Σοφοκλέους ΑΝΤΙΓΟΝΗ-Ανάλυση (Εκηβόλος)

Sections

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 1 -

ΠΡΟΛΟΓΟΣ (στ. 1 – 99)

Η πρόταση της Αντιγόνης και η άρνηση της Ισμήνης

Η ΔΟΜΗ

Στ. 1 – 42 : Προετοιμασία για την πρόταση της
Αντγόνης

Στ. 1 - 36 : Το διάταγμα του Κρέοντα συνιστά τον πρώτο
λόγο της προτάσεως.

Στ. 1 – 20 : ψυχολογική προετοιμασία για την
Ανακοίνωση του διατάγματος

Στ. 21 – 36 : τρόπος ανακοινώσεως του
διατάγματος

- Η ανάγκη αντιδράσεως στο διάταγμα
συνιστά τον δεύτερο λόγο της. Προτάσεως

Στ. 37 – 42 : (στ. 37 – 38)

- Η πρώτη αντίδραση της Ισμήνης. (στ. 39 – 42)

Στ. 43 – 99 : Πρόταση της Αντιγόνης

Στ. 44 – 64 :Προετοιμασία για την άρνηση της Ισμήνης

Στ. 49 – 64 : Η επιχειρηματολογία της
Ισμήνης – αφορά στις συμφορές

Στ. 65 – 67 : Η άρνηση της Ισμήνης

Στ. 68 – 99 : Σύγκρουση Αντιγόνης – Ισμήνης και λύση του
προλόγου

Σκληρή στάση της Αντιγόνης
Τελευταία αντίδραση της Ισμήνης

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 2 -

ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

Στην αρχή βλέπουμε τις δύο αδελφές να συζητούν μεταξύ τους. Η Αντιγόνη εί-
ναι αποφασισμένη να αποδώσει στον Πολυνείκη τις απαραίτητες νεκρικές τιμές
και ζητεί τη συμμετοχή της Ισμήνης. Η συμμετοχή στην κοινή μοίρα είναι σπου-
δαίο θέμα: κοινόν είναι η πρώτη πλήρης λέξη που ακούμε στο έργο, καθώς η Αντι-
γόνη απευθύνει προς την Ισμήνη μια προσφώνηση που μετά βίας αποδίδεται σε με-
τάφραση, ὦ κοινόν αὐτάδελφον Ἰσμήνης κάρα. Αντιθέτως η Ισμήνη φοβάται: δεν
είναι δουλειά των γυναικών να πολεμούν ενάντια στους άνδρες. Πρέπει να υποχωρεί
κανείς στους ισχυρότερους, να υπακούει σε όσους "κατέχουν αξιώματα". Οι χθό-
νιες θεότητες, στην αρμοδιότητα των οποίων βρίσκεται ο νεκρός, θα τη συγχωρέ-
σουν, αφού ό, τι κάνει το κάνει κάτω από εξαναγκασμό. Αντίθετα η Αντιγόνη εί-
ναι της γνώμης ότι πρέπει να είναι περισσότερο αρεστή στους θεούς παρά στους
ανθρώπους. Αποκρούει την Ισμήνη με απότομο τρόπο, γεμάτη μίσος.

Η πρώτη αναφορά στο κίνητρο της Αντιγόνης γίνεται στον Π ρ ό λ ο γ ο και
στην ανακοίνωση του διατάγματος του Κρέοντα από την Αντιγόνη στην Ισμήνη. Εκεί η
Αντιγόνη με κάποια πικρία λέει: τόν μέν προτίσας, τόν δ' ἀτιμάσας ἔχει (22). Είναι
σαφές πως εκείνο που θλίβει και προκαλεί την αξιοπρέπεια της ηρωίδας είναι ο ατι-
μασμός και η προσβολή που γίνεται στο πρόσωπο του Πολυνείκη και που εκδηλώνε-
ται με την απαγόρευση της ταφής του. Η έκκληση της Αντιγόνης προς την Ισμήνη
είχε ως βάση την αλληλεγγύη της οικογένειας· η πρώτη λέξη που της απηύθυνε ήταν
η λέξη κοινόν (στίχ. 1) και το μεγάλο παράπτωμα της Ισμήνης είναι η ρήξη που επέ-
φερε σ’ αυτή τη σχέση κοινωνίας. Σχεδόν με δέος αναθυμάται κανείς ότι τα δεινά
στα οποία αναφέρεται η Αντιγόνη στους στίχους 4-6, η αισχύνη και η απώλεια της
τιμῆς, είχαν προέλθει από πράξεις που συντελέστηκαν μεταξύ μελών της οικογένει-
ας· ότι αυτή ήταν ακριβώς το αρχέτυπο της διαιρεμένης οικογένειας· ότι, αν η πα-
τροκτονία είχε διαπραχθεί από τον Οιδίποδα μέσα στην άγνοια, οι γιοι του ωστόσο
του συμπεριφέρθηκαν προσβλητικά, εκείνος τους καταράστηκε και μεταξύ τους ήρ-
θαν σε μοιραία φιλονεικία. Όλα αυτά ήσαν η αιτία της τωρινής κατάστασης και το
υπόβαθρο του συγκινησιακού κόσμου της Αντιγόνης. Το γνωρίζει και η ίδια, αλλά
δεν το λέει: γνωρίζει δηλαδή ότι, όπως ο Ετεοκλής και ο Πολυνείκης ήταν ίσοι ως
μέλη της οικογένειας και ίσοι στο δικαίωμα τους για ταφή, άλλο τόσο ίσοι ήταν και
στην αμοιβαία εχθρότητα τους. Η ρεαλίστρια Ισμήνη είναι αυτή που θα αναφέρει την
αμοιβαία αδελφοκτονία, πρώτα στον στίχο 14 και, κατόπιν, μέσα στη μοναδική μα-
κρά ρήση της, στους στίχους 55-57.
Το κήρυγμα του Κρέοντα που απαγορεύει την ταφή του Πολυνείκη προκαλεί
τραύματα στην ευαίσθητη κι ευγενική ψυχή της ηρωίδας. Αυτό ξυπνά την άδολη κι α-
νιδιοτελή αδελφική αγάπη κι αφοσίωση και την ωθεί στην απόφαση να θάψει τον
αδελφό της εκτελώντας το υπέρτατο χρέος προς αυτόν.
Η Αντιγόνη θεωρεί προδοσία την παραμέληση αυτού του καθήκοντος (40). Η Ι-
σμήνη, αδύναμη κι ανίκανη να ακολουθήσει την αδελφή της στην εκτέλεση της υψη-
λής της πράξης που έρχεται σε αντίθεση με το διάταγμα του Κρέοντα, χαρακτηρίζει

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 3 -

την πράξη της ως «αφροσύνη» και την καλεί να επιδείξει φρόνηση (φρόνησον, 49). Είναι
αξιοσημείωτο πως η Ισμήνη πρώτη εισάγει στο έργο την ιδέα των θεών του Κάτω κό-
σμου και του χρέους που έχει ο άνθρωπος να τηρεί τις υποσχέσεις απέναντι τους. Συ-
ναισθάνεται πως διαπράττει κάποια ασέβεια απέναντι τους και ζητά συγγνώμη από
αυτούς (65-6). Η σκοπιμότητα και ο υπολογισμός νικά τη δύναμη του χρέους. Τούτο
βέβαια δε σημαίνει πως η Αντιγόνη παίρνει την απόφαση να θάψει τον αδελφό της,
γιατί θέλει να είναι αρεστή στους θεούς του Κάτω κόσμου. Δε φαίνεται κάτι τέτοιο
τουλάχιστο σ’ αυτό το σημείο. Ένα τέτοιο κίνητρο θα έκανε την Αντιγόνη να μοιάζει
με την Ισμήνη ως προς την υστεροβουλία και τον υπολογισμό. Μια τέτοια εξομοίωση
δε φαίνεται να ήταν στις προθέσεις του ποιητή.
Η Αντιγόνη όμως φαίνεται πως αρπάζεται απ’ αυτή τη σκέψη της Ισμήνης και
στηρίζει σ’ αυτή την επιχειρηματολογία της. Λέγει πως είναι ωραίο να πεθάνει θά-
πτοντας τον αδελφό της και δικαιολογεί την απόφαση της με τα λόγια:

...ἐπεί πλείων χρόνος
ὅν δεῖ μ' ἀρέσκειν τοῖς κάτω τῶν ἐνθάδε.
Ἐκει γάρ αἰεί κείσομαι...

(74-6).

Ότι η Αντιγόνη εκμεταλλεύεται τη σκέψη της Ισμήνης φαίνεται και από το γεγονός
πως προκαλεί αυτή και την κτυπά εκεί ακριβώς που πονεί, αναφερόμενη στα θεών
εντιμα (77) που αυτή ατιμάζει. Φαίνεται πως εκείνο που βαραίνει περισσότερο εδώ
είναι ο στ. φίλη μετ' αὐτοῦ κείσομαι, φίλου μέτα (73) που λέει η Αντιγόνη με ανα-
φορά στον Πολυνείκη. Εκείνο που ενδιαφέρει πιο πολύ την Αντιγόνη δεν είναι οι κα-
λές σχέσεις με τους θεούς του Κάτω κόσμου αλλά οι καλές σχέσεις με τον αδελφό της
και η συνείδηση πως εκτέλεσε στο ακέραιο το χρέος απέναντι του. Από τον Πρό-
λογο η άδολη και ανυπόκριτη αγάπη ξεπηδά σαν πρωταρχικό κίνητρο της η-
ρωίδας. Η αγάπη αυτή φαίνεται και στο στ. 8, όπου η Αντιγόνη χαρακτηρίζει τον
αδελφό της φίλτατον. Η επανάληψη της λέξης φίλος σε ποικίλες θέσεις και μορ-
φές δεν είναι τυχαία. Εκφράζει με άριστο τρόπο αυτή την αδελφική αγάπη. Μπο-
ρεί κανείς να υποστηρίξει βάσιμα πως η Ισμήνη αναγνωρίζει σαν βαθύτερο κί-
νητρο της αδελφής της την αδελφική αγάπη, αν λάβει υπόψη τη φράση ἄνους
μέν ἔρχῃ, τοῖς φίλοις δ' ὀρθῶς φίλη (99) με την οποία κλείνει ο Πρόλογος
και η οποία χαράσσεται έντονα στη σκέψη των θεατών.
Η σύγχυση στην αξιολόγηση και ιεράρχηση των κινήτρων της Αντιγόνης προ-
έρχεται από το γεγονός πως το χρέος προς τον αδελφό της, το χρέος να θάψει
αυτόν, υπαγορεύεται και από τους άγραφους ηθικούς νόμους κι επιβάλλεται
από τα απαράγραπτα δικαιώματα των θεών του Κάτω κόσμου. Και η ίδια η Α-
ντιγόνη έχει πλήρη συνείδηση πως εκτελώντας το καθήκον της απέναντι στον α-
δελφό της υπηρετεί τη θεία βούληση, γι' αυτό χαρακτηρίζει την ενέργεια της
ὁσίαν (74). Αυτό όμως δεν συνεπάγεται πως αυτό ήταν το πρωταρχικό της κίνη-
τρο.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 4 -

Ο Πρόλογος δείχνει πως η Αντιγόνη εκφράζει μια ουσιαστικά δι-
καιολογημένη άρνηση ενός ατόμου να επιτρέψει στην κοινωνία και τους εκπρο-
σώπους της να της στερήσουν το δικαίωμα να επιτελέσει μια υψηλή ιεροπρεπή
προσωπική υποχρέωση. Δείχνει ακόμη πως η ενέργεια της έχει ενστικτώδη πηγή
και προέλευση κι όχι λογική αφετηρία, αν και στην προσπάθεια της να δικαιολο-
γήσει την επιλογή της μπροστά σ' αυτούς που ασκούν πίεση πάνω της χρησιμο-
ποιεί ποικίλα πειστικά επιχειρήματα με μεταφυσικό χαρακτήρα και περιγραφές
που υπαγορεύουν τη δράση της. Δεν μπορεί πάντως κανείς να ισχυριστεί πως η
επίκληση συναισθηματικών από τη μια και λογικών από την άλλη επιχειρημάτων
προδίδει ασταθή κι αδύναμο χαρακτήρα. Η Αντιγόνη διαμορφώνει τη στάση της
σύμφωνα με τις απαιτήσεις της στιγμής και την επιχειρηματολογία των αντιπάλων
της.

Η Αντιγόνη νιώθει αγανάκτηση για το διάταγμα του Κρέοντα, που απειλεί αγα-
πημένα πρόσωπα. Η οργή της είναι έκδηλη και έρχεται σε αντίθεση με την τρυφερό-
τητα που νιώθει για το άλλο συγγενικό της πρόσωπο που τώρα απειλείται, το δυ-
στυχισμένο Πολυνείκη. Η ψυχική της αναστάτωση και τα ανάμεικτα συναισθήματα
εκφράζονται με την ειρωνική αντιμετώπιση του Κρέοντα· τον ονομάζει απλά στρα-
τηγόν, και με τη χρήση της λέξης φίλους, δηλαδή τα αγαπημένα πρόσωπα με τα
οποία τη συνδέουν δεσμοί αίματος και κινδυνεύουν να πάθουν των εχθρών κακά,
εννοεί το νεκρό Πολυνείκη.
Φαίνεται ότι ανέλαβε ήδη πρωτοβουλία και δείχνει δυναμικότητα, τόλμη αλλά
και αυστηρότητα. Ο απορηματικός λόγος με τον οποίο πρωτομπαίνει στο δράμα
η Αντιγόνη, με ένα χείμαρρο από ερωτήματα, δείχνει την ψυχική της αναστάτωση και
την αγωνιστική της ανησυχία. Ο χαρακτήρας της διαγράφεται και μέσω του ύ-
φους.

Απέναντι στον οίστρο της Αντιγόνης η Ισμήνη παρουσιάζεται απροβλημάτιστη
και δειλή. Η ψυχή της φαίνεται ψυχρή, απαθής, συναισθηματικά ουδέτερη. Συ-
γκρατημένη, γεμάτη επιφυλάξεις, περιορίζεται να προσφωνήσει την αδερφή της με
τρόπο τυπικό, Αντιγόνη, σε αντίθεση με τον εγκάρδιο και γεμάτο τρυφερότητα
τρόπο με τον οποίο την πρωτοϋποδέχθηκε η Αντιγόνη. Ο τρόπος της προσφώνησης
εναρμονίζεται με την ψυχική διάθεση που χαρακτηρίζει την προσωπικότητα της
κάθε ηρωίδας.

Η Ισμήνη φαίνεται να μη νιώθει ούτε χαρά για τη φυγή των Αργείων ούτε λύπη
για το θάνατο του αδερφού της. Αυτά τα δύο συναισθήματα είναι σαν να ισορρο-
πούν και να αλληλοεξουδετερώνονται. Δε γνωρίζει τίποτα για το διάταγμα του
Κρέοντα, δε φρόντισε να μάθει. Η άγνοια της έρχεται σε αντίθεση με τη γνώση
της Αντιγόνης και δείχνει την ανευθυνότητα της. Δεν επιζητεί την πληροφόρηση·
περιορίζεται απλά σε ό, τι φτάνει σ’ αυτή, όπως το δηλώνει απερίφραστα στην αρ-
χή του λόγου της.

Έτσι, η καλά πληροφορημένη και πυρετικά διεγερμένη Αντιγόνη βρήκε την α-
δερφή της, όπως το περίμενε άλλωστε, να έχει πλήρη άγνοια του κινδύνου στον ο-
ποίο βρίσκεται η οικογένεια. Ο λόγος της χρωματίζεται από μια ανεπαίσθητη ειρω-

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 5 -

νεία για την ανευθυνότητα της Ισμήνης. Γι’ αυτό την κάλεσε έξω από τις αύλειες
πύλες, για να την ενημερώσει για ένα ζήτημα που προφανώς τις αφορά και δεν πρέ-
πει να μείνουν με σταυρωμένα τα χέρια. Η αντιθετική στάση των χαρακτήρων είναι η
τεχνική που χρησιμοποιεί ο ποιητής. Μια τρυφερή, ανήσυχη και δυναμική Αντιγό-
νη, απέναντι σε μια ψυχρή, παθητική και αδιάφορη Ισμήνη.
Οι θεατές νιώθουν συμπάθεια για τις δυο δυστυχισμένες κόρες του Οιδίποδα. Η
περιέργεια τους εξάπτεται από το συνωμοτικό τρόπο της συνάντησης. Ο υπαινικτι-
κός λόγος της Αντιγόνης φορτίζει συναισθηματικά τις ψυχές τους, ενώ η αναφορά
στο κήρυγμα προκαλεί ανάμεικτα συναισθήματα, περιέργειας και αγωνίας, για
την αντίδραση των δυο αδερφών. Με το διάταγμα του Κρέοντα μπαίνει σε κίνηση ο
τροχός της μοίρας, καθώς εκτινάσσονται δυνάμεις που δίνουν ώθηση στην εξέλιξη
του δράματος.

Η σύγκρουσή τους έδειξε τον αντίθετο χαρακτήρα τους. Ο ποιητής καθιστά
εντυπωσιακή την παρουσία της Αντιγόνης υψώνοντας το ηρωικό ανάστημά της.
Η προσωπικότητά της κυριαρχεί από την αρχή στη σκηνή, χωρίς να παύει να
μας συγκινεί και η Ισμήνη με την ανθρωπιά της, το μειλίχιο ήθος της και την
προσγειωμένη συμπεριφορά της. Ο ποιητής καταφεύγει στη σύγκρουση των δύο
αδελφών για να κινήσει την ιδέα του :

Η Αντιγόνη ως ηρωικό πρόσωπο θα σταθεί πάνω από τα μέτρα του κοινού
ανθρώπου που είναι η Ισμήνη.

Η αντίθεση των χαρακτήρων των δύο αδελφών εκφράζει τη σύγκρουση δύο
δυνάμεων της ζωής που προβάλλουν ως; αναγκαιότητες. Η μία ανάγκη είναι να υπη-
ρετηθεί ο νόμος, η άλλη να υπηρετηθεί μια ηθική άγραφη επιταγή κι ένα χρέος. Την
πρώτη υπηρετεί ο φόβος του πολίτη, τη δεύτερη ο ηρωισμός του ανθρώπου.

Η μία κερδίζει το θαυμασμό μας και η άλλη τη συμπάθειά μας

Ο όλος αντιθετικός χαρακτήρας του προλόγου κατατείνει εις το να εξάρει τη
σημαντικότητα του προβλήματος που ανακύπτει με την απόφαση της Αντιγόνης.
Ο ποιητής πέτυχε τον τελικό του σκοπό :

Να υψώσει τον ήρωά του, ώστε μόνος του να επιλέξει τη μοίρα του.

Παράλληλα θέτει το πρόβλημα που πρέπει να λυθεί και βάζει τα πρόσωπα

στο δρόμο για τη λύση του.

Ο θείος νόμος έρχεται σε σύγκρουση με το νόμο του Κρέοντα.

ΑΝΑΛΥΣΗ

Στον πρόλογο γίνεται η πρότασις, η εισαγωγή δηλαδή του θεατή στο ξετύλιγμα
της δράσης. Ο ποιητής μας δίνει πρώτα τις αναγκαίες διασαφηνίσεις για τα γεγο-

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 6 -

νότα που προηγήθηκαν και μας διαφωτίζει για την τωρινή κατάσταση, απ' όπου θα
ξεκινήσει η δράση: τον τόπο, το χρόνο, τα πρόσωπα, τις σχέσεις των προσώπων και
το ελατήριο της πράξης, την απόφαση δηλαδή της Αντιγόνης, που θα δώσει ώθηση
στην εξέλιξη των γεγονότων.

Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι στην αρχαία τραγωδία έχουμε την τριπλή ενότητα.

Ενότητα χρόνου (σε μια μέρα), ενότητα τόπου (σ’ έναν τόπο) και ενότητα υπόθε-
σης. Για να εξυπηρετηθεί αυτή η απαίτηση, ο ποιητής καταφεύγει στις λεγόμενες θε-
ατρικές συμβατικότητες. Και με μια σπειροειδή προσέγγιση σπεύδει να συνδέσει τη
δράση, που αρχίζει να εκτυλίσσεται στους πρώτους κιόλας στίχους του προλόγου, με
ένα σαφέστατα προσδιορισμένο χρόνο και τόπο, ύστερα από τα δραματικά γεγονότα
που προηγήθηκαν.

Εξετάζοντας τον Πρόλογο από την άποψη της δραματικής λειτουργίας θα μπο-
ρούσαμε να πούμε ότι η συμβολή του είναι πολύ σημαντική στην εξέλιξη της πλοκής
του έργου για τους ακόλουθους λόγους:

1. Μας δίνει τον πραγματικό (ιστορικό) και δραματικό (σκηνικό) χώρο και χρόνο
του έργου. Πραγματικός χώρος είναι προφανώς η πόλη της Θήβας και ακριβέστερα ο
χώρος μπροστά από τις αύλειες πύλες (18) του βασιλικού ανακτόρου της πόλης. Ε-
ξάλλου ιστορικός χρόνος είναι η μυθική εποχή (μια γενιά ίσως πριν από τα Τρωικά)
όπου έλαβε χώρα η γνωστή εκστρατεία των επτά Αργείων στρατηγών εναντίον της
Θήβας (πβ. την τραγωδία του Αισχύλου Επτά επί Θήβας), και ακριβέστερα το τέλος
της νύχτας, η οποία ακολούθησε την ημέρα που έγινε ο αλληλοσκοτωμός των αδελ-
φών Ετεοκλή και Πολυνείκη και τράπηκε επίσης σε άτακτη φυγή ο στρατός των
Αργείων.

2. Μας παρουσιάζει το ένα από τα δυο κεντρικά πρόσωπα της τραγωδίας με τρόπο
εύγλωττα αποκαλυπτικό. Πράγματι ο χαρακτήρας της Αντιγόνης - με την αταλά-
ντευτη αποφασιστικότητα, το ανυποχώρητο πείσμα και την ακλόνητη θέληση να ε-
κτελέσει το σκοπό της - προβάλλει απ' την αρχή κιόλας του έργου σε όλες του τις
διαστάσεις. Παράλληλα διαγράφεται με ευστοχία ο χαρακτήρας της Ισμήνης, που αν
και ανήκει στις δεύτερα πρόσωπα του έργου, με τη συγκρατημένη συμπεριφορά της
και την ήπια επιχειρηματολογία της συμβάλλει στο να εμφανιστεί εναργέστερα το
αδιάλλακτο φρόνημα της αδελφής της.

3. Ανακοινώνεται το διάταγμα (κήρυγμα) του Κρέοντα (23 κ.εξ.) σχετικά με την
απαγόρευση της ταφής του Πολυνείκη - που αποτελεί μια από τις τρεις δραματικές
αιτίες που πυροδοτούν τη δράση του έργου, οι άλλες δυο είναι η πεισματική εμμονή
της Αντιγόνης στο σκοπό της - που εκδηλώνεται κι αυτή καθαρά στον πρόλογο - και

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 7 -

επίσης η τυφλή ισχυρογνωμοσύνη του Κρέοντα που θα φανεί αργότερα.

4. Παρουσιάζεται η πρώτη σύγκρουση μεταξύ Αντιγόνης και Iσμήνης όσον αφορά
το καθήκον της απονομής νεκρικών τιμών στον αδελφό τους, πράγμα που διαγράφει
με εκπληκτική ενάργεια τους δυο αντίθετους κόσμους που εκπροσωπούν οι δυο αυ-
τές αδελφές.

5. Από την άποψη της θεατρικής οικονομίας θα μπορούσε κανείς να επισημάνει

τα εξής:

α) οι στίχοι 33-34 προοικονομούν την είσοδο στη σκηνή του Κρέοντα (162 ,..εξ.
) και τη δ ι α κ ή ρ υ ξ η από τον ίδιο της απόφασής του για τον νεκρό του Πολυνείκη
καθώς και την τιμωρία που θα επιβληθεί σ' όποιον τολμήσει ν' αψηφήσει τη θέλησή
του.

β) οι στίχοι 69- 70 προοικονομούν τη δεύτερη -και πιο συνταρακτική- σύγκρου-
ση ανάμεσα στην Αντιγόνη και την Iσμήνη (536 κ. εξ.), όπου η Αντιγόνη απορρίπτει
με σκαιότητα και παγερή ειρωνεία τη συγκινητική προθυμία της αδελφής της να θε-
ωρηθεί κι αυτή συνυπεύθυνη και συνένοχη στο εγχείρημα της ταφής του Πολυνείκη.
γ) οι στίχοι 45-46, 71- 72, 80-81, και 91 διαβεβαιώνουν το θεατή για την αμε-
τάκλητη πραγματοποίηση της σχεδιαζόμενης ταφής και προσημαίνουν τη δραματική
σύγκρουση μεταξύ Αντιγόνης και Κρέοντα, και κατά προέκταση τη σύγκρουση δυο
διαμετρικά αντίθετων θέσεων - που μέσα στο δράμα αυτό θα πρoωθηθεί ως την πλή-
ρη εξόντωση και των δυο εκπροσώπων τους.
δ) το δίστιχο 86-87 προοικονομεί τους στίχους 433 κ.εξ., όπου η Αντιγόνη με
απάθεια και αγερωχία αφήνεται στα χέρια των φυλάκων, και ομολογεί ύστερα με
θαυμαστή ευψυχία την πράξη της.
ε) στο στίχο 36 συναντούμε μια περίπτωση ανεκπλήρωτης κατά το ήμισυ
προοικονομίας - μια εξαγγελία δηλαδή που όμως δεν επαληθεύεται ολόκληρη: η
Αντιγόνη αναφέρει ότι έχει καθοριστεί για τον παραβάτη της διαταγής του Κρέοντα
η ποινή του δημόσιου λιθοβολισμού, εκείνη δηλαδή η ποινή που από παλιά εφαρ-
μοζόταν για όποιον προστάτευε έναν προδότη. Η τιμωρία όμως που πρόκειται να
της επιβληθεί δεν θα είναι αυτού του είδους.

6. Στο τέλος του προλόγου ο θεατής διαβλέπει με βεβαιότητα την επικείμενη σύ-
γκρουση ανάμεσα στην Αντιγόνη και τον Κρέοντα, και κατά. προέκταση τη σύ-
γκρουση μεταξύ της προσωπικής ευσέβειας και του θρησκευτικού χρέους από τη μια
μεριά. και της εξουσίας και της πολιτικής δύναμης από την άλλη. Διακρίνει επίσης
μια αγεφύρωτη αντίθεση ανάμεσα στην ανθρώπινη επιλογή για επιβίωση, όπως έχει
εκφραστεί από την Ισμήνη, και στο ύψιστο καθήκον έναντι του νεκρού αδελφού που
συνεπάγεται ωστόσο το θάνατο, όπως έχει εκφραστεί από την Αντιγόνη.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 8 -

7. Αξιοσημείωτο είναι ότι ο δραματογράφος στην αρχή (1-38), όπου το περιεχό-
μενο του προλόγου παρουσιάζεται «πληροφοριακό» (ανακοίνωση της Αντιγόνης
στην Iσμήνη για το «κήρυγμα» του Κρέοντα), δίνει στο διάλογο αφηγηματική μορ-
φή. Ύστερα όμως όπου η ψυχική κατάσταση των δυο γυναικών εντείνεται - τότε που
η Αντιγόνη ζητάει τη συνδρομή της Iσμήνης για την ταφή του Πολυνείκη και η
Iσμήνη τρομάζει στο άκουσμα της παράτολμης αυτής απόφασης - του δίνει τη μορφή
της στιχομυθίας. Η αφηγηματική μορφή επανέρχεται στους στίχους 49-68 με τη μα-
ταιόπονη προσπάθεια της Iσμήνης να μεταπείσει την αδελφή της, για να εμφανιστεί
πάλι η στιχομυθία (69-99), όταν η άρνηση της Iσμήνης να συμμετάσχει στον ενταφι-
ασμό του αδελφού της προκαλεί στην Αντιγόνη ασυγκράτητη παραφορά.

8. Από σκηνοθετική άποψη πρέπει να επισημανθεί το εξής: από το στίχο 20 κατα-
λαβαίνει ο ηθοποιός που υποδύεται το ρόλο της Αντιγόνης πώς έπρεπε ν’ απαγγείλει
τους προηγούμενους στίχους του και επίσης ποιες κινήσεις έπρεπε να κάνει για να
παρουσιάσει την ψυχική ταραχή της ηρωίδας και να προκαλέσει την υποψία της πως
κάτι σοβαρό μελετούσε να πράξει.

9.Τέλος από την άποψη της διαγραφής των χαρακτήρων θα μπορούσε να παρατη-

ρηθούν τα ακόλουθα:

α) Η Αντιγόνη παρουσιάζεται στον πρόλογο διακατεχόμενη από αγανάκτηση
κατά του Κρέοντα για την προσβολή που έκανε στον νεκρό αδελφό της. Είναι επίσης
αμετάκλητα αποφασισμένη να επιτελέσει το θρησκευτικό καθήκον της. Η αντίδραση
της Iσμήνης στην πρότασή της την κάνει να συμπεριφέρεται με εμφανή σκληρότητα,
ενώ στο βάθος της ψυχής της διακρίνει κανείς μια τρυφερή και ευαίσθητη ύπαρξη. Η
αταλάντευτη επιμονή της να πραγματοποιήσει το σκοπό της αποκαλύπτει ατσάλινη
θέληση, ανυποχώρητο πείσμα και άκαμπτο φρόνημα. Στην προσπάθειά. της να δι-
καιολογήσει το σχεδιαζόμενο διάβημά. της χρησιμοποιεί επιχειρήματα και αρχές που
υποδηλώνουν το κίνητρό της. Απ’ αυτά συμπεραίνει κανείς πως το συναίσθημα και η
λογική, η εσώτερη παρόρμηση και η ψυχρή κρίση, το θρησκευτικό καθήκον και το
αδελφικό χρέος, είναι άρρηκτα συνδεδεμένα, και δύσκολα θα μπορούσε να λεχθεί ότι
αυτή κινείται πιο πολύ από αφοσίωση προς τον αδελφό της παρά από την προσήλω-
σή της στους θείους εκείνους νόμους που επιτάσσουν την ταφή.

β) Η Ισμήνη βρίσκεται στους αντίποδες της αδελφής της: υποτάσσεται με φόβο
στη δύναμη του ισχυρού - όντας πρόθυμη να υπακούσει και στις πιο οδυνηρές εντο-
λές (64). Κι ωστόσο μέσα στην αδύναμη ψυχή της ζει η συναίσθηση του ορθού. Έτσι

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 9 -

ζητάει συγχώρηση από τους χθόνιους θεούς, γιατί είναι αναγκασμένη από "ανώτερη
βία" ν’ αποφύγει μια υποχρέωση απέναντί τους. Ο χαρακτήρας της Iσμήνης ενσαρ-
κώνει τον αδύνατο ανθρώπινο τύπο που ξέρει να υποχωρεί και να συμβιβάζεται και
ν’ αποδέχεται παθητικά τη μοίρα του. Τα επιχειρήματα που επιστρατεύει για ν’ απο-
τρέψει την αδελφή της δηλώνουν ότι ποτέ δεν θα είχε τη δύναμη να αρθεί στο ύψος
στο οποίο είναι προορισμένη να φτάσει η Αντιγόνη. Παρ’ όλ’ αυτά η ηπιότητα και η
αυτοσυγκράτηση του θυμικού της, το μειλίχιο ύφος της, η βαθιά αγάπη της προς την
αδελφή της και ο κρυφός θαυμασμός της γι’ αυτήν την κάνουv να παρουσιάζεται αρ-
κετά συμπαθητική.

Από την αρχή του έργου η Αντιγόνη εισορμά με ένα χείμαρρο από αρνητικές εκφράσεις, στις οποίες
αποκρίνεται με τις ζυγισμένες εκφράσεις της η Ισμήνη. Βλέπουμε δύο αδελφές, ίδιες σε κληρονομικό-
τητα, ίδιες σε πείρα και αντιμέτωπες με την ίδια κατάσταση, όμως το φοβερό παρελθόν (στίχ. 1 κ.εξ.,
49 κ.εξ.) που εμπνέει στην Ισμήνη διάθεση υποταγής, δυναμώνει απλώς την αμετακίνητη αποφασιστι-
κότητα της Αντιγόνης. Δύο αδελφές, δύο αδελφοί (σ’ αυτούς θα πρέπει να επανέλθουμε) και το κρά-
τος, η πόλις. Το ζήτημα, όπως το βλέπει η Αντιγόνη, τίθεται μ’ ένα περίεργο τρόπο στο τέλος της
πρώτης ρήσης της. Ο στρατηγός με διάγγελμα του κήρυξε την πόλη σε κατάσταση επιφυλακής: δεν
βλέπει άραγε η Ισμήνη ότι «επέρχονται εναντίον των φίλων τα δεινά που πρέπουν σε εχθρούς» (στίχ.
10); Οι φίλοι και οι εχθροί: το μόνιμο δίδυμο μιας αντίθεσης, που αποτέλεσε τη βάση για πολύ μεγάλο
μέρος του ηθικού και πολιτικού προβληματισμού των Ελλήνων. Η Αντιγόνη μάχεται στις επάλξεις της
φιλίας, με την έννοια των δεσμών συγγένειας, και υπερασπίζεται το χρέος της ταφής που οι δεσμοί
αυτοί επιβάλλουν. Αλλά μήπως δεν έχει και η πολιτεία φίλους και εχθρούς; Η πολιτεία, η πόλις, δεν
σημαίνει γι' αυτήν τίποτε, όπως δεν σημαίνει ούτε ο Κρέων — ο αγαθός Κρέων, όπως τον αποκαλεί
σαρκαστικά. Υπάρχουν για την οικογένεια φίλοι, υπάρχουν και εχθροί, και σε μια τέτοια πολωτική
αντίθεση ενδιάμεσες διαβαθμίσεις δεν χωρούν έτσι η Ισμήνη, από τη στιγμή που αρνείται την υποστή-
ριξη της, περνάει αμέσως, αυτόματα, στο αντίθετο στρατόπεδο (στίχοι 45-46, 69 κ.εξ., 86-87, 93-94).

“ΣΟΦΟΚΛΗΣ” (Ερμην. Προσέγγιση), Winnington - In-

gram

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 10 -

ΓΕΝΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΛΟΓΟΥ

Οι στίχοι 1 – 99 αποτελούν τον πρόλογο της τραγωδίας. Κατά κά-
ποιο τρόπο μια εισαγωγή που κατατοπίζει τους θεατές στα όσα έχουν προηγη-
θεί από το μύθο της τραγωδίας. Απ’ αυτόν αρχίζει η δράση και η πλοκή. Δη-
μιουργεί το πλαίσιο μέσα εις το οποίο θα κινηθεί η υπόθεση, εισάγει στη
δραματική ατμόσφαιρα και προετοιμάζει το θεατή να παρακολουθήσει με
προσοχή κι ενδιαφέρον όσα θα διαδραματιστούν.

Με τη σύγκρουση των δύο θυγατέρων του Οιδίποδα ο ποιητής
δημιουργεί δραματική ατμόσφαιρα χρησιμοποιώντας το διάλογο και την αντι-
παράθεση των ιδεών. Υπάρχει μια συνεχής διακύμανση πάθους από την αντί-
θετη τοποθέτηση των δύο αδελφών. Όπου το πάθος εντείνεται έχουμε στιχο-
μυθία.

Οι θεατές παρακολουθούν με αυξανόμενη συμπάθεια τις δύο
αδελφές που συγκρούονται για ένα θέμα που καθεαυτό αυξάνει τη δυστυχία
τους. Ενώ ο νεκρός ενώνει κοντά του τους οικείους του, εδώ οι δύο αδελφές
χωρίζονται ύστερα από μια έντονη σύγκρουση. Με το τέλος του προλόγου η
μία πορεύεται προς το χρέος και η άλλη αποσύρεται στη μοναξιά της.

Έντονο το τραγικό στοιχείο.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 11 -

Η ΠΑΡΟΔΟΣ ΤΟΥ ΧΟΡΟΥ

Από άποψη δομής η πάροδος, το πρώτο χορικό της τραγωδίας, χαρα-
κτηριστικής λυρικής λαμπρότητας και εκπληκτικής δύναμης, διαρθρώνεται σε δύο
μέρη, από 4 στροφικά (2 στροφές και 2 αντιστροφές) και 4 αναπαιστικά συστήματα
—απαγγελλόμενα από τον καρυφαίο ή όλο το χορό,— που είναι στενά δεμένα με τα
συμφραζόμενα· με το βαδιστικό ρυθμό τους, άλλωστε, σημειώνουν αλλαγές στη θέση
του χορού.

Η ΔΟΜΗ

Τη δύναμη και τη νίκη του θηβαϊκού
Στ. 100 – 109 : στρατού συμβολίζει ο ήλιος που ανατέλλει.
(η φυγή των Αργείων :η αιτία της χαράς)

Στ. 110 – 147 :

Ο νικηφόρος πόλεμος

Α. 110-126 Οι Αργείοι εναντίον των Θηβών
Β. 127-137 Η επίθεση, η στάση του Διός υπέρ των Θηβαίων
και η τιμωρία της ύβρεως

Γ. 138-147 Η συμβολή του θεού Άρεως, η γενική τροπή του
υπέρ των Θηβαίων και η αλληλοκτονία των δύο
αδελφών

Στ. 148 – 154 : Η χαρά από την νίκη

Α. 148-151 Προτροπή για λησμοσύνη των δεινών

Β. 152-154 Η εκδήλωση της χαράς (σχετική προτροπή)

Αποτελείται από δύο στροφές και δύο αντιστροφές

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 12 -

ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

Τα θεματικά κέντρα της Παρόδου είναι τα ακόλουθα.

α. Προσφώνηση του ήλιου.
β. Ο Πολυνείκης αντίπαλος στους Θηβαίους.
γ. Ο Ζευς τιμωρός θεός της ύβρεως.
δ. Η φυγή των Αργείων και ο αμοιβαίος φόνος των αδελφών.
ε. Χαιρετισμός της πολυύμνητης Νίκης.
στ. Προσέλευση του Κρέοντα.

Η πρώτη στροφή αρχίζει με μια μεγαλοπρεπή εικόνα, όπου ο χορός σε μια θριαμ-
βική κραυγή, που χαρακτηρίζεται από ανοιχτά φωνήεντα, προσφωνεί με τριπλή προ-
σφώνηση, κλιμακούμενη σε 3 βαθμίδες συναισθηματικής έντασης, τον ανατέλλοντα
ήλιο, που συμβολίζει τη νίκη και τη δύναμη του θηβαϊκού στρατού, νίκη του δικαίου
και των θεών.

Ο νικηφόρος στρατός των Αργείων που, με επικεφαλής τον Πολυνείκη ήρθε
εναντίον των Θηβαίων δίνεται με πλαστική δύναμη, ζωντάνια και ενέργεια, με τη
χαρακτηριστική αντίθεση και την ποιητική παράσταση της παραβολής —του αετού
(Αργείοι) και του δράκοντα (Θηβαίοι)— καθώς και με τη χρήση του αορίστου χρό-
νου. Η όλη περιγραφή της εκστρατείας είναι ποιητικότατη και συνδυάζει αριστο-
τεχνικά το λυρικό και το δραματικό στοιχείο με μιαν εξαίρετη δύναμη φαντασίας
(στ.110-147).

Ζεύς γάρ μεγάλης γλώσσης κόμπους
ὑπερεχθαίρει, ...

βαρυσήμαντοι στίχοι, που απηχούν την αρχαιοελληνική αντίληψη για την Ύβρη, η
οποία αποτελεί το ηθικό υπόβαθρο της αττικής τραγωδίας, όπως διαμορφώθηκε
αρχικά από τον Σόλωνα με το τρίπτυχο Υβρις - Ατη - Δίκη. Ο Ζευς, τιμωρός θε-
ός της υπεροψίας, κατακεραυνώνει τον υπερφίαλο Καπανέα, γιο του Σθενέλου,
που καυχήθηκε ότι θα κυριεύσει την επτάπυλη Θήβα παρά τη θέληση του Δία.
Το ευφρόσυνο συναίσθημα της νίκης συνεχίζεται στη λυρική αφήγηση της ήττας
των Επτά, δραματοποιημένη έξοχα στην ομόλογη τραγωδία του Αισχύλου, που
αποτελεί ενδεχομένως και το πρότυπο του Σοφοκλή: Επτά λοχαγοί γαρ εφ' ε-
πτά πύλαις/ταχθέντες ισοι πρός ισους ...(στ. 141-142), και κορυφώνεται με την
αλληλοκτονία των δύο αδελφών, κοινού θανάτου μέρος αμφω (στ. 147).

Η χαρά από τη νίκη κυριαρχεί παντού, και ο απολλώνιος ύμνος παραχωρεί
τη θέση του στη διονυσιακή μέθη. Ο χορός προτρέπει για ολονύχτια διασκέ-
δαση και λησμοσύνη των δεινών.

Στην πάροδο ο χορός τηρεί ουδέτερη στάση ως προς το θάνατο του Πολυνείκη.
Αντίθετα, τα σύμβολα αετός-δράκων, η επιλογή των θεών (Απόλλων, Βάκχος-

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 13 -

Διόνυσος), οι δωρικοί τύποι στη γλώσσα προσδίνουν ένα χρώμα εθνικής-
πατριωτικής έξαρσης και συντείνουν σε όσα ρητά υπερηφανεύεται ο χορός.
Στο τέλος ο προϊδεασμός των θεατών για την ύβρη του Κρέοντα προετοιμάζεται
έμμεσα και αριστοτεχνικά. Ο εξάρχων του χορού, με το μεγαλοπρεπή ρυθμό των
αναπαίστων, παροαναγγέλλει στους στίχους 155-161 την άφιξη του Κρέοντα και
δίνει χαρακτηριστικά στοιχεία - όνομα, αξίωμα, συνθήκες με τις οποίες ανέλαβε την
εξουσία, χρόνο ανόδου στο θρόνο, αιτία παρόδου του χορού, σύσταση, ηλικία και
τρόπο πρόσκλησης - υποβοηθώντας έτσι στην επιβλητική παρουσία του νικητή
στρατηγού και προετοιμάζοντας την προβολή της φυσιογνωμίας του.

Στην πάροδο απομακρύνεται η τη συνωμοτική και οικογενειακή ατμόσφαιρα
του προλόγου και τώρα τα γεγονότα εξετάζονται κάτω από το φως της πόλης.
Στον πρόλογο η συζήτηση των θυγατέρων του Οιδίποδα στρέφεται γύρω από τις
οικογενειακές δυστυχίες και η αναφορά στην ταφή του Πολυνείκη γίνεται από τη
σκοπιά της οικογένειας και όχι από τη σκοπιά της πόλης. Ακόμα δε γίνεται λόγος
για το δίκαιο ή άδικο της εκστρατείας του Πολυνείκη ενάντια στη Θήβα και παρο-
δικά γίνεται κάποια αναφορά στο στρατό των Αργείων. Ο χορός κρίνει τα γεγονότα
από μια πλατύτερη σκοπιά και καλεί τους θεατές να τα κρίνουν, να τα ιδούν από
την άποψη της πόλης. Ο χορός, ως εκπρόσωπος των συνετών πολιτών της Θήβας,
ενδιαφέρεται για την κοινή γαλήνη και ευτυχία ολόκληρης της πόλης, σε αντίθεση
προς τα ιδιωτικά προβλήματα της οικογένειας του Οιδίποδα. Φαίνεται ότι ταυτίζε-
ται με τη στάση του Κρέοντα και εγκρίνει το διάταγμα. Βρίσκεται και κινείται, ως
προς αυτό το ζήτημα, στο μισοσκόταδο της ανθρώπινης αυταπάτης .
Μόλις ο χορός, με θρησκευτική κατάνυξη, έψαλε τον ύμνο, μπαίνει στη σκηνή,
από τη μεσαία πύλη, ο Κρέων, ο νέος άρχοντας της Θήβας. Κάποια σοβαρή σκέψη
φαίνεται να ταράζει το μυαλό αυτού του δυνατού άντρα και ο χορός δεν μπορεί
να τη μαντέψει· αλλιώς, δε θα τους είχε προσκαλέσει. Με τα τελευταία λόγια του
κορυφαίου δικαιολογείται η πάροδος του χορού και η σύσταση του, αναγγέλλε-
ται η άφιξη του Κρέοντα, που δένεται οργανικά με το θάνατο των δυο αδερφών,
και προοικονομείται η μακρά ρήση, στην οποία ο Κρέων θα ανακοινώσει τις
σκέψεις του. Από την άποψη αυτή η πάροδος αποτελεί ένα πρελούντιο, που προε-
τοιμάζει τη σύγκρουση του πρώτου επεισοδίου.
Με το τέλος της ωδής, παρά την αγαλλίαση του χορού, η αγωνία, η οποία ξεκίνησε
από το σημείο που σταμάτησε η δράση στον πρόλογο, σφίγγει περισσότερο. Ο ύμνος
τελειώνει με μια ευχή στο Διόνυσο, που δεν είναι μόνο θεός της χαράς, αλλά, σύμ-
φωνα με μια παρατήρηση του Ηράκλειτου, είναι και θεός του Άδη. Η ειρωνεία της
μοίρας είναι φανερή· η χαρά είναι παροδική, το κακό δεν πέρασε, γιατί εξαιτίας
του κάποιο άλλο επίκειται, είναι κιόλας στο δρόμο. Ο θριαμβικός ύμνος του χορού
υψώνεται στην αρχή μιας μέρας που θα τελειώσει με τρεις τραγικούς θανάτους και τη
συντριβή του Κρέοντα, που η άφιξη του αναγγέλλεται επίσημα στο τέλος από τον
κορυφαίο.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 14 -

Η πάροδος αποτελεί έναν επινίκιο ύμνο - έναν π α ι ά ν α - . Ο ενθουσιασμός και η
αγαλλίαση των «γερόντων-προεστών» της Θήβας για τη σωτηρία της πατρίδας αντι-
καθιστούν την ι δ ι ω τ ι κ ή θλίψη της Αντιγόνης με τη δ η μ ό σ ι α ευφροσύνη της
πόλης για το λυτρωμό της από τη θανάσιμη απειλή των Αργείων.
Η δ ο μ ή της παρόδου είναι εκείνη του παραδοσιακού στην αρχαία ελληνική ποί-
ηση νικητήριου παιάνα -που περιλαμβάνει την επίκληση, την αιτιολογία και την προ-
τροπή:

Στην ε π ί κ λ η σ η (100-109) οι Θηβαίοι γέροντες απευθύνονται στον ήλιο – στο
ακοίμητο αυτό μάτι της Δικαιοσύνης - που παρακολούθησε από ψηλά την έπαρση
των Αργείων εισβολέων και τους ταπείνωσε παραδειγματικά κάνοντάς τους να τρα-
πούν πανικόβλητοι σε άτακτη φυγή.
Στην α ι τ ιο λ ο γ ί α (110-147) περιγράφεται το γεγονός για το οποίο αναπέμπε-
ται η προσευχή. Ο Πολυνείκης οδήγησε τον εχθρικό στρατό κατά της πατρίδας του,
τυφλωμένος από το μίσος προς τον αδελφό του. Ο Δίας όμως παρεμβαίνει αναπότρε-
πτα και συντρίβει με τον κεραυνό του τους ξιπασμένους και υπερόπτες Αργείους.
Στην π ρ ο τ ρ ο π ή (148 – 162) οι γέροντες του χορού παροτρύνουν τους συμπο-
λίτες τους να προστρέξουν όλοι στους ναούς των Θεών, για να γιορτάσουν τη νίκη,
στήνοντας ολονύκτιους χορούς με πρωτοχορευτή τους το Διόνυσο, τον προστάτη της
Θήβας.

Ο δραματουργός σκόπιμα δεν παρουσιάζει το χορό να δίνει ι δ ι α ί τ ε ρ η έ μ φ
α σ η στην πράξη του Πολυνείκη. Έτσι δε μπορεί να υποστηριχτεί ότι η πάροδος
ρυθμίζει τα συναισθήματα των θεατών. Ο χορός δίνει τη δική του ερμηνεία για την
οικτρή τύχη των Αργείων. Η συντριβή τους οφείλεται στην α λ α ζ ο ν ε ί α και στην
ύ β ρ η τους.

Οι γέροντες του χορού φαίνεται ότι δεν γνωρίζουν τίποτα για το κήρυγμα του
Κρέοντα, που απαγορεύει την ταφή του Πολυνείκη. Συνεπώς βρίσκονται στην ίδια
θέση που ήταν η Ισμήνη πριν ενημερωθεί κρυφά γι αυτό το θέμα από την αδελφή
της.

Το κλίμα που δημιουργεί με τα λόγια και τις κινήσεις του ο χορός είναι εντελώς
διαφορετικό από εκείνο του προλόγου που προηγήθηκε, καθώς και από εκείνο του
πρώτου επεισοδίου που ακολουθεί. Η πάροδος αρχίζει, σαν κάτω από τον ήχο μιας
σάλπιγγας με μια θριαμβική κραυγή, και διατηρεί ως το τέλος το ευφρόσυνο συναί-
σθημα της νίκης και της σωτηρίας. Αντιθέτως η ατμόσφαιρα στον πρόλογο είναι κα-
ταθλιπτική και ζοφερή, ενώ στο α΄ επεισόδιο βαριά και ανησυχητική.
Το ενθουσιαστικό τραγούδι του χορού προκαλεί ωστόσο στους θεατές συναίσθη-
μα π ι κ ρ ή ς ε ι ρ ω ν ε ί α ς, γιατί γνωρίζουν την αμετάκλητη απόφαση της Αντι-
γόνης αλλά και το απαγορευτικό κήρυγμα του Κρέοντα. Διαισθάνονται επίσης κάτι
το απειλητικό να πλησιάζει νιώθοντας την ψυχή τους να σφίγγεται από αγωνία και
φόβο.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 15 -

Δύο είναι τα βασικά μοτίβα της παρόδου :

Α) Η σύγκρουση Αργείων και Θηβαίων

Β) Η ύβρη του Καπανέα που επισύρει την τιμωρία του Δία.

Αξιοσημείωτες είναι και οι εικόνες που παρατάσσονται με σ υ ν ε ι ρ μ ι κ ή δ ι α
δ- ο χ ή. Χαρακτηριστικά του στοιχεία επίσης είναι :

· η μεταφορική χρήση της γλώσσας
· οι υπαινικτικές αναφορές στα γεγονότα
· η έμφαση στην ύβρη του Καπανέα
· ο επικός τόνος

ΓΕΝΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ

Οι γέροντες δε γνωρίζουν το σκοπό για τον οποίο τους κάλεσε ο Κρέο-
ντας. Οι ψυχικοί κραδασμοί, ο ασυγκράτητος ενθουσιασμός, συνιστούν το κυ-
ρίαρχο στοιχείο της παρόδου.

Οι Θηβαίοι άνδρες απευθύνουν χαιρετισμό στον ήλιο που ανατέλλει στη
Θήβα και περιγράφουν το θανάσιμο κίνδυνο που είχε απειλήσει την πόλη του
Κάδμου. Βάζοντάς τους ο ποιητής να κάνουν αναδρομή στο παρελθόν ξεπερνά
τις δυσκολίες του σκηνικού χρόνου. Εξηγεί έτσι στους θεατές τα προηγούμενα
γεγονότα. Όμως για τους άνδρες το σημαντικό είναι η σωτηρία της πόλης, και
γι’ αυτό καλούν τους συμπολίτες τους να τιμήσουν το θεό Διόνυσο.(Είναι και-
ρός να λησμονηθεί ο πόνος, είναι καιρός για ολονύκτιο τραγούδι, χορό και δι-
ασκέδαση). Η πάροδος είναι ένα υμνητικό ευχαριστήριο λυρικό άσμα που
ξεκινά από τη χαρά, ανάγεται στην αναπόληση και τελειώνει πάλι με τη χα-
ρά.

Η πρώτη στροφή είναι γεμάτη από φως. Το Απολλώνιο στοιχείο είναι η
ουσία της αναζήτησης του Ελληνικού πνεύματος. Από το φως της καθάριας
φύσης τους οι Έλληνες δέχτηκαν την εσωτερική λάμψη που τους αποκάλυψε
τα μυστικά της δημιουργικής έρευνας.

Από το συγκερασμό του Απολλώνιου με το Διονυσιακό στοι-
χείο, που παρουσιάζεται στο τέλος της παρόδου βρισκόμαστε πολύ κοντά στη
γένεση και στην ουσία της τραγωδίας. ( Φ. ΝΙΤΣΕ )
Όταν η ψυχή καταυγάζεται από ένα υπερκόσμιο φως, τότε

σκιρτά κι εκστασιάζεται.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 16 -

Τελειώνοντας, πρέπει να πούμε ότι η πλαστικότητα των εικόνων, ο πλούτος
των εκφραστικών μέσων και η ποικιλία των μετρικών σχημάτων δίνουν στην ωδή
έναν υψηλό τόνο και συνθέτουν τη συμμετρία, μια λέξη που ταιριάζει πολύ στο έργο
του Σοφοκλή.

Η ΣΧΕΣΗ ΠΡΟΛΟΓΟΥ-ΠΑΡΟΔΟΥ ΣΤΗΝ «ΑΝΤΙΓΟΝΗ»

Η έντονη αντίθεση που παρατηρήσαμε μεταξύ προλόγου και παρόδου,
από άποψη ψυχολογικού κλίματος, μας προετοιμάζει για την παρουσία των
αντίθετων δυνάμεων της τραγωδίας, που μέλλουν να συγκρουστούν.
Στον πρόλογο είδαμε την Αντιγόνη αποφασισμένη να παραβεί τη διαταγή.
Στην πάροδο, ο ύμνος στη νίκη των Θηβαίων ετοιμάζει την επιβλητική πα-
ρουσία του Κρέοντα στο α’ επεισόδιο. Στον πρόλογο διαμορφώνεται κλίμα
σκοτεινό, γεμάτο φόβο και αγωνία για την τύχη της Αντιγόνης. Στην πάροδο
η χαρά είναι κυριαρχική.

Στη μία περίπτωση έχουμε συνωμοτική ατμόσφαιρα αγωνίας, ενώ στην
άλλη τραγούδι με πανηγυρικό χαρακτήρα.

Όμως υπάρχουν και στοιχεία ουσιαστικής επαφής.

Η Ισμήνη, στον πρόλογο, με την εναντίωσή της στην Αντιγόνη
ενισχύει, τουλάχιστον ιδεολογικά, το καθεστώς και τον Κρέοντα που το εκ-
προσωπεί. Το ίδιο και ο χορός στην πάροδο, εκφράζοντας τη χαρά του για τη
νίκη, της οποίας πρωτεργάτης ήταν ο Κρέων, αφήνει να εννοηθεί έμμεσα μια
οφειλόμενη ευγνωμοσύνη στο νικητή στρατηγό.

Έτσι αισθανόμαστε πως η Αντιγόνη είναι εντελώς μόνη.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 17 -

ΠΡΩΤΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ (στ.155-331)

Η ΔΟΜΗ

1) στ.155-161

Μετάβαση από την πάροδο στο 1ο

επεισόδιο

· Αναγγελία του Κρέοντα.
· Δικαιολόγηση της παρουσίας του Χορού στο παλάτι.

2) στ.162-222

Το αίτημα του βασιλέως

· Φιλική προσφώνηση στους γέροντες του Χορού.
· Ανάπτυξη βασιλικών αρχών.
· Συσχετισμός αρχών και διαταγής.

3) στ. 223-304

Η είδηση περί της ταφής του Πολυνείκη

· Η ανακοίνωση της είδησης.
· Η αντίδραση του Χορού.
· Η αντίδραση του Κρέοντα.

4) στ. 305-314

Η απειλή του Κρέοντα και η θεωρητική
κατοχύρωση της απειλής

5) στ. 315-331

Η λύση του επεισοδίου

· Διακωμώδηση του βασιλέως.
· Επανάληψη της απειλής.

ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

Η εμφάνιση του Κρέοντα

Ο Κρέοντας εμφανίζεται στη σκηνή με αγέρωχο βηματισμό κρατώντας το
σκήπτρο, σύμβολο της βασιλικής εξουσίας. Αναφερόμενος στη σωτηρία της Θήβας
φαίνεται ευσεβής, προσπαθώντας να κερδίσει την αφοσίωση των γερόντων του Χο-
ρού με κάποια λεπτότητα και χρησιμοποιώντας έμμεσα επαίνους. Ο χορός αποτε-
λείται από τους επιφανείς γέροντες της πόλης. Η πάροδος τους έχει θέμα την πρό-

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 18 -

σφατη νίκη. Ο Κρέων, που τους έχει καλέσει σε συνέλευση, επαινεί την πίστη που
έχουν επιδείξει μέχρι τώρα προς τον βασιλιά του οίκου. Αναγγέλλει ότι ένας σω-
στός ηγέτης υπακούει στην καλύτερη συμβουλή. Κανείς δεν θα πρέπει να κρατά το
στόμα του κλειστό από φόβο. Το αντίθετο: πρέπει να πολεμά ενάντια σε κάθε ε-
παπειλούμενη συμφορά. Πρέπει να κάνουν όλοι τα πάντα για την πόλη, και καμιά
φροντίδα για φίλους και συγγενείς δεν πρέπει να τους αποσπά από αυτό. Η πόλη
είναι που σώζει τους πολίτες. "Με τέτοιους νόμους θέλω να σώσω την πόλη"
(στ.191). Μετά ανακοινώνει την απόφαση του για τον νεκρό. Όποιος θέλει το
καλό της πόλης, ας τιμάται, όποιος θέλει το κακό της, ας τιμωρηθεί. Ο Κρέων έχει
διατάξει να φρουρείται το πτώμα. Οι γέροντες δεν πρέπει να αφήσουν να τους
ξεφύγει όποιος δεν υποτάσσεται στην προσταγή. Πρέπει κανείς να προνοεί: η ελ-
πίδα για κέρδος ήδη έχει παρασύρει μερικούς να διαπράξουν αδικία, ακόμη και αν
τους απειλεί η θανατική τιμωρία.
Εκείνη τη στιγμή έρχεται ο φύλακας, που, αφού για ώρα δίσταζε, ανακοι-
νώνει ότι ο νεκρός έχει σκεπαστεί με άμμο, κάτι που αρκεί για να θεωρηθεί ότι εί-
ναι θαμμένος. Αλλά ακόμη δεν έχει βρεθεί κανένα ίχνος του δράστη. Ο χορός σκέ-
φτεται ότι πρόκειται για θεϊκή παρέμβαση (στ. 278), ο Κρέων όμως τον διακόπτει:
οι θεοί δεν ενδιαφέρονται για τέτοιους νεκρούς. Στο κάτω κάτω της γραφής ήθελε να
καταστρέψει τη χώρα και τους νόμους τους. Υποψιάζεται μάλλον ότι πρόκειται για
έργο αντιπάλων, που δεν θέλουν να δεχτούν την εξουσία του. Αυτοί "δεν έχουν τον
τράχηλο τους κάτω από τον ζυγό, όπως είναι το σωστό, έτσι ώστε να με αγαπούν"
(στ. 291). Πρέπει να δωροδόκησαν και τους φύλακες, οι οποίοι, αν δεν βρουν τον
δράστη, τους απειλεί ο βασιλιάς, θα αναγκαστούν να ομολογήσουν με βασανιστήρια.
"Φοβερό, αυτός που αποφασίζει να πέφτει σε τέτοια λάθη", παρατηρεί ο αγγελιαφόρος
(στ. 323).

Ο Κρέων κάλεσε τους γέροντες του χορού, γιατί στάθηκαν πιστοί στην
κατά καιρούς βασιλική εξουσία και επομένως οφείλουν και σ’ αυτόν αφοσίωση
και πίστη. Έχει σκοπό να εκθέσει τις αρχές που θα διέπουν την εξουσία του. Κάνει
έναν πρώτο υπαινιγμό για το διάταγμά του λέγοντας πως στο εκτελεστικό και νομο-
θετικό φαίνεται ο άνδρας. Θέλει να πιστεύει επίσης πως όταν η πόλη ευτυχεί ευτυ-
χούν και οι πολίτες.

Δείχνει ότι αρνείται κάθε λογής μεταφυσική και δεν υπολογίζει καμιά άλλη α-
πόλυτη αξία πέρα από το συμφέρον της πολιτείας, που το ταυτίζει με το δικό του
συμφέρον. Μόλις πήρε την εξουσία, θέλει να σκορπίσει τη συννεφιά του μίσους και
του φόβου, επειδή, μέσα στην πλάνη του, θέλει να επιβάλει τη νέα τάξη στον κό-
σμο. Η δικαιοδοσία του όμως είναι μόνο για τους πολίτες της Θήβας. Οι νεκροί
ανήκουν στη δικαιοδοσία των θεών δεν μπορούμε να αρνηθούμε το χρέος μας
προς τους θεούς, ούτε να θυσιάσουμε τις απαιτήσεις των θεών στις απαιτήσεις
της πολιτείας. Η τύφλωση του δεν του επιτρέπει να διακρίνει το όσιο από το
δίκαιο της πολιτείας. Ο ποιητής μας δίνει το ήθος του Κρέοντα με τρόπο αρι-
στοτεχνικό. Παρουσιάζεται ως ένας δυνατός άντρας με δυνατή βούληση, που θα
δώσει μια κίνηση στο μηχανισμό για την εξέλιξη του δράματος.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 19 -

Πιο φυσικό θα ήταν αν αποδίδαμε τη συγκέντρωση αυτή στη διάθεση του
νέου βασιλιά και νικητή στρατηγού να εισηγηθεί κάποια μέτρα για την καλύτερη δι-
ακυβέρνηση της πόλης, αφού ανέλαβε πρόσφατα την εξουσία. Άλλωστε ο τρόπος
που εμφανίζεται τον δείχνει να κινείται προς την κατεύθυνση αυτή.
Η εξέλιξη όμως του λόγου φαίνεται να παρουσιάζει έναν Κρέοντα που το μό-
νο που τον απασχολεί είναι η τιμωρία του Πολυνείκη. Αφού δημιουργήσει τις νομι-
κές και ψυχολογικές προϋποθέσεις ζητάει συμπαράσταση. Κάτι περισσότερο ακόμη,
δείχνοντας πως φοβάται εσωτερικούς εχθρούς, άρχισε να εντάσσεται στο μηχανι-
σμό της εξουσίας.

Με το κήρυγμά του ο ρυθμός, η αρμονία, η τάξη, διασαλεύονται εν ονό-
ματι της τάξεως! Τίθεται το πρόβλημα κι έχουμε έτσι δύο ακραίες τοποθετήσεις που
μάλλον αποκλείουν το συμβιβασμό.

Το πρόβλημα λοιπόν είναι ποια τάξη πραγμάτων θα επικρατήσει.

Στην πρώτη σκηνή του επεισοδίου (στ. 162 – 222) έχουμε, λοιπόν, τη ρήση
του Κρέοντα, που είναι γνωστή ως «λόγος του θρόνου» ή «προγραμματικές δηλώ-
σεις», καθώς και τη στιχομυθία του Κρέοντα με το Χορό.

Ο λόγος του Κρέοντα εμφανίζει είναι δομημένος έτσι, ώστε μπορεί να θεωρηθεί
ένας τυπικός ρητορικός λόγος.

1.

Εισαγωγή

- Προοίμιο -
-

(στ. 162 – 174)

Δηλώσεις για την ασφάλεια και
σωτηρία της πόλεως. Αιτιολό-
γηση της πρόσκλησης των Θη-
βαίων γερόντων μετά την α-
ναρρίχησή του στο θρόνο σύμ-
φωνα με τα «δικαιώματα αγχι-
στείας»

2.

Διακήρυξη γενικών πολιτικών αρχών

- Διήγηση –
-

(175 – 191)

Έκθεση των αρχών διακυβέρ-
νησης και επίδειξη αποφασι-
στικότητας για την τήρηση των
αρχών αυτών.

3.

Εφαρμογή διακηρυγμένων αρχών

- Απόδειξη –
-

(192 – 206)

Συγκεκριμένο παράδειγμα ε-
φαρμογής των αρχών που προ-
εκτέθηκαν.

4.

Επίλογος

- Επίλογος –
-

(207 – 210)

Ανακεφαλαίωση των προηγου-
μένων

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 20 -

Γενικά ο λόγος του Κρέοντα από την άποψη της τεχνικής είναι περίτεχνος.
Διαθέτει όλα τα χαρακτηριστικά του ρητορικού λόγου.

1. Προσπαθεί να κερδίσει την εύνοια των γερόντων (προοίμιο)
2. Εκθέτει τα δικαιώματά του στο θρόνο, καθώς και τις αρχές
του(υπόθεση)
3. Το διάταγμα του Πολυνείκη αποτελεί την πρώτη του απόφα-
ση.(απόδειξη)
4. Ανακεφαλαιώνει μιλώντας για δικαίους και αδίκους.(επίλογος)

Στη στιχομυθία μεταξύ Κρέοντα και Χορού, που ακολουθεί αμέσως, χρησι-
μοποιεί εύστοχα ο Σοφοκλής, για να υπαινιχθεί ποιο είναι το κοινό αίσθημα έναντι
του νέου βασιλιά. Ο Χορός στις παρεμβάσεις του δηλώνει την υποταγή του, όπως η
Ισμήνη είχε κάνει λίγο πριν, και υπογραμμίζει την απεριόριστη δύναμη του Κρέοντα.
Ο Χορός όμως δείχνει και κάποια απροθυμία ν’ ανταποκριθεί στην έκκληση του
Κρέοντα για φρούρηση του άταφου σώματος και, τέλος, παρατηρεί ότι η τιμωρία που
θα επιβληθεί στον παραβάτη θα είναι ο θάνατος, κάτι που αμέσως επιβεβαιώνει ο
Κρέων.

Ο λόγος όμως του Κρέοντα είναι επιφανειακός και υποστηρίζει τις απόψεις του με
ελάχιστη πειστικότητα. Τα αποφθέγματα κυλούν εύκολα, ώστε να μην φαίνεται πως
έχουν βάρος. Τα αναπτύσσει με τέτοια ευφράδεια ώστε γρήγορα υποπτευόμαστε πως
απλώς προσπαθεί να εντυπωσιάσει ή αναρωτιόμαστε μήπως εξαπατά τον εαυτό του.

Ποιο είναι το μειονέκτημα της λογικής του ;

Σύμφωνα με την Ελληνική άποψη ο Κρέων πλανιέται γιατί υποθέτει πως το δίκαιο
της πολιτείας τον δικαιώνει όταν αρνείται το χρέος του στους Θεούς.

Δεν δίνει σημασία στη διάκριση ανάμεσα σε ό,τι αποτελεί χρέος στους
Θεούς και σε ό,τι αποτελεί χρέος στους ανθρώπους. Ανάμεσα στο τι είναι άγιο
και τι δίκαιο. Το βασικό του σφάλμα είναι ότι θυσιάζει το πρώτο στο δεύτερο. Νο-
μίζει πως οι ανθρώπινοι νόμοι ή οι αναγκαιότητες μπορούν να αγνοήσουν τις υπο-
χρεώσεις στους Θεούς. Ενδεχομένως ούτε που σκέπτεται ότι είναι παραβάτης ενός
Θεϊκού νόμου. Σ’αυτό βρίσκεται και η τραγικότητά του. Οδηγείται με βεβαιότητα
σε σύγκρουση με αρχές που αντιτίθενται στις δικές του, χωρίς να το αντιλαμβάνεται.

Σ’ αυτό έγκειται και η δραματικότητά του, μόνο που είναι ακόμη στην αρχή
της.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 21 -

Η παρέμβαση του Χορού

Ο Χορός υποδέχεται την απόφαση χωρίς κριτική, αλλά και χωρίς επιδοκιμα-
σία. Φαίνεται να αντιλαμβάνεται ότι η διαταγή δεν είναι δίκαιη, δεν είναι όμως προε-
τοιμασμένος να το πει. Αναγνωρίζει στον Κρέοντα τη δύναμη να νομοθετεί όπως του
αρέσει, αλλά δεν τον επιδοκιμάζει, και ισχυρίζεται πως είναι πολύ γέρος για να επι-
βλέψει την εκτέλεση της διαταγής του. Φαίνεται να αποδέχεται εκ πρώτης απόψεως
τη διαταγή του Κρέοντα, χάριν ίσως της ησυχίας και της ειρήνης, δεν δείχνει όμως
πεπεισμένος ότι είναι δίκαιη.

Ο χορός συμφωνεί φανερά με τον Κρέοντα, αλλά με τραγική ειρωνεία. Τα
λόγια του αποδοκιμάζουν την απόφαση του. Παίρνει παθητική στάση, καθώς γε-
μάτος ανησυχία φοβάται μήπως πέσει στους ώμους του το βάρος της φύλαξης του
νεκρού, και προβάλλει την ηλικία του. Η δουλοπρέπεια του χορού επιτείνει τον φό-
βον των θεατών, καθώς νιώθουν ότι, όταν συλληφθεί η Αντιγόνη, καμιά θαρραλέα
φωνή συμπάθειας δε θα ακουστεί γι' αυτή.
Ο Κρέων, που περίμενε ότι ο χορός θα έδειχνε ενθουσιασμένος με την απόφαση
του, βλέποντας την ενστικτώδη επιφυλακτική στάση του, την παίρνει ως αποδοκι-
μασία. Οι υποψίες του φουντώνουν και το βιαστικό μυαλό του ξεστρατίζει κιόλας.
Μπορεί, λέει, να επιχειρήσουν την ταφή του νεκρού για το κέρδος. Πάλι υπάρχει
ειρωνεία, γιατί οι τύραννοι πιστεύουν στο χρήμα και το χρησιμοποιούν για να
στηρίξουν τη δύναμη τους. Αποδίδει στους άλλους ό,τι θα ταίριαζε στον εαυτό του.
Είναι ένδειξη της πλάνης μέσα στην οποία κινείται· παντού βλέπει συνωμοσίες και
φοβάται μήπως θελήσουν να κλονίσουν το κύρος του.
Τώρα έχουμε, λοιπόν, δυο ακραίες θέσεις, της Αντιγόνης και του Κρέοντα, που
αποκλείουν κάθε συμβιβασμό. Και οι δυο από μια άποψη έχουν δίκιο, και οι δυο ό-
μως έχουν άδικο από μια άλλη άποψη. Και οι δυο είναι καμωμένοι από σκληρό μέ-
ταλλο και, τώρα που ο μηχανισμός της μοίρας μπήκε σε κίνηση, η σύγκρουση είναι
αναπόφευκτη· στο τέλος ο ρυθμός, η τάξη του κόσμου, θα αποκατασταθεί. Τώρα
όλα κινούνται κάτω από το φωτισμό του θείου και πολλοί θα πληρώσουν, γιατί το
απόλυτο είναι άπληστο. Ο φόβος των θεατών εντείνεται.

Η εμφάνιση του φύλακα

Εμφανίζεται χωρίς να αναγγέλλεται η άφιξή του, επειδή πρέπει να δηλωθεί η
σοβαρότητα της αιτίας αφίξεώς του και η σπουδή που τον πιέζει παρά τη θέλησή του.
Βεβαίως η εμφάνισή του δικαιολογείται από την αμέσως προηγούμενη ρήση του
Κρέοντα.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 22 -

Ο φύλακας έρχεται γεμάτος αγωνία με την έγνοια της σωτηρίας. Είναι αφε-
λής, λαϊκός τύπος κι αγράμματος. Διστάζει να αναγγείλει γρήγορα την είδηση και
αοριστολογεί, προκαλώντας έτσι την οργή του Κρέοντα. Διχάζεται και στην απλοϊκή
ψυχή του η σύγκρουση παίρνει δραματικό χαρακτήρα. Στη δύσκολη θέση που βρί-
σκεται γίνεται και μοιρολάτρης. Ο τρόπος που αφηγείται τα πράγματα έχει το χα-
ρακτήρα της απολογίας, για να αισθανθεί ο βασιλιάς την αθωότητά του.
Η απρόσμενη εμφάνισή του δημιουργεί περιπέτεια, καθώς δίνει απρόοπτη
τροπή στην πορεία του μύθου. Εντύπωση μας κάνει ότι δεν αναγγέλλει αμέσως ό,τι
σοβαρό τον βασανίζει, αλλά χρονοτριβεί φλυαρώντας. Ο λόγος του χαρακτηρίζεται
από περιττολογία, αφέλεια και απλότητα. Τον χαρακτηρίζει ζωηρότητα και παρα-
στατικότητα με την περιγραφή του δισταγμού του, με τις ερωτήσεις προς τον εαυτό
του, με το γνωμολογικό χαρακτήρα, με το χιούμορ και με την ανυπόκριτη εγωιστι-
κή διάθεση.

Ο Κρέων διακρίνει πως ο φύλακας διακατέχεται από ταραχή και ανησυχία. Η
χρονοτριβή και η φλυαρία του τον εξοργίζουν. Κάτω από την πίεση των περιστάσεων ο
φύλακας φτάνει στην ουσία και ξεστομίζει την είδηση που του έκαιγε τη γλώσσα. Το
είπε και ησύχασε: κάποιος έθαψε το νεκρό ρίχνοντας σκόνη στο σώμα του και προσφέ-
ροντας τις καθιερωμένες τιμές. Ο Κρέων νιώθει έκπληξη και αγανάκτηση, βράζει από
οργή. θεωρεί δράστη της ταφής κάποιον άντρα. Τραγική ειρωνεία! Οι θεατές γνωρί-
ζουν ότι είναι μια γυναίκα από το στενό οικογενειακό περιβάλλον του βασιλιά! Ο Κρέ-

ων αξιολογεί το έργο της ταφής, με το τολμήσας (248), ως έκφραση υπερβολικού θάρ-
ρους.

Η είδηση παρουσιάστηκε σε τρεις φάσεις:

α) ο φύλακας χαρακτήρισε το έργο πράγμα (239),
β) το αξιολόγησε με τη λέξη δεινόν (243),
γ) τελικά το αποκάλυψε.

Πρώτα μίλησε γενικά και αόριστα και ύστερα ήρθε στο ειδικό και συγκεκριμένο.
Έτσι, δημιουργείται ένταση, εξάπτεται η περιέργεια και κλιμακώνεται η αγωνία
των θεατών.

Στην ερώτηση του Κρέοντα αν γνωρίζει το δράστη, ο φύλακας, για να δικαιολογή-
σει την άγνοια του, αρχίζει να αφηγείται τις συνθήκες κάτω από τις οποίες έγινε αντι-
ληπτή η πράξη της ταφής. Η διήγηση του φύλακα μεταφέρει τους θεατές σ' έναν άλλο
τόπο και σ' έναν άλλο χρόνο. Ζωντανεύει το έργο της ταφής και φτάνει στο συμπέρα-
σμα πως έγινε κάποιο θαύμα, αφού αυτός που έκανε την ταφή δεν άφησε κανένα ση-
μάδι. Με τα λόγια του σηματοδοτείται η θεία παρέμβαση· το ίδιο θα κάνει, σε λίγο, για
άλλους λόγους και ο χορός (278-279).

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 23 -

Άγρια φιλονικία ξέσπασε ανάμεσα στους φύλακες, και ήταν έτοιμοι να καταφύγουν
στη θεοδικία, ένα είδος δοκιμασίας για την εξακρίβωση της αλήθειας. Ένας απ' αυτούς
πρότεινε να αναφέρουν το συμβάν στον Κρέοντα. Και ο κλήρος έπεσε σ' αυτόν, λέει ο
φτωχός φύλακας, να αναλάβει τον ηράκλειο άθλο της αναγγελίας της είδησης. Η πε-
ριγραφή που κάνει ο φύλακας είναι γεμάτη κινητικότητα και αναπτύσσεται με την εύ-
ρεση κάποιων ιχνών του δράστη της ταφής, με τις αλληλοκατηγορίες, τη θεοδικία, το
φόβο του υπερφυσικού και, τελικά, με τον κλήρο. Τέτοια θα ήταν η αντίδραση των φυ-
λάκων , ως εκπροσώπων μιας λαϊκής τυπολογίας. Η μικρή, έστω, αυτή απόκλιση προς
το αστείο υπηρετεί μια λειτουργική ανάγκη, ώστε να μπει ένα φρένο στην τραγική έντα-
ση. Είναι μια αντίστιξη στο τραγικό και μια εκτόνωση, προσωρινή, της φορτισμένης
ατμόσφαιρας.

Καθώς ο φύλακας έχει προσωπική εμπλοκή στο γεγονός της ταφής, η αφήγηση του
παρουσιάζει μια ανεπαίσθητη και ιδιάζουσα ειρωνεία. Ο ίδιος στέκεται αδιάφορος στη
σημασία που έχει αυτή καθαυτή η πράξη της ταφής· το μόνο που τον απασχολεί είναι
η προσωπική του σωτηρία. Η αφελής φιλαυτία του, σε αντίθεση με μια πράξη αυτοθυσίας
που ο ίδιος αφηγείται, μετριάζει την τραγική κατάπληξη του θεατή. Η παράτολμη πράξη
της Αντιγόνης βρίσκει πιο άνετη θεατρική υποδοχή, καθώς η σκληρή της ανταύγεια
περνά μέσα από τις ρεαλιστικές λεπτομέρειες, αλλά και τα κωμικά στιγμιότυπα του
φύλακα· και τελειώνει το λόγο του με ένα γνωμικό που δεν έχει άλλη σημασία και λει-
τουργία πέρα από την ηθογράφησή του.
Δυο στίχοι του χορού με γενικότητες, σαν αυτές που συνήθως ακολουθούν μια μα-
κρά ρήση, επιχειρούν τώρα να ανοίξουν ένα μονοπάτι στη σκέψη του Κρέοντα: μήπως
η πράξη έγινε από θεϊκό χέρι. Με τα λόγια αυτά ο χορός δεν εκφράζει ευσέβεια, το θυ-
μό του βασιλιά θέλει να μετριάσει, γιατί ξέρει καλά ότι θα ξεσπάσει. Μιλάει δειλά, επι-
καλείται τη σοφία της ηλικίας του: ἡ ξύννοια βουλεύει πάλαι (279). Ο χορός με τραγι-
κή ειρωνεία δίνει το σωστό χαρακτηρισμό στην πράξη της Αντιγόνης· το δικό της χέρι
είναι το χέρι της θείας Δικαιοσύνης.
Η παρατήρηση του χορού δίνει σημαντική τροπή στην εξέλιξη του δράματος, κα-
θώς σπάζει, κατά κάποιον τρόπο, τη δραματική ροή και προκαλεί αιφνίδια ανύψωση
του δραματικού τόνου. Ο ποιητής έντεχνα βάζει το χορό να εκφράζει υπόνοιες μή-
πως η ταφή έγινε από θεϊκό χέρι, για να βγάλει ο Κρέων το προσωπείο της μειλί-
χιας επισημότητας, ώστε να αποκαλυφθεί το ήθος του, στοιχείο απαραίτητο για την
οικονομία του δράματος. Η παρουσία του μέχρι τώρα έδωσε την εντύπωση ενός
άξιου άρχοντα με πολλά προσόντα και αγαθές προθέσεις για τη διακυβέρνηση της
πολιτείας. Ο Σοφοκλής καθόλου δεν τον μειώνει· έτσι, ο προσδιορισμός ἀγαθόν
(31), που του απέδωσε ειρωνικά η Αντιγόνη, φάνηκε ότι, με κάποιες επιφυλάξεις,
μπορεί και να του ταίριαζε.
Τώρα όμως η υπόθεση του χορού ερεθίζει σε τέτοιο βαθμό τον Κρέοντα, που
αποκρίνεται με πικρόχολη οργή. Στο ξέσπασμα του θυμού του μοιάζει με τους ο-
μηρικούς ήρωες, δε λογαριάζει τίποτα. Τόσος είναι ο εγωισμός του και τόση η αφρο-
σύνη του, ώστε προσβάλλει και τους γέροντες, από τους οποίους λίγο πριν είχε ζη-
τήσει την έγκριση της απόφασης του. Ο στίχος όμως που εκτοξεύτηκε για να προ-

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 24 -

σβάλει τους γέροντες του χορού θα επιστραφεί από τους θεούς με τραγική ειρωνεί-
α, για να δικαιολογήσει τη συντριβή του στο τέλος. Ένας γέρος άνθρωπος όπως αυ-
τός δεν επιτρέπεται να είναι αφρων, γιατί στο γήρας ταιριάζει το φρονεῖν, θα τονί-
σει στο τέλος ο χορός.
Ο τύραννος ξεσπάει γεμάτος οργή: μη μου πεις ότι οι θεοί αποφάσισαν να τιμή-
σουν έναν που στράφηκε ενάντια στην πατρίδα· όχι δεν είναι αυτό. Η συλλογιστική
του είναι απλή· οι θεοί δεν προνοούν για τους προδότες· ο Πολυνείκης είναι προ-
δότης, γιατί εκστράτευσε ενάντια στην πατρίδα· άρα οι θεοί δεν προνοούν για τον
Πολυνείκη. Είναι από τα πρώτα λάθη κρίσης του βιαστικού μυαλού του, γιατί,
πρώτον, οι θεοί λαμβάνουν πρόνοια για τους προδότες όταν είναι νεκροί, και, δεύ-
τερον, ο Πολυνείκης δεν ήταν προδότης και δεν είχε τις προθέσεις και τα κίνητρα
που του αποδίδει ο Κρέων.
Με ένα ξαφνικό άλμα της σκέψης του βρίσκει τα ίχνη της προδοσίας. Καλά το
υποπτεύθηκε από την αρχή, όταν έβαλε τους φρουρούς! Η αντίδραση εναντίον
του και η απειθαρχία παίζουν στην πόλη τα καταχθόνια παιχνίδια. Κάποιος πλήρωσε
(πάλι το μοτίβο του κέρδους!),για να παραβιαστεί η διαταγή του και να τον γελοι-
οποιήσει. Καθώς η πλοκή ξεδιπλώνεται, μεγαλώνουν και τα σφάλματα κρίσης του
Κρέοντα. Γίνεται πιο τυραννικός, πιο απότομος και παράλογος, περισσότερο πε-
πεισμένος πως έχει δίκιο και πως κάθε άλλος έχει άδικο. Η τραγική ειρωνεία αυξά-
νει κατακόρυφα τη δραματικότητα της σκηνής. Δεν περνά καθόλου από το μυαλό
του ότι τα κίνητρα μπορεί να είναι ευγενή, πως η φωνή της συνείδησης μπορεί να
οδηγήσει κάποιον στην εκτέλεση του καθήκοντος.
Έτσι συμπληρώνεται η περιγραφή και φωτίζεται περισσότερο, αλλά από διαφο-
ρετική γωνία, το ήθος του Κρέοντα. Δεν είναι ο αγαθός άρχοντας, όπως ήθελε να
παρουσιάσει τον εαυτό του. Είναι ο καχύποπτος τύραννος, που φοβάται και υπο-
ψιάζεται. Ο κόσμος γι' αυτόν έχει μια διάσταση. Πίσω από κάθε ενέργεια κρύβε-
ται το συμφέρον. Οι αφορισμοί του για το χρήμα δείχνουν ότι έτσι βλέπει τον κό-
σμο. Σε μια πράξη τα ευγενή ελατήρια αποκλείονται. Τώρα, στη σκέψη ακόμα και
των πιο νομοταγών θεατών γεννιούνται κάποιες αμφιβολίες. Η εικόνα του, αμυ-
δρά ίσως, τους θυμίζει κάποια άλλη, μισητή: είναι η εικόνα του εκκολαπτόμενου
τυράννου. Όμως Δε θέλουν ακόμα να το παραδεχτούν.

Ο φύλακας, μετά τη μακρά ρήση του Κρέοντα, παρεμβαίνοντας ζητάει από αυ-
τόν να του δώσει την ευκαιρία να μιλήσει ή να τον αφήσει να φύγει. Η παρέμβαση
του φανερώνει την αφέλεια του, που αγγίζει τα όρια του θράσους. Στη σύντομη συ-
νομιλία του άρχοντα με το φύλακα παρουσιάζεται έντονα το σαθρό υπόβαθρο του
χαρακτήρα του Κρέοντα. Το ύφος του είναι ηπιότερο και συζητάει με το φύλακα σαν
ίσος προς ίσο. Φαίνεται βέβαια ότι δεν αντιμετωπίζει με σοβαρότητα την αμετροέ-
πεια και το θράσος του ταπεινού αυτού ανθρώπου, αλλά γίνεται μια ανταλλαγή
διαξιφισμών, που τον κατεβάζει στο επίπεδο του φύλακα και μειώνει το κύρος
του.

Γενικά, όμως, υπάρχει στενή σχέση ανάμεσα σ' αυτή τη σκηνή και στη ρήση
που προηγήθηκε, μια και επαναλαμβάνονται οι πιο βασικές ιδέες που διατύπωσε

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 25 -

ο Κρέων στην ομιλία του, ότι δηλαδή υπεύθυνοι για την ταφή του νεκρού είναι οι
φύλακες, ότι κίνητρο της πράξης είναι το κέρδος και πως, αν οι φύλακες δε βρουν
το δράστη, θα τιμωρηθούν με θάνατο. Ο Κρέων δεν έχει καμιά αμφιβολία για την
ηθική εξαχρείωση των φυλάκων τους κατηγορεί για αισχρή συναλλαγή και παρα-
μέληση του καθήκοντος τους. Πίσω από κάθε αντίσταση στη θέληση του βρίσκο-
νται, κατά τη γνώμη του, ταπεινά ελατήρια.
Ο φύλακας έχει ύφος χοντροκομμένο, δε φτάνει όμως στη χυδαιότητα· μιλάει με
τη γλώσσα του βασιλιά, σαν να είναι η γελοιογραφία του. Καθώς πείστηκε από τη
μακρά ρήση του Κρέοντα ότι ο βασιλιάς προς το παρόν δεν πρόκειται να διατάξει
το βασανισμό του, βρίσκει, παράδοξα, το θράσος να τον φιλοδωρήσει με εξυπνά-
δες και αναιδείς παρατηρήσεις. Φεύγει χαρούμενος, με την ελπίδα ότι τα γρήγορα
πόδια του θα τον πάνε μακριά, ώστε να μην είναι δυνατό να ξαναγυρίσει. Ο χαρα-
κτήρας του χρωματίζεται πολύ ρεαλιστικά και η κατάσταση του είναι η άλλη όψη
του τραγικού της ζωής.
Ο ίδιος βρίσκεται στους «πρόποδες» της τραγωδίας, όμως βρέθηκε ξαφνικά σε
θανάσιμο κίνδυνο. Λίγο έλειψε να τον χτυπήσει ο κεραυνός που χτυπά τις ψηλές
κορφές. Οι άρχοντες βρίσκονται ψηλά, έχουν ευγένεια., αξιοπρέπεια, αποφασί-
ζουν, μισούν, ελεούν, σκοτώνουν και σκοτώνονται. Ο φύλακας, σαν άνθρωπος του
λαού, έχει μοναδικό σκοπό την επιβίωση. Και να που του έπεσε ο κλήρος να φέρει
αυτός τη θλιβερή είδηση στο βασιλιά. Όσο πιο γρήγορα ξεμπλέξει, αν ξεμπλέξει,
τόσο το καλύτερο. Πού καιρός για μεταφυσικές αναλύσεις και ηθικές εξάρσεις! Ο
ατομικισμός του έρχεται σε ζωηρή αντίθεση προς την αυταπάρνηση της Αντιγόνης,
που περιφρονεί το θάνατο. Φεύγει από τη σκηνή παίρνοντας μαζί του το ελαφρό αε-
ράκι ιλαρότητας που σκόρπισε στο θέατρο η παρουσία του.

Ο κορυφαίος, όσο ο φύλακας εξιστορούσε τα καθέκαστα, σκεφτόταν μήπως η
ταφή συντελέστηκε με Θεία επέμβαση και το λέει. Η έκπληξη παραμερίζεται για το
βασιλιά και τη θέση της παίρνει η οργή. Ξεσπάει στον κορυφαίο λέγοντάς του πως
ήταν ανόητο αυτό που είπε. Πως είναι δυνατόν οι Θεοί να τιμήσουν έναν που ήρθε
να κάψει τους ναούς των;
Ύστερα δίνει τη δική του ερμηνεία : Υπάρχει εσωτερικός εχθρός, κάποιοι δεν έ-
σκυψαν το κεφάλι τους στην εξουσία του.
Οι αντιφρονούντες πλήρωσαν λοιπόν τους φύλακες, κατά τον Κρέοντα, κι
έκαναν το παράνομο έργο τους. Το χρήμα έχει μεγάλη δύναμη και διαφθείρει τους
ανθρώπους. Όμως πάντα έρχεται η ώρα της τιμωρίας. Με την απειλή λύεται η σχέση
των προσώπων του διαλόγου και μένει ανοιχτό το θέμα του δράστη.
Ο Κρέοντας οδηγείται σιγά – σιγά στην απομόνωση. Μια πράξη ευσέβειας
τη βλέπει σα σχεδιασμένη συνομωσία με πληρωμένους κερδοσκόπους. Δε μπορεί ναι
φανταστεί διαφορετικά κίνητρα.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 26 -

Έτσι ο Κρέοντας δεν δείχνει καθόλου σαν ένας αγαθός άρχοντας, όπως
προσπάθησε στη αρχή να δείξει. Είναι ο καχύποπτος τύραννος που φοβάται και
υποψιάζεται.

Ο Κρέων έχει τη δική του θεωρία για την πολιτική ανυπακοή. Θεωρεί ότι αυτή
παρακινείται απ’ την αγάπη για το χρήμα. Αυτή είναι η γλώσσα των πολιτικών.
Παρουσιάζοντας ο Σοφοκλής τον Κρέοντα να μιλά σαν πολιτικός, ικανο-
ποιεί την ειρωνική του διάθεση. Ο Κρέων δείχνει πως ο ίδιος είναι τύραννος και οι
τύραννοι συχνά βασίζουν τη δύναμή τους στην αγάπη των άλλων ανθρώπων για το
χρήμα. Ο Κρέων αποδίδει στους άλλους ό,τι θα ταίριαζε στον εαυτό του. Αποτελεί
μέρος της πλάνης μέσα στην οποία κινείται, κι αυτό δείχνει πως η τυραννική του
ιδιοσυγκρασία βρίσκεται μέσα του σε ενάργεια.
Όπως αναφέρει ο Αριστοτέλης χαρακτηριστικό του τυράννου είναι να δυ-
σπιστεί προς τους φίλους του.

Ο Κρέων είναι ο αυθεντικός τύπος του τυράννου.

C. M. Bowra

Πολλές από τις αρχές που ο Κρέων εξαγγέλλει στη διακήρυξη του θα γίνονταν ανεπιφύλακτα
αποδεκτές από έναν Αθηναίο του 5ου π.Χ. αιώνα, που ήξερε ότι η δική του ευημερία ήταν αλληλένδε-
τη με την ευημερία της πόλεως, και ήξερε επίσης τη διαφορά μεταξύ ενός πατριώτη και ενός προδότη.
Η απαγόρευση ταφής ενός προδότη στο χώμα της Αττικής δεν του ήταν κάτι άγνωστο, αν και οι αντι-
δράσεις σε μια τέτοια απαγόρευση σίγουρα θα διέφεραν: η αντίδραση του Χορού είναι προσεγμένα
ουδέτερη. Πάντως ο Κρέων, αν τον δούμε συνολικά και λίγο επιφανειακά, δεν τα πάει και τόσο άσχη-
μα στην πρώτη του εμφάνιση. Ό,τι πραγματικά ενδιαφέρει από το λόγο του είναι να διακρίνουμε ποια
προειδοποιητικά μηνύματα έχει δώσει ο Σοφοκλής ήδη από αυτό το στάδιο. Αισθάνεται άραγε ο Κρέ-
ων κάποια ευχαρίστηση να αναφέρεται με πολλές λέξεις στη νεοπαγή εξουσία του (στίχ. 173) και στο
σέβας που την περιβάλλει (στίχ. 166); Μήπως η χρήση της πρωτοπρόσωπης αντωνυμίας παραείναι
επίμονη (στίχ. 173, 178, 184, 207); Και μήπως ταυτόχρονα φοβάται (στίχ. 180) ότι δεν επιδεικνύει
αρκετήν ισχύ (όταν ξέρουμε ότι την ισχύ του θα του την αμφισβητήσει μια γυναίκα); Επιτέλους, υ-
πάρχουν και πολλές άλλες αιτίες για τις κακές αποφάσεις. Τάχα μόνο γι' αυτή την απειλητική αδυνα-
μία έχει επίγνωση ο Κρέων — και επίγνωση μοιραία; Ο τρόπος με τον οποίο αντικρίζει την κατάστα-
ση φαίνεται παράδοξα υπερβολικός. Πιστεύει άραγε στ' αλήθεια ότι το να θάψει τον Πολυνείκη, το να
τον αντιμετωπίσει ως φίλον, θα επισύρει την ἄτην (στίχ. 185) στους πολίτες; (Είναι προφανής εδώ η
ειρωνεία.) Ας σημειωθεί ότι για τον Κρέοντα οι φίλοι γίνονται, δεν γεννιούνται (στίχ. 188, 190). Έμ-
φυτη φιλία δεν σημαίνει ή δεν μοιάζει να σημαίνει γι’ αυτόν τίποτε (θα του έρθει όμως η τιμωρία,
όταν χάσει τον ίδιο το γιο). Οι ταφικές τελετές δεν σημαίνουν τίποτε άλλο γι' αυτόν τιμητική ανταπό-
δοση που απονέμεται στον φιλόπατρι (στίχ. 196-7). Μια φιλοσοφία διαμετρικά αντίθετη από εκείνη
της Αντιγόνης, κι όμως όλα ηχούν σχετικά καλά —ή και πολύ καλά— μέχρι που φθάνουμε στους στί-
χους 205-6: «να μείνει το σώμα του άταφο και για φάγωμα και διαμελισμό από τα όρνια και τα σκυ-
λιά, έτσι να το δούμε» (ἐᾶν δ' ἄθαπτον καί πρός οἰωνῶν δέμας καί πρός κυνῶν ἐδεστόν αἰκισθέν
τ' ἰδεῖν). Ο λόγος για την κοινή θέα έρχεται απροσδόκητα στο τέλος, και δημιουργεί μια ολοζώντανη
και αποτροπιαστική εικόνα. Άραγε την απολαμβάνει ο Κρέων; Αμέσως έπειτα πάντως ακολουθεί η
φράση τοιόνδ' ἐμόν φρόνημα, που μας θυμίζει τον στίχο 176. Έτσι εννοεί ο Κρέων την τιμή προς τον
φιλόπατρι· κι αυτό είναι το ποιόν φρονήματος που φανερώνει κατά την άσκηση των καθηκόντων του.
Προειδοποιητικά μηνύματα· και τα διετύπωσα κατά το πλείστον ως ερωτήματα. Ολόκληρη η
πρώτη ρήση του Κρέοντος είναι διάστικτη από νύξεις και αμφισημίες που παρέχουν επιφανειακά την

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 27 -

εντύπωση πολιτικής σοφίας. Ίσως θα ήταν ανιαρό να εξετάζαμε ολόκληρο το ρόλο του με τον ίδιο
βαθμό λεπτομέρειας. Μερικοί νεότεροι σχολιαστές, από αντίδραση προς μια δυσμενή γενικά άποψη,
προέβαλαν την πλευρά του Κρέοντος με περισσότερη συμπάθεια. Ο ίδιος ο Σοφοκλής όμως προ-
καθόρισε γι’ αυτόν τη δυσμενή εξέλιξη, φροντίζοντας ώστε κάθε φορά που η θέση του Κρέοντος φαί-
νεται εδραιωμένη και οι λόγοι του δείχνουν ορθοφροσύνη, αμέσως να φανερώνει το πραγματικό του
ψυχικό ποιόν. Παρουσιάζεται στο κοινό ως ο άνθρωπος της εξουσίας, που με το κύρος της και προς το
συμφέρον του κράτους απαιτεί απόλυτη υπακοή. Παντού διακηρύσσει την τάξη και την πειθαρχία και
δεν αφήνει χώρο για τίποτε άλλο. Πειθαρχία στην πόλη, στον στρατό, στο σπίτι: σε όλα το ίδιο, και η
αναρχία για όλα εξίσου μοιραία. Αυτό το μήνυμα δίνει το λογύδριό του προς τον Αίμονα (με οποιαδή-
ποτε σειρά κι αν δεχτούμε να διαταχθούν οι στίχοι)· με τα σύγχρονα δεδομένα είναι σαν να βλέπαμε
έναν άκαμπτο στρατιωτικό, που επιβάλλει και στην οικογένεια του την πειθαρχία κατά το πρότυπο του
στρατού, και θα ήταν διατεθειμένος να την επιβάλει και στην πολιτική ζωή — άνθρωπο στενόμυαλο
και επικίνδυνο, αλλά όχι ποταπό· άνθρωπο αρχών. Ας προσέξουμε όμως πώς ο Σοφοκλής περιέκλεισε
αυτή την διακήρυξη αρχών (στίχ. 655-680) ανάμεσα σε δύο αναφορές στη γυναίκα: πρώτα, με τη γυ-
ναίκα που έδειξε απείθεια (στίχ. 655-6), και κατόπιν, όσο πιο εμφατικά γινόταν, στους τρεις τελευταί-
ους στίχους, με τη δυσαρέσκεια του Κρέοντος για την αμφισβήτηση της εξουσίας του από μια γυναί-
κα. Η υπέρμετρα προσωπική αυτή αντίδραση δεν αφαιρεί άραγε ένα μέρος της επιβλητικής εντύπωσης
από τους μεγαλόστομους αφορισμούς του Κρέοντος; Είναι σχεδόν ωμός, από την πλευρά του Σοφο-
κλή, (αν και είναι προφανές το δραματικό αποτέλεσμα που έχει) ο τρόπος με τον οποίο διαρκώς ξανα-
φέρνει τον Κρέοντα σ' αυτό το σημείο, με την κάθε ρητορική του κορύφωση. Όταν η Αντιγόνη έχει
εκφωνήσει τον μεγάλο της λόγο για τον Δία και τα ἄγραπτα νόμιμα των θεών, σκεπτόμαστε ίσως τις
εύστοχες απαντήσεις που θα μπορούσε να έχει δώσει ο Κρέων, αλλά αντί γι’ αυτές ακούμε την άστοχη
απάντηση που εκστομίζει. Εκφράζεται όπως οι Ατρείδες στο Αἴας, κάνοντας λόγο για δούλους και για
ὕβριν τους. Και αντιλαμβανόμαστε κατόπιν το γιατί: διότι η εξουσία του (κράτη) έχει αμφισβητηθεί
από μια γυναίκα (στίχ. 484-5). Οι πολυπλοκότητες της διαλογικής στιχομυθίας του Κρέοντος με την
Αντιγόνη (στίχ. 508-525) είναι σημαντικές για την κατανόηση του χαρακτήρα της Αντιγόνης: όσο για
τον Κρέοντα, βρίσκουν την κορύφωση τους σε έξι λέξεις του αρχαίου κειμένου — «όσο είμαι ζωντα-
νός, γυναίκα δεν θα με κυβερνήσει», ἐμοῦ δέ ζῶντος οὐκ ἄρξει γυνή (στίχ. 525).
Ο Κρέων μιλάει τον περισσότερο καιρό για το αξίωμα του, αλλά τον εαυτό του σκέπτεται.
Έχει απαιτήσεις απόλυτες και ακολουθεί συμπεριφορές τυράννου. Δεν χρειάζεται να επιμείνουμε σ’
αυτό, γιατί έχει πλήρως αναγνωρισθεί και τεκμηριωθεί από σειρά μελετητών. Η τυραννική του στάση
σαφέστατα προβάλλει στη σκηνή με τον Αίμονα και δικαίως ο Αίμων σχολιάζει ότι ο Κρέων θα ήταν
καλός κυβερνήτης μόνος σε μια πόλη έρημη από ανθρώπους (στίχ. 739). Όμως εδώ μιλάμε για άν-
θρωπο που έχει ήδη χαρακτηρίσει την Αντιγόνη δοῦλον του (ο 479)· που βλέπει τους υπηκόους του
ως υποζύγια (στίχ. 291-2). Μάλιστα το τελευταίο αυτό χωρίο είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον και πολύ ση-
μαντικό (στίχ. 289-314). Ο Κρέων έχει ακούσει την πρώτη διήγηση του Φύλακα για την «ταφή». Στην
παρατήρηση του Κορυφαίου, που σ’ αυτό περίεργο γεγονός βλέπει την παρέμβαση κάποιου θεού, ο
Κρέων δρα με τρόπο καχύποπτο και βίαιο, όπως αντιδρά πάντα σε οτιδήποτε του υποδηλώνει ότι μπο-
ρεί να έχει άδικο. Ούτως ή άλλως, ο κόσμος· θεών δεν σημαίνει τίποτε για τον Κρέοντα, αφού γι’ αυ-
τόν θεοί δεν είναι παρά οι θεοί της πολιτείας· τα ορατά είναι το παν. Την ίδια στιγμή βρίσκει μια πολι-
τική εξήγηση τέτοια, που να είναι στον ίδιο κατανοητή (μην ξέροντας πως η πράξη έγινε από μία γυ-
ναίκα που δεν ενδιαφερόταν καθόλου για την πολιτεία). Κάποιοι που δεν βλέπουν με καλό την εξου-
σία του εξαγόρασαν τους φυλακές. Έχει γίνει επανειλημμένα η παρατήρηση ότι ο Κρέων καταλογίζει
διεφθαρμένα κίνητρα (και εδώ και στην περίπτωση του Τειρεσία), επειδή τέτοιου επιπέδου κίνητρα χω-
ράει η αντίληψη του. Εδώ η ανάπτυξη του θέματος των κινήτρων παίρνει έκταση, με βάση τους όρους μι-
σθός και κέρδος, και καταλήγει ρε ένα εμφατικό και αποφθεγματικό συμπέρασμα. «Τα αισχρά κέρδη Βλέ-
πουμε να φέρνουν στους πιο πολλούς καταστροφή, όχι σωτηρία» (στίχ 313-4). Μέσα σε μια φρασεολογία
πληθωρική επανέρχεται (από τον στίχο 185) η μεγάλη έννοια της ἄτης. Άτη για ποιον; Για τους συνωμότες και
τους φυλακές; Όμως η ἄτη περιμένει τον Κρέοντα. Για τα αισχρά κέρδη τίνος, λοιπόν, ο λόγος; Τί επιζητεί ο
Κρέων;

"ΣΟΦΟΚΛΗΣ" (Ερμην. προσέγγιση), Winnington - Ingram

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 28 -

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΚΡΕΟΝΤΑ

στην αρχή της εμφάνισής του στη σκηνή
(Α΄ επεισόδιο)

Ό χαρακτηρισμός του Κρέοντα, πού ο λόγος του καλύπτει το πρώτο μέρος του α΄
επεισοδίου, βοηθάει στην πληρέστερη κατανόηση της και στη γνωριμία ενός από τα
δύο βασικότερα πρόσωπα της τραγωδίας — για πολλούς του βασικότερου.
Εύκολα θα διαπιστώσει κανείς ότι από την αρχή του λόγου του ό Κρέοντας εμ-
φανίζεται θεοσεβής. Μετά την προσφώνηση «γέροντες» ή πρώτη φράση του αναφέ-
ρεται στους θεούς στους οποίους καί αποδίδει τη σωτηρία της πόλης και όχι στη γεν-
ναιότητα τη δική του ή των άλλων. Επίσης ή έκκληση του Δία για να γίνει πιστευτός
(στίχ. 239-240) και ή ιερή αγανάκτηση του για τον Πολυνείκη, πού είχε θελήσει να
κάψει τους θεούς (στίχ. 260-262), δείχνουν άνθρωπο πού σέβεται τα θεία.
Ή πρόσκληση προς τους επίσημους αντιπροσώπους του λάου της Θήβας, για να
τους ανακοινώσει αμέσως μετά την άνοδο του στο βασιλικό θρόνο τις αποφάσεις
του, καθώς και ή εξήγηση του για τη νομιμότητα της, χαρακτηρίζουν έναν κυβερνήτη
πού έχει δημοκρατικότητα και τίμα τις πολιτικές παραδόσεις. Πιο κάτω, από την α-
νάπτυξη των κυβερνητικών του αρχών, φαίνεται άρχοντας βέβαιος για τον εαυτό του
και δυνατός, με σύνεση και πατριωτισμό. Επίσης εμφανίζεται άνθρωπος με παρρησία
και απροσωποληψία, αφού, ούτε τους φίλους του θα έβαζε πιο πάνω από την πατρίδα
(στίχ. 237-239), ούτε θα σώπαινε σε καμιά περίπτωση βλέποντας την καταστροφή
της πόλης (στίχ. 241-243). Με όσα λέει στους στίχους 262-264 μπορεί να λογαριάζε-
ται για στοργικός βασιλιάς πού πονά και θέλει να προστατεύει τους υπηκόους του.
Τέλος, ο επίλογος, τονίζει πάλι όχι μόνο τον πατριωτισμό του (στίχ. 273-275)
αλλά καί τη δικαιοσύνη του, αφού για κανένα λόγο δε θα τιμήσει ποτέ έναν κακό πε-
ρισσότερο από ένα δίκαιο (στίχ. 270-272).
Άλλα μετά από την πρώτη εντύπωση για τον Κρέοντα, κρίνοντας με περισσότε-
ρη προσοχή, βλέπουμε πώς εδώ ο Κρέοντας αποτελεί ένα παράδειγμα ομιλητή πού,
ενώ διακηρύσσει έμμεσα και άμεσα τις αρετές του, διαψεύδεται από τις πράξεις του
η ακόμη και από τις ίδιες του τις λέξεις.
Το γνώρισμα λοιπόν της ευσέβειας, πού τόσο μας εντυπωσίασε από την αρχή,
έρχεται σε αντίθεση με την παράδοση των βασικών θεϊκών νόμων για τους νεκρούς,
για την ταφή των οποίων οι αρχαίοι Έλληνες ήταν τόσο ευαίσθητοι (καταδίκη σε θά-
νατο των έξι στρατηγών, νικητών στις Αργινούσες, που δε συνέλεξαν τους νεκρούς,
ταφή από τους Αθηναίους και των νεκρών Περσών στο Μαραθώνα, πόλεμος του
Θησέα εναντίον των Θηβαίων πού αρνούνται να αποδώσουν τους νεκρούς Αργείους,
ή φροντίδα για το νεκρό σώμα στην Ιλιάδα Χ 86-89, 256-259 κ.τ.λ.). Μπορεί επίσης
να προσεχτούν αργότερα στην Αντιγόνη οι στίχοι 862-863, 1036-1037 και 1327-1330
πού δείχνουν την ίδια ασέβεια.
Έπειτα ο σεβασμός του Κρέοντα προς τους ευγενείς γέροντες Θηβαίους και η
δημοκρατικότητα, πού σκεφτόμαστε με το πρώτο άκουσμα του λόγου, διαψεύδεται
από την αυταρχικότητα με την οποία διακηρύσσει τις αποφάσεις του: «εγώ όλη την
αρχή του και τους θρόνους κρατώ», «αυτόν εγώ τον έχω για τίποτα», «με τέτοιους

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 29 -

νόμους τη στηρίζω τη δύναμη του κράτους» κ.τ.λ. Θα μπορούσε να υπολογίσει κα-
νείς πόσες φορές χρησιμοποιούνται τα ρήματα στο α' πρόσωπο και πόσες φορές η
προσωπική και η κτητική αντωνυμία του α' προσώπου. Έτσι, κι' αν ακόμη δεν το ή-
θελε δ Κρέοντας, πρόδωσε την αυταρχικότητα και την εγωπάθεια του με τις ίδιες του
τις λέξεις. Άλλωστε και μιλώντας με τους γέροντες πού κάλεσε δεν κάνει ουσιαστικά
συνομιλία, αλλά μονόλογο.
Η συσσώρευση τόσων γνωμών για άρχοντες και για πατρίδα, πού με τόση επιτη-
δειότητα αλλά και σαφήνεια προετοιμάζουν την τελική ανακοίνωση, και ο όρκος στο
Δία για να γίνει πιστευτός, δείχνουν πόσο ο Κρέοντας αβέβαιος και αδύνατος αισθά-
νεται.

Οι πολλές τιμές προς τον Ετεοκλή μοιάζουν ότι γίνονται, για να μπορούν να α-
φαιρεθούν ευκολότερα από τον Πολυνείκη. Ή στοργή για τους πολίτες δεν μπορεί να
είναι αληθινή ύστερα από τη σκληρότητα της περιγραφής για την τύχη του άταφου
Πολυνείκη (στίχ.264-269), ώστε και η απροσωποληψία του δε φαίνεται απαλλαγμένη
από σκληρότητα.

Τέλος η διακήρυξη της δικαιοσύνης του δεν μπορεί να πείσει τους ακροατές του
υστέρα από τη σοφιστική του προσπάθεια, με την απόδοση στον Πολυνείκη εγκλη-
ματικών πράξεων πού ο ίδιος ίσως δεν είχε σκεφτεί, οπωσδήποτε όμως δεν είχε κάνει
(στίχ. 258-264).

Ασφαλώς δεν πρέπει κανείς να μην προσέξει από την αρχή της τραγωδίας —
στηριγμένος πάντα στο κείμενο— την «ύβρη» του Κρέοντα πού θα τον οδηγήσει τε-
λικά στην «άτη». Άλλωστε, αν ο Κρέοντας δεν πρέπει να θεωρείται «απλώς ο κακο-
ποιός που εν γνώσει του θέλει το άδικο», αλλά ο «αδιέξοδα αιχμάλωτος της πίστης
προς την απεριόριστη δύναμη της πολιτείας» (Lesky), δεν του λείπει όμως πουθενά
στην Αντιγόνη, εκτός βέβαια από το τέλος, «η βάναυση αυταρχικότητα του αφέντη».

ΟΡΙΣΜΕΝΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Εξετάζοντας την εξέλιξη της πλοκής θα μπορούσαν να γίνουν κάποιες γενικές

παρατηρήσεις :

1 Στην πάροδο είδαμε ότι ηθογραφείται η Αντιγόνη σαν μια αποφασιστική
και αδιάλλακτη γυναίκα. Τώρα στο επεισόδιο αυτό προβάλλει ο χαρακτή-
ρας του Κρέοντα με ανυποχώρητη θέληση και στιβαρότητα. Συνεπώς η
επικείμενη σύγκρουση ανάμεσα στους δύο κεντρικούς ήρωες του δράμα-
τος προοιωνίζεται σφοδρή και αδυσώπητη.

2 Αρχίζει να διαγράφεται εναργέστερα το ήθος του χορού. Πράγματι οι γέ-
ροντες του χορού βρίσκονται σε τραγικό αδιέξοδο: σαν θεοσεβείς άνθρω-
ποι δεν μπορεί παρά να νιώθουν ενδόμυχα τον αποτροπιασμό τους για την
ιερόσυλη μεταχείριση του νεκρού του Πολυνείκη. Ως πολίτες της Θήβας

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 30 -

είναι στενά δεμένοι με την οικογένεια του Οιδίποδα, σαν υπήκοοι όμως
του Κρέοντα είναι υποχρεωμένοι να συμμορφώνονται με τις διαταγές του
νέου νόμιμου βασιλιά. της χώρας.

3 Προβάλλει ο χαρακτήρας του φύλακα με όλη εκείνη την απλοϊκότητα και
αφέλεια του κοινού ανθρώπου της Θήβας: τη μοιρολατρική και θυμοσο-
φική διάθεση, την αυθάδεια και τον ατομισμό, την κουτοπονηριά. και δι-
στακτικότητα, τη χιουμοριστική και φλύαρη διάθεση - με τα οποία ξέρει ο
δραματογράφος να προικίζει τους λαϊκούς αυτούς τύπους.

4 Παρακολουθώντας τη δραματική πορεία του έργου από τον πρόλογο ως
το τέλος του πρώτου επεισοδίου, έχουμε την αίσθηση ότι κατεβαίνουμε -
χειραγωγούμενοι από τον ποιητή - σημαδιακούς αναβαθμούς της η θ ι κ ή
ς κ λ ί μ α κ α ς: από τη «ρωμαλέα και τολμηρή αρετή» της Αντιγόνης
περνούμε στη «δειλή αρετή» της Ισμήνης. ύστερα συναντούμε την «υπο-
κριτική και μεγαλόστομη ηθική» του Κρέοντα, και αφού αναγνωρίσουμε
ένα είδος «δουλοφροσύνης» στη στάση του χορού, φτάνουμε στον 'κυνικό
ατομισμό' του φύλακα.

Τα εξής επίσης στοιχεία πρέπει να επισημανθούν, γιατί υπογραμμίζουν τη θ ε α τ ρ ι-
κ ή τέχνη του Σοφοκλή:

1. Στην προώθηση του μύθου συμβάλλουν αποφασιστικά δυο δραματικά απρόο-

πτα:

α) η απροσδόκητη παραβίαση του βασιλικού διατάγματος που έρχεται να την
αναγγείλει ο φύλακας,
β) η απόδοση της πράξης αυτής από μέρους του χορού σε θεία παρέμβαση.

2. Στην κλιμάκωση της δραματικής έ ν τ α σ η ς συντελούν επίσης:
α) η π λ ά ν η του Κρέοντα ότι: οι θεοί δεν λαμβάνουν πρόνοια για τα νεκρά
σώματα των ανθρώπων - ιδιαίτερα όταν αυτοί είναι προδότες. Η ταφή του Πολυνείκη
έγινε από «κάποιον» ή «κάποιους», που κινήθηκαν συνωμοτικά - εξαγορασμένοι με
χρήμα.

β) η τ ρ α γ ι κ ή ε ι ρ ω ν ε ί α που δημιουργείται στη β΄ σκηνή του επει-
σοδίου: ενώ στο μυαλό του Κρέοντα είναι αδύνατο να χωρέσει η υποψία ότι ναι γυ-
ναίκα θα τολμούσε ποτέ να παραβεί το «κήρυγμά» του και ο Χορός θεωρεί το έργο
αυτό «θεήλατον», οι θεατές ωστόσο απ’ όσα άκουσαν στον πρόλογο είναι σ ί γ ο υ ρ
ο ι για την ταυτότητα του παραβάτη της βασιλικής διαταγής.
Μια χ α λ ά ρ ω σ η στη δραματική ένταση επιφέρει η εμφάνιση του φύλακα –
που αποτελεί πράγματι μια κ ω μ ι κ ή ν ό τ α από εκείνες που ξέρει να παρεμβάλ-
λει ο Σοφοκλής με τόση τέχνη μέσα στη βαριά και καταθλιπτική ατμόσφαιρα.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 31 -

Α΄ ΣΤΑΣΙΜΟ

(στ. 332 – 375)

Στο χορικό αυτό άσμα έχει εστιαστεί εδώ και αιώνες η παγκόσμια φιλολογική
και λογοτεχνική κριτική. Φαίνεται πως όλοι θα ήθελαν να ήταν οι δημιουργοί του.
Από τα πλέον συζητημένα χορικά των σωζόμενων έργων απ’ τους τρεις μεγάλους
τραγικούς. Έχει καθιερώσει το δημιουργό του ως έναν απ’ τους μεγαλύτερους – αν
όχι το μεγαλύτερο – ποιητές της ανθρωπότητας.
Τούτο φαίνεται απ’ το γεγονός πως το άσμα αυτό έχει χαρακτηριστεί ως :

· «ύμνος στο μεγαλείο του ανθρώπου»
· «θριαμβευτικό άσμα του πολιτισμού»
· «προβληματισμός για την τραγική ουσία του ανθρώπου»

Η ΔΟΜΗ

1. στ. 332 – 334 :

Ο χαρακτηρισμός του ανθρώπου

2. στ. 334 – 364 :

Η δυνατότητα του ανθρώπου

α. 334 – 341 : η ολοκληρωτική επιβολή του στον ά-
ψυχο κόσμο

η επικράτησή του στη θάλασσα

η επικράτησή του στην ξηρά

β. 342 – 352 : η επιβολή του στον έμψυχο κόσμο

(το κυνήγι,η αλιεία και ο δαμασμός των
ζώων)

γ. 353 – 364 : ο πολιτισμός

γλώσσα – έννομη κοινωνία

τα όρια της ανθρώπινης δυνατότητας

επιστήμη

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 32 -

3. στ. 365 – 375 :

Η πρόοδος από αξιολογική άποψη

(ηθικός φωτισμός)

α. 365 – 372 : η αξιολογική κατάταξη του πολίτη

ο υψίπολις

ο άπολις

β. 373 – 375 : η στάση του χορού

ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

Ο χορός αρχίζει το άσμα υπό το κράτος της καταπλήξεως που την προκάλεσε
η είδηση για την παράβαση της διαταγής του μονάρχη Κρέοντα. Ίσως αυθόρμητα
λοιπόν εκφράστηκε με το χαρακτηρισμό του ανθρώπου στους δύο πρώτους στίχους.
« Δεινόν ο άνθρωπος». Πολλά τα φοβερά αλλά τίποτε φοβερότερο απ’τον άνθρωπο.
Η λέξη δεινόν είναι το φοβερό, αλλά η σημασία της εκτείνεται στο θαυμαστό
και μεγαλοπρεπές. Και δεν είναι τυχαία η επιλογή της λέξης στην αρχή του άσματος
που παρουσιάζει με τον πιο επιγραμματικό τρόπο τη συνείδηση που είχε αναπτυ-
χθεί τότε για τις ανθρώπινες δυνατότητες.

Με την επιλογή της λέξης υποδηλώνει τον τρόμο του ο χορός για τις ενδεχό-
μενες συνέπειες της είδησης, αλλά και εκφράζει τη βαθιά ηθική ικανοποίησή του και
το θαυμασμό του για τον άνθρωπο που αποτόλμησε την ταφή. Μπροστά στον Κρέο-
ντα ο τρόμος καθήλωνε το χορό, ενώ τώρα μόνος του στη σκηνή δίνει διέξοδο στο
θαυμασμό του.

Και αρχίζει την εξύμνηση.

Προβάλλεται κι εξυμνείται η τόλμη, η εφευρετικότητα και η δύναμη του ανθρώπου.
Γιατί χάρη σ’ αυτές τις ιδιότητές του έφτασε απ’ την πρωτόγονη κατάσταση στο φως
του πολιτισμού.

Η αφόρμηση του χορού ήταν ακριβώς η τόλμη που έδειξε ο άνθρωπος που
έθαψε τον Πολυνείκη, αντιτασσόμενος έτσι στην εξουσία.
Η ψυχή του θεατή, μετά την αγωνία που δοκίμασε στο πρώτο επεισόδιο, έχει
ανάγκη από ηρεμία Αυτή λοιπόν η ηρεμία δημιουργείται με τη σχετική αυτονομία
από νοηματική άποψη του πρώτου στάσιμου που αποτελεί έναν ύμνο στο ανθρώπινο
μεγαλείο, έναν επινίκιο παιάνα των θριάμβων του ανθρώπου.
Μετά το πρώτο δίστιχο, στο οποίο εστιάζεται η θέση του χορού για τη δεινό-
τητα του ανθρώπου, όλα τα όσα ακολουθούν αναλύουν κι επεξηγούν αυτή τη θέση.
Αποτελούν μια σειρά αποδεικτικών στοιχείων που καλύπτουν την παρουσία του αν-

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 33 -

θρώπου στη ζωή, την πάλη του μέσα στη φύση, την επικράτηση και κυριαρχία του,

αλλά και την υποταγή του στη νομοτέλεια που διέπει όλα τα έμβια όντα.

Ο χορός απαριθμεί τα διάφορα τεχνικά επιτεύγματα του ανθρώπου, τη θα-
λασσοπορία, που παρά τις αντίξοες καιρικές συνθήκες πετυχαίνει το στόχο της, τη
γεωργία, το κυνήγι των πουλιών, την αλιεία και το χερσαίο κυνήγι, την εξημέρωση
των ζώων.

«Ακόμη και τη γλώσσα και τις γρήγορες σαν τον άνεμο σκέψεις, και το
πνεύμα που ορίζει τις πόλεις διδάχτηκε».(στ.335). Μπορεί να προστατεύεται απ’τα
πάντα αυτός ο πολύπειρος. Τίποτε δεν του προκαλεί αμηχανία. Κι ενώ αντιμετωπί-
ζει τις αρρώστιες ,μόνο το θάνατο δε μπορεί να αποφύγει.

Και στο τέλος ο απολογισμός :
Προικισμένος με πνεύμα επινοητικό πέρα από κάθε προσδοκία, με πολλές
ικανότητες, πάει μια στο κακό μια στο καλό. Σέβεται τους καθιερωμένους νόμους
της χώρας και το καθιερωμένο δίκαιο των Θεών, είναι «ύψιστα πολιτικός», δηλαδή
σύμφωνος στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό με το νόημα της πόλης, «υψίπολις». Αντι-
θέτως «α-πολιτικός», ανίκανος για το δημόσιο βίο, εναντίον της πόλης, «άπολις»,
είναι εκείνος που από καθαρή αποκοτιά αφήνει το κακό να κατοικεί μέσα του. Εδώ
βρίσκεται ακριβώς ο τραγικός χαρακτήρας της ανθρώπινης φύσης. Ενώ ο νους
του έχει τη δύναμη να επινοεί τέχνες σε απροσδιόριστο βαθμό, εν τούτοις μια άλλη
δύναμη μέσα του ενεργεί και τον παρασύρει σε έργα που τον αμαυρώνουν. Η αν-
θρώπινη φύση λοιπόν είναι διφυής, ενεργεί πότε προς το καλό και πότε προς το
κακό.

Το μεγαλείο των ανθρώπινων ικανοτήτων είναι αμφίσημο. Μπορεί να χρησιμο-
ποιηθεί για το καλύτερο καθώς και για το χειρότερο σε σχέση με την πόλη – κράτος.

Επινοεί τα απαραίτητα εργαλεία, αλλά δεν εξασφαλίζει τη λογική τους χρήση.

«Και ενώ όπως προαναφέρθηκε το κεντρικό νόημα του χορικού συνοψίζεται στους δύο πρώτους
στίχους, της δεινότητας αυτής του ανθρώπου ο ποιητής γνωρίζει ένα και μόνο απόλυτο όριο, το θάνατο.
Ο Άδης έρχεται εδώ όχι μόνο σαν υπόμνηση της έσχατης αλήθειας, αλλά και για να υπογραμμίσει τη
δεινότητα του όντος αυτού, που γνωρίζοντας τη θνητότητά του, δεν παύει εν τούτοις να χωρεί, να κρα-
τεί και να διδάσκεται.

Το δεύτερο όριο, το εσωτερικό , αν μπορώ να πω, και εγγενές στον άνθρωπο, είναι η διφυϊα
του, που τον κάνει να βαδίζει άλλοτε προς το κακόν κι άλλοτε προς το εσθλόν. Όριο, γιατί ο Σοφοκλής
- όπως κι ο Θουκυδίδης είκοσι ή τριάντα χρόνια αργότερα - , ενώ περιγράφει μια τιτανική διαδικα-
σία δημιουργίας και πρόσκτησης δύναμης και δυνάμεων του ανθρώπου, δεν βλέπει, δικαιότατα, καμία
«ηθική πρόοδο» να επιτελείται μέσω αυτής της διαδικασίας. Το κακόν και το εσθλόν πάντα συνόδευ-
αν και θα συνοδεύουν τον άνθρωπο, πάντα θα είναι οι δύο πόλοι που εναλλασσόμενοι κατευθύνουν
τα βήματά του. Ο αναγνώστης του 20ου αιώνα θα επικυρώσει χωρίς δυσκολία την αντίληψη του ποιη-
τή με την εμπειρία εικοσιπέντε αιώνων μεγαλουργημάτων και τερατωδών κακουργημάτων, τα χειρότε-
ρα απ’τα οποία έγιναν με την επίκληση του εσθλού και της εγκόσμιας ή εξωκοσμικής σωτηρίας του
ανθρώπου».

Κορνήλιος Καστοριάδης, ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ, ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 34 -

Όταν έφυγε όμως ο Κρέοντας, ο χορός αρπάζει κυριολεκτικά την ευκαιρία να
εκδηλώσει το θαυμασμό του με έναν ύμνο στον άνθρωπο και τα κατορθώματά του. Ο
αυθόρμητος ύμνος στη δύναμη του ανθρώπου μπορεί να ερμηνευτεί μόνον σαν έμ-
μεση ηθική συμπαράσταση σ’αυτόν που τόλμησε να θάψει τον Πολυνείκη.

Μερικοί πιστεύουν ότι η αιτία του άσματος αυτού πρέπει ν’ α π ο δ ο θ ε ί στον
Πολυνείκη που με την προδοσία του διάλεξε το κακό και λίγο έλειψε ν’ αφανίσει την
πόλη του. Άλλοι επίσης νομίζουν ότι το πρώτο μέρος της ωδής έχει την έμπνευσή
του στο ε γ χ ε ί ρ η μ α της Αντιγόνης, ενώ το δεύτερο μέρος στην ανόσια απόφαση
του Κρέοντα. Μερικοί τέλος ισχυρίζονται ότι στους στίχους αυτούς δ ε ν υ π ά ρ χ ε
ι κανένας έκδηλος υπαινιγμός ούτε για την Αντιγόνη ούτε για τον Κρέοντα, αλλά ότι
ο χορός αφορμώμενος από την υποκείμενη δραματική κατάσταση βρίσκει την ευκαι-
ρία να περάσει από το μερικό και συμπτωματικό στο καθολικό και διαχρονικό - συ-
μπαρασύροντας ταυτόχρονα και τη σκέψη των θεατών σε μια γ ε ν ι κ ό τ ε ρ η θ ε
ώ ρ η σ η των πραγμάτων και της ζωής.

Εξετάζοντας την ωδή αυτή από τεχνική άποψη, θα μπορούσαμε να παρατη-

ρήσουμε τα εξής:

1. Αν και η αναφορά του χορού στα θαυμαστά επιτεύγματα του ανθρώπου δεν
ακολουθεί καμιά χρονολογική σειρά, εντούτοις υπάρχει ένας εσωτερικός λ ο γ ι κ ό ς
ε ι ρ μ ό ς που μας οδηγεί από τα απλά στα σύνθετα και από τα σπουδαία στα σπου-
δαιότερα: κατάκτηση της φύσης, υποταγή του ζωικού κόσμου, δημιουργία και α-
νάπτυξη πνευματικής και κοινωνικής ζωης.

2. Ο γενικός χαρακτήρας της ωδής επιτρέπει να κινηθεί η σκέψη των θεατών από
την παράτολμη πράξη του δράστη της ταφής στο βέβηλο «κήρυγμα» του Κρέοντα
που είχε ως συνέπεια το διασυρμό ενός νεκρού. Έτσι δ ο κ ι μ ά ζ ε τ α ι από τον
ποιητή η κρίση των θεατών και η ερμηνεία του έργου π υ ρ ο δ ο τ ε ί απ’ την αρχή
ένταση και προβληματισμό.
3. Ο χορός με το υψηλόπνευστο άσμα του καταφέρνει να συμπαρασύρει το θεατή
στους αναβαθμούς του λυρικού στοχασμού του και να του παρουσιάσει από τη μια
μεριά την κλίμακα που οδηγεί στο μεγαλείο και την τελειότητα κι από την άλλη με-
ριά εκείνη που οδηγεί στην άβυσσο και την καταστροφή.
4. Ο δ ο ξ α σ τ ι κ ό ς χαρακτήρας και ο δ ι θ υ ρ α μ β ι κ ό ς τόνος του χορικού
για τα λαμπρά κατορθώματα του ανθρώπου τόσο στο υλικό όσο και στο πολιτικό -
πνευματικό πεδίο, δημιουργεί στους θεατές ένα ευφρόσυνο συναίσθημα σιγουριάς,
υπερηφάνειας και αυτοπεποίθησης - πράγμα που αποτελεί ένα είδος ψ υ χ ο λ ο γ ι κ
ο ύ α ν τ ί β α ρ ο υ στην κατάθλιψη και την ανησυχία που έχει προκαλέσει στο θυ-
μικό τους η ζοφερή ατμόσφαιρα των προηγούμενων σκηνών,
'Οπως σωστά έχει παρατηρηθεί, το κάθε επεισόδιο στην τραγωδία αφήνει συνή-
θως πίσω του μια βαριά απόπνοια' τότε ακριβώς έρχεται ο χορός και με το τραγούδι
του «τη βαριά αυτή απόπνοια την παίρνει, τη διυλίζει, την επεξεργάζεται λυρικά, την
αποπνευματώνει». Κάτι τέτοιο θα λέγαμε ότι κάνει κι εδώ ο χορός.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 35 -

Όπως η πάροδος προετοίμασε την προβολή της φυσιογνωμίας του Κρέοντα,
εδώ, το πρώτο στάσιμο προετοιμάζει την παρουσία της Αντιγόνης ως δύναμης άξιας
να συγκρουστεί με τον Κρέοντα.

Με άλλα λόγια η πάροδος και το πρώτο στάσιμο εγκυμονούν και γεννούν
(στα επεισόδια που ακολουθούν) τις δύο βασικές δυνάμεις που η σύγκρουσή τους
θα μας δώσει την ουσία της τραγωδίας.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 36 -

ΔΕΥΤΕΡΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ (στ. 376 – 581)

Η ΔΟΜΗ

Α. 376-383 : Μετάβαση στο β΄επεισόδιο, η εμφάνιση της Αντιγόνης στη
σκηνή, το ξάφνιασμα του Χορού.

Β. 384-399 : Η παράδοση της Αντιγόνης ως δράστου της ταφής.

Γ. 400-440 : Ο Κρέων ανακρίνει το φύλακα για να επιβεβαιώσει την
Ενοχή της Αντιγόνης.

Δ. 441-525 : Η απαλλαγή του φύλακα και η ανάκριση της Αντιγόνης
απ΄τον Κρέοντα.

1. στ. 450-470 :

Απολογία της Αντιγόνης.

η ηθική δικαίωση της πράξης (στ.450-560)

η φιλοσοφία της Αντιγόνης απέναντι στο θάνατο
(στ.460-468)

το ήθος της Αντιγόνης απέναντι στον Κρέοντα (στ.469-
470)

2. στ. 471-496 : Η παρέμβαση του Χορού και η αντίδραση του
Κρέοντα.

3. στ. 497-525 : Η σύγκρουση Αντιγόνης και Κρέοντα.

σε πολιτική – ιδεολογική βάση (στ.497-510)

σε ηθική – αξιολογική βάση (στ.511-525)

Ε. 526-575 :

Η παρουσία της μεταμορφωμένης Ισμήνης και οι
αλλεπάλληλες συγκρούσεις.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 37 -

1. στ. 531-560 : Σύγκρουση Αντιγόνης και Ισμήνης.

2. στ. 561-575 : Σύγκρουση Ισμήνης – Κρέοντα και Χορού –
Κρέοντα.

ΣΤ. 576-581 :

Η απόφαση του Κρέοντα (φυλάκιση-απομόνωση και των
δύο γυναικών).

Λύση του επεισοδίου.

ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

Κανείς βεβαίως απ’ τους γέροντες του Χορού δεν έβαζε ποτέ στο μυαλό του
ότι ο δράστης μπορεί να ήταν μια γυναίκα. Και όταν βλέπει την Αντιγόνη να οδηγεί-
ται απ’το φύλακα εκπλήσσεται σφοδρά. Την ίδια στιγμή ο Κρέων βγαίνει απ’το πα-
λάτι και ο φύλακας του την παραδίδει Ο βασιλιάς επιμένει να μάθει απ’τον ίδιο κάθε
λεπτομέρεια και ο φύλακας καταλαβαίνει ότι για να πειστεί πρέπει να τα μάθει όλα.
(Φαίνεται ότι η συγγενική σχέση του Κρέοντα με τη συλληφθείσα κόρη είναι ο λόγος
που απέτρεψε την άμεση και κατ’ ευθείαν ανάκρισή της).
Η παραστατικότητα της περιγραφής του φύλακα είναι καταπληκτική. Ο
Κρέοντας δεν τον διακόπτει, ακόμη και τα συναισθήματά του γι’αυτήν περίμενε να
ακούσει.(Και ενώ η Αντιγόνη έχει ήδη κερδίσει την έμμεση υποστήριξη του Χορού,
κατάφερε να συγκινήσει την καρδιά ενός απλού ανθρώπου, του φύλακα, που μολο-
νότι κύρια φροντίδα του είναι η προσωπική του σωτηρία εκφράζει και τον βαθύτατο
πόνο της ψυχής του για την κατηγορούμενη). Ο φύλακας μίλησε με πειστικότητα κι η
Αντιγόνη δεν αρνήθηκε την ενοχή της. Η τακτική του είναι σχεδόν όμοια με εκείνη
της πρώτης συνάντησής του με τον Κρέοντα (223 – 331). Κυριεύεται από θυμοσοφι-
κή διάθεση και πριν φτάσει στο γεγονός που κυρίως ενδιαφέρει, προσπαθεί να δικαι-
ολογήσει την επάνοδό του με γνωμικά. Η εκτενής περιγραφή του φύλακα παρουσιά-
ζει γεγονότα που δεν είναι δυνατόν να παρασταθούν επί σκηνής (σκηνικός – πραγμα-
τικός χρόνος). Ο περιγραφικός του μονόλογος που έχει το χαρακτήρα αγγελικής ρή-
σης περιέχει ένα γνωμολογικό τρίπτυχο :

· «τίποτα στ’ ανθρώπινα δεν πρέπει να αποκλείεται με όρκο»
· «πολλές φορές η δεύτερη σκέψη διαψεύδει ή αναιρεί την πρώτη»
· «η ανέλπιστη χαρά ξεπερνά σε ένταση και μέγεθος κάθε άλλη»

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 38 -

Γενικά η συμπεριφορά του φύλακα αποκαλύπτει έναν απλοϊκό άνθρωπο. Η
περιγραφή του είναι ρεαλιστική και παραστατική. Εντυπωσιάζει ιδίως η καθαρότητα
των εικόνων και η δραματικότητα της αφήγησης.

Στο σημείο αυτό όμως αναφύεται το πρόβλημα της δεύτερης ταφής. Τι λό-
γους είχε ο ποιητής να παρουσιάσει την Αντιγόνη να προσφέρει για δεύτερη φορά
επικήδειες τιμές στον αδελφό της ;
Οι διάφοροι ερμηνευτές – αναλυτές του έργου αποδίδουν στη δεύτερη ταφή
τους ακόλουθους δραματικούς στόχους :

Ø Υπογραμμίζει τα κίνητρα της Αντιγόνης για την πράξη της.
Ø Δημιουργεί ειρωνική αντίθεση σε ό, τι είπε ο Κρέων στους στ. 280 –
314, καθώς και σε ό, τι άφησε υπαινικτικά να εννοηθεί το προηγούμενο
στάσιμο – ότι δηλαδή η παράβαση της διαταγής του Κρέοντα ήταν α-
ποτέλεσμα παράτολμης επιλογής του κακού (370 – 371)
Ø Αφήνει τον Κρέοντα να δεσμευτεί δημόσια σχετικά με τη στάση που θα
τηρήσει απέναντι στον παραβάτη του «κηρύγματός» του (στ.305 κ. εξ.),
αφού αγνοούσε ότι το πρόσωπο αυτό ανήκε στο στενό συγγενικό του
περιβάλλον.
Ø Επιβραδύνει τη δραματική πορεία του έργου παρεμβάλλοντας σημαντι-
κό χρονικό διάστημα ανάμεσα στην ταφή και τη σύλληψη του δράστη,
με αποτέλεσμα την κλιμάκωση της δραματικής έντασης.
Ø Η επανεμφάνιση στη σκηνή του φύλακα δίνει τη δυνατότητα στον ποι-
ητή να παρεμβάλλει μια δεύτερη κωμική νότα, πριν τη σύγκρουση των
δύο πρωταγωνιστών, καθώς και να ολοκληρώσει την περιγραφή του
χαρακτήρα του φύλακα.

Με την ανάκριση που ακολουθεί ο ποιητής αποσκοπεί την κατάδειξη του ήθους
της ηρωίδας. Ο Κρέων θα ξαναρωτήσει κι η Αντιγόνη θα απαντήσει ξανά. Από α-
πάντηση σε απάντηση ορθώνεται μπροστά στον ανακριτή της με υψηλό και ηρωικό
ανάστημα. Μόνη ανάμεσα σ’ όλους τους πολίτες εναντιώθηκε στη βασιλική διαταγή
υπακούοντας στη φωνή της αδελφικής αγάπης και στο χρέος του ζωντανού ανθρώ-
που απέναντι στο νεκρό. Ο ηρωισμός, λοιπόν, είναι εκείνο το στοιχείο που τη δια-
φόρισε απ’το πλήθος. Δεν πρόκειται περί θράσους. Η πράξη της ήταν σπουδαία
και η συμπεριφορά της, τώρα που ανακρίνεται, ανάλογη.
Με την ερώτηση στο στ.449 την κατηγορεί ότι αποτόλμησε πράξη παράλογη
και φοβερά άδικη. Ότι εξύβρισε την πολιτεία, τους νόμους και τη νόμιμη εξουσία
του. Ότι περιφρόνησε την πατρίδα κι επομένως κάθε αξία της ηθικής και του δικαίου.
Γιατί για τον Κρέοντα η διαταγή του είναι η φωνή της πατρίδας. Η αντίληψή του
βεβαίως εκφράζει την ιδεολογία της τυραννίδας κατά την εποχή εκείνη.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 39 -

Της Αντιγόνης η απάντηση δεν είναι αμυντική, αλλά κατά μέτωπο επίθεση.
Τοποθετεί το δίκαιο στην πλευρά της, ενώ στη δική του το άδικο. Η φωνή του νόμου
που συγκρούεται με το Θεό είναι άδικη. Οι άγραφοι και αιώνιοι νόμοι των Θεών
είναι ισχυρότεροι από τους νόμους των ανθρώπων, γιατί έχουν μόνιμη υπόσταση και
διαχρονική αξία. Έτσι καταρρίπτει κάθε λογικό και ηθικό έρεισμα του Κρέοντα. Το
ανθρώπινο δίκαιο είναι ατελές όπως και ο άνθρωπος. Απ’ τη στιγμή που οι απο-
φάσεις του δε συμφωνούν με τους Θεούς, η δικαιοσύνη του είναι μετέωρη κι επομέ-
νως δεν είναι δικαιοσύνη. Καθόλου δεν τη φοβίζει η ποινή που προβλέπει το διάταγ-
μα του Κρέοντα, αφού άλλωστε ο θάνατος είναι η φυσική και αναπόδραστη κατάλη-
ξη του ανθρώπου. Για όποιον επίσης ζει σε δεινά ο πρόωρος θάνατος είναι ανακού-
φιση. Τέλος, η καταισχύνη που θα επέσυρε η παραμέληση του χρέους της προς το
νεκρό αδελφό της θα ήταν γι αυτήν πολύ χειρότερη από το θάνατο. Είναι αξιοσημεί-
ωτο ότι η ηρωίδα δεν προβάλλει το επιχείρημα της αδελφικής αγάπης που πρόβαλλε
ως τώρα. Είναι αυτό ένδειξη ασυνέπειας στο κίνητρό της ; Αντιθέτως, η τακτική της
αποκαλύπτει την ετοιμότητά της μπροστά στον Κρέοντα, γιατί μόνο η επίκληση ενός
νόμου ανώτερου από τον δικό του θα είχε τη δύναμη να τον αποστομώσει. Το υψηλό
ήθος και σθένος της Αντιγόνης την ανεβάζουν σε τέτοια πνευματικά επίπεδα, απ’
όπου μπορεί να διακρίνει κανείς το νόημα του ενδόξου θανάτου.
Το δεύτερο επεισόδιο δημιουργεί το πρόβλημα της δεύτερης ταφής (376-
581) που σχετίζεται άμεσα με τα πραγματικά κίνητρα της ηρωίδας. Η μελέτη του
θέματος αποκαλύπτει πως η υπερβολική αδελφική αγάπη ήταν το κίνητρο που
ώθησε την ηρωίδα να επισκεφθεί για δεύτερη φορά το πτώμα του νεκρού αδελ-
φού της. Η περιγραφή από το φύλακα του τρόπου σύλληψης της Αντιγόνης πε-
ριέχει μια αξιοπαρατήρητη και αρκετά συμβολική παρομοίωση που βοηθά στην
ανίχνευση των κινήτρων της ηρωίδας. Ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται
από τον ποιητή να αντιδρά η Αντιγόνη είναι δηλωτικός των σκέψεων και των
συναισθημάτων της και αποκαλυπτικός των προθέσεων του ποιητή, τόσο μάλλον
καθόσον η ηρωίδα δρα μόνη σ' αυτό το σημείο και δεν έχει απέναντι της κανένα,
για να τον αντιμετωπίσει. Οι εκδηλώσεις της χαρακτηρίζονται από ειλικρίνεια. Η
παρομοίωση του θρήνου της Αντιγόνης για το νεκρό αδελφό της με το θρήνο του
πουλιού για τα χαμε να παιδιά του αποσκοπεί στο να προσδώσει στην αδελφική α-
γάπη το βάθος και το πάθος της μητρικής στοργής από την οποία δεν υπάρχει εντο-
νότερο συναίσθημα. Φαίνεται πως η υπέρμετρη αδελφική αγάπη ήταν η αμαρτία της
Αντιγόνης που σφράγισε τη μοίρα της.
Η σύγκρουση ανάμεσα στην Αντιγόνη και τον Κρέοντα είναι αρκετά ενδιαφέ-
ρουσα ως προς τα κίνητρα της Αντιγόνης. Όταν ο Κρέων την κατηγορεί στην ανά-
κριση που την υποβάλλει πως καταπάτησε το νόμο του, η Αντιγόνη αντιπαραθέτει
τους πραγματικούς νόμους, τους νόμους των θεών που είναι άναρχοι, αιώνιοι, ακα-
τάλυτοι κι ανώτεροι από τους νόμους των ανθρώπων. Είναι ολοφάνερο πως η ηρωίδα
προβάλλει σ’ αυτή τη σκηνή ως πρωταρχικό κίνητρο της δράσης της την πίστη της
στους πανανθρώπινους και καθολικού κύρους νόμους που προασπίζονται από το Δία
και τη Δίκη, πηγάζουν από τον Όλυμπο και πρέπει να είναι ιεροί και απαραβίαστοι.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 40 -

Αυτό όμως δε σημαίνει πως οι νόμοι αυτοί είναι η υπέρτατη αξία που κινεί την Αντι-
γόνη σε δράση.

Ο χαρακτήρας της προβάλλει ως πρότυπο. Όπως θα έπρεπε να είναι κατά το

Σοφοκλή.

Η Αντιγόνη δεν είναι κατηγορούμενη αλλά κατήγορος. Ξέρει πως η καταδίκη
της είναι αναπόφευκτη γι’αυτό και βιάζεται να πεθάνει. Για να δικαιώσει την απόφα-
σή της και να καταξιώσει την αξιοπρέπειά της.

Ίσως, όμως, να μένουν στην επιφάνεια αυτοί που υποστηρίζουν πως η ενότητα
του κινήτρου της Αντιγόνης βρίσκεται στη σύγκρουση του θείου και του ανθρώπινου
νόμου και πως ο Σοφοκλής με το έργο του επιδίωξε να τονίσει το ακλόνητο κύρος
των άγραφων θείων νόμων που οι νόμοι της πολιτείας δεν μπορούν να καταλύσουν
των νόμων που άρχισαν να δέχονται αυστηρή κριτική και να τίθενται σε αμφισβήτη-
ση από το σοφιστικό πνεύμα της εποχής.
Εξάλλου σ' αυτό το κεντρικό και πιο συμβολικό τμήμα (450-70) η Αντιγόνη επικα-
λείται και άλλα επιχειρήματα λογικού χαρακτήρα, για να δικαιολογήσει τη θέση της.
Αυτά είναι:

1. Τούτων ἐγώ οὐκ ἔμελλον, ἀνδρός οὐδενός / φρόνημα δείσασ', ἐν
θεοῖσι τήν δίκην / δώσειν (458-60). Το επιχείρημα αυτό είναι όμοιο στον τύπο και
το πνεύμα μ' αυτό που χρησιμοποίησε η ηρωίδα, για να αντιμετωπίσει την Ισμήνη
στον Πρόλογο (73-6). Η λογική της Αντιγόνης κινείται ως εξής: Ο θάνατος είναι βέ-
βαιος. Η μεταθανάτια ζωή είναι διαρκέστερη από την επίγεια και η τιμωρία των θεών
αυστηρότερη από την τιμωρία των ανθρώπων. Αν παραβώ τους θείους νόμους και τη-
ρήσω τους ανθρώπινους, θα τιμωρηθώ από τους θεούς. Σ' αντίθετη περίπτωση θα τι-
μωρηθώ από τους ανθρώπους. Η λογική αυτή κάνει εύκολη την επιλογή για την Αντι-
γόνη. Όπως φαίνεται, η Αντιγόνη βρίσκεται ανάμεσα στην τιμωρία των θεών και των
ανθρώπων και σύμφωνα με την αρχή δυοῖν κακοῖν προκειμένοιν τό μή χεῖρον βέλ-
τιστον κάνει την πιο σωστή επιλογή. Είναι σαφές πως η επιχειρηματολογία της η-
ρωίδας στηρίζεται πάνω στη μεταφυσική αντίληψη για την αθανασία της ψυχής, της
ύπαρξης ζωής μετά θάνατο και την ανταπόδοση ανάλογα με τις πράξεις των ανθρώ-
πων.

2. Εἰ δέ τοῦ χρόνου/πρόσθεν θανοῦμαι, κέρδος αὔτ' ἐγώ λέγω·/ὅστις
γάρ ἐν πολλοῖσιν ὡς ἐγώ κακοῖς/ζῇ, πῳς ὅδ' οὐχί κατθανών κέρδος φέρει;

(461- 4). Το επιχείρημα αυτό είναι συνέχεια του προηγούμενου. Η Αντιγόνη πρόβαλε
την αλήθεια και τη βεβαιότητα του θανάτου. Δημιουργείται όμως το πρόβλημα του
χρόνου του θανάτου. Ο θάνατος στον ανθό της ηλικίας διαφέρει από ένα φυσιολο-
γικό θάνατο. Την αντίδραση που θα μπορούσε να προβάλει κανείς στο επιχείρημα της

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 41 -

Αντιγόνης προλαβαίνει η ίδια εδώ. Εμφανίζει ως κέρδος τον πρόωρο θάνατο, επικα-
λούμενη τη δυστυχία της ζωής της. Η στάση της ηρωίδας φαίνεται αντιφατική με την
ηρωική συμπεριφορά που έδειξε μέχρι τώρα και θα μπορούσε να παρερμηνευθεί. Η
Αντιγόνη δίνει την εντύπωση πως επιδιώκει το θάνατο και βάζει τέρμα στη ζωή της
εκούσια, για να απαλλαγεί από τη δυστυχία που την περιβάλλει και την ταλαιπωρία
της. Έτσι όμως η Αντιγόνη δεν μπορεί να θεωρηθεί πως ενσαρκώνει το πρότυπο του
ανδρείου, όπως τον βλέπει ο Αριστοτέλης. Ο φιλόσοφος παρατηρεί πως το να πεθά-
νει κανείς για να ξεφύγει από τη φτώχεια ή τον έρωτα ή κάτι λυπηρό, δεν είναι αν-
δρεία.

Είναι απίθανο για την Αντιγόνη να κάνει τόσο μικρόψυχους υπολογισμούς. Η
Αντιγόνη πεισματικά φερόμενη προσπαθεί να μειώσει εκείνο με το οποίο ο Κρέων
την απειλεί και θεωρεί έκφραση της δύναμης και της εξουσίας του. Η ηρωίδα με
ύφος αγέρωχο και συμπεριφορά ανδροπρεπή γελοιοποιεί και ειρωνεύεται αυτή
την εξουσία και προσπαθεί να εμφανίσει ως πραγματική ευεργεσία και κέρδος το
θάνατο που ο Κρέων και κάθε άνθρωπος θεωρεί τιμωρία και ανεπανόρθωτη ζημιά
και βλάβη.

3. Ἀλλ' ἄν, εἰ τόν ἐξ ἐμῆς /μητρός θανόντ' ἄθαπτον ἠνσχόμην νέ-
κυν, / κείνοις ἀν ἤλγουν τοῖσδε δ' οὐκ ἀλγύνομαι (466-8). Το επιχείρημα
αυτό προσανατολίζει τη σκέψη του θεατή και του αναγνώστη στο πραγματικό κί-
νητρο της Αντιγόνης. Καθώς τίθεται στο τέλος της ομιλίας της ηρωίδας κερδίζει
σε έμφαση και δύναμη επίδρασης πάνω στους θεατές. Η αδελφική αγάπη, ενισχυ-
μένη από τη συμφωνία και συνηγορία των άγραφων νόμων, είναι η δύναμη εκείνη
που παρορμά την ηρωίδα και την κάνει να αψηφά κάθε ανθρώπινο περιορισμό
και απαγόρευση. Δεν είναι τυχαίο πως η ιδέα της αδελφικής αγάπης συναντάται
σ' όλες τις φάσεις της προσπάθειας της Αντιγόνης να δικαιολογήσει την ενέργεια
της. Τα άλλα επιχειρήματα που επικαλείται κι αναφέρονται σε άλλα κίνητρα είναι
περιστασιακά κι ενισχύουν απλώς αυτή την ιδέα καθώς με περίτεχνο τρόπο την
πλαισιώνουν.

Ο Κρέοντας αντεπιτίθεται και, μιλώντας στο Χορό κυρίως, ανταποδίδει την
περιφρονητική της συμπεριφορά. Ο θυμός του έχει αυξηθεί στο έπακρο. Χρησιμο-
ποιεί δύο παρομοιώσεις προσπαθώντας να δείξει το μέγεθος της τιμωρίας. Ισχυρίζε-
ται ότι κάθε άνθρωπος που προβάλλει υπερβολικά αλύγιστο και υπεροπτικό φρόνημα
είναι αναπόφευκτο στο τέλος να καμφθεί και να συντριβεί. Στη συνέχεια αποπειρά-
ται να εξευτελίσει τη βασιλική της ιδιότητα αποκαλώντας την δούλη, και αφανί-
ζει τη σημασία που μπορεί να έχει ο συγγενικός τους δεσμός. Θεωρεί ότι η Αντιγόνη
συμπεριφέρθηκε με αυθάδεια, όταν θέλησε να καταπατήσει το νόμο της πολιτείας. Ο
Κρέων βλέπει προφανώς την Αντιγόνη ως ένοχη ύβρης απέναντι στην πολιτεία,
τόσο γιατί παραβίασε το νόμο της όσο και γιατί εκδηλώνει συμπεριφορά περιφρο-
νητική και αυθάδη, αντί να δείξει μεταμέλεια και συντριβή. Στους στ. 495-496

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 42 -

προσπαθεί να αντιτάξει στην πνευματική δύναμη της Αντιγόνης τη δική του αποφ-
θεγματολογώντας. Τέλος, αισθάνεται να θίγεται ο ανδρισμός του.
Μολονότι οι απόψεις του Κρέοντα φαίνονται εκ πρώτης όψεως ότι έχουν σω-
στή και λογική βάση, αποκαλύπτουν ωστόσο τον τραυματισμένο εγωισμό του. Είναι
φανερό ότι τον εξοργίζει η απροκάλυπτη ομολογία μιας αγέρωχης γυναίκας, η οποία
έρχεται να αποσπάσει από τον Κρέοντα το προσωπείο του δίκαιου και αφοσιωμένου
στο καλό της πολιτείας άρχοντα, που τον παρακολουθήσαμε να το έχει όταν μιλούσε
μπροστά στους γέροντες της Θήβας.

Αρχίζει έτσι ο Κρέοντας να αποκαλύπτει σιγά-σιγά τον αληθινό του εαυ-
τό. Δε μπορεί να ξεφύγει απ’ τη λογική των τυράννων.

Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΑ ΔΥΟ ΠΡΟΣΩΠΑ ΠΑΙΡΝΕΙ ΔΙΑΣΤΑ-

ΣΕΙΣ

Σε ηθικό επίπεδο δείχνει δυο διαφορετικούς εσωτερικούς κόσμους :

· Ο Κρέοντας μισεί τον εχθρό, η Αντιγόνη αγαπά τον αδελφό.
· Ο Κρέοντας κατοχυρώνεται στη διάκριση αγαθού-κακού από μίσος,
ενώ η Αντιγόνη φτάνει στην επιείκεια και συγχώρεση από αγάπη.
· Στον Κρέοντα είναι έμμονη η ιδέα πως ένας εχθρός της πόλης Δε μπο-
ρεί να προκαλεί την αγάπη ακόμα κι όταν πεθάνει. Τότε η Αντιγόνη
του απαντά με την ιστορική φράση του στίχου 523.

Η ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΙΣΜΗΝΗΣ

Πριν λίγο ο Κρέων είχε διατάξει τους δούλους να καλέσουν την Ισμήνη. Όταν
φτάνει την κοιτάζει ύποπτα και σχεδόν με μίσος. Η Ισμήνη που τη γνωρίσαμε δειλή
και άτολμη εκπλήσσει με την απάντησή της. Τώρα, μπροστά στην αδερφή της που
κινδυνεύει, της περνάει η ιδέα της συμμετοχής στην ευθύνη. Νιώθει την ανάγκη να
κερδίσει τη χαμένη γι’ αυτήν ευκαιρία, και να της συμπαρασταθεί με ανώτερο ή-
θος. Να μοιραστεί το βάρος της ευθύνης, να μοιραστεί το θάνατο. Εμφανίζεται εκ
πρώτης όψεως αντιφατική, συγκριτικά με το ήθος που έδειξε στον πρόλογο του έρ-
γου. Η αντίφαση όμως αυτή είναι μάλλον επιφανειακή. Η ηρωική στάση της στο ε-
πεισόδιο αυτό δεν είναι σύμφυτη με το χαρακτήρα της, σχετίζεται με μια έξαρση η-
ρωισμού που φανερώνουν μερικές φορές αδύναμοι άνθρωποι σε οριακές στιγμές.
Έζησε πράγματι μια οριακή κατάσταση στα παρασκήνια. Η πάλη όμως που έγινε ύ-

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 43 -

στερα μέσα της, την έπεισε πως η αρχική διαγωγή της ήταν εσφαλμένη και ζητάει
τώρα να επανορθώσει. Είναι όμως αργά πια. Πάντως η αμέριστη αγάπη για την α-
δελφή της και ή όψιμη έστω προσφορά της θυσίας της κάνουν την Ισμήνη εξαιρετικά
συμπαθητική.

Η Αντιγόνη δεν τη δέχεται ως συνεργό της και φαίνεται πάλι απωθητική κι
εχθρική. Δε βρίσκει ούτε μια λέξη για να επαινέσει την πράξη της Ισμήνης, μολονότι
είναι θαρραλέα και τίμια. Η ταφή του Πολυνείκη είναι δική της υπόθεση κι αυτή
θα πεθάνει γι’αυτό (στ.547). Δεν της είναι αρκετό που η Ισμήνη εύχεται να συμμε-
ριστεί την ποινή της. Είναι σκληρή μαζί της, μόνο και μόνο επειδή είχε αποφύγει το
καθήκον της ταφής.

Κι αν φαίνεται πως δεν έχει αδερφικά αισθήματα, αυτό συμβαίνει, γιατί τα
έχει άφθονα και τα σπαταλάει για το νεκρό αδερφό της που τα έχει ανάγκη κι όχι
για την αδερφή της που δεν τα χρειάζεται. Στη μονόπλευρη αφοσίωσή της στο κα-
θήκον δεν έχει τόπο για συγγνώμη.

Ο Κρέων έχει διατάξει να προσαχθεί η Ισμήνη. Δεν περιμέναμε να την ξαναδούμε, ή ίσως να ξανα-
κούσουμε γι' αυτήν, και πάντως δεν περιμέναμε μια Ισμήνη τόσο διαφορετική από εκείνη την προσω-
ποποίηση της σωφροσύνης που γνωρίσαμε στον Πρόλογο· και τώρα μας λένε ότι είναι σε κατάσταση
αλλοφροσύνης και έχει χάσει τον έλεγχο του μυαλού της (στίχ. 492: λυσσῶσαν... οὐδ' ἐπήβολον
φρενῶν). Λίγα πράγματα στην κριτική της αρχαίας τραγωδίας μας εξοργίζουν πιο πολύ από την φαρι-
σαϊκή καταφρόνηση της Ισμήνης, που συναντούμε σε ορισμένα συγγράμματα — λες και είμαστε όλοι
ήρωες. Πρέπει όμως να την καταλάβουμε σωστά την Ισμήνη σ' αυτή τη σκηνή, θα εξακολουθούσε να
μας συγκινεί, αν παρουσιαζόταν γεμάτη τύψεις για μια χαμένη ευκαιρία, λαχταρώντας να διασώσει
την ηθική της θέση, αλλά και με κάποια συναίσθηση του οίκτου που προκαλεί η αδυναμία της να βα-
δίσει στο μαρτύριο. Όμως ο Σοφοκλής, νομίζω, δεν την παρουσιάζει έτσι. Η Ισμήνη δεν επιθύμησε
ποτέ —και ούτε τώρα επιθυμεί— να είναι ήρωας. Δεν ενέκρινε ποτέ —και ούτε τώρα εγκρίνει— την
επιλογή της Αντιγόνης να πεθάνει. Όταν η Αντιγόνη της λέει «εσύ μεν διάλεξες να ζήσεις, εγώ όμως
να πεθάνω» (στίχ. 555), εκείνη απαντά «αλλά τουλάχιστον όχι χωρίς να ειπωθούν τα δικά μου λόγια»
(στίχ. 556). Τα λόγια που έχει πει η Ισμήνη —αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα και το χρέος της ταφής
(στίχ. 98-99) και τη δική της αδυναμία να το εκπληρώσει (στίχ. 79, 92)— δεν τα αναιρεί τώρα. Μέσα
από τις ελάχιστα συγκαλυμμένες υπεκφυγές 1.1ης (στίχοι 536-7), επιζητεί τον θάνατο για χάρη όχι του
νεκρού αλλά της ζωντανής που τώρα έχει καταδικαστεί να πεθάνει. Για τον νεκρό έχει να πει τρεις
λέξεις στο τέλος της φράσης της (στίχ. 545: ... τόν θανόντα θ’ ἁγνίσαι), ενώ ολόκληρη η έμφαση
του διαλόγου αποδίδεται στην Αντιγόνη και στην επιθυμία της Ισμήνης να έχει κοινή μοίρα μ’ αυτήν:
αγαπάει την αδελφή της και χωρίς αυτήν δεν αντέχει να ζει (στίχ. 548, 566). Τί φίλαυτη λοιπόν η Ι-
σμήνη! Τί αντιηρωική, τί ανάξια!

«ΣΟΦΟΚΛΗΣ» (Ερμην. Προσέγγιση), Winnington - Ingram

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 44 -

ΤΕΧΝΙΚΑ ΤΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ ΧΩΡΙΖΕΤΑΙ ΣΕ ΤΡΙΑ ΜΕΡΗ

1. Προετοιμάζεται η ανάκριση της Αντιγόνης και διαμορφώνονται οι
προϋποθέσεις για να απαλλαγεί ο φύλακας από την ενοχή.

2. Ακολουθεί η σύγκρουση και αναλύονται οι αντιμαχόμενες δυνάμεις
ιδεολογικά, ηθικά και πνευματικά κατά τέτοιο τρόπο ώστε να αναδει-
χθεί η Αντιγόνη.

3. Τέλος έχουμε την ανάκριση της Ισμήνης, για να φανεί η έκταση της
ενοχής της και λογικά να επισημανθεί η τιμωρία που επίκειται.

ΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΑ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ

Το δεύτερο επεισόδιο παρουσίασε αντιμέτωπες τις δύο δυνάμεις που κινούν
το έργο. Οι δυνάμεις αυτές (ΚΡΕΩΝ-ΑΝΤΙΓΟΝΗ) προετοιμάστηκαν από την Πάρο-
δο και το Α΄ Στάσιμο αντιστοίχως. Κι ενώ η Πάροδος βρίσκεται σε αντίθεση προς τη
μορφή της Αντιγόνης που παρουσιάζεται στον Πρόλογο, το Α΄Στάσιμο βρίσκεται σε
αντίθεση με τον Κρέοντα, που η προσωπικότητά του εξευτελίστηκε στο δεύτερο μέ-
ρος του πρώτου επεισοδίου.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 45 -

Β΄ ΣΤΑΣΙΜΟ

( στ. 582 – 625 )

Η ΔΟΜΗ

1. στ.582-592

Γενική αναφορά στην δυστυχία των ανθρώπων.

(α΄ στροφή)

Α. στ.582-585 : ο χαρακτήρας των συμφορών.

Β. στ.586-592 : τονίζεται η δυστυχία με τη χρήση παρομοίωσης.

2. στ. 593-603

Η δυστυχία στον οίκο των Λαβδακιδών.

(α΄ αντιστροφή)

Α. στ.593-596 : η ένταση και ο χαρακτήρας της δυστυχίας.

Β. στ.597-598 : ο ρόλος της Θεϊκής κατάρας.

Γ. στ.599-603 : η νέα συμφορά και η αιτία της.

3. στ. 604-614

Ο Δίας τιμωρός της ύβρεως και πηγή της δυστυχίας.

(β΄ στροφή)

4. στ. 615-625

Η δυστυχία από φιλοσοφική και ηθική άποψη.

(β΄ αντιστροφή)

Ο δίσημος λόγος του Χορού.

Α. στ.615-619 : η ανθρώπινη άγνοια ως αιτία της δυστυχίας.

Β. στ.620-625 : η Θεία βούληση σπρώχνει τον άνθρωπο στη συμφορά.

ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

Ο Χορός φιλοσοφεί για τα ανθρώπινα, παίρνοντας αφορμή απ΄τη συμφορά
που απειλεί τους τελευταίους γόνους του οίκου των Λαβδακιδών. Μας μεταφέρει σε
μια πλατύτερη θεώρηση του κόσμου που θα μας ανακουφίσει απ’τη βιαιότητα της
προηγούμενης σκηνής. Για τον Χορό, όταν ζει κανείς σύμφωνα με τη Θεία τάξη, ό-

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 46 -

ταν δεν ξεπερνάει το μέτρο, όταν δεν τυφλωθεί απ’την αλαζονεία, τότε η ζωή του
είναι ευτυχισμένη. Ο Σοφοκλής θεωρεί την ευσέβεια προς τους Θεούς ως πρώτιστο
ανθρώπινο καθήκον.

Η παρομοίωση της ζωής με τη θάλασσα και των συμφορών με τα κύματα α-
ποτελεί συνηθισμένο μοτίβο της αρχαίας Ελληνικής λογοτεχνίας. Έτσι αρχίζει το χο-
ρικό άσμα και μας εισάγει στην έννοια της ανθρώπινης δυστυχίας, η οποία παίρνει το
χαρακτήρα της τιμωρίας που επιβάλλει ο Δίας και χτυπάει κληρονομικά τον άνθρω-
πο. Στην προκειμένη περίπτωση την Αντιγόνη και την Ισμήνη. Τέτοια είναι λοιπόν η
μοίρα του οίκου των Λαβδακιδών.
Η γενίκευση που προηγήθηκε προκαλώντας τη συμπάθεια για το δυστυχισμέ-
νο γένος των ανθρώπων προετοίμασε τη συμπάθεια για τις δύο κόρες. Δεν εκφράζε-
ται όμως συγκεκριμένα ο Χορός.

Ο λόγος του είναι δίσημος

Εννοεί την Αντιγόνη που αντιτάχθηκε στον Κρέοντα παραβαίνοντας τους νό-
μους ή τον Κρέοντα που δεν φοβήθηκε τους κάτω νεκρούς; Ποια υπερβασία έχει στο
νου του ο Χορός και τίνος ανθρώπου την τιμωρία εννοεί τώρα; Ίσως πρόκειται για
ψυχικό διχασμό του.

Ο Χορός δίνει έμφαση στην επαλληλία και στο μακροχρόνιο χαρακτήρα των
συμφορών που πλήττουν τον οίκο των Λαβδακιδών, παρουσιάζοντάς τον ως δέντρο
που το χτυπά αλύπητα η μοίρα, ακόμα και τους τελευταίους βλαστούς του.
Είναι οι συμφορές αυτές που στρέφουν τη σκέψη του Χορού προς τη δύναμη
του Δία. Η παντοδυναμία του δεν περιορίζεται από τίποτα Αντιθέτως ο άνθρωπος
περιορισμένος μέσα σε χρονικά όρια και υποκείμενος στο νόμο της φθοράς δοκι-
μάζει πλήθος δυσκολιών στη ζωή του. Σέρνει τα βήματά του στη γη, λυγίζοντας
από το βάρος της άτης. Γι αυτό λοιπόν ο Χορός, φιλοσοφώντας γύρω από το θέμα
αυτό, εστιάζει την προσοχή του στην ελπίδα ως αντιστάθμισμα.(β΄αντιστροφή)
Ο άνθρωπος που τόσο ύμνησε ο Χορός στο α΄στάσιμο ως «δεινότερον των
όντων», μπροστά στο μεγαλείο του Θεού είναι εντελώς αδύναμος και η αδυναμία του
αυτή εξισορροπείται με την ελπίδα.

Όμως η ελπίδα άλλους ανθρώπους ενδυναμώνει, ενώ άλλους εξαπατά, α-
φού η ζωή διαψεύδει τα όνειρά τους. Δύο είναι, λοιπόν, οι πραγματικότητες της ζω-
ής.

Στη δεύτερη περίπτωση ο Θεός θολώνει τον ανθρώπινο νου, κάνοντάς τον να
μη μπορεί να ξεχωρίσει το καλό απ’το κακό. Και σ’ότι αφορά στο συγκεκριμένο έρ-
γο, ο Θεός σπρώχνοντας την Αντιγόνη να θάψει τον Πολυνείκη, το κάνει για να προ-
σβάλλει τον Κρέοντα. Με τη θυσία της Αντιγόνης θα καταστραφεί ο Κρέων για τη
δική του υπερβασία και αλαζονεία, αφού θα οδηγηθεί σε μια τέτοια συμπεριφορά
που θα αποτελέσει «ύβριν» για τους Θεούς του Άδη.
Και από αυτή την άποψη λοιπόν ενισχύεται ο δίσημος χαρακτήρας των λόγων
του Χορού : «Τίνος ο νους ρέπει μια στο καλό και μια στο κακό»;

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 47 -

ΤΡΙΤΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ

(στ. 631 – 780)

Η ΔΟΜΗ

1. Στ. 631 – 717 : Προετοιμασία για το αίτημα του Αίμονα να μεταπεισθεί
ο Κρέων.

Στ. 631 – 639 : Η ερώτηση του Κρέοντα και η διφορού
μενη απάντηση του Αίμονα.

Στ. 639 – 647 : Ο ενθουσιασμός του Κρέοντα και η
προετοιμασία της προτροπής.

Στ. 648 – 680 : Η προτροπή και η αιτιολόγησή της. Η
απόφαση να θανατωθεί η Αντιγόνη, η
ενίσχυση και αιτιολόγησή της.

Στ. 681 – 682 : Η αντίδραση του Χορού.

Στ. 683 – 717 : Η απάντηση, επιχειρηματολογία του
Αίμονα και η προεισαγωγή στο αίτημά του.

2. Στ. 718 – 723 : Το αίτημα του Αίμονα.

3. Στ. 724 – 765 : Η σύγκρουση Κρέοντα και Αίμονα.

Στ. 726 – 739 : Σε ιδεολογική βάση.

Στ. 740 – 745 : Σε ηθική βάση.

Στ. 746 – 765 : Σε συναισθηματική βάση

4. Στ. 766 – 780 : Η λύση του επεισοδίου

Η απόφαση του Κρέοντα, οριστικοποίηση
της ποινής της Αντιγόνης, αποχώρηση του
Αίμονα.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 48 -

ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

Το νέο πρόσωπο είναι ο Αίμων που φαίνεται πως μόλις πληροφορήθηκε τα
σχετικά αντέδρασε αμέσως. Η εμφάνισή του προκαλεί την απορία που εκφράζεται με
δύο ερωτήσεις, του Κορυφαίου προς τον Κρέοντα κι αυτού προς τον γιό του. Έτσι
γίνεται και η μετάβαση στο επεισόδιο.
Ο Αίμων ξαφνιάζει με την απάντησή του και ενθουσιάζεται ο Κρέων. Γι αυ-
τό θα τον επαινέσει και θα αναπτύξει ένα μακρό συμβουλευτικό λόγο, ώστε ο Αίμων
να κρατήσει την ίδια στάση μόλις μάθει για τον επικείμενο θάνατο της Αντιγόνης.

‘Όμως ο Κρέων απατήθηκε γιατί παρανόησε την απάντηση του Αίμονα που είχε
άλλες προθέσεις.

Και ενώ η ερώτηση του Κρέοντα βάζει τον Αίμονα να διαλέξει ανάμεσα στον
πατέρα του και την Αντιγόνη, αυτός δεν αντιμετώπιζε τέτοιο δίλημμα. Την σωτηρία
της Αντιγόνης την έβλεπε πραγματικά ως συμφέρον και του πατέρα του.

Παρ’όλη τη σκληρότητα του πατέρα του απαντά έτσι, ώστε με τη φιλοφρό-
νηση να κερδίσει τη συμπάθεια. Είπε ότι θα είναι με το μέρος του πατέρα του υπό
την προϋπόθεση ότι θα σκέπτεται ορθά και δίκαια. Ο Κρέων όμως την προϋπόθε-
ση εξέλαβε ως αιτιολογία. Όταν ο Αίμων έλεγε ότι είναι με το μέρος του πατέρα του,
αυτό δεν σήμαινε ότι ήταν εναντίον της Αντιγόνης. Ο Κρέων ωστόσο έτσι το πήρε
και γι’αυτό ενθουσιάστηκε. Ωστόσο φοβάται μήπως ο ερωτευμένος γιος του μετα-
βάλλει διάθεση και επιδίδεται σ’ένα συμβουλευτικό μονόλογο.

Κατάλληλο επιχείρημα για να τον συμβουλεύσει είναι να μην παρασυρθεί
από τον έρωτα και καταστρέψει την οικογενειακή τους ευτυχία.
Όταν όμως αναφέρεται στην Αντιγόνη, μιλάει με τρόπο πολύ υβριστικό
γι’αυτή. Πρέπει να καταδείξει στον Αίμονα πόσο κακή ως πολίτις υπήρξε. Επιπλέον
για να στηρίξει την απόφασή του, αναφέρεται στο δικό του ήθος, στην ιδεολογία του
και στις αρχές του.

Ανταπαντώντας ο Αίμων γνωρίζει ότι ο πατέρας του όταν έπαιρνε την από-
φασή του δεν έλαβε υπ’ όψιν του την αντίδραση του λαού. Και ο λαός της Θήβας
δεν είναι καθόλου σύμφωνος με την απόφασή του. Και επειδή είναι καλός άρχων
πρέπει να ακούει τη γνώμη των άλλων, γι’ αυτό οφείλει να υπαναχωρήσει και να ε-
λευθερώσει την Αντιγόνη.

Ο Κορυφαίος δείχνει πως ο Αίμων δεν έχει άδικο και ότι η αλήθεια βρίσκεται
στο συγκερασμό των απόψεων. Πιθανόν να αισθάνθηκε τη σύγκρουση και επιθυμεί
να συμβιβάσει τα πράγματα. Ο Κρέων όμως είναι ξεσηκωμένος και η αντιπαράθεση
εξελίσσεται γρήγορα σε οξύτατη σύγκρουση. Από πνευματική αδυναμία του όμως ο
διάλογος παίρνει υβριστικό χαρακτήρα.

Η κλιμάκωση της συγκρούσεως των δύο προσώπων επισημαίνει την έντα-
ση του διαλόγου εκφράζοντας το βαθμό του ψυχικού πάθους των.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 49 -

Βρισκόμαστε στη λύση του επεισοδίου και ο Κρέων αφού συνέλθει από το πάθος της
ταραχής και της συγχύσεώς του θα οριστικοποιήσει τη μορφή της ποινής που θα επι-
βάλλει στην Αντιγόνη. Θα την εγκλείσει ζωντανή – νεκρή μέσα σ’ένα τάφο. Η ανα-
κοίνωση της ποινής μπορεί να θεωρηθεί και ως η τελική απάντηση στο αίτημα του
Αίμονα, αλλά θα αποτελέσει και την αφετηρία των νέων εξελίξεων στα επόμενα ε-
πεισόδια.

ΓΕΝΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ

Στο επεισόδιο αυτό λαμβάνουν μέρος δύο πρόσωπα μόνο, ο Κρέων και ο Αί-
μων. Σημαδεύεται από την είσοδο του Αίμονα (στ. 627) και την έξοδό του (στ. 765).
Ο Αίμων αυτός καθαυτός είναι ένας βασικός παράγοντας με τον οποίο πρέπει να συ-
γκρουστεί ο τραγικός ήρωας, για να αισθανθεί την πλήρη μόνωση κι εγκατάλειψή
του. Βασικά εποικοδομητικά στοιχεία που προσφέρει η ενότητα αυτή είναι η γνω-
στοποίηση της τοποθέτησης της κοινής γνώμης απέναντι στο πρόβλημα που έχει δη-
μιουργηθεί, η προτροπή του Αίμονα για υποχώρηση και η απόρριψή της και η τελική
αλλαγή των αποφάσεων του Κρέοντα τόσο ως προς την Ισμήνη, όσο κι ως προς το
είδος της θανατικής ποινής της ηρωίδας. Με το τέλος του Επεισοδίου διαμορφώνεται
μια νέα δραματική κατάσταση.
Αξίζει ακόμη να επισημανθεί πως από την άποψη της κατασκευής του μύθου
και της προοικονομίας των σκηνών βασικό ρόλο παίζει η σιβυλλική κι αινιγματική
δήλωση του Αίμονα στο στ. 751 και η περίεργη αποχώρησή του από τη σκηνή.
Στο Επεισόδιο αυτό ο Κρέων δοκιμάζει μια μικροπεριπέτεια. Το Επεισόδιο
αρχίζει με τους καλύτερους, όπως πιστεύει, οιωνούς. Στο τέλος όμως τα πάντα στρέ-
φονται εναντίον του.

ΤΟ ΗΘΟΣ ΤΩΝ ΗΡΩΩΝ

Το Επεισόδιο εξαντλείται στη διαγραφή του ήθους των δύο βασικών προσώ-
πων. Βασική τεχνική είναι αυτή της αντιπαράθεσης κι αντιθετικής θεώρησης των
προσώπων. Το ήθος του Κρέοντα δε διαφοροποιείται αισθητά σε σχέση με το προη-
γούμενο Επεισόδιο. Κι εδώ ο Κρέων εμφανίζεται οξύθυμος κι οργίλος, οχυρωμένος
πίσω από τον εγωισμό και την αυταρχικότητά του. Αρνείται να ακούσει γνώμες
άλλων, έστω κι αν αυτές εκφράζουν την κοινή γνώμη που δύσκολα σφάλλει. Παρου-
σιάζεται ως εκπρόσωπος μιας πολιτικής αντίληψης που θέλει τον πολίτη εξάρτημα
και δούλο της εξουσίας. Εμφανίζεται ισχυρογνώμων, αμετάπειστος, σκληρός και
ανάλγητος τόσο απέναντι στην Αντιγόνη όσο κι απέναντι στο γιο του.
Στον εκτεταμένο διάλογο με τον Αίμονα φανερώνεται τελικά ο γνήσιος τύραν-
νος. Αυτό δεν σημαίνει με κανέναν τρόπο ότι ο Κρέων ήταν τύραννος ήδη από
την αρχή, αλλά τώρα βλέπουμε πώς ένας ηγέτης που έχει πάρει μια λανθασμένη

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 50 -

απόφαση και δεν έχει μετανιώσει εγκαίρως για αυτήν γίνεται απόλυτος, μέχρι που
τελικά φτάνει σε τέλεια ανικανότητα επικοινωνίας. Ο διάλογος ανάμεσα στον
πατέρα και τον γιο αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά μνημεία πολιτικής σκέ-
ψης. Καθώς ο Αίμων θεωρεί εντελώς αυτονόητες τις ελληνικές αντιλήψεις νια
την πόλη των πολιτών, παρουσιάζει σταδιακά την αντίθετη εικόνα του τυράννου:
εξουσία με αυτήν την έννοια μπορεί να ασκηθεί μόνο σε μιαν έρημη χώρα. Μέσα
σε μια πόλη δεν πρέπει κανείς μόνο να μιλά, να αποφασίζει και να υπακούει αλλά
και να ακούει, να μαθαίνει, να είναι προσεκτικός: δεν μπορεί κανείς να κυβερνά
ενάντια στους πολίτες.

Κάποια αλλαγή στο ήθος του Κρέοντα διαπιστώνεται μετά την αποχώρηση του
Αίμονα.

Εκεί ο Κρέων, αν και δεν κατορθώνει να απαλλαγεί τελείως από τη σκληρό-
τητα και την ακαμψία του και παρ' όλο που δεν αποφεύγει πλήρως την υβριστική συ-
μπεριφορά απέναντι στους θεούς, αποκαλύπτει πως δεν είναι ένας άξεστος υπολογι-
στής, πως δεν έχει χάσει τελείως την ανθρωπιά του. Επηρεάζεται από προλήψεις και
θρησκευτικές προκαταλήψεις κι αρχίζει να κάνει ορισμένες υποχωρήσεις.

Από συναισθηματική άποψη η σκηνή αρχίζει για τον Κρέοντα με ευάρεστα γι'
αυτόν συναισθήματα. Η υπάκουη και πειθαρχική στάση του Αίμονα και η υποτιθέμε-
νη υποταγή του προκαλεί σ' αυτόν ικανοποίηση κι αγαλλίαση που ισοσταθμίζει τον
πόνο που του προκάλεσε η προηγούμενη σκηνή. 'Οσο όμως εξελίσσεται ο διάλογος,
τόσο αποκαλύπτεται ο Αίμων. Η αποκάλυψη των πραγματικών του διαθέσεων κι επι-
διώξεων εξοργίζει τον Κρέοντα, αναζωπυρώνει το μίσος και την απέχθεια για την
Αντιγόνη και την αδιαφορία και την περιφρόνηση για το γιο του. Μόνο στο τέλος της
σκηνής ο Κρέων ηρεμεί κάπως και γαληνεύει. Η ψυχή του εκτονώνεται και ο νους
του λειτουργεί σωστότερα.

Η μορφή του Αίμονα στο Γ΄ επεισόδιο

Ο Αίμων βρίσκεται στον αντίποδα του πατέρα του. Από την αρχή δείχνει την
ευστροφία, την εξυπνάδα και τη διπλωματικότητά του. Εκτιμά ορθά τις καταστά-
σεις και προσαρμόζει τη συμπεριφορά του σ' αυτές. Επιδεικνύει σπάνια για νέο αυ-
τοκυριαρχία κι αυτοσυγκράτηση. Καταστέλλει και περιορίζει τα πάθη του και ελέγ-
χει πλήρως τον εαυτό του. Δεν αποκαλύπτει τα πραγματικά του κίνητρα και συμπιέ-
ζει τα συναισθήματά του. Είναι ευγενής και διακριτικός προς τον πατέρα του. Μόνο
η παράφορη οργή του πατέρα του και η παράλογη επιμονή του στις θέσεις του τον
κάνουν να φερθεί με απρέπεια, αυθάδεια και αλαζονεία. Ο Αίμων εμφανίζεται απο-
φασισμένος για όλα. Από πολιτική άποψη ο Αίμων εκφράζει σύγχρονες προοδευτι-
κές δημοκρατικές αντιλήψεις.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 51 -

Ο μονόλογος του Αίμονα είναι υπόδειγμα διπλωματικής γλώσσας που ψέγει και α-
ντιτίθεται χωρίς να το δείχνει και χωρίς να προσβάλλει, με σεμνότητα και δημοκρα-
τική ευαισθησία. Η κλιμάκωση, τέλος, στη σύγκρουση των ηρώων με τα ζεύγη των
αντιθέσεων και η έντονη δραματικότητα που δημιουργείται εξυπηρετείται και ενι-
σχύεται με την απαράμιλλη σοφόκλεια γλώσσα, ζωντανή, λυρική και ποιητική, ικανή
να αποδώσει, με τον αρτιότερο τρόπο, όλη τη συναισθηματική ποικιλία των προσώ-
πων.

Το πρόσωπο του Αίμονα αποτελεί δραματική επίνοια του Σοφοκλή και εκφράζει
την ιδεολογία και την αγωγή του Αθηναίου εφήβου. Ο Αίμων κάνει την εμφάνισή
του σ’ αυτή την πράξη της τραγωδίας και εξαφανίζεται.

Αποτελεί ένα άγαλμα της τραγικής τέχνης του ποιητή, εφάμιλλο στην ομορφιά με
τους κούρους της αρχαίας γλυπτικής και τους αθηναίους εφήβους της κλασικής επο-
χής (ψυχικές ιδιότητες, ορθοφροσύνη, καλή ανατροφή, δημοκρατικό ήθος). Υπερασπί-
ζοντας την Αντιγόνη, όντας ο ίδιος δημοκρατικός πολίτης, μπροστά στο κοινό των
Αθηναίων, ευαίσθητο σε θέματα δημοκρατίας - όπου σε μερικά σημαντικά προβλή-
ματα η λαϊκή κρίση είναι τελεσίδικη -, υπερασπίζεται κάτι πιο σεβαστό και από τον
πατέρα του (παραδοσιακή κατάσταση πραγμάτων - ηρωικοί χρόνοι -άγραφοι Νόμοι).
Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Αίμων μολονότι νέος και ερωτευμένος, δεν αναφέρει
καθόλου για τον έρωτά του. Αν, όμως, δε μιλάει γι’ αυτόν και αν δεν τον εισάγει ως
επιχείρημα στη σύγκρουσή του με τον Κρέοντα, δε σημαίνει ότι δεν τον αισθάνεται
και ότι δεν είναι φορτισμένος συναισθηματικά. Στη συνέχεια, ο χορός θα εξηγήσει
εντελώς μονοσήμαντα τη στάση του Αίμονα, αποδίδοντάς την ολοκληρωτικά, στο
συναίσθημα, υμνώντας την παντοδυναμία του έρωτα.
Η αλλαγή στο ήθος του Αίμονα στη διάρκεια της εξέλιξης της σκηνής, που
είναι φυσιολογική, συμβαδίζει με την αλλαγή της συναισθηματικής του κατάστασης.
Στην αρχή ο Αίμων συμπιέζει τα συναισθήματά του. Στο τέλος όμως εκρήγνυται κά-
τω από την πίεση των περιστάσεων και εκδηλώνει την οργή του απέναντι στον πατέ-
ρα του. Ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά και αποχωρεί δείχνει την αγανάκτηση και
την απόγνωσή του.
Η διαφοροποίηση της στάσης των προσώπων στη διάρκεια της σκηνής σηματο-
δοτεί την περιπέτειά τους.

ΣΚΗΝΟΘΕΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

Το επεισόδιο δεν εμπεριέχει μεγάλη σωματική κίνηση και σκηνική δράση. Οι
σκηνοθετικές πληροφορίες είναι λιγοστές. Πέρα από την είσοδο και την αποχώρηση
του Αίμονα, που επισημαίνονται από το Χορό (στ. 627, 765), δεν υπάρχουν άλλα
στοιχεία που να πλουτίζουν την οπτική διάσταση του έργου. Μπορεί, πάντως, να
παρατηρήσει κανείς και την πληροφορία που δίνει ο Κορυφαίος για τον τρόπο με
τον οποίο φεύγει ο Αίμων. Η οργή και η ταχύτητα είναι ενδεικτικά αυτού που πρό-

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 52 -

κειται να επακολουθήσει

ΟΙ ΙΔΕΕΣ

Οι γνώμες και οι ιδέες που διατυπώνονται στο Επεισόδιο αυτό έχουν ιδιαίτε-
ρο ενδιαφέρον. Η γνώμη του Κρέοντα για την αγωγή των παιδιών , για το κύρος
του πατέρα και την οφειλόμενη συμπεριφορά των παιδιών, η ιδέα της ισχύος της
κοινής γνώμης, της σχέσης των ανθρώπινων νόμων με τους θείους, οι πολιτικές
αντιλήψεις του Αίμονα, καθιστούν το Επεισόδιο απ' τα πιο σοβαρά του έργου.
Οι αρχές της πολυφωνίας, της αμφίδρομης επικοινωνίας ηγέτη και λαού, της
άσκησης κριτικής του έργου και των αποφάσεων των ηγετών, οι αρχές της χαλάρω-
σης των εντάσεων μέσα από το διάλογο και του ανοίγματος στην πληροφόρηση, που
προβάλλει κι υπερασπίζεται ο Αίμων, αποτελούν τους άξονες γύρω από τους οποίους
στρέφεται ο αγώνας λόγων ανάμεσα στον πατέρα και το γιο.
Ο Αίμων κάνει εδώ μια νέα πολιτική πρόταση, που θα έβρισκε ανταπόκριση
στη σκέψη των Αθηναίων θεατών. Μια πρόταση που αντιστρατεύεται το παραδεδεγ-
μένο πολιτικό πρότυπο που εκπροσωπεί ο Κρέων και που έχει απορριφθεί και κατα-
δικαστεί στη συνείδηση της αθηναϊκής κοινωνίας του 5ου

π.Χ. αιώνα.

ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΜΟΡΦΗ

Το Γ' Επεισόδιο μας επιτρέπει να μελετήσουμε τα δύο είδη ύφους που δοκι-
μάζει ο δραματουργός: το επικό και το δραματικό. Έχουμε εδώ πολύστιχο μονόλογο
που είναι καλλιτεχνικά ιδιαίτερα φροντισμένος κι επιμελημένος, και στιχομυθία όπου
ο λόγος είναι απέριττος, απλός και φυσικός.
Πέρα από τη συμμετρία, τη σχεδόν κλασική, στην οργάνωση του Επεισοδίου
και την άρτια δομή τη ρήσης του Αίμονα (στ. 701-718), μπορεί κανείς να επισημάνει
το γνωμικό χαρακτήρα των επιχειρημάτων των ομιλητών, που δίνει σ' αυτά μεγα-
λύτερο κύρος κι αποτελεσματικότητα, τις εικόνες και μεταφορές που χρησιμοποιεί ο
Κρέων και αντικατοπτρίζουν την απολυταρχική νοοτροπία του, και τις εικόνες που
επιστρατεύει ο Αίμων, για να καυτηριάσει την ισχυρογνωμοσύνη και τον άκαμπτο
χαρακτήρα του πατέρα του.
Ας παρατηρηθεί ακόμη πόσο προσεχτικά ο ποιητής επιλέγει το λεξιλόγιό του και το
προσαρμόζει στους ποιητικούς του στόχους. Ανάλογα με το θέμα που κάθε φορά
συζητιέται, οι βασικές κι επαναλαμβανόμενες λέξεις άλλοτε είναι αξιολογικές κι
άλλοτε συναισθηματικά φορτισμένες.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 53 -

«Η πρώτη αντίδραση στην ισχυρογνώμονα πεποίθηση του Κρέοντα προέρχεται από τον Αί-
μονα, που είναι σπουδαίο πρόσωπο όχι τόσο γιατί είναι γιος του Κρέοντα, αλλά κυρίως γιατί λέει τι
σκέπτεται η κοινή γνώμη για την καταδίκη της Αντιγόνης. Ο Αίμων είναι η φωνή της συνείδησης του
κοινού ανθρώπου, των κοινών ηθικών αντιλήψεων και μ’αυτόν ο Σοφοκλής φανερώνει την εμπιστο-
σύνη του στο μέσο άνθρωπο, όταν αντιμετωπίζει ένα κοινό πρόβλημα για το δίκαιο και το άδικο. Η
κοινή γνώμη επιδοκιμάζει την πράξη της Αντιγόνης και πρέπει να την πάρουμε στα σοβαρά. Οι Αθη-
ναίοι ήταν γνήσιοι δημοκράτες και γι’αυτό πίστευαν πως σε μερικά σημαντικά θέματα η λαϊκή κρίση
ήταν τελεσίδικη και πως, αν αυτή ήταν καταδικαστική, τότε έπρεπε να είναι σεβαστή. Γι’αυτό όταν ο
Αίμων εξιστορεί αυτό που πιστεύει ο λαός, ο Κρέων πρέπει να τον προσέξει. Η λαϊκή επιδοκιμα-
σία για την Αντιγόνη είναι εξίσου αναπόδεικτη, όσο και η αποδοκιμασία για την τιμωρία της.
Και σ’αυτή την επίκληση ο Κρέων μένει εντελώς ασυγκίνητος. Πέφτει στο συνηθισμένο
σφάλμα των τυράννων που απομονώνουν τον εαυτό τους από τους άλλους ανθρώπους, με αποτέ-
λεσμα να χάσει το γιό του. Αυτό είναι το τίμημα που ο Κρέων πληρώνει για την ισχυρογνωμοσύ-
νη του.

C. M. BOWRA

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 54 -

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΣΤΑ ΔΡΩΜΕΝΑ ΜΕΤΑ ΤΟ 3ο

ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ

ΤΡΙΤΟ ΣΤΑΣΙΜΟ

(στίχοι 781-800)

Με αφορμή τη σύγκρουση του Αίμονα με τον πατέρα του, ο χορός υμνεί στο σύντομο
και περιεκτικό αυτό στάσιμο την παντοδυναμία του Έρωτα Στη στροφή, ο ποιητής θαυ-
μάζει την ακατανίκητη δύναμη του Έρωτα, που ξενυχτά και εδρεύει στα τρυφερά μά-
γουλα των κοριτσιών. Είναι κύριος και εξουσιαστής κάθε ζωντανού οργανισμού τόσο
στη στεριά όσο και στη θάλασσα. Τα βέλη του Έρωτα είναι αδύνατο να αποφύγουν όχι
μόνο οι θνητοί, αλλά και οι θεοί. Και όποιος χτυπηθεί από τα βέλη του γίνεται τρελός.
Στην αντιστροφή, τονίζονται άλλες χαρακτηριστικές ιδιότητες του Έρωτα. Είναι ικανός
να παρασύρει ακόμα και τους δίκαιους στην καταστροφή, όπως συμβαίνει τώρα με την
περίπτωση του Αίμονα. Είναι συμπάρεδρος και ίσος με τους μεγάλους θεσμούς και νό-
μους που αιώνια κυβερνούν αυτό τον κόσμο. Η θεά λοιπόν Αφροδίτη είναι παντοδύνα-
μη και ακαταμάχητη και περιπαίζει τους ανθρώπους.

ΤΕΤΑΡΤΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ
(στ. 801-943)

Ο χορός βλέποντας την Αντιγόνη να βγαίνει από το παλάτι και να οδηγείται
στην τελευταία της κατοικία εκφράζει τη συμπάθειά του προς την ηρωίδα και θρηνεί
για τη θανατική της καταδίκη. Η Αντιγόνη αντικρίζοντας τους συμπολίτες της θρηνεί,
γιατί βλέπει για τελευταία φορά το φως του ήλιου. θρηνεί ακόμα για την κακή της τύχη,
αφού πηγαίνουν να τη θάψουν ζωντανή και τόσο νέα, χωρίς να προλάβει να ακούσει
επιθαλάμια τραγούδια και να γευτεί τις χαρές του γάμου.
Στη συνέχεια ο χορός επαινεί την αυτοθυσία της ηρωίδας και προσπαθεί να την
παρηγορήσει λέγοντας ότι πεθαίνει δοξασμένη και τιμημένη με τη δική της θέληση. Τα
λόγια αυτά του χορού θυμίζουν στην Αντιγόνη την παρόμοια με τη δική της τύχη τής
Νιόβης, της κόρης του Ταντάλου, που μεταμορφώθηκε από το Δία σε βράχο κοντά στην
κορυφή του Σίπυλου και από τότε δεν έπαψε να κλαίει για το χαμό τον παιδιών της.
Την παραβολή της Αντιγόνης προς τη Νιόβη ο χορός τη θεωρεί τιμητική, αφού η Νιόβη
ήταν θεά και από θεούς γεννημένη, ενώ η ηρωίδα είναι θνητή και από θνητούς γεννη-
μένη.

Η Αντιγόνη, παρεξηγώντας τα λόγια αυτά του χορού και θεωρώντας τα εμπαιγ-
μό και κοροϊδία, επικαλείται ως μάρτυρες για την τραγική της μοίρα την πόλη, τους
πλούσιους ανθρώπους της, τις πηγές της Δίρκης και το άλσος της Θήβας. Τότε ο χορός
της θυμίζει ότι η τραγική της μοίρα και τα πολλά βάσανά της οφείλονται στη μεγάλη της
θρασύτητα και στις αμαρτίες του πατέρα της. Η παρατήρηση αυτή του χορού έφερε στη
μνήμη της Αντιγόνης τα δεινά του οίκου των Λαβδακιδών και ιδιαίτερα το μιαρό και

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 55 -

ανόσιο γάμο των γονέων της και τον άτυχο γάμο του αδελφού της Πολυνείκη.
Στους επόμενους στίχους ο χορός δέχεται ότι η πράξη της ήταν ευσεβής, της κα-
ταλογίζει όμως ευθύνες για την παράβαση των κηρυγμάτων του άρχοντα. Σε τελευταία
ανάλυση, πηγή των συμφορών της υπήρξε η θαρραλέα απόφασή της να αψηφήσει την
κρατική δύναμη και εξουσία. Τέλος, στην επωδό, η Αντιγόνη ξεσπάει σε νέο θρήνο,
γιατί βαδίζει στο δρόμο αυτό του θανάτου άκλαυτη, χωρίς φίλους και ανύπαντρη.
Ο Κρέοντας, αφού τονίσει με τη χαρακτηριστική του σκληρότητα ότι οι θρήνοι
και τα μοιρολόγια δεν προξενούν καμιά ωφέλεια στη μελλοθάνατη, διατάζει να οδηγή-
σουν την Αντιγόνη χωρίς καθυστέρηση στον υπόγειο θολωτό τάφο κι εκεί να έχει την
τύχη που της αρμόζει. Πιστεύει ότι τόσο ο ίδιος όσο και όλη η πόλη είναι καθαροί όσον
αφορά τη μοίρα αυτής της κόρης.
Η Αντιγόνη ακούοντας αυτά ξεσπά σε νέο θρήνο. Θρηνεί και παραπονιέται για
τον άδικο και πρόωρο θάνατό της και με πικρία αποκαλεί νυφικό θάλαμο τον τάφο,
που θα είναι γι ' αυτήν αιώνια φυλακή. Παρηγορείται όμως με την ελπίδα ότι στον κά-
τω κόσμο θα συναντήσει τους δικούς της και θα γίνει ευμενώς δεκτή από τους γονείς
της και τον αδελφό της, τους οποίους κήδευσε με όλες τις καθιερωμένες τιμές και επι-
τάφιες σπονδές.
Ιδιαίτερα υπογραμμίζει την περίπτωση της ταφής του Πολυνείκη και κρίνει ότι είναι
άδικη η τόσο σκληρή τιμωρία της για την ευσεβή πράξη της. Στη συνέχεια προσπαθεί
να δικαιολογήσει τη γενναία πράξη της λέγοντας ότι αυτό που έκαμε για τον Πολυνείκη
δε θα το έκανε ούτε για τον άντρα της ούτε για τα παιδιά της, αν είχε άντρα και παιδιά,
αφού θα μπορούσε να πάρει άλλον άντρα και να κάνει και άλλα παιδιά. Δε θα μπορού-
σε όμως να έχει άλλον αδελφό, αφού οι γονείς της δεν ζουν πλέον .
Παραπονιέται η Αντιγόνη, γιατί αυτή την ευσεβή πράξη της ο Κρέοντας την εξέ-
λαβε ως έγκλημα. 'Ετσι, οδηγείται ζωντανή στον τάφο, χωρίς να προλάβει ν' ακούσει
νυφικά τραγούδια και να γευτεί τις χαρές του γάμου και της ζωής, χωρίς παιδιά και
χωρίς φίλους. Αναρωτιέται λοιπόν ποιον ηθικό ή θεϊκό νόμο παρέβη για να υποστεί
αυτή τη μεγάλη και σκληρή τιμωρία. Τέλος, αφού συνειδητοποιήσει ότι καμιά βοήθεια
ή σωτηρία δεν υπάρχει γι’ αυτήν ούτε από άλλους ανθρώπους ούτε από τους θεούς,
καταριέται αυτούς που άδικα τη θανατώνουν και εύχεται να πάθουν οι τιμωροί της όσα
η ίδια παθαίνει.
'Οταν ο Κρέοντας απείλησε τους φρουρούς ότι θα τιμωρηθούν, γιατί καθυστερούσαν
την εκτέλεση της διαταγής του, ο χορός δεν μπορεί να βρει πλέον λόγια παρηγοριάς και
η Αντιγόνη θρηνεί άλλη μια φορά για την τραγική μοίρα της επικαλούμενη τους προγο-
νικούς θεούς, την πόλη των Θηβών και τους ευγενείς κατοίκους της.

ΤΕΤΑΡΤΟ ΣΤΑΣΙΜΟ
(Στίχοι 944-987)

Στο τέταρτο στάσιμο, που αποτελείται από δύο στροφικά συστήματα, ο χορός
συγκινημένος και επηρεασμένος από τους θρήνους, τα παράπονα και την τραγική μοίρα

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 56 -

της Αντιγόνης αναφέρεται με το τραγούδι του σε τρία επιφανή μυθικά πρόσωπα, που
είχαν την ίδια μοίρα μ’ αυτήν .

Στην πρώτη στροφή, η ηρωίδα συγκρίνεται με τη Δανάη και τονίζεται ότι κανέ-
νας θνητός δεν μπορεί να αποφύγει τη μοίρα του. Η Δανάη λοιπόν , που ήταν ευγενούς
καταγωγής, κλείστηκε από τον πατέρα της σε χαλκόδετη φυλακή για μην έρθει σε επαφή
με άντρα και γεννήσει παιδί που θα σκότωνε, σύμφωνα με κάποιο χρησμό, τον παππού
του. Ο Δίας όμως, μεταμορφωμένος σε χρυσή βροχή, μπήκε στο σκοτεινό θάλαμο της
Δανάης και από την επαφή αυτή γεννήθηκε ο Περσέας, ο οποίος τελικά σκότωσε τον
παππού του. Άρα, η δύναμη της μοίρας είναι ακατανίκητη και κανένας δεν μπορεί να
την απoφύγει ούτε με τον πλούτο ούτε με τον πόλεμο ούτε με τα φρούρια ούτε με την
ταχύτητα των πλοίων .

Στην πρώτη αντιστρoφή, η Αντιγόνη παραβάλλεται με το Λυκούργο, που ήταν
βασιλιάς των Ηδωνών της Θράκης και γιος του Δρύαντα. Ο οξύθυμος και οργισμένος
Λυκούργος τιμωρήθηκε από το Διόνυσο και κλείστηκε σε πέτρινη σπηλιά, γιατί προ-
σπαθούσε να εμποδίσει τη διάδοση της λατρείας του θεού στη χώρα του. Μέσα όμως
στη φυλακή εξαφανίστηκε σιγά σιγά η φοβερή μανία του, γιατί κατάλαβε ότι δεν έπρεπε
να ερεθίζει το θεό με υβριστικά και περιφρονητικά λόγια ούτε να εξοργίζει τις μούσες
που αγαπούσαν τον αυλό ούτε να σταματά στη γιορτή τις γυναίκες που λάτρευαν το
Διόνυσο σε θεϊκή έκσταση.

Το τρίτο παράδειγμα, που δείχνει ότι κανένας δεν μπορεί ν' αποφύγει την ακα-
τανίκητη δύναμη της μοίρας, προέρχεται κι αυτό από την ελληνική μυθολογία και κατα-
λαμβάνει το δεύτερο στροφικό σύστημα. Ο βασιλιάς της θρακικής Σαλμυδησσού Φινέ-
ας απέκτησε δυο παιδιά με την Κλεοπάτρα, που είχε θεϊκή καταγωγή, αφού ήταν θυγα-
τέρα του Βοριά και της Ωρείθυιας, που ήταν κόρη του βασιλιά της Αθήνας Ερεχθέα.
Αργότερα ο Φινέας φυλάκισε την Κλεοπάτρα και νυμφεύτηκε την κόρη του Κάδμου Ει-
δοθέα, η οποία τύφλωσε τα παιδιά της Κλεοπάτρας με τα ίδια της Τα χέρια με τις μυτε-
ρές σαΐτες του αργαλειού.

ΠΕΜΠΤΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ
(Στίχοι 988 – 1114)

Ο τυφλός μάντης Τειρεσίας με επιβλητική εμφάνιση παρουσιάζεται ακάλεστος
στη σκηνή οδηγούμενος από ένα παιδί. Ο Κρέοντας ανησυχεί, ταράζεται και αγωνιά,
γιατί διαισθάνεται ότι αυτή η εμφάνιση του μάντη δεν μπορεί να είναι τυχαία. Αφού ο
τύραννος δηλώσει την υποταγή του στον εκφραστή της θεϊκής βούλησης και αναγνωρί-
σει τις σωτήριες συμβουλές του στο παρελθόν, ακούει από το στόμα του Τειρεσία ότι η
τύχη του βρίσκεται στην κ:όψη του ξυραφιού. Ο τύραννος ανησυχεί πολύ από την προ-
ειδοποίηση αυτή του μάντη, ο οποίος στη συνέχεια του εξηγεί εκτενώς πώς έφτασε στο
συμπέρασμα αυτό.

Διηγείται λοιπόν ο Τειρεσίας ότι, καθώς καθόταν στο οιωνοσκοπείο του, τρό-
μαξε από το γεγονός ότι τα πουλιά έκραζαν παράξενα και το ένα κατασπάραζε το άλλο,
όπως συμπέρανε από το άγριο πλατάγισμα των φτερών τους. Αμέσως έκανε πυρομα-

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 57 -

ντεία, αλλά τα σημάδια της δεν ήταν ευνοϊκά. 'Οπως του φανέρωσε το παιδί, οι θεοί
αρνούνταν τη θυσία, αφού η φλόγα δεν ήταν καθαρή, το λίπος από τα καιόμενα μεριά
έπεφτε πάνω στη στάχτη και κάπνιζε και οι χολές πετιούνταν στον αέρα και διασκορπί-
ζονταν.

0 τυφλός μάντης Τειρεσίας καταγγέλλει ευθέως ότι όλη η πόλη υποφέρει εξαιτί-
ας της ισχυρογνωμοσύνης του Κρέοντα. Τονίζει μάλιστα ότι οι θεοί είναι οργισμένοι
και δε δέχονται τις ικεσίες των Θηβαίων που γίνονται κατά τις θυσίες, γιατί οι εστίες
και οι βωμοί της πόλης έχουν μολυνθεί από τα κατασπαραγμένα από όρνια και σκυλιά
μέλη του άταφου Πολυνείκη. Οι σχετικές οιωνοσκοπίες και πυρομαντείες παρέχουν
σαφή και καθαρά δείγματα της οργής των θεών. Του συνιστά λοιπόν να έρθει στα λογι-
κά του και να αλλάξει γνώμη σχετικά με τον Πολυνείκη. Του υπενθυμίζει ότι κοινό
γνώρισμα όλων των ανθρώπων είναι τό εξαμαρτάνειν. Το να επιμένει όμως κανείς
πεισματικά στο λάθος του θεωρείται τουλάχιστο αδεξιότητα και ανοησία. Τέλος, τον
προτρέπει να δεχτεί τις σωστές συμβουλές του και να επι τρέψει να θάψουν το πτώμα
του Πολυνείκη, αφού δεν έχει κανένα νόημα να σκοτώνει κανείς για δεύτερη φορά σκο-
τωμένο.

Στον προηγούμενο εκτενή λόγο του Τειρεσία απαντά επίσης εκτενώς ο Κρέ-
οντας αντιδρώντας βίαια και οργισμένα κ:ατά του τυφλού μάντη. Με πικρία θυμάται τη
θυσία του πρωτότοκου γιου του και νομίζει ότι ο Τειρεσίας έδωσε τη συμβουλή, επειδή
είχε εξαγοραστεί με χρήματα από τους πολιτικούς του αντιπάλους. Κατηγορεί όλους
γενικά τους μάντεις ως φιλοχρήματους και δηλώνει πεισματικά και απερίφραστα ότι
δεν πρόκειται να επιτρέψει την ταφή του Πολυνείκη, ακόμη και αν οι αετοί του Δία με-
ταφέρουν κ:ομμάτια του νεκρού στο θρόνο του θεού.
Ο τύραννος όμως αντιλαμβάνεται αμέσως ότι η φράση του αυτή είναι βαριά,
ασεβής και υβριστική προς το Δία και προσπαθεί να την απαλύνει λέγοντας ότι κανένας
άνθρωπος δεν είναι σε θέση να μολύνει τους θεούς. Τέλος, εκφράζει την άποψη ότι αυ-
τά που είπε ο Τειρεσίας είναι απλώς ωραία λόγια που ελέχθησαν για χάρη του κέρδους
μόνο. Συνεπώς, δεν έχουν καμιά αξία και ο μάντης με τον τρόπο αυτό πέφτει πολύ χα-
μηλά. Ο υπερήφανoς, άκαμπτος και αλαζονικός Κρέοντας δεν αποδέχεται τις συμβου-
λές του τυφλού μάντη Τειρεσία και στον έντονο διάλογο που ακολουθεί τον αποκαλεί
ψεύτη και ασύνετο και κατηγορεί όλη τη συντεχνία των μάντεων ως φιλοχρήματη. Σε
στιγμή αμηχανίας και αδυναμίας προβάλλει μάλιστα το βασιλικό του αξίωμα ως ασπί-
δα προστασίας και υπενθυμίζει στο μάντη ότι δεν πρέπει να μιλάει κατ' αυτό τον τρόπο
προς τους άρχοντές του.Ο μάντης υπερασπίζεται με αξιοπρέπεια τον εαυτό του και τη
μαντική του τέχνη, κατηγορεί και αυτός τον τύραννο για αφροσύνη, αμυαλιά και αι-
σχροκέρδεια και πρoφητεύει ότι θα υποστεί τιμωρίες και θα του συμβούν δεινά εξαιτίας
της αφροσύνης του. Ο Τειρεσίας υπαινικτικά αναφέρεται στο θάνατο του γιου του Αί-
μονα ως αντάλλαγμα για τον άδικο χαμό της Αντιγόνης και τη μη ταφή του Πολυνείκη.
Ο Κρέοντας λοιπόν θα τιμωρηθεί από τις εκδικήτριες Ερινύες για τις ασεβείς πράξεις
του και την προσβολή των ακατάλυτων θεϊκών νόμων.
Ο μάντης στη συνέχεια προειδοποιεί τον Κρέοντα ότι σύντομα θ' ακούσει θρή-
νους ανδρών και γυναικών στο ανάκτορό του ως τιμωρία για την ασέβειά του ν' αφήσει
άταφο τον Πολυνείκη. Προβλέπει μάλιστα έριδες και επαναστάσεις στις πόλεις εκείνες

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 58 -

που έλαβαν μέρος στην εκστρατεία των Αργείων κατά της Θήβας, των οποίων οι νε-
κροί έμειναν άταφοι να κατασπαραχτούν από Τα σκυλιά, τα άγρια θηρία και τα όρνια.
Ο μάντης, αφού δικαιολογήσει τις ωμές αλήθειες που δηκτικά διατύπωσε προς τον τύ-
ραννο, προστάζει το παιδί να τον οδηγήσει στο σπίτι του. Είναι σίγουρος ότι τα γεγονό-
τα που θα επακολουθήσουν θα δώσουν ένα γερό μάθημα στο σκληρό και ξερoκέφαλο
Κρέοντα.

Ο χορός, όταν άκουσε τις προειδοποιήσεις και τις μαντείες του Τειρεσία, φοβή-
θηκε όχι μόνο για την τύχη της Αντιγόνης και του Κρέοντα, αλλά και για όλη την πόλη.
Ξεθαρρεύοντας κάπως συνιστά στον Κρέοντα να σκεφτεί σωστά και να υποχωρήσει,
υπενθυμίζοντας ότι ο μάντης ποτέ ως τώρα δεν είπε ψέματα στην πόλη. Ο Κρέοντας
αρχίζει να μεταστρέφεται, παρόλο που αμφιταλαντεύεται μεταξύ του φόβου της ντροπής
και του φόβου της συμφοράς. Με αγωνία, λοιπόν, ζητεί από το χορό να του πει σε ποιες
ενέργειες πρέπει να προβεί προκειμένου ν' αποφύγει τις συνέπειες των άδικων αποφά-
σεών του. Ο χορός του υποδεικνύει ότι οφείλει να θάψει το συντομότερο δυνατό τον
Πολυνείκη και να ελευθερώσει την Αντιγόνη. Μετά από αμφιταλαντεύσεις και αφού
δικαιολογήσει κάπως τη μεταστροφή του, σπεύδει με τους υπηρέτες του να εκτελέσει τις
υποδείξεις του χορού τονίζοντας ότι είναι άριστο να περνά κανείς τη ζωή του φυλάγο-
ντας «τους καθεστώτας νόμους».

ΠΕΜΠΤΟ ΣΤΑΣΙΜΟ
(στίχοι 1115-1)

Στο πέμπτο στάσιμο, που αποτελείται από δύο στροφές και δύο αντιστροφές, ο
χορός γεμάτος χαρά και ελπίδα από τη μεταστροφή του Κρέοντα υμνεί τον προστάτη
της πόλης Διόνυσο και τον παρακαλεί να έρθει και να καθάρει την πόλη από το μίασμα.
Απευθύνεται λοιπόν στην πρώτη στροφή προς το Διόνυσο, με τα πολλά ονόματα, το γιο
της Σεμέλης και του Δία, που προστατεύει την ένδοξη Ιταλία, βασιλεύει στην Ελευσίνα
και κατοικεί στη μητρόπολη των Βακχών Θήβα, κοντά στο ρέμα του Ισμηνού και στον
τόπο που σπάρθηκαν τα άγρια δόντια του δράκοντα.
Στην πρώτη αντιστροφή, γίνεται λόγος για τις περιοχές και τις τοποθεσίες που
είχαν σχέση με τη λατρεία και τη ζωή του θεού, όπως είναι οι δύο ψηλότερες κορφές
του Παρνασσού, το Κωρύκιο άντρο στους πρόποδες του Παρνασσού, όπου κατοικού-
σαν οι Κωρύκιες νύμφες, η Κασταλία πηγή, η Νύσα της Εύβοιας, στην οποία φύτρωσαν
για πρώτη φορά τα ιερά φυτά του Βάκχου, ο κισσός και το αμπέλι, και τέλος η Θήβα,
την οποία αγαπούσε ιδιαίτερα απ' όλες τις πόλεις.
Στη δεύτερη στροφή, υπογραμμίζεται ιδιαίτερα η ξεχωριστή αγάπη του θεού για
τη Θήβα, που ήταν η πατρίδα της μητέρας του Σεμέλης. Ο χορός εδώ παρακαλεί το θεό
να έρθει στην πόλη αυτή και να τη λυτρώσει από το μίασμα και τα δεινά που την απει-
λούν. Τέλος, στη δεύτερη αντιστροφή, ο χορός, μετά τη σχετική προσφώνηση του θεού,
επαναλαμβάνει και πάλι πιο έντονα την παράκλησή του να έρθει και να φέρει το λυ-
τρωμό στην πόλη.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 59 -

ΕΞΟΔΟΣ
(στ. ΙΙ55-Ι353)

Μετά τον ύμνο προς το Διόνυσο που έψαλε ο χορός, έρχεται στη σκηνή από την αριστε-
ρή πάροδο ένας αγγελιαφόρος και αφηγείται στους γέροντες των Θηβών φοβερά γεγο-
νότα. Με φιλοσοφική διάθεση εκθέτει τις απόψεις του για το ευμετάβλητο των ανθρώ-
πινων πραγμάτων τονίζοντας ότι η τύχη μπορεί έναν ευτυχισμένο άνθρωπο να τον ρίξει
στη δυστυχία. Φέρνει ως παράδειγμα τον Κρέοντα που άλλοτε ήταν ευτυχισμένος και
τώρα είναι ένα μηδέν, αφού του λείπει η χαρά. 'Ολα τα αξιώματα και τα υλικά αγαθά
είναι άχρηστα χωρίς τη χαρά.

'Επειτα από το μακρό πρόλογο για την αστάθεια των ανθρώπινων πραγμάτων
έρχεται στο θέμα και ανακοινώνει απερίφραστα την αυτοκτονία του Αίμονα. Στη συνέ-
χεια, ο χορός, αφού τονίσει το αλάθητο του μάντη, αναγγέλλει την εμφάνιση της Ευρυ-
δίκης, της συζύγου του Κρέοντα, η οποία ζητεί εναγωνίως περισσότερες πληροφορίες
για το τραγικό τέλος του γιου της. Τότε ο αγγελιαφόρος διηγείται στη βασίλισσα με πολ-
λές λεπτομέρειες τα σχετικά με το θάνατο της Αντιγόνης και του Αίμονα. Αναφέρει ότι
ήταν οδηγός του Κρέοντα και της ακολουθίας του και ότι στην αρχή πήγαν στο μέρος
όπου βρισκόταν το πτώμα του Πολυνείκη, σπαραγμένο από τα σκυλιά. Εκεί, αφού προ-
σευχήθηκαν στον Πλούτωνα και την Εκάτη να συγκρατήσουν την οργή τους και να τους
λυπηθούν, προσέφεραν τις καθιερωμένες τιμές στο νεκρό και τον έθαψαν. 'Επειτα προ-
χώρησαν αμέσως προς το νεκρικό θάλαμο της Αντιγόνης, απ' όπου άκουσαν να βγαί-
νουν γοεροί θρήνοι και ακατάληπτες κραυγές. 'Οταν πλησίασαν στο χώρο εκείνο, είδαν
την Αντιγόνη κρεμασμένη με θηλιά από μια λωρίδα του πέπλου της και τον Αίμονα να
την έχει αγκαλιάσει απ' τη μέση και να θρηνεί. Τότε ο Κρέοντας παρακάλεσε το γιο του
να βγει έξω. Ο Αίμονας όμως αγρίεψε, έφτυσε στο πρόσωπο τον πατέρα του και τράβη-
ξε το σπαθί του για να τον σκοτώσει. Απέτυχε όμως να σκοτώσει τον πατέρα του και
αμέσως αυτοκτονεί με το ξίφος του, αφού πρόλαβε ν' αγκαλιάσει για τελευταία φορά
το άψυχο σώμα της Αντιγόνης.

Η Ευρυδίκη, όταν άκουσε από τον αγγελιαφόρο όλες αυτές τις λεπτομέρειες για
τον τραγικό θάνατο του γιου της, μπήκε στα ανάκτορα χωρίς να βγάλει λέξη. Η άφωνη
είσοδος της βασίλισσας στα ανάκτορα ανησύχησε το χορό και τον αγγελιαφόρο, γιατί
φοβήθηκαν μήπως αυτοκτονήσει και η ίδια. Ο αγγελιαφόρος μάλιστα μπήκε μέσα στο
παλάτι, προκειμένου να μάθει τις προθέσεις της και να την εμποδίσει από πιθανή αυτο-
κτονία.

Στο μεταξύ ο χορός εξαγγέλλει την άφιξη του Κρέοντα, ο οποίος εισέρχεται από
την αριστερή πάροδο με δύο ακολούθους που μεταφέρουν το πτώμα του Αίμονα. Ο βα-
σιλιάς θρηνεί για το χαμό του γιου του και αναγνωρίζει ότι η ισχυρογνωμοσύνη, η αμυ-
αλιά του και η δυσμενής επήρεια κάποιου θεού υπήρξαν οι αιτίες της τωρινής του δυ-
στυχίας.

Η συντριβή του Κρέοντα ολοκληρώνεται με την εξαγγελία του θανάτου της
Ευρυδίκης. Ο άγγελος ( = αγγελιαφόρος) που μπήκε προηγουμένως στα ανάκτορα α-
κολουθώντας την Ευρυδίκη επιστρέφει τώρα ως Έξάγγελος για να ανακοινώσει στον
Κρέοντα και στο χορό τα νέα θλιβερά γεγονότα. 'Ετσι λοιπόν, ενώ ο τύραννος θρηνεί

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 60 -

για το θάνατο του Αίμονα, ο Εξάγγελος βγαίνοντας από τα ανάκτορα του αναγγέλλει
την αυτοκτονία της γυναίκας του Ευρυδίκης, η οποία λίγο πριν το θάνατό της τον κατα-
ράστηκε ως υπεύθυνο για το θάνατο όχι μόνο του Αίμονα, αλλά και του Μεγαρέα. Ο
Κρέοντας ξεσπά σε νέους θρήνους, όταν ανοίγει η πύλη των ανακτόρων καΙ αντικρίζει
το νεκρό σώμα της γυναίκας του. Ο Εξάγγελος του διηγείται τον τρόπο του θανάτου της
και ο Κρέοντας, συντετριμμένος και πραγματικό σωματικό και ψυχικό ράκος, παραδέ-
χεται ότι για όλα τα φοβερά αυτά μοναδικός υπεύθυνος είναι ο ίδιος. Με πόνο και συ-
ντριβή καρδιάς παρακαλεί τους ακόλουθους να τον απομακρύνουν , αφού, έτσι όπως
ήρθαν τα πράγματα, δεν υπάρχει πια και είναι ένα σκέτο μηδενικό.Στο μέσο τόσων
συμφορών και δεινών επικαλείται το θάνατο ως λυτρωτή. 0 χορός, που έχει ήδη πάρει
συγκεκριμένη και σαφή θέση στο όλο θέμα, κατακρίνει την επίκληση αυτή του τυράννου
λέγοντας ότι για το θάνατο και για τα μέλλοντα φροντίζουν οι θεοί. Ο χορός, αφού το-
νίσει στον Κρέοντα ότι τώρα έχουν μπροστά τους το καθήκον της ταφής των νεκρών ,
διατυπώνει τη γενική αντίληψη που συμπυκνώνεται στη γνωστή από άλλα κείμενα ρήση

«τό πεπρωμένον φυγείν αδύνατον».

Ο τύραννος τότε, πραγματικό ράκος και συντετριμμένος, παρακαλεί τους ακο-
λούθους του να τον απομακρύνουν και θρηνεί για την αβάσταχτη μοίρα που τον χτύπη-
σε σκληρά. Το τελευταίο μέρος ανήκει στο χορό, που κλείνει την τραγωδία διατυπώνο-
ντας με γνωμικά και γενικές ρήσεις υψηλές κοινωνικές. και ηθικές αξίες. Συγκεκριμέ-
να, υπογραμμίζει τα εξής: α) η ευτυχία είναι απόρροια της σύνεσης. β) οι άνθρωποι
οφείλουν να σέβονται τους θείους νόμους και γ) τα παθήματα για τους αλαζόνες
γίνονται συνήθως μαθήματα με την πάροδο του χρόνου.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 61 -

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Σοφοκλέους ΑΝΤΙΓΟΝΗ, Αυρήλιου Ευστρατιάδη.
2. Σοφοκλή ΑΝΤΙΓΟΝΗ, Απόστολου Κουταλόπουλου
3. Η ΑΝΤΙΓΟΝΗ του Σοφοκλή, Γεράσιμου Μαρκαντωνάτου
4. Η ΑΝΤΙΓΟΝΗ του Σοφοκλή, Αθανασίου Φραγκούλη
5. ΑΝΤΙΓΟΝΗ (τομ. Α΄- Β΄), Ιωάννου Μπάρμπα
6. ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ, ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, Κορνήλιου Καστοριάδη
7. Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΡΑΓΩΔΙΑ, J. De Romilly
8. ΣΟΦΟΚΛΗΣ (Ερμηνευτική προσέγγιση), R. P. Winnington - Ingram
9. Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ, Cristian Meier
10. ΟΙ ΤΡΑΓΩΔΙΕΣ ΤΟΥ ΣΟΦΟΚΛΗ, C. M. Bowra
11. ΑΠΟΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
ΤΗΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ ΤΟΥ ΣΟΦΟΚΛΗ, Κ. Ν. Παπανικολάου, περ. «ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ», Οκτ.
1976

12. Η ΑΝΤΙΓΟΝΗ του Σοφοκλή, Σωκράτη Γκίκα, περ. «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ», τ. 37 – 38

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 62 -

ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΑ

(Υποστηρικτικό υλικό)

· Παρατίθεται ένα μεγάλο μέρος της αρθρογραφίας, της σχετικής με
την «ΑΝΤΙΓΟΝΗ», που έχει κατά καιρούς δημοσιευθεί σε εκπαιδευ-
τικά περιοδικά.

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ «Αντιγόνη» ΑΝΑΛΥΣΗ-Εκηβόλος

- 63 -