλαιομαγνθτικά ςτοιχεία και τα δεδομζνα τθσ πανίδοσ επιβεβαιϊνουν τθν θλικία αυτι. Ζτςι ςτο ςτρϊμα
αυτό ζχουμε βεβαιωμζνεσ αποδείξεισ για τθν φπαρξθ ανκρϊπου ςτθν Ελλάδα πριν από ζνα εκατομμφριο
ζτθ περίπου.Χε βακφτερα ςτρϊματα θ παρουςία του ανκρϊπου ζχει ακόμθ μεγαλφτερθ θλικία.

*ΥΘΓΘ κειμζνου : "ΑΡΚΦΩΥΣΟΣΓΛΞΘ ΕΨΑΛΦΕΛΑ ΕΟΟΑΔΣΧ" εκδόςεισ ΓΕΩΦΓΛΑΔΘ, ΑΦΘ Ρ. ΥΣΩΟΛΑΡΣΩ : "ΨΣ ΧΥΘΟΑΛΣ ΨΣΩ
ΑΦΧΑΡΚΦΩΥΣΩ ΨΩΡ ΥΕΨΦΑΟΩΡΩΡ · Θ ΑΡΑΧΑ ΨΘΧ ΧΥΘΟΛΑΧ" ζκδοςθ τθσ Βιβλιοκικθσ τθσ Ανκρωπολογικισ Εταιρείασ Ελλάδοσ
από όπου και θ φωτογραφία του δροσ Λκζγια, και http://www.aee.gr από όπου και θ φωτογραφία των υπολειμμάτων φωτιάσ+.

Άνω των 800.000 ετϊν - Αρχαιότερο πιάτο του κόςμου - Πετράλωνα Δυτ. Χαλκιδικισ



Ψο καφκαλο χελϊνασ που εκτίκεται ςτο χϊρο του Ανκρωπολογικοφ Πουςείου των Υετραλϊνων, γφρω
από το “Παυςωλείο του Αρχανκρϊπου” είναι, εκτόσ από απολίκωμα θλικίασ άνω των 800.000 ετϊν, και
το αρχαιότερο πιάτο – τςουκάλι του κόςμου…! “…Σ Αρχάνκρωποσ τθν ζπιαςε, τθν ζψθςε, τθν ζφαγε και
ςτθν ςυνζχεια χρθςιμοποίθςε το καφκαλό τθσ ωσ τςουκάλι, πιάτο…”

*ΥΘΓΘ κειμζνου : Άρκρο του Αργφρθ Δαγκίλα ςτο περιοδικό "ΑΕΦΣΥΣΧ" τ.34 (Ροζμ. - Δεκ. 2000) ς.6 Φωτ. "Α.Ε.Λ."+.


800.000 - 500.000 περίπου ετϊν - Σο Πρωτόγλυπτο τθσ Μακεδονίασ - Καρδιά Πτολεμαδασ



Υρόκειται για μία αρχζγονθ, πικανότατα ανκρωπόμορφθ αναπαράςταςθ, βρζκθκε το 1985-6 από τον
τεχνικό τθσ ΔΕΘ Ξ. Υαπακωνςταντίνου ςτο βόρειο (ανενεργό) λιγνιτωρυχείο Ξαρδιάσ Υτολεμαΐδασ και ςε
βάκοσ 10-12 περίπου μζτρων από τθν επιφάνεια του εδάφουσ. Ζχοντασ ενθμερωκεί για τισ
δραςτθριότθτεσ τθσ Ανκρωπολογικισ Εταιρείασ Ελλάδοσ ςτθν περιοχι, το παρουςίαςε ςτα τζλθ του 1993.
Ψο αντικείμενο ονομάςτθκε "Ψο Υρωτόγλυπτο τθσ Πακεδονίασ". Θ ςτρωματογραφικι του κζςθ δείχνει
μία θλικία 800.000 - 500.000 περίπου ετϊν. Αναπαριςτά όρκια φαλλοφόρα φιγοφρα χωριςμζνθ ςε τρία
ευδιάκριτα τμιματα : κεφάλι, κορμόσ, πόδια, βάρουσ 3 κιλϊν, φψουσ 223 χιλιοςτϊν και μζγιςτου πλάτουσ
151 χιλιοςτϊν του μζτρου. Πικρζσ αςβεςτολικικζσ πζτρεσ ζχουν ειςαχκεί ςε κοιλότθτεσ που αναλογοφν
ςτισ κοιλότθτεσ των ματιϊν και των ρουκουνιϊν.
Σρατζσ είναι και οι τρφπεσ από τρεισ προςπάκειεσ διάτρθςθσ του γλυπτοφ, μία "τυφλι" ςτο φψοσ τθσ
μζςθσ και δφο διαμπερείσ (επιτυχθμζνεσ) πίςω από τα αυτιά και ςτο φψοσ των ϊμων.

*ΥΘΓΘ κειμζνων : "ΑΡΚΦΩΥΣΟΣΓΛΞΘ ΕΨΑΛΦΕΛΑ ΕΟΟΑΔΣΧ"


700.000 περίπου ετϊν - Αρχάνκρωποσ των Πετραλϊνων - Δ. Χαλκιδικι



Ψο καταςτόλιςτο με ςταλαγμίτεσ και ςταλακτίτεσ ςπιλαιο Υετραλϊνων βρίςκεται ςτουσ δυτικοφσ
πρόποδεσ του βουνοφ Ξατςίκα και ςε υψόμετρο περίπου 300 μζτρα από το επίπεδο τθσ κάλαςςασ.
Εντοπίςτθκε το 1959 από τον κάτοικο Υετραλϊνων Φίλιππο Χατηαρίδθ και ζγινε παγκόςμια γνωςτό το
1960 όταν βρζκθκε το κρανίο του Αρχανκρϊπου από ζναν άλλο ςυγχωριανό του, το Χριςτο
Χαρρθγιαννίδθ



Σι ςυςτθματικζσ αναςκαφζσ τοφ Χπθλαίου ξεκίνθςαν το 1965 από τον ιδρυτι τθσ Ανκρωπολογικισ
Εταιρείασ Ελλάδοσ κακθγθτι ανκρωπολόγο Άρθ Υουλιανό.
Σι ζρευνζσ του απζδειξαν ότι ο Αρχάνκρωποσ είναι 700.000 περίπου ετϊν, γεγονόσ που τον κακιςτά τον
αρχαιότερο Ευρωπαίο.



Σι Αρχάνκρωποι των Υετραλϊνων ζηθςαν ςτο ςπιλαιο περίπου 1 εκατομμφριο χρόνια.
Υρωτομπικαν όταν άρχιςε να αλλάηει το κλίμα τθσ γθσ και να γίνεται ψυχρότερο, ςτθν αρχι τθσ
Υλειςτοκαίνου, πριν από 1.700.000 χρόνια περίπου.
Εγκαταλείπουν δε τθν ςπθλιά πριν από 600.000 περίπου χρόνια όταν αυτι κα γεμίςει, με το πζραςμα του
χρόνου, από μπάηα. Θ θλικία αυτι ςτθρίχκθκε ςτθν λεπτομερι ανάλυςθ τθσ ςτρωματογραφίασ (μζχρι
ςιμερα ζχουν αποκαλυφκεί 34 γεωλογικά ςτρϊματα), κακϊσ και ςτθ μελζτθ τόςο των αρχζγονων
παλαιολικικϊν εργαλείων, όςο και των ειδϊν τθσ παλαιοπανίδασ που ανακαλφφκθκαν ςε όλα ςχεδόν τα
ςτρϊματα.


Θ αναςτιλωςθ τθσ μορφισ του Αρχανκρϊπου με τθν μζκοδο Gherassimov

Ψο κρανίο ανακαλφφκθκε ςτο 11ο γεωλογικό ςτρϊμα, ςτθν Ξρινεια παγετϊδθ περίοδο. Σνομάςτθκε ζτςι
διότι τα λίκινα εργαλεία του προζρχονται από χαλαηία που τον κουβαλάει από μια απόςταςθ τριϊν
περίπου χιλιομζτρων, από τθν περιοχι όπου τϊρα βρίςκεται το χωριό Ξρινθ.
Ψα τροχιςμζνα εργαλεία, “κουμπιά”, “βελόνεσ”, “παραμάνεσ”, με τα οποία κρατοφςε ςτο ςϊμα του τα
δζρματα με τα οποία ιταν ενδεδυμζνοσ όταν κυνθγοφςε, δείχνουν επίςθσ ότι το όν που ζκανε όλα αυτά
τα πράγματα, δεν περπατοφςε απλϊσ ςτα δυό του πόδια, αλλά διζκετε και πραγματικι νοθμοςφνθ.


Ζχουν βρεκεί ςτο 23ο και 24ο ςτρϊμα (τθσ Ψομισ Γ') και πρόκειται για καμζνα κόκαλα, ςτάχτεσ κτλ. τα
οποία χρονολογικθκαν με διάφορεσ μεκόδουσ και ιδιαίτερα με τθν μζκοδο τθσ αντιχθςθσ τθσ
περιςτροφισ των θλεκτρονίων *Electron Spin Resonance (ESR)].

Ανάμεςα ςτα απολικϊματα των εξαφανιςμζνων ηϊων ςυγκαταλζγονται λιοντάρια, φαινεσ, αρκοφδεσ,
πάνκθρεσ, ελζφαντεσ, ρινόκεροι, μεγάκεροι, βίςονεσ και διάφορα είδθ ελαφιϊν και ιπποειδϊν, όπωσ
επίςθσ 25 είδθ πουλιϊν, 16 είδθ τρωκτικϊν και 17 είδθ νυκτερίδων. Απορρίπτεται ζτςι θ κεωρία που
υποςτθρίηει ότι ο Αυςτραλοπίκθκοσ ο Αφρικανικόσ μποροφςε να είναι θ προγονικι μορφι του ανκρϊπου.
Χε αντίκεςθ με τον αρχάνκρωπο που ανακαλφφκθκε και ζχει φψοσ 1,5 μζτρο, ςκελετό όρκιο, όγκο
εγκεφάλου 1.220 κυβικϊν εκατοςτϊν και είναι ορκογνακικόσ (δθλαδι λευκόσ!), ο Αυςτραλοπίκθκοσ είναι
1,2 μζτρων φψουσ, είναι θμιόρκιοσ και ζχει όγκο εγκεφάλου 600-800 κυβικϊν εκατοςτϊν



Υιςτι αναπαράςταςθ του Παυςωλείου, του χϊρου που βρζκθκε ο Αρχάνκρωποσ (το κρανίο του
κολλθμζνο ςτον βράχο και ο ςκελετόσ του κάτω από το ςταλαγμιτικό υλικό). Θ αναπαράςταςθ
βρίςκεται ςτο Ανκρωπολογικό Πουςείο που ίδρυςε θ Ανκρωπολογικι Εταιρεία Ελλάδοσ ςτα Υετράλωνα

Χθμαντικι, για τθν επαλικευςθ τθσ θλικίασ, είναι θ ςυμβολι τθσ πυρθνικισ φυςικισ.
Ψα υλικά που χρονολογικθκαν είναι οςτά, άργιλοσ, ςταλαγμίτεσ και ςτάχτεσ. Θ χρονολόγθςθ του
ςκελετοφ ζγινε με τισ μεκόδουσ : τθσ αντιχθςθσ του spin των θλεκτρονίων, τθσ κερμοφωταφγειασ, του
ουράνιου/κόριου, του παλαιομαγνθτιςμοφ και των αμινοξζων :
 Πε τθν μζκοδο ESR, ο δρ. Ποτόγι Λκζγια εξζταςε το εςωτερικό του ςταλαγματικοφ υλικοφ που
κάλυπτε το κρανίο και βρικε να ζχει θλικία όχι μικρότερθ των 670.000 ετϊν.
 Πε τθν μζκοδο τθσ Κερμοφωταφγειασ (TL) και του Συρανίου/Κορίου, βρζκθκε να είναι
περιςςότερο των 600.000 ετϊν.
 Πε τθν μζκοδο του Υαλαιομαγνθτιςμοφ ο Β. Πποφχα ,του Γεωφυςικοφ Λνςτιτοφτου τθσ
Ψςεχοςλοβακικισ Ακαδθμίασ Επιςτθμϊν, υπολόγιςε τθν θλικία γφρω ςτα 690.000 ζτθ.
 Θ μζκοδοσ των αμινοξζων των οςτϊν δεν ςτάκθκε αρκετι για να δϊςει χρονολόγθςθ ςε τόςο
παλιά οςτά.
Πεταξφ των επιςτθμόνων που ζχουν ςυμβάλλει ςτο ζργο τθσ Ανκρωπολογικισ Εταιρίασ Ελλάδοσ
ςυγκαταλζγονται και οι κάτωκι διδάκτορεσ κακθγθτζσ : B. Kourten (Φιλανδόσ), M. Kretzoi (Σφγγροσ), I.
Horacek (Ψςζχοσ), G. Belluomini (Λταλόσ), A. Moigne (Γαλλίδα), R. Murrill (Αμερικανόσ), Γκενοβζη
(Πεξικανόσ)

*ΥΘΓΘ κειμζνων και φωτογραφιϊν : δρ. ΑΦΘΧ ΥΣΩΟΛΑΡΣΧ : "ΨΣ ΧΥΘΟΑΛΣ ΨΣΩ ΑΦΧΑΡΚΦΩΥΣΩ ΨΩΡ ΥΕΨΦΑΟΩΡΩΡ" ζκδοςθ τθσ Βιβλιοκικθσ
τθσ Ανκρωπολογικισ Εταιρείασ Ελλάδοσ, άρκρο του Αργφρθ Δαγκίλα ςτο περιοδικό "ΑΕΦΣΥΣΧ" τ.34 (Ροζμ. - Δεκ. 2000) ςελ. 6, ςυνζντευξθ
του Δρ Άρθ Υουλιανοφ ςτθν Ράνςυ Ππίςκα για το περιοδικό "ΔΑΩΟΣΧ" τ. 230 (Φεβρ. 2001) ςελ. 14727 και http://www.ancientgr.com και
http://www.aee.gr από όπου και οι φωτογραφίεσ+.

500.000 - 20.000 περίπου ετϊν - Εργαλεία Παλαιολικικισ - Φίλιπποι Καβάλασ

Θ γεωμορφολογία τθσ περιοχισ Φιλίππων - Ηυγοφ, με τισ υπάρχουςεσ ςπθλιζσ, τα βραχοκαταφφγια, τθν
αποξθραμζνθ λίμνθ αλλά και οι πολφτιμεσ βραχογραφίεσ τθσ Υροϊςτορικισ εποχισ ςτουσ ορεινοφσ
όγκουσ βόρεια τθσ Ξαβάλασ, μασ αποκαλφπτει τθ μαρτυρία ενόσ πολιτιςμοφ.
Ψον Λοφνιο του 1982 θ Χπθλαιολογικι Σμάδα τθσ Υ.Ε.Λ.Π. (Υαφλιοσ Εταιρεία Λςτορικϊν Πελετϊν) και με
τθν ευκαιρία τθσ ανακαλφψεωσ των βραχογραφιϊν του Υαγγαίου τθν άνοιξθ του 1981, ςυγκρότθςε όμιλο
ζρευνασ επιφανείασ από πζντε μζλθ.
Πολονότι θ βλάςτθςθ εκείνθ τθν εποχι ιταν ςε πλιρθ ανάπτυξθ, οι προςπάκειεσ απζδωςαν :
βρζκθκαν δεκατζςςερα παλαιολικικά εργαλεία.
Θ μεγαλφτερθ όμωσ ζκπλθξθ ιταν ότι τα πζτρινα αυτά εργαλεία κάλυπταν χρονολογικά το ςφνολο τησ
Παλαιολιθικήσ εποχήσ με τισ γνωςτζσ τεχνολογίεσ και τυπολογίεσ.
Ζτςι δεν υπιρχε πλζον καμιά αμφιβολία για τθν αποκάλυψθ, ςτο μζλλον, ςυνεχόμενθσ παλαιολικικισ
αποίκθςθσ αυτισ τθσ περιοχισ.Ψα δεκατζςςερα πζτρινα εργαλεία, που βρζκθκαν ςε τζςςερα διαφορετικά
ςθμεία, δεν αναφζρονται ςε ςαφι ςτρωματογραφικι ςυνζχεια. Βρζκθκαν πολφ κοντά ςτισ υπαίκριεσ
βραχογραφίεσ. Αναλυτικότερα εντάςςονται ςτα εξισ είδθ πζτρινων εργαλείων : κοπανιςτιρια, βελόνεσ,
ξζςτρεσ και λεπίδεσ.
Είναι καταςκευαςμζνα από διαφορετικά βραχοχλικά : από αςβεςτόλικο, χαλαηία, ίαςπθ κ.ά. Σι μζκοδοι
καταςκευισ τουσ διαφζρουν. Ππορεί να είναι κφβοσ επί κφβου, άμεςθ κροφςθ, κυλινδρικό ςφυρί,
αποφαςιςτικι απολζπιςθ, απολζπιςθ με πίεςθ κ.λπ Χρονολογικά θ ταξινόμθςι τουσ εκτείνεται από τθν
Υρϊιμθ Πεςοπλειςτοκαινικι Υαλαιολικικι ζωσ τθν Ϊςτερθ Άνω Υαλαιολικικι εποχι (500.000 ζωσ 20.000
χρόνια).
Θ περιοχι ςτερείται ςχεδόν από κατάλλθλο πυριτολικικό υλικό. Ζτςι, ιταν φυςικό ο αςβεςτόλικοσ και ο
χαλαηίασ να αντικαταςτιςουν τον βωξίτθ, που είχε βρεκεί παλαιότερα μόνο ςτθ Χαλκιδικι, ωσ υλικό
καταςκευισ λίκινων εργαλείων.
Ψα εργαλεία παρουςιάηονται ςτον πίνακα (κάτω) και δείχνουν ςυνζχεια ςτθν ανάπτυξθ τθσ τεχνικισ των
λίκινων εργαλείων. Περικοί βαςικοί τφποι, όπωσ χειροπελζκεισ, κόφτεσ, κοπανιςτιρια κ.λπ., λείπουν από
ετοφτθ τθ ςυλλογι εργαλείων, αλλά αυτό δεν ςθμαίνει ότι δεν μπορεί να βρεκοφν αργότερα ςε πιο
εκτεταμζνεσ ζρευνεσ για τον εντοπιςμό υλικοφ τθσ Ξατϊτερθσ Υαλαιολικικισ εποχισ τθσ περιοχισ, που
αυτι τθ ςτιγμι αντιπροςωπεφεται από δφο λειανιςτζσ και μία αιχμι.
Ψα ευριματα αυτά, μαηί μ’ εκείνα των Υετραλϊνων και του Υερδίκκα, δείχνουν, για μία ακόμθ φορά, ότι
ςτθν Ελλάδα αναπτφχκθκε πολιτιςμόσ, ίςωσ πρωιμότεροσ απ’ αυτόν τθσ Αφρικισ και τθσ Εγγφσ Ανατολισ.

ΑΡΛΚΜΟ΢
ΕΡΓΑΛΕΛΟΤ
ΘΜΕΡΟΜΘΝΛΑ
ΕΤΡΕ΢ΕΩ΢
ΤΛΛΚΟ
Πυρινασ (Π)
Φολίδα (Φ)
ΣΕΧΝΛΚΘ ΣΤΠΟΛΟΓΛΑ
ΠΛΚΑΝΘ
ΧΡΟΝΟΛΟΓΘ΢Θ
8 21/06/1982 Αςβεςτόλικοσ : Π Άμεςθ κροφςθ Πονόπλευροσ λιανιςτισ Ξατϊτερθ Υαλαιολικικι
1 20/06/1982 Αςβεςτόλικοσ : Π Άμεςθ κροφςθ Πονόπλευροσ λιανιςτισ Ξατϊτερθ Υαλαιολικικι
13 20/06/1982 Αςβεςτόλικοσ :Φ Ξυλινδρικό ςφυρί Επιμικθσ αιχμι Ξατϊτερθ Υαλαιολικικι
10 21/06/1982 Αςβεςτόλικοσ : Π Ξυλινδρικό ςφυρί Υλευρικι ξφςτρα Πζςθ Υαλαιολικικι
3 20/06/1982 Αςβεςτόλικοσ : Φ Δευτερογενισ επεξεργ. Αιχμι Πζςθ Υαλαιολικικι
14 04/09/1982 Αςβεςτόλικοσ : Π Δευτερογενισ επεξεργ. Αιχμθρι ξφςτρα Πζςθ Υαλαιολικικι
9 21/06/1982 Μαςπισ : Π Ζμμεςθ κροφςθ Ψριγωνικι ξφςτρα Πζςθ Υαλαιολικικι
2 20/06/1982 Αςβεςτόλικοσ : Π Ζμμεςθ κροφςθ Ψερματικι ξφςτρα Πζςθ Υαλαιολικικι
7 21/06/1982 Χαλαηίασ : Π Ζμμεςθ κροφςθ Ψερματικι ξφςτρα Πζςθ Υαλαιολικικι
4 20/06/1982 Αςβεςτόλικοσ : Φ Ζμμεςθ κροφςθ Φολίδα Ανϊτερθ Υαλαιολικικι
12 21/06/1982 Αςβεςτόλικοσ : Φ Ζμμεςθ κροφςθ Αιχμθρι ξφςτρα Ανϊτερθ Υαλαιολικικι
11 21/06/1982 Χαλαηίασ : Π Ζμμεςθ κροφςθ Ξυκλικι ξφςτρα Ανϊτερθ Υαλαιολικικι
5 20/06/1982 Αςβεςτόλικοσ : Φ Υιεςτικι απολεπιδοποίθςθ Πονοπλευρικι λεπίδα Ανϊτερθ Υαλαιολικικι
6 20/06/1982 Αςβεςτόλικοσ : Φ Υιεςτικι απολεπιδοποίθςθ Αμφίπλευρθ λεπίδα Ανϊτερθ Υαλαιολικικι
Θ Ξατϊτερθ Υαλαιολικικι (οπότε και εμφανίηονται τα πρϊτα απολεπιςμζνα βότςαλα),
αντιπροςωπεφεται μόνο με τρία εργαλεία τθσ ςυλλογισ, δφο λειανιςτιρια (αρ. 1 και 8) και μία επιμικθσ
αιχμι (αρ. 13).
Είναι κάπωσ μικρά, μονόπλευρα και καλοκατεργαςμζνα αςβεςτολικικά εργαλεία, με αρκετά ευκρινι τα
ςθμάδια τθσ απολζπιςθσ (φολίδεσ).
Σι πλευρζσ τουσ δείχνουν ςτακερι χριςθ για μεγάλο διάςτθμα και φζρουν τα ςθμάδια τθσ καιρικισ
επίδραςθσ (αποχρωματιςμζνα).
Γενικά είναι καλοδιατθρθμζνα και επεξεργαςμζνα για να εξυπθρετοφν διαφορετικζσ χριςεισ.

Θ Πζςθ Υαλαιολικικι περίοδοσ χαρακτθρίηεται από τθν παραγωγι φολίδων.
Ψθ λικοτεχνία αυτι τθ ςυναντάμε ςε όλο το βόρειο θμιςφαίριο. Αποδίδεται ςτον Υαλαιοάνκρωπο και
είναι αρκετά ομοιόμορφθ ςε όλουσ τουσ τφπουσ τθσ.
Χτα ευριματα τθσ περιοχισ τθσ Ξαβάλασ αντιπροςωπεφεται με ζξι παλαιολικικά εργαλεία, που είναι
φτιαγμζνα από χαλαηία, αςβεςτόλικο και ίαςπθ. Ψα εργαλεία αυτά ζγιναν με δευτερογενείσ πυρινεσ,
εκτόσ από ζνα εργαλείο από φολίδα. Είναι πζντε ξζςτρεσ (αρ. 2, 7, 9, 10 και 14) και μία αιχμι (αρ. 3).
Δφο από τισ ξζςτρεσ αυτισ τθσ περιοχισ μοιάηουν να ιταν πολλαπλισ χριςεωσ και να εξυπθρετοφςαν ςτο
κυνιγι μικρϊν ηϊων.
Ψο ςφνολο και των ζξι εργαλείων είναι καταςκευαςμζνο με τθν τεχνικι κυλινδρικοφ ςφυρίου,
δευτερογενοφσ απολζπιςθσ ζμμεςθσ κροφςθσ.
Είναι καλοδιατθρθμζνα, εκτόσ από ζνα. Ειδικά οι ξζςτρεσ είναι διαφορετικϊν υποτφπων, όπωσ πλευρικζσ,
τερματικζσ, τριγωνικζσ, αιχμθρζσ κ.λπ.
Τα εργαλεία τθσ Κατώτερθσ και τθσ Μζςθσ Παλαιολικικισ, δεν εμφανίηουν κανζνα ςθμείο
λεβαλλουαηιανισ ι μουςτεριανισ τεχνικισ (οι οποίεσ ςυναντώνται ςτα ευριματα τθσ Μζςθσ
Παλαιολικικισ τθσ Δυτικισ Ευρώπθσ).

Θ Ανϊτερθ Υαλαιολικικι περίοδοσ χαρακτθρίηεται από τθν επικράτθςθ τθσ λάμασ.
Ψότε εμφανίηεται και ο Ρεάνκρωποσ, ςτον οποίο αποδίδονται οι τεχνικζσ επεξεργαςίασ του κοκκάλου, του
κεράτου, κακϊσ επίςθσ και θ χριςθ χρωςτικϊν ουςιϊν και θ γζνεςθ τθσ τζχνθσ των ςπθλαίων.
Βρζκθκαν πζντε παλαιολικικά εργαλεία, φτιαγμζνα από χαλαηία και αςβεςτόλικο, που ανικουν ςτθν
περίοδο αυτι.
Αναλυτικότερα, είναι μια φολίδα (αρ. 4), δφο ξζςτρεσ (αρ. 11 και 12) και δφο λεπίδεσ (αρ. 5 και 6). Είναι
όλα φτιαγμζνα από φολίδεσ, με τθ μζκοδο τθσ ζμμεςθσ κροφςθσ και τθσ πιεςτικισ απολεπιδοποίθςθσ.
Χτισ ξζςτρεσ περιλαμβάνονται ο κυκλικόσ και ο αιχμθρόσ τφποσ. Σι δφο λεπίδεσ ζχουν γίνει με πιεςτικι
απολεπιδοποίθςθ και είναι θ μία μονόπλευρθ και θ άλλθ αμφίπλευρθ· διατθροφνται και οι δφο ςχεδόν
αναλλοίωτεσ.
Ψα πζτρινα εργαλεία τθσ Ξαβάλασ είναι όμοια με τα άλλα τθσ Β. Ελλάδοσ, και ειδικότερα με των
Υετραλϊνων (Υουλιανόσ και Bhatt, 1980), αλλά διαφζρουν κάπωσ από εκείνα των άλλων περιοχϊν τθσ
Ελλάδασ· για παράδειγμα, τθσ Εφβοιασ (Πίχα 1981), τθσ Υάρου, τθσ Πάνθσ (Ανδρζικοσ 1980), τθσ
Υελοποννιςου, των νθςιϊν του Αιγαίου κ.λπ. (Weinberg 1970 και Higgs 1964, 1966, 1967).

*ΥΘΓΘ κειμζνων : Άρκρο των κ.κ. Surrendra Ξ. Mishra - Β. Sc. (Zool.), Π. Sc. (Anthr.) Dr. Arch. (Αsi) - (Ανϊτεροσ ερευνθτισ ανκρωπολόγοσ,
Λνδία) και Ξϊςτα Αν. Ατακτίδθ (Χπθλαιοερευνθτισ τθσ Ε.Χ.Ε.) ςτο περιοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ" τ.77 (Σκτ. – Δεκ. 2000) ςελ.63 από
όπου και θ φωτογραφία και ΓΛΩΦΓΣΧ ΒΣΓΛΑΨΗΘΧ : "ΣΛ ΒΦΑΧΣΓΦΑΦΛΕΧ ΨΣΩ ΥΑΓΓΑΛΣΩ ΑΥΣΞΑΟΩΥΨΣΩΡ" εκδόςεισ ΔΛΣΡ+.

Χτο Υαγγαίο οι βραχογραφίεσ, μελετικθκαν εξ αρχισ από τον κακθγθτι του Υανεπιςτθμίου Κες/νίκθσ
κ. Ρικόλαο Πουτςόπουλο. Σι βραχογραφίεσ παρουςιάηονται με ζνα τφπο ενιαίο. Ενδεχομζνωσ να
δθμιουργικθκαν από τον ίδιο λαό με τθ τεχνικι τθσ διάνοιξθσ οπϊν πάνω ςτο ςκλθρό βράχο που τελικά
ενϊνονται μεταξφ τουσ και ςχθματίηουν γραμμζσ.



(Από: http://www.eoskavalas.com/paggaio/braxograf/braxo.htm)

Χυχνά οι απόψεισ για τθ χρονολόγθςθ ςτα χαράγματα-παραςτάςεισ διαφζρουν. Σριςμζνοι
(Ρ.Πουτςόπουλοσ, Χ. Υαπουτςάκθσ), τισ ανάγουν ςτθν όψιμθ εποχι του χαλκοφ (γφρω ςτθν 3θ χιλιετία
π.Χ.) Ψο 1981 ςε ςυνζδριο που ζγινε ςτθ Ξαβάλα οργανωμζνο από τθν «Υαφλιο Εταιρεία Λςτορικϊν
Πελετϊν» και υπό τθν αιγίδα του Ωπουργείου Υολιτιςμοφ, για τισ βραχογραφίεσ ςτο Ξρυονζρι Ξαβάλασ
(ιππείσ, τόξα, ακόντια, ιλιοι και άλλα ςτοιχεία τθσ φφςθσ,) ςυμμετείχε και ο ανκρωπολόγοσ κακθγθτισ
τθσ Λνδίασ Χ.Π. Πιςρά, που κατά τθ γνϊμθ του, μετά από ζρευνα που ζκανε ςτθν περιοχι τισ χρονολογεί
ςτο 500.000 χρόνια π.Χ.





Από: 1 http://www.oreivatein.com/oreivatein/page/mountains/p/paggaio/rocks.htm) 2-ΑΥΣ ΨΣ ΒΛΒΟΛΣ
«ΣΛ ΒΦΑΧΣΓΦΑΦΛΕΧ ΨΣΩ ΥΑΓΓΑΛΣΩ ΑΥΣΞΑΟΩΥΨΣΩΡ

Σι βραχογραφίεσ των Φιλίππων (όπωσ παραςτάςεισ ηϊων, ανκρϊπινεσ μορφζσ, όπλα, ςκθνζσ κυνθγιοφ
και διάφορα ςχιματα) είναι οι πλουςιότερεσ και ςθμαντικότερεσ που ζχουν βρεκεί ςτθν Ελλάδα και
κεωρείται πωσ αποτελοφςαν τρόπο ζκφραςθσ και επικοινωνίασ των κρακικϊν φφλων που ηοφςαν ςτθν
περιοχι ςτο τζλοσ τθσ εποχισ του χαλκοφ και ςτθν αρχι τθσ εποχισ του ςιδιρου. Ψο 2003 με ζδρα τουσ
Φιλίππουσ Ξαβάλασ, ιδρφκθκε το «Ελλθνικό Ξζντρο Βραχογραφίασ» (Επιςτθμονικόσ Διευκυντισ ο κ.
Γεϊργιοσ Δθμθτριάδθσ) με ςκοπό τθν καταγραφι, προςταςία, ςυντιρθςθ των Βραχογραφιϊν. Ζχει ζντονθ
διεκνι παρουςία και είναι μζλοσ του «Διεκνοφσ Σργανιςμοφ Βραχογραφιϊν» (IFRAO) και τθσ «Επιτροπισ
Βραχογραφιϊν / Διεκνζσ Χυμβοφλιο Πνθμείων και Αρχαιολογικϊν Χϊρων» (CAR-ICOMOS)





400.000 - 200.000 περίπου ετϊν - Εργαλεία Κατϊτερθσ Παλαιολικικισ – Κεςςαλία

Χτισ όχκεσ του Υθνειοφ ςτθν Κεςςαλία, εντοπίςκθκαν εργαλειακά ςφνολα τθσ Ξατϊτερθσ Υαλαιολικικισ
και χρονολογικθκαν με "απόλυτεσ μεκόδουσ" μεταξφ 400.000 και 200.000 ετϊν.

*ΥΘΓΘ κειμζνου : Άρκρο τθσ Δροσ Ελζνθσ Υαναγοποφλου (Εφορεία Υαλαιοανκρωπολογίασ - Χπθλαιολογίασ) ςτο περιοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ &
ΨΕΧΡΕΧ" τ.61 (Σκτ. - Δεκ. 1996) ςελ. 43+. & ΨΣ ΒΛΒΟΛΣ «ΣΛ ΒΦΑΧΣΓΦΑΦΛΕΧ ΨΣΩ ΥΑΓΓΑΛΣΩ ΑΥΣΞΑΟΩΥΨΣΩΡ»





385.000 - 325.000 ετϊν - Αρχαιότερα ίχνθ ποδιϊν Homo Erectus - Καηζρτα Λταλίασ

300.000 - 100.000 περίπου ετϊν - Homo sapiens praesapiens - Απιδθμα Μάνθσ


Κρανίο ΛΑΟ1/Σ2 ςτο φυςικό του υπόςτρωμα (in situ)

Ψο ςπιλαιο Απιδθμα βρίςκεται ςτθν απόκρθμνθ παραλία τθσ δυτικισ Πάνθσ, δυτικά τθσ Aρεόπολθσ. Θ
αναςκαφικι ζρευνα πραγματοποιικθκε ςε τζςςερα καρςτικά κοιλϊματα, που βρίςκονται ςε φψοσ 4 ζωσ
19 μζτρων από τθ ςθμερινι καλάςςια ςτάκμθ.
Bρζκθκαν αρχαιολογικά κατάλοιπα και ςθμαντικότατα ανκρωπολογικά ευριματα, που ανικουν ςε ζξι ι
οκτϊ άτομα, χρονολογθμζνα ςε διαφορετικζσ χρονικζσ ςτιγμζσ τθσ Υαλαιολικικισ εποχισ.
Χε μια μικρι εςοχι του αςβεςτολικικοφ τοιχϊματοσ του ςπθλαίου Α βρζκθκαν τοποκετθμζνα δφο
κρανία (ΟΑΣ1Χ1 και ΟΑΣ1Χ2), ενςωματωμζνα ςε πλειςτοκαινικό ςτρϊμα οςτεοπαγοφσ.
Ψα κρανία αυτά, μετά τον πρϊτο μθχανικό κακαριςμό τουσ ςτα εργαςτιρια του Εκνικοφ Αρχαιολογικοφ
Πουςείου, χρονολογικθκαν αρχικά μεταξφ 300.000 και 100.000 χρόνων πριν από ςιμερα
καιαποδόκθκαν, με κακαρά μορφολογικά κριτιρια, ςτον ανκρωπολογικό τφπο του Homo sapiens
praesapiens. Χτον ίδιο ανκρωπολογικό τφπο ανικει και το κρανίο από το ςπιλαιο των Υετραλϊνων
Χαλκιδικισ.
Για τα ευριματα από το Απιδθμα προτάκθκε από τουσ αναςκαφείσ τουσ προςωρινά ο όροσ Homo
(sapiens) taenarius, δθλαδι Ψαινάριοσ άνκρωποσ.
Ψο διεπιςτθμονικό ερευνθτικό πρόγραμμα ςτο Απιδθμα άρχιςε το 1978 και πραγματοποιείται από το
Ανκρωπολογικό Πουςείο ςε ςυνεργαςία με το Εργαςτιριο Λςτορικισ Γεωλογίασ-Υαλαιοντολογίασ του
Υανεπιςτθμίου Ακθνϊν, το Λνςτιτοφτο Γεωλογικϊν και Πεταλλευτικϊν Ερευνϊν και το Υανεπιςτιμιο
Κεςςαλονίκθσ.

*ΥΘΓΘ κειμζνων : http://www.fhw.gr/chronos/01/gr/ (διαδικτυακι διεφκυνςθ του Λδρφματοσ Πείηονοσ Ελλθνιςμοφ) και άρκρο του
Κεόδωρου Υίτςιου (Επίκουροσ Ξακθγθτισ Ανκρωπολογικοφ Πουςείου) ςτο περιοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ" τ.60 (Λοφλ. - Χεπ. 1996) ςελ.
70 από όπου και θ φωτογραφία+.

300.000 περίπου ετϊν - Χειροπζλεκυσ Αχελαίασ Περιόδου - Καρδιά Πτολεμαΐδασ

250.000 περίπου ετϊν - Λίκινοσ αμφίπλευροσ πζλεκυσ – Κοκκινόπθλοσ

200.000 περίπου ετϊν - Παλαιολικικόσ υπαίκριοσ καταυλιςμόσ – Λζςβοσ


Τρεισ διπρόςωποι χειροπελζκεσ

Σι γεωγραφικζσ και κλιματολογικζσ ςυνκικεσ τθν εποχι του Υλειςτόκαινου ςτθν Οζςβο δεν ιταν
απαγορευτικζσ για το πζραςμα ι τθν παραμονι του ανκρϊπου.
42 χιλιόμετρα δυτικά τθσ Πυτιλινθσ, ςτθν περιοχι Φοδαφνίδια, εντοπίςτθκαν πρόςφατα ίχνθ
υπαίκριασ εγκατάςταςθσ τθσ Υαλαιολικικισ εποχισ.
Χτον παλαιολικικό λικϊνα, που καταλαμβάνει ζκταςθ άνω των 400 ςτρεμμάτων, υπάρχουν άφκονα
εργαλεία και αποκροφςματα τα οποία δεν φζρουν ςθμάδια μεταφοράσ τουσ από το νερό, γεγονόσ που
υποδθλϊνει επιτόπια παραγωγι.
Ψα εργαλεία είναι παράγωγα διαφόρων τφπων λικοτεχνίασ* : α) Αχελαίασ, β) Υρωτο-Levallois,
γ) Levallois χωρίσ προετοιμαςία *εγκάρςια, πλευρικά, ςτρεβλά πλευρικά, με κυρτι ακμι, τφπου Quina,
λιμαξόςχθμα+, γλυφίδεσ, τρυπάνια-ςουβλιά (οπζατα, percoir), μιςχωτά εργαλεία, εργαλεία με εγκοπζσ,
μαχαίρια με φυςικι ράχθ, αιχμζσ Levallois, διπλά οδοντωτά, τρεισ διπρόςωποι χειροπελζκεισ (ο ζνασ
ςπαςμζνοσ) διαςτάςεων 11x7 8,5x4,5 και 6x4 εκατοςτϊν και πολλά αταξινόμθτα.
Βρζκθκαν ελάχιςτα λεπτολικικά (λεπίδεσ, φολίδεσ, μικροί πυρινεσ). Ψο ρετουςάριςμα ςυχνά απουςιάηει,
είναι απότομο, υποπαράλλθλο, εναλλαςςόμενο ι ορκό.
Χχεδόν όλα τα εργαλεία είναι από κερατόλικο, χρϊματοσ ξανκοφ και καςτανοφ, κθρϊδουσ ζωσ
υαλϊδουσ ςτιλπνότθτοσ. Ελάχιςτα εργαλεία είναι από αφυελωμζνο θφαιςτειακό γυαλί (οψιανό),
ανδεςίτθ και βαςάλτθ.
Δεν ζχουν βρεκεί όςτρακα (κομμάτια) αγγείων.
Ψα χαρακτθριςτικά τθσ λικοτεχνίασ ανικουν ςτθ μζςθ Υαλαιολικικι (100.000 - 35.000 ζτθ πριν από
ςιμερα), ενϊ θ ςυνφπαρξθ Αχελαίασ και Levallois τεχνικισ κα μποροφςε να μετατοπίςει τθν χρονολογία
ςτο τζλοσ τθσ Ξατϊτερθσ Υαλαιολικικισ (περί του 200.000 πριν από ςιμερα).
Θ αφκονία των ευρθμάτων ενιςχφει τθν πικανότθτα θ περιοχι να χρθςιμοποιικθκε ωσ καταυλιςμόσ-
εργαςτιριο παρά ωσ πζραςμα κυνθγϊν. Θ τοποκεςία φαίνεται να εγκαταλείφκθκε κατά τθν Υροϊςτορικι
εποχι.
* (Η αναφορά ςτον τφπο των εργαλείων ζγινε αναγκαςτικά βάςει τθσ τυπολογίασ του Bordes (1988) και
του Inizan (1992), παρόλο που αυτι βαςίηεται ςτα ευριματα τθσ Δυτικισ Ευρώπθσ. Η ανάγκθ τυπολογίασ
βαςιςμζνθ ςτα ελλθνικά ευριματα κεωρείται, το λιγότερο, επιτακτικι)…

*ΥΘΓΘ κειμζνου και φωτογραφίασ : Άρκρο των κ.κ. Χ.Β. Χαρίςθ, P. Durand, Π. Αξιϊτθ, Ψ.Β. Χαρίςθ (ερευνθτζσ) ςτο περιοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ
& ΨΕΧΡΕΧ" τ.76 (Λουλ. – Χεπτ. 2000) ςελ. 83+.



200.000 περίπου ετϊν - Παλαιολικικά ευριματα - Νιςοσ Λευκάσ

Θ πρωιμότερθ κατοίκθςθ τθσ νιςου τθσ Οευκάδοσ, ςφμφωνα με τα μζχρι τϊρα ευριματα, τοποκετείται
ςτθν Πζςθ Υαλαιολικικι εποχι (200.000 – 35.000 χρόνια).
Χε διάφορεσ περιοχζσ του νθςιοφ από τα παράλια ζωσ τα ορεινά υψίπεδα, εντοπίηονται
πυριτολικικά εργαλειακά ςφνολα (όπωσ αιχμζσ ακοντίων και ζνασ θμιτελισ χειροπζλεκυσ τθσ Αχελαίασ
τεχνολογίασ), καταςκευαςμζνα με τθν τεχνικι Οεβαλλουά (Levallois), κατάλοιπα ομάδων κυνθγϊν-
τροφοςυλλεκτϊν.
Θ παρουςία του ανκρϊπου ςυνεχίηεται και κατά τθν Ρεολικικι Εποχι (6.800 - 3.200 π.Χ.).
Σι γνϊςεισ μασ για τθν εποχι αυτι βαςίηονται ςε δεδομζνα από ςπιλαια και κυρίωσ από τισ
αναςκαφζσ του αρχαιολόγου και μεγάλου φιλζλλθνα Wilhelm Dorpfeld ςτθν Χοιροςπθλιά
Ψα ευριματα ςυμπεριλαμβάνουν αγγεία και όςτρακα διαφόρων ρυκμϊν κεραμικισ, πιλινα ειδϊλια και
διάφορα λίκινα εργαλεία (πελζκεισ, αιχμζσ βζλων, φολίδεσ, λεπίδεσ, ςτελζχθ δρεπανιϊν κ.ά.).
Χτον ίδιο οφείλονται και οι γνϊςεισ μασ για τθν Υρϊιμθ και Πεςοελλαδικι Εποχι του Χαλκοφ (3.200 -
1.100 π.Χ.) ςτθν Οευκάδα, ενϊ γα τθν περίοδο 1.100 - 625 π.Χ. τα αρχαιολογικά ευριματα είναι ελάχιςτα.
Χτα τζλθ του 7ου π.Χ. αιϊνα, Ξορίνκιοι καταλαμβάνουν και εποικίηουν τθν Ριρικο, πρωτεφουςα του
νθςιοφ, οπότε και επικράτθςε το όνομα Οευκάσ
Υολλά από τα ευριματα τθσ νιςου ςτεγάηονται ςτο νζο Αρχαιολογικό Πουςείο ςτο Υολιτιςτικό Ξζντρο
τθσ πόλεωσ.
[ΠΗΓΗ θεηκέλσλ : Άξζξν ηεο Αγγέιηθα Νηνύδνπγιε ζην πεξηνδηθό "ΑΡΥΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΣΔΥΝΔ΢" η.76 (Ινύι. – ΢επη. 2000) ζει. 95


100.000 περίπου ετϊν - Παλαιολικικοί οικιςμοί - Πθνειόσ Κεςςαλίασ

Γερμανικι αρχαιολογικι αποςτολι ςτθν Κεςςαλία ανακάλυψε το 1958 ςτισ όχκεσ του Υθνειοφ αλλά και
ςτο εςωτερικό τθσ Κεςςαλίασ εργαλειακά παλαιολικικά λείψανα θλικίασ 100.000 ζωσ 40.000 ετϊν.
Χτθν πεδιάδα τθσ Οαρίςθσ ο Υθνειόσ ποταμόσ, κακϊσ κυλάει μαιανδρικά, κόβει και αποπλφνει
ςτρϊματα του Υλειςτοκαίνου, αποκαλφπτοντασ τουσ χϊρουσ καταυλιςμοφ των παλαιολικικϊν
ανκρϊπων.
Χτισ κζςεισ αυτζσ είναι ςχετικά άφκονα τα παλαιολικικά ευριματα, κυρίωσ εργαλεία όπωσ ξζςτρα
διαφόρων τφπων, απλζσ φολίδεσ και, ςπανιότερα, λεπτοδουλεμζνεσ διπρόςωπεσ αιχμζσ φυλλοειδοφσ
ςχιματοσ.
Θ μεγάλθ αφκονία των ξζςτρων δείχνει ότι οι άνκρωποι τθσ εποχισ αυτισ κατεργάηονταν τα δζρματα
των ηϊων και πικανϊσ τα χρθςιμοποιοφςαν για τθν ζνδυςι τουσ.
Ψα απολεπίςματα δεν παραςφρκθκαν από τα νερά, όπωσ φαίνεται από τθν καλι κατάςταςθ των
κόψεων των ευρθμάτων, αλλά φαίνεται ότι υπιρχαν χϊροι –προςωρινοφ ζςτω- καταυλιςμοφ .



Υαλαιολικικά εργαλεία :
Οίκινο ξζςτρο και αιχμι

*ΥΘΓΘ κειμζνου (και φωτογραφίασ) : "Λςτορία Ελλθνικοφ Ζκνουσ" τθσ Εκδοτικισ Ακθνϊν Ψόμοσ Α' ςελ. 35 και άρκρο του Ξοςμά Ψουλοφμθ
(Δρ. Υροϊςτορικισ Αρχαιολογίασ) ςτο περιοδικό "CORPUS" τ.23 (Λαν. 2001) ςελ. 34, ενϊ θ φωτογραφία προζρχεται από τθν
διεφκυνςθ http://www.fhw.gr/chronos/01/gr/].



100.000 περίπου ετϊν - «Διπρόςωποσ» λίκινοσ χειροπζλτθσ - Παλαιόκαςτρο ΢ιάτιςτασ



Υρόκειται για ζνα από τα αρχαιότερα παλαιολικικά εργαλεία που βρζκθκαν ςτθν Ελλάδα και
ςυγκεκριμζνα ςτο Υαλαιόκαςτρο κοντά ςτθν Χιάτιςτα (1963) από τθν ερευνθτικι ομάδα του
Υανεπιςτθμίου του Ξαίθμπριτη, υπό τθν διεφκυνςθ του E.S. Higgs.
Είναι από πράςινο τραχφτθ (πυριτόλικο) μικουσ 15,3 και πλάτουσ 10 εκατοςτϊν του μζτρου και
καταςκευαςμζνοσ με τθν τεχνικι Οεβαλλουά (θ οποία ςυναντάται και ςε ευριματα τθσ Πζςθσ
Υαλαιολικικισ τθσ Δυτικισ Ευρϊπθσ).
Ζχει τθν βάςθ του αδοφλευτθ, αμυγδαλόςχθμο περίγραμμα λίγα ςχετικά χτυπιματα και γενικά αδρι
κατεργαςία. Αν και τυπολογικά φαίνεται αρχαιότερο παλαιολικικό, θ θλικία του δεν μπορεί να
προςδιοριςκεί με ακρίβεια.
Ωποκζτουν ότι μπορεί να τοποκετθκεί χρονολογικά πριν από 100.000 ζτθ περίπου, ςτθν Αχελαία
περίοδο. Θ χρονολογικι αυτι περίοδοσ ζχει πάρει το όνομά τθσ από τθν περιοχι Χαιντ Αςζλ τθσ Γαλλίασ.

*ΥΘΓΘ κειμζνου και φωτογραφίασ : "Λςτορία Ελλθνικοφ Ζκνουσ" τθσ Εκδοτικισ Ακθνϊν Ψόμοσ Α' ςελ. 35 και άρκρο του Ξοςμά Ψουλοφμθ (Δρ.
Υροϊςτορικισ Αρχαιολογίασ) ςτο περιοδικό "CORPUS" τ.23 (Λαν. 2001) ςελ. 34+.

100.000 - 35.000 ζτθ πριν από ςιμερα - Παλαιολικικά ευριματα Κράκθσ

100.000 - 33.000 π.Χ. - Παλαιολικικι κατοίκθςθ - Δυτικι Πελοπόννθςοσ

100.000 - 33.000 π.Χ. - Ευριματα Μζςθσ Παλαιολικικισ – Ιπειροσ

100.000 - 33.000 π.Χ. - Παλαιολικικι λικοτεχνία - Κοκκινόπθλοσ Θπείρου

Θ κυριότερθ αναςκαφι τθσ ομάδασ ειδικϊν του Υανεπιςτθμίου του Ξαίθμπριτη, υπό τθν διεφκυνςθ
του E.S. Higgs, ζγινε τθν δεκαετία του 1960 ςτθν κζςθ Ξοκκινοπθλόσ τθσ κοιλάδασ του Οοφρου κοντά ςτα
Λωάννινα, προσ Υρζβεηα.
Αλλά και ςτισ παχειζσ επιχϊςεισ του ςπθλαίου «Αςπροχάλικο», που βρίςκεται 3,5 χιλιόμετρα από τον
Ξοκκινόπθλο πάνω από τθν κοίτθ του Οοφρου, βρζκθκαν πάμπολλα εργαλεία τθσ ίδιασ χρονολογικισ
περιόδου.
Ψα οςτά του κατϊτερου ςτρϊματοσ ςτο Αςπροχάλικο ανικαν ςε άρκτουσ, είδθ ελαφιϊν αλλά και ςε
ρινόκερουσ και άλλα ηϊα του κυνθγιοφ.
Μέζα ζε ζηξώκα εξπζξνγήο βξέζεθαλ 800 παιαηνιηζηθά εξγαιεία θαη απνιεπίζκαηα από κεηακνξθσκέλν
αζβεζηόιηζν. Σα επξήκαηα ήηαλ θπξίσο μέζηξα, απιέο ή μαλαδνπιεκέλεο θνιίδεο ή αηρκέο θαη ιηγνζηέο δηπξόζσπεο
θπιιόζρεκεο αηρκέο.
Όκνηα εξγαιεία βξέζεθαλ ζε άιιεο δεθαπέληε ηνπνζεζίεο ηεο Ηπείξνπ, πάληα ζε εξπζξνγή, ζε θνηιάδεο ή ζε πςειέο
νξεηλέο ιεθάλεο.
Βεβαηώζεθε έηζη όηη ην θνθθηλόρσκα απνηεινύζε ην έδαθνο ηεο επνρήο, όπνπ θηλήζεθε θαη έδξαζε ν παιαηνιηζηθόο
άλζξσπνο.


ΥΘΓΘ κειμζνου : "Λςτορία Ελλθνικοφ Ζκνουσ" τθσ Εκδοτικισ Ακθνϊν Ψόμοσ Α' ςελ. 38+. και Υαπαδόπουλου Φ. : "Θ Εποχι του Οίκου ςτθν
Ιπειρο", Δωδϊνθ

100.000 π.Χ. - Παλαιολικικόσ οικιςμόσ - Αςπροχάλικο Θπείρου

. Χτι κζςθ «Ἀςπροχάλικο» τῆσ Ἠπείρου, κοντά ςτόν Ἅγιο Γεϊργιο Υρεβζηθσ καί ςτι κζςθ «Ξοκκινόπθλοσ»,
ἀνακαλφφκθκαν μζςα ςζ ἕνα ςπιλαιο πάρα πολλά ἐργαλεῖα. Ψό ςπιλαιο τό χρθςιμοποιοῦςαν βοςκοί καί
ἡ ραδιοχρονολόγθςθ μᾶσ δίνει τιν ἀρχαιότερθ χρονολογία μιᾶσ πολιτιςτικῆσ φάςθσ ποφ γνωρίηουμε
μζχρι ςιμερα γιά τιν Ἑλλάδα. Ψό ςπιλαιο κατοικικθκε τουλάχιςτον μζχρι τό 10.000 π.Χ.

80.000 ετϊν - Παλαιολικικι κατοίκθςθ - ςπιλαιο «Καλαμάκια» Μάνθσ

50.000 ζτθ - ΢κελετόσ Homo sapiens sapiens – Κριτθ

Ψο 1987 ο Λταλόσ κακθγθτισ ανκρωπολογίασ Ψη. Φακίνι ανακοίνωςε ςτο 2ο Υαγκόςμιο Χυνζδριο
Υαλαιοανκρωπολογίασ ςτο Ψορίνο τθν φπαρξθ ανκρϊπινου ςκελετοφ από τθν Ξριτθ θλικίασ 50.000 ετϊν.
Σ ςκελετόσ αυτόσ παρουςιάηει τθ μορφολογία του ςφγχρονου (Homo sapiens sapiens) και όχι του
νεαντερτάλειου ανκρϊπου.
Θ είδθςθ ουδζποτε ζφταςε ςτα ελλθνικά ΠΠΕ, κακόςον το Ωπουργείο Υολιτιςμοφ επζδειξε μζχρι ςτιγμισ
τθ ςυνθκιςμζνθ του αδιαφορία.


*ΥΘΓΘ κειμζνου : ιςτοςελίδα "Ανκρωπολογικισ Εταιρείασ Ελλάδοσ" http://www.aee.gr].


46.000 π.Χ. - Μχνθ ποδιϊν - Κεόπετρα Μετεϊρων

Θ κα Ρίνα Ξυπαρίςςθ διενεργεί αναςκαφζσ ςτο ςπιλαιο τθσ Κεόπετρασ ςτθν Κεςςαλία από το 1987.
Χτρωματογραφικά ευριματα αποδεικνφουν ότι θ παρουςία του ανκρϊπου ιτανε ςυνεχισ ςτθν περιοχι
αυτι 50.000 πριν, από τθν Υαλαιολικικι μζχρι και τθν Ρεολικικι Υερίοδο.
Ζχουν βρεκεί τζςςερισ (4) πατθμαςιζσ ςτθν ςειρά. Σι τρεισ είναι ολόκλθρεσ, κακαρζσ και θ τζταρτθ
μιςι.
Υαρόμοια ίχνθ ςτθν Ευρϊπθ μετριοφνται ςτα δάκτυλα του ενόσ χεριοφ και ςτα δάκτυλα των δφο χεριϊν
ςε ολόκλθρο τον κόςμο. Για τθν Ευρϊπθ, τα ίχνθ αυτά είναι τα παλαιότερα.
Υροζρχονται από τα αριςτερά πόδια τεςςάρων διαφορετικϊν παιδιϊν θλικίασ τριϊν με τεςςάρων ετϊν
(ςφμφωνα με τθν γνϊμθ των ανκρωπολόγων που τα εξζταςαν).
Ψα δφο από τα αποτυπϊματα φαίνεται ότι ιταν καλυμμζνα από κάποιο φφαςμα ή δζρμα, ενϊ το
μεςαίο από τα τρία, τα περιςςότερο ευκρινι, ζχει και αποτυπϊματα δακτφλων, ιταν δθλαδι γυμνό...
Ψα αποτυπϊματα αυτά ζγιναν πάνω ςε ζνα υγρό ίηθμα, ςαν ςθμερινό υγρό τςιμζντο, το οποίο κάποια
ςτιγμι ςτερεοποιικθκε, πικανόν και υπό τθν επίδραςθ τθσ φωτιάσ τα ίχνθ τθσ οποίασ ευρζκθςαν πάνω
από το ςτρϊμα των αποτυπωμάτων.

Σι τζςςερισ (4) πατθμαςιζσ ςτθν ςειρά

Χρονολογικθκαν από τον "ΔΘΠΣΞΦΛΨΣ" και ζδωςαν θλικία 46.000 ± 1.600 ζτθ. Είναι τα παλαιότερα
ίχνθ που υπολογίςτθκαν ποτζ με τθν μζκοδο του άνκρακα C
14
.
Ξάτω από το ςτρϊμα αυτό υπάρχει άλλο ίηθμα παχφ χωρίσ ίχνθ φωτιάσ, αλλά με ανκρϊπινα εργαλεία και
το οποίο τοποκετείται ςτα 75.000 περίπου ζτθ.
Θ χρονολόγθςθ αυτι (των 75.000 ετϊν) δεν ζχει επιβεβαιωκεί πλιρωσ ακόμθ.
Εκτόσ από τα ίχνθ ποδιοφ βρζκθκαν επίςθσ δφο ακζραιοι ανκρϊπινοι ςκελετοί : ζνασ ανδρικόσ, ο
οποίοσ χρονολογείται ςτα 14.500 π.Χ. περίπου, και μια γυναίκα θ οποία χρονολογείται ςτα 7.050 με 7.010
π.Χ., όπωσ επίςθσ εργαλεία και κοςμιματα.
Ψα ευριματα από τθ Ρεολικικι Υερίοδο είναι πολφ καλισ ποιότθτοσ.

Κοςμιματα από τρυπθμζνα
δόντια ελαφιών

Tα κοςμιματα είναι καταςκευαςμζνα από κελφφθ καλάςςιων οργανιςμϊν (spondylous gaedorupus).
Ανευρζκθςαν επίςθσ ςε ςτρϊματα όψιμθσ Ανϊτερθσ Υαλαιολικικισ τα πρϊτα παλαιολικικά αναρτιματα
του ςπθλαίου, φτιαγμζνα από τρυπθμζνα δόντια ελαφιϊν, τα οποία χρθςίμευαν ωσ περίαπτα.
Ψα δε εργαλεία που χρθςιμοποιικθκαν υποδθλϊνουν ότι θ γεωργία και το κυνιγι ιταν οι κυριότερεσ
αςχολίεσ των ανκρϊπων αυτϊν, αντιλόγωσ εποχισ.
Υάντωσ και ψθμζνοσ πθλόσ βρζκθκε, πράγμα που ςθμαίνει ότι οι άνκρωποι εκείνοι γνϊριηαν τα διάφορα
υλικά και τισ χρθςιμότθτζσ τουσ.
Ψα ευριματα αυτά καταρρίπτουν τθν άποψθ τθσ κατοίκθςθσ τθσ Κεςςαλίασ μόνο κατά τθν Ρεολικικι
εποχι και κακιςτοφν αποδείξιμθ τθν κατοίκθςθ ςτθν περιοχι από τθν Υαλαιολικικι εποχι.

*ΥΘΓΘ κειμζνων : Άρκρο τθσ Ρίνασ Ξυπαρίςςθ - Αποςτολίκα (Αρχαιολόγοσ του Ψμιματοσ Υαλαιοανκρωπολογίασ και Χπθλαιολογίασ του
ΩΥ.ΥΣ.) ςτο περιοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ" τ.60 (Λοφλ. - Χεπ. 1996) ςελ. 37 (από όπου και θ φωτογραφία των περιάπτων), ςυνζντευξθ
τθσ ιδίασ ςτο περιοδικό "ΔΑΩΟΣΧ" τ.205 (Λαν. 1999), εφθμερίδα "Θ ΞΑΚΘΠΕΦΛΡΘ" (25/03/96) και http://www.fhw.gr/chronos/01/gr/ (από
όπου θ φωτογραφία τθσ περιοχισ και των ιχνϊν)+.

Αδιευκρίνιςτθ χρονολογία - Παλαιολικικά ευριματα Αλοννιςου - ΢ποράδεσ

Ευριματα Μζςθσ Παλαιολικικισ - Γράβα Κζρκυρασ

28.000 π.Χ. - Αρχαιότερθ ταφι ςε ελλαδικό χϊρο - ςπιλαιο Απιδθμα Μάνθσ

Χε ςτρϊματα τθσ Ανϊτερθσ Υαλαιολικικισ ςτο ςπιλαιο Απιδθμα, ευρζκθςαν απολικωμζνα ανκρϊπινα
ςκελετικά υπολείμματα, αναγόμενα ςτον τφπο του Homo sapiens-sapiens, δθλαδι ςτον τφπο του
ςφγχρονου ανκρϊπου.
Ψο αντιπροςωπευτικότερο δείγμα αποτελεί ςκελετόσ, που βρζκθκε ενταφιαςμζνοσ ςε ςτάςθ
ςυνεςταλμζνθ, και ανικει ςε γυναίκα θλικίασ 20±3 ετϊν.
O ςκελετόσ αυτόσ χρονολογείται ςτα 30.000 χρόνια και παραβάλλεται με τον άνκρωπο
του Cro Magnon.

[ΥΘΓΘ κειμζνων : Άρκρο του Κεόδωρου Υίτςιου (Επίκουρου Ξακθγθτι Ανκρωπολογικοφ Πουςείου) ςτο περιοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ"
τ.60 (Λοφλ. - Χεπ. 1996) ςελ. 70 και http://www.fhw.gr/chronos/01/gr/].

27.000 - 13.000 π.Χ. - Παλαιολικικόσ οικιςμόσ - Καςτρίτςα Θπείρο

23,000 ΢τθν Καλαμπάκα εντοπίςτθκε το αρχαιότερο τεχνικό ζργο *


Ψο τείχοσ περιορίηει τθν είςοδο του ςπθλαίου κατά τα 2/3

Χτο προϊςτορικό ςπιλαιο τθσ Κεόπετρασ, κοντά ςτθν Ξαλαμπάκα ςτθ Κεςςαλία, εντοπίςτθκε το
αρχαιότερο τεχνικό ζργο ςτον ελλαδικό χϊρο, ίςωσ και παγκοςμίωσ. Υρόκειται για ζνα πζτρινο τείχοσ,
που καταςκευάςτθκε πριν 23.000 χρόνια, δθλαδι κατά τθν ψυχρότερθ περίοδο τθσ τελευταίασ
παγετϊδουσ εποχισ.
Ψο τείχοσ περιορίηει τθν είςοδο του ςπθλαίου κατά τα 2/3 και από τισ ζρευνεσ προκφπτει ότι
καταςκευάςτθκε από τουσ παλαιολικικοφσ οικιςτζσ του ςπθλαίου για να προςτατευκοφν από το τότε
δριμφ ψφχοσ.
Θ χρονολόγθςθ του τείχουσ ζγινε με θ μζκοδο τθσ οπτικισ φωταφγειασ, ςτο εργαςτιριο Αρχαιομετρίασ
του κζντρου «Δθμόκριτοσ», από τθν ερευνθτικι ομάδα των Ρ. Ηαχαριά, επίκουρο κακθγθτι του
Υανεπιςτθμίου Υελοποννιςου και του Δρ. Λ. Ππαςιάκου, διευκυντι ερευνϊν του Ε.Ξ.Ε.Φ.Ε.
«Δθμόκριτοσ».
Χτο ςπιλαιο ζχουν πραγματοποιθκεί ςυςτθματικζσ αναςκαφζσ τα τελευταία 25 χρόνια υπό τθ διεφκυνςθ
τθσ δροσ Ρ. Ξυπαρίςςθ – Αποςτολίκα, προϊςταμζνθσ τθσ Εφορείασ Υαλαιοανκρωπολογίασ και
Χπθλαιολογίασ Ροτίου Ελλάδοσ του υπουργείου Υολιτιςμοφ και Ψουριςμοφ.
Ψο ςπιλαιο τθσ Κεόπετρασ είναι το μόνο μζχρι ςτιγμισ ςε όλθ τθν Ελλάδα με ςυνεχείσ ανκρωπογενείσ
επιχϊςεισ που ξεκινοφν από τθ Πζςθ Υαλαιολικικι Εποχι και φκάνουν μζχρι το τζλοσ τθσ Ρεολικικισ
(3000 π.Χ.).
Πεταξφ άλλων, ςτο ςπιλαιο ζχουν βρεκεί λίκινα εργαλεία Υαλαιολικικισ - Πεςολικικισ και Ρεολικικισ
Εποχισ, κεραμικά ευριματα Ρεολικικά, οςτζινα εργαλεία, κοςμιματα από όςτρεο, ζνα μοναδικό για τον
ελλαδικό χϊρο χρυςό κόςμθμα τθσ Υαλαιολικικισ, τθσ Πεςολικικισ και τθσ Ρεολικικισ περιόδου, κακϊσ
και τα περίφθμα ανκρϊπινα αποτυπϊματα τθσ Κεόπετρασ που χρονολογοφνται ςτα 130.000 χρόνια πριν
από ςιμερα και αποτελοφν ςπανιότατο εφρθμα όχι μόνο για τον ελλαδικό αλλά και για τον ευρωπαϊκό
χϊρο.

ΥΘΓΘ NΕWS ROOM ΔΣΟ

20.300 ετϊν - Παλαιολικικό ορυχείο ϊχρασ – Κάςοσ

Θ εξόρυξθ τθσ ϊχρασ, του "χρυςοφ" τθσ Υαλαιολικικισ εποχισ, υπιρξε θ πρωιμότερθ εξορυκτικι
δραςτθριότθτα του ανκρϊπου και θ πρϊτθ γνωριμία του με τα μζταλλα.
Ψο παλαιολικικό ορυχείο βρίςκεται ςτθ κζςθ "Ψηίνεσ", ορεινι περιοχι μεταξφ Οιμεναρίων και Παριϊν
ςτθ νότια Κάςο. Εντοπίςτθκε και διαςϊκθκε το 1956, κατά τθ διάρκεια εργαςιϊν εξόρυξθσ
ςιδθρομεταλλεφματοσ ςε μεταλλεία τθσ περιοχισ και επανεντοπίςτθκε το 1981 ςτα πλαίςια ενόσ
ευρφτερου προγράμματοσ αρχαιομεταλλουργικϊν ερευνϊν.
Θ παντελισ απουςία κεραμικισ ςτο εςωτερικό του ορυχείου, ςε ςυνδυαςμό με τθ μακρόχρονθ
διάρκεια τθσ εξορυκτικισ δραςτθριότθτασ, θ οποία διαπιςτϊκθκε από τθν εντόπιςθ επάλλθλων δαπζδων
εργαςίασ ςυνθγοροφςαν εξαρχισ για μια πρϊιμθ χρονολόγθςθ του ορυχείου ςε μια φάςθ ακεραμικι.

Ξζρασ αποκικευςθσ ϊχρασ
Ψα πρϊτα χρονολογικά ςτοιχεία προζκυψαν από τθ μελζτθ του παλαιοηωικοφ υλικοφ του ορυχείου Ψ1.
Από τα ςωηόμενα οςτά και κζρατα, αναγνωρίςτθκαν τυπικά είδθ ηϊων τθσ παλαιολικικισ πανίδασ. Θ
παρουςία μεγάλων ηϊων προχποκζτει μια εποχι που θ Κάςοσ ιταν ακόμθ ενωμζνθ με τθν απζναντι
ακτι, θ οποία προςδιορίηεται οπωςδιποτε πριν από το 5.000 π.Χ.
Αποφαςιςτικό ςτοιχείο για τθ χρονολόγθςθ ςτάκθκε θ αναγνϊριςθ ενόσ κζρατοσ αντιλόπθσ, του
είδουσ Saiga Tatarica, ηϊου ςτζπασ, το οποίο εξαφανίςτθκε από τθ νότια Ευρϊπθ και τθ Βαλκανικι με το
τζλοσ τθσ Υλειςτοκαίνου.
Επειδι αποκλείεται θ περίπτωςθ να ζχει χρθςιμοποιθκεί ςτθν εξόρυξθ ζνα κζρατο αρκετϊν χιλιετιϊν,
εφ' όςον τα κζρατα χάνουν τθν ανκεκτικότθτά τουσ μετά τθν πάροδο μικροφ χρόνου από το κάνατο του
ηϊου, είναι ςαφζσ ότι το κζρατο αυτό αποτελεί αςφαλζσ χρονολογικό όριο (terminus ante quem) για τθ
χρονολόγθςθ του ορυχείου Ψ1 πριν από το τζλοσ τθσ Υλειςτοκαίνοu, δθλ. πριν από το 10.000 π.Χ.
Ψο χρονολογικό αυτό όριο του ορυχείου Ψ1 επεκτάκθκε προσ τα πάνω όταν θ εντόπιςθ κολλαγόνου ςε
δείγμα οςτζινου εργαλείου επζτρεψε τθ χρονολόγθςθ με τθν μζκοδο του άνκρακα C
14
, θ οποία
επιβεβαίωςε τθν χρονολόγθςθ του ορυχείου Ψ1 ςτθ Ρεϊτερθ Υαλαιολικικι εποχι (20.300 Be)
κατατάςςοντάσ το ανάμεςα ςτα πρωιμότερα ορυχεία τθσ Ευρϊπθσ.

*ΥΘΓΘ κειμζνου και φωτογραφιϊν : Άρκρο τθσ Χάιδωσ Ξουκοφλθ (Εφόρου Αρχαιοτιτων ςτο περιοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ &ΨΕΧΡΕΧ" τ.60
(Χεπτζμβριοσ 1996) ςελ. 82+.


18θ - 13θ χιλιετία π.Χ. - Δόντι καρχαρία – Καςτοριά

Χτο απολικωμζνο δάςοσ Ροςτίμου του νομοφ Ξαςτοριάσ, βρζκθκε μαηί με προϊςτορικά ευριματα
(νεολικικά εργαλεία από πυριτόλικο), δόντι καρχαρία θλικίασ 20.000 – 15.000 ετϊν.
Ψο εφρθμα οδθγεί τουσ αρχαιολόγουσ ςτο ςυμπζραςμα τθσ φπαρξθσ προϊςτορικοφ οικιςμοφ.

[ΥΘΓΘ κειμζνου : Υεριοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ" τ.60 (Λοφλ. - Χεπ. 1996) ςελ. 106+.



15θ - 9θ χιλιετία π.Χ. - "΢ιμα" Ελλθνικισ Γραμμικισ Γραφισ Β' ςε βραχογραφία - Lascaux - ΝΔ Γαλλία

Χτο ςπιλαιο Lascaux τθσ Γαλλίασ (θλικίασ 13.000 ετϊν) το όποίο το αποκάλεςαν «Υαρεκλιςιο Χιςτίνα τθσ
προϊςτορίασ». βρίςκεται ζνα ςθμαντικό και ωραίο ςφνολο προϊςτορικισ τζχνθσ καλά διατθρθμζνο.





Χτο ςπιλαιο El Pendo, γνωςτό από το 1878, μια ομάδα ιςπανϊν αρχαιολόγων ξεκίνθςε από το 1994 νζεσ
αναςκαφζσ, κυρίωσ ςτο λεγόμενο «Λερό τθσ Εποχισ του Χαλκοφ»: μια περιοχι του ςπθλαίου όπου
εντοπίςτθκαν τελετουργικζσ ταφζσ και αποκζςεισ ανακθμάτων.
Ψθν τελευταία μζρα των ερευνϊν, κατά τον κακαριςμό του βραχϊδουσ τοιχϊματοσ του ςπθλαίου,
ιλκαν ςτο φωσ ίχνθ ηωγραφικισ με ερυκρό χρϊμα.
Διαπιςτϊκθκε ότι πρόκειται για ςθμαντικι βραχογραφία που εκτείνεται ςε ηϊνθ μικουσ 7 μ. και φψουσ
2-3,5 μ., ςε απόςταςθ 80 μ. από το ςτόμιο του ςπθλαίου.
Υεριλαμβάνει ςυνολικά 16 ηϊα ςε ςειρά, κυρίωσ κθλυκά ελάφια, και ςφμφωνα με τισ πρϊτεσ
παρατθριςεισ χρονολογείται μεταξφ του 20.000 και 18.000 π.Χ., δθλαδι ςτθν ανϊτερθ παλαιολικικι
περίοδο.

*ΥΘΓΘ κειμζνου και εικόνασ : Υεριοδικό "CORPUS" τ.1 (Λαν. 1999) ςελ. 7 – επιμζλεια ςτιλθσ Βάςω Υλιάτςικα (Αρχαιολόγοσ)+.

Χτο ςπιλαιο Altamira τθσ Λςπανίασ (θλικία 13.000 ετϊν) ζχουμε ζγχρωμεσ βραχογραφίεσ που
παριςτάνουν βίςωνεσ και ζχουν φιλοτεχνθκεί με βάςθ το κόκκινο χρϊμα και μαλακζσ υποςκιάςεισ. Ψα
ςχζδιά ρεαλιςτικά, διατθροφνται ςε καυμάςια κατάςταςθ και ιταν θ απαρχι τθσ μελζτθσ των
παλαιογραφικϊν ςπθλαιογραφιϊν.

14.500 π.Χ. - Κόλοσ ανκρϊπινου κρανίου - Κεόπετρα Μετεϊρων

Πζςα ςτο πλικοσ των ευρθμάτων, βρζκθκε τμιμα από κρανίο ενιλικου άνδρα του τφπου Homo sapiens
sapiens, με πρϊιμα όμωσ χαρακτθριςτικά.
Χρονολογείται ςτθν Ανϊτερθ Υαλαιολικικι (14.500 π.Χ. περίπου)




12θ - 8θ χιλιετία π.Χ. - Παλαιολικικι βραχοςκεπι Μπολα – Ιπειροσ

Αδιευκρίνιςτθ χρονολογία - Παλαιολικικά ευριματα ΢πθλαίου «Ηαμθ» - Κακιά ΢κάλα

10θ χιλιετία π.Χ. - Βραχογραφία αλόγου – Γαλλία

Χτθν περιοχι Οα Παρσ, ςτθν Γαλλία, βρζκθκε πζτρινθ πλάκα με αναπαράςταςθ κεφαλισ αλόγου
φζρουςα χαλινάρι, θλικίασ 12.000 ετϊν.
Ζνδειξθ χριςεωσ χαλιναριοφ τθν εποχι εκείνθ.


10θ χιλιετία π.Χ. - Παλαιότερα ανκρωπολογικά ευριματα Κφπρου - Αετόκρεμμοσ Ακρωτθρίου - Ν.
Κφπροσ

9θ χιλιετία π.Χ. - Κρανίο γυναίκασ θλικίασ 65 - 70 χρόνων – ΢ποράδεσ

8.500 - 6.700 π.Χ. - Θ Αρχαιότερθ αλιεία ςτθν Μεςόγειο - ΢πιλαιο του Κφκλωπα - Γιοφρα ΢ποράδων




Αναςκαφι του εφόρου αρχαιοτιτων κ. Αδαμάντιου Χάμψων ζδειξε ότι ςτθν περιοχι υπιρξε κατοίκθςθ
από τθ μεςολικικι εποχι που χρονολογείται από τθν 9θ χιλιετία, ςυγκεκριμζνα από 8.500 - 6.700 π.Χ. Θ
χρονολόγθςθ των ευρθμάτων (με τθν μζκοδο τθσ ςτρωματογραφίασ) ζδειξε ότι υπιρξε μια ςυνεχι
κατοίκθςθ 5.000 ετϊν, από το 9.000 ζωσ το 4.000 π.Χ.
Από τθν Πεςολικικι ιδθ περίοδο ςτο Αιγαίο κατοικοφν άνκρωποι, που αςχολοφνται μάλιςτα ιδιαίτερα με
τθν κάλαςςα.
Είναι μία φάςθ, κατά τθν οποία ο άνκρωποσ εκτόσ από κυνθγόσ είναι και ψαράσ.
Ζχουν βρεκεί τεράςτιοι όγκοι ψαριϊν μζςα ςτο ςπιλαιο και περίπου 60 αγκίςτρια, ευριματα ςπάνια.
Θδθ, δθλαδι από τθν 9θ χιλιετία, ο άνκρωποσ είναι ζνασ επαγγελματίασ ψαράσ και βαςίηει τθν διατροφι
του κατά ζνα μεγάλο μζροσ ςτθν κάλαςςα.
Ανάλογα τζτοια ευριματα δεν υπάρχουν πουκενά μζχρι ςιμερα ςτθν Πεςόγειο.
Χτον χϊρο γφρω από το ςπιλαιο του Ξφκλωπα ζχουν βρεκεί ευριματα από τθν Πζςθ Υαλαιολικικι
(100.000 με 40.000 π.Χ.), ενϊ το ςπιλαιοκατοικικθκε από τθν Πεςολικικι και μετά.

*ΥΘΓΘ κειμζνου : Χυνζντευξθ του εφόρου αρχαιοτιτων κ. Αδαμάντιου Χάμψων ςτο Υεριοδικό "ΔΑΩΟΣΧ" τ.204 (Δεκ. 1998). Σι φωτογραφίεσ
προζρχονται από τισ διευκφνςεισ: http://www.ancientgr.com (αγκίςτρια) καιhttp://w4u.eexi.gr/~nik/arxaia/gioyra/gioyra.htm (ςπιλαιο)+


8.200 - 7.800 π.Χ. - Μεςολικικόσ οικιςμόσ Μαρουλά – Κφκνοσ

8θ χιλιετία π.Χ. - Αιχμι βζλουσ - Βοιβθίσ Κεςςαλίασ






Πεταξφ των μεςολικικϊν ευρθμάτων που βρζκθκαν ςτθ Βοίβθ τθσ Κεςςαλίασ, ςυμπεριλαμβάνεται και
θ αιχμι βζλουσ από πυριτόλικο, που φυλάςςεται ςτο μουςείο Βόλου.
Θ αιχμι ζχει μίςχο και θ διαμόρφωςι τθσ ζγινε φςτερα από επεξεργαςία των πλευρϊν μικρισ λεπίδασ
πυριτόλικου.
Χρονολογείται ςτθν όγδοθ χιλιετία περίπου π.Χ.


ΥΘΓΘ κειμζνου και φωτογραφίασ : "Λςτορία Ελλθνικοφ Ζκνουσ" τθσ Εκδοτικισ Ακθνϊν Ψόμοσ Α' ςελ. 47+.



8.000 π.Χ. - Εξθμζρωςθ χοίρων - Γιοφρα τθσ Αλοννιςου – ΢ποράδεσ

Ψαυτόχρονα με τα προαναφερόμενα ευριματα των αναςκαφϊν του κ. Αδαμάντιου Χάμψων ςτα Γιοφρα,
υπάρχουν ενδείξεισ εξθμζρωςθσ ηϊων (χοίρων) λίγο μετά το 8.000 π.Χ.
*ΥΘΓΘ κειμζνου : Άρκρο του Αδαμάντιου Χάμψων ςτο περιοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ" τ.61 (Σκτ. -
Δεκ. 1996) ςελ. 46].


8.000 π.Χ. - Θ Αρχαιότερθ ναυςιπλοα ςτον κόςμο - Φράγχκι Αργολίδασ

Διεκνισ επιςτθμονικι ομάδα, με αρχθγό τον Thomas Jacobsen κακθγθτι αρχαιολογίασ, μετά από
αναςκαφζσ που ξεκίνθςαν το 1967, ανακάλυψε ςτο Φράγχκι τθσ Αργολίδοσ εκτόσ από ταφι θλικίασ
12.000 ετϊν, υπολείμματα προϊςτορικισ αλιείασ και κομμάτια από οψιδιανό (ι οψιανό).
Σ οψιανόσ είναι ςκλθρό υαλϊδεσ θφαιςτειακό υλικό με μικρι περιεκτικότθτα ςε νερό (το χρϊμα του
δεν αποτελεί μζροσ του οριςμοφ του). Θ υψθλι ποιότθτα του οψιανοφ τθσ Πιλου (ςε ςχζςθ με τον
οψιανό άλλων περιοχϊν του Αιγαίου όπωσ τθσ Οζςβου ι τθσ Ξαππαδοκίασ) οφείλεται ςτθν αφυζλωςι
του λόγω τθσ παλαιότθτόσ του ςτο μζςο Πειόκαινο (περί τα 10 εκατομμφρια χρόνια πριν από ςιμερα)· ο
οψιανόσ εξαλλοιϊνεται ςε λεπτοκρυςταλλικό ρυολίτθ, ςε πιςςόλικο (pitchstone) ι ςε περλίτθ. Ψο
ςυγκεκριμζνο είδοσ οψιδιανοφ δεν είναι ντόπιο προϊόν, αλλά βρίςκεται μόνο ςτθν περιοχι τθσ
Φυλακωπισ τθσ Πιλου.
Θ ανακάλυψθ αυτι ζγινε ςε ςτρϊμα του 8.000 π.Χ., γεγονόσ που αποδεικνφει τθν φπαρξθ εμπορικϊν
ανταλλαγϊν τουλάχιςτον 10.000 χρόνια πριν από ςιμερα.
(Σψιδιανόσ τθσ ίδιασ χρονολογίασ ζχει βρεκεί ςτθν Χαλκιδικι και ςτθν Χοιροκοιτία τθσ Ξφπρου).

*ΥΘΓΘ κειμζνων : Χριςτοσ Δ. Οάηοσ : "ΡΑΩΨΛΞΘ ΨΕΧΡΣΟΣΓΛΑ ΧΨΘΡ ΑΦΧΑΛΑ ΕΟΟΑΔΑ" εκδόςεισ ΑΛΣΟΣΧ, http://www.ancientgr.com και άρκρο
των κ.κ. Χ.Β. Χαρίςθ, P. Durand, Π. Αξιϊτθ, Ψ.Β. Χαρίςθ (ερευνθτζσ) ςτο περιοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ" τ.76 (Λουλ. – Χεπτ. 2000) ςελ. 83.
Σι φωτογραφίεσ προζρχονται από τθν διεφκυνςθ: http://www.fhw.gr/chronos/01/gr/].

8.000 π.Χ. - Αποκικευςθ ςπόρων φυτϊν - Φράγχκι Αργολίδασ

Αναςκαφικζσ δραςτθριότθτεσ ςτο Φράχκι ζφεραν ςτο φωσ τεράςτια ςυγκζντρωςθ ςπόρων φυτϊν που
χρονολογείται λίγο μετά το 8.000 π.Χ.
Δεν αποκλείεται τθν εποχι εκείνθ να πραγματοποιικθκε θ απαρχι τθσ πρϊιμθσ "νεολικικοποίθςθσ"
του ελλθνικοφ χϊρου.

*ΥΘΓΘ κειμζνου : Άρκρο του Αδαμάντιου Χάμψων ςτο περιοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ" τ.61 (Σκτ. - Δεκ. 1996) ςελ. 46+.

7.300 π.Χ. - Παρουςία ευρωπαίου ςτθν Αμερικι - ΒΔ. Θ.Π.Α.




Σ "άνκρωποσ του KENNEWICK" ανακαλφφκθκε το 1996 ςτθν ομϊνυμθ περιοχι τθσ πολιτείασ τθσ
Συάςιγκτων των Θ.Υ.Α. και παρουςιάηει εξαιρετικό ενδιαφζρον αφοφ το κρανίο του είναι ευρωπαϊκοφ
τφπου (caucasian).
Σι ζρευνεσ κακυςτεροφν λόγω δικαςτικϊν διαμαχϊν ανάμεςα ςτουσ επιςτιμονεσ και τουσ αυτόχκονεσ
ικαγενείσ Λνδιάνουσ, οι οποίοι κεωροφν τθν εκταφι των νεκρϊν τουσ ωσ ιεροςυλία.


ΥΘΓΘ κειμζνου: Εφθμερίδα "ΕΟΟΘΡΛΞΘ ΑΓΩΓΘ" φ.28 (Λοφν. 1999) ςελ. 24+.
«Science daily »……….Dr. Hugh Berryman, research professor, was one of only 11 experts from across the United States to scrutinize the bones
of Kennewick Man, a 9,300-year-old skeleton found 10 years ago along the Columbia River at Kennewick, Wash

7.270 το πρϊτο γραπτό κείμενο ςτθν Ευρϊπθ *

Ψο 1998 ο κακθγθτισ κ. Γ. Χουρμουηιάδθσ διλωςε πωσ είναι αδφνατθ θ δθμοςίευςθ του κειμζνου του
Διςπθλιοφ που ιρκε ςτο φωσ το 1994, λόγω του ότι θ ξφλινθ επιγραφι …καταςτράφθκε. Ψο περίεργο
είναι πωσ 7. 258 χρόνια περίμενε θ …επιγραφι για να τθ δει ο κ. κακθγθτισ και μόλισ τθν είδε
…κονιορτοποιικθκε. Είναι εμφανζσ πωσ θ όποια επίςθμθ δθμοςίευςι τθσ κα ανζτρεπε όλο το …ιςτορικό
ςκθνικό περί ανακάλυψθσ τθσ γραφισ, τθσ αποτφπωςθσ τθσ ζναρκρθσ φωνισ του ανκρϊπου με γράμματα
(και όχι με ιδεογράμματα) και μάλιςτα ςτο γεωγραφικό χϊρο τθσ Ελλάδασ, ςτο γεωγραφικό χϊρο τθσ
Ευρϊπθσ… Κα ανατρζπονταν δθλαδι θ κεωρία πωσ οι Ζλλθνεσ- όπωσ μασ διδάςκουν- ζλαβαν και αυτοί,
το φωσ εξ …ανατολάσ ( από βαβυλϊνιουσ, ςουμζριουσ, φοίνικεσ κλπ. !!) και κα ζπρεπε να καλφψουν το
μεγάλο κενό των τεςςάρων χιλιάδων χρόνων, όταν δθλαδι, οι ανατολικοί λαοί εκφράηονταν με
ιδεογράμματα, οι Ζλλθνεσ ζγραφαν με ςυλλαβζσ όπωσ ςιμερα… Είναι καταφανζσ ότι αυτό δθλϊνει
πρϊιμο ςτάδιο ςκζψθσ και πολιτιςμοφ. Χφμφωνα με τθ ςθμερινι κεωρία - αυτι που διδάςκεται και ςτα
ελλθνικά ςχολεία οι Ζλλθνεσ ζμακαν γραφι περί το 800 π.Χ. από τουσ …Φοίνικεσ. Εκείνο που δεν
μποροφν να μασ εξθγιςουν πωσ είναι δυνατόν θ ελλθνικι γλϊςςα να ζχει 800.000 λιμματα, πρϊτθ
γλϊςςα ςτον πλανιτθ, όταν θ αμζςωσ επόμενθ ζχει 250.000 λιμματα. Υωσ είναι δυνατόν να γράφθκαν τα
Σμθρικά ζπθ περί το 800 π.Χ. όταν δθλαδι ζμακαν να γράφουν οι Ζλλθνεσ;

Παρουςιάςτθκαν ξαφνικά οι αρχαίοι Ζλλθνεσ ςτο ιςτορικό προςκινιο τον 8ο αιϊνα π.Χ., με γλϊςςα
εκατοντάδων χιλιάδων λθμμάτων, που για να δθμιουργθκεί απαιτείται γλωςςικι προϊςτορία
τουλάχιςτον 10.000 ετϊν (ςφμφωνα με επίςθμθ αμερικανικι γλωςςολογικι ζκκεςθ). Θ αγγλικι γλϊςςα
είναι 1.600 ετϊν και ζχει 48% ελλθνικζσ λζξεισ με ςφνολο λθμμάτων 240.000. Θ γερμανικι είναι 1.700
ετϊν και ζχει 250.000 λιμματα με ελλθνικζσ λζξεισ 46%.

Θ ομθρικι γλϊςςα τι θλικία ζχει;
Ζμακαν να γράφουν οι Ζλλθνεσ από τουσ ανατολικοφσ λαοφσ και ξαφνικά ζγραψαν τα ομθρικά ζπθ που
ζχουν ιςτορικό βάκοσ τριϊν χιλιάδων ετϊν; Ψι είναι αυτό που φοβίηει τουσ ιςτορικοφσ;Πιπωσ γιατί δεν
χάκθκαν ςτθ ςκόνθ τθσ ιςτορίασ και οι Ζλλθνεσ όπωσ οι Χαναναίοι, οι Χουμζριοι, οι Βαβυλϊνιοι, οι
Φοίνικεσ κλπ.;Πιπωσ θ αλικεια, θ πραγματικότθτα, αποτελεί εμπόδιο και φόβοσ ςτα ςχζδια κάποιων
‘εκλεκτϊν’ που επιδιϊκουν τθν τφφλωςθ των λαϊν;
Ψι γράφει το δθμοςίευμα πριν δεκαπζντε χρόνια:
Ψο παλιότερο οργανωμζνο γραπτό κείμενο που βρζκθκε ςτθ γθ τθσ Ευρϊπθσ και χρονολογείται πριν από
7.254 χρόνια(!) από ςιμερα αποκαλφφκθκε ςτθ λίμνθ τθσ Ξαςτοριάσ. Είναι μια ξφλινθ πινακίδα με
άγνωςτο μινυμα χαραγμζνο από ζνα νεολικικό ψαρά ι ζμπορο λιμνιαίου προϊςτορικοφ οικιςμοφ ςτο
Διςπθλιό Ξαςτοριάσ, γραμμζνο δφο χιλιάδεσ χρόνια πριν από τα γραπτά ευριματα των ΢ουμερίων και
τζςςερισ χιλιάδεσ χρόνια πριν από τισ κρθτομυκθναϊκζσ πιλινεσ πινακίδεσ τθσ γραμμικισ γραφισ.

ΟΛΠΡΘ ΞΑΧΨΣΦΛΑΧ ΔΕ΢ΛΑ ΨΘΧ ΦΩΨΣΓΦΑΦΛΑΧ ΩΥΑΦΧΕΛ Σ ΣΛΞΛΧΠΣΧ ΣΥΣΩ ΒΦΕΚΘΞΕ Θ ΓΦΑΦΘ
Ψθ ςυγκλονιςτικι ανακοίνωςθ ζκανε χκεσ ςτθ διάρκεια του αρχαιολογικοφ ςυνεδρίου για το φετινό
αναςκαφικό ζργο ςτθ Βόρεια Ελλάδα ο κακθγθτισ τθσ Υροϊςτορικισ Αρχαιολογίασ ςτο ΑΥΚ κ. Γιϊργοσ
Χουρμουηιάδθσ, που αποκάλυψε το ντοκουμζντο ςτθ διάρκεια αναςκαφικισ ζρευνασ το περαςμζνο
καλοκαίρι. Θ ξφλινθ πινακίδα με τθν επιγραφι χρονολογικθκε επακριβϊσ με τθ μζκοδο του άνκρακα-
14 ςτον «Δθμόκριτο» ςτο 5260 (!) π.Χ., δθλαδι ςτο τζλοσ τθσ μζςθσ νεολικικισ περιόδου.
Σ κ. Χουρμουηιάδθσ με επιςτθμονικά επιχειριματα κατζλθξε ςτο ςυμπζραςμα ότι τα χαράγματα τθσ
επιγραφισ, που είναι οργανωμζνα ςε ςτίχουσ, δεν πρζπει να είναι διακοςμθτικά, αλλά «γράμματα» που
μποροφν να ενταχκοφν ςτο ςφςτθμα τθσ παλαιοευρωπαϊκισ γραφισ και μάλιςτα ςτθν πρϊιμθ φάςθ
τθσ. «Είναι το μοναδικό ζγγραφο-εφρθμα όπου τα ςιματα του δεν ζχουν ιδεογραφικό χαρακτιρα (με
μορφζσ ανκρϊπων, ηϊων, του ιλιου κ.ά.) και παρουςιάηουν προχωρθμζνο χαρακτιρα αφαίρεςθσ, άρα
είναι προϊόν διανοθτικισ επεξεργαςίασ», είπε ο κ. Χουρμουηιάδθσ.
Θ ανακοίνωςθ του μοναδικοφ προϊςτορικοφ ευριματοσ εντυπωςίαςε τουσ αρχαιολόγουσ-ςυνζδρουσ, ενϊ ο κ. Χουρμουηιάδθσ διατφπωςε το
ερϊτθμα: «κα μπορζςουμε, άραγε, να μάκουμε ποτζ αν αυτά τα ςιματα ιταν θ πρϊτθ αρχι ενόσ διθγθματικοφ λόγου ι του λόγου μιασ
εξουςίασ;». / Δθμοςίευμα τθσ εφθμερίδασ «Ψα Ρζα»15.02.1994ςυγγραφζασ Γιϊργοσ Εχζδωροσ

7.000 - Νεολικικόσ οικιςμόσ - Νζα Νικομιδεια Μακεδονίασ


Άποψθ του οικιςμοφ τθσ Ρζασ Ρικομιδειασ ΔΕ΢ΛΑ ΑΕΦΣΦΩΨ. ΑΦΧΑΛΣΟ ΒΦΕΨ. 1963

Εξαιρετικι ςθμαςία για τθν ελλθνικι προϊςτορία ζχει θ διεφρυνςθ των ορίων του αρχαιοτζρου νεολικικοφ
πολιτιςμοφ ωσ τθ μακεδονικι Ρζα Ρικομιδεια (Ρομόσ Θμακίασ - περιοχι Βεροίασ).
Από τθν κεραμικι φαίνεται ότι ο ςπουδαίοσ αυτόσ ςυνοικιςμόσ χρονολογείται ςτθν ϊριμθ φάςθ τθσ
αρχαιοτζρασ νεολικικισ.
Ψα αγγεία τθσ περιόδου μοιάηουν με ανάλογα τθσ Κεςςαλίασ.
Ψθν ίδια εποχι ακμάηουν (ςτο προκεραμικό ςτάδιο) και θ Ξνωςςόσ, θ Άργιςςα, θ Ελάτεια κλπ.
Θ Ρζα Ρικομιδεια ςτθ Πακεδονικι γθ κακϊσ και θ Χοιροκοιτία τθσ Ξφπρου αποτελοφν τισ αρχαιότερεσ
πόλεισ με αυξθμζνθ οικιςτικι δομι και οργάνωςθ ςτον κόςμο.
Θ αναςκαφι ζδωςε πολφτιμα ςτοιχεία για τθν αρχιτεκτονικι και τθν διάταξθ των οικθμάτων.
Ψα ςπίτια ιταν χτιςμζνα με ζναν ςκελετό από δοκάρια και κλαδιά που ςτιριηε τοίχουσ από πθλό.
Θ κάτοψθ είναι τετράγωνθ και οι διαςτάςεισ δείχνουν ευρφχωρα οικιματα (μικοσ και πλάτοσ 8 μ.
ενίοτε όμωσ ωσ 12 μ.).
Από λείψανα εςωτερικϊν δοκϊν ςυμπεραίνεται ότι θ ςτζγθ ιταν κεκλιμζνθ προσ τισ πλευρζσ.


Ξαλλιτεχνικι αναπαράςταςθ παςςαλόπθκτου οικιματοσ ςτθν Ρζα Ρικομιδεια

Από αυτόν τον ςυνοικιςμό προζρχονται οι περιςςότερεσ ταφζσ τθσ αρχαιοτζρασ νεολικικισ.
Ξατά κανόνα οι νεκροί ενταφιάηονται ςε αβακι ορφγματα χωρίσ κτερίςματα και χωρίσ καμμιά ιδιαίτερθ
φροντίδα.
Θ ςτάςθ των περιςςοτζρων ςκελετϊν είναι θ γνωςτι ςυνεςταλμζνθ.
Λδιαίτερα εντυπωςιακι φαίνεται θ ταφι μιασ μθτζρασ με δφο παιδιά, ςτο ίδιο όρυγμα.
Θ οικονομία ιταν βαςικά γεωργικι - αναμφιςβιτθτθ και τεκμθριωμζνθ θ καλλιζργεια δθμθτριακϊν- και
κτθνοτροφικι.
Σςτά εξθμερωμζνων προβάτων, βοδιϊν και χοίρων βρζκθκαν άφκονα, κακϊσ και ψαριϊν.

Ειδϊλιο βατράχου από πράςινθ πζτρα. (Πουςείον Βεροίασ).

ΥΘΓΘ κειμζνων και φωτογραφιϊν : http://www.ancientgr.com, "Λςτορία Ελλθνικοφ Ζκνουσ" τθσ Εκδοτικισ Ακθνϊν Ψόμοσ Α' ςελ. 56 - 60
και http://www.fhw.gr/chronos/01/gr/].


7500 -6500 π.Χ. Κυκλάδεσ κατοικθμζνεσ ιδθ από τθ Μεςολικικι Εποχι *

Χφμφωνα με τα τελευταία ευριματα των αναςκαφϊν (Ξφκνοσ 1972) οι Ξυκλάδεσ ιταν κατοικθμζνεσ ιδθ
από τθ Πεςολικικι Εποχι (7500 6500 π.Χ. περίπου). Ψα ευριματα (Ξεφάλα Ξζασ, Χάλιαγκοσ) από τθν
αμζςωσ επόμενθ περίοδο, τθ Ρεολικικι, αποδεικνφουν πωσ οι άνκρωποι τθσ εποχισ αςχολοφνταν με τθ
γεωργία και τθν κτθνοτροφία. Χαν πρϊτοι κάτοικοι των νθςιϊν αναφζρονται Ξάρεσ, Οζλεγεσ, Φοίνικεσ,
όλοι μικραςιατικισ προζλευςθσ, που μετακινοφνταν ςτο χϊρο του Αιγαίου. Παηί τουσ φζρνουν το χαλκό
από τον οποίο καταςκευάηονταν όπλα, εργαλεία και αντικείμενα κακθμερινισ χριςθσ.

Χτθ διάρκεια τθσ 3θσ π.Χ. χιλιετίασ οι Ξυκλάδεσ κα αναπτφξουν ζνα μοναδικό πολιτιςμό, που κα
ακτινοβολιςει ςτο χϊρο του Αιγαίου, τον Ξυκλαδικό Υολιτιςμό, που διαιρείται ςε τρεισ φάςεισ: τθν
Υρωτοκυκλαδικι (3200-2000 π.Χ.), τθ Πεςοκυκλαδικι (2000-1550 π.Χ.) και τθν Ωςτεροκυκλαδικι (1550-
1100 π.Χ.).

Χθμαντικό ρόλο ςτθν ανάπτυξθ του Ξυκλαδικοφ Υολιτιςμοφ ζπαιξε θ γεωγραφικι κζςθ των νθςιϊν, που
διευκολφνει τα ταξίδια και τθν επικοινωνία με τουσ γειτονικοφσ λαοφσ. Σι αναςκαφζσ μασ βεβαιϊνουν ότι
οι Ξυκλαδίτεσ είχαν ανεπτυγμζνο εμπόριο και ναυτιλία. Χτθν οικονομικι και γενικότερθ ανάπτυξθ τθσ
περιοχισ ςυνζβαλαν τα ορυχεία χαλκοφ, μολφβδου, χρυςοφ και αργφρου, που υπιρχαν ςε οριςμζνα
νθςιά, κακϊσ και τα λατομεία τθσ Υάρου και τθσ Ράξου.

Σ Ξυκλαδικόσ πολιτιςμόσ μασ είναι γνωςτόσ κυρίωσ από τθν Ψζχνθ του. Θ φπαρξθ άφκονου μάρμαρου ςε
πάρα πολλά νθςιά, ςυντζλεςε ςτο να δθμιουργιςουν οι Ξυκλαδίτεσ εξαιρετικά ζργα. Ψά πλζον γνωςτά και
διάςθμα ζργα τουσ είναι τα λεγόμενα "ειδϊλια".Ψα ειδϊλια είναι μικρά αγάλματα και προκαλοφν ακόμθ
και ςιμερα ιδιαίτερο ενδιαφζρον γιατί μοιάηουν πολφ με τισ ςχθματοποιθμζνεσ μορφζσ τθσ ςφγχρονθσ
γλυπτικισ.
http://www.europe-greece.com/article.php?i=789


7.000 π.Χ. - Νεολικικι γεωργικι καλλιζργεια - Μακεδονία, Κεςςαλία, Κφπροσ

Θ ανάπτυξθ τθσ γεωργίασ ςτον ελλαδικό - αιγαιακό χϊρο ςθμειϊνεται κατά τθν 7θ χιλιετία π.Χ. και
εγκαινιάηει, μαηί με τθν κτθνοτροφία, το παραγωγικό ςτάδιο οικονομίασ.
Ψα είδθ που καλλιεργοφνται ςυςτθματικά από τθν Υροκεραμικι Nεολικικι είναι το μονόκοκκο και
δίκοκκο ςιτάρι και το κρικάρι. Θ μελζτθ απανκρακωμζνων ςπόρων από οικιςμοφσ τθσ Mακεδονίασ,
Κεςςαλίασ, Aργολίδασ και Kριτθσ δείχνει ότι κατά τισ πρϊτεσ περιόδουσ τθσ Ρεολικικισ απαντά
ςυχνότερα το δίκοκκο ςιτάρι, ενϊ παράλλθλα καλλιεργοφνται και όςπρια (φακι, μπιηζλια). Από τθν
Αρχαιότερθ Ρεολικικι καλλιεργείται και το λινάρι, ςθμαντικότατθ πρϊτθ φλθ για τθν υφαντουργία.
Από τθ Ρεότερθ Ρεολικικι θ γεωργία επεκτείνεται με τθν καλλιζργεια ςιταριοφ αρτοποιίασ (Χιταγροί,
Χζςκλο), κεχριοφ (Άργιςςα, Xαιρϊνεια), ςίκαλθσ (Καρροφνια Eυβοίασ) και βρϊμθσ (Υλατιά Παγοφλα
Ηάρκου, Καρροφνια). Χτα όςπρια προςτίκενται τα κουκιά (Χζςκλο, Διμινι, Καρροφνια), θ φάβα και τα
ρεβίκια (Διμινι), εμπλουτίηοντασ ζτςι τθ διατροφι ςε φυςικζσ πρωτεΐνεσ.
Kατά τθ Nεότερθ και τθν Tελικι Nεολικικι εντατικοποιείται θ καλλιζργεια του κρικαριοφ, πικανότατα
λόγω τθσ προςαρμοςτικότθτάσ του ςε διαφορετικζσ κλιματολογικζσ ςυνκικεσ. Χτισ πρϊτεσ φάςεισ τθσ
Ρεολικικισ καλλιεργείται ευρφτατα το δίςτοιχο κρικάρι (Γεντίκι, Χουφλί, Ρζα Ρικομιδεια, Φράγχκι, Ξζα,
Ξνωςόσ), ενϊ από τθ Ρεότερθ Ρεολικικι ςτθ Πακεδονία και τθ Κεςςαλία προτιμάται το εξάςτοιχο
κρικάρι.


Οεπίδεσ από το Πουςείο Βόλου. Θ μεγάλθ χρθςιμοποιόταν ςαν μαχαίρι. Θ μικρι εφαρμοηόταν ςε ξφλινο
οςτζινο ςτζλεχοσ και γινόταν δρεπάνι για τον κεριςμό των δθμθτριακϊν.


Από τθ μελζτθ των φυτικϊν καταλοίπων ςυνάγεται ότι τα δθμθτριακά και τα όςπρια καλλιεργοφνται είτε
ςτουσ ίδιουσ είτε ςε διαφορετικοφσ αγροφσ. Mικτζσ καλλιζργειεσ ςθμειϊνονται για παράδειγμα ςτο
Γεντίκι και ςτθν Άργιςςα, ενϊ ςτον Υρόδρομο και το Χζςκλο οι καλλιζργειεσ γίνονται χωριςτά. Αξίηει να
ςθμειωκεί ότι τα είδθ ςιτθρϊν και οςπρίων που αναφζρονται δεν καλλιεργοφνται το ίδιο ςε όλουσ τουσ
οικιςμοφσ του ελλαδικοφ χϊρου. Χτθ Ρζα Ρικομιδεια και τθ Παγοφλα Ππαλωμζνου προτιμάται για
παράδειγμα ζνα μόνο είδοσ ςιταριοφ.
Oι αγροί ςκάβονται με λίκινεσ αξίνεσ, ενϊ θ χριςθ του αρότρου δεν τεκμθριϊνεται αρχαιολογικά ςτο
Αιγαίο πριν από τθν Υρϊιμθ εποχι του Χαλκοφ (3θ χιλιετία π.Χ.). H ςυγκομιδι των ςιτθρϊν γίνεται με
ξφλινα δρεπάνια, ςτο ςτζλεχοσ των οποίων προςαρμόηονται λεπίδεσ πυριτόλικου θ μια δίπλα ςτθν άλλθ.
Tθ διατροφι των νεολικικϊν ανκρϊπων ςυμπλθρϊνουν καρποί και φροφτα που ςυλλζγονται από φυτά
που βρίςκονται ςτο άμεςο και ευρφτερο περιβάλλον των οικιςμϊν: βελανίδια, φιςτίκια, αμφγδαλα,
κορόμθλα, κεράςια, δαμάςκθνα, μιλα, αχλάδια, ελιζσ, ςταφφλια και μοφρα. H ςυςτθματικι καλλιζργεια
τθσ ελιάσ και του αμπελιοφ αρχίηει κατά τθν εποχι του Χαλκοφ.


Απανκρακωμζνοι κόκκοι ςιτθρϊν. Κεςςαλία (Πουςείο Βόλου)

Πεταξφ των άλλων ευρθμάτων τθσ Ρζασ Ρικομιδειασ ςυγκαταλζγονται και οι 2.000 περίπου
απανκρακωμζνοι ςπόροι ςίτου, που αποδεικνφουν ότι οι μακρινοί εκείνοι πρόγονοί μασ γνϊριηαν να
καλλιεργοφν τθν γθ από τθν 7θ χιλιετία π.Χ. Απανκρακωμζνοι κόκκοι ςιτθρϊν βρζκθκαν και ςε
αρχαιότερα νεολικικά ςτρϊματα τθσ Κεςςαλίασ. Υρόκειται για άμεςεσ αποδείξεισ του γεωργικοφ
χαρακτιροσ του αρχαιοτζρου νεολικικοφ πολιτιςμοφ του κεςςαλικοφ κάμπου (ζμμεςεσ υπάρχουν
άφκονεσ : τριπτιρεσ, μυλόλικοι κ.ά.).
Σι απανκρακωμζνοι κόκκοι αποτελοφν τισ αρχαιότερεσ αποδείξεισ καλλιζργειασ ςιτθρϊν ςτθν
ευρωπαϊκι ιπειρο. Ξαι είναι γνωςτό ότι υψθλοί πολιτιςμοί αναπτφχκθκαν μόνο ςτισ περιοχζσ όπου είχε
εξαςφαλιςκεί θ καλλιζργεια ςίτου (είναι πιο ανκεκτικόσ, αποκθκεφεται εφκολα, δεν χρειάηεται άρδευςθ).
Ωπάρχουν επίςθσ λεπίδεσ από κεριςτικά μαχαίρια ι δρεπάνια (με γυαλιςμζνθ μια πλευρά ςυνικωσ,
από το κζριςμα δθμθτριακϊν). Ψο ςυνθκζςτερο λίκινο εφρθμα τθσ Υροκεραμικισ είναι μικρά κομμάτια
λεπίδων από πυριτόλικο ι οψιανό. Χυνικωσ το μικοσ τουσ δεν ξεπερνάει τα δφο εκατοςτόμετρα. Ψα
βαςικά εργαλεία πρζπει να ιταν ςφνκετα, από περιςςότερα δθλ. μικρά κομμάτια πυριτόλικου ι οψιανοφ
που ζμπαιναν ςε λαβζσ ξφλινεσ ι οςτζινεσ. Χτθ Κεςςαλία ζχει ωσ τϊρα επιβεβαιωκεί θ καλλιζργεια δφο
ειδϊν ςιταριοφ, δφο ειδϊν κρικαριοφ, κακϊσ και κεχριοφ, πίςου, φακισ και βίκου. Βρζκθκαν ακόμθ
μερικά βαλανίδια, που μπορεί να ιταν εδϊδιμα. Ψα είδθ των δθμθτριακϊν φαίνονται πολφ πιο κοντά ςτα
ςφγχρονα, παρά ςτισ άγριεσ μορφζσ τουσ, όπωσ τουλάχιςτον βεβαιϊνουν οι ειδικοί. Επομζνωσ ιταν από
καιρό εξθμερωμζνα και καλλιεργθμζνα.
Ψο δίκοκκο ςιτάρι και το κρικάρι απαντάται και ςτθ Πικρά Αςία. Ψο μονόκοκκο ςιτάρι και τα όςπρια
απαντϊνται, ςε άγρια μορφι, και ςτθ Ρότιο Βαλκανικι και ςτθ Πικρά Αςία και ςε ολόκλθρο τον
μεςογειακό χϊρο. Φαίνεται πϊσ καλλιεργικθκαν από τισ άγριεσ μορφζσ - ι τουλάχιςτον είναι δυνατόν να
προζρχονται από ικαγενείσ ποικιλίεσ.


Απανκρακωμζνα μπιηζλια.
Χκοτεινι Καρρουνίων Ευβοίασ.
Φωτογραφικό αρχείο : Εφορείασ
Υαλαιοανκρωπολογίασ-Χπθλαιολογίασ. ©YΥΥO

Απανκρακωμζνοι ςπόροι από μονόκοκκο ςιτάρι και βελανίδια ζχουν βρεκεί και ςε ειδικοφσ λάκκουσ
αποκικευςθσ και ςε ειδικοφσ αποκθκευτικοφσ πίκουσ ςτον προϊςτορικό οικιςμό ςτο Αρχοντικό
Γιαννιτςϊν.
Ζχουν βρεκεί επίςθσ απανκρακωμζνα μπιηζλια και ςτθν Χκοτεινι Καρρουνίων Ευβοίασ.
Χρονολογοφνται ςτθν Nεολικικι εποχι.
Σπωςδιποτε, τα είδθ των ηϊων και των φυτϊν που εξθμερϊκθκαν ι καλλιεργικθκαν ςτθν Ελλάδα
κατά τθν αφετθριακι φάςθ τθσ νεολικικισ, είναι τα ίδια με αυτά που ςυναντοφμε ςτθν Πικρά Αςία και
τθν Πζςθ Ανατολι, γενικότερα.
Κα πρζπει να προςκζςουμε ακόμθ ότι ςτθν Κεςςαλία (Άργιςςα) βεβαιϊκθκε θ παρουςία ςκφλου και
ότι ςτο Χζςκλο ζχουμε αρκετά οςτά ψαριϊν, πράγμα που μαρτυρεί ότι θ αλιεία δεν ιταν άγνωςτθ. Εξ'
άλλου ςτισ παραποτάμιεσ κζςεισ αφκονοφν τα όςτρεα και ς’ όλουσ τοφσ ςυνοικιςμοφσ βρζκθκαν κοινά
ςαλιγκάρια.

ΥΘΓΘ κειμζνων και φωτογραφιϊν : http://www.ancientgr.com, http://www.fhw.gr/chronos/01/gr/, άρκρο των Α. Υαπαευκυμίου -
Υαπανκίμου και Α. Υιλάλθ - Υαπαςτερίου (Ξακθγιτριεσ Υροϊςτορικισ Αρχαιολογίασ Α.Υ.Κ.) ςτο περιοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ" τ.74
(Λαν. – Παρτ. 2000) ςελ. 79 και "Λςτορία Ελλθνικοφ Ζκνουσ" τθσ Εκδοτικισ Ακθνϊν Ψόμοσ Α' ςελ. 52 - 60].

7.000 π.Χ. - Νεολικικόσ οικιςμόσ Χοιροκοιτίασ – Κφπροσ

6.800 π.Χ. - Ο πολιτιςμόσ του ΢ζςκλου – Κεςςαλία

Σ πρϊτοσ «ολοκλθρωμζνοσ» πολιτιςμόσ τθσ Ευρϊπθσ ζχει γενζτειρα τθν Κεςςαλικι γθ.
Σ πολιτιςμόσ του Χζςκλου με τισ ακροπόλεισ χαρακτθρίηεται από τισ «μαγοφλεσ» (γθλόφουσ) και τθν
ωραία διακόςμθςθ - κεραμικι με τα γραμμικά κοςμιματα και τισ πζτρινεσ ςφραγίδεσ με τα μαιανδροειδι
γεωμετρικά ςχιματα. Σι αναςκαφικζσ ζρευνεσ του 20οφ αιϊνα (1901 – 1902, 1956 – 1977) ςτο λόφο
Ξαςτράκι και τθ γφρω του περιοχι πιςτοποιοφν τθν κατοίκθςθ του χϊρου από τθν Υροκεραμικι
Ρεολικικι (6.800 – 6.500 π.Χ.) μζχρι τθν Ϊςτερθ εποχι του Χαλκοφ (μζςα 2θσ χιλιετίασ π.Χ.). Αξιοςθμείωτθ
είναι θ παρουςία τθσ χαρακτθριςτικισ για τθ Πζςθ Ρεολικικι γραπτισ κεραμικισ (ερυκρι ςε
ανοιχτόχρωμθ επιφάνεια του αγγείου) ςτθν "ακρόπολθ" του Χζςκλου.

[ΥΘΓΘ κειμζνων : Υεριοδικό "ΔΑΩΟΣΧ" τ.147 (Πάρτιοσ 1994) και http://www.fhw.gr/chronos/01/gr/

6.600 - 6.200 π.Χ. - Αρχαιότερα (;) δείγματα κινεηικισ γραφισ - Ανατολικι Κίνα

6.500 - 5.800 π.Χ. - Ανκρωπόμορφο αγγείο - Νζα Νικομιδεια Μακεδονίασ


ΕΛΔΩΟΛΣ ΓΩΡΑΛΞΣΧ -ΡΛΞΣΠΘΔΕΛΑ

Πζροσ των ευρθμάτων τθσ Ρζασ Ρικομιδειασ αποτελεί το αγγείο με πλαςτικι απόδοςθ ανκρϊπινθσ
μορφισ τθσ Αρχαιότερθσ Ρεολικικισ πολιτιςτικισ περιόδου (περ. 6500-5800 π.Χ.) και το οποίο βρίςκεται
ςτο Πουςείο Βζροιασ

ΥΘΓΘ κειμζνου και φωτογραφίασ : http://www.fhw.gr/chronos/01/gr/].

6.500 - 5.800 π.Χ. - Αρχαιότερο αποτφπωμα υφαντοφ ςε ελλαδικό χϊρο - ΢ιταγροί Δράμασ


Βάςθ αγγείου με αποτφπωμα υφάςματοσ. Aρχαιότερθ Nεολικικι εποχι (περ. 6500-5800 π.X.).
Mουςείο Δράμασ Φ 1439. ΩΥΥΣ/ΨΑΥ.


6.000 π.Χ. - Ψευδόςτομοσ αμφορζασ - Ορχομενόσ Βοιωτίασ


Σι ςυςτθματικζσ αναςκαφζσ που κατά καιροφσ ανζλαβαν οι Γερμανοί κακθγθτζσ Αρχαιολογίασ
Γουλιζλμοσ Δαίρπφελντ, Εριχ Πποφλλε, Αντολφ Φουρτβαίνγκλερ και Εμιλ Ξοφντςε, ζφεραν ςτο
φωσ ψευδόςτομο αμφορζα με τθν αρχαιότερθ μζχρι τϊρα απόδειξθ γραφισ (ςφμβολα κεραμζων ;) εισ
τον χϊρο τθσ θπειρωτικισ Ελλάδοσ

ΥΘΓΘ κειμζνου και φωτογραφίασ : Ξωνςταντίνοσ Υλεφρθσ : "ΨΣ ΕΟΟΘΡΛΞΣΡ ΑΟΦΑΒΘΨΣΡ" εκδόςεισ ΡΕΑ ΚΕΧΛΧ+.

6θ χιλιετία π.Χ.- Αρχαιότερο πλοίο - ΢ωηόπολθ Βουλγαρίασ

6.000 - 3.500 π.Χ. - Νεολικικά ευριματα - Ροδοχϊριον Θμακίασ

6.000 - 3.000 π.Χ. - Βραχογραφίεσ Παγγαίου – Καβάλα

6.000 - 3.000 π.Χ. - Οςτζινα εργαλεία - ΢πιλαιο Γερανίου Ρζκυμνο

Οη καθξόρξνλεο ζπζηεκαηηθέο αξραηνινγηθέο έξεπλεο ζηελ Κξήηε αλαθάιπςαλ ζηνηρεία πνπ
βεβαηώλνπλ γηα ηελ ύπαξμε δσήο από ηελ 6ε ρηιηεηία π.Χ.(Νενιηζηθή Επνρή 6.000-2.600 π.Χ.). Τα ιηγνζηά
ιείςαλα θαλεξώλνπλ όηη ν λενιηζηθόο άλζξσπνο ηεο Κξήηεο, όπσο θαη ζηελ ππόινηπε αλαηνιηθή
Μεζόγεην, ρξεζηκνπνηνύζε εξγαιεία από πέηξα, θόθαιν ή νςηαλό ηεο Μήινπ θαη ζθεύε από πειό.
Σηε ζπειηά ηνπ Γεξαλίνπ βξέζεθε έλαο ιάθθνο γεκάηνο κε θόθαια δώσλ θαη δίπια έλα πιήζνο από κηθξά
θαη κεγάια νζηέηλα εξγαιεία. Η ιείαλζε εμάιινπ ησλ πέηξηλσλ εξγαιείσλ δίλεη έλα ηδηαίηεξν ρξώκα ζηηο
πνηακίζηεο κε πνιύρξσκεο θιεβώδεηο πέηξεο. Πειέθηα ζθύξεο κε ηξύπα ζηε κέζε γηα μύιηλν θνληάθη, είλαη
ηα θπξηόηεξα όπια ηνπ λενιηζηθνύ αλζξώπνπ. Παξάιιεια, θνηλέο είλαη νη ιεπίδεο από νθηαλό (εθαηζηεηαθή
πέηξα ηεο Μήινπ θαη Νηζύξνπ).

ΥΘΓΘ ΞΑΚΘΓ.ΨΕΧΡΣΟΛΓΛΑΧ ΓΛΩΦΓΣΧ ΗΕΝΠΥΕΞΣΧ ΒΛΒΟΛΣΓΦΑΦΛΑ . ΓΡΩΦΛΠΛΑ ΠΕ ΨΣ ΡΕΣΟΛΚΛΞΣ ΣΛΞΛΧΠΣ ΨΘΧ ΡΕΑΧ ΡΛΞΣΠΘΔΕΛΑΧ ΘΠΑΚΛΑΧ
ΞΑΛ ΨΣ ΥΕΦΛΒΑΟΟΣΡ ΨΣΩ" κ. Γιάννθ Α. Πελετίδθ. ΕΞΔΣΧΘ: TYPE PRESS, Ρίκοσ Ξαραμανλίδθσ, Ρ. Ρικομιδεια Θμακίασ, τθλ. 23310-90234,
90339 ΨΠΘΠΑ ΥΣΟΛΨΛΧΠΛΞΘΧ ΨΕΧΡΣΟΣΓΛΑΧ ΞΑΛ ΕΥΛΞΣΛΡΩΡΛΑΧ – ΥΑΡΕΥΛΧΨΘΠΛΣ ΑΛΓΑΛΣΩ "Ψα ςπιλαια τθσ Ελλάδασ" Άννασ
Υετροχείλου εκδ. Εκδοτικισ Ακθνϊν 1994 (από όπου προζρχονται και οι δφο εικόνεσ με τισ βραχογραφίεσ)"Ψουριςτικόσ οδθγόσ
νεολικικοφ μουςείου Δυροφ" εκδ. Ψαμείου Αρχαιολογικϊν πόρων 1997


6.000 - 3.000 π.Χ. - Νεολικικόσ οικιςμόσ Αμφιπόλεωσ – Μακεδονία

5.800 - 5.300 π.Χ. - Αρχαιότερα ομοιϊματα οικιϊν

6θ χιλιετία π.Χ. (β' μιςό) - Ευριματα Αλμωπίασ – Ζδεςςα

5.300 π.Χ. - Σιξθ μετάλλων

Θ κρατοφςα ζωσ τϊρα γνϊμθ ςτθν Αρχαιολογία ικελε τα μζταλλα να ζρχονται από τθν Ανατολι, όπου
και ζγιναν -πάντα κατά τουσ ίδιουσ κφκλουσ- οι πρϊτεσ καμινεφςεισ.
Ξάπου λοιπόν ςτο 4.000 π.Χ. και κάτι εκεωρείτο ότι ςτθν Εγγφσ Ανατολι πραγματοποιοφνται οι πρϊτεσ
χυτεφςεισ χαλκοφ μαηί με τθν πρϊτθ χριςθ αρότρου, όπωσ μασ πλθροφορεί θ ζκδοςθ των «Times» με
τίτλο «Άτλασ τθσ Υαγκόςμιασ Λςτορίασ» και το 3.000 π.Χ. γίνεται θ χριςθ του ορείχαλκου ςτθν Ψαχλάνδθ,
το 2.000 π.Χ. ζχουμε τθν πρϊιμθ μεταλλουργία ςτο Υεροφ και το μόλισ το 650 π.Χ. ειςάγεται θ
ςιδθρουργία ςτθν Ξίνα μαηί με τθν Αίγυπτο, που μόλισ το 671 π.Χ. αποκτοφν τθν ςιδθρουργία, όταν οι
Αςςφριοι κατακτοφν τθν Αίγυπτο.
Χτθν Ελλάδα, πάντα κατά τον «Άτλαντα» των «Times», το 3.000 π.Χ. εξαπλϊνεται θ χαλκουργία.
Ψα λιμνάηοντα φδατα τθσ “γνϊςθσ” ταράηονται περιοδικά από τισ δθμοςιεφςεισ των αναςκαφικϊν
ευρθμάτων και των ανακαλφψεων των αρχαιολογικϊν αποςτολϊν (ελλθνικϊν και ξζνων) που
δραςτθριοποιοφνται ςτον ελλθνικό χϊρο.
Από το προςφάτωσ εκδοκζν από το Ψαμείο Αρχαιολογικϊν Υόρων βιβλίο τθσ αρχαιολόγου Ελζνθσ
Ψςιβιλίκα, με τίτλο «Ξοςμιματα τθσ Ελλθνικισ Υροϊςτορίασ», πλθροφοροφμεκα ότι ιδθ από τθν
Αρχαιότερθ Ρεολικικι Εποχι (6.500 – 5.800 π.Χ.) υπιρχαν φοφρνοι για τθν ξιρανςθ των δθμθτριακϊν και
το ψιςιμο του ψωμιοφ, όπωσ ςτθν Ρζα Ρικομιδεια τθσ Θμακίασ.
Πε τθν ανάπτυξθ τθσ πυροτεχνολογίασ ςτουσ κεραμικοφσ κλιβάνουσ για το ψιςιμο των αγγείων ςε
αναγωγικι ατμόςφαιρα, με ελεγχόμενθ ροι αζρα και ποςότθτασ οξυγόνου, κακϊσ και υψθλι
κερμοκραςία, ςτισ νεϊτερεσ φάςεισ τθσ Ρεολικικισ εποχισ, δθμιουργικθκαν οι ςυνκικεσ για τθν
αναγωγι των μεταλλευμάτων, τθν μετατροπι δθλαδι του μεταλλεφματοσ ςε μζταλλο.
Θ επινόθςθ ςτθν ςυνζχεια τθσ τεχνθτισ ενίςχυςθσ τθσ φωτιάσ με φυςθτιρεσ, ϊςτε να δθμιουργθκοφν οι
υψθλζσ κερμοκραςίεσ τιξθσ των μετάλλων - 1083°C του χαλκοφ, 1063°C τοφ χρυςοφ και 960°C του
αργφρου - και θ χριςθ χωνευτθρίων ζκαναν δυνατό τον ζλεγχο τθσ διαδικαςίασ των χθμικϊν μεταβολϊν,
ποφ μετατρζπουν το μετάλλευμα ςε μζταλλο και τελικά, με τθν χριςθ μθτρϊν, ςε αντικείμενο.
Ευριματα διαφόρων φάςεων δείχνουν ότι θ διαδικαςία αυτι ιταν γνωςτι κατά τθν Ρεϊτερθ (5.300 –
4.500 π.Χ.) και Ψελικι Ρεολικικι (4.500 – 3.300 π.Χ.). Ζτςι ζχουμε :
Ψμιματα πιλινων χοανϊν με υπολείμματα ςκωριϊν, κακϊσ και ςκωρίεσ από τθν Ξεφάλα τθσ Ξζασ
προζρχονται από αναγωγι μεταλλευμάτων χαλκοφ όπωσ ζδειξε θ χθμικι ανάλυςθ.
Υιλινεσ χοάνεσ με υπολείμματα ςκωριϊν από τιξθ χαλκοφ από τουσ Χιταγροφσ (Φάςθ ΛΛΛ) ςτθν Δράμα.
Δυο χωνευτιρια με ςκωρίεσ τιξθσ χαλκοφ από το Γυαλί Ριςφρου (Δωδεκάνθςα).
Ωπολείμματα τιξθσ μετάλλου και ςθμαντικά χάλκινα αντικείμενα (εγχειρίδια, ράβδοσ) κοντά ςε μεγάλθ
εςτία - πυρά ςτο ςπιλαιο Αλεπότρυπα Διροφ Οακωνίασ.
Τλα τα παραπάνω ζχουν βρεκεί ςε ςτρϊματα τθσ Ψελικισ Ρεολικικισ (4.500 – 3.300 π.Χ.) και πιςτοποιοφν
τθν επιτόπια κατεργαςία τοφ Χαλκοφ.
Εκτόσ από τα χάλκινα υπάρχει και ςωρεία αςθμζνιων αντικειμζνων που τοποκετοφνται ςτθν Ψελικι
Ρεολικικι (4.500 – 3.300 π.Χ.).

Ηεφγθ αργυρϊν ενωτίων
από το Διρό
το αργυρό περίαπτο (φυλαχτό) ςε μορφι δαχτυλιόςχθμου ειδωλίου, το αργυρό περιδζραιο με τισ 170
μικρζσ χάντρεσ από αςιμι και τα δυο ηεφγθ αργυρϊν ενωτίων που ζχουν καταςκευαςτι από ςφυριλατο
ςφρμα (όλα από το Διρό) και τα οποία βρίςκονται ςτο Ρεολικικό Πουςείο Διροφ,
το αςθμζνιο περίαπτο από το ςπιλαιο τθσ Αμνιςτοφ Θρακλείου ςε μορφι ειδωλίου από ςφυριλατο
ζλαςμα, και
το αργυρό περίαπτο με τραπεηιόςχθμο ςτζλεχοσ ποφ φζρει διαμπερι οπι από το ςπιλαιο Υεριςτζρια τθσ
Χαλαμίνασ (ι αλλιϊσ Χπιλαιο του Ευριπίδθ) που τοποκετείται ςτα τζλθ τθσ Ρεωτζρασ και τισ αρχζσ τθσ
Ψελικισ Ρεολικικισ, περίπου ςτο 4.500 π.Χ.
Θ ζκπλθξθ, όςον άφορά τον τομζα τθσ μεταλλουργίασ ςτον ελλθνικό χϊρο, προκφπτει από τον κθςαυρό
των 53 χρυςϊν νεολικικϊν κοςμθμάτων, ποφ ανεκαλφφκθ μετά από τθν κατάςχεςι τουσ, όταν βρζκθκε
ςτα χζρια αρχαιοκάπθλων. Υαραδόκθκε ςτο Εκνικό Αρχαιολογικό Πουςείο ςτισ 3 Σκτωβρίου του 1997.
Για να γίνει πιο ςαφισ θ ςθμαςία του κθςαυροφ, αρκεί να ποφμε ότι μζχρι τθν ανακάλυψθ και
κατάςχεςι του το ςφνολο των χρυςϊν αντικειμζνων τθσ νεολικικισ περιόδου οποιαςδιποτε μορφισ ποφ
είχε βρεκεί ςτον ελλαδικό χϊρο ανιρχετο ςε λιγότερο από δφο δεκάδεσ.


Διςκόμορφα ελάςματα


Ψα κοςμιματα αυτά είναι δαχτυλιόςχθμα περίαπτα, ελάςματα διςκόμορφα ςφυριλατα με οπζσ,
ελάςματα ςε ςχιμα ταινίασ, διάφορα άλλα περίαπτα και χάντρεσ διαφόρων ςχθμάτων.
Σ αρικμόσ των περιάπτων - φυλαχτϊν ανζρχεται ςτον αρικμό των 35, εκ των οποίων τα 33 ζχουν το
ςχιμα δακτυλίου.
Είναι καταςκευαςμζνα από χρυςά ελάςματα ςφυρθλατθμζνα, που είχαν δθμιουργθκεί από χφτευςθ ςε
ειδικζσ μιτρεσ.



Μχνθ γραφισ (;)

Ψο πιο εκπλθκτικό δε όλων είναι ζνα χρυςό δαχτυλιόςχθμο περίαπτο με εγχάρακτα ςθμεία ςτθν μία του
πλευρά, τα οποία μοιάηουν να αποτελοφν ςθμεία γραφισ, όπωσ θ αρχαιολόγοσ Ξαίτθ Δθμακοποφλου,
ςτθν δθμοςίευςι τθσ περί του νεολικικοφ κθςαυροφ ςτθν προαναφερκείςα ζκδοςθ του ΨΑΥ αποδζχεται,
τοποκετϊντασ όμωσ και ζνα ερωτθματικό (?) δίπλα ςτθν λζξθ "γραφι", επειδι περιμζνει - κζλουμε να
πιςτεφουμε - πιο ολοκλθρωμζνθ μελζτθ του υλικοφ και το οποίο τοποκετείται ςτο 4.500 με 3.300 π.Χ.
Θ παρουςία δε μιασ τζτοιασ μεγάλθσ ποςότθτοσ χρυςοφ ςτον Ελλαδικό χϊρο αυτι τθν εποχι και θ πολφ
καλι τεχνικι ποφ εφαρμόηεται πάνω ςτο μζταλλο δθλϊνουν κακαρά μία γνϊςθ των κατοίκων του
ελλαδικοφ χϊρου πολφ παλαιότερθ, όςον άφορα ςτθν μεταλλουργία.
Θ απόκτθςθ του χρυςοφ προχποκζτει βζβαια ςυςςϊρευςθ πλοφτου και οργανωμζνεσ ςε τάξεισ κοινωνίεσ
και εξζλιξθ τθσ τεχνογνωςίασ ταυτόχρονα ςε όλουσ τουσ άλλουσ τομείσ δραςτθριοτιτων του ανκρϊπου.
Τλα δείχνουν μια εντατικοποίθςθ του εμπορίου, των ςυγκοινωνιϊν και πολφ μεγάλθ ανάπτυξθ
γενικότερα του πολιτιςμοφ.


*ΥΘΓΘ κειμζνου : Άρκρο του Ευάγγελου Ππεξι ςτο περιοδικό "ΔΑΩΟΣΧ" τ. 206 (Φεβρ. 1999) ςελ. 12919, από όπου και οι φωτογραφίεσ του
χρυςοφ δαχτυλιόςχθμου εγχάρακτου περιάπτου και των διςκόμορφων ςφυριλατων ελαςμάτων. Άρκρο τθσ Αλεξάνδρασ Πποφνια ςτο
περιοδικό CORPUS τ.2 (Φεβρ. 1999) ςελ. 9. Σι φωτογραφίεσ του χωνευτθρίου χαλκοφ και των αργυρϊν ενωτίων προζρχονται από τθν
διεφκυνςθ http://www.fhw.gr/chronos/01/gr/. Σι χρονολογιςεισ για τθν Ρεολικικι Υερίοδο, δίδονται βάςει του πρόςφατου καταλόγου του
Πουςείου Ξυκλαδικισ Ψζχνθσ, Μδρυμα Γουλανδρι, Ακινα 1996 από το περιοδικό CORPUS, τ.5 (Πάϊ.1999). Σι φωτογραφίεσ του
ςφραγιδόλικου από το Αρχαιολογικό μουςείο Χανίων είναι τθσ Άγνωςτθσ Ελλθνικισ Λςτορίασ


5.300 π.Χ. - Παλαιότεροσ λιμναίοσ οικιςμόσ Ευρϊπθσ - Διςπθλιό Καςτοριάσ



Θ αναςκαφικι δραςτθριότθτα του αρχαιολόγου και κακθγθτοφ του ΑΥΚ κ. Γ. Χουρμουηιάδθ ζφερε ςτο
φωσ ξφλινθ ενεπίγραφθ πινακίδα που χρονολογικθκε με τθ μζκοδο του ραδιενεργοφ άνκρακα
14
C και
βρζκθκε ότι είναι θλικίασ 7.250 ετϊν.
Ανεξαρτιτωσ του χαρακτθριςμοφ τθσ (οπωςδιποτε Ελλθνικισ - θ ομοιότθτα των χαρακτιρων με τθ
Γραμμικι Α είναι οφκαλμοφανισ) γραφισ που είναι χαραγμζνθ ςτθν πινακίδα αυτιν και τθσ
αποκρυπτογραφιςεϊσ τθσ, θ ανακάλυψι τθσ καταρρίπτει τισ κεωρίεσ περί Φοινικικισ ι Λνδοευρωπαϊκισ
προζλευςθσ του αλφαβιτου μασ και αναδεικνφει τθν Ελλάδα ωσ τθν μοναδικι κοιτίδα τθσ γραφισ και του
πολιτιςμοφ.

ΥΘΓΘ κειμζνων : Εφθμερίδα Ελευκεροτυπία (31/8/97) και Ξϊςτασ Δοφκασ : "ΑΦΧΑΛΕΧ ΠΑΦΨΩΦΛΕΧ ΓΛΑ ΨΣΡ ΣΠΘΦΣ ΞΑΛ ΨΘΡ ΓΟΩΧΧΑ" (Φεβρ.
1996), θ δε φωτογραφία προζρχεται από τθν διεφκυνςθ http://www.ancientgr.com].


5.300 π.Χ. - Παλαιότερο δείγμα γραφισ ςτθν Ευρϊπθ - Διςπθλιό Καςτοριάσ



ΥΘΓΘ κειμζνου : Ξϊςτασ Δοφκασ : "ΑΦΧΑΛΕΧ ΠΑΦΨΩΦΛΕΧ ΓΛΑ ΨΣΡ ΣΠΘΦΣ ΞΑΛ ΨΘΡ ΓΟΩΧΧΑ" (Φεβρ. 1996), οι φωτογραφίεσ προζρχονται από
άρκρο του Πάνου Πικελάκθ (Αρχαιολόγοσ) ςτο περιοδικό "CORPUS" τ.15 (Απρ. 2000) ςελ. 16+.

5.300 π.Χ. - Παλαιότεροσ πζτρινοσ «χάρτθσ» τθσ Ευρϊπθσ - Διςπθλιό Καςτοριάσ

Ευρζκθ από τον ςυγγραφζα – ερευνθτι Ξϊςτα Δοφκα ςε ςωροφσ χωμάτων προερχόμενουσ από τισ
αναςκαφζσ τθσ περιοχισ.

Είναι διαςτάςεων 45*30*15 εκατοςτϊν και φζρει ςτθν επίπεδθ πλευρά τθσ πλικοσ γραμμικϊν ςθμάτων,
παρόμοιων με εκείνα τθσ απολικωμζνθσ πινακίδασ.
Ψο ςχιμα τθσ (όπωσ και αυτό τθσ απολικωμζνθσ πινακίδασ), προςομοιάηει (πάντα κατά τθν γνϊμθ του
ευρζτθ τθσ) με το ςχιμα τθσ λίμνθσ τθσ Ξαςτοριάσ τθσ εποχισ εκείνθσ.


ΥΘΓΘ κειμζνου και εικόνων : Ξϊςτασ Δοφκασ, "ΑΦΧΑΛΕΧ ΠΑΦΨΩΦΛΕΧ ΓΛΑ ΨΣΡ ΣΠΘΦΣ ΞΑΛ ΨΘΡ ΓΟΩΧΧΑ" (Φεβρ. 1996)].




Παλαιότερο μουςικό όργανο τθσ ελλθνικισ χερςονιςου - Διςπθλιό Καςτοριάσ (5.260 π.Χ.)*



Πεταξφ άλλων, θ αναςκαφικι δραςτθριότθτα του αρχαιολόγου και κακθγθτοφ του ΑΥΚ κ. Γ.
Χουρμουηιάδθ ςτο Διςπθλιό Ξαςτοριάσ ζφερε ςτο φωσ μια οςτζινθ φλογζρα και ζνα πζτρινο αγαλματίδιο,
όλα τθσ αυτισ θλικίασ



5.300 - 4.500 π.Χ. - Ρεολικικόσ οικιςμόσ Πακρυγιάλου – Υιερία

Ο οικισμός του Μακρύγιαλου βρίσκεται μισό χιλιόμετρο νότια του ομώνυμου χωριού, στην περιοχή της
αρχαίας Πύδνας. Οι ανασκαφές της δεκαετίας του '90, που έγιναν με αφορμή την επέκταση του εθνικού
οδικού και σιδηροδρομικού δικτύου Αθήνας-Θεσσαλονίκης, αποκάλυψαν το μεγαλύτερο γνωστό οικισμό της
Νεότερης Νεολιθικής.
Πρόκειται για έναν επίπεδο οικισμό, που κατοικήθηκε τόσο κατά τις προδιμηνιακές (Νεότερη Νεολιθική Ι)
όσο και κατά τις διμηνιακές φάσεις (Νεότερη Νεολιθική ΙΙ). Χαρακτηριστικό είναι ότι οι αρχιτεκτονικές αυτές
φάσεις δεν αναπτύσσονται η μια πάνω στην άλλη, όπως συμβαίνει κατά κανόνα στους νεολιθικούς
οικισμούς (τούμπα ή μαγούλα), αλλά εκτείνονται η μια δίπλα στην άλλη, φτάνοντας τα 500 στρέμματα. Ο
οικισμός ερευνήθηκε σε έκταση 60 στρεμμάτων και αποτελεί τη μεγαλύτερη σε έκταση ανασκαφή νεολιθικού
οικισμού στην Ελλάδα. Όμως, δεν υπάρχει πια, μια και τα σύγχρονα έργα έπρεπε να περατωθούν!
Ο οικισμός της Νεότερης Νεολιθικής Ι (Μακρύγιαλος Ι) αποτελείται από αραιά κτισμένες, κυκλικές ή
ελλειψοειδείς πασσαλόπηκτες καλύβες με υπόγεια, σκαμμένα στο έδαφος. Το δάπεδο των οικημάτων
αποτελούν κορμοί δένδρων που σκεπάζουν τα υπόγεια. Ο οικισμός περιβάλλεται από διπλή τάφρο. Η
εσωτερική αποτελείται από λάκκους σε αλυσιδωτή διάταξη και έχει μέγιστο πλάτος 4,5 και μέγιστο βάθος 3,5
μέτρα. Η εξωτερική τάφρος έχει σχήμα V και είναι μικρότερη. Μετά την εγκατάλειψη του τμήματος αυτού του
οικισμού, οι τάφροι χρησιμοποιούνται για ταφές αλλά και για απορρίμματα. Ανάμεσα στις δυο φάσεις
μεσολάβησε πιθανότατα προσωρινή εγκατάλειψη του οικισμού.
Κατά τη Νεότερη Νεολιθική ΙΙ -φάση Κλασικό Διμήνι (Μακρύγιαλος ΙΙ)- κατασκευάζονται, σε πυκνή διάταξη,
οικήματα όμοιου τύπου που η διάμετρός τους φτάνει τα 5 μέτρα. Στο υπόγειο ενός απ' αυτά βρέθηκαν
μάλιστα αποθηκευτικά αγγεία. Οι τροφοπαρασκευαστικές κατασκευές (εστίες), καθώς επίσης και οι χώροι
εργασίας για εξειδικευμένες εργασίες (μεταλλουργία) βρίσκονται έξω από τα σπίτια. Σε κάποια χρονική
στιγμή της φάσης Μακρύγιαλος ΙΙ χρησιμοποιούνται και ορθογώνια κτίσματα, όπως επίσης και ένα αψιδωτό
κτήριο μήκους 15 μέτρων, που ίσως να μην ήταν και το μοναδικό του οικισμού. Ο οικισμός περιβάλλεται και
στη φάση αυτή από προστατευτικές τάφρους.

Αμέτρητη κεραμική, 10.000 εργαλεία από οψιανό και πυριτόλιθο, 8000 εργαλεία από λειασμένο λίθο (αξίνες,
πελέκεις, σμίλες κ.λπ.), 240 πήλινα και μαρμάρινα σχηματοποιημένα ειδώλια, δακτυλιόσχημα περίαπτα από
μάρμαρο (Μακρύγιαλος Ι) και χαλκό (Μακρύγιαλος ΙΙ), κοσμήματα από οστό και όστρεα (σπόνδυλος,
cardium) και 72 χάλκινα αντικείμενα (χάντρες, περόνες, οπείς, σφυρηλατημένα σύρματα και ελάσματα)
ξετυλίγουν όλο το φάσμα των οικονομικών δραστηριοτήτων της μεταλλασσόμενης κοινωνίας της Νεότερης
Νεολιθικής.
΢πζηήκαηα Παξαγσγήο θαη Υξήζεο ηνπ Οςηαλνύ ζηελ Νενιηζηθή Θεζζαιία.


Oλοκλθρϊκθκε θ εκπόνθςθ του ερευνθτικοφ προγράμματοσ απο τθ
ςυνεργάτιδα του Εργαςτθρίου Dr. Ε. Ξαρίμαλθ, το οποίο
χρθματοδοτικθκε από το Institute of Aegean Prehistory (Instap).
Χτόχοσ του προγράμματοσ ιταν θ διερεφνθςθ των ςυςτθμάτων
παραγωγισ και διακίνθςθσ οψιανοφ και ςοκολατί πυριτόλικου ςτθν
Κεςςαλία και τισ Ξυκλάδεσ κατά τα τελευταία ςτάδια τθσ Ρεολικικισ
περιόδου. Βαςικι επιδίωξθ τθσ ζρευνασ ιταν θ ανάδειξθ των
παραμζτρων (απόςταςθ από τθν πθγι τθσ πρϊτθσ φλθσ, τρόποσ
παραγωγισ, πολιτιςμικι τοπογραφία κα.) που επθρζαςαν τθ δομι
και τθ λειτουργία τουσ.
Θ ανάλυςθ των λικοτεχνιϊν πραγματοποιικθκε με τθ μελζτθ και
αναςφςταςθ τθσ "αλυςίδασ καταςκευισ" ('reduction sequence'). Θ
ζρευνα περιζλαβε τθν καταλογράφθςθ, μακροςκοπικι εξζταςθ, ταξινόμθςθ και ςτατιςτικι ανάλυςθ των
δειγμάτων. Πε τον τρόπο αυτό ζγινε εφικτόσ ο προςδιοριςμόσ τθσ φάςθσ καταςκευισ ςτθν οποία ανικει
κάκε τζχνεργο.
Θ ανάλυςθ των λικοτεχνιϊν επιβεβαίωςε τθν φπαρξθ ενόσ διττοφ τρόπου παραγωγισ και διακίνθςθσ ςτθ
Κεςςαλία:
* Ψο δίκτυο οψιανοφ που καλφπτει τθν νοτιο-ανατολικι ακτι και τθν ενδοχϊρα τθσ Κεςςαλίασ &
* το δίκτυο ςοκολατί πυριτόλικου που καλφπτει τθν δυτικι Κεςςαλία (πεδιάδα τθσ Ξαρδίτςασ).
Άν και τα δίκτυα αυτά ιταν γνωςτά από τθν Υρϊϊμθ Ρεολικικι περίοδο (κζςεισ Αχίλλειον και
Υρόδρομοσ), θ ςθμαςία και θ ζκταςθ των ςυςτθμάτων αυτϊν δεν είχε ποτζ τονιςτεί. Ψα αποτελζςματα
του προγράμματοσ μασ επιτρζπουν για πρϊτθ φορά να κατανοιςουμε τισ παραμζτρουσ οργάνωςθσ των
δικτφων αυτϊν και να επιβεβαιϊςουμε τθν παρουςία τουσ ςε όλθ τθν διάρκεια τθσ Ρεολικικισ περιόδου.
Είναι ενδιαφζρον ότι άν και το δίκτυο διακίνθςθσ του οψιανοφ κατα τισ τελευταίεσ φάςεισ τθσ Ρεολικικισ
περιόδου είχε επεκτακεί προσ τον βορρά (περιοχι Πακεδονίασ), εντοφτοισ δεν επεκτάκθκε ςτθ δυτικι
Κεςςαλία, όπου ο ςοκολατίσ πυριτόλικοσ παρζμεινε θ κφρια πρϊτθ φλθ για τθν παραγωγι λεπίδων.
Γενικά, θ ποςότθτα του οψιανοφ φκίνει από τθν ακτι προσ τθν ανατολικι κεςςαλικι πεδιάδα και είναι
ςχετικά μικρι όςο κανείσ απομακρφνεται ςτισ κζςεισ τθσ δυτικισ κεςςαλικισ πεδιάδασ, ενϊ αντίςτροφα ο
ςοκολατίσ πυριτόλικοσ εμφανίηει μία πτωτικι τάςθ όςο πλθςιάηει κανείσ προσ τθν ακτι. Ψο παρόν
ερευνθτικό πρόγραμμα επιβεβαίωςε τθν άποψθ ότι θ απόςταςθ από τθν ακτι δεν αποτελεί τθν κφρια
παράμετρο που κακορίηει τον βακμό ςυμμετοχισ μιάσ αρχαιολογικισ κζςθσ ςτο δίκτυο παραγωγισ και
διακίνθςθσ οψιανοφ κατά τισ τελευταίεσ φάςθσ τθσ Ρεολικικισ περιόδου.
ΥΘΓΘ Εργαςτιριο Γεωφυςικισ - Δορυφορικισ Ψθλεπιςκόπθςθσ & Αρχαιοπεριβάλλοντοσ


6θ χιλιετία π.Χ. (τζλθ) - Νεολικικόσ οικιςμόσ – ΢αμοκράκθ

5.150 π.Χ. - Βυκιςμζνθ νεολικικι πόλθ - ΢ινϊπθ Πόντου

5θ χιλιετία π.Χ. (αρχζσ) - Αρχαιότερο δείγμα οργανωμζνου ςυςτιματοσ γραφισ ςτον κόςμο – Γιαννιτςά

5θ χιλιετία π.Χ. - Νεολικικόσ οικιςμόσ - Διμινι Κεςςαλίασ

Χτα αρχαιολογικά κατάλοιπα του οικιςμοφ (αρχιτεκτονικι, κεραμικι, εργαλεία, ειδϊλια, κοςμιματα)
καταγράφονται για πρϊτθ φορά όλα τα χαρακτθριςτικά τθσ Nεότερθσ Nεολικικισ II ςτθ Κεςςαλία (4800 -
4500 π.Χ.).
Χαρακτθρίςτθκε από τουσ πρϊτουσ ερευνθτζσ τθσ ελλθνικισ Υροϊςτορίασ ωσ «πολιτιςμόσ Διμθνίου».
Ευρζκθ κεραμικόσ κλίβανοσ εργαςτθρίου κεραμικισ ο οποίοσ αποτελείται από ζνα κυκλικό λίκινο
κεμζλιο, που ορίηει το χϊρο ςτον οποίο ςτοιβάηονταν τα ςτεγνά, ιδθ διακοςμθμζνα αγγεία. Χτθ ςυνζχεια
τα αγγεία ςκεπάηονταν πλιρωσ με κλαδιά.
H επιφάνεια των κλαδιϊν ςτεγανοποιείτο με μάηεσ νωποφ πθλοφ, ϊςτε να μπορζςει ςτθ ςυνζχεια να
ελεγχκεί θ κερμοκραςία όπτθςθσ (850οC).
Ψα κοςμιματα (βραχιόλια, περίαπτα, χάντρεσ) από όςτρεο ςπονδφλου (οικία N), τα δακτυλιόςχθμα
περίαπτα, οι αιχμζσ βελϊν από οψιανό τθσ Mιλου και τα μζταλλα είναι χαρακτθριςτικό δείγμα
ανάπτυξθσ τθσ κοινότθτοσ αυτισ.
Σ τφποσ του λαβφρινκου ςτθν καταςκευι του οικιςμοφ είναι χαρακτθριςτικά παρόμοιοσ με τουσ
αντίςτοιχουσ λαβφρινκουσ των Ξρθτομινωϊτϊν και φυςικά του Δίςκου τθσ Φαιςτοφ.
Ρεϊτερεσ μελζτεσ δείχνουν να διαφωνοφν με τθν ςυγκεκριμζνθ ερμθνεία τθσ ρυμοτομίασ του οικιςμοφ,
κεωρϊντασ ότι οι λίκινοι περίβολοι του Διμθνίου δε φαίνεται να ακολουκοφν ζνα προκακοριςμζνο
ςχζδιο, αλλά ότι υπακοφουν ςτισ πρακτικζσ ανάγκεσ των κατοίκων του. Ζτςι, πικανότατα να ςυνδζονται
με τθ ςταδιακι ανάπτυξθ του οικιςμοφ, προκειμζνου να καλυφκοφν οι ανάγκεσ ςτζγαςθσ του πλθκυςμοφ
που αυξάνεται ςυνεχϊσ ςτθν ευρφτερθ περιοχι κατά τθ διάρκεια τθσ Ρεότερθσ Ρεολικικισ.
Ξατά τθν Υρϊιμθ εποχι του Xαλκοφ θ οικία 13 του κεντρικοφ περιβόλου κα επεκτακεί, οι δίοδοι προσ τθν
κεντρικι αυλι φραχκοφν και ο λόφοσ κα χρθςιμοποιθκεί αποκλειςτικά από μια οικογζνεια.

ΥΘΓΘ κειμζνων : http://www.fhw.gr/chronos/01/gr/ - περιοδικό "ΔΑΩΟΣΧ" τ.147 (Πάρτ. 1994), άρκρο τθσ Διμθτρασ Χταματελοποφλου ςτο
περιοδικό "CORPUS" τ.5 (Πάιοσ 1999) ςελ. 16 και ΧΦΘΧΨΣΧ Ξ. ΨΧΣΩΞΑΧ : "ΠΩΧΨΛΞΣΧ ΟΣΓΣΧ - Θ ΓΕΩΠΕΨΦΛΞΘ ΧΞΕΨΘ ΨΩΡ ΕΟΟΘΡΩΡ" εκδόςεισ
ALDEBARAN από όπου και θ εικόνα του οικιςμοφ+.

5.000 - 4.500 π.Χ. - Επιγραφι ΢ποράδων - Γιοφρα τθσ Αλοννιςου – ΢ποράδεσ

Βρζκθκε ςτισ αναςκαφζσ ςτθν Χπθλιά του Ξφκλωποσ ςτθν ερθμονθςίδα Γιοφρα τθσ Αλοννιςου από τον
ζφορο αρχαιοτιτων κ. Α. Χάμψων.
Υρόκειται για όςτρακο (κραφςμα αγγείου) πάνω ςτο οποίο είναι χαραγμζνα ςφμβολα γραφισ.
Θ δε χρονολόγθςθ του ευριματοσ ζγινε με τθν μζκοδο τθσ ςτρωματογραφίασ.
Ψα ςιματα αυτισ τθσ γραφισ μοιάηουν με τα γράμματα του Ελλθνικοφ Αλφάβθτου που υποτίκεται ότι
«εμφανίςτθκαν» γφρω ςτο 800 π.Χ.
Ψα χαράγματα ςτο όςτρακο δεν ςχετίηονται με κανζνα γνωςτό είδοσ εγχάρακτθσ διακοςμιςεωσ,
αποτελοφν ςαφι ςφμβολα γραφισ και ζγιναν ςτθν αρχικι επεξεργαςία του αγγείου. Πετά το αγγείο
ψικθκε και ζτςι τα χαραγμζνα ςφμβολα ζμειναν για πάντα.
Επομζνωσ τα ςφμβολα γραφισ χρονολογοφνται τθν εποχι καταςκευισ του αγγείου (5.000-4.500 π.Χ.) και
αποτελοφν μία ςυνειδθτι ενζργεια του κεραμζωσ

Χτθν φωτογραφία τα γράμματα Α Ω Δ είναι ευδιάκριτα (αρχικά τθσ αρχαιότατθσ λζξεωσ "ΑΩΔΘ" (= φωνι)
ςφμφωνα με μερικοφσ ερευνθτζσ).

[ΥΘΓΘ κειμζνου http://www.ancientgr.com].

Tζνπθαιηά, Αινλλήζνπ


Γεωφυςικζσ διαςκοπιςεισ πραγματοποιικθκαν ςτον αρχαιολογικό χϊρο
Ψςουκαλιά, Αλονιςου, με τθ ςυνεργαςία του University of Nebraska-
Lincoln (κακ. Ζφθ Ακαναςςοποφλου) και τθν 13θ Εφορεία Υροϊςτορικϊν
και Ξλαςςικϊν Αρχαιοτιτων του Βόλου (κα. Αργυρϊ Λτηεςςίλογλου και κα.
Οίτςα Χκαφιδά). Ψό πρόγραμμα ζλαβε χϊρα κατα τθ διάρκεια 24 Λουνίου -
7 Λουλίου 1999. Χτόχοσ των γεωφυςικϊν ερευνϊν ιταν ο εντοπιςμόσ και θ
χαρτογράφθςθ ςθμαντικϊν υπεδάφειων ςτόχων.
Ψο πρόγραμμα των γεωφυςικϊν διαςκοπιςεων ςυμπεριζλαβε
διάφορεσ τεχνικζσ διαςκοπιςεων υψθλισ ανάλυςθσ με ςκοπό
τον εντοπιςμό λειψάνων τα οποία ςχετίηονται με τθν
εργαςτθριακι δραςτθριότθτα ςτο χϊρο αυτό κατά τουσ
αρχαίουσ χρόνουσ. Υερίπου 4.000 τετραγωνικά μζτρα
διερευνικθκαν με μαγνθτικζσ και θλεκτρομαγνθτικζσ τεχνικζσ.
Χτισ γεωφυςικζσ ζρευνεσ χρθςιμοποιικθκαν ζνα διαφορικό μαγνθτόμετρο ροισ για τθ μζτρθςθ τθσ
κατακόρυφθσ βακμίδασ τθσ κάκετθσ ςυνιςτϊςασ του μαγνθτικοφ πεδίου τθσ γισ (Geoscan FM36 -
Fluxgate Gradiometer), ζνα διαφορικό μαγνθτόμετρο Ξαιςίου (SM-4G) για τθ μζτρθςθ τθσ κατακόρυφθσ
και οριηόντιασ βακμίδασ τθσ ςυνιςταμζνθσ του μαγνθτικοφ πεδίου τθσ γθσ και ζνα όργανο Geonics EM31
για τθ μζτρθςθ τθσ θλεκτρικισ αγωγιμότθτασ και μαγνθτικισ επιδεκτικότθτασ του εδάφουσ για τισ
θλεκτρομαγνθτικζσ τεχνικζσ.
Ψα αποτελζςματα των γεωφυςικϊν διαςκοπιςεων φανζρωςαν ζναν αρικμό υποψιφιων υπεδάφειων
ςτόχων που ενδζχεται να ςχετίηονται με τισ δραςτθριότθτεσ ςτον αρχαιολογικό χϊρο. Πία ιςχυρι
μαγνθτικι ανωμαλία υποδεικνφει τθν παρουςία μιασ εκτεταμζνθσ αρχιτεκτονικισ δομισ, θ οποία
αποτελείται από τρία τμιματα και είναι πολφ πικανόν να ςχετίηεται με τθν παρουςία ενόσ κλιβάνου.
Υειράματα που ζγιναν ςτθν ςυγκεκριμζνθ περιοχι με διαφορετικζσ τεχνικζσ και πυκνι δειγματολθψία
(0.25-1m) επιβεβαίωςαν τθν φπαρξθ τθσ δομισ και ζδωςαν πολφτιμεσ πλθροφορίεσ για τισ διαςτάςεισ
(~20m x 5m) και τον προςανατολιςμό τθσ. Άλλοι υποψιφιοι ςτόχοι ςυνδζονται με τθν πικανι παρουςία
μικρότερων κλιβάνων και αποκετϊν κεραμικισ.
ΠΗΓΗ Δξγαζηήξην Γεσθπζηθήο - Γνξπθνξηθήο Σειεπηζθόπεζεο & Αξραηνπεξηβάιινληνο


5.000 - 4.500 π.Χ. - Νεολικικόσ οικιςμόσ - Φτελιά Μυκόνου



Αναςκαφι λόφου όπου υπιρξε οικιςμόσ μεγάλθσ αρχαιολογικισ και ιςτορικισ αξίασ με αποκάλυψθ τριϊν
οικοδομικϊν φάςεων με μεγάλα κτιρια, με τοίχουσ μεγάλου πάχουσ και με μία μεγάλθ επίχωςθ δφο
μζτρων.
Ψα πολφ ςθμαντικά ευριματα, που περιλαμβάνουν εκατοντάδεσ αιχμζσ από βζλθ και καμάκια, δείχνουν
αλιευτικζσ δραςτθριότθτεσ και κυνιγι.
Θ αναςκαφι γίνεται με ςυλλογικι ςυνεργαςία πολλϊν επιςτθμόνων (ςυμπεριλαμβανομζνου και του
εφόρου αρχαιοτιτων κ. Αδαμάντιου Χάμψων), που μελετοφν τα οςτά ηϊων, τουσ απανκρακωμζνουσ
ςπόρουσ και γενικά το παλαιοπεριβάλλον τθσ περιοχισ.

*ΥΘΓΘ κειμζνου : Χυνζντευξθ του εφόρου αρχαιοτιτων κ. Αδαμάντιου Χάμψων ςτο περιοδικό "ΔΑΩΟΣΧ" τ.204 (Δεκ. 1998)+.

5θ - 4θ χιλιετία π.Χ. - ΢θμάδια γραφισ τθσ νεολικικισ εποχισ - ςπιλαιο Αλεπότρυπα Διροφ

Το σπήλαιο Αλεπότρυπα βρίσκεται στο βαθύ απάνεμο κόλπο του Διρού της δυτικής Μάνης. Έχει μορφή
επιμήκη (μήκος 280 μέτρα) και αποτελείται από μεγάλες αίθουσες με επίπεδη επιφάνεια, οι οποίες
διαδέχονται η μια την άλλη με μικρή υψομετρική διαφορά. Στη μεγαλύτερη αίθουσα (100Χ60 μέτρα) υπάρχει
λίμνη με πόσιμο νερό και μέγιστο βάθος 14 μέτρα. Το σπήλαιο κατοικείται τουλάχιστον από τις αρχές της
Νεότερης Νεολιθικής (5300 π.Χ.) και για διάστημα περίπου 2000 χρόνων. Στα τέλη της Τελικής Νεολιθικής
(3200 π.Χ.) σημειώνεται ισχυρός σεισμός που σφραγίζει την είσοδο του σπηλαίου και μαζί και τη ζωή των
κατοίκων του. Τα απομεινάρια τους αντίκρισαν οι σπηλαιολόγοι Ν. και Α. Πετροχείλου που το 1958
εντόπισαν το σπήλαιο.
Οι αρχαιολογικές έρευνες κατά τη δεκαετία του '70 δείχνουν εντατική κατοίκηση τόσο στο εσωτερικό, όσο και
στην ευρύτερη περιοχή του σπηλαίου. Οι πλευρικές κόγχες του αποτελούν τους χώρους διαμονής των
νεολιθικών οικογενειών. Οι εστίες που ορίζονται περιμετρικά από πέτρες, οι μικροί φούρνοι και οι
αποθηκευτικοί λάκκοι που είναι σκαμμένοι στο δάπεδο των αιθουσών του σπηλαίου, φαίνεται πως
εξυπηρετούν όλη την κοινότητα.
Η μελέτη των οστών ζώων και των καμένων καρπών δείχνει ότι η κτηνοτροφία, το κυνήγι και η αλιεία
συνιστούν τις βασικότερες διατροφικές πηγές. Η άσκηση της γεωργίας είναι περιορισμένη, μια και το άμεσο
φυσικό περιβάλλον του σπηλαίου δεν ευνοεί ιδιαίτερα την ανάπτυξή της. Στις ασχολίες των κατοίκων
συγκαταλέγονται κεραμική (αγγεία με γραπτή διακόσμηση, αποθηκευτικά αγγεία), κατασκευή κοσμημάτων
από οστό και όστρεο σπονδύλου και μεταλλουργία.

Σημαντική ώθηση στην οικονομία της κοινότητας δίνουν οι θαλάσσιες επικοινωνίες που εντατικοποιούνται
στο Αιγαίο από τα τέλη της Νεότερης και ιδιαίτερα κατά την Τελική Νεολιθική. Η παρουσία εργαλείων από
οψιανό της Μήλου, η άσκηση μεταλλουργίας και η κατοχή κοσμημάτων από άργυρο εντάσσονται στο
πλαίσιο εντατικοποίησης των οικονομικών-πολιτιστικών ανταλλαγών, που επιφέρουν σταδιακά και
κοινωνική διαφοροποίηση.
Κόγχες του σπηλαίου φιλοξενούν, τέλος, και τα νεκρά μέλη της κοινότητας, στα οποία εκφράζεται ιδιαίτερος
σεβασμός, που δηλώνεται τόσο με την προσφορά ταφικών δώρων, όσο και με την ανακομιδή κρανίων
(οστεοφυλάκιο 19 κρανίων). Παρατηρείται υψηλή θνησιμότητα των παιδιών, ενώ ο μέσος όρος ζωής δεν
ξεπερνά τα 35 χρόνια. Το γεγονός οφείλεται στην ανθυγιεινή διαβίωση και τη μονομερή δίαιτα των κατοίκων
του σπηλαίου, συμπτώματα των οποίων αποτελούν η αναιμία, η αρθρίτιδα, η ελονοσία, η τερηδόνα κ.λπ.,
που διαπιστώθηκαν κατά την εξέταση των σκελετών.


4.500 - 4.000 π.Χ. - Οςτζινοι αυλοί - Νεολικικό νεκροταφείο – Κοηάνθ

Δφο οςτζινοι αυλοί ςυγκαταλζγονται μεταξφ των ςπανιότερων από τα ευριματα που ζφεραν ςτο φωσ οι
εργαςίεσ για τθν διάνοιξθ τθσ Εγνατίασ οδοφ ςτθν Ξοηάνθ.
Ψο νεκροταφείο τθσ Ρεϊτερθσ Ρεολικικισ περιόδου (4.500 - 4.000 π.Χ.) που αποκαλφφκθκε ςτθ κζςθ
Ψοφμπα Ξρεμαςτισ - Ξοιλάδασ ςτθν Ξοηάνθ αποτελείται από 300 περίπου λάκκουσ με αγγεία, εργαλεία,
οςτά και άλλα αντικείμενα.

*ΥΘΓΘ κειμζνου : Υεριοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ" τ.75 (Απρ. – Λοφν. 2000) ςελ. 116].
4.500 - 3.500 π.Χ. - Προϊςτορικόσ οικιςμόσ Ηαγανίου - ΢πάτα Αττικισ

4.500 - 3.300 π.Χ. - Προϊςτορικόσ οικιςμόσ - ΢τρόφιλασ Άνδρου

Χτθν Άνδρο, (νεολικικόσ οικιςμόσ Χτρόφιλασ) ζχουμε παραςτάςεισ πλοιαρίων που ανάγονται το 4.500-
3.300 π.Χ. Υροσ το παρόν, αυτζσ οι βραχογραφίεσ ( προϊόν ανακάλυψθσ από τθν αρχαιολόγο κ. Xριςτίνα
Tελεβάντου) είναι κεματολογικά μοναδικζσ ςτον ελλθνικό χϊρο. Χτθν είςοδο τθσ πφλθσ του οικιςμοφ
είναι χαραγμζνο ζνα πλοίο 30 εκατοςτϊν μικουσ. Επίςθσ άλλα καραβάκια υπάρχουν κατά μικοσ του
τείχουσ. Χε μια δεφτερθ βραχογραφία, κάτω ςτθ ρίηα του τείχουσ και ςε απόςταςθ 1 μζτρου από αυτό,
ζχουμε μια ςφνκεςθ με 17 ηϊα.


4θ - 3θ χιλιετία π.Χ. - Ευρωπαιοειδι ευριματα - Κεντρικι Αςία

4θ χιλιετία π.Χ. (α' μιςό) - Νεολικικά ευριματα – Γαφδοσ

3.500 π.Χ. - Εφρθμα αλφαβθτικισ Ελλθνικισ γραφισ - Χαράππα Πακιςτάν

ΧΧΕΨΛΞΕΧ ΥΟΘΦΣΦΣΦΛΕΧ ΕΔΩ
Χχζςεισ πολιτιςμϊν του Αιγαιακοφ χϊρου και τθσ κοιλάδασ του Λνδοφ ποταμοφ. πρϊτο μζροσ
Χχζςεισ πολιτιςμϊν του Αιγαιακοφ χϊρου και τθσ κοιλάδασ του Λνδοφ ποταμοφ δεφτερο
μζροσ


3.500 - 3.000 π.Χ. - Αρχαιότερα ξίφθ Εποχισ Χαλκοφ – Κιλικία

3.400 π.Χ. - Θ αρχαιότερθ αιγυπτιακι γραφι - Άβυδοσ Αιγφπτου



Υλακίδια με δείγματα γραφισ

Σι αναςκαφζσ των τελευταίων 15 ετϊν ςτθν βαςιλικι νεκρόπολθ τθσ Αβφδου (480 χλμ. νότια του Ξαΐρου),
που πραγματοποιοφνται από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Λνςτιτοφτο Ξαΐρου, απζδωςαν μικρά ελεφάντινα
και οςτζινα πλακίδια φψουσ 3 περίπου εκατοςτϊν.
Ζχουν χαραγμζνα πάνω τουσ ςφμβολα αρίκμθςθσ ι ζνα ζωσ τζςςερα ιερογλυφικά, τα οποία απεικονίηουν
ποςότθτεσ αγακϊν που αποδόκθκαν ζωσ φόροι.
Σ τάφοσ του βαςιλιά Χκορπιοφ, ςτον οποίο βρζκθκαν, είναι τθσ Υροδυναςτικισ περιόδου και
χρονολογικθκε με τθν μζκοδο του άνκρακα
14
C ςτθν περίοδο Ρακάντα ΛΛ (3.400 – 3.200 π.Χ.).
Ψα περιςςότερα πλακίδια χρονολογικθκαν ςτο 3.200 π.Χ., ενϊ οριςμζνα ςτο 3.400 π.Χ Σ υπεφκυνοσ των
αναςκαφϊν Dr. Gunter Dreyer πιςτεφει πωσ ιταν οι Χουμζριοι που τελικά πιραν ςτοιχεία γραφισ από
τουσ Αιγφπτιουσ και όχι το αντίκετο, όπωσ πιςτεφεται.

*ΥΘΓΘ κειμζνου και φωτογραφίασ : Υεριοδικό "CORPUS" τ.6 (Λοφν. 1999) ςελ. 7 - επιμζλεια ςτιλθσ Αντϊνθσ Οεβζντθσ (Αρχαιολόγοσ)+.

3.400 - 3.300 π.Χ. - Θ αρχαιότερθ μεςοποταμιακι γραφι – ΢υρία

Δφο πινακίδεσ από τθν περιοχι Ψελ Ππρακ τθσ Χυρίασ πιςτεφεται ότι φζρουν τα αρχαιότερα
εικονογράμματα τθσ Πεςοποταμίασ, τα οποία απεικονίηουν μία αίγα και ζνα πρόβατο, ςυνοδευόμενα
από τον αρικμό 10. Χιμερα πιςτεφεται ότι θ εμφάνιςθ τθσ γραφισ ςτθν Πεςοποταμία ςυντελζςκθκε ςε
μια ευρεία περιοχι κατά μικοσ των ποταμϊν Ψίγρθ και Ευφράτθ.

ΥΘΓΘ κειμζνου και φωτογραφίασ : Άρκρο τθσ Παργαρίτασ Ρικολακάκθ - Ξζντρου (Αρχαιολόγοσ) ςτο περιοδικό "CORPUS" τ.16 (Παϊ. 2000) ςελ. 60+.


3.350 - 3.300 π.Χ. - Αρχαιότερα ίχνθ βελονιςμοφ ι μαςάη - Λταλικζσ Άλπεισ

3θ χιλιετία π.Χ. - Προϊςτορικά ίχνθ δθμοκρατίασ - Πολιόχνθ Λιμνου

3θ χιλιετία π.Χ. - "΢φμβολα κεραμζων" ςε αγγεία – Μιλοσ



"Χφμβολα κεραμζων" ;

Εγχάρακτα ςφμβολα - γράμματα βρίςκουμε ςτθν Πακεδονία, ςτο Αιγαίο, ςτθ Βουλγαρία, ςτθν Φουμανία
και πικανόν και ςε άλλουσ χϊρουσ τθσ χερςονιςου του Αίμου.
Χε προϊςτορικζσ αναςκαφζσ μζχρι τϊρα βρίςκαμε νεολικικά όςτρακα αγγείων με εγχάρακτα ςφμβολα,
που μπορεί να ζχουν ςχζςθ με τθν προαναφερκείςα γραφι. Πζχρι πρόςφατα τα ονομάηαμε "ςφμβολα
κεραμζων".
Ζχουμε επίςθσ "ςφμβολα κεραμζων" ςτθν Υρωτοελλαδικι εποχι (3θ χιλιετία) και ςτθν Πεςςοελλαδικι
(2θ χιλιετία).
Χφμβολα που μοιάηουν καταπλθκτικά με τα Ελλθνικά γράμματα : Π, Χ, Ρ, Ξ, ΢, Υ, Σ, Ε, βρζκθκαν πολφ
πρόςφατα ςε ζνα τεράςτιο ςφνολο αγγείων από τάφο τθσ πρωτοκυκλαδικισ περιόδου (3θ χιλιετία) ςτθν
Πιλο

ΥΘΓΘ κειμζνου : Χυνζντευξθ του εφόρου αρχαιοτιτων κ. Αδαμάντιου Χάμψων ςτο περιοδικό "ΔΑΩΟΣΧ" τ.204 (Δεκ. 1998)

3θ χιλιετία π.Χ. - Αρχαίο λατομείο Πάρου – Πάροσ

3θ χιλιετία π.Χ. - Αρχαία χειρουργικι επζμβαςθ - Αρχάνεσ Κριτθσ

3θ χιλιετία π.Χ. - "Προ-Μυκθναϊκοί" τφμβοι τθσ Λακεδαίμονοσ - Πελλάνα Λακωνίασ

3.000 π.Χ. - Σο αρχαιότερο μεταλλείο αργφρου τθσ Ευρϊπθσ – Λαφριο


Χτον λόφο Βελατοφρι τθσ περιοχισ Κορικόσ Οαυρίου, οι αναςκαφικζσ δραςτθριότθτεσ τθσ Βελγικισ
Αρχαιολογικισ Αποςτολισ που διενεργοφνται από το 1963, ζφεραν ςτο φωσ το επονομαηόμενο
"βιομθχανικό χωριό" εκτάςεωσ 12.000 τετραγωνικϊν μζτρων, μζροσ ενόσ ευρφτερου κατοικθμζνου
χϊρου που υπολογίηεται ότι φτάνει ςτα 150.000 τετραγωνικά μζτρα.

Αναπαράςταςθ φρεατοειδοφσ καμινιοφ

Πεταξφ των ευρθμάτων, ζχουν βρεκεί ςπίτια, γαλαρίεσ, δεξαμενζσ όμβριων υδάτων με ειδικό
υδατοςτεγζσ επίχριςμα, πλυντιρια, κολωτοί τάφοι και κζατρο.
Θ λειτουργία των μεταλλείων πρζπει να άρχιςε το 3.000 π.Χ. περίπου και ςυνεχίςτθκε μζχρι τον 4ο αι. π.Χ.
Χυνεπϊσ, εςφαλμζνα αποδόκθκε ςτουσ Φοίνικεσ θ τεχνογνωςία τόςο τθσ κατεργαςίασ όςο και τθσ
εκμετάλλευςθσ των μετάλλων, τθν οποία «εφιρμοςαν» 2.000 χρόνια αργότερα.
Σ άργυροσ αυτόσ ζδωςε τθν δυνατότθτα ςτθν πόλθ των Ακθνϊν να ιςχυροποιιςει τθν παρουςία τθσ και
να εξαςφαλίςει τθν φπαρξι τθσ




Αναπαράςταςθ του βαςικοφ καμινιοφ κυπζλλωςθσ

Σι λαυρεωτικζσ γλαφκεσ με τθν κουκουβάγια ςτθν μια τουσ όψθ, το ιςχυρότερο νόμιςμα τθσ εποχισ
εκείνθσ, περιείχαν άργυρο του οποίου θ κακαρότθτα ζφκανε ςτο 98%.

Αςθμζνιο τετράδραχμο. Πζςα 5ου π.Χ. αι.

Θ Βελγικι Αρχαιολογικι Αποςτολι τθν οποία αποτελοφςαν οι κακθγθτζσ H. Mussche, J. Bingen, θ Dr.
Spitaels και άλλοι ειδικοί, αναςτιλωςε ζνα από τα δφο πλυντιρια και το γειτονικό προσ αυτό κζατρο,
αναπλάκοντασ ζτςι τον οικονομικό και καλλιτεχνικό τρόπο ηωισ τθσ εποχισ.


*Υθγι κειμζνων : Χριςτοσ Δ. Οάηοσ : "ΠΘΧΑΡΛΞΘ & ΨΕΧΡΣΟΣΓΛΑ ΧΨΘΡ ΑΦΧΑΛΑ ΕΟΟΑΔΑ" εκδόςεισ ΑΛΣΟΣΧ, άρκρο του Χταφρου Υρωτόπαπα (Δρ χθμικόσ) ςτο περιοδικό
"CORPUS" τ.14 (Πάρτιοσ 2000) ςελ. 86 από όπου και οι εικόνεσ και άρκρο των κ.κ. Χταφρου Υρωτόπαπα (Δρ. Χθμικόσ, Εκνικό Αρχαιολογικό Πουςείο, Επιςτθμονικόσ
Χυνεργάτθσ ΨΕΛ Ακινασ), Αριςτείδθσ Ξοντογεϊργθσ (Επιςτθμονικόσ Χυνεργάτθσ Ψμιματοσ Χυντιρθςθσ Αρχαιοτιτων και Ζργων Ψζχνθσ, ΨΕΛ Ακινασ) και Dr. Michael Edge
(Department of Chemistry, Manchester Metropolitan University) ςτο περιοδικό "ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ" τ.77 (Σκτ. - Δεκ. 2000) ςελ.71. Σι φωτογραφίεσ του νομίςματοσ
προζρχονται από τον 2ο τόμο του "ΕΟΟΑΔΑ ΛΧΨΣΦΛΑ ΞΑΛ ΥΣΟΛΨΛΧΠΣΧ" εκδόςεισ "ΠΑΟΟΛΑΦΘΧ - ΥΑΛΔΕΛΑ" 1995, ςελ.91+.

2.700 π.Χ. - Πρωτοϊςτορικόσ Οικιςμόσ - ΢οβγιανι - Β. Ιπειροσ

2.700 π.Χ. - Επιγραφζσ Γραμμικισ Γραφισ Α' - νιςοσ Λκάκθ





Ελλθνικά μιλοφςαν οι κάτοικοι τθσ Λκάκθσ (επί χάρτου ςθμείον .) το 2.700 π.Χ., υποςτθρίηει ςε
επιςτθμονικι ανακοίνωςι του, ςτο περιοδικό «Ρζςτωρ» του πανεπιςτθμίου τθσ Λντιάνα των Θ.Υ.Α., ο
διακεκριμζνοσ κακθγθτισ Paul Faure.

Θ κεωρία του βαςίηεται ςε επιγραφζσ δφο κεραμικϊν οςτράκων που βρζκθκαν το 1935 ςτθν περιοχι
Υθλικάτα τθσ Λκάκθσ με ιδεογράμματα και ςφμβολα τθσ Γραμμικισ Γραφισ Α'.

Χφμφωνα με τον εν λόγω επιςτιμονα, ςτθν μία από τισ δφο όψεισ του πρϊτου όςτρακου διαβάηουμε τθν
φράςθ : «Nu (pina) me soti», ιτοι : «Θ νφμφθ με ζςωςε»

Θ άλλθ όψθ φζρει τα ιδεογράμματα των αιγϊν, των προβάτων, των εριφίων και των χοίρων, κακϊσ και το
ριμα «a-ja-mi» που ςθμαίνει «προςφζρω».

Ψο δεφτερο όςτρακο φζρει τθν επιγραφι : «Are-da-ti da-mi u-ate, na-ka-na Re(ija) Te» και ακολουκοφν τα
ιδεογράμματα των αιγϊν (με τον αρικμό 100), προβάτων (10) και χοίρων (3).

Θ επιγραφι αποκωδικοποιείται ωσ εξισ : «Λδοφ τι εγϊ θ Αρεδάτισ δίδω εισ τθν Άναςαν, τθν κεάν Ρζαν,
100 αίγασ, 10 πρόβατα, 3 χοίρουσ»...



Χχεδιαςτικι άποψθσ των δφο όψεων του πρϊτου όςτρακου




Χχεδιαςτικι άποψθσ του δεφτερου όςτρακου



ΥΡΕΩΠΑΨΛΞΑ ΔΛΞΑΛΩΠΑΨΑ - ΥΘΓΘ κειμζνων και εικόνων :ΓΕΩΦΓΛΣΧ ΥΕΨΦΣΥΣΩΟΣΧ : «ΥΦΣΑΟΦΑΒΘΨΛΞΑΛ ΕΟΟΘΡΛΞΑΛ ΓΦΑΦΑΛ»
εκδόςεισ ΛΕΦΑ ΕΟΟΑΧ, Κεςςαλονίκθ 2001,Εφθμερίσ «ΕΟΟΘΡΛΞΘ ΑΓΩΓΘ» φ. 28 (Λοφνιοσ 1999) ςελ. 24Άρκρο του Πάριου
Δθμόπουλου ςτο περιοδικό «ΛΧΩΦ» τ. 3 (Ροζμ. 2000) ςελ. 20, Σ χάρτθσ τθσ περιοχισ προζρχεται από τον Microsoft® ENCARTA
Interactive World Atlas 2003. ΡΛΞΣΟΨΧΘΧ ΒΑΧΛΟΕΛΣΧ .


ΠΕΡΛΕΧΟΜΕΝΑ Β' ΣΟΜΟΤ

2.400 - 2.000 π.Χ. - Αρχαιότερθ αμπελοκαλλιζργεια - Λζρνθ Αργολίδοσ

Ωο πξώηνο θαιιηεξγεηήο ηνπ ακπειηνύ θέξεηαη ν Οηλέαο, ν κπζηθόο βαζηιηάο ηεο Καιπδώλνο ηεο
Αηησιίαο.
Σν θιήκα αλαθάιπςε ν βνζθόο ΢ηάθπινο : όηαλ κηα αίγα (γίδα) έθαγε ζηαθύιηα θαη άξρηζε λα
ζπκπεξηθέξεηαη θάπσο αζπλήζηζηα, δηαπίζησζε όηη είρε κεζύζεη.
Σα δνθίκαζαλ ηόηε πνιινί άλζξσπνη θαη είραλ ηα ίδηα απνηειέζκαηα, νπόηε θαηέιεμαλ ζην
ζπκπέξαζκα όηη ε άκπεινο είλαη ρξήζηκε θαη ηελ θαιιηέξγεζαλ.
΢ην βηβιίν «Η ΑΙΓΗΪ΢ - ΚΟΙΣΙ΢ ΣΩΝ ΑΡΙΩΝ ΚΑΙ ΣΟΤ ΔΛΛΗΝΙ΢ΜΟΤ», πιεξνθνξνύκεζα όηη
“…Ο αμερικανός καθηγηηής John Caskey ανεύρον εις Λέρνην ηης Αργολίδος κόκκοσς ζηαθσλής,
τρονολογηθένηας εις ηα 2.400 – 2.000 π.Χ.”
Σα αξραηόηεξα γίγαξηα (ζπόξνη ήκεξσλ ζηαθπιηώλ) βξέζεθαλ ζε ηάθνπο ζηνλ Οξρνκελό θαη
ρξνλνινγνύληαη από ην 1.700 – 1.500 π.Υ. επνκέλσο ην ακπέιη θαιιηεξγνύληαλ ηνπιάρηζηνλ πξηλ
από απηήλ ηελ ρξνλνινγία.
Σν θξαζί, Μπθελατθή νλνκαζία Fνίλνο [Wo-no] πξνέξρεηαη από ηελ δύκσζε ηνπ γιεύθνπο
(κνύζηνπ) ή, όπσο απαληάηαη ζηελ πηλαθίδα ΚΝU 160, De-re-u-ko/dleukos/gleukos = γιεύθνο.
Όπσο αλαθέξνπλ νη Μartin S. Ruiperez θαη Jose L. Melena, «Οη Μπθελαΐνη Έιιελεο», εθδ.
Καξδακίηζα 1996 : “Το κραζί... αδειαζόηαν ζηοσς πίθοσς ηων αποθηκών, για να σποζηεί ζύμωζη
και να αποθηκεσηεί”.
Σν ζηαθύιη είλαη θαξπόο ηεο ακπέινπ, απηνθπνύο είδνπο ζηελ Διιάδα (John Chadwick, «Ο
Μπθελατθόο Κόζκνο», έθδ. Gutenberg 1999).
΢ηηο πηλαθίδεο απαληάηαη άκεζα ε ιέμε We-je-we : πηήfεο (όλ. εληθνύ πηεύο) γηα ην ακπέιη.
Δκκέζσο καξηπξείηαη ν Μπθελατθόο ηύπνο a-pe-ri-ta-wo ΑκπειηηάFσλ, γηα ηελ άκπειν. ΢ην ιεμηθό
Ηζπρίνπ ζεκεηώλεηαη “σιήν· ηην άμπελον”. ΢ε αγγεία νηλαπνζήθεο ζηνλ Άλσ Δγθιηαλό ππάξρεη ν
ραξαθηεξηζκόο «κειίηηνο» [me-ri-ti-jo], δει. θξαζί κε κέιη.

ΠΗΓΗ θεηκέλσλ : ΢ηξαηεγνύ ε.α. Ξ. Λίβα : «Η ΑΙΓΗΪ΢ - ΚΟΙΣΙ΢ ΣΩΝ ΑΡΙΩΝ ΚΑΙ ΣΟΤ ΔΛΛΗΝΙ΢ΜΟΤ», ΑΘΗΝΑΙ 1963,
ζει. 116 θαη άξζξν ηνπ Παλαγηώηε Γεζεξή ζην πεξηνδηθό "ΓΑΤΛΟ΢" η.228 (Γεθ. 2000)



2.300 - 1.900 π.Χ. - Προϊςτορικόσ οικιςμόσ - Αρχοντικό Γιαννιτςϊν
2.300 - 1.900 π.Χ. - Προϊςτορικόσ τφμβοσ - ΢ικωνία Χαλκιδικισ
2.200 π.Χ. - Αρχαιότερο ναυάγιο εμπορικοφ πλοίου - νιςοσ Δοκόσ
(Αρχαιότερθ και Νεότερθ Νεολικικι Εποχι) - Νεολικικι αμυντικι τάφροσ - Μακρυχϊριον Λαρίςθσ
2θ χιλιετία π.Χ. - Μυκθναϊκά ευριματα - Λορδανία
2θ χιλιετία π.Χ. - Οι αρχαιότερεσ γζφυρεσ του κόςμου - Αργολίδα
2θ χιλιετία π.Χ. - Ο μινωϊκόσ μικροκζφαλοσ - Ηάκροσ Κριτθσ
2θ χιλιετία π.Χ. - Μινωϊκά πλακίδια παιχνιδιοφ - Ηάκροσ Κριτθσ
2θ χιλιετία π.Χ. - Οικιςμόσ Αιανισ - Κοηάνθ
2θ χιλιετία π.Χ. - Ανακτορικοί Λουτιρεσ - Κριτθ, Πφλοσ, Κφπροσ
2θ χιλιετία π.Χ. - Σο παιχνίδι με τθν μπάλλα
2θ χιλιετία π.Χ. - Ελλθνικι παρουςία ςτθν Λβθρικι χερςόνθςο
2θ - 1θ χιλιετία π.Χ. - Ειρεςιϊνθ - τα Κάλαντα των αρχαίων
19οσ - 18οσ αι. π.Χ. - Μινωϊκι παρουςία - ΢αμοκράκθ
18οσ - 17οσ αι. π.Χ. - Θ αρχαιότερθ αλφαβθτικι "πρωτο-χανααναϊτικι" γραφι - Παλαιςτίνθ
18οσ - 15οσ αι. π.Χ. - Σο «Μζγα Ηατρίκιον» (Μινωϊκό θμερολόγιο ;) - Κνωςςόσ
17οσ αι. π.Χ. - Αρχαιότερο δείγμα Γραμμικισ Γραφισ Β' - Ολυμπία
17οσ αι. π.Χ. - Παλαιότερθ τυπογραφία ςτον κόςμο - Δίςκοσ Φαιςτοφ - Κριτθ
Αδιευκρίνιςτθ χρονολογία - O Δίςκοσ του Vladikavkaz - Παρευξείνιοσ Ρωςία
1.700 π.Χ. - Πρϊιμθ Μινωϊκι παρουςία ςτθν Αμερικανικι Ιπειρο - Νιςοι Μπίμινι
17οσ αι. π.Χ. - Χρυςό ειδϊλιο αιγάγρου - Ακρωτιρι Κιρασ
1.630 π.Χ. - Χρονολόγθςθ καταςτροφισ - Ακρωτιρι Κιρασ
1.600 π.Χ. περίπου - Μυκθναϊκά ευριματα - Stonehenge - Αγγλία
16οσ αι. π.Χ. (αρχζσ) - Πρωϊμϊτεροσ μυκθναϊκόσ τάφοσ - Κορυφάςιον Μεςςθνίασ
16οσ αι. π.Χ. - Χρυςά ευριματα μυκθναϊκισ τεχνοτροπίασ - Άμπερ Γερμανίασ
16οσ αι. π.Χ. - Ευριματα Ελλθνικισ Γραμμικισ Γραφισ - Άμπερ Γερμανίασ
16οσ αι. π.X. - Ξίφθ μυκθναϊκισ τεχνοτροπίασ - Ηανγκερχάουηερ Γερμανίασ
16οσ αι. π.Χ.(μζςα) - Αρχαιότερο χάλκινο τάλαντο - Κφμθ Ευβοίασ
16οσ αι. π.Χ. - Πρϊιμθ παρουςία Μυκθναίων - Λταλία
16οσ - 11οσ αι. π.Χ. - Ζναρξθ Μυκθναϊκισ παρουςίασ - Λταλία
1.600 - 1.400 αι. π.Χ. - Προμυκθναϊκόσ τάφοσ ςτθν Δεκζλεια - Κφπροσ
1.600 - 1.100 π.Χ. - Κυπριακό ειδϊλιο
1.550 - 1.525 π.Χ. - Μινωϊκζσ τοιχογραφίεσ ταυροκακαψίων - Άβαρισ Αιγφπτου
15οσ - 11οσ αι. π.Χ. - Μεγαλφτεροσ μυκθναϊκόσ τάφοσ - Πελλάνα Λακωνίασ
1.450 π.Χ. - Θ "Διϊρυγα των Μινφων" - λίμνθ Κωπαϊσ
13οσ - 10οσ αι. π.Χ. - Μυκθναϊκά ευριματα - Παράλια Εφξεινου Πόντου
13οσ αι. π.Χ. - Μχνθ φφλλων καπνοφ - Αρχαία Αίγυπτοσ
12οσ αι. π.Χ. - Ελλθνικά γράμματα - Αίγυπτοσ
12οσ αι. π.Χ. - Χάλκινεσ πόρπεσ - Μυκθναϊκι επινόθςισ
1θ χιλιετία π.Χ. (?) - Κελτικι επιγραφι με ελλθνικοφσ χαρακτιρεσ
1100 π.χ. Ζβροσ βραχογραφιεσ
Χτον Ζβρο,κοντά ςτο πομάκικο χωριό Γονικό, ζπειτα από το Δζρειο και τθ Φοφςςα (προσ το φψωμα
Χίλια), ανακαλφφκθκαν από τον αρχαιολόγο Διαμαντι Ψριαντάφυλλο βραχογραφίεσ που ανάγονται γφρω
ςτο 1100 π.Χ. Αυτά τα εγχαράγματα ςυμφωνοφν με τθν προϊςτορικι παράδοςθ που τοποκετεί τον Σρφζα
να ηει ςε εκείνθ τθν περιοχι.



(Από: http://culture.thrace.info/?p=90)

1ε ρηιηεηία π.Υ. (?) - Ζ δηνλπζηαθή ιαηξεία ζηελ ρώξα ησλ αξραίσλ Ηιιπξηώλ
975 - 900 π.Υ. - Ζ κεγαιύηεξε θαη βαξύηεξε ζαξθνθάγνο ηνπ θόζκνπ - Κόξηλζνο
9νο αη. π.Υ. - Αξραηόηεξε Φνηληθηθή γξαθή ζηελ Γ. Μεζόγεην - ΢αξδελία
9νο - 8νο αη. π.Υ. - Πξώηκε αιθαβεηηθή γξαθή ζηελ Λαθσλία - Πειιάλα Λαθσλίαο
9νο - 4νο αη. π.Υ. - Σν βαζίιεην ησλ Πηθέλσλ - Ηηαιία
8νο αη. π.Υ. - Αξραηόηεξεο ειιεληθέο αιθαβεηηθέο επηγξαθέο - Γίππινο - Πηζεθνύζεο - Κύπξνο
8νο αη. π.Υ. (κέζα) - Σν έκβιεκα ηεο Μαθεδνληθήο Γπλαζηείαο ησλ Αξγεαδώλ
7νο αη. π.Υ. - Αξραηόηεξνη ζηδεξέληνη «νβεινί» - Ζξαίνλ Άξγνπο
7νο αη. π.Υ. - Σα παιαηόηεξα ειιεληθά λνκίζκαηα
7νο - 6νο αη. π.Υ. - Αξραηόηεξεο έκκεηξεο επηγξαθέο ζηελ Μαθεδνλία θαη ζηελ Θξάθε
7νο - 6νο αη. π.Υ. - Σέζζεξηο θαηαπνληηζκέλεο πόιεηο - Αιεμάλδξεηα Αηγύπηνπ
7νο - 3νο π.Υ. - Οη ειιεληζηηθέο επηδξάζεηο ζηελ ζθπζηθή ηέρλε - Β. Δύμεηλνο Πόληνο
7νο αη. π.Υ. (κέζα) - Απνίθηζηο βόξεηνπ Δύμεηλνπ Πόληνπ
6νο αη. π.Υ. - Οηθηζκόο αξραίαο Θέξκεο - Θεζζαινλίθε
6νο αη. π.Υ. - Ο κόλνο Γσξηθόο λαόο ηεο Ησληθήο Μ. Αζίαο - Άζζνο
6νο αη. π.Υ. - Πξσηόηππν απνζηξαγγηζηηθό ζύζηεκα - Εώλε Θξάθεο
6νο - 4νο αη. π.Υ. - Διιεληθή αιθαβεηηθή γξαθή - ΢ακνζξάθε
530 π.Υ. πεξίπνπ - Σν κεγαιύηεξν νξεηράιθηλν αγγείν ηεο Διιεληθήο ηέρλεο - Γαιιία
1ε ρηιηεηία π.Υ. (β' κηζό) - Διιεληθέο ππνβξύρηεο θαηαζθεπέο
500 π.Υ. - Διιεληθέο επηδξάζεηο ζην βαζίιεην ηεο ΢αβά - αλαηνιηθή Τεκέλε - λόηηα Αξαβία
5νο αη. π.Υ. - Αλαζθαθή αξραίαο πόιεο - Νέα Απνιισλία Μαθεδνλίαο
5νο - 3νο αη. π.Υ. - Μνπζηθό θείκελν ηεο Κιαζηθήο Δπνρήο - Βξαζλά Θεζζαινλίθεο
5νο αη. π.Υ. - Υάιθηλνο πνιηνξθεηηθόο "Κξηόο" - Οιπκπία
440 - 425 π.Υ. - Αξραηόηεξε κνιύβδηλε άγθπξα ηνπ θόζκνπ - Υεξζόλεζνο Δξπζξαίαο - Μ. Αζία
4νο αη. π.Υ. - Ο Γηγαληνπίζεθνο ηεο Βνησηίαο...!
4νο αη. π.Υ. - Παιαηόηεξνο ειιεληθόο λνκηζκαηηθόο ράξηεο - Ησλία
4νο αη. π.Υ. - Σν αξραηόηεξν παινπξγείν ηεο Μεζνγείνπ - Ρόδνο
380 π.Υ. - Διηθνεηδή πιπληήξηα κεηαιιεπκάησλ - Λαύξην
4νο αη. π.Υ. (κέζα) - Υξπζό θξάλνο - Βεξγίλα
4νο αη. π.Υ. (ηέιε) - Ζ λνκηζκαηνθνπία ηνπ Μεγάινπ Αιεμάλδξνπ
4νο αη. π.Υ. (ηέιε) - Υάιθηλν θξάλνο - Μεγαιόπνιε
289 - 288 π.Υ. - Πξώηα πνξηξαίηα ζε επξσπατθά λνκίζκαηα - Ακθίπνιηο
220 π.Υ. - Σν πξώην ειηαθό ξνιόη - Απνιιώληνο ν Πεξγαίνο
3νο αη. π.Υ. (ηέιε) - Ζ πξώηε θηηζηή δεμακελή λαππεγήζεσο - Διιεληζηηθή Αιεμάλδξεηα
3νο - 2νο αη. π.Υ. - Βαζύηεξα επξηζθόκελν λαπάγην ηεο αξραηόηεηνο - Ρόδνο
2νο αη. π.Υ. - Ζ ειιεληθή επηξξνή ζηελ Ρνπληθή γξαθή - Βόξεηνο Δπξώπε
2νο αη. π.Υ. - 1νο αη. κ.Υ. - Ζ επηηύκβηνο ζηήιε ηνπ πνηεηνύ ΢εηθίινπ - Σξάιιεηο Μ. Αζίαο
196 π.Υ. - Ζ ΢ηήιε ηεο Ρνδέηαο - Αίγππηνο
1νο αη. π.Υ. - Ζ ειιεληθή επηξξνή ζηελ βνπδηζηηθή ηέρλε - Γθαληάξα
1νο αη. π.Υ. - Αξραία ύδξαπιηο - Γίνλ Μαθεδνλίαο
1νο αη. π.Υ. - Αξραηόηεξνο Υάξηεο ηνπ θιαζηθνύ θόζκνπ - Αξηεκίδσξνο ν Δθέζηνο
1νο αη. π.Υ. - Σν αξραηόηεξν δηαθνξηθό γξαλάδη ηνπ θόζκνπ - Αληηθύζεξα
1νο αη. κ.Υ. - Ζ ηέρλε ηεο εγθαπζηηθήο - Βόξεηνο Δύμεηλνο Πόληνο
60 - 130 κ.Υ. - Αλαθάιπςε ηεο ("κεξθαηνξηθήο") πξνβνιήο - Μαξίλνο ν Σύξηνο
Διιελνξσκατθνί ρξόλνη - Δπηηύκβηνλ επίγξακκα ρνίξνπ - Έδεζζα
8νο αη. κ.Υ. - Δλεπίγξαθε πιάθα ηειέζεσο Οιπκπηαθώλ Αγώλσλ - Οιπκπία
1045 κ.X. - Αλαζεκαηηθόο Γίζθνο Οιπκπηαθώλ Αγώλσλ - Οιπκπία.


πιεξνθνξίεο κπνξείηε λα βξείηε :
ςτθν ςυνζντευξθ του Υαλαιοανκρωπολόγου Dr 'Αρθ Υουλιανοφ που παραχϊρθςε ςτθν 'Αγνωςτθ Ελλθνικι Λςτορία
ςτθν ςελίδα τθσ Ανκρωπολογικισ Εταιρείασ Ελλάδοσ
ςτο βιβλίο " ΨΣ ΧΥΘΟΑΛΣ ΨΣΩ ΑΦΧΑΡΚΦΩΥΣΩ ΨΩΡ ΥΕΨΦΑΟΩΡΩΡ " του Δρ. ΑΦΘ ΥΣΩΟΛΑΡΣΩ εκδόςεισ τθσ Βιβλιοκικθσ τθσ
Ανκρωπολογικισ Εταιρείασ Ελλάδοσ
ςτο βιβλίο "Θ ΥΦΣΕΟΕΩΧΘ ΨΩΡ ΕΟΟΘΡΩΡ" του Δρ. ΑΦΘ ΥΣΩΟΛΑΡΣΩ εκδόςεισ τθσ Βιβλιοκικθσ τθσ Ανκρωπολογικισ Εταιρείασ
Ελλάδοσ.
ςτθν επετθρίδα "ΑΡΚΦΩΥΣΧ" τόμοι 10 και 13 (επίςθμο ζντυπο τθσ Ανκρωπολογικισ Εταιρείασ Ελλάδοσ)
μζροσ του κειμζνου που αφορά τον Αρχάνκρωπο των Υετραλϊνων (3) προζρχεται από: εφθμερίδα "ΣΛΞΣΡΕΑ" Λοφλ-Αφγ.
1997(ΡΛΞΣΟΑΣΧ ΞΑΦΑΒΑΧ) όλεσ οι φωτογραφίεσ προζρχονται από τθν Επετθρίδα "ΑΡΚΦΩΥΣΧ" τθσ ΑΕΕ

ΧΘΠΕΛΩΧΘ
*ΧΕ ΑΩΨΘ ΨΘΡ ΔΘΠΣΧΛΕΩΧΘ ΥΦΣΧΨΕΚΘΞΕ ΡΕΩΨΕΦΣ ΩΟΛΞΣ ΑΥΣ ΨΛΧ ΥΦΣΑΡΑΦΕΦΣΠΕΡΕΧ ΥΘΓΕΧ ΑΥΣ ΨΣΡ
ΑΦΧΑΛΣΓΡΩΠΩΡΑ
ΨΑ ΥΡΕΩΠΑΨΛΞΑ ΞΑΛ ΑΟΟΑ ΔΛΞΑΛΩΠΑΨΑ ΕΛΡΑΛ ΨΣΩ ΡΛΞΣΟΨΧΘ ΒΑΧΛΟΕΛΣΩ


ΥΘΓΕΧ
ΔΘΠΣΚΣΛΡΛΑ
www.angelfire.com
users.forthnet.gr/ath/delep

Θ ΕΡΓΑ΢ΛΑ ΚΑΛ ΣΑ ΠΝΕΤΜΑΣΛΚΑ ΔΛΚΑΛΩΜΑΣΑ ΑΝΘΚΟΤΝ ΕΛ΢ ΣΟΝ ΜΑΚΕΔΟΝΑ ΕΡΕΤΝΘΣΘ
ΝΛΚΟΛΣ΢Θ ΒΑ΢ΛΛΕΛΟ



...εισ μνιμθν τθσ μθτρόσ μου Παρίασ
και του πατρόσ μου Χπυρίδωνοσ.



...ΜΗΔΕΝ ΤΕ ΕΚ ΤΟΥ ΜΗ ΟΝΤΟΣ ΓΙΝΕΣΘΑΙ ΜΗΔΕ ΕΙΣ ΤΟ ΜΗ ΟΝ ΦΘΕΙΡΕΣΘΑΙ... (ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ)