Η Λειψυδρία και τα Συνεπακόλουθα (Η Κρίση του Νερού)

Λειψυδρία συμβαίνει κάθε φορά που οι ποσότητες του νερού που παίρνουμε από τα
επιφανειακά και τα υπόγεια νερά είναι τόσο μεγάλες, ώστε δεν επαρκούν για να
ικανοποιήσουν τη συνολική ζήτηση -ύδρευση, άρδευση, οικιακή και βιομηχανική
χρήση, υδροηλεκτρισμός, υδατοκαλλιέργειες, ανάγκη οικοσυστημάτων, σε μια
περιοχή. Οι διεθνείς οργανισμοί έχουν ορίσει τη λειψυδρία όταν οι η διαθεσιμότητα
νερού σε μια χώρα ή μια περιοχή είναι λιγότερη από 1000 κυβικά μέτρα, ανά άτομο
το χρόνο, παρότι υπάρχουν αρκετές περιοχές στον κόσμο που βιώνουν πολύ
μεγαλύτερη έλλειψη, δηλαδή διαθέσιμες ποσότητες νερού μικρότερες από 500 κυβικά
μέτρα, ανά άτομο το χρόνο.
Παλαιότερα η λειψυδρία συγκαταλεγόταν στα φυσικά φαινόμενα. Στις μέρες μας
όμως, οφείλεται κυρίως στην ανυπαρξία ή και στην κακή διαχείριση των νερών
παράλληλα με την έλλειψη ή τον περιορισμό των βροχοπτώσεων και χιονοπτώσεων
και στη πρωτόγνωρη ξηρασία. Η αυξημένη ζήτηση του νερού στην Ελλάδα, ιδιαίτερα
κατά τους καλοκαιρινούς μήνες και σε περιοχές προσέλκυσης μεγάλου αριθμού
τουριστών, προσλαμβάνει τεράστιες διαστάσεις που αναμφίβολα θα έχει αντίκτυπο
και επιπτώσεις σε κοινωνικές συνιστώσες, στην παροχή υπηρεσιών, στην οικονομική
ανάπτυξη και στην περιβαλλοντική προστασία.
Εκεί όπου ενσκήπτει λειψυδρία, το διαθέσιμο νερό δεν επαρκεί για την παραγωγή
τροφίμων και την ανακούφιση της εκεί πείνας και της φτώχιας, αλλά και δεν
επιτρέπει να προωθηθεί η αναγκαία βιομηχανική, αστική και τουριστική ανάπτυξη,
χωρίς περιορισμούς στη χρήση νερού και τις πολιτικές καταμερισμού για χρήση σε
άλλους τομείς, κυρίως στη γεωργία. Το νερό, ανεξάρτητα από το είδος της
διαχείρισης συγκαταλέγεται στους φυσικούς πόρους, ενώ ανάλογα με το κύριο
κριτήριο και το είδος της διαχείρισης, μπορεί να θεωρηθεί και ως οικονομικό αγαθό
και ως περιβαλλοντικό στοιχείο. Σε σχέση όμως με άλλους φυσικούς πόρους και με
άλλα οικονομικά αγαθά έχει μία ιδιαιτερότητα. Είναι μοναδικό και αναντικατάστατο
αφού αποτελεί προϋπόθεση της ανθρώπινης ύπαρξης και της ζωής στον πλανήτη και
δεν έχει υποκατάστατο στην ανάπτυξη. Οι υδατικοί πόροι δεν είναι απεριόριστοι.
Μάλιστα σε πολλές περιοχές στη χώρα μας δεν είναι επαρκείς και η ανεπάρκειά τους
αυτή συνιστά το μεγαλύτερο εμπόδιο και στη βιώσιμη ανάπτυξη. Εξάλλου, η ζήτηση
του νερού είναι η μέγιστη το καλοκαίρι εξαιτίας πολλαπλών χρήσεων και

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

110

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

υπερκατανάλωσης, όταν δηλαδή η προσφορά-διαθεσιμότητά του στο ελληνικό
ξηροθερμικό περιβάλλον -στη φύση, είναι η ελάχιστη. Με άλλα λόγια, σε πολλές
περιοχές στην Ελλάδα και ιδιαίτερα στον νησιωτικό χώρο, η χρονική και χωρική
κατανομή της προσφοράς και ζήτησης του νερού είναι αντίστροφες.
Ανέκαθεν, το νερό και τα αποθέματά του βρίσκονται στην επικαιρότητα είτε ως
απαραίτητο φυσικό στοιχείο και ζωτική ουσία, είτε στην παράδοση , στον πολιτισμό
και στις αναπτυξιακές ανάγκες κάθε περιοχής. Το νερό στην πρώτη γραμμή, ως
φυσικός πόρος για την διασφάλιση της προστασίας και διατήρησης του
περιβάλλοντος, είτε ως οικονομικό και κοινωνικό αγαθό. Συνεχώς βομβαρδιζόμαστε
για τη σημασία και την αξία του ως αναντικατάστατο και βασικό στοιχείο,
απαραίτητο όχι μόνο για την ανάπτυξη, αλλά και για την επιβίωση του ανθρώπου,
των άλλων ζώων και των φυτών. Ωστόσο, έχει γίνει το πλέον ευαίσθητο, άμεσα
απειλούμενο περιβαλλοντικό συστατικό και τούτο αποδίδεται στις συνήθειες της
υπερκατανάλωσής του, της ρύπανσης και της απουσίας ουσιαστικών σχεδίων σωστής
διαχείρισής του.
Ο διαχειριστικός σχεδιασμός για το νερό απαιτεί μια σειρά από γενικές διερευνήσεις
στο φυσικό περιβάλλον, κοινωνικο-οικονομικές συνιστώσες και προοπτικές και
προτάσεις ιεραρχημένων δράσεων. Τα βασικά ερωτήματα που χρειάζονται απάντηση
σε κάθε περιοχή περιλαμβάνουν μεταξύ των άλλων και τα : Ποια είναι τα υδρολογικά
χαρακτηριστικά. Ποσοτικά και ποιοτικά στοιχεία για τους εκμεταλλεύσιμους
υδατικούς πόρους. Χωρο-χρονική κατανομή και μεταβολή τους. Επαρκής διοικητική
στελέχωση-οργάνωση σε σχέση με τους υδατικούς πόρους, δεδομένου του θεσμικού
πλαισίου. Ενιαία πολιτική με διαφορετικές στρατηγικές για κάθε υδρολογική λεκάνη.
Έτσι, προβάλει κατά καιρούς, ως βασική προϋπόθεση για την αντιμετώπιση αυτής
της αναμενόμενης κρίσης του νερού, η ολοκληρωμένη και βιώσιμη διαχείριση των
υδατικών πόρων με στρατηγικές, στόχους, μέτρα και μέσα-υποδομές. Όμως η
εφαρμογή της Οδηγίας-πλαίσιο για το Νερό χρειάζεται πολλά παραπάνω από την
τυπική προσαρμογή της νομοθεσίας, αλλαγές στις συνήθειες, στους τοπικούς
σχεδιασμούς αντιμετώπισης έκτακτων καταστάσεων και σε υποδομές μαζί με την
απαραίτητη στελέχωση. Χρειάζεται, σε κάθε περίπτωση ξεχωριστά να επανεξεταστεί
το σύνολο των αναγκών σε νερό και να ρυθμιστεί η ζήτησή του, να αυξηθεί η
αποτελεσματικότητα στη χρήση του νερού και να εξεταστεί το κόστος σε σχέση με τα
οφέλη για την κοινωνία και το περιβάλλον. Όλα αυτά σε συνδυασμό με μέτρα

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

111

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

παρακολούθησης της ποιότητας των νερών, πρόληψη της ρύπανσης, μέτρα
αποκατάστασης, την ανακύκλωση, την αφαλάτωση και άλλα.
Η λειψυδρία συγκαταλέγεται ανάμεσα στα σημαντικότερα προβλήματα που πρέπει να
αντιμετωπιστούν από πολλές κοινωνίες σήμερα και για τον Κόσμο του αύριο. Η
χρήση του νερού με τις σημερινές συνήθειές μας, έχει αυξηθεί ξεπερνώντας το ρυθμό
αύξησης του πληθυσμού τον τελευταίο αιώνα. Σε περιοχές με λειψυδρία, οι φυσικοί
πόροι του νερού έχουν συνήθως υποβαθμιστεί τόσο σε ποσότητα, όσο και σε
ποιότητα, γεγονός που επιβαρύνει τη διαθεσιμότητα του νερού και συμβάλλει στη
λειψυδρία. Εξάλλου, προβλήματα στη υγεία αρχίζουν να εμφανίζονται, όχι μόνο
επειδή η υποβάθμιση του νερού, ευνοεί τις ασθένειες που αποδίδονται στο νερό, αλλά
και επειδή η φτώχεια δυσκολεύει την ανάπτυξη των δικτύων σωστής κατανομής του
νερού, καθώς και του αποχετευτικού συστήματος. Δεν είναι λίγες οι διαμάχες που
προκύπτουν σε περιοχές που ταλαιπωρούνται από την καλοκαιρινή λειψυδρία.
Γνωστές από τα βάθη της ιστορίας είναι και οι μεγάλες μεταναστεύσεις πληθυσμών
στο εσωτερικό των χωρών ή προς άλλες χώρες, όπου οι άνθρωποι ελπίζουν σε μια
καλύτερη ζωή, τουλάχιστον με άφθονο νερό. Ο Οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών
προβλέπει ότι περισσότεροι από 2000 εκατομμύρια άνθρωποι θα ζήσουν σε χώρες ή
περιοχές με οξυμμένα προβλήματα λειψυδρίας μέχρι το 2025, ενώ για τα δύο τρίτα
του παγκόσμιου πληθυσμού οι συνθήκες διαβίωσης θα γίνουν ακόμη δυσκολότερες
εξαιτίας της έλλειψης καθαρού και σε επαρκή ποσότητα νερού. Περιοχές όπου
καταπονούνται, εξαιτίας της έλλειψης νερού, το νερό για τις ανάγκες της Φύσης και
των οικοσυστημάτων της, έχει χαμηλή προτεραιότητα, καθότι το ζήτημα
αντιμετωπίζεται συνήθως ανθρωποκεντρικά. Έτσι, συχνά θεωρείται περιττή η χρήση
του νερού για τη διατήρηση των φυσικών οικοσυστημάτων, συγκρινόμενη με άλλες
χρήσεις που συνδέονται άμεσα με την παραγωγή τροφίμων, τις καθημερινές ανάγκες
στο σπίτι, στην υγιεινή, στη βιομηχανία, στην ενέργεια.
Στη συνολική διαμόρφωση και κατάσταση της λειψυδρίας, οι ανθρώπινες
δραστηριότητες έχουν ένα σημαντικό μερίδιο. Εξαιτίας των υπεραντλήσεων,
ταπεινώνονται οι στάθμες των υπόγειων νερών, ενώ τα υπάρχοντα αποθέματα
δέχονται έντονες πιέσεις και λόγω του ελλιπούς φυσικού εμπλουτισμού τους από τις
βροχοπτώσεις. Εξάλλου, αποψιλώσεις, πυρκαγιές, αστική ανάπτυξη και άλλες αιτίες
έχουν μεταβάλλει τη φυσιογραφία αρκετών περιοχών με αποτέλεσμα να έχει
δημιουργηθεί αύξηση της επιφανειακής απορροής και της μεταφορικής ικανότητας
των χειμάρρων, με ταυτόχρονη μείωση της κατείσδυσης και του εμπλουτισμού των

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

112

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

υπόγειων υδροφόρων οριζόντων. Παράλληλα, υποβαθμίζονται τα εδάφη, συνήθη
είναι τα φαινόμενα των διαβρώσεων, καθιζήσεων, ρηγματώσεων, ενώ μειώνεται η
ικανότητα κατακράτησης του νερού στα επιφανειακά στρώματα. Ο λεγόμενος φαύλος
κύκλος που επιδεινώνει τη λειψυδρία – διάβρωση, ερημοποίηση, αποσταθεροποίηση
πρανών, έντονη απορροή, πλημμυρικά φαινόμενα, ταπείνωση της στάθμης των
υπόγειων νερών, υποβάθμιση οικοσυστημάτων, καταστροφή υγροτόπων και άλλα,
έχουν καταστρεπτικές συνέπειες στους εδαφικούς και υδατικούς πόρους μιας
περιοχής.
Για την επίτευξη των περιβαλλοντικών στόχων που απορρέουν από την εφαρμογή
Κοινοτικών οδηγιών και της Εθνικής νομοθεσίας επιδιώκεται: Συγκράτηση εδαφών
και σταθεροποίηση πρανών στην ορεινή ή ημιορεινή ζώνη, σε περιοχές όπου έχει
παρατηρηθεί αύξηση της στερεοπαροχής των χειμάρρων κατά την διάρκεια έντονων
βροχοπτώσεων. Ενίσχυση της φυσικής διεργασίας εμπλουτισμού των υπόγειων
υδροφορέων. Μείωση των καταστρεπτικών επιπτώσεων των πλημμυρικών
φαινομένων. Προστασία ευαίσθητων υδατικών οικοσυστημάτων. Οι ειδικότεροι
στόχοι αποσκοπούν στη μείωση της στερεοπαροχής των χειμάρρων, στη μείωση της
διάβρωσης των εδαφών, στην ανάσχεση πλημμύρων / μείωση πλημμυρικής αιχμής,
στη μείωση των επιζήμιων προσχώσεων κατάντη σε υπάρχοντα υδρομαστευτικά
έργα, στην προστασία των πρανών από διάβρωση, στη βελτίωση των εδαφών, στη
μείωση της επιφανειακής απορροής και στην αύξηση της κατείσδυσης, στη
δημιουργία έργων ταμίευσης επιφανειακών νερών που προορίζονται για ύδρευση και
στην προστασία των χερσαίων και των υδατικών οικοσυστημάτων.

(Πηγές:http://www.unwater.org/downloads/waterscarcity.pdf,h ttp://www.unesco.org/water/wwap/wwd
r2/table_contents.shtml, http://freshwater.unep.net/index.cfm?issue=water_scarcity).

----------