ΙΣΤΟΡΙΑ

(κωμικοτραγική)

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
1830-1974

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Τ

ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.

Η εμφάνιση του νεοελληνικού κράτους...............................9
Η εποχή του Καποδίστρια..................................................21
35
Η εποχή του Ό θ ω ν α ..................................................
Το τέλος του ελληνικού 19ου αιώ να..................................42
Εγκαίνια του 20ου αιώνα με το Μακεδονικό Αγώνα . . 58
Απόπειρα αστικού εκσυγχρονισμού..................................65
Οι Βαλκανικοί Π ό λ εμ ο ι.............. .......................................70
Ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος
και ο εθνικός διχασμός ..................................................... 79
Η μικρασιατική εκστρατεία................................................99
Η μικρασιατική καταστροφή.............................................108
Οι συνέπειες της μικρασιατικής καταστροφής.................116
Η δεύτερη περίοδος Βενιζέλου
και το τέλος της δημοκρατίας.............................................129
Η δικτατορία του Μ εταξά.................................................. 135
Ο δεύτερος Παγκόσμιος Π όλεμος.................................... 143
Ο ελληνοϊταλικός πόλεμος (της Αλβανίας) . .................... 152
Η μάχη της Κρήτης, η κατοχή και η αντίσταση.............. 160
Τα γεγονότα στη Μέση Ανατολή....................................... 169
Η διάσκεψη του Λιβάνου και οι παραφυάδες της . . . . 175
Η απελευθέρω ση................................................................ 181
Τα Δεκεμβριανά..................................................... -............188
Η μάχη της Α θήνας..............................................................197
Η συμφωνία της Βάρκιζας.................................................. 209
Ο εμφύλιος έρχεται.............. ............................................... 215
Η πρώτη περίοδος του εμφυλίου....................................... 225
7 

25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.

Η δεύτερη περίοδος του εμφυλίου.................................... 246
Η κατάρρευση του Δημοκρατικού Σ τρ α το ύ ....................260
Οι συνέπειες του εμ φ υλίου................................................271
Η μετεμφυλιοπολεμική περίοδος....................................... 281
Δίκη, καταδίκη και εκτέλεση του Μπελογιάννη . . . : . . 310
Ο Παπάγος στην εξ ο υ σ ία .................................................. 338
Η οκταετία του Καραμανλή....................................... ..
349
Ο Γεώργιος Παπανδρέου στην εξουσία ..........................384
Η αποστασία και τα Ι ο υ λ ια ν ά .......................................... 403
Η χούντα των συνταγματαρχών ........................................413

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ . ......................................................................... 444

8 

1. Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟΥ
ΚΡΑΤΟΥΣ
1. Ο τελευταίος χρόνος της επανάστασης
Το 1827 η Ελληνική Επανάσταση βρίσκεται στον έκτο χρόνο της, και
πνέει τα λοίσθια. Εστίες αντιστάσεως κατά των Τούρκων υπάρχουν τώ­
ρα μόνο στο Ναύπλιο, τη Μάνη και τα νησιά του Σαρωνικού, πουθενά
αλλού. Ο Ιμπραήμ έχει εισβάλει ήδη για δεύτερη φορά στην Πελοπόν­
νησο, και η εντολή που έχει είναι να μεταφέρει στην Αφρική όσους
Έλληνες καταφέρουν και γλυτώσουν απ’ τη σφαγή που βρίσκεται εν
εξελίξει.
Μέσα σ’ αυτό το χαμό, η κυβέρνηση υποχρεώνεται να μεταφέρει την
έδρα της απ’ το Ναύπλιο στον Πόρο, όχι γιατί κινδυνεύει άμεσα απ’
τους Τούρκους αλλά διότι κινδυνεύει αμεσότατα απ’ τους Έλληνες: Στο
Ναύπλιο ο εμφύλιος πόλεμος έχει εντοπιστεί στα δυο φρούρια της πό­
λης. Ο Γρίβας, φρούραρχος του Παλαμηδίου, βομβαρδίζει ανηλεώς με
τα κανόνια του την Ακροναυπλία υπό τον Φωτομάρα - και τανάπαλιν.
Και ο Ιμπραήμ έχει αρχίσει ήδη τη σφαγή. Και ετοιμάζεται να μας κάνει
Αφρικανούς. Πολύ το αξίζαμε, από τότε.
Ευτυχώς που η Επανάσταση, παρά ταύτα, έχει αντέξει ήδη έξι χρό­
νια, και στο διάστημα αυτό έχει δημιουργηθεί στην Ευρώπη ένα ισχυρό
φιλελληνικό κίνημα, χωρίς το οποίο κανένας Ευρωπαίος δε θα συγκινούνταν ούτε απ' τα τρομερά παθήματα ούτε απ’ τον ηρωισμό των Ελλή­
νων, που αποδείχτηκαν εξίσου καλοί και στον πόλεμο και στον εμφύλιο
πόλεμο, που κινούνται παράλληλα, δείχνοντας από τότε πως τα πράγμα­
τα θα είναι πάρα πολύ δύσκολα στο υπό σύστασιν ελληνικό κράτος. Που
εν τέλει θα δημιουργηθεί μόνο με την επέμβαση των τριών μεγάλων
δυνάμεων της εποχής, της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας, για να
εξυπηρετηθούν κυρίως τα δικά τους συμφέροντα.
Το αγγλικό θαλάσσιο εμπόριο στην ανατολική Μεσόγειο είχε πάθει
μεγάλο στραπάτσο με τις συνεχιζόμενες εχθροπραξίες ανάμεσα στους
Έλληνες και τους Τούρκους, και η θαλασσοκράτειρα Αγγλία δε θα
μπορούσε να ανεχτεί για πολύ την ά& ϊά ο Ι ο και ερήμην της δημιουργηθείσα κατάσταση. Έπρεπε να βρεθεί μια λύση, και μάλιστα κατεπειγόντως, γιατί οι Έλληνες κατέρρεαν και κανείς δε θα μπορούσε να ξέρει
τι θα γινόταν με την ακόμα επικίνδυνη Οθωμανική Αυτοκρατορία, που
9 

όμως βρισκόταν στα τελευταία της και έπρεπε να την αποσώσουν αποσπώντας απ’ αυτήν εδάφη και δημιουργώντας όπως όπως εθνικά κράτη.
Για να πετύχει το σχέδιο, έπρεπε η Ελλάδα να δώσει στον κόσμο την
εικόνα συγκροτημένου και σοβαρού κράτους, έτοιμου να αυτοδιοικηθεί.
Ούτω πως προκύπτει αυτόν τον δύσκολο καιρό, η Δ ' Εθνοσυνέλευση
της Τροιζήνας την 1η Μαΐου 1827, που είναι η τυπική απαρχή του νέου
ελληνικού κράτους, διαρκούντος ακόμα του αγώνα, που τον έπαιζαν στα
ζάρια οι τρεις μεγάλες δυνάμεις της εποχής οι οποίες, τρόπον τινά,
δρούσαν ανταγωνιστικά προς τον Ιμπραήμ, που σαρώνει σχεδόν ανενό­
χλητος. Η εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας αποφασίζει πως η Ελλάδα πρέ­
πει να κυβερνάται υπό Κυβερνήτου, που δεν είναι ούτε ακριβώς Βασι­
λιάς ούτε ακριβώς Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Το πράγμα παραμένει
φλου - και συνεχίζει να παραμένει φλου. Πάντως, πρώτος Κυβερνήτης
για μια επταετία εκλέγεται τότε ο Ιωάννης Καποδίστριας, που σε λίγο
θα τον φάει το ελληνικό σκότος.

2. Ο πρώτος περί Ελλάδος διπλωματικός λόγος
Ο Υψηλάντης και ο Καποδίστριας είναι άνθρωποι του Τσάρου, και
τα ρωσικά συμφέροντα υπηρετούν υπηρετώντας την Ελληνική Επανά­
σταση. Ωστόσο, τα ρωσικά και τα ελληνικά συμφέροντα συμπίπτουν αυ­
τή την εποχή, κι έτσι κανείς δεν θα μπορούσε να ψέξει τον Υψηλάντη
και τον Καποδίστρια για φιλορωσισμό και ανθελληνικότητα.
Η Ρωσική Αυτοκρατορία έχει κάθε λόγο να εξαφανιστεί απ’ το χάρ­
τη ο «προαιώνιος εχθρός» της, η Τουρκία, και προς τούτο η ρωσική
διπλωματία συλλαμβάνει το σχέδιο της ακόμα μεγαλύτερης αυτονόμη­
σης των ήδη ημιαυτόνομων περιοχών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας,
όπως η Μολδοβλαχία. Για να υπηρετήσει το ρωσικό σχέδιο αλλά και τη
Φιλική Εταιρεία, ο Κωνσταντινουπολίτης Αλέξανδρος Υψηλάντης εισ­
βάλλει τον Φεβρουάριο του 1821 στη Μολδοβλαχία επικεφαλής του Ιε­
ρού Λόχου. Αλλά ηττάται στο Δραγατσάνι και καταφεύγει στην Αυ­
στρία, όπου τελεί υπό κράτησιν μέχρι το 1827. Το 1828 πεθαίνει άδοξα
από καρδιακή προσβολή στη Βιέννη. Το εγχείρημά του έχει μάλλον συμ­
βολική σημασία. Αλλά επειδή αγαπούμε πολύ τα σύμβολα, του δώσαμε
μια σημασία που μόνο εμείς οι Έλληνες ξέρουμε να δίνουμε στα σύμβο­
λα.
Γεγονός, πάντως, είναι πως μόνο τότε ο τρομερός Μέττερνιχ, υπουρ­
γός εξωτερικών της Αυστρίας και δημιουργός της Ιεράς Συμμαχίας, έχει
την ευκαιρία να δείξει για πρώτη φορά το μίσος του, όχι κατά των
Ελλήνων εν γένει, αλλά κατά των Ελλήνων επαναστατών, όπως άλλωστε
έκαμνε σε κάθε σχετική περίπτωση αυτός ο στυλοβάτης της αντίδρασης.
Οι Τούρκοι γίνονται έξαλλοι με τα γεγονότα στη Μολδοβλαχία, και
επειδή υποπτεύονται, και δικαίως, ρωσικό δάκτυλο, αποπέμπουν τον
Ρώσο πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη, Στρογκόνωφ. Οι Ρώσοι, υπό
τον Καποδίστρια τώρα, συνεχίζουν την πολιτική της αυτονόμησης των
τουρκικών περιοχών των Βαλκανίων αλλά ο Μέττερνιχ είναι υπέρ μιας 

μεγάλης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Την 22α Ιουνίου 1822, και ενώ ο
πόλεμος στην Ελλάδα έχει αρχίσει, ο Μέττερνιχ συγκαλεί συνέδριο στη
Βερόνα της Ιταλίας, όπου, εκτός των Αυστριακών, παρίστανται Ρώσοι,
Άγγλοι, Γάλλοι και Πρώσσοι εκπρόσωποι, που συζητούν τα της Ελληνι­
κής Επαναστάσεως. Η Τουρκία καλείται αλλά δεν πηγαίνει διότι, λέει,
αρνείται να αναγνωρίσει το δικαίωμα στους Ευρωπαίους να αναμει­
γνύονται στα εσωτερικά της, ήγουν στην υπόθεση της Ελληνικής Επανά­
στασης.
Πάντως, και χωρίς τους Τούρκους, ο Μέττερνιχ τα καταφέρνει καλά.
Πείθει τους πάντες πως η δημιουργία ελληνικού κράτους είναι προς
ζημίαν των πάντων στην Ευρώπη, που έχει κάθε λόγο να συνεννοείται
και να τα βρίσκει με μια μεγάλη Τουρκία, παρά με χίλια δυο κρατίδια,
που ενδεχομένως θα προκύψουν απ’ τη διευθέτηση του «ανατολικού
ζητήματος», τουτέστιν του ζητήματος που δημιουργεί η εντελώς ορατή
πλέον πτώση της εξαντλημένης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Απ’ τη μεριά του, ο Μέττερνιχ έχει δίκιο. Αλλά η Αυστρία δεν έχει
θάλασσα, και το Αιγαίο τότε είναι αγγλική θάλασσα, πράγμα που θα
κάνει τους Άγγλους να θελήσουν να διαφοροποιηθούν αργότερα, βλέ­
ποντας πως ο πόλεμος στην Ελλάδα τρενάρει προς ζημίαν των συμφερό­
ντων τους στο Αιγαίο.

3. Ο Κάνιγκ στην Κάνιγκος
Το 1823, τρίτο χρόνο της Ελληνικής Επανάστασης, όλα παν καλά
στην Ελλάδα. Ο Δράμαλης έχει κατατροπωθεί, η πρώτη πολιορκία του
Μεσολογγίου είχε αίσιον πέρας, η Αθήνα έχει απελευθερωθεί και η
κυβέρνηση του Ναυπλίου παραμένει αξιοπρεπής προς το παρόν: Το
πρώτο δάνειο δεν έχει έρθει ακόμα, ώστε ν’ αρχίσει ο σκοτωμός.
Αυτή τη σημαδιακή χρονιά για την ύπαρξή μας ως κράτους συμβαί­
νει ένα συγκλονιστικό γεγονός, αλλά εκτός Ελλάδος, στην Αγγλία. Ο
τότε Υπουργός Εξωτερικών της Αγγλίας Τζωρτζ Κάνιγκ κάνει μια θεα­
ματική στροφή και απαγκιστρώνεται απ’ την ανθελληνική πολιτική της
Ιεράς Συμμαχίας. Την 25η Μαρτίου 1823, ακριβώς δυο χρόνια μετά την
έναρξη της Επανάστασης, ο Κάνινγκ γνωστοποιεί στον κόσμο όλο πως
αναγνωρίζει επίσημα το δικαίωμα των εμπολέμων Ελλήνων να απο­
κλείουν με τα πλοία τους τις τουρκικές ακτές. Κάτι τέτοιο το Διεθνές
Δίκαιο της εποχής το αναγνώριζε μόνο σε αναγνωρισμένα κράτη, και
συνεπώς η πράξη του Κάνιγκ ήταν μια έμμεση μεν, σαφέστατη δε ανα­
γνώριση της κυβέρνησης των αγωνιζομένων Ελλήνων, και άρα του ελλη­
νικού κράτους πριν καν αυτό υπάρξει. Κατά κάποιον τρόπο, και με σύγ­
χρονη ορολογία, ήταν η αναγνώριση μιας επαναστατικής κυβερνήσεως,
μιας «κυβερνήσεως του βουνού», για να θυμηθούμε άλλες εποχές.
Και σα μην έφτανε αυτή η τόσο θεαματική και τόσο ξαφνική στροφή
της αγγλικής πολιτικής υπέρ των Ελλήνων, την 30ή Νοεμβρίου της ίδιας
χρονιάς (1823) όμιλος Άγγλων τραπεζιτών χορηγεί στη μαχόμενη Ελ­
λάδα δάνειο ύψους 800.000 στερλινών για τις άμεσες ανάγκες των επα­ 

ναστατών. Αν σκεφτεί κανείς πώς γίνεται και δίνουν οι κεφαλαιούχοι τα
λεφτά τους με πολύ υψηλό τόκο μεν, αλλά χωρίς να είναι καθόλου βέ­
βαιοι πως θα τα πάρουν πίσω αφού όλα παίζονται ακόμα στην Ελλάδα,
προκύπτει η εύλογη απορία: Μα, τι διάολο, τρελλάθηκαν οι πάντα πραχτικοί και συμφεροντολόγοι Άγγλοι; Καθόλου δεν τρελλάθηκαν. Α­
πλώς ασκούν σοβαρή γεωπολιτική στρατηγική στο Αιγαίο και γενικότε­
ρα στη Μεσόγειο.
Ήξεραν πως οι Έλληνες είναι θαλασσινός λαός, ήξεραν πως οι
Τούρκοι δε σκαμπάζουν τίποτα από θάλασσα και πόνταραν στους Έ λ­
ληνες, που θα μπορούσαν θαυμάσια να γίνουν εν καιρώ οι χωροφύλακες
των Άγγλων και στο Αιγαίο και στη Μεσόγειο. Ο ιδιοφυής Τζωρτζ
Κάνιγκ έκανε διάνα. Η Ελλάδα προσδέθηκε στους Άγγλους, και στη
συνέχεια στους διαδόχους τους στη Μεσόγειο Αμερικανούς, πριν καν
υπάρξει ως ελεύθερο κράτος! Αυτό θα πει μακρόπνοη εξωτερική πολι­
τική, κύριοι του ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών, που αν και τσιρά­
κια των Άγγλων δε διδαχτήκατε τίποτα.
Πάντως, τώρα καταλαβαίνετε καλύτερα γιατί αφιερώσαμε στον Κά­
νιγκ μια πλατεία, έναν δρόμο και έναν ανδριάντα στημένο στην πλατεία
Κάνιγκος. Χρωστάμε την ύπαρξή μας ως κράτος στον Κάνιγκ. Αλλά και
τους εμφυλίους πολέμους στη διάρκεια της Επανάστασης, κι αυτούς
στον Κάνιγκ τους χρωστάμε. Εκείνο το δάνειο, το πρώτο από μια ατέ­
λειωτη σειρά δανείων, έκανε τους Έλληνες να πέσουν με τα μούτρα στο
ψητό και να σφάζονται μεταξύ τους για το ποιος θ* αρπάξει το μεγαλύ­
τερο κομμάτι. Όντως μεγάλος πολιτικός ο Κάνιγκ! Είναι να μην του
στήσεις το άγαλμα στην πλατεία Κάνιγκος;

4. Ενα πρώιμο προτεκτοράτο
Ο Τσάρος, ο παραδοσιακός προστάτης της ορθοδόξων Ελλήνων, που
τους λογαριάζει για φίλους και συμμάχους λόγω θρησκεύματος, πανικοβάλλεται απ’ την αιφνιδιαστική στροφή της αγγλικής πολιτικής υπέρ των
Ελλήνων, και αντεπιτίθεται το 1824, ένα χρόνο μετά την πρωτοβουλία
του Τζωρτζ Κάνιγκ για κατ’ ουσίαν αναγνώριση απ’ την Αγγλία του μη
ιδρυθέντος ακόμα ελληνικού κράτους. Με διάβημά του προς την Πύλη
ζητάει «δίκαιη λύση του προβλήματος των αγωνιζομένων χριστιανών»
(αποφεύγει να πει Ελλήνων).
Αλλά ο Σουλτάνος τον γράφει στα παλιά του τα παπούτσια. Τότε ο
Τσάρος σκέφτεται πως δε γίνεται να βοηθήσει μόνος του τους χριστια­
νούς, όπως πολύ θα τόθελε, και στρέφεται προς τις άλλες μεγάλες δυνά­
μεις για να τους προτείνει «σχέδιο προς επίλυσιν του ελληνικού προβλή­
ματος» (τώρα δεν κάνει λόγο για χριστιανούς, αλλά για Έλληνες).
Ο Καποδίστριας, που ζει στη Γενεύη, βομβαρδίζει το αφεντικό του,
τον Τσάρο, με γράμματα, προσπαθώντας να τον πείσει πως αν δεν ενερ­
γήσει γρήγορα και ευέλικτα θα χάσει το τρένο που περνάει απ' το Αι­
γαίο. Και ο Τσάρος, με τη βοήθεια του Καποδίστρια, συντάσσει ένα
πολύ απλό σχέδιο προς επίλυσιν του ελληνικού προβλήματος, που συνί- 

σταται στην πρόταση για τη δημιουργία τριών ημιαυτόνομων ηγεμονιών
τύπου Μολδοβλαχίας, υποτελών στο Σουλτάνο.
Σημειώστε πως και ο Κάνιγκ δε Θέλει πλήρως αυτονομημένο το υπό
σύστασιν κράτος, μόνο που δεν προτείνει το κόψιμο της Ελλάδας σε
τρία καντόνια, κατά το ελβετικό πρότυπο, που προφανώς έχει στο νου
του ο Καποδίστριας, που ζει στην Ελβετία και θαυμάζει το ελβετικό
σύστημα διοίκησης. Και ο Κάνιγκ, λοιπόν, φαντάζεται ημιαυτόνομη την
Ελλάδα υπό την επικυριαρχία των Τούρκων.
Όμως, ούτε οι Έλληνες δε θα μπορούσαν να φανταστούν τότε κάτι
καλύτερο. Ούτε τους περνούσε τότε ακόμα απ’ το μυαλό πως θα ήταν
δυνατό να φκιάξουν ένα εντελώς αυτόνομο κράτος. Την ιδέα θα τους τη
βάλει αργότερα πάλι ο Κάνιγκ για να υπερκεράσει τους Ρώσους σ’ αυ­
τήν την διπλωματική διελκυστίνδα για την κυριαρχία των Ρώσων και των
Άγγλων στο Αιγαίο.
Ο Τσάρος, που λέτε, προτείνει το 1824 τη δημιουργία τριών ηγεμο­
νιών υποτελών στο Σουλτάνο: 1) της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος, 2)
της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος, και 3) της Πελοποννήσου και Κρήτης.
Του Μέττερνιχ του σηκώνεται η τρίχα όταν ακούει το σχέδιο του Τσά­
ρου. Αυτός ο αυτοκρατορικός άνθρωπος ήταν εναντίον σε κάθε τεμαχι­
σμό και υπέρ των μεγάλων κρατών. Δηλαδή υπέρ της μεγάλης και αδιαί­
ρετης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Όμως και ο Κάνιγκ, απορρίπτει το σχέδιο του Τσάρου, δηλαδή του
Καποδίστρια. Δε θέλει τον «εξελβετισμό» της Ελλάδος. Την προτιμάει
ατεμάχιστη για να την ελέγχει καλύτερα. Άλλωστε, ένα χρόνο μετά την
υποβολή του ρωσικού σχεδίου, το 1825, αντιπροσωπεία των αγωνιζομένων Ελλήνων τον επισκέπτεται στο Λονδίνο και του ζητάει να τεθεί η
Ελλάδα υπό την προστασία της Αγγλίας! Ζητήσαμε, δηλαδή, να γίνουμε
προτεκτοράτο των Άγγλων πριν καν γίνουμε ελεύθερο κράτος! Ο Κάνιγκ,
πιο λογικός απ’ τους Έλληνες, τους λέει πως δεν είναι ακόμα καιρός
για τέτοια. Στ’ αλήθεια, ήταν ένας μεγάλος πολιτικός ο Κάνιγκ.
5. Εδώ Λονδίνο
Από την 9η Απριλίου 1826, που υπογράφεται στο Λονδίνο το αγγλορωσικό πρωτόκολλο, που είναι η πρώτη διεθνής πράξη υπέρ της αγωνιζόμενης Ελλάδας, μέχρι την 6η Ιουλίου 1827 που υπογράφεται επίσης
στο Λονδίνο η τριμερής συνθήκη μεταξύ της Αγγλίας, της Ρωσίας και
της Γαλλίας, η οποία για πρώτη φορά παίρνει ανοιχτά το μέρος των
Ελλήνων, μεσολαβεί ένας χρόνος γεμάτος σασπένς, όπως θα λέγαμε με
όρου^/δανεισμένους απ’ τη δραματουργία. Στο διάστημα αυτό, το Μεσο­
λόγγι πέφτει και τα τουρκοαιγυπτιακά στρατεύματα του Ιμπραήμ κατα­
κλύζουν την Ελλάδα.
Η εντολή που πήρε ο Ιμπραήμ απ’ το Σουλτάνο να μεταφέρει στην
Αφρική όσους Έλληνες καταφέρουν να επιζήσουν, σε λίγο θ’ αρχίσει
να εφαρμόζεται. Τίποτα πια δεν μπορεί να σώσει τους Έλληνες απ’ τον
αφανισμό, εκτός απ’ την άμεση και ταχύτατη επέμβαση των μεγάλων
13 

δυνάμεων Αγγλίας, Ρωσίας και Γαλλίας. Η τέταρτη μεγάλη δύναμη, η
Αυστρία, έχει δηλώσει εξ αρχής την επιθυμία της για την καταστροφή
της Ελλάδας, αν δεν υποταγεί πλήρως στους Τούρκους, και ο Μέττερνιχ
ειρωνεύεται απροκάλυπτα όσους προσπαθούν να σώσουν ένα πτώμα.
Ενώ η πέμπτη μεγάλη δύναμη, η Πρωσσία, που δεν είναι και τόσο μεγά­
λη προς το παρόν, ακολουθεί κάπως αμήχανα τον αυστριακό Υπουργό
Εξωτερικών Μέττερνιχ, τον αρχηγό της Ιεράς Συμμαχίας.
Να εξηγούμαστε, όμως: Η Αγγλία, η Ρωσία και η Γαλλία, που πρω­
τοστατούν στις εξελίξεις στην πάντα ευαίσθητη περιοχή της ανατολικής
Μεσογείου, δεν ενεργούν τόσο από φιλελληνισμό, αν και το φιλελληνικό κίνημα είναι πάρα πολύ ισχυρό στις παραπάνω χώρες, όσο από συμ­
φέρον. Η Αγγλία γιατί είναι θαλασσοκράτειρα και δεν μπορεί να ανέχε­
ται για πολύ τόσο την αναρχία που δημιουργήθηκε στην περιοχή του
Αιγαίου όσο και την πειρατεία, που ανθεί και φουντώνει βάσει της λο­
γικής της παροιμίας που λέει «ο λύκος στην αντάρα χαίρεται», η Ρωσία
γιατί αναζητά τρόπους εξόδου στη Μεσόγειο, που ο «προαιώνιος ε­
χθρός» της, η Τουρκία, δεν είναι διατεθειμένος να προσφέρει και η
Γαλλία γιατί είναι μεσογειακή χώρα, αλλά και διότι ο φιλελευθερισμός
που εγκαινιάζει εκεί η μεγάλη Γαλλική Επανάσταση, που εμπνέει και
την ελληνική, είναι πάντα ισχυρός, και μετά την ήττα του Ναπολέοντα.
Το αγγλορωσικό πρωτόκολλο του 1826, προβλέπει μεν αυτοκυβέρνη­
ση των Ελλήνων, αλλά υπό την προστασία του Σουλτάνου, στον οποίο
και θα καταβάλλεται ετήσιος φόρος. Για τα σύνορα του υπό ίδρυσιν
κράτους δε γίνεται λόγος, και το θέμα αφήνεται για αργότερα. Άλλω­
στε, κανείς δεν θα ήταν σε θέση να πει ποια θα έπρεπε να είναι αυτά τα
σύνορα, γιατί ελληνικό κράτος δεν υπήρξε ποτέ στο παρελθόν, ούτε καν
στην αρχαία Ελλάδα, που δεν ήταν κράτος αλλά ένα σύνολο πόλεωνκρατών, που δεν είχαν σχέση διοικητική μεταξύ τους. Τίποτα πιο δύσκο­
λο* λοιπόν, απ’ τον καθορισμό των συνόρων του υπό ίδρυσιν ελληνικού
κράτους. Συνεπώς, δεν είναι πονηριά που οι μεγάλες δυνάμεις αποφεύ­
γουν να συζητήσουν το πρόβλημα τώρα. Αυτό που έχουν να συζητήσουν
επειγόντως είναι η σωτηρία των Ελλήνων απ’ τον πλήρη αφανισμό. Ό ­
μως, οι συζητήσεις τρενάρουν και ο Ιμπραήμ τρίβει τα χέρια του, όπως
και ο Μέττερνιχ.

6. Η νέα τάξη πραγμάτων τον 19ο αιώνα
Ό ταν άρχισε τον αγώνα η Φιλική Εταιρεία, ήξερε πως δεν μπορούν
να κερδίσουν μόνοι και αβοήθητοι οι Έλληνες. Για ανθρώπους σοβα­
ρούς, όπως οι Φιλικοί, που δεν πρέπει να συγχέονται με τους σημερι­
νούς δημαγωγούς του «βυθίσατε το Χόρα» κι άλλα τέτοια φαιδρά και
ρωμέικα, ήταν αυτονόητο πως αν δεν επενέβαινε τουλάχιστο μια μεγάλη
δύναμη υπέρ της Ελλάδος, το παιχνίδι θα ήταν εξ αρχής χαμένο. Είναι
νόμος ιστορικός, και όχι μόνο, η ποιότητα να υποτάσσεται στην ποσότη­
τα. Ο αναμφισβήτητος ηρωισμός των Ελλήνων επαναστατών αργά ή
γρήγορα θα εξαφανιζόταν κάτω απ’ τον όγκο των τουρκοαιγυπτιακών
14 

στρατευμάτων. Μια χούφτα άνθρωποι θα ήταν αδύνατο να τα βάλουν με
μια απέραντη Αυτοκρατορία, έστω κι αν αυτή από πολλών ετών βρισκό­
ταν σε παρακμή.
Στην αρχή της επανάστασης, οι Τούρκοι δεν πήραν καθόλου στα
σοβαρά την εξέγερση των Ελλήνων. Την αντιμετώπισαν σα μία απ’ τις
εκατοντάδες εξεγέρσεις που γίνονταν αδιάκοπα εντός των συνόρων της
απέραντης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Σοβαρεύτηκαν μόνο όταν δια­
πίστωσαν ότι η διεθνής πολιτική συγκυρία δεν ευνοεί την Οθωμανική
Αυτοκρατορία που πνέει τα λοίσθια και όλοι παραφυλάν να πάρουν
μοιράδι απ’ το διαμελισμένο σώμα της. Οι Φιλικοί, λοιπόν, γνώριζαν
πως η διεθνής συγκυρία δεν ευνοεί τους Τούρκους αλλά δε γνώριζαν με
ποιον τρόπο θα κάνουν να λειτουργήσει υπέρ των Ελλήνων η δυσμενής
για τους Τούρκους διεθνής συγκυρία.
Πάντως, σωστά υπολόγισαν στη βοήθεια των ομόδοξων Ρώσων. Η
Ρωσική Αυτοκρατορία αυτή την περίοδο είναι η πιο μεγάλη ευρωπαϊκή
δύναμη, η μόνη ανταγωνιστική της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Όμως,
η χώρα που δημιούργησε, θα λέγαμε, τον καπιταλισμό, η Αγγλία, αν και
πολύ μικρότερη απ’ τις δυο μεγάλες στεριανές Αυτοκρατορίες, μπαίνει
με δύναμη στην ιστορία και διεκδικεί πρωταγωνιστικό ρόλο, σε βάρος
των δύο «παραδοσιακών» Αυτοκρατοριών με τη φεουδαρχική, δυσκίνη­
τη κοινωνική δομή.
Ο μεγάλος Τζωρτζ Κάνιγκ είναι ο πρώτος πολιτικός που σκέφεται με
συνέπεια και ενεργεί με ταχύτητα σαν τυπικός εκπρόσωπος του θριαμβεύοντος καπιταλισμού. Γιαυτό και αιφνιδιάζει τους πάντες με πρωτο­
βουλίες που είναι ακατανόητες για τους πολιτικούς τόσο του Τσάρου
όσο και του Σουλτάνου. Κι έτσι, εκεί που οι Έλληνες περίμεναν τη
βοήθεια απ’ τους ομόδοξους Ρώσους, τους ήρθε τελικά απ’ τους ετερό­
δοξους Άγγλους.
Οι Έλληνες αρχίζουν να καταλαβαίνουν πως δε ζουν στην εποχή
του δυαρχικού Βυζαντίου, όπου η εξουσία μοιράζεται ανάμεσα στον
Αυτοκράτορα και τον Πατριάρχη, και ότι το ορθόδοξο δόγμα γίνεται
άκρως ανορθόδοξο όταν στηρίζεται πάνω του ο σχεδιασμός της εξωτε­
ρικής πολιτικής. Δε μας έσωσε, λοιπόν, τότε, η ομόδοξος Ανατολή αλλά
η ετερόδοξος Δύση, και χρωστάμε την ύπαρξή μας ως κράτος αποκλει­
στικά στη Δύση. Πιο συγκεκριμένα στην Αγγλία, κι ακόμα πιο συγκεκρι­
μένα στον Τζωρτζ Κάνιγκ. Το γεγονός πως συνεχώς γκρινιάζουμε για
την εξάρτησή μας απ’ τους ξένους, είναι μάλλον ανιστόρητο, αφού υ­
πάρχουμε ως κράτος χάρη στην πολιτική των ξένων. Αλλά και στα δά­
νεια που δίνουν συνεχώς οι ξένοι για να συντηρούν ένα τεχνητό κράτος
για ψόγους γεωπολιτικούς και όχι φιλελληνικούς.

7. Της (ελληνικής) γης οι κολασμένοι.
Ο μουσουλμανισμός είναι μια υποδειγματικά ανεξίθρησκη θρησκεία.
Ούτε προσηλυτισμό κάνει ούτε ιεραποστόλους έχει. Ο μουσουλμανισμός
σέβεται τις δύο προγενέστερες απ’ αυτόν μονοθεϊστικές θρησκείες, τον 

ιουδαϊσμό και το χριστιανισμό και αναγνωρίζει τα δάνεια που πήρε κι
απ’ τις δυο. Τιμάει και τον Μωυσή και το Χριστό ως μεγάλους προφή­
τες, πάντως όχι μεγαλύτερους απ’ το Μωάμεθ, που κατά τον μουσουλμα­
νισμό έρχεται να συμπληρώσει τόσο τό Λόγο του Μωυσή (Δέκα Εντο­
λές) όσο και το Λόγο του Χριστού (Ευαγγέλιο - καλή αγγελία, καλό
μήνυμα για τη σωτηρία). Ποτέ και σε καμιά περίπτωση οι μουσουλμάνοι
δε δίωξαν και δεν έσφαξαν είτε Εβραίους είτε Χριστιανούς, αρκεί, βέ­
βαια, να μην αμφισβητούσαν την πρωτοκαθεδρία του Μωάμεθ ανάμεσα
στους προφήτες. Αν δεν την αμφισβητούσαν και αν δεν πρόσβαλλαν τον
Προφήτη όντας φανατικοί, μπορούσαν να πιστεύουν στο δόγμα τους με
απόλυτη άνεση.
Αυτός είναι ο λόγος, άλλωστε, που οι εκ βλακών ορθόδοξοι (είναι
άστοχο το να υποστηρίζει κανείς πως δεν υπάρχουν βλάκες ανάμεσα
στους πιστούς, λόγω Αγίου Πνεύματος) ισχυρίζονται πως εμείς οι Έ λ­
ληνες ήμασταν τυχεροί που κατακτηθήκαμε απ’ τους Τούρκους και όχι
απ’ τους Φράγκους. Στο μυαλό τους προέχει η έννοια της θρησκείας, και
δη της ορθοδοξίας, κι όχι η έννοια του πολιτισμού, που, ταχυδακτυλουρ­
γικά, τον ταυτίζουν με τη θρησκεία, και δη την ορθοδοξία, κάνοντας
έτσι τον πολιτισμό υπόθεση των αγράμματων παπάδων, με τις γνωστές
συνέπειες για την Ελλάδα.
Είναι αλήθεια πως η ορθοδοξία έπαιξε έναν τεράστιο ρόλο στη συ­
σπείρωση των Ελλήνων κατά τη διάρκεια της Επανάστασης αλλά και
πριν απ’ αυτήν. Όμως, δεν είναι αλήθεια πως μόνο οι ορθόδοξοι πολέ­
μησαν τους Τούρκους. Τους Τούρκους τους πολέμησαν οι καταπιεσμέ­
νοι και πεινώντες, ασχέτως θρησκεύματος και ασχέτως εθνικότητος. Ή ­
ταν πολλές χιλιάδες οι μουσουλμάνοι Έλληνες τότε, ανάμεσα στους ο­
ποίους και οπλαρχηγοί σαν τον Οδυσσέα Ανδρούτσο. Και τουλάχιστον
οι μισοί απ’ τους οπλαρχηγούς αλλά και τους αγωνιστές ήταν Αρβανί­
τες. Αρβανίτης σίγουρα ήταν ο Μιαούλης, η Μπουμπουλίνα και δεκάδες
άλλοι. Και δεδηλωμένα φιλοαρβανίτης αλλά και φιλομουσουλμάνος ή­
ταν ό μέγιστος των οπλαρχηγών Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο αναμφι­
σβήτητος ηγέτης της Επανάστασης.
Ούτως εχόντων των πραγμάτων, πώς είναι δυνατό να είναι κατ’ αρ­
χήν εθνική κι ύστερα κοινωνική η μεγάλη και ηρωική Ελληνική Επανά­
σταση, που κατέπληξε τον πολιτισμένο κόσμο με τον άπελπι ηρωισμό
της; Κατά των Τούρκων ξεσηκώθηκαν οι πάντες, ακόμα και οι Τούρκοι
παρίες. Φυσικά, οι ορθόδοξοι Έλληνες αποτελούσαν την πλειοψηφία.
Όμως, οι μουσουλμάνοι Έλληνες, οι ορθόδοξοι Αρβανίτες και οι μου­
σουλμάνοι Αρβανίτες, αποτελούσαν περίπου τους μισούς των αγωνιζομένων κατά των Τούρκων. Τώρα, πώς έγινε και προέκυψε μετά την
Επανάσταση κράτος αμιγώς ελληνικό και ακραιφνώς ορθόδοξο, είναι
μια άλλη θλιβερή ιστορία. Θα τη δούμε εν καιρώ. Πάντως, η και σήμερα
δικαιολογημένη πίκρα απ' τον παραγκωνισμό των ετεροδόξων και των
αλλοεθνών Ελλήνων εγκυμονεί πάρα πολλούς κινδύνους για το ελληνικό
μέλλον - αν υπάρξει ελληνικό μέλλον.
16 

8. Η ναυμαχία του Ναυαρίνου
Στη νοτιοδυτική Πελοπόννησο, λίγο πιο κάτω απ’ τον Πΰργο, υπάρ­
χει ένας κολπίσκος που φέρει το όνομα Ναυαρίνο. Έτσι που φράσσεται
ο κολπίσκος απ’ το νησάκι που λέγεται Σφακτηρία, αποτελεί ένα έξοχο
φυσικό λιμάνι. Σ’ αυτό το λιμάνι τρύπωσε ο στόλος του Ιμπραήμ, για να
προφυλαχτεί απ’ τη φουρτούνα κι όχι απ’ τους Έλληνες, που το 1827
είναι πλέον εντελώς ξέπνοοι ύστερα από ηρωικό και απελπισμένο αγώ­
να έξι ετών, ούτε απ’ το συμμαχικό στόλο των αγγλογαλλορώσων, που
ιδέα δεν έχει ότι επέπρωτο να δοξαστεί υπέρ της ένδοξης Ελλάδας,
όταν το 1825, ο Ιμπραήμ (Αβραάμ), γιος του Σουλτάνου της Αιγύπτου
Μωχάμετ Άλη, που γεννήθηκε στην Καβάλα, αποβιβαζόταν στη Μεθώ­
νη, με δύναμη 10.000 ανδρών.
Ήταν Οκτώβριος του 1827 και είχαν περάσει κάπου δυόμιση μήνες
απ’ τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς, που ο Σουλτάνος ξαπόστειλε τους
πρεσβευτές των αγγλογαλλορώσων που πήγαν να του ανακοινώσουν
πως οι τρεις σύμμαχοι αποφάσισαν να επιβάλουν την ειρήνη στο Αιγαίο,
γιατί μόνο αυτό τους ενδιέφερε στο βάθος. Ο Σουλτάνος τους είπε να
μην ανακατεύονται στα εσωτερικά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και
ότι η Ελλάδα ανήκει στο εσώτερον εσωτερικό της εν λόγω Αυτοκρατο­
ρίας. Τότε οι σύμμαχοι θύμωσαν που ο Σουλτάνος, παρά τα χάλια της
Αυτοκρατορίας του, επέμενε να κάνει το νταή, και είπαν να επέμβουν
δυναμικά υπέρ των Ελλήνων, δηλαδή υπέρ του εαυτού των.
Περί τα μέσα Σεπτεμβρίου, οι τρεις στόλοι συναντώνται στα ανοιχτά
κοντά στη Ζάκυνθο και καταστρώνουν κοινό σχέδιο δράσης κατά του
στόλου του Ιμπραήμ, που μαχμουρλιάζει στο Ναυαρίνο, χωρίς να ξέρει
τι τον περιμένει. Αρχηγός του αγγλικού στόλου είναι ο ναύαρχος Έ ντουαρντ Κόδριγκτον, που χρίεται και αρχηγός του ενωμένου συμμαχι­
κού στόλου, αρχηγός του γαλλικού είναι ο ναύαρχος Δεριγνύ, και επί το
ορθότερον και πληρέστερον Ανρί-Ντανιέλ Γκοτιέ Ντε Ρινύ, και αρχηγός
του ρωσικού ο ναύαρχος Λογγίνος Χέυντεν (Χέυδεν, τον λέμε εμείς).
Και οι τρεις γίναν... δρόμοι της Αθήνας.
Ο συμμαχικός στόλος έχει 27 πλοία και ο τουρκοαιγυπτιακός 82. Τη
μεγάλη για την Ελλάδα ημέρα της 8ης Οκτωβρίου 1827, ο συμμαχικός
στόλος αποκλείει εύκολα τον αμέριμνο τουρκοαιγυπτιακό μέσα στο
Ναυαρίνο, και μ’ ένα σφυροκόπημα που δεν κρατάει ούτε τρεις ώρες
καλά καλά, τον στέλνει όλον στον πάτο. Σ’ αυτές τις τρεις ιστορικές
συμμαχικές ώρες που ισούνται με έξι ελληνικά χρόνια σκληρών αγώ­
νων, 5.000 ψυχές μουσουλμάνων πετούν για τον μουσουλμανικό παρά­
δεισο και 700 ψυχές χριστιανών, ορθοδόξων Ρώσων, προτεσταντών Ά γ ­
γλων και καθολικών Γάλλων ανάμεικτα, φτερουγίζουν για τον χριστια­
νικό παράδεισο.
Και η ψυχή των Ελλήνων που είχε πάει στην Κούλουρη, δηλαδή την
πάντα καλά προφυλαγμένη Σαλαμίνα, όπου εύρισκαν καταφύγιο και τα
τρομαγμένα σώματα και οι τρομαγμένες ψυχές των Ελλήνων από αρχαιοτάτων χρόνων, επιστρέφει απ’ την Κούλουρη. Κανένα πρόβλημα
17 

πλέον με τον Ιμπραήμ. Οι σύμμαχοι νίκησαν για λογαριασμό των Ελλή­
νων, και η επανάσταση τελειώνει με το τέλος του έκτου χρόνου. Όμως,
τα εν ειρήνη δύσκολα τώρα αρχίζουν. Και πόσο δυσκολευόμαστε εμείς
οι Έλληνες στην ειρήνη, δε λέγεται.

9. Βιβ λα Φρανς!
Ο τουρκοαιγυπτιακός στόλος βυθίστηκε μεν στο Ναυαρίνο αλλά τα
τουρκοαιγυπτιακά στρατεύματα, που ήταν διάσπαρτα και σουλατσάρι­
ζαν ανενόχλητα στην Πελοπόννησο και τη Στερεά, βρίσκονταν πάντα
εκεί. Και, ω του αγγλικού θαύματος, τα εν λόγω στρατεύματα έφυγαν
ειρηνικά και συντεταγμένα, σα να μη συνέβαινε τίποτα.
Τα γεγονότα, αμέσως μετά το Ναυαρίνο, συνέβησαν ως εξής: Η Ρω­
σία, μόνη απ’ τις τρεις συμμάχους που ναυμάχησαν ηρωικά υπέρ των
Ελλήνων, εμπλέκεται με την Τουρκία στον πιο τρελλό πόλεμο που έγινε
ποτέ. Ο Τσάρος κήρυξε τον πόλεμο στην Τουρκία όσον αφορά τις βό­
ρειες επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά όχι όσον αφορά
και τις νότιες. Οι νότιες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, τελούσαν
υπό αγγλικήν προστασίαν. Και για να μας προστατεύσουν καλύτερα οι
Άγγλοι, αμέσως μετά το Ναυαρίνο μας στέλνουν πεσκέσι τον στρατηγό
Τσωρτς, που αναλαμβάνει διοικητής του ελληνικού στρατού. Και τον
ναύαρχο Κόχραν, που αναλαμβάνει διοικητής του ελληνικού στόλου, με
τις ευλογίες και των Ρώσων και των Γάλλων.
Ναι, αλλά οι Τούρκοι ήταν πάντα στις θέσεις τους και δε γίνεται
ούτε μια μάχη για να εκδιωχτούν. Οι Άγγλοι είναι ικανοποιημένοι με
τον ειρηνικό αποκλεισμό, όπως λεν την απαγόρευση ανεφοδιασμού διά
θαλάσσης των στεριανών στρατευμάτων του Ιμπραήμ που, βέβαια, ως
συνήθως, κλέβουν για να τρων.
Οι Γάλλοι αρχίζουν να ανησυχούν και προτείνουν στους Άγγλους τη
βίαιη αποπομπή των Τουρκοαιγυπτίων. Οι Άγγλοι όμως είναι κατηγο­
ρηματικά... κατά της βίας. Και οι Ρώσοι απασχολημένοι με τον μισοπόλεμο. Όμως, φοβούμενοι οι Άγγλοι νίκη των Ρώσων κατά των Τούρ­
κων στον βόρειο μισοπόλεμο, ενδίδουν στο γαλλικό σχέδιο αλλά αρνούνται να στείλουν αγγλικά στρατεύματα για να διώξουν τους Τούρκους.
Κι έτσι έρχονται μόνο γαλλικά υπό τον μαρκήσιο-στρατηγό Νικολά
Μαιζόν, που έχει εντολή να ενεργήσει στρατιωτικά μόνο στην Πελοπόν­
νησο, γιατί μόνο υπ’ αυτόν τον όρο οι Άγγλοι επιτρέπουν στους Γάλ­
λους να δράσουν στην Ελλάδα. Κι όταν οι Γάλλοι ζήτησαν να περάσουν
τον Ισθμό για να ελευθερώσουν και την Αττική, τους είπαν στοπ, ως εδώ
και μη παρέκει! Ελλάδα είναι η Πελοπόννησος! Και είναι ακόμα, η
ρημάδα.
Όμως, ο καημένος ο Μαιζόν που είχε πάρει φόρα, δεν προλαβαίνει
να κάνει τίποτα, ούτε στην Πελοπόννησο. Μόλις αποβιβάστηκε στο
Ναυαρίνο, τον πληροφορεί ο συμπατριώτης του Δεριγνύ πως ο Άγγλος
Κόδρικτον, που βρισκόταν ήδη στην Αλεξάνδρεια, είχε συμφωνήσει με
18 

τον Μωχάμετ Άλη να αποχωρήσουν οι εισβολείς από την Ελλάδα ειρη­
νικά και ήσυχα!
Η επιβίβαση των Τουρκοαιγυπτίων στα καινούργια τους πλοία διαρκεί τρεις βδομάδες. Όμως, σύμφωνα με τη συμφωνία της Αλεξάνδρειας
έμειναν στην Ελλάδα 1200 Αιγύπτιοι για να φυλάν τα φρούρια. Τότε ο
Μαιζόν θυμώνει κι αρχίζει να βαράει τα φρούρια ερήμην των Άγγλων.
Πρώτα κατέλαβε το φρούριο του Ναυαρίνου κι ύστερα το «φρούριο του
Μωρέως» στο Ρίον. Και στη συνέχεια ο όντως γενναίος μαρκήσιος που
διέπρεψε και στους ναπολεόντειους πολέμους φεύγει για τη Γαλλία,
αφήνοντας στην Ελλάδα 3000 στρατιώτες να φυλάν κάποια φρούρια και
στην πραγματικότητα να παραφυλάν τους πάντα δόλιους Άγγλους.

10. Το νιογέννητο
Απ’ το 1828, που διευθετείται το πρόβλημα με τους απομείναντες
στην Πελοπόννησο Τουρκοαιγυπτίους και έρχεται επιτέλους ο Ιωάννης
Καποδίστριας, μέχρι το 1831, που δολοφονείται ο Κυβερνήτης, το νεο­
σύστατο ελληνικό κράτος πασχίζει να υπάρξει με χίλια βάσανα. Αλλά ο
Καποδίστριας δε θα προλάβει να δει την Ελλάδα κράτος επισήμως ανα­
γνωρισμένο. Αυτό θα συμβεί την 7η Μαΐου 1832, όταν οι αντιπρόσωποι
των τριών προστάτιδων δυνάμεων, λόρδος Πάλμερστον από τη μεριά
της Αγγλίας, πρίγκιψ Ταλλεϋράνδος απ’ τη μεριά της Γαλλίας και πρίγκιψ Λίβεν απ’ τη μεριά της Ρωσίας, υπογράφουν στο Λονδίνο το «τελι­
κό πρωτόκολλο επί του ελληνικού ζητήματος και της εκλογής του πρίγκιπος Όθωνος της Βαυαρίας ως βασιλέως της Ελλάδος». Για να φτάσουμε μέχρι εδώ όμως γίνεται χαμός απ’ το 1828 και μετά.
Κατ’ αρχήν, τον Μάιο του 1828 έρχεται στην Ελλάδα ο πρώτος πρεσ­
βευτής, ο Γάλλος στρατηγός Ζισερό ντε Σαιν Ντεβίλ, που αντί διαπι­
στευτηρίων έχει μαζί του 500.000 φράγκα κι έτσι πείθει τους Έλληνες
πως είναι σοβαρός άνθρωπος. Ακολουθεί ο Ρώσος, που είναι Έλληνας
και λέγεται Βούλγαρις, και ο Άγγλος μίστερ Ντώκινς. Ό λοι φέρνουν
δώρα στο νιογέννητο.
Και το κακομαθαίνουν εξ αρχής, το σκασμένο. Που και όταν μεγα­
λώσει, μια μόνο λέξη θα ξέρει να λέει: ΔΑΝΕΙΑ. Δώστε μου δάνεια και
πάρτε μου την ψυχή! Την ελληνική ψυχή, βέβαια, που έχει και αρχαιο­
λογική αξία. Και να σκεφτείς πως ο Σουλτάνος ακόμα δεν έχει ενδώσει.
Θα ενδώσει όμως απότομα την 14η Σεπτεμβρίου 1829 με την υπογραφή
της συνθήκης της Αδριανουπόλεως.
Τι συνέβη; Συνέβη η συντριβή του απ’ τους Ρώσους στον περίεργο
μισοπόλεμο που άρχισε αμέσως μετά τη Ναυμαχία του Ναυαρίνου. Οι
Ρώσοι προελαύνουν ακάθεκτοι και βρίσκονται προ των πυλών της Κων­
σταντινουπόλεως. Οι Τούρκοι φοβούνται μην τα χάσουν όλα, κι έτσι
δίνουν τα λίγα που τους ζητούν οι σύμμαχοι δύο χρόνια τώρα. Συγκατατίθενται δηλαδή να γίνει η Ελλάδα κράτος ανεξάρτητο μεν, αλλά υπό
την επικυριαρχία της Πύλης στην οποία θα πληρώνει φόρο, όπως ακρι­
βώς προβλέπει το συμμαχικό σχέδιο. Που είναι κατ’ ουσίαν αγγλικό. 

Και, εκτός του φόρου στους Τούρκους, προβλέπει επίσης περιορισμό
του νέου κράτους στην Πελοπόννησο και τις Κυκλάδες. Ούτε καν τη
Δυτική Στερεά (Ρούμελη), τον δεύτερο μετά την Πελοπόννησο στύλο
του αγώνα, θέλουν οι Εγγλέζοι εντός των ορίων του νέου κράτους. Οι
Ρουμελιώτες γίνονται έξαλλοι αλλά οι Θεσσαλοί, οι Ηπειρώτες και οι
Μακεδόνες, που δεν έκαναν τίποτα το σοβαρό στη διάρκεια της Επανά­
στασης, θα το βουλώσουν και θα υπομείνουν στωικά τη μοίρα τους,
μέχρι να τους ελευθερώσει κάποτε ο ελληνικός στρατός για να τους
χαρίσει στην κυριολεξία την ελευθερία.
Αλλά το ωραιότερο σας το αφήνουμε για τό τέλος: Οι Άγγλοι κά­
νουν μια τρομερή ρελάνς βλέποντας τους Ρώσους να παίρνουν το πάνω
χέρι και να χαιρετίζονται απ’ τους Έλληνες σαν οι πραγματικοί ελευθε­
ρωτές. Και παραχωρούν στους Έλληνες πλήρη, ολική και ριζική αυτο­
νομία. Και ευρύνουν από πάνω κι άλλο τα σύνορα της νιογέννητης Ελ­
λάδας. Η Ρούμελη θα είναι ελληνική! Πελοπόννησος, Ρούμελη, Κυκλά­
δες, Εύβοια, Αττική - και τέρμα.

20 

2. Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ
1. "Ενας Ιταλός στην Ελλάδα του 1828
Η είδηση της εκλογής του Καποδίστρια σαν Κυβερνήτη της Ελλάδας
απ’ την Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας τον Απρίλιο του 1827, τον βρί­
σκει καθ’ οδόν προς την Πετρούπολη. Ο Τσάρος τον συγχαίρει και τον
ξεπροβοδίζει σχεδόν αμέσως.
Στους εφτά μήνες που μεσολαβούν μέχρι να φτάσει στην Ελλάδα και
γίνει δεκτός ως σωτήρας και μεσσίας στο Ναύπλιο την 6η Ιανουαρίου
1828, ο Κερκυραίος Καποδίστριας επιτελεί έναν μοναδικό άθλο: Μα­
ζεύει τόσο χρήμα από δάνεια και προσφορές, που όταν έρχεται έχει ήδη
έτοιμο το πρώτο ελληνικό δημόσιο ταμείο.
Είναι εκπληχτικές οι διοικητικές και οργανωτικές ικανότητες αυτού
του ανθρώπου. Και, βέβαια, δεν είναι καθόλου τυχαίο που τούτος ο
σπουδαίος Έλληνας έφτασε να γίνει Υπουργός Εξωτερικών της αυτοκρατορικής Ρωσίας. Δε θα μπορούσαν να περιμένουν τίποτα καλύτερο
οι Έλληνες, απ’ το να έχουν κυβερνήτη τον Καποδίστρια, που άφησε τα
λεφτά του και τα καλά του στη Ρωσία και την Ελβετία για να έρθει να
οργανώνει εκ του μη όντος ένα κράτος.
Βέβαια, είναι αλήθεια πως ο Καποδίστριας δεν είναι Έλληνας «εξ
αίματος» αλλά Ιταλός. Όμως, αυτή την εποχή δεν έχει αρχίσει ακόμα η
εθνολογική αιματολογία και κανείς δε νοιάζεται για το γεγονός πως το
πραγματικό του όνομα είναι νίηοπ.
Η οικογένεια νίη οπ ήρθε απ' το Κάπο ντ’ Ίστρια της Δαλματίας
στην Κέρκυρα το 1373, όπου και έκανε επίθετο το όνομα του τόπου
καταγωγής. Έ χει πάρα πολλούς επιφανείς αυτή η οικογένεια Κερκυραίων ευγενών ιταλικής καταγωγής, όμως ο Ιωάννης είναι διεθνής φυ­
σιογνωμία. Αφού σπουδάσει ιατρική στην Ιταλία, αναδεικνύεται σε πο­
λύ νεαρή ηλικία ένας απ’ τους σπουδαιότερους Ευρωπαίους διπλωμά­
τες, το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Μετά την γαλλική κατάκτηση της
Επτανήσου, φεύγει το 1809 στη Ρωσία, όπου σύντομα γίνεται «σύμβου­
λος του κράτους». Στη συνέχεια γίνεται γραμματέας των ρωσικών πρε­
σβειών στην Αυστρία και την Ελβετία, όπου συλλαμβάνει, εισηγείται
και επιβλέπει την εφαρμογή του καντονιακού συστήματος διακυβέρνη­
σης που ισχύει ακόμα σ' αυτή τη χώρα. Κάτι ανάλογο είχε στο νου του
και για την Ελλάδα.
21 

Το 1814 παίρνει μέρος στο συνέδριο της Βιέννης σαν εκπρόσωπος
των Ρώσων, και το 1815, μετά την υπογραφή της συνθήκης των Παρισίων, όπου πετυχαίνει την αναγνώριση της ελευθερίας της Επτανήσου
υπό την προστασία της Αγγλίας, διορίζεται από τον Τσάρο Αλέξανδρο
Α', και παρά τη λυσσώδη αντίδραση του Μέττερνιχ, συνυπουργός των
εξωτερικών μαζί με τον Νέσελροντ. Το 1817 αποποιείται την προσφερθείσα αρχηγία της Φιλικής Εταιρείας και το 1821 διαφωνεί με τον Τσά­
ρο για την τακτική του σχετικά με τη Ελληνική Επανάσταση και εγκατα­
λείπει τα αξιώματά του.
Την 27η Νοεμβρίου 1831, σε ηλικία 55 ετών, δολοφονείται στην πόρ­
τα της εκκλησίας του Αγίου Σπυρίδωνα του Ναυπλίου από τον αδερφό
του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, Κωνσταντίνο και τον γιο του Γεώργιο.
Πυροβολούν και οι δυο μαζί αλλά ο Γεώργιος αστοχεί και τον καρφώνει
στην καρδιά με το μανιάτικο στιλέτο για να μην υστερήσει του άλλου
δολοφόνου. Ο Καποδίστριας ήταν πολύ τίμιος, άρα έπρεπε να πεθάνει.
Καλά να πάθει. Είναι για Καποδίστριες η Ελλάδα;

2. Έ να μείζον πρόβλημα για τον Καποδίστρια
Ο Καποδίστριας εκλήθη να κυβερνήσει σύμφωνα με το σύνταγμα
που ψήφισε η Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας. Όμως, δεν άργησε να
καταλάβει πως αυτό το σύνταγμα κάθε άλλο παρά τη δημοκρατία στό­
χευε σε μια εποχή που ουσιαστική δημοκρατία δεν υπήρχε πουθενά
στον κόσμο, πόσω μάλλον σ’ έναν τόπο ρημαγμένο απ’ τον πόλεμο και
σπαρασσόμενο από συνεχείς εμφυλίους πολέμους. Οι Έλληνες, δημο­
κρατία έλεγαν και αναρχία εννοούσαν, όπως και σήμερα άλλωστε. Και
δεν παραπέμπουμε εδώ στην «παραδοσιακή» αναρχία του Μπακούνιν
και του Κροπότκιν, γιατί ούτε αυτή υπήρχε τότε.
Δημοκρατία έλεγαν οι Έλληνες, και εννοούσαν την ευχέρεια του
καθένα να κάνει ό,τι θέλει και λογαριασμό να μη δίνει σε κανέναν, ούτε
στη Βουλή ούτε στην Κυβέρνηση ούτε καν στο σύνταγμα, όπως και σή­
μερα. Είναι προφανές πως δημοκρατία αυτή την εποχή σε μια χώρα που
μόλις είχε αναδυθεί απ’ την ανυπαρξία κι όπου κανείς δεν ήξερε τι
ακριβώς ήθελε, δε θα ήταν δυνατό να υπάρξει. Το πολύ που θα μπορού­
σαν να ευχηθούν οι Έλληνες, ήταν να τους τύχει ένας τίμιος και φωτι­
σμένος δικτάτορας που θα νοιαζόταν όντως γιαυτούς και που θα έχτιζε
τα θεμέλια πάνω στα οποία θα ήταν δυνατό αργότερα να στηριχτεί η
δημοκρατία σε μια χώρα πολυεθνική και δίγλωσση. (Οι ανεπισήμώς επί­
σημες γλώσσες της Επανάστασης ήταν δύο, η ελληνική και η αρβανίτικη
και όλοι οι οπλαρχηγοί μιλούσαν και ελληνικά και αρβανίτικα, για να
μπορούν να συνεννοούνται με όλα τα παλικάρια τους).
Αυτά τα εθνολογικά δεδομένα τα γνώριζε ο Καποδίστριας. Κι αυτός
ήταν ο λόγος που πίστευε, χωρίς να το δηλώνει προς το παρόν, πως το
αρμόζον για την Ελλάδα διοικητικό σύστημα είναι το καντονιακό, που ο
ίδιος είχε σχεδιάσει και είχε προτείνει προς εφαρμογήν στην Ελβετία:
Ένα ομόσπονδο κράτος αποτελούμενο από περιοχές με σαφώς καθορι­
22 

σμένα τα εθνολογικά γνωρίσματα. (Στην Ελβετία οι εθνότητες είναι
τρεις: Γάλλοι, Γερμανοί και Ιταλοί. Κι ωστόσο η τριεθνικότητα της χώ­
ρας ποτέ δεν εμπόδισε τους Ελβετούς να είναι πάνω απ’ όλα Ελβετοί
και να έχουν μια ενιαία ελβετική εθνική συνείδηση, έξω και πέρα απ’ τα
επιμέρους εθνολογικά γνωρίσματα. Ούτε οι Αμερικανοί στην πολυεθνι­
κή Αμερική αισθάνονται λιγότερο Αμερικανοί απ’ το λόγο και μόνο πως
είναι μια υποδειγματική μάζωξη εθνοτήτων και λαοτήτων).
Στην εποχή του Καποδίστρια δε γίνεται ακόμα λόγος για την «αιμα­
τολογική καθαρότητα της ελληνικής φυλής» και μόνο οι λόγιοι έχουν
κάποια συνείδηση της σημασίας του να είσαι πνευματικός (προσοχή:
πνευματικός λέμε) απόγονος των αρχαίων Ελλήνων. Οι κάτοικοι της
Ελλάδας τότε αισθάνονταν περισσότερο χριστιανοί και λιγότερο "Ελλη­
νες, και ήταν η κοινή θρησκεία ακριβώς που ένωνε τους "Ελληνες και
τους Αρβανίτες, αλλά και τους άλλους λαούς που ζούσαν στον τόπο που
λέγεται Ελλάδα.
Το πρόβλημα δημιουργούνταν με τους μουσουλμάνους "Ελληνες, που
ήταν πολλοί και τους Αρβανίτες μουσουλμάνους, που ήταν πάρα πολλοί.
Το πρόβλημα δημιουργούνταν επίσης απ’ τον έντονο τοπικιστικό σοβινι­
σμό και από το πνεύμα φατριασμού που αναγκαστικά υπάρχει σε μια
δύσμορφη κοινωνία. Ο Καποδίστριας καλούνταν να λύσει αυτά τα πολύ
δύσκολα προβλήματα.

3. Έ νας φωτισμένος δικτάτορας
Ο Καποδίστριας πολιτεύτηκε σαφώς δικτατορικά. Μάλιστα, το πρώ­
το πράγμα που έκανε ερχόμενος στην Ελλάδα ήταν να καταργήσει το
σύνταγμα της Τροιζήνας και τη Βουλή, και να συγκεντρώσει στα χέρια
του όλες τις εξουσίες. Αντί Βουλής, συγκρότησε συμβούλιο από 27 μέλη
που ονομάστηκε Πανελλήνιον. Πρόκειται για μια επιτροπή που επεξερ­
γάζεται μεν τα θέματα που φέρνει σ' αυτήν ο Κυβερνήτης αλλά δεν
αποφασίζει για τίποτα. Θα μπορούσαμε να πούμε πως το Πανελλήνιον
είναι μια «συμβουλευτική επιτροπή», αν ο όρος δεν είχε εξευτελιστεί
πλήρως από κατοπινούς δικτάτορες-νάνους που το έπαιζαν Καποδίστριες σε εποχές που η δημοκρατία θα μπορούσε να λειτουργήσει πράγ­
ματι, αν άφηναν τότε τον Καποδίστρια να δημιουργήσει τις προϋποθέ­
σεις. Εμείς οι Νεοέλληνες το παίζουμε δημοκράτες γεννημένοι - γιαυτό
δε γίναμε ποτέ. Διότι δεν αρκεί, βέβαια, να είσαι "Ελληνας για να κλη­
ρονομήσεις απ' τους αρχαίους το πνεύμα και το νόημα της δημοκρατίας.
Ο Καποδίστριας ήξερε πως ο δημοκράτης γίνεται, δε γεννιέται. Ε­
πειδή όμως ο χριστιανός, όλως παραδόξως, γεννιέται χριστιανός, πράγ­
μα που μας κάνει να τον βαφτίζουμε πριν τον ρωτήσουμε αν θέλει να
γίνει, εξ επιδράσεως και κατ* αναλογίαν προέκυψε και η άποψη πως ο
"Ελληνας κουβαλάει στα κύτταρά του εκτός απ' την ελληνικότητα και τη
δημοκρατία. Άκουγαν τότε οι "Ελληνες όλη την Ευρώπη να μιλάει για
την αρχαία ελληνική δημοκρατία, άλλοτε από πραγματικό θαυμασμό κι
άλλοτε από πολιτική σκοπιμότητα (για να μπουν στο μάτι των βασιλέων
23 

και των φεουδαρχών) και πίστεψαν πως για να είσαι δημοκράτης, αρκεί
να είσαι Έλληνας. Τις συνέπειες τις γνωρίζουμε και τις πληρώνουμε
ακόμα. Και θα τις πληρώνουμε μέχρι να εξαφανιστούμε πλήρως απ’ το
χάρτη, λόγω δημοκρατικότητας, όπως λέμε εδώ την ασυδοσία και την
περιφρόνηση των δικαιωμάτων των πάντων.
Θέλω να πω πως, αν αφήναμε τη δικτατορία να λειτουργήσει στον
καιρό της, και μάλιστα χωρίς κληρονομικό άρχοντα στο σβέρκο μας, και
ο θεσμός της βασιλείας θα είχε ίσως αποφευχθεί και η ατέλειωτη αλυσί­
δα των δικτατοριών που ακολούθησαν θα είχε πιθανώς σπάσει στον
δεύτερο κιόλας κρίκο της μετά τον Καποδίστρια.
Αν το Πανελλήνιον του Καποδίστρια είχε τη θέση μιας άτυπης Βου­
λής που ετοίμαζε αλλά δεν ψήφιζε νόμους, η Γραμματεία του Κράτους
ήταν ένα είδος κυβέρνησης που δεν κυβερνούσε ακριβώς αλλά εφάρμο­
ζε τις εντολές του Κυβερνήτη, που δεν ήταν τυχαίο που ζήτησε και πήρε
αυτόν τον τίτλο.
Αν και δικτάτορας ο Καποδίστριας, ποτέ και σε καμιά περίπτωση
δεν αντιμετώπισε τα δυο σώματα, το Πανελλήνιον και τη Γραμματεία
του Κράτους, σαν πρόσχημα για αυθαιρεσίες. Συμβουλευόταν στ’ αλή­
θεια τους ανθρώπους που διόριζε ο ίδιος. Και τους διόριζε με κριτήρια
τόσο αξιοκρατικά, που μόνο οι κακοήθεις τα αμφισβήτησαν. Ακόμα και
ο αδερφός του Αυγουστίνος, που τον είχε κοντά του, ήταν ένας πάρα
πολύ σημαντικός και μορφωμένος άνθρωπος. Κι ακριβώς αυτό έφαγε
τελικά τον Καποδίστρια: Το ότι χρησιμοποιούσε ικανούς και μορφωμένρυς ανθρώπους, δημιουργώντας προσκόμματα στους «δημοκράτες»,
που δε μπορούσαν να ληστεύουν δημοκρατικά το δημόσιο ταμείο.

4. Η Ελλάδα του Καποδίστρια
Τα πρώτα μέτρα που πήρε ο Καποδίστριας μόλις ήρθε στην Ελλάδα,
ήταν τα παρακάτω:
1) Οργάνωσε τον διαλυμένο ελληνικό εμπορικό στόλο, γιατί πίστευε
πως η σωτηρία της Ελλάδας μόνο απ’ τη θάλασσα μπορεί να έρθει. Οι
θετικές συνέπειες αυτής της πολιτικής ήταν ορατές μέχρι πριν από λίγα
χρόνια, οπότε χρεωκόπησε και ο ακμαίος μέχρι τότε ελληνικός εμπορι­
κός στόλος.
2) Πάταξε άγρια την πειρατεία στην οποία μετά μανίας είχαν αρχί­
σει να επιδίδονται οι μέχρι πριν από λίγο ηρωικοί πυρπολητές, που
τώρα ψωμολυσσούσαν.
3) Ίδρυσε Εθνική Τράπεζα, αλλά με το θάνατό του την κατάργησαν
οι παρατραπεζίτες, για να την ξαναϊδρύσει αργότερα ο Όθων και να
βρει κι αυτός το μπελά του απ’ τους προγόνους του Γούκου.
4) Έφκιαξε ένα νέο και πιο αποτελεσματικό νομισματικό σύστημα,
αλλά ο φοίνικας, το πρώτο νόμισμα των ελεύθερων Ελλήνων, θα αντικατασταθεί απ’ την αρχαιοελληνική δραχμή, τότε που αποφασίσαμε να
αυτοχαρακτηριστούμε γνήσιοι απόγονοι ενδόξων προγόνων.
24 

5) Γέμισε την Ελλάδα γεωργικές σχολές γιατί πίστευε φανατικά στην
επιστημονική καλλιέργεια της γης.
6) Πρώτος στα Βαλκάνια και τη Μέση Ανατολή, εισάγει στην Ελλά­
δα απ’ την Αμερική την καλλιέργεια της πατάτας, αλλά επειδή οι Έλλη­
νες δεν έλεγαν να φαν πατάτες, τις αφήνει στο δρόμο για να τις κλέ­
ψουν, να τις συνηθίσουν, να δουν πόσο νόστιμες είναι και στη συνέχεια
να τις σπείρουν. Το ελληνικότατο κόλπο του Καποδίστρια έπιασε.
7) Ενθάρρυνε επίμονα την καλλιέργεια και την ανάπτυξη της μου­
ριάς και έμαθε στους Έλληνες πως ο μεταξοσκώληκας δεν είναι σκώληκας αλλά ένα χρυσοφόρο έντομο, που δόξασε την Κίνα.
8) Μετρέψεψε σε οργανωμένο στρατό τις μικρές και σκόρπιες α­
ντάρτικες ομάδες.
9) Ίδρυσε τη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων που υπάρχει και σήμε­
ρα και που πρωτολειτοΰργησε στο Ναύπλιο επί των ημερών του.
10) Συγκρότησε ομάδες κομάντος, θα λέγαμε σήμερα, υπό τον Δημήτριο Υψηλάντη για την εκδίωξη των Τούρκων από την Αττική και τη
Στερεά. Αυτές οι ομάδες έδωσαν την τελευταία μάχη της Ελληνικής
Επανάστασης στην Πέτρα της Βοιωτίας, κοντά στη Λειβαδιά, στις 12
Σεπτεμβρίου 1829.
11) Διόρισε επιτροπή εξ αρχιερέων για να βάλουν μια τάξη στην
εκκλησία και να την κάνουν να λειτουργήσει σαν οργανωμένο σώμα.
Εδώ πέτυχε απολύτως. Οι παπάδες κατάλαβαν εύκολα πως οι μητροπόλεις και τα δεσποτιλίκια θα λειτουργούσαν καλύτερα αν υπήρχε κι ένας
αρχιεπίσκοπος. Αλλά ο Καντιώτης ακόμα δεν το κατάλαβε. Είναι προκαποδιστριακός.
12) Οργάνωσε ταμείο για την περίθαλψη των χηρών και των ορφα­
νών του πολέμου. Και έγινε χαμός. Εμφανίστηκαν εκατοντάδες χήρες με
σύζυγο ολοζώντανο και ορφανά με όμορφες μανάδες. Είναι τότε που
ανακάλυψαν οι Έλληνες πως οι υπηρεσίες προς την πατρίδα, πριν απ’
το κάθε τι είναι μια συμφέρουσα εργασία. Τότε εμφανίστηκαν και οι
πρώτοι επαγγελματίες εθνικόφρονες, όπως θα λέγαμε σήμερα. Κι επει­
δή ο Κυβερνήτης ήταν εκ των πραγμάτων αδύνατο να ικανοποιήσει όλη
αυτή τη δυστυχία και την πονηριά, απογοήτευσε όλους εκείνους που τον
έβλεπαν μάλλον σαν τροφοδότη παρά σαν κυβερνήτη.

5. Παιδεία για πάντα απαίδευτους
Ο Καποδίστριας ήταν ένας άνθρωπος με απίστευτα αποθέματα δύ­
ναμης και αντοχής. Η ανατολή του ηλίου τον έβρισκε στο γραφείο του.
Έφευγε από κει μαύρα μεσάνυχτα. Η πρώτη του δουλειά ήταν να δια­
βάσει τις ξένες εφημερίδες, όχι μόνο για να δει πώς αντιμετώπιζαν το
ελληνικό πρόβλημα αλλά και για να είναι πάντα ενήμερος για τη διεθνή
συγκυρία. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως ο Καποδίστριας ήταν ένας
διεθνούς επιπέδου διπλωμάτης και πολιτικός, γνωστός στην Ευρώπη πο­
λύ πριν γίνει Κυβερνήτης της Ελλάδας.
Μετά τις εφημερίδες, μελετούσε τα έγγραφα του κράτους και συσκε­
25 

πτόταν με τους συνεργάτες του. Στα ενδιάμεσα των αδιάκοπων συσκέ­
ψεων, συνέτασσε διατάγματα, υπαγόρευε αποφάσεις και διεκπεραίωνε
την τεράστια αλληλογραφία του, κυρίως με προσωπικότητες εκτός Ελ­
λάδος, Έλληνες και ξένους. Και πάντα έβρισκε καιρό να δέχεται σε
ακρόαση τον οποιοδήποτε, και τον πιο ταπεινό και ασήμαντο πολίτη.
Έτρωγε ελάχιστα, και δε δέχτηκε ποτέ μισθό ως Κυβερνήτης. Πιο
σωστά, έπαιρνε το μισθό του και αμέσως τον έδινε σε κάποια χήρα, σε
κανένα ορφανό. Ποτέ και σε καμιά περίπτωση δε δέχτηκε δώρο από
κανέναν, ούτε μικρό ούτε μεγάλο, και συμβούλευε τους πάντες να πράτ­
τουν ομοίως: Να μη δέχονται και να μη κάνουν δώρα, ακόμα και αθώα,
γιατί κάθε δώρο ενέχει στο βάθος βάθος μια κάποια υποψία δωροδο­
κίας και δωροληψίας. Θάθελα να τον έβλεπα να παρακολουθεί από
καμιά μεριά τη δίκη του σκανδάλου Κοσκωτά. Πρώτα θα έφτυνε έναν
έναν όλους εκεί μέσα και στη συνέχεια, ή θα αυτοκτονούσε ή θα πήγαι­
νε να οργανώσει κανένα κράτος αλλού, στην Αφρική ας πούμε.
Όμως, το μεγάλο πάθος του Καποδίστρια ήταν η παιδεία. Ίδρυσε
αμέσως 55 σχολεία στην Πελοπόννησο, 44 στα νησιά και 4 «πειρατικά»
σε μέρη της Στερεάς που δεν τα είχαν εγκαταλείψει ακόμα οι Τούρκοι.
Επί ελληνικού πληθυσμού 500.000 κατοίκων της ελεύθερης επί των ημε­
ρών του Ελλάδας (μη σας εντυπωσιάζει το μικρό νούμερο, την εποχή
εκείνη δε σκεφτόμασταν ακόμα «να πάρουμε την πόλη και την Αγιά
Σόφιά, ω μεγάλε βασιλιά» και συνεπώς δε μας χρειαζόταν πολύς στρα­
τός), 14.000 Ελληνόπουλα φοιτούσαν σε σχολεία. Το ποσοστό είναι εκπληχτικό, ακόμα και με τα σημερινά δεδομένα.
Ο Καποδίστριας φιλοδοξούσε να κάνει την όμορφη Αίγινα κάτι σα
νησί της παιδείας. Έδωσε, λοιπόν, εντολή στον Κερκυραίο συμπατριώ­
τη του και λόγιο Ανδρέα Μουστοξύδη, πού ήταν τρόπον τινά ο άτυπος
Υπουργός Παιδείας, να οργανώνει στην Αίγινα ένα σχολείο-ορφανοτροφείο για τα ορφανά του πολέμου, που σε ελάχιστο χρόνο έγινε ένα
απολύτως υποδειγματικό εκπαιδευτικό ίδρυμα. Μάζεψε εκεί τους επι­
φανέστερους δασκάλους του γένους, και από την Ελλάδα και από τον
ελληνισμό της διασποράς και τους άφησε να παραθερίζουν συζητώντας
αδιάκοπα για το μέλλον της ελληνικής παιδείας. Θα ήθελα πολύ να
έβλεπα τον Καποδίστρια να παρακολουθεί μάθημα σε κανένα σημερινό
ελληνικό πανεπιστήμιο. Φτου σας μασκαράδες, θάκαμνε και θα πήγαινε
στην Αίγινα να στοχαστεί επί της ματαιότητος των εγκοσμίων - κυρίως
των ελληνικών εγκοσμίων, που για να είναι μάταια, αρκεί να είναι ελλη­
νικά.

6. Γράμματα και κολυβογράμματα
Ο Καποδίστριας κατάργησε μεν την Εθνοσυνέλευση που βρήκε όταν
ήρθε, υποσχέθηκε όμως νέες εκλογές για νέα Εθνοσυνέλευση. Οι εκλο­
γές ορίζονται και τελικά διεξάγονται το Μάιο του 1829. Αλλά στο μετα­
ξύ προκύπτει ένα τεράστιο πρόβλημα, που ούτε να το φανταστεί δε θα
μπορούσε ο Ευρωπαίος Ιωάννης Καποδίστριας. Μέχρι τότε, οι εκλογές
26 

διεξάγονταν μ’ έναν ανορθόδοξο τρόπο: Οι κατά τόπους Έλληνες εξέ­
λεγαν αντιπροσώπους και οι εκλέκτορες εξέλεγαν τους Βουλευτές. Έ ­
τσι οι τοπάρχες κοτζαμπάσηδες έκαμναν ό,τι ήθελαν, κι αυτό το αλαλούμ το ονόμαζαν δημοκρατία. Ο Καποδίστριας πρότεινε να γίνεται η
εκλογή των βουλευτών απ’ ευθείας απ’ το λαό, ώστε να παρακάμψει
τους κομματάρχες.
Το δίκαιο του αιτήματος του είναι προφανές. Όμως, οι «δημοκρά­
τες» αντιπροτείνουν τα εξής δύο, το ένα πιο αφρικανικό από τ’ άλλο:
Πρώτον, να φηφίσουν μόνο οι αυτόχθονες και όχι οι ετερόχθονες, δηλα­
δή οι Έλληνες της διασποράς που είχαν έρθει στο μεταξύ στην Ελλάδα.
Και δεύτερον, να μην ψηφίσουν όλοι οι αυτόχθονες, αλλά αυτοί που
είχαν μια κάποια περιουσία. Αυτά τα λεν «δημοκράτες», που κατηγο­
ρούν τον Καποδίστρια για αυταρχισμό.
Οι ετερόχθονες, δηλαδή οι Έλληνες που δεν είχαν γεννηθεί στην
Ελλάδα, ήταν γνωστοί από τότε ως Φαναριώτες ή Καλαμαράδες. Φαναριώτες γιατί προέρχονταν κυρίως απ’ τη Μεγάλη του Γένους Σχολή και
το Φανάρι, την ελληνική συνοικία της Κωνσταντινούπολης, και καλαμα­
ράδες διότι ήξεραν γραφή, και χρησιμοποιούσαν προς τούτο καλαμάρια
με μελάνι..Μ’ άλλα λόγια, οι αγράμματοι ήθελαν να αποκλείσουν απ’ τις
εκλογές τους εγγράμματους. Ήταν πολύ φυσικό εκείνη την εποχή να
ξέρουν γράμματα κυρίως οι Έλληνες του εξωτερικού. Άλλωστε, από
καλαμάραδες αποτελούνταν και τα μέλη της Φιλικής Εταιρείας, καλα­
μαράς ήταν και ο Καποδίστριας.
Από μια μεριά, πάντως, είχαν δίκιο οι ντόπιοι αγωνιστές, που υπέφε­
ραν τα πάνδεινα επί έξι χρόνια, να φοβούνται τους καλαμαράδες: Δεν
ήταν λίγοι αυτοί που ήρθαν στην Ελλάδα όχι για να πολεμήσουν, αλλά
για να τη διοικήσουν μετά το αίσιο πέρας του αγώνα. Όμως, ο αγράμ- |
ματος λαός δε μισεί τους καλαμαράδες. Τους μισούν οι μισοαγράμματοι
*
προύχοντες και οι κοτζαμπάσηδες, που πριν την επάνασταση συνεργά­
ζονται αρμονικότατα με τους Τούρκους. Ο αγράμματος άνθρωπος πά­
ντα κατανοεί τη σημασία που έχουν για μια καλύτερη ζωή τα γράμματα,
και πάντα θέλει να σπουδάσει τα παιδιά του. Οι επικίνδυνοι είναι οι
κολυβογραμματισμένοι με τα κολυβογράμματά τους, που δεν έλειψαν
Ήοτέ απ’ την Ελλάδα. Και που τη χαντάκωσαν. Επειδή ξέρουν να διαβά- ϊζουν την Ιερά Σύνοψη, νομίζουν πως ξέρουν και γράμματα.
Πίσω απ’ αυτή τη διαμάχη κρύβεται ο ανηλεής πόλεμος μεταξύ Ελ­
λήνων της Ελλάδας και Ελλήνων του εξωτερικού, που συνεχίζεται. Οι
«εσ» πάντα φοβούνται τους «εξ», διότι οι «εξ» είναι συνήθως πιο εγ­
γράμματοι. Κι όποιος ξέρει γράμματα εξουσιάζει ευκολότερα αυτούς
που δεν ξέρουν. Εντάξει, αλλά πουθενά στον κόσμο δε βρέθηκε τρόπος *
να ασκούν την εξουσία οι αγράμματοι. Εκτός απ’ την Ελλάδα όπου την
ασκούν συνήθως οι αγράμματοι, καταπιέζοντας τους ακόμα πιο αγράμ­
ματους.

27 

7. Η εμφάνιση του λαϊκισμού
Εκλογές έγιναν όπως όπως και άλλοτε στη διάρκεια της Επανάστα­
σης. Όμως, οι πρώτες από κάθε άποψη πραγματικά ελεύθερες εκλογές
γίνονται στο νέο, ελεύθερο αλλά όχι και αναγνωρισμένο προς το παρόν
κράτος, το Μάη του 1829, τότε που ο Καποδίστριας παίρνει το χρίσμα
του εκλεγμένου λαϊκού ηγέτη. Γιατί, αυτό που κάνει στην πραγματικότη­
τα σ’ αυτές τις πρώτες ελληνικές εκλογές ο λαός, είναι να εγκρίνει το
πρόγραμμα του Κυβερνήτη, και παρεμπιπτόντως να εκλέξει και βουλευ­
τές, που έτσι κι αλλιώς δεν έχουν να παίξουν μεγάλο ρόλο στα πλαίσια
της πεφωτισμένης δικτατορίας του Καποδίστρια.
Όμως, η αντιπολίτευση έχει ήδη διαμορφωθεί πριν απ’ τις εκλογές,
τότε που οι αγράμματοι συζητούν τον αποκλεισμό των εγγράμματων απ’
αυτές. Πρόκειται για την πρώτη οργανωμένη αντιπολίτευση, αποτελούμενη εξολοκλήρου από αγραμμάτους προύχοντες, που ήδη προαλείφει
τα τρομερά γεγονότα που θα προηγηθούν της δολοφονίας του Κυβερνή­
τη και που θα κοντέψουν να διαλύσουν το ελληνικό κράτος, πριν καν
συγκροτηθεί. (Τι ωραία που θάταν, αν διαλυόταν από τότε! Και που δε
διαλύθηκε, δηλαδή, τότε, τι έγινε; Σάμπως υπήρξε ποτέ ως κράτος σοβα­
ρό, καταπώς το φανταζόταν ο Καποδίστριας;).
Ο Καποδίστριας, λοιπόν, κέρδισε ανετότατα τις εκλογές για την ανά­
δειξη βουλευτών. Όμως, ευθύς μόλις αυτές έγιναν, η νεόκοπη αντιπολί­
τευση τον κατηγορεί για βία και νοθεία, όπως θα λέγαμε μιλώντας για
άλλες εποχές, καραμανλικές και όχι καποδιστριακές. Ωστόσο, νοθεία
δεν έγινε. Πάντως, ασκήθηκε κάποια βία. Αλλά όχι για να ψηφίσει κά­
ποιος αυτόν ή εκείνον. Απλώς, οι άνθρωποι του Καποδίστρια υποχρεώ­
θηκαν να φερθούν απρεπώς (!) στους κοτζαμπάσηδες τοπάρχες, πού δεν
έλεγαν να καταλάβουν πως δεν θα ήταν πλέον δυνατό, του Καποδιστρίου ζώντος (γιαυτό, άλλωστε, έπρεπε να πεθάνει) να κάνουν ό,τι
θέλουν οι προύχοντες και οι οπλαρχηγοί, ερήμην των πάντων και κυ­
ρίως των απλών ανθρώπων που ακολουθούσαν, με πίστη στο μέλλον, τον
Κυβερνήτη.
Είναι πολύ χαρακτηριστικό το γεγονός πως τον Καποδίστρια τον α­
κολούθησαν ανεπιφύλακτα, απ’ την αρχή μέχρι το τέλος, ο μεγάλος και
πάντα ανοιχτομάτης Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και ο αγαθός και πάντα
έντιμος Κωνσταντίνος Κανάρης, ενώ δεν τον ακολούθησαν ο γεννημέ­
νος τραμπούκος Μιαούλης, που θα παίξει έναν εντελώς αισχρό ρόλο σε
λίγο, οι Κουντουριώτηδες της Ύδρας, οι Μαυρομιχαλαίοι της Μάνης, ο
Κωλέττης, ο Μαυροκορδάτος, ο Μεταξάς κι ένα σωρό ακόμα προύχο­
ντες και δημογέροντες, που φοβούνταν πως ο Καποδίστριας θα τους
βάλει πιο άγριο χέρι αργότερα.
Αλήθεια, σκεφτήκατε ποτέ γιατί ακόμα και σήμερα κάποιοι μιλούν
περιφρονητικά για τους Φαναριώτες και τους καλαμαράδες; Διότι σε
τούτον τον τόπο των αγραμμάτων και των κολυβογραμματιζούμενων,
πάντα μισούν τους εγγράμματους και πάντα φοβούνται τους «ξένους»,
όπως συνεχίζουν να λεν τους Έλληνες της διασποράς που τώρα ζουν
28 

I·1

'■
■
εδώ. Είμαι μικρασιάτης δεύτερης γενιάς, κι όμως συνεχίζω να αισθάνο­
μαι ξένος στον τόπο μου γιατί ποτέ δεν με αντιμετώπισαν σαν «γνήσιο»
Έλληνα οι αντικαποδιστριακοί λαϊκιστές, που συνεχίζουν να υπάρχουν
σε τούτον τον βάρβαρο τόπο.

8. Ο πρώτος εθνικός διχασμός
Οι πιο ισχυρές, και από οικονομικής και από πολιτικής απόψεως
οικογένειες, που υπήρχαν στην Ελλάδα και πριν και κατά και μετά την
Επανάσταση, ήταν αυτές των Αρβανιτών Κουντουριωτών και Μιαούληδων της Ύδρας. Ο Λάζαρος Κουντουριώτης, πανίσχυρος εφοπλιστής,
διέθεσε τα 3/4 της περιουσίας του υπέρ του αγώνα και έγινε αυτομάτως
ήρωας χωρίς να κάνει τίποτα άλλο. Όμως το 1/4 που κράτησε για τον
εαυτό του ήταν τόσο μεγάλο σε απόλυτους αριθμούς, που έφτανε και
περίσσευε για να ελέγχει τα πράγματα στην Ελλάδα, μετά την Επανά­
σταση.
Σημειώστε πως ο κυρ-Λάζαρος ήταν κατηγορηματικά κατά της κήρυ­
ξης της Επανάστασης. Δεν ήθελε να διακινδυνεύσει την περιουσία του.
'Οταν, όμως, αυτή εξερράγη θα ήταν αδύνατο πια να πάει με τη μεριά
των Τούρκων ή να μείνει ουδέτερος, γιατί και στις δυο περιπτώσεις θα
του άρπαζαν την περιουσία οι εξεγερμένοι και λιμοκτονούντες Έλλη­
νες. Κι έτσι, έγινε ήρωας κατά λάθος, όπως τόσοι και τόσοι σ’ αυτόν τόν
τόπο.
Αν ο Λάζαρος ήταν ο οικονομικός εγκέφαλος της οικογένειας, ο
μικρότερος αδερφός του Γεώργιος ήταν ο πολιτικός εγκέφαλος. Πήρε
μέρος σ’ όλα τα πολιτικά συμβούλια και διαβούλια στη διάρκεια της
Επανάστασης και μετά απ’ αυτήν, και κατέλαβε πάρα πολύ σημαντικά
πολιτικά αξιώματα. Έτσι, οι Αρβανίτες Κουντουριώτηδες ήλεγχαν την
κατάσταση απ’ όλες τις μεριές, και ονειρεύονταν τους εαυτούς τους μετά
την επανάσταση άρχοντες, όχι μόνο της μικρής Ύδρας αλλά ολόκληρης
της Ελλάδας;
Ο επίσης Υδραίος και ομοίως Αρβανίτης, Ανδρέας Μιαούλης ήταν
κι αυτός εφοπλιστής πριν την Επανάσταση, κι αυτός μπήκε λίγο ζορι­
σμένα στην Επανάσταση, αλλά όταν μπήκε κι ανέλαβε αρχηγός του ελ­
ληνικού στόλου έκανε πράγματα εκπληχτικά, αυτός ο ριψοκίνδυνος ναυ­
τικός, που το πραγματικό του όνομα ήταν Βώκος. Το Μιαούλης είναι
παρατσούκλι, προερχόμενο απ’ το τουρκικό εμπορικό πλοίο «Μιαούλ»
που αγόρασε απ’ τους Τούρκους. Σημειώστε πως ο Μιαούλης ήξερε
καλά τις πειρατικές μεθόδους δράσης, κι αυτό τον βοήθησε πολύ στο να
γίνει ο θαλάσσιος κακός δαίμων των Τούρκων σ9 όλη τη διάρκεια της
Επανάστασης.
Οι δυο υδραίικες οικογένειες, όπως ήταν φυσικό, δεν είδαν με καλό
μάτι τον ερχομό του «ξένου» Καποδίστρια στην Ελλάδα. Τους χαλούσε
τα σχέδια για απόλυτη κυριαρχία. Κι ήταν αυτοί που οργάνωσαν την
αντιπολίτευση κατά του Κυβερνήτη. Έτσι μετά τις εκλογές του 1829 και
το χρίσμα που πήρε ο Καποδίστριας ως λαϊκός πλέον ηγέτης, κηρύσ­
29 

σουν την ανυπακοή στην κυβέρνηση του Καποδίστρια και στην πραγμα­
τικότητα ανακηρύσσουν την Ύδρα αυτόνομο και ανεξάρτητο κράτος.
Πιο σωστά, πρωτεύουσα μιας άλλης Ελλάδας, όπου τον πρώτο και κύριο
ρόλο θα παίζουν τα πλούσια νησιά του Αιγαίου, που όλα δηλώνουν υπακοή στους Κουντουριώτηδες της Ύδρας.
Ο πρώτος εθνικός διχασμός είναι πραγματικότητα το 1831, πριν καν
το ελληνικό κράτος αναγνωριστεί και επίσημα το 1832 βάσει του διε­
θνούς δικαίου. Ο Καποδίστριας είχε δίκιο: Μόνο ένα καντονιακό - ελ­
βετικό σύστημα θα μπορούσε να κρατήσει ενωμένα τα κομμάτια της
Ελλάδας. Σημειώστε πως οι Αρβανίτες της Ύδρας δεν ενεργούν ως
Αρβανίτες αλλά ως πλούσιοι. Αλλά οι «καθαροί» Έλληνες αργότερα θα
τους ρημάξουν ως Αρβανίτες.

9. Η εμφάνιση της εθνικής αιματολογίας
Μέχρι τους τελευταίους μήνες του έτους 1831, που οι Αρβανίτες
προύχοντες της Ύδρας σηκώνουν κεφάλι στον Καποδίστρια, που αγω­
νίζεται να φκιάξει κράτος εκ του μηδενός και στη βάση μιας πανσπερ­
μίας λαών, κανείς δεν διεκδικεί το προνόμιο του «καθαρού» Έλληνα.
Ό λοι όσοι κατοικούν σ’ αυτόν τον τόπο αισθάνονται Έλληνες. Όλοι,
άλλωστε, πολέμησαν τους Τούρκους κι όλους τους θαύμασαν για τον
ηρωισμό τους οι απανταχού της οικουμένης πολιτισμένοι άνθρωποι, που
βλέπουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία τα τελευταία κατάλοιπα ενός
ασιατικού και εντελώς ξεπερασμένου πια τρόπου οργάνωσης της αν­
θρώπινης κοινωνίας.
Παντού στον κόσμο οι Αυτοκρατορίες καταρρέουν αυτή την εποχή,
παντού στον κόσμο, και κυρίως στη λατινική Αμερική, τα κράτη εμφανί­
ζονται το ένα μετά το άλλο. Οι λαοί της βόρειας και της λατινικής Αμε­
ρικής δε λογαριάζουν πως είναι ομόαιμοι των Ευρωπαίων Ισπανών,
Πορτογάλων, Άγγλων, και επίμονα ζητούν τον απογαλακτισμό απ’ τη
μητέρα-πατρίδα, που αρμέγει τα παιδιά της.
Απογαλακτισμό, λοιπόν, απ’ την «προστάτιδα» Οθωμανική Αυτοκρα­
τορία, που ούτε τον εαυτό της δεν μπορεί να προστατεύσει πια, ζητούν
και οι «ραγιάδες». Που αισθάνονται πρώτα ραγιάδες (σκλάβοι, υποταγ­
μένοι) κι ύστερα Έλληνες, Αρβανίτες, Σλάβοι ή οτιδήποτε άλλο. Ο κοι­
νός ζυγός ένωσε όλους τους εξεγερμένους, που το πρώτο και κύριο που
είχαν στο νου τους ήταν να απαλλαγούν απ’ τους Τούρκους αφέντες και
να δημιουργήσουν δικό τους κράτος, αδιαφορώντας, όπως και οι κάτοι­
κοι της βόρειας και της νότιας Αμερικής, για το αν αυτό το κράτος θα
είναι ή δεν θα είναι εθνικό, αν δηλαδή προκύψει ένα κράτος στηριγμένο
σε μια μόνο εθνότητα ή ένα πολυεθνικό κράτος, στηριγμένο σε πολλές
εθνότητες, όπως τα νεοσύστατα τότε κράτη της λατινικής Αμερικής και
κυρίως, στη βόρεια Αμερική, οι Ηνωμένες Πολιτείες, που είναι το πρό­
τυπο του πολυεθνικού κράτους.
Όμως, το γεγονός πως ηγέτες της αντίδρασης κατά του Καποδίστρια
τυχαίνει να είναι οι Αρβανίτες της Ύδρας, δημιουργεί την υποψία
30 

στους άλλους κατοίκους της χώρας που λέγεται Ελλάδα, πως οι μόλις
ελευθερωθέντες απ’ τους Τούρκους ενδέχεται να υποδουλωθούν σε μια
άλλη κυρίαρχη φυλή, τους Αρβανίτες επί του προκειμένου. Αλλά οι Αρ­
βανίτες δεν είχαν καμιά τέτοια πρόθεση. Απλώς, έτυχε οι πιο πλούσιοι
Έλληνες αυτή την περίοδο να είναι οι παλιοί εφοπλιστές, οι Αρβανίτες
της Ύδρας, που σκόπευαν να ελέγξουν τα πράγματα σαν πλούσιοι και
όχι σαν Αρβανίτες, κι αυτό άσχετα απ’ το γεγονός πως εκμεταλλεύτηκαν
την ιδιότητα του Αρβανίτη.
Ωστόσο, στη ρέμπελη και εξεγερμένη κατά του Καποδίστρια Ύδρα
δεν είχαν συρρεύσει μόνο Αρβανίτες αλλά κάθε καρυδιάς καρύδι. Ό ­
λοι οι αντικαποδιστριακοί της Ελλάδας, που κατηγορούσαν τον Καποδίστρια σαν πράκτορα των Ρώσων. Φυσικά, τον κύριο ρόλο σε τούτο το
μένος κατά του Καποδίστρια, τον έπαιξαν οι Άγγλοι και οι Γάλλοι, που
έκαναν το κατά δύναμιν για να διαβάλουν τον Κυβερνήτη και να πολώ­
σουν εν τέλει τα πράγματα σε μια βάση φυλετική και αιματολογική,
εντελούς άγνωστη μέχρι τότε στην Ελλάδα, όπου δεν υπάρχουν ακόμα
«γνήσιοι» Έλληνες, αλλά Έλληνες σκέτα.

10. Το μάταιον της εθνικής αιματολογίας
Οι ήρωες της Ελληνικής Επανάστασης είναι πολλοί. Ωστόσο, τρεις
απ’ αυτούς ξεχωρίζουν όχι μόνο για τον ηρωισμό τους αλλά και για το
ήθος τους: Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο Κωνσταντίνος Κανάρης και ο
Δημήτριος Υψηλάντης. Δεν είναι τυχαίο που και οι τρεις στηρίζουν με
νύχια και με δόντια, που λέμε, τον Ιωάννη Καποδίστρια. Τον Ιταλό την
καταγωγή Κερκυραίο Καποδίστρια, που το πραγματικό του όνομα είναι
νίηοπ. Τον «ρωσόφιλο» Καποδίστρια, που χρημάτισε υπουργός των ε­
ξωτερικών του Τσάρου. Αλλά και τον βαθειά και ουσιαστικά Έλληνα
Καποδίστρια, που κατάλαβε όσο λίγοι πως ο ελληνισμός ή είναι πολιτι­
σμός ή δεν είναι τίποτα, ύστερα απο δυο χιλιάδες χρόνια επιμειξιών και
μπερδέματος των φυλών στην εκπληχτική χοάνη των λαών που είναι η
ανατολική Μεσόγειος. Ο Καποδίστριας ήταν Έλληνας γιατί γνώριζε
όσο λίγοι τον ελληνικό πολιτισμό και γιατί διαμόρφωσε ένα ήθος σύμ­
φωνο με τον ελληνικό πολιτισμό. Πας μη Έλλην βάρβαρος, έλεγαν οι
αρχαίοι Έλληνες. Και οι βάρβαροι αυτή τη δύσκολη εποχή που διαμορ­
φώνεται το ελληνικό κράτος, περισσεύουν.
Πρώτος και καλύτερος, ο «μορφωμένος» Αλ. Μαυροκορδάτος, ένας
λυσσασμένος εχθρός και του Υψηλάντη και του Κολοκοτρώνη και του
Καποδίστρια. Μάλλον αυτός ρίχνει την ιδέα περί της «γνησιότητος των
Ελλήνων», για να πολεμήσει τον Καποδίστρια, τον Υψηλάντη, τον Κολο­
κοτρώνη, τον Κανάρη. Ό λοι αυτοί είναι «αμφιβόλου γνησιότητας» ό­
πως αρχίζουν να λεν δώθε κείθε. Αν και Φαναριώτης, δηλαδή ετερόχθων ο Μαυροκορδάτος, αν και εχθρός και με τους κοτζαμπάσηδες (και
με ποιους δεν ήταν εχθρός αυτός ο άνθρωπος) σπάνια συντάσσεται με
τους μορφωμένους, κι αυτό έχει σα συνέπεια ο Καποδίστριας να τον
παραγκωνίσει τελείως.
31 

Άλλωστε, είναι ο αρχηγός του αγγλόφιλου κόμματος. Και κατά πά­
σα πιθανότητα οι οπαδοί του δόγματος διαιρεί και βασίλευε είναι που
σοφίζονται τα περί γνησιότητος των γνησίων Ελλήνων. Οι μαυροκορδακίζοντες κόρακες μισούσαν τον Υψηλάντη, γιατί προερχόταν από μια
πανάρχαιη βυζαντινή οικογένεια που υπηρέτησε τον βυζαντινό Αυτοκράτορα, τον Σουλτάνο, τον Τσάρο και που στη διάρκεια των αιώνων
ήρθε σε επιμειξία με πολλούς μη Έλληνες. Μισούσαν τον Κολοκοτρώνη
διότι το αρχικό όνομα της ιστορικής οικογένειας των επαγγελματιών
πολεμιστών της Πελοποννήσου ήταν Τσεργίνης, που είναι μάλλον σλάβικο. Αργότερα η οικογένεια των Κολοκοτρωναίων υιοθέτησε το αρβανίτικο όνομα Μπιθεγκούρας, που σημαίνει χοντρόκωλος, και στη συνέ­
χεια μετέφρασε επακριβώς το αρβανίτικο Μπιθεγκούρας σε Κολοκο­
τρώνης που σημαίνει, ακριβώς, χοντρόκωλος. Ήταν «γνήσιος» Έλλη­
νας ο Κολοκοτρώνης; Γνησιότερος δε θα μπορούσε να υπάρξει, και το
αιματολογικό ψάξιμο για τις ρίζες του είναι ενασχόληση για ηλίθιους.
Αμ, ο Ψαριανός Κανάρης, που δε γνωρίζουμε το πραγματικό του
όνομα, και που το επίθετό του ήταν ψευδώνυμο; Και τι είναι οι Ψαρια­
νοί; Έ να συνονθύλευμα Θεσσαλών, Ηπειρωτών, Ευβοέων και άλλων,
που κατοίκησαν το έρημο και άγονο νησί μετά την άλωση της Πόλης.
Τρέχα γύρευε από πού κρατάει η σκούφια όλων αυτών των κυνηγημέ­
νων για χίλιους διαφορετικούς λόγους απ’ τους Τούρκους, που βρήκαν
καταφύγιο σ’ αυτό το ηρωικό ξερονήσι.

11. Η ελληνοελληνική ναυμαχία του Πόρου
Έλληνες εναντίον Ελήνων και μπουρλοτιέρηδες εναντίον μπουρλοτιέρηδων. Το ηρωικό ’21 ξαναζεί αντιηρωικά απ’ τις 15 Ιουλίου 1831 και
για δεκαπέντε μέρες στην ελληνοελληνική ναυμαχία του Πόρου, όπου ο
Μιαούλης πυρπολεί την αρμάδα του Κανάρη και ο Κανάρης συλλαμβάνετάι αιχμάλωτος.
Η ανταρσία της Ύδρας κατά του Καποδίστρια επισημοποιείται με
μια ψευτοκυβέρνηση που σχηματίζει εκεί ο Κουντουριώτης. Ο Καποδίστριας τραβάει τα μαλλιά του και δίνει εντολή στον Κανάρη να ετοιμά­
ζει τον αγκυροβολημένο στο Πόρο ελληνικό στόλο να πάει να αποκλεί­
σει την Ύδρα. Όμως, ο Κουντουριώτης μαθαίνει τι του ετοιμάζει ο
Καποδίστριας και στέλνει τον Μιαούλη στον Πόρο να καταλάβει τον
ελληνικό στόλο και να τον φέρει στο «ανεξάρτητο» κράτος της Ύδρας.
Πράγματι, ο Μιαούλης με μια πειρατική ενέργεια από κείνες που
μόνο αυτός ήξερε να οργανώνει προκειμένου να γίνει πλούσιος πολύ
πριν ξεσπάσει η ελληνικη επανάσταση, καταλαμβάνει τον στόλο, κατα­
λαμβάνει και το φρούριο του Πόρου. Και συλλαμβάνει αιχμάλωτο τον
δύστυχο Κανάρη, τον μέχρι πριν από λίγο συμπολεμιστή του.
Ο Καποδίστριας αφρίζει και αποφασίζει να ανακαταλάβει τον ναύ­
σταθμο του Πόρου. Προς τούτο, ζητά τη βοήθεια των πρεσβευτών της
Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας. Ο Άγγλος και ο Γάλλος του την
αρνούνται. Θεωρούν καλά καμωμένα τα όσα έγιναν και εκδηλώνονται
32 

απροσχημάτιστα κατά του Καποδίστρια, που ξέρει πια ότι το τέλος του
φτάνει. Αγωνίζεται ωστόσο κατά των επιδρομέων Υδραίων που πολιορ­
κούν τα ελληνικά πλοία μέσα στο ναύσταθμο και μπλοκάρει όλα τα
πολεμικά πλοία μαζί και τα εμπορικά.
Ζητάει απ' τον Μιαούλη να φύγει ήσυχα για την πατρίδα του την
Ύδρα χωρίς να πάθει τίποτα, αλλά ο γενναίος Υδραίος γίνεται θηρίο
έτσι που είναι εγκλωβισμένος απ’ τον εμπορικό στόλο, και πυρπολεί τη
μεγάλη φρεγάτα «Ελλάς». Σημαδιακό το όνομα του πλοίου, σημαδιακή
και η πράξη του Έλληνα μπουρλοτιέρη του ελληνικού πλοίου. Η πυρπό­
ληση του «Ελλάς» απ' τον Έλληνα, συμβαίνει την 1η Αυγούστου 1831,
ημέρα κατά την οποία καταλαβαίνει καθε νοήμων της εποχής, πως είναι
αδύνατο να υπάρξει ελληνικό κράτος.
Το πείραμα Καποδίστρια απέτυχε γιατί οι Έλληνες δε θέλουν να
έχουν κράτος. Ούτε σήμερα θέλουν να έχουν κράτος. Η σημερινή Ελλά­
δα είναι γεμάτη Υδραίους και Μιαούληδες.
Το πυρ απ’ την φρεγάτα «Ελλάς» μεταδίδεται και στην κορβέτα «Ύ ­
δρα». Δεύτερος συμβολισμός: Ο Μιαούλης δεν έκαψε μόνο την Ελλάδα
αλλά και την πατρίδα του την Ύδρα.
Και ενώ οι φλόγες καταυγάζουν τον άσχετο προς όλη αυτή τη βαρ­
βαρότητα ελληνικό ουρανό, ο Μιαούλης τρυπώνει μέσα απ’ τις φλόγες
και τελικά βρίσκεται ασφαλής στο πειρατικό του καταφύγιο, την Ύδρα.
Προσοχή, όμως. Φεύγει μόνο όταν διαπιστώνει πως δεν μπορεί να κά­
ψει όλα τα πλοία, όπως ήταν η πρόθεσή του, γιατί στο μεταξύ ο Κανάρης,
που ήταν αιχμάλωτός του, όπως είπαμε, ελευθερώνεται, ανακαταλαμβάνει
όσα πλοία δεν είχε κάψει ο Μιαούλης και τα σώζει απ’ τον επιδρομέα
Υδραίο. Των εχθρών τα φουσάτα περάσαν...
Το περιστατικό δε θα το βρείτε στα σχολικά εγχειρίδια ιστορίας, για
ευνοήτους λογοκριτικούς λόγους.

12. Ο θάνατος ενός ήρωα
Τον Φεβρουάριο του 1831, πριν απ’ την ανταρσία της Ύδρας και την
ελληνοελληνική ναυμαχία του Πόρου, στο λιμάνι της Μάνης, οι άρχοντες
της περιοχής Μαυρομιχαλαίοι υψώνουν την επαναστατική σημαία! Μάλι­
στα, καταρτίζουν και επαναστατική επιτροπή και ξεκινούν να ελευθερώ­
σουν την Κα>ααμάτα απ’ τους... Έλληνες!
Την κατάσταση έσωσε πάλι ο Κολοκοτρώνης, που έστειλε εκεί τον
Νικήτα, ο οποίος απώθησε τους Μανιάτες προς τον Ταΰγετο.
Ο Καποδίστριας έθεσε υπό επιτήρηση όσους Μαυρομιχαλαίους ζούσαν στην πρωτεύουσα, το Ναύπλιο, μεταξύ των οποίων και ο αρχικοτζάμπασης της Μάνης, Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, ο αρχηγός της κακιάς
φάρας. Ο Πετρόμπεης ζήτησε να πάει στη Μάνη, τάχα για να κατευνά­
σει τα πνεύματα. Και επειδή ο Καποδίστριας δεν του το επέτρεψε, τόσκασε. Όμως, συνελήφθη απ’ τον Κανάρη, κι αυτή τη φορά δε ζούσε
απλώς υπό επιτήρηση αλλά κλείστηκε στην Ακροναυπλία.
Ο Ρώσος ναύαρχος Ρίκορντ σκέφτηκε τότε να επέμβει, γιατί όλοι
33 

ήξεραν τι κουμάσια ήταν οι Μαυρομιχαλαίοι. Πήρε, λοιπόν, τον Πετρόμπεη απ’ την Ακροναυπλία και τον οδήγησε στο Κυβερνείο για να γίνει
μια συζήτηση «κυρίων» ανάμεσα στους τρεις, ώστε να βρεθεί κάποια
λύση με τους αυτονομιστές της Μάνης.
Εκείνη την ώρα ο Καποδίστριας διάβαζε μια αγγλική εφημερίδα,
που τον έλουζε πατόκορφα, και όταν είδε τον προστατευόμενο των Εγ­
γλέζων Πετρόμπεη, του ανέβηκε το αίμα στο κεφάλι και διέταξε να τον
ξαναπάν αμέσως στη φυλακή.
Το πέρασμα του Πετρόμπεη απ’ τους δρόμους του Ναυπλίου για την
Ακροναυπλία ήταν σκέτη διαπόμπευση του κραταιού τοπάρχη της Μά­
νης. Ο αδερφός του Κωνσταντίνος και ο γιος του Γεώργιος ορκίστηκαν
εκδίκηση.
Την Κυριακή 27 Σεπτεμβρίου 1831, ώρα έξι το πρωί, ο Κυβερνήτης
μπαίνει στην εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα για τον τακτικό του εκκλη­
σιασμό. Ήταν θρήσκος και καλός χριστιανός. Στην πόρτα πάνω τον
πλησιάζουν ο Κωνσταντίνος και ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης, τάχα για να
υποβάλουν τα σέβη τους, και από πολύ κοντά αδειάζουν πάνω του τα
κουμπούρια τους. Ο Γεώργιος, όμως, αστοχεί και αποτελειώνει το έργο
του Κωνσταντίνου με το στιλέτο. Ο Κυβερνήτης είναι νεκρός. Και μαζί
του η Ελλάδα που ονειρεύτηκε. Αντ’ αυτής θα προκύψει η Ελλάδα των
κουμπουράδων μαυραραχνομιχαλαίων.
Τον Κωνσταντίνο τον συνέλαβε αμέσως το εξαγριωμένο πλήθος. Τον
λιντσάραν επί τόπου. Ο Γεώργιος, πηδώντας από μάνδρα σε μάνδρα,
έφτασε στη Γαλλική πρεσβεία και ζήτησε άσυλο. Όμως, την άλλη μέρα
παραδόθηκε στους Έλληνες. Σαν στρατιωτικός που ήταν, καταδικάστη­
κε απ’ το στρατοδικείο σε θάνατο. Εκτελέστηκε διά τυφεκισμού την 22α
Οκτωβρίου 1831 στην πλατεία του Ναυπλίου παρουσία πλήθους κόσμου
που προσπαθούσε να τον αποσπάσει απ’ τα χέρια των ανδρών του απο­
σπάσματος για τον λιντσάρει κι αυτόν.
Η σωρός του Κυβερνήτη μεταφέρθηκε απ’ τον αδερφό του Αυγουστί­
νο στην πατρίδα του την Κέρκυρα, όπου και βρίσκεται το μαυσωλείο του
ανθρώπου που επιχείρησε ματαίως να κάνει κράτος την Ελλάδα. Αιωνία
του η μνήμη. Αιωνία η μνήμη και στην Ελλάδα, που ποτέ δεν πεθαίνει.
Ζήτω η Μάνη, ζήτω η Ύδρα, ζήτωσαν τα Ηνωμένα Ελληνικά Εμιράτα.

34 

3. Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΟΘΩΝΑ
1. Η επανάσταση συνεχίζεται
Η είδηση της δολοφονίας του Καποδίστρια προκαλεί θύελλα ενθου­
σιασμού στην «αυτόνομη» Ύδρα, όπου οι Κουντουριώτηδες κι ο Μιαού­
λης οργανώνουν πολυήμερες γιορτές και πανηγύρια. Στο Άργος συνέρ­
χεται η Εθνική Συνέλευση αλλά το μόνο που δεν κάνει είναι να συνε­
δριάσει. Οι Βουλευτές είναι ένοπλοι και χωρισμένοι στα δύο: Τους «κυ­
βερνητικούς», δηλαδή τους καποδιστριακούς, που τους υποστηρίζουν τα
στρατεύματα της Πελοποννήσου υπό τον Θ. Κολοκοτρώνη, και τους «συ­
νταγματικούς», δηλαδή τους αντικαποδιστριακούς, που τους υποστηρί­
ζουν τα στρατεύματα της Ρούμελης υπό την στρατιωτική ηγεσία του Θ.
Γρίβα και την πολιτική του I. Κωλέττη, που μόλις είχε αποχωρήσει απ’
την τριανδρία Κολοκοτρώνη - Αυγουστίνου Καποδίστρια - Κωλέττη, που
είχε αναλάβει την κυβέρνηση μετά τον θάνατο του Κυβερνήτη.
Στην περιοχή μεταξύ Άργους και Ναυπλίου διεξάγονται κανονικές
μάχες μεταξύ «κυβερνητικών» και «συνταγματικών», που ούτε καταλα­
βαίνουν τι είναι και σε τι χρησιμεύει το σύνταγμα. Ο Κωλέττης, προ του
κινδύνου να ανασκολοπιστεί απ’ τον θηριώδη Κολοκοτρώνη που χτυ­
πάει ανηλεώς, παίρνει τα στρατεύματα των Ρουμελιωτών, οι οποίοι έ­
χουν αυτονομηθεί πλέον πλήρως, και εγκαθίσταται στα Μέγαρα, όπου
σε λίγο συρρέουν και οι Κουντουριώτηδες, ο Μαυροκορδάτος, ο Ζαΐμης
καί άλλοι πολλοί «συνταγματικοί», δηλαδή λωποδύτες που στο όνομα
του συντάγματος επιδίδονται μετά μανίας στο ροκάνισμα του δημοσίου
ταμείου, όπως και στις μέρες μας στην χωρίς δημοκράτες ελληνική δη­
μοκρατία.
Οι στρατιωτικές δυνάμεις και των «κυβερνητικών» (Πελοποννήσιοι
υπό τον Κολοκοτρώνη) και των «συνταγματικών» (Ρουμελιώτες υπό τον
Γρίβα) ξεχνούν σύντομα τις μεταξύ τους πολιτικές διαφορές και ομού
και οι δύο, που λέμε, ρημάζουν το σύμπαν, λεηλατώντας ανηλεώς τους
Έλληνες. Είναι τότε που εμφανίζονται οι ληστές των ελληνικών ορέων,
που υπήρχαν μέχρι το 1940.
Ο Γρίβας, προφανώς για να αλαφρώσει την Αττική και τη Ρούμελη
άπ’ τη λεηλασία που μετά ζήλου ελληνικού ασκούν οι Ρουμελιώτες στρα­
τιώτες του, εκστρατεύει κατά της Πελοποννήσου, και στην πεδιάδα του
Ναυπλίου συνάπτονται μάχες πολύνεκρες με τα στρατεύματα του Κολο35 

κοτρώνη. Ο Καποδίστριας είχε δίκιο. Μόνο με το καντονιακό σύστημα
διακυβέρνησης θα μπορούσε να ξεπεραστεί η εχθρότητα ανάμεσα στους
κατοίκους των διαφόρων περιοχών της Ελλάδας - εχθρότητα που στηρί­
ζεται στην ετερόκλητη εθνολογική τους συγκρότηση και την έλλειψη
ενιαίας εθνικής συνείδησης.
Στο Άργος, η Εθνική Συνέλευση συνεχίζει τις «εργασίες» της, αλλά
ο Κριεζώτης ορμάει στη Βουλή, αιχμαλωτίζει τον πρόεδρο Νοταρά και
δέκα ακόμα βουλευτές και τους απολύει λίγο αργότερα εισπράττοντας
λύτρα! Όπως και σήμερα, κανείς δεν ξέρει πού σταματάει το κράτος
και πού αρχίζει το παρακράτος. Στο μεταξύ, ο Κωλέττης, ο Ζαΐμης και
ο Μεταξάς σχηματίζουν «συνταγματική» κυβέρνηση στο Ναύπλιο, και
αποφασίζουν επιτέλους να διώξουν απ’ την Πελοπόννησο τους εισβο­
λείς Ρουμελιώτες. Αυτοί φεύγουν μεν, σχηματίζουν δε οργανωμένες
πλέον ληστρικές συμμορίες και ρημάζουν σχεδόν ολόκληρη την Ελλάδα.

2. Ο πολιτισμός κατά της αιματολογίας
Οι αρχαίοι Έλληνες δεν εξατμίστηκαν, βέβαια. Άφησαν απογόνους
όπως όλοι. Και ασφαλώς «ελληνικό αίμα» υπάρχει και στους σημερι­
νούς κατοίκους της Ελλάδας, και στους σημερινούς κατοίκους ολόκληρης της ανατολικής Μεσογείου τουλάχιστον, για να μην πούμε ολόκλη­
ρης της Πρόσω Ασίας και της Βόρειας Αφρικής.
Όμως, ο χώρος που ονομάζεται Ελλάδα, σημείο κομβικό στις μετα­
κινήσεις των λαών πέριξ της ανατολικής Μεσογείου από αρχαιοτάτων
χρόνων, θα ήταν απολύτως αδύνατο να διεκδικήσει την «ελληνική αιμα­
τολογική καθαρότητα», όπως άλλωστε και κάθε άλλη περιοχή της γης
και κυρίως η Μεσόγειος. Οι Ρωμαίοι και αργότερα οι Φράγκοι, άφησαν
τα φυλετικά τους ίχνη. Όσοι Ρωμαίοι ή Φράγκοι ζούσαν μόνιμα στην
Ελλάδα, δεν εισήγαγαν, βέβαια, συζύγους απ’ τις πατρίδες τους. Και οι
βάρβαροι, κυρίως οι Γότθοι που τον τρίτο μ.Χ. αιώνα καταλαμβάνουν
την Ελλάδα, επιδίδονται μετά ζήλου στο βάρβαρο σπορ του βιασμού,
όπως όλοι οι βάρβαροι.
Όμως, το μεγάλο φυλετικό μπέρδεμα έγινε κατά τους βυζαντινούς
χρόνους, τότε που οι κάτοικοι της απέραντης πολυεθνικής Βυζαντινής
Αυτοκρατορίας, ως κάτοικοι του ίδιου κράτους, μπορούσαν να μετακι­
νούνται είτε αυτόβουλα είτε, το συχνότερο, κατ’ εντολήν του Αυτοκράτορα, που έπαιρνε κατοίκους από μια πυκνοκατοικημένη και τους μετέ­
φερε σε μια αραιοκατοικημένη ή αποψιλωμένη απ’ τους πολέμους πε­
ριοχή. Οι βυζαντινοί Αυτοκράτορες δεν ασκούσαν ελληνική, ασκούσαν
αυτοκρατορική πολιτική όπως, άλλωστε, όλοι οι Αυτοκράτορές.
Το γεγονός πως ο Ρωμαίος Μέγας Κωνσταντίνος μεταφέρει την
πρωτεύουσα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην Κωνσταντινούπολη το
330 μ.Χ. και κάνει επίσημη θρησκεία του κράτους το χριστιανισμό για
λόγους καθαρά πολιτικούς (οι χριστιανοί ήταν ήδη πλειοψηφία, κυρίως
στις ανατολικές περιοχές της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας) δε σημαίνει α­
πολύτως τίποτα για τους Έλληνες. Γιατί ο χριστιανισμός δεν είναι ελλη- 

νική θρησκεία, είναι διεθνής (και κατ’ αρχήν εβραϊκή), και τούτο άσχε­
τα απ’ το γεγονός πως ο χριστιανισμός υιοθετεί την ελληνική γλώσσα,
που αυτή την εποχή είναι διεθνής. Χάρη στους επιγόνους του Μεγάλου
Αλεξάνδρου, τη μιλούν σχεδόν οι πάντες στην ανατολική Μεσόγειο. Και
επειδή την υιοθετεί ο χριστιανισμός, την υιοθετεί τελικά και το χριστια­
νικό Βυζάντιο. Που επειδή την υιοθετεί, δε σημαίνει πως τελικά έγινε
ελληνικό, παρότι ο ελληνικός πολιτισμός, διά της γλώσσας, θα επιδράσει ουσιαστικότατα στη διαμόρφωση και του βυζαντινού πολιτισμού, α­
πό μια περίοδο και μετά, και όχι εξ αρχής.
Πάντως, το Βυζάντιο του Μεγάλου Κωνσταντίνου συνεχίζει να είναι
λατινόγλωσσο, και η ελληνική γλώσσα θα υιοθετηθεί σταδιακά αργότε­
ρα, αρχίζοντας από τότε που ο Μεγάλος Θεοδόσιος θα κόψει τη Ρωμαϊ­
κή Αυτοκρατορία στα δύο, την Ανατολική και τη Δυτική, το 395 μ.Χ.,
δηλαδή 65 χρόνια μετά τη μεταφορά στο Βυζάντιο της πρωτεύουσας της
Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας απ’ τον Κωνσταντίνο (που έγινε άγιος κατά
λάθος και για να τιμηθεί που έκανε επίσημη θρησκεία το χριστιανισμό).
Ο γλωσσικός εξελληνισμός του Βυζαντίου θα ολοκληρωθεί επί Ιουστι­
νιανού. Ό λα αυτά δείχνουν πως ο ελληνισμός είναι πολιτισμός και τίπο­
τα περισσότερο ή λιγότερο.

3. Ο Βασιλιάς και η ουρά του
Ο Κυβερνήτης απέθανεν, ζήτω ο Βασιλεύς! Ο Βασιλεύς Όθων,
Βαύαρός την καταγωγή, αποβιβάζεται στην πρώτη πρωτεύουσα της Ελ­
λάδας, το Ναύπλιο, την 6η Φεβρουάριου 1833. Είναι ανήλικος και φέρ­
νει μαζί του τρεις Αντιβασιλείς, που θα τον αντικαθιστούν μέχρι την 20ή
Μαΐου του 1835 που ενηλικιώνεται. Φέρνει επίσης και 5.000 Βαυαρούς
στρατιώτες. Ανάμεσά τους, και οι πρόγονοι του Μιλτιάδη Έβερτ, που
αν μας κυβερνήσει κάποτε δεν θα δικαιούμαστε να πούμε «οι Βαυαροί
ξανάρχονται» διότι μια φορά ήρθαν. Και έμειναν. Και έγιναν Έλληνες
τόσο, όσο εσείς κι εγώ - κι όλοι όσοι ήρθαν κάποτε και ξέμειναν σ’
αυτόν τον υπέροχο τόπο, όπου κατοικούν Έλληνες τόσο γνήσιοι, όσο
και οι απόγονοι των Βαυαρών.
Πρώτη δουλειά του Όθωνα, δηλαδή του 'Αρμανσμπεργκ, που έλυνε
και έδενε αντ’ αυτού, ήταν να παραλάβει απ’ τους Γάλλους τα φρούρια
που κατείχαν απ’ τον καιρό της ναυμαχίας του Ναυαρίνου. Ήξεραν
καλά οι Βαυαροί πως τόσο οι Γάλλοι όσο και οι Άγγλοι δεν τους ήθε­
λαν, πολύ περισσότερο απ’ όσο δεν τους ήθελαν οι Έλληνες, που με το
πες πες των Αγγλογάλλων κι αυτοί κατέληξαν στο τέλος να μην τους
θέλουν καθόλου. Οι Έλληνες ήθελαν σύνταγμα, και οι Άγγλοι, που
ήξεραν πως το ήθελαν μόνο και μόνο για να μπορούν να βγάζουν τα
μάτια τους μ* όλη τη δημοκρατική άνεση, δεν είχαν καμιά αντίρρηση, αν
και πολύ λίγοι στον κόσμο τότε είχαν σύνταγμα, αν και η Ελλάδα στην
κυριολεξία σπαρασσόταν όχι μόνο από εμφυλίους πολέμους αλλά και
από πολέμους μεταξύ ενόπλων φατριών, που παρίσταναν τους δημοκρά­
τες. Είναι αλήθεια, πάντως, πως ο Άρμανσμπεργκ τόχε παρακάνει με
37 

την αυταρχικότητά του, που υπαγορευόταν απ’ το φόβο πως οι Έλληνες
θα τα κάνουν ρημαδιό πάλι, ως συνήθως.
Βέβαια, οι Έλληνες αγαπούσαν πολύ το βασιλιά τους τότε (αλλά και
αργότερα, και πολύ αργότερα). Όμως, αγαπούσαν ακόμα πιο πολύ τον
Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, τον ζωντανό θρύλο του αγώνα, που αν ήθελε
θα μπορούσε να γίνει και Βασιλιάς, και Τσάρος, και Σουλτάνος - κι ό,τι
θες. Ο Γέρος ήξερε πως τρεις αντιβασιλείς κι ένας βασιλιάς ήταν πολλοί
για μια τόσο μικρή χώρα, και μάζεψε υπογραφές για να ζητήσει απ' τον
Τσάρο -εγγυητή του πολιτεύματος- να μεσολαβήσει ώστε να φύγουν οι
Αντιβασιλείς και να μείνει μόνο ο Βασιλιάς. Λογικότατο.
Και τότε ο 'Αρμανσμπεργκ του απαγγέλλει την κατηγορία του συνω­
μότη και του εχθρού της πατρίδας, και τον μπαγλαρώνει μαζί με τον
Πλαπούτα. Κάθονται προφυλακισμένοι οχτώ μήνες, σα να ήταν απ’ τους
συνηθισμένους υπόπτους των Εξαρχείων.
Στο δικαστήριο που γίνεται, καταδικάζονται και οι δύο σε θάνατο
επί εσχάτη προδοσία την 25η Μαΐου 1835, σα να ήταν κομουνιστές! Ο
πρόεδρος του δικαστηρίου Πολυζωίδης και ο δικαστής Τερτσέτης αντι­
στέκονται σθεναρά σ’ αυτό το καταστροφικό θέατρο του 'Αρμανσμπεργκ
αλλά οι υπόλοιποι ΕΛΛΗΝΕΣ δικαστές, τους καταδικάζουν όντως σε
θάνατο, μόνο και μόνο για να δώσουν την ευκαιρία στον καινούργιο
βασιλιά να μετατρέψει την ποινή σε ισόβια, κι όταν σε λίγο ενηλικιωθεί
να προαγάγει τον Κολοκοτρώνη στο αξίωμα του συμβούλου της Επικρατείας.

4. Αντί Συντάγματος, πλατεία Συντάγματος
Την 20ή Μαΐου 1835 ο Όθων γίνεται επίσημα ενήλικος κι ακόμα πιο
επίσημα βασιλιάς της Ελλάδας. Και τούτη η διπλή επέτειος γιορτάζεται
με τη μεταφορά της πρωτεύουσας απ’ το Ναύπλιο στην Αθήνα. Ήταν
μια φρικτή ιδέα του Όθωνα, που γνώριζε ελληνική ιστορία.
Στη διάρκεια της Αντιβασιλείας, το πολίτευμα δεν ήταν η απόλυτη
μοναρχία, αφού δεν υπήρχε απόλυτος μονάρχης αλλά μια τριανδρία α­
ντιβασιλέων. Τώρα, όμως, το πολίτευμα της Ελλάδας γινόταν και επίση­
μα η απόλυτη μοναρχία. Πόσο απόλυτη θα μπορούσε νάναι μ’ ένα παιδαρέλι που λατρεύει την Ελλάδα στο θρόνο, αυτό μόνο ο 'Αρμανσμπεργκ
θα μπορούσε να το ξέρει. Εν πάση περιπτώσει, αν και οι Έλληνες το
ήξεραν, αν και ζήτησαν να τους στείλουν βασιλιά με τον όρο πως θα
είναι απόλυτος μονάρχης, τους κακοφάνηκε πολύ που ο μονάρχης έγινε
απόλυτος. Αλλά όχι και τόσο, δεδομένης της ηλικίας του και των φιλελληνικών του αισθημάτων.
Ο 'Αρμανσμπεργκ, πάντα δύσπιστος απέναντι στους Έλληνες, ζη­
τάει απ’ τον Όθωνα να διορίσει αυτόν πρωθυπουργό, και μάλιστα με
τον γερμανικό τίτλο του καγκελάριου. Σε λίγο τον αντικαθιστά με έναν
άλλο Βαυαρό. Όμως η κατακραυγή συνεχίζεται και τον αντικαθιστά κι
αυτόν με τον προκομμένο Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο. Που τον αντικα­
38 

θιστά κι αυτόν με τον Χρηστίδη, γιατί θάταν δύσκολο να έχει δίπλα του
τον αρχηγό του αγγλόφιλου κόμματος.
Και επειδή δεν υπάρχει ακόμα αντιπολίτευση, αναλαμβάνουν να την
οργανώσουν οι Άγγλοι, που απ’ την αρχή τους είχε κάτσει στο στομάχι
ο Οθωνας, αν και είχαν συγκατανεύσει στην εκλογή του. Και ούτω πως,
υπό την αγγλική επιστασία, προκύπτει η προς τον Όθωνα αντιπολίτευ­
ση, με πολιτικούς ηγέτες, πλην του Μαυροκορδάτου, τους Λόντο, Μετα­
ξά, Μπότσαρη, Κανάρη, Ζωγράφο, που αναλαμβάνουν να ζητήσουν Σύ­
νταγμα καταπώς τους είπαν οι Άγγλοι.
Με ποιο πρόσχημα, όμως; Χωρίς προσχήματα. Έτσι απλά, απ’ το
μεράκι των Ελλήνων για Σύνταγμα, αν και κανείς σχεδόν τότε στην
Ελλάδα δε γνωρίζει τι σόι πράγμα είναι ένα Σύνταγμα. Πάντως, όλοι,
και κυρίως ο Μακρυγιάννης, ήξεραν πως το Σύνταγμα παρέχει περισσό­
τερες ευκαιρίες για λοβιτούρες. Γιαυτό και μόνο το λόγο ζητούσαν σώνει και καλά Σύνταγμα κι όχι, βέβαια, γιατί ήταν δημοκράτες. (Θα ήταν
παράδοξο να είναι τότε οι Έλληνες δημοκράτες, τη στιγμή που ούτε
σήμερα είναι).
Στρατιωτικοί ηγέτες της αντιπολίτευσης που θα ζητήσει Σύνταγμα
απ’ τον Όθωνα καθ’ υπαγόρευσιν των Άγγλων που, βέβαια, ούτε τότε
ούτε ποτέ αγάπησαν υπέρ το δέον την ελληνική δημοκρατία, ήταν ο
Καλλέργης και ο Μακρυγιάννης. Οι οποίοι την νύχτα της 2ας προς 3η
Σεπτεμβρίου 1843 καβαλούν τα άλογά τους και μαζί με την παρέα τους
στήνονται κάτω απ’ το παράθυρο του Όθωνα και φωνάζουν «ζήτω το
Σύνταγμα».
Ο Όθων ανοίγει το παράθυρο για να δει τι γίνεται, κι ο Καλλέργης,
μ* όλο του το σεβασμό, του λέει: Μεγαλειότατε, θέλουμε Σύνταγμα. Το
έχετε, τους λέει ο Όθωνας, έτσι απλά. Και ούτω πως προέκυψε η πλα­
τεία Συντάγματος έμπροσθεν των ανακτόρων, τουτέστιν της σημερινής
Βουλής, καθώς και η οδός 3ης Σεπτεμβρίου. Καθώς και η διακήρυξη του
ΠΑΣΟΚ της 3ης του Σεπτέμβρη. Ό σο για το κυρίως ειπείν Σύνταγμα,
αυτό ποιος το λογαριάζει.

5. Η πρώτη κατοχή
Το 1853 νέος πόλεμος ξεσπάει ανάμεσα στη Ρωσία και την Τουρκία,
ο λεγόμενος Κριμαϊκός. Άλλο που δε θέλουν οι Έλληνες να ξεσηκω­
θούν και πάλι κατά των Τούρκων και να παν να ελευθερώσουν την
Ή πειρο και τη Θεσσαλία. Ό σοι έχουν βολευτεί ήδη στις καρέκλες
τους, συμφωνούν με τους Αγγλογάλλους πως πρέπει να κάτσουν ήσυχοι,
και ν’ αφήσουν τους Ρώσους να συντρίψουν μόνοι τους Τούρκους. Ό σοι
όμως δεν έχουν βολευτεί προς το παρόν, βλέπουν μέλλον λαμπρό να
ανοίγεται μπροστά τους με την προσάρτηση νέων εδαφών στο νεαρό και
αδύναμο κράτος, που δεν μπορεί να ταΐσει όλους τους αγωνιστές του
’21, γιατί όλοι οι αγωνιστές του ’21 διεκδικούν επίμονα φαΐ απ’ το δικό
τους κράτος. (Τουλάχιστον αυτοί αγωνίστηκαν ηρωικά, και υπέφεραν τα
πάνδεινα. Όμως, οι απόγονοί τους γιατί συνεχίζουν να φέρονται όμοια
39 

με τους αγωνιστές του *21; Ίσως γιατί δε συνειδητοποίησαν ακόμα πως
η Επανάσταση του ’21 τέλειωσε προ πολλού).
Ένας ένας οι Έλληνες στρατιώτες του τακτικού, πλέον, ελληνικού
στρατού που έχουν οργανώσει οι Βαυαροί κατά τα γερμανικά πρότυπα,
ή και ολόκληρες μονάδες, την κοπανούν και εισβάλλουν στη Θεσσαλία
και την Ήπειρο για να τις ελευθερώσουν απ’ τους Τούρκους. Τους συ­
μπαραστέκεται όλη η Ελλάδα σ’ αυτόν τον ακήρυχτο και ανεπίσημο
ελληνοτουρκικό πόλεμο. Όλη η Ελλάδα, εκτός απ’ την ελληνική κυβέρ­
νηση. Και, ω του παραδόξου, ο Όθωνας ενθουσιάζεται περισσότερο
απ’ όλους που θα μεγαλώσουν τα σύνορα του κράτους του και κάνει ό,τι
μπορεί για να βοηθήσει τους στρατιώτες να ξαναγίνουν αντάρτες.
Ο αξιωματικός του στρατού Δημήτριος Καραϊσκάκης, γιος του Γεώργιου, παίρνει φόρα και ελευθερώνει όλη τη νότια Ήπειρο. Έμεινε στην
ιστορία η μάχη στα Πέντε Πηγάδια. Οι αυλικοί στρατηγοί Κ. Τζαβέλας,
I. Ράγκος και Ν. Ζέρβας, υποβάλλουν στο βασιλιά τις παραιτήσεις τους,
αυτός τις δέχεται ευχαρίστως, και φεύγουν για το μέτωπο, με τις ευλο­
γίες του Όθωνα.
Οι Αγγλογάλλοι τα βλέπουν όλα αυτά και τους σηκώνεται η τρίχα.
Οι Έλληνες έχουν ταχτεί σαφώς στο πλευρό των Ρώσων και παν να
επωφεληθούν από μια πιθανή νίκη τους στον Κριμαϊκό πόλεμο. Ο Αλ.
Μαυροκορδάτος, πρεσβευτής τότε στο Παρίσι, κάνει ό,τι μπορεί για να
κόψει τη φόρα των Ελλήνων. Σε λίγο οι φίλοι του οι Άγγλοι θα τον
στείλουν στην Ελλάδα και θα τον επιβάλουν σαν πρωθυπουργό, με τη
σαφή εντολή να συμμαζέψει τους Έλληνες. Θα τον διαδεχτεί στην κυ­
βέρνηση ο εξίσου γελοίος Δημήτριος Βούλγαρης.
Και πάνω κ&ι, την άνοιξη του 1854 αγγλογαλλικά στρατεύματα κατα­
λαμβάνουν τον Πειραιά. (Δεκεμβριανά μου θυμίζει αυτή η ιστορία!). Τα
εν λόγω στρατεύματα δεν καταλαμβάνουν και την Αθήνα, που είναι πια
η καινούργια πρωτεύουσα, όμως κάνουν το εξής σατανικό κόλπο: Στέλ­
νουν στρατιωτικές μπάντες να παρελαύνουν αδιάκοπα στους δρόμους
τις Αθήνας, και κυρίως κάτω απ’ τα παράθυρα των ανακτόρων. Όμως,
ο Όθων και η Αμαλία δεν ανοίγουν ούτε μια φορά τα παράθυρα σ' όλη
τη διάρκεια της αγγλογαλλικής κατοχής. Που συνεχίζεται για τρία χρό­
νια, μέχρι το 1857, δηλαδή και μετά τη λήξη του Κριμαϊκού πολέμου και
το καταλάγιασμα του άσκοπου ελληνικού ενθουσιασμού.

6. Όθωνος και Αμαλίας, γωνία
Οι Άγγλοι είχαν κάνει καλά τη δουλειά τους, όπως πάντα. Έπεισαν
την πλειοψηφία των Ελλήνων πολιτικών πως το μόνο που έφταιγε για το
χάλι της Ελλάδας δεν ήταν η ανυπαρξία δημοκρατικού φρονήματος από
μέρους των Ελλήνων αλλά η παρουσία του Όθωνα. Ενώ αν έφερναν
έναν δικό τους βασιλιά, ε; Τον έφεραν, βέβαια, τελικά αλλά κι αυτός
ξέχασε να βάλει στις αποσκευές του τη δημοκρατία.
Και τι δεν έγραφε ο τύπος της εποχής κατά του νεαρού Όθωνα και
της συζύγου αυτού Αμαλίας. Ο αυριανισμός είναι μια πολύ παλιά ιστο­
40 

ρία στην Ελλάδα. Κι αν υπήρχαν μαγνητόφωνα τότε, θα είχαμε σήμερα
πολΰ σκανδαλιστικά ντοκουμέντα με την φωνοΰλα του βασιλέως, «ιππεύοντος» την βασίλισσα. Οι ιστορικοί λεν πως οι λίβελλοι κατά του
βασιλικού ζεύγους υπερέβαιναν παν όριον ευπρεπείας, ίσως μάλιστα
και το σημερινό. Ο Όθων ήταν, μεταξύ των άλλων, «στραγγαλιστής των
λαϊκών ελευθεριών» (το έχουμε ακούσει πολλές φορές αυτό έκτοτε) και
«προδότης του έθνους» (όλοι όσοι παν κόντρα στην κλεπτική μανία των
Ελλήνων είναι προδότες του έθνους), ενώ η Αμαλία ήταν «ύαινα»,
«Μεσσαλίνα» (φαίνεται πως της άρεσαν τα ξινά, που λέμε, αλλά νέα
γυναίκα ήταν και επιπλέον βασίλισσα μ* ένα σωρό βαρβάτους αγωνι­
στές γύρω της) και άλλα τέτοια πολλά.
Τρομαγμένος ο Όθων από τη γενικευμένη πλέον κατακραυγή σε
βάρος του, πέφτει στην παγίδα των Άγγλων και αρχίζει να συλλαμβά­
νει αβέρτα, που λέμε, τους αντιφρονούντες. Κι αντί να τους σκορπίσει
σε διάφορες φυλακές, τους μαντρώνει όλους στο Ιτς Καλέ του Ναυ­
πλίου. Όπου ο διοικητής του συντάγματος Ναυπλίου Α. Μίχος και ο
έγκλειστος αντισυνταγματάρχης Π. Κορωναίος οργανώνουν την ανατρο­
πή του Όθωνα μ’ όλη τους την άνεση.
Το κίνημα απ’ το Ναύπλιο περνάει αμέσως στις φρουρές του Ά ρ ­
γους και της Τριπόλεως. Είναι δηλαδή περιφερειακό, και η επίσημη
έναρξή του τοποθετείται την 1η Φεβρουάριου 1862. Όμως, όλα κοπά­
ζουν την 8 Μαΐου, γιατί ο οθωνικός στρατός επιβάλλει την τάξη με τα
όπλα και οι στασιαστές μεταφέρονται σώοι και αβλαβείς απ' τους Ά γ ­
γλους στη Σμύρνη.
Την πρωθυπουργία στη διάρκεια των γεγονότων την έχει ο Αθανά­
σιος Μιαούλης, γιος του Ανδρέα, που είχε πεθάνει το 1835. Τον διαδέ­
χεται ο Γενναίος Κολοκοτρώνης, γιος του Θεόδωρου, που είχε πεθάνει
το 1843. Τελικά, ο συνταγματάρχης του πυροβολικού (μα, τι διάολο, κι
αυτός συνταγματάρχης, κι αυτός του πυροβολικού;) Δημήτριος Παπαδιαμαντόπουλος δίνει το σύνθημα της κήρυξης της επανάστασης κατά
του Όθωνα στην Αθήνα την 10η Οκτωβρίου 1862 και γίνεται χαμός.
Ο Επαμεινώνδας Δεληγιώργης κάνει την εμφάνισή του στην πολιτι­
κή συντάσσοντας την προκήρυξη με την οποία κηρύσσεται έκπτωτος ο
Όθων, χρησιμοποιώντας αντί γραφείου σωλήνα πυροβόλου. Και ο Ό ­
θων που εκείνες τις μέρες βρίσκεται στην Καλαμάτα όπου τα πλήθη τον
αποθεώνουν, κατά σύσταση των πρεσβευτών δεν αποβιβάζεται του
πλοίου του, που είναι αγκυροβολημένο στο Κερατσίνι, κι από κει παίρ­
νει δρόμο. Το αποχαιρετιστήριο μήνυμά του τελειώνει με την φράση:
«Παρακαλώ τον εύσπλαχνον Θεόν να απονέμει πάντοτε την χάριν του
εις τας τύχας της Ελλάδας». Ήταν πολύ αφελής, αυτός ο ειλικρινής
φιλέλλην.

Λ

41 

4. ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ
19ου ΑΙΩΝΑ
1. Η παλαιά μάχη των Αθηνών
Με την έκπτωση του Όθωνα, αρχίζει εποχή μεγάλων δημοκρατικών
εκπτώσεων στην πάντα δημοκρατική Ελλάδα. Ελλείψει βασιλέως, τα καθήκοντά του ασκεί τριανδρία υπό τους Δημήτριο Βούλγαρη, Κωνσταντί­
νο Κανάρη και Μπενιζέλο Ρούφο, υπό την προεδρία του Βούλγαρη,
ενός από τα μεγαλύτερα καθάρματα που ανέδειξε ποτέ τούτος ο καθαρματοπαραγωγός τόπος.
Η τριανδρία προκηρύσσει εκλογές για Συντακτική Συνέλευση, στην
οποία μάλιστα στέλνουν αντιπροσώπους και οι ελληνικές κοινότητες του
εξωτερικού! Θαύμα, δημοκρατικό θαύμα! Αμ, δε. Το θαύμα κρατάει
όσο και οι εκλογές. Γιατί μετά γίνεται το έλα να δεις.
Κατ' αρχήν, ο πάντα έντιμος Κανάρης αποχωρεί απ' την τριανδρία,
γιατί δεν ανέχεται τον Βούλγαρη, και προσχωρεί στην κατά του Βούλγα­
ρη αντιπολίτευση υπό τον Δημήτριο Γρίβα. Στη συνέχεια, συνέρχεται η
Βουλή και αμέσως χωρίζεται στα δύο, τους «πεδινούς» υπό τον Βούλγα­
ρη και τους «ορεινούς», όπου μαζώνονται όλοι οι αντίπαλοι του Βούλγα­
ρη. Οι Έλληνες το παίζουν Γάλλοι επαναστάτες, με «ορεινούς» και
«πεδινούς».
Μέσα σε τρεις μήνες σχηματίζονται τρεις κυβερνήσεις υπό τους Ζ.
Βάλβη, Δ. Κυριάκού και Μπ. Ρούφο, διαδοχικά. Όμως, η κομματική
διαπάλη διεξάγεται ενόπλως: Το κάθε κόμμα έχει τους στρατιώτες του,
και όχι σα σήμερα που το κάθε κόμμα έχει μόνο τους μπράβους του. Και
επικρατεί εκάστοτε εκείνο το κόμμα που έχει την υπεροπλία στο πεδίο
της μάχης. Μάλιστα, ο Βούλγαρης για να ενισχύσει τις ένοπλες δυνάμεις
του στρατολογεί πάσης φύσεως λούμπεν, όπως θα λέγαμε σήμερα, και
κουβαλάει απ' την επαρχία και τους λήσταρχους των ορέων, που αρχί­
ζουν να σουλατσάρουν με τα φυσεκλίκια τους στους δρόμους της Αθή­
νας.
Φυσικά, οι ληστές των ορέων τώρα ληστεύουν τα πλούσια προάστια,
που αρχίζουν να εμφανίζονται στον αθηναϊκό βορρά και περνούν ζωή
και κόττα στην πρωτεύουσα, που έχασε έναν βασιλιά και κέρδισε έναν
Βούλγαρη περιτριγυρισμένο από ορδές βαρβάρων. Οι «ορεινοί», δηλα­
δή οι αντιβουλγαρικοί, έχουν τώρα ηγέτη τον Μπενιζέλο Ρούφο, που
42 

καταφέρνει να πάρει μαζί του σχεδόν όλη τη φρουρά της Αθήνας. Κι
έτσι, ανάμεσα στα άτακτα στρατεύματα του Βούλγαρη και την εθνοφυ­
λακή του Ρούφου διεξάγονται στην Αθήνα το τριήμερο από 19 μέχρι 22
Ιουνίου 1863 φονικές και πολύνεκρες μάχες εκ του συστάδην. Σ’ αυτές
τις μάχες έπεσε ηρωικά μαχόμενος κατά των ληστοσυμμοριτών του
Βούλγαρη και ο γιος του Κωνσταντίνου Κανάρη, υπολοχαγός τον βαθ­
μό, που με τη μονάδα του φύλαγε τα μέχρι πριν από λίγο ανάκτορα,
όπου η σημερινή Βουλή.
Οι οδομαχίες, που δεν ήταν ακριβώς οδομαχίες, αλλά πόλεμος γκεριλέρος ανταρτών των πόλεων, διακόπτονται μόνο όταν και οι τρεις
πρεσβευτές των τριών προστάτιδων δυνάμεων (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία),
απειλούν πως θα τα μαζέψουν και θα φύγουν. Και το σπουδαιότερο πως
θα σταματήσουν τα δάνεια. Και πώς να κάνεις οδομαχίες χωρίς δάνεια;
Και πού θα βρεις να πληρώσεις αφενός τους στρατιώτες και αφετέρου
τους ληστές των ορέων, που εισέβαλλαν στις πόλεις; Μπροστά σε τούτο
το αδιέξοδο, η μάχη των Αθηνών διακόπτεται, προς μεγάλη λύπη των
ληστών, που επιστρέφουν στα λημέρια τους. Και μετά, έρχεται ο βασι­
λιάς Γεώργιος Α ' την ίδια χρονιά, το 1863.

2. Η σφαγή του Δήλεσι
Τον Απρίλιο του 1870 πρωθυπουργός είναι ο Θρασύβουλος Ζαΐμης,
που νομίζει πως οι ληστές που έφερε ο Βούλγαρης το 1863 για να τον
βοηθήσουν στη «μάχη των Αθηνών» έχουν φύγει απ’ την Αττική. Το ίδιο
πίστευαν και οι ξένοι επίσημοι, που ξεθάρρεψαν και άρχισαν τις εκδρο­
μές. Μια μέρα, λοιπόν, μια ομάδα εκδρομέων αποτελούμενη από τον
λόρδο Μαγκάστερ, τη λαίδη Μαγκάστερ, τον μίστερ και την μίσες Λόυντ
με τη θυγατέρα τους Βαρβάρα, τον γραμματέα της αγγλικής πρεσβείας
Χέρμπερτ, τον γραμματέα της ιταλικής πρεσβείας Μπόυλ και τον εγγονό κόμητος, Βύνερ, παν στον τύμβο του Μαραθώνα για πικ νικ και για
να θαυμάσουν το πεδίο της ιστορικής μάχης.
Καθώς επιστρέφουν νωρίς το απόγευμα, πέφτουν σε ενέδρα της συμ­
μορίας των αδερφών ληστών Τάκη και Χρίστου Αρβανιτάκη, που όπως
λέει και τ’ όνομα ήταν Αρβανίτες. Είχε, όμως, η συμμορία και δύο Έ λ­
ληνες - πάντα συνεργάζονταν καλά Έλληνες και Αρβανίτες σ’ όλα τα
επίπεδα, του κυβερνητικού και του ληστρικού, που από μια άποψη είναι
το ίδιο, μη εξαιρουμένων.
Τότε αρχίζει ένα άγριο κυνηγητό των αριστοκρατών στο παρακείμε­
νο Πεντελικό, και σε λίγο συλλαμβάνονται όλοι, αφού στο μεταξύ σκο­
τώνονται δύο απ' τους συνοδούς χωροφύλακες. Τη λαίδη Μαγκάστερ
λίγο έλειψε να τη στραγγαλίσουν, καθώς επιχειρούσαν να της αποσπά­
σουν απ’ το λαιμό το περιδέραιο.
Κατά το σούρουπο, ληστές και αριστοκράτες φτάνουν σε μια σπηλιά
στα βορειοανατολικά του Πεντελικού, και εκεί θέτουν τους όρους τους:
Λύτρα 50.000 λίρες αγγλίας και αμνηστία από πάνω! Και αφήνουν ελεύ­
θερη τη λαίδη για να εφαρμόσει τους όρους. Αν δεν τους εφάρμοζε, θα
43 

σκότωναν όλους τους αιχμαλώτους, και αν τους δίωκαν, για κάθε νεκρό
ληστή θα υπήρχε κι ένας νεκρός αριστοκράτης.
Ο Άγγλος πρεσβευτής προτείνει να εκτελεστούν αμέσως οι όροι,
όμως η κυβέρνηση δε δέχεται την ταπείνωση και την υποταγή στους
ληστές και διατάσσει τη δίωξή τους από απόσπασμα με επικεφαλής τον
ικανότατο ταγματάρχη Θεαγένη. Οι ληστές στο μεταξύ, απ’ την Πεντέλη
περνούν στην Πάρνηθα.
Την πέμπτη μέρα της αιχμαλωσίας, ληστές και στρατός συνάπτουν
πραγματική μάχη στη θέση Άγιος Γεώργιος του χωριού Ωρωπός, που
διαρκεί τρεις ώρες. Οι ληστές αναγκάζονται να υποχωρήσουν προς το
Δήλεσι, κουβαλώντας τους αιχμαλώτους. Και στη μάχη που συνεχίζεται
καθ’ οδόν και υπό συνεχή διωγμό, για κάθε νεκρό ληστή υπάρχει όντως
κι ένας νεκρός αριστοκράτης. Οι ληστές εφαρμόζουν την απειλή. Ήταν
Μεγάλη Παρασκευή, και η σφαγή παίρνει και συμβολικές διαστάσεις.
Ολόκληρη η Ευρώπη αναστατώνεται. Ο Ζαΐμης ανατρέπεται και ο
πράγματι ηρωικός ταγματάρχης Θεαγένης τιμωρείται αυστηρά, γιατί ε­
ξαγρίωσε τους ληστές! Η ελληνική κυβέρνηση υποχρεώνεται να πληρώ­
σει 25.000 στερλίνες σε κάθε μια απ’ τις οικογένειες των θυμάτων, ποσό
τεράστιο για την εποχή, και ο ευρωπαϊκός Τύπος ζητάει την οριστική
διακοπή κάθε είδους σχέσεως με το ανίκανο ελληνικό κράτος.
Τα πράγματα ηρεμούν όταν οι Έλληνες υπόσχονται κατηγορηματικά
πως θα πατάξουν τη ληστεία, αλλά δεν πετυχαίνουν και πολλά. Ληστές
υπήρχαν στα ελληνικά όρη μέχρι το 1940.

3. Στην Κρήτη!!!
Στο τέλος του 1862 μας φεύγει ο Όθωνας και στο τέλος του 1863 μας
έρχεται ο Γεώργιος. Καλώς το δεχτήκαμε το δεκαοχτάχρονο το παλικά­
ρι! Με τα δεδομένα της εποχής ο Γιωργάκης είναι ανήλικος, αλλά η
Βουλή των Ελλήνων τον χρίει ενήλικα, για να μην κουβαληθούν πάλι
αντιβασιλείς. Άλλωστε, έναν ανήλικο βασιλιά τον κουμαντάρουν εύκο­
λα τα ντόπια τσακάλια. Αλλά και οι Άγγλοι. Που έψαξαν και μας τον
βρήκαν.
Ρώτησαν από δώ ρώτησαν από κει στα γραφεία ευρέσεως εργασίας
για βασιλιάδες, και τελικά βρέθηκε ενας διαθέσιμος πρίγκιπας στην
αυλή της Δανίας, ονόματι Γουλιέλμος-Γεώργιος. Πετάξαμε το πρώτο του
όνομα, το φράγκικο, και κρατήσαμε το δεύτερο που υπάρχει και στο
ορθόδοξο εορτολόγιο. Και ούτω πως, μας προέκυψε ο Βασιλεύς Γεώρ­
γιος Α'.
Μόλις έγινε γνωστό πως αποχτήσαμε φρέσκο βασιλιά, τα πνεύματα
ηρεμούν στην Ελλάδα, πολύ περισσότερο όταν οι αντίπαλοι Βούλγαρης
και Δεληγιώργης σχηματίζουν μαζί κυβέρνηση^καθ’ υπόδειξιν του βασι­
λιά, δηλαδή των Άγγλων.
Έλα όμως που τρία χρόνια μετά την άφιξη του συνταγματικού βασι­
λιά, εκρήγνυται η επανάσταση στην Κρήτη το 1866. Μέγα πατριωτικόν
παλιρροιακόν κύμα κοντεύει να σαρώσει τα πάντα εν Ελλάδι. Ό λοι
44 

ζητούν να παν να πολεμήσουν στην Κρήτη, που είναι πλούσια και έχει
καλό φαΐ. Ο Κορωναίος και ο Ζυμβρακάκης, αξιωματικοί ικανότατοι,
μπαίνουν επικεφαλής των εθελοντών που φεύγουν με πλοία που εξορμούν το ένα μετά το άλλο απ’ τη Σύρο.
Πάνω κει, ο ικανότατος Αλέξανδρος Κουμουνδούρος σχηματίζει κυ­
βέρνηση και διορίζει υπουργό των εξωτερικών τον Χαρίλαο Τρικούπη,
τον πιο μεγάλο Έλληνα πολιτικό. Τσως πιο μεγάλο κι απ’ τον Βενιζέλο.
Γιατί τα εκπληχτικά πράγματα που κάνει ο Τρικούπης λίγο αργότερα,
όταν γίνεται πρωθυπουργός, μοιάζουν με άθλο κάτω απ’ τις συνθήκες
υπό τις οποίες τελέστηκαν. Στην πραγματικότητα, στοιχειώδες νεοελλη­
νικό κράτος εμφανίζεται μόνο στην περίοδο του Χαριλάου Τρικούπη.
Και ίσως να ήμασταν καλύτερα σήμερα αν ο Τρικούπης δεν είχε συνε­
χώς στα ποδάρια του τον μόνιμο αντίπαλό του Θεόδωρο Δεληγιάννη,
έναν σαχλαμάρα απ’ τους πιο σπάνιους. Ο προκάτοχος του Τρικούπη
στην ορθολογιστική και προοδευτική για την εποχή διοίκηση ήταν ο
Κουμουνδούρος, ενώ δάσκαλος του αντίπαλου του Τρικούπη, του Δεληγιάννη, ήταν το αρχικάθαρμα ο Βούλγαρης, ο αντίπαλος του Κουμουνδούρου.
Στο μεταξύ ο απελπισμένος αγώνας των Κρητικών κατά των Τούρ­
κων συνεχίζεται αλλά η δύναμή τους εξαντλείται σιγά σιγά. Η μαμά
Ελλάς δεν έχει να εξοπλίσει ούτε τα παιδιά της, πόσω μάλλον τα παρα­
παίδια της, τους Κρητικούς. Τρία χρόνια μετά την έκρηξη της επανάστα­
σης, στη διάσκεψη των Παρισίων του 1869, όλοι, μεγάλες δυνάμεις, Έ λ­
ληνες, Τούρκοι και Κρητικοί, συμφωνούν πως πρέπει να τελειώνει αυτή
η τρομερή ιστορία, η βουτηγμένη στο αίμα των Κρητικών. Τα πράγματα
επανέρχονται προς το παρόν στην προτέρα κατάσταση, και το ελληνικό
εκστρατευτικό σώμα επιστρέφει στην πατρίδα. Αλλά σε λίγο θα εμφανι­
στεί καινούργια ευκαιρία για δόξα - και για φαΐ.

4. Παρολίγον νέο ’21
Το 1877 ξεσπά νέος ρωσοτουρκικός πόλεμος. Όπως κάθε φορά που
ξεσπά ρωσοτουρκικός πόλεμος, που είναι πλέον υπόθεση ρουτίνας για
τις δύο σχεδόν μόνιμα εμπόλεμες Αυτοκρατορίες, οι Έλληνες ξεσηκώ­
νονται υπέρ των Ρώσσων, με την ελπίδα πως μια νίκη των Ρώσων θα
ωφελούσε τα μέγιστα τη μικρή Ελλάδα, και συγκεκριμένα θα της επέ­
τρεπε να μεγαλώσει.
Οι Άγγλοι λεν στους Έλληνες να κάτσουν ήσυχα κι ότι στη συνδιά­
σκεψη για την ειρήνη, που έτσι κι αλλιώς θα γίνει κάποτε, θα φροντί­
σουν αυτοί τα πράγματα να γίνουν ωσάν η Ελλάδα να είχε πάρει μέρος
στον πόλεμο, «ωσεί παρούσα», που λέμε.
Το πρόβλημα που προκύπτει για το αν πρέπει ή δεν πρέπει η Ελλάδα
να πάρει μέρος στον πόλεμο στο πλευρό των Ρώσων φαίνεται άλυτο, κι
αυτός είναι ο λόγος που παραιτείται η κυβέρνηση Κουμουνδούρου και
σχηματίζεται οικουμενική, η πρώτη ελληνική οικουμενική κυβέρνηση,
αϊτό τους Κουμουνδούρο, Τρικούπη, Ζαΐμη, Δεληγιώργη και Δεληγιάν45 

νη, με πρόεδρο τον πολύ γέρο πια Κωνσταντίνο Κανάρη, που πεθαίνει
την ίδια χρονιά (1877) όντας πρωθυπουργός.
Τον Ιανουάριο του 1878 η οικουμενική διαλύεται χωρίς να καταφέ­
ρει να λύσει το πρόβλημα αν πρέπει η δεν πρέπει η Ελλάδα να πολεμή­
σει στο πλευρό των Ρώσων, ενώ ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος, με υ­
πουργό των εξωτερικών τον Θεόδωρο Δεληγιάννη, που σχηματίζει την
διάδοχη της οικουμενικής κυβέρνηση, αποφασίζει επιτέλους πως ναι,
πρέπει.
Συγκεντρώνονται, λοιπόν, ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις στα ελ­
ληνοτουρκικά σύνορα, δηλαδή στα σύνορα με τη Θεσσαλία, και με το
που γίνεται γνωστό πως οι Ρώσοι κατέλαβαν την Αδριανούπολη, οι Έ λ­
ληνες ορμούν ακάθεκτοι την 21η Ιανουρίου 1878 να ελευθερώσουν τους
Θεσσαλούς με τον υπέροχο κάμπο τους.
Όμως, δεν προλαβαίνουν καλά καλά να πατήσουν το πόδι τους στο
τουρκικό θεσσαλικό έδαφος, και φτάνει η είδηση πως οι Ρώσοι και οι
Τούρκοι τα βρήκαν και συνήψαν ανακωχή. Και τώρα; Τι θ’ απογίνουν
τώρα οι Έλληνες ν’ αντιμετωπίζουν ολομόναχοι τους Τούρκους; Και σα
να μην έφτανε το τρομερό κάζο, στη συνθήκη του Αγίου Στεφάνου που
ακολουθεί οι Ρώσοι ξεπουλούν για τα καλά τους Έλληνες, προκειμένου
να βρουν τρόπο συμβιβασμού με τους Τούρκους. Και τώρα; Τι, τώρα!
Θα παίζουμε τώρα; Υποχώρηση, λοιπόν, ένθεν των συνόρων.
Ναι, αλλά οι Τούρκοι που δεν πολεμούν πια με τους Ρώσους, ανά
πάσα στιγμή μπορούν να μπουν στην ελεύθερη Ελλάδα έχοντας όλο το
διεθνές δίκαιο με το μέρος τους, οπότε θα πρέπει κανονικά ν’ αρχίσει ο
δεύτερος γύρος της Επανάστασης του ’21. Όμως, εύκολο είναι ύστερα
από 57 χρόνια ελεύθερου βίου και ελεύθερης μάσας των δανείων;
Και τότε είναι που οι Έλληνες περιέρχονται στον έσχατο εξευτελισμό. Τρέχουν από σύμμαχο σε σύμμαχο και παρακαλούν, μάλλον εκλι­
παρούν, να μεσολαβήσουν οι ισχυροί και να πείσουν, όχι να εξαναγκά­
σουν, την Τουρκία να μην εισβάλει και να μην καταλάβει την Ελλάδα.
Και ο αγέρωχος Σουλτάνος συγκατανεύει. Αυτή τη φορά μας χαρίζει
την ελευθερία, παριστάνοντας τον μεγαλόθυμο!
Ηθικοϊστορικό δίδαγμα: Μην κάνετε τους νταήδες και μην ουρλιάζε­
τε «βυθίσατε το Χόρα», γιατί κινδυνεύετε να βυθίσετε τη χώρα! Κι αν δε
τη βυθίσετε, σίγουρα θα την εξευτελίσετε.

5. Η προσάρτηση της Θεσσαλίας
Τρία χρόνια μετά το κάζο της εισβολής των Ελλήνων στη Θεσσαλία
και την άτακτη υποχώρησή τους με τη λήξη του ρωσοτουρκικού πολέ­
μου, η Θεσσαλία γίνεται ελληνική το 1881. Ήξεραν τι έλεγαν οι Ά γ ­
γλοι, όταν έλεγαν στους Έλληνες να μην πάρουν μέρος στον ρωσοτουρκικό πόλεμο, γιατί η υπόθεση των υπόδουλων ακόμα περιοχών της Ελ­
λάδας μπορεί να τακτοποιηθεί όχι μόνο χωρίς πόλεμο, αλλά χωρίς καν
τη συμμετοχή της Ελλάδας στα σχετικά συνέδρια. Ούτως ή άλλως, με
πόλεμο ή χωρίς πόλεμο, όλα σ’ αυτόν τόν τόπο διευθετούνται, στο μέτρο
46 

που διευθετούνται, χωρίς τη συμμετοχή της Ελλάδας, που αντ’ αυτής
αποφασίζουν οι σύμμαχοι.
Έτσι, τον Ιούλιο του 1880 συνέρχεται στο Βερολίνο διάσκεψη για τη
χάραξη των ελληνοτουρκικών συνόρων χωρίς τη συμμετοχή των δύο εν­
διαφερομένων. Για λογαριασμό τόσο της Ελλάδας όσο και της Τουρκίας
αποφασίζουν οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία,
Πρωσσία και Αυστρία.
Στην πρώτη αυτή διάσκεψη του Βερολίνου, (σε λίγο θα υπάρξει και
δεύτερη), αποφασίζεται να δοθεί στην Ελλάδα ολόκληρη η Θεσσαλία
και ολόκληρη η Ήπειρος. Όμως η Τουρκία στην οποία ανακοινώνεται
η απόφαση αντιδρά σθεναρά. Άλλωστε, έχει την υποστήριξη της Πρωσσίας και της Αυστρίας, ενώ η Γαλλία και η Ρωσία δε δείχνουν να πολυνοιάζονται για το πράγμα. Η Αγγλία αποφασίζει σχεδόν μόνη της. Και
έχει αποφασίσει, η Θεσσαλία και η Ήπειρος να περάσουν στην Ελλάδα
για να μη περάσουν στους Σλάβους, τώρα που η Οθωμανική Αυτοκρατο­
ρία περνάει τα τελευταία της και όλα δείχνουν πως σε λίγο θα πάψει να
υπάρχει και στη θέση της θα εμφανιστούν πάμπολλα εθνικά κράτη, που
όσο λιγότερα είναι τόσο το καλύτερο για την αγγλική διπλωματία, που
δε θάχει να κάνει με πολλούς.
Το Φεβρουάριο του 1881 συνέρχεται και δεύτερη διάσκεψη, πάλι
στο Βερολίνο και πάλι με το ίδιο θέμα: τον καθορισμό των συνόρων του
ελληνικού κράτους, που απο τότε που έληξε η Ελληνική Επανάσταση
παραμένουν μάλλον ασαφή, και εν πάση περιπτώσει υπό αίρεσιν. Σ’
αυτή τη διάσκεψη οι Άγγλοι κάνουν σκόντο και δίνουν μεν στην Ελλά­
δα τη Θεσσαλία, εκτός όμως της περιοχής Ελασσόνας, ενώ απ’ την Ή ­
πειρο δίνουν μόνο μια μικρή περιοχή περί την Άρτα, ώστε να προλά­
βουν οι πρόγονοι του Τσοβόλα να γίνουν έγκαιρα «γνήσιοι Έλληνες».
Ο πρωθυπουργός Κουμουνδούρος που ζητάει ολόκληρη τη Θεσσαλία
και ολόκληρη την Ήπειρο, διαμαρτύρεται μεν πλατωνικά, με τον συνη­
θισμένο ελληνικό διπλωματικό πλατωνικό τρόπο, τυπικό και πάγιο γνώ­
ρισμα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, που από διαμαρτυρίες σκί­
ζει, όμως αποδέχεται την απόφαση της διάσκεψης του Βερολίνου, δηλα­
δή των Άγγλων, και η κολοβή Θεσσαλία: γίνεται ελληνική. Τώρα, η
Ελλάδα έχει τον σιτοβολώνα της, και συνεπώς οι πιθανότητες επιβίωσης
αυξάνονται.
Οι εκλογές που διεξάγονται αμέσως μετά την προσάρτηση της Θεσ­
σαλίας το 1881, χαρίζουν μια θριαμβευτική νίκη στον Χαρίλαο Τρικούπη, που βασισμένος στον πλούτο του θεσσαλικού κάμπου θα εφαρμόσει
μια εκπληχτική οικονομική πολιτική, που όμως θα την καταστρέψουν τα
τσακάλια, που τρων, τρων, τρων, σα συνεταίροι και πολιτικοί φίλοι του
Κοσκωτά.

6. Ο Τρικούπης
Στον ανδριάντα του Χαρίλαου Τρικούπη έξω απ’ την παλιά Βουλή
είν^αι γραμμένη η περίφημη ρήση του : «Η Ελλάς θέλει να ζήσει και θα
47 

ζήσει». Γιατί το λέει αυτό ο Τρικούπης, αφού απ’ το 1830 που υπάρχει
ελληνικό κράτος και μέχρι το θάνατό του τουλάχιστον, κανείς δεν «επι­
βουλεύεται την εθνική ανεξαρτησία και την ακεραιότητα της χώρας»;
Κανείς; Και οι Έλληνες; Οι υπ’ αριθμόν ένα εχθροί της Ελλάδας; Που
υπερασπίζονται μετά μανίας την πατρίδα από εχθρούς που περιφέρο­
νται από το ’να σημείο του ορίζοντα στο άλλο, ίσα ίσα για να μπορούν
να τη ρημάζουν οι ίδιοι; Η σωστή ερμηνεία, λοιπόν, της ρήσης του Τρικούπη είναι: Η Ελλάδα θέλει να ζήσει και θα ζήσει παρά τη θέληση των
Ελλήνων, που δε θέλουν να ζήσει.
Ο Χαρίλαος Τρικούπης, μυαλό φωτεινό και καθαρό, γεννήθηκε στο
Ναύπλιο από γονείς μεσολογγίτες το 1832 και πέθανε στις Κάνες της
νότιας Γαλλίας το 1896 σε ηλικία 64 ετών, σε μια εποχή που δεν υπήρχε
ακόμα το φεστιβάλ, υπήρχε όμως η ελληνική κακοήθεια, που τον απομάκρυνε απ’ την εξουσία στις βουλευτικές εκλογές του 1895, όταν δεν
εκλέχτηκε ούτε βουλευτής. Τον εκδικήθηκαν γιατί κυνήγησε άγρια τους
κλέφτες του δημοσίου χρήματος, που οργίαζαν και τότε όπως και τώρα.
Σημειώστε πως ο Ελευθέριος Βενιζέλος πέθανε κι αυτός στη Γαλλία,
στο Παρίσι συγκεκριμένα, το 1936, κι αυτός απο μαράζι, κι αυτός γιατί
αποπέμφτηκε. Έκτοτε, σχεδόν όλοι οι Έλληνες πολιτικοί πεθαίνουν
στην Ελλάδα. Κανείς κλέφτης δεν τους αποπέμπει πια. Λίγο ως πολύ,
είναι δικοί τους άνθρωποι.
Ο Χαρίλαος ήταν γιος του μεσολογγίτη Σπυρίδωνα Τρικούπη (17881873), που είχε σπουδάσει φιλοσοφία στη Ρώμη και στο Παρίσι, που
ήταν στενός συνεργάτης του Καποδίστρια, που ήταν ο πρώτος πρωθυ­
πουργός της ελεύθερης Ελλάδας και που υπήρξε ο έντιμος ιστορικός της
Ελληνικής Επανάστασης. Γόνος πλούσιας και καλλιεργημένης οικογέ­
νειας ο Χαρίλαος, σπούδασε νομικά στο νέο ακόμα τότε πανεπιστήμιο
της Αθήνας, και το πρώτο σοβαρό δημόσιο πόστο του ήταν εκείνο του
γραμματέα της ελληνικής πρεσβείας στο Λονδίνο (1856). Ήταν αυτός
που διεξήγαγε με επιτυχία τις διαπραγματεύσεις για την ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα, πράγμα για το οποίο οι Επτανήσιοι δε νομίζω
πως τον ευγνωμονούν.
Το 1864 εκπροσωπεί την ελληνική παροικία του Λονδίνου στην Ε­
θνοσυνέλευση, σε μια εποχή (κράτησε λίγο) που και οι Έλληνες της
διασποράς είχαν πολιτικά δικαιώματα, ενώ την επόμενη χρονιά (1865)
εκλέγεται για πρώτη φορά βουλευτής Μεσολογγίου, για να διοριστεί
την επόμενη χρονιά (1866) απ’ τον Κουμουνδούρο υπουργός των εξωτε­
ρικών. Για να παραιτηθεί την επόμενη χρονιά (1867) οπότε και εγκαι­
νιάζει τον τρομερό αγώνα κατά της ντόπιας πολιτικής -και όχι μόνοφεουδαρχίας, κυρίως με το λεγόμενο «τρικουπικό κόμμα» που θα ιδρύ­
σει το 1872. Το οποίο και θα εισηγηθεί το 1874 την περίφημη «αρχή της
δεδηλωμένης» (εννοείται, πλειοψηφίας). Γιατί μέχρι τότε κυβέρνηση δε
σχημάτιζε το πλειοψηφούν κόμμα αλλά αυτό που διάλεγε ο βασιλιάς.
Που, κατά τα άλλα, ήταν συνταγματικός μονάρχης.
48 

7. Η εποχή του Τ()ΐκοΰπη
Δυο πράγματα έπρεπε να πατάξει ο Χαρίλαος Τρικούπης προκειμέ­
νου να προκύψει κράτος: Τη φοροδιαφυγή και τη ληστεία. Όπως ξέ­
ρουμε, τελικά δεν πέτυχε ούτε το ’να ούτε τ’ άλλο. Στη χώρα μας, ακόμα
ψάχνουμε τρόπους να κυνηγήσουμε τους φοροφυγάδες που υπάρχουν
από υπάρξεως ελληνικού κράτους. Ενώ οι ληστές δεν περιφέρονται πια
στα ελληνικά όρη, σουλατσάρουν στις Τράπεζες και στα συνεργαζόμενα
μ’ αυτές κόμματα. Η Αγροφυλακή που έφκιαξε ο Τρικούπης είχε σαν
κύρια αποστολή να πατάξει τη ζωοκλοπή, που τότε ήταν η μεγάλη μάστι­
γα στην ύπαιθρο χώρα.
Αλλά εκεί που τα βρήκε σκούρα ο Τρικούπης, ήταν οι καταχραστές
του δημοσίου χρήματος, που έκαμναν κανονικούς συνεταιρισμούς, είτε
με τους κομματάρχες είτε με τους ληστές των ορέων. Η κατάσταση δε
νομίζω πως άλλαξε και πολύ από τότε. ' Αλλωστε, σχεδόν όλοι οι κόποι
του Τρικούπη πήγαν χαμένοι. Η Ελλάδα συνεχίζει να ζει στην προτρικουπική περίοδο, τότε που οι αγωνιστές του ’21 αγωνίζονταν να επιβιώ­
σουν μέσα σ' ένα κράτος που δεν το αισθάνονταν δικό τους, διότι ήταν
κράτος των παλιών κοτζαμπάσηδων. Είδαν κι απόειδαν οι άνθρωποι και
πολλοί έγιναν είτε ληστές είτε καταχραστές του δημοσίου χρήματος,
δηλαδή και πάλι ληστές. Και η ιστορία συνεχίζεται σε μια χώρα όπου
όλοι κλέβουν όλους κι όπου δε θεωρείται καθόλου ελληνικό κανένας να
μην κλέβει κανέναν.
Η ιστορία με τον σημερινό ΦΠΑ που δεν αποδίδεται υπήρχε και τότε
αλλά με μια μορφή πολύ πιο χαριτωμένη: Οι φοροεισπράκτορες, όταν
κατάφερναν να εισπράξουν τους φόρους δεν τους κατέθεταν στο δημό­
σιο ταμείο, τους έβαζαν στη τσέπη τους. Ο Τρικούπης βρήκε τρόπο να
τους καταθέτουν, τουλάχιστον οι περισσότεροι, στο δημόσιο ταμείο, αλ­
λά οι σημερινοί εφοριακοί βρήκαν πιο αποτελεσματικούς τρόπους να
τους παίρνουν πίσω.
Ακόμα, ο Τρικούπης ψήφισε νόμο για την ισοβιότητα και το αμετά­
θετο των δικαστών, αφού προηγουμένως έκανε μια φοβερή και τρομερή
εκκαθάριση του δικαστικού σώματος, απ’ όπου πέταξε όλους όσους δω­
ροδοκούνταν φανερά. Δηλαδή, πάνω απ’ τους μισούς. Έκτοτε οι δικα­
στές πήραν τα μέτρα τους και έγιναν πιο διακριτικοί.
Ο καημένος ο Τρικούπης καθόρισε αυστηρά προσόντα προκειμένου
να γίνει κανείς δημόσιος υπάλληλος και απομάκρυνε όλους όσους μέχρι
τότε είχαν διοριστεί με κομματικό ρουσφέτι. Αλλά με την απομάκρυνσή
του από την πολιτική όλα επανήλθαν στην προτέρα τους κατάσταση. Και
παραμένουν. Και αναμένουν τον νέο Τρικούπη. Που προς στιγμήν κά­
ποιοι αφελείς τον είδαν στο πρόσωπο του Παπανδρέου.
Ακόμα, έφκιαξε τους ελληνικούς σιδηρόδρομους, που λειτουργούν
ακόμα, αλλά με τις προδιαγραφές της εποχής του Τρικούπη, και διπλασίασε το οδικό δίκτυο της χώρας. Για να τα κάνει όλα αυτά, αλλά και
για να λειτουργήσουν οι ποικίλες στρατιωτικές σχολές που ίδρυσε, με­
ταξύ των οποίων και η Σχολή Ναυτικών Δοκίμων, χρειαζόταν χρήματα.
49 

Δηλαδή, έπρεπε να εισπράττονται οι φόροι. Ε, αυτό τον έφαγε τελικά.
Όπως κι όλους τους πολιτικούς, που θα τολμήσουν να κάνουν εθνική
πολιτική. Τους Έλληνες τους αρκεί ν* αγαπούν πλατωνικά την πατρίδα
τους.

8. Το τέλος ενός ήρωα σε καιρό ειρήνης
Για πρώτη φορά ο Τρικούπης γίνεται πρωθυπουργός το 1881, αμέ­
σως μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας στην Ελλάδα. Και οι εκλογές
που κάνει το 1885 είναι τόσο άψογες, που οι πολιτικοί του αντίπαλοι τον
θεωρούν περίπου... ηλίθιο που τις έχασε! Κυρίως ο Δεληγιάννης, που
δεν περίμενε να τις κερδίσει γιατί κατά τα ειωθότα ανέμενε βία και
νοθεία από μέρους του Τρικούπη. Που είναι ο πρώτος Έλληνας πολιτι­
κός που αποκηρύσσει δημοσίως τη βία και τη νοθεία, που ήταν έθιμο
μέχρι τότε. Κι όχι μόνο αυτό, αλλά λέει από πάνω πως οι Έλληνες
πρέπει επιτέλους να πάψουν να ψηφίζουν τους κουμπάρους και τους
τοπάρχες και ν* αρχίσουν να ενδιαφέρονται για τις πολιτικές ιδέες των
προσώπων και των κομμάτων. Δε βαριέσαι. Αυτός το ’πε, αυτός τ’ άκουσε.
Λοιπόν, το πρώτο που κάνει ο Θεόδωρος Δεληγιάννης όταν το 1885
γίνεται για πρώτη φορά στην καριέρα του πρωθυπουργός, είναι να χα­
λάσει ό,τι είχε φκιάξει ο πολιτικός του αντίπαλος. Πρώτα πρώτα είπε
πως δε χρειάζονται προσόντα για να γίνει κανείς δημόσιος υπάλληλος,
όπως έλεγε ο Τρικούπης. Η άποψή του ισχύει ακόμα. Στη συνέχεια
αποφάνθηκε πως οι πολλοί φόροι κάνουν κακό στους Έλληνες. Ζήτω!
οι Έλληνες κάτω απ’ τα μπαλκόνια. Εσένα θέλουμε! Ύστερα λέει πως
οι Έλληνες πρέπει να είναι έτοιμοι να εισβάλουν στην Τουρκία. Και η
ευκαιρία δίνεται όταν οι Βούλγαροι ξεσηκώνονται κατά των Τούρκων
στην Ανατολική Ρωμυλία.
Γνωρίζοντας τα χούγια και του Δεληγιάννη και των πάντα πεινασμένων Ελλήνων, που πάντα συνδυάζουν τα μεγάλα ιδανικά με τη μεγάλη
μάσα, όλοι οι ξένοι πρεσβευτές του λεν να κάτσει φρόνιμα γιατί δεν
είναι σωστό να βαράν τους Τούρκους απ' τη μια οι Βούλγαροι, απ' την
άλλη οι Έλληνες. Ένας ένας και με τη σειρά, και όχι δρυός πεσούσης
πας ανήρ ξυλεύεται. Μπα, τίποτα ο Δεληγιάννης που υπόσχεται στους
Έλληνες νέα εδάφη και συνεπώς νέα μάσα σε βάρος των νέων ιθαγε­
νών.
Τότε, όλοι οι πρεσβευτές εγκαταλείπουν την Αθήνα και όλες οι προ­
στάτιδες δυνάμεις κηρύσσουν τον ναυτικό αποκλεισμό της Ελλάδας. Και
ο κοκκορόμυαλος Δεληγιάννης πέφτει επιτέλους. Και αναλαμβάνει ξα­
νά ο Τρικούπης. Που σπεύδει αμέσως να αποκαταστήσει τις ειρηνικές
σχέσεις με την Τουρκία, ώστε και οι πρεσβευτές να επιστρέψουν και ο
αποκλεισμός να αρθεί.
Όμως, το 1890, τις εκλογές τις κερδίζει πάλι ο Δεληγιάννης, που
σχηματίζει κυβέρνηση. Κι αρχίζει έναν χωρίς προηγούμενο εξωτερικό
δανεισμό, για να ταΐσει τους χαραμοφάηδες που διορίζει αβέρτα στο
50 

δημόσιο. Μέχρι και ο βασιλιάς αγανακτεί. Και τον παύει. Κι έτσι, το
1892, ο Τρικούπης ξανάρχεται στα πράγματα, παραλαμβάνοντας απ’ τον
Δεληγιάννη το πλήρες χάος.
Η κυβέρνηση αδυνατεί να πληρώσει τα χρέη που συσσώρευσε ο Δεληγιάννης, και ο Τρικούπης, την 10η Δεκεμβρίου 1893, λέει στη Βουλή
το περίφημο και ιστορικό: ΚΥΡΙΟΙ, ΔΥΣΤΥΧΩΣ ΕΠΤΩΧΕΥΣΑΜΕΝ!
Και στις εκλογές του 1895 ο αισχρός Δεληγιάννης του φορτώνει τη
χρεωκοπία. Το τρικουπικό κόμμα καταποντίζεται, και ο Τρικούπης δεν
εκλέγεται ούτε βουλευτής. («Ανθ’ ημών, ο Γουλημής» - στο Μεσολόγγι).
Την επόμενη χρονιά, το 1896, πεθαίνει στις Κάνες. Αιωνία του η μνήμη.

9. Οι Κρητικοί
Δεν υπάρχει τίποτα πιο δύσκολο, αλλά και πιο επικίνδυνο από «εθνι­
κής απόψεως», απ’ τη μελέτη της ιστορίας της Κρήτης. Οι Άραβες κα­
ταχτητές, οι Φράγκοι καταχτητές, οι Τούρκοι καταχτητές, και άλλοι πολ­
λοί λαοί αρχαιότεροι άφησαν εκεί τα πολιτιστικά αλλά και τα φυλετικά
τους ίχνη. Το μελαμψό των Κρητών είναι σαφώς αραβικής προελεύσεως. Μια όμορφη κρητικιά, και υπάρχουν πάρα πολλές όμορφες σ’
αυτό το υπέροχο νησί, το σπουδαιότερο από κάθε άποψη νησί της Με­
σογείου, δε διαφέρει καθόλου στη μορφή από μια όμορφη Α^ραπίνα της
απέναντι αραβικής ακτής, όπου φτάνει κανείς κολυμπώντας, που λέει ο
λόγος. Οι φυλετικές επιμειξίες σ’ αυτό το κομβικό σημείο της Μεσο­
γείου είναι κάτι περισσότερο από κατανοητές, είναι φυσικές. Καταλα­
βαίνουμε, λοιπόν, καλά τον Νίκο Καζαντζάκη που έλεγε πως δεν είναι
Έλληνας αλλά Κρητικός. Και ο αφορισμός του απ’ την εκκλησία έχει
μεγαλύτερη σχέση με διακηρύξεις σαν την παραπάνω παρά με τις νιτσεϊκές και βουδιστικές φιλοσοφικές ιδέες του, που πλασσάρονται για
λόγους τουριστικούς (Ζόρμπας δη Γκρηκ και συρτάκι ντανς) σαν αμιγώς
ελληνικές.
Καμιά περιοχή της Ελλάδας, ίσως και ολόκληρης της Οθωμανικής
Αυτοκρατορίας, δεν υπέφερε περισσότερο απ’ τους Τούρκους, όσο η
Κρήτη. Ό χι μόνο γιατί οι Τούρκοι ήθελαν να κρατήσουν πάση θυσία
υπό την εξουσία τους το γεωγραφικά κρίσιμο για την Αυτοκρατορία
τους νησί αλλά και διότι πάρα πολλοί Κρήτες «τούρκεψαν», δηλαδή
έγιναν μουσουλμάνοι. Πράγμα που στην αντίληψη των έξαλλων χριστια­
νών φαντάζει σαν αλλαγή εθνικότητας, που προσδιορίζεται απ’ την κα­
ταστροφική για τον ελληνισμό εξίσωση «πας ορθόδοξος Έλλην και πας
μουσουλμάνος Τούρκος». Χαρίσαμε εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες
στους Τούρκους, μόνο και μόνο γιατί, για λόγους συνειδησιακούς αλλά
και πραχτικούς, είχαν την ιδέα να αποποιηθούν τον χριστιανισμό και να
υιοθετήσουν τον, έτσι κι αλλιώς συγγενικό και αυστηρά μονοθεϊστικό,
μουσουλμανισμό, που είναι πολύ πιο απλός απ’ το χριστιανισμό και συ­
νεπώς γίνεται πολύ πιο εύκολα αντιληπτός ως μεταφυσικό δόγμα.
Οι περίφημοι «Τουρκοκρήτες», λοιπόν, δεν είναι παρά Έλληνες
Κρήτες κυρίως που έγιναν μουσουλμάνοι, όπως και οι ακόμα πιο περί­
51 

φημοι «Τουρκαλβανοί» που δεν είναι Τούρκοι αλλά Αλβανοί μουσουλ­
μάνοι. Τρεις φορές άλλαξαν θρησκεία οι περισσότεροι Κρήτες στη
διάρκεια της τουρκικής κατοχής. Και η κατάληξη σε «άκης» των κρητικών ονομάτων δεν είναι παρά ο χλευαστικός υποβιβασμός της τυπικής
κρητικής κατάληξης σε «ής» (Αγγελής, Σμαραγδής κλπ.) που γινόταν
για όλους όσουζ «τούρκεψαν» κατά καιρούς. (Πώς λέμε Γιαννάκη τον
ενήλικα Γιάννη με μοναδική πρόθεση να τον υποβιβάσουμε; Έτσι και
με τα κρητικά ονόματα σε -άκης).
Δεν είναι καθόλου τυχαίο που ο Μινωτάκης, όταν έγινε ο κατοπινός
μεγάλος ηθοποιός επανέφερε το όνομά του στην αρχική, γνησίως κρητική του κατάσταση και έγινε Μινωτής. Δεν είναι καθόλου τυχαίο που
πετάξαμε στη Συρία όσους Έλληνες Κρητικούς αρνούνταν να ξαναγίνουν χριστιανοί, υπερηφανευόμενοι κι από πάνω για τα εκεί ελληνικά
χωριά. Αυτά για να καταλάβουμε καλύτερα την τρομερή κρητική επανά­
σταση του 1896.

10. Η κρητική επανάσταση
Στις αρχές του 1897, ένα χρόνο μετά το θάνατο του Τρικούπη, η
Κρήτη βράζει. Ακόμα μια φορά οι Κρητικοί θα ξεσηκωθούν το 1896
κατά των Τούρκων, ακόμα μια φορά το νησί θα βαφεί στο αίμα. Ένας
τυφλός φανατισμός απ’ όλες τις μεριές θα καταλήξει τελικά στην αυτο­
νομία της Κρήτης αλλά μέχρι τότε οι μουσουλμάνοι Τούρκοι θα σφά­
ζουν ανηλεώς χριστιανούς Κρητικούς, οι χριστιανοί Κρητικοί θα Σφά­
ζουν ανηλεώς μουσουλμάνους Τούρκους, οι μουσουλμάνοι Έλληνες (οι
«Τουρκοκρητικοί») θα σφάζουν ανηλεώς χριστιανούς Έλληνες, ενώ οι
τελευταίοι δεν έχουν καμιά αμφιβολία πως οι «Τουρκοκρητικοί» είναι
καθαροί Τούρκοι. Και από μια άποψη, δεν έχουν άδικο: Οι «Τουρκοκρητικοί» φέρονται σαν Τούρκοι - και στην πραγματικότητα ως ομόδο­
ξοι των Τούρκων μουσουλμάνοι. Και τούτο διότι κανείς δεν είναι πρό­
θυμος να αναγνωρίσει την ελληνικότητά τους, πέρα και πάνω απ’ τις
συσπειρώσεις και τους φανατισμούς που πάντα δημιουργούν οι θρη­
σκείες, που πάντα τις εκμεταλλεύονται οι δημαγωγοί όλων των θρησκευ­
μάτων. (Από μας τους Έλληνες, μόνο ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης κατάφερε να αρθεί πάνω απ’ τα θρησκευτικά δόγματα αλλά και πάνω απ’ τις
μαχόμενες κατά των Τούρκων εθνότητες. Όμως, οι «αιρετικές» από­
ψεις του για τις θρησκείες και τις εθνότητες πέρασαν στα ψιλά της
επίσημης ελληνικής ιστορίας).
Στην πραγματικότητα, την εξέγερση στην Κρήτη την υποκινεί ο ίδιος
ο Σουλτάνος Αβδούλ Χαμίτ για να τραβήξει την προσοχή της διεθνούς
κοινής γνώμης απ’ τις σφαγές των Αρμενίων. Οι μεγάλες Δυνάμεις το
ξέρουν αυτό, όπως το ξέρει και η ελληνική κυβέρνηση, που δε βάζει
θέμα προσάρτησης της Κρήτης στην Ελλάδα. Όμως, η με ιδιωτική πρω­
τοβουλία ιδρυθείσα Εθνική Εταιρεία, που δημιουργείται στην Αθήνα
προς ενίσχυση των μαχομένων Κρητών είναι τόσο ισχυρή και ο ελληνι­
52 

κός εθνικισμός τόσο σαρωτικός, που κανείς πια δεν είναι δυνατό να
ελέγξει την κατάσταση.
Κι έτσι, τον Ιανουάριο του 1897 στέλνεται στην Κρήτη το θωρηκτό
«Ύδρα» και άλλα πολεμικά, υπό την αρχηγία του υπασπιστή του βασι­
λιά ναΰαρχου Ράινεκ. Όλοι ξέρουν πως η υπόθεση είναι καταδικασμέ­
νη εκ των πραγμάτων, αφού η ενσωμάτωση στην Ελλάδα της Κρήτης,
που είναι το αίτημα των εθνικιστών, είναι απολύτως αδύνατη, αλλά όλοι
σπεύδουν να βοηθήσουν τη μαχόμενη Κρήτη. Είναι μια καθαρή και μια
τυπικά ελληνική τραγωδία, που με τη ματιά του Κρητικού (και όχι του
Έλληνα, γιατί δε θέλει τον εαυτό του Έλληνα) θα την περιγράψει εκπληχτικά ο Καζαντζάκης στο μυθιστόρημα «Καπετάν Μιχάλης».
Η κρητική επανάσταση, που θα οδηγήσει σ’ έναν συμβιβασμό ικανο­
ποιητικό για τους Κρητικούς, όχι όμως και για τους σοβινιστές της ηπει­
ρωτικής Ελλάδας, καταλήγει στην πιο καταστροφική τραγωδία ολόκλη­
ρης της νέας ελληνικής ιστορίας. Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897,
θεσσαλική ουρά της κρητικής επανάστασης, θα γελοιοποιήσει ανεπα­
νόρθωτα την Ελλάδα και θα προκαλέσει ζημιές απ’ τις οποίες θ* αργή­
σει πολύ να συνέλθει η χώρα.

11. Νυν υπερ πάντων, η καταστροφή της Ελλάδας
Οι μεγάλες Δυνάμεις ξέρουν πως το κρητικό ζήτημα, μόνιμη εστία
ταραχών που παρακωλύουν την αγγλική κυρίως ναυσιπλοΐα στη Μεσό­
γειο, δεν είναι δυνατό να διαιωνίζεται, και σπεύδουν να δώσουν οριστι­
κή λύση με την ευκαιρία της επανάστασης του 1896. Έτσι, το 1897 απο­
φασίζουν την αυτονομία της Κρήτης, υπό την συμβολική μόνο επικυ­
ριαρχία του Σουλτάνου, με χριστιανό ηγεμόνα, που θα εγκατασταθεί
ευθύς μόλις φύγουν το ταχύτερο τα τουρκικά στρατεύματα.
Στην Ελλάδα δίνεται προθεσμία έξι ημερών για να αποσύρει το
στρατό και το ναυτικό της απ’ την Κρήτη, ενώ η Πύλη αποδέχεται εύκο­
λα το καθεστώς της αυτονομίας. Η κατοχή της Κρήτης είναι και για τους
Τούρκους ένα πολύ βασανιστικό πρόβλημα, αφού δεν περνούν καθόλου
καλά εκεί, έτσι που οι Κρητικοί τους έχουν κάνει το βίο αβίωτο. Τουρ­
κική κυβέρνηση, ελληνική κυβέρνηση, Κρητικοί και μεγάλες Δυνάμεις,
όλοι συμφωνούν τελικά για την αυτονομία της Κρήτης, εκτός απ’ την
Εθνική Εταιρεία, που έχει γίνει κράτος εν κράτει, έτσι που συγκεντρώ­
νει τους πιο χοντροκέφαλους απ’ τους σοβινιστές όλης της Ελλάδας, που
τώρα δε ζητούν μόνο την ένωση την Κρήτης με την Ελλάδα, που οι
Κρητικοί δεν τη ζητούν ακόμα, ζητούν επιπροσθέτως να πάρουμε την
Πόλη και την Αγιά Σόφιά - ή περίπου. Κι αντί να ηρεμήσουν που κυβερ­
νήτης της Κρήτης θα είναι ο γιος του βασιλιά Γεωργίου Α', πρίγκιψ
Γεώργιος, έμπραχτη δήλωση απ’ τη μεριά των μεγάλων Δυνάμεων πως
υπάρχει σαφής σχέση ανάμεσα στο βασίλειο της Ελλάδος και την Κρή­
τη, προκαλούν τέτοια αναταραχή, που υποχρεώνουν την κυβέρνηση, πα­
ρά τη^ θέλησή της, να έρθει σε μια κατάσταση ακήρυχτου πολέμου με την
Τουρκία.
53 

Προς το παρόν πάντως πόλεμος δε γίνεται. Όμως όλοι καταλαβαί­
νουν πως θα γίνει. Τα γνωστά ελληνικά νταϊλίκια δε μπορεί παρά να
οδηγήσουν προς τα κει. Και οδηγούν πράγματι, όταν η Τουρκία συμβι­
βάζεται και με τους Βούλγαρους και με τους Σέρβους, που κι αυτοί
ζητούν αυτονομία αυτή την εποχή. Τώρα η Πύλη είναι ελεύθερη να
στραφεί κατά των Ελλήνων, που πήραν φόρα.
Ο πάντα καταστροφικός Δεληγιάννης, που κυβερνά αυτό τον καιρό,
συγκεντρώνει στα σύνορα, δηλαδή στο θεσσαλικό βορρά, 45.000 στρα­
τιώτες, 1000 ιππείς και 70 πυροβόλα και είναι έτοιμος να εισβάλει στην
Τουρκία, δηλαδή τη νότια Μακεδονία. Η αρχηγία προσφέρεται στον
διάδοχο Κωνσταντίνο. Αυτός, πιστός στους Εγγλέζους, την αρνείται.
Αλλά ο Δεληγιάννης, που έχει προσχωρήσει αναφανδόν πια στους σοβι­
νιστές, λέει στο βασιλιά πως δεν μπορεί να εγγυηθεί για την τύχη του
θρόνου, αν ο Κωνσταντίνος δε γίνει αρχκπράγηγος. Ο βασιλικότερος
του βασιλέως Δεληγιάννης, πάντα λαϊκιστής και πάντα δημαγωγός, εί­
ναι αιχμάλωτος της έξαλλης μάζας, που ζητάει τη συντριβή των Τούρ­
κων. Κι έτσι, ο διάδοχος πάει με τα στρατά του στη Θεσσαλία, αλλά δεν
κηρύσσει τον πόλεμο. Τον πόλεμο τον κηρύσσει η Τουρκία, ύστερα από
χίλιες δυο διπλωματικές προσπάθειες να τον αποφύγει, την 5η Απριλίου
1897. Αυτή τη μέρα ο τουρκικός στρατός εξορμά προς τα στενά της
Μελούνας και γίνεται χαμός. Χαμός και χαλασμός. Που η Ελλάδα έχει
να τον δει απ’ την εποχή του Ιμπραήμ.

12. Φωτιά στα μπατζάκια μας
Με την έναρξη της επίθεσης των Τούρκων την 5η Απριλίου 1897
κοντά στη Μελούνα, οι Έλληνες ανθίστανται ηρωικά ως συνήθως για
δυο ολόκληρες μέρες! Και την τρίτη αρχίζει μια άτακτη φυγή προς όλα
τα σημεία του ορίζοντα. Ο σώζων εαυτόν σωθήτω, κι όποιος θέλει να
σώσει την πατρίδα ας περιμένει τον επόμενο πόλεμο.
Το τουρκικό επιτελείο έχει σαφή γνώση της απελπιστικής κατάστα­
σης των Ελλήνων και από φιλευσπλαχνία (μα τον Αλλάχ!) δίνει εντολή
να σταματήσει το κυνηγητό. Αλλιώς, τις δυο πρώτες κιόλας μέρες θα
είχε αιχμαλωτιστεί ολόκληρος ο ελληνικός στρατός.
Η Λάρισα εκκενώνεται κι όσοι στρατιώτες βρίσκονται εκεί υποχω­
ρούν προς τα Φάρσαλα. Στην Αθήνα επικρατεί πλήρης σύγχυση και
πανικός. Και ο καταστροφικός Δεληγιάννης που προκάλεσε αυτή τη
συμφορά παραιτείται για να τον διαδεχτεί την 18η Απριλίου ο Δημήτριος Ράλλης.
Φανατικός υπέρμαχος του πολέμου κατά των Τούρκων ο Ράλλης,
τώρα βάζει την ουρά στα σκέλια κι αρχίζει μια παλαβή τρεχάλα από
πρεσβεία σε πρεσβεία, εκλιπαρώντας τους ισχυρούς να μεσολαβήσουν,
για να αποφευχθούν τα χειρότερα. Δηλαδή η κατάληψη των Αθηνών, αν
και οι Τούρκοι δε δείχνουν τέτοια διάθεση επί του παρόντος. Δέχονται
όμως την πρόταση των μεγάλων δυνάμεων να φανούν επιεικείς - και
φαίνονται όντως! Μεγαλύτερο ρεζιλίκι δε θα μπορούσε να υπάρξει για
54 

ι

τον «υπερήφανο ελληνικό λαό, που ξέρει να αγωνίζεται για τα δίκαια
της πατρίδας».
Πάντως, ένας και μόνο αξιωματικός, ο συνταγματάρχης Σμολένσκης,
προβάλλει οργανωμένη αντίσταση κοντά στα Φάρσαλα, και ως εκ τού­
του χρίεται αυτομάτως ήρωας. Σήμερα υπάρχει δρόμος με το όνομα του
στην Αθήνα, γιαυτό και μόνο το λόγο: Ήταν ο μόνος που αντιστάθηκε
κατά των Τούρκων. Αυτός και η μικρή μονάδα του, ανάμεσα στους
45.000 πεζούς και 1000 ιππείς του ελληνικού στρατού. Παρά ταύτα, ο
Σμολένσκης δεν καταφέρνει να ανακόψει την προέλαση των Τούρκων
προς τον Βόλο, που τον καταλαμβάνουν μαζί μ’ ολόκληρη τη Θεσσαλία.
Πάνω κει, την 30ή Απριλίου, η ελληνική κυβέρνηση δέχεται άνευ
όρων το σχέδιο των Δυνάμεων για τη διευθέτηση του προβλήματος της
. Κρήτης, που εκκρεμεί όταν αρχίζει ο πόλεμος. Δέχεται επίσης τις καλές
υπηρεσίες των προστατών για διαμεσολάβηση ώστε να επιτευχθεί «δί­
καιη ειρήνη» με τους Τούρκους. Αλλά οι Τούρκοι θέλουν να διαπραγμα­
τευτούν απ’ ευθείας με τους Έλληνες. Και συνεχίζουν να κατεβαίνουν
με το πάσο τους προς τα κάτω, κάνοντας πως θέλουν να καταλάβουν την
Αθήνα.
Και τότε είναι που οι Έλληνες βάζουν μπροστά τα μεγάλα μέσα. Ο
1 Κάιζερ, του οποίου η αδερφή είναι σύζυγος του διαδόχου Κωνσταντίνου
λέει στους Τούρκους: αρκετά παίξατε, άντε τώρα στα σπίτια σας. Και ο
I Τσάρος Νικόλαος, του οποίου θεία είναι η βασίλισσα Όλγα, λέει στον
Αβδούλ Χαμίτ: ρε φίλε, θα μας χαλάσεις το νοικοκυριό εκεί κάτω!
Όμως, οι Τούρκοι ζητούν ολόκληρη τη Θεσσαλία προκειμένου να
συνάψουν ειρήνη. Και τότε οι Άγγλοι τους λεν: είναι χριστιανικό έθιμο
να μη ξαναγίνεται μουσουλμανική μια περιοχή που έγινε χριστιανική!
Μα το θεό, έτσι ακριβώς είπαν. Και οι Τούρκοι είπαν: ε, αφού είναι
έθιμο, τι να κάνουμε! Ό λοι σπαν πλάκα. Και κυρίως οι Τούρκοι.

ί
Ρ

13. Ρωσική ρουλέτα για Έλληνες
Στις διαπραγματεύσεις που έγιναν στην Κωνσταντινούπολη για την
ειρήνη, ερήμην των Ελλήνων που δεν τόλμησαν να παν και εμπιστεύτη­
καν τα πάντα στις προστάτιδες μεγάλες Δυνάμεις (αχ, αυτές οι μεγάλες
Δυνάμεις, πόσο πιο μεγάλες φαίνονται μπροστά στις μικρές) οι Τούρκοι
έδειξαν μεγάλο ενδιαφέρον για τη Λάρισα, όχι όμως και για ολόκληρη
τη Θεσσαλία. Και επειδή δε θα μπορούσαν να έχουν τη Λάρισα χωρίς
να έχουν τη Θεσσαλία, τελικά περιορίστηκαν στη συμβολική παραχώρη­
ση από μέρους της Ελλάδας μιας εντελώς άγονης και ακατοίκητης λου­
ρίδας, ανάμεσα στον Όλυμπο και τα Καμβούνια.
. Όμως, όσον αφορά τις πολεμικές αποζημιώσεις που η Ελλάδα, ως
ηττημένη, θα έπρεπε να πληρώσει στην Τουρκία, οι απαιτήσεις των
Τούρκων κάθε άλλο παρά συμβολικές είναι. Κέρδισαν, και έπρεπε να
εισπράξουν τα κέρδη, όπως γίνεται πάντα σ’ όλα τα παιχνίδια. Ζήτησαν,
λοιπόν, εκατό εκατομμύρια χρυσά φράγκα, ποσό τεράστιο για την επο-

ϊ
55 

χή. Και οι Έλληνες είπαν ναι, θα σας τα δώσουμε ως έντιμοι παίχτες
που έπαιξαν και έχασαν.
Ναι, αλλά, πού θα τάβρισκαν; Μα, από δάνεια, όπως πάντα, όπως
και τον καιρό της ειρήνης. Ναι, αλλά ποιος τρελλάθηκε να δανείσει
στην Ελλάδα ένα τέτοιο ποσόν, για να το τζιράρει ενδεχομένως και πάλι
στον επόμενο πόλεμο με τους Τούρκους, ή κάποιους άλλους προαιώ­
νιους ή περιστασιακούς εχθρούς της πατρίδας;
Με τα πολλά, οι ξένοι δέχονται να μας δανείσουν για να πληρώσου­
με κας τους Τούρκους. Αλλά υπό τον όρο πως οι δανειστές θα έστελναν
στην Ελλάδα δικούς τους ανθρώπους να εισπράττουν απ' ευθείας τις
δόσεις. Τέτοια εμπιστοσύνη μας είχαν. Και ούτω πως προέκυψε ο περί­
φημος και ιστορικός Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος (ΔΟΕ), που εισέπραττε τα έσοδα από το χαρτόσημο, τα τελωνεία Αθηνών, Πατρών και
Σύρου και εν μέρει από τα προϊόντα του ελληνικού μονοπωλίου, όπως
ήταν τότε το αλάτι και τα σπίρτα. Οι παλιότεροι θα θυμούνται μια κορ­
δέλα που υπήρχε πάνω στο κουτί με τα σπίρτα που έγραφε ΔΟΕ. Αυτή
η τρομερή κορδέλα - σήμα κατατεθέν της ελληνικής σοβινιστικής μω­
ρίας, υπήρχε και μετά τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Απ’ το
1897. Για πενήντα χρόνια περίπου. Πάλι καλά. Ο επόμενος Διεθνής
Οικονομικός Έλεγχος προβλέπω να κρατάει διακόσια χρόνια. Αν και
δε νομίζω πως τότε θα υπάρχει Ελλάδα για να πληρώνει τα χρέη της.
Θα την έχουν φάει οι Έλληνες μαζί με τα χρέη της.
Λοιπόν, ο Δεληγιάννης πέφτει μετά το κάζο του πολέμου του 1897,
όμως ξανασηκώνεται. Ξαναπέφτει, ξανασηκώνεται, ξανά ξαναπέφτει,
ξανά ξανασηκώνεται σε μια συνεχή εναλλαγή στην εξουσία με τον διά­
δοχο του Τρικούπη στο τρικουπικό κόμμα, τον Γεώργιο Θεοτόκη. Μέχρι
που το 1905 έπεσε και δεν ξανασηκώθηκε. Τον ξάπλωσε νεκρό ένας
χαρτοπαίκτης, γιατί είχε κλείσει τις χαροπαιχτικές λέσχες. Τι θάνατος
κι αυτός για έναν τόσο μεγάλο παίχτη! Ακούς, να κλείσει τις χαρτοπαιχτικές λέσχες! Λες και μόνο αυτός είχε δικαίωμα να παίζει στα ζάρια
μια ολόκληρη χώρα γεμάτη παίχτες κάθε είδους, και μάλιστα σε μια
εποχή που δεν υπήρχε ούτε καν ΛΟΤΟ για να ξεθυμαίνουν οι Έλληνες,
και να μη θέλουν να τα παίζουν όλα για όλα στον πόλεμο.

14. Τα Ευαγγελιακά
Με τα τύμπανα του «ατυχούς» ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897
ακόμα να ηχούν με σουρτίνα και τον Διεθνή Οικονομικοί Έλεγχο εν
πλήρει δράσει, ιδού νέο πεδίο δόξης λαμπρό για τους φερέλπιδες φοιτη­
τές, πολλοί απ’ τους οποίους είχαν πάει και στον πόλεμο.
Στο τέλος του 1901, γίνεται η πρώτη φοιτητική εξέγερση, και μάλιστα
ένοπλη. Και η πρώτη στην ιστορία της ελληνικής παιδείας κατάληψη
πανεπιστημιακής Σχολής. Πρόκειται για τα περίφημα Ευαγγελιακά, που
κράτησαν ενάμισο μήνα και είχαν οχτώ νεκρούς και εβδομήντα τραυμα­
τίες. Οι περισσότεροι απ’ τους νεκρούς ήταν φοιτητές ηρωικοί, που έπε­
σαν για του Χριστού την πίστη την αγία, και όχι μπας και πέσει καμιά
56 

χούντα. Οι χούντες δεν έχουν εμφανιστεί ακόμα στην νεοελληνική ιστο­
ρία.
Που λέτε, ο σκοτωμός έγινε διότι οι πλείστοι των φοιτητών του Πα­
νεπιστημίου Αθηνών, όλων των Σχολών και όχι μόνο της Θεολογικής, αν
και αυτή πρωτοστάτησε, ζητούσαν, πρώτον να καεί η μετάφραση των
Ευαγγελίων στη δημοτική, που έκανε ο σπουδαίος λόγιος Αλέξανδρος
Πάλλης, και δεύτερον να αφοριστεί και ο Πάλλης και το προσωπικό της
εφημερίδας «Ακρόπολις» που δημοσίευσε σε συνέχειες τη μετάφρασή
του, καθώς και κάθε άλλος που θα έλεγε ναι στην κατανόηση του λόγου
του Θεού απ’ τους αγράμματους, που Ευγγέλιο ακούν και για καζαμία
το εκλαμβάνουν.
Ό λοι έπρεπε, τουλάχιστον να αφορκπούν αν όχι και να καούν στην
πυρά, εκτός απ’ τη βασίλισσα Όλγα, που είχε ήδη δώσει εντολή για μια
άλλη μετάφραση των Ευαγγελίων, όχι πάντως στη «μαλλιαρή», κι αυτό
λειτουργούσε υπέρ αυτής σαν ελαφρυντικό - χώρια ο πρότερος έντιμος
βίος της. Όμως ο Πάλλης εκτός από «μαλλιαρός» ήταν και Αρβανίτης,
πού ήξερε τέλεια τα ελληνικά, ο άθλιος. Και εκτός από Αρβανίτης ήταν
και ένας δραστήριος μαχητής της δημοτικής, που πέρασε τα περισσότε­
ρα χρόνια του στο Λίβερπουλ της Αγγλίας. Άσε που ήταν και μεταφραστής της Ιλιάδας. Για να μην πούμε τίποτα και για το αμάρτημά του να
μεταφράσει και Σαίξπηρ, και θυμώσουν οι φοιτητές του 1901.
Εν πάση περιπτώσει, οι φοιτητές, αποτάθηκαν πρώτα στον Πατριάρ­
χη Κωνσταντινουπόλεως και τούπαν, το και το. Και ο σεπτός Πατριάρ­
χης λέει: Οκέυ, παιδιά, βαράτε το μεταφραστή.
Στη συνέχεια οι φοιτητές πηγαίνουν και στον Μητροπολίτη Αθηνών,
γιατί τότε δεν υπήρχε ακόμα Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλά­
δος πλην Φλωρίνης. Αλλά ο Μητροπολίτης επιφυλάσσεται να απαντήσει
γιατί θέλει πρώτα να εξετάσει το πράμα απο θεολογικής απόψεως, αν
και οι καθηγητές της θεολογικής Σχολής είχαν ήδη αποφανθεί: Ουδείς
πρέπει να καταλαβαίνει τι λέει το Ευαγγέλιο, γιατί έτσι και καταλάβει,
τους πήρε ο διάολος και τους σήκωσε τους δεσποτάδες.
Εν τέλει, είπε και ο Μητροπολίτης το οκέυ, και τα οπλισμένα παλι­
κάρια οχυρώθηκαν στο Πανεπιστήμιο, από όπου διηύθυναν τον ένοπλο
αγώνα κατά των απίστων και των «μαλλιαρών» συλλήβδην. Βέβαια,
θρήνησαν οχτώ νεκρούς. Αλλά τι σημασία έχουν οχτώ πεθαμένοι αγωνι­
στές μπροστά στον άθλο τους να σώσουν ακόμα μια φορά την πατρίδα
από τον βέβαιο κίνδυνο να καταλαβαίνεις αυτά που ακούς ή διαβάζεις;

57 

5. ΕΓΚΑΙΝΙΑ ΤΟΥ 20ου ΑΙΩΝΑ ΜΕ ΤΟΝ
ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟ ΑΓΩΝΑ
1. Το μακεδονικό φυλετικό χάος
Ο περίφημος «μακεδονικός αγώνας» δεν έχει κανέναν άλλο πολιτικό
ή στρατιωτικό στόχο πλην του εξελληνισμού της άκρως μπερδεμένης
εθνολογικά και φυλετικά Μακεδονίας. Που την διεκδικούν οι Έλληνες,
οι Βούλγαροι, οι Σέρβοι και, βέβαια, οι Τούρκοι. Οι οποίοι δε θέλουν
να πιστέψουν πως η Μακεδονία θα μπορούσε να είναι κάτι άλλο εκτός
από τουρκική (ας μη ξεχνάμε πως η Θεσσαλονίκη είναι η γενέτειρα του
Κεμάλ Ατατούρκ).
Ο περίφημος «μακεδονικός αγώνας», λοιπόν, είναι μια υπόθεση ι­
διωτικής πρωτοβουλίας. Θα τον ξεκινήσει το 1902 ο Ίων Δραγούμης,
που υπηρετούσε τότε στο ελληνικό προξενείο του Μοναστηριού, όχι με
πρόθεση να ενώσει τη Μακεδονία με την Ελλάδα, αλλά για να τονώσει
τον ελληνισμό της διασποράς, που κινδύνευε να αφομοιωθεί απ’ τους
Βούλγαρους, που δρουν δραστήρια κυρίως απ’ το 1897 και μετά.
Βέποντας τους Έλληνες να γελοιοποιούνται πλήρως στον οικτρό πό­
λεμο μέ τους Τούρκους, οι Βούλγαροι πίστεψαν πως δεν θα πρόβαλλαν
αξιώσεις στη Μακεδονία, που κανείς ακόμα δεν ξέρει αν είναι ή δεν
είναι ελληνική, τουρκική, σέρβικη, βουλγάρικη. Ήταν τόσο μπερδεμένα
εθνολογικά τα πράγματα σ’ αυτή την περιοχή, που οι Βούλγαροι συνει­
δητοποιούν έγκαιρα πως η Μακεδονία θα ανήκει στο μέλλον σ’ αυτόν
που πρώτος θα τη βάλει στο χέρι. Και επειδή έβλεπαν την Τουρκία να
καταρρέει παντού στα Βαλκάνια, έχρισαν τους εαυτούς τους διαδόχους
των Τούρκων στη Μακεδονία και άρχισαν μια συστηματική προσπάθεια
εκβουλγαρισμού και της Μακεδονίας και της Θράκης.
Ο Ίων Δραγούμης προσπάθησε, επιτυχώς όπως θα αποδειχτεί, να
μιμηθεί τους Βουλγάρους και να εξελληνίσει τη Μακεδονία, προς όφε­
λος των Ελλήνων της διασποράς, της πιο δραστήριας οικονομικά εθνι­
κής ομάδας στα Βαλκάνια, και όχι προς όφελος του ελληνικού κράτους.
Που το μισούσε θανάσιμα, αυτός ο ιδιόρρυθμος εθνικιστής. Δεν πίστεψε
ποτέ ο Δραγούμης πως η Ελλάδα είναι ικανή να φκιάξει κράτος - και
είχε δίκιο. Πίστευε, αντίθετα, πως θα μπορούσε να υπάρχει ένας πανί­
σχυρος ελληνισμός διασπαρμένος παντού στον κόσμο, και κυρίως στα
58 

Βαλκάνια, παραδοσιακό χώρο δράσης των Ελλήνων απ’ την εποχή του
κράτους των Μακεδόνων.
Όμως, ο Δραγούμης θα προσκρούσει στην αδιαφορία τόσο του ελ­
ληνικού κράτους, όσο και των Ελλήνων των ελεύθερων περιοχών, που
αποτελούν τα παραπαίον ελληνικό κράτος, που ο Θεός των Ελλήνων να
το κάνει κράτος και τότε και τώρα. Κανείς απ’ τους κυβερνώντες στην
ελεύθερη Ελλάδα δεν ξέρει αν η Μακεδονία είναι ή δεν είναι ελληνική.
Άλλωστε, εκ των πραγμάτων, κανείς δεν θα μπορούσε να εφαρμόσει
μια ανάλογη μ’ αυτήν των Βουλγάρων πολιτική, σύμφωνα με την οποία
η Μακεδονία είναι εκείνου που πρώτος θα τη βάλει στο χέρι. Το χέρι
της Ελλάδας ήταν πολύ κοντό. Και από τότε πολύ απασχολημένο με την
κλοπή του δημοσίου χρήματος. Άλλωστε, θα ήταν αδύνατο να απλωθεί
μέχρι εκεί. Ενώ οι Βούλγαροι ήταν σε απόσταση αναπνοής απ’ την τουρ­
κική Μακεδονία. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως Έλληνες και Βούλγαροι,
κατά τον μακεδονικό αγώνα, θα δράσουν σε τουρκική περιοχή, πράγμα
που για τους Τούρκους θα μοιάζει σαν καυγάς σε ξένο αχερώνα.

2. Τι ζητούν οι Βούλγαροι στη Μακεδονία
Οι Βούλγαροι εμφανίζονται στην ιστορία τον 2ο μ.Χ. αιώνα, τότε
που έρχονται απ’ την Ασία και εγκαθίστανται στη Ρωσία, γύρω απ’ την
Αζοφική θάλασα. Είναι ακόμα Μογγόλοι και συνεπώς πρωτοξάδερφα
των Τούρκων. Αλλά εκσλαβίζονται καθώς προωθούνται σιγά σιγά απ’
την αρχική περιοχή της πρώτης εγκατάστασης τους στην Ευρώπη, για να
καταλήξουν τελικά στη σημερινή Βουλγαρία τον 6ο μ.Χ. αιώνα, διώχνο­
ντας άλλους Σλάβους, αφού στο μεταξύ έχουν εκσλαβιστεί πλήρως τους
αιώνες που ζουν στη Ρωσία, παίρνοντας απ’ αυτήν τη σημερινή τους
γλώσσα, που μοιάζει τόσο με τη ρωσική, που Ρώσοι και Βούλγαροι θα
μπορούσαν να συνεννοηθούν χωρίς πολύ κόπο. Κι έτσι οι Βούλγαροι,
από συγγενείς των Τούρκων γίνονται στενοί συγγενείς των Ρώσων. Έ ­
χουμε εδώ μια τυπική περίπτωση εθνολογικής διαφοροποίησης διά του
πολιτισμού και μια πλήρη γελοιοποίηση των αιματολογικών εθνολογι­
κών δεδομένων, στα οποία ακόμα πιστεύουν σε μας εδώ μερικοί ολιγόνοες, που φαντάζονται τους εαυτούς τους καθαρόαιμους απογόνους των
αρχαίων Ελλήνων, λες και οι άνθρωποι είναι καθαρόαιμα άλογα του
ιπποδρόμου. (Θα μπορούσα να ισχυριστώ πως, το μόνο «καθαρόαιμο»
που υπάρχει σε τούτον τον κόσμο είναι η βλακεία).
Το 567 οι Βούλγαροι υποτάσσονται απ’ τους πρώτους στους φυλετι­
κούς προγόνους των Τούρκων, σε μια εποχή που οι Τούρκοι ούτε καν
διανοούνται πως θα ήταν δυνατό να κυριεύσουν την πρωτεύουσα του
Βυζαντίου. Όμως, ύστερα από 15 μόνο χρόνια πρώιμης τουρκικής κατο­
χής, δημιουργούν το πρώτο, επί βυζαντινών, βουλγάρικο κράτος το 582.
Το 886, υπό την επίδραση του γειτονικού Βυζαντίου, εκχριστιανίζονται,
και επί βασιλείας Συμεών (893-927) γίνονται πραγματικός κίνδυνος για
το Βυζάντιο, πολύ νωρίτερα από τότε που οι Τούρκοι θα το καταπιούν.
59 

Μέχρι που ο Βασίλειος Βουλγαροκτόνος διαλύει το βουλγαρικό κράτος
το 1018 και το κάνει επαρχία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Όμως, υστέρα από 168 χρόνια βυζαντινής κατοχής, η Βουλγαρία
ξαναγίνεται αυτόνομο κράτος το 1186. Μέχρι που το 1388, αρκετά πριν
απ’ την Ελλάδα, υποτάσσεται και πάλι, ύστερα από πολλούς αιώνες,
στον όντως προαιώνιο εχθρό της, την Τουρκία. Τα παλιά πρώτα ξαδέρφια αλληλοσφάζονται τώρα με υποδειγματικό ζήλο. Αυτά παθαίνει ό­
ποιος ξεχνά τους συγγενείς του.
Το 1878, και ενώ το ελληνικό κράτος έχει ήδη ηλικία 48 ετών, η
Βουλγαρία ανακηρύσσεται αυτόνομη ηγεμονία υπό την επικυριαρχία
του Σουλτάνου, ενώ εντελώς αυτόνομο και ανεξάρτητο κράτος γίνεται
το 1908. Όμως, απ’ το 1878 που η Βουλγαρία γίνεται αυτόνομη ηγεμο­
νία, ξαναρχίζει τις προσπάθειές της να γίνει το ισχυρό κράτος που ήταν
παλιά, αυτό που τάβαλε με τους πανίσχυρους τότε Βυζαντινούς σε μια
εποχή που οι Τούρκοι ήταν ακόμα ασήμαντοι. Ο βουλγάρικος σοβινι­
σμός έχει γερές ρίζες στην ιστορία, και δεν είναι τεχνητός σαν τον ελλη­
νικό, που προήλθε με το πες πες κι όχι με το κάνε κάνε.
Κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες, είναι μάλλον φυσικό να μην ξέρουν οι
τότε κρατούντες στην Ελλάδα αν η Μακεδονία είναι ή δεν είναι ελληνι­
κή. Καλά που τους το είπαν πρώτα ο Ί ω ν Δραγούμης κι ύστερα οι
σύμμαχοι κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους. Και μη μου πείτε τι ζητούν
οι Βούλγαροι στη Μακεδονία. Ξέρουν τι ζητούν.

3. Η αρχή με την Εξαρχία
Κανείς δεν αμφισβήτησε ποτέ ότι η θρησκεία είναι ισχυρός παράγων
για την εθνική συνοχή. Ό χι, όμως, και για τη δημιουργία εθνικής συνεί­
δησης. Γιατί, η θρησκευτική συνείδηση μπορεί να υπερκαλύψει την εθνι­
κή, όπως σε μας εδώ. Άλλωστε, η θρησκεία συνέχει πιστούς ασχέτως
εθνικότητας. Γιαυτό οι Έλληνες και οι Βούλγαροι της Μακεδονίας, στη
διάρκεια της τουρκοκρατίας, είχαν έρθει τόσο πολύ κοντά. Γιαυτό και ο
Ρήγας Φεραίος οδηγήθηκε στο συμπέρασμα πως θα ήταν δυνατή η δη­
μιουργία ενιαίου βαλκανικού κράτους στη βάση της κοινής θρησκείας.
Αλλά και κάποιων κοινών παραδόσεων που υπάρχουν σ’ ολόκληρη τη
Βαλκανική, και που εύκολα τις επισημαίνει κανείς στη λαϊκή τέχνη. Η
θεματολογία της ελληνικής δημοτικής ποίησης, π.χ., είναι σχεδόν ίδια μ’
αυτήν των άλλων βαλκανικών κρατών.
Υπήρχε, λοιπόν, κίνδυνος για τους Τούρκους το όραμα του Ρήγα να
γίνει πραγματικότητα, κυρίως τώρα που η Οθωμανική Αυτοκρατορία
καταρρέει και οι υπόδουλοι λαοί πρέπει να οργανωθούν είτε σε εθνικά
κράτη είτε σε ευρύτερα κρατικά σχήματα. Αυτό που κυρίως φοβούνταν
οι Τούρκοι δεν ήταν τόσο η ένωση της Μακεδονίας με την Ελλάδα,
άλλωστε η Ελλάδα δεν έβαζε προς το παρόν τέτοιο ζήτημα, αλλά η
δημιουργία είτε ενός αυτόνομου μακεδονικού κράτους είτε μιας «μεγά­
λης Βουλγαρίας» που θα συμπεριλάμβανε αυτό που σήμερα είναι η ελ­
ληνική Μακεδονία, και που κανείς απολύτως δεν ήξερε τι θα μπορούσε
60 

να σημαίνει σαν γεωγραφική έννοια, αφού το αρχαίο κράτος των Μακεδόνων, αφενός ήταν νεκρό από πολλών αιώνων και αφετέρου, όταν ή­
ταν ζωντανό, ήταν πολύ μεγαλύτερο από τη σημερινή ελληνική Μακεδο­
νία και συμπεριλάμβανε μέρος της σημερινής Βουλγαρίας και μέρος της
σημερινής Γιουγκοσλαβίας.
Με μια γεωγραφική έννοια, λοιπόν, και στη βάση εδαφικών διεκδι­
κήσεων στηριγμένων στην αρχαία ιστορία, η σημερινή νότια Βουλγαρία
και η σημερινή λεγόμενη «Μακεδονία των Σκοπιών», θα έπρεπε να ανή­
κουν στο ελληνικό κράτος, πράγμα καταφανώς παράλογο, αφού σ’ αυ­
τές τις περιοχές ήρθαν και κατοίκησαν σλαβικοί λαοί, ολικά άσχετοι με
τους αρχαίους Μακεδόνες, που έπρεπε να εξοντωθούν ή να εξοριστούν
προκειμένου να «ξαναγίνει» ελληνική η αρχαία Μακεδονία.
Τα πράγματα από εθνολογικής απόψεως ήταν απελπιστικά σ’ αυτή
την εθνολογικά μπερδεμένη περιοχή των Βαλκανίων, και ο κίνδυνος να
ενωθούν οι λαοί στη βάση της κοινής θρησκείας ήταν κάτι παραπάνω
από υπαρχτός για τους Τούρκους. Που εφάρμοζαν κι αυτοί με συνέπεια
το αγγλικό δόγμα «διαίρει και βασίλευε».
Κι έτσι, σκέφτηκαν να φέρουν σε διάσταση τους ορθόδοξους Έλλη­
νες και τους ορθόδοξους Βούλγαρους της περιοχής, μη τυχόν και ενω­
θούν και βαρέσουν από κοινού τον Σουλτάνο, όπως είχε ήδη γίνει στην
ήδη ελεύθερη Ελλάδα, όπου Έλληνες, Αρβανίτες και εκχριστιανισθέντες Τούρκοι βαρούσαν όλοι μαζί τους Τούρκους στη διάρκεια της επα­
νάστασης. Κι έτσι, με φιρμάνι του 1870 ο Σουλτάνος δίνει στους Βούλ­
γαρους το δικαίωμα ιδρύσεως Βουλγαρικής Εξαρχίας. Και η βουλγαρι­
κή ορθοδοξία αποκόβεται απ’ το Πατριαρχείο. Η επαφή ανάμεσα στις
δύο εθνότητες είναι πλέον αδύνατη, και οι Βούλγαροι αρχίζουν την ε­
θνικιστική δράση τους.

4. Οι κομιτατζήδες
Προτού οι Βούλγαροι αρχίσουν τον ένοπλο αγώνα κατά των Ελλή­
νων της Μακεδονίας (με μια έννοια πολύ ευρύτερη απ’ αυτήν που έχει
σήμερα ο γεωγραφικός όρος) σκέφτονται, ορθότατα, πως πρέπει να χτυ­
πήσουν πρώτα τη θρησκεία των Ελλήνων, αν και ορθόδοξοι όπως και οι
Βούλγαροι. Όμως, όταν θέλεις, δεν αργείς να βρεις τις δογματικές δια­
φορές και να κατηγορήσεις τους άλλους ως ανεπαρκέστερους από ορ­
θοδόξου απόψεως.
Ε, αυτό έκαναν και οι Βούλγαροι, διπλωμάτες μεγάλης κλάσεως πά­
ντα. Θα το πληρώσουν, βέβαια, λίγο μετά, αλλά όχι και τόσο ακριβά.
Κάποιοι σλαβόφωνοι μακεδονομάχοι, που πολέμησαν τους Βουλγάρους,
τους πολέμησαν στη βάση ενός θρησκευτικού δόγματος με το οποίο δε
συμφωνούσαν κι όχι γιατί ήταν ή αισθάνονταν Έλληνες. Έτσι απλά
εξηγείται το παράδοξο, Σλάβοι να πολεμούν Σλάβους και να αγωνίζο­
νται υπέρ των Ελλήνων σε μια περιοχή, άλλωστε, όπου όλα ήταν κου­
λουβάχατα από εθνολογικής απόψεως, πράγμα που ευκόλυνε τους πάνιες να ψαρεύουν στα θολά. 

Όμως, οι καλύτεροι ψαράδες αποδείχτηκαν οι Βούλγαροι. Που άρ­
χισαν να πείθουν το λαό διά των «ιεραποστόλων» που προηγήθηκαν των
κομιτατζήδων πως, όχι μόνο το δικό τους θρησκευτικό δόγμα είναι το
καλύτερο, αλλά και πως δεν έχουν ελπίδα να ελευθερωθούν απ’ τους
Τούρκους αν δεν ακολουθήσουν τους φανατικούς πολέμιους των Τούρ­
κων, τους Βούλγαρους. Και επειδή ο πόθος της ελευθερίας είναι πάντα
ισχυρός, και επειδή οι Έλληνες της ελεύθερης Ελλάδας δεν έλεγαν
τίποτα για την απελευθέρωση της Μακεδονίας από τους Τούρκους, οι
Βούλγαροι κάνουν μια χαρά τη δουλειά τους. Και τους μόνους που έ­
χουν να αντιμετωπίσουν είναι οι Τούρκοι και όχι οι μακαρίως καθεύδοντες, και κυρίως τρώγοντες στην Αθήνα, Έλληνες.
Βέβαια, το Πατριαρχείο της Κωνσταντινουπόλεως αφόρισε το βουλ­
γαρικό Εξαρχείο και κήρυξε το σχίσμα (την αποκοπή) των δύο ορθόδο­
ξων εκκλησιών, βλέποντας πως οι Βούλγαροι παπάδες, που περιφέρο­
νταν στην ύπαιθρο, νοιάζονταν περισσότερο για τη Βουλγαρία και λιγότερο για την ορθοδοξία, όμως δεν έστειλε ιεραποστόλους για να πράξουν ομοίως. Άλλωστε, και να τους έστελνε θα τους σκότωναν οι Βούλ­
γαροι, που ήδη άρχισαν να δρουν και ενόπλως: Το λόγο του Θεού τον
ακολουθεί συνήθως ο πειστικότερος λόγος του μαχαιριού.
Το βουλγαρικό Κομιτάτο, δηλαδή η επιτροπή (το επιτροπάτο) που
φρόντιζε για τον εκσλαβισμό ολόκληρης της Μακεδονίας (και της Σερβικής Μεκεδονίας, σημειωτέον, γιατί και οι σημερινοί Σκοπιανοί δεινοπάθησαν απ’ τους κομιτατζήδες, δηλαδή τα μέλη του βουλγαρικού Κομι­
τάτου) με την αφανή βοήθεια και των βουλγαρικών αρχών της ήδη η­
μιαυτόνομης Βουλγαρίας, είχε γίνει κράτος εν κράτει σχεδόν σ’ ολόκλη­
ρα τα νότια Βαλκάνια, και ο φόβος και ο τρόμος και των Ελλήνων και
των Σέρβων και των Τούρκων.
Το Κομιτάτο ήταν χωρισμένο στα δύο. Το λεγόμενο «υψηλόν» υπό
τους Μιχαηλόφσκι, Ζόντσεφ και Γιάγκωφ έκαμνε τον αγώνα του στο
όνομα της «μεγάλης Βουλγαρίας» και το «κεντρικό» υπό τον Σαράφωφ
έκαμνε τον αγώνα του υπό το εξαιρετικά αποτελεσματικό σύνθημα «η
Μακεδονία στους Μακεδόνες». Ό σο για τους Έλληνες της πρωτεύου­
σας, αυτοί προς το παρόν τρων και δεκάρα δε δίνουν για τη Μακεδονία.
Τόσο πολύ ελληνική την ένοιωθαν.

5. Βόμβες στη Θεσσαλονίκη
Το καλοκαίρι του 1902 οι καλά οπλισμένες ομάδες του βουλγαρικού
Κομιτάτου (οι κομιτατζήδες) σαρώνουν κυριολεκτικά και τους τρεις
«μακεδονικούς νομούς», όπως λεν οι Τούρκοι τις διοικητικές περιφέ­
ρειες της Θεσσαλονίκης, των Σκοπιών και του Μοναστηριού που, κατά
την τουρκική αντίληψη, συναποτελούν τη μακεδονική περιοχή της Οθω­
μανικής Αυτοκρατορίας.
Οι Τούρκοι, που μέχρι τότε δεν είχαν πάρει και πολύ στα σοβαρά τη
διαμορφωθείσα κατάσταση, αντιλαμβάνονται πως πρόκειται για εξέγερ­
ση κατά του Σουλτάνου. Και με μια τρομαχτικής εντάσεως αντεπίθεση
62 

εξοντώνουν τους κομιτατζήδες. Όμως, η μπόρα παίρνει τελικά όλα τα
χριστιανικά χωριά, φυσικά και τα ελληνικά, φυσικά κι εκείνα που δεν
είχαν πάει με τους κομιτατζήδες. Που είναι πλέον κανονικότατοι αντάρ­
τες, που πολεμούν κατ’ αρχήν τους Τούρκους, άσχετα αν εμείς εδώ τους
δυσφημήσαμε άκριτα διότι προσπαθούν να εκσλαβίσουν τους Έλληνες,
ώστε το υπό δημιουργία, μετά τη συντριβή των Τούρκων, κράτος να
είναι αμιγώς βουλγαρικό. Ωστόσο, το κύριο μέλημα των κομιτατζήδων
είναι ο πόλεμος με τους Τούρκους, και όχι με τους Έλληνες ή τους
Σέρβους.
Παρά τη συντριβή τους απ’ τους Τούρκους το 1902, την επόμενη
χρονιά το καλοκαίρι οι κομιτατζήδες εμφανίζονται δριμύτεροι. Είναι
πραγματικά αξιοθαύμαστη η ικανότητά τους να ανασυντάσσονται και να
ξαναγεννιούνται απ’ την τέφρα τους. Στη Θεσσαλονίκη δρουν τώρα σαν
πραγματικοί αντάρτες των πόλεων, όπως θα λέγαμε σήμερα. Μόνο το
καλοκαίρι του 1903 ανατινάσσουν την Οθωμανική Τράπεζα, τις εγκατα­
στάσεις υγραερίου και το γαλλικό πλοίο «Γκουαλτακιβίρ», που είναι
αγκυροβολημένο στο λιμάνι. Διότι οι Γάλλοι, όπως άλλωστε και όλες οι
μεγάλες Δυνάμεις της εποχής, δε βλέπουν καθόλου με καλό μάτι τις
ενέργειές τους.
Αυτό το ζεστό καλοκαίρι η Θεσσαλονίκη συνταράσσεται κάθε μέρα
από τρομερής εντάσεως εκρήξεις βομβών, μπροστά στις οποίες οι δυναμιτιστικές ενέργειες της 17ης του Νοέμβρη δεν πιάνουν μπάζα. Τούρκοι,
Έλληνες, μεγάλες Δυνάμεις, οι πάντες ανησυχούν. Και τότε οι μεγάλες
Δυνάμεις επιβάλλουν στον Σουλτάνο τα δικά τους μέτρα, και εγκαθιστούν σ’ ολόκληρη τη Μακεδονία δική τους, πολυεθνική αστυνομία. Στη
Θεσσαλονίκη, όπου είναι το στρατηγείο των συμμάχων, γίνεται χαμός.
Και οι Έλληνες να μην ξέρουν αν πρέπει να παν με τους Τούρκους ή με
τους Βουλγάρους. Μπρος βαθύ και πίσω ρέμα. Αλλά το πολύ βαθύ ρέμα
βρίσκεται στην ελεύθερη Ελλάδα, που έχει παραλύσει και δεν ξέρει τι
της γίνεται μ* αυτή την παλαβή ιστορία της βουλγαρικής επανάστασης
κατά των Τούρκων.
Όμως, ούτε η διεθνής αστυνομία καταφέρνει να επιβάλει την τάξη
τελικά. Οι κομιτατζήδες είναι τρομεροί, και πανταχού παρόντες. Στη
Σαλονίκη, στα Σκόπια, στο Μοναστήρι, σ’ ολόκληρη την τουρκική Μα­
κεδονία. Που τη θέλουν ολόκληρη δική τους, οι αθεόφοβοι. Απ’ τους
Τούρκους, κατ’ ευθείαν στους Βουλγάρους. Νον στοπ, που λέμε.
Τι κάνεις τώρα ως Έλλην; Εδώ σε θέλω. Ή τρελλαίνεσαι, ή ξύνεσαι, ή πας εθελοντής κατά των 3ουλγάρων και έμμεσα υπέρ των Τούρ­
κων, Τι πλάκα που έχει η ιστορία!

6· Ο Μακεδονικός Αγών
Το 1902 ο Των Δραγούμης στο Μοναστήρι συλλαμβάνει την ιδέα να
δημιουργήσει ένα ελληνικό Κομιτάτο. Αν προτιμάτε, ένα αντικομιτάτο,
που θα κυνηγάει το βουλγαρικό Κομιτάτο. Όμως, μόνο την επόμενη
χρόνιά πείθει τρεις Έλληνες του Μοναστηριού να δημιουργήσουν τη
63 

Μακεδονική Φιλική Εταιρεία, η οποία αποτελούνταν απ’ τους Αργύριο
Ζάχο, Θεόδωρο Μόδη και Θεόδωρο Καπετανόπουλο. Τρεις κι ο κού­
κος, που λέμε. Όπου κούκος ο Των Δραγούμης.
Όμως, χάρη στην επιμονή τους και χωρίς καμιά απολύτως βοήθεια
απ’ το επίσημο ελληνικό κράτος της Αθήνας, σε λίγο καταφέρνουν να
δημιουργήσουν δύο σοβαρές αντάρτικες ομάδες, η πρώτη υπό τον Βαγ­
γέλη από το Στρεμπένο της Καστοριάς, και η δεύτερη υπό τον Κώττα
απ* τα Ρούλια των Κορεστίων. Οι ενέργειες του Δραγούμη αποσκοπούσαν κυρίως στο να κάνουν την ελληνική κυβέρνηση να καταλάβει πως
υπάρχει κάπου στον κόσμο μια περιοχή που λέγεται ελληνική Μακεδο­
νία και που κινδυνεύει να γίνει βουλγαρική, αν δε δώσουν κάτι απ’ τα
δάνεια που μασούν με τρεις μασέλες τα τρωκτικά της Αθήνας.
Με το πες πες του Δραγούμη, τι νομίζετε πως κάνει τελικά η ελληνι­
κή κυβέρνηση; Στέλνει κρυφά στη Μακεδονία μερικούς αξιωματικούς
για να δουν αν όντως υπάρχουν εκεί Έλληνες πρόθυμοι να κυνηγήσουν
τους Κομιτατζήδες! Οι ανιχνευτές έμειναν στην ιστορία, και είναι: οι
λοχαγοί Αναστάσιος Παπούλας και Αλέξανδρος Κοντούλης και οι υπολοχαγοί Γεώργιος Κολοκοτρώνης και Παύλος Μελάς.
Επέστρεψαν, λοιπόν, στην Αθήνα οι ανιχνευτές Ελλήνων και είπαν
ναι, υπάρχουν πολλοί Έλληνες στη Μακεδονία και πρέπει να τους βοη­
θήσουμε κατεπειγόντως, γιατί σε λίγο δε θα υπάρχουν. Και τότε, με
ιδιωτική πρωτοβουλία και καθόλου με τη φροντίδα του κράτους δημιουργείται στην Αθήνα το Μακεδονικό Κομιτάτο (κι αυτοί Κομιτάτο!),
όπου πρωτοστατεί ο ιδιοκτήτης της εφημερίδας «Εμπρός» Δημήτριος
Καλαποθάκης.
Το έργο του Κομιτάτου συνίσταται στο να συλλέγει χρήματα δι’ ερά­
νων και προσφορών, διότι η κυβέρνηση δε δίνει φράγκο. Πού να περισ­
σέψει, άλλωστε, φράγκο απ’ τους ιθαγενείς που παριστάνουν τους Έ λ­
ληνες μόνο και μόνο γιατί είναι σε θέση να τρων και να ξεκοκκαλίζουν
την έρμη την Ελλάδα.
Με τα πολλά και με τις ανεπίσημες ευλογίες της κυβερνήσεως, που
επιτέλους αρχίζει να ενεργοποιείται παρασυρμένη από την αποτελεσμα­
τική ιδιωτική πρωτοβουλία, την 27η Αυγούστου 1904 περνά τα ελληνικά
σύνορα ένα σώμα 80 ανδρών υπό τον Παύλο Μελά. Ακολουθούν κι
άλλα σώματα εθελοντών, και επιτέλους στις αρχές του 1905 η ελληνική
κυβέρνηση υιοθετεί και επίσημα τον λεγόμενο Μακεδονικό Αγώνα, που
μας προμήθευσε πολλούς μακεδονομάχους, που ποτέ δεν κατάλαβα πώς
καταφέρνουν και παρελαύνουν ακόμα. Ή μπας και είναι μακεδονομάχοι-μαϊμούδες, σπέσιαλ για παρελάσεις; Ό λα δυνατά σε τούτη τη χώρα
των μεγάλων απατεώνων.
Εν πάση περιπτώσει, ο Παύλος Μελάς σκοτώνεται το 1904 στη Στάτιστα και γίνεται ήρωας. Άλλος ένας ήρωας για νάχουμε δείγμα ηρωικό
κι απ’ αυτόν τον αγώνα. Ο οποίος λήγει απότομα το 1908. Είναι η χρο­
νιά που η Τουρκία αποχτά Σύνταγμα, και όλοι πιστεύουν πως όλα πια
θα παν καλά στον καλύτερο των κόσμων.
64 

6. ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΣΤΙΚΟΥ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΥ
1. Το Γουδί το γουδοχέρι
Μετά το θάνατο του Χαριλάου Τρικούπη, το αλαλοΰμ του Μακεδονι­
κού Αγώνα και τη χρεωκοπία, η κατάσταση στην Ελλάδα γίνεται εντε­
λώς τραγική. Ό λοι ωρύονται κατά των Νεοτούρκων, που είναι μια
πραγματική απειλή, αλλά σχεδόν όλοι αρνούνται να πληρώσουν φόρους
μετά από κείνο το φοβερό «δυστυχώς επτωχεύσαμεν» του Τρικούπη.
Και πώς να φκιάξεις στρατό χωρίς χρήματα; Και το σπουδαιότερο, πού
να βρεις στρατό για να τον αντιπαρατάξεις στους Νεότουρκους; Η Ελ­
λάδα είχε τότε 70.000 στρατό και 40.000 απαλλαγμένους απ’ τις στρα­
τιωτικές τους υποχρεώσεις. Η απαλλαγή απ’ τις στρατιωτικές υποχρεώ­
σεις, λόγω τρέλλας κυρίως, δεν είναι σύγχρονη εφεύρεση των Ελλήνων
πατριωτών, που φωνάζουν «ζήτω η Ελλάς» τρεις φορές την ημέρα, ίσα
ίσα για να μην καταλάβουμε πόσο καθάρματα είναι.
Δεν είναι βέβαιο πως οι Νεότουρκοι θα επιτίθεντο κατά της Ελλά­
δας εκείνη την εποχή, αλλά το 1909 οι απειλές πυκνώνουν, για λόγους
εσωτερικής κατανάλωσης, όπως και σήμερα. Όπως εμείς διατηρούμε
την εθνική μας συνοχή χάρη στην τουρκική απειλή, έτσι και οι Τούρκοι
διατηρούν την εθνική τους συνοχή χάρη στην ελληνική επειλή, πραγμα­
τική ή φανταστική, δεν έχει σημασία. Σημασία έχει να μην κάνεις το
νταή με 40.000 κοπανατζήδες. Άλλωστε, πολλά χρωστάει η Ελλάδα
στην τούρκικη απειλή. Κι αλίμονο αν κάποτε εκλείψει. Δεν θα υπάρχει
πια τίποτα να μας ενώνει.
Λοιπόν, την 4η Ιουλίου 1904 η κυβέρνηση Γ. Θεοτόκη παραιτείται
γιατί δηλώνει, εμμέσως πλην σαφώς, πως είναι ανίκανη να αντιμετωπί­
σει την τουρκική απειλή. Την διαδέχεται κυβέρνηση υπό τον Δ. Ράλλη,
αλλά κι αυτή ούτε λεφτά βρίσκει για ν’ αγοράσει όπλα ούτε τους ρεμπε­
σκέδες ανυπόταχτους καταφέρνει να υποτάξει. Μέσα απ’ αυτό το χάος,
ξεπετιέται ο περιλάλητος Στρατιωτικός Σύνδεσμος, μια χούντα, όπως θα
λέγαμε σήμερα, κατωτέρων και μεσαίων αξιωματικών, που διοικείται
από δεκαμελές συμβούλιο λοχαγών με επικεφαλής έναν συνταγματάρ­
χη, ονόματι Νικόλαο Ζορμπά. Προσέξτε, συνταγματάρχης κι ο Ζορμπάς! *
Την 15η Αυγούστου 1909 οι χουντικοί της εποχής μαζεύονται στο
Γοι^δί, εκεί απ’ όπου θα ξεκινήσουν χρόνια πολλά αργότερα τα τανκς
65 

του Παττακού. Ολόκληρος ο στρατός της Αθήνας προσχωρεί αστρα­
πιαία στην επανάσταση αλλά ο Δ. Ράλλης που κυβερνά αρνείται να
συζητήσει μαζί τους και παραιτείται. Και τότε επεμβαίνει αποφασιστικά
ο βασιλιάς Γεώργιος Α ' και ο καινούργιος πρωθυπουργός Κυρ. Μαυρομιχάλης δέχεται και τον Νικ. Ζορμπά και τους όρους του.
Όμως, ο βασιλιάς, για καλό και για κακό, διώχνει απ’ την Ελλάδα
τους πρίγκιπες, μέχρι να ξεδιαλύνουν τα πράγματα, γιατί οι συνταγμα­
τάρχες δεν αστειεύονται. Απόδειξη το γεγονός πως μπαγλαρώνουν τις
40.000 των ανυποτάχτων, και ο ελληνικός στρατός τώρα αριθμεί σύνολο
άνδρών 110.000, αριθμός ικανός να χαρίσει τη νίκη στην Ελλάδα το
1912, έτος σημαδιακό απ’ το οποίο μας χωρίζουν τρία χρόνια - και ένας
Βενιζέλος. Που έρχεται. Απ’ την Κρήτη. Περίπου μαζί με το Βενιζέλο,
έρχεται και το θρυλικό θωρηκτό «Αβέρωφ». Η χούντα ενίκησε - ζήτω ο
Βενιζέλος!

2. Ο Βενιζέλος στην εξουσία
Όταν αρχίσεις μια επανάσταση πρέπει να ξέρεις να την τελειώσεις.
Ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος άρχισε, μεν, μια επανάσταση στις 15 Αυγού­
στου 1909, αλλά οι αξιωματικοί δεν έχουν ιδέα πώς πρέπει να ενεργή­
σουν ώστε να μην παν όλα στράφι. Η επανάσταση εύκολα έγινε αποδε­
κτή και απ* το στρατό και απ’ το λαό, όμως ολόκληρη σχεδόν η πολιτική
ηγεσία του τόπου δεν την είδε με καλό μάτι.
Ό λοι καταλάβαιναν πως διά της επαναστάσεως η αστική τάξη ζη­
τάει να υπάρξει σαν τάξη συγκροτημένη και σοβαρή, και αυτό ακριβώς
ήταν που δεν ήθελαν τα πολιτικά κόμματα. Που είναι λάθος να τα ονο­
μάζουμε κόμματα. Γιατί κυρίως ειπείν κόμματα μέχρι την εμφάνιση του
Βενιζέλου δεν υπήρχαν. Υπήρχαν μόνο κομματάρχες. Και ο Νικόλαος
Ζορμπάς, ο ηγέτης της επανάστασης, που δεν ήταν ακριβώς επανάστα­
ση αλλά μάλλον μια διαμαρτυρία λαού και στρατού για το απερίγραπτο
χάλι της δημόσιας διοίκησης, δεν εμπιστευόταν κανέναν εγχώριο πολιτι­
κάντη. Και οι στρατιωτικοί δεν είχαν καμιά πρόθεση να κυβερνήσουν
τον τόπο, όπως οι χουνταίοι του 1967. Δεν έκαναν την επανάσταση για
να κυβερνήσουν τον τόπο αλλά για να χτυπήσουν το καμπανάκι στους
πολιτικούς.
Ο μόνος που άκουσε το καμπανάκι ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος,
στην Κρήτη. Είχε ήδη ένα όνομα ο Βενιζέλος απ’ το κίνημα του Θερί­
σου, όμως ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος του εμπιστεύτηκε, κατ’ αρχήν την
πολιτική ηγεσία του Συνδέσμου κι όχι της χώρας, σχεδόν με κλειστά τα
μάτια. Κανείς δεν ήξερε ακόμα τι μπορεί να κάνει αυτός ο άνθρωπος.
Το πρώτο που κάνει ερχόμενος στην Αθήνα είναι να αποκαταστήσει
τις ψυχρές σχέσεις του με τον βασιλιά. Και το δεύτερο να φροντίσει να
διορίσει ο βασιλιάς πρωθυπουργό τον Στ. Δραγούμη, που αναλαμβάνει
αμέσως τη δέσμευση να προκηρύξει εκλογές για Αναθεωρητική (του
Συντάγματος) Βουλή. Ύστερα απ’ αυτό, ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος αυτοδιαλύεται, αφού όμως ο Βενιζέλος φροντίσει πρώτα να διοριστεί Υ­
66 

πουργός των Στρατιωτικών στην κυβέρνηση Δραγούμη ο ηγέτης της ε­
πανάστασης Νικ. Ζορμπάς.
Η Αναθεωρητική βουλή συνέρχεται την 1η Σεπτεμβρίου 1910, και
τότε μόνο κάνει επισήμως την εμφάνισή του ο Βενιζέλος σαν πολιτικός.
Σε στενή συνεργασία με τον βασιλιά, παραμερίζονται οι βουλευτές που
αρνούνται πεισματικά την αναθεώρηση του Συντάγματος, γιατί μυρίζο­
νται τι τους περιμένει. Τους περιμένει η εμφάνιση μιας στοιχειωδώς
οργανωμένης αστικής τάξης που ζητάει επίμονα κράτος, γιατί αυτό που
έλειπε (και λείπει ακόμα) ήταν ένα αστικό κράτος της προκοπής, που να
μπορεί να πατάξει τον πολιτικό κοτζαμπασισμό.
Πάνω στη φασαρία για το αν η βουλή είναι Αναθεωρητική (του Συ­
ντάγματος) ή μόνο Συντακτική (που συντάσσει κοινούς νόμους), ο βασι­
λιάς βρίσκει την ευκαιρία, και μια μόνο βδομάδα μετά τη σύγκληση της
αμφισβητούμενης βουλής, διορίζει πρωθυπουργό τον Βενιζέλο, την 6η
Οκτωβρίου 1910. Κι έτσι, με μια σειρά από πραξικοπιματάκια στρατιω­
τικά και παλατιανά, ο Βενιζέλος γίνεται για πρώτη φορά πρωθυπουργ«5ς.
Στο μεταξύ, σ9 αυτό το ελάχιστο χρονικό διάστημα απ’ την 1η Σε­
πτεμβρίου 1910 που συνέρχεται η βουλή μέχρι την 6η Οκτωβρίου 1910
που ο Βενιζέλος αναλαμβάνει την κυβέρνηση, συγκροτείται το βενιζελικό, όπως το λεν στην αρχή, κόμμα, που σε λίγο θα πάρει το όνομα
Φιλελεύθερο. Ο Βενιζέλος καλπάζει κυριολεκτικά.

3. Οι μεταρρυθμίσεις του Βενιζέλου
Ο Βενιζέλος και ο βασιλιάς Γεώργιος Α ' κάνουν δίδυμο εξ αρχής,
και τούτο άσχετα με την κατοπινή ρήξη τους στη διάρκεια του Α ' Πα­
γκοσμίου Πολέμου. Χωρίς τη βοήθεια του βασιλιά ο Βενιζέλος θα ήταν
δύσκολο να γίνει πρωθυπουργός για πρώτη φορά την 6η Οκτωβρίου
1910. Και το σημαντικότερο, θα ήταν αδύνατο να κάνει το κοινοβουλευ­
τικό του πραξικόπημα λίγες μέρες αργότερα.
Είχε γίνει μια μυστική συμφωνία με το βασιλιά, που υποσχέθηκε να
κάνει πως δεν καταλαβαίνει, όταν ο Βενιζέλος καταργήσει τη βουλή
ευσχήμως και με τρόπο κοινοβουλευτικό και προκηρύξει αμέσως νέες
εκλογές για νέα Αναθεωρητική (του Συντάγματος) βουλή. Πράγματι,
βρίσκει την ευκαιρία όταν ζητάει ψήφο εμπιστοσύνης και η βουλή του
δίνει μόνο ψήφο ανοχής.
Οι αντίπαλοι του Βενιζέλου, δηλαδή σχεδόν ολόκληρη η βουλή, λεν
πως δεν μπορεί να διαλυθεί μια Αναθεωρητική βουλή πριν εκπληρώσει
το σκοπό για τον οποίο εκλέχτηκε, δηλαδή πριν αναθεωρήσει το Σύ­
νταγμα. Οι ίδιοι άνθρωποι, λίγο πριν, έλεγαν πως η βουλή αυτή δεν
είναι δυνατό να είναι Αναθεωρητική. Τώρα ο Βενιζέλος υιοθετεί το
επιχείρημα των αντιπάλων του. 'Οτι δηλαδή η βουλή δεν είναι Αναθεω­
ρητική αλλά Συντακτική (των κοινών νόμων), και οι αντίπαλοί του υιο­
θετούν το προηγούμενο επιχείρημα του αντιπάλου τους.
Εν πάση περιπτώσει, ο Βενιζέλος ανατρέπει την κυβέρνηση, δηλαδή
67 

τον εαυτό του, και προκηρύσσει νέες εκλογές για νέα Αναθεωρητική
βουλή. Ξέρει πως θα τις κερδίσει, γιατί ήδη ο λαός τον έχει δεχτεί σα
σωτήρα (τι θα γινόμασταν χωρίς σωτήρες σε τούτον τον τόπο;) και διότι
είναι πολλοί οι πολιτικοί που ήδη έχουν συσπειρωθεί γύρω του, έτσι που
το ψητό άρχισε κιόλας να μοσκοβολάει.
Πράγματι ο Βενιζέλος κερδίζει ανετότατα τις εκλογές και την 8η
Ιανουρίου 1911 συνέρχεται η δεύτερη Αναθεωρητική βουλή, στην οποία
ο Βενιζέλος δεν έχει αντιπολίτευση. Διότι η αντιπολίτευση δεν πήρε
μέρος στις εκλογές, θεωρώντας τις παράτυπες, αν όχι και παράνομες.
Άλλο που δεν ήθελε ο Βενιζέλος, που όπως καταλάβατε δεν είναι
καί τόσο δημοκράτης, όσο τον θέλουν οι φανατικοί βενιζελικοί. Και
προχωρεί αμέσως και χωρίς κοινοβουλευτική αντίσταση στην αναθεώ­
ρηση του Συντάγματος. Και παρόλο που είχε υποσχεθεί να κάνει μόνο
δευτερεύουσες αλλαγές στο παλιό Σύνταγμα, έκανε πρωτεύουσες και
ουσιαστικότατες. Έτσι,
1) Η κατώτερη εκπαίδευση γίνεται υποχρεωτική και με δαπάνες του
κράτους,
2) Επιβάλλονται οι απαλλοτριώσεις για την αποκατάσταση των ακτημόνων (αυτός ήταν ο λόγος που οι παλαιοκομματικοί αντιστέκονταν
στην αναθεώρηση του Συντάγματος),
3) Ιδρύεται το Συμβούλιο της Επικρατείας για τον έλεγχο της νομι­
μότητα των νόμων, και
4) Καθιερώνεται η μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων.
Μέχρι τότε η κάθε κυβέρνηση έδιωχνε τους υπαλλήλους της προη­
γούμενης και έβαζε στη θέση τους, δικούς της. Οι παλιοί και απολυμένοι
μαζεύονταν κατ’ έθιμον σε μια πλατεία και έκλαιγαν εν χορώ για την
κακή τους μοίρα. Εξαιτίας του κλαυθμού που γινόταν εκεί, η πλατεία
ονομάστηκε Κλαυθμώνος.
Και μη μου πείτε πως κακώς ο Βενιζέλος επέβαλε τη μονιμότητα των
υπαλλήλων, αν δεν πάρετε υπ’ όψιν το όργιο που γίνεται και σήμερα στη
δημόσια διοίκηση, παρά τη μονιμότητα. Μόνο που σήμερα, αφού δεν
μπορούν να απολύσουν τους δημοσίους υπαλλήλους, μόνο διορίζουν,
και το πράγμα έγινε και πάλι μπάχαλο.

4. Η εδραίωση του Βενιζέλου
Από της ιδρύσεως του νεοελληνικού κράτους το 1830 και μέχρι την
ψήφιση του Συντάγματος του Βενιζέλου το 1911, δηλαδή για 81 ολόκλη­
ρα χρόνια, κράτος ελληνικό δεν υπάρχει. Θα μου πείτε, σάμπως σήμερα
υπάρχει. Αλλά μην το πείτε αν δεν σκεφτείτε τι γινόταν την εποχή που
όλα τα κανόνιζαν οι κοτζαμπάσηδες, άλλοτε με τα κουμπούρια κι άλλο­
τε με «εκλογές» που μόνο ο Θεός των Ελλήνων θα μπορούσε να τις
κάνει εκλογές. Μιλάμε και μεις για βία και νοθεία! Μα, με βία και
νοθεία είναι που η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει και διατηρείται τεχνητά
στη ζωή επί 81 ολόκληρα χρόνια.
Πάντως, ούτε ο Βενιζέλος ούτε το πράγματι προοδευτικό Σύνταγμα
68 

του 1911 κατάφεραν τελικά να φκιάξουν κράτος της προκοπής σ’ έναν
ανεπρόκοπο τόπο, όπου προκόβουν μόνο οι αετονύχηδες, που όταν δεν
είναι κλέφτες οι ίδιοι, είναι φίλοι κλεπτών. Είναι πάντα χρήσιμο σε
τούτον τον τόπο να ’χεις φίλο είτε τον κ. Κοσκωτά (επιμένω να τον λέω
κύριο) είτε τον κ. Λούβαρη, είτε τον βουλευτή της εκλογικής σου περι­
φέρειας. Οι κοτζαμπάσηδες πέθαναν, ζήτω οι βουλευτές! Η Ελλάδα πο­
τέ δεν πεθαίνει διότι οι κοτζαμπάσηδες ποτέ δεν πεθαίνουν. Δεν τους
σκιάζει φοβέρα καμιά. Ούτε καν η φοβέρα του φοβερού Βενιζέλου δεν
τους φόβισε.
Οι τρίτες κατά σειράν απ’ τις απανωτές εκλογές που κάνει ο Βενιζέ­
λος, αυτές της 12ης Μαρτίου 1912, τον αναδεικνύουν απόλυτο κυρίαρχο
του πολιτικού παιχνιδιού. Τώρα πια είναι κάτι σαν κοινοβουλευτικός
δικτάτωρ. Κάνει ό,τι θέλει και λογαριασμό δεν έχει να δώσει παρά μόνο
στον εαυτό του, πάντα με την άδεια του Κοινοβουλίου.
Φανατικά προσκολλημένος στην πίστη για την αξία των καλών νό­
μων, απ’ τους οποίους ματαίως προσδοκά ένα καλό κράτος, εμπιστεύε­
ται το Υπουργείο Δικαιοσύνης, που το θεωρεί το σπουδαιότερο, σ’ έναν
σπουδαίο νομομαθή και πολιτικό, τον Ν. Δημητρακόπουλο. Όμως, ο
νομικισμός, η πίστη στην αξία των καλών νόμων, παρ’ όλο που δεν πρέ­
πει να υποτιμάται ως προς τα επιμέρους αποτελέσματα, σε καμιά περί­
πτωση δεν είναι δυνατό να εγκαταστήσει ευνομούμενο κράτος, όταν η
ίδια η κοινωνία απορρίπτει τη νομιμότητα, προτιμώντας τη νομότυπη ή
την απροσχημάτιστη παρανομία.
Όμως, η πίστη του Βενιζέλου στην κοινωνική αξία των νόμων, σε
μια τουλάχιστον περίπτωση αποδείχτηκε εντελώς εκπληχτική, ως προς
τις συνέπειές της. Στις εκλογές της 12ης Μαρτίου 1912, που του έδωσαν
μια απεριόριστη κοινοβουλευτική ισχύ, ψηφίζουν παράτυπα και στην
πατρίδα του την Κρήτη, που δεν έχει ενωθεί ακόμα με την Ελλάδα. Οι
βκλογές στην Κρήτη είναι μια ντε γιούρε (εκ του νόμου) αλλά όχι και
μια ντε φάκτο (εκ των πραγμάτων) ένωση της μεγαλονήσου με την Ελ­
λάδα. Τα πράγματα δεν επιτρέπουν επί του παρόντος την ένωση. Η
πολιτική ιδιοφυία του Βενιζέλου για πρώτη φορά φαίνεται καθαρά όταν
διώχνει τους Κρήτες βουλευτές, τους συμπατριώτες του, που έρχονται
στην Αθήνα να ορκιστούν. Δεν τους θέλει γιατί δεν είναι νόμιμα εκλεγ­
μένοι σ’ έναν τόπο που το Διεθνές Δίκαιο δεν τον αναγνωρίζει ακόμα
σαν ελληνικό.
Προκαλεί κατάπληξη τούτη η τρομερή απόφαση κατευνασμού των
Τούρκων. Και ο Βενιζέλος κοντεύει να χάσει τα πάντα. Ακόμα και το
δεξί του χέρι, ο μεγάλος νομομαθής Ν. Δημητρακόπουλος, υπουργός
δικαιοσύνης, παραιτείται σε ένδειξη διαμαρτυρίας.

69 

7. ΟΙ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ
1. Ο πρώτος βαλκανικός πόλεμος
Στις αρχές του αιώνα, είναι πλέον καταφάνερο πως τίποτα δεν μπο­
ρεί να σώσει την Οθωμανική Αυτοκρατορία απ’ την πλήρη κατάρρευση.
Μέσα στην Τουρκία, το κίνημα των Νεοτούρκων ετοιμάζεται να περισώ­
σει ό,τι είναι δυνατό να περισωθεί στην καρδιά της Αυτοκρατορίας, ενώ
στην περιφέρεια τα πάντα τρίζουν απ’ την επερχόμενη κατάρρευση.
Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, οι Βούλγαροι και οι Σέρβοι την 24η Φε­
βρουάριου 1912 συνάπτουν συμμαχία ώστε να μην τσακωθούν στη μοι­
ρασιά των εδαφών, όταν με το καλό καταρρεύσει η Αυτοκρατορία, που
συνεχίζει να τους δυναστεύει. Και αμέσως μετά, την 29η Απριλίου, προ­
χωρούν και σε μυστική στρατιωτική συνθήκη προκειμένου να πολεμή­
σουν μαζί τους Τούρκους.
Ο Βενιζέλος καταφέρνει να πληροφορηθεί την ύπαρξη στρατιωτικής
συνθήκης, και εύκολα καταλαβαίνει τι σημαίνει αυτή για την Ελλάδα.
Σημαίνει πως τα εδάφη που θα εγκαταλείψουν οι Τούρκοι θα τα μοιρά­
σουν οι Σέρβοι και οι Βούλγαροι, αφήνοντας την Ελλάδα με τα λίγα που
έχει. Ζητάει, λοιπόν, να μπει κι αυτός στη στρατιωτική συμμαχία για να
έχει μοιράδι και η Ελλάδα απ’ τη λεία, αλλά οι όροι που βάζει απορρί­
πτονται.
Και τότε κάνει μια εντελώς εκπληχτική κίνηση, που εκτός από πολι­
τική διορατικότητα απαιτεί και πάρα πολύ θάρρος. Ζητάει και μπαίνει
στη συμμαχία άνευ όρων. Δηλαδή, θέλει να βοηθήσει τους Βουλγάρους
και τους Σέρβους στον πόλεμο που ετοιμάζουν κατά των Τούρκων χωρίς
να ζητάει εδαφικά ανταλλάγματα! Προς το παρόν προέχει να μη μείνει
η Ελλάδα έξω απ’ το πανηγύρι - και μετά βλέποντας και κάνοντας.
Έκπληχτοι οι βαλκάνιοι σύμμαχοι, δέχονται τον Βενιζέλο ως σύμμα­
χο. Και καλύτερο δεν θα μπορούσαν να βρουν* Τους προσφέρει 120.000
μάχιμους στρατιώτες και ολόκληρο τον ελληνικό στόλο, χωρίς να ζητάει
τίποτα σε αντάλλαγμα! Είναι στ’ αλήθεια εκπληχτικό. Μάλιστα, για να
πείσει τους Βουλγάρους για το αξιόμαχο των ελληνικών στρατιωτικών
δυνάμεων, που δεν τις έχουν καθόλου σε εκτίμηση οι άλλοι Βαλκάνιοι,
καλεί την άνοιξη του 1912 Βούλγαρους αξιωματικούς να παρακολουθή­
σουν στρατιωτικά γυμνάσια στη Θήβα, και οι Βούλγαροι αποφαίνονται
70 

πως, ναι, για Έλληνες, καλούτσικοι είναι αυτοί οι στρατιώτες, που μόνο
απ’ την επανάσταση του 1909 κι ύστερα αρχίζουν να γίνονται αξιόμαχοι.
Όμως, ο πραγματικός λόγος που οι σύμμαχοι δέχονται τους Έ ψ η ­
νες, οι οποίοι ξέρουν πως οι Βαλκάνιοι σύμμαχοι δεν προσφέρονται να
τους βοηθήσουν για τα καλά τους μάτια, άλλωστε ο Βενιζέλος τους είχε
κάνει γνωστούς κάποιους όρους που τους είχαν απορρίψει, είναι ο ελλη­
νικός στόλος. Οι Βούλγαροι και οι Σέρβοι δεν έχουν στόλο της προκο­
πής, και τα παράλια της Τουρκίας πρέπει να αποκοπούν για να γίνει
αποτελεσματικός ο πόλεμος στη στεριά.
Κι έτσι, ενθαρρυμένοι απ’ τους Έλληνες, οι Βουλγαροσέρβοι βά­
ζουν στην Πύλη μια σειρά από όρους για το μέλλον γενέσθαι στα Βαλ­
κάνια. Η Πύλη όχι μόνο απορρίπτει τους όρους, αλλά κηρύσσει από
πάνω και τον πόλεμο κατά των Βουλγάρων και των Σέρβων την 4η Ο­
κτωβρίου 1912. Την επομένη, η Ελλάδα κηρύσσει τον πόλεμο κατά της
Τουρκίας, και μπαίνει καπάκι. Γιατί επιβάλλει στους Τούρκους έναν
πόλεμο, ενώ οι άλλοι δέχονται απ’ τους Τούρκους έναν πόλεμο. Ο Βενι­
ζέλος κερδίζει πόντους με την πρώτη, στον πρώτο Βαλκανικό Πόλεμο.

2. Νίκη στη Θεσσαλονίκη
Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι έχουν πάρα πολύ μεγάλη πλάκα. Δεν είναι
ακριβώς πόλεμοι αλλά αγώνες ταχύτητας. Σέρβοι, Βούλγαροι, Έλληνες,
όλοι τρέχουν να προλάβουν και ν’ αρπάξουν τα εδάφη που εγκαταλείπει
ο ελεεινός και τρισάθλιος στρατός μιας γριάς Αυτοκρατορίας που δε
λέει να καταλάβει πως, όχι πόλεμο δεν μπορεί να κάνει, αλλά ούτε το
χαμομήλι της να πιει. Ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ και οι Νεότουρκοί
του, ετοιμάζονται να της καρφώσουν το μαχαίρι στην καρδιά, για να
πάψει επιτέλους αυτό το πτώμα να γελοιοποιεί όσους Τούρκους έχουν
ακόμα μια σταλιά αξιοπρέπεια.
Αλλά στην αρχή των Βαλκανικών Πολέμων ο Κεμάλ δεν έχει ακόμα
επισήμως εμφανιστεί και οι Βαλκάνιοι σύμμαχοι έχουν όλη την άνεση
να παριστάνουν τους ήρωες σχεδόν εκ του ασφαλούς, έτσι που οι Τούρ­
κοι, μόλις τους βλέπουν, το βάζουν στα πόδια και όπου φύγει φύγει.
Κανείς δεν έχει διάθεση να πολεμήσει για τον τελευταίο Σουλτάνο.
Προσέξτε τις ημερομηνίες της προέλασης του ελληνικού στρατού υ­
πό τον διάδοχο Κωνσταντίνο, που είναι και ο αρχιστράτηγος στον πιο
εύκολο πολέμο που έγινε ποτέ στα Βαλκάνια, αν όχι και στην Ευρώπη,
και θα καταλάβετε πόσα χρωστάει ο ελληνικός, ο σέρβικος και ο βουλγάρικος ηρωισμός στην καλή διάθεση των Τούρκων, που τους αφήνουν
να γίνουν ήρωες με τη μεγαλύτερη δυνατή άνεση. Έχουμε και λέμε: Η
Ελλάδα μπαίνει στον πόλεμο την 5η Οκτωβρίου 1912 και αυθημερόν τα
στρατά της βρίσκονται στην Ελασσώνα, όπου και συντρίβουν κυριολε­
κτικά τους Τούρκους λίγο παραπάνω, στο Σαραντάπορο. Η υποχώρηση
των Τούρκων γίνεται με τόση ταχύτητα, που ο ελληνικός στρατός χάνει
την επαφή με τον εχθρό. Οι στρατηγοί υποπτεύονται κανένα τούρκικο
στρατηγικό κόλπο, και διατάσσουν πολύ προσεχτική προέλαση. Είναι
71 

αδύνατο να πιστέψουν πως οι Τούρκοι δεν υποχωροΰν απλώς, αλλά
καλπάζουν προς τα πίσω.
Απ' το Σαραντάπορο, ξανασυναντούν εχθρό στα Γιαννιτσά, όπου η
τούρκικη στρατιά κάθεται, περισσότερο για να ξαποστάσεΓπαρά για να
δώσει μάχη. Οι Έλληνες είναι ευτυχείς που επιτέλους συναντούν εχθρό,
αλλά η μάχη των Γιαννιτσών κρατάει από νωρίς το πρωί μέχρι νωρίς το
απόγευμα της 17ης Οκτωβρίου 1912. Στη συνέχεια οι Τούρκοι τα μα­
ζεύουν και τρέχουν με τη γλώσσα έξω για τη Θεσσαλονίκη. Όπου τα
ελληνικά στρατεύματα φτάνουν με καθυστέρηση εννιά ημερών γιατί οι
Τούρκοι ανατίναξαν τις γέφυρες του Αξιού, για να μπορέσουν να ανα­
κόψουν λιγάκι την ταχύτητα της υποχώρησης.
Κι έτσι, τα ελληνικά στρατεύματα μπαίνουν στη Θεσσαλονίκη το α­
πόγευμα της 26ης Οκτωβρίου του 1912, εικοσιμία μέρες μετά την κήρυ­
ξη του πολέμου. Αλλά ο αρχιστράτηγος Κωνσταντίνος μπαίνει στην πό­
λη με δυο μέρες καθυστέρηση για να δώσει την ευκαιρία σε στρατό και
λαό να οργανώσουν υποδοχή Ρωμαίου Αυτοκράτορα, που κατατρόπωσε
τους βαρβάρους.
Ύστερα απ’ αυτή την υποδοχή, οι Έλληνες προχωρούν προς τη
Φλώρινα που την ελευθερώνουν ανετότατα. Μια άλλη ελληνική στρατιά
προχωρεί διά της Ηπείρου προς τα Γιάννενα, που τα ελευθερώνουν
(τρόπος του λέγειν, δηλαδή) την 20ή Φεβρουάριου 1913. Η αλήθεια,
πάντως είναι πως εδώ δόθηκε μια πενθήμερη μάχη της προκοπής, στα
Πέντε Πηγάδια. Οι Τούρκοι δεν ήξεραν κατά πού πρέπει να υποχωρή­
σουν γιαυτό και στάθηκαν να πολεμήσουν.

3. Το Αιγαίο στην Ελλάδα
Και ενώ ο ελληνικός στρατός σουλατσάρει στη Μακεδονία και την
Ήπειρο κατατροπώνοντας τους από μόνους τους κατατροπωμένους
Τούρκους, ο ελληνικός στόλος υπό τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη
κάνει ό,τι θέλει στα Δαρδανέλλια, όπου στήνεται και εμποδίζει επιτυχώς τον τουρκικό στόλο να βγει στο Αιγαίο. Τόσο καταλαβαίνουν από
θάλασσα οι Τούρκοι, που πήγαν και άραξαν το στόλο τους στα Λαρδανέλλια για ασφάλεια! Δύο φορές που επιχείρησαν να βγουν, την πάτη­
σαν και τις δύο. Τη μία την 3η Δεκεμβρίου 1912 κοντά στην Έλλη, που
έδωσε το όνομά της στον Ελλήσποντο, αλλά και στο καταδρομικό Έλλη
προς τιμήν της ναυμαχίας της Έλλης, και την άλλη την 5η Ιανουαρίου
1913 κοντά στη Λήμνο, εξού και το όνομα του καταδρομικού Λήμνος,
που εναλλάξ με το Έλλη έκαμναν περίπατο στον Περσικό Κόλπο, για
να υπηρετήσουν το αμερικάνικο κόλπο.
Άσχετα απ’ το αν ήταν εύκολες ή δύσκολες αυτές οι ναυμαχίες, το
γεγονός είναι πως ο ναύαρχος Κουντουριώτης δοξάστηκε και οι εφεδρίες των τουρκικών στρατευμάτων δεν έφτασαν ποτέ στο μέτωπο. Αλλά
κι αν έφταναν, ίσα ίσα που θα ξεποδαριάζονταν κι αυτές τρέχοντας
προς τα πίσω. Αφού, λοιπόν, ο ελληνικός στόλος καταναυμαχεί τον
τουρκικό στην Έλλη και στη Λήμνο, κατεβαίνει προς το Αιγαίο κι αρχί­
72 

ζει να ελευθερώνει τα ελληνικά νησιά ένα ένα και με σειρά προτεραιό­
τητας. Μ’ όλη του την άνεση. Οι ναύτες μάλλον κρουαζιέρα κάνουν
παρά πόλεμο.
Αυτόν ακριβώς τον καιρό, η Κρήτη βρίσκει την ευκαιρία και ενώνε­
ται επισήμως με την Ελλάδα, όμορφα και καλά. Πρώτος Έλληνας διοι­
κητής της, ο έμπιστος του Βενιζέλου Στέφανος Δραγούμης.
Η Σάμος, που από το 1832 είναι Αυτόνομη Ηγεμονία, τον Μάρτιο
του 1912 επαναστατεί. Κατά ποίου; Κατ' ουδενός. Αυτόνομη ήταν. Στην
πραγματικότητα επαναστατεί κατά του Σάμιου Θεμιστοκλή Σοφούλη
που ζητάει σώνει και καλά την ένωση με την Ελλάδα, ενώ οι περισσότε­
ροι Σάμιοι επιμένουν σώνει και καλά στην αυτονομία τους, στην οποία
άλλωστε είχαν συνηθίσει τόσα χρόνια. Η δυστροπία των Σαμίων να ενω­
θούν με τη μητέρα Ελλάδα σχολιάστηκε ποκιλοτρόπως αλλά στα σχολι­
κά εγχειρίδια δε θα βρείτε καμιά σχετικά αναφορά. Διότι τα Ελληνό­
πουλα πρέπει να ξέρουν πως και ελεύθερη όταν είναι μια αυτόνομη και
ελληνικότατη περιοχή, πρέπει να... ελευθερωθεί, ενωνόμενη με την Ελ­
λάδα. Εν πάση περιπτώσει, η Σάμος ενώθηκε τότε με την Ελλάδα, αλλά
ο Σοφούλης που πρωτοστάτησε (είναι ο ίδιος που θα πρωτοστατήσει
αργότερα στον εμφύλιο πόλεμο) δεν τόλμησε να πάει να βάλει υποψη­
φιότητα για βουλευτής εκεί. Είχε σίγουρο το μαύρο, αυτός ο ελευθερω­

τής·

Στη Μακεδονία, όπου οι Βούλγαροι παραφυλάγουν -θα δείτε τι πλά­
κες θα κάνουν σε λίγο- το παιχνίδι παίζεται ακόμα και οι Έλληνες
διστάζουν να πανηγυρίσουν για την ένωση τους με την Ελλάδα, αν και
παντού δέχονται τον ελληνικό στρατό σαν ελευθερωτή. Σου λεν, καλύτε­
ρα με τους βάρβαρους του ελληνικού νότου, παρά με τους Τούρκους
βάρβαρους. Μπρος βαθύ και πίσω ρέμα, αλλά καλύτερα ρέμα παρά
βαθύ ρέμα. Και οι πονηροί Βούλγαροι, άριστα οργανωμένοι από πολλά
χρόνια (το Κομιτάτο είχε κάνει καλή δουλειά) να παραφυλάν και να
φερμάρουν τη μακεδονική λεία.

4. Μια ηίχχα για τρεις
Η Τουρκία μπορεί να είναι ανίκανη αυτή την εποχή να διεξαγάγει
πόλεμο, και μάλιστα με τρία βαλκανικά κράτη ταυτόχρονα, όμως είναι
πάντα ικανή στη διπλωματία. Έτσι, ενώ ο πόλεμος συνεχίζεται, οι δι­
πλωμάτες της διαπραγματεύονται στο Λονδίνο με τους εμπολέμους την
κατάπαυση του πυρός και την ειρήνη. Μέχρι που την 10η Ιανουαρίου
1913 εκδηλώνεται στην Κωνσταντινούπολη στρατιωτικό κίνημα και οι
αδιάλλακτοι Νεότουρκοι έρχονται στην εξουσία για να συνεχίσουν τον
πόλεμο.
Συνηθίσαμε να συνδέουμε το κίνημα των Νεοτούρκων με τον Κεμάλ
Ατατούρκ, αλλά αυτό είναι πολύ προγενέστερό του. Υπάρχει απ’ το
1891 και σκοπό έχει τον εκμοντερνισμό, όχι της Τουρκίας μόνο αλλά
ολόκληρης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, την οποία σημειωτέον οι
73 

«προοδευτικοί» Νεότουρκοι την έχουν περί πολλού και δε θέλουν να τη
στερηθούν με κανέναν τρόπο.
Μ’ άλλα λόγια, οι Νεότουρκοι εκτός από προοδευτικό (με τα μέτρα
της εποχής, πάντα) είναι και άκρως σοβινιστικό κίνημα. Και γιαυτό δεν
παραιτούνται προς το παρόν απ’ την ιδέα της Μεγάλης Τουρκίας, δηλα­
δή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατ’ ουσίαν, σε αντίθεση με τον
νεότουρκο Ατατούρκ, που θα εγκαταλείψει αργότερα αυτές τις παλά­
βρες και θα κοιτάξει να περισώσει ό,τι είναι δυνατό να περισωθεί εντός
της κυρίως ειπείν Τουρκίας, χωρίς να πάψει να είναι κι αυτός σοβινι­
στής αλλά μ’ ένα είδος σοβινισμού ενδοστραμμένο και όχι επεκτατικό.
Οι Νεότουρκοι, λοιπόν, διακόπτουν τις διαπραγματεύσεις για ειρήνη
που γίνονται στο Λονδίνο, αλλά σε λίγο ζητούν τη συνέχισή τους. Η
κατάληψη των Ιωαννίνων απ’ τους Έλληνες και της Αδριανουπόλεως
απ’ τους Βουλγάρους, που είναι τα δύο πιο ισχυρά τουρκικά ερείσματα
στα Βαλκάνια, τους πείθουν επιτέλους πως όλα έχουν χαθεί στα Βαλκά­
νια και συγκατανεύουν την 17η Μαΐου 1913 να φύγουν απ’ όλες τις
περιοχές όπου υπάρχουν ελληνικά, βουλγαρικά και σέρβικά στρατεύμα­
τα.
Και έτσι, οι Αλβανοί που από ξεροκεφαλιά δε θέλησαν να πάρουν
μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους, όντας ικανότατοι επαγγελματίες
πολεμιστές που τους έτρεμαν όλοι, μένουν τελικά οι μόνοι υποταγμένοι
στο Σουλτάνο. Οπότε εμφανίζεται το εντελώς κωμικό φαινόμενο να υ­
πάρχει μια τούρκικη νησίδα στα Βαλκάνια εν μέσω περιοχών που δεν
ανήκουν πια στο Σουλτάνο. Αυτό σημαίνει πως οι Αλβανοί δεν αποτε­
λούν προς το παρόν πρόβλημα για κανέναν, και μάλλον στάθηκαν τυχε­
ροί οι Βαλκάνιοι σύμμαχοι που οι Αλβανοί δε θέλησαν να πάρουν μέρος
στον πόλεμο. Η μοιρασιά της λείας θα έπρεπε να γίνει τότε ανάμεσα σε
τέσσερεις κι όχι σε τρεις, και θα γινόταν μεγαλύτερος σκοτωμός απ’
αυτόν που θα γίνει σε λίγο.
Πρέπει να σημειώσουμε πως το λεγόμενο «βαλκανικό πρόβλημα»
που υπάρχει πάντα και δημιουργεί και σήμερα την αστάθεια στα Βαλκά­
νια, είναι μέρος του ευρύτερου «ανατολικού ζητήματος», που κι αυτό
παραμένει εν πολλοίς άλυτο, και προκαλεί την αστάθεια στην ευρύτερη
περιοχή της Μέσης Ανατολής. Οι λαοί στα Βαλκάνια είναι τόσο μπερδε­
μένοι εθνολογικά, που η δημιουργία εθνικών κρατών στη βάση των ε­
θνοτήτων καθίσταται από αδύνατη έως άκρως προβληματική. Γιαυτό
ακριβώς, τα σημερινά σύνορα των κρατών των Βαλκανίων προκύπτουν
το 1913 με την ευαγγελική μέθοδο «όποιος πρόλαβε, τον Κ(κ)ύριο είδε».

5. "Αμα έχεις τέτοιους φίλους...
Ό ταν τα ελληνικά στρατεύματα μπήκαν στη Θεσσαλονίκη, οι Βούλ­
γαροι ζήτησαν την άδεια να μπουν κι αυτοί για να ξεκουραστούν. Οι
Έλληνες ήξεραν, βέβαια, τι σόι ξεκούραση είχαν στο μυαλό τους οι
Βούλγαροι, αλλά δεν μπορούσαν να αρνηθούν λίγη ξάπλα σε συμμά­
χους. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν μπορούσαν να αρνηθούν την εί­
74 

σοδο των Βουλγάρων σε μια πόλη που εκτός του ότι δεν ανήκε ακόμα
επίσημα στην Ελλάδα, αμφισβητούνταν κιόλας η ελληνικότητά της, όχι
μόνο απ’ τους Βούλγαρους, αλλά και από τις Μεγάλες Δυνάμεις της
εποχής.
Πράγματι, εκείνο τον καιρό η Θεσσαλονίκη ήταν μία κοσμούπολη
που την κατοικούσε κάθε καρυδιάς καρύδι, για να μην πούμε πως ήταν
μία τυπικά εβραϊκή πόλη. Μη βλέπετε που θα εξελληνιστεί όταν εκδιω­
χτούν οι Σλάβοι και σφαχτούν οι Εβραίοι. Πάντως το επιχείρημα πως η
Θεσσαλονίκη ήταν ελληνική από πάντα δεν αφορά το Διεθνές Δίκαιον,
αφορά μόνο την δημαγωγία, ελληνική ου μην αλλά και βουλγάρικη. Και
οι Βούλγαροι μιλούσαν για βουλγαρική Θεσσαλονίκη. Και δε φαντάζο­
μαι να νομίζετε πως ο βουλγάρικος σοβινισμός είναι πιο έξυπνος απ’
τον ελληνικό. Είναι το ίδιο ηλίθιος με οποιονδήποτε άλλον σοβινισμό.
Λοιπόν, ξεκουράστηκαν μεν οι Βούλγαροι, αλλά μόλις ξεκουράστη­
καν άρχισαν να φέρονται σα στρατός συγκατοχής, μαζί με τον ελληνικό.
Έτσι, την 19η Φεβρουάριου και την 11η Μαΐου 1913 αντίστοιχα, κατα­
λαμβάνουν τα υψώματα στη Νιγρίτα και το Παγκαίο και απειλούν ολο­
φάνερα πια τη Θεσσαλονίκη. Έλληνες και Σέρβοι δεν πιστεύουν πως οι
σύμμαχοί τους θα φτάσουν στο σημείο να τους επιτεθούν, αλλά έγινε κι
αυτό τα χαράματα της 17ης Ιουνίου 1913 στη Γευγελή.
Βέβαια, οι Έλληνες και οι Σέρβοι είχαν κάνει ήδη μια μυστική
στρατιωτική συμφωνία, αλλά ωστόσο πάντα ήλπιζαν πως θα τα βρουν με
τους Βούλγαρους συμμάχους. Δεν τα βρήκαν όμως κι αρχίζουν οι στή­
θος με στήθος φονικότατες μάχες στο Κιλκίς, στο Λαχανά, στη Δοϊράνη,
στην κοιλάδα του Στρυμόνα, στο Δεμίρ Χισάρ. Και κει πάνω, οι Σέρβοι
την κοπανούν και επιστρέφουν στη Σερβία, αφήνοντας τους Έλληνες
μόνους να σκοτώνονται με τους Βούλγαρους.
Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι, που άρχισαν σαν πόλεμος ανάμεσα στην
Τουρκία απ’ τη μια και τους Έλληνες, του Σέρβους και τους Βούλγα­
ρους συμμάχους απ’ την άλλη (πρώτος Βαλκανικός Πόλεμος), στη δεύτε­
ρη φάση (δεύτερος Βαλκανικός Πόλεμος) έγιναν πόλεμος μεταξύ Βουλ­
γάρων απ’ τη μια και Σέρβων και Ελλήνων απ’ την άλλη, και στην τρίτη
πόλεμος μεταξύ Ελλήνων και Βουλγάρων.
Αυτή την εξέλιξη δεν την περίμενε ο Βενιζέλος. Να μάχονται, δηλα­
δή, οι Έλληνες ολομόναχοι. Τα πράγματα ήταν πολύ ζόρικα, γιατί οι
Βούλγαροι δεν ήταν Τούρκοι. Αλλά οι Έλληνες, μέσα στην απελπισία
τους, δίνουν έναν πραγματικά ηρωικό αγώνα στα Στενά της Κρέσνας
και στα Τζουμαγιά, και υποχρεώνουν τους Βούλγαρους σε υποχώρηση.
Στο μεταξύ ο ελληνικός στόλος καταλαμβάνει το Δεδέαγατς, τη ση­
μερινή Αλεξανδρούπολη και το Πόρτο Λάγος, και δημιουργεί θαυμάσια
ερείσματα για τον ελληνικό στρατό. Έχοντας εξασφαλισμένα τα νώτα
τους, οι Έλληνες υποχρεώνουν τελικά τους Βούλγαρους να καταφύγουν
στα πατρώα εδάφη. Είναι η πρώτη σημαντική νίκη των Νεοελλήνων
μετά την ίδρυση του νεολληνικού κράτους, κι αυτό θα δώσει φτερά στο
Βενιζέλο.
(

75 

6. Η πολύ νέα πόλη του Αλέξανδρου
Παρόλο που πάντα είχαν στο μυαλό τους τη Μακεδονία, οι Βούλγα­
ροι δεν είχαν εξαρχής σχέδιο κατάληψής της στη διάρκεια των Βαλκα­
νικών Πολέμων. Όμως, μια και βρέθηκαν εκεί για να κυνηγήσουν τους
Τούρκους παρέα με τους Έλληνες και τους Σέρβους, είπαν, προφανώς,
ξεσηκωθήκαμε που ξεσηκωθήκαμε, δεν κάνουμε και κανένα ντου, τώρα
που την κοπάνησαν οι Τούρκοι, για να δούμε τι θα κάνουν οι Έλληνες;
Τα πράγματα τους ήρθαν πολύ πιο δύκολα απ’ όσο τα λογάριαζαν, κι
έτσι τα μάζεψαν κι έφυγαν.
Όμως, ο πόλεμος έπρεπε να τελειώσει και επισήμως. Την πρωτο­
βουλία για κάτι τέτοιο την παίρνει ο βασιλιάς της Βουλγαρίας Φερδινάνδος, που φοβόταν μια προέλαση των Ελλήνων επί εδάφους καθαρά
βουλγαρικού. Διότι ο πόλεμος είχε γίνει επί εδάφους αμφισβητούμενου.
Αποτείνεται, λοιπόν, ο Φερδινάνδος στον Κάρολο της Ρουμανίας και
του ζητάει να μεσολαβήσει για να τελειώνει αυτή η ιστορία με τους
Έλληνες που πήραν θάρρος κι άρχισαν κι αυτοί να μιλούν τώρα για
Μεγάλη Ελλάδα. Μεγάλη Ελλάδα οι Έλληνες, Μεγάλη Βουλγαρία οι
Βούλγαροι, το πράγμα θα γινόταν σκατά στο τέλος. Άσε που υπήρχε
κίνδυνος να προκύψει καμιά Μεγάλη Τουρκία. Που έτριβε τα χέρια της
βλέποντας τους πρώην υποτελείς να σκοτώνονται για το βασιλιά και την
πατρίδα - πρώτα για την πατρίδα κι ύστερα για τον βασιλιά, α, όλα κι
όλα! Ξένος βασιλιάς χωρίς εγχωρίους πατριώτες δεν θα ήταν δυνατό να
υπάρξει.
Αρχίζουν, λοιπόν, στο Βουκουρέστι διαπραγματεύσεις για τον δια­
κανονισμό των συνόρων μεταξύ Ελλάδος και Βουλγαρίας, των πιό δύ­
σκολων συνόρων που θα ήταν δυνατό να υπάρξουν στον κόσμο εξαιτίας
του μπερδέματος των λαών ο’ αυτές τις περιοχές, όπου Βούλγαροι και
Έλληνες ζουν από αιώνες ανάκατα σε μια μεγάλη περιοχή.
Οι διαπραγματεύσεις αρχίζουν στο Βουκουρέστι αμέσως μετά την
υπογραφή της ανακωχής την 17η Ιουλίου 1913. Οι Βούλγαροι θεωρούν
πολύ λογικό να τραβήξουν μια κάθετη προς τη θάλασσα γραμμή σε
τρόπο ώστε η Καβάλα και η Δράμα να παραμείνουν στη Βουλγαρία,
αλλά ο Βενιζέλος πατάει πόδι και ζητάει μια Ελλάδα που να περιλαμβά­
νει και το Δεδέαγατς, δηλαδή τη σημερινή Αλεξανδρούπολη. Που τότε
ήταν ένα ασήμαντο ελληνοβουλγαροτουρκικό ψαροχώρι. Το οποίο θα
σχεδιαστεί ως πόλη ελληνική λίγο αργότερα με την προσωπική επέμβα­
ση του Βενιζέλου που ήθελε ένα μεγάλο αστικό κέντρο εκεί στην άκρη,
που να φέρει, μάλιστα, συμβολικά το όνομα του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Έφερε, λοιπόν, κόσμο από παντού, και κυρίως από την Κρήτη και τα
Επτάνησα. Η ιδιαίτερα πολιτισμένη σημερινή Αλεξανδρούπολη χρω­
στάει το ευρωπαϊκό της στυλ ο’ αυτούς τους μέτοικους, και στην ιδιο­
φυία του Βενιζέλου. Ο οποίος πετυχαίνει άκρως συμφέρουσες για τους
Έλληνες συμφωνίες με τους Βούλγαρους, διά των οποίων μεγαλώνει με
τρόπο πολύ εντυπωσιακό η Ελλάδα, και μάλιστα με την άδεια των Με­
γάλων Δυνάμεων.
76 

Στην πραγματικότητα, αυτές είναι που κανονίζουν τα πάντα στα
Βαλκάνια, κι αυτές διατάσσουν τους Βουλγάρους να κάνουν κράτει και
να |ΐη ζητούν έξοδο στο Αιγαίο. Η Αγγλία πάντα φοβόταν την έξοδο των
Βουλγάρων στο Αιγαίο. Αυτός, λοιπόν, είναι ο λόγος που οι Βούλγαροι
δεν βγήκαν τελικά στο Αιγαίο. Ποτέ η Ελλάδα δεν κατάφερε να κάνει
κάτι χωρίς να το εγκρίνουν οι προστάτες της.

7. Κληρονομιά εξ αδιαιρέτου
Την 27η Ιουλίου 1913 υπογράφεται στο Βουκουρέστι η «συνθήκη
ειρήνης των χριστιανικών χώρών της Βαλκανικής», όπως λέγεται επισήμως. Και σε τέσσερεις μήνες, την 1η Νοεμβρίου 1913 υπογράφεται στην
Αθήνα η συνθήκη ειρήνης Ελλάδος - Τουρκίας. Λίγο πριν απ’ την έκρη­
ξη του Α ' Παγκοσμίου Πολέμου, η ειρήνη θριαμβεύει στα Βαλκάνια,
και ο Βενιζέλος αισθάνεται πανευτυχής, που έκανε και τέλειωσε στα
γρήγορα έναν πόλεμο εις τριπλούν, και μια ειρήνη εις διπλούν.
Η συνθήκη ειρήνης με τους Τούρκους είναι πολύ περίεργη. Ενώ τα
νησιά του Αιγαίου είναι ήδη ελληνικά, η Τουρκία αρνείται να τα ανα­
γνωρίσει ως ελληνικά και το θέμα περνάει ντούκου στη συνθήκη. Κα­
νείς δεν ξέρει επί του παρόντος αν τα νησιά του Αιγαίου, εκτός από ντε
φάκτο είναι και ντε γιούρε ελληνικά. Κατά τα άλλα, η συνθήκη ικανο­
ποιεί και τις δυο πλευρές.
Αυτή η εκκρεμότητα όσον αφορά τα νησιά κρατάει μόνο τρεις μήνες
γιατί την 13η Φεβρουάριου 1913 οι Μεγάλες Δυνάμεις στέλνουν διακοίνωση στον Βενιζέλο και του κάνουν γνωστό πως τα νησιά του Αιγαίου
είναι όντως ελληνικά - και να μην ανησυχεί. Πάντα βρίσκουν τρόπο οι
Μεγάλες Δυνάμεις να λύσουν τα προβλήματα των Μικρών Δυνάμεων με
τις μεγάλες αδυναμίες.
Κι έτσι, απ’ τη μέρα που ο ταχυδρόμος φέρνει στο Βενιζέλο το καλό
νέο, τα νησιά του Αιγαίου δεν ανήκουν μόνο στους νησιώτες, αλλά σε
όλους τους Έλληνες. Και οι Τούρκοι, που είναι ψάρια μεγαλύτερα απ’
τους Έλληνες, θα ανακαλύψουν πολύ αργότερα την υφαλοκρηπίδα. Ρά­
βε ξήλωνε, δουλειά να μη σου λείπει.
Το ίδιο γράμμα που μιλούσε για την ελληνικότητα του Αιγαίου μι­
λούσε επίσης και για τη μη ελληνικότητα της Βορείου Ηπείρου, που οι
Μεγάλες Δυνάμεις δεν την κατακυρώνουν υπέρ της Ελλάδος στον πλειστηριασμό. Είτε τα νησιά είτε τη Βόρειο Ήπειρο. Και τα δυο μαζί, πάει
πολύ, φαίνεται να σκέφτονται οι Μεγάλες Δυνάμεις.
Μόλις το μαθαίνουν αυτό οι Βορειοηπειρώτες, ξεσηκώνονται υπό
τον Γ. Ζωγράφο, και ετοιμάζονται να προχωρήσουν κατά πάνω και να
καταλάβουν ολόκληρη την Αλβανία, και την αλβανική Αλβανία δηλαδή.
Αλλά οι εκπρόσωποι των Μεγάλων Δυνάμεων που έρχονται επί τόπου,
τους καθησυχάζουν λέγοντας πως το αίτημά τους θα εξετασθεί ευνοϊκά.
Στη σύμβαση της Κέρκυρας που υπογράφεται την 4η Μαΐου 1914
εξετάζεται πράγματι το αίτημα των Ελλήνων της Βορείου Ηπείρου και
τους αναγνωρίζεται το δικαίωμα όχι να ενωθούν με την Ελλάδα αλλά να 

είναι αναγνωρισμένη αλβανική μειονότητα, με θρησκευτική και γλωσσι­
κή αυτονομία. Αυτά είπαν οι Μεγάλες Δυνάμεις, αυτά έκαναν οι μικρές.
Ό λα πλέον είναι κανονισμένα στα Βαλκάνια. Όποιος ήταν παρών στη
μοιρασιά, πήρε τα εδάφη που έκριναν οι Μεγάλες Δυνάμεις πως του
αναλογούσαν.
Έλα, όμως, που πάντα φυτρώνουν παλούκια όταν, χράτσα χρούτσα,
τραβάς στο χάρτη όπως σου κατέβει τις γραμμές που παριστάνουν τα
σύνορα χωρίς να ρωτάς τους λαούς που κατοικούν απ’ τη μια κι απ’ την
άλλη μεριά, και που είναι φυσικό να είναι μπερδεμένοι εκεί γύρω. Οι
μεθοριακές περιοχές είναι κληρονομιά εξ αδιαιρέτου κι όταν πας να τη
διαιρέσεις δυσαρεστείς όλους τους κληρονόμους, που πάντα θα τρώγο­
νται. Ό χι εσύ πήρες περισσότερα, όχι εγώ πήρα λιγότερα, και δώστου
σφαγές και λεηλασίες για. μια σπιθαμή γης. Τι τραγωδία!

78 

8. Ο ΠΡΩΤΟΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ
ΚΑΙ Ο ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΙΧΑΣΜΟΣ
1. Τα Βαλκάνια
Μέχρι στιγμής έχουν γίνει δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι. Ο πρώτος, που
άρχισε το 1914 και τελείωσε το 1918 (διάρκεια 4 χρόνια), και ο δεύτε­
ρος, που άρχισε το 1939 και τελείωσε το 1945 (διάρκεια 6 χρόνια). Ο
δεύτερος είναι η συνέχεια του πρώτου, και το διάστημα ανάμεσα στους
δύο λέγεται μεσοπόλεμος. Πρόκειται για ένα μεγάλο διάλειμμα 29 ετών
για ξεκούραση και για την προετοιμασία του δεύτερου, δεδομένου ότι
τα προβλήματα που υποτίθεται πως θα έλυνε βίαια ο πρώτος έμειναν
άλυτα.
Αξιοσημείωτο είναι πως και στους δυο πολέμους, έχουμε περίπου τις
ίδιες συμμαχίες εκατέρωθεν. Απ’ τη μια η Κεντρική Ευρώπη κι απ’ την
άλλη η Δυτική.
Τα Βαλκάνια, συνεπώς και η Ελλάδα, γεωπολιτικά είναι συναρτημένα και με την Κεντρική και με τη Δυτική και με την Ανατολική Ευρώπη.
Στην πραγματικότητα, τα Βαλκάνια αποτελούν αυτόνομο γεωπολιτικό
χώρο. Αλλά οι βαλκανικές χώρες ούτε αρκετά ισχυρές είναι ούτε αρκε­
τά πολιτισμένες ούτε ποτέ κατάφεραν να συνεννοηθούν επαρκώς, ώστε
να αποτελέσουν αυτόνομο γεωπολιτικό χώρο, σαν αυτόν που είχε στο
νου του ο ιδιοφυής Ρήγας Φερραίος, σε ανύποπτο χρόνο.
Αυτός είναι ο λόγος που οι βαλκανικές χώρες, και στους δυο παγκο­
σμίους πολέμους μοιράστηκαν στα δυο συμμαχικά στρατόπεδα με τρόπο
όχι και τόσο λογικό από απόψεως εθνικών συμφερόντων. Πράγμα ευ­
νόητο, ωστόσο, αν πάρει κανείς υπ’ όψιν πως τα Βαλκάνια, έτσι που
κρέμονται στο χάρτη, λίγο παράμερα απ’ την κυρίως ειπείν Ευρώπη, δεν
ανήκουν ούτε στην Κεντρική ούτε στη Δυτική ούτε στην Ανατολική Ευ­
ρώπη. Ανήκουν πανιού και πουθενά. Συνεπώς, κανονικά θα ’πρεπε να
ανήκουν στον εαυτό τους και μόνο. Αλλά εμείς οι Βαλκάνιοι ποτέ δεν
καταφέραμε να καταλάβουμε πως πριν απ’ το κάθε τι είμαστε Βαλκάνιοι κι ύστερα οτιδήποτε άλλο, ας πούμε, Ευρωπαίοι, Έλληνες, Βούλγα­
ροι, Τούρκοι, Σέρβοι, Ρουμάνοι, Αλβανοί. Το εθνολογικό κομφούζιο
που δημιουργούν οι μπερδεμένοι λαοί των Βαλκανίων δεν επιτρέπει
ούτε μια διαρκή συννενόηση με σταθερές συμμαχίες ούτε έναν σαφή
καθορισμό των συνόρων των βαλκανικών κρατών.
79 

Για τους άλλους λαούς της Ευρώπης, τα Βαλκάνια είναι ένα αγκάθι
που τσιμπάει διαρκώς το μαλακό υπογάστριό της και της δημιουργεί
μύρια όσα προβλήματα. Ο όρος «βαλκανιοποίηση» πέρασε στο διεθνές
διπλωματικό λεξιλόγιο και σημαίνει αστάθεια, αβεβαιότητα και διαρκή
κίνδυνο για την ειρήνη στην Ευρώπη εξαιτίας της αδυναμίας να προκύψουν σ’ αυτή την περιοχή «καθαρά» εθνικά κράτη, στη βάση εθνοτήτων
που κατοικούν σε σαφώς διακεκριμένες μεταξύ τους περιοχές.
Και στους δύο Παγκοσμίους Πολέμους, θα αποδειχτεί εκ των υστέ­
ρων πως η Ελλάδα σωστά διάλεξε να ταχτεί με τη μεριά της Δυτικής
Ευρώπης. Αλλά και οι διαφορετικά φρονούντες έχουν λογικότατα επι­
χειρήματα υπέρ αυτών. Η άποψη του βασιλιά Κωνσταντίνου, που ήθελε
να παραμείνει ουδετέρη η Ελλάδα στη διάρκεια του πρώτου Παγκο­
σμίου Πολέμου, δε στερείται σοβαρότητας και δεν είναι μόνο ένα φιλογερμανικό καπρίτσιο, για τον απλό λόγο πως οι βασιλιάδες στην Ελλά­
δα ήταν πάντα όχι μόνο αγγλόφιλοι αλλά και αγγλοκινούμενοι. Η γεω­
γραφική θέση της Ελλάδας επιβάλλει την ουδετερότητα.

2. Ο διαρκής κίνδυνος του σοβινισμού
Ο Βαλκανικοί Πόλεμοι αποτελούν το πρελούντιο στον πρώτο Παγκό­
σμιο Πόλεμο, που θα έρθει ατάκα. Πάντως, είναι συμπτωματικό το γε­
γονός πως αφορμή κι όχι αιτία για την έκρηξή του, είναι η δολοφονία
στο Σεράγεβο, την 28η Ιουνίου 1914, του διαδόχου της Αυστρουγγαρίας
και της γυναίκας του. Αν τους σκότωσαν εκεί κι όχι αλλού στην Ευρώπη
είναι γιατί τα Βαλκάνια και το χάος τους προσφέρονται περισσότερο
για πολιτικές δολοφονίες.
Τα αίτια του πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου είναι η οικονομική ασφυ­
ξία της Κεντρικής Ευρώπης, εξαιτίας της αποικιακής εξάπλωσης της
Δυτικής, που αντλούσε τον πλούτο απ’ τις αποικίες της. Η Κεντρική
Ευρώπη δεν είχε αποικίες, και για να υπάρξει αναζητούσε ζωτικό χώρο
προς τη μεριά της δυτικής. Όντας τα γερμανικά φύλα τα τελευταία που
εγκαταστάθηκαν στην Ευρώπη στη διάρκεια της παρακμής της Ρωμαϊ­
κής Αυτοκρατορίας, ήταν φυσικό να μην μπορούν να προχωρήσουν κι
άλλο προς δυσμάς, όπως έγινε παλιότερα με τα άλλα ινδοευρωπαϊκά
φύλα, τα οποία προ πολλού είχαν διαμορφώσει εθνικά κράτη. Και ο
εκπληχτικός πολιτισμός που αναπτύχτηκε στην Κεντρική Ευρώπη, όπου
κατοικούν οι νεώτεροι και ζωηρότεροι ευρωπαϊκοί λαοί, ήταν φυσικό
να δημιουργήσει ένα αίσθημα ταπείνωσης στις λαϊκές μάζες, που τόσο
επιδέξια θα το εκμεταλλευτεί αργότερα ο Χίτλερ. Να είσαι Γερμανός
και να ξέρεις πως όλος ο κόσμος σου χρωστάει τα μεγαλύτερα επιστη­
μονικά, φιλοσοφικά, μουσικά και ποιητικά επιτεύγματα κι απ’ την άλλη
η αγγλική και η γαλλική αποικιοκατία να μη σ’ αφήνει να βάλεις και συ
λίγο χέρι στην αμερικανική και την αφρικανική λεία, είναι επαρκής
λόγος για να ξεσηκωθείς και να χτυπήσεις με λύσσα, πιστεύοντας πως
είσαι ο περιούσιος λαός εξαιτίας των αναμφισβήτητων επιτευγμάτων
σου στις επιστήμες και τις τέχνες. 

Η εξέγερση των Γερμανών και στους δυο Παγκοσμίους Πολέμους,
σε καμιά περίπτωση δεν ήταν άδικη, με κριτήρια καθαρά καπιταλιστικά,
και συνεπώς ουδόλως ανθρωπιστικά. Άλλωστε, η ηθική αφορά μόνο
άτομα και καθόλου λαούς. Δεν υπάρχει ηθική για μάζες, υπάρχει μόνο
ηθική για πρόσωπα. Και εκτός από ανιστόρητο, είναι και βλακώδες να
χαρακτηρίζει κανείς βάρβαρο ένα λαό σαν το γερμανικό, στον οποίο ο
κόσμος χρωστάει τις μεγαλύτερες επιστημονικές, πνευματικές και καλ­
λιτεχνικές του επιτυχίες. Δεν είναι η βαρβαρότητα αλλά ο σοβινισμός,
αυτός που κατέστρεψε τη Γερμανία και σψους δύο Πάγκοσμίους Πολέ­
μους. Οι επιτυχίες τους έκαναν να καβαλήαουν το καλάμι.
Αλλά αυτοί είχαν τουλάχιστον πραγματικές επιτυχίες. Ό μω ς^μ είς
εδώ γιατί καβαλήσαμε το καλάμι, στο όνομα των αρχαίων ^ ι ^ προγόνων και όχι ημών των ιδίων; Μα, διότι μας είπαν κάτοχέ οι μεγάλοι
Γερμανοί ελληνιστές (οι πιο έγκυροι ελληνίβττές^είν^^πάντα οι Γερμα­
νοί) πως ενδέχεται και να ’μαστε απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων, αφού
μιλούμε γλώσσα σχετική με τη δική τους και κατοικούμε στα μέρη που
κατοικούσαν εκείνοι.
Εντάξει, αλλά είπαν επίσης πως οι ουσιαστικοί κληρονόμοι του αρ­
χαίου ελληνικού πολιτισμού είναι οι Γερμανοί και όχι οι Νεοέλληνες. Κι
αυτό κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν θα μπορούσε να το αμφισβητήσει,
για μόνο τό λόγο πως ένας Χίτλερ τα ’κανε όλα μαντάρα, ποντάροντας
στον γερμανικό σοβινισμό.

3. Οι εμπόλεμοι
Προσέξτε να δείτε πόσο μπερδεμένα ήταν τα πράγματα στην Ευρώ­
πη όταν εξερράγη ο πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος. Είναι ανάγκη να
καταλάβουμε πρώτα αυτά τα μπερδέματα, προκειμένου να δώσουμε μια
ερμηνεία για το χάος που προκλήθηκε στην Ελλάδα στη διάρκεια του
πολέμου, με τον εθνικό διχασμό και τις δύο κυβερνήσεις, τη μια στην
Αθήνα και την άλλη στη Θεσσαλονίκη. (Εδώ που τα λέμε, πάντως, εγώ
προσωπικά θα ’θελα πολύ να μην ξανακατέβαινε τότε η ελληνική κυβέρ­
νηση στη συνομοσπονδία των ελληνικών χωριών που είναι η Αθήνα).
Μπέρδεμα πρώτον, απ’ τη σύγκρουση ανάμεσα στη Γαλλία και τη
Γερμανία: Κανείς δεν ξέρει αν η Αλσατία και η Λωρραίνη είναι όντως
γαλλικές ή γερμανικές περιοχές, κι αυτό το πρόβλημα είναι πάντα ένα
σημείο τριβής ανάμεσα στη Γερμανία και τη Γαλλία, που είναι χώρες
παραδοσιακά εχθρικές.
Μπέρδεμα δεύτερον, απ’ τη σύγκρουση ανάμεσα στη Ρωσία και την
Αυστρία: Και όι δυο ζητούν διέξοδο προς τη θάλασσα και τρώγονται για
τις ίδιες θάλασσες που τις έχουν στο μάτι και οι δυο.
Μπέρδεμα τρίτον, απ’ τη σύγκρουση ανάμεσα στην Αγγλία και τη
Γερμανία. Εδώ τα πράγματα είναι πολύ πιο σοβαρά, διότι πρόκειται για
το μοίρασμα της διεθνούς αγοράς. Όπου πάει να διεισδύσει η Γερμα­
νία, της βγαίνει από δίπλα η Αγγλία και αντιστρόφως. Όμως η Αγγλία
υπερέχει στα σημεία διότι και μεγάλη αποικιοκρατική δύναμη είναι και
81 

θαλασσοκράτειρα εξακολουθεί να είναι, ενώ η Γερμανία απλώς παρά­
γει τεχνογνωσία που την εκμεταλλεύονται εμπορικά άλλοι.
Λοιπόν, η Αυστρουγγαρία κηρύσσει τον πόλεμο κατά της Σερβίας
την 28η Ιουλίου 1914 και κατά της Ρωσίας την 6η Αυγούστου. Η Γερμα­
νία κηρύσσει τον πόλεμο κατά της Ρωσίας την 1η Αυγούστου και κατά
της Γάλλίας την 3η Αυγούστου. Η Αγγλία κηρύσσει τον πόλεμο κατά της
Γερμανίας την 4η Αυγούστου. Η Ιαπωνία κηρύσσει τον πόλεμο κατά της
Γερμανίας την 23η Αυγούστου. Το Βέλγιο κηρύσσει τον πόλεμο κατά
της Γερμανίας την 4η Αυγούστου. Διότι τη μέρα αυτή η Γερμανία παρα­
βιάζει την ουδετερότητα της χώρας. Η Ιταλία, παρόλο που ανήκει στη
λεγόμενη «Τριπλή Συμμαχία» (Αυστρουγγαρία, Γερμανία, Ιταλία) στην
αρχή μένει ουδέτερη αλλά την 25η Μαΐου του 1915 το σκέφεται καλύτε­
ρα και παρατάει τους συμμάχους της, για να ταχτεί με τη μεριά της
Ανυάνς που στα γαλλικά σημαίνει συνεννόηση, και που είναι μια συνεν­
νόηση ανάμεσα στην Αγγλία, τη Γαλλία και τη Ρωσία.
Βλέπουμε, δηλαδή, πως και η Ιταλία έχει ανάλογα διλήμματα μ* αυτά
της Ελλάδας. Δεν ξέρει κατά πού να πάει. Και όπως ακριβώς και στον
Β' Παγκόσμιο Πόλεμο έτσι και στονΑ', στην αρχή λέει να πάει με τις
λεγόμενες Κεντρικές Αυτοκρατορίες (Γερμανία, Αυστρουγγαρία) αλλά
το γυρίζει ξαφνικά, όπως θα κάνει και στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Κι
έτσι, στο τέλος και των δυο πολέμων θα βρεθεί απ’ τη μεριά των νικη­
τών. Δεν πρόκειται για αστάθεια συναισθηματικής τάξεως, όπως θέλουν
να λεν αυτοί που δε λεν να καταλάβουν πως αισθήματα έχουν μόνο οι
άνθρωποι ένας ένας χωριστά και όχι οι λαοί. Πρόκειται για πραγματικά
διλήμματα, που τα υπαγορεύει η γεωπολιτική θέση της, όπως ακριβώς
και στην άλλη μεγάλη χερσόνησο της νότιας Ευρώπης, την Ελλάδα. Οι
δύο χώρες ήταν πάντα κάτι το ξεχωριστό και στην ευρωπαϊκή ιστορία
και στον ευρωπαϊκό πολιτισμό.

4. Πόλεμος και ειρήνη
Με την έναρξη του πολέμου, οι δυνάμεις των Κεντρικών Αυτοκρατο­
ριών (Γερμανία, Αυστρουγγαρία) βρίσκονται να έχουν 3.170.000 άνδρες
στρατό και οι Σύμμαχοι (Γαλλία, Αγγλία, Ρωσία, Βέλγιο, Σερβία, Μαυ­
ροβούνιο) 5.585.000. Η υπεροπλία των Συμμάχων είναι σαφής, αλλά
μέχρι το τέλος του 1916 οι Αυτοκρατορίες υπερέχουν στα μέτωπα, παρά
τη γαλλική νίκη στο Μάρνη ποταμό της βορειοανατολικής Γαλλίας. (Ε­
μείς εδώ τιμήσαμε αυτή τη μάχη, δίνοντας το όνομα Μάρνη σ* έναν
δρόμο). Την οποία νίκη όμως θα ακολουθήσει το μακελλειό του Βερντέν, με 500.000 νεκρούς Γερμανούς και 380.000 νεκρούς Γάλλους. Με­
γαλύτερη σφαγή σε μάχη δεν έγινε ποτέ στην ιστορία.
Το δεύτερο κιόλας έτος του πολέμου οι Ρώσοι υποχωρούν παντού
στο Ανατολικό Μέτωπο. Την ίδια χρονιά, οι Σύμμαχοι την πατούν στα
Δαρδανέλλια, και ηττημένοι αποβιβάζονται στη Θεσσαλονίκη τον Ο­
κτώβριο του 1915. Και ακριβώς τότε, βλέποντας τους συμμάχους στη
Θεσσαλονίκη, οι Βούλγαροι μπαίνουν κι αυτοί στον πόλεμο στο πλευρό
82 

των Κεντρικών Αυτοκρατοριών και καταλαμβάνουν τη Σερβία, ενώ η
Γερμανία καταλαμβάνει τη Ρουμανία, που δεν προλαβαίνει να κουνη­
θεί.
Όμως τον Απρίλιο του 1917 η Αμερική βγαίνει απ’ την απομόνωσή
της και μπαίνει στον πόλεμο. Που απ’ αυτήν τη στιγμή, οι Γερμανοί τον
έχουν χάσει ήδη.
Την Οκτωβριανή Επανάσταση στη Ρωσία που ξεσπάει λίγο μετά την
είσοδο των Αμερικανών στον πόλεμο, διαδέχεται η συνθήκη ειρήνης
μεταξύ Ρωσίας και Γερμανίας την 15η Δεκεμβρίου 1917.
Ό σο για τους Άγγλους, όλον αυτόν τον καιρό μάχονται στη Μέση
Ανατολή, περισσότερο για τον εαυτό τους παρά για τη συμμαχία, και /
καταλαμβάνουν τη Βαγδάτη το Μάρτη του 1917 και την Ιερουσαλήμ το ν
Δεκέμβρη της ίδιας χρονιάς.
Το 1918 ο Γάλλος αρχιστράτηγος των συμμαχικών στρατευμάτων
Φος αρχίζει την τρομερή του επίθεση και κατατροπώνει τον Γερμανό
στρατάρχη Λούντερντοφ. Το Νοέμβρη του 1918 ο Γερμανός Κάιζερ
(Αυτοκράτωρ) παραιτείται και η Γερμανία ανακηρύσσεται Δημοκρατία.
Και ως Δημοκρατία πλέον συνάπτει ανακωχή με τους Συμμάχους, την
11η Νοεμβρίου 1918.
Στο μεταξύ, οι Ούγγροι, οι Τσέχοι και οι Γιουγκοσλάβοι κηρύσσουν
την ανεξαρτησία τους ένα μήνα πριν την ανακωχή, τον Οκτώβρη του
1918. (Η Ουγγαρία και η Τσεχοσλοβακία ανήκαν στην Αυτοκρατορία
της Αυστρουγγαρίας, η οποία και διαλύεται, βέβαια, τότε).
Και ο τραγικός απολογισμός: Νεκροί απ’ τη μεριά των συμμάχων,
4.700.000. Νεκροί απ’ τη μεριά των Γερμανών, 4.020.000.
Οι απανωτές συνθήκες των Βερσαλιών, του Αγίου Γερμανού, του
Νεϊγύ, του Τριανόν και των Σεβρών που ακολουθούν ταπεινώνουν τόσο
πολύ τους ηττημένους, που αρχίζουν να ετοιμάζονται για τον Β' Παγκό­
σμιο Πόλεμο από τότε.
Ό πως και να ’ναι πάντως, απ’ τον Α ' Παγκόσμιο Πόλεμο αναδύεται
μια καινούργια Ευρώπη χωρίς Αυτοκρατορίες και με καινούργια εθνικά
κράτη. Αλλά και με ένα πρωτοφανέρωτο κοινωνικοπολιτικό σύστημα
στις χώρες της πρώην Ρωσικής Αυτοκρατορίας, που θα μετονομαστεί σε
Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών. Αν η Γερμανία δεν
ταπεινωνόταν τόσο πολύ, δεν θα καταλήγαμε στον Β' Παγκόσμιο Πόλε­
μο, και τότε η τύχη της ΕΣΣΔ ίσως να ήταν διαφορετική.

5. Το μετέωρο βήμα της Ελλάδας
Η Ελλάδα δεν έχει ηρεμήσει καλά καλά απ’ τη δύσκολη περιπέτεια
των Βαλκανικών Πολέμων, όταν καλείται να πάρει θέση στη μία ή την
άλλη πλευρά των εμπολέμων του Α ' Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Βενιζέλος
πιστεύει πως οι Σύμμαχοι θα νικήσουν κι ότι η Ελλάδα θα ωφεληθεί απ’
τις διαπραγματεύσεις που κατ’ ανάγκην θα ακολουθήσουν μεταξύ νικη­
τών και νικημένων.
Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος πιστεύει πως η Ελλάδα θα ωφεληθεί πε83 

ρισσότερο αν παραμείνει ουδέτερη, και έχει υπέρ αυτού ένα ατράντα­
χτο επιχείρημα: Οι Σύμμαχοι δεν προσφέρουν εγγυήσεις ούτε για τυχόν
ανταλλάγματα που θα έχει η Ελλάδα αν τους βοηθήσει, ούτε καν για τα
καινούργια σύνορα της καινούργιας Ελλάδας που δημιουργήθηκε με
τους Βαλκανικούς Πολέμους.
Ο Βενιζέλος προβάλλει το συναισθηματικής τάξεως επιχείρημα πως,
παρ’ όλο που η Ελλάδα μπήκε άνευ όρων στους Βαλκανικούς Πολέμους,
ωστόσο ωφελήθηκε τα μέγιστα. Το ίδιο θα μπορούσε να συμβεί και
τώρα, πολύ περισσότερο που ο ενθουσιασμός που διακατέχει τους Έ λ­
ληνες εξαιτίας των πρόσφατων επιτυχιών τους θα μπορούσε να κάνει
θαύματα στον πόλεμο. Ο Βενιζέλος πίστευε πάντα φανατικά στο πολιτι­
κό του ένστικτο και στην πολιτική του διορατικότητα αλλά αυτή τη φορά
σαφώς παραλογίζεται. Δεν είναι δυνατό να φέρνεις συνεχώς εξάρες.
Ωστόσο, ο Βενιζέλος έφερε και πάλι εξάρες. Νίκησαν οι Σύμμαχοι.
Και επειδή τάχτηκε στο πλευρό τους χωρίς να πάρει ουσιαστικά μέρος
στον πόλεμο, η διαπραγματευτική του θέση μετά τον πόλεμο ισχυροποιήθηκε. Πάντα είναι χρήσιμο να βρίσκεσαι απ’ τη μεριά των νικητών,
έστω κι αν δεν έκανες τίποτα σημαντικό για να νικήσουν. Αυτό είναι το
πλεονέκτημα που προσφέρει η μη ουδετερότητα. Ρισκάρεις και επειδή
ρισκάρεις παίρνεις κάποια απ’ τα κέρδη έστω κι αν δεν κέρδισες ο ίδιος
στο παιχνίδι αλλά οι φίλοι σου. Και επί του προκειμένου οι Γάλλοι, που
είναι στενοί φίλοι του Βενιζέλου, αλλά και οι Άγγλοι που κι αυτοί
βλέπουν ευνοϊκά τον αστικό εκσυγχρονισμό που επιχειρεί ο Βενιζέλος
σε μια χώρα που κλεφτοκρατείται και ληστοκρατείται από το 1830 που
υπάρχει σαν κράτος μέχρι των ημερών του - και μέχρι των ημερών μας.
Γιατί ο αστικός εκσυγχονισμός που άρχισε με τον Βενιζέλο δεν ολοκλη­
ρώθηκε ποτέ και η Ελλάδα συνεχίζει να ψάχνει για ένα κοινωνικό σύ­
στημα. Ούτε σήμερα ξέρουμε αν είμαστε κοινωνία αστική. (ρεουδαρΥΐκη
/ ή φυλε^ι^ή, δηλαδή α^^
. Ειμαστεένα κράμα απ’ όλα, στο οποίο
|/ ίΓβδσφατα προστέθηκε και μΐά τζουρίτσα σοσιαλισμού αλά ελληνικά.
Για να λέμε, όμως, τα πράγματα με τ’ όνομά τους, ο Βενιζέλος δεν
πιστεύει στην καλή του τύχη, πιστεύει στις τρομαχτικές του ικανότητες
για ελιγμούς και κυρίως για δράση στο παρασκήνιο και τους διαδρό­
μους, τόσο τους ελληνικούς όσο και τους διεθνείς. Είναι ένας τυπικός
αστός πολιτικός, που γνωρίζει πως τίποτα το σοβαρό δεν είναι δυνατό
να γίνει σ’ έναν κόσμο που μεθοδεύει τα πάντα στο παρασκήνιο, κρυφά
απ’ όλους και κυρίως μακρυά απ’ το λαό, στο όνομα του οποίου υποτίθε­
ται πως γίνονται τα πάντα. Ποτέ κανένας πόλεμος δεν έγινε ύστερα από
δημοψήφισμα, ποτέ κανείς πολιτικός που κήρυξε πόλεμο δε ρώτησε το
λαό αν έχει ή δεν έχει διάθεση να πολεμήσει.

6. Η πολιτική δεν είναι ηθική
Ο Βενιζέλος βρήκε αφορμή να ζητήσει την έξοδο της Ελλάδας στον
πόλεμο, στο πλευρό των Συμμάχων, όταν τα αυστρουγγρικά στρατεύμα­
τα κατέλαβαν τη Σερβία. Με την ελληνοσερβική συνθήκη του 1913 η
84 

Ελλάδα ήταν υποχρεωμένη να βοηθήσει τη Σερβία στην περίπτωση που
δεχόταν επίθεση.
Όμως, πριν καν τελειώσει η συζήτηση για το αν πρέπει ή δεν πρέπει
να βοηθήσει η Ελλάδα τη Σερβία βάσει των συμβατικών της υποχρεώ­
σεων, η Σερβία έχει ήδη υποταχτεί στον εχθρό, και συνεπώς η κουβέντα
γίνεται για την κουβέντα, αφού δεν υπάρχει αντικείμενο συζήτησης, δη­
λαδή ελεύθερη Σερβία που να την επιβουλεύεται ο εχθρός.
Ο πονηρός Βενιζέλος ξέρει πως οι Έλληνες εκ των πραγμάτων δεν
είναι δυνατό να πολεμήσουν στη Σερβία για τη Σερβία, κι ωστόσο επι­
μένει να κηρύξει η Ελλάδα τον πόλεμο στην Αυστρουγγαρία, όπως είχε
υποχρέωση απ’ τη συνθήκη του 1913.
Ο καθηγητής του Διεθνούς Δικαίου Γ. Στρέιτ, που είναι υπουργός
των εξωτερικών αυτόν τον καιρό στην κυβέρνηση του Βενιζέλου, αντεπιτίθεται στο Βενιζέλο με νομικά επιχειρήματα. Λέει πως, ναι μεν η
Ελλάδα πρέπει να σέβεται τις συμφωνίες της, αλλά επί του προκειμένου
η συμφωνία λέει πως η Ελλάδα πρέπει να βοηθήσει τη Σερβία όταν
αυτή απειλείται από βαλκανική και όχι από άλλη ευρωπαϊκή δύναμη. (Ο
παππούς του Στρέιτ ήταν Γερμανός απ’ τη Λειψία, που ήρθε στην Ελλά­
δα με τον Όθωνα).
Πράγματι, τους Βούλγαρους είχ&ν στο νου τους οι Έλληνες και οι
Σέρβοι όταν υπόγραφαν τη συμφωνία τους, κι όχι την Αυστρουγγρική
Αυτοκρατορία. Από νομική άποψη είχε δίκιο ο Στρέιτ, που αγωνίζεται
να υποστυλώσει νομικά τις απόψεις του βασιλιά για την αναγκαιότητα
να παραμείνει η Ελλλάδα ουδέτερη. Από ηθική άποψη, όμως, είχε δίκιο
ο Βενιζέλος, που με τα ηθικίστικα επιχειρήματά του παίρνει μαζί του
ένα μέρος του λαού, που θέλει πόλεμο, ίσα ίσα για να «κρατήσουμε το
λόγο μας». Ο λαός ποτέ δεν θα καταλάβει πως η ηθική αφορά ιιόνο
άτομα και πρ χ έ ο ^ δ ^ κράτη. όΐΧ άόΐ κάι τα κράτη τους,
πάντα ^ V
τϊς περιπτώσεις, δρουν βάσει του σ ν μ $ έ ς ^ ^ ,<στ$Γ
κι αν αυτό πάει κόντρα στο συμφέρον^ τών Μ ^ώ ν.
είναι νόμος
στην ιστορία. Πόυ ποτέ δέν ηθικολογεί, αν και οι δημαγωγοί πάντα
εκμεταλλεύονται την ηθική για να «πείσουν» το λαό να τους υποστηρίξει
τουλάχιστον ηθικά, προκειμένου να δράσουν πάντα ανήθικα, δηλαδή
άσχετα απ’ τους κανόνες της ηθικής. Που, το ξαναλέμε γιατί είναι ανά­
γκη να γίνει νοητό, είναι μια απολύτως εξατομικευμένη υπόθεση, που
ποτέ δεν μετράει στην πολιτική, παρόλο που οι δημαγωγοί προσπαθούν
να μας πείσουν πως αυτή και μόνο αυτή μετράει πάντα και σ’ όλες τις
περιπτώσεις.
Εκτός των ουσιαστικών και αναμφισβήτητων προσόντων του, ο Βενι­
ζέλος ήταν κι ένας μεγάλος δημαγωγός, που ήξερε καλά να χειρίζεται
τη μάζα και να την πείθει κάθε φορά για το δίκιο του. Όμως, στην
προκείμενη περίπτωση δεν έπεισε όλους τους Έλληνες πως η Ελλάδ<χ
πρέπει να βγει στον πόλεμο για λόγους ηθικούς. Θα τους έπειθε αν
μπορούσε να προβάλει και πραχτικά επιχειρήματα, σχέσιν έχοντα με τη
μάσα. Αν, π.χ., έλεγε στο λαό, ελάτε να πολεμήσουμε για να φάτε καλύ85 

τερα ή για να μεγαλώσουμε την Ελλάδα προκειμένου να τρώμε καλύτε­
ρα, θα πήγαιναν όλοι στον πόλεμο τραγουδώντας.

7. Η αρχή της ρήξης
Προκειμένου να αποφασίσει η Ελλάδα αν πρέπει να πάρει μέρος
στον πόλεμο στο πλευρό των συμμάχων, όπως ήθελε ο Βενιζέλος, ή να
παραμείνει ουδέτερη, όπως ήθελε ο βασιλιάς, ο τελευταίος συγκαλεί την
18η και την 20ή Φεβρουάριου 1915 Συμβούλιο του Στέμματος στο οποίο
μετέχουν οι αρχηγοί των κομμάτων καθώς και όλοι όσοι εχρη μάτισαν
πρωθυπουργοί. Σχεδόν όλοι απορρίπτουν την άποψη του πρωθυπουργού
Βενιζέλου, πως η Ελλάδα πρέπει να πάρει μέρος στον πόλεμο στο πλευ­
ρό των Συμμάχων.
Κατόπιν τούτου, ο Βενιζέλος που δεν είχε συνηθίσει να χάνει και
μάλιστα τόσο καθαρά, παραιτείται την άλλη μέρα. Ωστόσο, η πλειοψη­
φία της Βουλής παραμένει βενιζελική και ο Αλ) Ζαΐμης που σχηματίζει
κυβέρνηση μετά τον Βενιζέλο υποχρεώνεται να παραιτηθεί σύντομα.
Η ακυβερνησία απειλεί τον τόπο άλλη μια φορά, και ο βασιλιάς
αναθέτει το σχηματισμό κυβερνήσεως στον πολιτευτή Πατρών Δημήτριο
Γούναρη, που κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες κάνει την είσοδό του στην
πολιτική για να φάει το κεφάλι του λίγα χρόνια αργότερα σαν ένας απ’
τους υπευθύνους για τη μικρασιατική καταστροφή. (Σημειώστε πως ο
Γούναρης ήταν θείος του Παν. Κανελλόπουλου και πως αυτός ενθάρρυνε τον ανεψιό να ασχοληθεί με την πολιτική).
Δεν προλαβαίνει καλά καλά ο Γούναρης να εγκατασταθεί στην κυ­
βέρνηση και εξαπολύει μια τρομερή επίθεση κατά του Βενιζέλου. Τον
κατηγορεί, και μάλλον έχει δίκιο, πως συγκατένευσε με μυστική συμφω­
νία να δοθεί η Καβάλα στους Βούλγαρους, προκειμένου αυτοί να δελεα­
στούν και να βγουν στον πόλεμο στο πλευρό των Συμμάχων. Σε αντάλ­
λαγμα, η Ελλάδα θα έπαιρνε κάποιες ελληνικές περιοχές στη Μικρά
Ασία, που δεν αφορούσαν τους Βούλγαρους, αφορούσαν όμως τους
Τούρκους. Κι αυτό σημαίνει πως αν ο Βενιζέλος βούλωνε το ανοιχτό
στόμα της βόρειας αρκούδας μπουκώνοντάς την με την Καβάλα, θα υπο­
χρέωνε το λύκο της απέναντι όχθης ν’ ανοίξει το στόμα του. Και ο μεγα­
λοφυής Κεμάλ Ατατούρκ δεν είναι παρατρεχάμενος του σαλιάρη Σουλ­
τάνου, είναι στ’ αλήθεια λύκος. Αφήνουμε σε σας την ευχέρεια να δώσε­
τε απάντηση στο αν ήταν ή δεν ήταν σωστή η τότε πολιτική του Βενιζέ­
λου, που έδινε την Καβάλα για να πάρει τη Σμύρνη.
Όμως, ο Βενιζέλος δεν είχε στο νου του μόνο τη Σμύρνη, αλλά και
την Κωνσταντινούπολη. Εφόσον, σκεφτόταν, παίρναμε μέρος στις επι­
χειρήσεις της Καλλιπόλεως θα βρισκόμασταν δίπλα και θα την αρπάζα­
με μέσα στο μαλεβράσε. Όμως, στην περίπτωση νίκης, η Κωνσταντινού­
πολη είχε κατακυρωθεί ήδη υπέρ των συμμάχων Ρώσων και όχι υπέρ
των μελλοντικών συμμάχων Ελλήνων. Κάπου τα μυαλά του μεγαλοϊδεάτη Βενιζέλου είχαν πάρει αέρα. Και παρόλο που θα τα καταφέρει να
απαγκιστρωθεί χάρη στην τρομαχτική του ευχέρεια στους ελιγμούς, αυ­
86 

τός κι όχι ο ταλαίπωρος Γούναρης πρέπει να θεωρείται ο αρχικός υπεύ­
θυνος για τη μικρασιατική καταστροφή. Όμως, η ποδοσφαιρική περί
πολιτικής αντίληψη δεν μας επιτρέπει να επιμερίζουμε σωστά τις ευθύ­
νες. Κι έτσι, με υποδειγματικά ελληνική αυθαιρεσία χρίσαμε προοδευτι­
κό το Βενιζέλο και αντιδραστικούς τους πολιτικούς του αντιπάλους, ξε­
χνώντας πως ο Βενιζέλος ουδεμία σχέση είχε με τις σοσιαλιστικές ιδέες.
Ήταν αστός πολιτικός μέχρι τα μπούνια.

8. Αποχή πριν το διχασμό
Ενώ συνεχίζεται η συζήτηση για το αν πρέπει ή δεν πρέπει να βγει
στον πόλεμο η Ελλάδα στο πλευρό των Συμμάχων και η μία κυβέρνηση
διαδέχεται την άλλη, προκηρύσσονται εκλογές για την 31η Μαΐου 1915,
που έχουν και χαρακτήρα δημοψηφίσματος. Τουλάχιστον αυτό επιδιώ­
κει ο Βενιζέλος. Που αν κερδίσει τις εκλογές θα είναι ελεύθερος να
πραγματώσει την έμμονη ιδέα του, να βγάλει δηλαδή την Ελλάδα στον
πόλεμο.
Τις εκλογές τις κερδίζει ο Βενιζέλος, και καλείται απ’ το βασιλιά να
σχηματίσει και πάλι κυβέρνηση, μετά την ολιγόμηνη απουσία του απ’
τον πρωθυπουργικό θώκο. Για καλή του τύχη, εκείνον ακριβώς τον και­
ρό η Βουλγαρία κηρύσσει γενική επιστράτευση προκειμένου να βγει
στον πόλεμο δίπλα στη Γερμανία και την Αυστρουγγαρία. Αφού, λοιπόν,
ο «προαιώνιος εχθρός» πάει με τους μεν, εμείς δεν μπορεί παρά να
πάμε με τους δε. Ο Βενιζέλος έχει και το πρόσθετο επιχείρημα πως και
η Τουρκία, ο «άλλος προαιώνιος εχθρός», είχε εκδηλωθεί ήδη κι αυτός
υπέρ της Γερμανίας.
Επειδή, λοιπόν, η Βουλγαρία κήρυξε επιστράτευση, επιτράτευση κη­
ρύσσει και ο Βενιζέλος. Κανείς, ούτε ο βασιλιάς, δεν μπορεί να του πει
όχι, γιατί οι Βούλγαροι, με τη βοήθεια και των Γερμανών, μπορεί κάλλιστα να ροβολήσουν κατά κάτω.
Όμως, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος θεωρεί σκόπιμο να διευκρινίσει
πως η επιστράτευση έχει αμυντικό χαρακτήρα. Ενώ ο Βενιζέλος δεν
κρύβει την πρόθεσή του: Η επιστράτευση έχει επιθετικό χαρακτήρα και
δεν είναι παρά η αναγκαία προετοιμασία για πόλεμο στο πλευρό των
Συμμάχων.
Αυτή η διαφωνία Βενιζέλου - βασιλιά έχει σα συνέπεια την παραίτη­
ση του Βενιζέλου, και την ανάθεση του σχηματισμού κυβερνήσεως στον
Αλ. Ζαΐμη, που την ισχυροποιεί με στελέχη πρώτης γραμμής: Δ. Ράλλης,
Γ. Θεοτόκης, Δ. Γούναρης και Π. Κουντουριώτης, ο ένδοξος ναύαρχος
των Βαλκανικών Πολέμων.
Όμως, η κυβέρνηση υποχρεώνεται σε παραίτηση γιατί η Βουλή πα­
ραμένει βενιζελική. Τον Ζαΐμη διαδέχεται ο παλαίμαχος Στ. Σκουλούδης, που θεωρεί σκόπιμο να αντικρούσει τις απειλές των Συμμάχων, που
αρχίζουν πια να μιλούν καθαρά για τις συνέπειες που θα έχει για την
Ελλάδα η μη έξοδός της στον πόλεμο.
Αλλά Βενιζέλος και σύμμαχοι είναι αποφασισμένοι να βγάλουν ο­
87 

πωσδήποτε την Ελλάδα στον πόλεμο. Και επειδή τα πράγματα έχουν
στριμώξει και πάλι, ο βασιλιάς προκηρύσσει νέες εκλογές για τον Δε­
κέμβριο του 1915, με την ελπίδα πως δεν θα εκλεγεί ο Βενιζέλος.
Ο Βενιζέλος τότε θυμώνει και αμφισβητεί το δικαίωμα του βασιλιά
να κάνει δυο φορές εκλογές μέσα στον ίδιο χρόνο, ξεχνώντας πως λίγα
μόλις χρόνια πριν ο βασιλιάς έκαμνε εκλογές όταν και όπως τις ήθελε ο
Βενιζέλος, προκειμένου να ισχυροποιηθεί στην εξουσία. Η σύγκρουση
των δύο φίλων είναι πλέον αναπόφευκτη. Δηλώνει, λοιπόν, ο Βενιζέλος
πως ο λαός έχει ήδη αποφανθεί στις εκλογές του Μαΐου: Θέλει πόλεμο.
Αλλά ο Βενιζέλος φοβάται πως μπορεί να αλλάξει γνώμη ο λαός. Ξέρει
ο Βενιζέλος πόσο εύκολα αλλάζει γνώμη ένας λαός, που τον συνήθισαν
να μην έχει γνώμη και να δανείζεται τη γνώμη των δημαγωγών. Και για
να πιέσει την κατάσταση, δηλώνει πως δεν θα πάρει μέρος στις εκλογές.
Και δεν παίρνει. Και γίνεται χαμός, όπως και το 1946 με τους κομουνι­
στές που δεν πήραν μέρος στις εκλογές.

9. Το συμμαχικό τελεσίγραφο
Και ενώ όλα δείχνουν πως η Ελλάδα δεν θα πάει στον πόλεμο, έρχε­
ται ο πόλεμος στην Ελλάδα. Το βουνό κινήθηκε προς τον Μωάμεθ Βενιζέλο. Ο συμμαχικός στρατός αποβιβάζεται στη Θεσσαλονίκη χωρίς
να ρωτήσει κανέναν, διότι κρίνεται σκόπιμο από στρατηγικής απόψεως
να ανοιχτεί και άλλο μέτωπο μετά το Δυτικό και το Ανατολικό, το λεγό­
μενο Μακεδονικό.
Κατόπιν τούτου οι Γερμανοί και οι σύμμαχοί τους οι Βούλγαροι εισ­
βάλλουν στην Ανατολική Μακεδονία τον Μάιο του 1916 και καταλαμβά­
νουν τα οχυρά Ρούπελ. Ο Σκουλούδης που είναι στα πράγματα αρνείται
να στείλει στο μέτωπο Έλληνες για να διώξουν τους Γερμανοβουλγάρους με το λογικότατο επιχείρημα πως, αφού υπάρχουν ήδη στη Μακε­
δονία συμμαχικά στρατεύματα δεν μπορεί παρά να αποκρούσουν τους
Γερμανούς. Άλλωστε, γιαυτό βρίσκονταν εκεί. Κι αν δεν μπορέσουν να
τους αποκρούσουν οι Σύμμαχοι, υπό τον Γάλλο στρατηγό Σεράγι, κανείς
δεν θα μπορούσε να τους αποκρούσει. Εξάλλου, λέει ο Σκουλούδης, αν
θυμώσουμε τους Γερμανούς σπάζοντας την ουδετερότητά μας, θα εγκα­
ταστήσουν για πάντα εκεί τους Βούλγαρους, αν νικήσουν. Και επειδή
δεν ξέρουμε ποιοι θα νικήσουν, ας κάτσουμε καλύτερα στ’ αυγά μας.
Σοφός γέρων ο Σκουλούδης,
Όμως, οι Σύμμαχοι είναι αποφασισμένοι, με το φίλο τους το Βενιζέ­
λο, να βγάλουν οπωσδήποτε την Ελλάδα στον πόλεμο. Τους χρειάζεται
ο αξιόμαχος στόλος της, αλλά και το Αιγαίο για τις μανούβρες τους.
Κατόπιν τούτου, ο πονηρός στρατηγός Σεράγι ισχυρίζεται πως επίκειται
επίθεση των Ελλήνων στα νώτα του συμμαχικού στρατού που μάχεται
στο Μακεδονικό Μέτωπο και αξιώνει αφοπλισμό του ελληνικού στρα­
τού, διάλυση της βουλής, προκήρυξη νέων εκλογών, και αντικατάσταση
των ανωτάτων αξιωματικών της αστυνομίας. Λες και μιλάει καθ’ υπαγό88 

ρευσιν του Βενιζέλου, που βρίσκει αυτόν τον τρόπο να κάνει το πραξι­
κόπημά του, προκειμένου να βγάλει την Ελλάδα στον πόλεμο.
Ο Σκουλούδης τα βροντάει και τον διαδέχεται ο Ζαΐμης, που δέχεται
το τελεσίγραφο του Σεράγι. Αλλά πριν καλά καλά το δεχτεί, νέο τελεσί­
γραφο βάζει κι άλλους όρους. Τα παρατάει κι ο Ζαΐμης και σχηματίζει
κυβέρνηση ο θεοτοκικός Νικ. Καλογερόπουλος, που είναι φίλος των
Συμμάχων όπως κι ο Βενιζέλος και δείχνει αποφασισμένος να βγάλει
την Ελλάδα στον πόλεμο. Όμως, οι Σύμμαχοι μόνο στον Βενιζέλο έχουν
εμπιστοσύνη και δίνουν εντολή στους πρεσβευτές τους να μην έρθουν σε
επαφή με τον Καλογερόπουλο. Η επέμβαση στα εσωτερικά της χώρας
δεν είναι, τώρα πλέον, μόνο εντελώς απροκάλυπτη αλλά και πέρα για
πέρα αναίσχυντη. Και ο Βενιζέλος να τα θεωρεί όλα αυτά εντελώς φυ­
σιολογικά. Ξέρει καλά πως αν η Ελλάδα μείνει ουδέτερη, αποκλείεται
να πάρει μέρος στη μοιρασιά της λείας μετά το τέλος του πολέμου εφό­
σον, βέβαια, νικήσει εκείνη η μεριά με την οποία τάχτηκε.
Όμως, πώς το ξέρει ότι θα νικήσουν οι Σύμμαχοι; Δεν το ξέρει,
απλώς το εικάζει και το ελπίζει. Και παίζει επικίνδυνο παιχνίδι, όπως
κάθε μεγάλος πολιτικός. Αν χάσουν οι Σύμμαχοι, θα χαθεί η Μακεδο­
νία, αν κερδίσουν οι Σύμμαχοι, θα κερδηθεί η Σμύρνη. Και οι μεν σύμ­
μαχοι τελικά κέρδισαν, η δε Σμύρνη δεν έγινε ελληνική. Αλλά αυτό
είναι μια άλλη θλιβερή ιστορία.

10. Αθήνα, ανοχύρωτη πόλη
Ναι μεν ο φίλος των Συμμάχων Καλογερόπουλος είναι πρόθυμος να
δεχτεί όλους τους όρους του Σεράγι, που τους υπαγορεύει απ’ τη Θεσ­
σαλονίκη, καθ' υπαγόρευσιν του Βενιζέλου απ’ την Αθήνα, όμως αρνείται κι αυτός τελικά να βγάλει την Ελλάδα στον πόλεμο. Αλλά, αυτό είναι
το ζητούμενο απ’ τη μεριά των συμμάχων κι όχι η πλατωνική εφαρμογή
των όρων, που η κυβέρνηση της Αθήνας τους δέχεται άνευ όρων.
Τότε ο Βενιζέλος γίνεται θηρίο, τα μαζεύει και φεύγει. Πάει στη
Θεσσαλονίκη την 13η Σεπτεμβρίου 1916, όπου ήδη είχε εκδηλωθεί επα­
ναστατικό κίνημα για τη βοήθεια των Συμμάχων την 17η Αυγούστου
1916. Είναι οι επαναστάτες που καλούν τον Βενιζέλο κι όχι ο Βενιζέλος
τους επαναστάτες. Εν πάση περιπτώσει, τέτοιες θεατρικές παραστάσεις
είναι πολύ συνηθισμένες στην πολιτική.
Πάει, λοιπόν, ο Βενιζέλος στη Θεσσαλονίκη και σχηματίζει προσω­
ρινή κυβέρνηση με επικεφαλής μια τριανδρία από τον ναύαρχο Κουντουριώτη, τον στρατηγό Δαγκλή και την αφεντιά του. Πρώτη, μα εντε­
λώς πρώτη δουλειά της προσωρινής κυβέρνησης είναι η κήρυξη του πο­
λέμου κατά της Βουλγαρίας, της Γερμανίας και της Αυστρουγγαρίας
ταυτόχρονα.
Στην Αθήνα, ο φίλος των Συμμάχων Καλογερόπουλος νοιώθει εντε­
λώς μαλάκας, κατά το δη λεγόμενον, και παραιτείται. Τον διαδέχεται ο
διαπρεπής ιστορικός και καθηγητής Σπυρίδων Λάμπρος, που έμπλεξε
μα τα πίτουρα, αυτός ο λαμπρός επιστήμονας. Τον Λάμπρο θα τον φαν
89 

οι κόττες την επομένη του σχηματισμού της κυβέρνησης του, όταν την 3η
Νοεμβρίου 1916 ο Γάλλος ναύαρχος Φουρνιέ, αρχηγός μοίρας γαλλικών
πολεμικών που έχουν ήδη αγκυροβολήσει στο Κερατσίνι, θα του ζητήσει
να του παραδώσει αμέσως, εκείνη τη στιγμή, το ορειβατικό πυροβολικό
του ελληνικού στρατού και σε λίγες μέρες και το πεδινό πυροβολικό,
καθώς και κάθε είδος οπλισμού, μέχρι την τελευταία σφαίρα περιστρό­
φου.
Το δράμα αρχίζει να αποχτά και μια κωμική πλευρά. Ο Λάμπρος
δέχεται μεν όλους τους όρους αλλά καθυστερεί λιγάκι να εκτελέσει τις
εντολές. Ο Φουρνιέ τότε θυμώνει, καταλαμβάνει τα ελαφρά ελληνικά
πολεμικά πλοία που βρίσκονται αγκυροβολημένα στο λιμάνι του Πει­
ραιά, διώχνει τα ελληνικά πληρώματα και τα αντικαθιστά με γαλλικά.
Ταυτόχρονα με τούτον τον εξευτελισμό, οι Σύμμαχοι, διά της διπλωματι­
κής οδού αυτή τη φορά (τι ευγένεια!) ζητούν απ’ τον δύσμοιρο Λάμπρο
να διώξει αμέσως τους πρεσβευτές της Γερμανίας, της Αυστρουγγαρίας
της Βουλγαρίας και της Τουρκίας.
Ο Λάμπρος τους διώχνει μεν αλλά αρνείται να βγάλει την Ελλάδα
στον πόλεμο, παρά την έσχατη ταπείνωση. Και σα να μην έφτανε ο
μέχρις εδώ εξευτελισμός, οι Σύμμαχοι βγάζουν περιπόλους στην Αθήνα,
για να δείξουν πως τη θεωρούν κατεχόμενη πόλη. Οι ξένοι δημοσιογρά­
φοι ρίχνουν λάδι στη φωτιά κοροϊδεύοντας τους «περήφανους» Έλλη­
νες. Και τους περήφανους Έλληνες τους πιάνει το αρβανίτικο κι αρχί­
ζουν να χτυπούν άτσαλα και όπως λάχει.
Η κυβέρνηση της Αθήνας τα ’χει εντελώς χαμένα. Επιμένει στην
ουδετερότητα αλλά τώρα ο λαός, εντελώς αυθόρμητα, κοντεύει να κηρύ­
ξει από μόνος του τον πόλεμο στους Συμμάχους. Η κατάσταση ξεφεύγει
απ’ τον έλεγχο του καθηγητή Λάμπρου, που βολοδέρνει τελών εν πλήρει
συγχύσει αθώος.

11. Ο σχιζοφρενής διχασμός
Τον Σεπτέμβρη του 1916, το ελληνικό κράτος αποτελείται από δυο...
κράτη. Ένα πρωτεύον, με πρωτεύουσα την Αθήνα και ένα δευτερεύον
με συμπρωτεύουσα τη Θεσσαλονίκη. Τσως από τότε να επικράτησε να
λέγεται ηλιθίως η Θεσσαλονίκη συμπρωτεύουσα. Ό λα τα κράτη της
οικουμένης έχουν μια πρωτεύουσα, εμείς εκτός από πρωτεύουσα έχουμε
ρεζέρβα και μια συμπρωτεύουσα, για παν ενδεχόμενον: Αν χάσουμε την
πρωτεύουσα, να μας/^είνει η συμπρωτεύουσα για να την κάνουμε πρω­
τεύουσα. Υπάρχει εναλλακτική λύση για όλα στην Ελλάδα, εκτός απ’ τη
μωρία που παραμένει ίδια κι απαράλλαχτη.
Το κράτος της Θεσσαλονίκης λέγεται ημιεπισήμως «επαναστατικό
κράτος» και η κυβέρνηση αυτού του επαναστατικού κράτους λέγεται
επισήμως «κυβέρνηση Εθνικής Αμύνης». Το επαναστατικό κράτος, που
έχει πρωτεύουσα τη Θεσσαλονίκη, γρήγορα επεκτείνει την κυριαρχία
του σ’ ολόκληρη τη Μακεδονία. Κι αφού οι Έλληνες καταλάβουν την
ελληνική Μακεδονία για να την κάνουν ακόμα πιο ελληνική, σιγά σιγά
90 

αρχίζουν να προωθούνται και στα ελληνικά νησιά του Αιγαίου, που στε­
νάζουν υπό τον ζυγό του κράτους των Αθηνών.
Όμως οι Σύμμαχοι, βλέποντας πως τα πράγματα δεν παν καθόλου
καλά γιαυτούς στο Μακεδονικό Μέτωπο, βιάζονται να δημιουργήσουν
ένα ενιαίο ελληνικό κράτος, με αρχηγό τον Βενιζέλο. Για το σκοπό αυ­
τό, στέλνουν καινούργιο τελεσίγραφο στην κυβέρνηση των Αθηνών και
ζητούν την άμεση παράδοση ολόκληρου του ελληνικού στρατού στους
Συμμάχους. Ο βασιλιάς συγκαλεί Συμβούλιο του Στέμματος για να δουν
αν πρέπει ή δεν πρέπει να παραδοθούν οι Έλληνες στους Έλληνες, και
αποφασίζουν να μην παραδοθούν οι νότιοι Έλληνες στους βόρειους
Έλληνες. Του κέρατά, δηλαδή, τον Μεγαλέξαντρο, το βασιλιά των Μακεδόνων, παριστάνει ο Βενιζέλος;
Κατόπιν της αρνήσεως της κυβερνήσεως Λάμπρου να παραδοθεί
στην κυβέρνηση Βενιζέλου, τα φίλα προσκείμενα προς την κυβέρνηση
Βενιζέλου συμμαχικά στρατεύματα υπό τον Φουριέ εισβάλλουν στην Α­
θήνα και οχυρώνονται στα υψώματα Λυκαβηττός, λόφος Στρέφη, λόφος
Φιλοππάπου, Αρδηττός και λοιπά οχυρά σημεία του εχθρικού κρά­
τους των Αθηνών. Που το μόνο αμάρτημά του είναι πως δε θέλει
να πολεμήσει στο πλευρό των συμμάχων.
Οι ελληνικές δυνάμεις του κράτους των Αθηνών καταλαμβάνουν ό­
σες οχυρές θέσεις δεν είχαν καταλάβει προς το παρόν οι σύμμαχοι και
όλα πια είναι έτοιμα για τη μάχη των Αθηνών. Που αρχίζει την 18η
Νοεμβρίου 1916. Οι Σύμμαχοι, όμως, έχουν την ατυχή έμπνευση να οχυ­
ρωθούν και στο Ζάππειο, απ’ όπου ο ελληνικός στρατός τους βγάζει με
περίπου εφόπλου λόγχη. Στρατιώτες νεκροί του κράτους των Αθηνών,
περίπου 40. Στρατιώτες νεκροί των Συμμάχων, περίπου 40. Βενιζέλος βασιλιάς, σημειώσατε X. Και διαγράψατε με X, ογδόντα ανθρώπους,
όλους πεσόντες υπέρ της Ελλάδος.
Μάχες διεξάγονται και σε άλλα μέρη της Ελλάδας μεταξύ βενιζελικών και βασιλικών αλλά οι νεκροί δεν ανακοινώθηκαν ποτέ. Πώς να
τους ανακοινώσεις και τι να πεις; Πως έπεσαν για την πατρίδα ηρωικά
μαχόμενοι; Ποια πατρίδα; Αυτήν που έχει πρωτεύουσα την πρωτεύουσα
ή την άλλη που έχει πρωτεύουσα τη συμπρωτεύουσα; Εθνικό διχασμό
ονόμασαν τούτη την κατάσταση. Αλλά πρόκειται μάλλον για εθνική σχι­
ζοφρένεια.

12. Ποδόσφαιρο αντί πολιτικής
Κατόπιν επεμβάσεως των πρεσβευτών της Ρωσίας και της Ιταλίας, οι
μάχες στην Αθήνα σταματούν και τα συμμαχικά στρατεύματα επιστρέ­
φουν στο ορμητήριό τους, το Κερατσίνι. Τώρα που κόπασαν οι μάχες,
θα περίμενε κανείς να ηρεμήσουν τα πνεύματα. Αλλά οι θερμοκέφαλοι
εκατέρωθεν είναι τόσοι πολλοί, που ο εμφύλιος πόλεμος παίρνει λιγάκι
τή μορφή αντάρτικου των πόλεων. Οι μισοί Αθηναίοι κυνηγούν τους
άλλους μισούς, λες και μόλις βγήκαν από αγώνα ντέρμπυ Παναθηναϊκός
- Ολυμπιακός. Η συνεχιζόμενη ποδοσφαιροποίηση της ελληνικής πολι91 

τικής ζωής αρχίζει τότε ακριβώς. Στη μια ποδοσφαιροπολιτική ομάδα οι
βενιζελικοί και στην άλλη οι βασιλικοί. Οι δυο ομάδες συνεχίζουν τον
αγώνα τους μέχρι τις μέρες μας, με διάφορες αγωνιστικές παραλλαγές.
Η πλάκα μ* αυτή την ιστορία είναι πως ένας βενιζελικός θεωρεί τον
εαυτό του κατ’ ανάγκην προοδευτικό. Ξεχνούν οι βενιζελικοί πως η ε­
σωτερική πολιτική του Βενιζέλου ήταν της απολύτου εγκρίσεως του βα­
σιλιά, που κι αυτός ήθελε τη δημιουργία ενός ελληνικού αστικού κρά­
τους της προκοπής. Ξεχνούν ακόμα πως ο βασιλιάς στήριξε αποτελε­
σματικά το Βενιζέλο στα πρώτα χρόνια της πολιτικής του ζωής κι ότι το
ρήγμα επήλθε απ’ τη διαφωνία τους για το αν πρέπει ή δεν πρέπει να
πάρει η Ελλάδα μέρος στον Α ' Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν έχει σημασία
που ο βασιλιάς ήταν κρυπτογερμανόφιλος. Και ο Βενιζέλος ήταν φανε­
ρά γαλλόφιλος. Και οι δυο, δηλαδή, υποστηρίζοντας τα εθνικά συμφέρο­
ντα, όπως τα καταλάβαινε ο καθένας, υποστήριζαν ξένα συμφέροντα,
όπως γίνεται πάντα σ’ έναν τόπο, όπου κανείς δεν ξέρει τι ακριβώς
είναι το εθνικό συμφέρον. Αυτό που συμφέρει σε κάποιο κόμμα, αυτό
που συμφέρει σε κάποιον αρχηγό ή βασιλιά, ή εκείνο που συμφέρει
στους ξένους, που τους διπλαρώνουν οι ντόπιοι παμφάγοι βαφτίζοντας
εθνικό αυτό που πρόκειται να φαν με τη βοήθεια ή και χωρίς τη βοήθεια
ξένων; Γιατί ήταν εθνική η πολιτική του Βενιζέλου και δεν ήταν του
βασιλιά; Η ουδετερότητα της Ελλάδας ευνοούσε, βέβαια, τη Γερμανία
αλλά κανείς δεν θα μπορούσε να πει πως δεν ευνοούσε και τους Έλλη­
νες, αφού τους προφύλαγε απ’ τη σφαγή. Αυτοί που τελικά πήγαν με τη
μεριά του βασιλιά, δεν ήταν κατ’ ανάγκην περισσότερο φιλοβασιλικοί
απ’ τους άλλους που δεν πήγαν. Άλλωστε, σχεδόν όλοι τότε ήταν βασι­
λικοί, μηδέ του Βενιζέλου εξαιρουμένου. Ο οποίος δεν ήθελε την κατάρ­
γηση του θεσμού της βασιλείας, ήθελε μόνο την κατάργηση του συγκε­
κριμένου βασιλιά. Ήταν τόσο βασιλόφρων ο Βενιζέλος όσο και οι
μπουνταλοειδείς εκείνοι που ούρλιαζαν «ελιά ελιά και Κώτσο βασιλιά».
Άλλωστε, οι ξένοι βασιλιάδες της Ελλάδας δεν έκαναν κακό στην
Ελλάδα διότι ήταν ξένοι αλλά γιατί ήταν βασιλιάδες. Ένας «γνήσιος»
Έλληνας βασιλιάς δεν θα ήταν λιγότερο καθίκι από έναν μέτοικο. Και
εν πάση περιπτώσει, δεν είναι ανάγκη να είσαι ξένος για να συνεργάζε­
σαι καλά με τους ξένους. Δόξα τω θεώ των Ελλήνων, η Ελλάδα ήταν
πάντα κάργα από δοσίλογους, κρυπτοδοσίλογους και δοσιλογίζοντες.
Η πόλωση σε βασιλικούς και βενιζελικούς, είναι ένας απ’ τους βασι­
κούς λόγους που εμείς οι Έλληνες δεν αποχτήσαμε ποτέ πολιτική σκέ­
ψη της προκοπής.

13. Ανάθεμα!
Την 13η Δεκεμβρίου 1916, πλήθη λαού συγκεντρώνονται στο Πεδίον
του Άρεως για να αναθεματίσουν τον Βενιζέλο. Πρόκειται για μια τε­
λετή μαγικοθρησκευτικού τύπου, όπου το κακό το ξορκίζουν οι σύγχρο­
νοι μάγοι με τα μαύρα ράσα.
Ανάθεμα, ουρλιάζει ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος
92 

πλην Μακεδονίας, περιστοιχισμένος από μέλη της Ιεράς Συνόδου. Ανά­
θεμα, επαναλαμβάνει εν χορώ μεσαιωνικώ το πλήθος, ανάμεσα στο ο­
ποίο διαπρεπείς πολιτικοί καθώς και επιστήμονες του κύρους του Σπυ­
ρίδωνος Λάμπρου.
Είναι φανερό πού αποσκοπούν οι οργανωτές του αναθέματος, θ έ ­
λουν να μπάσουν στην πολιτική τη μαύρη μαγεία, γιατί γνωρίζουν πως οι
Έλληνες είναι ευεπίφοροι στα μάγια. Άμπρα κατάμπρα, και ο πολιτι­
κός αντίπαλος εξουδετερώθηκε. Από τότε, η μαγεία, τόσο η μαύρη (η
κακοποιός) όσο και η λευκή (η καλοποιός), αποτελούν αναπόσπαστο
μέρος της ελληνικής πολιτικής πραχτικής, όπως αυτή εκδηλώνεται κυ­
ρίως στις καθαρά μεταφυσικού τύπου προεκλογικές υποσχέσεις αλλά
και στη συμπεριφορά των «χαρισματικών» προσωπικοτήτων, που έχουν
εκ Θεού το χάρισμα να είναι απατεώνες.
Απτόητος ο Βενιζέλος απ’ τη μεσαιωνική βαρβαρότητα του αναθέμα­
τος, στρατολογεί δικό του στρατό στη Μακεδονία, που μάλιστα αποδεικνύεται αρκούντως αξιόμαχος, και ταυτόχρονα στέλνει νέο τελεσίγραφο
στον πρωθυπουργό Σπυρίδωνα Λάμπρο με το οποίο του ζητάει να απο­
σύρει στην Πελοπόννησο τον δικό του ελληνικό στρατό που, βέβαια, δεν
έχει καμιά σχέση με τον μακεδονικό, να απαγορεύσει τις συγκεντρώσεις
των επιστράτων που ζητούν να παν στο μέτωπο να πολεμήσουν και να
σκοτωθούν για την πατρίδα και τον Βενιζέλο που προσωποποιεί την
πατρίδα ώστε να καταλαβαίνουν και οι χοντροκέφαλοι τι είναι η πατρί­
δα, και να χαιρετίσει με όλες τις τιμές τις προσβεβλημένες σημαίες των
συμμαχικών στρατευμάτων.
"Αλλη μια φορά ο Λάμπρος συμμορφώνεται απολύτως στις εντολές
που περιέχει το τελεσίγραφο, κι άλλη μια φορά πέφτει λάδι στη φωτιά
του μίσους των αντιβενιζελικών για τους βενιζελικούς. Και δώστου πάλι
ξύλο, και δώστου σκοτωμός ξανά. Ο Βενιζέλος είναι αποφασισμένος να
τραβήξει τα πράγματα στα άκρα των άκρων σ’ αυτόν τον πραγματικά
ανένδοτο αγώνα, που θα εμπνεύσει πολλούς, κυρίως απ’ τη λεγόμενη
δημοκρατική παράταξη, που έχουν μια πολύ παράξενη και εντελώς συ­
ναισθηματική αντίληψη για τη δημοκρατία.
Μέσα σ’ αυτό το νταβαντούρι που προτείνεται ως πολιτική, ο Βενιζέ­
λος βρίσκει την ευκαιρία να κηρύξει έκπτωτο τον βασιλιά Κωνσταντίνο,
όχι όμως και το θεσμό της μοναρχίας, όπως ζητούν μερικοί συνεργάτες
του. Ο Βενιζέλος ξέρει πως οι Έλληνες δεν καταλαβαίνουν πολλά από
θεσμούς, καταλαβαίνουν όμως πάρα πολλά από πρόσωπα. Τα πρόσωπα
τα ’χεις εδώ μπροστά σου και μπορείς να τα δέρνεις άνετα. Ενώ τους
θεσμούς; Άντε να πιάσεις τον θεσμό της βασιλείας και να του σπάσεις
το κεφάλι!
Πάνω εκεί, ο καθητητής Λάμπρος παραιτείται επιτέλους και την
πρωθυπουργία αναλαμβάνει και πάλι ο μαϊντανός Ζαΐμης, πρόθυμος
πάντα να παίξει ρόλο καρυκεύματος στα εδέσματα που παρασκευάζο­
νται στην ελληνική πολιτική κουζίνα, που δεν τρώγονται με τίποτα αν
δεν τα πασπαλίσεις με μπόλικη σάλτσα.
93 

14. Ο βασιλιάς με τη βαλίτσα
Την εκθρόνιση του βασιλιά Κωνσταντίνου, αν και την ήθελε, δεν τη
ζήτησε ο Βενιζέλος, αλλά οι Γάλλοι. Και όχι όποιοι κι όποιοι Γάλλοι
αλλά η γαλλική Βουλή σε μυστική συνεδρίαση. Κοινοποιεί η γαλλική
βουλή την απόφασή της στη γαλλική κυβέρνηση κι αυτή με τη σειρά της
στους συμμάχους.
Αλλά κάποιοι σύμμαχοι πατούν πόδι. Ούτε οι Ιταλοί ούτε οι Άγγλοι
ούτε οι Ρώσοι θέλουν να εγκαταλείπει το θρόνο ο Κωνσταντίνος. Το
μόνο που θέλουν είναι να ενδώσει και να βγάλει την Ελλάδα στον πόλε­
μο. Το ίδιο θέλουν και οι Γάλλοι. Όμως, έγκαιρα καταλαβαίνουν πως ο
βασιλιάς δεν θα ενέδιδε σε καμιά περίπτωση. Γιατί είχε μαζί του τους
μισούς Έλληνες. Ισχύς του, η αγάπη του λαού - έστω και του μισού
λαού για μισή αγάπη.
Αυτός, όμως, που ούτε ν’ ακούσει ήθελε για μια πιθανή εκθρόνιση
του Κωνσταντίνου, είναι ο Τσάρος. Αλλά, εκεί που πήγαινε να σχίσει
και τα τελευταία του ιμάτια για τον Έλληνα συνάδελφο, τον εκθρονίζει
ο Κερένσκι για να τον τουφεκίσουν αργότερα οι Μπολσεβίκοι. Άλλη
μια φορά η ιστορική συγκυρία ευνοεί τον Βενιζέλο και τους φίλους του,
τους Γάλλους.
Ο Άγγλος και ο Ιταλός βασιλιάς, φοβισμένοι μάλλον απ’ την κακή
τύχη του Τσάρου, παρά από έλλειψη ενδιαφέροντος για τον γαλοζοαίματο της Ελλάδας, τον εγκαταλείπουν με βαρειά καρδιά στα κρύα του
λουτρού. Άλλωστε, υπήρχε κίνδυνος να χυθεί στην Ελλάδα, εκτός από
κόκκινο και γαλάζιο αίμα, και δεν υπήρχε κανένας λόγος να γίνεται
σπατάλη σπάνιου γαλάζιου αίματος, τώρα μάλιστα που φαίνεται να στε­
ρεύει κι η ρώσικη γαλάζια φλέβα. Ο ελληνικός διχασμός συμπίπτει α­
κριβώς με τον ρώσικο «διχασμό» που επιβάλλει η Φεβρουαριανή επα­
νάσταση του Κερένσκι κι αυτό δημιουργεί ανησυχητικούς συνειρμούς
στους βασιλιάδες όλου του κόσμου.
Κι έτσι ο Κωνσταντίνος χάνει προσωρινά και για τρία μόνο χρόνια
το θρόνο του. Και τούτο το δυσάρεστο, διότι τον έχασε για πάντα ο
Τσάρος.
Το κακό μαντάτο αγγέλλει στον εμβρόντητο Κωνσταντίνο όχι ο αντί­
παλός του, ο Βενιζέλος, που απ’ τη Θεσσαλονίκη παριστάνει τον αμέτο­
χο στην απόφαση για την εκθρόνιση, αλλά ο Γάλλος γερουσιαστής Ζονάρ, που υπό την ιδιότητα του ύπατου αρμοστή των Συμμάχων κατα­
πλέει με μοίρα γαλλικών πολεμικών στον Πειραιά, αφού προηγουμένως
καταλαμβάνει τον ισθμό της Κορίνθου για να δείξει πως δεν αστειεύε­
ται. Καλεί, λοιπόν, ο Ζονάρ επί της ναυαρχίδος τον πρωθυπουργό
Ζαΐμη και του επιδίδει τελεσίγραφο των Συμμάχων διά του οποίου ζη­
τείται η απομάκρυνση του Κωνσταντίνου καθώς και του διαδόχου Γεωρ­
γίου, όπως και όλων των μελών της βασιλικής οικογένειας πλην του
βασιλόπαιδος Αλεξάνδρου, που τον αφήνουν για μαγιά κι όχι γιατί ήταν
καλό παιδί.
Ο Κωνσταντίνος καλεί Συμβούλιο του Στέμματος για να είναι και
94 

τυπικά εντάξει, και στη συνέχεια πάει σπίτι του για να φκιάξει τις βαλί­
τσες και να πάρει και ξηρά τροφή για το δρόμο. Κι έτσι, την 30ή Μαΐου
1917, μας αφήνει. Κλάμα οι βασιλικοί! Γύρνα πίσω βασιλιά! Πώς θα
πάρουμε την Πόλη και την Αγιά Σόφιά, ω μεγάλε βασιλιά, χωρίς εσένα;
Φωνή λαοΰ, οργή Βενιζέλου. Που καταφτάνει στην Αθήνα ύστερα
από 15 μέρες και βουλώνει τα στόματα όλων. Κι έτσι, όλη η Ελλάδα πια
κι όχι μόνο η μισή, βγαίνει επιτέλους στον πόλεμο.

15. Ελληνοελληνική συνθήκη ειρήνης
Την 14η Ιουνίου 1917 ο Βενιζέλος, που έρχεται στην Αθήνα, αναλαμ­
βάνει την διακυβέρνηση της ενιαίας και πάλιν Ελλάδος. Όμως, η Βουλή
που άφησε πίσω του φεύγοντας είναι αυτή που προέκυψε απ’ τις εκλο­
γές στις οποίες αυτός δεν πήρε μέρος. Πράγμα που δεν τον στενοχωρεί
καθόλου. Ουδέν πρόβλημα άλυτο για τον Βενιζέλο. Κι έτσι, επαναφέρει
την προγενέστερη βουλή, αυτή στην οποία κυριαρχούσαν οι βενιζελικοί.
Ήξερε να λύνει γόρδιους δεσμούς, τούτος ο πολύ δικτατορικός δημο­
κράτης.
Όμως, θα μπορούσε να κάνει και χωρίς Βουλή, αφού σ’ αυτήν έτσι
κι αλλιώς δεν υπήρχε αντιπολίτευση. Ό λα τα στελέχη της αντιπολίτευ­
σης συνελήφθησαν και εστάλησαν εξορία, άλλοι στη γαλλική Κορσική
κι άλλοι στα ελληνικά νησιά. Πολύ δημοκράτης ο Βενιζέλος! Τόσο, όσο
και τ’ άλλα τα ξεφτέρια, απ’ την αντίπερα όχθη. Πάντως, ο Βενιζέλος
πρωτοτύπησε όσον αφορά τους τόπους της εξορίας. Ό χι Μακρονήσια
και Γιούρα, αλλά Κορσική, παρακαλώ! Ήξερε τι έκαμνε. Οι κατώτεροι
που εξορίστηκαν σε ελληνικά νησιά την κοπάνησαν σχεδόν όλοι. Ενώ οι
«Κορσικανοί» ήταν καλά φρουρούμενοι απ’ τους Γάλλους, τους καλούς
και πιστούς φίλους του Βενιζέλου, που πρωτοτύπησε και σ’ αυτό. Στο
ότι, δηλαδή, υπηρέτησε τους Γάλλους και όχι τους Άγγλους, όπως επι­
βάλλει το έθιμο. Είναι κι αυτό μια πρόοδος! Στο κάτω κάτω, ρε αδερφέ,
ας υπάρχει και λίγη ποικιλία στην εξάρτηση! Άσε που εγώ προσωπικά,
ως άνθρωπος γαλλικής κουλτούρας, ήμουν πάντα υπέρ της ενσωμάτωσης της Ελλάδας στη Γαλλία! Έτσι κι αλλιώς, η Ελλάδα ήταν πάντα
προτεκτοράτο. Βέβαια, υπάρχει και η περίφημη «εθνική υπερηφάνεια»..
Αλλά αυτή είναι μόνο για όσους μπορούν να αισθάνονται υπερήφανοι,
ίσα ίσα για να μην αισθάνονται ταπεινωμένοι ζώντας σε τούτη τη βάρ­
βαρη χώρα των «γνησίων» Ελλήνων.
Όμως, ο Βενιζέλος δεν περιορίστηκε στο να εξορίσει τους πολιτι­
κούς του αντιπάλους, του σοφού καθηγητή και ιστορικού Σπ. Λάμπρου
μη εξαιρουμένου. Έβαλε σκούπα και στο στρατό και στην αστυνομία
και στη δημόσια διοίκηση, παντού. Από παντού έδιωξε τους βασιλικούς.
Δηλαδή τους μισούς Έλληνες. Ο διχασμός συνεχίζεται. Και θα συνεχί­
ζεται μέχρι τις μέρες μας και ίσως και πέρα απ’ αυτές. Όμως, δεν
μπορεί να γίνει διαφορετικά. Έτσι κι αλλιώς, με Βενιζέλο ή χωρίς Βε­
νιζέλο, με εμφύλιο ή χωρίς εμφύλιο, οι μισοί Έλληνες θα κυνηγούν
πάντα τους άλλους μισούς. Διότι οι μισοί Έλληνες ζουν σαν φιλοξενού95 

μενοι στην πατρίδα τους. Οι άλλοι μισοί τους θεωρούν ξένους και ε­
χθρούς. Και όλοι μαζί, προσπαθούν λυσσασμένα να αποδείξουν την ελ­
ληνική τους «γνησιότητα», ο καθένας για λογαρισμό του. Ό λοι ξέρουμε
πως δεν μπορούμε να κάνουμε βήμα χωρίς πιστοποιητικό γνησιότητας,
κυρίως όταν αισθανόμαστε τόσο ανίκανοι, που για να αποχτήσουμε μια
κάποια αξία είμαστε υποχρεωμένοι να λεηλατούμε τους αρχαίους μας
προγόνους ή μάλλον αυτούς που αντιλαμβανόμαστε σαν τέτοιους, γιατί
έτσι μας βολεύει.
Δεν βγάλαμε ποτέ τα συμπεράσματά μας απ’ τον διχασμό του 1917.
Ήταν μια ακόμα ευκαιρία για να βγάλουμε τα μάτια μας με τρόπο
γνησίως βαρβαρικό, καταπώς αρμόζει σε τούτον τον τόπο των νεοβαρβάρων που παριστάνουν τους Έλληνες.

16. Οι Έλληνες στην Πόλη
Ό ταν το βόρειο και το νότιο ελληνικό κράτος γίνονται κράτος εν
υπό την στιβαρά επιστασία του Ελευθερίου Βενιζέλου που κάνει πλέον
ό,τι θέλει αντιστάσεως μη ούσης, ο ελληνικός στρατός μάχεται πράγματι
ηρωικά στο πλευρό των συμμάχων. Μόνο που δεν είναι και τόσο ελληνι­
κός, αφού τίθεται υπό τας διαταγάς του Γάλλου στρατηγού Γκιγιομά και
συνεπώς η ελληνική στρατιωτική ηγεσία παύει ουσιαστικά να υφίσταται.
Είναι δύσκολο να πεις πως ένας τέτοιος ελληνικός στρατός μάχεται για
τα ελληνικά συμφέροντα αλλά ο Βενιζέλος έχει ταυτίσει απολύτως τα
ελληνικά με τα συμμαχικά συμφέροντα. Ό ταν με το καλό γίνει και πάλι
ειρήνη με νικητές τους συμμάχους, ο Βενιζέλος θα το παλέψει το πράγ­
μα, αλλά προς το παρόν ο νους του είναι στραμμένος αποκλειστικά στην
επίδειξη ηρωισμού απ’ τη μεριά των Ελλήνων, πράγμα που θα του επι­
τρέψει να διαπραγματευτεί αργότερα με γερό χαρτί στο χέρι. Αυτό,
φυσικά, αν νικήσουν οι σύμμαχοι. Αν, όμως, δε νικήσουν; Ο πόλεμος
είναι τζόγος, και ο Βενιζέλος είναι καλός παίχτης. Ποντάρει ριψοκίνδυ­
να και δε μένει ποτέ έξω απ’ το παιχνίδι. Γιαυτό ακριβώς είναι μεγάλος
πολιτικός.
Λοιπόν, ο ενταγμένος στο γαλλικό στρατό ελληνικός στρατός νικά
νίκην λαμπράν την 30ή Μαΐου 1918 στο Σκρα, κοντά στη Γουμενίτσα,
στο νομό Κιλκίς, και κατατροπώνει τους συμμάχους των Γερμανών,
Βουλγάρους. Είναι μια απ’ τις πιο σοβαρές και πιο δύσκολες μάχες που
έδωσε ποτέ ο ελληνικός στρατός. Ο οποίος, υπό την διοίκηση του στρα­
τηγού Λεωνίδα Παρασκευόπουλου, που ενεργεί βάσει σχεδίων εγκεκρι­
μένων από τους Γάλλους, αναθαρρεύει και παίρνει στο κυνήγι τους
Βουλγάρους, που τους υποχρεώνει να ζητήσουν ανακωχή την 13η Σε­
πτεμβρίου 1918.
Αλλά νωρίτερα, την 2α Σεπτεμβρίου 1918 και οι Τούρκοι υποκύ­
πτουν στα συμμαχικά και τα ελληνικά στρατεύματα που μάχονται μαζί
στη Θράκη και καταθέτουν άνευ όρων τα όπλα στη συνθήκη που υπο­
γράφεται στο Μούδρο της Λήμνου την 31η Οκτωβρίου 1918. Σύμφωνα
96 

με την οποία, τα Στενά όχι μόνο έπρεπε ν’ ανοίξουν αλλά και να τεθούν
υπό τον έλεγχο των συμμάχων.
Και έτσι, ο ελληνικός στρατός μπαίνει στην Κωνσταντινούπολη και
παρελαύνει στους δρόμους της Πόλης του Κωνσταντίνου, θριαμβευτής
και τροπαιούχος. Τα πλήθη στην Ελλάδα και οι Έλληνες της Κωνστα­
ντινούπολης παραληρούν από ενθουσιασμό. Η Πόλη είναι δική μας! Ο­
ποία οφθαλμαπάτη! Η Πόλη είναι των συμμάχων κι αυτοί θ’ αποφασί­
σουν σε λίγο πως δε γίνεται να είναι των Ελλήνων.
Προς το παρόν πάντως η Μεγάλη Ιδέα μοιάζει να έχει γίνει μεγάλη
πράξη κι αυτό χάρη στο Βενιζέλο, τον άνθρωπο που έφερε τον ελληνικό
στρατό στη Βασιλεύουσα, και τον ελληνικό στόλο στον Κεράτιο κόλπο
της Βασιλεύουσας, όπου αγκυροβολημένος και με μεγάλο σημαιοστολι­
σμό περιμένει διαταγές για να βομβαρδίσει ίσως τα ανάκτορα του Σουλ­
τάνου και με ρεσάλτο να πάρει, δηλαδή «να πάρουμε την Πόλη και την
Αγιά Σόφιά, ω μεγάλε Βενιζέλε». Το «Βενιζέλε» δεν κάνει ομοιοκατα­
ληξία με το «Σόφιά», αλλά δεν πειράζει. Και χωρίς βασιλιά, θα μπορού­
σαμε να πάρουμε την Πόλη και την Αγιά Σόφιά, όπως έδειξαν τα πράγ­
ματα. Όμως, οι σύμμαχοι δεν ήθελαν να πάρουμε την Πόλη και την
Αγιά Σόφιά. Ήθελαν να παίξουμε το παιχνίδι τους.

17. Στο άρμα της πολιτισμένης Γαλλίας
Το τέλος του Α ' Παγκοσμίου Πολέμου βρίσκει τα ελληνικά στρατεύ­
ματα στην Κωνσταντινούπολη, μαζί με τα συμμαχικά. Η Πόλη είναι υπό
την κατοχή των νικητών συμμάχων. Η Τουρκία, όπως και η Βουλγαρία,
πολέμησαν στο πλευρό των νικημένων Γερμανών σ’ έναν πόλεμο που
ονομάστηκε παγκόσμιος μάλλον λανθασμένα αφού αφορούσε κυρίως τη
Γαλλία και τη Γερμανία κι όπου ο μεγάλος πρωταγωνιστής και τώρα ο
μεγάλος νικητής ήταν η Γαλλία, μια χώρα της οποίας ο Βενιζέλος ήταν
πιστός και αφοσιωμένος σύμμαχος.
Στον μαραθώνιο των διαπραγματεύσεων που αρχίζουν στη Γαλλία
για τον καθορισμό των όρων της ειρήνης, ο Βενιζέλος δεν εκπροσωπεί
απλώς την Ελλάδα αλλά είναι και μια απ’ τις βασικές πολιτικές προσω­
πικότητες που προστατεύει τα συμφέροντα όλων των συμμάχων. Ο Βενι­
ζέλος αναδεικνύεται διεθνής πολιτική προσωπικότητα ακριβφς σ’ αυτά
τα συνέδρια.
Για πολλούς μήνες κατοικεί σχεδόν μόνιμα στο Παρίσι για να είναι
πάντα παρών σ9 όλες τις συνεδριάσεις αλλά και για να επηρεάζει τα
πράγματα απ’ το πολιτικό παρασκήνιο, στο οποίο και κινείται με εκπληχτική άνεση. Ο Βενιζέλος γίνεται έτσι ο πρώτος και ο μόνος επί του
παρόντος Ελληνοευρωπαίος πολιτικός, δηλαδή ένας πολιτικός που γνω­
ρίζει πως τα ελληνικά συμφέροντα είναι αδύνατο να απομονωθούν από
τα δυτικοευρωπαϊκά (Γαλλία, Ιταλία), ενώ τα βουλγαρικά και τα τουρκι­
κά είναι δύσκολο πλέον να αποκοπούν από τα κεντροευρωπαϊκά (Γερ­
μανία, Αυστρία). Μέχρι τον Βενιζέλο, ελληνική εξωτερική δεν υπάρχει
κατ’ ουσίαν. Την ελληνική εξωτερική πολιτική την καθορίζουν οι τρεις
97 

παραδοσιακοί σύμμαχοι των Ελλήνων κατά την Επανάσταση του 1821,
οι Άγγλοι (κυρίως), οι Γάλλοι (σε ολοένα και μικρότερο βαθμό) και οι
Ρώσοι (που ολοένα και περισσότερο αδιαφορούν για την τύχη της Ελλά­
δας και τα συμφέροντά τους στο Αιγαίο, που είναι και ο λόγος για τον
οποίο εκδηλώνουν το ενδιαφέρον τους για την Ελλάδα όλοι οι σύμμα­
χοι).
Ο Βενιζέλος, λοιπόν, απομακρύνει την Ελλάδα και από την Αγγλία
και από τη Ρωσία, απ’ αυτήν την τελευταία κατ’ ανάγκην τώρα πλέον,
μετά την επανάσταση των μπολσεβίκων που εκδηλώνεται στη διάρκεια
του Α ' Παγκοσμίου Πολέμου, και την προσανατολίζει σχεδόν αποκλει­
στικά προς τη Γαλλία. Ο Βενιζέλος πιστεύει, και έχει δίκιο, πως η πρω­
τοκαθεδρία τόσο στην ευρωπαϊκή πολιτική όσο και στον ευρωπαϊκό πο­
λιτισμό, ανήκει δικαιωματικά στους Γάλλους. Είναι αυτοί που έκαναν
την Γαλλική Επανάσταση, δηλαδή που ανέτρεψαν πρώτοι στην Ευρώπη
το φεουδαρχικό κοινωνικό καθεστώς για να βάλουν στη θέση του το
αστικό.
Ο Βενιζέλος πασχίζει να βγάλει την Ελλάδα απ’ το μισοφεουδαρχικό
καθεστώς των κοτζαμπάσηδων και να την εκσυγχρονίσει κατά το γαλλι­
κό αστικό πρότυπο. Εις μάτην. Απέτυχε κι αυτός, όπως νωρίτερα ο Τρικούπηξ. Η Ελλάδα παραμένει και σήμερα ιδιόρρυθμα φεουδαρχική χώ­
ρα, με τα τζάκια της, τους κουμπάρους της, τους κομματάρχες της, τις
εκλογικές της περιφέρειες που αντιμετωπίζουν εχθρικά η μία την άλλη
και πάντα βάζουν τα τοπικά συμφέροντα πάνω απ’ τα εθνικά. Το ζητού­
μενο και σήμερα στην Ελλάδα παραμένει αυτό που ήταν και στην εποχή
του Βενιζέλου: Ο εκσυγχρονισμός. Η Ελλάδα δεν είναι ακριβώς αστικήκαπιταλιστική χώρα. Ανήκει στις χώρες του «δύσμορφου καπιταλι^ σμού», όπου ο καπιταλισμός είγαι το ζητούμενο.

98 

9. Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ
1. Η συνθήκη του Νεϊγυ
Η συνθήκη του Νεϊγυ, που υπογράφεται την 27η Νοεμβρίου 1919 στο
ομώνυμο βιομηχανικό προάστιο της γαλλικής πρωτεύουσας, στα βόρεια
του Παρισιού, αφορά τον διακανονισμό των διαφορών ανάμεσα σ’ ό­
λους τους νικητές συμμάχους απ’ τη μία και τους Βούλγαρους μόνο απ’
τη μεριά των ηττημένων, απ’ την άλλη. Για την Ελλάδα αυτή η συνθήκη
είναι εξαιρετικά κρίσιμη. Οι διαφορές της με τους Βουλγάρους, που
ζητούν διέξοδο στο Αιγαίο, είναι πολύ πιο σοβαρές απ’ τις διαφορές της
με τους Τούρκους, που έτσι κι αλλιώς έχουν δική τους ολόκληρη την
ανατολική ακτή του Αιγαίου. Άλλωστε, η αυτοκρατορική ακόμα Τουρ­
κία έχει τέτοια χάλια, που είναι απολύτως αδύνατο πια να διεκδικήσει
οτιδήποτε με έναν Σουλτάνο επικεφαλής μιας κουρελιασμένης Οθωμα­
νικής Αυτοκρατορίας, που μόνο κατ’ όνομα υπάρχει ακόμα, κάι που σε
λίγο ο Κεμάλ Ατατούρκ θα της δώσει τη χαριστική βολή, προκειμένου
να πάψει να γελοιοποιεί την κυρίως ειπείν Τουρκία.
Διά της συνθήκης του Νεϊγύ, λοιπόν, η Βουλγαρία παραιτείται των
βλέψεων και συμφερόντων της σ’ ολόκληρη τη Θράκη, ανατολική και
δυτική, περί της τύχης της οποίας θα αποφασίσουν οι νικητές σύμμαχοι
και όχι οι ηττημένοι Βούλγαροι ή οι ηττημένοι Τούρκοι. Ειδικότερα η
Ελλάδα, διά του Βενιζέλου, αποχτά την κνριότητα όλων των εδαφών της
Θράκης που ανήκαν πριν στους Βουλγάρους κι όπου υπήρχε ισχυρό
βουλγαρικό στοιχείο ανάμεικτο με ελληνικό και τουρκικό. Ό σο για τα
εδάφη της Θράκης που κατείχε η Τουρκία κι όπου το τουρκικό στοιχείο
ήταν ισχυρότερο, το πράγμα αφέθηκε να κανονιστεί αργότερα. Προς το
παρόν πάντως έφυγαν απ’ τη μέση οι Βούλγαροι και απόμειναν μόνο
δύο για να μαλώνουν, πράγμα που είναι μια μεγάλη πρόοδος όσον αφο­
ρά τούτη την άκρως μπερδεμένη τότε εθνολογικά περιοχή, που θα «αποβουλγαριστεί» μόνο μετά τον διακανονισμό των συνόρων, όταν οι Βούλ­
γαροι που ζούσαν εκεί θ’ αρχίσουν να μεταναστεύουν στα κυρίως ειπείν
βουλγαρικά εδάφη για να νοιώθουν ασφαλέστεροι, ενώ οι πολλοί Έ λ­
ληνες των ισχυρών ελληνικών παροικιών της Βουλγαρίας, θα αρχίσουν
κι αυτοί να μεταναστεύουν στην κυρίως ειπείν Ελλάδα, για τους ίδιους
λόγους.
Όμως, δεν έπραξαν ομοίως ούτε οι Τούρκοι των ελληνικών περιο­ 

χών, οΰτε οι Έλληνες των τουρκικών περιοχών. Δηλαδή, δεν κινήθηκαν
αυτόματα απ’ την άλλη μεριά των συνόρων, όπως γίνεται πάρα πολύ
συχνά όταν τα σύνορα αλλάζουν. Εκτός του ότι το μπέρδεμα ανάμεσα
στους δυο λαούς ήταν πάρα πολύ μεγάλο, οι οικισμοί των δύο εθνοτήτων
ήταν τόσο πολυάνθρωποι, που θα εμποδιστεί αυτόματα η αυτόματη κίνη­
ση των λαών απ’ τη μία ή την άλλη μεριά των συνόρων, όταν δημιουργηθούν εθνικά κράτη επί των εδαφών που ανήκαν στη διαλυμένη Οθωμα­
νική Αυτοκρατορία. Το περίφημο «ανατολικό ζήτημα» που σημαίνει, σε
τελική ανάλυση, ποια και πόσα απ’ τα εδάφη της πρώην Οθωμανικής
Αυτοκρατορίας ανήκουν σ’ αυτήν ή την άλλη εθνότητα που διεκδικεί τη
δημιουργία ανεξάρτητου εθνικού κράτους, δε λύθηκε ποτέ με τρόπο ι­
κανοποιητικό, όχι μόνο στα Βαλκάνια αλλά και στη Μέση Ανατολή,
κυρίως σ’ αυτήν. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως και η Μέση Ανατολή
ήταν έδαφος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που, άλλωστε, έφτανε μέ­
χρι το Μαρόκο προς δυσμάς της βόρειας αφρικανικής ακτής.

2. Οι Έλληνες στη Σμύρνη
Ενώ οι Βούλγαροι ησυχάζουν μετά την υπογραφή της συνθήκης του
Νεϊγύ, οι Τούρκοι, που δεν έχουν υπογράψει προς το παρόν καμιά συν­
θήκη, προσπαθούν να περισώσουν την Ανατολική Θράκη. Αλλά ο Βενι­
ζέλος παίρνει την άδεια απ’ τους συμμάχους και συντρίβει το κίνημα του
συνταγματάρχη Τζαφέρ Ταγιάρ στη Θράκη, με έναν ταχύτατο ελιγμό
του ελληνικού στρατού.
Την ίδια εποχή, ο Βενιζέλος καλείται απ’ τους συμμάχους να τους
βοηθήσει να συντρίψουν τους μπολσεβίκους στη Ρωσία, κι αυτός στέλνει
ένα εκστρατευτικό σώμα στην Κριμαία, έτσι συμβολικά, προκειμένου να
πάρει την άδεια των συμμάχων (τίποτα δε γίνεται χωρίς την άδεια των
συμμάχων σ’ αυτή την «υπερήφανη και κυρίαρχη χώρα») να προελάσουν οι Έλληνες και να καταλάβουν ολόκληρη την τουρκική Θράκη,
πράγμα που γίνεται αμέσως. Κι έτσι το ελληνικό κράτος επεκτείνεται
πρόσκαιρα μέχρι τις παρυφές της Κωνσταντινούπολης η οποία, σημειωτέον, παραμένει υπό συμμαχικήν κατοχήν, πράγμα που ευκολύνει πολύ
την κατάσταση για τους Έλληνες, που δεν έκαναν ακόμα δική τους τη
«δική τους» Πόλη.
Όμως, αντί για την Πόλη, οι Άγγλοι μόνο απ’ τους συμμάχους και
όχι οι Γάλλοι και οι Ιταλοί που έχουν σοβαρές αντιρρήσεις γιατί μυρίζο­
νται το κόλπο των Άγγλων για την προστασία των πετρελαίων της Μέ­
σης Ανατολής, στρέφουν τους Έλληνες προς τη Σμύρνη. Κι έτσι, τον
Μάιο του 1920 τα ελληνικά στρατεύματα αποβιβάζονται στη Σμύρνη και
αρχίζουν να καταδιώκουν τους Τούρκους. Είναι το πρελούντιο της μι­
κρασιατικής εκστρατείας που την αρχίζει ο Βενιζέλος για να την οδηγή­
σουν στην καταστροφή οι αντίπαλοί του. Αλλά μάλλον στην καταστροφή
θα την οδηγούσε και ο Βενιζέλος αν έμενε στην εξουσία. Την πρώτη και
μόνη φορά που άκουσε τους Άγγλους και όχι τους φίλους του τους
100 

Γάλλους, την πάτησε αγρίως και έμπλεξε την Ελλάδα στην πιο μεγάλη
περιπέτεια της νεότερης ιστορίας της.
Και ενώ οι Έλληνες προελαύνουν στα ενδότερα της Μικράς Ασίας
ως εντολοδόχοι των συμμάχων, ο Κεμάλ Ατατούρκ (πατέρας των Τούρ­
κων σημαίνει το Ατατούρκ) κηρύσσει έκπτωτο τον Σουλτάνο και δρα
ανεξάρτητα απ’ αυτόν. Ο Κεμάλ, μια πραγματική στρατιωτική και πολι­
τική μεγαλοφυία επί διεθνούς επιπέδου, θα κηρύξει τη δημοκρατία στην
Τουρκία αργότερα, μετά την μικρασιατική καταστροφή, το 1923. Ο τε­
λευταίος Σουλτάνος Μωάμεθ (Μεχμέτ) ΣΤ', μόνο τότε θα βάλει την
τελεία στο τελευταίο κεφάλαιο της ιστορίας της Οθωμανικής Αυτοκρα­
τορίας, που αυτόν τον καιρό είναι μια αυτοκρατορία εντελώς της πλά­
κας.
Ο Κεμάλ δεν επιδιώκει να διώξει μόνο τους Έλληνες απ’ την περιο­
χή της Σμύρνης αλλά και τους Γάλλους απ’ τη Συρία και τους συμμάχους
απ’ την Κωνσταντινούπολη. Για να πετύχει τα μεγάλα του σχέδια τούτος
ο δαιμόνιος άνθρωπος, συνεννοείται με τους μπολσεβίκους, που του επι­
τρέπουν να πάρει τον οπλισμό που άφησαν στις τουρκικές περιοχές του
Καυκάσου οι Ρώσοι, όταν έφυγαν από κει μετά την Οχτωβριανή Επανά­
σταση.
Ο Βενιζέλος δεν καταλαβαίνει πως ο Κεμάλ είναι τώρα ο πραγματι­
κός κίνδυνος και όχι ο ξεδοντιασμένος Σουλτάνος, και αντί να διατάξει
υπόχώρηση, διατάσσει προέλαση των ελληνικών στρατευμάτων προς τη
Νικομήδεια. Η πολιτική ιδιοφυία του Βενιζέλου κοντά σ’ αυτήν του Κε­
μάλ μοιάζει δεύτερης ποιότητας.

3. Η συνθήκη των Σεβρών
Η πιο σπουδαία για τα εθνικά της συμφέροντα και η πιο κρίσιμη για
το μέλλον της χώρας διεθνής συνθήκη που υπέγραψε ποτέ η Ελλάδα
είναι αυτή των Σεβρών. Την 28η Ιουλίου 1920, και ενώ τα ελληνικά
στρατεύματα καταδιώκουν ήδη τους Τούρκους στην περιοχή της Σμύρ­
νης, ο Βενιζέλος, από θέσεως καταφανούς ισχύος, υπογράφει στο δη­
μαρχείο του προαστίου των Παρισίων Σεβρ συνθήκη διακανονισμού των
εδαφικών διαφορών με την Τουρκία του Σουλτάνου, γιατί ο Κεμάλ δεν
έχει μπει ακόμα στο παιχνίδι. Ό ταν μπει σε λίγο, θα στείλει σε μόνιμες
διακοπές τα όνειρα των Ελλήνων, αλλά προς το παρόν οι Έλληνες έ­
χουν κάθε λόγο να πανηγυρίζουν για τις εκπληχτικές διπλωματικές επι­
τυχίες του Βενιζέλου που, όμως, δεν θα κρατήσουν πολύ. Ο Κεμάλ πα­
ραφυλάει και ο Βενιζέλος ζητάει τη συντριβή του απ’ τους συμμάχους,
γιατί ξέρει τι τον περιμένει με έναν τέτοιο αντίπαλο.
Αλλά είναι αργά πια. Το κεμαλικό κίνημα των Νεοτούρκων φουντώ­
νει και κυριαρχεί στην Τουρκία. Στο πρόσωπο του Κεμάλ όλοι χαιρετί­
ζουν έναν πραγματικό σωτήρα του κέντρου της πάλαι ποτέ κραταιάς
Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που είχε κι αυτή την τύχη όλων των αυτο­
κρατοριών. Έγινε κουρνιαχτός.
101 

Προς το παρόν όμως, και ερήμην του Κεμάλ, οι Έλληνες πετυχαί­
νουν στο Σεβρ τα εξής εκπληχτικά:
1) Να παραχωρηθεί στην Ελλάδα ολόκληρη η Θράκη, ανατολική και
δυτική, των νήσων Ίμβρου και Τενέδου συμπεριλαμβανομένων,
2) Να μείνει μεν η περιοχή της Σμύρνης υπό την ονομαστική επικυ­
ριαρχία του Σουλτάνου αλλά με Έλληνα αρμοστή, που θα ενεργεί ως
εντολοδόχος των συμμάχων,
3) Μετά από πέντε χρόνια, και ύστερα από δημοψήφισμα, η περιοχή
της Σμύρνης θα μπορούσε να ενσωματωθεί στην Ελλάδα, αν το δημοψή­
φισμα ήταν θετικό υπέρ αυτής, πράγμα που ήταν απόλυτα βέβαιο,
4) Οι Ιταλοί σύμμαχοι συμφώνησαν να δώσουν στην Ελλάδα τα Δω­
δεκάνησα εκτός απ’ τη Ρόδο και το Καστελλόριζο. Αν όμως και οι Ά γ ­
γλοι έδιναν στην Ελλάδα την Κύπρο, τότε οι Ιταλοί θα έδιναν στην
Ελλάδα κι αυτά τα νησιά.
5) Η Βουλγαρία παραιτείται οριστικά και τελεσίδικα παντός δικαιώματός της στη δυτική Θράκη,
6) Η Ελλάδα θα μετείχε της επιτροπής που θα ήλεγχε την ελευθερία
της ναυσιπλοΐας στα Στενά και θα φρόντιζε για την ουδερότητά τους.
Ήταν ένας όρος που αφορούσε περισσότερο τους Ευρωπαίους, που
γιαυτό ακριβώς έδειχναν τόσο ζωηρό ενδιαφέρον για την περιοχή και
όχι, βέβαια, από αγάπη για την Ελλάδα,
7) Η τύχη της Κωνσταντινούπολης, που συνεχίζει να βρίσκεται υπό
συμμαχικήν κατοχήν, θα καθοριζόταν αργότερα, με χωριστή συνθήκη.
Αν οι Τούρκοι αρνούνταν ή αδυνατούσαν να εφαρμόσουν τους όρους
της συνθήκης των Σεβρών, τότε οι σύμμαχοι θα αποσπούσαν την Κων­
σταντινούπολη από το τουρκικό κράτος, χωρίς όμως να δηλώνουν και αν
θα την έδιναν στους Έλληνες. Εν πάση περιπτώσει, οι Έλληνες θα
μπορούσαν να ελπίζουν.
Η συνθήκη των Σεβρών είναι τόσο ευνοϊκή για τους Έλληνες, παρά
την περί την Κωνσταντινούπολη εκκρεμότητα, που δε μοιάζει αληθινή.
Και δεν ήταν αληθινή. Οι σύμμαχοι πετούν καραμέλλες στο στόμα των
Ελλήνων αλλά σε λίγο, μόλις ξεμυτίσει ο Κεμάλ, θα τους αρπάξουν το
γλυφιτζούρι και θα το δώσουν στον Κεμάλ. Και ο θριαμβευτής επί του
παρόντος Βενιζέλος θα μείνει να γλείφει το κόκκαλο. Και θα πάθει
πατατράκ λίγο αργότερα.

4. Η απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου
Την 30ή Ιουλίου 1920, δυο μόλις μέρες μετά την υπογραφή της συν­
θήκης των Σεβρών που τον ανεβάζει στον κολοφώνα της δόξας του, ο
Βενιζέλος ξεκινάει απ’ το Παρίσι για την Αθήνα, θριαμβευτής και τροπαιούχος για όσα εκπληχτικά πέτυχε διαπραγματευόμενος σκληρά με
σκληρούς συμμάχους και με ακόμα πιο σκληρούς εχθρούς. Πάει στο
σταθμό της Λυών του Παρισιού για να επιβιβαστεί στο τρένο που τον
περιμένει αλλά δυο τραμπούκοι του γνωστού και παλιού ελληνικού πα­
ρακράτους βγάζουν τις κουμπούρες τους και τον πυροβολούν. Ο Βενιζέ102 

'

;
'[
I
I

I

λος πέφτει αιμόφυρτος αλλά όχι σοβαρά τραυματισμένος. Περισσότερο
θα τραυματιστεί το κύρος της Ελλάδας, που άλλη μια φορά δείχνεται
ανίκανη να εκμεταλλευτεί τις επιτυχίες της. Κανείς δε μοιάζει να έχει
εθνική συνείδηση σ’ αυτόν τον τόπο, όπου όλοι βαφτίζουν εθνικό το
κομματικό, και τελικά το προσωπικό τους συμφέρον.
Οι παλικαράδες είναι δυο απότακτοι αξιωματικοί του ενδόξου κατά
τα άλλα αλλά τόσο αδόξου στις βρωμιές του, ελληνικού στρατού, απ'
αυτούς που είχε διώξει ο Βενιζέλος κατά την εκκαθάριση μετά την επι­
στροφή του απ’ το ελληνικό κράτος της Θεσσαλονίκης στο πολύ ελληνι­
κό κράτος της Αθήνας, πρωτεύουσας του κράτους των νεοβαρβάρων
που επιμένουν σώνει και καλά να αυτοαποκαλούνται Έλληνες μόνο και
μόνο γιατί μιλούν ελληνικά και γιατί είναι χριστιανοί ορθόδοξοι μεν,
ελάχιστα χριστιανοί δε κατ’ ουσίαν και κατά βάσιν.
Αφού τον γιάτρεψαν οι φίλοι του οι Γάλλοι, ο τραυματίας Βενιζέλος
έρχεται τελικά στην Ελλάδα, παίζοντας το κεφάλι του κορώνα γράμματα. Αφού οι κουμπουράδες τολμούν και πυροβολούν στο Παρίσι, γιατί
να μην το τολμήσουν κι εδώ, όπου ο τόπος είναι κάργα νταήδες και
ελληνολεβέντες;
Εν πάση περιπτώσει, η Βουλή ανακηρύσσει τον Βενιζέλο, όπως έχει
χρέος, «άξιον της Ελλάδος, ευεργέτην και σωτήρα της πατρίδος». Και ο
Βενιζέλος διαλύει τη Βουλή και προκηρύσσει εκλογές για την 25η Ο­
κτωβρίου 1920, προκειμένου να παρακάμψει τις δυσκολίες που του δη­
μιουργεί συνεχώς η Ηνωμένη Αντιπολίτευσις, όπως λέγονται τώρα τα
συσπειρωμένα αντιβενιζελικά και φιλοβασιλικά κόμματα,
Όμως, πάνω κει, την 12η Οκτωβρίου 1920, δεκατρείς μόνο μέρες
πριν απ’ τις εκλογές, ο πρίγκιπας Αλέξανδρος, που αντικαθιστά στο
θρόνο τον διωγμένο πατέρα του Κωνσταντίνο, πεθαίνει ξαφνικά από
δάγκωμα μαϊμούς, λέει. Δεδομένου ότι εκείνη η μαϊμού αποκλείεται να
ήταν ο διάσημος Αζάνκα του Έβερτ, που δεν αποπειράθηκε ποτέ να
δολοφονήσει το αφεντικό του, πρέπει η μαϊμού που δάγκωσε τον καημένο τον Αλέξανδρο να ήταν μια μαϊμού, «μαϊμού»: Οι αντιβενιζελικοί
ήθελαν να εμποδίσουν τις εκλογές δημιουργώντας πρόβλημα αντικατά­
στασης του πεθαμένου Αλέξανδρου.
Ο θρόνος πρσφέρθηκε στον δεκαοχτάχρονο τότε πρίγκικα Παύλο,
τον γνωστό Παυλάκη της Φρειδερίκης, αλλά αυτός είπε, σας παρακαλώ,
όχι εγώ, ο μπαμπάς. Ο θρόνος είναι του μπαμπά. Έτσι του ’πε να πει ο
μπαμπάς. Και ο Παυλάκης είναι καλό παιδί, κι όχι σαν τον τον αδερφό
του που έπαιζε με μαϊμούδες, γιατί δεν ήξερε την παροιμία που λέει,
όποιος ανακατεύεται με τα πίτουρα τον τρων οι μαϊμούδες.
Μπροστά στο αδιέξοδο, ο Βενιζέλος διορίζει έναν βασιλιά - μαϊμού,
και ο ναύαρχος Κουντουριώτης χρίεται αντιβασιλέας.

ί
ί

|

,
ί

ΰ. Δημοψήφισμα για ψάρια
Αφού έθαψαν με βασιλικές τιμές τον φρέσκο μακαρίτη πρίγκιπα Α­
λέξανδρο, που μια μαϊμού τον πέρασε για μπανάνα και τον έφαγε, αφή­
103 

νοντας τους ιθαγενείς της Μπανανίας με την απορία σε ποιο μέρος του
στόματός τους κρύβουν οι μαϊμούδες το δηλητήριο, γίνονται οι αναβληθείσες εκλογές την 1η Νοεμβρίου 1920. Και, ω του ελληνικού θαύματος,
ο Βενιζέλος δεν εκλέγεται ούτε βουλευτής. Και το κόμμα του καταποντίζεται. Και δεν είχαν περάσει τρεις μήνες που η Βουλή τον είχε χρίσει
εθνικό ήρωα για τις άκρως εντυπωσιακές διπλωματικές επιτυχίες του
στο Παρίσι.
Και μη βιαστείτε να πείτε πως οι Έλληνες είναι ένας τρελλός λαός,
γιατί τρελλοί λαοί δεν υπάρχουν. Πείτε καλύτερα πως οι Έλληνες είναι
ένας λαός χωρίς εθνική συνείδηση - για να μην πω χωρίς συνείδηση
σκέτα. Βέβαια, αυτήν ακριβώς την εποχή δημιουργείται από τον Δημήτριο Γούναρη το Κόμμα των Εθνικοφρόνων, που λίγο αργότερα θα με­
τονομαστεί σε Λαϊκό Κόμμα, αλλά αυτό δε σημαίνει πως οι περίφημοι
εθνικόφρονες φρονούν εθνικά. Φρονούν μάλλον πορτοφολικά και πλασσάρουν το προσωπικό τους συμφέρον ως εθνικό, αλλά αυτό είναι μια
άλλη εθνική ιστορία με αγρίους εθνικόφρονες.
Ο Βενιζέλος, μετά την αποτυχία του φεύγει για το Παρίσι, υποδει­
κνύοντας στον Καραμανλή αργότερα τον τρόπο με τον οποίο μπορεί
κανείς να το παίξει εθνάρχης Βενιζέλος. (Από εθνάρχες άλλο τίτοτα σ’
αυτόν τον τόπο, από πρωθυπουργούς να δούμε τι θα γίνει). Ύστερα απ’
την αναχώρηση του Βενιζέλου, ο Κουντουριώτης δεν μπορεί πια να το
παίζει αντιβασιλεύς και κατεβαίνει απ’ τον αντιβασιλικό θρόνο του, για
να καθήσει σ’ αυτόν η βασίλισσα Όλγα που είχε έρθει στο μεταξύ να
θάψει το γιο της τον Αλέξανδρο και είπε, μιας και βρέθηκα στον τόπο
μου (!!!) δεν γίνομαι από βασίλισσα αντιβασιλέας; Και έγινε αντιβασι­
λέας η σύζυγος του βασιλέα.
Ψιλό γαζί το δούλεμα. Σου λεν οι βασιλιάδες, έτσι κι αλλιώς κάφροι
είναι τούτοι δω, τι πειράζει να τους το πούμε για να το ξέρουν; Όμως,
ο βασίλισσα Όλγα, που θα κάνει αυτό το ρωσικό όνομα της μόδας
μεταξύ των εθνικοφρόνων, που όλα τα θέλουν ελληνικά εκτός απ’ το
βασιλιά, δε χάρηκε πολύ την αντιβασιλεία γιατί ο βασιλεύς επανέρχεται
εν δόξη την 6η Δεκεμβρίου 1920. Είπε να κάνει Χριστούγεννα στην
πατρίδα (!!!) τούτος ο εκ διαμαρτυρομένων ορθόδοξος.
Σημειώστε πως ο βασιλιάς επανήλθε με δημοψήφισμα, περί του απο­
τελέσματος του οποίου ουδόλως αμφέβαλαν οι Φιλελεύθεροι του Βενι­
ζέλου, που έκαναν πολύ καλά που δεν πήραν μέρος. Ο Δημήτριος Ράλλης, αρχηγός της Ηνωμένης Αντιπολιτεύσεως εκ της οποίας θα προκύψει το Κόμμα των Εθνικοφρόνων σε λίγο, όταν πάψει να είναι Ηνωμέ­
νη, αυτός που διενεργεί το δημοψήφισμα μαϊμού, λέει πως δεν συντρέ­
χει λόγος για δημοψήφισμα, αφού ο βασιλιάς ποτέ δεν καταργήθηκε,
απλώς απομακρύνθηκε απ’ το θρόνο, αλλά για να μη φανεί αντιδημοκράτης τραβάει κι ένα δημοψήφισμα και η κωμωδία ολοκληρώνεται.
Την 22α Ιανουαρίου 1921 παραιτείται ο εθνικόφρων Δημ. Ράλλης
και κυβέρνηση σχηματίζει ένας ακόμα πιο εθνικόφρων, ο Νικόλαος Κα­
λογερόπουλος, στην οποία συμμετέχει και ο αρχηγός του Κόμματος των
Εθνικοφρόνων, Δημήτριος Γούναρης. Που απ’ την πολλή εθνικοφροσύ104 

νη θα φάει το κεφάλι του στο τέλος ως ένας απ’ τους βασικούς υπαιτίους
της μικρασιατικής καταστροφής.

6. Το παλούκι στα οπίσθια
Οι διάδοχοι του Βενιζέλου, τώρα που ξαναβρήκαν τον Κώτσο βασι­
λιά, πολύ θα ήθελαν να πάρουν την Πόλη και την Αγιά Σόφιά, κι αν
ήταν δυνατό ολόκληρη τη Μικρά Ασία, ώστε η Μεγάλη Ιδέα και η Με­
γάλη Ελλάδα να ταυτιστούν και το Βυζάντιο να ξαναζήσει. Ήταν, συνε­
πώς, απολύτως ειλικρινείς όταν δήλωναν πως θα συνεχίσουν την εξωτε­
ρική πολιτική του Βενιζέλου, ότι δηλαδή θα ενισχύσουν τα ελληνικά
στρατεύματα που συνεχίζουν να μάχονται και να νικούν προς το παρόν
στη Μικρά Ασία, όσον καιρό στην Ελλάδα οι πολιτικοί βγάζουν ό ένας
το μάτι του άλλου και όλοι μαζί το μάτι της μαμάς Ελλάδας, που τη
στράβωσαν τα παιδιά της τότε ακριβώς. Τράβα ο ένας από δω, τράβα ο
άλλος από κει για να μεγαλώσει, την έσχισαν στα δυο σα γάτα, για να
τους μείνει τελικά η ουρά στο χέρι.
Οι Τούρκοι, χωρίς τον Κεμάλ ακόμα, βάζουν πρόβλημα αναθεώρη­
σης της συνθήκης των Σεβρών, που όντως ήταν πάρα πολύ δυσμενής
γιαυτούς. Ο πρωθυπουργός Καλογερόπουλος σπεύδει στο Λονδίνο, ό­
που συζητείται το θέμα με τους εκπροσώπους του Σουλτάνου, αλλά οι
Γάλλοι και οι Ιταλοί έχουν αρχίσει ήδη να συζητούν απ’ ευθείας με τον
Κεμάλ, που δεν έχει καταλάβει ακόμα επισήμως την εξουσία αλλά είναι
ο πραγματικός κυρίαρχος του παιχνιδιού και μέσα στην Τουρκία και
έξω απ’ αυτήν. Ήδη έχει υπερφαλαγγίσει τον Σουλτάνο, πριν τον καθαιρέσει. Οι Γάλλοι και οι Ιταλοί τον προσεγγίζουν, λοιπόν, αφενός
γιατί δεν είναι δύσκολο να καταλάβεις πως μ’ αυτόν θα έχεις να κάνεις
σε λίγο και αφετέρου διότι τώρα θέλουν να φύγουν οι Έλληνες απ’ την
περιοχή της Σμύρνης. Δεν έχουν καμιά διάθεση ν’ αφήσουν τους Ά γ ­
γλους να παίξουν το δικό τους παιχνίδι, παρασύροντας τους εξ Ελλήνων
σοβινιστές σε μια εκ των προτέρων χαμένη περιπέτεια, μόνο και μόνο
για να δημιουργήσουν εκείνοι ένα προγεφύρωμα για τα πετρέλαιά τους,
λίγο παρακάτω, στη Μέση Ανατολή.
Οι ολιγόνοες, που αρέσκονται στις βολικές ερμηνείες, λεν πως η
μετατόπιση υπέρ του Κεμάλ της πολιτικής των Γάλλων και των Ιταλών,
θερμών φίλων της Ελλάδος μέχρι πρότινος που ο Βενιζέλος ήταν στα
πράγματα, οφείλεται στη δυσαρέσκειά τους απ’ την μεταστροφή των
Ελλήνων υπέρ των αντιπάλων του Βενιζέλου. Οποία αφέλεια να πι­
στεύει κανείς πως η εξωτερική πολιτική ασκείται βάσει συναισθημάτων
και θυμών ποκίλων! Απλούστατα, οι Γάλλοι και οι Ιταλοί είχαν λόγους
να μη θέλουν στην περιοχή, όχι τους Έλληνες αλλά τους Άγγλους, για
λογαριασμό των οποίων δούλευαν χωρίς να το ξέρουν οι μπούφοι οι
Έλληνες, σκράπες από παράδοση στην εξωτερική πολιτική. (Ό ταν ο
Βενιζέλος δεχόταν την πρόταση των Άγγλων να εκστρατεύσουν οι Έ λ­
ληνες στη Μικρά Ασία, είχε και τη σύμφωνο γνώμη των Γάλλων και των
Ιταλών, που υπαναχώρησαν).
105 

Πανικόβλητος ο Δημ. Γούναρης απ’ την απροσδόκητη τροπή των
πραγμάτων, τρέχει κι αυτός στο Λονδίνο για να παρακαλέσει τους φί­
λους του τους Άγγλους να βοηθήσουν. Και οι Άγγλοι, παρά το γεγονός
πως θέλουν πολύ μια ελληνική Σμύρνη-φρουρό στα βόρεια πετρελαϊκά
τους σύνορα, ενθαρύνουν μεν την Ελλάδα να συνεχίσει τον πόλεμο ώστε
να μεγαλώσει αλλά πραχτική βοήθεια δε δίνουν. Είτε, λοιπόν, οι Έλλη­
νες θα προχωρήσουν κι όπου βγει είτε θα υποχωρήσουν και θα τους
βγάλουν το μάτι οι σοβινιστές αν γυρίσουν πίσω χωρίς τη Σμύρνη, για
να μην πω χωρίς την Πόλη.

7. Βίρα τις άγκυρες για την Αγκυρα!
Την 26η Μαρτίου 1921 ο δυναμικός Δημήτριος Γούναρης αντικαθι­
στά τον Νικόλαο Καλογερόπουλο και σχηματίζει μια κυβέρνηση έτοιμη
να κατακυριεύσει το σύμπαν. Και φυσικά την Τουρκία που αποτελεί
απειροελάχιστο μέρος του σύμπαντος εντός του οποίου είναι καλά κρυμ­
μένος ο Θεός των Ελλήνων χριστιανών, που μαζί με τους συμμάχους
αρνείται κι αυτός να βοηθήσει τους Έλληνες, που πρέπει να τα βγάλουν
πέρα μόνοι τους χωρίς συμμάχους και με αντίπαλο τον Αλλάχ, που σε
λίγο, όταν ο Κεμάλ θα κηρύξει ιερό πόλεμο κατά των εισβολέων Ελλή­
νων, θα παίξει κι αυτός ρόλο.
Λοιπόν, για να τα βγάλουν πέρα μόνοι τους οι Έλληνες, δηλαδή για
να βγάλουν απ’ τον πισινό τους το παλούκι που μόνοι τους το έχωσαν
εκεί, ο Γούναρης, μόλις αναλαμβάνει την κυβέρνηση κηρύσσει τον στρα­
τιωτικό νόμο και ενεργεί εκτεταμένη επιστράτευση, προκειμένου ν’ αρ­
χίσει η προέλαση του ελληνικού στρατού, που ήδη έχει βάλει σα στόχο
την κατάληψη της Άγκυρας. Και μη μου πείτε: Μα, είναι δυνατόν; Γιατί
όλα είναι δυνατά όταν σε πάρει η κάτω βόλτα του σοβινισμού.
Απρ την επομένη κιόλας των εκλογών που απομάκρυναν τον Βενιζέ­
λο απ’ την εξουσία, αρχιστράτηγος των ελληνικών στρατευμάτων που
μάχονται στη Μικρά Ασία διορίζεται ο βασιλόφρων και εθνικόφρων
στρατηγός Α. Παπούλας, ενώ ύπατος αρμοστής στη Σμύρνη παραμένει ο
Στεργιάδης. Οι Έλληνες ετοιμάζουν τη μεγάλη επίθεση και τις παραμο­
νές αριβάρει στη Σμύρνη και ο βασιλιάς Κωνσταντίνος για να τονώσει
το ηθικό. Και το τονώνει πράγματι. Δε λέγεται πόσο εύκολα τονώνεται
και εκτονώνεται το ηθικό των Ελλήνων. Ζήτω ο βασιλιάς! Το φωνάζουν
ακόμα και οι βενιζελικοί φαντάροι. Δε λέγεται πόσο εύκολα ομονοούν
οι Έλληνες όταν είναι να καταστρέψουν ή να καταστραφούν. Να καταστραφούν καταστρέφοντας και να καταστρέψουν καταστρεφόμενοι.
Την 21η Ιουνίου 1921, εκατό χρόνια μετά την Ελληνική Επανάσταση,
αρχίζει η μεγάλη επίθεση. Η Κιουτάχεια πέφτει, το Εσκή Σεχίρ πέφτει
και οι Τούρκοι όπου φύγει φύγει. Ο Κεμάλ δεν έχει αναλάβει ακόμα
επισήμως δράση αλλά δρα ανεπισήμως. Την 4η Αυγούστου, οι Έλληνες
φτάνουν στον ποταμό Σαγγάριο. Να τον περάσουν ή να μην τον περάσουν; Τον περνούν. Αλλά κατόπιν ωρίμου σκέψεως τον ξαναπερνούν
προς την αντίθετη κατεύθυνση. Και κάθονται εκεί ακίνητοι και ανενό106 

ι

χλητοι απ’ τον εχθρό. Κι αρχίζει μια πείνα, μα τι πείνα. Τρων τις αρβύλες τους. Καλά να λες που τους έκοψε και διέκοψαν την προέλαση.
Γιατί μπροστά τους εκτείνονταν η Αλμυρά έρημος. Έπρεπε να τη δια­
σχίσουν για να φτάσουν στην Άγκυρα.
Και μη μου πείτε, μα καλά χάρτες δεν είχαν για να δουν πως πέρα
απ’ τον Σαγγάριο εκτείνεται μια έρημος; Είχαν ασφαλώς αλλά ποιος
ασχολείται με χάρτες, όταν είναι να προσαρτήσει την Άγκυρα και να
εκχριστιανίσει τους μουσουλμάνους; Ο σοβινισμός και η βλακεία είναι
συνώνυμα. Και επειδή στην Ελλάδα πάντα φταίει κάποιος συγκεκριμέ­
νος άνθρωπος και ποτέ η εθνική μωρία, νομίζουν πως για το χάλι του
άπραγου και λυσσασμένου απ’ την πείνα ελληνικού στρατού φταίει ο
Παπούλας. Που τον αντικαθιστούν με τον Χατζηανέστη.

107 

10. Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ
1. Η Μεγάλη Ιδέα αρχίζει να μικραίνει
Ο πόλεμος κοστίζει. Και το ελληνικό δημόσιο ταμείο, όπως πάντα,
είναι τρύπιο. Απ’ τους αρουραίους. Πηγαίνουν οι Έλληνες στους ξέ­
νους τραπεζίτες και τους λεν: Κάντε μας κανένα δάνειο ακόμα. Σας
ορκιζόμαστε, αυτή τη φορά δεν θα το φάμε. Το θέλουμε για να πάρουμε
την Πόλη. Ρε, άντεστε από δω και πάτε να δουλέψετε λιγάκι, λεν οι
τραπεζίτες.
Και ήταν τότε ακριβώς που οι κρετίνοι σοφίζονται το μεγάλο κόλπο.
Κάνουν εσωτερικό αναγκαστικό δανεισμό διά διχοτομήσεως του νομί­
σματος. Κόβουν, ας πούμε το χιλιάρικο στα δυο, δανείζονται το πεντακοσάρι θέλεις δε θέλεις να το τοκίσεις, και το άλλο πεντακοσάρι στο
χρωστούν. Και σου υπόσχονται και τόκο. Α, να μου χαθείτε, καραγκιό­
ζηδες, που κάνατε την απάτη εθνική πολιτική.
Την 3η Μαΐου 1922 η κυβέρνηση Γούναρη παραιτείται και αναλαμ­
βάνει ο Π. Πρωτοπαπαδάκης να βγάλει τα κάστανα απ’ τη φωτιά, με τη
βοήθεια, όμως, του Γούναρη και του Στράτου. Αλλά λίγο αργότερα, την
13η Αυγούστου 1922, αρχίζει η τρομερή και φοβερή επίθεση του Κεμάλ
Ατατούρκ, που το διάστημα που οι Έλληνες προελαύνουν, ετοιμάζεται
επιμελώς και τους αφήνει να προελάσουν για να τους λιανίσει ευκολό­
τερα. Τα ξεφτέρια οι δικοί μας, ούτε που μυρίζονται το κόλπο.
Λίγες μέρες μετά την εκδήλωση της επίθεσης του Κεμάλ, ποιος Έ λ­
ληνας στρατιώτης είδε τον Αλλάχ και δεν τον φοβήθηκε. Κι αρχίζει μια
συντεταγμένη στην αρχή υποχώρηση, που συντομότατα γίνεται άτακτη,
για να τραπεί σε λίγο σε πανικόβλητη φυγή ατάκτων στιφών που ελάχι­
στα θυμίζουν στρατό. Ο σώζων εαυτόν σωθήτω και την Ελλάδα ας τη
σώσει ο Θεός. Αλλά, μπα, ούτε αυτός ενδιαφέρεται πια για την Ελλάδα.
Τέτοια ξεφτίλα δεν είδε ποτέ αυτή η χώρα στην ιστορία της.
Και τα ερειπώδη μπουλούκια των ατάκτων και πανικόβλητων Ελλή­
νων στρατιωτών να φτάνουν ξεπνοϊσμένα στη θάλασσα και με τις τελευ­
ταίες τους δυνάμεις να προσπαθούν να σκαρφαλώσουν στα ελληνικά
πλοία, που συλλέγουν πτώματα και ημιθανείς, ανάκατα. Κτήνη, πώς κα­
ταντήσατε έτσι αυτόν τον τόπο.
Εκτός απ’ τους πεσόντες ηρωικά στο πεδίο της τιμής, και επί του
προκειμένου της ατιμίας, 300.000 μάχιμοι και άμαχοι πεθαίνουν είτε απ’
108 

|

τα χατζάρια του εντελώς εξαγριωμένου τουρκικού όχλου, που κάνεις
δεν μπορεί να τον ψέξει για τη βαρβαρότητα του, αφού ήταν λαός υπό
κατοχήν, είτε από πνιγμό, την ώρα που κολυμπούσαν για να βρουν τη
σωτηρία σε κανένα απ’ τα πλοία, τη μόνη δυνατότητα που είχε κανείς
για να σωθεί απ’ τους Τούρκους, που είχαν να σφάξουν έτσι απ’ την
εποχή του Δράμαλη. Η παραλία της Σμύρνης και η θάλασσα μπροστά
της γίνεται κοκκινόμαυρη απ’ το πηχτό αίμα. Ο τόπος θυμίζει σφαγείο.
Και απ’ την πλούσια και πολιτισμένη ελληνική γειτονιά της Σμύρνης,
απομένουν μόνο αποκαΐδια πάνω στα οποία σιγοψήνεται η Μεγάλη Ι­
δέα, που προκάλεσε τη μεγάλη καταστροφή. Ο μητροπολίτης Σμύρνης
Χρυσόστομος παραδίδεται απ’ τους Τούρκους αξιωματικούς του Κεμάλ
στον μαινόμενο όχλο, που τον κάνει κιμά στην κυριολεξία. Στην Αθήνα
επικρατεί πλήρες χάος. Κανείς δεν κυβερνάει. Ο Ν. Τριανταφυλλάκος
που διαδέχεται τον Πρωτοπαπαδάκη είναι ένα ρεντίκολο. Και ο βασι­
λιάς; Ω, ο βασιλιάς! Ξύνεται αμήχανα στα ανάκτορα και βάζει τον βαλέ
του να του κάνει αέρα. Έ χει ιδρώσει απ' την αγωνία. Ό χι για την
Ελλάδα, για το θρόνο.
2. Το διάγραμμα της συμφοράς
Ας δούμε στη χρονική τους σειρά τα στρατιωτικά γεγονότα, που οδή­
γησαν στη μεγάλη συμφορά.
Η εκστρατεία του ελληνικού στρατού στη Μκρά Ασία αρχίζει τον
Μάιο του 1919 και τελειώνει άδοξα τον Σεπτέμβριο του 1922. Εγκαινιά­
ζεται με την αποβίβαση των Ελλήνων και την κατάληψη της Σμύρνης και
της ενδοχώρας της, την 2α Μαΐου 1919, εις εκτέλεσιν από την Ελλάδα
της σχετικής αποφάσεως της διασκέψεως των Παρισίων.
Ο ελληνικός στρατός προελαύνει και πέρα της μικρής περί την Σμύρ­
νη περιοχής, που είχε εντολή από τους συμμάχους να καταλάβει, και
φτάνει μέχρι τον Σαγγάριο, στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας. Όμως, η
προέλαση διαρκεί μόνο μέχρι την 1η Νοεμβρίου 1920 και τελεί υπό την
αρχιστρατηγία του μεσολογγίτη στρατηγού Κωνσταντίνου Νίδερ, που
αντικαθίσταται μετά την καθήλωση στον Σαγγάριο από τον αντιστράτη­
γο Α. Παρασκευόπουλο, που αντικαθίσταται κι αυτός από τον αντιστρά­
τηγο Αναστ. Παπούλα, που αντικαθίσται κι αυτός από τον αντιστράτηγο
Γ. Χατζηανέστη. Στην Ελλάδα, όταν αρχίζει ο πανικός αρχίζουν και οι
αντικαταστάσε ις.
Για λόγους καθαρά διπλωματικούς και καθόλου στρατιωτικούς, για
νά ενισχυθεί δηλαδή η θέση της Ελλάδος στη συμμαχική διάσκεψη που
γίνεται τον Φεβρουάριο του 1921 στο Λονδίνο, επιχειρείται μια ολικά
αποτυχημένη προέλαση του ελληνικού στρατού προς το Εσκή Σεχίρ και
την Κιουτάχεια, που κράτησε δέκα καταστροφικές μέρες, από τις 10
μέχρι τις 20 Μαρτίου 1921. Μια άλλη προέλαση προς το Αφιόν Καραχισάρ, εστέφθη από σχετική επιτυχία. Η πόλη κατελήφθη από τον ελληνι­
κό στρατό την 14η Μαρτίου 1921 αλλά εκκενώθηκε σε δώδεκα μέρες.
Το καλοκαίρι εκδηλώνονται νέες επιθετικές πρωτοβουλίες του ελλη109 

νικού στρατού, με σχετική επιτυχία. Και τον Ιούλιο του 1921, ύστερα
από πολεμικό συμβούλιο που γίνεται κάπου κοντά στην Κιουτάχεια υπό
την προεδρία του βασιλιά Κωνσταντίνου που βρίσκεται στο μέτωπο, αποφασίζεται η προέλαση του ελληνικού στρατού μέσα από την Αλμυρά
Έρημο, προς την Άγκυρα.
Προς εκτέλεσιν του σχεδίου, την 11η Αυγούστου 1921 αρχίζει η εικοσαήμερη καταστροφική μάχη του Σαγγαρίου. Την τρίτη μέρα (13 Αυγού­
στου) αυτής της μάχης, και ενώ όλα έδειχναν πως τα πράγματα πήγαι­
ναν καλά μέχρι τότε για τους Έλληνες, εκδηλώνεται η μεγάλη επίθεση
του Μουσταφά Κεμάλ (Ατατούρκ είναι το ψευδώνυμό του, και σημαίνει
«πατέρας των Τούρκων») που ενεργεί ερήμην του Σουλτάνου, και γίνε­
ται το έλα να δεις. Είναι εκεί, στον Σαγγάριο, που ο εληνικός στρατός
όχι απλώς ηττάται, αλλά κονιορτοποιείται εντελώς από τον Κεμάλ, μια
αναμφισβήτητη στρατιωτική και πολιτική μεγαλοφυία. Αρχιστράτηγος
του ελληνικού στρατού αυτόν τον καιρό είναι ο Γ. Χατζηανέστης.
Μετά την ήττα στον Σαγγάριο, μικρό μόνο μέρος του ελληνικού
στρατού καταφέρνει να φτάσει στη θάλασσα, την 6η Σεπτεμβρίου 1922,
και μαζί με όσους Έλληνες της Σμύρνης γλύτωσαν τη σφαγή να διεκπεραιωθεί με πλοία στην Ελλάδα. Πρόκειται για τη μεραρχία Γόνατά, το
ευζωνικό σύνταγμα Πλαστήρα και το στρατό του Νότιου Συγκροτήμα­
τος. Ό λες οι άλλες ελληνικές μονάδες πήγαν στον παράδεισο. Ποιος
σκότωσε αυτά τα παλικάρια; Μα, η δολοφονική Μεγάλη Ιδέα μάλλον,
παρά ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ.

3. Οι Νεότουρκοι
Από το 1830 που υπάρχει νεοελληνικό κράτος και μέχρι τη μικρασια­
τική καταστροφή του 1922, οι Έλληνες καθορίζουν τη συμπεριφορά
τους απέναντι στους Τούρκους βάσει της άποψης πως η Οθωμανική
Αυτοκρατορία είναι ένας ιστορικός αναχρονισμός που σε λίγο θα πάψει
να υφίσταται. Φυσικά, έχουν δίκιο. Όμως δεν κάθησαν να λογαριάσουν
σοβαρά τι θα γίνει με την καρδιά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τη
σημερινή Τουρκία, μετά τη διάλυση της Αυτοκρατορίας. Απ’ τα κομμά­
τια της θα προέλθουν τα εθνικά κράτη στα Βαλκάνια και τη Μέση Ανα­
τολή. Όμως, απ’ την καρδιά της, τι θα προκύψει;
Αυτό το κρίσιμο ερώτημα το βάζει κατ’ αρχήν ένας φιλελεύθερος
Σουλτάνος, ο Σελίμ Γ', στο τέλος του 18ου αιώνα. Ξέρει ο Σελίμ πως ο
πλούτος της Αυτοκρατορίας προέρχεται απ’ τις αρπαγές και τις λεηλα­
σίες αλλά τώρα πόλεμοι προσοδοφόροι δε γίνονται πια, και συνεπώς
πρέπει να βρεθούν καινούργιες πηγές εσόδων. Ο Σελίμ καλεί δυο Έ λ­
ληνες συνεργάτες του, τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, παππού του ομώνυμου
ήρωα της Ελληνικής Επανάστασης και τον γιο του Κωνσταντίνο και
αναθέτει στον μεν πρώτο την εκπόνηση σχεδίου οικονομικής ανόρθω­
σης της Αυτοκρατορίας με βάση τα νέα δεδομένα, ότι δηλαδή δεν γίνο­
νται πια προσοδοφόροι πόλεμοι, και στον δεύτερο την αναδιοργάνωση
του αυτοκρατορικού στρατού, που είναι αδύνατο πια να στηρίζεται
110 

στους γενίτσαρους που έκαμναν ό,τι ήθελαν και απειλούσαν ακόμα και
τον Σουλτάνο.
Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης παππούς, εισηγείται, ουσιαστικά, την κα­
τάργηση της ιδιόρρυθμης φεουδαρχίας με τους ντερε μπέηδες, δηλαδή
τους πανίσχυρους, οικονομικά τοπάρχες - φεουδάρχες, ανάμεσα στους
οποίους συγκαταλέγονται και αλλόπιστοι με ανάλογα προνόμια, οι γνω­
στοί μας κοτζαμπάσηδες, καθώς και την καθιέρωση πλήρους οικονομι­
κής ισότητας ανάμεσα σε μουσουλμάνους και χριστιανούς. Ο Κωνστα­
ντίνος εισηγείται την κατάργηση του σώματος των γενιτσάρων και την
αντικατάστασή του με τακτικό στρατό, οργανωμένο κατά τα ευρωπαϊκά
πρότυπα.
Ο σπουδαίος Σελίμ, το 1808 που γίνονται όλα αυτά τα σπουδαία,
χάνει το θρόνο του και σε λίγο και τη ζωή του. Είναι πολύ νωρίς για να
τα βάλει κανείς με τους πανίσχυρους τοπάρχες και να εγκαθιδρύσει μια
ισχυρή κεντρική εξουσία. Ό σο και να φαίνεται περίεργο, η Οθωμανική
Αυτοκρατορία δεν είχε ποτέ ισχυρή κεντρική εξουσία και έκαμνε τη
δουλειά της με τους κοτζαμπάσηδες και τους ομοίους τους.
Ο Σελίμ θα μπορούσε να θεωρηθεί ο πρώτος Νεότουρκος, όπως λεν
εκεί τους μεταρρυθμιστές. Αλλά το κίνημα των μεταρρυθμιστών (Νεότουρκων) θα οργανωθεί πολύ αργότερα, στο τέλος του 19ου αιώνα, έξω
απ’ την Αυτοκρατορία, κυρίως στο Παρίσι, για να μεταφέρει την έδρα
του κάποτε στη Θεσσαλονίκη, που είναι η γενέτειρα του Μουσταφά
Κεμάλ Ατατούρκ, του σημαντικότερου Νεότουρκόυ ηγέτη.
Χρειάστηκε να δώσει σκληρό αγώνα ο Κεμάλ με άλλους Νεότουρκους, περισσότερο συντηρητικούς, για να επιβληθεί τελικά και να φκιάξει ένα νέο τουρκικό κράτος που ουδεμία σχέση έχει με την παλιά Οθω­
μανική Αυτοκρατορία. Η σημερινή Τουρκία είναι η Τουρκία των Νεότουρκων, όχι των Σουλτάνων. Αυτό είναι που δεν κατάλαβαν το 1922 οι
Έλληνες και έφαγαν τα μούτρα τους. Άραγε θα τα ξαναφάν;

4. Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ
Ο Μουσταφά Κεμάλ, γνωστός και με το παρατσούκλι Ατατούρκ που
ο ίδιος έδωσε στον εαυτό του, γεννήθηκε το 1880 στη Θεσσαλονίκη και
πέθανε το 1938 στην Κωνσταντινούπολη. Στα 58 μόλις χρόνια που έζησε, αυτός ο τρομερός άνθρωπος κατάφερε να κατεδαφίσει τα ερείπια
μιας αυτοκρατορίας, να εγκαθιδρύσει στη θέση της τη δημοκρατία και
να αποκαταστήσει τις σχέσεις με τους Έλληνες, τους οποίους προηγου­
μένως είχε ρημάξει κατά τη μικρασιατική καταστροφή.
Ο Βενιζέλος στην αρχή τον αντιμετώπιζε σαν τον υπ* αριθμόν ένα
εχθρό του, αλλά μετά τη μικρασιατική καταστροφή κατάλαβε πως πρέ­
πει να τον κάνει φίλο του - και τον έκανε. Αυτοί οι δύο σπουδαίοι
άνδρες κατάφεραν τελικά να συνεννοηθούν αλλά τα κολομπότσια που
τους διαδέχτηκαν τα έκαναν και πάλι μαντάρα. Τι να κάνουμε, η ιστο­
ρία δεν πορεύεται μόνο με ιδιοφυίες.
Ο Κεμάλ τέλειωσε το δημοτικό και το γυμνάσιο στη Θεσσαλονίκη 

που, σημειωτέον, ήταν το δεύτερο μεγάλο διοικητικό και πολιτιστικό
κέντρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μετά την Κωνσταντινούπολη,
όπως ακριβώς και κατά τους αιώνες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, και
στη συνέχεια σπούδασε στη μέση Στρατιωτική Σχολή της Θεσσαλονίκης.
Ο τελωνειακός υπάλληλος πατέρας του ήταν ένας φουκαράς που δύσκο­
λα ζούσε τη φαμίλια του, και θα ήταν ευχαριστημένος αν έβλεπε το γιο
του μόνιμο δεκανέα στον τουρκικό στρατό. Όμως, ο Μουσταφά κατα­
πλήσσει τους δασκάλους του με την μαθηματική του ιδιοφυία και ως
μαθηματική ιδιοφυία μπαίνει στη Στρατιωτική Σχολή της Κωνσταντινού­
πολης απ’ όπου αποφοιτά το 1904 με το βαθμό του υπολοχαγού κατ’
ευθείαν.
Στη Δαμασκό, όπου διορίζεται μετά την αποφοίτησή του, ιδρύει στα
γρήγορα μία μυστική παραστρατιωτική οργάνωση με το όνομα Βατάν
(πατρίδα). Σκοπός της Βατάν, η αναδιοργάνωση του τούρκικου στρατού
αλλά και της Αυτοκρατορίας, που καταρρέει.
Σαν στρατιωτικός θα υπηρετήσει πολλά χρόνια στη Μέση Ανατολή.
Και στον Ιταλοτουρκικό πόλεμο της Λιβύης (1911) θα φανεί η στρατιω­
τική του ιδιοφυία και θα προαχθεί σε ταγματάρχη κατ’ απονομήν. Είναι
31 ετών και ήδη μία αναγνωρισμένη στρατιωτική προσωπικότητα.
Το 1915, και ενώ ο Α ' Παγκόσμιος Πόλεμος βρίσκεται στην αρχή
του, στις μάχες της χερσονήσου της Καλλιπόλεως γίνεται ο φόβος και ο
τρόμος των Άγγλων, που θα επιδιώξουν όχι να τον σκοτώσουν στη μά­
χη, αλλά να τον δολοφονήσουν. Καταλαβαίνουν ότι αυτός ο άνθρωπος
είναι επικίνδυνος γιαυτούς. Αλλά κι αυτός καταλαβαίνει πως οι Άγγλοι
πρέπει να εξαφανιστούν απ’ τη Μέση Ανατολή για να ηρεμήσει η περιο­
χή. Το μίσος του Κεμάλ κατά των Άγγλων δεν θα κοπάσει ποτέ. Οι
πασάδες και οι Σουλτάνοι τον κυνηγούν κι αυτοί αλλά ο Κεμάλ είναι
δεδηλωμένα και αποδεδειγμένα πατριώτης και δεν μπορούν να του κά­
νουν τίποτα.
Απ’ το 1915 κιόλας ο Κεμάλ βάζει στόχο να γκρεμίσει το Σουλτάνο.
Το πετυχαίνει την 29η Οκτωβρίου 1923. Αμέσως καταργεί το κορανικό
δίκαιο και βάζει στη θέση του το ιταλικό και το ελβετικό, καταργεί τον
φερετζέ, καταργεί το φέσι, καταργεί το αραβικό αλφάβητο και βάζει
στη θέση του το λατινικό, αποκαθαρίζει την τουρκική γλώσσα από τις
αραβικές και περσικές λέξεις. Είναι πράγματι ένας πάρα πολύ μεγάλος
μεταρρυθμιστής.

5. Η Μεγάλη Ιδέα
Τώρα που η Μεγάλη Ιδέα σκοτώθηκε κατά τη μικρασιατική κατα­
στροφή, ας της κάνουμε ένα μνημόσυνο, πριν προχωρήσουμε στα όσα
οικτρά θα συμβούν στην Ελλάδα μετά το 1922. Απ’ τη χρονιά αυτή και
μετά, οι Έλληνες θα μάθουν σιγά σιγά να ζουν χωρίς τη Μεγάλη Ιδέα,
αν και μερικοί ανεπίδεκτοι μαθήσεως δεν μπορούν να ζήσουν χωρίς
αυτήν ούτε σήμερα. Εν πάση περιπτώσει, ο καθένας με τις ιδέες του και
οι μεγαλοϊδεάτες με τις δικές τους. Και δεν θα είχαμε καμιά πρόθεση να
112 

| αντιδικήσουμε μαζί τους, αν δεν ήταν η Μεγάλη Ιδέα αυτή ακριβώς που
σκότωσε την Ελλάδα και συνεχίζει να σκοτώνει ό,τι απόμεινε απ* αυτήν.
Κατ’ αρχήν, Μεγάλη Ιδέα είναι η μεγάλη ιδέα που έχει κανείς για
τον εαυτό του. Που αν δεν μπορεί να την αντλήσει απ’ τον ίδιο τον εαυτό
του, την αντλεί απ’ τους προγόνους του, ώστε να αισθάνεται κι αυτός
σπουδαίος από σπόντα. Από ψυχολογικής απόψεως, η μεγάλη ιδέα έχει
σχέση με τον εγωισμό, και μάλιστα σ’ εκείνην την παθολογική παραλλα­
γή του που λέγεται σολιπσισμός, μια κατάσταση που εκφράζεται πολύ
παραστατικά με το «είμ® κι οίτρώτος, ρε». Κι όταν ο πρώτος δεν ανέ­
χεται την παρουσία δεύτερου και τρίτου, αρχίζει να καθαρίζει με την
πρώτη ευκαιρία όλους τους παρακατιανούς από το φόβο πως θα μπο­
ρούσαν να γίνουν πρώτοι.
Επί ιστορικού επίπεδου, τούτη την κατάσταση την εγκαινιάζουν οι
Εβραίοι που θεωρούσαν τους εαυτούς τους «περιούσιο λαό», δηλαδή
λαό που τον διάλεξε ο Θεός για να εκφράσει τη βούλησή του. Τους
Εβραίους μιμήθηκαν οι ναζιστές. Και επειδή οι Γερμανοί τώρα έπρεπε
να είναι οι πρώτοι, εξόντωσαν τους Εβραίους που έλεγαν πως είναι οι
πρώτοι, οι εκλεκτοί του Θεού, κατ’ επέκτασιν και της ιστορίας.
Τους Εβραίους, πολύ πριν απ’ τους ναζιστές, μιμήθηκαν και κάποιοι
Έλληνες. Από τότε που πληροφορήθηκαν πως είναι απόγονοι ενδόξων
προγόνων, άρχισαν να παραληρούν για να αντισταθμίσουν τις ελλείψεις
τους σε γνώση, σε μυαλό αλλά και σε χρήμα. Και ούτω πως γεννήθηκε η
Μεγάλη Ιδέα λίγο μετά το πέρας της Ελληνικής Επανάστασης, κυρίως
με τον Κωλέττη που πιστεύει πως το αρτιγέννητο ελληνικό κράτος σιγά
σιγά θα μεγαλώσει, και αν δεν κατακυριεύσει τον κόσμο, τουλάχιστον
θα κυριεύσει τα «δικά μας εδάφη», αν και κανείς δεν ξέρει τι ακριβώς
εννοεί όταν λέει δικά μας εδάφη. Την τεράστια περιοχή στην οποία
εκτείνονταν οι ελληνικές αποικίες της αρχαιότητας, οπότε θα έπρεπε να
ελευθερώσουμε και τη Μασσαλία, την αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλε­
ξάνδρου, οπότε θα έπρεπε να ελευθερώσουμε όλη την περιοχή μέχρι τη
βόρεια Ινδία, ή μήπως την κολοσσιαία περιοχή στην οποία εκτεινόταν η
Βυζαντινή Αυτοκρατορία;
Μία δεύτερη και λογικότερη παραλλαγή της Μεγάλης Ιδέας εμφανί­
ζεται πολύ αργότερα, την πρώτη δεκαετία του αιώνα μας με τον Ίωνα
Δραγούμη. Ο οποίος πιστεύει τόσο πολύ στην αξία του ελληνικού πολι­
τισμού και την αφομοιωτική του δύναμη, που νομίζει πως αρκεί να υ­
πάρχουν σκόρπιοι θύλακες ελληνισμού εδώ κι εκεί για να αναγεννηθεί
απ’ αυτούς η Μεγάλη Ελλάδα, αν και δεν ξέρει πόσο μεγάλη θα είναι.
Αν ζούσε σήμερα ο Δραγούμης, θα τραβούσε τα μαλλιά του. "Οχι μόνο
θύλακες ελληνισμού της διασποράς δεν υπάρχουν πια αλλά ούτε καλά
καλά Ελλάδα. Η χώρα στην οποία ζούμε δεν είναι Ελλάδα, είναι Βαρβαριστάν.

6. Ο τρίτος δρόμος για τη Μεγάλη Ιδέα
Εκτός απ’ την εδαφολογική περί Μεγάλης Ιδέας άποψη του Κωλέττη
113 

και την πολιτιστική αλλά ανιστόρητη του Δραγοΰμη, υπάρχει και μια
τρίτη παραλλαγή μεγαλοϊδεατισμού, που θα μπορούσαμε να την ονομά­
σουμε ιστορική, και που είναι η μόνη αποδεκτή από νοήμονες ανθρώ­
πους.
Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία πως ο ελληνικός πολιτισμός (ο αρ­
χαίος, εννοώ) είναι ο πιο μεγάλος, ο πιο σπουδαίος και κυρίως ο πιο
«διαρκής» απ’ όλους τους πολιτισμούς που εμφανίστηκαν στην ανθρώπι­
νη ιστορία. Ο ελληνικός πολιτισμός επιζεί και στις μέρες μας ως ευρω­
παϊκός. Φυσικά, ο νεοελληνικός πολιτισμός, που είναι κάτι διάφορον
του κυρίως ειπείν ελληνικού, είναι κι αυτός ελληνικός αλλά μόνο ως το
βαθμό που είναι ευρωπαϊκός. Ο ελληνικός πολιτισμός ξεκίνησε απ’ την
Ελλάδα, μέσω Ρώμης διαδόθηκε σ’ όλη την Ευρώπη και μέσω Ευρώπης
σ’ όλον τον κόσμο. Και από την Ευρώπη κι απ’ τον κόσμο επιστρέφει
στην κοιτίδα του, όσος επιστρέφει και όσο του επιτρέπουμε να επιστρέ­
φει. Είμαστε κληρονόμοι του ελληνικού πολιτισμού μόνο ως το βαθμό
που είμαστε Ευρωπαίοι, χωρίς αυτό να σημαίνει πως όλοι οι Ευρωπαίοι
είναι κληρονόμοι του ελληνικού πολιτισμού. Υπάρχουν και εκεί βάρβα­
ροι και άσχετοι με την παιδεία εν γένει, αν και ο πολιτισμός, όπως λέει
ο μεγάλος θεωρητικός του πολιτισμού Χουιζίνγκα, είναι κάτι που διαχέεται στα πάντα. Ο Γάλλος αγράμματος και ο Έλληνας αγράμματος
δεν είναι, απλώς, δυο αγράμματοι διαφορετικών εθνικοτήτων, είναι και
δυο άνθρωποι διαφορετικού πολιτιστικού επίπεδου, διότι ο Γάλλος α­
γράμματος ζει σε μια κοινωνία η οποία τον επηρεάζει κατ’ ανάγκην με
έναν συγκεκριμένο τρόπο, έστω κι αν δεν έχει καμιά απολύτως σχέση με
τη γαλλική κουλτούρα, και έμμεσα με την ελληνική, απ’ την οποία κατά­
γεται η γαλλική, όπως και κάθε άλλη ευρωπαϊκή κουλτούρα.
Ο πολιτισμός είναι «περιρρέουσα ατμόσφαιρα». Κι αν στην ελληνική
ατμόσφαιρα δε «μυρίζεται» κανείς πολιτισμό, πώς θα ήταν δυνατό να
«μυριστεί» ελληνικό πολιτισμό; Για να θυμηθούμε και τον «πρόγονό»
^μας τον Αριστοτέλη, ο «πολιτισμός» είναι έννοια γένους σε σχέση με τον
«ελληνικό πολιτισμό» που είναι έννοια είδους. Πιο απλά, η έννοια «πο­
λιτισμός» έχει ευρύτερο νόημα απ’ την έννοια «ελληνικός πολιτισμός»
και τη γεννάει. (Γιαυτό είναι έννοια γένους). Πώς, λοιπόν, τολμούμε και
μιλάμε εδώ για ελληνικό πολιτισμό, αφού δεν είναι και τόσο σίγουρο
πως έχουμε σχέση με τον πολιτισμό σκέτα;
Πρέπει, συνεπώς, πρώτα να εκπολιτιστούμε διά του ελληνικού πολι­
τισμού, που είναι ευρωπαϊκός πλέον, κι ύστερα συζητάμε και για «γνή­
σιο» ελληνικό πολιτισμό. Πιστεύω πως η επανάκτηση του ελληνικού πο­
λιτισμού σε μας εδώ είναι πιο εύκολη απ’ όσο σε άλλους απολίτιστους
λαούς, εξαιτίας της ελληνικής γλώσσας αλλά και του φυσικού και ιστο­
ρικού περιβάλλοντος, εφόσον προηγουμένως αποδεχτούμε τον ευρωπαϊ­
κό πολιτισμό και εκπολιτιστούμε δι* αυτού. Και για να συμβεί κάτι τέ­
τοιο, πρέπει επιτέλους να αποφασίσουμε: πού ανήκουμε; Στην Ανατολή
(Τουρκία, Μέση Ανατολή, Πακιστάν κλπ.) ή στη Δύση; Πιστεύω πως
ανήκουμε στη Δύση, αν και τέσσερεις αιώνες τουρκοκρατίας μας έκα­
ναν να μοιάζουμε λίγο με... Τούρκους, αν όχι και με Πακιστανούς. Και
114 

το λέω αυτό σεβόμενος και τους Τούρκους και τους Πακιστανούς, γιατί
αυτοί ξέρουν πού ανήκουν.

115 

11. ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗΣ
ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ
1. Οι πρόσφυγες
Πρόσφυγες λέγονται αυτοί που προσφεύγουν (καταφεύγουν) κάπου
για να ζητήσουν προστασία. Από τον Αύγουστο του 1922, που η επικεί­
μενη τον Σεπτέμβριο καταστροφή του ελληνισμού της Μικράς Ασίας
είναι πλέον ορατή, μέχρι τον Ιανουάριο του 1923 που υπογράφεται η
υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών, έχουν ήδη καταφύγει στην Ελ­
λάδα περίπου 900.000 Έλληνες από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική
Θράκη. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, που όμως δεν περιλαμβάνουν
όσους μετανάστευσαν στην Αμερική ή σε ευρωπαϊκές χώρες, μέχρι τον
Δεκέμβιο του 1924 που ολοκληρώνεται η μετακίνηση των πληθυσμών,
έρχονται στην Ελλάδα από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη
κυρίως, αλλά και απο τη Βουλγαρία και από άλλα «επικίνδυνα» για τους
Έλληνες μέρη, 1.220.000 Έλληνες και 45.000 Αρμένιοι. Από την Ελλά­
δα, φεύγουν 518.146 μουσουλμάνοι για την Τουρκία και 92.000 Βούλγα­
ροι για τη Βουλγαρία, γιατί η συνθήκη για την ανταλλαγή των πληθυ­
σμών περιλαμβάνει και τους Βούλγαρους της Ελλάδας και τους Έλλη­
νες της Βουλγαρίας.
Μέχρι τον Ιούνιο του 1923, η περίθαλψη των προσφύγων αντιμετωπί­
ζεται με έξοδα του ελληνικού κράτους, προσφορές ιδιωτών καθώς και
από τον αμερικανικό Ερυθρό Σταυρό. Όμως, το πρόβλημα είναι τόσο
μεγάλο και τόσο οξύ, που η Κοινωνία των Εθνών (ο ΟΗΕ της εποχής)
υποχρεώνεται να επέμβει. Κι έτσι, το 1924 δίνεται στην Ελλάδα δάνειο
12.300.000 λιρών Αγγλίας.
Θα ήταν τρελλοί οι ξένοι, αν άφηναν τη διαχείριση αυτού του μεγά­
λου δανείου στους παμφάγους Έλληνες, που ήδη είχαν ρημάξει τις υ­
πέρ των προσφύγων ιδιωτικές προσφορές αλλά κι αυτά που πλήρωνε
για τους πρόσφυγες το ελληνικό δημόσιο. Κι έτσι δημιουργήθηκε, υπό
την εποπτεία της Κοινωνίας των Εθνών η Επιτροπή Αποκαταστάσεως
Προσφύγων (ΕΑΠ).
Το ελληνικό δημόσιο παραχώρησε στην ΕΑΠ 5.000.000 στρέμματα,
που προέρχονταν από δημόσιες γαίες, από απαλλοτριώσεις και από τις
ιδιοκτησίες των μουσουλμάνων που μεταφέρθηκαν στην Τουρκία. Μέχρι
να φτάσει στην ΕΑΠ η προορισμένη για τους πρόσφυγες γη, καταπατού116 

νταν δεόντως και με τρόπο τυπικότατα ελληνικό. Το προσφυγικό έκανε
πλουσίους πολλούς ιθαγενείς της Ελλάδας.
Από το 1.220.000 του συνόλου των Ελλήνων προσφύγων, το 53% είχε
αστική προέλευση και το 47% αγροτική. Η εγκατάστασή τους στην Ελ­
λάδα σε αστικές ή αγροτικές περιοχές έγινε με βάση την προέλευσή
τους.
Απ' το ίδιο σύνολο, κάπου οι μισοί και συγκεκριμένα 638.253 εγκα­
θίστανται στη αραιοκατοικημένη και εθνολογικά μπερδεμένη Μακεδο­
νία και της αλλάζουν αποφασιστικά την εθνολογική σύσταση. Μόνο τώ­
ρα μπορούμε να πούμε πως η Μακεδονία γίνεται αναμφισβητήτως ελλη­
νική. Κανείς δεν θα μπορούσε να πει τι θα γινόταν σήμερα στην ελληνι­
κή Μακεδονία, αν τότε δεν εγκαθίσταντο εκεί οι πρόσφυγες.
Εκτός απ’ τη Μακεδονία που απορροφά τους μισούς πρόσφυγες,
107.607 μόνο εγκαθίστανται στη δυτική Θράκη, κι αυτό είναι μια πρώ­
της τάξεως γκάφα, 56.613 στα νησιά του Αιγαίου, 33.900 στην Κρήτη,
8.179 στην Ήπειρο (κι άλλη γκάφα), και 377.297 στην Παλαιά Ελλάδα
(Αττική, Πελοπόννησος, Στερεά, Εύβοια, Θεσσαλία).
Η εγκατάσταση των προσφύγων στις αγροτικές περιοχές δεν παρου­
σίασε σοβαρά προβλήματα. Όμως, όσοι εγκαταστάθηκαν στα αστικά
κέντρα έπαθαν, και μερικοί παραπηγματούχοι συνεχίζουν να παθαί­
νουν, τον παθών τους τον τάραχο. Θέατρα, κινηματογράφοι, αποθήκες,
ταράτσες - όλα πλημμυρίζουν με στοιβαγμένους πρόσφυγες. Η πρω­
τεύουσα, που το 1924 έχει πληθυσμό μισό εκατομμύριο (σήμερα έχει
κάπου τέσσερα, μαζί με τα περίχωρα) κοντεύει να κλατάρει.
Μέχρι το τέλος του 1929 η ΕΑΠ χτίζει 27.000 κατοικίες σε 125 προσφυγικούς οικισμούς και το ελληνικό κράτος 25.000 κατοικίες εντός των
υπαρχόντων οικισμών, αλλά το στεγαστικό πρόβλημα των προσφύγων
παραμένει άλυτο. Ειδικά στη Θεσσαλονίκη, που η μεγάλη πυρκαγιά του
1917 την έχει ρημάξει, η κατάσταση είναι τραγική. (Τα στοιχεία, από
τον ΙΕ τόμο της Ιστορίας του Ελληνικού Εθνους, της Εκδοτικής Αθη­
νών).
Το προσφυγικό απασχολεί συνεχώς τη Βουλή, που το 1924 και 1925
δεν προλαβαίνει να ψηφίζει τα σχετικά νομοσχέδια. Με τις κλοπές, τις
καταχρήσεις, τις παραβιάσεις νόμων, τις αυθαιρεσίες απ’ τη μεριά των
ιθαγενών (ντόπιων) Ελλήνων που, βέβαια, δε χάνουν την ευκαιρία να
φαν και να πλαντάξουν, στην Ελλάδα αυτόν τον καιρό επικρατεί πλήρες
ηθικόν και οικονομικόν χάος. Τα μεγάλα τζάκια φκιάχνονται αυτόν,τον
καιρό. Κι ακόμα καπνίζουν, τα σκασμένα”
™
^ΤίοΠΓτίΓσημαντικότερο: Παντού οι ιθαγενείς αντιμετωπίζουν τους μέτοικους σαν εισβολείς, σαν εχθρούς, περίπου σαν Τούρκους. Ξυλοδαρ­
μοί, προπηλακισμοί, δολοφονίες εν ψυχρώ και εν θερμώ υποχρεώνουν
τη Βουλή να συζητήσει την 10η Νοεμβρίου 1924 το θέμα «περί των συρ­
ράξεων μεταξύ προσφύγων και εντοπίων». Ένας βουλευτής αρχίζει το
λόγο του με τα παρακάτω λόγια: «Θα αναφερθώ εις τας ατυχείς και
θλιβερωτάτας σκηνάς, αίτινες έλαβον χώραν εις διαφόρους προσφυγικούς συνοικισμούς...».
117 

Το 1925 εμφανίζεται στη Βουλή μια «ανεξάρτητος προσφυγική ομάς
βουλευτών»υπό τον περίφημο Λ. Ιασωνίδη, γύρω απ’ το πρόσωπο του
οποίου η ιθαγενής κακοήθεια θα πλάσσει καμιά δεκαριά βλακώδη α­
νέκδοτα: Θα σας κάνουμε γεφύρια. Μα, δεν έχουμε ποτάμια. Θα σας
κάνουμε και ποτάμια. Είναι τότε που δημιουργούνται, σ’ αυτό το στυλ,
τα γνωστά και πάντα κυκλοφορούντα «ποντιακά ανέκδοτα», που δόλια
συνεχίζουν να λοιδορούν και να υποτιμούν τους πρόσφυγες, χωρίς τους
οποίους Ελλάδα σήμερα μάλλον δεν θα υπήρχε.

2. Η επανάσταση του 1922
Μια εθνική καταστροφή με 300.000 νεκρούς θα ήταν αδύνατο να μην
αναταράξει εκ βάθρων την ελληνική κοινωνία. Η μικρασιατική κατα­
στροφή έχει και τα καλά της. Σιγά σιγά αρχίζουμε να αντιλαμβανόμαστε
εμείς οι Έλληνες πως δεν είμαστε ο «περιούσιος λαός» αλλά μια χού­
φτα άνθρωποι, οι μισοί τουλάχιστον απ’ τους οποίους, κλέφτες και απα­
τεώνες του κέρατά, που λέμε. Που όχι την Ελλάδα, αλλά ούτε καν τον
εαυτό τους δεν θα μπορούσαν να σώσουν, αν δεν είχαν μακρύ χέρι για
να το χώνουν στο δημόσιο ταμείο και οπουδήποτε αλλού τους έρθει
βολικό.
Την 11η Σεπτεμβρίου 1922 εκδηλώνεται επαναστατικό κίνημα (πιο
σωστά, στάση), ανάμεσα στους στρατιώτες του καταρρεύσαντος μικρα­
σιατικού μετώπου, που είναι στοιβαγμένοι στη Χίο και τη Μυτιλήνη.
Αρχηγοί της στάσης (μα, γιατί όλοι οι επίσημοι ιστορικοί χρησιμοποιούν
το ψευδώνυμο επανάσταση; μήπως διότι ο ελληνικός στρατός δεν στα­
σιάζει ποτέ;) είναι δυο συνταγματάρχες (πάλι συνταγματάρχες!), ο Στυ­
λιανός Γονατάς και ο Νικόλαος Πλαστήρας, και ένας αντιπλοίαρχος, ο
Δ. Φωκάς.
Τα επαναστατημένα (τέλος πάντων!) στρατεύματα, μπαίνουν στα
πλοία και αποβιβάζονται στο Λαύριο, σχεδόν σαν πεζοναύτες που επιτί­
θενται σε εχθρική χώρα. Με ρίψη από αεροπλάνο, γεμίζουν την Αθήνα
προκηρύξεις, όχι για να καλέσουν το λαό σε εξέγερση, α μπα, δεν ήταν
οι δημόσιοι υπάλληλοι της Αθήνας που έφαγαν στο κεφάλι τον κεραυνό
του Κεμάλ, αλλά για να κάνουν γνωστό στο βασιλιά, μ’ αυτόν τον θεα­
ματικό τρόπο, πως πρέπει να τα μαζεύει και να στρίβει, αφού διαλύσει
την κυβέρνηση, που έτσι κι αλλιώς δεν έχει κανένα λόγο ύπαρξης μέσα
σε ένα διαλυμένο κράτος.
Οι αυλικοί προτείνουν στο βασιλιά Κωνσταντίνο να χτυπήσει ο ελλη­
νικός στρατός τους στασίαστές (κοίτα, φίλε μου μυαλό, κόψε, αδερφού­
λη μου, πατριώτες!) αλλά ο ξένος βασιλιάς, πιο μυαλωμένος απ’ τους
«καθαρούς» Έλληνες παλατιανούς, τους λέει πως το καλύτερο για ό­
λους είναι να την κοπανήσει και πάλι. Πράγματι, ο Κωνσταντίνος, τρεις
μόνο μέρες μετά την εκδήλωση της επανάστασης, παραιτείται από βασι­
λιάς.
Και τώρα; Τι, και τώρα. Ό λοι οι βασιλιάδες έχουν και διαδόχους,
για να μη λείψει η φύτρα. Βασιλιάς ορκίζεται, την ίδια μέρα της παραί­
118 

τησης του Κωνσταντίνου (14 Σεπτεμβρίου 1922) ο διάδοχος Τζωρτζ. Το
βασιλικό του όνομα, Γεώργιος Β'. Να που φτάσαμε κιόλας στο βήτα!
Και διάδοχος του Γεωργίου Β' ορίζεται, κατά την επετηρίδα, ο Παύλος.
(Γειά σου Παύλο με τη Φρειδερίκη σου!). Αυτοί οι δυο μένουν στην
Ελλάδα. Ό λα τα άλλα μέλη της βασιλικής οικογένειας, με επικεφαλής
τον αρχηγό της οικογένειας βασιλιά Κωνσταντίνο, φεύγουν.
Και τώρα; Τι, και τώρα. Και τώρα πώς θα πάρουμε την Πόλη και την
Αγιά Σόφιά, ω μεγάλε βασιλιά; Έλα, ντε! Μη βιάζεστε κύριοι, μη βιά­
ζεστε. Πάλι με χρόνια με καιρούς, πάλι δίκιά μας θα ’ναι. Ναι, αλλά, ο
μαρμαρωμένος βασιλιάς θα πουντιάσει τόσους αιώνες εκτεθειμένος στο
βορειαδάκι του Βοσπόρου. Δε βαριέσαι, θα του κάνουμε καμιά εντριβή
με πετρέλαιο. Ρε, άσε την πλάκα, ας του κάνουμε καλύτερα καμιά επά­
λειψη με λάδι ελιάς για να μη φάει η πούντα το μάρμαρο. Ελιά ελιά και
Κώτσο βασιλιά! Δώσμου ελιά, και την Πόλιν κυριεύσω...

3. Η δίκη και η εκτέλεση των έξι
Η επαναστάτες ανάθεσαν την διακυβέρνηση της διαλυμένης χώρας
στον Αλέξανδρο Ζαΐμη, που όμως έκανε το κορόιδο από κει που βρι­
σκόταν στο εξωτερικό και δεν απάντησε αν δέχεται το διορισμό. Κι
έτσι, πρόεδρος της κυβέρνησης έγινε ο αντιπρόεδρός της, Σωτ. Κροκιδάς. Όμως, ό,τι είχε σχέση με τα συνέδρια και τις διαβουλεύσεις που
ασφαλώς θα γίνονταν σύντομα ανάμεσα στους νικητές Τούρκους και
τους νικημένους Έλληνες, οι επαναστάτες τα εμπιστεύθηκαν στο Βενι­
ζέλο. Είχαν μυαλό αυτοί οι επαναστάτες, αν και ο Βενιζέλος δεν θα
μπορούσε πια κάνει και πολλά, έτσι που ήρθαν τα πράγματα.
Πράγματι, με το πρωτόκολλο που υπογράφεται την 28η Σεπτεμβρίου
1922 στα Μουδανιά μεταξύ των συμμάχων του Α ' Παγκοσμίου Πολέμου
και των Τούρκων προκειμένου να διευθετηθούν κάποιες εκκρεμότητες
που είχαν απομείνει, οι σύμμαχοι αποφασίζουν να εκχωρήσουν στους
Τούρκους την Ανατολική Θράκη, που προηγουμένως την είχαν παραχω­
ρήσει στους Έλληνες. Ιδού η κύρια συνέπεια της απόπειρας των μεγαλοϊδεατών να μεγαλώσουν την Ελλάδα εκστρατεύοντας στη Μικρά Α­
σία. Προσέξτε, όσο μεγαλώνει η Μεγάλη Ιδέα, τόσο μικραίνει η Ελλά­
δα. Κομι που ’σαι ακόμα! Η Μεγάλη Ιδέα και οι ιδέες που παράγει το
φυσιολογικό ανθρώπινο μυαλό είναι ποσά αντιστρόφως ανάλογα.
Όμως, το μεγάλο πρόβλημα το δημιουργούν οι πρόσφυγες που αρχί­
ζουν να καταφτάνουν στην Ελλάδα μπουλουκηδόν. Κι ακόμα η ανταλλα­
γή των πληθυσμών δεν έχει αρχίσει. Μιλούμε για τους εθελοντές πρό­
σφυγες. Τι εθελοντές, δηλαδή, που δεν έχουν πού την κεφαλήν κλίναι
εκεί πέρα, στην περίπτωση που η κεφαλή βρίσκεται στη θέση της πάνω
στους ώμους.
Αλλά και δω που ήρθαν, οι δύστυχοι, πρόκοψαν. Οι ιθαγενείς θα
τους χαρακτηρίσουν εξ αρχής «τουρκόσπορους». Βλέπεις, όταν υπο­
πτεύεσαι πως το φαΐ θα λιγοστέψει γιατί θα το μοιράσεις μ’ άλλους, λες
ό,τι σου κατέβει, αν και «γνήσιος» Έλληνας. Τόσο γνήσιος, που να μην 

ανέχεσαι κανέναν άλλον Έλληνα. Μόνο τους ιθαγενείς. Τουρκόσποροι
οι πρόσφυγες, Βούλγαροι οι Έλληνες κομουνιστές αργότερα, χέσε μέ­
σα, όπως θα ’λεγε κι ένας καραγωγέας.
Και ο λαός να ζητάει εξιλαστήρια θύματα, για να τα θυσιάσει στο
βωμό της μωρίας. Οι επαναστάτες έπρεπε να τιμωρήσουν παραδειγματι­
κά τους πρωταίτιους της μικρασιατικής καταστροφής. Ό χι, όμως, και
τον πρωταίτιο των πρωταιτίων, τον Ελευθέριο Βενιζέλο, που άρχισε την
εκστρατεία στη Μικρά Ασία. Αυτός πήγαινε να μεγαλώσει την Ελλάδα.
Αν τελικά δε τη μεγάλωσε, ούτε ο ίδιος φταίει ούτε ο Κεμάλ Ατατούρκ.
Φταιν οι πρωταίτιοι της καταστροφής! Ό λοι οι πρωταίτιοι, εκτός απ’
τον Βενιζέλο. Α, όλα κι όλα, μη θίγετε τα είδωλα σ’ αυτόν τον τόπο γιατί
θα σας σουβλίσουν οι ειδωλολάτρες.
Λοιπόν, οι καταδικασθέστες σε θάνατο και εκτελεσθέντες χωρίς αρ­
γοπορία, ως βασικοί υπεύθυνοι της μικρασιατικής καταστροφής, είναι
πέντε πολιτικοί, οι Δ. Γούναρης, Ν. Στράτος, Π. Πρωτοπαπαδάκης, Γ.
Μπαλτατζής και Ν. Θεοτόκης, και ένας στρατιωτικός, ο αρχιστράτηγος
Χατζηανέστης. Σύνολο έξι. Η δίκη, που έγινε στη παλιά Βουλή, διάρκε­
σε δυο βδομάδες (31 Οκτωβρίου - 14 Νοεμβρίου 1922) ενώ η εκτέλεση
που έγινε στο Γουδί την επόμενη της έκδοσης της απόφασης, την 15η
Νοεμβρίου 1922, διάρκεσε μερικά δευτερόλεπτα. Εγώ, ο αριστερός, αι­
σθάνομαι την ανάγκη να τραγουδήσω και γιαυτούς το «επέσατε θύμα­
τα». Της Μεγάλης Ιδέας.

4. Η συνθήκη της Λωζάνης
Κάθε πόλεμος τελειώνει με μια συνθήκη ειρήνης, και κάθε συνθήκη
ειρήνης προετοιμάζει έναν νέο πόλεμο. Η καταφανώς δυσμενής για
τους Τούρκους συνθήκη των Σεβρών έπαιξε το ρόλο της στην τόνωση
του ηθικού του Τούρκων, ώστε να επιδοθούν μετά ζήλου στην υπέρτατη
ανηθικότητα της σφαγής των Ελλήνων στη Σμύρνη. Αλλά και η καταφα­
νώς δυσμενής για τους Έλληνες συνθήκη της Λωζάνης που έγινε την
24η Ιουλίου 1924 για να διευθετηθούν τα προβλήματα που ανέκυψαν απ’
την ήττα των Ελλήνων στη Μικρά Ασία, συνεχίζει να παίζει το ρόλο της
στη σημερινή συμπεριφορά των Ελλήνων απέναντι στους Τούρκους. Κι
αν δεν αλλάξουμε αυτή τη συμπεριφορά, μια καινούργια μικρασιατική
καταστροφή μας περιμένει. Δεν είναι απλώς ανόητο αλλά και καταστρο­
φικό για τα εθνικά μας συμφέροντα να υποδαυλίζουμε το μίσος κατά
των Τούρκων, μόνο και μόνο για να μπορούν τα κόμματα να πλειοδο­
τούν σε εθνικοφροσύνη για να κάνουν την μικροπολιτική τους και όχι
για να υπηρετούν τα εθνικά συμφέροντα. Γιατί, τα εθνικά συμφέροντα
είναι που υποχρεώνουν να μην κάνουμε τους νταήδες.
Οι συμφωνίες στις οποίες κατάληξαν Έλληνες και Τούρκοι ύστερα
από διαπραγματεύσεις που έκανε ο Βενιζέλος με τους Νεότουρκους του
Κεμάλ στη Λωζάνη είναι, σε γενικές γραμμές, οι εξής:
1)
Η Τουρκία παίρνει τη Δυτική Θράκη, που η συνθήκη των Σεβρών
την είχε κατακυρώσει υπέρ των Ελλήνων, 

2) Η Ελλάδα πληρώνει σε είδος, θα λέγαμε, τις πολεμικές επανορ­
θώσεις γιατί στα ταμεία του κράτους δεν υπάρχει μια. Και το είδος
συνίσταται σε μια επέκταση των τουρκικών εδαφών της Ανατολικής
Θράκης πέρα απ’ τα προβλεπόμενα στην κυρίως συμφωνία,
3) Τα νησιά Ίμβρος και Τένεδος παραχωρούνται στην Τουρκία, αλ­
λά με την αίρεση πως θα διοικοΰνται με όρους ευνοϊκούς για τους Έ λ­
ληνες, πράγμα που δεν ενοχλεί καθόλου τους Τούρκους. Ό λοι ξέρουμε
πόσο εύκολα οι ευνοϊκοί όροι γίνονται δυσμενείς με το πέρασμα του
χρόνου,
4) Το Οικουμενικό Πατριαρχείο χάνει την ιδιότητα και τον χαρακτη­
ρισμό του ως Εθναρχείο και τίθεται υπό ειδικό διεθνές νομικό καθε­
στώς,
5) Οι Έλληνες, όπως και οι σύμμαχοι, πρέπει να τερματίσουν το
καθεστώς κατοχής της Κωνσταντινουπόλεως, που συνεχίζεται απ’ τον
Α" Παγκόσμιο Πόλεμο. Και το τερματίζουν. Τερματίζουν επίσης το κα­
θεστώς ουδετερότητας των Στενών,
6) Οι πληθυσμοί πρέπει να ανταλλαγούν, ώστε να προκύψει εθνική
ομοιογένεια τόσο στην Τουρκία όσο και στην Ελλάδα. Ό λοι οι Τούρκοι
που έχουν ξεμείνει και ζουν στην Ελλάδα, πλην αυτών που κατοικούν
στη Θράκη, θα παν στην Τουρκία και όλοι οι Έλληνες που ζουν στην
Τουρκία, πλην αυτών της Κωνσταντινούπολης, θα έρθουν στην Ελλάδα.
Λόγοι εθνικού γοήτρου δεν επιτρέπουν την ανταλλαγή και των Ελλή­
νων της Κωνσταντινούπολης, ώστε να φύγουν και οι Τούρκοι της Θρά­
κης. Κανείς δε σκέφτηκε τότε πως οι λαοί «ανταλλάσσονται» από μόνοι
τους όταν τα βρουν ζόρικα, χωρίς να περιμένουν καμιά έγκριση από
κανένα κράτος. Πάντως, οι Τούρκοι της Θράκης δεν πήγαν από μόνοι
τους στην Τουρκία. Κανείς λαός δεν πάει από μόνος του σ’ έναν τόπο
όταν ξέρει πως εκεί θα ζήσει χειρότερα. "Αλλη μια φορά ο μεγαλοϊδεα­
τισμός μας κατέστρεψε - και συνεχίζει να μας καταστρέφει, όπως δεί­
χνει το πρόβλημα των Τούρκων της Θράκης.
5. "Αλλη μια επανάσταση
Εκτός απ’ τους δυσμενέστατους για την Ελλάδα διακανονισμούς και
το προσφυγικό, η συνθήκη της Λωζάνης είχε και άλλες δύο επιπτώσεις
εξίσου δυσμενείς για τους "Ελληνες αλλά άσχετες με τους Τούρκους.
Πρώτον, η Ιταλία υπαναχωρεί και δηλώνει πως δε δίνει στην Ελλάδα τα
Δωδεκάνησα, όπως είχε πει νωρίτερα, στη συνθήκη των Σεβρών. Και
δεύτερον, οι μεγάλες δυνάμεις βάζουν τέρμα στη συζήτηση αν η Βορ.
"Ηπειρος ανήκει στην Ελλάδα ή στην Αλβανία. Αποφασίζουν πως στο
εξής θα ανήκει στην Αλβανία - και τα σκυλιά δεμένα.
Στην Ελλάδα έκτοτε έπαψαν να γαυγίζουν δυνατότερα απ’ όσο θα
μπορούσαν για τους «αδούλωτους αδερφούς της Βορείου Ηπείρου», α­
φού δεν ήταν η Αλβανία που προσάρτησε τη Βορ. "Ηπειρο. "Αλλωστε,
δεν της έπεφτε λόγος ούτε αυτηνής. Ο λόγος σ’ όλες αυτές τις περιπτώ­
σεις πέφτει πάντα στις εκάστοτε μεγάλες δυνάμεις, που χορεύουν στο
121 

ταψί τις μικρές, αν και η Ελλάδα ποτέ δεν πίστεψε πως είναι μικρή. Την
έφαγαν τα προγονικά μεγαλεία.
Κάτω απ’ αυτές τις εθνικά δύσκολες συνθήκες, οι «εθνικά σκεπτόμενοι», δηλαδή οι ουδόλως σκεπτόμενοι, αποφασίζουν να επαναστατή­
σουν κατά των επαναστατών που έστειλαν στο εκτελεστικό απόσπασμα
τους έξι πρωταιτίους της μικρασιατικής καταστροφής. Τους θεωρούν
υπεύθυνους για την όντως καταστροφική για την Ελλάδα συνθήκη της
Λωζάνης. Έπρεπε να βρεθούν καινούργια εξιλαστήρια θύματα ώστε να
διαιωνίζεται ένας φαύλος κύκλος που θα γίνεται ολοένα και φαυλότερος, μέχρι τις μέρες μας που θα εκφαυλιστεί πλήρως.
Οι βασιλόφρονες επαναστάτες στρατηγοί Λεοναρδόπουλος και Γαργαλίδης πήγαν να γαργαλήσουν τους πριν απ’ αυτούς επαναστάτες αλλά
την πάτησαν. Το κίνημα που οργάνωσαν κατ’ αρχήν στην Πελοπόννησο
και στη συνέχεια και σε άλλες περιοχές της εκτός Αθηνών Ελλάδας, με
πρόθεση να κάνουν γιουρούσι κατά Αθήνα μεριά, απέτυχε παταγωδώς
(22 Οκτωβρίου 1923) και ο μυστικός αρχηγός της αντεπανάστασης
Ιωάννης Μεταξάς (ο γνωστός) την κοπάνησε στο εξωτερικό. Δεν είναι
ώρα ακόμα για τη δικτατορία του.
Και τότε οι δημοκράτες αρχίζουν να καταλαβαίνουν επιτέλους πως
αν δε φύγει ο βασιλιάς για πάντα, προκοπή αυτός ο τόπος δεν πρόκειται
να δει. Γιατί η ελληνική αντίδραση έχει μόνιμο έρεισμα στο παλάτι.
Που, σαν παλάτι, δεν έχει κανένα λόγο να φέρεται προοδευτικά. Ενώ
σαν βασιλικός οίκος με ξένους ενοίκους δεν έχει κανένα λόγο να φέρεται ελληνικά. Αλλά σάμπως οι Έλληνες παλατιανοί φέρονταν ελληνικά;
Εν πάση περιπτώσει, την 18η Δεκεμβρίου 1923, 16 μόνο μέρες μετά
τις εκλογές που έγιναν την 2α Δεκεμβρίου 1923, και που τις κέρδισαν οι
βενιζελικοί αντιστάσεως μη ούσης, αφού οι αντιβενιζελικοί δεν πήραν
μέρος, και ενάμισο περίπου μήνα μετά την εκδήλωση του αποτυχημένου
πραξικοπήματος των Λεοναρδόπουλου και Γαργαλίδη και κατ’ ουσίαν
του Μεταξά, ο βασιλιάς Γεώργιος Β' μαζεύει κι αυτός τις βαλίτσες του
και πάει να βρει τον πατέρα του, που δεν είχε καλά καλά προλάβει να
παραιτηθεί απ’ τον θρόνο υπέρ του υιού του, προκειμένου να σωθεί ο
θρόνος. Που τελικά δεν θα σωθεί. Όμως, δεν θα σωθεί μόνο προσωρι­
νά, διότι δεν θα καταλυθεί οριστικά, όπως επίμονα ζητάει ο ηγέτης των
δημοκρατικών Αλέξανδρος Παπαναστασίου, ένας άνθρωπος υψηλού ή­
θους.
Πάντως, προς το παρόν και παρά την εκδίωξη και του Γεωργίου λίγο
μετά τον Κωνσταντίνο, η Ελλάδα παραμένει βασίλειο αντιβασιλευόμενο. Αντιβασιλεύς, ο Κουντουριώτης. Είχε αποχτήσει ειδικότητα, τούτος
ο μαϊντανός της ελληνικής πολιτικής ζωής.

&. Η Ελληνική Δημοκρατία
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος επανέρχεται στην Ελλάδα από την εξορία
του στο Παρίσι υπό καθεστώς αντιβασιλείας. Και σχηματίζει κυβέρνηση
την 11η Ιανουαρίου 1924, κάτι λιγότερο από μήνα μετά την αναχώρηση
122 

^ απ’ την Ελλάδα του βασιλέως Γεωργίου Β' και του διαδόχου Παύλου.
Τώρα έχει να αντιμετωπίσει, όχι τους βασιλόφρονες που είναι ξεδοντια­
σμένοι μετά την μικρασιατική καταστροφή, την επανάσταση του 1922
των Πλαστήρα, Γόνατά και Φωκά και την αποτυχημένη αντεπανάσταση,
πραξικόπημα αν προτιμάτε, των Λεοναρδόπουλου και Γαργαλίδη της
22ας Οκτωβρίου 1923, αλλά τον ταχύτατα ανερχόμενο μεγάλο αστέρα
της δημοκρατικής παράταξης Αλέξανδρο Παπαναστασίου, που ζητάει
επίμονα την κατάργηση του θεσμού της βασιλείας.
Αντίθετα απ* τον Παπαναστασίου, ο Βενιζέλος αρχίζει να τα μασάει
και κανείς δεν ξέρει αν είναι υπέρ ή κατά του θεσμού της βασιλείας.
Πάντως, δηλώνει πως γιαυτό το ζήτημα πρέπει να αποφασίσει ο λαός με
δημοψήφισμα. Και κάποιοι απ’ τους παλιούς βασιλικούς παν μαζί του,
γιατί πιστεύουν πως ο αναποφάσιστος Βενιζέλος τους δίνει τη δυνατότη­
τα να κερδίσουν χρόνο και να ανασυνταχτούν.
Κι αυτό ακριβώς είναι που δε θέλει ο Παπαναστασίου, που πιστεύει
πως στη βράση κολλάει το σίδερο. Πιστεύει ακόμα ο Παπαναστασίου
πως η δημοκρατική ιδέα φθείρεται μαζί με τους δημοκράτες. Ξέρει, ο
άνθρωπος, πόσο εύκολα φθείρονται οι δημοκράτες σ’ αυτόν τον τόπο
της μεγάλης φθοράς των πάντων, συνεπώς και των ιδεών, και γιαυτό
βιάζεται να κηρύξει τη δημοκρατία τώρα που το δημοκρατικό φρόνημα
είναι πολύ ανεβασμένο. Αλλά τίποτα δεν αποκλείει σε μερικούς μήνες ή
σε μερικές μέρες να πέσει και πάλι το δημοκρατικό φρόνημα σ’ έναν
τόπο όπου οι ιδέες και τα φρονήματα ανεβοκατεβαίνουν όπως οι μετο­
χές στο χρηματιστήριο. Άλλωστε, κατ’ ουσίαν και κατά βάσιν οι ιδέες
στην Ελλάδα είναι χρηματιστηριακές αξίες.
Κάτω απ’ την πίεση του Παπαναστασίου, ο Βενιζέλος εξαναγκάζεται
σε παραίτηση και ξαναφεύγει απ’ την Ελλάδα. Στην κυβέρνηση τον δια­
δέχεται ο αντικαταστάτης του στην αρχηγία του κόμματος των Φιλελευ­
θέρων, Γεώργιος Καφαντάρης, την 6η Φεβρουάριου 1924.
Αλλά και ο Καφαντάρης εξαναγκάζεται σε παραίτηση, και κυβέρνη­
ση τώρα σχηματίζει ο σταθερά υποστηριζόμενος απ’ τους επαναστάτες
του 1922 Αλέξανδρος Παπαναστασίου. Ο οποίος ανακηρύσσει επισήμως τη δημοκρατία την 25η Μαρτίου 1924, τη μέρα της εθνικής γιορτής
συμβολικά. Στη συνέχεια κάνει δημοψήφισμα γιά την επικύρωση της
απόφασης της Βουλής, στο οποίο μετέχουν και οι βασιλόφρονες υπό την
αιγίδα του αρχηγού του Κόμματος των Ελευθεροφρόνων Ιωάννου Με­
ταξά, που έχει επιστρέψει στο μεταξύ απ’ την εξορία ύστερα από μια
αμνηστία.
Η κυβέρνηση Παπανα^ασίου, η πρώτη κυβέρνηση της ελληνικής
δημοκρατίας, ανατρέπεται απ’ τους Φιλελεύθερους του Βενιζέλου και
πρωθυπουργός γίνεται ο Θεμιστοκλής Σοφούλης την 24η Ιουλίου 1924.
Όμως, μια στάση στο ναυτικό έχει σα συνέπεια την ανατροπή και του
Σοφούλη. Οι ηγέτες της επανάστασης του 1922, που συνεχίζουν να ελέγ­
χουν απ’ το παρασκήνιο την κατάσταση, δε θέλουν τον Σοφούλη, τον
άνθρωπο του Βενιζέλου. Θέλουν τον Παπαναστασίου, τον συνεπή δημο­
κράτη και σοσιαλδημοκράτη.
123 

Τελικά όμως επέρχεται συμβιβασμός και τον ύποπτο για τους επανα­
στάτες του 1922 Θεμιστοκλή Σοφούλη διαδέχεται την 7η Οκτωβρίου
1924 ο εκτός πάσης υποψίας μετριοπαθής δημοκράτης Ανδρέας Μιχαλακόπουλους, ένας άνθρωπος εξαιρετικής μορφώσεως, απ’ τους πιο
καλλιεργημένους πολιτικούς που είχε ποτέ η Ελλάδα. Ό λα φαίνονται
να ηρεμούν με τον ηγέτη του κόμματος των Συντηρητικών Δημοκρατι­
κών στην εξουσία.

7. Η δικτατορία του Πάγκαλου
Το πιο τυπικό χαρακτηριστικό της πολιτικής υπανάπτυξης ενός τό­
που είναι η επιθυμία των στρατιωτικών να θέλουν να κυβερνήσουν. Ε­
πειδή κρατούν όπλα, επειδή θεωρούν τον εαυτό τους τον ενδεδειγμένο
προστάτη της πατρίδας, επειδή, τέλος, έχουν συνηθίσει στον στρατώνα
να χρησιμοποιούν με μεγαλύτερη επιδεξιότητα τον νωτιαίο μυελό, όπου
η έδρα των ανακλαστικών, παρά το μυαλό (είναι λόγια του 'Αλμπερτ
Αϊνστάιν), πιστεύουν πως μας κάνουν χάρη όταν μας βάζουν στο γύψο
για να δέσουν τα κατάγματα που προκαλούν οι πολιτικοί. Που μπορεί
να μην έχουν πολύ μυαλό οι περισσότεροι, αλλά ευτυχώς δεν έχουν ούτε
πολύ νωτιαίο μυελό. Και, βέβαια, είναι προτιμότερο το λίγο μυαλό από
τον πολύ νωτιαίο μυελό. Κατά τούτο διαφέρει η δημοκρατία από τη
δικτατορία, από βιολογικής απόψεως.
Ο εξ Ελευσίνος Αρβανίτης στρατηγός Θεόδωρος Πάγκαλος ήταν έ­
ντιμος άνθρωπος. Αλλά, ο μπαγάσας, έτσι που ήταν σωματώδης είχε
υπέρ το δέον πολύ νωτιαίο μυελό. Και χρησιμοποιώντας περισσότερο
τον νωτιαίο μυελό του παρά το μυαλό, ανατρέπει τον Ανδρέα Μιχαλακόπουλο, τον περισσότερο καλλιεργημένο και αποδεδειγμένα μετριοπα­
θή Έλληνα πολιτικό της εποχής εκείνης. Είναι ίδιον των αγράμματων
να μισούν τους εγγράμματους. Ξέρουν πως οι εγγράμματοι μπορεί να
αποδειχτούν μεγάλα καθίκια, έτσι που ελέγχουν τους αγράμματους και
τους κάνουν ό,τι θέλουν, αλλά δεν ξέρουν πως εκ δύο κακών το μη
χείρον βέλτιστον. Κανείς δεν θα προτιμούσε έναν κακοήθη και αγράμ­
ματο από έναν κακοήθη και εγγράμματο. Πάντως, ο Πάγκαλος δεν ήταν
κακός άνθρωπος. Απλώς, του περίσσευε νωτιαίος μυελός.
Ο Πάγκαλος θέλει να φορέσει κοινοβουλευτικό ένδυμα στην πρώτη
υπό δημοκρατικό πολίτευμα δικτατορία, και γιαυτό προκηρύσσει εκλο­
γές για τον Μάρτιο του 1926. Τις οποίες, όμως, συνεχώς αναβάλλει.
Βλέποντας ο Αρβανίτης Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κουντουριώτης
πως ο άλλος Αρβανίτης τον δουλεύει άγρια, παραιτείται από Πρόεδρος.
Και τότε ο Πάγκαλος λέει να βάλει υποψηφιότητα για Πρόεδρος της
Δημοκρατίας. Τα πράγματα με την αρτιγέννητη ελληνική δημοκρατία
είναι πλέον εντελώς της πλάκας.
Στις εκλογές για την ανάδειξη Προέδρου της Δημοκρατίας, οι βενιζελικοί και οι αντιβενιζελικοί κατεβάζουν κοινό υποψήφιο, τον Κ. Δεμερτζή. Προσπαθούν να αντιμετωπίσουν τον θυελλώδη Πάγκαλο και τον
νωτιαίο μυελό του. Όμως τελικά μετανοιώνουν και δεν ορίζουν υποψή­
124 

φιο Πρόεδρο της Δημοκρατίας για τις παγκαλικές εκλογές. Κι έτσι ο
μόνος υποψήφιος, ο Θεόδωρος Πάγκαλος, έρχεται πρώτος ελλείψει
δευτέρου. Και διορίζει πρωθυπουργό τον Αθανάσιο Ευταξία.
Και λίγο αργότερα ιδρύει την Ακαδημία Αθηνών. Μάλιστα! Ο δικτά­
τορας Πάγκαλος, τώρα Πρόεδρος της Δημοκρατίας της πλάκας, ίδρυσε
την Ακαδημία των θνητών Αθανάτων, γιαυτό και πρόκοψε!
Και κάνει εσωτερικό δανεισμό με το παλιό κόλπο της διχοτόμησης
του νομίσματος. Και στέλνει στην εξορία ένα σωρό αντιφρονούντες, δη­
μοκράτες και αντιδημοκράτες ανάκατα. Σκέτο αλαλούμ είναι τούτος ο
γραφικός και πληθωρικός Αρβανίτης.
Αλλά την 7η Αυγούστου 1927 ο Γεώργιος Κονδύλης ανατρέπει τον
Θεόδωρο Πάγκαλο και η ελληνική δημοκρατία με τη δεύτερη κιόλας
δικτατορία της, γίνεται σκέτη οπερέττα. Ό λα αυτά τα φαιδρά είναι με­
ρικές ακόμα απ’ τις συνέπειες της μικρασιατικής καταστροφής.

8. Η δικτατορικά δημοκρατική επέμβαση του Κονδύλη
Ο Κονδύλης καταργεί τον Πάγκαλο από αυτοδιορισμένο Πρόεδρο
της Δημοκρατίας, επαναφέρει τον Παύλο Κουντουριώτη που ο Πάγκα­
λος τον είχε εξαναγκάσει σε παραίτηση και προκηρύσσει εκλογές για
την 7η Νοεμβρίου 1926, στις οποίες όμως δεν παίρνει μέρος για να μη
θεωρηθεί ιδιοτελής.
Πρόκειται για εκλογές απολύτως καθοριστικές για τις κατοπινές ε­
ξελίξεις, αλλά και για την ιστορία της Ελλάδας στη συνέχεια και μέχρι
τις μέρες μας. Διότι μόνο τότε αποσαφηνίζεται ο πολιτικός χάρτης της
χώρας και αρχίζει να διαφαίνεται το αδιέξοδο πολιτικό μέλλον της Ελ­
λάδας, που συνεχίζεται. Η μικρασιατική καταστροφή και οι πρόσφυγες
που έχουν ήδη έρθει μετά την υπογραφή της συνθήκης της Λωζάνης το
1923, δημιουργούν μια πέρα για πέρα καινούργια κατάσταση για την
Ελλάδα, που μετακινείται συνέχεια απ’ τη βασιλεία στη δημοκρατία κι
απ’ τη βασιλευομένη δικτατορία στην αβασίλευτη δικτατορία.
Στις εκλογές, λοιπόν, του Νοέμβρη του 1926 που διενεργεί ο δικτά­
τορας Κονδύλης, ο οποίος παίζει έναν θετικότατο ρόλο προς το παρόν,
για πρώτη φορά μετά την εκθρόνιση του βασιλιά Κωνσταντίνου κατέρ­
χονται στις εκλογές και οι φιλοβασιλικοί (συντηρητικοί), και μάλιστα με
δύο κόμματα, που το ένα ανήκει στη Δεξιά και το άλλο στην άκρα Δε­
ξιά. Το δεξιό υπό τον Παναγή Τσαλδάρη, που θα είναι μακρόβιο, λέγε­
ται Λαϊκό Κόμμα και το ακροδεξιό, υπό τον Ιωάννη Μεταξά, λέγεται
Κόμμα των Ελευθεροφρόνων.
Σ’ αυτές τις κρίσιμες εκλογές του 1926, οι παλιοί βενιζελικοί είναι
διασπασμένοι στα τρία Μ ι για πρώτη φορά γίνεται φανερό πως ο λεγό­
μενος κεντρώος χώρος (ο βενιζελογενής) έχει πολλές πολιτικές διαστά­
σεις, από συντηρητικές μέ^ρι σοσιαλίζουσες ή σοσιαλδημοκρατικές. Έ ­
τσι, λοιπόν, οι βενιζελογενείς κατεβαίνουν σ’ αυτές τις εκλογές, πρώτον
με το Κόμμα των Προοδευτικών Φιλελεύθερων του Γεωργίου Καφαντάρη (είναι ο μετριότατος διάδοχος του Βενιζέλου), δεύτερον με το Κόμμα 

των Συντηρητικών Φιλελεύθερων του Ανδρέα Μιχαλακόπουλου (εκπρο­
σωπεί τη «φωτισμένη» και εγγράμματη αστική τάξη) και τρίτον με τη
Δημοκρατική Ένωση του Αλέξανδρου Παναναστασίου (πρόκειται για
κόμμα καθαρά σοσιαλδημοκρατικό και εντελώς πρωτοποριακό για την
εποχή του).
Στα δύο δεξιά κόμματα συσπειρώνονται οι απόγονοι των παλιών κο­
τζαμπάσηδων, οι βασιλόφρονες, που ενώ μετά βίας καταφέρνουν να
φρονούν (να σκέφτονται), φρονούν πως η Ελλάδα δεν μπορεί να κάνει
χωρίς βασιλιά, και οι εν γένει καθυστερημένοι που αν και εξαθλιωμένοι
ακολουθούν τα κόμματα των αφεντικών. Τι να τους πεις. Να τους πεις
πως είναι ηλίθιοι; Τι θα καταλάβουν αφού είναι ηλίθιοι; Κανείς ποτέ
δεν πήρε στα σοβαρά την ηλιθιότητα νοούμενη ως παράγοντα διαμόρ­
φωσης και καθορισμού της πολιτικής ζωής ενός τόπου. Που σε συνδυα­
σμό με την αγραμματοσύνη, μπορεί να οδηγήσει σε άκρως επικίνδυνες
καταστάσεις, όπως ο φασισμός, που τότε ακριβώς εμφανίζεται κι αυτός
στην Ελλάδα με τον Μεταξά.

9. Η οικουμενική
Οι εκλογές της 7ης Νοεμβρίου 1926 που διενεργεί ένας δημοκρατι­
κότατος προς το παρόν δικτάτορας, ο Κονδύλης, γίνονται με το αναλογι­
κό σύστημα. Η δημοκρατία φαίνεται να ξεθαρρεύει. Στην πραγματικό­
τητα κάνει ένα τεστ αντοχής. Όμως, η δημοκρατία προϋποθέτει δημο­
κράτες και η δημοκρατική Ελλάδα μόνο στην αρχαία Ελλάδα θα μπο­
ρούσε να αναζητήσει δημοκράτες. Κι έτσι, το τεστ αποτυγχάνει. Κανένα
κόμμα δεν μπορεί να σχηματίσει αυτοδύναμη κυβέρνηση. Οι πολιτικές
δυνάμεις έχουν κατακερματιστεί στα πολλά κόμματα που κατεβαίνουν
αυτόνομα στις εκλογές. Πιο ακατάλληλος χρόνος για επίδειξη δημοκρα­
τικού φρονήματος δεν θα μπορούσε να υπάρξει.
Η Ελλάδα βρίσκεται στα πρόθυρα της οικονομικής κατάρρευσης.
Δεν έχει συνέλθει ακόμα απ’ την μικρασιατική καταστροφή που συνέβη
μόλις πριν από τέσσερα χρόνια και οι πρόσφυγες που συρρέουν ζουν σε
άθλιες συνθήκες. Η βοήθεια που δίνεται από ξένους οργανισμούς για
την περίθαλψή τους εξανεμίζεται. Τα τρωκτικά βρίσκουν άλλη μια ευ­
καιρία για λοβιτούρες και στους πρόσφυγες φτάνει ό,τι περισσεύει απ’
τη βουλημία των κλασικών Ελλήνων απατεώνων. Η μαμά Ελλάς τρώει
τα παιδιά της, ως συνήθως.
Το καζάνι είναι έτοιμο να εκραγεί. Και το αναλογικό εκλογικό σύ­
στημα προκρίνεται όχι για να υπάρξει μια κοινή εθνική πολιτική, αυτή
ούτε υπήρξε ούτε θα υπάρξει ποτέ σε μια Ελλάδα που ψεύδεται ασύστολα όταν μιλάει για εθνική πολιτική, αλλά διότι το κάθε κόμμα είναι
σίγουρο πως μόνο αυτό μπορεί να βγάλει την Ελλάδα απ’ την κρίση και
συνεπώς αποκλείεται να μην το ψηφίσουν οι Έλληνες. Κλασική νεοελ­
ληνική πολιτική για αναπαλαιωμένους νεοκλασικούς Έλληνες.
Μπροστά στο πλήρες αδιέξοδο, τα κόμματα είναι υποχρεωμένα να
σχηματίσουν οικουμενική κυβέρνηση υπό τον υπερκομματικό Αλέξαν­
126 

δρο Ζαΐμη με τη συμμετοχή του Καφαντάρη, του Μιχαλακόπουλου, του
Παπαναστασίου και των λυσσασμένων αντιπάλων τους, Τσαλδάρη και
Μεταξά. Βέβαια, δεν αργούν να βγάλουν τα μάτια τους οι σωτήρες του
έθνους, όμως πριν τα βγάλουν είναι υποχρεωμένοι να διακανονίσουν το
εξωτερικό χρέος της Ελλάδος, πριν πάρουν άλλο ένα δάνειο.
Για να μπορούν να διακανονίσουν ευκολότερα το απολύτως ανα­
γκαίο δάνειο, ώστε να βολευτούν κάπως οι πρόσφυγες, δημιουργούν το
1927 την Εκδοτική Τράπεζα της Ελλάδος (σήμερα, Τράπεζα της Ελλά­
δος σκέτα) που εκδίδει το εθνικό νόμισμα. Που μέχρι τότε τό εξέδιδε η
Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, που εκτός από εμπορική λειτουργούσε
και σαν εκδοτική. Βέβαια, η εκδοτική Τράπεζα θα δημιουργούνταν έτσι
κι αλλιώς. Θα ήταν αδύνατο το ελληνικό νόμισμα να συνεχίζουν να το
τυπώνουν ιδιώτες, έστω και με την επίβλεψη του κράτους. Πάντως, η
οικουμενική κυβέρνηση θα μπορούσε να ισχυριστεί πως αυτή δημιούρ­
γησε την Τράπεζα της Ελλάδος. Και μόλις τη δημιούργησε, ο Παναγής
Τσαλδάρης πρώτος και ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου δεύτερος, εγκα­
ταλείπουν την οικουμενική κυβέρνηση. Είναι απολύτως, μα απολύτως
αδύνατο να συνεργαστούν.
Αποδυναμωμένη η οικουμενική απ’ την αποχώρηση των δύο ισχυρών
κομμάτων, συνεχίζει ωστόσο να υπάρχει με τη συμμετοχή των υπολοί­
πων. Τώρα πια οι αρχηγίσκοι των κομμάτων που αποτελούν την κολωβωμένη οικουμενική μπορούν να βγάλουν τα μάτια ο ένας του άλλου με
μεγαλύτερη άνεση. Ο Μεταξάς καραδοκεί. Και ο Βενιζέλος που θα κλη­
θεί ως σωτήρας (αχ, αυτοί οι σωτήρες!) δεν θα πετύχει και πολλά.

10. Γεώργιος Κονδύλης
Ο Ευρυτάνας στρατηγός Γεώργιος Κονδύλης (1879-1936) είναι η πιο
παράξενη, η πιο αντιφατική και εντέλει η πιο «ελληνική» πολιτική προ­
σωπικότητα σ’ ολόκληρη τη νεότερη ελληνική ιστορία. Επειδή θα παίξει
έναν πολύ σημαντικό ρόλο στη συνέχεια, ας τον δούμε σε «γκρο πλαν»,
ανατρέποντας σε μερικά σημεία τη χρονική αλληλουχία.
Σχεδόν εντελώς αγράμματος, κατατάχτηκε εθελοντής στο στρατό και
στη διάρκεια της κρητικής επανάστασης (1896) προήχθη επ’ ανδραγα­
θία σε δεκανέα. Είναι να μη γίνεις δεκανέας και να μη δηλώσεις μονι­
μότητα στον ελληνικό στρατό, γιατί αν γίνεις δεκανέας και δηλώσεις
μονιμότητα, μπορεί να φτάσεις μέχρι και στρατηγός, μέχρι και κυβερνήτης της Ελλάδας, όπως ο Κονδύλης, ένας τυπικός καραβανάς που περ­
νάει όλη τη ζωή του στη στρατώνα.
Ήταν ήδη στρατηγός όταν κατέστειλε, με μια αστραπιαία κίνηση, το
φιλοβασιλικό κίνημα των Λεοναρδόπουλου - Γαργαλίδη το 1923. Και
τότε είναι που παίρνει το παρατσούκλι «κεραυνός». Φανατικά βενιζελικός, υποστηρίζει με πείσμα τον Βενιζέλο και τους βενιζελογενείς. Μετέ­
χει στο βενιζελικό κίνημα της Θεσσαλονίκης το 1916. Και το 1920, ευρι­
σκόμενος στην Κωνσταντινούπολη μαζί με τα συμμαχικά στρατεύματα
127 

κατοχής, ιδρύει την Εθνική Άμυνα, επιχειρώντας να το παίξει Κεμάλ
Ατατούρκ.
Το 1923 εκλέγεται βουλευτής Ροδόπης. Στην κυβέρνηση Παπαναστα­
σίου το 1924 γίνεται υπουργός στρατιωτικών και στην διάδοχο κυβέρνη­
ση Μιχαλακόπουλου, την ίδια χρονιά, υπουργός εσωτερικών. Το 1926
ανατρέπει την δικτατορία του Πάγκαλου αλλά στις εκλογές που γίνονται
στη συνέχεια δεν παίρνει μέρος, για να μη θεωρηθεί πως ανέτρεψε τον
δικτάτορα προς ίδιον δικτατορικόν όφελος. Φκιάχνει όμως δικό του κόμ­
μα, που το ονομάζει Εθνικό Ριζοσπαστικό, και το 1928 εκλέγεται βουλευ­
τής Καβάλας, ενώ το 1932 θεωρεί σκόπιμο να εκλεγεί βουλευτής Τρικά­
λων. Εκλέγεται βουλευτής σ’ όποια γωνία της επικράτειας θέλει, με απόλυ­
τη άνεση.
Το 1932 μετατοπίζεται απότομα προς τα δεξιά και γίνεται υπουργός
των στρατιωτικών στην κυβέρνηση Τσαλδάρη και το 1935 αντιπρόεδρος
της κυβέρνησης, πάλι σε κυβέρνηση Τσαλδάρη.
Τη χρονιά αυτή (1935), αφού καταστείλει ένα απ’ τα συνηθισμένα
πλέον στρατιωτικά κινήματα, που έχουν γίνει υπόθεση ρουτίνας, σχημα­
τίζει την 1η Μαρτίου κυβέρνηση και το ίδιο κιόλας βράδυ καταργεί στη
Βουλή το πολίτευμα της δημοκρατίας, αυτός ο πρώην φανατικός δημο­
κράτης. Και επαναφέρει τη βασιλεία, αναθέτοντας στον εαυτό του το
αξίωμα του αντιβασιλέως μέχρι να ’ρθει ο βασιλιάς, που τρίβει τα μάτια
του με την ταχύτητα δράσης του «κεραυνού».
Την 25η Νοεμβρίου 1935 διενεργεί δημοψήφισμα (τρόπος του λέ­
γε ιν) για να επικυρώσει την απόφασή του, και ο βασιλιάς Γεώργιος Β'
επανέρχεται διότι τον θέλει ο λαός. Δηλαδή ο δικτάτορας Κονδύλης.
Κατά την προεκλογική εκστατεία για τις εκλογές (τρόπος του λέγειν)
που θα γίνουν την 26η Ιανουαρίου 1936, σχίζεται στην κυριολεξία υπέρ
της Δεξιάς και πεθαίνει αιφνίδιος την 1η Φεβρουάριου 1936 από υπερ­
κόπωση.
Κατά την άποψή μου, ο Κονδύλης είναι το τέλειο σύμβολο της περίφημης «ελληνικής λεβεντιάς» και της εξίσου περίφημης ελληνικής τσα­
πατσουλιάς και ιδεολογικής αταξίας. Άνθρωπος καλοπροαίρετος ο
Κονδύλης και με αναμφισβήτητα οργανωτικά προσόντα, πιστεύει πως
και η δημοκρατική και η μη δημοκρατική Ελλάδα του ανήκει. Και πως
δεν υπάρχει περίπτωση να μην είναι καλό για τη χώρα αυτό που εκείνος
νομίζει καλό. Είναι ίδιον των αγραμμάτων αλλά φυσικά προικισμένων
ανθρώπων, να καβαλούν το καλάμι και να καταστρέφουν τα πάντα εκεί
που νομίζουν πως ανορθώνουν τα πάντα.

128 

12. Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ
ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
1. Ο Βενιζέλος επανέρχεται
Απ’ το 1920 που απέτυχε στις εκλογές μέχρι το 1928 που επιστρέφει
στην Ελλάδα, ο Βενιζέλος ζει αυτοεξόριστος στο Παρίσι. Κάνει μόνο
ένα διάλειμμα δυο μηνών περίπου, από το Δεκέμβριο του 1923 που ε­
κλέγεται βουλευτής και διακόπτει την αυτοεξορία του μέχρι τον Φε­
βρουάριο του 1924 που ξαναφεύγει, ύστερα από την εγκατάλειψη μιας
θνησιγενούς κυβέρνησης που τη σχηματίζει τον Ιανουάριο και την εγκα­
ταλείπει τον Φεβρουάριο του 1924.
Στα οχτώ χρόνια της απουσίας του (το σύντομο διάλειμμα της σύντο­
μης επανόδου δε μετράει) συμβαίνουν τα τρία πιο σημαντικά γεγονότα
της νεοελληνικής ιστορίας από την αρχή του αιώνα: η μικρασιατική κα­
ταστροφή, η έλευση των προσφύγων και η ανακήρυξη της δημοκρατίας.
Και ο Βενιζέλος να είναι απών μεν απ’ την πατρίδα του αλλά πάντα
παρών στην πολιτική ζωή του τόπου του, εκ του μακρόθεν. Άλλωστε, η
επανάσταση του 1922 του εμπιστεύεται την ουσιαστική διεύθυνση της
ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Που όμως την ασκεί απ* το Παρίσι.
Επιστρέφει στην Ελλάδα το καλοκαίρι του 1928, όταν η κολοβή οι­
κουμενική κυβέρνηση υπό τον Ζαΐμη πνέει τα λοίσθια, όπως και η χώρα
άλλωστε. Και η πρώτη του δουλειά είναι να διώξει απ’ την αρχηγία του
κόμματός του τον Καφαντάρη. Η δεύτερη, να ρίξει την κυβέρνηση
Ζαΐμη, η τρίτη να σχηματίσει αυτός κυβέρνηση την 5η Ιουλίου 1928, η
τέταρτη να πείσει τον πρόεδρο της δημοκρατίας Παύλο Κουντουριώτη
να διαλύσει τη Βουλή και η πέμπτη να προκηρύξει εκλογές με το πλειο­
ψηφικό, που το αγαπάει πολύ.
Στις εκλογές της 19ης Αυγούστου 1928, ο Βενιζέλος δεν θριαμβεύει
απλώς, συντρίβει ολοκληρωτικά όλους, μα όλους τους αντιπάλους του. Η
βουλή που προκύπτει έχει 250 έδρες, απ’ τις οποίες οι 25 ανήκουν στην
αντιπολίτευση. Ο Ιωάννης Μεταξάς, ο αρχηγός του κόμματος των Ελευθεροφρόνων, δεν εκλέγεται ούτε βουλευτής και θα λυσσάξει ο άθλιος.
Οχτώ χρόνια πριν γίνει δικτάτορας ο Μεταξάς, ο Βενιζέλος είναι ο
τέλειος κοινοβουλευτικός δικτάτωρ. Κάνει ό,τι θέλει και λογαριασμό
δεν έχει να δώσει σε καμιά αντιπολίτευση. Εφαρμόζει το κόλπο του
129 

Περικλή της αρχαίας Αθήνας: Επιτρέπει στους πάντες να νοιώθουν δη­
μοκράτες ασκώντας αυτός όλη την εξουσία.
Και μ’ όλη του την άνεση σαν πανίσχυρος κοινοβουλευτικός δικτάτο­
ρας που είναι, αρχίζει ένα μπαράζ διπλωματικών δραστηριοτήτων στο
εξωτερικό. Αξίζει να σημειώσουμε εδώ πως ο Βενιζέλος ασκεί εσωτερι­
κή πολιτική διά της εξωτερικής, στην οποία είναι μεγάλος μαέστρος,
αντίθετα μ’ αυτό που συμβαίνει σήμερα που δεν έχουμε εσωτερική πολι­
τική διότι δεν έχουμε εξωτερική. Σωστή εσωτερική πολιτική σε μια χώ­
ρα υπάρχει μόνο όταν υπάρχει σωστή εξωτερική πολιτική, που επικαθορίζει την εσωτερική. Ήξερε ο Βενιζέλος πως η ύπαρξη μιας χώρας
οφείλεται στην ανοχή και τη φιλία των άλλων χωρών και όχι στο νταϊλίκι. Την πάτησε, βέβαια, στη μικρασιατική εκστρατεία που αυτός άρχισε,
αλλά την πάτησε διότι τον εγκατέλειψαν οι σύμμαχοί του στο εξωτερικό.
Δεν ήξερε τι είναι η αποικιοκρατία και δε λογάριασε πως η Γαλλία, η
Ιταλία και η Αγγλία, αν και σύμμαχοι, ήταν αντίζηλες απσικιοκρατικές
δυνάμεις.

2. Ο Βενιζέλος στην "Αγκυρα
Ο Βενιζέλος γνωρίζει πως αυτό που κυρίως έχει ανάγκη η Ελλάδα,
μετά την ήττα και τη μικρασιατική καταστροφή που την έκανε ρεζίλι
διεθνώς, είναι η ανάκτηση της αξιοπιστίας της, αυτής ακριβώς που είχε
αποχτήσει στη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων αλλά και του Α '
Παγκοσμίου Πολέμου. Άλλωστε, η άμυνα μιας μικρής χώρας δεν στηρί­
ζεται στα όπλα αλλά στη διπλωματία της. Όσο ηρωικά κι αν μάχονται οι
Έλληνες, όλοι ξέρουν, ακόμα και οι δημαγωγοί, πως η υπεροπλία και η
δύναμη πυρός είναι αυτά που τελικά δίνουν τη νίκη σ’ έναν στρατό.
Δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως ο Βενιζέλος επιχείρησε τη μικρα­
σιατική εκτρατεία κατ’ εντολήν και κατ’ ανάθεσιν των συμμάχων του
στον Α ' Παγκόσμιο Πόλεμο. Το γεγονός πως τελικά τον εγκατέλειψαν
δε σημαίνει τίποτα για έναν πολιτικό της αξίας του Βενιζέλου. Θα μπο­
ρούσε κάλλιστα να αναδιπλωθεί και να υποχωρήσει, αν έμενε στην ε­
ξουσία. Ένας μεγάλος μαιτρ των ελιγμών σαν τον Βενιζέλο ξέρει και
να επιτίθεται και να υποχωρεί, χωρίς να θεωρεί ντροπή αυτό το τελευ­
ταίο, όπως εκείνοι οι μωροί που οδήγησαν τον ελληνικό στρατό στην
καταστροφή.
Εν πάση περιπτώσει, τώρα η Ελλάδα έχει ανάγκη απ’ τη φιλία όλων,
ακόμα και των Τούρκων, και ο Βενιζέλος αρχίζει έναν εκπληχτικό μα­
ραθώνιο υπογράφοντας, το ένα μετά το άλλο, σύμφωνα φιλίας και συ­
νεργασίας μ’ όποιους μπορεί. Την 23η Σεπτεμβίου 1928 υπογράφει σύμ­
φωνο φιλίας με την Ιταλία, την παραδοσιακή σύμμαχο και καλή γείτονα
χώρα της Ελλάδας. Την 11η Οκτωβρίου 1928 υπογράφει σύμφωνο φι­
λίας με τη Γιουγκοσλαβία και διευθετεί κάποιες διαφορές που υπήρχαν
σχετικά με την ελευθέρα ζώνη του λιμανιού της Θεσσαλονίκης. Την 6η
Νοεμβρίου 1928 συνάπτει σύμβαση με την Αλβανία αποκαθιστώντας δι­
πλωματικές σχέσεις και αναγνωρίζοντας έτσι εμμέσως πλην σαφώς την
130 

κυριαρχία της χώρας αυτής επί της Βορείου Ηπείρου. Πέτυχε όμως πα­
ράλληλα και την επίσημη αναγνώριση της ελληνικής μειονότητας καθώς
και τη λειτουργία ελληνικών σχολείων.
Αλλά το μεγάλο «κλου» της θριαμβεύουσας εξωτερικής του πολιτι­
κής, με την καταιγιστική επίδειξη φιλίας προς τους πάντες, ακόμα και
τους εχθρούς, είναι το ταξίδι του στην Άγκυρα την 30ή Οκτωβρίου
1930. Ο Κεμάλ Ατατούρκ τον δέχεται με αξιοπρέπεια και οι δύο σπου­
δαίοι άνδρες δεν έχουν καμιά δυσκολία να δείξουν ο ένας στον άλλο το
σεβασμό του και να υπογράψουν συνθήκη φιλίας. Ξέρουν καλά και οι
δύο πως η Ελλάδα και η Τουρκία είναι «καταδικασμένες» να είναι φί­
λες. Αν η Ελλάδα ολόκληρη δεν ενσωματωθεί στην Τουρκία ή αν η
Τουρκία ολόκληρη δεν ενσωματωθεί στην Ελλάδα, σχέδια για παράφρονες και τα δύο, τότε η φιλία ανάμεσα στις δύο χώρες είναι αναπό­
φευκτη. Άλλωστε, οι δύο λαοί έζησαν δίπλα δίπλα 400 χρόνια. Και μη
μου πείτε για τον «βάρβαρο καταχτητή» κι άλλα τέτοια φαιδρά, αν δεν
ξέρετε τι ήταν οι Έλληνες κοτζαμπάσηδες που ρουφούσαν το αίμα και
των ομοεθνών τους και των αλλοεθνών τους, πληρώνοντας στους Τούρ­
κους το αντίτιμο της ελληνικότατης βουλημίας τους. /Αλλωστε, ο ελληνι­
κός και ο τουρκικός λαός δεν έχουν τίποτα να μοιράσουν, ούτε καν τα
πετρέλαια του Αιγαίου. Και τούτο για %ον απλό λόγο πως η μοιρασιά δε
γίνεται ποτέ ανάμεσα στους λαούς αλλά ανάμεσα στους καρχαρίες των
λαών.

3. Ο Βενιζέλος υηό κατεδάφισιν
Το Σύνταγμα της δημοκρατίας, εκτός από Βουλή προέβλεπε και Γε­
ρουσία. Αλλά η συγκρότηση της Γερουσίας αναβαλλόταν συνεχώς. Μέ­
χρι που ο Βενιζέλος είπε να κάνει δώρο στον ελληνικό λαό και μια
ξεμωραμένη γερουσία, που δεν έπαιξε κανέναν απολύτως ρόλο. Αλλά
σάμπως η Βουλή έπαιζε ρόλο αυτή τη δεύτερη περίοδο της βενιζελικής
παντοκρατορίας;
Ίσως τα πράγματα να συνέχιζαν να πηγαίνουν καλά για τον πεπει­
ραμένο και ικανότατο πολιτικό, αν η διεθνής οικονομική κρίση του 1929
δεν έπληττε και την Ελλάδα, καί μάλιστα με τρόπο ιδιαίτερα θεαματικό,
δεδομένου ότι η χώρα συνεχίζει να είναι σμπαράλια μετά την μικρασια­
τική καταστροφή του 1922 και την έλευση των προσφύγων.
Βρισκόμαστε στο 1932, απέχουμε δέκα χρόνια απ’ τη μεγάλη συμφο­
ρά της μικρασιατικής καταστροφής, αλλά τίποτα δε βαδίζει όσον αφορά
την οικονομία. Και η διεθνής οικομική κρίση του 1929 μηδενίζει τα εμ­
βάσματα των ομογενών του εξωτερικού. Και επειδή η Ελλάδα πάντα
υπολόγιζε στα πάσης φύσεως εμβάσματα, και επειδή πάντα μετρούσε
την αξία του νομίσματός της με βάση την αξία της λίρας (το δολλάριο
ήταν ακόμα στην αφάνεια), και επειδή η Αγγλία εγκατέλειψε ξαφνικά
τη λεγόμενη «χρυσή βάση» ή «χρυσό κανόνα», δηλαδή το να καλύπτει το
νόμισμά της με αποθέματα χρυσού που υπήρχαν στα θησαυροφυλάκια,
ο Βενιζέλος είναι υποχρεωμένος να κηρύξει, την 16η Απριλίου 1932,
131 

προσωρινό χρεοστάσιο (αναστολή πληρωμών των χρεών) διά της ανα­
στολής των υποχρεώσεων της αρτιγέννητης Τράπεζας της Ελλάδος. Έ ­
τσι γλυτώνει μεν η Ελλάδα την πλήρη χρεωκοπία αφού αναστέλλονται
οι συναλλαγές, όμως η δυσαρέσκεια που προκαλειται σ’ έναν λαό που
δεν θέλει να τον δυσαρεστεί κανένας, έχει σα συνέπεια την παραίτηση
του Βενιζέλου και τον σχηματισμό κυβερνήσεως από τον Παπαναστα­
σίου.
Αλλά ο Βενιζέλος μετανοιώνει και σε λίγο εκπαραθυρώνει τον Πα­
παναστασίου. Και με την προσφιλή του τακτική καταφεύγει στις εκλογές
για να τονώσει τη δύναμή του. Όμως, από τις εκλογές της 25η Οκτω­
βρίου 1932 το κόμμα του βγαίνει μειωμένο. Οι πάντα τσαπατσούληδες
και πολιτικά αλλοπρόσαλλοι Έλληνες τον εγκαταλείπουν και πάλι γιατί
τους δυσαρέστησε με το χρεωστάσιο. Και προσχωρούν στο Λαϊκό Κόμ­
μα του Παναγή Τσαλδάρη. Που βγαίνει ενισχυμένος απ’ τις εκλογές. Ο
Τσαλδάρης, σε συνεργασία με τον Ιωάννη Μεταξά και τον Γεώργιο
Κονδύλη, σχηματίζει κυβέρνηση.
Όμως, η κυβέρνηση δεν είναι ισχυρή και ο Βενιζέλος την ανατρέπει.
Και σχηματίζει την έβδομη και τελευταία στην καριέρα του βενιζελική
κυβέρνηση. Τελευταία, διότι οι νέες εκλογές που κάνει την 7η Μαρτίου
1933 αντί να τον ενισχύσουν όπως λογάριαζε και να τον ξανακάνουν
κοινοβουλευτικό δικτάτορα, δίνουν την πλειοψηφία στην Ηνωμένη Αντι­
πολίτευση των Τσαλδάρη, Μεταξά, Κονδύλη και Χατζηκυριάκου.
Και το βράδυ των εκλογών, ο πολύς Νικόλαος Πλαστήρας, ο ηγέτης
της επανάστασης του 1922, κάνει τη μεγάλη γκάφα. Με στρατιωτικό
κίνημα προσπαθεί να φέρει στην εξουσία τον Βενιζέλο, που μόλις έχει
ηττηθεί. Το κίνημα όμως αποτυγχάνει παταγωδώς και κυβέρνηση τελικά
σχηματίζει ο Τσαλδάρης, πάλι με τη συμμετοχή του Κονδύλη και του
Χατζηκυριάκου αλλά χωρίς τον Μεταξά, που αρχίζει να γίνεται πολύ
επικίνδυνος για όλους. Μας χωρίζουν μόνο τρία χρόνια απ’ τη δικτατο­
ρία του.

4. Το τέλος της δημοκρατίας πλησιάζει
Την 5η Ιουνίου 1933 γίνεται μια δεύτερη δολοφονική απόπειρα κατά
του Βενιζέλου. Αυτή τη φορά, κράτος και παρακράτος δρουν από κοι­
νού. Εκτελεστής, ο λήσταρχος Καραθανάσης που συνεργάζεται στενά
με την αστυνομία και τους πολιτικούς αντιπάλους του Βενιζέλου. Είναι
καταφάνερος ο γκακστερικός χαρακτήρας της απόπειρας, διότι τώρα
χρησιμοποιείται επαγγελματίας δολοφόνος.
Μέσα σ’ αυτήν την εξαιρετικά τεταμένη ατμόσφαιρα, την 1η Μαρ­
τίου 1935 εκδηλώνεται νέο φιλοβενιζελικό κίνημα στο ναύσταθμο και
στις εκτός Αθηνών φρουρές, με το πολύ σωστό επιχείρημα πως τώρα πια
η δημοκρατία κινδυνεύει και από τους γκάκστερ, σαν αυτούς που για
δεύτερη φορά αποπειράθηκαν να δολοφονήσουν τον Βενιζέλο.
Στην κυβέρνηση βρίσκεται ο Παναγής Τσαλδάρης. Ο οποίος συντρί­
βει σχετικά εύκολα την επανάσταση με τη φρουρά της Αθήνας που πα­
132 

ραμένει πιστή σ’ αυτόν. Άλλη μια φορά η ελληνική ιστορία διδάσκει
πως όποιος ελέγχει την Αθήνα, ελέγχει την Ελλάδα. Γιατί η εκτός Αθη­
νών Ελλάδα δεν είναι παρά κάτι σαν αποικία του «αυτόνομου» κράτους
των Αθηνών.
Το θωρηκτό «Αβέρωφ» μαζί με άλλα πλοία καταφεύγουν στην Κρή­
τη, όπου βρίσκεται ήδη ο Βενιζέλος, που μπαίνει επικεφαλής της επανά­
στασης με την ελπίδα πως θα μπορέσει να κάνει απ’ την Κρήτη εκείνο
που είχε ήδη κάνει απ’ τη Θεσσαλονίκη στη διάρκεια του Α ' Παγκο­
σμίου Πολέμου. Να ιδρύσει δηλαδή «αυτόνομο» κράτος εκτός Αθηνών
και δι’ αυτού να «καταλάβει» το κράτος των Αθηνών.
Όμως, ο Τσαλδάρης, που έμαθε καλά το μάθημα του Βενιζέλου στη
διάρκεια του πρώτου εθνικού διχασμού, ξέρει πως η φτωχή νότια Ελλά­
δα χωρίς την πλούσια Μακεδονία θα ήταν αδύνατο πλέον να υπάρξει
και στέλνει στη Μακεδονία τον εντελώς βάρβαρο τώρα πλέον πρώην
δημοκράτη Γεώργιο Κονδύλη, που είναι υπουργός στρατιωτικών στην
κυβέρνηση Τσαλδάρη, για να διαλύσει τους εκεί ισχυρούς θύλακες της
φιλοβενιζελικής επανάστασης. Και τους διαλύει τόσο αποτελεσματικά,
που ένας τεράστιος αριθμός αξιωματικών υποχρεώνεται να ζητήσει πο­
λιτικό άσυλο στη... Βουλγαρία! Μάλιστα, στη Βουλγαρία! Το στρατιωτικοπολιτικό παιχνίδι αρχίζει να γίνεται εντελώς γκροτέσκο.
Ό σο για το Βενιζέλο, αυτός ζητάει πολιτικό άσυλο στην ήδη φασι­
στική Ιταλία, αφού πρώτα περάσει απ’ την Κρήτη στα Δωδεκάνησα που
τότε ήταν ιταλικά. Το παιχνίδι για τη δημοκρατία και το Βενιζέλο παί­
χτηκε και χάθηκε κατά το κίνημα της 1ης Μαρτίου 1935. Έκτοτε και
μέχρι το 1974, δηλαδή για 40 χρόνια περίπου, την Ελλάδα θα την κυβερ­
νά η Δεξιά.
Τη συντριβή του κινήματος ακολούθησαν πάμπολλες δίκες με δύο
μόνο θύματα. Σε θάνατο καταδικάζονται και εκτελούνται ο αρχιστράτη­
γος των ελληνικών δυνάμεων κατά την μικρασιατική εκστρατεία Αντ.
Παπούλας, που τότε ήταν φανατικός βασιλόφρων και τώρα φανατικός
βενιζελικός και ο στρατηγός Κοιμήσης, ένας απ’ τους ηγέτες της επανά­
στασης του 1922. Πάμπολλοι αξιωματικοί καταδικάζονται σε μακρόχρο­
νη φυλάκιση, ενώ ο Νικόλαος Πλαστήρας και ο Ελευθέριος Βενιζέλος,
που έχουν διαφύγει τη σύλληψη, καταδικάζονται ερήμην σε θάνατο. Ο
Παπαναστασίου και ο Καφαντάρης καταδικάστηκαν σε φυλάκιση με
αναστολή. Όπως, άλλωστε, και η ελληνική δημοκρατία, που πνέει τα
λοίσθια.

5. Οι δυσκολίες του Τσαλδάρη
Η αλήθεια είναι πως ο αρχηγός του Λαϊκού Κόμματος Παναγής
Τσαλδάρης ήταν μετριοπαθής και σώφρων πολιτικός. Το τονίζουμε γιατί
οι σώφρονες δεξιοί πολιτικοί ποτέ δεν ήταν πολλοί στην Ελλάδα, όπως
άλλωστε και οι σώφρονες εν γένει. Άλλωστε, την Ελλάδα την κυβερ­
νούν μονίμως εκ του παρασκηνίου οι τραμπούκοι. Γιατί όλα τα κόμματα
έχουν τραμπούκους. Θα ήταν λάθος να πιστεύουμε πως μόνο η Δεξιά
133 

ρέπει προς τον τραμπουκισμό. Ειδικά ο Βενιζέλος αγαπούσε πολύ το
δικό του παρακράτος και το περιέθαλπε όπως μπορούσε.
Τις εκλογές λίγο πριν απ’ το κίνημα του ναυστάθμου (1 Μαρτίου
1935) που είχαν γίνει την 9η Φεβρουάριου, τις είχαν κερδίσει οι δεξιοί
αλλά οι Φιλελεύθεροι του Βενιζέλου είχαν δηλώσει αποχή, σύμφωνα με
την πολύ προσφιλή στον Βενιζέλο τακτική των πολιτικών εκβιασμών.
Ήταν μια καταφάνερα λανθασμένη κίνηση του Βενιζέλου, που είχε συ­
νηθίσει να είναι κοινοβουλευτικός δικτάτωρ και δε συμβιβαζόταν με τις
απλές πλειοψηφίες και τις συνεργασίες με άλλα συγγενικά κόμματα. Ο
πανέντιμος και φωτισμένος Αλέξανδρος Παπαναστασίου ήταν πάντα δί­
πλα του αλλά ο Βενιζέλος δεν τον συμπαθούσε και τόσο, όπως δεν συ­
μπαθούσε κανέναν που θα μπορούσε να τον αμφισβητήσει σαν τον αδια­
φιλονίκητο ηγέτη της δημοκρατικής παράταξης, αν και ο ίδιος δεν ήταν
και τόσο δημοκράτης.
Τον Βενιζέλο τον ενδιέφερε ο παντί τρόπω και μέσω εκσυγχονισμός
της Ελλάδας και όχι η δημοκρατία. Και σαν εκσυγχρονιστής έκανε πάρα
πολλά για μια χώρα που διατείνεται πως δημιούργησε τη δημοκρατία,
για την οποία ελάχιστα ενδιαφέρεται κατ’ ουσίαν. Ο Βενιζέλος, σαν
πραγματιστής, ήξερε πως αυτό που προέχει είναι η ουσία και όχι ο
τύπος του πολιτεύματος.
Αλλά και ο Παναγής Τσαλδάρης, που μελετούσε σοβαρά την πολιτι­
κή του Βενιζέλου και θα ήθελε πολύ να είναι ο διάδοχός του στην εκσυγχρονιστική προσπάθεια, είχε καταλάβει πως δεν έχει σημασία που
στην Ελλάδα δεν υπάρχει πια βασιλιάς. Και ήταν ειλικρινής όταν αποκήρυσσε το θεσμό της βασιλείας και δήλωνε πίστη στη δημοκρατία.
Ο Βενιζέλος ήξερε πως τώρα πια δεν υπάρχει καμιά ουσιαστική δια­
φορά ανάμεσα στους «φωτισμένους» αστούς που εκπροσωπούσε ο
Τσαλδάρης και τους δικούς του «φωτισμένους» αστούς. Ήξερε ακόμα
πως ο Τσαλδάρης δεν καλόβλεπε τον Μεταξά που διεκδικούσε την κυ­
ριαρχία επί της αστικής τάξεως, παρόλο που ήταν υποχρεωμένος να
συνεργάζεται μαζί του για λόγους ψηφοθηρικούς.
Όμως ο Βενιζέλος δεν έκανε καμία προσπάθεια να προσεγγίσει επί
ταξικής βάσεως τον Τσαλδάρη, για το καλό της αστικής τάξης στην ο­
ποία και οι δύο ανήκαν. Η κομματική αντιπαράθεση ανάμεσα στα δύο
κόμματα γινόταν ερήμην των πραγματικών κοινωνικών δυνάμεων, όπως
και σήμερα συμβαίνει με τα δύο μεγάλα κόμματα, που και τα δύο είναι
αστικά αλλά το ένα ντρέπεται να το πει. Πάντα στην Ελλάδα η νομή της
εξουσίας προέχει απ’ το ταξικό συμφέρον. Η πεισματική διεκδίκηση της
εξουσίας, που πάρα πολύ συχνά μοιάζει παράλογη, όπως σήμερα που
κάθε λογικό κόμμα θα έπρεπε να απεύχεται να κερδίσει τις εκλογές ίσα
ίσα για να βγάλει το φίδι απ’ την τρύπα, έχει ωστόσο τη λογική της.
Όποιος κατέχει την εξουσία, κατέχει και την κουτάλα. Διότι η Ελλάδα
ζει μονίμως απ* τα προς κλοπήν δάνεια και όχι απ* τη δουλειά της, που
θα καθόριζε ενδεχομένως την ταξική υπόσταση της κοινωνίας της.
134 

13. Η ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΕΤΑΞΑ
1. Ο Βενιζέλος ευλογεί τον Μεταξά
Στη Βουλή που προέρχεται απ’ τις εκλογές της 9ης Φεβρουάριου
1935 δεν υπάρχουν βενιζελικοί. Διότι δεν πήραν μέρος στις εκλογές κι
όχι γιατί απέτυχε το κίνημα του ναυστάθμου, που άλλωστε έπεται των
εκλογών.
Οι βασιλόφρονες κυριαρχούν απολύτως στη Βουλή και ο Παναγής
Τσαλδάρης ματαίως αγωνίζεται να τους πείσει να σωφρονιστούν και να
δηλώσουν πίστη στη δημοκρατία, όπως είχε κάνει ήδη και ο ίδιος. Ό ­
μως, ο Τσαλδάρης κυβερνά μεν, αλλά ο Μεταξάς είναι αυτός που κυ­
ρίως επηρεάζει στη Βουλή τη Δεξιά. Και διακηρύσσει φανερά και καθα­
ρά πως ο βασιλιάς πρέπει να ξανάρθει. Γιατί η βασιλεία είναι το μόνο
αρμόζον σε Έλληνες πολίτευμα! Βέβαια, οι Έλληνες «ανακάλυψαν» τη
δημοκρατία, αλλά αυτή η ανακάλυψη είναι ήδη πάρα πολύ παλιά για την
Ελλάδα. Και ξεχασμένη. Την αρχαία δημοκρατία, στην Ελλάδα τη θυ­
μούνται οι δημαγωγοί μόνο για να κάνουν τη δουλειά τους και την ξε­
χνούν ευθύς μόλις την κάνουν.
Και ενώ όλοι περίμεναν τον Μεταξά να πάρει πρωτοβουλία για την
παλινόρθωση της βασιλείας, βγαίνει ξαφνικά και απροσδόκητα ο νταής
και ελληνολεβέντης Γεώργιος Κονδύλης, που μετέχει στην κυβέρνηση
Τσαλδάρη και ερήμην του Τσαλδάρη ζητάει την γρήγορη επιστροφή του
βασιλιά.
Ο Τσαλδάρης βρίσκεται σε δεινή θέση. Παρά τους δεσμούς του κόμ­
ματός του με το θεσμό της βασιλείας, έχει ορκιστεί πίστη στη δημοκρα­
τία και εννοεί να κρατήσει τον όρκο του. Βλέποντας η καμαρίλα των
παλατιανών πως ο Τσαλδάρης δε λέει να ενδώσει, του στέλνουν τελεσί­
γραφο υπογεγραμμένο απ’ τους Αλέξανδρο Παπάγο, γνωστό παλατιανό, που τότε ήταν αρχηγός του επιτελείου, τον αρχηγό της αεροπορίας *
Ρέπα και τον αρχηγό του στόλου Οικονόμου. Ο Τσαλδάρης τους συνι- *
στά προσφυγή στην λαϊκή ετυμηγορία αλλά οι φωστήρες του στρατού
απορρίπτουν την πρότασή του και τον υποχρεώνουν σε παραίτηση.
Τον διαδέχεται ο πρώην δεκανέας και νυν απόλυτος άρχων της Ελ­
λάδος Γεώργιος Κονδύλης, πρώην φανατικός δημοκράτης και νυν φανα­
τικός βασιλόφρων. Ο Κονδύλης ζητάει απ’ την Εθνοσυνέλευση να κηρύ­
ξει την πτώση της δημοκρατίας και την παλινόρθωση της βασιλείας, κι
135 

αυτή το πράττει προθυμότατα. Ας μην ξεχνάμε πως δεν υπάρχουν δημο­
κρατικοί άνθρωποι στη Βουλή. Τους είχε φάει η αποχή. Και έτσι, ο
πρόεδρος της δημοκρατίας Αλέξανδρος Ζαΐμης υποχρεώνεται σε παραί­
τηση και ο Κονδύλης αναλαμβάνει αντιβασιλέας.
Την 25η Νοεμβρίου 1935 ο βασιλιάς Γεώργιος Β' επανάρχεται εν
δόξη. Αλλά πριν έρθει, περνάει απ’ το Παρίσι και επισκέπτεται τον
Βενιζέλο. Το παίζει υπερκομματικός εθνάρχης, και ο Βενιζέλος τον πι­
στεύει. Άλλωστε, ο Βενιζέλσς ποτέ δεν είδε με κακό μάτι το θεσμό της
βασιλείας, άσχετα απ’ τις πολλές έριδες που είχε με τους βασιλείς. Πί­
στευε πως άλλο ο βασιλιάς σαν πρόσωπο κι άλλο ο θεσμός της βασι­
λείας.
Ο βασιλιάς ερχόμενος στην Ελλάδα σχηματίζει υπερκομματική κυ­
βέρνηση με επικεφαλής τον διαπρεπή νομομαθή και καθηγητή πανεπι­
στημίου Κ. Δεμερτζή. Αμέσως μετά χορηγεί γενική αμνηστία και προκη­
ρύσσει εκλογές για την 26η Ιανουαρίου 1936. Και επειδή κανένα κόμμα
δεν πλειοψηφεί, ο Δεμερτζής συνεχίζει να κυβερνά. Και ο Βενιζέλος
του συνιστά να πάρει σαν αντιπρόεδρο στην κυβέρνηση τον I. Μεταξά!!!
Αλλά ο Δεμερτζής πεθαίνει αιφνιδίως την 13η Απριλίου 1936 και ο αντι­
πρόεδρος Μεταξάς γίνεται πρόεδρος της κυβέρνησης.

2. Ο Μεταξάς στο κατώφλι της δικτατορίας
Ο Ιωάννης Μεταξάς είναι πρωθυπουργός από την 13η Απριλίου
1936, δηλαδή απ’ τη μέρα που ως αντιπρόεδρος της κυβέρνησης αντικα­
θιστά τον αιφνιδίως θανόντα πρωθυπουργό Κ. Δεμερτζή.
Η εσωτερική κατάσταση στη χώρα περιπλέκεται ολοένα και περισ­
σότερο μετά την 25η Νοεμβρίου 1935 που επανέρχεται ο βασιλιάς σαν
συμφιλιωτής, που όμως δεν συμφιλιώνει κανέναν. Τώρα δεν είναι μόνο
τα κόμματα που ανταγωνίζονται το ένα το άλλο ερήμην των πραγματι­
κών κοινωνικών δυνάμεων αλλά και οι κοινωνικές δυνάμεις που μπαί­
νουν ορμητικά στην ελληνική ζωή και μπερδεύουν τους αστούς πολιτι­
κούς που είχαν συνηθίσει να τα κανονίζουν όλα ερήμην του λαού, αν και
στο όνομά του.
Μετά τη μικρασιατική καταστροφή και την έλευση των προσφύγων
το 1922 και 1923, ο κοινωνικός χάρτης της Ελλάδας έχει αλλάξει ριζικά.
Οι απόκληροι πρόσφυγες βρίσκουν αποκούμπι στο εξαιρετικά δραστή­
ριο ΚΚΕ, που χρωστάει τη δύναμή του σχεδόν αποκλειστικά στους παρίες της ελληνικής διασποράς που σωριάζονται στην Ελλάδα. Οι απερ­
γίες πολλαπλασιάζοντας οι διαμαρτυρίες είναι καθημερινή πραχτική
και το ΚΚΕ αυξάνει συνεχώς τους οπαδούς του. Ο λεγόμενος «κομουνι­
στικός κίνδυνος» αυτή την εποχή είναι υπαρχτός. Ό χι γιατί οι κομουνι­
στές έχουν και την παραμικρή έστω πιθανότητα να καταλάβουν την ε­
ξουσία είτε ειρηνικά είτε βίαια, αλλά κυρίως διότι είναι μία πάρα πολύ
δυναμική μειοψηφία που προκαλεί προβλήματα στην επιθυμητή απ’ τους
αστούς αύξουσα προβατοποίηση των Ελλήνων, που στην κυριολεξία ά­
γονται και φέρονται απ’ τους πολιτικάντηδες. Ο λαός, ζαλισμένος, κινεί­
136 

ται μία προς τη μεριά του Βενιζέλου και μία προς τη μεριά του βασιλιά
ή των συντηρητικών δυνάμεων, προκαλώντας μια τόσο μεγάλη πολιτική
αστάθεια, που κανένα κόμμα δεν μπορεί να σχεδιάσει μακρόχρονα την
πολιτική του. Ό λα παίζονται την τελευταία μέρα πριν από κάθε εκλογή,
τότε που αποφασίζουν οι αναποφάσιστοι, που συνεχίζουν να ελέγχουν
με την πολιτική τους αβουλία την πολιτική ζωή. Ωστόσο, τούτη η πολιτι­
κή αβουλία έχει καλλιεργηθεί απ’ τα πολιτικά κόμματα, που ψαρεύουν
καλύτερα όταν ψαρεύουν στα θολά. Αλλά πολιτική με την ψαρική τέχνη
δε γίνεται. Εκτός κι αν είναι μια πολιτική για ψάρια.
Και τώρα, εμφανίζεται ένα ΚΚΕ με πολιτική βούληση, με οργάνωση
και με τεράστιο γόητρο απ’ τις επιτυχίες της Οχτωβριανής Επανάστα­
σης. Κανείς ακόμα δε μιλάει για σταλινισμό, που άλλωστε μόλις τότε
είχε αρχίσει να δείχνει το πρόσωπό του με τις δίκες της Μόσχας.
Οι μέρες του ’36, λοιπόν, εγκυμονούν και το καλύτερο και το χειρό­
τερο για τη χώρα. Ένα σοσιαλιστικό καθεστώς, κάτω απ’ την πίεση των
κομουνιστών ή μια δικτατορία, κάτω απ’ την πίεση των πανικόβλητων
συντηρητικών δυνάμεων, που βλέπουν πως ούτε ο βασιλιάς μπορεί να
κάνει κάτι. Και ο Βενιζέλος, ο παλιός «πατέρας του έθνους», δεν υπάρ­
χει πια. Μόνο νεκρός θα ξανάρθει στην Ελλάδα. Ο Ιωάννης Μεταξάς,
πρώην αξιωματικός, με εξαιρετικές πολιτικές ικανότητες αλλά χωρίς
ίχνος δημοκρατικού φρονήματος, πιστεύει πως θα μπορούσε να το παί­
ξει κι αυτός Κεμάλ Ατατούρκ, καλύτερα απ’ ό,τι είχε ήδη επιχειρήσει να
το παίξει ο Κονδύλης.

3. Ο Μεταξάς, λαϊκός ηγέτης
Μετά τον θάνατο του Δεμερτζή και την ανάληψη της πρωθυπουργίας
απ’ τον αντιπρόεδρο στην κυβέρνησή του, Μεταξά, η Βουλή παραλύει
εντελώς. Ό χι μόνο δεν τα καταφέρνει να δώσει μια οποιαδήποτε κυ­
βέρνηση αλλά αδυνατεί ακόμα και να διεκπεραιώσει το τρέχον νομοθε­
τικό έργο.
Κάτω απ’ την πίεση που προκαλεί αυτή η κατάσταση και κάτω απ’
τον τρόμο που δημιουργούν τα αιματηρά επεισόδια στη Θεσσαλονίκη, η
δεξιά Βουλή (ξέρουμε ήδη πως οι βενιζελικοί δεν πήραν μέρος στις
εκλογές που την ανάδειξε) αποφασίζει να εκχωρήσει επ’ αόριστον όλη
τη νομοθετική εξουσία σε έναν μόνο άνθρωπο, τον Ιωάννη Μεταξά.
Έτσι ο Μεταξάς γίνεται δικτάτορας με την πιο μεγάλη άνεση και με
τις ευλογίες της Βουλής πριν κηρύξει και επισήμως τη δικτατορία την 4η
Αυγούστου 1936. Ας μην ξεχνάμε πως ο Βενιζέλος είχε πει στον Δεμερ­
τζή να κάνει αντιπρόεδρο της κυβέρνησής του τον Μεταξά. Και όταν
ένας πολιτικός αντίπαλος του αναστήματος του Βενιζέλου σε προκρίνει
ως ικανό, είναι φυσικό να καβαλήσεις το καλάμι κυρίως όταν αισθάνε­
σαι κι όταν είσαι πράγματι ικανός. Και ο Μεταξάς κάθε άλλο παρά
τυχαίος ήταν. Έχουμε την τάση να υποτιμούμε τους δικτάτορες. Και στη
συγκεκριμένη περίπτωση να χαρακτηρίζουμε τον Μεταξά νάνο, κάνο­
ντας ανόητη αναφορά στο ανάστημά του. Ο Μεταξάς δεν ήταν νάνος.
137 

Το δείχνει, άλλωστε, τόσο η συμπεριφορά του Βενιζέλου απέναντι του,
όσο και η εμπιστοσύνη που κακώς, κάκιστα του έδειξε η Βουλή και οι σ’
αυτήν αντίπαλοί του (δεξιοί, πάντως) εκχωρώντας του το δικαίωμα να
νομοθετεί για λογαριασμό της.
Όμως, έγινε τελικά νάνος αφού δεν μπόρεσε να χαλιναγωγήσει τις
άμετρες φιλοδοξίες του και να ξαναδώσει στη Βουλή τις εξουσίες που
του είχε εκχωρήσει, αλλά κι όταν άρχισε το κυνήγι των μαγισσών για να,
εδραιώσει την εξουσία του, όπως κάθε δικτάτορας. Ο Μεταξάς έχασε
τη σπάνια ευκαιρία να γίνει πράγματι ο Έλληνας Κεμάλ Ατατούρκ, που
τον θαύμαζε, και να κερδίσει τον τίτλο του αναμορφωτή της Ελλάδας.
(Ούτε ο Ατατούρκ ήταν φανατικά δημοκράτης, σημειώστε). Ο ικανότα­
τος Μεταξάς, πάντως, από χαρακτήρα και από πεποίθηση δεν ήταν
προοδευτικός, όπως ο Ατατούρκ, για να του συγχωρήσει κανείς την αυταρχικότητα. (Τσιμέντο να γίνει, που λέμε, ή που θα μπορούσαμε να
λέμε).
Άλλωστε, ο πρώην σοσιαλιστής Μουσολίνι στην Ιταλία και ο ναζιστής (εθνικιστής) Χίτλερ στη Γερμανία προσφέρουν καινούργια πρότυ­
πα, λαϊκίστικα και βαρβαροσοσιαλίζοντα, με πολύ αγάπη για το λαό κι
ακόμα πιο μεγάλη για το πολύ μεγάλο κεφάλαιο, αλλά και για το μικρό­
τερο. Τώρα, με το φασισμό, ο περίφημος «μικρομεσαίος» που αγωνίζε­
ται να αποβάλει το πρώτο συνθετικό και να γίνει σκέτα μεσαίος (καπι­
ταλιστής) κάνει την αυτόνομη εμφάνισή του στην ιστορία, ξεκόβοντας
και από τους αστούς και από τους προλετάριους. Κανένα άλλο κυβερνη­
τικό σύστημα δεν μπορεί να ικανοποιήσει καλύτερα απ’ το φασισμό το
κλασικό όνειρο του μικροαστού για μια «προαγωγή στην ανώτερη τά­
ξη». Έτσι που είναι η γέμιση στο σάντουιτς, μισεί και τους από πάνω,
τους αστούς, που του κόβουν το δρόμο, και τους από κάτω, τους προλε­
τάριους, που κάθονται και περιμένουν να τον δεχτούν στις τάξεις τους,
μέσα απ’ τη διαδικασία της φτωχοποίησης, που προκαλεί ο ανταγωνι­
σμός με τους οικονομικά ισχυρότερους.
Ο φασισμός, που για πρώτη φορά στην ιστορία δίνει πολιτική υπό­
σταση στους μικρομεσαίους (έτσι λέμε επί το ευπρεπέστερον τους μι­
κροαστούς, έτσι τους έλεγε και ο Χίτλερ - και κάθε ομοιότητα με γνω­
στές και σε μας καταστάσεις δεν είναι μια ακόμα «κακοήθεια» του υπογράφοντος, είναι καθεστώς που ταιριάζει πολύ στους κατοίκους της κατ’
εξοχήν μικροαστικής χώρας που λέγεται Ελλάδα). Ο λαός αγάπησε το
Μεταξά, κι ας μάθουμε επιτέλους να λέμε την αλήθεια.

4. Ο φασισμός εν δράσει
Πρέπει να είναι κανείς πολύ αφελής για να πιστέψει πως ένας άν­
θρωπος της ευφυΐας του Μεταξά δεν καταλάβαινε το μέγεθος της γε­
λοιότητας των διακηρύξεών του για τα «πεπρωμένα της φυλής», μια
αρλούμπα που επαναλαμβάνεται αδιάκοπα. Απλώς, μιμείται τον Μου­
σολίνι και τον Χίτλερ, που κι αυτοί παρέσυραν τους λαούς τους με ανά­
λογες διακηρύξεις για ανάλογα προγονικά μεγαλεία. Ο λαϊκισμός (η
138 

κολακεία του λαού συλλήβδην και έξω από ταξικούς επικαθορισμούς)
και ο φασισμός είναι συνώνυμα.
θ α μου πείτε, τις εν λόγω δημαγωγικές αρλούμπες του Μεταξά, τις
επανέλαβαν ποιητές και συγγραφείς σαν τον Μυριβήλη, τον Μωραϊτίνη,
τον Καραγάτση και ένα σωρό ακόμα. Αλλά ποιος σας είπε, πρώτον πως
οι παραπάνω είναι πράγματι σημαντικοί δημιουργοί, και δεύτερον πως
οι σημαντικοί δημιουργοί καταλαβαίνουν οπωσδήποτε από πολιτική και
από ιστορία; Εδώ την πάτησε ένας Έζρα Πάουντ, ένας Κνουτ Χάμσουν
και ένας Μάρτιν Χάιντεγκερ, κι εμείς συζητούμε για τον Μωραϊτίνη;
Βέβαια, ο Μεταξάς έστειλε στην εξορία κόσμο και κοσμάκη. Όμως,
δεν είναι ο εφευρέτης της εξορίας. Άλλωστε, και ο Βενιζέλος έστειλε
στην εξορία ουκ ολίγους, και μάλιστα όχι στα ελληνικά νησιά αλλά στη
μακρινή Κορσική για μεγαλύτερη ασφάλεια.
Βέβαια, ο Μεταξάς επέμεινε ιδιαίτερα στο μαρτύριο του ρετσινόλα­
δου και του πάγου. Αλλά υπάρχει ένα κάποιο χιούμορ σ’ αυτά τα μαρτύ­
ρια, που αν και ανήκουν στην κατηγορία των μαρτυρίων που τα ονομά­
ζουμε κινέζικα (λόγω της μαρτυρικής πρωτοτυπίας τους) σίγουρα δεν
είναι πιο βασανιστικά απ’ τα κλασικά μαρτύρια της φάλαγγας και της
σταγόνας. (Ό ταν στο κεφάλι σου στάζει μια μικρή και αβαρής σταγόνα
επί πολλή ώρα, ύστερα από λίγο έχεις την αίσθηση πως σε κοπανούν μ9
ένα ασήκωτο σφυρί).
Άλλωστε, μόνο οι κομουνιστές υπέστησαν τα μεταξικά μαρτύρια. Οι
αστοί πολιτικοί σαν τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο και τον Γεώργιο Πα­
πανδρέου, απλώς εξορίστηκαν, για να μην πω απλώς εστάλησαν σε ανα­
γκαστικές διακοπές, έτσι που ζούσαν άνετα στον τόπο της εξορίας τους.
Η μεταξική βαρβαρότητα αφορά μόνο τους κομουνιστές, που ο Μετα­
ξάς τους λιάνισε στην κυριολεξία, όπως άλλωστε και όλοι οι φασίστες
δικτάτορες.
Το ότι και οι κομουνιστές με τη σειρά τους θα λιανίσουν κι αυτοί
τους φασίστες αντιπάλους τους, είναι μια άλλη ιστορία, εξίσου θλιβερή,
αλλά οπωσδήποτε άλλης πολιτικής σκοπιμότητας. Όπως και νάναι, δεν
πρέπει να αποσιωπούμε πως ο Μεταξάς είναι αυτός που,
1) Καθιέρωσε τον θεσμό των συλλογικών συμβάσεων εργασίας,
2) Επέβαλε τον θεσμό της κοινωνικής περίθαλψης,
3) Καθιέρωσε το θεσμό της υποχρεωτικής άδειας,
4) Επέβαλε το οχτάωρο.
Ο φασισμός είναι ένας βίαιος τρόπος για την επιτάχυνση του εκσυγ­
χρονισμού της καπιταλιστικής κοινωνίας. Κάνει αυτά που δυσκολεύεται
να κάνει ένα δημοκρατικό αστικό καθεστώς, του οποίου ο φασισμός
είναι σαρξ εκ της σαρκός. Και, προσέξτε το, ποτέ ο φασισμός δέ δυσαρεστεί τους «φιλήσυχους». Ο φασισμός απαιτεί τάξη στρατώνας, ασφά­
λεια φυλακής, ησυχία νεκροταφείου. Ό ταν τα πετύχει αυτά και τα
πνεύματα ηρεμήσουν διά του μαστιγίου, η αστική δημοκρατία μπορεί να
επανέλθει. Κι αν χρειαστεί, αποκλείεται η αστική τάξη να μη βρει κανέ­
ναν Μεταξά, σάρκα εκ της σαρκός της.
139 

5. Μεταξά, βίος και πολιτεία
Ο κεφαλλονίτικης καταγωγής Ιωάννης Μεταξάς γεννήθηκε στην Ι­
θάκη το 1871. Το 1890 αποφοίτησε απ* τη Σχολή Ευελπίδων με το βαθμό
του ανθυπολοχαγοΰ του μηχανικού και το 1899 στέλνεται για τέσσερα
χρόνια στην περίφημη Πολεμική Ακαδημία του Βερολίνου για μετεκπαί­
δευση.
Είναι ένα εξαιρετικό ταλέντο στα μαθηματικά όπως και ο Κεμάλ
Ατατούρκ, κι αυτό αργότερα θα του εδραιώσει την πεποίθηση πως θα
μπορούσε να είναι ο Έλληνας Κεμάλ Ατατούρκ.
Ιδιαίτερα κομπλεξικός λόγω του μικρού ύψους τρυ και των προβλη­
μάτων που φαίνεται πως είχε με τις γυναίκες, αντισταθμίζει αυτά τα
μειονεκτήματα με την μεγάλη του ευφυΐα, αλλά και με τους τίτλους της
ευγενικής του καταγωγής. Κατάγεται απ’ την μεγάλη και ιστορική οικο­
γένεια των Μεταξάδων της Κεφαλλονιάς, που προέρχεται απ’ το Βυζά­
ντιο, και που αναφέρεται στην ιστορία για πρώτη φορά το 1081. Κι αυτό
τον κάνει να αισθάνεται λιγάκι σαν βυζαντινός άρχων, που έχει να εκτελέσει μια ιστορική αποστολή που δεν ξέρει σε τι ακριβώς συνίσταται,
αλλά που δεν είναι μεγαλοϊδεάτικη. Παραείναι έξυπνος για να αναμα­
σάει τις μπούρδες για τη Μεγάλη Ελλάδα, και ο εθνικισμός του είναι
ενδοστραμμένος. Πιστεύει σε μια ισχυρή Ελλάδα στα πλαίσια των συνό­
ρων της και δεν έχει σκοπό να τη μεγαλώσει με επεκτατικούς πολέμους.
Αυτός είναι ο λόγος που εξ αρχής αντιτάχτηκε στο σχέδιο για τη μικρα­
σιατική εκστρατεία, και μέχρι τέλους έμεινε πιστός σ’ αυτήν την πολύ
λογική και εθνικά επωφελή άποψη.
Ό σο ήταν στο στρατό, αναδείχτηκε σε άριστο επιτελικό αξιωματικό,
αν και αξιωματικός του μηχανικού, που θεωρείται σώμα όχι και τόσο
στρατιωτικό, για να το πούμε έτσι, οξύμωρα. Ο Βενιζέλος τον εκτιμούσε
ιδιαίτερα και πάρα πολλές φορές τον χρησιμοποίησε σε διεθνείς απο­
στολές σαν στρατιωτικό εμπειρογνώμονα.
Το 1920 αποστρατεύεται κατόπιν αιτήσεώς του με τον βαθμό του
υποστρατήγου, και έκτοτε αναμειγνύεται μετά μανίας και ζήλου μεγά­
λου στην πολιτική, στην οποία ήδη πολλάκις είχε περιπλακεί ως αξιωμα­
τικός. Θα ταχτεί με τους συντηρητικούς, από αριστοκρατική πεποίθηση
μάλλον παρά από αγάπη για τον βασιλιά αν και παριστάνει τον βασιλόφρονα, μάλλον για να κάνει τη δουλειά του, παρά γιατί είναι πράγματι.
Ό ταν μάλιστα διακήρυξε πως το Κόμμα των Ελευθεροφρόνων που ί­
δρυσε το 1921 έχει δική του πολιτική, ανεξάρτητη απ’ αυτή των βασιλοφρόνων, οι βασιλόφρονες τον εγκαταλείπουν.
Το 1925 αντιτάχτηκε σθεναρά στη δικτατορία του Παγκάλου, κι αυ­
τός τον συνέλαβε και τον φυλάκισε. Πάντα του άρεσε να το παίζει ανε­
ξάρτητος και ελευθερόφρων (ελευθέρως φρονών) και η επωνυμία του
κόμματός του δεν είναι τυχαία.
Κατά τη διάρκεια της υπουργίας του σε πολλές κυβερνήσεις πριν
γίνει δικτάτορας, συνέβαλε αποφασιστικά στο να αποχτήσει η Ελλάδα
δρόμους της προκοπής. Ήταν, άλλωστε, στρατιωτικός πολιτικός μηχανι140 

:

[

!
ί
ί

ί;

-

κός. Και η ενασχόλησή του με την οδοποιία ανέβασε πολύ το κύρος του,
όπως θα συμβει αργότερα και με τον Καραμανλή.
Άνθρωπος με ευρωπαϊκή, συγκεκριμένα γερμανική κουλτούρα, κα­
τέληξε δικτάτωρ κατ’ απομίμησιν μιας άκρως διαδεδομένης τότε ευρωπαϊκής μόδας, παρά από πίστη στα «πεπρωμένα της φυλής» που ήταν
γιαυτόν σύνθημα κατάλληλο μόνο για το πόπολο, που το περιφρονούσε
βαθύτατα, αυτός ο αριστοκράτης. Πέθανε την 29η Ιανουαρίου 1941,
στην αρχή του πολέμου.

6. Ελευθέριος Βενιζέλος

ΐ

|
!
[
ί
ί

I
|
;
ί

ί
!

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος πέθανε στο Παρίσι την 18η Μαρτίου 1936,
περίπου ένα μήνα πριν απ' το θάνατο του Δεμερτζή (13 Απριλίου 1936)
και την ανάδειξη του Μεταξά ως κοινοβουλευτικού δικτάτορα. Κυρίως
ειπείν δικτάτορας θα γίνει ο Μεταξάς την 4η Αυγούστου αυτής της ση­
μαδιακής για την Ελλάδα χρονιάς. Ο Βενιζέλος θα έχει τότε κάτι λιγότερο από πέντε μήνες πεθαμένος. Δεν θα προλάβει, δηλαδή, να δει τις
συνέπειες της υπόδειξής του προς τον Δεμερτζή να χρησιμοποιήσει το
Μεταξά σαν αντιπρόεδρο στην κυβέρνησή του. Ούτε ο διαπρεπής νομο­
μαθής Δεμερτζής θα δει πού θα καταλήξει τελικά ο αντιπρόεδρός του.
Η ιστορία βαδίζει στα τυφλά και τελείται ερήμην των πεθαμένων που
την επηρέαζαν όσο ζούσαν.
Τώρα, λοιπόν, που θάψαμε λαθραία λόγω του αντιβενιζελικού μέ­
νους τον Βενιζέλο στο Ακρωτήρι των Χανιών, ας δούμε λιγάκι τη σταδιοδρομία του στην Κρήτη, πριν έρθει στην Ελλάδα για ν’ αλλάξει τη
μοίρα της. Ας είναι αυτό το υποκεφάλαιο κάτι σα μνημόσυνο γιαυτόν
τον πολύ μεγάλο πολιτικό, που ματαίως προσπάθησε να εκσυγχρονίσει
την Ελλάδα. Αν ζούσε σήμερα θα έλεγε ίσως: Για κοίτα να δεις! Αντί να
προχωρήσουν τα πράγματα από κει που τα άφησα εγώ, οπισθοχώρησαν
προς την εποχή του Δεληγιάννη.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος του Κυριάκου γεννήθηκε το 1864 στις
Μουρνιές των Χανιών της Κρήτης. Μετά την ανακήρυξή του ως διδά­
κτορα της νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών (1886), δικηγορεί στα
Χανιά και αναμειγνύεται αμέσως στην πολιτική. Το 1887 εκλέγεται βουλευτής Κυδωνιάς και διακρίνεται αμέσως στην κρητική Βουλή σαν ρήτορας αλλά και για τις καινοτόμες και τολμηρές ιδέες του. Είναι μόλις 23
χρονών.
Κατά την κρητική επανάσταση του 1897 και τις μεγάλες σφαγές,
μπαίνει επικεφαλής δύο χιλιάδων επαναστατών και υψώνει την ελληνι­
κή σημαία στο Ακρωτήρί, όπου σήμερα είναι θαμμένος. Είναι μόλις 33
χρονών.
Στην κυβέρνηση που σχηματίζει ο πρίγκιπας Γεώργιος, αρμοστής της
αυτόνομης πλέον Κρήτης (1898), ο Βενιζέλος γίνεται υπουργός δίκαιο­
σύνης. Είναι μόλις 34 χρονών και ήδη αστέρας της πολιτικής αλλά και
ήρωας της κρητικής επανάστασης.
Στη συνέχεια διαφωνεί με τον πρίγκιπα και ερήμην του κηρύσσει την
141 

επανάσταση του Θερίσου, την Μάρτιο του 1905, για να διακηρύξει την
ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα. Είναι κιόλας 41 ετών και δυο φορές
ήρωας. Ωστόσο, οι πρωτοβουλίες του δεν καταλήγουν τότε στην ένωση
της Κρήτης με την Ελλάδα αλλά στην αντικατάσταση του πρίγκιπα
Γεωργίου, που παραείναι προσκολλημένος στους Άγγλους, με τον Αλέ­
ξανδρο Ζαΐμη, που τον εγκρίνει ο Βενιζέλος. Ήδη παίζει πρώτο ρόλο
στον καθορισμό της μοίρας της Κρήτης.
Την 24η Σεπτεμβρίου 1908 ο Βενιζέλος κηρύσσει και νέα επανάστα­
ση μετά απ' αυτήν του Θερίσου και η Βουλή της Κρήτης ανακηρύσσει
επισήμως την ένωση της μεγαλονήσου με την Ελλάδα, που όμως θα
πραγματοποιηθεί και τυπικά λίγο αργότερα, το 1912, όταν ο Βενιζέλος
βρίσκεται από δυο χρόνια (απ’ το 1910) στην Ελλάδα. Τον κάλεσαν οι
επαναστάτες του 1909 (Γουδί) για να σχηματίσει την πρώτη του ελληνι­
κή κυβέρνηση στις 19 Οκτωβρίου 1910. Παράλληλα, είναι και πρόεδρος
της αυτόνομης κρητικής κυβέρνησης. Το 1910 ο Βενιζέλος είναι 46 χρονών. Θα πεθάνει 72 χρονών το μοιραίον έτος 1936.

142 

14. Ο ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ
1. Εισαγωγή στη «φιλοσοφία» του αολέμου
Η εισβολή των Ιταλών στην Ελλάδα βρίσκει τον Μεταξά δικτάτορα,
δικτατορικής ηλικίας τεσσάρων ετών. Πριν δούμε τη συμπεριφορά του
έναντι των εισβολέων, ας δούμε τον πόλεμο καθεαυτόν καθώς και την
ιδιαιτερότητα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.
Ο πόλεμος είναι μέθοδος βίαιης λύσης των διαφορών που αναφύο­
νται ανάμεσα στις φυλές, προκειμένου για πρωτόγονους λαούς, και τα
κράτη, προκειμένου για «πολιτισμένους» λαούς. Ανάλογα με το αντικεί­
μενό τους, οι πόλεμοι διακρίνονται σε οικονομικούς, σε εθνικούς και σε
θρησκευτικούς. Σε τελική ανάλυση, όμως, όλοι οι πόλεμοι είναι οικονο­
μικοί, αφού όλοι έχουν στόχο την αρπαγή μιάς λείας, είτε υπό μορφήν
εδαφών είτε υπό μορφήν λεηλασίας των αγαθών που υπάρχουν στην
περιοχή όπου ζει ο αντίπαλος. Ακόμα και στην περίπτωση που οι πόλε­
μοι γίνονται στο όνομα του Θεού, γίνονται τελικά στο όνομα του άρπαγα ανθρώπου, που δεν αρκείται σ’ αυτά που έχει.
Οι πόλεμοι διακρίνονται σε δυο μεγάλες κατηγορίες, ανάλογα με την
πρόθεση. Σε επιθετικούς, όταν η πρόθεση του μαχομένου είναι η αρπα­
γή, και σε αμυντικούς, όταν η πρόθεση του μαχομένου είναι η διαφύλα­
ξη των αγαθών απ’ την αρπαγή. Σε κάθε πόλεμο ο ένας απ’ τους δύο
μαχομένους είναι επιτιθέμενος και ο άλλος αμυνόμενος, χωρίς να απο­
κλείεται η αλλαγή των ρόλων και το πέρασμα του αμυνόμενου στην
επίθεση, σύμφωνα με το κλασικό δόγμα του μεγάλου Γερμανού θεωρη­
τικού του πολέμου Κλαούζεβιτς, που λέει πως η καλύτερη άμυνα είναι η
επίθεση, που θα υποχρεώσει τον εχθρό, αφενός να ανακόψει την επίθε­
ση και αφετέρου να μην την ξαναεπιχειρήσει, γιατί μπορεί να βρεθεί
στη θέση του αμυνόμενου, πράγμα που δεν έχει νόημα για την πραγμα­
τοποίηση του στόχου, που είναι η άμεση ή η έμμεση αρπαγή της λείας.
'Αμεση όταν αρπάζω ό,τι είναι δυνατό να μεταφερθεί και το πάω στην
πατρίδα μου, και έμμεση όταν προσαρτώ εδάφη είτε για να τα εκμεταλ­
λευτώ είτε για να με βοηθήσουν στην εκμετάλλευση άλλων εδαφών.
Συνήθως οι πόλεμοι παίρνουν το όνομά τους με σύνθεση του ονόμα­
τος των εμπλεκομένων χωρών, π.χ. ελληνοϊταλικός, ή από τον τόπο όπου
διεξάγονται, π.χ. αλβανικός. Παίρνουν επίσης και επιθετικούς προσδιο­
ρισμούς, ανάλογα με το όπλο που κυριαρχεί σε κάθε πόλεμο. Έτσι,
143 

μιλάμε για κλασικό ή συμβατικό πόλεμο, γιά ατομικό πόλεμο, για χημι­
κό πόλεμο, για μικροβιακό πόλεμο.
Ο συμβατικός πόλεμος, αυτός στον οποίο χρησιμοποιούμε κλασικά
όπλα (τουφέκια, κανόνια κι άλλα τέτοια εργαλεία θανάτου) θεωρείται
πιο... ανθρώπινος! Οι άλλες μορφές πολέμου, οι απάνθρωπες, απαγο­
ρεύονται με διεθνείς συμβάσεις. Αλλά και οι κλασικοί πόλεμοι διεξάγο­
νται με κανόνες, περίπου σα να ήταν ποδοσφαιρικοί αγώνες. Αυτούς
τους κανόνες, τους καθορίζει το Διεθνές Δίκαιο. Μάλιστα, υπάρχει κι
ένα «δίκαιον του πολέμου», το οποίο πρέπει να σέβονται οι πολιτισμέ­
νοι λαοί! Ο παραλογισμός έχει πολλούς τρόπους να εκδηλώνεται.
Εκτός του κυρίως ειπείν πολέμου όπου ο διατεταγμένος θάνατος
παίζει τον κύριο ρόλο στη διάρκεια της διεξαγωγής του, υπάρχουν και
δύο μορφές αναίμακτου πολέμου, ο ψυχολογικός και ο ψυχρός. Ο ψυχο­
λογικός λέγεται και πόλεμος νεύρων, και είναι το πρελούντιο για τον
κυρίως ειπείν θανατηφόρο πόλεμο (πρώτα σου σπάω τα νεύρα κι ύστε­
ρα το κεφάλι). Ο ψυχρός είναι τέτοιος γιατί ο θερμός έχει μπει στην
κατάψυξη προς το παρόν για να τον πάρω από κει ό,τι ώρα θέλω και να
τον θερμάνω στη φωτιά της μάχης.

2. Ο Β ' Παγκόσμιος Πόλεμος αρχίζει
Αφορμή για τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν η κατακτητική πολιτική
του Χίτλερ, που ήθελε να προσφέρει στο λαό του «ζωτικό χώρο». Δηλα­
δή, να μεγαλώσει τη Γερμανία για να ζουν οι Γερμανοί πιο άνετα με
τους καινούργιους πόρους που θα αποχτούσε η χώρα ύστερα απ’ την
αρπαγή ξένων εδαφών. Οι όροι που επέβαλαν στη Γερμανία οι νικητές
του Α ' Παγκοσμίου Πολέμου ήταν τόσο σκληροί, που πράγματι υπήρχε
πρόβλημα επιβίωσης για τους Γερμανούς. Κατ’ αρχήν, λοιπόν, τα αιτή­
ματα του Χίτλερ δεν είναι παράλογα. Παράλογα γίνονται απ’ τη στιγμή
που παίρνει σβάρνα την Ευρώπη και πάει να την κάνει όλη δική του.
Πρώτα πρώτα, προσαρτά στη Γερμανία την Αυστρία, την 12 Μαρτίου
1939. Στα γερμανικά η προσάρτηση, η ενσωμάτωση, λέγεται «άνσλους».
Αλλά η προσάρτηση της Αυστρίας στη Γερμανία δε φαίνεται και τόσο
παράλογη. Γερμανοί είναι και οι Αυστριακοί. Πιο σωστά, Βαυαροί. Δη­
λαδή μείγμα Γερμανών, Σλάβων και Λατίνων, με κυρίαρχο στοιχείο το
γερμανικό./Αλλωστε, και ο Χίτλερ ήταν Αυστριακός και από τη Βαυα­
ρία (νότια Γερμανία) άρχισε τον «αγώνα» του. Σημειώστε πως το όνομα
Αυστρία σημαίνει «ανατολικό» ή «ακραίο κράτος» (έστερ ράιχ), και το
όνομά της προέρχεται απ’ το γεγονός πως η Αυστρία ήταν το ακρότατο
ανατολικό όριο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Από δω και οι λατινικές
επιδράσεις.
Θα μπορούσε ο Χίτλερ να σταματήσει στην Αυστρία, η προσάρτηση
της οποίας έγινε με ειρηνικό τρόπο και χωρίς μεγάλες αντιρρήσεις απ’
τη μεριά των Αυστριακών. Όμως, τρεις μέρες μετά τη προσάρτηση της
Αυστρίας προσαρτά την 15η Μαρτίου 1939 και την Τσεχοσλοβακία, που
τη θεωρεί κι αυτή Γερμανική. Και ως ένα βαθμό είναι, αφού οι Τσέχοι
144 

είναι εθνολογικό μείγμα Γερμανών και Σλάβων. Αλλά οι Τσέχοι δυσα­
νασχετούν με την προσάρτηση.
Όμως, το μεγάλο πρόβλημα δημιουργείται με την απαίτησή του για
προσάρτηση του Ντάντσινγκ, του σημερινού πολωνικού Γκντανσκ, που
πάντα ήταν το μήλο της έριδος ανάμεσα στη Γερμανία και την Πολωνία.
Οι Πολωνοί αντιδρούν, και αντί απαντήσεως ο Χίτλερ εισβάλλει στην
Πολωνία την 1η Σεπτεμβρίου 1939. Μόνο τότε θυμώνουν οι Άγγλοι και
οι Γάλλοι, που δεν είχαν δώσει πεντάρα κατ’ ουσίαν για την προσάρτη­
ση της Αυστρίας και της Τσεχοσλοβακίας. Και ειδοποιούν τον Χίτλερ
να τα μαζεύει και να φεύγει απ’ την Πολωνία. Γιατί αλλιώς θα του
κηρύξουν τον πόλεμο.
Το αυτί του Χίτλερ δεν ιδρώνει. Έ χει παραπάρει θάρρος απ’ την
έλλειψη σοβαρής αντίδρασης για την προσάρτηση των δύο άλλων χω­
ρών. Αλλά στην περίπτωση της Πολωνίας δε μιλάμε για προσάρτηση,
μιλάμε για κατάχτηση. Διότι οι Πολωνοί ουδεμία εθνολογική σχέση έ­
χουν με τους Γερμανούς, εκτός απ’ το Γκντανσκ (Ντάντσινγκ στα γερμα­
νικά) που είναι γερμανικό κατά το μισό, ακόμα και σήμερα.
Κατόπιν της αρνήσεως του Χίτλερ να φύγει απ’ την Πολωνία, οι
Άγγλοι και οι Γάλλοι, παραδοσιακοί εχθροί των Γερμανών (κυρίως οι
Γάλλοι), κηρύσσουν τον πόλεμο την 3η Σεπτεμβρίου 1939. Το μεγαλύτε­
ρο μακελλειό της ιστορίας έχει αρχίσει.
Δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, είναι
πόλεμος μεταξύ αναπτυγμένων καπιταλιστικών χωρών και πως ουδεμία
σχέση έχει με τον κομουνισμό και τις κομουνιστικές ιδέες. Απόδειξη, το
οξύμωρο γεγονός πως οι κομουνιστές σε λίγο θα γίνουν σύμμαχοι των
δυτικών και θα πολεμήσουν μαζί τους τον Χίτλερ.

3. Οι αντίπαλοι στον Β ' Παγκόσμιο Πόλεμο
Τα αντίπαλα στρατόπεδα στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο συγκροτούνται
ως εξής: Η Γερμανία έχει συμμάχους την Ιταλία, την πρώτη διδάξασα
τον φασισμό, το καθεστώς δηλαδή που στηρίζεται στα φάτσιο, τις υπερ­
ταξικές συντεχνιακές ενώσεις, την Ιαπωνία, χώρα εξόχως μιλιταριστική
από παράδοση, την Ουγγαρία, που ήταν πάντα δορυφόρος της Γερμα­
νίας και που αυτή την εποχή έχει φασιστικό καθεστώς, τη Ρουμανία, που
κι αυτή ήταν από παράδοση δορυφορική χώρα της Γερμανίας και που κι
αυτή έχει φασιστικό καθεστώς, τη Βουλγαρία που επίσης ήταν από πα­
ράδοση δορυφορική χώρα της Γερμανίας και που κι αυτή έχει φασιστι­
κό καθεστώς.
Με τη μεριά της Γερμανίας είναι επίσης και η Σλοβακία, δηλαδή η
μισή, η γερμανική Τσεχοσλοβακία, για λόγους ευνόητους. Η Γιουγκοσ­
λαβία, που κι αυτή είναι μισοφασιστική χώρα αυτόν τον καιρό κρατάει
στάση φιλογερμανική στην αρχή, που μεταστρέφεται σε λίγο, χάρη στην
εντελώς εκπληχτική αντίσταση κατά των Γερμανών, που την οργανώνει
ο Τίτο. Πρόκειται για μια αντίσταση που δεν είναι ακριβώς ανταρτοπό­
λεμος, αλλά κανονικός πόλεμος.
145 

Οι παραπάνω σΰμμαχες της Γερμανίας χώρες ανήκουν στον λεγόμε­
νο Άξονα. Ο όρος είναι του Μουσολίνι, που σε ένα λόγο του στο Μιλά­
νο την 1η Νοεμβρίου 1936 είπε πως η ευθεία που συνδέει το Βερολίνο
με τη Ρώμη αποτελεί έναν άξονα γύρω απ’ τον οποίο οφείλουν να περι­
στρέφονται όλες οι άλλες χώρες της Ευρώπης. Η Ιαπωνία βρίσκεται,
βέβαια, έξω απ’ τον άξονα της φασιστικής σβούρας, αλλά το 1940, δηλα­
δή μετά την κήρυξη του πολέμου, δηλώνει πως ο άξονας πρέπει να με­
γαλώσει για να περνάει κι απ’ το Τόκιο, ώστε περί τον άξονα να μην
περιστρέφεται μόνο η Ευρώπη, αλλά ο κόσμος όλος, της Αμερικής συμπεριλαμβανομένης, πράγμα που εξόργισε τη Αμερική και την υπο­
χρέωσε να βγει στον πόλεμο εξαιτίας της Ιαπωνίας και όχι από αγάπη
για την Ευρώπη. Τούτος ο πόλεμος είναι πράγματι παγκόσμιος, ενώ ο
Α ' Παγκόσμιος Πόλεμος καταχρηστικά λέγεται έτσι, γιατί ήταν κυρίως
ευρωπαϊκός.
Απ’ την άλλη μεριά του στρατοπέδου, το μέτωπο κατά του Χίτλερ
που είχαν σχηματίσει κατ’ αρχήν οι δύο πρώτοι σύμμαχοι, η Αγγλία και
η Γαλλία, ευρύνεται σύντομα με την προσχώρηση στην αντιφασιστική
συμμαχία της Σοβ. Ένωσης, που θα υποστεί τα πάνδεινα, περισσότερο
από κάθε άλλο σύμμαχο, των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας. Το
αντιφασιστικό μπλοκ είναι κολοσσιαίο και πανίσχυρο και είναι απορίας
άξιο που δεν μπόρεσε να γονατίσει τον Χίτλερ αμέσως.
Ό πως και να ’ναι πάντως, ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος είναι πόλεμος
ανάμεσα σε φασιστικές χώρες απ’ τη μία, και καπιταλιστικές και κομου­
νιστικές απ' την άλλη. Το καταπληχτικό είναι πως ο καπιταλισμός ανα­
γνώρισε σα σύμμαχό του τον κομουνισμό και όχι το φασισμό, παρόλο
που και ο φασισμός είναι καπιταλισμός, η ακρότατη μορφή αυταρχικού
καπιταλισμού. Η συμμαχία του καπιταλισμού με τον κομουνισμό ίσως
δείχνει τη μητρική σχέση ανάμεσα στο δύο κοινωνικά συστήματα: Κάπο­
τε ο καπιταλισμός θα γεννήσει φυσιολογικά και όχι με καισαρική τομή,
όπως επιχειρήθηκε να γίνει, τον κομουνισμό.
Αξίζει να σημειώσουμε πως δύο φασιστικές χώρες, η Ισπανία και η
Πορτογαλία, έμειναν έξω απ’ το φασιστικό παιχνίδι. Τα φασιστικά κα­
θεστώτα δεν είναι παντού ίδια. Αυτό μας βοηθάει να καταλάβουμε και
τη συμπεριφορά της φασιστικής Ελλάδας έναντι των φασιστών εισβο­
λέων.

4. Η πρώτη φάση του πολέμου
Για τρία χρόνια, από την έναρξη του Β ' Παγκοσμίου Πολέμου το
1939 μέχρι το 1942, οι δυνάμεις του Άξονος υπερέχουν και στα τρία
μέτωπα: της Ευρώπης, της Βόρειας Αφρικής και της Ά πω Ανατολής.
Και μέχρι το καλοκαίρι του 1940 η Γερμανία καταχτά την Πολωνία, το
Βέλγιο, το Λουξεμβούργο, τη Δανία, την Ολλανδία και τη Νορβηγία.
Στη Γαλλία, όπου υπάρχει ισχυρό φασιστικό κίνημα, ο Χίτλερ ακο­
λουθεί διαφορετική τακτική. Εισβάλλει μεν στη χώρα, αλλά καταχτά
μόνο το βόρειο μισό της. Και εκχωρεί το νότιο στον Γάλλο στρατηγό
146 

Πεταίν που υπογράφει ανακωχή με τους Γερμανούς την 25η Ιουνίου
1940, πριν καλά καλά προλάβουν να μπουν στη Γαλλία. Οι «προαιώνιοι
εχθροί» τα βρίσκουν στα γρήγορα επί φασιστικού ιδεολογικού επιπέ­
δου.
Λίγο νωρίτερα απ’ την ανακωχή που υπογράφουν οι Γερμανοί και οι
Γάλλοι φασίστες του Πεταίν, οι Ιταλοί φασίστες βγαίνουν στον πόλεμο
την 10η Ιουνίου 1940. Η Ιταλία πρώτα χτυπάει τις βρετανικές κτήσεις
στην Αφρική και ύστερα επιτίθεται κατά της Ελλάδος την 28η Οκτω­
βρίου 1940 για ν’ ανοίξει, λέει, το δρόμο προς τη Βόρεια Αφρική, που τη
θεωρεί ασυζητητί δική της.
Οι Γερμανοί πρώτα βοηθούν τους συμμάχους τους Ιταλούς να ξε­
μπλέξουν στην Ελλάδα, όπου έχουν μπλέξει άσχημα λόγω της υποδειγ­
ματικής απροθυμίας των Ιταλών να πολεμήσουν (κορόιδα είναι;) και
ύστερα στρέφονται κατά της Σοβιετικής Ενώσεως.
Η κατάχτηση της Ελλάδας από τους Γερμανούς άρχισε τον Απρίλιο
του 1941 και ολοκληρώθηκε στα γρήγορα, μέσα σ’ ένα μήνα. Αντίθετα
απ’ τους Ιταλούς που δεν πολεμούν στα σοβαρά, οι Γερμανοί σκοτώνο­
νται με υποδειγματική προθυμία για τον Φύρερ και τα «πεπρωμένα της
φυλής». Και τρέπουν τους νικητές μέχρι τότε Έλληνες σε άτακτο φυγή,
η οποία, βέβαια, δεν συμπεριλαμβάνεται στο «ελληνικό έπος της Αλβα­
νίας». Είναι η μαύρη ουρά του έπους, που κάθε άλλο παρά επική είναι.
Την 22α Ιουνίου 1941 αρχίζει η τρομερή γερμανική επίθεση κατά της
Σοβιετικής Ένωσης. Τον ίδιο καιρό οι Γερμανοί και οι Ιταλοί σύμμαχοι
επιτίθενται από κοινού κατά των συμμαχικών στρατευμάτων της Βο­
ρείου Αφρικής, όπου ο θρυλικός στρατηγός Ρόμελ τα τρέπει σε άτακτη
φυγή και τα απωθεί μέχρι τα Αιγυπτιακά σύνορα. Που όμως δεν τα
παραβιάζει για να μην επεκτείνει πολύ το αφρικανικό μέτωπο, αλλά και
διότι οι Άγγλοι είναι καλά οχυρωμένοι εκεί.
Την 7η Δεκεμβρίου 1940, η Ιαπωνία βγαίνει στον πόλεμο (του Ειρη­
νικού) επιτιθέμενη στον αμερικανικό στόλο που είναι αγκυροβολημένος
στο Περλ Χάρμπορ, που σημαίνει Λιμάνι των Μαργαριταριών. Και που
βρίσκεται στη νήσο Οαχού του νησιωτικού συμπλέγματος της Χαβάης.
Η οποία Χαβάη δεν είναι ακόμα η πεντηκοστή Πολιτεία των Ηνωμένων
Πολιτειών, θα γίνει το 1959, όμως είναι Έδαφος (έτσι λέγεται επισήμως) των ΗΠΑ απ’ το 1900 και κατ’ ουσίαν απ’ το 1778 που ο Τζαίημς
Κουκ ανακάλυψε αυτά τα παραδείσια νησιά, που θα τα λατρέψουν οι
Αμερικανοί τόσο, που τελικά θα τα ενσωματώσουν.
Κατόπιν αυτής της μοιραίας κίνησης των συμμάχων των Γερμανών
Ιαπώνων, τόσο οι ΗΠΑ <$σο και η Κίνα θα βγουν στον πόλεμο, και οι
μεν Κινέζοι θα κυνηγήσουν τους Ιάπωνες που έχουν εισβάλει στη χώρα
τους, οι δε Αμερικανοί θα λιανίσουν στο τέλος τους Ιάπωνες στη Χιρο­
σίμα και το Ναγκασάκι.

5. Η δεύτερη φάση του πολέμου
Απ’ το 1942 τα πράγματα αρχίζουν ν’ αλλάζουν για τους Γερμανούς.
147 

Η επίθεση του Ρόμελ στη Λιβύη τον Ιούνιο και τον Ιούλιο δεν πάει και
τόσο καλά. Οι Άγγλοι κάνουν μια κίνηση αντιπερισπασμού και κατα­
λαμβάνουν τη Μαδαγασκάρη (σήμερα, Μαλγασική Δημοκρατία) τον Ο­
κτώβριο του 1942 για να προφυλάξουν τουλάχιστο τη νότιο Αφρική αλ­
λά και την Αφρική στο σύνολό της, που είναι το ουσιαστικό μήλο της
έριδος στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Άγγλοι και οι Γάλλοι παραέχουν πολλές αποικίες στην Αφρική και σ’ αυτές χρωστούν τον πλούτο
τους. Οι Γερμανοί κυρίως αλλά και οι Ιταλοί που, όμως, κάτι κάνουν
σαν αποικιοκράτες, ζητούν μοιράδι. Αφρικανικό μοιράδι κυρίως έχουν
στο νου τους οι Γερμανοί, όταν μιλούν για «ζωτικό χώρο».
Η ήττα των Γερμανών στο Ελ Αλαμέιν, εκατό χιλιόμετρα περίπου
έξω απ’ την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, όπου οι Γερμανοί κάνουν το
μοιραίο λάθος να μπουν, είναι η αρχή του τέλους του Χίτλερ. Πρόκειται
για την πρώτη μεγάλη νίκη των συμμάχων, που αγωνίζονται σκληρά να
περισώσουν την Αίγυπτο, το από παράδοση σοβαρότερο έρεισμα της
Ευρώπης στην Αφρική. Οι Γερμανοί βρίσκονται στην περιοχή απ’ τον
Ιούλιο του 1942 αλλά η τρομερή τελική μάχη αρχίζει 23 Οκτωβρίου και
τελειώνει την 4η Νοεμβρίου με μια λαμπρή νίκη των συμμάχων, που
τους αναπτερώνει το ηθικό. Σημειώστε για να αισθανθείτε «εθνικά υπε­
ρήφανοι» πως σ’ αυτή την ιστορική μάχη, που θα παίξει καθοριστικό
ρόλο στην έκβαση του πολέμου, μάχονται και πεντέμιση χιλιάδες περί­
που Έλληνες στρατιώτες.
Ακολουθεί τον Νοέμβριο μια απόβαση των συμμάχων στο Μαρόκο
κι άλλη μια στην Αλγερία, ενώ στο ρωσικό μέτωπο οι Σοβιετικοί αντι­
στέκονται ηρωικά στον Καύκασο και στην Κριμαία, όπου όμως τα πράγ­
ματα δεν παν και τόσο καλά. Όπως, άλλωστε, και στην Ά πω Ανατολή,
όπου οι Ιάπωνες καταλαμβάνουν τις Φιλιππίνες, τη Σιγκαπούρη, την
Ινδονησία και άλλες περιοχές. Αλλά ο πόλεμος στην Ασία και τον Ειρη­
νικό μοιάζει να μην αφορά τους Ευρωπαίους. Αφορά, όμως, και μάλι­
στα πολύ, τους Αμερικανούς. Που θα τον διεκπεραιώσουν εκεί μόνοι
τους.
Αν το 1942 είναι ένα μεταβατικό έτος, όπου το παιχνίδι ακόμα παί­
ζεται για τον Χίτλερ, το 1943 η πλάστιγγα γέρνει σαφώς απ’ τη μεριά
των συμμάχων. Την 23η Ιανουαρίου 1943 οι Άγγλοι καταλαμβάνουν την
Τρίπολη της Λιβύης, και μαζί με τους Γάλλους και τους Αμερικανούς,
που προελαύνουν από διαφορετικές κατευθύνσεις, απελευθερώνουν την
πόλη της Τύνιδας την 7η Μαΐου 1943. Είναι η πρώτη φορά που οι Αμε­
ρικανοί μάχονται σε κοντινό στην Ευρώπη έδαφος. Τώρα πια είναι εύ­
κολη μια συμμαχική απόβαση απ’ την Τυνησία στη Σικελία, που πραγμα­
τοποιείται την 10η Ιουλίου 1943.
Η πιο σοβαρή συνέπεια της απόβασης στη Σικελία είναι η πτώση του
Μουσολίνι λίγο μετά, την 27η Ιουλίου 1943, και η συνθηκολόγηση της
Ιταλίας την 8η Σεπτεμβρίου 1943. Και σα να μην έφτανε η συνθηκολόγη­
ση, που γίνεται ερήμην του Μουσολίνι, ο στρατηγός Μπαντόλιο κηρύσ­
σει τον πόλεμο της Ιταλίας κατά της Γερμανίας την 13η Οκτωβρίου
1943. Κι έτσι η Ιταλία, στο τέλος του πολέμου βρίσκεται, ωραία και
148 

καλά, απ’ τη μεριά των νικητών, παρόλο που ήδη είχε νικηθεί κατά
κράτος. Η πρώτη διδάξαοα τον φασισμό, που κατέστρεψε τον κόσμο,
είναι και η πρώτη απ’ τους εμπολέμους που διδάσκει την ειρήνη.

6. Η μάχη του Στάλινγχραντ
Ενώ οι σύμμαχοι ετοιμάζονται να αποβιβαστούν στη Σικελία, η θρυ­
λική μάχη του Στάλινγκραντ, η μεγαλύτερη και ενδοξότερη μάχη του Β'
Παγκοσμίου Πολέμου, ύστερα από 164 μέρες λυσσωδών μαχών, τελειώ­
νει την 2α Φεβρουάριου 1943 με μια εκπληχτική νίκη των Ρώσων που
αφήνει με το στόμα ανοιχτό όλον τον κόσμο, σ’ Ανατολή και Δύση.
Το στρατηγικό σχέδιο του Χίτλερ, που αρχίζει να εφαρμόζεται τον
Ιούλιο του 1942, προβλέπει πρώτα κατάληψη των πετρελαιοπηγών του
Καυκάσου, ώστε να απομονωθεί ενεργειακά η Ρωσία, και ύστερα προέ­
λαση προς τη Μόσχα, από το Στάλινγκραντ απ’ το νότο και από το
Λένινγκραντ απ’ το βορρά. Όμως, και στην πόλη του Λένιν και στην
πόλη του Στάλιν, οι Γερμανοί την πατούν με τον πιο θεαματικό αλλά και
απροσδόκητο τρόπο. Κανείς στον κόσμο δεν πίστευε πως οι φτωχοί Ρώ­
σοι θα μπορούσαν να αντισταθούν στην κολοσσιαία πολεμική ναζιστική
μηχανή. Για τον Χίτλερ και το επιτελείο του, η προέλαση προς τη Μό­
σχα, την πρωτεύουσα του μπολσεβικισμού και του διεθνούς κομουνι­
σμού, αυτό το σύμβολο που έπρεπε οπωσδήποτε να καταπέσει, δεν ήταν
παρά ένας απλός περίπατος. Κανείς στρατηγός, σ’ Ανατολή και Δύση,
δε θα μπορούσε να φανταστεί πως μια μεγάλη πόλη, ήδη ισοπεδωμένη
απ’ το βομβαρδισμό του γερμανικού πυροβολικού και της αεροπορίας,
θα ήταν δυνατό να μετατρέψει τα ερείπιά της σε οχυρωματικά έργα. Και
να αμυνθεί η πόλη και να νικήσει ο στρατός πολεμώντας μέσα απ’ τα
ερείπια.
Η μοναδικότητα της μάχης του Στάλινγκραντ στην στρατιωτική ιστο­
ρία συνίσταται στο γεγονός πως μια κατεστραμμένη πόλη γίνεται φρού­
ριο. Βέβαια, το ψύχος στην περιοχή είναι -28 βαθμοί Κελσίου. Αλλά,
όπως και να το κάνουμε, ο «στρατηγός χειμώνας» είναι αδύνατο να
νικήσει από μόνος του. 'Αλλωστε, δεν μάχονται μόνο οι Γερμανοί κάτω
απ’ αυτές τις τρομερές συνθήκες. Οι Ρώσοι στρατιώτες δεν έχουν δίπλα
τους φουφούδες για να ξεπαγώνουν τα κοκκαλιασμένα δάχτυλά τους.
Έχουν όμως ψυχή. Πού πήγε σήμερα εκείνη η ψυχή; Μη με ρωτάτε για
μια τόσο θλιβερή για μας τους κομουνιστές υπόθεση.
Οι Γερμανοί, μόνο στη μάχη του Στάλινγκραντ έχουν 147.000 νε­
κρούς και 91.000 αιχμαλώτους. Ανάμεσά τους και ο στρατάρχης Φον
Πάουλους και 24 στρατηγοί. Είναι μια σωστή πανωλεθρία για τον Χίτ­
λερ, που παρά ταύτα συνεχίζει να πιστεύει πως θα κερδίσει τον πόλεμο.
Μωραίνει κύριος, κλπ.
Οι Ρώσοι αφήνουν στο πεδίο της μάχης του Στάλινγκραντ 46.800
πτώματα. Τώρα που χάθηκαν όλα στην βασανισμένη πατρίδα τους, του­
λάχιστον ας σκύψουμε το κεφάλι μπροστά σ’ αυτούς τους νεκρούς.
Μετά τη νίκη στο Στάλινγκραντ, οι Ρώσοι συνεχίζουν τη μάχη κατα­
149 

διώκοντας τους Γερμανούς. Οι μάχες του Ροστώφ και του Κιέβου είναι
λιγότερο σημαντικές, όμως παίζουν τον ρόλο τους στην τελική συντριβή
του εισβολέα. Οι Ρώσοι ηρεμούν μόνο όταν ελευθερώνουν το Κίεβο, την
6η Νοεμβρίου 1943.
Στη συνέχεια, και μέχρι το τέλος του πολέμου, θα κυνηγούν τους
Γερμανούς μέχρι τα σημεία απ' όπου ξεκίνησαν την εκστρατεία τους
κατά της Ρωσίας. Δηλαδή μέχρι την Πολωνία, τη Ρουμανία, την Τσεχοσ­
λοβακία και την Ουγγαρία. Αλλά και μέχρι το Βερολίνο. Τίποτα δεν
μπορεί να συγκρατήσει τον ρωσικό στρατό μετά την τρομερή μάχη του
Στάλινγκραντ. Μια μάχη που πέρασε στην περιοχή του θρύλου.

7. Το τέλος του πολέμου
Την 6η Ιουνίου 1944 γίνεται η από καιρό αναμενόμενη απόβαση των
συμμαχικών δυνάμεων στη Νορμανδία (βόρεια Γαλλία) και αμέσως με­
τά, την 15η Αυγούστου, στην Προβηγκία (νότια Γαλλία). Η Γαλλία είναι
η καρδιά της Ευρώπης, και καρδιά της Γαλλίας είναι το Παρίσι, η «πρω­
τεύουσα του πολιτισμένου κόσμου». Πρώτος αλλά όχι έσχατος στόχος
των συμμάχων είναι η απελευθέρωση του Παρισιού, που ανήκει στην
κατεχόμενη Γαλλία. (Πρωτεύουσα της «αυτόνομης», δηλαδή της φασι­
στικής Γαλλίας, είναι το Βισύ, στο νότο).
Την 25η Οκτωβρίου 1944, περίπου τέσσερεις μήνες μετά την αρχή
της κολοσσιαίας αποβατικής επιχείρησης στη Νορμανδία, οι σύμμαχοι
βρίσκονται στο Παρίσι και τα συμμαχικά στρατεύματα, υπό την ηγεσία
του Ντουάιτ Αϊζενχάουερ, Αμερικανού γερμανικής καταγωγής, παρε­
λαύνουν κάτω από την Αψίδα του Αστέρος, γνωστή περισσότερο σαν
Αψίδα του Θριάμβου, το πασίγνωστο σύμβολο του «γαλλικού μεγα­
λείου», το μεγαλύτερο «θριαμβικό» κτίσμα που κατασκευάστηκε ποτέ
στον κόσμο και που χτίστηκε το 1865 στην πλατεία του Αστέρος (πλας
ντε λ’ Ετουάλ) για να «στεγάσει» το μνημείο του άγνωστου στρατιώτη,
αλλά και για να θυμίζει τις εκστρατείες του Μεγάλου Ναπολέοντα. Εξ
εθίμου, διεθνώς παραδεκτού, όποιος στρατός παρελαύνει κάτω απ’ αυτή
τη θρυλική αψίδα πρέπει να θεωρείται νικητής αναμφισβήτητος.
Το μήνυμα προς τον Χίτλερ είναι σαφές, αλλά αυτός συνεχίζει να
αγωνίζεται απελπισμένα για το «μεγαλείο της φυλής» - δηλαδή την κα­
ταστροφή της φυλής του. Που ωστόσο δεν θα καταστραφεί καθόλου
αφού η κατεστραμμένη Γερμανία θα ανοικοδομηθεί ταχύτατα χάρη στην
πλούσια βοήθεια του μέχρι πριν από λίγο υπ* αριθμόν ένα εχθρού της,
των Αμερικανών. Οι καιροί αλλάζουν ταχύτατα, ανάλογα με το συμφέ­
ρον.
Τα συμμαχικά στρατεύματα αφού παρήλασαν συμβολικά κάτω απ’
την Αψίδα του Θριάμβου, συνεχίζουν την θριαμβική τους προέλαση, και
διά του Βελγίου και της Ολλανδίας φτάνουν στη Γερμανία τον Μάρτιο
του 1945. Σε λίγο, την 25η Απριλίου 1945, τα δυτικά και τα σοβιετικά
στρατεύματα ενώνονται και την 2α Μαΐου 1945 μπαίνουν στο Βερολίνο.
Την ίδια μέρα (2 Μαΐου) ο Χίτλερ αυτοκτονεί στα υπόγεια της Καγκε­
150 

λαρίας, μαζί με την σύντροφό του Εύα Μπράουν. Λίγο πριν στην Ιταλία
ο Μουσολίνι κρεμιέται ανάποδα απ’ τους Ιταλούς παρτιζάνους.
Ο πόλεμος στην Ευρώπη τελειώνει και επίσημα πέντε μέρες μετά την
κατάληψη του Βερολίνου, όταν οι Γερμανοί στρατηγοί υπογράφουν στο
Ρενς, την 7η Μαΐου 1945, την άνευ όρων συνθηκολόγηση του γερμανι­
κού στρατού. Όμως, στην Ασία και στον Ειρηνικό, ο πόλεμος με τους
Ιάπωνες συνεχίζεται, παρά τα τρομερά πλήγματα που υφίστανται απ’
τους Κινέζους επί κινεζικού εδάφους και στα νησιά του Ειρηνικού απ’
τους Αμερικανούς.
Τελικά, η πρώτη ατομική βόμβα της ιστορίας που πέφτει στη Χιροσί­
μα την 6η Αυγούστου 1945 και η δεύτερη που πέφτει στο Ναγκασάκι
μετά από τρεις μέρες, την 9η Αυγούστου 1945, βάζουν την τελεία στον
Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Τον πιο αιματηρό πόλεμο που έγινε ποτέ στην
ανθρώπινη ιστορία. Σύνολο νεκρών, 36.000.000. Και ολογράφως, τριά­
ντα έξι εκατομμύρια. Εκ των οποίων, η μακάβρια μερίδα του λέοντος
ανήκει στους Ρώσους, με 17.000.000 νεκρούς. Οι Γερμανοί έχουν
6.000.000 νεκρούς. Το υπόλοιπον κατανέμεται στους υπόλοιπους. (Οι
Γιουγκοσλάβοι μόνο έχουν 1.500.000 νεκρούς).

151 

15. Ο ΕΛΛΗΝΟΪΤΑΛΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ
(ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ)
1. Φασισμός κατά φασισμού
Η Ελλάδα μετέχει στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο με τον ελληνοϊταλικό
πόλεμο της Αλβανίας, με τη Μάχη της Κρήτης, με την Εθνική Αντίσταση
και με τη συμμετοχή ελληνικών στρατευμάτων στις μάχες της Μέσης
Ανατολής.
Σε αντίθεση με τον Α ' Παγκόσμιο Πόλεμο, που η συμμετοχή της
Ελλάδας δεν είναι και τόσο ενεργός εξαιτίας του εθνικού διχασμού,
τώρα μετέχει εξ αρχής. Και είναι απ’ τις χώρες που κατέβαλαν πάρα
πολύ βαρύ φόρο αίματος στον αγώνα κατά του φασισμού.
Την 7η Απριλίου 1939, πριν κηρυχτεί ο ελληνοϊταλικός πόλεμος, τα
ιταλικά στρατεύματα καταλαμβάνουν την Αλβανία, χώρα που η Ιταλία
τη θεωρεί από παράδοση «δική της». Διότι, λέει, κατά την περίοδο της
Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας η Ιλλυρία αποτελούσε οργανικό μέρος του
κέντρου της Αυτοκρατορίας, της σημερινής ιταλικής χερσονήσου δηλα­
δή. Πράγμα που είναι σωστό. Όμως, ο Μουσολίνι δεν ήθελε να καταλά­
βει πως ο καιρός της Αυτοκρατορίας είχε περάσει από αιώνες. Και το
παίζει Ρωμαίος Αυτοκράτωρ. Πίστευε πως μπορεί να αναστήσει τη Ρω­
μαϊκή Αυτοκρατορία. Πίστευε στ* αλήθεια πως η Μεσόγειος είναι «δική
μας» θάλασσα (π ι& γ ο ηοδίπιιη), όπως κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, που η
Μεσόγειος ολόκληρη ήταν πράγματι ρωμαϊκή θάλασσα.
Λοιπόν, τον Απρίλη του 1939, λίγο μετά την προσάρτηση της Αυ­
στρίας στη Γερμανία, προσαρτά και ο Μουσολίνι τη «δική του» Αλβανία
στην Ιταλία, πράγμα που οι Αλβανοί τό θεωρούν μάλλον φυσιολογικό.
Άλλωστε, θα ήταν δυνατό να τρων καλύτερα ως ερζάτς Ιταλοί, έστω και
φασίστες, παρά ως ελεύθεροι Αλβανοί. Κι ας μην ξεχνάμε πως η Ιλλυ­
ρία, η αρχαία Αλβανία, είχε προμηθεύσει κάμποσους Αυτοκράτορες στη
Ρώμη. Γιατί λοιπόν να μην της προμήθευε και τον διάδοχο του Ντούτσε;
(Που στα ιταλικά σημαίνει Αρχηγός, όπως ακριβώς και το Φύρερ στα
γερμανικά).
Η προσάρτηση της Αλβανίας στην Ιταλία είναι μια σαφής προειδο­
ποίηση προς την Ελλάδα πως θα ’ρθει και η σειρά της. Άλλωστε, η
αρχαία Ελλάδα ήταν απ’ τις πρώτες χώρες που κατάχτησαν οι αρχαίοι
Ρωμαίοι, και ο Μουσολίνι φαίνεται πως ήθελε ν’ ακολουθήσει την αρ152 

χαία σειρά προτεραιότητας στις δικές του καταχτήσεις ή προσαρτήσεις,
πράγμα που είναι το ίδιο κατ’ ουσίαν.
Και για να είναι σίγουρος πως οι Έλληνες πήραν το μήνυμα, βυθίζει
την 15η Αυγούστου 1940 το αγκυροβολημένο στο λιμάνι της Τήνου για
τη γιορτή της Παναγίας ελαφρό αντιτορπιλλικό «Έλλη», ναυπηγήσεως
1913. Ήταν δηλαδή η «Έλλη» σχετικά καινούργιο σκαρί.
Ο Χίτλερ, όταν οι Ιταλοί προσαρτούν την Αλβανία, καθησυχάζει τον
Μεταξά και του λέει πως δεν υπάρχει λόγος να συγκεντρώνει η Ελλάδα
στρατεύματα κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα, γιατί ο φίλος του ο
Μουσολίνι είναι φίλος και της Ελλάδας. Πίστευε ο Χίτλερ πως τρεις
φασίστες θα μπορούσαν να τα βρουν στο τέλος. Αλλά δεν τα βρήκαν.
Γιατί ο ελληνικός φασισμός ήταν πάρα πολύ ιδιόρρυθμος. Ό πως ο ι­
σπανικός, όπως ο πορτογαλικός, δεν είχε συνείδηση της «διεθνιστικής
φασιστικής αλληλεγγύης».
Άλλωστε ο βασιλιάς Γεώργιος Β' δεν ήταν γερμανόφιλος, όπως ο
γερμανικής παιδείας Μεταξάς, αλλά αγγλόφιλος. Και οι Γερμανοί δεν
είχαν φιλίες με τον ελληνικό λαό. Κι έτσι, ένα φασιστικό καθεστώς βρέ­
θηκε να πολεμάει ένα άλλο φασιστικό καθεστώς. Ο Μεταξάς μπορεί να
ήταν φασίστας, βλαξ πάντως δεν ήταν.

2. Η ψυχολογία του φασίστα
Ας μάθουμε επιτέλους να λέμε τα πράγματα με τ’ όνομά τους και να
μην παραποιούμε την ιστορία μας. Ο ελληνικός λαός, στην πλειοψηφία
του, αγάπησε τον Μεταξά. Όπως και οι Ιταλοί που αγάπησαν τον Μου­
σολίνι, όπως και οι Γερμανοί που αγάπησαν τον Χίτλερ, όπως και οι
Ισπανοί που αγάπησαν τον Φράνκο. Ο φασισμός είναι λαϊκισμός - και
κάθε λαϊκισμός είναι φασισμός κατά βάσιν και κατ’ ουσίαν.
Ο φασισμός δεν αγαπά το μεγάλο κεφάλαιο (εκτός απ’ το πάρα πολύ
μεγάλο που τον γεννάει) και λατρεύει το μικρομεσαίο. Ο φασισμός εί­
ναι κοινωνικό καθεστώς σπέσιαλ για μικροαστούς. Ό χι για αστούς ούτε
για προλετάριους. Οι αστοί και οι προλετάριοι βρέθηκαν αντίπαλοί του
εξ αρχής. Και δεδομένου ότι στη λεγόμενη αστική κοινωνία δεν κυριαρ­
χούν οι αστοί αλλά οι μικροαστοί, δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κα­
νείς την απήχηση που είχαν στο λαό τα φασιστικά καθεστώτα. Άλλω­
στε, οι στολές, οι παρελάσεις, οι λαμπαδηδρομίες, τα κολοσσιαία θεά­
ματα αρένας, τα συνθήματα, το προγονικό μεγαλείο απ’ το οποίο ο χάλιας μικροαστός αντλεί δύναμη για να υποφέρει την ασημαντότητά του,
όλα αυτά τα εκμεταλλεύτηκαν τέλεια όλοι οι φασίστες δικτάτορες. Και
τα πλήθη να ουρλιάζουν ζήτω! Είσαι ο μπαμπάς μας! Ο χάλιας μικροαστός πάντα έ%ει ανάγκη από έναν σούπερ πατέρα του έθνους, που^νδΓ^
τον^προστατεύει απ’ τους παμ^
από τους
κομουνιστές που απειλούν το όνειρό του για ένα πέρασμα στην «ανώτε­
ρη τάξη».
Κάθε μικροαστός ονειρεύεται τον αστό που ζεσταίνει μέσα του, που
τον μεγαλώνει στο θερμοκήπιο της μεγάλης ελπίδας για ένα πέρασμα
153 

^

ςί

'

στην «ανώτερη τάξη». Κάθε ψιλικατζής ονειρεύεται ένα σούπερ μάρκετ.
Και επειδή το όνειρο για μερικούς πραγματοποιείται, όλοι οι χάχες πι­
στεύουν πως θα βγει αληθινό και γιαυτούς. Δεν έχει σημασία που οι
περισσότεροι πεθαίνουν φτωχοί. Σημασία έχει που ο καπιταλισμός τους
επιτρέπει να ονειρεύονται τον δικό τους πλούτο. Και ο φασισμός, που
είναι η ακραία μορφή καπιταλισμού, είναι μια εγγύηση για τη διατήρη­
ση του ονείρου για ένα πέρασμα στην «ανώτερη τάξη».
Το Φολκσβάγκεν (το Λαϊκό Όχημα) είναι δημιούργημα του Χίτλερ.
Αλλά υπάρχει ακόμα. Και ο αγκυλωτός σταυρός (η σβάστικα), αυτό το
εκπληχτικής ψυχολογικής αποτελεσματικότητας λαϊκό σύμβολο, που δί­
νει φτερά στο σταυρό και τον κάνει να γυρίζει και ν’ αλέθει, θα δώσει
στο χριστιανισμό τη δυναμική που του λείπει. Τώρα πια δεν είναι αμαρ­
τία να σκοτώνει ο καλός χριστιανός. Και ο Μεταξάς, όπως και ο Μου­
σολίνι άλλωστε, ξέρουν καλά τι κάνουν όταν υιοθετούν σα σύμβολο τον
διπλό πέλεκυ. Που κόβει κεφάλια και απ’ τα δεξιά και απ’ τα αριστερά.
Κάτω απ’ αυτές, τις ιδιάζουσες στο φασισμό συνθήκες ψυχολογίας
της μάζας, και με το πρόσθετο πραγματικό κίνητρο της απειλής της πε­
ριουσίας απ’ τον καταχτητή που, βέβαια, δεν καταχτά μια χώρα για να
κάνει περίπατο υπό το σεληνόφως στις ακρογιαλιές αλλά για να επωφεληθεί υλικά, δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί οι Έλληνες
έτρεξαν με τέτοια προθυμία στο μέτωπο και πολέμησαν τόσο καλά τους
Ιταλούς.
Ό χι όμως και τους Γερμανούς. Που είχαν ισχυρότερα σύμβολα, ι­
σχυρότερα κίνητρα και κυρίως ισχυρότερη μικροαστική τάξη απ' αυτήν
των μεσογειακών λαών. Που ακόμα και τον πόλεμο τον αντιλαμβάνο­
νται σα λαϊκή γιορτή.

3. Το τελεσίγραφο
Ο Μεταξάς ήξερε πολύ καλά ότι ο Μουσολίνι ετοιμάζεται να επιτε­
θεί κατά της Ελλάδας, και ωστόσο δεν συγκεντρώνει επαρκή στρατεύ­
ματα στα ελληνοαλβανικά σύνορα. Ούτε αντιδρά σοβαρά όταν τορπιλλίζεται η «Έλλη». Ούτε επικρίνει ούτε επικροτεί κάποιες απ’ τις άλλες
ενέργειες του Χίτλερ και του Μουσολίνι. Πλήρης αφασία.
Κάποιοι ιστορικοί λεν πως τούτη η πολιτική αφασία υπαγορεύεται
από τη σωφροσύνη του. Δεν θέλει να προκαλεί και κατά βάθος επιθυμεί
την ουδετερότητα. Άλλοι, πάλι, ισχυρίζονται πως βρίσκεται σε πλήρη
αμηχανία, θ α ήθελε ίσως να βοηθήσει τους φασίστες, αλλά αυτό είναι
απολύτως αδύνατο, όχι μόνο εξαιτίας της αγγλοφιλίας του βασιλιά που
τον στηρίζει αλλά και εξαιτίας της σταθερά προσανατολισμένης προς τη
δυτική Ευρώπη ελληνικής πολιτικής, που είχε επιβάλει ο Βενιζέλος.
Στην περίπτωση ενός νέου διχασμού, όπως στη διάρκεια του Α ' Παγκο­
σμίου Πολέμου, ο Μεταξάς θα έπρεπε να παίξει το ρόλο που τότε είχε
παίξει ο βασιλιάς Κωνσταντίνος, και ο βασιλιάς Γεώργιος το ρόλο που
τότε είχε παίξει ο Βενιζέλος. Αλλά ο Μεταξάς, ούτε βασιλιάς ούτε Βενι­
ζέλος είναι. Κι έτσι λουφάζει και περιμένει τη μοίρα να δώσει τη λύση.
154 

Και η μοίρα του εμφανίστηκε με τη μορφή του Ιταλού πρεσβευτή
στην Αθήνα σινιόρ Γκράτσι, που περί ώραν τρίτην πρωϊνήν της 28ης
Οκτωβρίου 1940 τον επισκέφτεται στο σπίτι του στην Κηφισιά για να
του επιδώσει τελεσίγραφον. Το οποίο έλεγε πως η Ελλάδα πρέπει να
αφήσει τα ιταλικά στρατεύματα να περάσουν ανενόχλητα τα σύνορα για
τις ανάγκες του πολέμου, όχι κατά της Ελλάδος αλλά κατά των αντιφα­
σιστών συμμάχων, στους οποίους δεν ανήκει ακόμα η Ελλάδα. Σε αντί­
θετη περίπτωση, οι Ιταλοί θα περνούσαν χωρίς άδεια. Κι αυτό, με άδεια
ή χωρίς άδεια, θα συνέβαινε οπωσδήποτε ύστερα από παρέλευσιν τριών
ωρών από της επιδόσεως του τελεσιγράφου, δηλαδή την έκτη πρωϊνή
της 28ης Οκτωβρίου.
Ο εμπαιγμός είναι φανερός. Ο Γκράτσι δίνει προθεσμία τριών ωρών
για να σκεφτεί και να αποφασίσει η ελληνική κυβέρνηση για ένα τόσο
σοβαρό θέμα. Ξέρει ο Γκράτσι πως η απάντηση θα είναι όχι, δεν σας
δίνουμε την άδεια. Και στο βάθος θα δυσαρεστούνταν πολύ αν ο Μετα­
ξάς έλεγε ναι, σας δίνουμε την άδεια. Γιατί σε μια τέτοια περίπτωση θα
έπρεπε ο Μουσολίνι να φερθεί φιλικά προς την Ελλάδα, κι αυτό ακρι­
βώς ήταν που δεν ήθελε. Δεν μπορείς να προσαρτήσεις ή έστω να κατα­
χτήσεις μια χώρα που δηλώνει φίλη σου, αν η ίδια δεν επιθυμεί την
προσάρτηση, πράγμα που, βέβαια, δεν το ανέμενε ο Μουσολίνι. Η Ελ­
λάδα δεν ήταν ούτε γερμανική κατ’ ουσίαν Αυστρία ούτε φιλοϊταλική
Αλβανία. Συνεπώς, έπρεπε να κατακτηθεί, αν και χώρα φασιστική. Αν
και μ’ έναν φασισμό πολύ συγγενικό μ’ αυτόν της Ιταλίας. Δηλαδή ήπιο,
χωρίς πολλούς σκοτωμούς, φαμφαρόνικο και παλικαρίστικο, πανηγυ­
ριώτικο και φασαριόζικο. Ένα φασισμό της πλάκας μ’ άλλα λόγια σε
σύγκριση μ* αυτόν του Χίτλερ που ήταν η βελτιωμένη παραλλαγή του
φασισμού, που λέγεται ναζισμός. Δηλαδή, εθνικισμός. Ειδικότερα, εθνι­
κοσοσιαλισμός. Δηλαδή, σοσιαλισμός χτυπημένος στο μίξερ μαζί με ε­
θνικισμό. Ο Μουσολίνι και ο Μεταξάς δεν ισχυρίζονταν πως ήταν σο­
σιαλιστές, έστω ειδικού τύπου. Τον τρίτο δρόμο προς τον σοσιαλισμό
τον ανακάλυψε ο Χίτλερ, όχι ο Μουσολίνι ή κάποιος άλλος.

4. Η επιστράτευση
Δεν ξημερώνει καλά καλά η 28η Οκτωβρίου, και κηρύσσεται γενική
επιστράτευση. Ό λα έγιναν τόσο απότομα, τόσο για την κυβέρνηση όσο
και για το λαό, που κανείς δεν κάθεται να καλοσκεφτεί τι ακριβώς
έγινε, και γιατί ό,τι έγινε, έγινε με τέτοια ταχύτητα, που αποκλείεται η
αντίδραση να ήταν άλλη εκτός απ’ τον γενικό ενθουσιασμό που προκαλεί το πολύ καινούργιο και το πολύ απότομο, που σε βγάζει απ’ τη
ρουτίνα της καθημερινότητας με τρόπο πολύ εντυπωσιακό. Η αγάπη για
την πατρίδα και άλλα τέτοια σχετικά δεν προμηθεύουν επιστημονικά
επιχειρήματα για την ερμηνεία φαινομένων σχέση έχοντα με την ψυχο­
λογία της μάζας. Η αγάπη για την πατρίδα, δεν είναι όμοια με την
αγάπη για μια γυναίκα. Η αγάπη για την πατρίδα είναι υπαρχτή κατά­
σταση, όμως έχει δικούς της νόμους και κανόνες, άσχετους προς τον 

κοινό έρωτα. Άλλωστε, κεραυνοβόλος έρωτας για την πατρίδα, όπως
αυτός των Ελλήνων την 28η Οκτωβρίου, είναι αδύνατο να υπάρξει. Την
πατρίδα δεν την αγαπάει κανείς ξαφνικά και απότομα, και κυρίως δεν
την αγαπούν όλοι με την ίδια ένταση. Και η ομοψυχία των Ελλήνων
εκείνη την πραγματικά ιστορική ημέρα, ήταν κάτι το εντελώς εκπληχτικό. Φασίστες, κομουνιστές, δημοκράτες, σοσιαλδημοκράτες, όλοι τρέ­
χουν πατείς με πατώ σε να καταταγούν στο στρατό. Τέτοια ομοψυχία
είναι υπέρ το δέον μεγάλη για Έλληνες, για να εξηγήσουμε το φαινόμε­
νο έτσι απλά, με τη φιλοπατρία. Η επιστήμη που λέγεται ψυχολογία της
μάζας μας προσφέρει πιο σίγουρες ερμηνείες. Εν πάση περιπτώσει, το
γεγονός είναι πως όλος ο κόσμος τρέχει κατά τα σύνορα, γιατί ο Μετα­
ξάς δεν είχε συγκεντρώσει στρατιωτικές δυνάμεις εκεί.
Γενικός αρχηγός του στρατού είναι ο βασιλιάς Γεώργιος Β' και αρ­
χιστράτηγος ο Αλέξανδρος Παπάγος, που θα του δοθεί η ευκαιρία να
ξαναγίνει αρχιστράτηγος στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. Η ορμή
του ελληνικού στρατού, που μοιάζει πολύ με λαϊκό στρατό έτσι απότομα
που γέμισαν τα τάγματα και τα συντάγματα, είναι τόσο μεγάλη, που σε
δεκαπέντε μέρες περίπου από της ενάρξεως του πολέμου, διώχνουν απ’
το ελληνικό έδαφος τους Ιταλούς που πίστευαν πως θα κάνουν έναν
περίπατο μέχρι την Αθήνα. Την 14η Νοεμβρίου 1940 δεν υπάρχει ούτε
μισός Ιταλός σε ελληνικό έδαφος.
Το φαινόμενο είναι μοναδικό ίσως στην παγκόσμια στρατιωτική ι­
στορία, και δίκαια προκαλεί τον θαυμασμό των συμμάχων, και κυρίως
του Τσώρτσιλ, που είναι ένας μεγάλος εξπέρ στην επιστήμη της ψυχολο­
γίας της μάζας. Στην Πίνδο μπαίνουν στον πόλεμο και οι γυναίκες αυ­
θόρμητα.
Τι απογίνε αυτή η τρομερή ορμή την πρώτη κιόλας μέρα που εμφανί­
στηκαν οι Γερμανοί, μη με ρωτάτε. Καλύτερα να μένουμε με τις αυταπά­
τες μας και να μην πολυσκαλίζουμε την επιστήμη της ψυχολογίας της
μάζας, που αν και πάρα πολύ σοβαρή και αξιοσέβαστη, στην Ελλάδα
δεν της έχουμε καμιά εκτίμηση. Και ο Ευάγγελος Λεμπέσης που της
είχε μεγάλη εκτίμηση, πέθανε στην ψάθα, αν και ουδόλως ύποπτος για
φιλοκομουνισμό. Απ’ την επιστημονική αλήθεια, προτιμάμε τους μύθους
και τις απλοϊκές ερμηνείες που αυτοί προσφέρουν. Γιαυτό και προκόψα­
με σα λαός. Ακόμα και ο όρος «ψυχολογία της μάζας» ακούγεται σα
μομφή σ’ έναν τόπο όπου ο λαϊκισμός είναι κυρίαρχη κατάσταση. Σε
κανένα ελληνικό πανεπιστήμιο δε διδάσκεται η ψυχολογία της μάζας.

5. Η κατάρρευση
Ο Μεταξάς πεθαίνει την 29η Ιανουαρίου 1941 και τον διαδέχεται ο
Αλ. Κορυζής που αυτοκτονεί σε λιγότερο από τρεις μήνες, την 18η Απρι­
λίου 1941. Τον Κορυζή, που ποτέ κανείς δεν έμαθε τους ακριβείς λόγους
της αυτοκτονίας του, περί της οποίας πολλά λέγονται, διαδέχεται ο Εμ­
μανουήλ Τσουδέρός που θα είναι ο τελευταίος πρωθυπουργός της ελεύ­
156 

θερης Ελλάδας και ο πρώτος της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης της
Μέσης Ανατολής.
Ένας απ’ τους πιθανούς λόγους της αυτοκτονίας του Κορυζή είναι η
εκπληχτική καί πέρα για πέρα ηρωική συμπεριφορά των Ελλήνων στρα­
τιωτών στο Αλβανικό μέτωπο, που μετατρέπεται απότομα στο εντελώς
αντίθετό της την 6η Απριλίου 1941, την πρώτη μέρα της γερμανικής
επίθεσης. Ο Κορυζής αυτοκτονεί 12 μέρες μετά. Ίσως δεν άντεχε να
βλέπει το χάλι ενός στρατού που μια μέρα πριν απ’ τη γερμανική επίθε­
ση ακόμα, τελοΰσε άθλους.
Είναι απίστευτο αυτό που συμβαίνει στο αλβανικό μέτωπο. Ένα με­
θύσι συνεπαίρνει τους πάντες, αξιωματικούς και στρατιώτες, και προε­
λαύνουν και προελαύνουν ακατάπαυστα μέσα στην Αλβανία κυνηγώ­
ντας τους Ιταλούς, που φεύγουν και δε γυρνούν ούτε να κοιτάξουν πίσω.
Κανείς δε φροντίζει για εφεδρείες, κανείς δεν φροντίζει τον ανεφοδια­
σμό. Δεν είναι στρατός αυτός, είναι άσπρος σίφουνας, που λέει η διαφή­
μιση. Σαρώνει τα πάντα στο δρόμο του. Πρόκειται για ένα πραγματικό
έπος. Μόνο που είναι πολύ μεγάλο για να είναι αληθινό και κυρίως για
να διαρκέσει λιγάκι. Πάντως, με κομμένα πόδια απ’ τα κρυοπαγήματα,
άυπνοι ολόκληρα εικοσιτετράωρα, πεινασμένοι, ψειριασμένοι, οι Έλλη­
νες στρατιώτες δεν το βάζουν κάτω με τίποτα. Καταφέρνουν να αποκρούσουν και τις δύο πάρα πολύ μεγάλες και έξοχα οργανωμένες από
στρατιωτικής απόψεως αντεπιθέσεις των Ιταλών, τον Φεβρουάριο και το
Μάρτιο του 1941. Κανείς δεν μπορεί να καταλάβει τι συμβαίνει μ’ έναν
στρατό τέσσερεις φορές μικρότερο απ’ αυτόν του εχθρού. Και ο Οδυσσέας Ελύτης στο «'Αξιον εστί» μεταπλάθει ποιητικά μ’ έναν θαυμαστό
τρόπο τις προσωπικές του εμπειρίες απ’ το μέτωπο, σε μια εποχή που
και οι ποιητές μάχονταν στην πρώτη γραμμή, κι όχι σα σήμερα που
κάνουν τους τρελλούς για να μην παν στρατιώτες.
Και ξαφνικά, όλα αλλάζουν μέσα σε μια νύχτα, την 6η Απριλίου
1941. Κανείς δεν πήρε είδηση ότι οι Γερμανοί ετοιμάζονται να επιτε­
θούν για να βοηθήσουν τους Ιταλούς που έχουν σκαλώσει στα χιόνια και
στο ελληνικό μάνλιχερ. Δεν ήταν τόσο που ήταν πολλοί οι Γερμανοί, οι
Ιταλοί ήταν ακόμα πιο πολλοί, ούτε που είχαν καλόν οπλισμό, και οι
Ιταλοί είχαν καλόν οπλισμό. Ήταν ο αιφνιδιασμός που πανικόβαλε
τους πάντες, μα τους πάντες, στρατηγούς, αξιωματικούς και οπλίτες. Και
το μέτωπο καταρρέει σα χάρτινος πύργος. Ο αιφνιδιασμός που προκάλεσε τσν ενθουσιασμό την 28η Οκτωβρίου, προκαλεί τον πανικό την 6η
Απριλίου. Όμως, τότε ο εχθρός ήταν μακρυά και ο στρατός ξεκούραστος. Τώρα ο εχθρός είναι πάνω απ’ τα κεφάλια, και ο στρατός κατάκο­
πος. Ό χ ι μόνο απ’ τις κακουχίες αλλά και απ’ την ψυχολογική υπερέ­
νταση. Είναι σα να βρίσκεσαι σε κατάσταση οργασμού, και κόβεσαι
ξαφνικά. Κανείς απ’ τους Έλληνες στρατηγούς δεν είχε ιδέα από ψυχο­
λογία της μάζας. Ντοπάριζαν τους στρατιώτες με τα «αέρα» και τελικά
τους πήρε ο άνεμος και τους σήκωσε όλους.
157 

6. Η συνθηκολόγηση
Η γερμανική επίθεση εκδηλώνεται ταυτόχρονα κατά της Σερβίας και
της Ελλάδος. Δεν προλαβαίνει να καταρρεύαει η Σερβία, και τα γερμα­
νικά στρατεύματα μετακινούνται λίγο ανατολικότερα και περνούν στην
Ελλάδα από τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα, την 6η Απριλίου 1941. Τα
ισχυρά οχυρωματικά έργα αποδεικνύονται ακατάλληλα για να αντιμε­
τωπίσουν μηχανοκίνητο στρατό, κι έτσι ο γερμανικός στρατός μπαίνει
στη Θεσσαλονίκη την 8η Απριλίου, δύο μόλις μέρες μετά την εκδήλωση
της επίθεσης.
Ο ελληνικός στρατός της Αν. Μακεδονίας είναι τώρα από παντού
περικυκλωμένος και παραδίδει τα όπλα. Στην άλλη μεριά, στη Δυτ. Μα­
κεδονία, όπου έχει τα ερείσματά του ο ελληνικός στρατός που μάχεται
στην Αλβανία, οι Έλληνες διατάσσονται να υποχωρήσουν συντεταγμέ­
να, την 12η Απριλίου 1941, για να μην έχουν την τύχη του στρατού της
Αν. Μακεδονίας. Όμως, αντί για συντεταγμένη υποχώρηση, έχουμε μια
πανικόβλητη άτακτη φυγή.
Σημειώστε πως στο Αλβανικό μέτωπο βρίσκονται και στρατιώτες των
συμμαχικών δυνάμεων, κυρίως Άγγλοι. Που υποχωρούν πρώτοι, καλυ­
πτόμενοι από τους Έλληνες, που έχουν εντολή να σώσουν πρώτα τους
συμμάχους και ύστερα τους εαυτούς τους. Οι σύμμαχοι σώζονται πράγ­
ματι και φτάνουν στην Πελοπόννησο. Από κει περνούν στην Κρήτη.
Ό ταν το αλβανικό μέτωπο άδειασε απ’ τους ξένους στρατιώτες, ο
διοικητής της Στρατιάς της Δυτικής Μακεδονίας στρατηγός Τσολάκογλου, συνεννοείται με τους διοικητές των μεγάλων μονάδων και με την
έγκρισή τους υπογράφει ανακωχή με τους Γερμανούς. Δεν είναι ο Τσολάκογλου, συνεπώς, αυτός που παραδίδει τον ελληνικό στρατό στους
Γερμανούς, είναι ολόκληρη η ελληνική στρατιωτική ηγεσία.
Ό σο γίνονται αυτά, οι Γερμανοί βομβαρδίζουν ανηλεώς το λιμάνι
του Πειραιά, για να καταστρέψουν τον εκεί ευρισκόμενο ελληνικό στό­
λο. Και ένα μέρος του, το καταστρέφουν πράγματι. Η Ελλάδα, εκτός απ’
το στρατό ξηράς χάνει και μέρος του στόλου της, που ήταν πάντα η
πραγματική της δύναμη.
Δύο μέρες πριν απ’ την υπογραφή της ανακωχής από τον Τσολάκογλου την 20ή Απριλίου 1941, ο πρωθυπουργός Κορυζής αυτοκτονεί την
18η Απριλίου. Μια μέρα μετά την υπογραφή της ανακωχής και τρεις
μετά την αυτοκτονία του Κορυζή, ο Εμμανουήλ Τσουδερός σχηματίζει
κυβέρνηση που την επόμενη, την 22α Απριλίου, φεύγει για την Κρήτη
παρέα με το βασιλιά. Αλλά σε λιγότερο από ένα μήνα, την 20ή Μαΐου
1941 οι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές πέφτουν σαν μύγες απ’ τον ουρανό. Η
περίφημη μάχη της Κρήτης αρχίζει* και γίνεται χαμός. Ο κρητικός λαός,
σχεδόν αυθόρμητα, και όχι ο ανύπαρχτος πλέον ελληνικός στρατός, δεν
προλαβαίνει να σκοτώνει Γερμανούς αλεξιπτωτιστές. Αλλά τελικά η
Κρήτη καταλαμβάνεται από αερομεταφερόμενες μεραρχίες, και η ελλη­
νική κυβέρνηση, που λίγο πριν διά διαγγέλματος είχε δηλώσει πως θα
συνεχίσει απ’ την Κρήτη τον αγώνα για την απελευθέρωση της Ελλάδας,
158 

καβαλάει τα ψηλά κρητικά βουνά και φτάνει στο λιβυκό πέλαγος. Μαζί
της σε τούτη την πορεία και ο βασιλιάς, που υποθέτω πως για πρώτη
φορά στη ζωή του αντιλαμβάνεται τι σημαίνει να είσαι στρατιώτης του
πεζικού.
Στο μεταξύ, οι Γερμανοί έχουν μπει στην Αθήνα την 27η Απριλίου
1941, εικοσιμία μέρες μετά την εκδήλωση της επίθεσης. Όλη η Ελλάδα
τώρα βρίσκεται υπό γερμανική κατοχή.

159 

16. Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ, Η ΚΑΤΟΧΗ ΚΑΙ
Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ
1. Μια μάχη αλλιώτικη απ’ τις άλλες
Από στρατιωτικής απόψεως, η Μάχη της Κρήτης είναι ένα καθαρό
στρατιωτικό... αριστούργημα! Ναι, ναι, έχουν και οι στρατιωτικοί τα αριστουργήματά τους!
Για πρώτη φορά στη στρατιωτική ιστορία, μια μάχη σχεδιάζεται εξ
ολοκλήρου από την αεροπορία, η οποία όμως σκέφτεται και ενεργεί σα
να ήταν στρατός ξηράς. Πράγμα που σημαίνει πως η αεροπορία εγκατα­
λείπει τον παραδοσιακό ρόλο της υποστήριξης του στρατού ξηράς, ο
οποίος σχεδιάζει και εκτελεί τις μάχες, και οι πεζικάριοι υπακοΰουν
τώρα όχι στους επιτελείς του στρατού ξηράς, αλλά στους επιτελείς της
αεροπορίας. Το ιδιοφυές σχέδιο είναι του αρχηγού της γερμανικής αε­
ροπορίας στρατάρχη Γκαίριγκ.
Οι Άγγλοι της Μέσης Ανατολής, στη στρατιωτική δικαιοδοσία των
οποίων υπάγεται η Κρήτη, αν και διαθέτουν ισχυρή αεροπορία και ση­
μαντικότατο στόλο, δεν ενδιαφέρονται και πολύ για το νησί, γιατί οι
παραδοσιακοί κανόνες του πολέμου λεν πως τα νησιά είναι πάντα επι­
σφαλή απο στρατιωτικής απόψεως, έτσι που προσφέρονται για ναυτικό
αποκλεισμό. Οι Γερμανοί σπαν αυτόν τον κανόνα της κλασικής στρατη­
γικής και για πρώτη φορά στη στρατιωτική ιστορία αντιμετωπίζουν ένα
μεγάλο νησί σαν την Κρήτη, σαν ακίνητο αεροπλανοφόρο, σαν δικό
τους σταθμό ανεφοδιασμού για τα στρατεύματα τον Ρόμελ που βρίσκε­
ται στην Αφρική απ’ τον Ιανουάριο του 1941, και σαν «ακύρωση» του
εγγλέζικου σταθμού ανεφοδιασμού των στρατευμάτων του στρατηγού
Ουέιβελ, που έχει το γενικό πρόσταγμα στη Μέση Ανατολή. Η Κρήτη
βρίσκεται περίπου στη μέση της διαδρομής Αγγλία - Αίγυπτος και όλα
τα αγγλικά αεροπλάνα σταματούν εκεί για ανεφοδιασμό.
Παρά ταύτα, ο Ουέιβελ πιστεύει πως οι Γερμανοί δεν θα τολμήσουν
να καταλάβουν την Κρήτη, γιατί μια τέτοια επιχείρηση θα ήταν άκρως
παρακινδυνευμένη. Ούτε οι Έλληνες πιστεύουν πως θα ήταν δυνατό η
Κρήτη να κατακτηθεί απ’ τους Γερμανούς. Γιαυτό και η ελληνική κυβέρ­
νηση καταφεύγει κατ’ αρχήν εκεί και δεν πάει κατ’ ευθείαν στη Μέση
Ανατολή, όπως θα κάνει σε λίγο. Γιαυτό μεταφέρονται στην Κρήτη και
οι Σχολές Ευελπίδων και Χωροφυλακής. Στην Κρήτη μεταφέρονται επί­
160 

σης για ασφάλεια και οι 21.000 Εγγλέζοι ,που μάχονταν στην ηπειρωτική
Ελλάδα, μετά την κατάρρευση του μετώπου, για να ενωθούν με, τις 6.000
που βρίσκονταν ήδη εκεί για την άμυνα του νησιού και τις 5.000 που θα
έρθουν σε λίγο, όταν επιτέλους καταλάβουν οι Εγγλέζοι στρατηγοί πως
οι Γερμανοί βομβαρδίζουν ανηλεώς το νησί όχι μόνο για να καταστρέ­
ψουν την άμυνά του αλλά για να το καταλάβουν, αφού πρώτα καταστρέ­
ψουν την άμυνα.
Ο ελληνικός στρατός που βρίσκεται στην Κρήτη αριθμεί 11.480 άν­
δρες, πολλοί απ’ τους οποίους είναι νεοσύλλεκτοι και εκπαιδεύονται σε
σίγουρο μέρος! Η εκ 19.000 ανδρών αποτελούμενη Μεραρχία Κρητών
πολεμούσε στην Αλβανία και ξέμεινε στην ηπειρωτική Ελλάδα μετά την
κατάρρευση. Τι να πεις, έχουν 19.000 βαρβάτους και εμπειροπόλεμους
Κρητικούς, και αντί να τους κρατήσουν εκεί για την άμυνα του νησιού,
τους στέλνουν στην Αλβανία, για να μην υστερήσουν οι Κρητικοί σε
ελληνολατρεία. Είδατε τι κάνει η πολλή αγάπη για την πατρίδα; Κατα­
στρέφει την πατρίδα. Αν οι Κρητικοί στρατιώτες βρίσκονταν στην Κρή­
τη, ίσως να άλλαζαν τα πράγματα και για τους Έλληνες και για τους
συμμάχους.

2. Η μάχη της Κρήτης
Την ανωτάτη διεύθυνση της επιχείρησης «Ερμής», όπως ονομάζουν
οι Γερμανοί ελληνικότατα και πολύ πετυχημένα, λόγω ειδικότητας του
αρχαίου θεού, την επιχείρηση της κατάληψης της Κρήτης, την έχει αυτο­
προσώπως ο αρχηγός της αεροπορίας Γκαίριγκ. Και η εντελώς εκπληχτική προπαρασκευή της ανατίθεται στον πτέραρχο Λερ, τον διοικητή
του 15ου Στόλου Αεροπορίας, που τα κάνει όλα απ’ το γραφείο του στην
Κηφισιά.
Κατ’ αρχήν ο Λερ επισκευάζει ή κατασκευάζει αεροδρόμια στην Ελ­
λάδα για να πηγαινοέρχονται άνετα στην Κρήτη τα γερμανικά μεταγω­
γικά αεροπλάνα Γιούνκερς, που μαζί με τα μαχητικά Στούκας θα γίνουν
ο εφιάλτης της Κρήτης. Οι Άγγλοι πιστεύουν πως τα αεροδρόμια αυτά
θα χρησιμοποιηθούν για την επιχείρηση «Μπαρμπαρόσσα», δηλαδή την
κατάληψη της Ρωσίας. Δεν ξέρουν τίποτα για την επιχείρηση «Ερμής».
Πράγματι θα χρησιμοποιηθούν και για τον πειρατή Μπαρμπαρόσσα,
αλλά μετά τον θεό Ερμή. Πρώτα ο Θεός, που λέμε. Ο Θεός των Γερμα­
νών, εννοείται. Γιατί ο γνωστός Θεός των Ελλήνων πήγε διακοπές στο
Άγιον Όρος. Και ο «Ερμής» επισκέπτεται την Κρήτη για πρώτη φορά
απ’ την εποχή που ζούσε στον Όλυμπο, την 20ή Μαΐου 1941.
Οι ορεινοί καταδρομείς που θα πέσουν απ’ τον ουρανό διοικούνται
απ’ τον αντιπτέραρχο Στόύντε. Οι κυρίως ειπείν αλεξιπτωτιστές από τον
υποπτέραρχο Σούσμαν. Η 5η ορεινή μεραρχία πεζικού, που θα την διοι­
κήσει όταν ολοκληρωθεί η επιχείρηση ο υποστράτηγος Ρίνκελ θα ριχτεί
στην Κρήτη ολόκληρη απ’ τον ουρανό. Τα 530 μεταγωγικά αεροπλάνα
και τα 53 ανεμοπλάνα βρίσκονται υπό τας διαταγάς του αντιπτέραρχου
Κόνρατ. Στην επιχείρηση παίρνουν μέρος και καμιά εκατοστή πλοία, 

υπό τον υποναύαρχο Σούστερ. Η αεροπορική προστασία και υποστήρι­
ξη της επιχείρησης (η κλασική συμμετοχή της αεροπορίας στον πόλεμο,
που φυσικά 6ε λείπει ούτε εδώ) ανατίθεται στον υποπτέραρχο Ριχτόφεν.
Ο αρχιτέκτων του σχεδίου πτέραρχος Λερ χωρίζει την Κρήτη στα
τρία, σύμφωνα με τα τρία αεροδρόμια που φρόντισαν να φκιάξουν
εκεί οι Άγγλοι. Δυτική περιοχή, αεροδρόμιο Μάλεμε (Χανιά, Σούδα).
Κεντρική περιοχή, αεροδρόμιο Ρεθύμνου. Ανατολική περιοχή, αεροδρό­
μιο Ηρακλείου. Πρώτα έπρεπε να καταληφτούν αυτά τα αροδρόμια και
ύστερα να ξαπλωθεί ο στρατός στις γύρω περιοχές.
Απο αγγλικής και ελληνικής πλευράς, το γενικό πρόσταγμα το έ­
χει ο υποστράτηγος Φράιμπεργκ, που κάνει ό,τι μπορεί. Αλλά δεν
μπορεί και πολλά. Πολύ περισσότερα μπορούν οι άοπλοι Κρητικοί
που μάχονται μ’ ό,τι βρουν κατά μόνας, κατά μικρές ομάδες, κατά
αυτοσχέδιους, ευκίνητους ημιστρατιωτικούς σχηματισμούς. Ξέρουν
τα κατατόπια, όπου πέφτουν απ’ τον ουρανό οι «άγγελοι» του Χίτλερ,
ξέρουν από όπλα, ξέρουν από μαχαίρια και, όπως και να το κάνουμε,
αγαπούν και λίγο τα αίματα ως γνήσιοι Κρητικοί. Αυτός ο αυτοσχέ­
διος στρατός δεν έχει προβλεφτεί απ’ τον πολυμήχανο πτέραρχο Λερ,
που όλον αυτό το διάστημα διευθύνει την επιχείρηση απ’ την Αθήνα,
συγκεκριμένα απ’ την Κηφισιά.
Η μάχη της Κρήτης που άρχισε την 20ή Μαΐου 1941, τέλειωσε μετά
από μια βδομάδα, την 27η Μαΐου. Βρετανοί (Άγγλοι, Νεοζηλανδοί,
Αυστραλοί) και Έλληνες νεκροί, 1742. Γερμανοί νεκροί, 1990. Περίπου
ισοπαλία. Κι ένα σπουδαίο νησί, κέρδος για τους Γερμανούς.

3. Τα καύσιμα της βλακείας
Το αεροπλάνο σαν όπλο χρησιμοποιήθηκε και στη διάρκεια του Α '
Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά σε πολύ περιορισμένη κλίμακα. Στον Β'
Παγκόσμιο Πόλεμο, το όπλο που λέγεται πολεμικό αεροπλάνο παίζει
πρωταγωνιστικό £όλο. Και μαζί με τα τανκς, που είναι κινούμενα κά­
στρα, μπορούν να κάνουν ένα τέλειο ντουέτο. Σίδερο στον ουρανό, σίδε­
ρο στη γη, και στη μέση ο άνθρωπος, γέμιση στο σάντουιτς. Αν μάλιστα
σ’ αυτά τα μοντέρνα όπλα προσθέσουμε και το κλασικό και πανάρχαιο
πολεμικό πλοίο, τότε οι στρατηγοί έχουν στη διάθεσή τους τρία φοβερά
παιχνίδια για να ασκούν τη φονική ευφυία τους και να υπηρετούν το
Χάρο. Βέβαια, κάθε στρατιωτικός ισχυρίζεται πως υπηρετεί την πατρί­
δα του. Όμως, αυτό που υπηρετεί στο τέλος είναι μόνο ο Χάρος. Και το
κωμικό είναι πως τον πληρώνουμε για να τον υπηρετεί. Αυτός, πάντως,
θα ισχυριστεί πως τον πληρώνουμε για να υπηρετεί την πατρίδα. Όμως,
ένας που εισπράττει μισθό για να υπηρετεί την πατρίδα δεν είναι πα­
τριώτης, είναι επαγγελματίας πατριώτης. Δυσκολεύομαι να πιστέψω
πως ένας στρατιωτικός αγαπάει την πατρίδα του περισσότερο από μένα
για παράδειγμα, ή από σένα, που δεν είμαστε επαγγελματίες πατριώτες,
αλλά ερασιτέχνες.
Ο ερασιτεχνικός πατριωτισμός θριάμβευσε στη μάχη της Κρήτης, μ’
162 

εκείνον τόν αυθόρμητο και ακαθοδήγητο αγώνα του κρητικού λαού. Ό ­
χι μόνο κανείς δεν πλήρωσε αυτούς τους ανθρώπους για να πολεμήσουν
τους Γερμανούς, αλλά ούτε καν τους επιστράτευσε. Και δε νομίζω πως
υπάρχει κάτι πιο κωμικοτραγικό από έναν επίστρατο που πρέπει να
αγαπήσει έως θανάτου την πατρίδα, και μάλιστα στο τζάμπα. Ας ευχη­
θούμε, λοιπόν, οι πόλεμοι του μέλλοντος να γίνονται μόνο από εθελο­
ντές και επαγγελματίες. Πιο σωστά, από επαγγελματίες που θα καθοδη­
γούν εθελοντές. Και όχι από ερασιτεχνίζοντες επαγγελματίες που θα
σπρώχνουν στη μάχη ντοπαρισμένους ανθρώπους.
Οι Γερμανοί είχαν τέλειους επαγγελματίες, που διεκπεραίωναν τη
δουλειά με τυπικά γερμανική τάξη και ακρίβεια. Αλλά και τέλεια ντο­
παρισμένους χαχόλους, που ένοιωθαν ευτυχείς κάθε φορά που έμπαι­
ναν στη μάχη για να σκοτωθούν για τον Φύρερ, και δυστυχείς κάθε
φορά που έβγαιναν ζωντανοί απ’ τη μάχη. Αν η Αμερική δεν έμπαινε
στον πόλεμο για να τροφοδοτεί τους συμμάχους με αναλώσιμο υλικό
(κάθε στρατιωτικό υλικό αναλώνεται ταχύτατα, κι αυτό βοηθάει πολύ
στην καλή κατάσταση της οικονομίας), οι σύμμαχοι θα ήταν αδύνατο να
καταβάλουν τους Γερμανούς. Πολύ μακρυά απ’ όλα τα μέτωπα η πολε­
μική αμερικανική βιομηχανία, μπορούσε να παράγει σύνεργα θανάτου
μ’ όλη της την άνεση.
Βλακεία, πάντως, δεν παρήγε. Αυτή φαίνεται πως είναι προνόμιο
ημών των Ελλήνων. Γιατί εμείς ήμασταν που δώσαμε τη δυνατότητα
σους Γερμανούς να νικήσουν στην Κρήτη σχετικά άνετα. Τους προμη­
θεύσαμε τη βενζίνη για τα αεροπλάνα τους. Στη Δραπετσώνα βρήκαν τα
ξεφτέρια οι δικοί μας να φκιάξουν μια κολοσσιαία δεξαμενή βενζίνης
για τις ανάγκες του ελληνικού στρατού που μαχόταν στην Αλβανία. Κα­
νείς δε σκεφτόταν την ήττα τότε. Και οι Άγγλοι κομάντος ήταν αδύνατο
να την ανατινάξουν αργότερα. Γιατί μαζί της θα ανατίναζαν μια ολόκλη­
ρη πόλη. Οι Γερμανοί έτριβαν τα χέρια τους. Ώσπου να ’φερναν βενζί­
νη απ’ τη Ρουμανία, η Κρήτη θα οχυρωνόταν τέλεια. Ενώ τώρα, τους την
έκανε δώρο ο ηττημένος ελληνικός στρατός. Ω, τι λαός, μα τον Άρη!

4. Η Ελλάδα του Χίτλερ
Ο πόλεμος αλλάζει τον γεωπολιτικό χάρτη της Ευρώπης, και ιδιαίτε­
ρα των Βαλκανίων, που ήταν πάντα ανισόρροπα έτσι κι αλλιώς. Οι μυ­
στικές συνομιλίες Μολότωφ - Ρίμπεντροπ την 23η Απριλίου 1939, που
γίνονται με τη μάταιη ελπίδα, απ* τη μεριά της Σοβ. Ένωσης, πως ο
Χίτλερ θα ματαιώσει το σχέδιο επίθεσης κατά της χώρας του Λένιν,
έχουν σα συνέπεια τα εξής: Η Ρουμανία, που περιστρέφεται περί τον
φασιστικό Άξονα, παραδίδει στη Ρωσία τη Βεσσαραβία και τη βόρεια
Βουκοβίνα, την 27η Ιουνίου 1940. Την 30ή Αυγούστου, η Ρουμανία χάνει
κι άλλα εδάφη. Παρακαλείται φιλικά απ’ τον Χίτλερ να εκχωρήσει στη
σύμμαχο Ουγγαρία μέρος της Τρανσυλβανίας, και η επιθυμία του Φύ­
ρερ εκτελείται αυθωρεί και παραχρήμα. Την 7η Σεπτεμβρίου 1940 με
163 

την ίδιο τρόπο η Ρουμανία παραχωρεί στη σύμμαχο Βουλγαρία τη βό­
ρειο Δοβρουτσά.
Αφού κανόνισε τις εδαφικές εκκρεμότητες των φίλων του καταπώς
τον βόλευε, ο Χίτλερ αρχίζει να κανονίζει και τις εδαφικές εκκρεμότη­
τες των λιγότερο φίλων. Έτσι, την 10η Απριλίου 1941 η Κροατία ανακηρύσσεται αυτόνομο κράτος υπό την αιγίδα του 'Αξονος, χρόνια πολλά
πριν απ’ τη πρόσφατη διεκδίκηση της ανεξαρτησίας της. Και απ’ την 12η
Απριλίου 1941, πάλι κατ’ εντολήν του Χίτλερ, η Βουλγαρία καταλαμβά­
νει και προσαρτά ελληνικά και γιουγκοσλαβικά εδάφη.
Την 7η Μαΐου 1941 ο Χίτλερ, που σέβεται, λέει, πολύ τον αρχαίο
ελληνικό πολιτισμό, ανακηρύσσει ό,τι απόμεινε απ’ την κολοβή Ελλάδα
«Ελληνική Πολιτεία» κάτι σαν «αυτόνομο κράτος υπό γερμανική προ­
στασία». Α, όλα κι όλα, οι Γερμανοί δεν καταχτούν την Ελλάδα, απλώς
την κάνουν από κράτος, πολιτεία!
Η βόρεια Σλοβενία στη Γιουγκοσλαβία προσαρτάται κανονικότατα
στη Γερμανία, ενώ τα περί την Λιουμπλιάνα σλοβενικά εδάφη δίνονται
δώρο στον Μουσολίνι, όπως και ολόκληρη η δαλματική ακτή.
Τα δώρα προς τη σύμμαχο Βουλγαρία, τώρα. Πρώτον, η λεγόμενη
σέρβική Μακεδονία (Σκόπια, Μοναστήρι, Αχρίδα κλπ.). Δεύτερον, μια
μεγάλη περιοχή του Μοράβα. Τρίτον, η Ανατολική Μακεδονία και η
Δυτική Θράκη, που μετονομάζονται από τους Βουλγάρους σε «Περιοχή
του Αιγαίου», στην οποία συμπεριλάμβάνονται και τα νησιά Θάσος και
Σαμοθράκη.
Στη φίλη και σύμμαχο Ιταλία, ο Χίτλερ χαρίζει, από Ελλάδα, πρώτον
τα Ιόνια νησιά, την 16η Αυγούστου 1941. Δεύτερον, την Ήπειρο μέχρι
τον Αμβρακικό, της 'Αρτης συμπεριλαμβανομένης. Για να μεγαλώσει κι
άλλο το «Βασίλειον της Αλβανίας» που δημιουργείται έτσι, ο Χίτλερ
προσθέτει σ’ αυτό απ’ τη Δυτική Μακεδονία, τις περιοχές της Καστο­
ριάς, των Γρεβενών και της Σιάτιστας. Το Βασίλειον-αλαλούμ είναι αυ­
τόνομο κράτος, υπό ιταλικήν προστασίαν. Υπό ιταλικήν προστασίαν τί­
θεται επίσης και η Θεσσαλία, καθώς και η Στερεά πλην της Αττικής και
των ακτών του Σαρωνικού, που είναι υπό γερμανικήν προστασίαν. Η
Πελοπόννησος, η Εύβοια και η Σκιάθος, είναι ζώνες ιταλικής προστα­
σίας. Ό πως και τα «ιταλικά» Δωδεκάνησα και οι Κυκλάδες πλην της
Μήλου, που είναι υπο γερμανικήν προστασίαν. Μύλος. Η Ικαρία και η
Σάμος μετατίθενται στα Δωδεκάνησα, για να τα μεγαλώσουν, λέει! Δη­
λαδή, για να αυξηθούν τα ιταλικά εδάφη. Χαμός.
Η υπόλοιπη Ελλάδα είναι υπό γερμανικήν προστασίαν. Κατά τα άλ­
λα, ο Χίτλερ δηλώνει πως σέβεται την Ελλάδα και τον αρχαίο ελληνικό
πολιτισμό! Κι αυτός!

5. Αντιστασιακές οργανώσεις
Οι ιστορίες λεν πως στην Ελλάδα υπήρξαν 13 αντιστασιακές οργα­
νώσεις, που πολέμησαν τους καταχτητές Γερμανούς. Είναι πάρα πολλές
για μια μικρή χώρα. Και οι περισσότερες είτε είναι της πλάκας είτε
164 

υπηρετούν συμφέροντα που κάθε άλλο παρά εθνικά θα μπορούσαν να
χαρακτηριστούν είτε συγκροτούνται απο καλοπροαίρετους ανθρώπους,
που πιστεύουν πως μόνο αυτοί συνέλαβαν το σωστό σχέδιο για την εξό­
ντωση των Γερμανών.
Η πρώτη χρονολογικά αντιστασιακή οργάνωση, είναι αυτή που έστη­
σε με τη βοήθεια των Άγγλων ένας άνθρωπος των Άγγλων, ο απόστρατος συνταγματάρχης Ναπολέων Ζέρβας. Η οργανωτική δραστηριότητα
του Ζέρβα αρχίζει τον Ιούνιο του 1941, και οι ζερβικές αντάρτικες ομά­
δες εμφανίζονται στην περιοχή του Βάλτου (στην Αμφιλοχία του Αμβρακικού) στο τέλος Ιουλίου. Ό σο υπάρχει ο ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημο­
κρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος) θα δρα εκεί γύρω και ποτέ δεν θα αποχτήσει πανελλήνια εμβέλεια. Κύριος σκοπός της ύπαρξης του ΕΔΕΣ δεν
είναι η αντίσταση κατά των Γερμανών αλλά η αντίσταση κατά των κο­
μουνιστών. Οι Εγγλέζοι ξέρουν πως οι κομουνιστές ετοιμάζονται για
δράση. Και όταν δρουν οι κομουνιστές, δεν το κάνουν μόνο για πρό­
σκαιρα οφέλη.
Η πιο μεγάλη, η πιο σοβαρή και η πιο αποτελεσματική αντιστασιακή
οργάνωση είναι το ΕΑΜ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) που οργα­
νώθηκε με πρωτοβουλία του ΚΚΕ την 27η Σεπτεμβρίου 1941, και το
στρατιωτικό του σκέλος, ο ΕΛΑΣ (Εθνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός
Στρατός). Ένα άλλο παρακλάδι του ΕΑΜ είναι η ΟΠΛΑ (Οργάνωση
Προστασίας Λαϊκού Αγώνος), κάτι σαν αστυνομία ή υπηρεσία ασφαλείας του ΕΑΜ. Στο ΕΑΜ υπάγεται επίσης η ΕΑ (Εθνική Αληλεγγύη),
κάτι σαν υπηρεσία κοινωνικής πρόνοιας, και η ΕΠΟΝ (Ενιαία Πανελ­
λαδική Οργάνωση Νέων). Δίπλα στον ΕΛΑΣ, δρα το ΕΛΑΝ (Ελληνικό
Λαϊκό Απελευθερωτικό Ναυτικό).
Σοβαρή αντιστασιακή οργάνωση, αλλά περιορισμένης εμβέλειας (έ­
δρασε μόνο στην περιοχή της Παρνασσίδας) ήταν η ΕΚΚΑ (Εθνική και
Κοινωνική Απελευθέρωση) υπό τον αντισυνταγματάρχη Δημήτριο Ψαρρό, στην οποία μετείχε και ο Γεώργιος Καρτάλης. Το στρατιωτικό σκέ­
λος της ΕΚΚΑ είναι γνωστό σαν 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων. Η ΕΚΚΑ
είναι σοσιαλδημοκρατικών πολιτικών τάσεων, κι αυτός είναι ο λόγος της
διαμάχης της με τον ΕΛΑΣ, που στοίχισε τη ζωή στον Ψαρρό.
Η «Ιεραρχία» είναι οργάνωση μάλλον της πλάκας, στην οποία μετέ­
χουν ανώτατοι αξιωματικοί, μεταξύ των οποίων και ο αρχιστράτηγος
του αλβανικού μετώπου Αλέξανδρος Παπάγος.
Η «Οργάνωση Τσιγάντε» υπό τον ταγματάρχη Ιωάννη Τσιγάντε, εί­
ναι μια ομάδα δραστήριων σαμποτέρ και κατασκόπων των συμμάχων.
Η «Εθνική Δράσις» αποτελείται κι αυτή από αξιωματικούς και δρα
όπως και η άλλη του Τσιγάντε.
Η ΡΑΝ, υπό τους στρατηγούς Κ. Βεντήρη και Π. Σπηλιωτόπουλο
είναι κυρίως πολιτική οργάνωση σχετιζόμενη με την ελληνική κυβέρνη­
ση της Μέσης Ανατολής.
Η οργάνωση «X» υπό τον αντισυνταγματάρχη Γεώργιο Γρίβα (αυτόν
της μεταγενέστερης ΕΟΚΑ) είναι μάλλον φασιστική οργάνωση, που έρ­
γο της έχει το κυνήγι των κομουνιστών μάλλον παρά των Γερμανών.
165 

Ίδιου φυράματος είναι και ο ΠΑΟ στη Βόρεια Ελλάδα, καθώς καί η
οργάνωση του Αντών Τσαούς.
Υπάρχει ακόμα, ο «Όμηρος» του συνταγματάρχη Κιτριλάκη, η «Αλί­
κη» του πλοίαρχου Βαλασάκη και ο «Κόδρος» του πλωτάρχη Λυκουρέζου. Ομαδούλες, μάλλον προσκοπικές.

6. Ο Γοργοπόταμος
Ο ΕΛΑΣ πολύ σύντομα εξελίσσεται σε πραγματικό τακτικό στρατό,
που μόνο με το αντάρτικο του Τίτο θα μπορούσε να συγκριθεί. Στρατιω­
τικός αρχηγός του ΕΛΑΣ ήταν ο υποστράτηγος Στέφανος Σαράφης.
(Γεννήθηκε στα Τρίκαλα το 1890 και δολοφονήθηκε στην Αθήνα το
1957, σε μια γκακστερική ενέργεια που την εμφάνισαν σαν αυτοκινητικό
δυστύχημα).
Δεν θα ήταν δυνατό να περιγράψουμε εδώ τις πολλές και ηρωικές
μάχες που έδωσε ο ΕΛΑΣ. Θα περιοριστούμε μόνο στην ανατίναξη της
γέφυρας του Γοργοπόταμου, μια έξοχα συντονισμένη ενέργεια που έγινε σε συνεργασία του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ, με τη βοήθεια Εγγλέζων
σαμποτέρ.
Ο μέσω Ελλάδος ανεφοδιασμός των στρατευμάτων του Ρόμελ, έπρε­
πε να παρεμποδιστεί. Για το σκοπό αυτό, το Αρχηγείο της Μέσης Ανα­
τολής στέλνει στην Ελλάδα την 30ή Σεπτεμβίου 1942 τον Άγγλο συνταγ­
ματάρχη Έντυ Μάγιερς, που πέφτει με αλεξίπτωτο στη Γκκονα. Ο αντισυνταγματάρχης Κρις Γουντχάουζ, μέλος της αγγλικής αποστολής που
επιβλέπει τον αγώνα στην Ελλάδα, συναντά τον Ζέρβα την 9η Νοεμ­
βρίου 1942, και μαζί με 95 αντάρτες του ΕΔΕΣ πηγαίνουν στη Στρώμνη,
όπου τους περιμένει κρυμμένος σε μια σπηλιά ο Μάγιερς.
Στο μεταξύ ο Άρης Βελουχιώτης πείθεται να πάρει μέρος στην επι­
χείρηση μαζί με τον εχθρό του, τον Ζέρβα. Η επιχείρηση σχεδιάζεται
από τον Μάγιερς και εκτελείται από τους άνδρες του Βελουχιώτη και
του Ζέρβα, την νύχτα της 25ης Νοεμβρίου 1942. Ο Βελουχιώτης διέθεσε
για την επιχείρηση 45 επίλεκτους αντάρτες, και κάτι παραπάνω ο Ζέρβας.
Μετά από μάχη που κρατάει μισή ώρα, καταλαμβάνονται τα φυλάκια
της νότιας πλευράς, και αμέσως μετά και της βόρειας. Και περί ώραν
23.55 ακριβώς πέφτει η φωτοβολίδα που δίνει το σύνθημα για την ανα­
τίναξη. Η επιχείρηση εξετελέσθη άψογα και σύμφωνα με το σχέδιο,
αλλά η συνεργασία Άρη και Ζέρβα δεν θα επαναληφτεί, προς μεγάλη
απελπισία των Εγγλέζων που ήθελαν τη συνεργασία, αρκεί αρχηγός να
ήταν ο Ζέρβας. Πάντως, παρά την έλλειψη συνεργασίας με τον δικό
τους ΕΔΕΣ, οι καλοί σύμμαχοι Εγγλέζοι προμηθεύουν με όπλα και πυρομαχικά και τον δικό τους ΕΔΕΣ, και τον κομουνιστικό, κατ’ ουσίαν,
ΕΛΑΣ. Προς το παρόν χρειάζονταν τους κομουνιστές. Ό ταν πάψουν να
τους χρειάζονται, θα τους το δώσουν να το καταλάβουν καλά.
Τη νύφη απ’ την επιχείρηση της ανατίναξης της Γέφυρας του Γοργο­
πόταμου θα την πληρώσουν οι Ιταλοί που τη φύλαγαν και που άφησαν
166 

επιτόπου 25 νεκρούς. Σε αντίποινα, οι Ιταλοί τουφεκίζουν στη Λαμία σε
πρώτη δόση 11 και σε δεύτερη 24. Σύνολο, 35 νεκροί πατριώτες, ολικά
άσχετοι με την επιχείρηση. Δέκα περισσότεροι από τους νεκρούς Ιτα­
λούς. Πάλι καλά. Οι Γερμανοί, για έναν Γερμανό νεκρό μπορούσαν να
ξεκληρίσουν ολόκληρο χωριό. Τα μαζικά αντίποινα αθώων ήταν η προ­
σφιλής μέθοδος του ναζισμού να τρομοκρατεί, δηλαδή να κρατεί (να
εξουσιάζει) διά του τρόμου. Στη δίκη της Νυρεμβέργης, τούτη η μέθοδος
κυριαρχίας ενός στρατού διά της εν ψυχρώ εκτελέσεως αμάχων, θα βα­
ρύνει πολύ στην τελική απόφαση.
Το αποτέλεσμα της ανατίναξης της Γέφυρας του Γοργοπόταμου, ή­
ταν να διακοπεί η σιδηροδρομική συγκοινωνία Αθηνών-Θεσσαλονίκης
για 7 βδομάδες, με δυσμενέστατες επιπτώσεις στον ανεφοδιασμό των
στρατευμάτων του Ρόμελ. Βέβαια, οι Γερμανοί δεν ξαναεμπκττεύτηκαν
τη φύλαξη της γέφυρας στους Ιταλούς. Κι έτσι, οι Εγγλέζοι δεν ξαναεπιχείρησαν να την ξαναανατινάξουν.

7. Η κατοχή
Κατέχω μια ξένη χώρα σημαίνει επιβάλλω την άποψή μου για τον
τρόπο που πρέπει να διοικείται, ορίζω αυτούς που πρέπει να τη διοι­
κούν και κυρίως, ελέγχω τους πλουτοπαραγωγικούς πόρους κατά το
συμφέρον μου.
Κατοχή μιας ξένης χώρας από καταχτητές μπορεί να γίνει και σε
ειρηνική περίοδο, όμως κατά κανόνα γίνεται σε πολεμική περίοδο για
την εξασφάλιση στρατηγικών πλεονεκτημάτων. Η Ελλάδα είναι χώρος
εξόχως στρατηγικός. Προσφέρεται για εξορμήσεις προς τη Μικρά Ασία,
τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Οι Γερμανοί ενδιαφέρονταν
κυρίως για τον εφοδιασμό των στρατευμάτων τους της Βόρειας Αφρικής
(Ρόμελ) μέσω της Ελλάδας κι αυτός ήταν ο κύριος λόγος που την υπέτα­
ξαν.
Τρεις ήταν οι «κυβερνήτες» της Ελλάδας κατά τη διάρκεια της κατο­
χής. Ο στρατηγός Τσολάκογλου στην αρχή, ο I. Λογοθετόπουλος στη
συνέχεια και ο I. Ράλλης αμέσως μετά. Οι λεγάμενες «κατοχικές κυβερ­
νήσεις» ήταν τα όργανα με τα οποία οι Γερμανοί ήλεγχαν την κατάστα­
ση μάλλον, παρά κυρίως ειπείν κυβερνήσεις. Ό ,τι έκαμναν, το έκαμναν
κατ’ εντολήν των Γερμανών ή με την έγκρισή τους και συνεπώς υπηρε­
τούσαν τα συμφέροντα της Γερμανίας και όχι της Ελλάδας. Μ* άλλα
λόγια, ήταν κυβερνήσεις δοσιλόγων, που δεν έδωσαν λόγο ποτέ, όπως
και οι υπόλοιποι, οι λιγότερο σημαντικοί δοσίλογοι. Σαν άλλοθι για τη
συνεργασία τους με τον καταχτητή, προβλήθηκε το επιχείρημα πως βοή­
θησαν έμμεσα στο να σωθεί η Ελλάδα απ’ τους κομουνιστές, παρά το
γεγονός πως σ9 όλη τη διάρκεια του πολέμου οι κομουνιστές όλου του
κόσμου ήταν με τη μεριά των συμμάχων.
Η διοίκηση της νότιας Ελλάδας εκχωρήθηκε απ' τους Γερμανούς
στους συμμάχους τους Ιταλούς, που όμως διοικούσαν υπό την επίβλεψη
των Γερμανών και πάντα σε συνεννόηση μαζί τους επί του πρακτέου. Οι
167 

Ιταλοί ήταν καταχτητές κατεχόμενοι υπό κατακτητών, και ως εκ τούτου
ένοιωθαν λιγάκι μειονεκτικά. Αυτός είναι ο λόγος που οι Ιταλοί κατα­
χτητές φέρθηκαν λιγότερο σκληρά στους καταχτημένους Έλληνες, απ’
όσο οι σύμμαχοί τους, οι Γερμανοί.
Ό πως και νάναι, οι νικημένοι στο αλβανικό μέτωπο Ιταλοί βρέθη­
καν από σπόντα καταχτητές της Ελλάδας. Ενώ οι Βούλγαροι, που δεν
είχαν δώσει ούτε μια μάχη με τους Έλληνες πριν απ’ την κατοχή, βρέ­
θηκαν να κατέχουν την δυτική Θράκη και την ανατολική Μακεδονία, ως
τοποτηρητές των συμμάχων τους, των Γερμανών.
Κι έτσι η Ελλάδα βρέθηκε υπό τριπλή κατοχή, γερμανοϊταλοβουλγαρική. Κατά βάσιν και κατ’ ουσίαν όμως, ο καταχτητής ήταν ένας, οι
Γερμανοί, διότι οι άλλοι δύο ενεργούσαν ως δορυφόροι τους.
Ο ελληνικός λαός ξεσηκώθηκε παντού στην Ελλάδα κατά των κατα­
χτητών, στην αρχή αυθόρμητα και στη συνέχεια με την καθοδήγηση του
ΕΑΜ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) που το δημιούργησαν μεν οι
κομουνιστές αλλά δεν αποτελούνταν μόνο από κομουνιστές. Το ΕΑΜ
ήταν αντιφασιστικό μέτωπο των κομουνιστών, των σοσιαλιστών και των
ριζοσπαστών δημοκρατών.
Ωστόσο, υπήρξαν και άλλες αντιστασιακές οργανώσεις πέρα απ’ το
ΕΑΜ και έξω απ’ το ΚΚΕ. Το καταπληχτικό με την ελληνική αντίσταση
κατά των καταχτητών είναι η καθολικότητά της. Η εξαίρεση των δοσιλόγων δε φτάνει για να αμαυρώσει το έπος της Αντίστασης.

168 

17. ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΣΤΗ ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΑΗ
1. Τέσσερεις ελληνικές κυβερνήσεις για έναν λαό
Η πρώτη κυβέρνηση της Ελεύθερης Ελλάδος υπό τον Εμμανουήλ
Τσουδερό δεν βρισκόταν στην Ελλάδα αλλά στο Λονδίνο παρέα με τον
βασιλιά. Ό λες οι κατεχόμενες υπό των Γερμανών χώρες είχαν «ελεύθε­
ρες» κυβερνήσεις στο Λονδίνο, που δεν κυβερνούσαν απολύτως τίποτα.
Απλώς περίμεναν τη λήξη του πολέμου για να κυβερνήσουν στον τόπο
τους, όπου θα μεταφέρονταν έτοιμες και «καθαρές» από κομουνιστές.
Που κι αυτοί είχαν δικές τους κυβερνήσεις στα βουνά, που περίμε­
ναν το τέλος του πολέμου για να κατεβούν στις πόλεις. Σύμμαχοι-σύμμαχοι οι καπιταλιστές με τους κομουνιστές κατά των φασιστών, όμως ο
καθένας ετοιμαζόταν να δράσει μόνος του μετά τον πόλεμο, απ’ την
αρχή ακόμα του πολέμου. Βλέπεις, τούτος ο τρελλός πόλεμος έχει την
ιδιορρυθμία να μάχονται δίπλα δίπλα δυο εχθροί, οι κομουνιστές και οι
καπιταλιστές, εναντίον ενός τρίτου, κοινού εχθρού, των φασιστών, που
είναι κι αυτοί καπιταλιστές, υπέρμαχοι όμως όχι του δημοκρατικού αλλά
του δικτατορικού καπιταλισμού, που είναι ένας καπιταλισμός περισσό­
τερο συνεπής με τον εαυτό του, όχι όμως και με τις «δημοκρατικές πα­
ραδόσεις».
Εκτός απ’ αυτήν του Λονδίνου, μια δεύτερη ελληνική υποκυβέρνηση,
ας πούμε κλιμάκιο της λονδρέζικης, βρισκόταν στο Κάιρο με επικεφα­
λής τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, που εκτελούσε χρέη βοηθού του Εμ­
μανουήλ Τσουδερού, που βρισκόταν στο Λονδίνο.
Μια τρίτη ελληνική κυβέρνηση δημιουργείται τον ίδιο περίπου καιρό
στο βουνό, από το ΕΑΜ. Είναι η περίφημη «κυβέρνηση του βουνού». Κι
έτσι, έχουμε τέσσερεις ελληνικές κυβερνήσεις, εκ των οποίων οι δύο
εκτός Ελλάδος και οι δύο εντός, η μία στην Αθήνα παρέα με τους κατα­
χτητές, και η άλλη επί των ορέων της «ελεύθερης Ελλάδας», δηλαδή στις
περιοχές που δεν είχαν κατακτηθεί απ’ τους γερμανοϊταλοβούλγαρους.
Η πιο σημαντική απ’ τις τρεις «συμμαχικές» ελληνικές κυβερνήσεις
ήταν αυτή του Κάιρου, παρόλο που ήταν παράρτημα εκείνης του Λονδί­
νου. Διότι στην Αίγυπτο συνέρρεαν όλοι όσοι κατάφερναν να φύγουν
απ’ την Ελλάδα. Γιαυτό άλλωστε δημιουργήθηκε εκεί ελληνικό κυβερνη­
τικό παράρτημα υποδοχής, περίθαλψης και οργάνωσης των φυγάδων σε
στρατιωτικά σώματα. Οι στρατιωτικές μονάδες που δημιουργήθηκαν μ’
169 

αυτόν τον τρόπο σκορπίστηκαν στην Παλαιστίνη και τη Συρία, και κάμποσες πολέμησαν στο Ελ Αλαμέιν υπό αγγλική διοίκηση.
Ο περίφημος Ιερός Λόχος ήταν ένα πολύ ιδιόρρυθμο στρατιωτικό
σώμα. Αποτελούνταν αποκλειστικά από αξιωματικούς, όμως οι αξιωμα­
τικοί μάχονταν ως κομάντος με το βαθμό του απλού στρατιώτη, υπό την
διοίκηση άλλων αξιωματικών, περισσότερο έμπιστων των Άγγλων. Ή ­
ταν ένας πανέξυπνος τρόπος που βρήκαν οι Άγγλοι, αφενός να μα­
ντρώσουν όλους τους περισσευούμενους αξιωματικούς και αφετέρου να
φκιάξουν ένα πραγματικά εκλεκτό στρατιωτικό σώμα, που πολέμησε
γενναία στις επιχειρήσεις της Λιβύης, της Σάμου και της Δωδεκανήσου.
Ό πως έδειξαν τα πράγματα, οι Άγγλοι ήξεραν τι έκαμναν δημιουρ­
γώντας τον Ιερό Λόχο. Διότι σε λίγο θα ξεσπάσει πραγματικός εμφύλιος
υποπόλεμος ανάμεσα στους Έλληνες της Μέσης Ανατολής, που δεν ή­
ταν όλοι φιλοκαπιταλιστές, και πολλοί συμπαθούσαν όχι τις δύο εξόρι­
στες, όπως τις έλεγαν, κυβερνήσεις αλλά την τρίτη, την κυβέρνηση του
βουνού, που βρισκόταν στην πατρίδα και την υποστήριζαν απ’ τη Μέση
Ανατολή.

2. Η ανταρσία της Αλεξάνδρειας
Οι ταραχές και οι στάσεις στον ελληνικό στρατό της Μέσης Ανατο­
λής δεν οφείλονται μόνο στον γνωστό «κομουνιστικό δάκτυλο» αλλά και
στις παραδοσιακές ίντριγκες των αστικών κομμάτων, που σκοτώνονται
για τη νομή της εξουσίας, κυρίως όταν άλλοι πληρώνουν τα σπασμένα.
Επί του προκειμένου, πλήρωναν οι Άγγλοι, που έχουν κάθε λόγο να
θέλουν να έχουν λόγο στη διακυβέρνηση εξ αποστάσεως μιας καταχτη­
μένης χώρας, δηλαδή μιας μη χώρας επί του παρόντος.
Οι ταραχές που ξέσπασαν στις αρχές του 1943 στην Αλεξάνδρεια
είχαν σα συνέπεια την παραίτηση του αντιπροέδρου της Κυβερνήσεως
και υπουργού στρατιωτικών Π. Κανελλόπουλου και την έλευση στο Κάι­
ρο από το Λονδίνο του πρωθυπουργού Εμ. Τσουδερού. Στην ανασχηματισμένη κυβέρνηση μετέχει και ο Σοφ. Βενιζέλος καθώς καί άλλα σημαί­
νοντα στελέχη του Κόμματος των Φιλελευθέρων, που μέχρι τότε κρατιό­
ταν μακρυά από μια εξουσία χωρίς εξουσία αλλά με όλα τα πλεονεκτή­
ματα που παρέχει η εξουσία στους εξουσιαστές, ακόμα κι όταν δεν ε­
ξουσιάζουν παρά μια χούφτα ανθρώπους, σαν τους Έλληνες που βρί­
σκονταν τότε στη Μέση Ανατολή. Εξουσία νάναι κι ό,τι νάναι, αρκεί να
υπάρχει μάσα, η προοπτική μάσας.
Βλέποντας οι κομουνιστές αυτό το χάλι εκεί πέρα, είπαν να μπουν κι
αυτοί στο παιχνίδι περισσότερο αποφασιστικά. Κι έτσι κατά το τέλος
Μαρτίου 1944 μια ελληνική ταξιαρχία στην Αλεξάνδρεια, που ετοιμαζό­
ταν να επιβιβαστεί στα πλοία για να σταλεί να πολεμήσει στο μέτωπο
της Ιταλίας, στασιάζει ενώ ταυτόχρονα στασιάζουν και μονάδες του ελ­
ληνικού στόλου που βρίσκονται στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας.
Ο Σοφοκλής Βενιζέλος, πρόεδρος τώρα της κυβερνήσεως, κινείται
ταχύτατα και αντικαθιστά τον αρχηγό του ελληνικού στόλου κατ’ απαί170 

τησιν των Άγγλων, που απειλούν να βυθίσουν τα ελληνικά πλοία αν δε
σταματήσουν τη στάση κι αν δεν πάρουν μέρος στις επιχειρήσεις. Πρέ­
πει να σημειωθεί πως ο ρόλος των κομουνιστών σ’ αυτές τις στάσεις
είναι πολύ μικρός. Δε χρειάζονται, δα, και πολύ οι Έλληνες για να τα
κάνουν όλα λίμπα με την πρώτη ευκαιρία.
Φυσικά, το κίνημα δεν κατεστάλη ειρηνικά, κατεστάλη βίαια. Κι αυ­
τό σημαίνει ότι έπεσαν κάμποσα κεφάλια, ξερά και χλωρά ανάκατα, ως
συνήθως. Ο Βενιζέλος αποδεικνύεται πολύ δραστήριος και το πυρ κατά
των στασιαστών που διατάσσει φέρει αποτέλεσμα.
Και ούτωΛτως, οι Έλληνες όχι μόνο πολέμησαν τελικά στις συμμαχι­
κές επιχειρήσεις στην Ιταλία, αλλά είχαν την ευκαιρία να γίνουν ήρωες
άλλη μια φορά. Διότι, όσοι Έλληνες στρατιώτες δεν φυλακίστηκαν στην
Ελ Ντάμα και το Πορτ Σάιντ, σχημάτισαν μια «καθαρή» από κομουνι­
στές και φιλοκομουνιστές ταξιαρχία. Ήταν αυτή που κατέλαβε το Ρίμινι, και ονομάστηκε ως εκ τούτου Ταξιαρχία του Ρίμινι και οι πολεμιστές
ριμινίτες. Σε λίγο, ριμινίτης θα φτάσει να σημαίνει «δοκιμασμένος εθνι­
κόφρων μαχητής», δηλαδή φίλος στενός των Άγγλων, που εξουσιάζουν
τους πάντες και τα πάντα στη Μέση Ανατολή και κάνουν ό,τι θέλουν.
Είναι αφέλεια πρώτου βαθμού να εκλαμβάνει κανείς την ελληνική
κυβέρνηση του Κάιρου ως ελληνική και τον εκεί ελληνικό στρατό ως
ελληνικό. Άλλωστε, όλοι εκεί ξέρουν πως χωρίς τη βοήθεια των Ά γ ­
γλων δεν μπορούν να καταλάβουν την εξουσία, όταν φύγει ο ένας κατα­
χτητής για νάρθει ο άλλος ως σύμμαχος.

3. Η Κυβέρνηση του Βουνού
Η αναταραχή που προκλήθηκε ανάμεσα στους Έλληνες της Μέσης
Ανατολής έχει σαν έμμεση αιτία τη δημιουργία στην Ελλάδα της περίφημης και ιστορικής ΠΕΕΑ (Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρω­
σης), που στην πραγματικότητα είναι η σχεδόν νόμιμη κυβέρνηση του
ΕΑΜ, και εν πάση περιπτώσει περισσότερο νόμιμη απ’ την άλλη του
Κάιρου, που είναι πέρα για πέρα αυθαίρετη, αφού κανείς δεν τη εξέλε­
ξε και κανείς πλην των Άγγλων δεν την ελέγχει. Τουλάχιστον η ΠΕΕΑ
εγκρίθηκε μετά τη δημιουργία της από ένα εκατομμύριο Έλληνες που
ψήφισαν κρυφά, κάτω απ’ τη μύτη των Γερμανών, και εξέλεξαν αντιπρο­
σώπους (βουλευτές) που αποτέλεσαν το Εθνικό Συμβούλιο, κάτι που θα
μπορούσε να είναι και Βουλή, αν στην ψηφοφορία μετείχαν όλοι οι
Έλληνες και όχ^ μόνο το ένα εκατομμύριο θαρραλέων. Εν πάση περιπτώσει, το Εθνικό Συμβούλιο που συνεδρίασε το πρώτον από τις 14
μέχρι τις 27 Μαΐου 1944 στο χωριό Κορυσχάδες της Ευρυτανίας, ενέκρινε και νομιμοποίησε την ΠΕΕΑ, ας πούμε την κυβέρνηση του βουνού,
αν προτιμάτε, την κυβέρνηση του ΕΑΜ. Το οποίο μπορεί μεν να το
έφκιαξε το ΚΚΕ, αλλά μετείχαν σ’ αυτό και κόμματα ή προσωπικότητες
που ουδεμία σχέση είχαν με το ΚΚΕ. Άλλωστε, οι 16 στρατηγοί, οι 34
συνταγματάρχες και οι 1.500 αξιωματικοί μικρότερων βαθμών που πο­
λέμησαν με τον ΕΛΑΣ ουδεμία σχέση είχαν με το ΚΚΕ. Ούτε οι 6 δε­
171 

σποτάδες, οι 30 καθηγητές Πανεπιστημίου και οι 2 Ακαδημαϊκοί που
μετείχαν στο ΕΑΜ είχαν κάποια σχέση με το ΚΚΕ. Οΰτε η ΠΕΕΑ (Πο­
λιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης, και πιο απλά «κυβέρνηση του
βουνού») αποτελούνταν αποκλειστικά από κομουνιστές, που άλλωστε
έκαναν ό,τι μπορούσαν για να την ευρύνουν.
Στις 10 Μαρτίου 1944 που δημιουργείται η ΠΕΕΑ, πρόεδρός της, ας
πούμε πρωθυπουργός, είναι ο στρατηγός Ευριπίδης Μπακιρτζής. Όμως
σε λίγο αντικαθίσταται από τον σπουδαίο νομομαθή, καθηγητή και πολι­
τικό Αλέξανδρο Σβώλο, ενώ ο Μπακιρτζής περιορίζεται στο ρόλο του
Αντιπροέδρου και Γραμματέα (υπουργού) Επισιτισμού. Τα άλλα μέλη:
Ηλίας Τσιριμώκος, Γραμματέας Δικαιοσύνης. Γιώργης Σιάντος, Γραμ­
ματέας Εσωτερικών. Εμμανουήλ Μάντακας, Γραμματέας Στρατιωτικών.
Νικόλαος Ασκούτσης, Γραμματέας Συγκοινωνίας. Κώστας Γαβριηλίδης,
Γραμματέας Γεωργίας. Σταμάτης Χατζήμπεης, Γραμματέας Εθνικής Οι­
κονομίας. Ο καθηγητής Άγγελος Αγγελόπουλος (ο σημερινός σεβά­
σμιος ακαδημαϊκός και σώφρων οικονομολόγος) είναι Υπεύθυνος Οικο­
νομικών και ο καθηγητής Πέτρος Κόκκαλης είναι Υπεύθυνος Υγείας.
Η διακομματική και σχεδόν οικουμενική ΠΕΕΑ ανέτρεπε ριζικά τα
σχέδια του Τσώρτσιλ, που ήθελε κυβέρνηση της αρεσκείας του, έτοιμη
να αναλάβει την εξουσία στην Ελλάδα μετά την αποχώρηση των Γερμα­
νών, κι αυτός ήταν ο λόγος που λιάνισε τους στασιαστές της Μέσης
Ανατολής, που δε ζητούσαν τίποτα το σημαντικό. Μόνο την αναγνώριση
της ΠΕΕΑ από τους συμμάχους. Στο κάτω κάτω η ΠΕΕΑ βρισκόταν
στην πατρίδα, και οι άνθρωποί της αγωνίστηκαν και κινδύνευσαν σ’ όλη
τη διάρκεια της κατοχής. Ενώ η κυβέρνηση του Καΐρου, η μόνη νόμιμη
κυβέρνηση κατά τον Τσώρτσιλ, αποτελούνταν από παβ^εντεδεζ που
την κοπάνησαν τάχα για να σώσουν την πατρίδα, έξω απάτην πατρίδα,
και στην πραγματικότητα για να σώσουν το κεφάλι τους.

4. Μια περίεργη στάση
Η στάση σε μονάδες του ελληνικού στρατού και του στόλου που βρί­
σκεται στην Αίγυπτο είναι μια τόσο σκοτεινή υπόθεση, που την αποφεύ­
γουν επιμελώς τόσο οι φιλοκομουνιστές όσο και οι αντικομουνιστές ι­
στορικοί. Οι πρώτοι την αντιπαρέρχόνται στα γρήγορα λέγοντας πως
τίποτα δεν θα είχε γίνει αν οι Άγγλοι δέχονταν το αίτημα των δημοκρα­
τικών στρατιωτών για το σχηματισμό μιας Κυβέρνησης Εθνικής Ενότη­
τας, περί της οποίας όμως δεν έχουν σαφή άποψη, τόσο για τη συγκρό­
τηση, όσο και για την έδρα της. Οι δεύτεροι, που όλα τα ανάγουν εκ
συστήματος στον περίφημο κομουνιστικά δάκτυλο, βλέπουν κι εδώ τον
εν λόγω δάκτυλο, αλλά δε λεν πώς διάολο έγινε και βρέθηκαν τόσοι
κομουνιστές εκεί κάτω τη στιγμή που το κόμμα τους χρειαζόταν στην
Ελλάδα, όχι μόνο για να αγωνιστούν κατά των Γερμανών αλλά και για
να προετοιμάσουν την μεταπολεμική κατάσταση.
Εκείνη την εποχή, κανείς δεν ήξερε τις αποφάσεις των Άγγλων και
Ρώσων συμμάχων για την τύχη της Ελλάδας και τα παιχνίδια της εξου­
172 

σίας παίζονταν σχεδόν στα τυφλά. Όπως και νάναι, πουθενά δε βρήκα
μια επαρκή εξήγηση για το πώς έγινε και οι Άγγλοι αφόπλισαν το 4ο
ελληνικό σύνταγμα που έδρευε στο Κασασίν, απ’ όπου και άρχισαν οι
ταραχές που σε λίγο θα πάρουν τρομερές διαστάσεις απ’ την τάχα αντι­
παράθεση αντιφασιστών και φασιστών στρατιωτών. Το πιο πιθανό είναι
πως η πόλωση δημιουργήθηκε στη βάση του περίφημου «εθνικού φιλότι­
μου». Κάποιοι αξιωματικοί δεν ανέχονταν να τους διοικούν Άγγλοι και
ξεσηκώθηκαν παριστάνοντας τους αντιφασίστες, και στην πραγματικό­
τητα τους αντιαγγλόφιλους, πράγμα εξ ορισμού βλακώδες αφού εκεί
βρίσκονταν με την ανοχή και υπό την επίβλεψη των Άγγλων, που τους
τάιζαν και τους πότιζαν, και συνεπώς ήξεραν πως αποτελούσαν μια μι­
κρή επικουρική δύναμη του αγγλικού στρατού, που συγκροτήθηκε περιστασιακά από Έλληνες φυγάδες και αυτοεξορίστους.
Βέβαια, υπήρχε μια Αντιφασιστική Στρατιωτική Οργάνωση αποτελούμενη όχι από κομουνιστές αλλά από αντιμεταξικούς, που ήταν στα
μαχαίρια με τους μεταξικούς, αλλά τούτη η ομάδα δρούσε ηλιθίως σοβι­
νιστικά. Τους έπνιγε, λέει, το φιλότιμο που υπάκουαν στις διαταγές των
Άγγλων, λες και θα μπορούσαν από μόνοι τους να διεξάγουν τις επιχει­
ρήσεις στη Μέση Ανατολή.
Τούτη η κατάσταση έφερε τα πάνω κάτω, και στην υπόθεση μπλέχτη­
καν τελικά και οι εγκαταστημένοι στην Αίγυπτο Έλληνες, οπότε έγινε
μπάχαλο το πράγμα. (Βλέπε επί του θέματος και την έξοχη «Λέσχη» του
Στρατή Τσίρκα).
Ο εμφύλιος πόλεμος άρχισε στην πραγματικότητα τότε, στην Αλε­
ξάνδρεια. Και οι Εγγλέζοι τότε ήταν που αποφάσισαν να επέμβουν στην
Ελλάδα ενόπλως. Ήξεραν πως οι Έλληνες διπλωμάτες που είχαν κο­
ντά τους ήταν εντελώς λαπάδες για να υπηρετήσουν με εξυπνάδα τα
σχέδιά τους. Αφού δεν κατάφεραν να προλάβουν ή έστω να καταστείλουν την «κομουνιστική» στάση, πώς διάολο θα τα βόλευαν στην Ελλά­
δα με αντίπαλο ένα πραγματικό λαϊκό κίνημα σαν το ΕΑΜ και έναν
σχεδόν κανονικό στρατό σαν τον ΕΛΑΣ; Βέβαια, οι Άγγλοι στερήθηκαν των υπηρεσιών 20.000 Ελλήνων. Τόσοι ήταν αυτοί που κλείστηκαν
στα στρατόπεδα της Μέσης Ανατολής. Πάντως, τα πράγματα ηρέμησαν
προσωρινά.
Όπως θα δούμε στη συνέχεια, η στάση των ελληνικών στρατιωτικών
μονάδων στη Μέση Ανατολή θα βλάψει κυρίως τους κομουνιστές, κι
αυτό δικαιολογεί την άποψη σύμφωνα με την οποία επρόκειτο μάλλον
για εγγλέζικη προβοκάτσια.

5. Ο Γ. Παπανδρέου, φάντης μπαστούνι
Στις 14 Απριλίου 1944 ένα αγγλικό αεροπλάνο φέρνει απ’ την Ελλά­
δα στο Κάιρο τον Γεώργιο Παπανδρέου, που μόλις πατάει εκεί το πόδι
του αρχίζει να φέρεται σαν πρωθυπουργός, και σε δεκατρείς μέρες α­
ντικαθιστά τον Σοφοκλή Βενιζέλο, που είχε διαδεχτεί τον Εμμανουήλ
Τσουδερό. Ο Παπανδρέου ισχυρίζεται πως ήρθε για να ενεργήσει για
173 

το σχηματισμό Κυβερνήσεως Εθνικής Ενότητος, όμως ο Βενιζέλος είχε
αρχίσει ήδη αυτή τη δουλειά και συνεπώς ο ουρανοκατέβατος περίσ­
σευε, όπως ορθότατα λέει η βρετανική εφημερίδα δρεοΙ&ΙοΓ. Ενώ ο
Ο&δβΓνβΓ παρατηρεί πως ο Παπανδρέου δεν αντιπροσωπεύει παρά μόνο
τον εαυτό του.
Μόνο; Ό χι δα. Αντιπροσωπεύει σχεδόν φανερά τους Άγγλους. Εί­
ναι ο έμπιστός τους. Είναι ικανός πολιτικός, αν και σχετικά άσημος
προς το παρόν, και το σπουδαιότερο έχει κάτσει τρεις (!) μήνες φυλακή
το 1942 όταν τον συνέλαβαν οι Ιταλοί, ως εκδότη της παράνομης εφημε­
ρίδας «Ελευθερία», που θα γίνει νόμιμη αργότερα και θα παίξει βασικό
ρόλο στην αποστασία. Το παίζει, λοιπόν, αντιστασιακός. Αλλά κανείς
δεν μας είπε καθαρά γιατί οι Άγγλοι διάλεξαν αυτόν τον αντιστασιακό
κι όχι κάποιον απ’ τους χιλιάδες άλλους.
Προσέξτε τι λέει ο Παπανδρέου σε μια αναφορά που στέλνει απ’ την
Ελλάδα στο στρατηγείο της Μέσης Ανατολής τον Ιούνιο του 1943: «Η
ταυτότης συμφερόντων Ελλάδος και Αγγλίας για πρώτη φορά στην ιστο­
ρία είναι απόλυτος». Και παρακάτω: «Σήμερα δύο παγκόσμια μέτωπα
διαμορφούνται. Ο Κομουνιστικός Πανσλαβισμός και ο Φιλελεύθερος
Αγγλοσαξονισμός». Και παρακάτω: «Ολόκληρος η Ευρώπη θα είναι φυ­
σικός σύμμαχος της Αγγλίας διά να υπερασπίσει την εθνικήν της ανε­
ξαρτησία και τας πολιτικός της ελευθερίας». Και παρακάτω: «Κατ’ εξο­
χήν όμως ως σύμμαχοι της Αγγλίας προορίζονται η Ελλάς και η Τουρ­
κία, φυσικοί αντίπαλοι των προχωρημένων φυλακίων του Πανσλαβι­
σμού εις την Βαλκανικήν και φυσικοί φρουροί της εξόδου προς την
Μεσόγειον».
Ένας πολιτικός ηγέτης «αριστερός», με πιστοποιητικό αντιστασια­
κού και που υποστηρίζει τη θέση για την απόλυτη ταυτότητα των βρετα­
νικών και ελληνικών συμφερόντων, είναι η πάπια με τα τρία πόδια που
ψάχνει να βρει από καιρό ο Τσώρτσιλ, λέει ο Αντρέας Κέδρος στο
έξοχο βιβλίο του «Η ελληνική αντίσταση 1940-1944» (έκδοση Θεμέλιο).
Ο Παπανδρέου που ήρθε στο Κάιρο σα συμφιλιωτής, ζητάει την πα­
ραδειγματική τιμωρία των στασιαστών. Το ίδιο ζητάει κι ο βασιλιάς απ’
το Λονδίνο. Το ίδιο ζητούν και οι Άγγλοι. Τι σύμπτωση, ε; Κατά τα
άλλα, ο Παπανδρέου συνεχίζει αυτό που είχε αρχίσει με επιτυχία ο
Βενιζέλος, την προετοιμασία για μια συνάντηση με τους ανθρώπους της
ΠΕΕΑ στο Λίβανο.
Αλλά, αφού ο Βενιζέλος είχε αρχικά την οργανωτική ευθύνη, γιατί οι
Άγγλοι του την πήραν και την έδωσαν στον Παπανδρέου; Μα, διότι ο
Παπανδρέου ως αντιστασιακός της πεντάρας αλλά και ως «σοσιαλι­
στής» θα μπορούσε να εξαπατήσει ευκολότερα τους Έλληνες. Το παρα­
τσούκλι «παπατζής» δεν είναι καθόλου τυχαίο. Ο άνθρωπος που σπού­
δασε νομικά στην Αθήνα και οικονομία στο Βερολίνο, είναι πράγματι
ικανός άνθρωπος, όπως κι ο γιος του. Όμως όποιος πιστεύει πως δεν
ήταν πράχτορας των Άγγλων παραείναι αφελής.
174 

18· Η ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΛΙΒΑΝΟΥ ΚΑΙ ΟΙ
ΠΑΡΑΦΥΑΔΕΣ ΤΗΣ
1. Η Διάσκεψη του Λιβάνου
Η Διάσκεψη του Λιβάνου είναι το Βατερλώ του ΕΑΜ, του ΚΚΕ και
γενικότερα των αριστερών πολιτικών δυνάμεων. Ο Γεώργιος Παπαν­
δρέου, πρόεδρος της κυβερνήσεως και κύριος εκπρόσωπος όλων των
αστικών κομμάτων, νικάει κατά κράτος τους συνέδρους που ήρθαν απ’
την Ελλάδα με αγγλικό αεροπλάνο, μέσω Ιταλίας. Και είναι, οι εξ Ελλά­
δος σύνεδροι, οι εξής: Ρούσσος, εκπρόσωπος του ΚΚΕ, Σβώλος, Αγγελόπουλος και Ασκούτσης, εκπρόσωποι της ΠΕΕΑ, Πορφυγογένης, εκ­
πρόσωπος του ΕΑΜ, και Σαράφης, εκπρόσωπος του ΕΛΑΣ.
Ο ΕΔΕΣ του Ζέρβα εκπροσωπείται με τρεις, υπό την αρχηγία του
Πυρομάγλου, και η ΕΚΚΑ του πρόσφατα εκτελεσθέντος απ’ τον ΕΛΑΣ
Ψαρροΰ εκπροσωπείται από τον Καρτάλη. Στην αποστολή υπάρχουν και
δύο στρατηγοί, οι Βεντήρης και Σταθάτος, ως εκπρόσωποι του συνασπι­
σμού των Εθνικών Οργανώσεων, όπως ονομάζονται τώρα όλες εκείνες
οι ομάδες και ομαδούλες, ανάμεσα στις οποίες και η Οργάνωση X (οι
περίφημοι χίτες) του Γρίβα που δημιουργήθηκε όχι για να βλάψει τον
καταχτητή, δεν τον έβλαψε ποτέ ούτε κατ’ ελάχιστον, αλλά το ΕΑΜ και
το ΚΚΕ. Σύνολο αντιπροσώπων απ’ την Ελλάδα, δώδεκα. Κομουνιστές,
σοσιαλιστές, δημοκράτες, φασιστοειδείς, όλοι ανάκατα. Δώδεκα είναι
και οι εκπρόσωποι των ελληνικών κομμάτων που εδρεύουν στην Μέση
Ανατολή.
Και το παιχνίδι αρχίζει υπό την διαιτησία του Γ. Παπανδρέου που
αποδεικνυεται μέγας εξπέρ των εκβιασμών, πάντα με τη βοήθεια των
Άγγλων. Ο Άγγλος πρεσβευτής κοντά στην εξόριστη (έτσι τη λεν, αν
και κανένας δεν την εξόρισε) ελληνική κυβέρνηση, Ρέτζιναλντ Λίπερ
δεν αφήνει λεπτό τους Έλληνες μόνους τους να διασκεφτούν και να
αποφασίσουν για την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, γιατί αυτό είναι το
αντικείμενο της Διάσκεψης του Λιβάνου: πώς θα σχηματιστεί μια αντι­
προσωπευτική ελληνική κυβέρνηση από όλα τα κόμματα και όλες τις
αντιστασιακές οργανώσεις, ακόμα και από καθαρά φασιστικές σαν την
οργάνωση X του Γρίβα.
Είναι φανερό πως αυτό το κουλουβάχατο που προτείνεται απ’ τον
Παπανδρέου σαν ενωτική κυβέρνηση δεν πρόκειται να έχει μέλλον, ό­
175 

μως προς το παρόν προέχει ο εγκλωβισμός του ΕΑΜ και της κυβέρνη­
σης του, της ΠΕΕΑ, σ’ ένα κυβερνητικό σχήμα που δεν θα το ελέγχει το
ΕΑΜ, και όλοι οι χειρισμοί του Παναδρέου αποσκοπούν σ’ αυτό ακρι­
βώς.
Αυτό που κυρίως φοβούνται και οι Έλληνες αστοί πολιτικοί και οι
Άγγλοι είναι ο στρατός τους ΕΑΜ, ο ΕΛΑΣ, που είναι πανίσχυρος, και
που θα μπορούσε με τη δύναμή του να επιβάλει ντε φάκτο μια δική του
κυβέρνηση. Ήδη ο Τίτο, χωρίς να ρωτήσει κανέναν και χωρίς να συνδιασκεφτεί με κανέναν, έχει εγκαταστήσει τη δική του εξουσία στη
Γιουγκοσλαβία, και οι πάντες τρέμουν μήπως ο ΕΛΑΣ τον μιμηθεί.
Αυτός είναι ο λόγος που μόλις φτάσει ο Σαράφης στο Κάιρο, οι
πάντες πέφτουν πάνω του, ξεχνώντας πως υπάρχουν και άλλοι σύνε­
δροι. Προσπαθούν να τον πείσουν να διαλύσει τον ΕΛΑΣ και να βάλει
στη θέση του τακτικό στρατό δυνάμεως 200.000 ανδρών, που θα προέρ­
χεται από στρατολογία! Ο Σαράφης σκάει στα γέλια. Του προτείνουν
στρατολογία τη στιγμή που οι Γερμανοί βρίσκονται ακόμα στην Ελλάδα.
Το σχέδιο εγκατελείπεται ως ουτοπικό, και η διάσκεψη που αρχίζει θα
προχωρήσει στα λιγότερο ουτοπικά.

2. Καμπανάκι για το ΕΑΜ
Επί συνόλου 24 συνέδρων που συναποφασίζουν για το μέλλον της
Ελλάδας στο Ντουρ ελ Σαουέρ του Λιβάνου από την 17η Μαΐου 1944
και για κάμποσες μέρες (η διάσκεψη ξεφτίζει λίγο λίγο και κανείς δεν
ξέρει πότε ακριβώς τελειώνει), οι κομουνιστές είναι μόνο δύο, ο Ρούσσος, από μέρους του ΚΚΕ και ο Πορφυγογένης, από μέρους του ΕΑΜ.
Από μόνοι τους, δεν θα μπορούσαν να κάνουν απολύτως τίποτα, χωρίς
τη βοήθεια των άλλων ΕΑΜιτών που είναι μαζί τους. Όμως, το ΕΑΜ
είναι στ’ αλήθεια μέτωπο, και αυτή την εποχή ο έλεγχος των κομουνι­
στών πάνω του δεν είναι καθόλου αποτελεσματικός. Το δημιούργησαν
μεν οι κομουνιστές το ΕΑΜ, αλλά το άφησαν να εξελιχτεί και να διευρυνθεί χωρίς τη στενή επιστασία τους, όπως δείχνει και η συγκρότηση
της ΠΕΕΑ (Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης, που ήταν η
κυβέρνηση του βουνού του ΕΑΜ).
Παρά ταύτα, και ενώ ήξερε ο Παπανδρέου τι είναι το ΕΑΜ, αρχίζει
μια κατά μέτωπο επίθεση όχι στο ΚΚΕ αλλά στο ΕΑΜ, που επιχειρεί να
το εμφανίσει δολιότατα σαν απολύτως κομουνιστοκρατούμενο, παρόλο
που ο Άγγελος Αγγελόπουλος βρισκόταν εκεί δίπλα του, παρόλο που ο
Σαράφης δεν ήταν ποτέ κομουνιστής. Λέει ο Παπανδρέου πως το ΕΑΜ
παρεμποδίζει την εθνική αντίσταση, διότι δεν επιτρέπει να ανέβουν στο
βουνό όλοι οι Έλληνες, αν προηγουμένως δε δηλώσουν υποταγή στο
ΕΑΜ, και δι’ αυτού στο ΚΚΕ. Ο Παπανδρέου, λοιπόν, είναι αυτός που
επισήμως ταυτίζει το ΕΑΜ με το ΚΚΕ, κι αυτή η ταύτιση δε θα σταμα­
τήσει μέχρι το τέλος του εμφυλίου πολέμου, αλλά και μέχρι σήμερα
ακόμα. Και οι ΕΑΜίτες εκεί δίπλα του δε σηκώνονται να του σπάσουν
το κεφάλι. Τους κατηγορεί για παρεμπόδιση της εθνικής αντίστασης,
176 

αυτούς που έκαναν τα περισσότερα, αυτούς που ρίχτηκαν στον αγώνα
απ’ την πρώτη στιγμή, αυτούς που προσέφεραν τα περισσότερα θύματα.
Τους κατηγορεί ακόμα σαν υπεύθυνους για τη δημιουργία των Ταγμά­
των Ασφαλείας όπου, λέει, βρήκαν προστασία οι διωκόμενοι από το
ΕΑΜ. Δε λέει όμως γιατί αυτοί οι καλοί Έλληνες ζήτησαν την προστα­
σία των Γερμανών και όχι των άλλων, των μη κομουνιστικών αντιστα­
σιακών οργανώσεων, π.χ. του ΕΔΕΣ. Ο Παπανδρέου δίνει συγχωροχάρτι στο δοσιλογισμό. Προετοιμάζει το έδαφος για τη συνεργασία με τους
περίφημους «εθνικόφρονες» (διάβαζε δοσίλογους και δοσιλογίζοντες).
Μάλιστα, απειλεί τους ΕΑΜίτες με λογοδοσία για τα εγκλήματά τους!
Ετοιμάζει από τώρα τον εμφύλιο πόλεμο και τον διωγμό των αριστερών,
ο άθλιος.
Ωστόσο, υπάρχει ένα τεράστιο πρόσφατο έγκλημα, που το εκμεταλ­
λεύεται πολύ επιδέξια. Πρόκειται για την εκτέλεση, μάλλον τη δολοφο­
νία απ’ τον ΕΛΑΣ του Ψαρρού, για την οποία ο Καρτάλης μιλάει ακατάπαυστα. Οι κομουνιστές αρχίζουν να πληρώνουν για τις βλακείες
τους. Όμως, ο Παπανδρέου προσάπτει στο ΕΑΜ και την παρακίνηση
σε στάση του ελληνικού στρατού της Μέσης Ανατολής. Οι ΕΑΜίτες
διαμαρτύρονται έντονα. Οι πάντες γνωρίζουν πως δεν είναι αυτοί που
προκάλεσαν τα επεισόδια. Πώς, όμως, να αποδείξουν ότι επρόκειτο για
αγγλική προβοκάτσια; Το ΚΚΕ και το ΕΑΜ βρίσκονται στριμωγμένα
στη γωνία, και ο Παπανδρέου πετυχαίνει την πρώτη και μόνη πραγματι­
κά μεγάλη νίκη της πολιτικής του καριέρας. Στη διάσκεψη του Λιβάνου
κάνει ό,τι θέλει, ή μάλλον ό,τι θέλουν οι Άγγλοι.

3. Τα ναυάγια του Λιβάνου
Ο εκπρόσωπος του ΚΚΕ στη Διάσκεψη του Λιβάνου, ο Ρούσσος
κάνει μια εκπληχτική αγόρευση για να αντικρούσει τον Παπανδρέου,
αλλά τα λόγια του πέφτουν στο κενό. Ό λα έχουν προαποφασιστεί, όχι
μόνο από τους Άγγλους και τον Παπανδρέου αλλά και από τον Στάλιν
και τον Τσώρτσιλ. Η μόνη λύση για το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ είναι να
ακολουθήσουν το παράδειγμα του Τίτο και να τους φέρουν όλους μπρο­
στά σε τετελεσμένα. Όμως στην ελληνική αντίσταση κανείς δεν έχει το
ανάστημα του Τίτο και το ΕΑΜ παραπαίει ανάμεσα στο συμβιβασμό
και τη δυναμική αντίδραση. Δεν ξέρει τι ακριβώς πρέπει να κάνει.
Άλλωστε, οι εκπρόσωποί του στη Διάσκεψη του Λιβάνου βρίσκο­
νται μακρυά απ’ την έδρα του ΕΑΜ και του ΚΚΕ και πρέπει να πάρουν
αποφάσεις εκεί, στα γρήγορα. Και τα κάνουν θάλασσα. Συμφωνούν να
πάρουν μέρος στην Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, υπό τον όρο πως δεν
θα εκτελεστούν οι κατάδικοι για τη στάση στον στρατό της Μέσης Ανα­
τολής. Το παίζουν φιλάνθρωποι και προσπαθούν να προστατεύσουν αν­
θρώπους που δεν είναι και τόσο δικοί τους, χωρίς να πάρουν υπ’ όψιν
πως οι Άγγλοι δεν έχουν σκοπό να εκτελέσουν κανέναν, απλώς παί­
ζουν σκληρό παιχνίδι για να εκβιάσουν το ΕΑΜ. Αλλά το ΕΑΜ, λόγω
κοινωνικής συστάσεως και μόνο, δεν είναι δυνατό να παίξει σκληρό
177 

παιχνίδι και να φανεί αδιάφορο για την τύχη των καταδίκων της Ελ
Ντάμα, που υποτίθεται πως περιμένουν την εκτέλεση τους.
Τελικά, βλέποντας το ΕΑΜ πως ο Παπανδρέου είναι ανυποχώρητος,
ενδίδει σε όλα και δέχεται να πάρει μέρος στην κυβέρνηση άνευ όρων.
Είναι ήδη αιχμάλωτο των Άγγλων και του Παπανδρέου, που τρίβει τα
χέρια του. Κατάφερε να εγκλωβίσει το ΕΑΜ σε μια κυβέρνηση «συνε­
νοχής» και «συνυπευθυνότητας», όπου οι κομουνιστές, οι σοσιαλιστές
και οι δημοκρατικοί ριζοσπάστες δεν θα έχουν αποφασιστικό λόγο, πα­
ρόλο που το ΕΑΜ κυριαρχεί απολύτως στην ύπαιθρο ελληνική χώρα. Το
ΕΑΜ παρέδωσε την εξουσία στα λεγόμενα αστικά κόμματα τότε, στο
Λίβανο. Το παιχνίδι έχει κριθεί εκεί, τότε.
Είναι λάθος να πιστεύει κανείς πως το ΕΑΜ θα επέβαλλε καθεστώς
Λαϊκής Δημοκρατίας στην Ελλάδα μετά τη λήξη του πολέμου. Αφενός
γιατί το ΕΑΜ είχε φύγει απ’ τον στενό έλεγχο του ΚΚΕ και αφετέρου
διότι οι συμφωνίες Στάλιν-Τσώρτσιλ δεν θα επέτρεπαν κάτι τέτοιο. Ω­
στόσο, ένα σοσιαλδημοκρατικό καθεστώς διά του ΕΑΜ ήταν απολύτως
εφικτό τότε. Αρκεί να μπορούσε το ΕΑΜ να πάρει τις αναγκαίες πολιτι­
κές πρωτοβουλίες. Δεν το μπόρεσε, αφενός γιατί σκόνταψε στην ευφυία
του Γ. Παπανδρέου και αφετέρου διότι το ΚΚΕ καιροσκοπούσε εντός
του ΕΑΜ, με συνέπεια να χάσει στο τέλος και τ’ αβγά και τα καλάθια.
Έλεγε το ΚΚΕ, εμείς φκιάξαμε το ΕΑΜ, εμείς θα αποφασίσουμε και
για τα περαιτέρω. Ναι αλλά, ο Σβώλος, ο Τσιριμώκος, ο Αγγελόπουλος
και οι άλλοι σημαίνοντες παράγοντες του ΕΑΜ δεν θέλουν κομουνιστι­
κό καθεστώς, θέλουν σοσιαλδημοκρατικό, και προς αυτή την κατεύθυν­
ση τα πράγματα θα μπορούσαν να εξελιχτούν ανετότατα, αν δεν προσέκρουαν αφενός στην πολιτική ικανότητα του Παπανδρέου και αφετέρου
στη βλακώδη πίστη του ΚΚΕ πως ο Στάλιν είναι μαζί τους, τη στιγμή που
τους είχε ξεπουλήσει κιόλας στους Άγγλους με τη συμφωνία της Γιάλτας.

4. Πλακάκια ρωσοαγγλικά
Στις 5 Μαΐου, 17 μέρες πριν αρχίσει η Διάσκεψη του Λιβάνου που
θα είναι μακράς διαρκείας, ο υπουργός των εξωτερικών της Αγγλίας
Ήντεν συζητάει ώρες ατέλειωτες στό Λονδίνο με τον Ρώσο πρεσβευτή
Γκούσεφ. Τι λεν; Κανείς δεν ξέρει. Όμως, εύκολα το εικάζουμε απ’ την
πρόταση που κάνει ο Τσώρτσιλ στον Ρούσβελτ αμέσως μετά.
Άκου να δεις σύμμαχε, του λέει, οι Ρώσοι συμφωνούν να έχουμε
εμείς οι Άγγλοι τον «επικρατέστερο έλεγχο» στην παραδοσιακά φίλη
και σύμμαχο Ελλάδα κι εκείνοι τον «επικρατέστερο έλεγχο» στη Ρουμα­
νία και τη Βουλγαρία, αλλά μόνο με την προϋπόθεση πως θα συμφωνή­
σεις κι εσύ.
Φίλε Τσώρτσιλ, του λέει ο Ρούσβελτ, ο Κόρντελ Χαρτ, ο υπουργός
μου των εξωτερικών, μου λέει να αποφύγουμε αυτές τις αηδίες για ζώ­
νες επιρροής αν θέλουμε να εφαρμόσουμε με συνέπεια τις διακηρύξεις
που εγκρίναμε με τον Χάρτη του Ατλαντικού, απ’ τον οποίο θα ξεπηδή178 

σει ο ΟΗΕ που ετοιμάζουμε. Ο Ρούσβελτ είναι όντως δημοκράτης και
θέλει να γίνονται όλα με τους τύπους και με κάθε δυνατή διεθνή νομιμό­
τητα. Όμως, ο Τσώρτσιλ δεν τον αφήνει ήσυχο και τον κάνει να χάσει
τον ύπνο του.
Τελικά με το πες πες τον πείθει, υπό τον όρο πως ο «επικρατέστερος
έλεγχος» θα ισχύει μόνο όσο διαρκεί ο πόλεμος και μετά όλοι θα υπα­
κούσουν στον ΟΗΕ. Εντάξει, λέει η αλεπού ο Τσώρτσιλ, που ξέρει πως
ουδέν μονιμότερο του προσωρινού.
Δεν γνωρίζουμε αν οι εκπρόσωποι των αντιστασιακών οργανώσεων
που συνεδριάζουν μέχρι και τον Ιούλιο του 1944 ξέρουν κάτι απ’ αυτά
τα μαγειρέματα, όμως ο Παπανδρέου σίγουρα ξέρει, αν και ποτέ δεν
αποδείχτηκε τι ακριβώς ήξερε. Το εικάζουμε όμως αφενός απ’ τη σιγου­
ριά με την οποία διεξάγει τις διαπραγματεύσεις και αφετέρου απ’ αυτά
που λέει στον εκπρόσωπο του ΕΔΕΣ Πύρομάγλου, που είναι ένας πολύ
τίμιος άνθρωπος. Του λέει, λοιπόν, πως ο ΕΔΕΣ πρέπει να αναλάβει τη
διάλυση του ΕΛΑΣ, και ο Πυρομάγλου του απαντάει πως δεν αναλαμ­
βάνει την ευθύνη για την έναρξη του εμφυλίου πολέμου. Ο Παπανδρέου
απαντάει πως ο εμφύλιος πόλεμος έτσι κι αλλιώς θα γίνει μετά την
απελευθέρωση, καλύτερα λοιπόν ν’ αρχίσει από τώρα για να τελειώσει
νωρίτερα. Και ό Πυρομάγλου του λέει, την ευθύνη για τον εμφύλιο πό­
λεμο, που τον θεωρείς αναπόφευκτο, να την αναλάβεις εσύ και οι Ά γ ­
γλοι και εμένα να μη με ανακατώνεις.
Στις 26 Ιουλίου 1944 και ενώ τα πράγματα στο Λίβανο δεν καταλή­
γουν σε κάτι το οριστικό και ουσιαστικό, πέφτουν με αλεξίπτωτο στο
βουνό, στην «ελεύθερη Ελλάδα», 8 Ρώσοι με επικεφαλής τον συνταγμα­
τάρχη Ποπώφ. Κανείς δεν ξέρει τι είπε ο Ποπώφ με τον Σιάντο, Γενικό
Γραματέα τότε του ΚΚΕ, αλλά εύκολα μπορείς να υποθέσεις τι κουβέ­
ντιασε τόσο με τον Σιάντο όσο και με τον Ιωαννίδη, όταν βλέπεις πως
στις 15 Αυγούστου η ΠΕΕΑ στέλνει στην κυβέρνηση του Κάιρου ένα
τηλεγράφημα διά του οποίου υποτάσσεται άνευ όρων στη γραμμή Πα­
πανδρέου.
Λίγες μέρες αργότερα, την 21η Αυγούστου 1944, ο Παπανδρέου πα­
ριστάνει τον άρρωστο και εξαφανίζεται απ’ το Κάιρο, για να συναντή­
σει με πλήρη μυστικότητα τον Τσώρτσιλ. Κανείς δεν ξέρει τι είπαν.
Όμως, εύκολα εικάζουμε και πάλι πως τις τρεις μέρες που κράτησαν τα
διαβούλια, καταστρώνονται τα σχέδια για τη διάλυση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ
και την επιστροφή του βασιλιά. Η συμφωνία Τσώρτσιλ-Στάλιν αρχίζει
να εφαρμόζεται.

5. Η συμφωνία της Καζέρτας
Η Καζέρτα είναι μια κωμόπολη της Νότιας Ιταλίας, με 2.500 περίπου
κατοίκους. Κάπου εκεί κοντά έχει την έδρα της τώρα και η εξόριστη
Κυβέρνηση του Κάιρου, που το Σεπτέμβρη του 1944 μεταφέρεται στην
Ιταλία, τάχα για να βρίσκεται πιο κοντά στην Ελλάδα και στην πραγμα­
τικότητα για να απομακρυνθεί απ’ την ελληνική παροικία του Κάιρου
179 

και της Αλεξάνδρειας, που έχει παραγίνει φιλοεαμική. Άλλωστε, το
Σαλέρνο εκεί κοντά είναι ο τόπος αποβάσεως των συμμάχων στην Ιτα­
λία, αλλά και ο τόπος απ’ όπου θα γίνει η απόβαση των αγγλικών στρα­
τευμάτων στην Ελλάδα, για να διώξουν, λέει, τους Γερμανούς όταν ήδη
έχουν φύγει.
Η εν λόγω απόβαση γίνεται πράγματι, αλλά με πολύ αγγλικό τρόπο:
Σε κάθε περιοχή της Ελλάδας που εγκαταλείπουν οι Γερμανοί, αρχίζο­
ντας απ’ την Πελοπόννησο, καταφτάνει και ένα αγγλικό άγημα της πλά­
κας που «ελευθερώνει» κάθε κομμάτι της Ελλάδας που εγκαταλείπουν
οι Γερμανοί. Οι Άγγλοι απλώς περιορίζονται στο να τους κουνάν το
μαντήλι, παρακολουθώντας τους μέχρι τα σύνορα μην τυχόν και πάθουν
τίποτα από τους Έλληνες αντάρτες και δεν μπορέσουν να χτυπήσουν
τους αντάρτες του Τίτο καθώς θα διασχίζουν τη Γιουγκοσλαβία. Σου λεν
οι Άγγλοι, όσους παρτιζάνους του Τίτο σκοτώσουν οι Γερμανοί στην
τελευταία τους φονική ευκαιρία, τόσο το καλύτερο. Οι συμφωνίες
Τσώρτσιλ-Στάλιν έλεγαν πως η Γιουγκοσλαβία θα είναι κατά 50% πε­
ριοχή επιρροής των Άγγλων και κατά 50% περιοχή επιρροής των Ρώ­
σων. Συνεπώς, στο χέρι τη βάζει όποιος προλάβει. Όμως, πρόλαβε ο
Τίτο και οι άλλοι έμειναν έκαστος με το 50% στο χέρι χωρίς να ξέρει
πού να το ακουμπήσει.
Η Ελλάδα εκχωρήθηκε στους Άγγλους κατά ποσοστό 100%. Και
επειδή οι καλοί λογαριασμοί κάνουν τους καλούς φίλους, ο Στάλιν πήρε
ποσοστό επιρροής 75% στην Ουγγαρία, τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία,
σε αντάλλαγμα του ελληνικού 100% που έδωσε στους παραδοσιακούς
συμμάχους μας, τους Άγγλους. Α, όλα κι όλα, οι Άγγλοι πάντα νοιάζο­
νται για τους συμμάχους τους, κυρίως όταν αυτοί είναι κοπρόσκυλα και
|κομπραδόροι.
2ίη νΐΒ ξδ0ί^ ελληνική κυβέρνηση μετέχουν τώρα δύο κομουνιστές,
ο Ζέβγος και ο Πορφυρογένης, και δύο από τα άλλα κόμματα του ΕΑΜ,
ο Σβώλος και ο Τσιριμώκος. Αυτές τις κρίσιμες μέρες οι υπουργοί, μαζί
με τον πρωθυπουργό Γ. Παπανδρέου ξεκουράζονται στη Νότια Ιταλία,
τη Μεγάλη Ελλάδα της αρχαιότητας, περιμένοντας τους Άγγλους να
ελευθερώσουν τη μικρή Ελλάδα, εκεί απέναντι.
Καλούν, λοιπόν, οι Άγγλοι στην Καζέρτα τον στρατηγό Σαράφη από
μέρους του ΕΛΑΣ και τον στρατηγό Ζέρβα από μέρους του ΕΔΕΣ και
τους λεν, ξέρετε, επειδή πρόκειται να αποβιβαστούμε στην Ελλάδα, θέ­
σατε στη διάθεση του αρχηγού της αποβατικής επιχείρησης στρατηγού
Σκόμπι τις δυνάμεις σας για να γίνουμε πολλοί. Άλλωστε, ήδη έχει
τεθεί στη διάθεση του Σκόμπι η 2α ελληνική ταξιαρχία, γνωστή ως τα­
ξιαρχία του Ρίμινι, αυτή που πήρε μέρος στην απόβαση της Ιταλίας και
που αποτελούνταν από ακραιφνείς εθνικόφρονες ύστερα απ’ την εκκα­
θάριση που έγινε στη Μέση Ανατολή.
Ο Αντρέας Τζίμας ωρύεται, δε θέλει ο ΕΛΑΣ να μπει υπό αγγλική
διοίκηση, αλλά ποιος τον ακούει. Ο ΕΛΑΣ θα βοηθήσει τον Σκόμπι να
«αποβιβαστεί» με τον άνετο και αναίμακτο τρόπο που περιγράψαμε.
Σκατά.
180 

19. Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ
1. Ο Μελιγαλάς
Η διαταγή για την αποχώρηση των Γερμανών απ’ την Ελλάδα δίνεται
την 26η Αυγούστου 1944 και ο τελευταίος Γερμανός φεύγει απ’ την Αθή­
να την 12η Οκτωβρίου 1944. Μεσολαβούν δηλαδή 47 μέρες εντελώς
κωμικοτραγικές, κατά τις οποίες γίνεται χαμός. Να μερικά μόνο περι­
στατικά.
Ο Άρης Βελουχιώτης βρίσκεται απ’ τον Απρίλιο στην Πελοπόννησο.
Τα Τάγματα Ασφαλείας, δηλαδή οι ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις
που υπηρετούν τους Γερμανούς, αλωνίζουν κυριολεκτικά, κυρίως στην
Πελοπόννησο. Όλοι, και κυρίως οι ίδιοι οι ταγματασφαλίτες ξέρουν
πως έχουν, αν όχι την ανοιχτή υποστήριξη, τουλάχιστον τη σιωπηρή ανο­
χή της εξόριστης κυβέρνησης του Κάιρου, που βλέπει σ’ αυτούς μια
σοβαρή δύναμη για το χτύπημα των κομουνιστών. Όμως, τα πράγματα
αλλάζουν γιαυτούς ξαφνικά την 26 Σεπτεμβρίου 1944, που υπογράφεται
η συμφωνία της Καζέρτας. Το ΕΑΜ για να δεχτεί να υπογράψει τη
συμφωνία απαιτεί και πετυχαίνει επίσημη καταδίκη απ’ την κυβέρνηση
των Ταγμάτων Ασφαλείας. Και ο Άρης βρίσκει την ευκαιρία να τους
ρημάξει. Περισσότερο κυνηγάει τους ταγματασφαλίτες, παρά τους Γερ­
μανούς τώρα πια.
Την 18η Σεπτεμβρίου καταλαμβάνει την Καλαμάτα, που την υπερα­
σπίζονται όχι Γερμανοί, αλλά ταγματασφαλίτες, που παθαίνουν τον πα­
θών τους τον τάραχο. Όμως, ο κύριος όγκος τους καταφεύγει σ’ ένα
χωριό εκεί κοντά, που λέγεται Μελιγαλάς. Στις 13 Σεπτεμβρίου 1944 ο
Άρης επιτίθεται στον Μελιγαλά, που τον κατέχουν 1500 Ταγματασφα­
λίτες, με βαρύ οπλισμό και πυροβολικό. Η μάχη κρατάει τρεις μέρες και
οι ταγματασφαλίτες, που παραδίδονται μαζικά, είτε εκτελούνται επί τό­
που με συνοπτικές διαδικασίες είτε λυντσάρονται απ’ το πλήθος. Πρό­
κειται για σωστό μακελλειό. Όμως, ο Άρης ενεργεί υπό την κάλυψη
της κυβερνήσεως. Τα αστικά κόμματα για να κερδίσουν τον ΕΛΑΣ, πού­
λησαν τους ταγματασφαλίτες, πράγμα που δεν το περίμεναν καθόλου
και τους κακοφαίνεται πολύ.
Τελικά, με την επέμβαση του Παν. Κανελλόπουλου που βρίσκεται
ήδη στην Ελλάδα σαν εκπρόσωπος της κυβερνήσεως, οι ταγματασφαλί­
τες δε σφάζονται πια αλλά συγκεντρώνονται μπουλουκηδόν σε στρατό­
181 

πεδα συγκεντρώσεως, για να τους βρουν έτοιμους οι Άγγλοι κατά τα
Δεκεμβριανά που πλησιάζουν και να τους ρίξουν στη μάχη κατά του
ΕΛΑΣ. Στην Αθήνα και τα άλλα αστικά κέντρα, οι Γερμανοί τρέμουν
μια επίθεση του ΕΛΑΣ, τώρα στα τελευταία, αλλά ο ΕΛΑΣ δεν επιτίθε­
ται. Σέβεται τις συμφωνίες που έχει κάνει με τους Γερμανούς ο Αρχιεπί­
σκοπος Δαμασκηνός, ένας τρομερός και φοβερός άνθρωπος δυο μέτρα
μπόι, για να κυρηχτεί η Αθήνα ανοχύρωτη πόλη. Οι Γερμανοί είναι
έτοιμοι να ανατινάξουν το παγιδευμένο φράγμα του Μαραθώνα, αν
τους χτυπήσει ο ΕΛΑΣ, και ο Δαμασκηνός, που συνεργάστηκε μ’ όλους,
με τους Γερμανούς, με τους Άγγλους, με τους ΕΛΑΣίτες, και που ανήλθε στον αρχιερατικό θρόνο με τη βοήθεια των Γερμανών, αρχίζει να
τρέχει σαν παλαβός απ’ τους Γερμανούς στους πράκτορες των Άγγλων
κι απ’ αυτούς στους ΕΛΑΣίτες.
Τελικά ο μετριοπαθής Γερμανός φρούραρχος της Αθήνας Φέλμυ αποδεικνύεται ανθρωπιστής, και η Αθήνα σώζεται. Στο μεταξύ έχει φύγει
για τη Γερμανία ο τρομερός στρατηγός των Ες-Ες Βάλτερ Σιμάνα, και ο
Φέλμυ μπορεί και παίρνει πρωτοβουλίες παρέα με το φίλο του Δαμα­
σκηνό.

2. Αλλαγή βάρδιας
Ο Γερμανός φρούραρχος της Αθήνας Φέλμυ, ένας πραγματικός τζέ­
ντλεμαν που έμπλεξε με τον Χίτλερ (δεν ήταν όλοι οι Γερμανοί κτήνη),
διαλύει το στρατόπεδο συγκεντρώσεως στο Χαϊδάρι. Ξέρει πως οι ΕςΕς, τώρα που πνέουν τα λοίσθια, μπορούν να τους σφάξουν όλους εκεί
μέσα. Και καλά τους κομουνιστές. Γιαυτούς δεν θα είχε αντίρρηση ούτε
ο Φέλμυ. Όμως στο Χαιδάρι βρίσκονται έγκλειστοι από τις 15 Μαρτίου
1944 και οι αστοί πολιτικοί Θεμιστοκλής Σοφούλης, Γεώργιος Καφαντά­
ρης και Στυλιανός Γονατάς. Ο Φέλμυ, που έχει τις επαφές του με τους
Άγγλους, ξέρει πως αυτοί οι πολιτικοί μπορεί να φανούν πολύ χρήσιμοι
στην τάξη τους, όταν έρθουν με το καλό οι Άγγλοι κι αλλάξουν βάρδια
με τους Γερμανούς. Ο Φέλμυ δεν είναι κανένας αγροίκος, σαν τους
Ες-Ες, για να μην ξέρει τη χρησιμότητα των αστών πολιτικών.
Σοβαρότατο ρόλο σ’ όλα αυτά παίζει ο τρομερός πράκτορας της Iντέλιτζενς Σέρβις, Μακάσκι, που δυο φορές συλλαμβάνεται από τους
Γερμανούς, δυο φορές καταδικάζεται σε θάνατο και δυο φορές δραπε­
τεύει κατά μυστηριώδη τρόπο. Τον προστατεύει και ο Αρχιεπίσκοπος
Δαμασκηνός, που μπαίνει για τα καλά στο παιχνίδι. Και τα καταφέρνει
θαυμάσια με όλους, ακόμα και με τους ΕΛΑΣίτες, χάρη στη δίωξή του
από τον Μεταξά, που του δίνει άφεση αμαρτιών για τη συνεργασία του
και με τους Γερμανούς και με τους Άγγλους. Το ίδιο διπλό ή τριπλό
παιχνίδι παίζει και ο αρχηγός της αστυνομίας Άγγελος Έβερτ.
Και μέσα σ’ όλα, νάσου και ο στρατηγός Θεόδωρος Πάγκαλος, ο
δικτάτορας της πλάκας. Είναι φιλογερμανός μέχρι τα μπούνια και ένας
απ’ τους βασικούς οργανωτές των Ταγμάτων Ασφαλείας. Πάει, λοιπόν,
στον Φέλμυ και του λέει, ξέρεις φίλε, έχω σκοπό να αναλάβω την εξου­
182 

σία και να γίνω δικτάτορας, τώρα που φεύγετε, για να αποτρέψω τον
κομουνιστικό κίνδυνο. Ο Φέλμυ του λέει, άντε από δω ρε σαχλαμάρα,
τους Άγγλους δηλαδή γιατί τους έχετε; Άστους, ξέρουν αυτοί. Και ο
Πάγκαλος χάνει την ευκαιρία να σώσει την Ελλάδα απ’ τους κομουνι­
στές. Τέτοια χοντρή πλάκα γίνεται αυτόν τον καιρό.
Στο μεταξύ, έχει διοριστεί επισήμως στρατιωτικός διοικητής Αττικής
από την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση ο στρατηγός Σπηλιωτόπουλος. Κι
έτσι, έχουμε δύο στρατιωτικούς διοικητές στην Αθήνα, έναν Γερμανό,
τον Φέλμυ, κι έναν Έλληνα, τον Σπηλιωτόπουλο. Χοντρή πλάκα σας
λέω. Κανονική αλλαγή φρουράς, όπως στο μνημείο του Άγνωστου
Στρατιώτη. Οι Γερμανοί παραδίδουν την εξουσία στους Άγγλους σχε­
δόν εν επισήμω τελετή.
Ο τελευταίος κατοχικός πρωθυπουργός Ιωάννης Ράλλης, προσπαθεί
κι αυτός να το παίξει φιλόπατρις αυτόν τον καιρό και προσφέρει τις
υπηρεσίες του στους Άγγλους, αφού τις είχε ήδη προσφέρει επιτυχώς
στους Γερμανούς. Μύλος. Ό λοι παίζουν την πατρίδα στα ζάρια. Δε
λέγεται πόσο αγαπούν την Ελλάδα όλοι αυτοί οι καλοί κύριοι.
Στο μεταξύ έρχονται στην Αθήνα σχεδόν νόμιμα και ενώ ακόμα οι
Γερμανοί βρίσκονται εδώ, δύο μέλη της κυβερνήσεως, ο θ . Τσάτσος και
ο Ζέβγος. Ο πρώτος για να συνεννοηθεί με τους εγχωρίους αστούς και
ο δεύτερος με τους εγχωρίους κομουνιστές για την υποδοχή.

3. Η απελευθέρωση
Η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση είναι έτοιμη να έρθει απ’ την Ιταλία
στην Ελλάδα. Όμως, έχει προκύψει ένα μικρό πρόβλημα, έτσι που οι
κομουνιστές υπουργοί αρνούνται να ορκιστούν πίστη στο βασιλιά Γεώρ­
γιο Β'. Αλλά η λύση βρίσκεται: Ορκίζονται πίστη στον διάδοχο Παύλο!
Ξεφτέρια, οι μπαγάσηδες. Κι άντε να δεις προκοπή με τέτοια καραγκιοζλίκια. Στην Αθήνα, όλοι ετοιμάζονται για την υποδοχή. Ακόμα και οι Ες-Ες.
Στο φρικτό άντρο τους στην οδό Μέρλιν στο Κολωνάκι, στις 11 Σεπτεμ­
βρίου, ένα μήνα πριν απ’ την αναχώρησή τους, κάνουν τις τελευταίες εκτε­
λέσεις, μέσα στο υπόγειο. Αυτή τη φορά εκτελούν όχι κομουνιστές, αλλά
τους Έλληνες διερμηνείς τους! Τους συνεργάτες τους! Τους φίλους τους!
Δε Βέλουν ν* αφήσουν πίσω τους μάρτυρες για όσα φρικώδη συνέβησαν
στην οδό Μέρλιν. Εντούτοις, κάποιοι που πέρασαν από κει και επέζησαν,
περιέγραψαν τον ένα και μοναδικό τρόπο βασανισμού που εφάρμοζαν οι
άνδρες των Ταγμάτων Θανάτου (αυτό σημαίνει Ες-Ες). Κρεμούσαν το θύ­
μα απ’ τα χέρια, από το ταβάνι, όχι πολύ ψηλά για να κάνει τη δουλειά του
ο «οδοντογιατρός». Που έβγαζε ένα ένα τα δόντια του θύματος με τανάλια
για πρόκες, φυσικά χωρίς αναισθητικό. Όταν έβγαινε και το τελευταίος
φρονημίτης και το αγρίμι δε φρονήμευε, έπιανε δουλειά ο πεντικιουρίστας.
Που ξερίζωνε τα νύχια, πρώτα των ποδιών και ύστερα των χεριών. Αν
παρά ταύτα το θύμα επιζούσε, έτρωγε μια σφαίρα στο κεφάλι εξ επαφής.
Με τους διερμηνείς τους, ωστόσο, τούτα τα κτήνη φάνηκαν «επιεική». Τους
εκτέλεσαν με μια σφαίρα στο κεφάλι χωρίς να τους βασανίσουν.
183 

Στις 2 Οκτωβρίου, δέκα μόλις μέρες πριν απ’ την εκκένωση της Αθή­
νας την 12η Οκτωβρίου, οι Γερμανοί εκτελούν, έτσι για πλάκα σχεδόν,
25 πατριώτες στον Υμηττό, ανάμεσά τους και την Λέλα Καραγιάννη, και
άλλους 9 στο Κατσιπόδι. Τα τρία τελευταία θύματα είναι τρεις ΕΠΟΝίτες, ο Αγαλιώτης, ο Φραγκόπουλος και ο Καλαμπάκας. Είναι αυτοί που
πριν ξημερώσει η 12η Οκτωβρίου, η μέρα της λευτεριάς, τρέχουν από
εργοστάσιο σε εργοστάσιο στον Πειραιά, και βγάζουν τα καψίλια από
τους δυναμίτες με τους οποίους οι Γερμανοί ανατινάζουν αράδα όλες τις
βιομηχανικές μονάδες, μικρές και μεγάλες. Οι ΕΠΟΝίτες σώζουν την
περιουσία των καπιταλιστών! Των συνεργατών των Γερμανών! Των μελ­
λοντικών τους εκτελεστών! Δεν ξέρω πώς να τους χαρακτηρίσω: ήρωες
ή ηλίθιους; Ας τους πούμε ήρωες που σκοτώθηκαν για τον πιο ηλίθιο
σκοπό.
Πάντως, το λιμάνι του Πειραιά δεν μπόρεσαν να το σώσουν. Οι Γερ­
μανοί, την τελευταία μέρα της εκκένωσης της Αθήνας και του Πειραιά,
την 12η Οκτωβρίου, το τινάζουν στον αέρα. Το ίδιο παν να κάνουν και
με το εργοστάσιο ηλεκτρισμού του Πειραιά, αλλά το Ιο τάγμα του Ε­
ΛΑΣ δίνει μια σκληρή μάχη σώμα προς σώμα με τους Γερμανούς, που
κρατάει μια μέρα, και το εργοστάσιο τελικά σώζεται. Γερμανοί νεκροί,
77. Αντάρτες νεκροί, 9. Επέσατε θύματα αδέρφια εσείς... Για ποιον επέσατε θύματα; Τι μπορούμε να πούμε σήμερα; Τι έγινε όλος εκείνος ο
ηρωισμός;
Πάντως, τα πανηγύρια για την απελευθέρωση της Αθήνας κρατούν
τρεις μέρες και τρεις νύχτες. Η νύχτα των νεκρών είναι πιο μεγάλη.
Κρατάει όσο η αιωνιότητα.

4. Ο βασιλιάς ξανάρχεται
^ Ο τελευταίος Γερμανός φεύγει απ’ την Αθήνα στις 12 Οκτωβρίου
1944 και η ελληνική κυβέρνηση αποβιβάζεται στην Ελευσίνα 6 μέρες
αργότερα, την 18η Οκτωβρίου. Αυτές τις 6 μέρες η ελληνική κυβέρνηση,
φορτωμένη στο θωρηκτό «Αβέρωφ» κάνει κρουαζιέρα στον Αργοσαρωνικό, περιμένοντας το σύνθημα του Άγγλου πρεσβευτή Ρέτζιναλντ Λί­
περ που έχει έρθει πριν απ’ αυτήν στην Αθήνα, συνοδευόμενος από τον
Μακμίλαν, βοηθό του Άγγλου υπουργού εξωτερικών Ήντεν. Κάτι ση­
μαίνει, βέβαια, το νάρχονται πρώτα οι πρεσβευτές και ύστερα η κυβέρ­
νηση στην οποία είναι διαπιστευμένοι.
Την 18η Οκτωβρίου 1944 τα μέλη της ελληνικής κυβέρνησης, μαζί
και οι τρεις κομουνιστές που μετέχουν τώρα σ’ αυτήν, προχωρούν
θριαμβικά εν μέσω πανδαιμόνιου απ’ τις ιαχές του πλήθους, και διά της
Ιεράς Οδού φτάνουν στην Ακρόπολη, όπου υψώνουν την ελληνική ση­
μαία. Η τελετή επαναλαμβάνεται έκτοτε κάθε χρόνο, προφανώς γιατί
κάθε χρόνο γιορτάζουμε μια απελευθέρωση από κάποιον εχθρό.
Η Ιερά Οδός, που συνδέει την Ελευσίνα με την Ακρόπολη και διά
της οποίας στην αρχαιότητα περνούσε η πομπή των Παναθηναίων, επι­
λέγεται σκόπιμα. Μόνο που τα μυστήρια αυτή τη φορά δεν είναι τα
184 

ελευσίνεια, αλλά τα εγγλέζικα. Άσε που η ελληνική σημαία δεν είναι ο
π έπ λος^
Μετά την έπαρση της σημαίας στην Ακρόπολη και την έπαρση μαζί
της, της εθνικής υπερηφάνειας που την υποβαστάζουν οι Άγγλοι, οι
επίσημοι παν στη μητρόπολη, όπου ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός τελεί
δοξολογία, για να ευχαριστήσει την Παναγία, δηλαδή τους Άγγλους.
Τελειώνει κι αυτή η σεμνή τελετή και ο πρωθυπουργός Γ. Παπαν­
δρέου ανεβαίνει σ’ ένα μπαλκόνι στο Σύνταγμα και τραβάει έναν εθνικοπατριωτικό λόγο, μα τι λόγο. Ό λο ύμνους και εγκώμια για τους Ά γ ­
γλους. Φυσικά, δεν παραλείπει να ζητήσει την εκκένωση της Αν. Μακε­
δονίας και της Θράκης απ’ τους Βουλγάρους, που βρίσκονται ακόμα
εκεί (δεν καθόμαστε για πάντα μιας και ήρθαμε, λεν προφανώς) καθώς
και την επιστροφή στην Ελλάδα της Βορείου Ηπείρου. Όμως για την
Κύπρο τσιμουδιά. Βλέπεις, η Κύπρος ανήκει στη σύμμαχο Αγγλία.
Λίγες μέρες αργότερα, οι Αθηναίοι βγαίνουν και πάλι στους δρό­
μους για να επευφημήσουν, την 26η Οκτωβρίου, τον Άγγλο υπουργό
εξωτερικών Ήντεν που κάνει μία φιλική επίσκεψη στην Ελλάδα κατά
την επιστροφή του απ’ τη Μόσχα. «Ζήτω οι ελευθερωτές της Ελλάδας»,
είναι το κυρίαρχο σύνθημα. Ακόμα και το ΕΑΜ χαρακτηρίζει τους Ά γ ­
γλους ελευθερωτές της Ελλάδας!
Λίγο νωρίτερα, ο Σκόμπι στέλνει ένα έγγραφο στον φρούραρχο της
Αθήνας Σπηλιωτόπουλο, που λέει επί λέξει: «Όταν οι Γερμανοί αποχω­
ρήσουν ή παραδοθούν, τα Τάγματα Ασφαλείας θα λάβουν οδηγίας σας,
ή να λιποταχτήσουν προς τας οικίας των ή να παραδοθούν εις υμάς».
Που σημαίνει, είτε τους αφήσετε να λιποταχτήσουν κάνοντας τα στραβά
μάτια είτε «παραδοθούν» σε σας, το ίδιο κάνει. Και στις δυο περιπτώ­
σεις, δικοί μας άνθρωποι παραμένουν και μόλις σφυρίξουμε θάρθουν
κοντά μας για να σώσουν την Ελλάδα απ’ τους κομουνιστές, όπως ακρι­
βώς την είχαν σώσει λίγο πριν, συνεργαζόμενοι με τους Γερμανούς.
Πολύ πατριώτες, οι ταγματασφαλίτες! Επ’ αυτών θα στηριχτεί η δη­
μιουργία του νέου κράτους - και γιαυτό θα προκόψει!

5. ΓΙάρτυ αηό κομπραδόρους για ελευθερωτές
Οι αγγλικές αποβατικές μονάδες που «ελευθέρωσαν» την Ελλάδα,
αλλά μετά την ήρεμη αποχώρηση των Γερμανών, αποτελούνται από μια
θωρακισμένη ταξιαρχία και μια ταξιαρχία αλεξιπτωτιστών. Και τα άρ­
ματα και οι αλεξιπτωτιστές είναι αυτό ακριβώς που χρειάζεται για το
χτύπημα του ΕΛΑΣ, που το ετοιμάζουν καλά οι Άγγλοι, που παριστά­
νουν τους ελευθερωτές. Αλλά όχι από τους Γερμανούς, από τους κομου­
νιστές. Με τους οποίους ωστόσο συνεχίζουν να συνεργάζονται, αφού
στην κυβέρνηση Γ. Παπανδρέου μετέχουν τρεις κομουνιστές.
Είναι η πρώτη φορά που οι Έλληνες κομουνιστές θα μετέχουν των
κυβερνητικών ευθυνών, φυσικά σε κυβέρνηση συνασπισμού και όχι δική
τους. Όμως, το σκάνδαλο θα απαλειφτεί σύντομα. Ο Δεκέμβρης είναι
κοντά. Προς το παρόν, και για ενάμισο μήνα, οι Άγγλοι των αποβατι185 

κών μονάδων, που δεν έκαναν απόβαση αλλά αποβιβάστηκαν κανονικά,
περίπου σαν τουρίστες, θα φκιάξουν το κατεστραμμένο λιμάνι του Πει­
ραιά, όχι βέβαια για το χατήρι των συμμάχων Ελλήνων αλλά γιατί θα
τους χρειαστεί στον εμφύλιο που ετοιμάζουν με πάσα επιμέλεια. Για τον
ίδιο λόγο θα ξαναχτίσουν μερικές απ’ τις βασικές γέφυγες που έχουν
καταστραφεί. Αλλά θα επιβλέψουν και στη διανομή των τροφίμων και
του ρουχισμού της περίφημης ΟΥΝΡΑ, που μοιάζει περισσότερο με τις
χάντρες που δείχνουν οι αποικιοκράτες στους ιθαγενείς της Αφρικής
για να τους θαμπώσουν, παρά με πραγματική βοήθεια. Ό πως και νάναι
όμως, μια σοκολάτα είναι μια σοκολάτα αυτή την εποχή, και μια τσίχλα
βοηθάει στη χώνεψη της σοκολάτας. Άλλωστε, πού να φας ψωμί. Μια
φραντζόλα στοιχίζει 80 δισεκατομμύρια δραχμές! Ο υπερπληθωρισμός
έχει κάνει δισεκατομμυριούχους όλους όσους είναι σε θέση να αγορά­
σουν μια φραντζόλα ψωμί.
Γιαυτό ακριβώς και ο Άγγλος υπουργός των οικονομικών, που ου­
σιαστικά είναι και Έλληνας υπουργός των οικονομικών, λέει πως μια
νέα, μεταπολεμική ελληνική δραχμή στο εξής θα κάνει 50 δισεκατομμύ­
ρια παλιές. Τέρμα οι λαϊκοί δισεκατομμυριούχοι. Στο εξής, δισεκατομμυριούχοι θα είναι αυτοί που ήταν και παλιά. Αυτοί που είχαν τα λεφτά
τους στην Ελβετία. Και που τώρα φέρνουν ένα μέρος, ίσα ίσα για να
μπορούν να οργανώνουν πάρτυ και δεξιώσεις προς τιμήν των ελευθερω­
τών Άγγλων.
Αυτές τις μέρες γίνεται χαμός στο Κολωνάκι. Είναι τόσα πολλά τα
πάρτυ που γίνονται κάθε βράδυ, που ο Άγγλος πρεσβευτής Ρέτζιναλντ
Λίπερ δίνει διαταγή στους Άγγλους αξιωματικούς και στρατιώτες να
αποφεύγουν τα συχνά πάρτυ, διότι εδώ ήρθαν για δουλειά και όχι για
να χορεύουν με τις όμορφες και καλοζωισμένες αστές του Κολωνακίου,
που ούτε κατάλαβαν την κατοχή. Τα βόλευαν καλά με τους Γερμανούς,
τώρα τα βολεύουν καλά με τους Άγγλους, αργότερα θα τα βολέψουν
καλά με τους Αμερικανούς. Και στο μέλλον θα τα βολέψουν καλά, πιθα­
νόν και με τους Τούρκους. Κατά τα άλλα, η «εθνική αστική τάξη» παρα­
μένει τάξη, όμως δύσκολα θα τη χαρακτήριζε κανείς εθνική. Άλλωστε,
ο πατριωτισμός είναι κάτι που έτσι κι αλλιώς αφορά μόνο το πόπολο. Το
κεφάλαιο δεν έχει πατρίδα. Προς το παρόν πάντως, οι Έλληνες αστοί
δεν πρέπει να προκαλούν τους πεινασμένους Έλληνες, λέει ο ΛίΛερ,
και απαγορεύει τα συχνά πάρτυ.