Ραφαηλίδης Βασίλης Η μεγάλη περιπέτεια του μαρξισμού

Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ

ISBN: 960-7058-87-9
© Βασίλης Ραφαηλίόης και Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 1999 I. Νικολόπουλος & Σία Ε.Ε. Μαυρομιχάλη 15, 10679, Αθήνα τηλ.: 3639336 - Fax: 3638489

ΒΑΣΙΛΗΣ ΡΑΦΑΗΛΙΔΗΣ

Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ

ε κ δ ο ς ε ις

I

Τ τον

Ε ικοσ τού Π ρώ του

στη μνήμη τον Μιχάλη Ράπτη

Πρόλογος
Γιατί κάποτε ανακόπηκε η οικονομική ανάπτυξη στην πρώην Σοβιε­ τική Ένωση.; θ α μπορούσε ΰχας να γίνει κάτι για να ξαναπάρει μπρο­ στά μια ιδιαίτερα παραγωγική άλλοτε μηχανή, που για πρώτη φορά στην ιστορία άρχισε να κινείται στις 7 Νοεμβρίου 1917 με το νέο ημερολόγιο, στις 25 Οκτωβρίου με το παλιό; Για πολλά χρόνια η παρα­ γωγική μηχανή της Σοβιετικής Ένωσης δεν σταμάτησε να λειτουργεί, παρά τις εργώδεις προσπάθειες της καπιταλιστικής Δύσης να σταματή­ σει τη λειτουργία της, παρά τη στρατιωτική επέμβαση 14 χωρών (μετα­ ξύ των οποίων και η Ελλάδα, παρακαλώ!) στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, παρά τα είκοσι εκατομμύρια θύματα του Β' Παγκόσμιου Πο­ λέμου, παρά τα άλλα τόσα θύματα των σταλινικών «εκκαθαρίσεων» (που κόντεψαν να καθαρίσουν το σύστημα που επέβαλε ο Λένιν κατά τις «δέκα μέρες που συγκλόνισαν τον κόσμο»), παρά την υπανάπτυξη της τσαρικής Ρωσίας, παρά την απερίγραπτη φτώχεια των ασιατικών περιοχών, παρά τους εξοπλισμούς που επέβαλε ο πάντα έτοιμος για επέμβαση εχθρός, παρά το καταστροφικό για την οικονομία διαστημικό πρόγραμμα Παρά ταύτα, και σε πείσμα όλων αυτών, ο σοσιαλισμός επιβίωνε και η οικονομία αναπτυσσόταν για πολλά δύσκολα χρόνια στη χώρα του Λένιν. Όμως, στα μέσα της δεκαετίας του ’70 η σοβιετική οικονομία αρχίζει να μαραζώνει. Γιατί; θα το δούμε στη συνέχεια Προς το παρόν ας δούμε κάποιους αριθμούς για να μπορέσουμε να κάνουμε μια πω έγκυρη σύ­ γκριση ανάμεσα στο σοσιαλισμό και τον καπιταλισμό, αφού θυμίσουμε πως η Σοβιετική Ένωση ήταν μια μεγάλη πολυεθνική χώρα 280 εκατομ­ μυρίων κατοίκων, κατανεμημένων σε κάπου 100 έθνη και εθνότητες, τα οποία καταλάμβαναν το ένα έκτο της επιφάνειας της Γης. Η ΕΣΣΛ, λοιπόν, ήταν ένα πολυεθνικό κράτος πλούσιο σε φυσικούς πόρους. Αλλά με παραγωγικότητα πολύ χαμηλή Κάποιος είπε πως, αν οι σοβιετικοί πολίτες δούλευαν φιλότιμα όλες τις εργάσιμες ώρες, η Σοβιετική Ένωση θα είχε ξεπεράσει προ πολλού όλες τις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες Ο εργαζόμενος σοβιετικός πολίτης δούλευε ωφέλιμα 9

και παραγωγικά μόνο δύο απ’ τις εργάσιμες ώρες της ημέρας Η παρα­ γωγικότητα, μ ’ άλλα λόγια, ήταν απελπιστικά χαμηλή Εντούτοις, αυτό δεν είχε ιδιαίτερα δυσάρεστες συνέπειες για την οικονομία της χώρας. Το σύστημα αποδείχτηκε ανθεκτικό και στην εκ νωθρότητος φθορά. Η σοβιετική σοσιαλιστική μηχανή έμοιαζε να δου­ λεύει από μόνη της και ερήμην των πάντων, ακόμα και των γραφειο­ κρατών, που έκαναν ό,τι περνούσε απ’ το χέρι τους για να την καταστρέψουν. Ο σοσιαλισμός έμοιαζε να έχει μια δυναμική που ενεργούσε και παρήγαγε έργο ερήμην των διαχειριστών του. Η Σοβιετική Ένωση, αν και ήταν η πρώτη χώρα στον κόσμο σε παραγωγή χάλυβα, πρώτων υλών, καυσίμων και ενέργειας, αντιμετώπι­ ζε ελλείψεις ακόμα και σ ’ αυτά τα αγαθά εξαιτίας της σπατάλης ή της αδέξιας διαχείρισης από τη μεριά μιας διεφθαρμένης γραφειοκρατίας, που γελοιοποίησε την ιστορία των παλιών Μπολσεβίκων του Λένιν και του Τρότσκι, ακόμα και του Στάλιν, των ανθρώπων δηλαδή που έκαναν την Επανάσταση, και δυσφήμησε τον κομουνισμό τόσο, που θα χρεια­ στούν πολλά χρόνια για να συνελθεί. Παρά ταύτα, τα πράγματα δεν ήταν άσχημα σε απόλυτους αριθ­ μούς. Αυτό που κάποτε άρχισε να γίνεται ανησυχητικό δεν ήταν η ανά­ πτυξη καθεαυτή, αλλά η επιβράδυνση του ρυθμού ανάπτυξης. Η ανάπτυ­ ξη δεν σταμάτησε, αλλά δεν ήταν αυτή που υπόσχονταν οι προηγούμε­ νοι δείχτες, πράγμα που θα μπορούσε να έχει σαν συνέπεια να μην ξεπεράσει η Σοβιετική Ένοχ/η μέχρι το 2000 την πιο αναπτυγμένη καπιταλιστική χώρα, τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως έδειχναν οι μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’70 δείκτες ανόδου της παραγωγής. Εντούτοις, και ενώ η κρίση είχε αρχίσει να εκδηλώνεται, η σοβιετι­ κή βιομηχανία αντιπροσώπευε το 80% της αμερικανικής το 1981, ενώ το 1913 αντιπροσώπευε μόλις το 12%. Το άλμα που είχε γίνει ήταν εντελώς άγνωστο για τους ρυθμούς ανάπτυξης του καπιταλισμού. Ωστό­ σο, αυτό το άλμα εις ύψος θα γίνει τα τελευταία χρόνια της ζωής της Σοβιετικής Ένωσης άλμα εις βάθος, θα επιχειρήσουμε να δούμε το πώς και το γιατί Στη γεωργία τα πράγματα ήταν καλύτερα, αλλά όχι ενθουσιαστικά Το 1913 η γεωργική παραγωγή της Ρωσίας αντιπροσώπευε το 65% της αμερικανικής και το 1981 το 85%. Ομως, για να μπορούν οι Σοβιετικοί να μιλούν για σχετική αφθονία γεωργικών αγαθών, αυτά τα ποσοστά έπρεπε να φτάσουν και να ξεπεράσουν το 100%. Ωστόσο, εκεί που τελικά θα κριθεί το παιχνίδι για τους Σοβιετικούς δεν είναι ούτε η βαριά βιομηχανία, ούτε η ελαφρά βιομηχανία, ούτε το μάταιο διαστημικό πρόγραμμα, ούτε οι επιβεβλημένοι εξοπλισμοί Είναι 10

η μοντέρνα τεχνολογία και η πληροφορική. Η λεγάμενη «τρίτη βιομηχα­ νική επανάσταση» που σχετίζεται με τους κομπιούτερ (η πρώτη είχε να κάνει με τη μηχανή εξωτερικής καύσεως, την ατμομηχανή και η δεύτε­ ρη με τη μηχανή εσωτερικής καύσεως, τη βενζινομηχανή) θα παραμείνει άγνωστη υπόθεση για τους Σοβιετικούς για πολλά χρόνια Το 1946 τίθεται σε λειτουργία στην Αμερική ο πρώτος χρηστικός ηλεκτρονικός υπολογιστής, ο Eniac. Αλλά οι Ρώσοι διακωμωδούν τον όγκο του, που είναι ίσα με μια μονοκατοικία Δεν σκέφτονται πως αυτή η «μονοκατοικία» κάνει 3.000 αριθμητικές πράξεις το δευτερόλεπτο. Το 1951 θα γίνει στην Αμερική η πρώτη εκπομπή έγχρωμης τηλεό­ ρασης. Αλλά οι Ρώσοι λεν πως καλή είναι και η ασπρόμαυρη. Το 1956 η Ampex θα βγάλει στο εμπόριο το πρώτο ογκώδες μαγνη­ τόφωνο. Αλλά οι Ρώσοι λεν πως είναι δύσχρηστο και συνεπώς άχρηστο. Το 1958 κυκλοφορούν οι πρώτοι στερεοφωνικοί δίσκοι. Αλλά οι Ρώσοι λεν πως καλοί είναι και οι μονοφωνικοί Το 1960 ανακαλύπτονται οι ακτίνες λέιζερ. Αλλά οι Ρώσοι δεν εντυπωσιάζονται ιδιαίτερα Το 1971 κατασκευάζεται στην Αμερική ο πρώτος μικροεπεξεργαστής με τσιπ πυριτίου, που θα εγκαινιάσει την επανάσταση της πληρο­ φορικής των PC. Και μόνο τότε ξυπνούν οι Ρώσοι. Το 1976, που σ τψ Αμερική ο περίφημος υπολογιστής Gray 1 θα χάνει 240 εκατομμύρια πράξεις το δευτερόλεπτο, οι Ρώσοι αποφασίζουν επιτέλους να ενημερω­ θούν σωστά πάνω στην τεχνολογία της πληροφορικής. Που την εφαρ­ μόζουν, βέβαια, και από νωρίτερα, αλλά μόνο όταν είναι απολύτως αναγκαία, ας πούμε στο διαστημικό πρόγραμμα Με τους PC, που στη Δύση τους χειρίζονται και τα μωρά, θα αργήσουν να εξοικειωθούν. Όταν βγουν στην αμερικανική αγορά α κόμπακτ-νπσκ το 1982, οι Ρώσοι θα δηλώσουν πως προτιμούν τους δίσκους βινυλίου. Γιατί, λέει, έχουν καλύτερο ήχο κι όχι δώτι πρέπει να αλλάξουν την τεχνολογία εγγραφής και επεξεργασίας ήχου. Όποιος δεν γνωρίζει, δεν χρησιμοποιεί και δεν αγαπάει την τεχνολο­ γία, κλασική και μοντέρνα, είτε κοινός πολίτης είναι είτε ο Γενικός Γραμμα­ τέας του Κομουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης, είναι καταδι­ κασμένος σε αφανισμό. Οι Αμερικανοί, μ ’ άλλα λόγια, δεν είχαν και πολλά να κάνουν, για να «βοηθήσουν» σ τψ κατάρρευση και τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991. Και μέσα σ ’ όλη αυτή τη γραφειοκρατική δυσκαμψία που απορρί­ πτει ανόητα κάθε τι το καινούργιο, έρχεται το 1961 ο Νικήτα Χρουστσόφ και στα καλά καθούμενα κηρύσσει το πέρας της δικτατορίας του προλεταριάτου. Στη θέση της βάζει στα γρήγορα το παλλαϊκό κράτος. 11

Σκέτη παραφροσύνη. Δηλαδή, τι; Από δω και πέρα την εξουσία στη Σοβιετική Ένωση θα μπορούσε να την ασκεί ο καθένας; Έφτασε ο κομουνισμός, έστω και πειναομένος, και δεν το κατάλαβε κανένας άλ­ λος εκτός από τον Χρουστσόφ; Ωστόσο, ο Χρουστσόφ, για να μη γίνει εντελώς γελοίος θα σπεύσει να κάνει τις αναγκαίες διευκρινίσεις, θα πει πως κύριος στόχος του παλλαϊ­ κού κράτους που έβγαλε α π’ το μανίκι του είναι η θεμελίωση της κομου­ νιστικής κοινωνίας. Δηλαδή, το προλεταριάτο τι έκαμνε τόσα χρόνια; Ή μήπως δεν είχε σχέση με τ ψ εξουσία όλα αυτά τα χρόνια; Μόλις τότε άρχιζε η θεμελίωση της κομουνιστικής κοινωνίας, λέει ο Χρουστσόφ. Δηλαδή, ο Στάλιν τι έκαμνε τόσα χρόνια; θεμελίωνε τη θεμελίωση; θ α γίνει ένα κιτς διάλειμμα μακράς διαρκείας με τον Μπρέζνιεφ και το έργο «Γραφειοκρατικός Κομουνισμός» θα ξαναπαιχτεί σε αμερι­ κάνικο ριμέικ από τον Γκορμπατσόφ. Σύντροφοι, ο αγώνας συνεχίζεται από κει που τον άφησε ο Λένιν το 1924. Οι κανόνες του παιχνιδιού έχουν αλλάξει, οι αρχηγοί των ομάδων έχουν αλλάζει, οι διαιτητές έχουν αλλάξει, πολλά έχουν αλλά­ ξει, εκτός από τ ψ απαίτηση των φτωχών και των τίμιων για κοινωνική δικαιοσύνη Η μεγάλη περιπέτεια του μαρξισμού δεν τελείωσε. Αντίθετα, χρειά­ στηκε να περάσει σ τ ψ ανυπαρξία ο υπαρκτός σοσιαλισμός για να ξαναποχτήσει ο μαρξισμός το παλιό του κύρος και τη χαμένη του αξιοπρέπεια Αυτό το βιβλίο είναι μια προσπάθεια ανίχνευσης της γέννησης και της πολιτικής μορφοποίησης της παμπάλαιας απαίτησης του τίμιου ανθρώπου για κοινωνική δικαιοσύνη, όπως αυτή καταγράφηκε από το μαρξισμό και «εφαρμόστηκε» από έναν άτσαλο, χαοτικό και εμπειρικό κομουνισμό, βαθύτατα αντιμαρξκπικό κατά βάθος και κατ’ ουσία Στη διαλεκτική σχέση θεωρίας και πράξης μας ενδιαφέρει περισσότερο η επίδραση της «βρώμικης» πράξης πάνω σ τ ψ «καθαρή» θεωρία

Η πρώτη έκδοση αυτού του βιβλίου κυκλοφόρησε το 1990 με τον τίτλο Η περιπέτεια του μαρξισμού (έλειπε ο επιθετικός προσδιορισμός μεγάλη) σε συνθήκες περεστρόικας, όταν ο υπαρκτός σοσιαλισμός ψυ­ χορραγούσε ενώ εμείς πιστεύαμε πως έκαμνε λίφτινγκ. Η έκδοση εκείνη είχε πολλές ελλείψεις. Η παρούσα έκδοση, που δεν τη θεωρώ δεύτερη αφού δεν έχει ουσιαστική σχέση με τ ψ πρώτη, είναι αναγκαστικά και ριζικά αναθεωρημένη και σημαντικά επαυξημένη Είναι διπλάσια σε όγκο από τ ψ προηγούμενη έκδοση. 12

ούτε του κομουνιστικού. που από αγάπη και με δική τους πρωτοβουλία έφτιαξαν το εξώφυλλο αυτού του βιβλίου. Άλλωστε. Βασίλης Ραφαηλίδης Αθήνα. άλλο κομουνιστής. 23/10/99 13 .Το διδλίο είναι γραμμένο από έναν ελαφρώς αναρχίζοντα μαρξιστή. Και που εκτός από τον Μαρξ αγάπησε πολύ και τον Μπακούνιν. που ποτέ δεν υπήρξε μέλος κανενός κόμματος. άλλο κομματικός κομουνιστής εξ απονομής ή εξ επαγγέλματος. άλλο κομματικός σκέτα και άλλο αριβίστας που χάνει το διδακτορικό του στο «κολέγιο» του Περισσού ή σ ’ όποιο άλλο ανάλογο ευαγές ίδρυμα. Ευχαριστώ θερμά τ ψ Πολυάννα Κωνσταντοπούλου και τον Στάθη Σταυρόπουλο. Είναι δύσκολο να είναι κανείς κομουνιστής όντας μέλος του κομουνιστικού κόμματος.

.

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ η πορεία προς το μαρξισμό πριν από την περιπέτεια .

.

1. Η Μεγάλη ουτοπία
Σκοτώστε τη μάνα οας όσο είναι ακόμα νέα, λέει ο σουρεαλιστής και κομουνιστής Πωλ Ελυάρ, ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές του αιώ­ να που τελειώνει με το θάνατο της Σοβιετικής Ένωσης. Αιωνία της η μνήμη. Ήταν μια καλή μητέρα για όλους εμάς τους κομουνιστές του κό­ σμου όλου, που την αγαπήσαμε, άλλοι από κομματικό καθήκον, άλλοι από ηθική υποχρέωση και άλλοι από κεκτημένη ταχύτητα εξαιτίας της αγάπης μας για τον Μαρξ. Έπρεπε να σκοτώσουμε τη μάνα μας όσο ήταν ακόμα νέα και ανα­ μάρτητη. Είναι καλό να θυμάσαι αναμάρτητους τους πεθαμένους. Δυ­ στυχώς, τη σκοτώσαμε όταν έγινε 74 ετών και είχε πολύ αμαρτήσει. Η μητέρα μας γεννήθηκε με καισαρική τομή το 1917 στην Πετρού­ πολη, γνωστή περισσότερο σε μας σαν Λένινγκραντ, και το 1991 πα­ ρέδωσε το πνεύμα στη Μόσχα· συγκεκριμένα, στους γκάνγκστερ της Μόσχας, που είχαν επικεφαλής τον Γέλτσιν. Ο Λένιν, ο πατέρας της και παππούς μας, πέθανε πολύ νέος, μόλις 54 ετών, ίνα πληρωθεί το ρηθέν, οι καλοί πεθαίνουν νέοι. Η μητέρα λυπήθηκε πολύ για το χαμό του πατέρα της. Και για να το δείχνει και να τη βλέπει ο κόσμος και να λέει «να η κόρη του Λέ­ νιν», από το 1924 που πέθανε ο πατέρας της πήγαινε κάθε μέρα στον τάφο του, στην Κόκκινη πλατεία, για να δει μια μούμια. Κάποιοι είχαν βαλσαμώσει την Επανάσταση. Αφού όλα πεθαίνουν, πρέπει να πεθαίνει και η φτώχεια που γεν­ νάει επαναστάσεις· κομουνιστικές και άλλες. Η φτώχεια βρωμάει και βαλσαμωμένη. Αυτό πίστευε ο Μαρξ, που δεν πίστευε στο θεό, που είναι βάλσαμο για τους απελπισμένους. Ο μαρξισμός είναι μια απόπειρα απάντησης σε ερωτήματα τόσο παλιά, όσο και οι μούμιες των Φαραώ. Όμως, με τον Μαρξ, για πρώτη φορά στην ιστορία τα ερωτήματα για τη φύση και την καταγωγή του Κακού δεν διατυπώνονται μόνο με ηθικό, δηλαδή φιλοσοφικό, αλλά και με επιστημονικό τρόπο. Ο Μαρξ γνώριζε καλά την περιπέτεια ενός πολύ 17

έντιμου ανθρώπου, που πίστεψε πως αρκεί να είσαι καλός χριστιανός για να βάλεις τάξη στον κακό κόσμο. Το 1516, ο σερ Τόμας Μορ, άγγλος λόρδος που θα προαχθεί σε καθολικό Αγιο από τον πάπα μόλις το 1935, θα δώσει στην κυκλοφο­ ρία το βιβλίο του Περί της καλλίστης δημοκρατίας της ευρισκόμενης επί της νέας νήσον Ουτοπίας. Σ’ αυτή τη νέα (φανταστική) νήσο τοποθετεί ο σερ Τόμας Μορ, φίλος του ολλανδού φιλόλογου και ουμανιστή Έρασμου, που θα γράψει το Μωρίας εγκώμιο στο σπίτι του Μορ στην Αγγλία, ένα τόσο καλό και δίκαιο κράτος, που θα ήταν τέλεια χριστιανικό αν οι πολίτες του μπο­ ρούσαν να ξεπεράσουν κάποιες δυσκολίες που δημιουργεί το προπατο­ ρικό αμάρτημα Ο Μορ, ο πιο μεγάλος Αγγλος, όπως τον χαρακτηρίζουν οι Αγγλοι, ήταν τόσο τίμιος άνθρωπος, που όταν ο Ερρίκος Η' τον κάλεσε να επικυρώσει, με την ιδιότητα του σοφού νομομαθή, το βασιλικό διαζύ­ γιο με τη βασίλισσα Αικατερίνη την οποία είχε ήδη χωρίσει από μόνος του για να παντρευτεί πάλι από μόνος του την Αννα Μπόλεϋν, του είπε πως δεν θα είχε αντίρρηση να το επικυρώσει αφού ο μεγαλειότατος ήταν ήδη παντρεμένος με την Αννα Μπόλεϋν. Όμως, αρνήθηκε να ορκιστεί πριν υπογράψει τη γνωμάτευσή του. Ο βασιλιάς θύμωσε πολύ που δεν μπόρεσε να έχει εκτός από τη νομική και τη θεϊκή επιβεβαίωση της ατιμίας του και πέρασε από δίκη τον Τόμας Μορ. Στη σύνθεση του δικαστηρίου μετείχαν ο πατέρας, ο αδερφός και ο θείος της νέας βασίλισσας, της Αννας Μπόλεϋν. Το οικογενειακό δικαστήριο αποφάνθηκε πως ο Τόμας Μορ έπρεπε πρώτα να πνιγεί, μετά να κρεμαστεί και στο τέλος να διαμελιστεί Αλλά ο μεγαλόθυμος βασιλιάς μετέτρεψε την ποινή σε απλό αποκεφαλισμό. Ένας άνθρωπος σαν τον Τόμας Μορ, ναι, είναι Αγιος. Σωστά το κατάλαβε, αν και καθυστερημένα, ο πάντα καθυστερημένος πάπας. Πιο σωστά, ο Μορ είναι ο Άνθροιπος για όλες τις εποχές, ο παντο­ τινός άνθρωπος, όπως λέει ο τίτλος του σχετικού με το μαρτύριο του Μορ θεατρικού έργου του Ρόμπερτ Μπολτ. Ο Μορ είναι η τέλεια εν­ σάρκωση της ανθρωπιάς. Μόνο ένας τέτοιος άνθρωπος θα μπορούσε να γράψει τ ψ Ουτοπία, λέξη σύνθετη από τις ελληνικές ου και τόπος, κατασκευασμένη από τον Μορ για να ονομάσει μ’ αυτήν τη «νέα» νήσο. Ο Μορ δεν λέει πως η Ουτοπία είναι φανταστική νήσος· λέει πως είναι νέα νήσος. Συνεπώς φανταστική μόνο γι’ αυτούς που δεν την επισκέφτηκαν ακόμα Δηλαδή για όλους εκτός από τον αφηγητή, τον Ραφαέλ. Η Ουτοπία υπάρχει για όλους τους έντιμους ανθρώπους, που νιώ­ 18

θουν άσχημα ζώντας σε ένα κόσμο, εντός του οποίου εκτός του προ­ πατορικού κυκλοφορούν και χιλιάδες άλλα αμαρτήματα Για έναν καλό χριστιανό σαν τον Τόμας Μορ, τέλειος χριστιανός γίνεσαι όταν μπορέ­ σεις να περιορίσεις όλα τα αμαρτήματα σε ένα, το αρχικό, το πυρηνι­ κό, το προπατορικό, από το οποίο είναι αδύνατο να απαλλαγείς. Απ’ όλα τ ’ άλλα μπορείς να απαλλαγείς. Στην Ουτοπία του Μορ επικρατεί καθεστώς άψογης κοινοκτημοσύ­ νης. Όπως λέει ο σοφός σερ και Αγιος, η κοινοκτημοσύνη είναι λύτρω­ ση από τον εγωκεντρισμό, τόσο στον ιδιωτικό, όσο και στο δημόσιο βίο. Να, λοιπόν, τι είναι η Ουτοπία, λύτρωση από τον εγωκεντρισμό διά της κοινοκτημοσύνης. Σοσιαλισμός σημαίνει κοινωνισμός, κυριαρχία του συλλογικού πάνω στο ατομικό. Τον όρο θα τον δημιουργήσει το 1830 ο σαινσιμονιστής Πιέρ Λερού. Είναι φανερό πως ο νεολογισμός έχει τη ρίζα του στην Ουτοπία Και η Ουτοπία στη σκέψη του καλού χριστιανού Τόμας Μορ είναι μια παραλλαγή του παραδείσου, αλλά μετά την «πτώση» των πρωτοπλά­ στων. Στην Ουτοπία η Εύα έχει φάει ήδη το μήλο, η ανόητη, και η ζημιά έχει γίνει Το πρόβλημα τώρα είναι πώς θα την περιορίσουμε στο αρχικό της κομμάτι, το θεϊκό, το μη εξαρτώμενο από τη βούληση του ανθρώπου. Ακριβώς αυτό είναι ο σοσιαλισμός. Ένας χριστιανισμός που δεν κρεμάει όλα τα αμαρτήματα από το προπατορικό, αλλά προσπαθεί να τα καταργήσει όλα εκτός από το προπατορικό. Φυσικά, ένας τέτοιος άθλος δεν είναι για ανθρώπους· όμως, η προσπάθεια αρκεί Αλλωστε, ούτε όλοι οι χριστιανοί μπορούν ν’ αγιάσουν όμως, η προσπάθεια αρ­ κεί για να κερδίσουν τον παράδεισο. Δηλαδή, την Ουτοπία Η Ουτοπία είναι, κατ’ αρχάς, πρόβλημα ψυχολογικό. Αλλά όχι πα­ θολογικό, φυσιολογικότατο. Κάθε φορά που νιώθουμε άσχημα από την υπάρχουσα γύρω μας δυσάρεστη κατάσταση φτιάχνουμε με το μυαλό μας μια Ουτοπία ιδιωτικής χρήσεως και την κοπανάμε. Μόλις φτάσουμε εκεί αρχίζουμε να αφαιρσύμε πολύ προσεχτικά από το φανταστικό τοπίο τα πολύ φανταστικά και στο τέλος καταλήγουμε σε ένα πολύ συγκεκριμένο σχέδιο, που καμιά φορά το βρίσκουμε πολύ λογικό, ίσως και εφαρμόσιμο. Έτσι έφτασε ο Πλάτωνας στην Πολιτεία του, την πρώτη πολύ σο­ βαρή Ουτοπία Που, βέβαια, δεν τη λέμε έτσι, πρώτον διότι ο Τόμας Μορ είναι πολύ μεταγενέστερος και δεύτερον διότι η Ουτοπία του άγγλου σερ έχει χριστιανική ρίζα Αν δεν σας αρέσει η πλατωνική, επισκεφθείτε την ομηρική Ουτο­ 19

πία Υπάρχει μια υπέροχη και γνηοίως ποιητική Ουτοπία στην Οδύσ­ σεια Η περιγραφή των κήπων του Αλκίνοου από τον Οδυσσέα είναι κάτι το εντελώς συναρπαστικό, θ α δυσκολευτείτε πολύ να βγείτε απ’ αυτούς τους κήπους, για να δοκιμάσετε τις ουτοπικές προτάσεις του Ησίοδου, ή του Πίνδαρου. Οι αρχαίοι Έλληνες ήταν φύσει ουτοπικοί. Γι’ αυτό έκαναν αυτά που έκαναν. Η Ουτοπία παράγει έργο. Αρκεί να έχεις ποιητική, δηλαδή κατασκευαστική διάθεση. Ο ρωμαίος ποιητής Οβίδιος έχει αυτή τη διάθεση. Και γι’ αυτό στις Μεταμορφώσεις θα φτιάξει μια πρώτης τάξεως Ουτοπία Χωρίς να έχει επισκεφθεί ποτέ κάποιο τροπικό νησί φαντάζεται έναν τόπο με μια μόνο εποχή, την Ανοιξη. Ούτε όπλα υπάρχουν, ούτε πόλεμοι γίνονται στη βουτηγμένη στην αιώνια Ανοιξη Ουτοπία του Οβίδιου. Μη μου πείτε πως ένα τέτοιο σχέδιο είναι ουτοπικό! Όλοι μας ξέρουμε πως ο πόλε­ μος είναι μια πολύ χειμερινή υπόθεση. Παγωνιά σ’ όλα τα μέτωπα και σ’ όλες τις καρδιές. Ο χριστιανικός Μεσαίωνας απαγορεύει την Ουτοπία Για κάπου δέκα αιώνες μια μόνο Ουτοπία θα υπάρχει, ο χριστιανικός παράδεισος. Ευ­ τυχώς που ο Τόμας Μορ θα δει αλλιώς το πράμα και η φαντασία θα αποδεσμευτεί και πάλι. Ως εν ουρανώ και επί της γης, δεν λεν οι χρι­ στιανοί; Ε, αυτό ακριβώς λέει και ο χριστιανός Τόμας Μορ. Παράδεισος στον ουρανό; Παράδεισος και στη γη. Αιώνια ειρήνη στον ουρανό; Αιώνια ειρήνη και στη γη. θεός ο θεός στον ουρανό; Βοηθός θεού ο άνθρωπος στη γη αν όχι και θεός ο ίδιος, όπως θέλει ο Νίτσε. Ο Τομάζο Καμπανέλα θα μιμηθεί τον Τόμας Μορ και το 1602 θα γράψει στη φυλακή την Πολιτεία τον Ήλιον. Τίποτα δεν θα εμποδίσει να ονειρεύεται αυτόν το φιλόσοφο και ποιητή καλόγερο, το φίλο του Γαλιλαίου, θ α περάσει 27 χρόνια της ζωής του στις φυλακές της Ιεράς Εξέτασης, αλλά αυτός εκεί Ούτε βασιλιάδες χρειάζονται, ούτε πρίγκιπες, ούτε καν χριστιανικά κράτη. Υπό τον ήλιο πρέπει να υπάρχει μόνο μια Παγκόσμια Χριστιανική Αυτοκρατορία, η Πολιτεία του 'Ηλιου, στην οποία η ατομική ιδιοκτησία θα απαγορεύεται αυστηρά. Ομοίως και ο προερχό­ μενος από την εργασία υπερβολικός ατομικός πλούτος. Ο Καμπανέλα φαντάζεται ολόκληρο τον κόσμο ένα απέραντο χρι­ στιανικό μοναστήρι Αυτό μπορεί να (ραίνεται εντελώς τρελό, όμως η τρέλα του Καμπανέλα είναι πέρα για πέρα., κομουνιστική! Μόνο ένας κομουνιστής θα μπορούσε να καθίσει 27 χρόνια φυλακή χωρίς να υπο­ γράψει δήλωση μετανοίας. ΊΙς δηλώσεις μετανοίας δεν τις εφεύρε η ελληνική Ασφάλεια, αλλά η Ιερά Εξέταση. Το μόνο που χρειάζεται για να είσαι άνθρωπος σαν τον Καμπανέ20

λα και σαν τους... συναδέλφους του, τους κομουνιστές, είναι εντιμότη­ τα, αξιοπρέπεια και πείσμα Δεν είναι ο κομουνισμός που κάνει τους κομουνιστές, είναι η εντιμότητα, η αξιοπρέπεια και το πείσμα Ο ιταλός καλόγερος Καμπανέλα από τη Νάπολη χτύπησε έγκαιρα την καμπάνα, αλλά μερικοί ακόμα ρωτούν, όχι ποιος χτυπά την καμπάνα, αλλά για ποιον χτυπά η καμπάνα Ο Χέμινγουαιη είπε, πολύ έγκαιρα κι αυτός, για ποιον χτυπά η καμπάνα, για όλους χτυπά. Αλλά κάποιους, για να νιώσουν το χτύπημα πρέπει να τους χτυπήσεις με σφυρί στο κεφάλι, άντε με σφαίρα από Μάγκνουμ, για να φανούμε κι εμείς γεν­ ναιόψυχοι σαν τον Ερρίκο Η'. Σιγά σιγά οι Ουτοπίες εγκαταλείπουν την περιοχή του φανταστι­ κού και μετατρέπονται σε πολύ σοβαρές προτάσεις για τ ψ αλλαγή του κόσμου και τ ψ απαλλαγή της ανθρωπότητας από τη φτώχεια και τη δυστυχία Μέσα από τις Ουτοπίες και με τη μεταμόρφωσή τους σε σχέδια δράσης θα προκύψει το 1830 ο λεγόμενος ουτοπικός σοσιαλισμός. Και με μια παραπέρα διαφοροποίηση, μέσα από τον ουτοπικό σοσιαλισμό θα προκύψει το 1845 ο «επιστημονικός σοσιαλισμός», γνωστός και σαν μαρξισμός. Η σκυτάλη της Ουτοπίας περνάει από τους Έλληνες στους Αγγλους, από τους Αγγλους στους Ιταλούς, από τους Ιταλούς στους Γάλλους (που θα κάνουν τα περισσότερα για τον ουτοπικό σοσιαλισμό), από τους Γάλλους στους Γερμανούς (που θα κάνουν τα περισσότερα για τον επι­ στημονικό σοσιαλισμό) και από τους Γερμανούς στους Ρώσους. Που θα κάνουν τα περισσότερα και στψ πράξη και στψ απραξία Τελικά, τη σκυτάλη θα τ ψ πάρει ο Γέλτσιν και θα τη βάλει εκεί που ξέρετε, το καθίκι. Ναι, αλλά εκτός απ’ τον Γέλτοιν υπάρχει και ο Τόμας Μορ.

2. Σε αναζήτηση νέων αξιών
Μετά τη Γαλλική Επανάσταση, ένας νέος κόσμος γεννιέται από το πτώμα του παλιού. Είναι τόσο ακατάστατη η νέα κοινωνία των αστών, που ο Ονορέ ντε Μπαλζάκ (1799-1850), η μεγάλη αγάπη του Μαρξ, ο γιος χωρικών από το γαλλικό νότο, χωρίς να έχει κανένα ουσιαστικότερο λόγο πέρα από τ ψ ειλικρίνεια που επιβάλλει ο λογοτεχνικός ρεαλισμός, νοσταλγεί τον «παλιό καλό καιρό» της μοναρχίας και της φεουδαρχίας, 21

τότε που όλοι ήξεραν ποιος είναι ποιος μέσα σ’ ένα αυστηρά ιεραρχη­ μένο σύστημα κοινωνικών δομών. Μέχρι τις μέρες μας, η κοινωνική συμπεριφορά της αστικής τάξης παραμένει λίγο ώς πολύ όμοια μ’ αυτήν που ήταν τον καιρό του Μπαλζάκ. Παρά τις αλλεπάλληλες προσπάθειες του σοσιαλισμού, ουτοπι­ κού και επιστημονικού, ειρηνικού και βίαιου, να βάλει τάξη στο αστι­ κό χάος, το χάος ενδημεί στον καπιταλισμό και συνεχώς τον απειλεί απ’ τα μέσα. Η αστική τάξη δεν μπόρεσε να βρει ένα σταθερό αξιακό σύστημα για να πιαστεί απ’ αυτό. Ο παραδοσιακός θεός παραπα­ τάει, η παραδοσιακή οικογένεια σκοντάφτει και μόνο η πατρίδα λει­ τουργεί προς το παρόν ικανοποιητικά στο κλασικό αστικό τρίπτυχο «πατρίς-θρησκεία-οικογένεια». Όμως, μόνη της η πατρίδα δεν μπορεί να σηκώσει τον όγκο και το βάρος της κολοσσιαίας αστικής υπερδο­ μής κι αυτό έχει σαν συνέπεια την υπερτροφία του πατριωτισμού και τη μεταστροφή του σε εθνικισμό. Επειδή, όμως, το Κεφάλαιο έχει την τάση να συγκεντρώνεται σε λίγους και όχι να επιμερίζεται σε πολλούς, οι παλιές αυτοκρατορικές δομές της φεουδαρχίας επανήλθαν με νέα μορφή. Οι πολυεθνικές και οι διεθνείς καπιταλιστικοί οργανισμοί μπέρδεψαν άλλη μια φορά τον αστό και κυρίως το μικροαστό, που τρέχει να βρει καταφύγιο στα μι­ κρά παραδοσιακά αστικά σχήματα των μικρών και χαλαρών εκκλησιών, των μικρών και ολιγομελών οικογενειών, των μικρών εθνικών κρατών. Το μικρό μπορεί να είναι ωραίο, αλλά οι αυτοκρατορίες όλων των τύπων, άρα και οι πολυεθνικές του Κεφαλαίου, ποτέ δεν αγάπησαν το μικρό στο οποίο στηριζόταν η παραδοσιακή αστική τάξη. Το μικρότερο από τα μικρά είναι το άτομο. Η αστική κοινωνία είναι κοινωνία ατό­ μων. Αλλά τα άτομα μόνο από βιοθεωρίες μπορούν να πιαστούν, ποτέ από κοσμοθεωρίες. Ο χριστιανισμός, μια παλιά και δοκιμασμένη κοσμο­ θεωρία, τεμαχίστηκε τόσο πολύ, κυρίως με τον προτεσταντισμό, που τώρα ο καθένας θα μπορούσε να ιδρύσει μια χριστιανική εκκλησία, προσαρ­ μοσμένη στο αστικό μεταφυσικό γούστο του ίδιου και της παρέας του. Σωστά το λέει ο Μαξ Βέμπερ, η ταιριαστή στον καπιταλισμό θρη­ σκεία είναι ο προτεσταντισμός. Ο καθολικισμός είναι αυτοκρατορισμός, όπως και ο φασισμός, ενώ η ορθοδοξία είναι υπαρξισμός, μια προσω­ πική σχέση με το θεό, εντελώς ακατάλληλη πλέον να οργανώσει κοινω­ νίες κατά το βυζαντινό διαρχικό πρότυπο, στο οποίο ο αυτοκράτορας παίζει ρόλο πάπα και ο πατριάρχης επιτηρητή της καλής λειτουργίας της κακής και βεβαρημένης συνείδησης ενός εκάστου εκ των πιστών. Ο σοσιαλισμός είναι μια απόπειρα να βρεθούν υπερατομικές ηθικές αξίες και συλλογικά οργανωτικά σχήματα ταιριαστά στη νέα κατάστα­ 22

ση πραγμάτων που δημιούργησε ο Διαφωτισμός, η Γαλλική Επανάστα­ ση και ο φιλελευθερισμός. Ο σοσιαλισμός δεν είναι μια άσκοπη και ατελέσφορη νοσταλγία του «παλιού καλού καιρού» της χριστιανικής κοινότητας (της ενορίας), αλλά μια νέα μορφή οργάνωσης των μεγά­ λων κατακτήσεων της αστικής επανάστασης, με την τεράστια προσφο­ ρά της στην ιστορία Ο σοσιαλισμός δεν είναι άκριτη και συναισθημα­ τικής τάξεως απόρριψη του αστισμού, είναι κοινωνικοποίηση των κατακτήσεών του, ξεπέρασμα του ατομικισμού του και επαναφορά του προσώπου στη θέση που το έβαλε κάποτε ο Σωκράτης. Η κοινωνία ατόμων, που είναι ο αστισμός, πρέπει να γίνει κοινωνία προσώπων, που είναι ο σοσιαλισμός. Κάποτε κοινωνία προσώπων ήταν και ο χριστιανισμός. Από τότε, όμως, που έμπλεξε με τους αστούς προσαρμοζόμενος ταχύτατα στη νέα κατάσταση πραγμάτων, άδειασε τελείως το περιεχόμενό του στις τρά­ πεζες και στα ταμεία των Μητροπόλεων και κράτησε για τους πιστούς την αμηχανία στην καλύτερη περίπτωση, το -ψέμα και την απάτη στη χειρότερη. Ο Φόιερμπαχ, ο Νίτσε και ο Σπένγκλερ, οι τρεις πιο αποτελεσματι­ κοί πολέμιοι του χριστιανισμού, δεν είχαν καμιά σχέση ούτε με το σο­ σιαλισμό, ούτε με το μαρξισμό. Κανείς επαναστάτης δεν σκότωσε το θεό των χριστιανών. Ο θεός των χριστιανών αυτοκτόνησε από τύψεις θεϊ­ κής συνειδήσεως για την παταγώδη αποτυχία του να εγκαταστήσει στη γη μια κοινωνία αγάπης, ειρήνης και ευτυχίας για όλους. Ο θεός πέ­ θανε, λέει ο Νίτσε και εννοεί αυτοκτόνησε, αφού κανείς δεν θα μπο­ ρούσε να στήσει μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα μια ιδέα και ένα ιδανικό. Ο θεός δεν είναι., κομουνιστής για να τον περάσουμε στρατο­ δικείο και να τον εκτελέσουμε για τις ιδέες του. Ωστόσο, με το θεό πεθαμένο και το θεοκτόνο καπιταλισμό ολοζώ­ ντανο επί του παρόντος, οφείλαμε να βρούμε καινούργια ιδανικά και αξίες, προσαρμοσμένες στην καινούργια κατάσταση πραγμάτων. Στην αρχή, οι κοινωνιστές (σοσιαλιστές) έψαχναν στα τυφλά για αξίες νέου τύπου. Ο Διαφωτισμός δημιούργησε το φιλελευθερισμό, αλλά ο φιλελευθερισμός δεν δημιούργησε αξίες άλλες εκτός από αυτές που έχουν σχέση με το άτομο και τα ατομικά δικαιώματα Όμως, εκτός από το εγωιστικό άτομο και τις αξίες του, υπάρχει και η ολοποιούσα κοι­ νωνία και οι αξίες της. Βέβαια, ήταν γεγονός τεράστιας ιστορικής σημασίας το σπάσιμο από την Αστική Επανάσταση των πάρα πολύ αυστηρών φεουδαρχικών δο­ μών, που έβαζαν φραγμό στην παραπέρα ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, όμως νέοι κανόνες τόσο στην ατομοκεντρική αστική οικονο­ 23

μία όσο και στην ατομικιστική αστική ηθική δεν είχαν δημιουργηθεί ακόμα το 1830 που εμφανίζεται ο σοσιαλισμός, μια απόπειρα δημιουρ­ γίας τέτοιων κανόνων, διά των οποίων επιχειρείται να μπει μια κάποια τάξη στο αστικό χάος. Κανείς δεν σχεδίααε και κανείς δεν μεθόδευσε το σοσιαλισμό στα πρώτα στάδια της ανάπτυξής του. Απλώς, σι προεπαναστατικές φαντααακές ου­ τοπίες αρχίζουν να παίρνουν σιγά σιγά μια πιο ρεαλιστική μορφή και να γίνονται προγράμματα δράσης και οργάνωσης της κοινωνίας. Στη φεουδαρχική κοινωνία δεν υπάρχουν άτομα, υπάρχουν μόνο άρ­ χοντες και αρχόμενοι. Είναι αυτή ακριβώς η κατάσταση που δημιούρ­ γησε τον πληθυντικό ευγενείας, που στη φεουδαρχία δεν ήταν παραλογισμός. Η γραμματική δεν είναι για να εκφραζόμαστε ευγενικά, αλλά λογικά. Τόσο οι φεουδάρχες όσο και οι κολίγοι μιλώντας οι μεν στους δε στον πληθυντικό ήταν απολύτως λογικοί. Όταν ο φεουδάρχης απηύθυνε το λόγο σε έναν κολίγο έλεγε «εσείς» και εννοούσε «όλοι εσείς οι κολίγοι». Το ίδιο εννοούσε και ο κολίγος που απηύθυνε το λόγο σε έναν φεουδάρχη. Σ’ αυτή την περίπτωση «εσείς» σήμαινε «εσύ στον οποίο απευθύνω το λόγο και όλη η οικογένειά σου». Μόνο οι Αγγλοι θα ξεφύγουν πολύ έξυπνα απ’ τον αστικό παραλογισμό του πληθυντικού ευγενείας. Έκαναν όμοια το δεύτερο ενικό και το δεύτερο πληθυντικό πρόσωπο και ησύχασαν. Οι άλλοι βολοδέρνουν ακόμα μέσα στο γελοίο γραμματικό αστικό παραλσγισμό του πληθυντι­ κού ευγενείας. (Φαντάζεστε τους αρχαίους Έλληνες να χρησιμοποιούν πληθυντικό ευγενείας;). Βλέπετε τα λαϊκά περιοδικά; Ακόμα εκπαιδεύουν τους αστούς στη φεουδαρχική συμπεριφορά. Καλά κάνουν. Κάποτε θα μάθουν και οι αστοί να είναι εκτός από γραμματικά ευγενικοί και κοινωνικοί άνθρωποι, που νοιάζονται ουσιαστικά για τους συνανθρώπους. Αν δεν το μάθουν με το καλό, θα το μάθουν με το κακό, ή το πολύ κακό. Ξέρετε. Ο σοσιαλι­ σμός είναι μια σειρά από κανόνες καλής κοινωνικής συμπεριφοράς για άγρια ζώα αστικής ράτσας. Μέχρι το 1830 κανείς απ’ αυτούς που εμείς σήμερα θα χαρακτη­ ρίζαμε σοσιαλιστές δεν λεγόταν έτσι. Και μέχρι το 1840 κανείς δεν είχε ακούσει τον πολιτικό όρο κομουνισμός. Ωστόσο, και σοσιαλιστές και κομουνιστές κατ’ ουσίαν και όχι κατ’ όνομα υπήρχαν και πριν απ’ αυτές τις εντελώς συμβατικές χρονολογίες. Ο σοσιαλισμός και ο κομουνισμός πριν απ’ το κάθε τι είναι μια πρόταξη του συλλογικού στο ατομικό, πέρα και πάνω απ’ τις ετικέτες. Ο αστισμός είναι ακριβώς το αντίθετο. Όπως και να ’ναι, μέχρι το 1848 οι όροι σοσιαλισμός και κομου24

νιαμός χρησιμοποιούνται σαν συνώνυμα Σιγά σιγά όμως, xohodvu^ oc θα φτάσει να σημαίνει πιο ριζοσπαστικός και πιο αποφασιστικός σο­ σιαλισμός. Η σύγχυση εν πολλοίς συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας, αν και μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού πολλοί πρώην κομουνιστές θα δια­ λέξουν για τον εαυτό τους το χαρακτηρισμό «σοσιαλιστής» και άλλοι περισσότερο καιροσκόποι θα προτιμούν το «αριστερός», έτσι γενικά και αόριστα Η συνεχιζόμενη ασάφεια στη χρήση των όρων προφανώς ανα­ κλά μια βαθύτερη σύγχυση και ένα ουσιαστικότερο μπέρδεμα Τελικά, ο σοσιαλισμός δεν έβαλε τάξη στο αστικό χάος. Κι αν ζούσε ο Μπαλζάκ, πάλι θα μπερδευόταν και πάλι θα νοσταλγούσε τη φεουδαρχική ευταξία, όπως και ο σύγχρονος Χέρμαν Μπροχ στους Υπνοβάτες.

3. Ο σαινσιμονισμός
TV ιστορία του σοσιαλισμού στη θεωρητική του μορφή την εγκαινίαζα ένας ξεπεσμένος κόμης, που ισχυριζόταν πως καταγόταν από τον Καρλομάγνο, ο Κλωντ- Ανρί ντε Ρουβρουά, κόμης του Σαιν-Σιμόν (17601825), και για συντομία Σαιν-Σιμόν σκέτα Στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης ο κόμης, ίσως γιατί ήταν ξεπεσμένος, όχι μόνο κατάφερε να γλιτώσει το κεφάλι του αλλά μπό­ ρεσε να κάνει και περιουσία Την οποία και θα φάει μέχρι δεκάρας μετά την επανάσταση. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του αυτός ο πολύ ανή­ συχος άνθρωπος, που ο Ένγκελς τον θαύμαζε για την πρωτοτυπία και την τόλμη της σκέψης του, θα το περάσει με δανεικά κι αγύριστα Του τα δανείζουν προθυμότατα άνθρωποι που πίστευαν φανατικά στην ιδιο­ φυία του. Ανάμεσα τους, τραπεζίτες και επιστήμονες. Ο Σαιν-Σιμόν ήταν καλός χριστιανός, αλλά θεωρούσε τους παπά­ δες υποδεέστερους των επιστημών. Ήταν τέτοια η πίστη αυτού του αν­ θρώπου στις δυνατότητες της επιστήμης, που συνεχώς συμβούλευε τους φίλους του πολιτικούς και τραπεζίτες να έχουν πάντα κοντά τους επι­ στήμονες. Γιατί αυτοί θα κυβερνήσουν κάποτε τον κόσμο, έλεγε. Δυστυ­ χώς, συνεχίζουν να τον κυβερνούν οι πολιτικοί Ευτυχώς, με τη βοή­ θεια επιστημόνων, που ονομάζονται «σύμβουλοι». Ο Σαιν-Σιμόν εκτός από το θεσμό των επιστημονικών συμβούλων ει25

σηγείται και την πολιτική ένωση της Ευρώπης και γίνεται έτσι ένας από τους πρωτοπόρους της ιδέας η οποία θα οδηγήσει με τον καιρό στη ση­ μερινή Ενωμένη Ευρώπη. (Για να γίνουν ευκολότερα οι αναγκαίες ανα­ γωγές, πρέπει να πούμε πως ο «κουτόφραγκος» Σαιν-Σιμόν πέθανε το πέμπτο έτος της Ελληνικής Επανάστασης, σε ηλικία 65 ετών, και πως ήταν ακριβώς δέκα χρόνια μεγαλύτερος από τον Κολοκοτρώνη). Ο Σαιν-Σιμόν ήταν αυτός που έβαλε στους σκουντούφληδες νομομα­ θείς την ιδέα πως, εκτός απ’ τους νόμους, πρέπει να κοιτούν λιγάκι και τον κόσμο γύρω τους. Δεν φτιάχνουν οι νόμοι την κοινωνία, η κοινωνία φτιάχνει τους νόμους, λέει ο ξεπεσμένος κόμης και δημιουργεί, μαζί με το φίλο του Ωγκύστ Κοντ, την επιστήμη της κοινωνιολογίας μ’ αυτήν την πολύ εντυπωσιακή για τον καιρό εκείνο αντιστροφή της πυραμίδας. Οι νόμοι δεν πρέπει να βρίσκονται πάνω απ’ το κεφάλι του λαού, αλλά κάτω απ’ τα πόδια του. Το πρώτο βήμα προς το σοσιαλισμό (τον κοινωνισμό) έχει γίνει με τη μετατόπιση του ενδιαφέροντος από τους νόμους στην κοινωνία Η καινούργια επιστήμη που θα προκύψει απ’ αυτή τη μετατό­ πιση θα ονομαστεί κανωνωλογία Ο Σαιν-Σιμόν δεν πίστευε στην ισότητα, αλλά στην ικανότητα Κάθε μορφή ιδιοκτησίας που προέρχεται από προνόμια πάσης φύσεως και κληρονομικούς τίτλους ευγενείας είναι καταδικαστέα Ένας κόμης, έστω και ξεπεσμένος, ξέρει καλύτερα τι γίνεται στα αρχοντικά. Ο Σαιν-Σιμόν κατακρίνει με την ίδια σφοδρότητα και τους φεου­ δάρχες και τους αστούς. Τους πρώτους γιατί πιστεύουν μόνο στους νόμους (που τους φτιάχνουν οι ίδιοι) και τους δεύτερους γιατί δεν καταλαβαί­ νουν τίποτα από νόμους, καταλαβαίνουν μόνο από χρήμα Αυτή η ζεύ­ ξη πολιτικής (νόμων) και οικονομίας είναι ένα ακόμα μεγάλο βήμα τόσο προς τη μεριά της επιστήμης της κοινωνιολογίας όσο και του σοσιαλι­ σμού, που εμφανίζεται ταυτόχρονα με την επιστήμη της κοινωνιολογίας, που είναι μια κατ’ εξοχήν γαλλική επιστήμη. Ο Σαιν-Σιμόν πιστεύει πως η εκβιομηχάνιση, που τότε έσκαζε μύτη, κάποτε θα λύσει όλα τα κοινωνικά προβλήματα Άλλωστε, ο κόμης έβλεπε ολόκληρη την κοινωνία σαν ένα τεράστιο εργοστάσιο. Πιστεύει, μ’ άλλα λόγια, στη «διοίκηση των πραγμάτων», όπως έλεγε, στην οικονομική διαχείριση, όπως θα λέγαμε εμείς, και όχι στη «διοίκηση των ανθρώ­ πων», την αυταρχικότητα και το ζόρισμα των εργαζόμενων. Επί του προκειμένσυ είναι καταφάνερη άλλη μια μετακίνηση του σαιναμονισμού προς τη μεριά εκείνου που αργότερα θα ονομαστεί σοσιαλισμός. Ο σαινσιμονισμός, η πρώτη μορφή θεωρητικά επεξεργασμένου σο­ σιαλισμού, θα γίνει Σχολή με χιλιάδες οπαδούς στη Γαλλία κυρίως αλλά και σ’ ολόκληρη την Ευρώπη. Είναι αυτή η Σχολή που θα δημιουργή-

οει τους διαζευκτικούς όρους «εκμεταλλευτές και εκμεταλλευόμενοι», «εργαζόμενοι και αργόσχολοι». Οι σαινσιμονιστές ξέρουν πως η κοινω­ νία είναι ταξικά διαρθρωμένη, αλλά πιστεύουν στη συνεργασία και όχι στην πάλη των τάξεων. Με σύγχρονους όρους θα μπορούσαμε ίσως να τους χαρακτηρίσουμε σοσιαλδημοκράτες. Το 1831 το κίνημα των σαινσιμονιστών διασπάται. Οι «συντηρητι­ κοί» παραμένουν πιστοί στις ιδέες του πεθαμένου από έξι χρόνια δά­ σκαλου και οι «προοδευτικοί» παίρνουν φόρα και συζητούν πολύ σο­ βαρά πάνω στο δύσκολο πρόβλημα της μορφής που πρέπει να έχει η κοινωνία του μέλλοντος. Οι «προοδευτικοί» πριν από όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα βάζουν τα «δικαιώματα της σάρκας» και ζητούν μια εδώ και τώρα αποκατά­ σταση των φυσικών δικαιωμάτων του πέους και του αιδοίου, δύο ορ­ γάνων που υπέφεραν πολύ λειτουργώντας τους ατέλειωτους χριστιανι­ κούς αιώνες σε συνθήκες αυστηρά αναπαραγωγικές του είδους και κα­ θόλου παραγωγικές ηδονής. Οι πάρα πολύ προχωρημένες για τον καιρό εκείνο απόψεις των «προοδευτικών» σαινσιμονιστών προαγγέλλουν μεν την έλευση του Βίλχελμ Ράιχ κάπου έναν αιώνα αργότερα, όμως οδηγούν σε παταγώδη αποτυχία το πρόγραμμά τους για την οργάνωση της κοινωνίας του μέλλοντος, όπως άλλωστε ήταν φυσικό και αναμενόμενο. Δεν βάζει κανείς εύκολα χέρι στο αιδοίο χωρίς να πάρει σοβαρά υπ’ όψη πως εκεί μέσα είναι κρυμμένος ο σατανάς. Αν όχι όλοι, τουλάχιστον οι ευφυείς χριστιανοί γνωρίζουν πως το φίδι που προσέφερε στην Εύα το μήλο δεν ήταν παρά το πέος του Αδάμ με την πραγματική βάλανο στη θέση του συμβολικού μήλου, που κρα­ τούσε στο στόμα του το συμβολικό φίδι. Η Εύα δεν «το» έφαγε αλλά «τον» έφαγε. Η λαϊκή γλώσσα διατηρεί πάντα τον αρχικό λογικό πυ­ ρήνα των μύθων. Το προπατορικό αμάρτημα συντελέσθηκε εκείνη ακρι­ βώς τη στιγμή, στη διάρκεια του πρώτου «πηδήματος» που έκανε ο άνθρωπος στην προσπάθειά του να μάθει να πολλαπλασιάζεται μόνος του, χωρίς τη βοήθεια του κρεοπώλη-θεού που κόβει παιδάκια απ’ τα πλευρά των ανδρών. Αμαρτάνει με τρόπο προπατορικό όποιος προσπαθεί να τα κάνει όλα μόνος του, χωρίς τη βοήθεια του θεού. Ακόμα και να δημιουργή­ σει ζωή μόνος του θέλει ο εκπεσμένος άνθρωπος, αφαιρώντας έτσι από τον καθ’ ύλη αρμόδιο θεό την κύρια αρμοόιότητά του. Οι «προοδευτικοί» σαινσιμονιστές, που παραμένουν χριστιανοί, λεν πως και το χωρίς αναπαραγωγική πρόθεση, το σκέτα ηδονοπαραγωγικό πήδημα είναι εκ θεού, αφού δεν θα υπήρχε τέτοιου είδους πήδημα 27

ο δημιουργός του όρου σοσιαλισμός. Όλοι τώρα ξέρουν πως οι καλλιτέχνες και οι διανοούμενοι θα παίξουν. τη Σφαίρα. ο Πιέρ . Αν δεν ήταν. ακόμα και τον ουτοπικό.αν δεν το ήθελε ο θεός. Αλλά οι άλλοι επιμένουν με πείσμα στη χριστιανική ορθοδοξία και τότε οι «προοδευτικοί» σαινσιμονιστές την κοπανούν από το «κόμμα» ίσα ίσα για να μπορούν να πηδούν ελεύθερα και χωρίς τύψεις χριστια­ νικής συνειδήσεως. Γνήσιος σοσιαλιστής και ανερωτικός δεν νοείται σε κα­ μιά περίπτωση. Εκτός από το λαό η Σφαίρα θα επηρεάσει με τις ουτοπικά σοσια­ λιστικές ιδέες της και ένα μεγάλο πλήθος καλλιτεχνών και διανοουμέ­ νων. Η πρώτη μετακίνηση από τη σοσιαλιστική θεωρία στη σοσιαλιστική πράξη είχε σεξουαλικό χαρακτήρα Κι αυτός ίσως ήταν ένας από τους λόγους που οι πουριτανοί μίσησαν εξαρχής το σοσιαλισμό. με συνέπεια να φύγουν και να παν σε κόμματα όπου το πήδημα επιτρέπεται Η σεξ-πολ είναι μια αναμφισβήτητη πραγματικότητα Το πήδημα είναι πράγματι πολιτική πράξη). τον εθνικό ποιητή των Γάλλων. τι γίνεται στη φύση δεν μπορεί παρά να είναι εκ θεού. προκειμένου να εκλαϊκεύσει τις σοσιαλιστικές του ιδέες. Ανάμεσά τους και προσωπικότητες σαν τη Γεωργία Σάνδη. σοβαρή δουλειά όσον αφορά τα κοινωνικά ζητήματα δεν μπορεί να γίνει Τα κοινωνικά ζητή­ ματα είναι λαϊκά ζητήματα Αυτός είναι ο λόγος που ο Λερού ιδρύει το 1830 μια πραγματικά ιστορική εφημερίδα. στο σοσιαλιστικό μέλ­ λον. 'Οταν προτιμάς το χειροποίητο έρωτα είσαι. (Οι κομουνιστές θα αργήσουν πολύ να δώσουν άδεια πηδήματος στους κνίτες και τις κνίτισσες. Πράγμα εντελώς ακατανόητο και από λογικής και από θεολογικής απόψεως. μαλάκας. ο θεός πρέπει να ήταν μεθυσμένος όταν έφκιαχνε τον κόσμο. προκειμένου να προσπαθήσει να κάνει πράξη τις ίδιες ιδέες. που θα γίνει και πεζσγράφος. Από το σαινσιμονικό σχίσμα θα ξεπεταχτεί μια σπουδαία μορφή. αλλά και πολιτικός. τον Λαμαρτίνο.Ανρί Λερού (1797-1871). Είναι ο πρώτος που συνειδητοποιεί πως αν η συζήτηση περιοριστεί στους κύκλους των διανοουμένων και των ιδιορρύθμων. 28 . που από την αρχή θα δείξει πόσο σο­ βαρός είναι ο ρόλος των δημοσιογράφων στη διάδοση των σοσιαλιστι­ κών ιδεών. απλούστα­ τα. τον Σαιντ-Μπεβ και κυρίως τον Βικτόρ Ουγκώ (1802-1885). πρωταγωνιστικό ρόλο στη διάδοση των σοσιαλιστικών ιδεών. Ο Ουγκώ θα ζήσει πολλά χρόνια εξόριστος εκτός Γαλλίας και η κηδεία του το 1885 θα είναι ένα εντελώς πρωτόγνωρο στα διεθνή χρο­ νικά παλλαϊκό και πανγαλλικό συλλαλητήριο. Ό.

Τα παθήματα του Γιάννη-Αγιάννη αποκλείεται να μη σε ταράξουν συθέμε­ λα Οι Άθλιοι του Βικτόρ Ουγκώ θα φέρουν στον προμαρξιστικής ποιό­ τητας ουτοπικό και συναισθηματικό σοσιαλισμό τουλάχιστον τους μισούς σοσιαλιστές του κόσμου. όπως χαρακτηρίστηκε. διότι ζουν σε βάρος και των παραγω­ γών και των καταναλωτών και διότι τους βαρούν από δύο μεριές και οι παραγωγοί και οι καταναλωτές και πολύ καλά τους κάνουν. χωρίς τη βοήθεια του οποίου το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας δεν θα είχε γραφεί. αν διαβάσεις αυτό το χειμαρρώδες και υπερπληθωρικό ρομαντικό μυθιστόρημα. είναι συ­ νεργατικά και συνεταιριστικά αγροτικά κοινόβια. που το διάβαζα κατά την περίοδο των προαγωγικών εξε­ τάσεων από την προτελευταία στην τελευταία τάξη του γυμνασίου. Ο φουριερισμός Ο Σαρλ Φουριέ (1772-1837). που στην περίπτωσή του δεν είναι και τόσο ουτοπι­ κός. τη «Βίβλο του σοσιαλισμού». Τα φαλανστήρια ή φαλαγγιστήρια όπως τα λεν άλλοι. κέρδισα όμως από τότε την αυτοστράτευσή μου στην Αριστερά. που όταν χρεοκόπησε άρχισε να αναρωτιέται γιατί χρεοκόπησε. Δεν υπάρχει η παραμικρή πιθανότητα να μη γίνεις σοσιαλιστής.'Οποιος αμφιβάλλει για την παιδαγωγική αξία της τέχνης και κυ­ ρίως της πεζογραφίας δεν έχει παρά να διαβάσει τώρα αμέσως τους Αθλίους του Βικτόρ Ουγκώ. έστω μόνο συναισθηματικά. Κινδύνεψα να χάσω τότε μια σχολική χρονιά. 29 . διότι είναι παράσιτα. συνεχίζουν να υπάρχουν μέχρι τις μέρες μας. για να καταλήξει τελικά στο συμπέ­ ρασμα πως οι έμποροι χρεοκοπούν πιο εύκολα από τους παραγω­ γούς. ένας πρώην υφασματέμπορας. αυτό το ογκώδες μυθιστόρημα. 4. σαν τα εβραϊκά κιμπούτς. δώδεκα χρόνια νεώτερος του Σαιν-Σιμόν (και δύο του Κολοκοτρώνη) είναι το αγλάισμα και η δόξα του ουτοπι­ κού σοσιαλισμού. αφού μοντέρνες παραλλαγές φαλανστηρίων. έστω μόνο ουτοπι­ κά. που σχεδίασε με κάθε λεπτομέρεια ο ευφυέστατος και εξαιρετικά ευέλικτος Σαρλ Φου­ ριέ. Αν σας ενδιαφέρει η προσωπική μου περίπτωση. για την οποία και ευγνω­ μονώ το «πνεύμα» του Βικτόρ Ουγκώ. για τον οποίο οι συνάδελφοι του πατέρα έκαναν κάποιες ταξικές δια­ κρίσεις. θα μου στοίχιζε μια χρονιά στην ίδια τάξη αν δεν ήμουν γιος καθηγητή.

Μόνο που ο Μαρξ σαν εμπόρους αντιλαμβάνε­ ται κυρίως τους πράκτορες των παραγωγών (τους λέμε και πρατηριούχους ή εμπορικούς αντιπροσώπους). Αυτή η φουριερική αλήθεια δύσκολα αμφισβητείται. αναρωτιέται ο Φουριέ. Ο φουριερισμός είναι μια μαγική μεν. έστω και ασταθώς. τόσο διαφορετικό απ’ αυτόν που γνωρίζουμε. Αν θέλουμε να εί­ μαστε συνεπείς και με τη χριστιανική θεολογία και με τη μαθηματική 30 . που έχει μέσα του μια απειρία ετερόκλητων πραγμάτων και δεν μπορεί να ισορροπήσει. θα φτάσει στον κο­ μουνισμό και ένα άλλο στο φασισμό. που αρχίζει την τρε­ χάλα του στην ιστορία από χριστιανική αφετηρία. ίσως επηρεασμένος και από τον Φουριέ. σε μια εποχή κατά την οποία δεν ήταν ακόμα καλά οργανωμένη η καπιταλιστική παρα­ γωγή. Ενώ ο Φουριέ. που πρέπει να τους πατάει κανείς με το τα­ κούνι όπου τους συναντά. αλλά εντελώς μαγευτική εικόνα Ένα μέρος του φουριερισμού. δεν μπορεί να τον έφκιαξε βάοει δύο εντελώς διαφο­ ρετικών αρχιτεκτονικών σχεδίων. όταν λέει έμπορος εννοεί τον ελεύθερο επαγγελματία. που πολύ τον εκτιμούσε. Άλλωστε ο Φουριέ παρέμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του φανατικός εχθρός της ισότητας. Το μίσος αυτού του πρώην εμπόρου για τους εμπόρους ήταν αβυσσαλέο. Ο φουριερισμός εκτός από ουτοπικός σοσιαλισμός είναι και χριστια­ νισμός και. που αγο­ ράζει φτηνά εδώ και πουλάει ακριβά εκεί. αρχίζει την κριτική του καπιταλι­ σμού από το εμπόριο. προσπαθώντας να κλέψει και τον παραγωγό από τον οποίο αγόρασε το εμπόρευμα και τον κατανα­ λωτή στον οποίο θα το πουλήσει Για τον Φουριέ τίμιος έμπορος δεν υπάρχει Και όταν εμφανιστεί κανένας. Να. Μιλούμε για μια εποχή που όλοι οι κοινωνιστές ψάχνονται και τί­ ποτα δεν έχει κατασταλάξει.αυτούς τους κοριούς. και ο Φουριέ δεν αμφιβάλλει καθό­ λου περί αυτού. γιατί χρεοκόπησε ο ίδιος. Αν και τον χαρακτηρίζουμε ουτοπικό σοσιαλιστή.φασισμός. Και δεν είναι κατ’ ανάγκην μαρξιστική αλήθεια Είναι γενική διαπίστωση. στο νου του ο Φουριέ είχε έναν πολύ ιδιόρρυθμο καπιταλισμό. σαν την ανθρώπινη κοινωνία. λοιπόν. που θα μπορούσε να είναι και σοσιαλισμός. το ένα για το άπειρο Σύμπαν και το άλλο για την πεπερασμένη κοινωνία των ανθρώπων. Ο Φουριέ στηρίζει το κοινωνικό του σύστημα στο νόμο της παγκό­ σμιας έλξης του Νεύτωνα Γιατί ισορροπεί τόσο σταθερά το Σύμπαν. χρεοκοπεί λόγω εντιμότητας. Ο σοσιαλισμός δεν φτιάχτηκε από κάποιον θεωρητικό' προέκυψε μέσα από μακρόχρονες κοινωνικές διεργασίες με τη μέθοδο της δοκιμής και του λάθους. Αν ο θεός έφκιαξε τον κόσμο. Σημειώστε πως ο Μαρξ στο Κεφάλαιο. ένα τόσο δα κολομπότσι.

πα πα! Αλλωστε. Ο οποίος. καλώς τα έχουμε. ΤΙ να κάνουμε. το δύσκολο δεν είναι το στήσιμο ενός φαλανστηρίου. ούτε που­ λάει έξω τίποτα Όλα τα χρειώδη τα παράγει και τα καταναλώνει το φαλανστήριο. 31 .όχι αυτόν που είναι καταγραμμένος στις Γρα­ φές. ή φαλαγγιστηρίου. Μόνο ο θεός ξέρει γιατί έχουμε τόσο πολλά ελαττώματα Πάντως. όπως τα περιγράφει ο χριστιανισμός. μολύβι και χαρτί ο Φουριέ και αρχίζει να κάνει λογαριασμούς προσπαθώντας να ανακαλύψει μέσα στην κοινωνία όσο το δυνατόν περισσότερα είδη ανισότητας. όλα τα ανθρώπινα ελαττώματα είναι αποδεκτά από το μεγαλόθυμο Φουριέ. αυτό μπορούν να το κάνουν και οι καλόγεροι. τον άλλο που είναι γραμμένος στη φύση.λογική. να πάμε στον ψυχαναλυτή ή τον ψυχίατρο. το δύσκολο είναι να μοιρά­ σεις όσο γίνεται πω δίκαια το εισόδημα που έρχεται στα ταμεία ενός φαλανστηρίου. πού να βρεις ψυχαναλυτή και ψυχίατρο στην ιδανική κοινωνία του Φουριέ. 810 ανδρικού τύπου ανισότητες συν 810 γυναι­ κείου. να ισορροπήσουν τέλεια μέσα σε ένα κοινωνικό καθεστώς απόλυτης ανισότητας. Μήπως θα μπορούσαν και οι άνθρωποι. Έχουμε και λέμε. ακριβώς όπως τους έφκιαξε ο θεός. Όλα τα πάθη. παραμένοντας εντελώς άνισοι. Εντούτοις. Είναι ο ιδανικός αριθμός των κατοί­ κων ενός φαλανστηρίου. σύνολο ανισοτήτων 1620. Αλλα 1620 εντελώς διαφορετικά μεταξύ τους άτομα στεγάζο­ νται σε ένα άλλο φαλανστήριο και πάει λέγοντας. πρέπει να δεχτούμε πως το μπάχαλο που υπάρχει στη γη προκύπτει από παραποίηση ή πλα­ στογράφηση του συμπαντικού σχεδίου του Καλού θεού. μια εντελώς υποδειγματική κοινωνία βασισμένη όχι στη ισότητα αλλά στην ανισότητα. Συνάγει τον αριθμό 810 από τους ποικίλους συνδυασμούς των 13 ανθρωπίνων παθών. λέει ο πολύ καλός μαθηματικός Φουριέ. Όσο πιο πολλά. Α. λέει λογικότατα ο Φουριέ. ο Φουριέ ανακαλύπτει 810 είδη ανι­ σότητας. αυτά ισορροπούν τέλεια. Δεν καταλά­ βαμε το λόγο του θεού. μέχρι να γεμίσει ο κόσμος φαλανστήρια και οι συμπαντικοί νόμοι του θεού να γίνουν επιτέλους και κοινωνικοί νόμοι. μαθηματικών και αστροφυσικής. Εκ θεού τα έχουμε. αφού τα έχουμε. τόσο πιο κοντά στο νόμο της παγκόσμιας έλξης θα βρεθεί η εντελώς συναρπαστική θεωρία του. Στο Σύμπαν δεν υπάρχει ίχνος ισότητας μεταξύ των ουρανίων σω­ μάτων. ψάχνοντας προσεχτικά. Παίρνει. που δουλεύει σαν παραγωγικός και ταυτόχρονα κατα­ ναλωτικός συνεταιρισμός. Τελικά. Όμως. λοιπόν. ένα τρελό κράμα θεολογίας. ούτε αγοράζει απ’ έξω. δηλαδή ενός κοινοβίου που στεγάζει τη φάλαγγα των 1620 εντελώς διαφορετικών μεταξύ τους ατόμων.

κανείς εκεί μέσα δεν νιώθει αδικημένος. ούτε για τηλεόραση. Και στο χριστιανισμό καλό είναι τα πράγματα να σταματούν εκεί που τα στα­ ματάει ο θεός. αλλά ερ­ γάζεται. εισπράττει. σε ένα φαλανστήριο του 1830 δεν ψάχνει κανείς ούτε για τηλέφωνο. όντας μέλος του παραγωγικού και ταυτόχρονα καταναλωτικού συνεταιρισμού που είναι το φαλανστήριο. το μεγάλο κατόρθωμα του Φουριέ. Αυτός που έχει κάποιο ταλέντο. διότι δεν τη θέλει ο θεός. Αλλωστε. Από το φασισμό της απόλυτης φυσικής ανισότητας. η κατανομή του κέρδους με έναν τρόπο τόσο δίκαιο. Αυτό ση­ μαίνει πως όποιος έχει μόνο κεφάλαιο και δεν θέλει να δουλέψει (δι­ καίωμά του) και για κακή του τύχη δεν έχει ταλέντο σε τίποτα. Το υβρίδιο. από αγγουράκια μέχρι σώβρακα. φυσικά. το μοιράδι του ανάλογα με το κεφάλαιο που έχει επενδύσει Αυτός που δεν έχει ούτε κεφάλαιο ούτε ταλέντο σε κάτι. το προερχόμενο από διασταύρωση μαθηματικής και θεολογικής σκέψης που είναι ο φαλανστήριο. βέβαια. με τη βοή­ θεια του θεού πάμε κατ’ ευθείαν στη σχεδόν θεϊκή δικαιοσύνη. Και τώρα. θεϊκή ανισότητα Στο φαλανστήριο όλοι είναι και παραγωγοί και καταναλωτές ταυ­ τόχρονα Και όλοι έχουν ατομική ιδιοκτησία Η κοινοκτημοσύνη απα­ γορεύεται αυστηρά. κυρίες και κύριοι. δεν έχει καμιά σχέση μ’ αυτό που λέγεται πρόοδος. Και. των εμπόρων ιδανικών μη εξαιρούμενων. εισπράττει σύμφωνα με τις ώρες που εργάστηκε (δικαίωμά του να εργαστεί όσες ώρες θέλει) από τα 5/12 των εσόδων που μοιράζο­ νται στους εργαζόμενους. κατά 32 . τη βασισμένη στην απόλυτη. που ούτε οι κομου­ νιστές στην αταξική κοινωνία του μέλλοντος δεν θα μπορούσαν να τον έχουν. το φαλανστήριο είναι χριστιανικής εμπνεύσεως κατασκευή. Ωστόσο. Φυσικά. Που αν την ήθελε θα την είχε φτιάξει από καιρό. στο ταλέντο κατά τα 3/12 και στην εργασία κατά τα 5/12. από την έκτη ημέρα της Δημιουργίας. κανείς δεν θέλει να φύγει Να πώς γίνεται το θαύμα Το εισόδημα καταμερίζεται ανάμεσα στο κεφάλαιο κατά τα 4/12. τον γεμά­ το εμπόρους κάθε είδους. εισπράττει μόνο από το ποσοστό του 4/12 που προορίζεται για τους κεφαλαιούχους. Το φαλανστηριακό σύστημα οργάνωσης της κοινωνίας δεν προβλέπει άλλες εφευρέ­ σεις εκτός από αυτές που είχαν ήδη γίνει μέχρι την εμφάνισή του και. μπορείτε να το πείτε και τέρας αν δεν σας συγκινεί η ποίηση και κυρίως η αγωνία του ανθρώπου να βρει τρόπους να ζήοει ανθρώπινα σ’ αυτόν τον άθλιο κόσμο.Το φαλανσιήριο έχει πλήρη παραγωγική επάρκεια στα πάντα. ας πούμε τραγουδιστικό ή υποκρι­ τικό. και διασκεδάζει τα 1620 μέλη του φαλανστηρίου.

τα έσοδα δεν μοιράζονται ούτε κατά την εργασία του καθενός. αυτά τα τρία εσωστρεφή. Ιδιαίτερη απήχηση είχε ο φουριερισμός ανάμεσα στους καρμπονά­ ρους της Ιταλίας και της Γαλλίας. Φυσικά. Εξω από την παρέα. Η απροσδόκητα μεγάλη επιτυχία του φουριερισμού και η ταχύτατη εξάπλωσή του πρέπει να συνδέεται με τον τεκτονισμό. κοινόβιο. που σημαίνει καρβουνιάρηδες. ασχέτως άλλων παραγόντων. την κοινωνική δικαιοσύνη. ώστε να εισπράτ­ τουν και από τη μερίδα του κεφαλαίου. εισπράττει και από τις τρεις κατηγορίες. ο φουριερισμός. Πάντως κανείς δεν νιώθει αδικημένος μέσα σ’ αυτό το ιδιοφυές καπιταλιστικό σύστημα διανομής των εσόδων με μια πολύπλοκη και σχολαστική λογιστική. κάπου πρέπει να συναντήθηκαν. όπως στο σοσιαλι­ σμό. Αυτό σημαίνει πως ο καπιταλισμός όχι μόνο δεν καταργείται στο κοινόβιο που λέγεται φαλανστήριο. που υπάρχει ακόμα Από τότε! Τα κοινωνικά φαινόμενα δεν επιμερίζονται Ο καθένας θα μπορού­ σε να στήσει ένα κομουνιστικό. όλα θα διαλυθούν σε λίγα χρόνια εκτός από ένα στην Αμερική. όπως στον κομουνισμό της μελλοντικής αταξικής κοινωνίας. Λεγόταν Βικτόρ-Προσπέρ Κονσιντεράν. η καρμποναρία και ο τεκτονισμός. πρώτα στη 33 . Ο Φουριέ είχε τον Απόστολο Παύ­ λο του. Μ’ άλλα λόγια. πράγμα που αποφασίζεται από όλους διά ψηφοφορίας. Το φαλανστήριο το κυ­ βερνούν οι λογιστές. Αλλά και με την καρμποναρία Πιο σωστά. αλλά γίνεται ιδανικό αφού όλοι στοχεύουν το κέρδος προκειμένου να το επενδύσουν στη μερίδα «κε­ φάλαιο». κλειστά και αντικρατικά κινήματα. Και αν νομίζετε πως όλα αυτά έμειναν στην οργιώδη φαντασία του Φουριέ πλανάσθε πλάνην οικτράν.τη σπανιότητα και το μέγεθος του ταλάντου του. Αλλά αυτό δεν ση­ μαίνει πως έφερε τον κομουνισμό στην κοινωνία Μόνο στην παρέα του τον έφερε και μάλιστα μόνο στις ενδοπαρεϊκές σχέσεις. όσοι δεν έχουν κεφάλαιο κάνουν οικονομίες για να το αποχτήσουν. Χιλιάδες φαλανστήρια θα ξεφυ­ τρώσουν παντού στην Ευρώπη αλλά και στην Αμερική. βέβαια. ούτε κατά τις ανάγκες του καθενός. Αυτός ο φοβερός άν­ θρωπος όργωσε τον κόσμο διαδίδοντας με γνήσιο πάθος την παλιά θρησκεία της αγάπης βελτιωμένη κατά το σημαντικότερο και απολεσθέν σκέλος της. μην τον είδατε μην τον απαντήσατε τον κομουνισμό. από τα 3/12 των εσόδων που προο­ ρίζονται για τα ταλέντα Αν κάποιος είναι και κεφαλαιούχος και εργαζόμενος και ταλαντού­ χος. αυτούς που περισώζουν το όνομά τους στη γνωστή μακαρονάδα Κανείς δεν ξέρει πώς ακριβώς ξεφύτρωσαν γύρω στο 1800 οι καρμπονάροι. Και. ας πούμε.

εν πάση περιπτώσει. που εμποδίζει τον αστό να ενεργήσει σαν άτο­ μο και να υπερασπιστεί τα προσωπικά του συμφέροντα Ο καπιταλιστικού προσανατολισμού φουριερισμός θα δώσει τη θέση του σε άλλες μορφές σοσιαλισμού. το μυστικιομό. που έχει πολλά κοι­ νά με τον τεκτονισμό: τ ψ κλειστότητα. οπότε οι Ισπανοί επέστρεψαν σαν κατακτητές στο ιταλικό Νότο και οι Αυστριακοί βρήκαν την ευ­ καιρία να τρυπώσουν στον ιταλικό Βορρά. Είναι βέβαιο πως οι Μασόνοι (κτίστες σημαίνει η λέξη) είναι μετε­ ξέλιξη κάποιας μεσαιωνικής κλειστής συντεχνίας.Νότια Ιταλία. αλλά και τ ψ αδιαφορία για τις επίσημες. που ίσως μετεξελίχτηκε σε τε­ κτονική Στοά. όπου θα αποτελέσουν το σκληρό πυρήνα του φασιστικού κράτους. Οι εξαι­ ρετικά μακρόβιες συντεχνίες που πρωτοεμφανίστηκαν κατά το Με­ σαίωνα θα μετεξελιχθούν σε συνδικάτα παντού στον κόσμο εκτός από τη φασιστική Ιταλία. μια κλειστή οργάνωση αντιαυτοκρατορική και αντιμοναρχική εκ κατασκευής με τεράστιο έργο στον τομέα της εκλαΐκευσης και της διάδοσης των φιλελεύθερων ιδεών (μην ξεχνάμε πως η δική μας Φιλική Εταιρία ήταν τεκτονική Στοά) κάποτε συναντήθηκαν με τους καρμπονάρους. Όλα δείχνουν πως ο Κονσιντεράν ήταν Τέκτων ή πως χρησιμοποίη­ σε τους Τέκτονες για να διαδώσει το φουριερισμό. το εθνικό ενωτικό ιταλικό κίνημα. με την ίδια περίπου έννοια που οι δικοί μας Φιλικοί κάποτε συναντήθηκαν με τους δικούς μας Αρματολούς. τ ψ αλληλεγγύη. μετά στη Βόρεια Ιταλία και μετά στη Γαλλία Από το όνομά τους εικάζουν οι μελετητές πως στην αρχή οι καρμπονάροι ήταν μια κλειστή συντεχνία καρβουνιάρηδων. (Ο Μουσολίνι χαρακτήριζε συντεχνιακό το κρά­ 34 . σαν τις περίφημες κομπανίες των κτιστών της Ηπείρου. που το 1861 θα καταλήξει στην ένωση των πολλών κρατιδίων της Ιταλίας σε ενιαίο κράτος. πιο επαναστατικού. που είχαν δικά τους σήματα ανα­ γνώρισης και δική τους ιδιόλεκτο για να μη διαρρέουν τα πολύτιμα μυστικά της τέχνης τους. αμέσως μετά την κατάκτηση της χώρας από τον Ναπολέοντα οργάνωσαν αντάρτικο που δυνάμωνε συνεχώς και περισσότερο μέ­ χρι την ήττα του Ναπολέοντα το 1815. τις κρατικές δομές εξουσίας. Είναι επίσης βέβαιο πως στην Ιταλία οι καρ­ μπονάροι. το ιτα­ λικό ανάλογο των δικών μας Αρματολίών και Κλεφτών. προς κάθε τι. τ ψ εχθρότητα προς τις επίσημες. τις κατεστημένες εκκλησίες. Οι τεκτονικές Στοές. ένα διεθνές όργανο του φιλελευθερισμού. Το 1815 οι μυστικές και συνωμοτικές οργανώσεις των καρμπονά­ ρων θα γίνουν η βάση στην οποία θα στηριχτεί ο Τζιουζέπε Ματσίνι για να οργανώσει το 1831 το Ρίζορτζιμέντο (ανάσταση σημαίνει η λέξη).

με τη με­ γάλη και θετική ιστορία τους. Τώρα πλέον οι Στοές. η οποία έχει συγγένεια πρώτου βαθμού με το φανταστικό νησί του Τόμας Μορ που ονομάζεται Ουτοπία Μόνο που η Ουτοπία του Καμπέ έχει και υπαρκτό και ένδοξο όνομα* και το καθεστώς που επι­ κρατεί σ’ αυτήν δεν είναι σοσιαλιστικό (στον καθένα ανάλογα με την εργασία του) αλλά κομουνιστικό (στον καθένα ανάλογα με τις ανά­ γκες του). δεν θα διαλέξει τυχαία το ελληνικό νησί του Αιγαίου για να τοποθετήσει εκεί την ουτοπία του. Κανείς δεν ξέρει σε ποιο ύψος θα μπει ο πήχης για να σταθερο­ ποιηθεί κάποτε το ρεκόρ του Μπούμπκα στο άλμα επί κοντώ' ένα άλμα 35 . Ο όρος κομουνισμός είναι του Καμπέ και πρωτοεμφανίζεται το 1840. αλλά σε καμιά περίπτωση να μη συντονί­ ζει τη δράση του με άλλα συνδικάτα στα πλαίσια μιας εργατικής Συ­ νομοσπονδίας). και ειδικότερα στη φουριερική. Ο Καμπέ. δεν είναι παρά φωλιές αριβιστών. τσαλαπατώντας όταν χρειάζεται και θεσμούς και αξίες. δηλώνει πως η επιθυμία για κοινωνική δικαιοσύνη και αρμονική συνύ­ παρξη των ανθρώπων είναι τόσο μεγάλη και τόσο παλιά. Και μόνο οι Στοές θα απομείνουν ατάραχες σαν αταβιστικά κατά­ λοιπα ενός πολύ παλιού παρελθόντος.τος του και ζητούσε το κάθε συνδικάτο να υπερασπίζεται μεν τα κλειστά του συμφέροντα. να ξεπερνάει συνεχώς τα ανθρώπινα όριά του. Στο Ικάριο πέλαγος ο ελληνικός μύθος έπνιξε το μυθικό Ίκαρο για να ξεπεταχτεί από τα νερά του Αιγαίου εκτός από τη Σχολή Ικάρων και ένας συμβολισμός που παραπέμπει στην αδιάκοπη προσπάθεια του αν­ θρώπου να καταρρίπτει συνεχώς τα ρεκόρ. που ο ένας πατάει στη ράχη του άλλου για να αναρριχηθεί. ίσως πιο άξιους απ’ τους Τέκτονες. Αλλά και ανθρώπους. που θα ήταν αδύνατο να μη συγκινήσει έναν στοιχειωδώς ευαίσθητο άνθρωπο. Ο μύθος σε όλες του τις παραλλαγές. 5. χωρίς βέβαια να ξέρει πως η Ικαρία θα γίνει κάποτε τό­ πος εξορίας για τους έλληνες κομουνιστές. Ο χριστιανισμός του Καμπέ Το 1840 ο γάλλος νομομαθής Ετιέν Καμπέ δημοσιεύει το μυθιστόρη­ μα Ταξίδι α τψ Ικαρία Πρόκειται για την περιγραφή μιας ακόμα Ου­ τοπίας.

ακόμα και οι άθεοι. τόσο περιορίζεται το περιεχόμενο της έννοιας θεός. με πύραυλο. πράγμα που συνάγεται λογικά από την οργή του Μί36 . Για τον Αριστοτέλη ο θεός έδωσε το εναρ­ κτήριο λάκτισμα για να αρχίσει το παιχνίδι και στη συνέχεια άραξε στις κερκίδες. Κι έτσι η βασίλισσα Πασιφάη θα γεννήσει τον Μινώταυρο. με δια­ στημόπλοιο. η βασίλισσα Πασιφάη. Ίσως ο άνθρω­ πος να συνέλαβε την ιδέα του θεού για να ορίσει μ’ αυτήν τα μάξι­ μουμ όρια των δυνατοτήτων του.που δεν είναι αυτόνομο αλλά στηρίζεται σε μια «μηχανή». πάντα θα απομένει ένα κατάλοιπο θεού. Όμως. θα το δώσει ένας πολύ σπουδαίος τεχνίτης από την Αθήνα. διατάσσει τον Δαίδαλο να βρει τρόπο να τη βάλει να πηδηχτεί με ένα ταύρο. Τέτοια άλματα τον καιρό του Ίκαρου θα αντιμετωπίζονταν σίγουρα σαν ουτοπικά εγχειρήματα Σήμερα όλοι ξέρουμε πως τα φτερά που έφκιαξε ο Δαίδαλος ήταν τα πρώτα που δεν έπεσαν από τον ουρανό. τώρα που έχει μια πρώτης τάξεως κρυψώνα. που ο Αρειος Πάγος τον εξόρισε κάποτε στην Κρήτη γιατί σκότωσε κάποιον. από τα οποία. που κατά πάσα πιθανότητα ήταν άλλη μια μηχανή του δαιμόνιου Δαίδαλου για να δικαιολογήσει το άγριο πήδημα της Πασιφάης από τον ίδιο εντός του Λαβυρίνθου. αλλά τα άγνωστα προς το παρόν φυσικά πράγματα Το σύνολο των γνωστών και αγνώστων φυσικών νόμων ονομάζεται θεός. που ιδέα δεν έχουμε ποια θα μπορούσαν να είναι. Εξ αυτού συνάγεται πως όσο περισσότερους φυσικούς νόμους γνωρί­ ζουμε. θα πρσκύψει ο όρος μεταφυσική. Αλλά η σύζυγος του Μίνωα. και αν στη θέση του θεού βάλου­ με το μπιγκ-μπανγκ. Δεν υπάρχει μεταφυσική με την τρέχουσα έννοια Τα Μετά τα φυ­ σικά του Αριστοτέλη. όχι για τον αθλητισμό αλλά για τον πρωταθλητισμό. πρώτη αιτία της κίνησης. Ο Αριστοτέλης αυτό το κατάλοιπο το ονομάζει «πρώτον κινούν αίτιον». αν δεν απαντη­ θεί επιστημονικά το ερώτημα «ποιος και γιατί έφκιαξε τον κόσμο». Οι νόμοι της βαρύτητας είναι φυσικοί νόμοι. όπως και το άλμα του ανθρώπου με αεροπλάνο. το κοντάρι. αλλά πήγαν προς τον ου­ ρανό. αυτό δεν σημαίνει πως δεν μπορούμε να παραβιάζουμε τους φυσικούς νόμους στην προσπάθεια μας να σπρώξουμε τις δυνατότητες μας στα μάξιμουμ όριά τους. (Κάθε νορμάλ γυναίκα ψάχνει για τον ταύρο της). δεν είναι τα μη υπαρκτά ή τα πνευματικά. ο Δαίδαλος. όλοι θα μπορούσαν να πιστέψουν στο θεό. που δεν θα απαλ­ λαγεί ποτέ από την αγάπη του. Ωστόσο. με μια λανθασμένη χριστιανική ερ­ μηνεία. Το σύνθημα για την απογείωση του ανθρώπου. Μ’ αυτή τη φυσική έννοια. Εκεί. κατ’ εντολή του Μίνωα θα μαστορέψει το Λαβύρινθο.

ο αρχιτέκτονας που κατασκεύασε αυτή τη φοβερή φυλακή. θα σκοτώσει στα γρήγορα τον Μινώταυρο και θα βγει σαν κύριος ακολουθώντας το μίτο της Αριάδνης. παρά τον οώφρονα Δαίδαλο που. όπου τον έκλεισε ο κερατάς ο Μίνωας. επι­ στημονικό. ο θησέας δραπέτευσε από τη φυλακή με τη βοήθεια της Αριάδνης. αλλά η Πασιφάη ουδεμία σχέση είχε σαν χαρακτήρας με την κόρη της την Αριάδνη. του δίνει έναν μίτο. που ο θησέας θα τη δέσει στην είσοδο του Λαβυρίνθου και ξετυλίγοντας το κουβάρι θα μπει άφοβα στο Λα­ βύρινθο. Η επιστήμη πάντα δημιουργεί ίλιγγο. ούτε πολύ ψηλά. τον Ίκαρο. λίγο μετά τη δραπέτευση θα χάσει το γιο του. ως επιστήμων. Και πάει το παλικάρι. Βέβαια. ούτε ο Δαίδαλος. λίγο νωρίτερα. Αλλά. χωρίς ποτέ κανείς να μάθει το πώς και το γιατί χάθηκε ο συγγραφέας της Γης των ανθρώπων και 37 . συμβούλευσε ο σώφρων επιστήμων Δαίδαλος το ζωηρό γιο του. Ωστόσο. Ο Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ δεν είναι από τους μεγαλύτερους γάλλους λογοτέχνες. Κι έτσι θα γλιτώσει την εκτέλεση πρωί πρωί με τη δροοούλα ο Μπελογιάννης του καιρού εκείνου. ένα νήμα. που φυλάκισε τον Δαίδαλο μαζί με το γιο του Ίκαρο εντός του Λαβυρίνθου. έτσι που σε κά­ νει να πιστεύεις πως όλα μπορείς να τα κάνεις μόνος σου. όπως ταιριάζει σε κάθε γνήσιο επαναστά­ τη που το λέει η ψυχούλα του. χωρίς τη βοήθεια του θεού Έρωτα Να μην πετάς ούτε πολύ χαμηλά. Πνίγηκε στο Ικάριο πέλαγος λες και ήταν πιλότος της Ελληνικής Πολεμικής Αερο­ πορίας. Αιώνια η μνήμη και του Ίκαρου και των Ικάρων. το κενοτάφιό του υπάρχει στο Πάνθεο. Η πτητική τέχνη του Ικάρου προηγείται σταθερά της πτητικής επιστήμης του Δαιδάλου στη συνεί­ δηση του κόσμου. ο έρωτας πάντα σε βγάζει από τη φυλακή καθώς σε κάνει να πετάς. δεν θα μπορούσε να δραπετεύσει από το Λαβύρινθο. δυστυχώς. για να μη βρέξεις τα φτερά σου στη θάλασσα. Μ’ άλλα λόγια. Ο Δαίδαλος. Ο κόσμος θα θυμάται και θα τιμά περισσότερο τον απερίσκεπτο Ίκαρο. αυτό το υπέροχο κορίτσι. που χωρίς να λογαριάσει ούτε μάνα ούτε πατέρα. ένα κουβάρι με κλωστή. που ερωτεύτηκε του σκοτωμού τον Αθηναίο θησέα Τόσο πολύ αγάπησε η Αριάδνη το παλικάρι απ’ την Αθήνα. έκανε τα περισσότερα σ’ αυτόν τον εντελώς συναρπαστικό μύθο. Κανένας. είχε δραπετεύσει με άλλο τρόπο. που πετώντας μόνος του με το αεροπλάνο του έπεσε κάπου στη Μεσόγειο το 1944.νωα. για να μη λιώσει το κερί ο ήλιος. Αλλά ο Ίκαρος πέταξε πολύ ψηλά. για να θυμίζει το μυστηριώδη χαμό του καλού λογοτέχνη και απερί­ σκεπτου αεροπόρου.

Για τον Καμπέ η κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας. Ο Καμπέ θα μπορούσε να συμφωνήσει σε όλα και με τον Μπαμπέφ και με τον Μπλανκί. Χάθηκε στο διάστημα πετώντας κά­ θετα προς τα πάνω. που έφκιαξε τον κόσμο μέσα σε έξι μέρες βιαστικά και τσαπατσούλικα. δηλαδή του θεού για όσους πιστεύουν στο θεό. η δωρεάν δημόσια εκπαίδευση. που αδιαφορεί για τους νόμους της φύσης. Σήμερα οι λαϊκοί Κουβανοί. θ α ήθελα πολύ να δω τον Ίκαρο Αγιο της ορθοδοξίας. είναι πράγματα λογικά και αυτονόητα τόσο από χριστιανικής όσο και από δημοκρατι­ κής απόψεως. ο δεύτερος μετά τον Κάστρο τα πρώτα χρόνια της Κουβανικής Επανάστασης. γι’ αυτό ανελήφθη εις ουρανούς. Για τον Καμπέ μόνο οι προκαταλήψεις των φθαρμένων 38 . χάθηκε πετώντας μόνος του με το αεροπλάνο του. τους ακτιβιστές επαναστάτες. η ίση κατα­ νομή των αγαθών. λέει ο Ετιέν Καμπέ. Κι έτσι ο Σιενφουένκος θα γίνει ο πρώτος εξ επαναστατών και άθεων Αγιος της ιστορίας. που θα ονομαστεί κομου­ νισμός. Στο Πάνθεον βρίσκεται μάλλον ο αεροπόρος παρά ο λογοτέχνης. Ο Καμίλο Σιενφσυένκος. που αποκλείεται να μη δουλέψουν γι’ αυτήν τουλάχιστον οι καλοί χριστιανοί.του Μικρού πρίγκιπα. η επιβολή κανόνων για μια λιτή ένδυση. Αυτός είναι ο φύσα επαναστάτης. δεν θα έκαμνε και την κοινωνική αδικία. Είναι ο λαός που κάνει τους αγίους. εντελώς άσχετο με τη λογική. τον λατρεύουν σαν Αγιο μαζί μ’ όλους τους Αγίους του καθολικισμού. Ένας άνθρωπος που αδιαφορεί για τη φυσική τάξη πραγμάτων και θέλει να φκιάξει τον κόσμο απ’ την αρχή. Η εκκλησία απλώς επικυρώνει μια απόφαση που ήδη πάρθηκε. ένας πανέμορφος νεαρός. Αν ο θεός ήξερε τι έκαμνε όταν έκαμνε τον κόσμο. θεω­ ρώντας το θεό. κά­ νοντας μια πολύ μικρή πτήση μέσα στην Κούβα Η μόνη λογική ερμη­ νεία που βρήκαν τότε γι’ αυτό το παράδοξο γεγονός ήταν πως το παλικάρι ανελήφθη εις ουρανούς. οι εντε­ λώς αδιάφοροι για κάθε επίσημο δόγμα. που θεωρούνται οι δημιουργοί του ριζοσπαστικού σοσιαλισμού. Κανείς ποτέ δεν έμαθε αν το αεροπλάνο του Σιενφουένκος έπεσε στη στεριά ή στη θάλασσα. Αλλά πώς να κάνεις Αγιο ένα τόσο ανυπάκουο άνθρωπο. Οι κουβανοί χωρικοί θα αποφανθούν πως ο Σιενφουένκος ήταν Αγιος. Ο Καμπέ πιστεύει πως η κοινοκτημοσύνη είναι κάτι τόσο λογι­ κό και τόσο βαθιά ανθρώπινο. Και βάζοντας στη φαντασία του τα φτερά του Ικάρου οργανώνει στα γρήγορα στην Ικαρία μια υποδειγματικά κομουνιστική κοινωνία Είναι η πρώτη φορά που η Ουτοπία του Τόμας Μορ θα περάσει τα όρια του σοσιαλισμού και θα κινηθεί προς τον κομουνισμό. η ίδρυση δημοσίων εστιατορίων.

39 . η ειρηνική κο­ μουνιστική ιδέα του Καμπέ αποκλείεται να μην έβρισκε απήχηση. ούτε για τους γκάνγκστερ. Φυσικά. με τον οποίο ο σοσιαλισμός αρχίζει να γίνεται ένα συγκροτημένο πολιτικό κί­ νημα και να ξεφεύγει από τα όρια της ουτοπίας. για τον Μακάρθυ. την ίδια χρονιά θα πεθάνει εκεί. Πολύ καλύτερη τύχη θα έχει ο Λουί Μπλαν (1811-1882). Ο Καμπέ παραήταν ιδεαλιστής για να μπορέσει να καταλάβει πως ο χριστιανισμός ταιριάζει γάντι στον καπι­ ταλισμό. Μαζί του θα εξαφανιστεί για πάντα και ο χριστιανοκομουνισμός. λοιπόν. ίσως απ’ τον καημό του για την παταγώδη αποτυχία του χριστιανοκομουνισμού. ο Καμπέ για την Αμερική και εκεί επιδίδεται με ζήλο στην ίδρυση κομουνιστικών κοινοβίων. τη Λουιζιάνα και τη Νέα Ορλεάνη. Ο Μπλαν όπως και ο Καμπέ ήταν κι αυτός κατηγορηματικά κατά της βίας. που επεχείρηοε να κάνει κομουνιστι­ κή την Αμερική από τότε. Απογοητευμένος ο καημένος θα πάρει τους 180 εναπομείναντες χριστιανοκομουνιστες και θα πάει να εγκαταστα­ θεί στο Σαιντ Λούις για καλύτερα το 1856. Και ο υλισμός ποτέ δεν είχε πέραση στις χριστιανικές μάζες. ο Καμπέ δεν ήξερε τίποτα ούτε για την «κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας». λέει ο Μπλαν.ανθρώπων της Ευρώπης εμπόδιζαν την εφαρμογή στην πράξη του σχε­ δίου του για μια ριζική αναμόρφωση της κοινωνίας. που βρίσκεται στον κρυφό πυρήνα κάθε παραλλαγής σοσιαλισμού. Αλλά και αυτός θα αποτύχει παταγωδώς. είναι απολύτως αναγκαία για την επιτυχία του κομουνισμού. Ο Τεοντόρ Ντεζαμύ (1803-1850). ούτε. στενός φίλος και συνεργάτης του Καμπέ θα καταλάβει πως μια δόση μπαμπεφισμού. Όμως. δεν ήταν τόσο φανατικός χριστιανός. ο Ντεζαμύ παραήταν υλιστής για να μπορέσει να καταλάβει πως χωνεύεις καλύτερα όταν κάνεις το σταυρό σου πριν φας του σκασμού. Όμως. όπως και στο γνήσιο κοινωνίαμό (σο­ σιαλισμό) φτάνεις βήμα βήμα. Στον ωραίο παρ­ θένο κόσμο της ευσεβούς και δημοκρατικής Αμερικής. Κι αυτό θα τον προφύλαξε από την επιπόλαιη απαίτηση για την ταχεία εμφάνιση της άψογης χριστιανικής και κομουνιστικής δημοκρατίας εδώ και τώρα Στο γνήσιο κοινωνικό χριστιανισμό. βέβαια. Αρκεί να πιστέψεις στην αξία και τη σημασία της χριστιανικής αλληλεγγύης. Γιατί ήταν υλιστής. Φεύ­ γει. δηλαδή βίας. Το πρώτο κοινόβιο που θα ιδρύσει το 1849 θα το βαφτίσει Ικαρία Αλλά ο πληθυσμός της υπέροχης πόλης του Ικάρου δεν θα ξεπεράσει ποτέ τα 1800 άτομα Αριθμός εντελώς ανεπαρκής για τα μεγάλα σχέ­ δια αυτού του μεγάλου ιδεαλιστή. κυρίως στις γαλλικές ακόμα τότε κτή­ σεις. [Προσοχή στη σύγχυ­ ση που γίνεται συχνά με το συνομήλικό του ακτιβιστή επαναστάτη Λουί Μπλανκί (1805-1881)].

Ο ελεύθερος ανταγωνισμός είναι σύ­ στημα εξόντωσης του ανθρώπου από τον άνθρωπο. Μόνο έτσι εξασφαλίζεται το δικαίωμα στην εργασία. Παπάδες. αφήστε την πλάκα περί αθεΐας και τα τέτοια. Αργότερα. Στο εργασιακό σύστημα του Μπλαν και η ατομική ιδιοκτησία υπάρ­ χει. ο εισηγητής δύο βασικών σοσιαλιστικών όρων. οι καημένοι οι σοσιαλιστές του περασμένου αιώνα. Εγώ που σας αγαπώ σας λέω.Το σημαντικό. Αυτό που δεν υπάρχει είναι ο ανταγωνισμός. πλήρωσε πολύ ακριβά την εντιμότητά του και την πίστη στις ιδέες του. που εγγυάται την αξιοπρέπεια του εργαζόμενου. λέει ο Μπλαν. Αυτός ο ουτοπικός σοσιαλισμός της «καλής θέλησης» υπάρχει μέχρι τις μέρες μας και λέγεται σοσιαλδημοκρατία Ωστόσο. Αμ. Το 1852 ένας μελετητής του καιρού εκείνου θα πει. είναι το κράτος να εμποδίσει τον αντα­ γωνισμό. 40 . αυτοί είναι άθεοι. το καθήκον να εκφωνούν οι ίδιοι τον επικήδειο τους θα περάσει στους κομουνιστές. Και για να εξασφαλιστεί καλύτερα αυτό το βασικό και πρωταρχικό ανθρώπινο δικαίωμα. και η ανισότητα υπάρχει. των σιδηροδρόμων και των ορυχείων. «οργάνωση της εργασίας» και «δικαίωμα στην εργασία». Την εργασία. για 22 ολόκληρα χρόνια θα ζει αυτοεξόριστος στο Λονδίνο παραδίδοντας μαθήματα γαλλικής γλώσσας για να ζήσει. Αλλω­ στε. Σας είναι δύσκολο να ομολογήσετε πως είστε μέρος του εκμεταλλευτικού συστήματος. Και καλά αυτοί. που δεν ήταν άθεοι. και ο καπιταλισμός υπάρχει. «Το να μιλάς σήμερα για σοσιαλισμό είναι σαν να βγάζεις εσύ ο ίδιος τον επικήδειο σου». που κάνει τον ένα άνθρωπο να πέφτει σαν λύκος πάνω στον άλλο και να τον κατασπαράσοει. από το 1848 μέχρι το 1870. 'Οταν όμως τα πάρει πρέπει να κάνει στην άκρη για να μπει στη θέση του η αυτοδιοίκηση κι αυτοδιαχείριση. πρέπει το κράτος να δώ­ σει χρήματα για να δημιουργηθούν όσο το δυνατόν περισσότεροι συνε­ ταιρισμοί. λέει ο Μπλαν. όπως η εθνικοποίηση των τραπεζών. που εξακολουθούν να ισχύουν. Το κράτος θα παρακολουθεί τους συνεταιρισμούς μέχρι να πάρει πίσω τα δανεικά. Δεν καταλαβαίνει ο Μπλαν πως χωρίς ανταγωνισμό ούτε ατομική ιδιοκτησία ούτε καπιταλισμός είναι δυνατό να υπάρξουν. τουλάχιστον επισήμως. ο Λουί Μπλαν ήταν απόλυτα ειλικρινής όταν έλεγε αυτά που έλεγε σε μια εποχή κατά την οποία η σκέψη του Μαρξ ήταν ακό­ μα κάτι το άγνωστο και η πάλη των τάξεων κάτι το ακατανόητο. πρέπει να την οργανώνει το κράτος με μια σειρά από μέτρα. Σ’ όλη τη διάρκεια του καθεστώτος της λεγάμενης Δεύτερης Αυτο­ κρατορίας (του Λουδοβίκου Βοναπάρτη). λέει ο Μπλαν. των ασφα­ λιστικών εταιριών. αφού ξέρετε πως δεν είναι αυτή που σας φταίει Τουλάχιστο την υποκρισία θα μπο­ ρούσατε να την αποφύγετε.

που θα γίνει απότομα κομουνιστής όταν πάει κάποτε στην Αμερική. Η οποία τώρα μετατοπίζεται στην άκρη του περι­ θωρίου του μη επιστημονικού. ούτε όψιμος σοσιαλιστής αφού δεν είναι ακριβώς σοσιαλιστής. όταν δεν έχεις συνέχεια στο μυαλό σου το κέρδος αλλά τη χαρά που δίνει η κοινωνική προσφορά. ο κομουνιστής βιομήχανος Ένας «κομουνιστής» βιομήχανος είναι αυτός που θα ρίξει το περισσότε­ ρο νερό στο μύλο του μαρξισμού. Που μόνο οι μαρξιστές τον χαρακτηρίζουν έτσι. όταν αντιμε­ τωπίζεις ολόκληρη την πόλη στην οποία βρίσκεται το εργοστάσιό σου σαν σύμμαχο στη δουλειά σου. 6. η κατάσταση θα γίνει πιο δαιδαλώδης. αλλά με τον Όουεν μισομορφοποιείται σαν μισοεπιστημονική περί σοσιαλισμού άποψη. Που ναι μεν δεν έχει αρχίσει ακόμα να αλέθει. αλλά ένας πάρα πολύ ιδιόρρυθμος σοσιαλκαπιταλιστής. όταν μπαίνεις μπροστά στην οργάνωση του συνδικαλιστικού κινήματος όντας εργοδότης γιατί πιστεύεις πως ο συν­ δικαλισμένος εργάτης δουλεύει καλύτερα αν δεν φοβάται την απόλυση. τελικά. για να τον αντιδια­ στέλλουν από το δικό τους επιστημονικό σοσιαλισμό. Ενώ οι μη μαρξι­ στές θεωρητικοί προτιμούν τον όρο «πρώιμος σοσιαλισμός» χωρίς. να λεν ποιος είναι ο ώριμος ή ο όψιμος σοσιαλισμός. όταν τους πληρώνεις όσο πιο καλά μπορείς γιατί σέβεσαι την ανθρώπινη υπόστασή τους και όχι γιατί σε πιέζουν τα συνδικάτα. όταν χαίρε­ σαι στην προοπτική πως η ανάπτυξη της βιομηχανίας είναι δυνατό να εξαφανίσει τη φτώχεια. μη επιστημονικό. ο Όουεν είναι ένας βιομήχανος «που κοιτάει τη δου­ λειά του». τον Δαίδαλο. όταν δεν χρησιμοποιείς παιδιά στο εργοστάσιό σου για­ τί αρνείσαι να τα καταστρέψεις πριν καν μπουν στη ζωή. όταν εμπιστεύεσαι το μυαλό σου περισσότερο από το θεό και λες στους εργάτες πως η πίστη στο θεό δεν κάνει καλό ούτε στη δουλειά. Πάντως ο Ρόμπερτ Όουεν (1771-1856) δεν είναι ούτε πρώιμος. ούτε ώριμος. όμως. του ουτοπικού σοσιαλισμού. Πριν απ’ όλα. Όμως. Και κοιτώντας την προσεχτικά διαπιστώνει πως στη βιομη­ χανία όλα παν καλύτερα όταν δεν αντιμετωπίζεις τους εργάτες σαν εξαρτήματα των μηχανών.φυλάξτε τα γένια σας γιατί δεν τα βλέπω χαλά. Τα βλέπω τρίχες να πέφτουν στο πάτωμα μία μία Από τον Μπλαν και μετά ο Ίκαρος θα ακούει τον επιστήμονα πατέρα του. Ρόμπερτ Όουεν. ούτε 41 .

Εύκο­ λα θα διαπιστώσει τελικά. Κάνει πριν από τον Μαρξ ό. θα γίνει ένας από τους πιο πλού­ σιους βιομηχάνους της Αγγλίας του καιρού εκείνου. πως δεν είναι οι ιδέες για τον κόσμο που φτιάχνουν τον κόσμο. που φαίνεται να μην τον απασχολεί και τόσο. όμως. Η κατά Όουεν συλλογική ιδιοκτησία περιορίζεται στα όρια ενός ελεύθερου συνεταιρισμού ελεύθερων ανθρώ­ πων. ενδιαφέρεται για την οικο­ νομία και αφήνει την πολιτική να βγει μέσα απ’ αυτήν. Ωστόσο. Ταυτόχρονα. Μέσα σε ένα τέτοιο συνεταιριστικό σύστημα η ατομική ιδιοκτησία εξακολουθεί να υφίσταται σαν κοινωνικός θεσμός. εφαρμόζοντας τη συνεταιριστική ιδέα. που μπορούν να μπουν στο συνεταιρισμό ή να βγουν απ’ αυτόν όποτε θέλουν. Ο Όουεν δεν ενδιαφέρεται για την πολιτική. είναι ο κόσμος που φτιάχνει τις ιδέες που έχουμε για τον κόσμο. αλλά στο ιδιοκτη­ σιακό σύστημα Ο Όουεν είναι υπέρ της συλλογικής ιδιοκτησίας.τι και ο Μαρξ.στο συνδικαλισμό. όπως και ο Μαρξ μετά απ’ αυτόν. αρχίζοντας την καριέρα του σαν μάνατζερ σε κάποια βαμβακοβιομηχανία. Ο Όουεν ήταν ένας πολύ πραχτικός άνθρωπος και ο οικονομίστικος ουτοπικός σοσιαλισμός του δεν έχει σχέση με το γαλλικό πολιτικό ουτοπικό σοσιαλισμό. αλλά ούτε αυτός αντιλαμβάνεται πως η ρίζα του κακού δεν βρίσκε­ ται στις κακές προθέσεις των άπληστων ανθρώπων. το ενδιαφέρον του στρέφεται κυρίως στους καταναλωτικούς 42 . θα πάει στην Αμερική για να κάνει κοινω­ νικά πειράματα εφαρμόζοντας στην πράξη έναν σοσιαλισμό. Ήθελε να έχει μαζί του όσο το δυνατόν περισσότε­ ρους συνεταίρους. Ο κομου­ νισμός του 'Οουεν δεν αφορά ολόκληρη την κοινωνία. περιορίζεται μόνο στους παραγωγικούς συνεταιρισμούς. κατ’ αρχάς στην ίδια τη βιομηχανία του. Ο Όουεν είναι ο μόνος βιομήχανος στην ιστορία του καπιταλισμού που θα προκόψει πηγαίνοντας κόντρα στον καπιταλισμό όπως τον εν­ νοούμε σήμερα Και όταν εδραιώσει καλά τη θέση του ως διεθνούς επι­ πέδου κλωστοϋφαντουργός. Ναι μεν ο Όουεν ξεκινά από αφετηρία διαφορετική από τη γαλλι­ κή. Αυτός ο υπέροχος Ουαλός. δουλεύει και στο εποικοδόμημα σύμφωνα με το σχέδιό του για τη διαμόρφωση της οικονομικής βάσης της κοινωνίας και κοιτάει να δει πώς οι ιδέες επιδρούν στην οικονομική βάση. που βρί­ σκεται πολύ κοντά στον κομουνισμό του Μαρξ. της οποίας είναι ο πατέρας. Όλα αυτά τα έκανε ο Όουεν όταν ήταν μόνο ένας πολύ ιδιόρρυθμος βιομήχανος και όχι ακόμα ένας πολύ ιδιόρρυθμος κοινωνικός μεταρρυθμιστής. αλλά όχι οε πλαίσια εθνικά ή διεθνή. Δουλεύει κατά κύριο λόγο στην οικονομική βάση και αφήνει το εποικοδόμημα να διαμορφωθεί σύμφωνα με τη βάση.

Ο Όουεν είναι από τους πρώτους που θα καταλάβουν πως ο πλη­ θωρισμός έχει σχέση και με την παραγωγή και με την κατανάλωση. που ανεβάζει τις τιμές των προϊόντων. 'Οταν παράγεις αλλά δεν πουλάς. ο πεζογράφος-καταγραφέας της αγγλικής καπιταλιστικής αθλιό­ τητας Κάρολος Ντίκενς (1812-1870) είναι μεταγενέστερος κατά μία γε­ νιά του Ρόμπερτ Όουεν. Ο ουτοπικός σοσιαλισμός του Όουεν έχει διαφορετική αφετηρία από το γαλλικό. Ο Όουεν προκόβει σαν βιομήχανος γιατί ελέγχει σχολαστικά την καλή λειτουργία του νόμου της προσφοράς και της ζήτησης. οι άγγλοι εργάτες συνδικαλίζονται με ζήλο και τα περιμένουν όλα από τους συν­ δικαλιστές. ενώ στη Γαλλία είναι ακόμα υπανά­ πτυκτη. όμως στα μυθιστορήματα του Δαβώ Κόπερφάντ και Όλιόερ Τουίστ διαγράφεται ήδη μια πρόθεση οργανωμένης αντί­ δρασης και αντίστασης στην αθλιότητα Ο Ντίκενς αντιμετωπίζει τη φτώ­ χεια σαν κοινωνικό δεδομένο. ας πούμε από την αύξηση που πήραν πρόσφατα. αυτή τη φορά χρήματος. Στην πρωτοπόρα καπιταλιστικά Αγγλία. στους οποίους δίνει πολύ μεγάλη έμφαση προκειμένου να αποφύγει όπως και ο Φουριέ το παρασιτικό εμπόριο. Ο συνδικαλισμός είναι άγνω­ στη υπόθεση στη Γαλλία τον καιρό του Οουεν. οικονομίστικος. πραγματιστικός. πραχτικός. Αλλά τόσο εντυπωσιακός στην πράξη. επέρχεται πληθωρισμός (πε­ ρίσσεια) απούλητων εμπορευμάτων. Οταν οι υποψήφιοι αγοραστές έχουν χρήμα. Το Εργατικό Κόμμα έχει βαθιές ρίζες στην Αγγλία και τού­ το άσχετα με την κατοπινή του εξέλιξη. Οι γάλλοι εργάτες πο­ λιτικολογούν πολύ και τα περιμένουν όλα από την πολιτική. ενώ στη Γαλλία επικρατεί το πλήρες χάος σε όλα τα επίπεδα κοινωνικής οργάνωσης. Βέβαια. Στην Αγγλία η μεγάλη δυστυχία που θα προκαλέσει η βιομη­ χανική επανάσταση έχει ήδη περιοριστεί κάπως με τον ταχύτατα ανα­ πτυσσόμενο συνδικαλισμό. Στο σωστό και λειτουργικό καπιταλισμό πρέπει να υπάρχει πάντα ισορροπία ανάμεσα στην προσφορά και τη ζήτηση. Τουλάχι­ στον επ’ αυτού η επίδραση που δέχεται από τον εργατισμό (ουβριερισμό) αλλά και από τον Οουεν είναι φανερή. επέρ­ χεται και πάλι πληθωρισμός. Ο γαλλικός ουτοπικός σοσιαλισμός έχει τη γοητεία που έχουν όλες οι καινοφανείς κοινωνικές θεωρίες. γιατί οι υποψήφιοι αγοραστές δεν έχουν χρήμα να αγοράσουν αυτά που παράγεις. που οι όροι σοσιαλι­ σμός και οουενισμός θα γίνουν συνώνυμα για πολλά χρόνια Τα πράγ­ 43 . αλλά στην αγορά δεν υπάρχουν εμπορεύματα για να μπορέσουν να κάνουν αγορές. άσχετο από τη θεϊκή πρόθεση.συνεταιρισμούς. ενώ ο τυπικά αγγλικός ουτοπικός σοσιαλισμός του Οουεν είναι ξερός. τον καιρό του Όουεν η βιομηχανία έχει ήδη αναπτυχθεί.

Εκτός από τον παραδοσιακό θεό. εκτός από τις δύο σοβαρότερες. λοιπόν. λέει ο Οουεν. άσχετη με το μεγάλο πάθος του Όουεν για τη βιομηχανία Χάρη στην αδιάκοπη ανάπτυξη της βιομηχανίας κάποτε ο πλούτος θα είναι τόσο μεγάλος.ματα. ο διεφθαρμένος. Στο τέλος της μακράς ζωής του θα κατασκευάσει και μια δικής του εμπνεύσεως θρησκεία και θα πεθάνει πανευτυχής και ένδοξος. λέει όμως πως ο θεός του χριστιανισμού είναι πλέον ξεπερασμένος και ένας θεός πιο ορθολογι­ στικός και καλύτερα προσαρμοσμένος στη βιομηχανική εποχή πρέπει να πάρει τη θέση του. να αναδιοργανωθεί κι αυτή. λέει ο Όουεν και επιτείνει τη δυσαρέσκεια των Τόρώων. ο άπληστος. Ο θεός.τι κάνει καλό στη βιομηχανία κάνει καλό και στο θεό. Και εφόσον είναι πετυχημένος σημαίνει πως τον βοήθησε ο θεός.τι κάνει το κάνει με σεβασμό σε όλες τις αγγλικές παραδόσεις. θα αλλάξουν μετά την παταγώδη αποτυχία των κομουνι­ στικών πειραμάτων του Όουεν στην Αμερική. που κανείς δεν θα θέλει να θυμάται. σύντομα θα είναι ένα παρελθόν. Για τον Οουεν ο παλιός κόσμος. Δεν τον έσωσε. από αναμορφωτής του εργοστασωκού-εργασιακού συστήματος που ήταν στην αρχή. Πρέπει. Είναι πετυχημένος βιομήχανος. που δεν ενδιαφέρθηκε ποτέ για το προσωπικό του όφελος. άσχετα αν ο ίδιος δεν το κατάλαβε. που αντλεί τον ανθρωπισμό του αποκλειστικά από την πίστη του στη βιομηχανική ανά­ πτυξη. δείχνοντας με την ίδια του τη συμπεριφορά σαν βιομήχανος τη σχεδόν μεταφυσική του πίστη στη βιομηχανία. ένας ανθρωπιστής καπιταλιστής. Αλλά αυτή είναι μια άλλη ιστο­ ρία. κατά τον Όουεν. Η βιομηχανική ανάπτυξη θα εξαφανίσει όλα αυτά τα δεινά 44 . ο ανήθικος. όμως. οφείλει να βοηθάει κι αυτός στην αύξηση της παραγωγικότητας ενώ οι παπάδες πρέπει να μπουν επιτέλους στην παραγωγή για να γίνουν κι αυτοί χρήσιμοι στην κοινωνία άνθρωποι. λέει ο Όουεν. που επρόκειτο να σώσει τον κόσμο. Που εξελίσσεται σε κοινωνικό αναμορφωτή. ο εγκληματικός. Όλος ο κόσμος στην Ευρώπη και στην Αμερική μιλάει για το «μεγάλο Οουεν» κι αυτή είναι η μεγάλη χαρά ενός υπέργηρου βιομηχάνου. που οι επιθυμίες του καθένα θα εκπληρώνονται αμέσως. Υπέρτατο Ον αυτόν τον καιρό στην Αγγλία είναι η βιομηχανία Και ό. Με μια κάποια δυσκολία ο αθεϊσμός του Όουεν θα γίνει τελικά ανεκτός. όπως πίστευε. σε ηλι­ κία 85 ετών. Στην Αγγλία ο Όουεν εμφανίζεται πιο συντηρητικός και ό. ο γεμάτος άγνοια και θρησκευτικές προκα­ ταλήψεις. την ανάπτυξη της βιομηχανίας την εμποδίζει και η παραδοσιακή οικογένεια. την πί­ στη στο θεό και στην οικογένεια Και τότε αρχίζουν τα προβλήματα Ο Όουεν δεν δηλώνει ακριβώς άθεος. το φυτώριο των προκαταλήψεων και των συντηρητικών ιδεών.

που θα φροντίζει να κάνει καλούς ανθρώπους όλους τους πολίτες. Αυτοσχε­ διάζει αδιάκοπα. όταν βοηθούμε τους άλλους βοηθούμε τους εαυτούς μας στην πιο απόλυτη κυριολεξία Εδώ ο Όουεν προετοι­ μάζει το σοσιαλυπαρξισμό του Σαρτρ. αλλά πάντα προς την ίδια κατεύθυνση: την πίστη στην 45 . που έχει τρία σκέλη.τι κάνει ο άνθρωπος αποσκοπεί στην προσωπική του ευτυχία Αλλά κανείς δεν μπορεί να είναι ευτυχισμένος όταν οι άλλοι γύρω του δυστυχούν. από το νηπιαγωγείο. Τού­ τες οι απόψεις του Όουεν όχι για την ηθική. Ο Όουεν θα φκιάξει νηπιαγωγεία στο εργοστάσιό του για να μαθαίνουν τα παιδιά από μωρά να μην αγαπούν τον πλούτο και να μην τον κρατούν για τον εαυ­ τό τους όταν τυχαίνει να τον έχουν. Πρώτο σκέλος: ο χαρακτήρας του ανθρώπου δεν εξαρτάται από τον ίδιο αλλά από το κοινωνικό περιβάλλον. αφού δεν είναι σύμφυτες στον άνθρωπο ιδιό­ τητες μπορούν να εξαλειφθούν με την κατάλληλη εκπαίδευση. δεν δεχτούν την επίδρα­ ση καλών δασκάλων μέσα σε ένα εθνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Εξυπακούεται πως στην αγγλική παραλλαγή του οουενισμού η ατομική ιδιοκτησία υπάρχει. που λάτρευε τους ανθρώπους. αλλά για την κοινωνι­ κή αξία και σημασία της παιδαγωγικής είναι απίστευτα προωθημέ­ νες για την εποχή του. από το νηπιαγωγείο.Δεν τα εξαφάνισε. Στην αμερικανική όμως παραλλαγή καταργείται. Συνεπώς. θ α πέσει τραγικά έξω αυτός ο ονειροπόλος στις προβλέψεις του για τις απελευθερωτικές δυνατότητες του Κεφαλαίου. Όταν διαβάζεις κείμενα του Όουεν είναι σαν να ακούς έναν παπά που κηρύσσει το νέο ευαγγέλιο. δεν καταργείτοα. Τόσο ο εγωισμός όσο και η αντικοι­ νωνική επιθυμία για κέρδος. που πρέ­ πει όμως να αρχίσει από πολύ νωρίς. θα καταλήξει σε μια γενι­ κότερη θεωρία για τον άνθρωπο και τη μοίρα του. Ο οουενισμός δεν είναι συγκροτημένο σύστημα Ο Όουεν δεν είναι θεωρητικός και δυσκολεύεται να βάλει σε τάξη τη σκέψη του. Με τον καιρό ο Όουεν. που μπορεί να τα κάνει όλα από μόνο του* όμως. συγκρίνοντας το δικό του ανθρωπιστικό κα­ πιταλισμό με τον άλλο που υπάρχει γύρω του. Αλλά αυτό είναι άσχετο με τον ιδεαλισμό ενός όμορφου ανθρώπου. Δεύτερο σκέλος: ό. Τρίτο σκέλος: καμιά κοινωνία δεν μπορεί να αλλάξει αν τα παι­ διά από πολύ μικρά. μέσα στον άκρατο ιδεαλισμό του θα επισημάνει με απίστευτη οξυδέρκεια τις απε­ λευθερωτικές για τον άνθρωπο δυνατότητες του καπιταλισμού και θα δώσει έτσι την ευκαιρία στον Μαρξ να σκεφτεί πάνω στους λόγους που μπλοκάρουν το σύστημα και το Κεφάλαιο δεν μπορεί να παίξει το ρόλο που επιφυλάσσει γι’ αυτό ο ιεραπόστολος της βιομηχανικής επανάστα­ σης Ρόμπερτ Όουεν.

000 στρέμματα της Νέας Αρμονίας. Ούτε 46 . σ’ αυτά τα κοινόβια. Επειδή ο λαγός είναι αδύνατο να αποφύγει τον πειρασμό του καρότου. Πάντως. μας έχουν κάνα λαγούς. κάθε φορά που το πλησιάζει τρώα και μια στ’ αυτιά. στα οποία όλα είναι κοινά εκτός από τις γυναίκες. Σ’ αυτές τις τράπεζες δεν υπάρχει χρήμα με τ ψ τρέχουσα έννοια Ειδικοί υπάλληλοι έρχονται στη δουλειά και εκτιμούν τ ψ παραγωγή με βάση τ ψ αξία των πρώτων υλών και το χρόνο που καταναλώθηκε για τ ψ κατασκευή του κάθε κομ­ ματιού και δίνουν στον παραγωγό ένα μάτσο χαρτιά. που αντιπροσωπεύουν άλλα εμπορεύματα Εν καιρώ πηγαίνει και παίρνει τα εμπορεύματα από τ ψ αποθήκη του παραγωγού. μας βαρούν διαρκώς στ’ αυτιά με το μαστίγιο που λέγεται κόλαση.απελευθερωτική για το φτωχό και δυστυχισμένο άνθρωπο βιομηχανική ανάπτυξη. που θα το ονομάσει Νέα Αρμονία Η δυσαρμονία στη Νέα Αρμονία θα εμφανιστεί όταν αρχίσουν οι περί θεού συζητήσεις. Οι παπάδες. λέα ο Όουεν. δεν μπαί­ νει πρόβλημα γάμου παραδοσιακού τύπου και το διαζύγιο είναι υπε­ ραυτόματο.000 στρέμματα γης. Εκεί θα οργανώσει ένα πρότυπο κομουνιστικό κοινόβιο. Τελικά στη Νέα Αρμονία θα νικήσει ο χριστιανισμός και ο Οουεν θα αφήσει τους λαγούς λεύτερους στα 150. Ο Οουεν δεν αγαπάει καθόλου το χριστιανισμό και δεν θέλει τα παιδάκια της Νέας Αρμονίας να μεγαλώνουν με το παλιό σύ­ στημα αρμονίας. το βασισμένο στην παιδαγωγική μέθοδο του καρότου και του μαστιγίου διά της οποίος ο εκπαιδευτής μετατρέπει σε ζώο τσίρκου το λαγό που λατρεύει το καρότο. έτσι για να μη χανόμαστε στον ιστορικό χρόνο) ο Ρόμπερτ Όουεν θα πάει στην Αμε­ ρική και θα αγοράσει στην Ιντιάνα 150. Απτόητος παρά ταύτα θα επιστρέψει στην Αγγλία για να ιδρύσει πολλά νέα μικρά κομουνιστικά κοινόβια. Το καθένα αντι­ προσωπεύει μια εργατοώρα Με τα χαρτιά αυτά ο παραγωγός. Λιγάκι πολύπλοκο το σύστημα. Η μεγάλη καινοτομία που εισάγει τώρα (1832) ο Όουεν στο σύστη­ μά του είναι η Ανταλλακτική Τράπεζα Εργασίας. Μπορεί μάλιστα και να τα προαγοράσει Με τον τρόπο αυτό καταργείται ο μεσάζων έμπορας και οι συναλ­ λαγές γίνονται απ’ ευθείας μεταξύ παραγωγών. όταν θέ­ λει να αγοράσα πράγματα από ένα άλλο παραγωγό πηγαίνει στψ οουενική τράπεζα και τα ανταλλάσσα με άλλα χαρτιά. Το 1825 (πέμπτο έτος της Ελληνικής Επανάστασης. Ενώ μας δείχνουν συνέχεια το καρότο που λέγεται παράδεισος. Κι έτσι κάποτε μαθαίνει να κάνα αυτό ακριβώς που θέλει ο εκπαιδευτής. αλλά το εμπορικό κέρδος πράγματι καταργείται Ο Οουεν επιτέλους εξαφάνισε τον έμπορα! Αλλά μόνο στα όρια του χωριού.

και την ικανότητα να μην είναι ηθικά ουδέτερος. φί­ λος του Βολταίρου και του Χιούμ. ωστόσο. Αλλά το 20% που απομένει αντιστοιχεί σε τόσο πολλά χρήματα που φτάνουν και περισσεύουν για όλες τις τράπεζες και τα κοινόβια που θα ιδρύσουν οι οπαδοί του στην Αγγλία Όμως. ο μεγάλος ανθρωπιστής. δεν ήταν τυχαία εχθρός του χριστιανισμού. Αλλωστε. χωρίς να το καταλάβει.εθνικό ούτε. Ο σοσιαλισμός δεν εί­ ναι μόνο για τους φτωχούς. αυτού του αρχικαπιταλίστα προδρόμου του Μαρξ. Πάντως το πείραμα άξιζε τον κόπο. Ανταμ Σμιθ και Ντέιβιντ Ρικάρντο Ο Ανταμ Σμιθ (1723-1790). Τελικά όλα τα οουενικά κοινόβια θα πεθάνουν μαζί του το 1858. που δεν την έχουν τα ζώα. πού να βρει τόσο πολλούς μη χριστιανούς κοινοβιακούς. αναρωτιέται από πού άραγε να αντλεί ο άνθρωπος την επίγνωση του καλού. Ακόμα και ένας βιομήχανος μπορεί να είναι σοσιαλι­ στής. είναι πολλοί οι φτωχοί που δέχονται τη φτώχεια τους σαν τιμωρία εκ Θεού. τρέχα γύρευε για ποιο δικό τους ή προγονικό αμάρτημα Ίσως και για το προπατορικό αμάρτημα Ο 'Οουεν. είναι κυρίως για τους τίμιους. δεν είχε καμιά πρόθεση να γίνει οικονομολόγος. διεθνές εμπόριο μπορεί να γίνει με το οουενικό σύστημα ανταλλαγών. Διαπρεπής εκπρόσωπος του αγγλικού Διαφωτισμού ο Ανταμ Σμιθ. που του έδειξε με ενάργεια και σαφήνεια τα αδιέξοδα στα οποία είναι εκ κατασκευής εγκλωβισμένος ο καπιταλισμός. Έγινε. όπως η πέραν του καλού 47 . 7. Αλλωστε βιομήχανος ήταν και ο Ένγκελς. Ο Όουεν θα αποδείξει στην πρά­ ξη πως το Κεφάλαιο καθεαυτό δεν είναι κακό· κακή είναι η ατομική ιδιοκτησία Αυτός ο σπουδαίος άνθρωπος ήταν ένας βιομήχανος που ποτέ δεν θα τον εκτελούσε ούτε η 17η Νοέμβρη ούτε κάποια άλλη ανάλογη «φιλανθρωπική» οργάνωση. πολύ περισσότερο. Γι’ αυτό και μόνο το λόγο του αξίζει κάθε τιμή. Μόνο αγάπη για τον άνθρωπο. Στην αμερικανική Νέα Αρμονία ο Ρόμπερτ Όουεν θα χάσει το 80% της περιουσίας του. που τον απασχολούσαν επίμονα σ’ όλη του τη ζωή. μέσα από τη μελέτη των ηθι­ κών προβλημάτων. Δεν σου χρειάζονται πολλά για να είσαι σοσιαλιστής. ο σκοτσέζος δημιουργός της επιστήμης της πολιτικής οικονομίας.

και του κακού μονιμως ευρισκόμενη φυση. Στο έργο του θεωρία των ηθικών αισθημάτων (1759) ο Ανταμ Σμιθ επιχειρεί να εξηγήσει την καταγωγή του καλού με τον ψυχολογικό μη­ χανισμό της συμπάθειας. πάσχοντας φαντασιακά και εκ του ασφαλούς. στην οποία ωστοσο ανήκει και ο άνθρωπος. όπως τα παιδιά. πιο ιδανικός παρατηρητής από την ίδια μου τη συνείδηση δεν θα μπορούσε να υπάρξει. Κατά τον Ανταμ Σμιθ. Ένας «αμερόληπτος παρατηρητής» θα μπορούσε να μου πει πότε είμαι καλός και πότε κακός. αφού μπορείς να μάθεις συμπάσχοντας με τους πάσχοντες. Και αν βάλω στη θέση του «ιδανικού παρατηρητή» την κρατι­ κή εξουσία. αλλά δεν το κάνω όταν σκέφτομαι λογικά βάζο­ ντας τον εαυτό μου στη θέση αυτού που σκότωσα Μπορώ να κλέψω. Και. όλοι οι διαφωτιστές. να πά­ σχω φαντασιακά πριν πάθω πραγματικά. προκειμένου να μην αρχίσω τους βλαπτικούς για τον εαυτό μου παραλογισμούς. Μπορώ να σκοτώσω. συνε­ . αν δεν την αντλεί από το θεό. φαντάζομαι τον εαυτό μου να πάσχει στη θέση κά­ ποιου άλλου. 'Οσοι δεν μπορούν να συμπάσχουν με τον πάσχοντα συμπαθώντας τον χωρίς να πάσχουν. αφού με «κοιτάει» από μέσα Αρκεί να μπορώ να βλέπω εγώ ο ίδιος τον εαυτό μου με τα μάτια του «ιδανικού παρα­ τηρητή». δεν είναι σε θέση να καταλάβουν τι σημαίνει πάθημα αν δεν πάθουν οι ίδιοι. ο φόβος φυλάει τα έρημα Και φόβο δεν είναι δυνατό να νιώσω αν δεν μπορώ να συμπάσχω. άλλωστε. δεν είναι και τόσο λογικό να παθαίνεις για να μαθαίνεις. που πράγματι πάσχει. Από κάπου πρέπει να την αντλεί. Συμπαθώ σημαίνει βάζω τον εαυτό μου στη θέση ενός άλλου. Εφόσον η λογική είναι αυτή που ξεχωρίζει το ζώο άνθρωπος από τα κυρίως ειπείν ζώα και τη (ρύση γενικότερα. βέ­ βαια. Αυτό που κυρίως εμποδίζει την καλή λειτουργία της λογικής. βέβαια. η ηθική πρέπει να έχει σχέση με τη λογική και όχι με την πίστη στο θεό. Αν βάλω τον έμπορο στη θέση του «ιδανικού παρατηρητή» της αγοράς θα έχω ένα τέλειο εμπόριο. Αν βάλω το δικαστή στη θέση του «ιδανικού παρατηρητή» του Καλού και του Κακού θα έχω μια ιδανική δικαιοσύνη. αυτή δεν μπορεί παρά να παρατηρεί με λογική επάρκεια τα άλλα κράτη ώστε να μην καταφεύγει εύκολα στον παραλογισμό του πολέμου. που με προσέχει συνεχώς και με ελέγχει αδιάκοπα. αλλά δεν το κάνω όταν σκέφτομαι την τιμωρία στην περίπτωση που με συλλάβουν. Ακόμα καλύτερα αν ο «αμερόληπτος παρατηρητής» είναι ο «ιδανικός παρατηρητής». στην περίπτωση που δεν διαθέτω την ανα­ γκαία λογική για να το καταλάβω μόνος μου. με τον οποίο ο Ανταμ Σμιθ δεν τα είχε και τόσο καλά όπως. Και.

Μ’ άλλα λόγια. Έτσι. Στην πρωτόγονη κοινωνία των κυνηγών οι ικανοί και οι άξιοι αποχτούν προνόμια με τρόπο αυτόματο. Οι στρατιωτικοί εξοπλισμοί. πράγμα που δεν τους επιτρέπει να καταλάβουν πως αν ζημιώσει η αγορά στο σύνολό της θα ζημιώσουν και οι ίδιοι. Αυτά είναι τα κατά Ανταμ Σμιθ τέσσερα στάδια της ανάπτυξης της οικονο­ μίας μέσα από τη διαφοροποίηση προς το λογικότερο της οικονομικής συμπεριφοράς του ανθρώπου. για παράδειγμα. όταν ο ηθικολόγος Σμιθ ξεχνάει τον οικονομολόγο ξεχωρί­ ζει το πρώτο στάδιο. υπεισέρχεται ο παράγων τύχη και η «καθαρή» φυσική ιε­ ραρχία αρχίζει να μπερδεύεται. Ευτυχώς που υπάρχει και το εμπόριο.πώς και της ηθικής. η οποία είναι λογικό να δίνει τη θέση της στο εμπόριο. που κυριαρχούνται από το θεσμό της ατομικής ιδιοκτησίας. Αλλά και ικανοποίησης κάποιων αναγκών που δεν έχουν σχέση με τη λογική. που αποκλείεται να πηγαίνει κόντρα στην ανθρώπινη φύση. Είναι η δύναμη της λογικής που κάνα την ιστορία να κινείται καθώς αλλάζουν οι τρόποι της οικονομικής συμπεριφοράς του ανθρώπου. που εμπεριέχει όλους τους εμπόρους. που είναι μια υπόθεση αυστηρά λογική. αφού η ηθική εδράζεται στη λογική. που χαρακτηρίζει το τέταρ­ το και σημαντικότερο στάδιο ανάπτυξης της κοινωνίας. δεδομένου ότι αποτελούν μικρά τμήμα­ τα της μεγάλης αγοράς. συνεπώς και ηθική. Όπως όλοι οι διαφωτιστές είναι σκανδαλωδώς αισιόδοξος. οι δαπάνες για διάφορες μη αναγκαίες τελετές αλλά και η σπατάλη πλούτου για επίδειξη. Και πιστεύει με πάθος στην αξία της λογι­ κής. ένας ιδιοφυής άνθρωπος που βαδίζει θαρραλέα και με μεγάλα βήματα σε εντελώς άγνωστα μονοπάτια. που αν και λιγότερο λογικό είναι πιο ηθικό. χάρη στις αυταπόδεικτες και καθημερινά δοκιμαζόμενες ικανότητές τους. Στις άλλες τρεις μορφές κοινωνικής οργάνωσης. για γόητρο όπως θα λέγαμε σήμερα. Ο Σμιθ δεν κάνει λόγο για βιομηχανία Στον καιρό του δεν υπήρχε 49 . Ωστόσο. Ο εμπορικός ανταγωνισμός επαναφέρει στην τάξη μια αγορά που ενδέχεται να μπατάρα προς τη μεριά του παραλόγου εξαιτίας της ασυνειδησίας και της ανηθικότητας κάποιων εμπόρων με ανεπαρκή λογική. Αν στραβώσει η λογική της οικονομίας στραβώ­ νει και η ηθική της κοινωνίας και όλα παν κατά διαβόλου. πά­ ντα σύμφωνα με τη λογική. η οικονομική ανισότητα για τον Σμιθ είναι πρόβλη­ μα τύχης. το κυνήγι δίνει τη θέση του στην πιο λογική νομαδική κτηνοτροφία. δημιουργούν πολλά μπερ­ δέματα στην καλή λειτουργία της λογικής. η οποία είναι λογικό να δίνει τη θέση της στη γεωργία. εντοπίζει την πέτρα του ηθικού σκανδάλου στην οικονομία Αλλά δεν απογοητεύεται. το κυνηγητικό. συνεπώς και της οικονομίας. είναι η οικονομία Ο Ανταμ Σμιθ.

Ο μερκαντιλισμός. με το οποίο απαξιούν να ασχοληθούν οι φεουδάρχες. τόσο πλουτίζει και το κράτος από την είσπραξη 50 . ευκολύνοντας τις εξαγωγές και δυσκολεύοντας τις εισαγωγές με τέτοιον τρόπο ώστε στο ισοζύγιο πληρωμών. Το καλό και πλούσιο κράτος είναι ένας καλός έμπορας. Όμως. η καπιταλιστική οικονομία είναι εμπορευματική. κάνει τον Ανταμ Σμιθ τον πρώτο σοβαρό υπερασπιστή της αστικής τάξης στα πρώτα. Αυτό σημαίνει πως όσο πλουτίζουν οι ιδιώτες. Αυτό τον καιρό η αστική τάξη δεν είναι ακόμα κυρίαρχη. τη σχέση ανάμεσα στο τι πληρώνει ένα κράτος για να εισάγει εμπορεύματα και στο τι ει­ σπράττει από τις εξαγωγές των δικών του εμπορευμάτων. ανέρχεται συνεχώς διότι ασχολείται κατ’ ανάγκην με το εμπόριο. αλλά το φιλελεύθερο εμπόριο προϋποθέτει αγορά ελεύθερων ιδιωτών και όχι αυταρχικό κράτος τελωνειακών. που ρυθμίζουν τη ροή των εμπορευμάτων στα σύνορα Το κράτος πρέπει να φροντίζει για τη διεύρυνση της αγοράς προσθέτοντας σ’ αυτήν νέα εδάφη. Η βιομηχανική ανάπτυξη θα επιταχυνθεί με επενδύσεις στην παρα­ γωγή των συνεχώς αυξανόμενων κερδών των εμπόρων. που μένει στο κράτος με τη μορφή χρυσού ή αργύρου. που αρχίζει τη μελέτη του Κεφαλαίου από το εμπόρευμα. Όπως θα δείξει ο Μαρξ. όχι για τη λειτουργία της. δεν είναι παρά οικονομικός εθνικισμός. Τούτη τη σχεδόν μεταφυσική προσήλωση στο εμπόρευμα καθεαυτό ο Μαρξ την ονομά­ ζει «φετιχισμό του εμπορεύματος». Ναι. που θεωρούνταν ανάξιο για άρχοντες. Όσο πιο μεγάλη είναι η αγορά τόσο διευρύνονται οι συναλλαγές και άρα τόσο μεγαλύτερος πλούτος (χορεύεται στους ιδιώ­ τες εμπόρους. όμως. τα πιο δύσκολα και πιο πολύπλοκα στάδια της οικονομικής της ανάπτυξης. Από την αρχή του 16ου μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα ο μερκα­ ντιλισμός (η εμποριοκρατία) κυριαρχεί. Ο βιομήχανος παράγει για να πουλήσει και όχι για να ικανοποιήσει κοινωνικές ανάγκες. Ο Ανταμ Σμιθ κατάφερε να δώσει κύρος και αξιοπρέπεια στο εμπόριο. Το κράτος εδώ νοείται σαν μια μεγάλη επιχείρηση που ελέγχει την κρατική οικονομία διά των τελω­ νείων. να υπάρχει πάντα ένα πλεόνασμα. όχι ένας καλός παραγωγός.βιομηχανία Ο Σμιθ ζει στην προβιομηχανική εποχή. Το γεγονός και μόνο πως μπόρεσε να παραμερίσει τις προ­ καταλήψεις και να κατανοήσει τη σημασία που είχε το εμπόριο στις περιπεπλεγμένες συνθήκες της μετάβασης από τη φεουδαρχία στον κα­ πιταλισμό. που λίγο τον ενδιαφέρουν αν δεν τον αφορούν προσωπικά. κατά την οποία η περισσότερο προσοδοφόρα οικονομική ενασχόληση είναι το εμπόριο. Ένα μέρος του ιδιωτικού πλούτου περνάει από τους ιδιώτες στο κράτος διά του φορολογικού μηχανισμού.

(Το κράτος πρέπει να μεριμνά για τον ιδιωτικό πλούτο αν θέλει να είναι πλούσιο). Για πρώτη φορά κάποιος επισημαίνει τη σχέση ανάμεσα στον ιδιωτικό και το δημόσιο πλούτο. Για πρώτη φορά το δημόσιο συμφέρον ταυτίζεται με το ιδιωτι­ κό και αντιστρόφως. τόσο πιο ικανό καθίσταται για περαιτέρω διεύρυνση της αγοράς. Κάπως έτσι σκέφτο­ νται και οι σημερινοί φιλελεύθεροι. εκτός από τους ντόπιους εμπόρους φροντίζει και η αποικιοκρατία. θ α εκδοθεί το 1776. που αναπτύσσεται συνεχώς και περισσότερο. Κάπως έτσι σκέφτεται ο αισιόδοξος Ανταμ Σμιθ. Η διεθνής φήμη του είναι δικαιολογημένη. με την αποικιοκρατία. Κι όποιος αρνείται να συμμορφωθεί. Το προσωπικό και το κοινωνικό γίνονται συναρτημένες έννοιες και το κράτος παύει να είναι ένας αυταρχικός εξουσιαστι­ κός μηχανισμός. που λειτουργεί κατά πώς θέλουν οι φεουδάρχες. η αγορά από την οποία διά του εμπορίου θα ξεπηδήσει σε λίγο το εργοστάσιο εμφανίζει μια κάποια αταξία κι αυτό το ξέρει καλά ο Ανταμ Σμιθ.των συνεχώς αυξανόμενων φόρων. από το ατομικό εισόδημα φτάνουμε στο εθνικό εισόδημα Ο όρος «εθνικό εισόδημα» είναι του Ανταμ Σμιθ. Από τις αποικίες εισάγονται στις μητροπόλεις φτηνές πρώτες ύλες. όπως λέει. έχει το σημαδιακό τίτλο 'Ερευνα γα τη φύση και τα αίτια του πλούτου των εθνών. και στη συνέχεια ο μεγαλέμπορος. συντονίζει τα πάντα στην αγορά. που σωρεύει χρήμα για να γίνει σε λίγο βιομήχανος και να εκτοπίσει το βιοτέχνη του Μεσαίωνα Βέβαια. δεν ανησυχεί καθόλου. τόσο πιο ισχυρό γίνεται το κράτος. Όμως. Και πάει λέγοντας. Κι έτσι. που κάποτε άφησαν το εμπόριο στα χέρια των κατοίκων των μπούργκος. όπως λέγονται οι τενεκεδομαχαλάδες που ξεφυτρώνουν γύρω από τα φέουδα Μπουρζουάς είναι ο κάτοικος του μπούργκος. το ισοζύγιο πληρωμών γί­ νεται αυτομάτως πλεοναστικό για την αποικιοκρατική χώρα Η Δύση πλουτίζει ενώ η οικονομία των ιθαγενών στις αποικίες κρατιέται σκό­ πιμα καθηλωμένη σε πρωτόγονα επίπεδα μην τυχόν και αντιστραφεί η ροή των εμπορευμάτων και οι «πρωτόγονοι» αρχίσουν να πουλούν στους 51 . Κι έτσι. που θα κάνει ένδοξο τον ηθικολόγο που θα γίνει ο πρώτος σοβαρός οικο­ νομολόγος της αστικής τάξης. θα μεταφραστεί στις κυριότερες ευρωπαϊκές γλώσσες και θα προκαλέσει κατάπληξη και θαυμασμό. Το βασικό έργο. Που όσο πιο ισχυρό γίνεται. Ένα «αόρατο χέρι». Για το πλεοναστικό ισοζύγιο πληρωμών. ο γυρολόγος. Το 1787 ο διεθνώς γνωστός τώρα πλέον Ανταμ Σμιθ θα γίνει πρύτανης του πανεπιστημίου της Γλασκόβης. ο έμπορος. Που όσο πιο πολλοί είναι. που μεταποιούνται σε προϊόντα τα οποία εξάγονται σε άλλες χώρες. Οι νόμοι της αγοράς επιβάλλουν τη λογική τους στους πάντες. κακό του κεφαλιού του.

δεν είναι δυνατή η 52 . που χρωστάει πολλά σ’ αυτόν τον Σκοτσέζο. όπως αρμόζει σε σοβα­ ρό επιστήμονα που δεν του επιτρέπεται να ηθικολογεί προκειμένου να αντιμετωπίζει ψύχραιμα και νηφάλια τις συνέπειες των ερευνών του. ήταν γόνος πλούσιας οικογένειας εδραίων χρηματιστών από το Αμστερνταμ της Ολλανδίας. Οπως όλοι οι ασχολούμενοι με την οικονο­ μία τον καιρό εκείνο. όπως θα ήθελε ο Ανταμ Σμιθ. Ωστόσο. και απ’ την άλλη η γενική του παιδεία και τα πολυποίκιλα ενδιαφέροντά του δεν επιτρέπουν στον Ρικάρντο να είναι αφελώς αισιόδοξος. Αλλά και όταν δεν αυξάνεται. Αυτό σημαίνει πως δεν μπορεί να θεωρηθεί «καθαρός» επιστήμονας. Ο Ρικάρντο είναι αυστηρός οικονομολόγος. θα επηρεαστεί και αυτός από τον Ανταμ Σμιθ. που είχε με­ ταναστεύσει στο Λονδίνο. αύξηση του πληθυσμού εντός των συνό­ ρων σημαίνει είτε αλληλοεξόντωση των κατοίκων με συνεχείς εμφυλίους πολέμους. είναι απολύτως αδύνατη εφόοον αυξάνε­ ται ο πληθυσμός. οι μισοί από τους οποίους εγκατα­ στάθηκαν στο Αμστερνταμ και οι άλλοι μισοί στη Θεσσαλονίκη. είτε επέκταση των συνόρων με κατακτήσεις. Ο ηθικός και συνεπώς κοινωνικός χαρακτήρας που αποδίδει στην οικονομία ο Ανταμ Σμιθ καθώς και η πληρέστερη κατανόηση της ση­ μασίας του εμπορεύματος στην ανάπτυξη της αγοράς των ιδιωτών πρώτα και των κρατών μετά. όπως γίνεται στο εξαγωγικό εμπό­ ριο ανάμεσα σ’ όλα τα πολιτισμένα κράτη. Ανταμ Σμιθ. αλλά ανταλλαγή με σωστό νόμισμα στη σωστή τιμή. κι αυτή καθοδηγεί την έρευνά του και προκαθορίζει τα συμπεράσματα του. ο κατ’ ουσίαν δημιουργός της αυστηρής επιστήμης που λέγεται πολιτική οικονομία Η θεωρία του Ρικάρντο για την «οριακή γη» και το «ημερομίσθιο επιβίωσης» θέτει από τότε το πάντα άλυτο πρόβλημα της σχέσης ανά­ μεσα στην «ανελαστική» γη που δεν μεγαλώνει και τον «ελαστικό» πληθυσμό που ενώ αυξάνεται συνέχεια πρέπει να διατρέφεται από τα προϊόντα μιας γης που δεν αυξάνεται από μόνη της. Η έννοια του «ζω­ τικού χώρου» έχει ήδη εμφανιστεί Ζωτικός είναι ο χώρος που καθιστά δυνατή τη ζωή όσων κατοικούν πάνω του. Ο Ανταμ Σμιθ έρχεται στην πολιτική οικονομία από την ηθική. Ο Ντέιβιντ Ρικάρντο (1772-1823). όπως ο ταπεινής καταγωγής δάσκαλός του. θα αποδειχτούν έννοιες ιδιαίτερα χρήσιμες στον Μαρξ.«πολιτισμένους» ακριβά πράγματα φκιαγμένα επί τόπου με τις δικές τους φτηνές πρώτες ύλες. απ’ τη μια η καταγωγή του από τους εκδιωχθέντες από την Ισπανία ισπανόφωνους Εβραίους. όπως ο ψύχραιμος Ντέιβιντ Ρικάρντο. Μέσα σε τέτοιες συνθήκες η συνεχής αύξηση του εθνικού πλούτου. Επειδή όμως μια συγκεκρι­ μένη χώρα έχει όρια (σύνορα). Όχι μία χάντρα ένα όπλο.

η λύση του προβλήματος κατά τον Μάλθους βρίσκεται στον περιορισμό των γεννήσεων. ο απαισιόδοξος για το μέλλον του κόσμου Ρικάρντο ανοί­ γει ένα μικρό παραθυράκι ελπίδας όταν προτείνει την όσο το δυνατό μεγαλύτερη ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου για την ανταλλαγή προϊό­ ντων που δεν παράγονται στις χώρες που τα εισάγουν. Που όταν δεν βρίσκουν τροφή πεθαίνουν. ενώ οι χριστιανοί συνεχίζουν να επιμένουν ανοήτως και επιπολαίως στο βιβλικό αυξάνεσθε και πληθύνεσθε. Κατά το μαλθουαανιομό η οικονομική εξαθλίωση δεν οφείλεται στην άνιση κατανομή του πλούτου. ο Ρΐκάρντο εισηγείται την εξειδίκευση της παραγωγής κατά χώρα 'Ομως. ακόμα και στις μέρες μας. Η πρότασή του θα εξοργίσει τόσο τους χρι­ στιανούς όσο και τους σοσιαλιστές. Ωστόσο. με τις έννοιες «οριακή γη» και «ημε­ ρομίσθιο επιβίωσης» βάζει έμμεσα το πρόβλημα της πάλης των τάξεων. Ο Τόμας Μάλθους (1766-1834) χρωστάει σχεδόν τα πάντα στον Rκάρντο. 8_) τη στιγμή που τα μέσα διατροφής αυξάνονται κατά αριθμητική πρόοδο (1.για ν’ αρχίσει και πάλι ένας νέος κύκλος αυτόμα­ της προσαρμογής των έμβιων όντων στις φυσικές διατροφικές συνθή­ κες. που ορίζει το μίνιμουμ εισόδημα που πρέπει να έχει ένας άν­ θρωπος για να μπορεί να επιβιώνει όπως όλα τα ζώα του πλανήτη. Πάντως.συνεχής αύξηση της μερίδας του εθνικού πλούτου που αναλογεί στον κάθε κάτοικο. αν και οι σοσιαλιστές τις τελευταίες δεκαετίες θα αρχίσουν να προσέχουν και τον Μάλθους εκτός από τον Μαρξ. Γιατί η «οριακή γη» δεν επιτρέπει τη συνεχή αύξηση της παραγωγής. 53 . Συνεπώς. Ο Μαρξ χρωστάει περισσότερα στον Ρικάρντο και στο κλασικό σύγγραμμά του Αρχές πολιτικής οικονομίας και φορολογίας (1817) παρά στον Σμιθ και τις απόψεις του για τη σχέση ανάμεσα στον πλούτο των εθνών και τον πλούτο των ιδιωτών απόψεις που αρέσουν πολύ στους φιλελεύθερους. δεν κάνει λόγο για τη δυνατότητα που έχουν οι πλούσιοι γαιο­ κτήμονες να επιβιώνουν. Κι έτσι μπορούν και ζουν τα ζώα που θα επιζήσουν . Κι έτσι. ενώ η χώρα που τα εξάγει. 3. Κι αυτό ο Μαρξ θα το αξιοποιήσει δεόντως· και αναπτύσσοντάς το θα το κάνει τον ακρογωνιαίο λίθο της θεωρίας του. αλλά στην αύξηση του πληθυσμού κατά γεωμετρική πρόοδο (1. ακόμα και αν αξιοποιηθούν και τα πιο άγονα εδάφη. όπως λεν οι σοσιαλιστές. 2. ο Ρΐκάρντο δημιουργεί τον «τρομοκρατικό» όρο «ημερομίσθιο επι­ βίωσης». 2. 4_). 4. εισάγει από την άλλη χώρα προϊόντα που δεν μπορεί να παράγει η ίδια Μ’ άλλα λόγια.

.

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ ο μαρξισμός και οι ουρές του η αρχή της περιπέτειας .

.

Η εξουσία είναι κάτι το παρά φύση. σε κάθε μορφή εξουσίας. Η αναρχία και η ελευθερία είναι σχεδόν συνώνυμα Οι προσπάθειες των φιλοσόφων να τοποθετήσουν τα όρια της ατομικής ελευθερίας ενός ανθρώπου δίπλα στα όρια της ατομικής ελευθερίας του κάθε ανθρώπου δεν είναι παρά μια θεωρητική επιβεβαίωση του κύριου αιτήματος του αναρχισμού για σεβασμό της ατομικότητας και της προσωπικότητας του καθένα Τα όρια αυτά σε προφυλάσσουν από τις εξουσιαστικές επεμβά­ σεις των άλλων. Κάθε φυσιολογικός άνθρωπος δεν μπορεί παρά να νιώθει άσχημα όταν κάποιος ή κάποιοι προσπαθούν να περιορίσουν τη φυσική για κάθε άνθρωπο τάση να φέρεται φυσικά. αλλά και σε εμποδίζουν να γίνεις εσύ εξουσιαστής. λοιπόν. αλλά πάντα δυσφορσύν όταν ο ηγέτης έρχεται έτοιμος απ’ έξω ή πέφτει με αλεξίπτωτο από πάνω ακόμα και όταν εκλέγεται δημοκρατικά. θρησκευτική. υπάρχει ηγεσία Ηγέτης είναι αυτός που ηγείται. μη καταναγκαστικές. Μια μικρή ή μεγάλη ομάδα ανθρώπων εύκολα δέχεται σαν φυσικό ηγέτη αυτόν που αναδεικνύεται φυσικά. Η προσωπικότητα όλων πρέπει να διαφυλαχτεί. απλώς ηγείται του κοπαδιού.1. μέσα από φυσικές. Ο αναρχισμός Η αναρχία. η απόρριψη της Αρχής. αυτόματες διαδικασίες. όταν είναι καταφάνε­ ρό πως το συνειδησιακό περιεχόμενο της προσωπικότητάς του δεν δη57 . που προηγείται και δείχνει το δρόμο στους άλλους για να μη χαθούν. Το κριάρι δεν ασκεί εξουσία στο κοπάδι. είναι η άρνηση κάθε μορφής εξουσίας που δεν εί­ ναι φυσική και κοινά αποδεκτή από όλους και όχι μόνο από την πλειοψηφία Η αναρχία πάει σταθερά κόντρα σε κάθε είδους αρχή. τούτη η προσωπικότητα να μην είναι χσνδροειδώς ετεροκαθορισμένη. είναι μια κατάσταση φυσική. Οι άνθρωποι μπορεί να μην το δείχνουν πάντα. της εξουσίας. βέβαια. Στη φύση δεν υπάρχει εξουσία. πολιτική. Αρκεί. και με τον ψυχολογικό μηχανισμό της «ψευδούς συνειδήσεως» να γίνεται αντιληπτή από το άτομο σαν αβίαστα αυτοκαθορισμένη. κομματική. Αναρχία. Δεν είναι δυνατό κάποιος να πιστεύει πως είναι άνθρωπος με προσωπικότητα. βιασμένη σε τελική ανάλυση.

η απόρριψη της Αρχής. αποσκοπεί στην εγκαθίδρυση στην κοινωνία καθεστώτος πραγματικής ισότητας. Κάθε διαφορά στψ εξωτερική εμφάνιση έχει σχέση μάλλον με το περιβάλλον παρά με τη βιολογία Όταν ζεις στψ διακεκαυμένη ζώνη είναι σαν να κάνεις μια διαρκή. Τα μέλη της ανακαλύπτουν τ ψ αξία της φυσικής κοινωνικότητας μόνα τους. ύστερα από χίλιες γενιές απογόνων αν εγκατασταθεί σήμερα στη Νιγη­ ρία. ας πούμε. Το αναρχικό κίνημα. πραγματικής δικαιοσύνης. πραγματικής αδελφοσύνης. της εξουσίας σε όλες της τις μορφές. ας πούμε από το θεό. λέει ο Λεβί-Στρως. όμως. ή μάλλον στψ ιεράρχηση των πολιτισμών. και στψ αδελφοσύνη. Το φυσικό δίκαιο δεν είναι το δίκαιο της ζούγκλας. Κάθε πολιτισμός υπάρχει «καθ’ εαυτόν και διά τον εαυτό του». όπως θα έλεγαν οι υπαρξιστές. Γίνεται. δίκαιο της ζούγκλας όσον αφορά τις «εξωτερικές σχέσεις». με τις πολλές και ποικίλες παραλλαγές του. για παράδειγμα Κάθε διαφορά. ασχέτως φυλής. αν δεχτούμε πως θα ήταν δυνατό να υπάρξει μια τέτοια ιεράρχηση. . είναι ένα ιδανικό για τψ αβίαστα και ελεύθερα αυτορυθμιζόμενη προσωπικότητα Μια συγκεκριμένη «κοινωνία ζώων» δεν αλληλοσπαράσσεται. έξω και πέρα από κάθε καταναγκασμό που βάζει όρια και στψ ισότητα. λοιπόν. Μόνο η τερατώδης αλαζονεία του αποικιοκράτη Ευρωπαίου θα κάνει τον ευρωπαϊκό πολιτισμό μέτρο σύγκρισης για όλους τους άλλους. καταναγκαστική ηλιοθεραπεία Το δέρ­ μα σου μαυρίζει και το επίκτητο χαρακτηριστικό γίνεται κληρονομικό με τ ψ εγγραφή του στο DNA. Κάθε λευκός θα μαυρίσει. Κανένας άνθρωπος δεν διαφέρει από τον άλλο όσον αφορά τις βιολογικές λει­ τουργίες. από την κομματική ιδεολογία. Μια ομάδα ζώων του ίδιου είδους μπορεί να βρίσκεται σε σταθερά εχθρικές σχέσεις με μια άλλη ομάδα ζώων δια­ φορετικού είδους. πράγ­ μα που ο μεγάλος εθνολόγος και δημιουργός του δομισμού (στρουκτου­ ραλισμού) Λεβί-Στρως το απορρίπτει με τον πιο κατηγορηματικό τρό­ πο. με βάση το ένστικτο της αυτοσυντήρησης. ανήκουν στο ίδιο βιολογικό είδος. από τον Αρχηγό. είμαστε ζώα αφού ξέρουμε πως όλοι οι άνθρωποι. Ο αναρχισμός. και στη δικαιοσύνη. Αν αντιμετωπίζουμε τις ανθρώπινες φυλές σαν δια­ φορετικά ζωικά είδη που αλληλοσπαράσσονται μέχρι εξοντώσεως. από τη συλλογική «εθνική ψυχή». ανάμεσα σε φυλές είναι διαφορά ανάμεσα σε συμφέροντα και όχι σε αίματα Ο εθνικισμός είναι πολιτιστικό δεδομένο· στηρίζεται στη διαφορετι­ κότητα των πολιτισμών.μιουργήθηκε κάτω από μια πολύ μεγάλη δέσμη ανεμπόδιστων επιδρά­ σεων αλλά μπήκε στη συνείδηση με μονοσήμαντη «μετάγγιση» από μια κοινή δεξαμενή. Δεν υπάρχει ανώτερος και κατώτερος πολιτισμός. τότε δεν είμαστε μόνο ρατσιστές.

Και ενώ στην αρχή 59 . το κράτος. που είναι το ακριβώς αντίθετο των αναρχικών. άσχετα από την επιτυχή ή ανεπιτυχή έκβαση της προσπάθειας. είναι τέρα­ τα εγωισμού. Κατά συ­ νέπεια δεν μπορεί να παίρνει κανείς στα σοβαρά όλα αυτά τα σκιώδη. που είναι ένας πολύ σοβαρός φιλόσοφος. Είμαι τόσο μόνος (solus) που η μόνη γνήσια συνείδηση που μπορώ να έχω είναι η συνείδηση του εαυτού μου. πολύ περισσότερο τη ρατσιστική. μια συνερ­ γασία με το «όλως άλλο». Δεν υπάρχουν για να πραγματώνονται αλλά για να μπορούμε να προσανατολίζουμε τη συμπεριφορά μας και να μη χα­ νόμαστε στο χάος. Και τι θα μπορούσε να σημαίνει η νοσταλγία του «πολιτισμένου» για το «χαμένο παράδεισο» αν όχι μια αναγνώριση της αξίας πολιτισμών που δεν μοιάζουν με το δικό του. όπως θα έλεγε ο Κροπότκιν. Ο Μαξ Στίρνερ είναι ένας απελπισμένος άνθρωπος που βλέπει τη χρεοκοπία των χριστιανικών ιδανικών και θλίβεται. Τα ιδανικά είναι «σημαδούρες». οι αναρχοαυτόνομοι δεν είναι τέτοιοι γιατί μελέτησαν Μαξ Στίρνερ. κάθε τόσο εμφανίζονται αγέλες «αναρχικών».Γιατί οι Ινδιάνοι της Αμερικής να μη βλέπουν σαν κατώτερο του δικού τους τον εξοντωτικό ευρωπαϊκό πολιτισμό που τους καθυπόταξε. έχουν και οι αναρχοαυτόνομοι το μεγάλο θεωρητικό τους. ιδεατούς στόχους προς τους οποίους οι άν­ θρωποι προσανατολίζουν τη συμπεριφορά και τη δράση τους. οι άλλοι άνθρωποι αποτελούν αφαιρέσεις. Ο αναρχισμός πριν απ’ όλα είναι μια αποδοχή της ετερότητας. Είναι αυτοί ακριβώς που γελοιοποιούν σταθερά και μόνιμα το αναρχικό κίνημα με την ίδια περίπου έννοια που οι γραφειοκράτες κομουνιστές γελοιοποιούν σταθερά και μόνιμα το κο­ μουνιστικό κίνημα Ωστόσο. Κατά τον Στίρνερ δεν υπάρχει αντι­ κειμενική πραγματικότητα ανεξάρτητη από το άτομο. Ωστόσο. επιδεικτικά εχθρικοί όχι μόνο προς τον ανηφρονούντα αλλά και προς τον ομοϊδεάτη τους. Η κοινωνία. Οι αναρχοαυτόνομοι. Φυσικά. δίνοντας έμφαση στην αξία της μοναδικότητας της αυτοκαθοριζόμενης προσωπικότητας είναι φυσικό να απεχθάνεται κάθε αγελαία συμπεριφορά ακόμα και την εθνικιστική. αντίθετα. ένας σεβασμός του διαφορετικού. Οι αναρ­ χικοί είναι εξόχως κοινωνικοποιημένα άτομα Κύριος στόχος τους είναι η δημιουργία μιας όσο το δυνατό πιο φυσικής κοινωνίας. αλλά διότι δεν έχουν κανενός είδους ιδανικά. δεν πρόκειται για κλασικού τύπου αναρχικούς αλλά για «αναρ­ χοαυτόνομους». Λέγεται Μαξ Στίρνερ (1806-1856). Η μόνη πραγματικότητα είναι το άτομο και τίποτα άλλο έξω απ’ αυτό. Βέ­ βαια. Ένας τέτοιος ριζικά αντικοινωνικός εγωισμός ονομάζεται σολιπσισμός. Ο αναρχισμός. οι τάξεις. χωρίς κατα­ ναγκασμούς και καταπίεση.

λοιπόν. Η κυνική φιλοσοφία. όπως για παράδειγμα η αδιάκοπη παρενόχληση των αρχόντων. αυτοί οι άνθρω­ ποι να μην είναι εχθρικοί απέναντι σ’ έναν κόσμο εχθρικό. «Τραβήξου πιο πέρα. Η εξουσία πράγματι καταστρέφει τις φυσικές καταστάσεις. η πρώτη γνωστή μορφή αναρχισμού. είναι γεγονός. παντε­ λώς αδιάφοροι για το μέλλον του κόσμου. που άδικα περιμένει την εξ ύψους βοήθεια Γιατί. ο βασιλιάς πρέπει να βγάζει το κα­ πέλο του όταν με βλέπει! Οι καλλιτέχνες είναι φύσει αναρχικοί. Ο κόσμος γέμισε «σολίστες» που αρνούνται να παίξουν με ορχήστρα Αλλωστε. όσο οι Στακκοί και κυρίως οι Κυνικοί φιλόσοφοι της αρχαίας Ελλάδας. Ρώτησαν τον Μπετόβεν γιατί έκανε κάτι τόσο παράτολμο κι αυτός απάντησε φυσικότατα Μα. ξέρουν πόσο δύσκολο είναι να προσληφθείς σ’ αυτήν. συνεπώς και το δικό τους μέλλον. Χωρίς να είναι φιλόσοφοι για να μπορούν να μετατρέψουν την απελπισία τους σε φιλοσοφικό κείμενο. μέσα στο οποίο ανακλάται πολλαπλασιαζόμενη η απελπισία του άνεργου πατέρα και ο σπαραγμός της αγράμματης μάνας.πιάνεται από τα σοσιαλιστικά ιδανικά. έστω από απλή περιέργεια να δει ποιος τέλος πάντως είναι αυτός ο σπουδαίος Αλέξανδρος από τη Μα­ κεδονία. Εμείς ξέρουμε τον Διογένη μόνο από το πιθάρι του ή το φανάρι του και όχι από συμπεριφορές πολύ πιο τυπικά αναρχικές. Οι Κυνικοί. δεν είναι παρά μια κριτική της δημοκρατίας. Σύμφωνα με την παράδοση ο Διογένης είπε στον Μέγα Αλέξανδρο που πλησίασε να δει γιατί ο φιλόσοφος δεν εγκαταλείπει έστω για λίγο την ηλιοθεραπεία του. τη μετα­ γράφουν σε καταστροφικές πράξεις για να μας πουν στη γλώσσα που καταλαβαίνουμε καλύτερα πως ξέρουν ότι είμαστε απατεώνες. Η αναρχία είναι τόσο παλιά. που δεν τα κατάφερε να εδραιωθεί τόσο ώστε να μη 60 . Ένας άλλος βασιλιάς δεν τόλμησε να τιμωρήσει το μεγαλοφυή αναρ­ χικό Μπετόβεν όταν δεν έβγαλε το καπέλο του τη στιγμή που περνού­ σε από μπροστά του η βασιλική άμαξα κι αυτό δεν είναι ανέκδοτο. μου κρύβεις τον ήλιο». 'Εστω και σε μορφή ανεκδότου. Η όποια εξουσία ασκούν με το ταλέντο τους είναι μια φυσική εξουσία και συνε­ πώς αυτονοήτως σεβαστή. που τους είπαν έτσι χλευαστικά γιατί η συμπεριφο­ ρά τους ήταν τόσο φυσική όσο και του σκύλου (του κυνός) εμφανί­ ζονται σε περίοδο παρακμής της Δημοκρατίας. τα εγκαταλείπει κι αυτά ως εξ ίοου ανεπαρκή με τα χριστιανικά. Ακριβώς τέτοιοι είναι και οι ση­ μερινοί αναρχοαυτόνομοι. Δεν υπάρχει τίποτα το παράλογο στην «παράλογη» συμπεριφορά εφήβων-αλητών που ξέρουν σε ποιον κόσμο βρέθηκαν πεταγμένοι και γι’ αυτό τον καταστρέφουν άτσαλα Και τα χειρότερα δεν ήρθαν ακόμα. η συμπεριφορά του Διογένη είναι τυπικότατα αναρχική.

χρειαστεί να παραδοθεί στην ασιατικών τάσεων μακεδονική αυταρχία Σ’ όλη τη διάρκεια του χριστιανικού Μεσαίωνα η αναρχική ιδέα θα πάρει τη μορφή σατανά και θα χωθεί στις ψυχές των μαγιοσών. Την ξέρουμε την κα­ λοσύνη αυτών των εμβολιασμένων με καλοσύνη. δηλα­ δή επαναστατική διάθεση είναι δύσκολο να αποχτήσεις. λέει ο καλός χρι­ στιανός Γκόντουιν. Ας είναι καλά εκεί στην κόλαση που βρίσκο­ νται αυτές οι υπέροχες γυναίκες που ενστικτωδώς κατάλαβαν. ορθόδοξος αυτός. αρνούμενοι να χρησιμοποιήσουν το συμβατικό. κοινόχρηστο λόγο του ποιμνίου. ο Λέον Τολστόι (1828-1910). αναρχική. που λέει πως μόνο η σκέψη και το πνεύμα δικαιούνται να κυβερνούν τον κόσμο και όχι οι κοσμικοί άρχο­ ντες ή οι παπάδες με το δανεικό πνεύμα. Η θεία Χάρη δεν μεταγγίζεται με τύπου άμπρα κατάμπρα επεμβάσεις έξωθεν. αλλά και τα φιλοσοφικά πεζογραφήματα Το κράτος του ζόφου 61 . που όλη τους την πνευματικότητα την παίρνουν με διαρκείς μεταγγίσεις πνεύματος από την αστείρευτη πηγή του Αγίου Πνεύματος. όταν δεν το έχεις μόνο για να κοιμάσαι ή να πεθαίνεις σε οριζόντια θέση. Και δεν εννοούμε μόνο τις πάμπολλες αναρχικές χριστιανικές αιρέσεις. που τολμούσαν να απειθαρχήσουν στις εντολές των επί της γης τοποτηρητών της Υπέρτατης Εξουσίας. αλλά άνθρωποι που τολμούν να λεν τα πράγ­ ματα με το όνομά τους. σαν τους Καθαρούς για παράδειγμα. ο χριστιανισμός θα είναι αυτός που θα ξαναφέρει στη μόδα τον αναρχισμό. Που δεν έγραψε μόνο τα δημοφιλή μυθιστορήματα Πόλεμος και ειρήνη και Άννα Καρένινα. Τόσο πολύ θα εξευτελίσει την αναρχική ιδέα ο χριστιανισμός. λέει ο καλός χριστιανός Γκόντουιν και βρίσκει τον μπελά του από άλλους καλούς χριστιανούς. κάποιες απ’ αυτές. που στο εξής οι Κυνικοί δεν θα είναι φιλόσοφοι. Παρά ταύτα. είναι πρώτης τάξεως τόπος για ασκήσεις λυτρωτικού αναρχισμού. Μοιάζουν μ’ αυτούς που πάσχουν από μεσογειακή αναιμία και κάνουν συνεχείς μεταγγί­ σεις επί ματαίω. Περίπου τα ίδια θα πει και ένας άλλος σπουδαίος χριστιανός αναρ­ χικός. τα δικαιώματα της σάρκας είναι φυσικά και άρα αναρχι­ κά δικαιώματα Το κρεβάτι. ούτε το άλλο της χειροτονίας μπορούν να σε κάνουν πνευματικό άνθρωπο. Ούτε το μυστήριο της βαπτίσεως. Το πνεύμα ή το έχεις ή δεν το έχεις από τη φύση και από την αγωγή. εννοούμε πρώτιστος το χριστιανικό φιλοσοφικό αναρχισμό του Αγγλου Γουίλιαμ Γκόντουιν (1756-1836). που το λεν και Αγιο. όταν τα πράγματα καταλαγιάσουν και όλες οι μάγισ­ σες καούν στην πυρά. Όπως έλεγαν οι σαιναμονιστές. ένα αντικείμενο τριπλής χρήσεως. πως αν δεν ξεσφίξεις τα πόδια σου για να αφήσεις να περάσει από την τρύπα ο σατανάς και να σε κατακυριεύσει.

δυο θανάσι­ μους εχθρούς. διατηρεί ακόμα την προκωνσταντινική ανά­ μνηση των αναρχομεταφυσικών αγώνων της κατά της ρωμαϊκής εξου­ σίας και της εξουσίας των πλουσίων. όμως. Αυτό σημαίνει πως η εξ ορισμού αντιεξουσιαστική κλασική προμπακουνική αναρχία είναι εχθρός της εξ ορισμού σκληρής εξουσιαστικής τρομοκρατίας. Επειδή. ούτε κομουνιστές· είναι αναρχοκομσυνιστές (προσοχή. για να προκύψει από τη διασταύρωση το υβρίδιο του αναρχοκομουνισμού του Μπακούνιν και του Κροπότκιν. ούτε καν του μητροπολίτη. είτε του Μπακούνιν. τους συνέδεε κάτι κοινό. τον Μαρξ και τον Μπακούνιν. Σημειώστε πως η ορθοδοξία είναι αναρχική εκ κατασκευής. άλλο τρομοκρατία και άλλο αναρχία. Ο Πιέρ-Ζοζέφ Προυντόν 62 . ο κλασικός μαρξισμός είτε νοθεύεται είτε εξαφανίζεται εντελώς. μια ανάμεσα σε πολλές μορφή βίαιου αναρχισμού. που όσο ζούοαν τρώγονταν σαν τα σκυλιά. Πάντως. ο αναρχοκομουνισμός θα δώσει μια τεράστια ποικιλία μιγμάτων. δυο συγκλονιστικά κείμενα ορθόδοξου χριστιανικού αναρχισμού. παιδιά του Μπακούνιν και όχι του Μαρξ. που λέμε. Αν δεν αποδεχόταν και την απ’ ευθείας στη συνείδηση του πιστού δρώοα θεϊκή εξουσία θα ήταν ένας τέλειος αναρχισμός. Στην καθαρή της μορφή δεν αποδέχεται κανενός είδους εξουσία. Και όμως είναι αναρχισμός. Αλλωστε. ούτε καν του πατριάρχη. το μόνο που διατηρεί το δικαίωμα να μισεί και να σκοτώνει τον πλησίον του. όπως λέει ο είρων Λαμπίς. θέλω να πω πως ο χριστιανισμός και ειδικότερα η ορθοδοξία. Η τρομοκρατία.και Ο θάνατος τον Ι6άν Ίλιτς. Τα πράγματα θα αλλάξουν όταν το αναρχικό κίνημα συναντήσει στο δρόμο του το μεταγενέστερο κομουνιστικό κίνημα. είναι μια πιο ριζοσπαστική μετακίνηση της ορθοδοξίας προς τη μεριά του αναρχισμού. αν τους συγκρίνεις με τον αρχιτρομοκράτη θεό. είναι η άσκηση εξουσίας διά του τρόμου. Ο προυντονισμός δεν έχει καμιά συγγένεια με τον κομουνισμό. η πιο παλιά μορφή χριστιανισμού. Ο τολστοΐσμός. ο κομουνισμός. Κι εσείς μου μιλάτε για τρομο­ κράτες εντελώς της πλάκας. όχι αναρχομαρξιστές). είτε του Μαρξ. Οι αριστεροί τρομοκράτες (υπάρχουν και δεξιοί τρομο­ κράτες) δεν είναι ούτε αναρχικοί. Ο τολστοΐσμός είναι μια απόπει­ ρα απαγκίστρωσης της ορθοδοξίας από το εξουσιαστικό φορτίο που της έβαλε στη ράχη η ιστορία για να κάνει τη δουλειά της με το παπαδα­ ριό και την τρομοκρατία της κόλασης. που παραλίγο θα γινόταν κάποτε χριστιανική αίρεση. που άλλα έχουν μέσα τους περισσότερο μαρξισμό και άλλα περισσότερο μπακουνισμό. όπου μπαίνει μπακουνιομός. και μάλι­ στα η πρώτη μορφή οργανωμένου αναρχισμού. Ο αναρχισμός δεν είναι κατ’ ανάγκην βίαιος.

Η προυντονική λύση στο δύσκολο αυτό πρόβλημα είναι ένα πολύ πυκνό δίκτυο παραγωγικών και καταναλωτι­ κών συνεταιρισμών.. που αναπτύσ63 . που δεν ήταν παρά περιορισμένου εύρους προυντονιομός πριν από την εμφά­ νιση του όρου (οι ενορίες ήταν κάποτε παραγωγικοί και καταναλωτικοί συνεταιρισμοί) δείχνει πως οι συνεταιρισμοί είναι η ασπιρίνη και όχι το φάρμακο στον καρκίνο του καπιταλισμού. ο συνεταιριστικός αναρχισμός του Προυντόν μετατρέπεται σε αναρχικό διοικητικό σύστημα Η ιδέα είναι εντελώς συναρπαστική. το μικροαστικό αναρχισμό. μίζες. που ενώνονται ελεύθερα σε ομοσπονδίες. Όμως. η παταγώδης αποτυχία του παμπάλαιου χριστιανικού κοινοτισμού. ο μεγάλος γλωσσολόγος και διεθνής ηγέτης του σύγχρονου ειρηνικού. απάτες. Ρουσφέτια. θ α ευχόταν κανείς η συνεταιριστική ιδέα. πουοτιές διάφορες. Επειδή τίποτα δεν μπορείς να πετύχεις με τον καταναγκασμό. λέει ο Προυντόν. είναι κατά της κλεμμένης ιδιοκτησίας. ο Προυντόν δεν είναι κατά της ατομικής ιδιο­ κτησίας. να αναπτύσσεται συνεχώς και περισσότερο. Αυτό που σήμερα λέγεται αποκέντρωση και αυτοδιοίκηση είναι προυντονιομός. Εντούτοις. όπως τον έλεγε ο Μαρξ. κάποτε καταρρέει Βιομηχανίες που δεν καταχτούν διαρκώς νέες αγορές για να τοποθετήσουν την αυξανόμενη παραγωγή που θα δώσει τα αυξημένα κέρδη δεν αναπτύσσονται και κάποτε κα­ ταρρέουν κάτω από την πίεση ανάλογων βιομηχανιών. όλα αυτά τα εξόχως καπιταλιστικά εί­ ναι αυστηρά απαγορευμένα στον ηθικοκεντρικό καπιταλιστικό αναρ­ χισμό του Προυντόν. Έτσι. μη κομουνιστικού αναρχικού κινήματος.(1809-1865) είναι αυτός που θα αναγάγει τον αναρχισμό από ηθικό αίτημα που ήταν μέχρι τότε σε πολιτικό κίνημα και θα καθιερώσει τον όρο σαν πολιτικό όρο. Και απολύτως πραγματοποιήσι­ μη. όσο πιο αποκεντρωμένο είναι το κράτος. τόσο λιγότερο αισθητή είναι η παρου­ σία του. Και αν κάθε αυτοδιοικούμενη περιοχή γίνει μια ομοσπονδία συνεταιρισμών. ένα μη-κράτος συνεταίρων. προκύπτει στο τέλος ένα κράτος χωρίς κε­ ντρική εξουσία. Μετά τον Μαρξ όλοι πλέον ξέρουμε πως η ατομική ιδιοκτησία δεν θα ήταν δυνατό να είναι στατική έννοια Καπιταλισμός που δεν επεκτείνεται συνεχώς. αρπαγές. πρέπει να δρεις τρόπο να διασφαλίσεις την κοινωνία από κάθε εξουσιαστική παρεκτροπή. Ο καπιταλισμός σίγουρα θα αποχτούσε πω ανθρώπινο πρόσωπο. την αξία της αποίας πρώτος επεσήμανε ο Όουεν. γραμμένο το 1840. θα δώσει μια απάντηση που θα γίνει κλασική: Η ιδιοκτησία είναι κλοπή. Στο περιλάλητο σύγγραμμά του 71 είναι η ιδιοκτησία. κι αυτές σε συνομοσπονδίες. Πράγματι. λέει ο νεοπρουντονικός Νόαμ Τσόμσκι.

λέει ο πολύ βιαστικός Μπακούνιν. λέει ο Μαρξ. μέχρι την πλήρη εξαφάνισή του στην αταξική κοινωνία Η οποία δεν μπορεί παρά να είναι αναρχική. όχι μόνο γιατί έχει μέσα του πολλή δράση αλλά και διότι υπόσχεται έναν κομουνισμό που θα τον ζήσουν αυτοί που θα τον φτιά­ ξουν. προ­ λετάριοι και μη. χτυπήσουμε σκληρά τον καπιταλισμό. Το κράτος μαραζώνει σιγά οιγά μέχρι την πλήρη εξαφάνισή του στην αταξική κοινωνία. την υπεύθυνη για όλα τα δεινά της ανθρωπότητας. με μια δικτατορία του προλεταριάτου συνεχώς πάνω από το κεφάλι σου. ονειρεύεται δηλαδή την αταξική και συνεπώς μη καπιταλι­ στική κοινωνία. να οδηγεί το κράτος στο δρόμο ενός συνεχούς μαρασμού. Ο αναρχισμός του Προυντόν δίνει πράγματι ένα ανθρώπινο πρόσωπο στον καπιταλισμό. που καθιστούν αναγκαία την ύπαρξη του κράτους. Ωστόσο. 64 . Με τον Προυντόν γιατί ο Μπακούνιν είναι κομουνιστής. αφού δεν θα υπάρχουν σ’ αυτήν τάξεις και συνεπώς εξουσία Αν επαναστατήσουμε όλοι όσοι μισούμε την ατομική ιδιοκτησία. και αν όλοι μαζί. μια εξαιρετικά γοητευτική μορφή ειρηνικού αναρχισμού. λέει ο Μαρξ και αρπάζεται άγρια τόσο με το σύγχρονό του Προυντόν όσο και τον ομοίως σύγχρονο και φίλο του μέχρι τότε Μπακούνιν. Η προυντονική αλλά και η χριστιανικά κοινοτική οικονομία είναι κλειστές οικονομίες χωρίς δυνα­ τότητες ανάπτυξης. χωρίς τη διαμεσολάβηση της δικτατορίας του προλεταριάτου. Στο πολιτικό του ξεκίνψα ο Μιχαήλ Μπακούνιν (1814-1876) είναι φίλος και με τον Προυντόν και με τον Μαρξ.οοντοα. που ιστορικός προορισμός της είναι. στα όρια και τα πλαίσια του υπάρχοντος καπιταλισμού. Ο προυντονισμός έχει το τεράστιο ηθικό πλεονέκτημα να καταργεί το κράτος ειρηνικά και στα γρήγορα Δεν είναι τυχαίο που ο προυντονισμός. Ο ανελέητος ανταγωνισμός είναι νόμος απαράβατος στον κα­ πιταλισμό. θα γίνει τόσο δημοφιλής. και στο συγγε­ νικό του χριστιανικό κοινοτισμό. κατά τον Μαρξ. δεν είναι. ο καπιταλισμός είναι μια ανοιχτή οικονομία με κολοσσιαίες δυνατότητες ανάπτυξης. Το σχέδιο του Μπακούνιν φαίνεται ακόμα πιο γοητευτικό απ’ αυτό του Προυντόν. το κράτος δεν καταργείται όσο υπάρχει ατομική ιδιοκτησία και κατά συνέπεια ανταγωνιστικές τάξεις. τότε φτάνουμε στα γρήγορα στον κομουνισμό χωρίς να περιμένουμε να μαραζώσει το κράτος και κουραφέξαλα. Ενώ ο κομουνισμός του Μαρξ είναι δυσκίνητος. Όμως. Όμως θα τσακωθεί πολύ άσχημα και με τους δύο. Ποιος μπορεί να ξέρει τι είναι δυνατό να συμβεί μέχρι την έλευση της αταξικής κοινωνίας. ο προυντονισμός είναι η πιο προωθημένη μορφή σοσιαλδημοκρατίας. Στο γεμάτο καλές προθέσεις προυντονισμό. και με τον Μαρξ διότι θέλει το αταξικό κράτος εδώ και τώρα.

όπως έγινε κατά την Οκτωβριανή Επανάσταση. Αυτή τη μορφή δράσης ο Ενρίκο Μαλατέστα την ονομάζει «έμπρακτη προπα­ γάνδα». όπως είπαμε. Οι μπακουνικοί είναι και αναρχικοί και κομουνιστές αλλά δεν είναι μαρξιστές. αλλά ο καλύτερα οπλισμένος. (Ο αναρχομαρξισμός τονίζει τον ενυπάρχοντα στο μαρξισμό αναρχι­ σμό για να παραπέμψει στο τελικά ζητούμενο που είναι η αταξική κοι­ νωνία Οι κομουνιστές-μαρξιστές συχνά ξεχνούν αυτό το ιδανικό. τη χρονιά του θανάτου του Μπακούνιν. Οι μαρξικοί είναι κομουνιστές διαρκώς και αναρχικοί μακροπροθέσμως. καλό είναι να μη σταματήσουμε να ενεργούμε ένας ένας ή σε μικρές ομάδες. κράτος είναι η βία. ο ιταλός αναρ­ χικός Ενρίκο Μαλατέστα θα δημιουργήσει μια καινούργια παραλλαγή αναρχισμού. Το 1876. που υπάρχει σαν πρώτο και κύριο συστατικό σε κάθε ανατρεπτικό κίνημα. λέει ο Μαρξ επαναλαμβάνο­ ντας τα λόγια του Προμηθέα Κράτος χωρίς αστυνομία και στρατό δεν νοείται. στις πολλές παραλλαγές του. λέει ο Μαλατέστα. οι μπακουνιστές και οι μαρξιστές δεν μπορούν να τα βρουν και να δράσουν συντονισμένα. Χρειάζεται. δηλαδή ο αναρχισμός. και τις τρεις απέτυχαν πατα­ γωδώς. Εδώ δεν νικάει ο καλύτερος. Μαζική δράση και αναρχισμός είναι έννοιες αντιφατικές εξ ορισμού. όποτε κι αν έρθει Η άποψη του Μαλατέστα θα βρει μια απροσδόκητα μεγάλη απή­ χηση. μέχρι να έρθει η κατάλληλη στιγμή της επανάστασης. Τσακίστηκε στα γρήγορα και εξαφανίστηκε μέσα οε λίγες μέρες. Κράτος δεν είναι η κυβέρνηση. Τρεις φορές επεχείρησαν οι αναρ­ χικοί να φκιάξουν δική τους Διεθνή. Για να συνοψίσουμε: οι προυντονικοί είναι αναρχικοί αλλά δεν εί­ ναι κομουνιστές. Αφού οι προυντονιστές. ενώ το τελικά ζητούμενο στο μαρξισμό είναι η κα­ τάργηση της εξουσίας. όλοι ξέρουμε επίσης τι συνέβη και με την Κομούνα του Παρισιού το 1871. που όσο ζούσε διατηρούσε ζεστό το αίμα στις φλέβες των αναρχικών. οπότε ο αγώνας τους μοιάζει με τον αστικό αγώνα για την κατάληψη και τη νομή της εξουσίας. η έμπρακτη προπαγάνδα για να διατηρείται υψηλό το αγωνιστικό φρόνημα του λαού. Όμως. είναι μια απολύτως κυρίαρχη κατάσταση. ή αυτός που θα πιάσει στον ύπνο τον καλύτερα οπλισμένο.Σήμερα όλοι ξέρουμε τι είναι δυνατό να συμβεί αφού συνέβη. ειρηνικό ή βίαιο). Ο Μαλατέστα συνέλαβε το κοινωνικό νόημα του φιλοσοφικού Κυ­ 65 . όπως στο στίβο. Και στα τρία ρεύματα ο αναρχισμός είναι η κοινή συνιστώσα Ομως αναρχισμός υπάρχει και στο χριστιανισμό. Ανταποκρίνεται θαυμάσια στον κοινωνικό ατομικισμό του αναρ­ χισμού και ξεπερνάει τη μεγάλη δυσκολία του αναρχικού κινήματος για μαζική οργάνωση και δράση. Αρα ο αναρχισμός.

που στα χρόνια του εμφυλίου. σε συν­ 66 . γνωρίζει καλά τι σημαίνει εξουσία Μόνο σε μια ειδική περίπτωση ο αναρχισμός θα γίνει μαζικό λαϊκό κίνημα Ο αναρχοσυνδικαλισμός είναι ένα από τα πιο έξυπνα και τα πιο τίμια λαϊκά κινήματα που εμφανίστηκαν ποτέ. Ο ταλαιπωρημένος ανθρωπάκος. Όμως. θα μπορούσε ίσως να καταλάβει την εξουσία πολύ άνετα όταν δημιουργήθηκαν οι κατάλληλες συνθήκες. όχι χωρισμένη σε κλάδους ανάλογα με τη μορφή της εργασίας. που μπαίνουν πάντα σε δεύτερο πλάνο. παρόλο που δεν έχει την υποστήριξη των κομουνιστών. τον μπακουνικό αναρ­ χισμό σε μια κατάσταση διιστορική. με το χωροφύλακα. Όχι. Κύριος σκοπός ύπαρξης αυτών των σωματείων δεν είναι οι οικονο­ μικές διεκδικήσεις. Αλλά πά­ ντα εύρισκε κρυφή και ανομολόγητη αποδοχή από τη λαϊκή συνεί­ δηση. αλλά η ορ­ γάνωση γενικών απεργιών με απώτερο στόχο την παράλυση και την κατάρρευση του καπιταλιστικού κράτους και την ανάληψη της εξουσίας απευθείας από τα συνδικάτα Στη διάρκεια των μεγάλων απεργιών οι απεργοί και οι οικογένειές τους συντηρούνται από ένα καλά οργανω­ μένο ταμείο απεργιακής αρωγής. μετατρέπεις το βίαιο. εργάτες χάλυβος απ’ τη μια. εντελώς το αντίθετο μάλιστα. από το τέλος του περασμένου αιώνα Αν στον εμφύλιο πόλεμο είχε την υποστήριξη του κομουνιστικού κόμματος. Τόσο μεγάλο και τόσο καλά οργανωμένο ήταν το αναρχοσυνδικαλιστικό κίνημα στην Ισπανία. το δικα­ στή και το φορατζή συνεχώς πάνω απ’ το κεφάλι του. Το 1895 μια ομάδα γάλλων αναρχικών ιδρύουν μια νέας μορφής εργατική ομοσπονδία. αλλά μαζι­ κή και συμπαγή. Το πανίσχυρο αναρχοσυνδικαλιστικό κίνημα ήταν η πρώτη πολιτική δύναμη στον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο. ήταν πολύ ισχυρό από πολύ νωρίτερα.νισμού των αρχαίων Ελλήνων: κάθε τόσο πρέπει να παρενοχλείς τους κατέχοντες την εξουσία με διακεκομμένα χτυπήματα Και με μια αυ­ τόματη αλλαγή βάρδιας. Αυτό ακριβώς είναι το μπακουνικής και όχι μαρξικής καταγωγής σημερινό αναρχικό κίνημα. Ο γαλλικός θεσμός του αναρχοσυνδικαλισμού θα διαδοθεί ταχύτα­ τα στην Ιταλία και κυρίως την Ισπανία Για ένα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα ο ισπανικός αναρχοσυνδικαλισμός. ας πούμε. θα γίνει ο φόβος και ο τρόμος των βιομηχάνων που χρησιμοποιούν πάρα πολύ συχνά το νόμιμο δικαίωμά τους για ανταπεργία (λοκ-άουτ). που ποτέ δεν είχε την επιδοκιμασία των κομουνιστικών κομμάτων. εργάτες Τύπου απ’ την άλλη (που έχουν γράψει ιστορία στο αναρχικό κίνημα) αλλά εργάτες σκέτα Μόνο έτσι θα ξεπεραστεί η λογική κατά τα άλλα τάση για υπεράσπιση των κλαδικών συμφερόντων και θα τονιστεί ο μαζικός και ταξικός χαρακτήρας του συνδικαλισμού.

Είναι βέβαιο πως η αναρχία έχει βαθιές και δυνατές ρίζες στη μάζα Αυτό το ήξερε καλά και ο αναρχικός μάλλον παρά κομουνιστής κατ’ ουσίαν Αρης Βελουχιώτης. τον μπακουνικό κομουνισμό. πριν σκοτωθεί με ένα εντελώς μυστηριώδη τρόπο και περάσει στο χώρο των λαϊκών θρύ­ λων. οι αναρχικοί μπόρεσαν να οργανώσουν υπο­ δειγματικές κολεκτίβες. για το θάνατο ενός πεθαμένου θεού. και από την άλλη τον αναρχικό. την οποία στήρι­ ζαν οι κομουνιστές και το φασισμό από τη μια μεριά.θήκες πάρα πολύ αντίξοες. Όλοι οι ριψοκίνδυνοι χρειάζονται σε μια επανάσταση όταν ήδη έχει ξεσπάσει. Τόσο λυσσώδη εμφύλιο πόλεμο δεν θα βρείτε άλλον στην παγκόσμια ιστορία όσο κι αν ψάξετε. τους άν67 . που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν επαναστατικά με έξυπνους χειρισμούς. Το πολιτειακό ισπανικό πρόβλημα τότε δεν παιζόταν στα ζάρια μόνο ανάμεσα στη δημοκρατία και το φα­ σισμό. αλλά και ανάμεσα στη αστική δημοκρατία. του οποίου η ανάσταση δεν θα αργήσει. ασχέ­ τως πολιτικής τοποθετήσεως. ήταν ήδη αποδεκτός από ένα τεράστιο πλήθος Ισπανών. αλλά κλαιν μαζικά. οι οποίοι έχουν ήδη πιαστεί γερά από το ξίφος του στρατηγού Φρανθίσκο Φράνκο. που έχει στη διάθεσή του τις πολύ ισχυρές δυνάμεις καταστολής. (Για περισσότερα και ακριβέστερα βλέπε το αριστούρ­ γημα του Χανς Μάγκνους Έντσεομπέργκερ Το σύντομο καλοκαίρι της αναρχίας). Δεν είναι εύκολο πράγμα η εξόντωση του ταξικού εχθρού. ο θεωρητικός της αλγερινής επανάστασης στο βιβλίο του Της γης οι κολασμένοι δεν αναφέρεται στους κολασμέ­ νους του Κομουνιστικού Μανιφέστου αλλά στην αναρχική διάθεση που κρύβουν μέσα τους οι λούμπεν. Ο σαρωτικός Μπουεναβενΐούρα Ντουρούτι. Μιλιούνια λαού από ολό­ κληρη τη δημοκρατική εμφυλιοπολεμική Ισπανία δεν παρακολουθούν απλώς μια κηδεία. Με τη σειρά τους θα λυσσάξουν και οι αναρχικοί και θα αρχί­ σουν να καιν εκκλησίες και να σκοτώνουν παπάδες. κατά ομάδες. όταν μάζευε γύρω του ένα πλήθος «παρα­ νόμων». κάνοντας τον Φράνκο και τους περί αυτόν καθο­ λικούς και φεουδάρχες να λυσσάξουν. μια από τις πιό σπάνιες και χαρισματικές μορφές λαϊκού ηγέτη. Ωστόσο. θα ήταν αδύνατο άλλωστε να περπατούν πίσω από ένα φέρετρο εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι. Η κηδεία στη Βαρκελώνη αυτού του πολύ μεγάλου αναρχικού ηγέτη είναι ένα φαινόμενο που ακόμα το μελε­ τούν οι ειδικοί στη συμπεριφορά της μάζας. Ο Φραντς Φανόν. ένα σπάνιο φαινόμενο συμπεριφοράς της μάζας θα δείξει με τον πιο καθαρό τρόπο πως ο αναρχισμός έχει βαθιές ρίζες στη λαϊκή συνείδηση. Τελικά θα κερδίσει ο φασισμός.

δρες των οποίων χρησιμοποιεί το σύστημα βαναύσως εκμεταλλευτικά έναντι πινακίου ολοένα και περισσότερο δυσεύρετης φακής. Πάντως. που διετέλεσε και υπασπιστής του τσάρου Αλεξάνδρου Β'. 'Οταν αποφυλακίζεται το 1886 πηγαίνει στην Αγγλία όπου ζει τα επόμενα 30 χρόνια της ζωής του. ο Μιχαήλ Μπακούνιν και κυρίως ένας γνησιότατος ρώσος πρίγκιπας. Ο φίλος του Πιότρ Κροπότκιν. Προς το παρόν μας λιανίζουν αφού γι’ αυτό πληρώνονται Αλλά νομίζετε πως δεν έχουν συνείδηση της βαρ­ βαρότητας του συστήματος που τους χρησιμοποιεί εκμεταλλευόμενο την ανάγκη για επιβίωση των σύγχρονων σκλάβων. του τσάρου. θα την κάναμε με προλετάριους. Με λούμπεν κάνουν εκείνοι τη δουλειά τους. ο Πιότρ Κροπότκιν (1842-1921). Αλλά μόλις φτάσει στη Γαλλία θα αποποιηθεί επισήμως τον τίτλο του πρίγκιπα και το 1883 οι Γάλλοι. . τον κλείνουν για τρία χρόνια στη φυλακή. Δεν εκτελέστηκε γιατί ήταν πρίγκιπας. το 1921. για να τον τιμωρήσουν και για λογαριασμό των Ρώσων. Οσο για τους Μπολσεβίκους. που απαιτεί υψηλό δείκτη νοημοσύνης και επιδεξιότητα νευροχειρουργού. όπου πεθαί­ νουν πολλοί. να ακολουθή­ σουν το φέρετρο με αναπεπταμένες μαύρες αντί για κόκκινες σημαίες. Όλοι οι νορμάλ άνθρωποι κρύβουν μέσα τους έναν αναρχι­ κό. Οσκαρ Ουάιλντ. Με λούμπεν θα κάνου­ με και εμείς τη δική μας. Ακόμα και οι άνδρες των ΜΑΤ. λέει πως ο αυτοκαθαιρεθείς πρίγκιπας ήταν ένας από τους δύο αληθινά ευτυχισμένους ανθρώπους που γνώρισε στη ζωή του. αυτοί τίμησαν τον Κροπότκιν στην κη­ δεία του επιτρέποντας στις χιλιάδες των ρώσων οπαδών του. δεν τον δολοφόνησε ο Κροπότκιν. που υπήρ­ χαν ακόμα το τέταρτο έτος της Επανάστασης. αυτού ακριβώς που δολοφόνησαν οι αναρχικοί το 1881. είναι υπέρ των μεμονωμένων εκτελέσεων σε κλασικό αναρ­ χικό στυλ. Και ο Ρομαίν Ρολάν θα γράψει πως ο Κροπότκιν έζησε αυτά που πρέ­ σβευε μεν. ένας ακόμα διάση­ μος αναρχικός. Ως γνήσιος αναρχικός δεν είναι υπέρ της βίαιης επανάστασης. αφού ήταν αναρχικός ένας γνήσιος ρώσος αριστοκράτης. αλλά δεν θα πάρει μέρος. Δεν καταλαβαίνω γιατί δεν θα μπορούσαν να είναι αναρχικοί οι πά­ γιες. Αλλά επειδή ήταν ήδη φιλοαναρχικός απελάθηκε από τη Ρωσία αμέσως μετά τη δολοφονία του φίλου του. θ α επιστρέψει στην πατρίδα του με την έκρηξη της Επανάστασης το 1917. ο πιο μεγάλος θεωρητικός του αναρχισμού. αλλά δεν μπόρεσε να κάνει ο Λέον Τολστόι. για να γίνεται οικονομία οτο αίμα και για να γίνεται αβίω­ τος ο βίος των αστών. Η αριστερή τρομοκρατία είναι μια λεπτή και δύσκολη τέχνη. Αυτό που σίγουρα έχουμε σε υπεραφθονία είναι η αναρχι­ κή διάθεση. Αν είχαμε προλετάριους.

Αλλά αυτό θα συμβεί για τελευταία φορά. Ο Δήμαρχος είναι ο πρώτος πολίτης και όχι ο άρχων μιας πόλης. Αλλά δεν είναι αυτοί οι γνήσιοι αναρχικοί Οι γνήσιοι αναρχικοί έχουν κάτι από τη συμπερι­ φορά του Διογένη και το ήθος του Κροπότκιν. Στο εξής όλοι οι Ρώσοι θα φορούν κόκκινα Τα μαύρα. που σκοτώνουν για τη χαρά του φόνου. Η ανάγκη για συλ­ λογική δράση θα γίνεται ολοένα και περισσότερο απαραίτητη οε όλα τα επίπεδα Μέσα απ’ αυτή την ανάγκη για συλλογική δράση και με την ανάπτυξη όλων των δεξιοτήτων του καθένα χωριστά προκειμένου η συλλογική δράση να είναι πιο αποτελεσματική. άλλου είδους μαύρα. Ο κομουνισμός Στα γαλλικά ο δήμαρχος λέγεται maire και το δημαρχείο mairie. θα τα ξαναφορέσουν πολύ αργότερα. η ανθρωπότητα θα οδηγηθεί κάποτε κατ’ ανάγκην στον αναρχοκομσυνισμό. Δήμαρχοι κυβερνήτες όχι μόνο μιας πόλης αλλά και μιας χώρας υπήρξαν μόνο στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης και μόνο στο Παρίσι. 2. συγκριτικό βαθμό του επιθέτου magnus (μεγάλος). των λαϊκών συμβουλίων αυτοδιοίκησης στη Ρωσία του 1917 είναι η πιο χαρακτηριστική περίπτωση περικύκλωσης της κεντρικής εξουσίας από την περιφερειακή. Αλήτες σαν τον Νετσάγεφ. το 1991. Η εξουσία των Σο­ βιέτ. Ένας γνήσιος πρίγκιπας της εντιμότητας και του ήθους. που στο αρι­ στούργημά του Αμοιβαία βοήθεια λέει πως στον καιρό μας ούτε καν οι μεγαλοφυείς μπορούν να κάνουν κάτι μόνοι τους. Ο Πιότρ Κροπότκιν ήταν ο πιο καλός πρίγκιπας που έζηοε ποτέ. Είθε. Στη ρωμαϊκή αρχαιότητα ο δήμαρχος δεν είναι ο πρώτος πολίτης αλλά ο «άρχων των πληβείων» (tribuni plebis). Οι αυξημένες αρμοδιότητες του δημάρχου του Παρισιού τον καιρό εκείνο θα οδηγήσουν τελικά στον_ κομουνισμό! Αυτό σημαίνει πως οι αντικομουνιστές πρέπει να προσέχουν τους δημάρχους. από το λατινικό majior (μεγαλύτερος). Οι πατρίκιοι (οι ευγε69 . άθεε Αγιε Πιότρ Κροπότκιν. θα τρυπώνουν πάντα ανάμεσα στους αναρχικούς. Η κομουνιστική εξουσία εγκαθίσταται κατ’ αρχάς στην περιφέρεια και από εκεί μεταφέρεται στο κέντρο. ίσως του πιο έντιμου ανθρώπου που περπάτησε ποτέ στη γη.

γιος του τάδε. Στην ιστορική εποχή η έννοια της λέξης δήμος θα στενέψει και θα γίνει πιο σαφής. είτε μια αυτοδιοικούμενη μικρή περιοχή. Μ’ αυτή τη σημαδιακή για την ιστορία ολόκληρης της ανθρωπότητας μεταρρύθ­ μιση. πριν καβαλήσουμε την πολύ χρήσιμη στη μελέτη της ιστορίας μηχανή του χρόνου για να πάμε στο δημαρχείο του Παρισιού το κοσμογονικό έτος 1789. Στην αρχαία Ελλάδα. απογόνους του Αλκμέωνα. πρέπει να οπισθο­ χωρήσουμε κι άλλο για να δούμε πως προέκυψε ο δήμαρχος. που έγινε το 507 π. απογόνου του σώφρονα ομηρικού βασιλιά της Πύλου. όταν επιτη­ ρείται από το κέντρο. Ο ίδιος ο Κλεισθένης ήταν αριστοκράτης και ανήκε στη διασημότερη οικογένεια της Αθήνας. για πολλούς αιώνες υπάρχει μεν δήμος αλλά δεν υπάρχει δήμαρχος για το δήμο. τους Όπλητες και τους Γελέοντες. του λαού που κατοικεί σε μια συγκεκριμένη περιοχή. Τα νεοελληνικά επίθετα σε -όπουλος. η οποία θα οδηγήσει το δήμο στη δημοκρατία. και βάζει στη θέση τους δέκα καινούργιου τύπου φυλές. τους Αιγικορείς.. Ο 'Ομηρος χρησιμοποιεί τη σανσκριτικής καταγωγής λέξη δήμος με πολλές έννοιες.λπ. δηλαδή τις τέσσερις ιωνικές αρχαϊκές φυλές της Αττικής. Αυτό σημαίνει πως η δημο­ τική αρχή μπορεί να ενεργήσει κατά της δημοτικής αρχής. τους Αργαδείς. των Ερεχθιέων. την πλεμπάγια Η ψευδαίσθηση αυτοδιοίκησης που δίνει η περιχαρά­ κωση σε ένα αυτοδιοικούμενο γκέτο. που προκύπτουν με ανά­ μιξη των αιμάτων των τεσσάρων παλιών. η καρδιά και η ψυχή της δημοκρατίας. άλλοτε τη συγκέντρωση. τη μάζωξη του λαού. με τη μεταρρύθμιση του Κλεισθένη. είναι ο πονηρός τρόπος που βρίσκει η κεντρική εξουσία να ελέγχει την περιφερειακή με το μικρότερο κόστος. κ. άλλοτε τον όχλο και άλλοτε την περιοχή. Όμως. οι πλούσιοι) απαγορεύεται να κατέχουν το αξίωμα του δημάρχου. θ α επανέλθουμε στο δημαρχείο του Παρισιού.Χ. που δεν επικοινωνεί με άλλα γκέτο. εντός του οποίου θα γεννηθεί ο σύγχρονος κομουνισμός. δήμος σημαίνει είτε το σύνολο του λαού. Ο δήμαρχος θα προκύψει πολύ αργότερα. Στην κάθε μια από τις δέκα καινούργιες φυλές q Κλεισθένης θα δώσει το όνομα ενός ντόπιου ήρωα Και έτσι θα προκύψουν οι άσχε­ τες με το καταγωγικό αίμα νέες φυλές των Κεκροπέων. Νέστορα Σημειώστε με την ευκαιρία πως η νεοελληνική κατάληξη των κύριων ονομάτων σε -ίδης είναι τυπικά αρχαιοελληνική και σημαίνει απόγονος του τάδε. τους Αλκμεωνίδες. Αλλοτε η λέξη δηλώνει το σύνο­ λο του λαού. Τώρα. ο Κλεισθένης καταργεί την αιματοσυγγένεια. που είναι αποκλειστικά πληβειακό και έχει σχέση μόνο με την πλέμπα. -άκης και τα συναφή προέρχονται είτε από λέξεις που χαρακτηρίζουν επαγγέλμα­ 70 .νείς. την εξουσία του δήμου.

είναι υπέρτερο του κοινού. κυρίως μειωτικά. Κατανέμει τους πολίτες σε δέκα νέες μη αιματοσυγγενικές φυλές αλλά και σε τριάντα δήμους για μεγαλύτερη σιγουριά. αγαπητοί μου συμπολίτες. Σημειώστε για να κάνετε τις αναγκαίες δημο­ 71 . Ο κλεισθένειος δήμος είναι διοικητικό διαμέρισμα άσχετο με τον παλιότερο τόπο κα­ τοικίας των αιματοσυγγενικών φυλών. Δίνει πολιτικά δικαιώματα οε όλους τους ελεύθερους κατοίκους της Αττικής.τα και προσδιορίζουν ιδιότητες είτε από παρατσούκλια. και άρα είναι σχεδόν κατά το μισό πιο δημοκρατική. Η μεταρρύθμιση του Κλεισθένη επιβάλλει τέσσερις καινοτομίες στην κοινωνία της Αττικής: 1. με τη βοήθεια του γνωστού σε μας αλλά αγνώστου σ’ εκείνον θεού των Ελλήνων. Φυσικά. Μέχρι τότε πολιτικά δικαιώματα είχαν μόνο οι πλούσιοί Στην πραγματικότητα η Αθηναϊκή Δημοκρατία ήταν Αττική Δημο­ κρατία Αυτό σημαίνει πως στην Αθηναϊκή Δημοκρατία που ήταν Αττι­ κή πλειοψηφούσαν οι χωρικοί Τωνες των μεσογείων της Αττικής. τώρα. Τότε η Αττική κατοικούνταν μόνο από Τωνες. με τη μεσολάβηση του Αγίου Πνεύματος. Οι δέκα νέες φυλές σε συνδυασμό με τους τριάντα δήμους κάνουν σμπα­ ράλια την αιματοσυγγένεια και δημιουργούν την ανάγκη για έναν νέο χα­ ρακτηρισμό των μη συγγενών κατοίκων. γιατί η νεοελληνική δημοκρατία έχει τα χά­ λια που έχει. Ο όρος είναι του Κλεισθένη. δημοκρατικού δικαίου. Συνιστά τη Βουλή των Πεντακοσίων που έχει περίπου διακόσια μέλη περισσότερα από τη νεοελληνική. Δεδομένου ότι οι πλούσιοι όλων των εποχών προστατεύονται πιο αποτελεσματικά από τον πλούτο τους παρά από τους συγγενείς της ίδιας φυλής. εκ της οποίας κατάγε­ ται η αυτοδίκαιη δικαιοσύνη της αυτοδικίας (βεντέτας). Αν ο Κλεισθένης ήταν Νεοέλληνας (ωχ!) η αστυνομική του ταυ­ τότητα θα έγραφε Κλεισθένης Αλκμεωνίδης του Μεγακλέους και της Αγαρίστης. Σήμερα κατοικείται από κάθε ελληνικής και μη καρυδιάς καρύδι ή κολοκυθιάς κολοκύθι 2. όπως και στους Αφρικανούς. θα κάνει μια ακόμα μεταρ­ ρύθμιση διά του πνεύματός του. που στο εξής θα λέγονται συ­ μπολίτες. 3. Καταλαβαίνετε. συνεκτικό της κλειστής κοινωνίας σύστημα της αιματοσυγγένειας. θ α ήταν απολύτως αδύνατο να υπάρξει δημοκρατία αν δεν καταργούνταν το αρ­ χαϊκό. οι πλούσιοι του καιρού εκείνου δεν είχαν κανένα λόγο να μην εγκρίνουν το μεγαλοφυές σχέδιο του Κλεισθένη για την κα­ τάργηση της διοικητικής αιματοσυγγένειας. Το δίκαιο της φυλής σε μας. Ας ελπίσουμε πως ο ένδοξος πρόγονος Κλεισθένης.

Ο κομουνισμός. Αν σήμερα εφαρμοζόταν το μέτρο του εξοστρακισμού στους εχθρούς της δημοκρατίας.όρεξη και για άλλες μορφές ισότητας. Το μπέρδεμα όλων των φυλών και όλων των βαλαντίων είναι αναγκαία προϋπόθεση για να υπάρξει ισσνομική δημοκρατία Η ισονομία.000 κατοίκους. Που επειδή τη γέννησε σι Έλληνες πιστεύουν πως την κατέχουν σαν περιουσιακό στοιχείο. 4. που θα υποχρεώνονταν να επιστρέψουν στην πατρίδα τους για να βρουν παρέα Δύσκολο πράγμα η δημοκρατία. φταίει ή δεν φταίει ο νόμος που είμαστε άνισα στο πορτοφόλι. Οι Ρωμαίοι χώρισαν τους φτωχούς από τους πλούσιους για να τους έχουν μαντρωμένους σε γκέτο και έβαλαν επικεφαλής των γκέτο έναν δήμαρ­ χο για να τους φυλάει Έκαναν. 72 . Αφού το θεσμό του δημάρχου τον δημιούργησε ο Κλεισθένης που δη­ μιούργησε τη δημοκρατία πριν δημιουργήσει τη δημοκρατία. και δεύτερον θα έμεναν τόσο λίγοι έλληνες δημοκράτες στον τόπο που γέννησε τη δημοκρατία. που θα μπουν σαν αίτημα από την κοινωνία όταν ωριμάσουν οι συνθήκες. όπως στη Ρώμη. Αυτή η μορφή ισότητας με τον καιρό θα ανοίξει την. ακριβώς το αντίθετο από αυτό που έκανε ο Κλεισθένης. δηλαδή. τι να κάνουμε. που οι Αλβανοί οικονομικοί μετανάστες θα ένιωθαν φρικτή μοναξιά. δηλαδή την διά οστράκων (κομματιών από σπασμένα αγγεία) ψηφοφορία προκειμένου να πορ­ θεί από όλους η δύσκολη απόφαση για το διώξιμο εκτός Αττικής ενός εχθρού της δημοκρατίας. σαν δυνατότητα. Το βασανιστικό ερώ­ τημα «τις πταίει» για την οικονομική ανισότητα θα σημαδέψει τον πάρα πολύ μακρύ δρόμο προς το σοσιαλισμό και τον κομουνισμό. με τον ίδιο περίπου τρόπο που ο πατέρας κατέ­ χει το παιδί που γέννησε με μοναδική πρόθεση να το προσθέσει στα περιουσιακά του στοιχεία μαζί με την κατσίκα και τη σύζυγο. ουδέν καλόν αμιγές κακού και αντιοτρόφως. των φτωχών. ήταν κάτι πρωτόγνωρο τότε. Ο εξοστρακισμός. πρώτον δεν θα αρκούσαν τα όστρακα της αττικής γης. που ανακάτωσε τους πάντες. Ο δημοκράτης δήμαρχος του Κλεισθένη είναι δήμαρχος όλων των δημοτών και όχι μόνο των πληβείων. Αφού όλοι είμαστε ίσοι απέναντι στο νόμο. πιο ουσιαστικές. η τοπική δη­ μοκρατική αυτοδιοίκηση προηγείται ιστορικά της κεντρικής δημοκρατικής διοίκησης και αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την ύπαρξή της. Τόσο φρικτή. κυρίως στον τόπο που τη γέννησε. Εισάγει τον περί οοτρακισμού νόμο.κρατικές αναγωγές πως ο πληθυσμός της Αττικής εκείνον τον καιρό δεν ξεπερνούσε τις 15. η εξορία. η ισότητα απέναντι στο νόμο. υπάρχει ήδη μέσα στην ισονομία του Κλεισθένη. θα αποδειχτεί δίκοπο μαχαίρι στα χέρια δημαγωγών αλλά.

την πλά­ κα για το τέλος του υπαρκτού σοσιαλισμού και μιλήστε μας για το τέλος της υπαρκτής φτώχειας. ο ακατονόμαστος κομουνισμός. ενώ τα άστεα. Από νομική μεταρρύθμιση σε νομική μεταρρύθ­ μιση φτάνεις τελικά στο δημαρχείο του Παρισιού που λέγαμε. εννοώντας το ίδιο αλλά τώρα και με μια απόχρωση κοινωνική. ρώτα και τον Χριστόδουλο. Η γαλλική λέξη commun. Χριστόδουλος ονομάζεται ένας κύριος με γένια που το παίζει Αρχιεπίσκοπος και που εκτός από την κα­ θαρότητα της ελληνικής φυλής υπερασπίζεται με πάθος και την καθαρότη­ τα της εκκλησιαστικής περιουσίας. η Γαλλία έμεινε χωρίς διοικητι­ κή κεφαλή. Λοιπόν. θα μπορούσε να σημαίνει κοινοτισμός. Κλεισθένη μου. Ελα τώρα να ξεμπερδέψεις το κουβάρι και θα δεις τι έχεις να τραβήξεις μ’ αυτούς που τα θέλουν όλα τακτοποιημένα κατά φυλές και κατά ομά­ δες αίματος. στη διάρκεια της Γαλλικής (αστι­ κής) Επανάστασης. θα υποχωρήσουν τελικά στις απαιτήσεις των βρώμικων «καθαρών». Μετά τον Κλεισθένη οι κώμες θα συνεχίσουν να διατηρούν τον αρχι­ κό αγροτικό τους χαρακτήρα. τι μας έκανες ανοίγσντας τους ασκούς του Αιόλου τότε! Ήθελες να μπερδέψεις τα αίματα για να φκιάξεις δημοκρατία. Αφήστε. της συ­ ζύγου του Μαρξ. το κενό εξουσίας που δημιούργησε το κενό κεφάλι του 73 . αλλά της φτώχειας και της δυστυχίας. Πού να τον ξέρεις. θα γεννήσουν τη δημοκρατία και μαζί της την τραγωδία Η κωμωδία θα αναπτυχθεί στις κώμες. λοιπόν. ενώ ο κομουνισμός χωρίς όνομα. δηλαδή. Κο­ μουνισμός. Να στον συστήσω αν δεν τον ξέρεις. Κλεισθένη. Αν δεν με πιστεύεις. λατινικά communis. δεν είναι παιδί του Καρλ Μαρξ και της Ίζένυ Βεστφάλεν. συνεπώς. Ακόμα και οι χριστιανοί. αν δεν θέλετε να δείτε τον κομουνιστή Φοίνικα να ξαναγεννιέται απ’ τις στάχτες του. που κι αυτοί πολύ θα ήθελαν να δουν όλα τα παιδιά του θεού μπερδεμένα. Και επειδή η φύση απεχθάνεται το κενό και η κοινωνία το κενό εξουσίας. Ο κομουνισμός με όνομα είναι παλιότερος του μαρξισμού. φίλε Κλεισθένη. Αχ. λέμε. σημαίνει κοινός. που θα τις πει δήμους ο Κλεισθένης. που θα δανείσουν το όνομα πόλη στην πολιτική και στον πολιτισμό.Να. τα παλιά εμπορι­ κά κέντρα. αν ο κομου­ νισμός δεν ήταν κάτι περισσότερο από διοικητικό σύστημα σχετικό με τις κοινότητες. Λέω να τον πάρω μαζί μου στο δημαρ­ χείο που Παρισιού για να παραστεί στη βάφτιση του κομουνισμού. είναι πανάρχαιος. Που βέβαια. γιατί ποτέ δεν πρέπει να γίνονται νομικής τάξεως φι­ λολαϊκές μεταρρυθμίσεις. οι πόλεις. τις κώμες του Σόλωνα. λοιπόν. Ο κο­ μουνισμός θα προκύψει με μετάλλαξη του αγώνα για την ισονομία μέσα στο δημαρχείο και διά του δημαρχείου. αλλά εν πάση περιπτώσει. Μετά την καρατόμηση του βασιλιά. που είναι περισσότερο ανέμελες.

Φυσικά. εκτός από το κοινωνικό του περιεχόμενο. λοιπόν. η εν λόγω δημοτική αρχή μετατρέπεται αυτο­ μάτως σε κυβέρνηση λόγω ανυπαρξίας κυβερνήσεως. θα βγει τσάρκα στην πολιτική πιάτσα μόλις το 1840. πριν συνέλθουν οι ιδιοκτήτες. και επειδή στο Παρίσι βρίσκε­ ται το μεγαλύτερο δημαρχείο της χώρας. αναρωτιέται ο Μπαμπέφ. οικονομικό χαρακτήρα Τώρα που η διοίκηση είναι κοινή για όλα και για όλους και όλα βρίσκονται στα χέρια του λαού. Τη χρονιά αυτή ο Ετιέν Καμπέ με μια ηρωική δημόσια δήλωση θα χαρακτηρίσει τον εαυτό του κομουνιστή. λέει ο Μπαμπέφ. Κομουνισμός. κοινή για όλα. Κι έτσι. θα αποχτήσει και ένα δεύτερο. όσο και στην Αγ­ γλία Οι μετά το 1840 παράνομες ομάδες προτιμούν το νεολογισμό του Καμπέ κομουνισμός αντί του σοσιαλισμός για να τονίσουν τον κα­ ταγόμενο από τον Μπαμπέφ επαναστατικό δυναμισμό τους. Πρόκειται για μια εξου­ σία commune. φρέσκος και λαχταριστός. εκτελεστική και δικαστική εξουσία. και επειδή η δημοτική αρχή συνεχίζει να λειτουργεί. που πετάχτηκε σαν άχρηστο. κατά το μάλλον και ήττον επα­ ναστατικό και βίαιο. Ασε που δεν το ήθελε. που τα έχει όλα μέσα Νάτος. που υπάρχει σαν κύριο περιεχόμενο και στο σοσιαλι­ σμό. Κοινοκτημοσύνη εδώ και τώρα. έτσι αυθόρμητα Επειδή όλα ή σχεδόν όλα τα σημαντικά γεγονότα της Γαλλικής Επα­ νάστασης διαδραματίζονται στο Παρίσι. Κι έτσι καταργούνται και οι κρατικές διοικητικές υπηρεσίες και ο διαχωρισμός των εξου­ σιών. μια τέτοιου είδους κυβέρνηση και να το ήθελε δεν θα μπο­ ρούσε να είναι σχολαστική. που έδειξε πως μπορεί να κυβερνά. είναι ένας πιο αποφασι­ 74 . μήπως και τα αγαθά θα μπορούσαν να γίνουν κοι­ νά. συνοψίζονται άκρως περιληπτικά στη δημοτική αρχή. κλειστές επαναστατικές ομάδες τόσο στη Γαλλία. για έναν κομουνισμό διοικητικής φύοεως. στη διάρκεια της Γαλ­ λικής Επανάστασης. Μέχρι το 1840 οι όροι σοσιαλισμός και κομουνισμός χρησιμοποιού­ νται αδιακρίτως. την κοι­ νοκτημοσύνη. Ο κομουνισμός. λοιπόν. Ο όρος θα αρχίσει τη δημόσια σταδιοδρο­ μία του τότε. Έκτοτε ο όρος κομουνισμός. που γίνεται η Υπέρτατη Επαναστατική Αρχή. όμως. Πρώτος ο Γράκχος Μπαμπέφ θα σκεφτεί πως αυτός ο γρα­ φειοκρατικός κομουνισμός θα μπορούσε να πάρει και έναν ουσιαστικό­ τερο. Πρόκειται.βασιλιά. γραφειο­ κρατικό. προκύπτει ο κομουνισμός με την τρέχουσα και πάντα ισχύουσα έκτοτε έννοια της κοινοκτημοσύνης. που γεννήθηκε σε συνθήκες παρανο­ μίας. καλύφθηκε αμέσως από το λαό. μαζί με όλα τα εξαρτήματα τους. ο κομουνισμός. Λίγο πριν και λίγο μετά το 1840 ξεφυτρώνουν ένα σωρό μικρές. Νομοθετική.

Δεν θα ήταν υπερβολικό αν λέγαμε πως τα κατοπινά κομουνιστικά κόμματα θα διαμορφώσουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα τους με βάση το Κομουνιστικό Μανιφέστο του 1848. αυτό το εντελώς συγκλονι­ στικό κείμενο. ο όρος σοσιαλισμός θα φτάσει να σημαίνει «επι­ δίωξη της κοινοκτημοσύνης με ειρηνικά μέσα» και ο όρος κομουνι­ σμός «επιδίωξη της κοινοκτημοσύνης με βίαια μέσα». δεν αποποιούνται τα ει­ ρηνικά μέσα για την κατάληψη της εξουσίας. που γινόταν θη­ ρίο όταν άκουγε τον έναν και τον άλλο ψευτοδιανοούμενο να μιλάει για σοσιαλισμό ως έλλην σοσιαλιστής του καφενείου. εκτός από το Ευαγγέλιο. είπε πως δεν ξέρει.στην αρχαία Ελλάδα Όταν λέμε πως όλα στον ευρωπαϊκό πολιτισμό αρχίζουν στην αρχαία Ελλάδα. Για να χρησιμοποιήσουμε αριστοτελικούς όρους. Όταν ο Ένγκελς ρωτήθηκε γιατί ονόμασαν κομουνιστικό το μανι­ φέστο που έγραψαν το 1848 μαζί με τον Μαρξ. Τουλάχιστον ο θυμώδης Μαρξ. ο σοσιαλισμός είναι έννοια γένους και ο κο­ μουνισμός έννοια είδους.στικός και πιο ριζοσπαστικός σοσιαλισμός. όπως όλοι οι λογικοί άνθρωποι. που ήταν μετεξέλιξη της προγενέ­ στερης Ένωσης των Δικαίων. Επειδή όμως οι κομουνιστές. μάλλον δεν ήταν. δεν θέλουμε να σας κάνουμε κομουνιστές. Με τον καιρό. που αφορμή έψαχνε για να το βάλει στο χαρτί και να το κοινοποιήσει Την αφορμή θα του τη δώσει η Ένωση των Κομουνιστών. Καλό θα είναι να γίνετε με δική σας πρωτοβουλία Ωστόσο. σχεδόν κατά παραγγελία της Ένωσης (Λίγκας) των Κομουνιστών. πως θα μπορούσε να λέγεται κάλλιστα και σοσιαλιστικό. Όμως. Αλλωστε. οι όροι σοσιαλισμός και κομουνισμός θα συνεχίσουν να χρησιμοποιούνται αδιακρίτως μέχρι τις μέρες μας. Υπάρχει μια ομολογημένη υστεροβουλία σ’ αυτή την αναφορά στους 75 . Περισσότερα για τον κομουνισμό. Ποτέ ένα κείμενο. σχέση εχοντα με τον κομουνισμό. θα προσθέσουμε λίγα ακόμα. Ωστόσο. εν­ νοούμε εντελώς όλα. Χαρακτηρί­ στηκε έτσι γιατί γράφηκε για λογαριασμό. σίγουρα γράφτηκε ευκαιριακά. δεν άσκησε τόσο καταλυτική επίδραση σε τόσο πολλούς για τόσο πολύ χρόνο. μιας μυστικής οργάνωσης γερμανών εξό­ ριστων και αυτοεξόριστων που ζούσαν στο Λονδίνο. Κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα πως ο Μαρξ και ο Ένγκελς ήταν μέλη της Ένω­ σης των Κομουνιστών. μηδέ του κομουνισμού εξαιρουμένου. εμείς δεν θα σας πούμε. ήταν ήδη πανέτοιμο στο κεφάλι του Μαρξ. Αν θέλετε να μάθετε με τον πιο έγκυρο τρόπο τι είναι ο κομουνισμός πετάξτε αμέσως το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας και πιάστε το Κο­ μουνιστικό Μανιφέστο. το Κομουνιστικό Μανιφέστο.

ενώ ο συντηρητικός μεν. Η εξόχως καταρτισμένη στο μαρξισμό Έλλη Παπά. Τον ένα χρόνο οι μισοί άνδρες των νησιών ήταν στρατιώτες και τον επόμενο χρόνο όλοι όσοι ήταν στρατιώτες τώρα γίνονται γεωργοί. ιδιοφυής δε Αριστοφάνης στις Εχχλησιάζουσες επιτίθεται άγρια κατά της κομουνιστικής ιδεολο­ γίας. Η πιο εντυπωσιακή μορφή διπλού κομουνισμού. όταν δεν είναι βλακεία είναι φασισμός.σταλινικού τύπου. Ή είμαστε υπερήφανοι για τους προγόνους μας για όλα. φιλόσοφος βασιλιάς θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ο Μαρξ. για παράδειγμα. χρόνο με το χρόνο. στο εξαντλητι­ 76 . μια ισχυρή μαρξιστική αντάρ­ τικη οργάνωση. Στους Ίνκας της Νότιας Αμερικής. γνώριζε πολύ καλά τον Πλάτωνα Όχι. θέλουμε να κάνουμε τους μονίμως συγκινημένους από τους εθνικούς ψυχικούς αυτοματισμούς να νιώοουν άλλη μια φορά εθνικά υπερήφανοι αυτή τη φορά με τρόπο πιο δύσκολο απ’ αυτόν που προσφέρει στους εθνικά ευαίσθητους και κοινω­ νικά αναίσθητους η ανύψωση της ελληνικής σημαίας κατά τας εθνικάς εορτάς. Σε όλες τις αρχαίες κοινωνίες απαντάται κομουνισμός και στις τέσ­ σερις παραλλαγές του. αν προτιμάτε. ο κομουνισμός (η κοινοκτημοσύνη) ήταν γενικευμένη κατάσταση. Αυτό σημαίνει πως το μισό πληθυσμό τον ταΐζει ο άλλος μιοός εναλλάξ. την πολιτική. μη ευρωπαϊκής καταγωγής πληθυσμό). ή όταν η εθνική ομάδα μπάσκετ κερδίζει το κύπελλο. Ο Αριστοτέλης περιγράφει τα κομουνιστικά κοινωνικά συστήματα που επεξεργάστηκαν θεωρητικά ο Φαλέας ο Χαλκηδόνιος και ο Ιππόδαμος ο Μιλήσιος. Αλλωστε. τη στρατιωτική και τη θρησκευτική.εκ κομουνιστών ένδοξους προγόνους μας. ενώ εκείνοι που ήταν γεωργοί γίνονται στρατιώτες. που για να τον ενοχλεί τόσο. που το σημερινό «Φωτεινό Μονοπάτι» του Περού. κοινωνικού και στρατιωτικού ταυτόχρονα. τουλάχιστον κατά τη με­ ταβατική προς την αταξική κοινωνία περίοδο της δικτατορίας του προ­ λεταριάτου. Η κοινωνία της Σπάρτης ζούσε σε καθεστώς σαφέστατα κομουνι­ στικό στρατιωτικού τύπου. ο Στάλιν γιατί αυτόν τον κάναμε ήδη δώρο στη Σπάρτη. ή δεν είμαστε για τίποτα Η επιλεκτική υπερηφάνεια. απαντάται στην ελληνική-ροδιακή αποι­ κία του συμπλέγματος των επτά Νήσων του Αιόλου. την κοινωνική. πάντως. Ενώ οι κοινότητες των Πυθαγορείων ζούσαν αναμφισβήτητα σε κομουνιστικό καθεστώς φιλοσοφικοθρησκευτικού τύπου. βόρεια της Σι­ κελίας. Στην κοινοβιακή Πολιτεία του Πλάτωνα. φαίνεται πως τα κοινόβια ήταν αρκούντως διαδεδομένα στον καιρό του. τον επικαλείται συνέχεια (Το Περού είναι η νοτιοαμερικανική χώρα με τον πυκνότερο ντόπιο.

εκτός από το μαρξισμό υπάρχει και η προμαρξιστική φτώ­ χεια Είναι η αγανάκτηση για την κοινωνική αδικία που φέρνει τους ανθρώπους στα κομουνιστικά κόμματα και όχι η επιστημοσύνη του Μαρξ. οι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού. 77 . σε τούτο το βιβλίο. πως κάθε μορφή σύγχρονου αυταρχισμού έχει τη ρίζα της στον Πλάτωνα Ενώ ο επίσης μαρξιστής. ποια είναι τα συγκεκριμένα αίτια που κάνουν έναν άνθρωπο φτωχό κι έναν άλλο πλούσιο. Αλλωστε. απ’ την οποία η ανθρωπότητα δεν θα απαλλαγεί ποτέ. Ο μαρξισμός Η φτώχεια και η δυστυχία είναι μια «φυσική» κατάσταση. ο Χαρίλαος Φλωράκης. ποιον θα διάλεγε ένας μαρξι­ στής που. συγκρίνοντάς τον σαν θεωρία με την ολοκληρωμένη πράξη. Πριν από το κάθε τι ο κομουνισμός είναι ένα κράμα από ήθος Τσε Γκεβάρα. αρνείται να διαφωνήσει με οποιονδήποτε μαρξιστή γιατί πιστεύει στην αυταπόδεικτα επαναστατική αλήθεια του καινοφανούς (μόλις τώρα κατασκευάστηκε) συνθήματος «κομουνιστές όλων των δογμάτων και μαρξιστές όλων των θεωρητικών παραλλαγών ενωθείτε. ανθρωπιά Νίκου Μπελσγιάννη. Άλλωστε. Αλλωστε. η Αλέκα Παπαρήγα. ποιος είδε τον κομουνισμό πραγματωμένο στην αταξική κοι­ νωνία του μέλλοντος για να μπορεί να επαληθεύσει με τρόπο επιστημο­ νικό την αλήθεια του μαρξισμού. ώστε να επιβεβαιώσει ή να απορρίψει τη θεωρία.κά τεκμηριωμένο βιβλίο της Ο Πλάτωνας στην εποχή μας αποόεικνύει. εντι­ μότητα Νίκου Πλουμπίδη και αυτοκτονικό πείσμα Αρη Βελουχιώτη. ή για να μην κάνουν όσα θα έπρεπε να κάνουν. Αν δεν είναι φυσική αλλά κοι­ νωνική κατάσταση. στην επιστημοσύνη του Μαρξ στηρίχτηκαν ή στηρίζονται για να κάνουν όσα κάνουν. με ισχυρά επιχειρήματα. όπως ακριβώς γίνεται με κάθε επιστημονική θεωρία. καθηγητής Γιώρ­ γος Ρούσης στο υπέροχο και εξίσου καλά τεκμηριωμένο έργο του Αρ­ χαία Δημοκρατία για πάντα νέα λέει ακριβώς τα αντίθετα Από δύο μαρξιστές που διαφωνούν. δεν έχει καμιά σημασία για το χορτάτο πεθαμένο πώς ονο­ μάζεται και πώς σκέφτεται ο νηστικός που τον καθάρισε. Δηλαδή. 3. τα εκατομμύρια των παλιών και νέων αγωνιστών σ’ όλον τον κόσμο. ευστροφία Φιντέλ Κάστρο. γιατί αν δεν ενωθείτε μας πήρε ο καπιταλιστής διάολος και μας σήκωσε».

ας πούμε. Γιατί ανεβοκατεβαίνουν οι τιμές Γιατί η αξία ενός προϊόντος αποτιμάται σε χρή­ 78 . που παραμένουν σ’ όλη τους τη ζωή φτωχοί και. Πώς συμβαίνει το χρήμα να γεννάει χρήμα. π. Αν πρόκειται για αδικία. με τους έξυπνους που προτιμούν. πώς συμβαίνει η ηλιθιότητα κι ο πλούτος να κάνουν συχνά καλή παρέα. γιατί υπάρχει. Κι αν το αφεντικό μου σήμερα τυχαίνει να μην είναι και τόσο καλός χριστιανός. Κι αν ο καλός χριστιανός και ο καλός απατεώνας κάνουν καλό ζευγάρι. όπως συχνά συμβαίνει.. ποιος μας αδικεί και γιατί. Μήπως υπάρχει μια κρυφή σχέση ανάμεσα στον πλούτο των εθνών και το φανερό ή λανθάνοντα πόλεμο ανάμεσα στα έθνη. που υπάρχει από υπάρξεως φιλάνθρωπου αν­ θρώπου. Γιατί τα χρήματά μου θα πολλαπλασιαστούν αν τα βάλω στην τρά­ πεζα και δεν θα πολλαπλασιαστούν αν τα βάλω στο χρηματοκιβώτιο που έχω σπίτι μου. εν πάση περιπτώσει. Και τι θα γίνει. Και τι γίνεται μέχρι να γίνουν καλοί χριστιανοί όλα τ’ αφεντι­ κά μετά τη Δευτέρα Παρουσία. δεν έλυσε το πρόβλημα της φτώχειας. Γιατί υπάρχουν πλούσια κράτη και φτωχά κράτη. τη μελέτη και την έρευνα απ’ το εμπόριο και το λαθρεμπόριο. Πρόκειται για αδικία. αλλά δεν του το επιτρέπει ο ανταγωνι­ στής του. Είναι λογικό και έντιμο. αφού είναι άψυχο και κανένα άψυχο δεν μπορεί να πολλαπλασιαστεί από μόνο του. Κι αν υπάρχει.χ. που είναι λιγότερο έξυπνοι και δραστήριοι. δεύτε­ ρου και τρίτου βαθμού όπως στους ανθρώπους. Αφού υπάρχουν άνθρωποι έξυπνοι και δραστήριοι. Πώς καθορίζονται οι τιμές των προϊόντων που αγοράζουμε. Αυτούς ποιος θα τους ταΐσει. Γιατί υπάρχουν κόμματα συγγενικά. θα ήταν δυνατό να αποδώσουμε την ύπαρξη πλούτου αποκλειστικά στην εξυπνάδα και τη δραστηριότητα. Γιατί η φιλανθρωπία. Αν μπορούμε.Μπορούμε να αποδώσουμε αυτές τις ιδιότητες στην προσωπική ικα­ νότητα και την προσωπική ανικανότητα. Γιατί υπάρχουν κόμματα ανταγωνιστικά. Γιατί ο δικός μου μισθός είναι μεγαλύτερος απ’ το δικό σου. Ανάμεσα στα κόμματα υπάρχει συγγένεια πρώτου. Κι αν τυχαίνει να είναι μεν καλός χριστιανός τ ’ αφεντικό και να θέλει ν’ αγιάσει διά της φιλανθρωπίας. Ποιος αποφασίζει πως ο μισθός μου πρέπει να είναι Α και όχι Β δραχμές. Από πού παίρνει ο τραπεζίτης το χρήμα που μου δίνει σαν τόκο. θ α διορθωθεί η κατάσταση αν όλα τ’ αφεντικά γίνουν καλοί χρι­ στιανοί. οι σοφοί αυτού του κόσμου να πεθαίνουν κατά κανόνα στην ψάθα. λιγότερο πλού­ σιοι από κάποιους άλλους.

Και σε ποια τιμή πρέπει να πουλώ ή να νοικιάζω. αφού αυτή η αγορά δεν έχει πράγματα. που δεν είναι μόνο σχήμα λόγου και αγγλοσαξονική παροιμία πασίγνωστη. όντας εργατικός. που κληρονόμησε τα χρήματα που τρώει μ’ όλη του την άνεση απ’ τον πατέρα του. Εφόσον χρειάζονται και άλλοι άνθρωποι για να γίνεις πλούσιος. Και τι πάει να πει εκμετάλλευση όταν ο εργοδότης μού δίνει μεγά­ λο μισθό. δεν πρέπει να υπάρχει μια στενή σχέση ανά­ μεσα στο χρόνο και στο χρήμα. Κι αν υπάρχει όντως σχέση ανάμεσα στο χρόνο και το χρήμα. αυτό που θα μπορούσα να το ανταλλάξω μ’ οποιοδήποτε άλλο εμπόρευμα. και σε ποια τιμή πρέπει να πληρώνουν ή να νοικιάζουν την εργατική μου δύναμη ή την ικανότητά μου για εργασία αυτοί που τη χρειάζονται. δεν είναι σαν να διαπραγματεύομαι την πώληση ή την ενοικίαση ενός προϊόντος που παρήγαγα. Και γιατί να μου δίνει μεγάλο μισθό. Μπας κι ο χαραμοφάης. κερδίζω λιγότερα απ’ τον αργόσχολο που ξύνεται όλη μέρα κι αφήνει την καλή του τύχη να δουλεύει για λογαριασμό του. Όταν διαπραγματεύομαι το μισθό μου με τον εργοδότη.μα κι όχι. υπάρχει περίπτωση να γίνεις πλούσιος. αλλά οι κακότυχοι εργάτες και γενικότερα οι εργαζόμενοι καθ’ οιονδήποτε τρόπο. Αν ο χρόνος είναι χρήμα. 79 . ποιος πουλάει και ποιος αγοράζει. κι αν το χρήμα είναι το ιδανικό εμπόρευμα. τελικά τρώει απ’ αυτά που «χάρισαν» στον πατέρα του κάποιοι που δούλευαν για λογαριασμό του. που δεν ήταν χαραμοφάης. μπας και χρωστάς τελικά τον πλούτο σου σ’ αυτούς κι όχι στην εργατικότητά σου. την εξυπνάδα σου. χωρίς τους οποίους αποκλείεται να γίνεις πλούσιος. την ικανότητά σου. Κορόιδο είναι. Ποιος αποφασίζει πως αυτό το προϊόν πρέπει να πουλιέται τόσο και το άλλο τόσο. Μπας και είναι προϊόν εκμετάλλευσης. Και αν ο πλούτος δεν είναι προϊόν εργασίας. Γιατί χρειάζεσαι και άλλους ανθρώπους γύρω σου. σε βοτσαλάκια του γιαλού. κι αφού είναι κερδισμένος από μένα παρά το μεγά­ λο μισθό που μου δίνει. τότε οι πλουσιότεροι άνθρωποι θα έπρεπε να είναι οι εργάτες». Σ’ αυτή την τρομερή αγορά. ας πούμε. γιατί εγώ που αφιερώνω πολύ χρόνο στη δουλειά που κάνω. ΤΙ πράγμα πουλάει και τι αγοράζει. Αφού δεν είναι κορόιδο. Γιατί κοντά σ’ όλες τις άλλες υπάρχει και μια «αγορά εργασίας». από πού βγάζει το κέρδος που έχει από μένα. Γιατί ο Προυντόν είχε δίκιο όταν έλεγε εκείνο το περίφημο «αν ο πλούτος ήταν προϊόν εργασίας. που είναι και όμορφα. Αν δουλέψεις ολομόναχος. τι είναι. Μπας και δεν δουλεύει για λογαριασμό του η καλή του τύχη. ικανός και έξυπνος.

Αν όντως υπάρχει. αν θέλω κι εγώ να φάω και τα παιδιά μου να ταΐσω. φτιαγμένο σπέσιαλ γι’ αυτόν. ή για να μου δώσει αύξηση. όμως. δηλαδή αφέντη στη θέση του αφέντη. που πρέπει πάντα να έχει περίσσευμα. πράγ­ μα για το οποίο η παραθρησκευτική οργάνωση «Σωτήρ» δεν θα είχε καμιά αντίρρηση. θα καθίσει να τον μετρήσω με το ίδιο μέτρο. Δεν είμαι σκλάβος. αφού κι αυτός είναι αναμφισβήτητα ένας σκληρά εργαζόμενος άνθρωπος όπως κι εγώ. αν θέλω δεν δουλεύω. Και ποιος αποφασίζει αν είναι πολλά ή λίγα. και θα δω τι έχω να πάθω. θα ψάξω για δουλειά. που την έβγαλα για πούλημα στην «αγορά εργασίας». θ α βρεις εργοδότες αποστάτες της τάξης τους. προκειμένου να μη με απολύσει. ώστε οι τιμές να κρατούνται χαμηλές. Βέβαια. οπό­ τε την πάτησα 'Οχι μόνο γιατί τον έβαλα στη θέση του Σωτήρα. αλλά κυρίως διότι ενδέχεται να γίνω όργανό του. όμως. Κι αν τη βρω. ή θα μου δώσει καμιά φάπα. στην περίπτωση που δεν μου πασάρει ένα εντελώς διαφορετικό μέτρο. ή για να με κάνει προϊστάμενο. Κι αφού υπάρχει ένα Διεθνές Γραφείο Μέτρων και Σταθμών. Ας μη δουλέψω. ενδέχεται να δω το αφεντικό μου σαν σωτήρα. Αφού θέλω δεν θέλω θα δουλέψω.Κοα ποιος αποφασίζει για την τιμή της εργατικής μου δύναμης ή της ικανότητάς μου για παραγωγή ενός συγκεκριμένου έργου. δηλαδή καθίκι. όμως. δεν θα βρεις. Και σαν τέτοιος. Μπας και υπάρχει κάποιος συγκε­ κριμένος τρόπος μέτρησης της αξίας αυτού του δύσκολου εμπορεύμα­ τος που λέγεται «εργατική δύναμη». άμεσα η έμμεσα. εντός της οποίος παρασιτεί ο γυμνοσάλιαγκας. υπάρχει και ο συνδικαλισμός. Και αν η αγορά εργασίας είναι κορεσμένη και μείνω άνεργος. όχι γιατί το θέλω αλλά γιατί δεν με θέλει η αγορά. είμαι ελεύθερος άνθρωπος. Και πόσα τα «λίγα». Πόσα είναι τα «πολλά». Και αν στην «αγορά εργασίας» με κλέψουν στο ζύγι οι απατεώνες που υπάρχουν κι εδώ όπως και σε κάθε άλλη αγορά. πράγμα που γίνεται περισσότερο δύσκολο όχι από χρόνο σε χρόνο τώρα πλέον αλλά από μέρα σε μέρα. Αν. πράγμα που γίνεται πάντα. αν θέλω δουλεύω. Και πόσα πρέπει να μου δώσει το αφεντικό για να είμαι καλά πλη­ ρωμένος Πολλά. πιο σωστά. πράγμα πάρα πολύ πιθανό. αλλά προϊστάμενο αποστάτη της τάξης του αφεντικού του. τους συνδικαλισμέ­ νους εργαζόμενους τους εκβιάσουν οι ομοίως συνδικαλισμένοι εργοδό­ τες κατά την υπογραφή της περίφημης «συλλογικής σύμβασης εργασίας». Ο εργοδότης. μήπως πρέπει με τον ίδιο τρόπο που μετρώ τη αξία της δικής μου εργατικής δύναμης να μετρήσω και την αξία της εργατικής δύναμης του εργοδότη. γιατί .

γραμμάριο. Όμως. Που κι εκείνοι έτσι τα βρήκαν εκεί που τα βρήκαν. Αν το μετρικό σύστημα CGS (εκατοστό. βάζοντάς με να δουλέψω τόσες ώρες για να παραγάγω τόσο έργο. Ρωτάτε. πρέπει ν’ αρχίσω να τραγουδάω μόλις ακούσω να χτυπάει το πρωί το ξυπνητήρι για να μου πει με το φρικτό του τρόπο πως άρχισε για μένα η χαρού­ μενη εργάσιμη μέρα. Κι αφού η εργασία δεν είναι φυσική ποσότητα. έλλειψη πόρου. Και πάει λέγοντας μέχρι τον καιρό του Αδάμ και της Εύας. Σε ποιους τα βρήκαμε έτσι που τα βρήκαμε. είναι φανερό πως απαντήσεις λογικές δεν μπορείς να έχεις. Ρωτάτε κυρίως για τα προφανή. ρωτάτε όσο το δυνατόν συχνότερα για όσο το δυνατόν περισσότερα. αν δεν βάλεις σωστά τα ερωτήματα Διάολε. Σε κάποιους που κι αυτοί έτσι τα βρήκαν. απατεώνες. για τη διαφορά ανάμεσα στη φιλαν­ θρωπία και τον ανθρωπισμό. που δεν πρέπει. Απορία στην πάντα σοφή ελληνική γλώσ­ σα. ποιος κερατάς έβγαλε το σύνθημα «χαρά και εργασία». Βρε. τα ερωτήματα δεν κοστίζουν τίποτα Χρειά­ ζεται μόνο να έχεις απορίες. Σ’ αυτά τα ερωτήματα και σε χιλιάδες άλλα ανάλογα. ακόμα και για το παντεσπάνι του. Κι αφού η δουλειά είναι δουλεία. θ α συμβεί ποτέ αυτό το ποιητικό θαύμα. τι χαμπάρια μάστορα. Και αν οι φυσικές μου δυνατότητες δεν μου επιτρέπουν να πιάσω τη νόρμα (το κανονισμένο). για πράγματα που φαίνονται αυτονόητα γιατί «έτσι τα βρήκαμε».να μην υπάρχει και ένα διεθνές γραφείο μέτρησης της εργατικής δύνα­ μης. δευτερόλεπτο) είναι έγκυρο για τις φυσικές ποσότητες. Οι απαντήσεις κοστίζουν. γιατί συνεχίζουν να τη μετρούν σαν να ήταν φυσική. να συγχέεται με τη μυϊκή δύναμη. τότε που ο θεός 81 . που για να διαφοροποιήσει ελαφρώς τα νοήματα των δύο λέξεων μεταθέτει τον τόνο απ’ την παραλήγουσα στη λήγουσα. για την καταγωγή της φτώχειας. αλλά κοινωνικές όπως η εργασία. ρωτάτε για τη φύση της δουλειάς και του πλούτου. όπως δηλώνει η ευφυέστατη ελ­ ληνική γλώσσα. τουλάχιστον τα ερωτήματα πρέπει να ξέρουμε να τα βάζουμε. Δηλαδή. βέβαια. γιατί δεν λέτε στον κόσμο πως άλλο πράγμα είναι η εργασία που είναι δημιουργία και συνεπώς χαρά κι άλλο αυτή που κάνει κανείς για το ψωμί του. 11 ακριβώς εννοούσε ο Φιντέλ Κάστρο όταν έλεγε πως κομουνισμός είναι το σύστημα εκείνο στο οποίο ο έρωτας γίνεται αγάπη και η δου­ λειά χαρά. λοιπόν. Το προφανές είναι καλά κρυμμένο. γιατί να μην υπάρχει κι ένα άλλο μετρικό σύστημα το ίδιο έγκυρο για ποσότητες που δεν είναι φυσικές. σημαίνει αδιέξοδο. ο μαρξισμός προσπαθεί να δώσει απάντηση. περάσματος.

Η φτώχεια βγήκε απ’ την κόλαση. για να γίνουν κομουνιστές όλοι. στον Αρχιεπίσκοπο. όμως. Φρίντριχ Ένγκελς (1820-1895). Εντάξει. βέβαια. τον δανείστηκε. Ο Τζωρτζ Σόρος το συνιστά στους καπιταλιστές προκειμένου να καταλάβουν τι εί­ ναι αυτό που υπηρετούν. δεν είναι ένα βιβλίο για τον κομουνισμό. αλλά μια σοφή κριτική του καπιταλισμού. βοήθεια του στενού του φίλου και συνεργά­ τη. κατ’ αρχάς.είπε πως οι απόγονοί τους θα βγάζουν το ψωμί τους με τον ιδρώτα του προσώπου τους. Καταλαβαίνετε. κομουνισμό. θα το γράψει μόνος του ο Μαρξ. Πρόκειται για ένα σύντομο κείμενο που έχει λιγότερες από εκατό σελίδες. Ο όρος δεν είναι δικός του. Είπε μόνο πως ο καπιταλισμός ούτε το τελευταίο. που εκτός από σοφός ήταν και βιομήχανος. Το Κεφάλαιο. ώστε να το υπηρετήσουν καλύτερα Ευτυχώς 82 . λέει ο θεοσεβούμενος. Οχι μόνο ανάγωγος. Δεν ήταν προφήτης· αυτούς να τους αναζητήσετε στην Αγία Γραφή. ούτε το τελειότερο κοινωνικοοικονομικό σύστημα είναι. Οι δυο τους το 1848 θα συνυπογράψουν το θρυλικό Κο­ μουνιστικό Μανιφέστο που. Όποιος ρωτάει πολλά είναι ανάγωγος. όπως το ξύλο βγήκε απ’ τον παράδεισο. που γεννήθηκε το 1818 στο Τριρ της Γερμανίας από πατέρα Εβραίο που ασπάσθηκε το χριστιανισμό και που πέθανε το 1883 εξόριστος στο Λονδί­ νο όπου έζησε πάμφτωχος τα περισσότερα χρόνια της ζωής του και όπου έγραψε το Κεφάλαιο. Όχι. Τέρμα Για περισσότερες πληροφορίες. είτε με ει­ ρηνικό είτε με βίαιο τρόπο. Ο Καρλ Μαρξ προσπάθησε να απαντήσει λογικά και επιστημονικά σε μια μεγάλη σειρά από ερωτήματα. ένα ογκώδες σύγγραμμα που εκδόθηκε σταδιακά σε τρεις τόμους από το 1867 μέχρι το 1894. Ο Μαρξ ήταν ένας επιστήμονας και ένας φιλόσοφος. αλλά επειδή ο Αδάμ και η Εύα έφαγαν τον απαγορευμένο καρπό και τιμωρήθηκαν πρέπει να τιμωρούμαι κι εγώ που θέλω να φάω τον επιτρεπόμενο καρπό και μου το απαγορεύουν τ’ αφεντικά. Και ονόμασε το σύστημα που θα διαδεχθεί κατ’ ανάγκην τον καπιταλισμό. εντελώς άσχετα με τη μεταφυσι­ κή. αλλά για να καταλάβουμε επιτέλους όλοι τι σημαίνει γραφή που δεν είναι γραπτός λόγος αλλά συμπυκνωμένη πνευματική δύναμη. Που ίσως να μην το έγραφε χωρίς την οικονομική. αλλά και αμαρτω­ λός. τώρα. Ο Ουμπέρτο Έκο λέει πως αυτό το βιβλιαράκι πρέπει να γίνει υπο­ χρεωτικό ανάγνωσμα σ’ όλα τα σχολεία του κόσμου. Δεν είπε τίποτα για το πώς θα είναι οργανωμένη η κομουνιστική κοι­ νωνία του μέλλοντος. λέει η μαμά. τι κρύβει η συμβουλή της μαμάς που λέει να μη ρωτάμε πολλά.

που διανοούνται όπως μπορούν γιατί δεν μπο­ ρούν να διανοηθούν κατά παραγγελία Ο Μαρξ ήταν ένας λειτουργικός διανοούμενος. Δεν σας φταιν οι κο­ μουνιστές. Πάντως. κομουνιστής δεν είναι αυτός που είναι μέλος ενός κομουνιστικού κόμ­ ματος αλλά εκείνος που σκέφτεται. δεν θα ιδρύσει αλλά θα οργανώσει καλύτερα το 1866 τη Διεθνή Ένωση Εργατών. που θα διαλυθεί το 1874 για να πάρει αργότερα τη θέση της η Δεύτερη και στη συνέχεια η Τρίτη και η τροτσκιστική Τέταρτη Διεθνής. όχι κομουνιστές. πρώτον γιατί ενδέχεται να χαλάσετε τον τοίχο και δεύτερον διότι δεν θα έχουμε τι να χαλάσουμε εμείς οι κομουνι­ στές. στο Λονδίνο. ζει και πράττει με έναν πολύ συ­ γκεκριμένο τρόπο. Ο καλός αντικομουνιστής κυνηγάει πλούσιους. Να οας πω ένα μυστικό που το ξέρουν όλοι. αγαπούν το χρήμα Αλλά τη μελέτη δεν την αγαπούν ούτε οι εργαζόμενοι. την πιο ανεκτική για τους καινοτόμους χώρα του καιρού εκείνου. εσάς που σας φταιν οι κομουνιστές.που οι καπιταλιστές δεν αγαπούν τη μελέτη. σε αντίθεση με τους πρώτους. Στο Λονδίνο θα εγκατασταθεί το 1849 κι εκεί θα περάσει τα 34 από τα 65 χρόνια της ζωής του. καταργήστε το Κεφάλαιο. οι εξαντλημένοι από τη δουλειά εργαζόμενοι πάντα εμπι­ στεύονταν τους λειτουργικούς και πάντα υποπτεύονταν τους οργανικούς διανοούμενους. Εκεί. Βέβαια. το άτιμο. ο Μαρξ υπήρξε. όπως ονομάζει ο Αντόνιο Γράμσι όσους διανοούνται όντας όργανα ενός συστήματος. τους λειτουρ­ γικούς διανοούμενους. οι κομουνιστές ήταν πάντα λίγος Και προπαντός μην μπερ­ δεύατε τους κομουνιστές με τους κομματικούς. ακόμα και κομουνιστές. Αν θέλετε να καταργήσετε το Κεφάλαιο. Και το Κεφάλαιο υπάρχει ακόμα διότι ακόμα υπάρχει Κεφάλαιο. Αλλωστε. Μόνο που το χρήμα που αγαπούν αυτοί είναι λιγο­ στό. θ α τον δούμε. Η φτώχεια σας φταίει Εξαφανίστε τη φτώχεια και οι κομουνιστές θα εξαφανιστούν αυτομά­ τως. Κι αυτοί το χρήμα αγαπούν. 83 . γνωστή περισσότερο σαν Πρώτη Διε­ θνή. που σ’ όλη του τη ζωή λειτούργησε με υποδειγματική συνέπεια κατά των πλουσίων. Όμως. και έχει σχέση με το ένστικτο της αυτοσυντήρησης. Και πλήρωσε βαρύ τίμημα γι’ αυτό. οι κυνηγοί κεφαλών. στα κομουνιστι­ κά κόμματα μπορείς να βρεις τα πάντα. Είτε αποδεχόμαστε είτε όχι το μαρξισμό. και από το Βέλγιο και από τη Γαλλία Τον δέχτηκαν μόνο στην Αγ­ γλία. Και μη χτυπάτε το κεφάλι σας στον τοίχο. Τον έδιωξαν και από την πατρίδα του.

του Καλβίνου εξαιρουμένου. αν δεχτούμε πως η ιστορία φτιάχνεται μόνο από τυχαία περιστατικά. λοιπόν. δημιουργούν αυτό που ονομάζεται ιστορία. . πως τίποτα δεν είναι αναίτιο. δηλαδή τη φύση τους. Μπορεί να παίζει και πρέφα. που μας έφτιαξε ίσα ίσα για να διασκεδάζει την αιώνια θεϊκή του ανία Αλλά αυτό δεν θα το δέχονταν ούτε οι χριστιανοί θεολόγοι. Η ιστορία είναι και δυνατότητα και πιθανότητα ταυτόχρονα Ο «νόμος της αιτιακής σχέσης». όπως στη (ρύση Η βούληση είναι παράμετρος της λογικής. απλώς ακολουθούν τα ένστικτά τους. λέει πως κάθε αιτιατό έχει το αίτιό του. που καταργεί την ιστο­ ρία αφού καταργεί το κακό. αυτή αποκλείεται να είναι ένα άθροισμα τυχαίων περιστατικών. που είναι ένα από τα πιο μεγάλα κατορ­ θώματα της ελληνικής σκέψης. Ο Χάιζεμπεργκ είπε πως ο θεός παίζει ζάρια και προκάλεσε την οργή του Αϊνστάιν. πράγμα που είναι ευκολότερο. τι και να παίζει. Η βούληση είναι κάτι πολύ διαφορετικό. η βούληση παίζει κάποιο ρόλο στην ιστορία. αλλά διότι αν δεν μπορούσαν να γίνουν έτσι που έγιναν. πάντως.4. Τα μικρά και τα μεγά­ λα γεγονότα. έστω μικρό. Και για την ιστορία και για την αγιότητα. θα είχε ήδη αποφασίσει ο θεός για λογαριασμό μας. που συνιστούν την ιστορική νομοτέλεια. που συνεχώς συμβαίνουν στον κόσμο και που. εμείς οι άνθρωποι δεν θα ήμασταν παρά το παίγνιο του θεού. ή κάποιος την «κουρδίζει». Συχνά είναι μια νίκη πάνω στο ένστικτο. η βούληση λειτουργεί αυτόματα. Όχι γιατί ήταν μοιραίο να γίνουν έτσι κι όχι αλλιώς. απλούστατα δεν θα είχαν γίνει όπως έγιναν. καθώς δια­ δέχονται το ένα το άλλο. ή μήπως καθορίζονται από κάποιους νόμους. Πώς κινείται η ιστορία ΤΙ είναι αυτό που κάνει την ιστορία να κινείται. Κι αν πήγαινε περίπατο η ελευθερία της βού­ λησης. δεν θα κάναμε καμιά προσπάθεια όχι μόνο να επέμβουμε στην ιστορία αλλά ούτε καν ν’ αγιάσουμε. είναι τυχαία. Όμως. Αν δεν είναι τυχαία πρέπει να είναι αναγκαία Όσα έγιναν με τον τρόπο που έγιναν δεν μπορούσαν παρά να γίνουν έτσι κι όχι αλλιώς. δεν έχει σημασία Ό. Αν το δέχονταν η ελευθερία της βούλησης θα πήγαινε περίπατο. Αν. ακόμα και όταν φαίνεται τυχαίο στην περίπτωση που δεν μπορούμε να επισημάνουμε την αιτία που το προκάλεσε και που ίσως την επισημάνουμε μετά από χρόνια ή αιώνες. Τα ζώα δεν θέλουν. που δεν ήθελε το θεό παίκτη αλλά σχεδιαστή.

ταυτόχρονα. Αλλά. δεν διανοήθηκε πως τα αίτια που κάνουν τις ανθρώπινες πράξεις να είναι αυτές που είναι. μέχρι τον 18ο αιώνα Φαίνεται παράδοξο. αφού δεχόμαστε πως η βούληση του θεού είναι υπέρτερη της δικής μας. χωρίς αίματα και πολέμους. όπως λέει ο πρώτος φιλόσοφος της ιστορίας. είναι δυνατό να αναζητηθούν στο υπερπέραν. Ήταν τυχερός. οι θεολογούντες φιλόσο­ φοι της ιστορίας μοιράστηκαν σε Σχολές. που τα κοινωνικά και πολιτικά προ­ βλήματα της εποχής του τον απασχολούσαν επίμονα. δηλαδή ο διάβολος. αλλά μέχρι τον 18ο αιώνα κανείς δεν αναρωτήθηκε: Μήπως είναι ο άνθρωπος αυτός που δημιουργεί τ ψ ιστορία του. ο Βίκο (η φιλοσοφία της ιστορίας είναι ένας ξεχωριστός κλάδος της φιλοσοφι­ κής σκέψης) πρέπει να ψάξουμε να βρούμε γιατί τη δημιουργεί έτσι κι όχι αλλιώς. αν ο θεός μας προίκισε με ελεύθερη βούληση. με τη βοήθεια των καλών και των κακών ανθρώπων ανάκατα Όλα αυτά. που εξ ορισμού δεν είναι «εκ θεού» αλλά υπάρχει ωστόσο πλάι στο Καλό. Ούτε καν ο μεγάλος Πλάτων. Οι περισσότεροι αποφάνθηκαν πως την ιστορία την κινεί ο θεός με τη βοήθεια του ανθρώπου ενώ μερικοί πιο λογικοί είπαν πως τ ψ ιστορία τ ψ κινεί άλλοτε ο Κα­ λός θεός και άλλοτε ο Κακός θεός. Οπότε απεκδυόμαστε την προσωπική μας ευθύνη. που έφαγε τη ζωή του ερευνώντας το πρόβλημα της θεοδικίας. Όπως και να ’ναι. που εξ ορισμού είναι «εκ θεού». πρέπει να ήταν εντελώς ηλίθιος. Αν όντως ο άνθρωπος δημιουργεί τ ψ ιστορία του. θα έπρεπε η ιστορία να κινείται πάντα προς τη σωστή μεριά. θα πουν οι θεολόγοι και θα λύσουν αυτό το δύσκολο πρόβλημα μια κι έξω.Ο θεός την «κουρδίζει». τότε ο σοφός Λάιμπνιτς. που είναι το Υπέρτατο Καλό σε όλα τα μεταφυσικά συστήματα Αν οι θεολογούντες φιλόσοφοι μπορούσαν να δώσουν μια τόσο εύ­ κολη απάντηση στο πρόβλημα της θεοδικίας. Και. όλοι οι σοφοί όλων των εποχών αναρωτιού­ νται τι είναι αυτό που κάνει την ιστορία να κινείται έτσι κι όχι αλλιώς. Ακόμα και άτακτα να κινείται η ιστορία πρέπει να 85 . Και επειδή οι σοφοί δεν μπορούσαν να δώσουν σαφή και λογική απάντηση σ’ αυτό το πολύ δύσκολο ερώτημα. στο χώρο των Ιδεών. πρέπει να επω­ μιστεί και την ευθύνη για το γεγονός πως συχνά τη χρησιμοποιούμε ενάντια στη δική του βούληση. και συνυπολογίζοντας την αναμφισβήτητη ύπαρξη του Κακού εν τω κόσμω. Αυτή τ ψ ερώτηση τψ έκανε πρώτος ο Τζισβάνι Βίκο (1668-1744) χωρίς να καεί στψ πυρά της Ιεράς Εξέτασης. Αν την κινούσε ο θεός. μεταθέτουμε την ευθύνη για το Κακό στο θεό. είτε εμπρόθετα είτε άτσαλα. της ύπαρξης του Κακού.

όμως ταυτόχρονα εί86 . που έτσι κι αλλιώς τελείται ερήμην των συναισθημάτων μας. αυτή όχι μόνο διαφοροποιείται συνεχώς. το μόνο που πετυχαίνουμε είναι να πάρουμε τα ζάρια από τα χέρια του θεού και να τα βάλουμε στα χέρια του ανθρώπου. εκτός από τη μνημική που εκμεταλ­ λεύεται λογοτεχνικά ο Μαρσέλ Προυστ με έναν ιδιοφυή τρόπο στο Σε αναζήτηση του χαμένου χρόνου. Και μην αρχίσετε πάλι τα γνωστά εσείς οι συντηρητικοί για τον «παλιό καλό καιρό»· γιατί. που δεν λένε να καταλάβουν πως το ρετρό είναι μια μεταμφίεση του φόβου του θανάτου. όμως. των φό­ βων μας και της ιδιαιτερότητας του ψυχισμού μας. ας πούμε ηλιοτροπικά. βέβαια. με βάση την «αρχή των πιθανοτήτων». Αρα κινείται θετικά. το ηλε­ κτρικό ψυγείο. κάνουμε ένα εύκολο φλας μπακ και αγκιστρωνόμαστε από τις βε­ βαιότητες του παρελθόντος. που προσπαθεί απεγνωσμένα να φέρει εξάρες. αν όντως το πιστεύετε αυτό και προκειμένου να μας πείσετε πρέπει πρώτα να πετάξετε το αυτοκίνητο. αλλά και συνεχώς βελτιώνει τις συνθή­ κες ύπαρξης του ανθρώπου επί της γης. Αν. Μπορεί να είμαστε αντικείμενα της ιστορίας. Κανένα χτες δεν ήταν καλύτερο απ’ το σήμερα και κανένα αύριο δεν θα είναι χειρότερο απ’ το σήμερα αν. Είναι η άποψη του Καρλ Πόπερ (Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της). Δεδομένου ότι ο προσωπικός μας θάνατος θα συμβεί σε χρόνο μέλλο­ ντα. την τηλεόραση. παρά με τους νόμους της ιστορίας. να πάτε να ζήσετε σε καλύβα και να πάψετε να πα­ ριστάνετε ανοήτως τους δήθεν ρομαντικούς ενώ δεν είστε παρά κυρια­ κάτικοι φυσιολάτρες. να ξηλώ­ σετε το ασανσέρ. το τηλέφωνο. θα διαπιστώσουμε εύκολα πως. Κάπου κάπου. χωρίς ωστόσο να έχουμε καμιά άλλη δυνα­ τότητα να επιστρέψουμε σ’ αυτό. Κι αν τη χάσουμε πρέπει να ψάξουμε να δούμε αν αυτό οφείλεται σε λόγους που έχουν σχέση μάλλον με τον ψυχισμό μας και τη βεβαιό­ τητα του προσωπικού μας θανάτου. γίνεται να παίζουμε συνεχώς στα ζάρια την ύπαρξή μας εν τω κόσμω. Ομως. αυτό δεν σημαίνει πως πρέπει να χάνουμε την αισιοδοξία μας για έναν καλύτε­ ρο κόσμο.ψάξουμε για τους νόμους της άτακτης κίνησής της εντός της κοινω­ νίας. και πάλι πούμε πως ο άνθρωπος δημιουργεί τυχαία την ιστορία του. Κι αν συχνά συμβαίνουν πιοωγυρίσματα κι αν τυχαίνει να ζει κα­ νείς σε μια ιστορική περίοδο στασιμότητας ή αναδίπλωσης. αν ρίξουμε μια έστω πρόχειρη και επιπόλαιη ματιά στο σύ­ νολο της ανθρώπινης ιστορίας. το ραδιόφωνο. πάρουμε τα μέτρα μας. το πετυχαίνει Αλλά.

Όπως θα πει ο Καμύ. μέχρι που να εκραγεί κι αυτός ύστερα από μερικά δι­ σεκατομμύρια χρόνια και στη θέση του να εμφανιστεί άλλη μια «μαύρη τρύπα». λέει ο Καμύ. αφού και τ ’ αστέρια πεθαίνουν. τι περισσότερο έχω εγώ απ’ τον ήλιο. γιατί θα έπρεπε να είμαι αθάνατος εγώ. Και της αναγέννησης των πάντων. Να μια καλή παρηγοριά για τον πάντα επικείμενο θάνατό μας. Αυτή είναι μια βασική αρχή του ιστορικού υλισμού. την έχω κατ’ αρχήν και κατά κύριο λόγο για να κατανοώ το φοβερό γεγονός του θανάτου των πάντων. Πιο σωστά. Ο ήλιος ανατέλλει κάθε μέρα και θα συνεχίσει ν’ ανατέλλει και μετά το θάνατό μου. η μόνη γνήσια μορφή αισιοδοξίας είναι η χωρίς προσδοκία ανάστασης ή αναβίωσης παραδοχή του απόλυτα βέβαιου γε­ γονότος του θανάτου των πάντων. Μα. Τη συνείδηση. και καλή δύναμη. και τη δημιουργούμε. Μόνο τότε μπορείς να βαδίζεις προς τον τάφο σου τραγουδώντας ηρωικά και πένθιμα. αυτός θα απέχει μερικά δισεκατομμύρια έτη φωτός από τον σημερινό. Η γέννηση συνεχίζεται αέναα επί αστρικού επιπέδου. υπάρχουν κι άλλοι που κάνουν ό. δεν μπαίνει πρόβλημα ανάστα­ σης διά του τρόπου αυτού· ούτε πρόβλημα μετεμψύχωσης μπαίνει. την υφιστάμεθα ώς το βαθμό που αρνούμαστε να την δημιουρ­ γούμε και αφήνουμε το θεό να την δημιουργεί όπως προβλέπει το θεϊ­ κό Του σχέδιο. τη συνείδηση. μαζί με τον Βίκο. Κουράγιο. εκτός του γεγονότος πως υπάρχουν άνθρωποι που αδιαφορούν για την ιστορία και δεν κάνουν τίποτα για να την δημιουρ­ γήσουν.τι μπορούν για να μην κουνηθεί η ιστορία απ’ τη 87 . Κι αν σας παρηγορεί το γεγονός πως κάποτε θα γίνετε αστρική σκόνη. I V ιστορία και την υφιστάμεθα. ένα καινούργιο εμφανίζεται μέσα στο σύμπαν. Πάντως μην περιμένετε να ξαναγίνετε ο συγκεκριμένος άνθρωπος με τη συγκεκριμένη συνείδηση που ξέρετε. κατά το ινδουιστικό πρότυπο. Κι όσοι προτι­ μάτε μια από τις πολλές μορφές αθανασίας που προσφέρουν τα μαγα­ ζιά όλων των θρησκειών. μελλοθάνατοι. οπότε. τόσο το καλύτερο. λοιπόν. Δηλαδή. λοιπόν. πως ο άνθρωπος δημιουργεί την ιστορία του. Για κάθε αστέρι που πεθαίνει. δεν έχετε παρά να διαλέξετε όποια σας ται­ ριάζει και με γεια σας! Λέγαμε. για μένα τουλάχιστον. Ακόμα κι αν η ύλη ανασυ­ ντεθεί με τον ίδιο ακριβώς τρόπο για να φτιάξει τον ίδιο ακριβώς άν­ θρωπο.μαστέ και υποκείμενά της. Όμως. όση έχω τέλος πάντων. (Ο Ξέ­ νος και Ο μύθος τον Σίσυφον θα σας μάθουν πολλά επ’ αυτού). που δεν μετέχουν ενσυνείδητα στο ιστορικό γίγνεσθαι.

Που χύνοντας λίγο αίμα τώρα πιστεύουν πως συντε­ λούν στο να μη χυθεί περισσότερο αργότερα Και μη μου πείτε ποιος ζει ποιος πεθαίνει μέχρι τότε που θα χυθεί το αίμα. Αρκεί να πάρουμε τα μέτρα μας και να διαφυλάξουμε τη ζωή στον πλανήτη Γη.χ. αλλά θα έρθει κάποτε. τα δισέγγονά σας. Και η δειλία που δημιουργεί ο φόβος του αγνώστου. απαλλαγμένος όχι από την οικονομική μέριμνα. η ιστορία μετράει την ηλικία της με αιώνες. που τον ρήμαξαν οι άπληστοι Αλλωστε. Μπορεί ν’ αργήσει να εμφανιστεί η κομουνιστική κοινωνία. κάποτε. κάπου κάπου. Ο κομουνισμός είναι τέλος. να κάνουμε και καμιά επαναστασούλα. όχι για την ιστορία Η ιστορία θ’ αρχίσει να εξανθρωπίζεται πληρέστερα και ταχύτερα όταν ο άνθρωπος πάρει την τύχη στα χέρια του. αυτοί που κυρίως απεχθάνονται τα αίματα είναι οι γνή­ σιοι επαναστάτες. Το θάρρος και η συντήρηση ποτέ δεν έκαναν καλά ζευγάρι Εκ των ανωτέρω συνάγεται πως προοδευτικός άνθρωπος δεν είναι μόνο ο αριστερός με την τρέχουσα έννοια Είναι αυτός που πιστεύει πως ο κόσμος αλλάζει Αν π. πιστεύεις πως ο καπιταλισμός αλλάζει και συνεπώς είναι δεκτικός συνεχούς βελπώσεως πρέπει να είσαι σε θέση να φανταστείς μέχρι πού μπορεί να φτάσει αυτή η βελτίωση. Αλλωστε. γιατί τη νύφη θα την πληρώσουν τα παιδιά σας. Κι αν θέλουμε να σπρώξουμε λιγάκι τα πράγματα πρέπει. τα εγγόνια οας. Σε τελική ανάλυση το μόνο που πετυχαίνει να συντηρήσει εφ’ όρου ζωής ο συντηρητικός είναι ο φόβος του αγνώ­ στου. κάποτε θα χαλάσουν και θα υπο­ χρεωθείς να τα ανανεώσεις. θα χρειαστεί ίσως να συγκρουστείτε με τους προοδευτικούς με κίνδυνο να . γιατί θα δηλώνατε αυτομάτως συντηρητικός· οπότε. Δεν έχει σημασία πότε. αυτοί που προ­ σπαθούν ματαίως να συντηρήσουν (να διαφυλάξουν) τα κεκτημένα Αλλά μόνο πρόσκαιρα θα μπορούσαν να το πετύχουν. αν όλοι ήμασταν στ’ αλήθεια προοδευτικοί. οι επαναστάσεις δεν θα είχαν λόγο ύπαρξης. Είναι οι λεγόμενοι συντηρητικοί. Και μην ξαναπείτε τι με νοιάζει εμένα για όλους αυτούς τους απο­ γόνους.θέση που τη βρήκαν. αλλά από τον οικονομικό καταναγκασμό. αλλά μόνο για την ταξική κοινωνία. κυρίως όταν η ιστορία πεισμώνει σαν γαϊδούρι στον ανήφορο και δεν λέει να περπατήσει Πάντως. Και μέχρι να πεθάνει η Γη θα έχουν ζήσει πάρα πολλές γενιές ανθρώπων στην επιφάνεια της. 'Οοο και να συντηρήσεις τα τρόφιμα στο ψυγείο. Στις μέ­ ρες μας ο Φράνας Φουκουγιάμα λάνσαρε τη βολική άποψη πως η ιστορία μπορεί να φτάσει μέχρι τον καπιταλισμό κι εκεί να σταματήσει Ο Μαρξ παλΐότερα είπε πως η ιστορία μπορεί να φτάσει μέχρι τον κομουνισμό αλλά δεν θα σταματήσει εκεί.

Τελικά. ούτε με το θάνατο του Στάλιν. αλλά το «κινούν αίτιον» δεν είναι η προσωπικότητα. πάντα βρίσκονται αρχηγοί για το καθετί. Αν οι κομουνιστές έχουν τις περισσότερες πιθανότητες να κερδί­ σουν τελικά. ούτε από τον Γέλτσιν.πάτε πρόωρα στον παράδεισο να παριστάνετε εκεί με την άνεσή σας τους αιωνίως συντηρημένους «ζωντανούς» σε έναν τόπο χωρίς χρόνο. τότε που δεν ήταν ακό­ μα ψοφοδεείς και μπορούσαν να αντιμετωπίζουν με αξιοπρέπεια τα λιοντάρια στην αρένα Αλλωστε. σύμφωνοι. αυτό οφείλεται στο ότι είναι οι μόνοι πλέον που είναι σε θέση να πεθάνουν για συμφέροντα που δεν είναι τα προ­ σωπικά τους. που συν τοις άλλοις ήταν και πολύ καλός θεολόγος. Κάποιες άλλες κοινωνικές δυνάμεις. έστω κι αν δεν υπήρχε αυτή η συγκεκριμένη προσωπικότητα αλλά μια άλλη. όπως οι χριστιανοί παλιότερα.. σαφώς υπερτε­ ρούσαν κατά το ήθος από τους μάρτυρες του χριστιανισμού. ούτε από τον Γκορμπατσόφ. Ο άνθρωπος δημιουργεί την ιστορία του. Αλλωστε. Ο σκοτσέζος φιλόσοφος της ιστορίας Τόμας Καρλάιλ (1795-1881) λέει πως ο κινητήρας της ιστορίας είναι ο Μεγάλος Ανδρας. κρα­ τούσαν τη συνοχή της Σοβιετικής Ένωσης τότε και κάποιες άλλες 89 . κανείς δεν θα υποτιμούσε το ρόλο της προσωπικότητας στην ιστορία. Είμαστε όλοι πιασμένοι στην ίδια παγίδα και συνεπώς όλοι πρέπει να βοηθήσουμε να βγούμε απ’ αυτήν βάζοντας την ιστορία να δουλέψει για λογαρια­ σμό μας.. η αντικατάσταση του Λένιν από τον. η οποία απλώς εκφράζει πληρέστερα μια συγκεκριμένη εποχή. Αυτοί που συμ­ φωνούν αλλά δεν λένε να κάνουν τίποτα πραχτικότερο είναι οι περισ­ σότεροί Αλλά αυτό δεν εμποδίζει την ιστορία να κινείται. είτε προοδευτικός είτε συντηρητικός είναι. ουδείς αναντικατάστατος. Βέβαια. πέραν της προσωπικότητας του Λένιν ή του Στάλιν. αυτή που κατα­ γράφουν οι ιστορικοί. που στήθηκαν με τόση αξιοπρέπεια μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα δεν πίστευαν στη μετά θάνατον ζωή. εκείνοι πίστευαν στη «μετά θάνατον ζωή» κι αυτό διευ­ κόλυνε το θάνατό τους. οι οποίες θα ικανοποιούνταν οπωσδήποτε. Απόδειξη. ο Νίκος Μπελογιάννης και ο Νίκος Πλουμπίδης. ποιες συγκεκριμένες δυνάμεις επενεργούν πάνω στα συγκεκριμένα γεγονότα και τα κάνουν να παίρνουν μια συγκεκριμένη μορφή. Για μένα τουλάχιστον. Όμως. Οι χιλιάδες κομουνιστές. Στάλιν! Η Σοβιετική Ένωση δεν διαλύθηκε ούτε με το θάνατο του Λένιν. που έχει συγκεκριμένες ανάγκες. όμως. Έτσι κι αλλιώς κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει απ’ το φαύλο κύκλο της ιστορίας. μεταξύ πάρα πολλών άλλων. λέει ο Τεγιάρ ντε Σιαρντέν.

το να ερμη­ νεύεις την ιστορία δεν σημαίνει και πως επεμβαίνεις σ’ αυτήν. Γιατί. Εκείνοι οι άνθρωποι που παράγουν έργο ή ιδέες δυνάμενες να επηρεάσουν τη ζωή. λοιπόν. Αλλω­ στε. στη βάση ενός σχεδίου. δεν είναι να ερμηνεύσουμε τον κόσμο. Είναι η πρώτη θεωρία στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης η οποία δεν αυτοπροτείνεται σαν μια ακόμα θεωρητική ενατένιση του κόσμου. Από ερμηνείες του κόσμου. ο γαλλικός νεομαρ­ ξισμός είναι παραλλαγές του αρχικού μαρξισμού του Μαρξ. Αλλωστε. άλλο τίποτα στην ιστορία του κόσμου. ο φροϋδομαρξισμός της Σχολής της Φρανκφούρτης. μια μέθοδος που μας επιτρέπει όχι μόνο να ερμηνεύουμε τα γεγονότα. δεν είναι μόνο μια θεωρία. Για πρώτη φορά στην ιστορία. την οδήγησαν στην καταστροφή. εν ολίγοις. αλλά και να επιδρούμε πάνω τους. απλώς να επιδρούμε πάνω τους. η θεωρία από μόνη της χάνει το νόημά της αν δεν μπορεί να καθορίσει τα όρια εντός των οποίων θα τελεστεί μια πιθανή πράξη. αυτά τα οδηγεί μια συνισταμένη δυνάμεων που η κοινωνιολογία την ονομάζει «κοινωνική δυναμι­ κή». η θεωρία.κοινωνικές δυνάμεις. Αυτή η άποψη θα ονομαστεί «ιστορικός υλισμός». έτσι και ο μαρξισμός δεν υπάρχει για να εφαρμόζεται κατά γράμμα και σχολαστικά. Ήθελε να τονίσει πως κανένας «Ηθμός» δεν έχει νόημα όταν γίνεται δόγμα 90 . με τον Μαρξ. Ο μαρξισμός. έτσι αορίστως. Ο οποίος έλεγε πως δεν είναι μαρξιστής. αλλά να τον αλλάξουμε. Η επιτυχία του μαρξισμού οφείλεται σ’ αυτή τη διπλή. που κινούν την ιστορία είναι οι εργαζό­ μενοι άνθρωποι. Είναι άποψη ενταγμένη σε ένα ευρύτερο φιλοσοφικό ρεύμα που ονομάζεται «διαλεκτικός υλισμός». όπως κάθε θεωρία. Βέβαια. Αυτές οι δυνάμεις. υπόστασή του. η όποια θεωρία. λέει ο Μαρξ. ώστε να κινηθούν αν είναι δυνα­ τό προς την επιθυμητή κατεύθυνση. πέραν του Γκορμπατσόφ και του Γέλτσιν. αλλά προτείνεται σαν μέ­ θοδος δουλειάς για την αλλαγή του κόσμου. αλλά και μια πρακτική. και όχι οι άνθρωποι εν γένει. καθορίζει κάποια όρια εντός των οποίων είναι δυνατό να εμφανιστεί ή να μην εμφανισθεί μια πρά­ ξη ή να δημιουργηθούν άλλες θεωρίες κατά κάποιο τρόπο θυγατρικές ή δορυφορικές της πρώτης. λέει ο Μαρξ. Προσοχή. δεν είναι αρκετό να είναι κανείς φιλόσοφος της ιστορίας για να κάνει κάτι για την ιστορία Όπως λέει ο Μαρξ. θα διορθώσουν οι νεομαρξιστές. Κι αυτό ακριβώς είναι το καινούργιο που φέρνει ο Μαρξ στη φιλοσοφία της ιστορίας. όπως ξέρουμε. θα λέγαμε. όχι να οδηγούμε τα γεγονότα. Βέβαια. η έννοια της εργασίας γίνεται η πρωταρχι­ κή και βασική κινητήρια δύναμη της ιστορίας. το ζητούμενο. Ο μαρξιστικός σουρεαλισμός του Μπρετόν. Αυτό είναι αδύνατο.

Αυτές που είναι απαραίτητες για να έχει κανείς μια γενική ιδέα για το τι περίπου είναι ο μαρξισμός του Μαρξ. για παράδειγμα. Σήμερα. 5. όχι μόνο της μαρξιστικής. όχι των επιγόνων. Ήποτα πιο πρωτόγονο και πιο βάρβαρο από τ ψ τσιγκουνιά. αγοράζουμε και γόητρο αγοράζοντας. όπου η επέν­ δυση γίνεται σε μύθους. είτε από βίτσιο όταν είμαι ένας διεστραμμένος συλλέκτης προϊό­ ντων. πηγαίνω μπροστά. και μάλιστα πάρα πολύ στενή. είναι μια ευέλικτη μέθοδος ερμηνείας και αλλαγής του κόσμου. Το προϊόν και το εμπόρευμα Προϊόν είναι αυτό που προβαίνει.Ο μαρξισμός δεν είναι δόγμα. Αυτό το ουσιαστικό. Και οι φωνητικές χορδές. που σημαίνει προβαίνω. δεν υπήρχε. ένα αυτοκίνητο γοήτρου. ένα δώρο της φύσης. που αλλοιώνει τους νόμους της κλασικής πολιτικής οικονομίας. είτε γιατί το προϊόν είναι χρήσιμο για μένα. η παροιμιώδης έκφραση «πουλάει φύκια για μεταξωτές κορδέλες» μπορεί να γίνει πραγματικό­ τητα. με τη διαλεκτική. που είναι το αντίθετο της οντολογίας. Σήμερα. Στην εποχή του Μαρξ οι σταρ δεν ήταν ένα εντελώς τρελό εμπόρευμα. δεν ήταν χρυσωρυχεία θ α δούμε στη συνέχεια τρεις μόνο από τις βασικές μαρξιστικές έν­ νοιες στψ «καθαρή» τους μορφή. που είναι ουσιαστικότατο αφού η ικανότητα για τ ψ παραγωγή προϊόντων καθορίζει τ ψ κοινωνική υπόσταση του αν­ θρώπου. θέλω να κατέχω προϊόντα. Στην εποχή του Μαρξ «η μάρκα γοήτρου». που τη δημιουργεί περισσότερο η διαφήμιση και λιγότερο η ποιότητα. Ο μαρξισμός ίσως να μην εφαρ­ μοστεί ποτέ στην καθαρή του μορφή αλλά σε κάποιες παραλλαγές επι­ βεβλημένες από την αλλαγή των συνθηκών. όπως σήμερα Το Χόλλυγουντ δεν υπήρχε για να διδάξει στους τραπεζίτες μυθική πολιτική οικονομία. παράγεται από το ρήμα πρόειμι. που τα συσσωρεύω ακόμα και όταν δεν τα χρειάζομαι γιατί μέσα μου λειτουργεί αταβιστικά ο πανάρχαιος φόβος της πείνας και της έλ­ λειψης. για παράδειγμα. που προπορεύεται. Από τον άνθρωπο-καταναλωτή. Μπροστά από πού. εκτός από ποσότητα και ποιότητα. 91 . ας πούμε μια Μερσεντές. που προχωρεί. προ­ χωρώ. Ο μαρξισμός δεν έχει καμιά σχέση με την οντολογία· έχει σχέση. μέσω της διαφήμισης.

παλιότερων και νεώτερων. όπου όλα εί­ ναι δυνατά. συμβαίνουν μόνο στον κινηματογράφο. παράγονται είτε για να καταναλώνονται. ακόμα κι αυτά που σε μερι­ 92 . το αυτοκίνητο. να παράγει και το κλειδί που ανοίγει την κονσέρβα Κι ύστερα σου λένε πως «τα πάντα εν σοφία εποίηοε» ο θεός. που πετούν πάνω απ’ τον Όλυμπο. ο έμφρων. αλλά εγώ αν ήμουν στη θέση του θα έφτιαχνα μερικές «βιομηχανικές» ροδακινιές όπως τις περιέγραψα παραπάνω. δεν έχουμε λόγο να το παράγουμε. συναρμολογημένο από τα ψάρια Μη μου πείτε πως δεν μου φαίνεται πως έχω δει πολλές ταινίες! Αυτά. Και θα έκανα το αεροπλάνο να πετάγεται έτοιμο για πτήση από τα βάθη του ωκεανού. Προσπαθώ να φανταστώ μια κοινωνία που παρήγαγε άπαξ διά παντός τα άφθαρτα προϊόντα της. ή έστω αν δούλευαν να τα φτιάξουν. Κι ό. όπως τα τρόφιμα και όλα τα αναλώσιμα αγαθά. η φύση να προνοεί. κάποιοι πολύ μακρινοί μας πρόγονοι! ΤΙ συγκλονιστική εικό­ να μια ροδακινιά που παράγει κονσερβοποιημένα ροδάκινα κομπόστα Και μαζί με το κουτί που κρέμεται απ’ το κλαδί. Στην πραγματικότητα αυτοί οι δυο άνθρωποι πάνε πάντα μαζί. λέει. Χρήσιμο είναι το χρησιμοποιούμενο προϊόν. Στην κοινωνία. με την απόλυτη και κυριολεκτική έννοια της λέξης. Κατακαημένε Προμηθέα. Τι ευτυχία. Κι αυτό διότι κάποτε. σε τελική ανάλυση. αφού φθείρεται και αντικαθίσταται. είναι ο άνθρωπος που πρέπει να κάνει τα αδύνατα δυνατά. Μόνο οι τρελοί παράγουν άχρηστα πράγματα Και μόνο α τσιγκούνηδες αχρηστεύουν προϊόντα. στο μύθο. συσσωρεύοντάς τα ανοήτως. τι τράβηξες κι εσύ για χατίρι του ανθρώπου κατασκευαστή! Πολύ θα ήθελα να ξέρω τις απόψεις του Δία για τα αε­ ροπλάνα της Ολυμπιακής. είναι τόσο παλιός όσο σχεδόν και ο «χόμο σάπιενς». Που επίσης είναι προϊόν αναλώσιμο. λοιπόν. Δεν θέλω να προσβάλω το θεό. αλλά την ανακαλύπτω μόνο στο μυθικό Παράδεισο της θρησκευτικής μυθολογίας. μια κι έξω. εν σοφία το εποίηοε προκαλώντας το φθόνο των θεών. ο άν­ θρωπος κατασκευαστής. όμως. λοιπόν. είτε για να χρησιμοποιού­ νται ως «διαρκή αγαθά» όπως. Τα προϊόντα. ο Προμηθέας έκλεψε τη φωτιά από τους ολύ­ μπιους και την έκανε δώρο στους θνητούς. όλα τα προϊόντα είναι χρήσιμα.τι εποίηοε ο άνθρωπος. ή αυτό που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί 'Οταν το προϊόν δεν πρόκειται να χρησιμοποιηθεί. Ο «χόμο φάμπερ». ο σοφός άνθρωπος.Αλλά και τίποτα πιο συντηρητικό. για παράδειγμα. Η κατασκευαστική ικανότητα του ανθρώπου είναι ανεξάντλητη. αν όλα μας τα έδινε έτοιμα η (ρύση. Λοιπόν.

θα μας λείπει ο ουρανός με τ’ άστρα Τα κοινωνικά προβλήματα δεν πρόκειται να λυθούν με τις παροχές του σοσιαλδημοκρατικού κράτους προνοίας. αλλά όπως και να το κάνουμε και μέχρι να υπάρξει αφθονία αγαθών για όλους. η ολιγάρκεια θα επι­ βάλλεται εκ των πραγμάτων και συνεπώς δεν είναι ανάγκη να την προ­ τείνουμε σαν ιδανικό. Γιατί. τότε η συσσώρευση του πλούτου σε λίγους είναι ανηθικότητα Ανάμεσα στο δυο. για ίση κατανομή του υπάρχοντος «κοινωνικού προϊόντος» σε μια δεδομένη στιγμή της κοινωνικής ανάπτυξης. κι αλίμονο του αν στα­ ματήσει να είναι Απληστος σημαίνει αγέμιστος. διαλέγω την ουτοπία Που. Ay αυτό είναι ουτοπία. εν πάση περιπτώσει. θα ζητάει συνεχώς και περισσότερα Να γιατί η ηθική επι­ ταγή της ολιγάρκειας είναι αντιδραστική: προλαβαίνει τις εξεγέρσεις αυτών που ζητούν συνεχώς περισσότερα Ο μαρξισμός του Μαρξ δεν μιλάει για ολιγάρκεια. χρωστάμε χάριτες στο χριστιανισμό που μας δίδαξε την ολι­ γάρκεια Βέβαια. Είναι σκληρή και αδήριτη ανάγκη. Να σταματήσει. το πονηρό αστείο για το λιτοδίαιτο και την ολιγάρκεια. Μπορεί η τσίχλα να μην έχα σοβαρό λόγο ύπαρξης ως εδώδιμο προϊόν.χ. σχετιζόμενες με τις τρίχες της προβιάς. πολύ καλά κάνουν και δεν είναι Αλίμονο στον άνθρωπο που νιώθει ικανοποιημένος και δεν ζητάει ολοένα και περισσότερα Αλλωστε. Κι όσοι μπορούν να μην είναι ολιγαρ­ κείς. είναι άπληστος απ’ τη φύση του.κούς φαίνονται άχρηστα Μπορεί εγώ να θεωρώ άχρηστο π. αυτή η διδαχή ήταν ο καλύτερος τρόπος για μια καλύ­ τερη διατροφή κατ’ αρχήν των ιερέων. λοιπόν. ακόρεστος. όμως άντε να το πω σε μια κοκέ­ τα θ α μου βγάλει τα μάτια με τα άβαφα νύχια της. και όλα να τα ’χουμε. Αλλωστε. άλλωστε. όσα και να δώσεις σε κάποιον. όχι υπέρ της φτώ­ χειας. Πάντως. πες το όμως σ’ ένα μηρυκαστικό κι αντί για τσίχλα θα μασήσει τ’ αυτί σου. που το εφεύραμε ίσα ίσα για να κάνουμε οικονομία Αν υπήρχε αφθονία κανείς δεν θα έκανε λόγο για ολιγάρκεια Ο άνθρω­ πος. Εκτός κι αν πρόκειται για τα προϊόντα δια­ τροφής και ένδυσης. το βερνίκι των νυχιών. η ολιγάρκεια δεν είναι ηθικής τάξεως αρετή. Κανείς δεν μπορεί ν’ αποφασίσει ποιο προϊόν είναι σημαντικό και ποιο λιγότερο σημαντικό. όταν στομώσει η επιθυμία Όλα θα σταματήσουν αυτομάτως. μιλάει για αφθο­ νία για όλους ή. για τη σημασία των οποίων θα είχαν αντιρρήσεις μόνο οι ασκητές που ζσυν με μέλι και ακρίδες και ντύνονται με ακατέρ­ γαστα δέρματα ζώων για να νιώθουν μεταφυσικές ανατριχίλες. Ο μαρξισμός είναι υπέρ του πλούτου. που κι αυτό είναι προϊόν. δεν σημαίνει «τό­ 93 . Και ξέρου­ με τι συμβαίνει όταν επέλθει ο κόρος. στο κάτω κάτω. Μόνο που θέλει τον πλούτο για όλους.

τι προϊόν παράγει τόσο η φύση όσο και η κοινωνία είναι ή θα μπορούσε να είναι χρήσιμο. καίτε το σπίτι σας πριν καν το χτίσετε. Ό. λέει ο Ένγκελς. ο πολιτι­ σμός δεν είναι παρά κοινωνικοποίηση της φύσης. σημαίνει «τόπος που δεν υπάρχει ακόμα. όπως τόσα και τόσα. Ακόμα και τα ερτζιανά κύματα είναι φύση. στον αιώνα τον άπαντα. λοιπόν. Η εκκλησιαστική μουσική και η θρησκευτική αρχιτεκτονική δεν εί­ ναι μύθος. που θα πάρω απ’ το δέντρο για να το χρη­ σιμοποιήσω στο σπίτι που φτιάχνω είναι προϊόν κοινωνικό. Κι αν αυτό είναι ουτοπία. μπορεί να είναι εξόχως παραγωγικές και χρήσιμες. λοιπόν. Ο άνθρωπος πρώτα ανακάλυψε τούτη τη δυνατότητα στη φύση και ύστε­ ρα επιχείρησε να επέμβει σ’ αυτήν και να την κοινωνικοποιήσει Δεν είναι όλα τα προϊόντα το ίδιο χρήσιμα Είναι φανερό πως το ξίδι δεν είναι το ίδιο χρήσιμο με το κρασί. Οι ουτοπίες. Ομως. Η κοινωνία των ανθρώπων προσαρμόζει αδιάκοπα την παραγωγή προϊόντων στις συνεχώς διαφοροποιούμενες ανάγκες της. Η μαρξιστική ηθική προσπαθεί να κάνει τη γη Παράδεισο. Τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα είναι μια φυσική κατάσταση που την εκμεταλλευόμαστε τεχνηέντως. Το δένδρο είναι κάτι το φυσικό. με τους εκπληκτικούς μύθους του. στα δέντρα του δάσους. λέει ο Μποντριγιάρ. όχι στην κοινωνία Το σανίδι. ή μυρμηγκιών.πος που δεν υπάρχει». όμως. κάθε προϊόν έχει μια «αξία χρήσης». μικρή ή μεγάλη αδιάφορο. Η χριστιανική ηθική προετοιμάζει τον άνθρωπο για τον Παράδεισο. αλλά είναι η παρέκκλιση απ’ τη νόρμα που γοητεύει. υπάρχει στη φύση. Όλα έρχονται απ’ τη φύση και όλα επιστρέφουν σ’ αυτή. Αλλωστε. που κάποτε φαίνο­ νταν άχρηστα Ο πρωτόγονος άνθρωπος θα θεωρούσε τον εαυτό του ιδιαί­ τερα δυστυχή αν έπεφτε πάνω σε μια πετρελαιοπηγή. όμως τίποτα δεν απόκλεια στο μέλλον ο άνθρωπος να τα με­ τατρέψει κι αυτά σε χρήσιμα. το εκτελεί άψογα. Προσοχή. αλλά θα μπορούσε και να υπάρξει». Βέβαια. πραγματοποιεί μονότονα. Έχει δηλαδή αξία γιατί εί­ 94 . όλοι ξέρουμε πως ο χρι­ στιανισμός. σίγουρα δεν είναι μεγαλύτερη απ’ αυτήν που υπόσχεται την ουράνια ευτυχία στους δυστυχείς. Κανείς δεν θα ήθελε να ζει σε μια κάθε άλλο παρά γοητευτική κοινωνία μελισσών. Κοινωνικοποίηση του φυσικού σημαίνει μετατροπή του φυσικού σε κοινωνικό. παρήγαγε πολύ σημαντικό έργο. Βέβαια. όπως λέει ο Χουιζίνγκα. Αλλωστε. είναι μια συναρπαστική πραγματικότητα Χώρια η βοήθεια που ο χριστιανισμός δίνει ο’ όσους φοβούνται υπέρ το δέον το θάνατο. Μόνο η κοι­ νωνία των μελισσών. Όταν τα καίτε. ένας διαπρεπής φιλόσοφος της ιστορίας του πολιτισμού. πάντα το ίδιο σχέδιο «κοινωνικής δράσης». πολλά φυσικά προϊόντα φαίνονται άχρηστα.

λέγεται εμπόρευμα Φυσικά. 95 . Εκείνο όμως που δεν είναι αυτονόητο είναι πως η αξία χρήσης του εμπορεύματος είναι υπερκαλυμμένη από την ανταλλακτική του αξία. ζούσε μέσα στην τέχνη. άσχε­ τα απ’ το γεγονός πως δεν μπορούν να τη χρησιμοποιήσουν όλοι. το οποίο έχει απομακρυνθεί από τις πολύ πρακτικές αξίες χρήσης και έχει απο­ κτήσει μια αυτονομημένη αισθητική αξία. Σε μια τέτοια περίπτωση. Οι Έλληνες ήταν ένας λαός που δεν ζούσε και με τέχνη. κάθε προϊόν έχει μια μορφή. Έτσι κι αλλιώς. Πνευματικής τάξεως. Αλλωστε. θα μπορούσε κανείς να τα θεωρήσει άχρηστα ή περιττά. αφού και η στολισμένη και η αστόλιστη κουβέρτα ζεσταίνουν το ίδιο καλά Ο Πλάτων θα πει πως η αγάπη μας για τις μορφές και το εύμορφο (όμορφο) είναι μια νοσταλγία για την τέλεια μορφή. η αισθητική αξία είναι κι αυτή μια αξία χρήσης. είναι μορφές. δυνάμενο να φέρει κέρδος όταν πουληθεί. Επί του παρόντος τη χρησιμοποιούν καλύτερα αυτοί που βρίσκονται πιο κο­ ντά στην «ηθική του μέλλοντος». και συνεπώς να ζούμε καλύτερα Αρα. Το προϊόν που δεν παράγεται για να καταναλωθεί από τον ίδιο τον παραγωγό. Όμως. Πω σωστά. τόσο περισσότερο προσεγγίζει το έργο τέχνης. αλλά για να πουληθεί. αν και δεν έχει κανένα πρακτικό λόγο να το κάνει. επιπόλαια. Το έργο τέχνης για πολλούς είναι άχρηστο αφού δεν είναι δυνατό να χρησιμεύσει από πρακτική άποψη. είναι χρήσιμο και γι’ αυτό έχει αξία Δεν θα αγοράζαμε προϊόντα που δεν θα είχαν αξία χρήσης. Κι όσο πιο καλή είναι η μορφή του. που είναι η Ιδέα Οι Ιδέες του Πλάτωνα δεν είναι πνεύματα. και σήμερα τα χρηστικά προϊόντα έχουν μαζί με την κυ­ ρίως ειπείν αξία χρήσης και μια αισθητική αξία Η χωριάτισσα που υφαίνει με μεράκι την κουβέρτα προσπαθεί να τη στολίσει με χίλια πλουμίδια. δηλαδή από την αξία που έχει ως εμπόρευμα και μόνο. αυτό είναι αυτονόητο. Και είθε οι άνθρωποι να φτάσουν να βλέπουν κάποτε τα πάντα σαν καλλιτέχνες κι όλα τα προϊό­ ντα τους σαν έργα τέχνης.ναι χρήσιμο. Μορφές και όχι πνεύματα είναι και οι ψυχές στην αρχαιοελληνική μεταφυσική. αξία χρήσης έχουν και τα εμπορεύματα. όπως χαρακτηρίζει την αισθητική ο Νίτσε. συχνά πείθοντάς σε με τη διαφήμιση πως σου είναι χρήσιμο. η αισθητική αξία είναι κι αυτή μια μορφή αξίας. ο παραγωγός αδιαφορεί αν το εμπόρευμα είναι ή όχι χρήσιμο και το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι να σου το πουλήσει. Έχουν αξία χρή­ σης ακόμα και τα προϊόντα που. η οποία έχει τη δική της ση­ μασία αφού μας βοηθάει να νιώθουμε καλύτερα.

Ο Μαρξ ονόμασε «φετιχισμό του εμπορεύματος» το κρύψιμο ή την εξαφάνιση της αξίας χρήσης πίσω από την ανταλλακτική. που κάνει τις ανθρώπινες σχέσεις αλλοτριωμένες. Στη συνέχεια θα δούμε πώς και γιατί ένα πράγμα αποκτά πρώτα αξία χρήσης (χρησιμότητα) για ν’ αποκτήσει στη συνέχεια και ανταλ­ λακτική (εμπορική) αξία 6. Αλλοτρίωση σημαίνει αποξένωση. Η τιμή. διαμεσολαβημένες απ’ αυτό. πάρα πολύ συχνά μπαίνει κι αυτή στον τιμοκατάλογο. Ο νόμος της αξίας Το κάθε τι έχει την τιμή του. και με τις δύο έννοιες. Η απανθρωπιά εγκαθίσταται στον κόσμο μαζί με το εμπόρευ­ μα. δεδομένου ότι ο άνθρωπος είναι «ζώον κοινωνικόν». Κι έτσι. αν και η τιμή. Μπορεί να επέμβει κανείς και στις τιμές και στην τιμή. όπως λέει ο Αριστοτέλης. δεν είναι αδιαπραγμάτευτη. για να ενωθούν έτσι οι δυο έννοιες της ίδιας λέξης διά της οποίας προσδιορίζεται η αξία. Ανάμεσα σε μένα και τον άλλο δεν παρεμβάλλονται αισθήματα. στην πρώτη περίπτωση του εμπο­ ρεύματος και στη δεύτερη του ανθρώπου που αντιστέκεται αρνούμενος να μετατρέψει τον εαυτό του σε εμπόρευμα και να «πουληθεί». παρεμβάλλεται ένα πράγμα. περιέρχεσαι στην κατάστα­ ση του ζώου. θε­ τικά ή αρνητικά. Το λεγόμενο «συμφέρον» (αυτό που φέρει κάτι μαζί του και δεν είναι μόνο του) ακολουθεί τον άνθρωπο όπως η σκιά του. λοιπόν. ένα αντικείμενο. Αλλά αν απομονωθείς για να απαλλαγείς από τα συμφέ­ ροντα που σε συνδέουν με τους άλλους. τη γνήσια φύση των πραγμάτων ή του εαυτού μας. ο Μαρξ την προτεραιότητα στην αξία χρήσης και όχι στην ανταλλακτική (εμπορική) αξία. δεν κάνει τίποτα περισσότερο από το να προσπαθεί να μας πείοει πως πρέπει να ξαναβρούμε τη χαμένη ανθρωπιά μας. που εξαφανίστηκε μαζί με την προτεραιότητα που έδι­ ναν κάποτε οι άνθρωποι στην αξία χρήσης. απομάκρυνση από την αρχική. Σχεδόν έχουμε ξεχάσει πως δεν παράγουμε για να πουλάμε αλλά για να ικανοποιούμε ανάγκες. Αυτό μας συνδέει Αλλοτρίωση είναι η καταστροφή των ανθρωπίνων σχέσεων. 96 . Δίνοντας. ως ηθική έννοια νοούμενη. Και μόνο η τιμή τιμή δεν έχει. για να ξαναβρείς τη χαμένη ανθρωπιά πρέπει να απο­ μονωθείς.

Χρήμα ετυμολογικά σημαίνει «χρήσιμο πράγμα». Και τότε είναι σαν να έχω στην τσάντα μου ένα αυτοκίνητο. Το χαρτονόμισμα σαν πράγμα νοούμενο. είναι αυτή και όχι η άλλη. Η αξία είναι μια πολύ δύσκολη στην κατανόησή της σύνθετη έν­ νοια. εδώ δεν μιλάμε για το κό­ στος.Τιμή. χώνεται μέσα στα εμπο­ ρεύματα και ανιχνεύει τις σχέσεις που αναπτύσσουν μεταξύ τους όλα τα εμπορεύματα Δεν μπορώ να βάλω στην τσάντα μου ένα αυτοκίνητο. σαν χαρτί δη­ 97 . με την οποία είναι συναρτημένα και το κόστος παραγωγής. Όμως μπο­ ρώ να βάλω τα χρήματα που κοστίζει ένα αυτοκίνητο και που αντι­ προσωπεύουν την τιμή του. αλλά για την αξία του εμπορεύματος. Πώς. που είναι κάτι διαφορετι­ κό. και η θέση του παραγωγού στο χρηματιστήριο. Η αξία είναι η έννοια κλειδί στην επιστήμη της πολιτικής οικονομίας. πράγμα που παίρνει την αξία του διά νόμου. και το γόητρο του παραγωγού ή του αγοραστή. μέχρι να εξουδετερώσω τους ασθενέ­ στερους ανταγωνιστές μου και όταν το πετύχω ανεβάζω ξανά τις τι­ μές. Εί­ ναι τα χρήματα που πληρώνουμε για να το αγοράσουμε. εκτός κι αν κάνω ντάμπινγκ. λοιπόν. καμιά φορά πιο πάνω απ’ όσο ήταν πριν το χτύπημα Το κόστος ενός εμπορεύματος το βρίσκω εύκολα με μια απλή άθροιση όσων ξόδεψα για να το παραγάγω. Νόμισμα σημαίνει νενομισμένο πράγμα. με την ίδια έννοια που δεν μένει στα­ θερή η αξία κάποιου εμπορεύματος. βέβαια. Και. λοιπόν. κα­ νείς δεν θα διαφωνήσει για τη χρησιμότητα αυτού του πράγματος. λοιπόν. Όμως λίγοι ξέρουν γιατί η τιμή ενός εμπορεύματος. διαμορφώθηκε η τιμή του. Όμως. το ιδανικό εμπόρευμα Ενεργώντας το χρήμα σαν μπαλαντέρ στο παιχνίδι των συναλλαγών. λέγεται η προσδιορισμένη σε χρήμα αξία ενός εμπο­ ρεύματος. ας πούμε ενός αυτοκινήτου. Ο προσδιορισμός της τιμής ενός εμπορεύματος γίνεται σε χρήμα γιατί κι αυτό είναι εμπόρευμα. Ασφαλώς όχι αυθαίρετα Δεν μπορώ να πουλήσω όσο θέλω και κυρίως δεν μπορώ να πουλήσω κάτω του κόστους. και ο δείκτης της οικονομικής ευρωστίας του παραγωγού ή του αγοραστή. Όταν. που σημαίνει «χτύπη­ μα» των τιμών για ένα διάστημα. κατανοήσουμε τον τρόπο με τον οποίο αποχτούν ή χάνουν αξία τα εμπορεύματα θα κατανοήσουμε και τον τρόπο με τον οποίο αποχτά ή χάνει αξία το χρήμα Όπως ξέρουμε η αγοραστική αξία του χρήματος δεν μένει σταθερή. και η επένδυση που έκανε ο παραγωγός ή που θα κάνουν οι αγο­ ραστές. και το ενσωματωμένο στην τιμή πώλησης βιομηχανικό και εμπορικό κέρ­ δος. Όλοι ξέρουμε τι σημαίνει τιμή ενός εμπορεύματος.

Αξίζει διότι είναι σπάνιο και άφθαρτο. πρέπει να ξέρεις την τιμή τόσο του αεροπλάνου. π. Ο πρώτος τρόπος καθορισμού της αξίας ενός εμπορεύματος είναι παμπάλαιος και σχετίζεται με τη οπανιότητα και την αντοχή ενός εμπο­ ρεύματος στο χρόνο. Κι όμως. αλλά και τους παπάδες. λοιπόν. έχει ευτελή αξία Είναι ένα σύμβολο. ή και δι’ άλλων χρησίμων πραγμάτων. ή να πέ­ σει κάτω από ένα ορισμένο όριο. που κάνουν την ίδια δουλειά. όμως. καθορίζεται σε χρήμα και το χρήμα εκφράζεται διά του νομίσματος. λοιπόν. από τα πιο φτηνά μέχρι τα πιο ακριβά. το μολύβι και η γραφομηχανή. Αν δεν είχαν τιμή θα ήταν αδύνατο να γίνουν συναλλα­ γές. τους λαθρέμπορους. είναι πολύ γενική. Όλα τα εμπορεύματα. Οι τιμές διακυμαίνονται εντός ορίων.χ. οι πριν απ’ τον Μαρξ οικονομολόγοι δεν ήξεραν ν’ απαντήσουν με λογική επάρκεια σ’ αυτή την αφελή ερώτηση. που είναι εμπόρευμα. όσο και των πορτοκαλιών. Το ίδιο και οι πολύτιμοι λίθοι. που ο ένας δεν προσπαθεί να ρίξει τον άλλο. Την όποια αξία αυτό το σύμβολο την παίρνει διά νόμου. διότι είναι χρησιμότερο και συνεπώς ζητιέται περισσότερο στην αγορά. Αλλά κι αν υποθέσουμε πως είναι χρήσιμη σε όλους τους γραφιάδες. δεν έχουν την ίδια τιμή. Η τιμή. η τιμή της αποκλείεται ν’ ανεβεί πάνω από ένα ορισμένο όριο. πόσοι τόνοι πορτοκάλια «χωράνε» σ’ ένα αεροπλάνο που πρόκειται να αγοράσεις. που ξέρουν καλύτερα απ’ όλους πως ο θεός δεν έχει ανάγκη από χρυσάφια και. αλλά όχι νομίσματα Το χρυσάφι δεν παίρνει την αξία του από το νόμο της Πολιτείας. Για να βρεις. που κι αυτά είναι εμπόρευμα Και τότε αυτομάτως καταλαβαίνεις το πώς και το γιατί η ελληνική οικονομία έχει τα χάλια που έχει Μια σωστή συναλλαγή προϋποθέτει σωστό προσδιορισμό της αξίας του εμπορεύ­ ματος. Επί του προκειμένου. δεν είναι το ίδιο χρήσιμη σε όλους. Σας φαίνεται αφελής η ερώτηση. Η γραφομηχανή. το χρυσάφι είναι το τέλειο εμπόρευμα Μεταφέρεται εύκολα. για παράδειγμα.. λοιπόν. έχουν την τιμή τους. διευκολύνει το κληρονο­ μικό δίκαιο.λαδή. πολύ σχετική και πολύ αόριστη έννοια Και με αόριστες έννοιες καθαρά παζάρια δεν γίνονται. προκειμένου να καθοριστούν σωστά οι τιμές και η συναλλαγή να γίνεται όπως πρέπει ανάμεσα σε καλούς εμπόρους. Έλεγαν. όπως οι ράβδοι χρυσού και οι πολύτιμες πέτρες. που κι αυτά είναι χρήματα. πως ένα εμπόρευμα είναι ακριβότερο από ένα άλλο. τους πιστούς με τα χρυσά τους αφιερώματα. δεν θα στενοχωρηθεί καθόλου αν οι παπάδες κλέψουν το χρυσάφι που προοριζόταν γι’ Αυτόν. . Γιατί. αλλά από τον οικονομικό νόμο της αξίας. συνεπώς. διευκολύνει τους κλέφτες. δεν χαλάει. Η χρησιμότητα.

τον έκαψαν αυτοί που προσαρμόστηκαν στον κοι­ νωνικά αναγκαίο χρόνο εργασίας. Μόνο από τη χρησιμότητα. τον έκαψα τον παραδοσιακό τσαγκάρη. ο Μαρξ λέει πως η τιμή ενός εμπορεύματος δεν καθορίζεται από τη χρησιμότητά του. είτε διότι τα εμπορεύματα παραμένουν απούλητα γιατί ο κόσμος δεν έχει χρήμα για να κάνει αγορές. Οι οποίοι έλεγαν πως η τιμή καθορίζεται απ’ όλα τα παραπάνω μαζί και από άλλα πολλά ανάλογα Ομως. Κοινωνικά και όχι ωρο­ λογιακά αναγκαίος είναι ο χρόνος που απαιτείται για την κατασκευή ενός εμπορεύματος σε μια δεδομένη στιγμή της κοινωνικής και οικονο­ μικής ανάπτυξης μιας συγκεκριμένης κοινωνίας. πληθωρισμός. Αλίμονο μας αν ακούσουμε και τα κρατς κρατς. ούτε απ’ όλα τα άλλα που είπαμε. ο μαρξισμός θα μπορούσε να θεωρηθεί σα μια σύνθετη απάντηση σ’ αυτό το απλό ερώτημα. μόνο από τη σπανιότητα. που παίζει τον πρώτο ρόλο στον καθορισμό της τιμής. Είναι προφανές πως ο χρόνος που χρειαζόμαστε για να κατασκευά­ σουμε με βιομηχανικό τρόπο ένα ζευγάρι παπούτσια δεν είναι ίσος μ’ αυτόν που απαιτείται για να κατασκευάσουμε τα ίδια παπούτσια στο χέρι Αν μετρήσω το χρόνο με το ρολόι. καθορίζεται κι απ’ αυτά αλλά και από κάτι άλλο. που δεν έτυχε σαφούς και καθα­ ρής απαντήσεως από τη μεριά των πριν από τον Μαρξ οικονομολό­ γων. Σε τελική ανάλυση. ο δημιουργός του ρολ-φιλμ και της Κόντακ. Μεταξύ πολλών άλλων Κροίσων αυτοκτόνησε τότε και ο Ίζωρτζ Ήστμαν. Ο χρόνος είναι ποσότητα και όχι ποιότητα Ο καπιταλιστής παρα­ γωγός οφείλει να ενδιαφερθεί κατ’ αρχήν για την ποσότητα των παραγομένων κομματιών στον καθορισμένο χρόνο χωρίς. Η λέξη κραχ. ούτε από τη σπανιότητά του. όταν όλα γίνονται άνω κάτω. μόνο από τη διαφήμιση. λοιπόν. που κάπου κάπου σπάει και τότε ακούς ένα «κρατς». και σε„ σωστά ελληνικά κρατς. λίγο χρήμα πάλι πληθωρισμός. μόνο από το επείγον των αναγκών που ικανοποιεί. είναι ηχοποίητη. Πιο «οστά. βέβαια.Εκτός από τις περιόδους πληθωρισμού. Δηλώνει τον ήχο που κάνει κάτι που σπάει Κρατς στη μεγάλη οικονομική κρίση του 1929 και παρ’ τους κάτω τους ακροβάτες καπιταλιστές. θα προσδιοριστεί η σωστή μέση τιμή ενός εμπορεύμα­ τος. να αδια­ 99 . Πολύ χρήμα. είτε γιατί στην αγορά κυκλοφορεί περισσότερο χρήμα απ’ όσο πρέπει. Μπορείτε να βάλετε έγκαιρα στοίχημα για το ποιοι θα αυτοκτονήσουν στο κραχ που έρχεται Τα κριτς κριτς τα ακούμε ήδη. Αυτό το κάτι άλλο είναι ο «κοινωνικά αναγκαίος χρόνος εργασίας» που απαιτείται για την κατασκευή ενός προϊόντος. Πώς. Δηλαδή. Ο καπιταλισμός ακροβατεί μονίμως σε ένα τεντωμένο σχοινί.

ενδιαφέρεται για το κέρδος. Λοιπόν. κατά κάποιον τρόπο εμπεριέχει πραγ100 . είναι έννοια ποσοτική ή ποιο­ τική. αλλά όχι και τον εργα­ ζόμενο. Δεν ξέρω και δεν θέλω να ρωτήσω τη 17η Νοέμβρη! Πριν απ’ τον Μαρξ. στψ ποσότητα των παραγομένων πραγμάτων μέσα σε έναν ορισμένο χρόνο. Το αφεντικό δεν μοίρασε τα επιπλέον κέρδη στους εργαζόμενους. Ωστόσο. για τη μυϊκή δύναμη που μπορεί να μετρηθεί ποσοτικά με το δυναμόμετρο (το βλακόμετρο είναι μια εφεύρεση που πρέπει να γίνει το ταχύτερο). μιλάμε για τ ψ εργατική δύναμη. αφού δεν θα είχε νόημα ο εργαζόμε­ νος να παράγει μεν ποσότητα. Παρά τις εγγενείς δυσκολίες που έχει η μέτρηση της εργατικής δύ­ ναμης. η εργατική δύναμη. που δεν έχει σχέση με τον αθλητισμό. δηλαδή με τ ψ ποσότητα των προϊόντων ή του μέ­ ρους ενός σύνθετου προϊόντος που παράγει ο εργαζόμενος. θα μπορούσαμε να μετρήσουμε τ ψ εργατική δύναμη έμμεσα. ΤΙ τιμωρία του αξίζει. κατώτερης ποιότητας. Ο Μαρξ αντικατέ­ στησε τις ποσοτικές ερμηνείες με ποιοτικές και στψ αρχή προκάλεσε μεγάλη σύγχυση. Ήταν φυσικό. θα μπο­ ρούσε να είναι και ζήτημα γούστου. οι οικονομολόγοι έδιναν καθαρά ποσοτικές ερμηνείες στψ έννοια της τιμής του εμπορεύματος. Φυσικά. το προϊόν που παράγει ο εργαζόμενος ή οι υπηρεσίες που προ­ σφέρει ένας άλλος εργαζόμενος. Γιατί η ποιότητα δεν μετριέται και δεν ζυγίζεται Όλοι ξέρουμε πως η ποιότητα ενός προϊόντος αυξάνει τ ψ τιμή του. Το αφεντικό δεν ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο. κι αυτό ακριβώς κάνα ο καπιταλισμός. αλλά σκάρτης ποιότητας. αλλά δεν μπορούμε να πούμε πόσο πιο ακριβό πρέπει να είναι ένα κιλό φέτα από ένα άλλο κιλό φέτα. νοούμενη σαν εμπόρευμα που πουλιέ­ ται και αγοράζεται στψ αγορά εργασίας. Ποσοτική λεν οι πριν από τον Μαρξ οικονομολόγοι. βέβαια. σε μια μέρα. Αντίθετα. ας πούμε μέσα σε μια ώρα. δεν είναι ανάγκη να είσαι οικονομολόγος για να καταλά­ βεις πως δεν θα ήταν δυνατό να υπάρξει ποσοτική μέθοδος για το μέ­ τρημα της εργατικής δύναμης ή της ικανότητας για παραγωγή έργου. Εδώ δεν μιλάμε. Αλλά σε μια τέτοια μέτρηση πρέπει να συνυπολο­ γιστεί και η ποιότητα της δουλειάς. τους περισσευούμενους τους απέλυσε.φορήσει για τ ψ ποιότητα Η παραγωγή εδώ είναι απολύτως υποταγ­ μένη στψ παραγωγικότητα. Η εκβιομηχάνιση της παραγωγής παλιότερα και η μηχανοργάνωση σή­ μερα ευνόησαν πάρα πολύ τ ψ παραγωγικότητα. σε έναν χρόνο. δηλαδή στψ ταχύτητα παραγωγής. Η ποιότητα. στο κάτω κάτω. με το αποτέλεσμα. ποιοτική λέει ο Μαρξ και προκαλεί σάλο. Κάθε φορά που υπεισέρχεται η έννοια της ποιότητας στους λογαριασμούς τα πράγματα δυσκολεύουν πάρα πολύ.

δεν είναι άνθρωπος. Ο βιομήχανος λέει έχω τόσους εργάτες. που είναι απάνθρωπος ακριβώς γιατί αντιμετωπίζει τον άνθρωπο σαν πράγμα ισοδύναμο με τα πράγματα που παράγει Ένας εργάτης. υπάρχουν και άρρωστοι. δηλαδή. δύο εργάτες. πολύ ελεύθερος μάλιστα. παρή101 . ή για «πήδημα» στο μπορντέλο ή όπου αλλού παρέχει τις υπηρεσίες της η πουτάνα. λέει ο Μαρξ. υπάρχουν και γέροι.ματωμένη. Όλα τα προϊόντα. Αν θεωρήσουμε και τον εργαζόμενο σαν πράγμα. τις πάσης φύσεως συντάξεις και επιδόματα που δίνει. λοιπόν. «παγωμένη» την εργατική δύναμη μέσα στο πράγμα που είναι το προϊόν. Όμως. δεν έχει λόγο να μην τους αντιμετωπίζει σαν πρόβατα όλους. για την καπιταλιστική κοινωνία αν οι γέροι πεθαίνουν έγκαιρα και οι άρρωστοι δεν πάσχουν από μακροχρόνιες και ανίατες αρρώ­ στιες. ένα κομμάτι εμπορεύματος. είτε είναι είτε δεν είναι εμπορεύσιμα είτε. ή στο αποτέλεσμα της εργασίας όταν πρόκειται για παροχή υπηρεσιών. και σαν τέτοιος θα πρέπει να κό­ βει αποδείξεις και να ενημερώνει λογιστικά βιβλία. με την ίδια έννοια που ο τσοπάνος λέει έχω τόσα πρό­ βατα Αφού τους αρμέγει όλους το ίδιο. είναι φανερό πως δεν είναι το ίδιο ικανοί όλοι οι άνθρωποι να παράγουν προϊόντα στο χρόνο που απαιτεί ο παραγωγός προκειμέ­ νου ν’ αυξήσει την παραγωγικότητα. δύο κομμάτια εμπο­ ρεύματος. ολοένα και περισσότερο αντικαθιστά την κυρίως ειπείν εργατική δύναμη). τα αντιμετωπίζει σαν ένα αναγκαίο κακό. ας πούμε για κούρεμα. Αλλωστε. αλλά στον καπιταλισμό ποτέ δεν αλλάζει η ποσο­ τική αντίληψη στην αντιμετώπιση της έννοιας εργατική δύναμη. δηλαδή τη δυνατότητα για παρα­ γωγή έργου στο μικρότερο δυνατό χρόνο και με τις μικρότερες δυνατές απώλειες σε εργατική ή πνευματική δύναμη. Μάλιστα. (Και η πνευματική δύναμη είναι σε τελική ανάλυση εργατική. Ο ακαριαίος θάνατος από καρδιά είναι ο ιδανικός στον καπι­ ταλισμό θάνατος. όχι όμοιο αλλά ανάλογο μ’ αυτό που παράγει. υπάρχουν όλοι αυτοί που εκ των πραγ­ μάτων δεν είναι δυνατό να πάρουν μέρος στην παραγωγή. Τόσο το καλύτερο. τότε το μυστήριο της αξίας λύνεται αυτόματα και με πολύ απλό τρόπο. ή για τρισάγιο στον τάφο του μα­ καρίτη που κληρονομήσαμε. στην κοινωνία υπάρχουν και ανάπηροι. Η αναλογία ανάμεσα στους αριθμούς αυτών που παράγουν και τους αριθμούς των πραγμάτων που παράγουν αυτοί που παράγουν μπορεί να ποικίλλει. είναι προϊόν της ανθρώπινης εργασίας. Ο ερ­ γαζόμενος είναι αριθμός. Δεν κοστίζει τίποτα σε περίθαλψη και το κέρδος είναι προφανές. αυτόν ακριβώς που υιοθετεί ο κα­ πιταλισμός. που κι αυτή είναι ελεύθερος επαγγελματίας. Κάθε προϊόν. Το καπι­ ταλιστικό κράτος.

Ο μαρξισμός είναι ανθρωπισμός. Διό­ τι αναγκαστικά εξατομικεύεται και διαφοροποιείται η ποιότητά της. ούτε τυχαία. η βούληση. σύμφωνα με τον κοινωνικά και όχι τον ωρολογιακά αναγκαίο χρόνο εργασίας. δεν ήθελαν να παραδεχτούν πως πρέπει να υπάρχει ένας αυστηρός αντικειμενικός νόμος για τον προσδιορισμό της αξίας ενός εμπορεύματος. και καθώς τρέμει την απόλυση για το λόγο πως η φύση του δεν του επιτρέπει να είναι το ίδιο παραγωγικός με τον πιο παραγωγικό. αυτός που χρειάζεται περισσότερο χρόνο στριμώχνε­ ται και αγωνιά για να φτάσει εκείνον που χρειάζεται λιγότερο. δεν είναι τίποτα περισσότερο από σωρευμένη ανθρώπινη εργασία Να. Καθώς. από εργαζόμενο σε εργαζόμενο. που παρήχθη με την πρόθεση να πουληθεί 102 .χθησαν με αποκλειστικό σκοπό να πουληθούν (αυτό είναι το εμπόρευμα) είτε παρήχθηοαν για να καταναλωθούν απ’ τον ίδιο τον παραγωγό. λοιπόν. Αλλος χρειάζεται περισσότερο και άλλος λιγότερο. το καπρίτσιο και τα περιστασιακά γούστα του καταναλωτή. Ο ποιοτικός και όχι ο ποσοτικός τρόπος προσδιορισμού της αξίας. δηλαδή. Ίσως ο μόνος ανθρωπι­ σμός που δεν είναι αοριστολόγος. η πολιτική οικονομία δεν είναι πρόβλημα συναισθηματικό. λοιπόν. είτε στο νοσοκομείο. Δεν ήθελαν να παραδεχτούν. Όμως. ακόμα και οι δάσκαλοί του στην πολιτική οικονομία. ενός εμπορεύματος καθορίζεται βάσει ενός συγκε­ κριμένου και αυστηρού νόμου και δεν είναι η συνέπεια της επενέργειας πολλών. Τα οποία αν θέλει κι αν μπορεί τα έχει κανείς. στους οποίους πολλά χρωστάει ο Μαρξ. όπως είναι η σπανιότητα ή η χρησιμότητα Είναι απολύτως αναγκαία προκειμένου αυτό να πάρει αξία Η αξία. Βέβαια. ο Σμιθ και ο Ρικάρντο. όπως η ζήτηση. αλλά είναι αδύνατο να είναι οι καθοριστικοί παρά­ γοντες στον προσδιορισμό της τιμής ενός προϊόντος που έγινε εμπό­ ρευμα. όλα αυτά παίζουν το ρόλο τους στη διαμόρφωση της τιμής του εμπορεύματος. η χρη­ σιμότητα. η διαφήμιση. συνεπώς και η αξία της από άνθρωπο σε άνθρωπο. γιατί η εργατική δύναμη είναι ποιοτική έννοια. στο τέλος κλατάρει και οδηγείται είτε στο ταμείο ανεργίας. ότι υπάρχει στον καθορισμό της αξίας μια αντικειμενική αναγκαιότητα που δεν θα ήταν δυνατό να υπακούσει στη βούληση του οποιουδήποτε. ονομάστηκε από τον Μαρξ «νόμος της αξίας». Ονομάστηκε έτσι γιατί οι πριν απ’ αυτόν οικονομολόγοι. είτε στο τρελοκομείο. ο μόνος που δεν εξαρτάται από τα «καλά μας αισθήματα». όμως. Δεν είναι όλοι οι εργαζόμενοι ικανοί να παράγουν το ίδιο πράγμα στον ίδιο χρόνο. ποικίλων και ετερόκλητων παραγόντων. Η σωρευμένη στο προϊόν εργατική δύναμη δεν είναι ούτε περιατασιακή.

και την πόρνη. κι εμένα που είμαι γραφιάς κι όχι εργάτης. Αν όντως είχαν ταλέντο όλοι όσοι μας εκμεταλλεύονται. Όμως. Αυτός είναι ο λόγος που ο Μαρξ στο Κεφάλαιο αρχίζει τη μελέτη του καπιταλισμού από το εμπόριο και όχι από τη βιομηχανία Όλους μας. τους στύβω. Ακόμα και η γλώσσα είναι. μας συντηρούν οι παραγωγοί Και τον παπά της ενορίας. ή ικανότητα για παροχή υπηρεσιών). Και όταν λέμε παραγωγοί εννοούμε όλους όσους μετέχουν σε ένα σύ­ στημα είτε βιομηχανικής είτε αγροτικής παραγωγής· και τους κεφαλαιού­ χους και τους εργαζόμενους γι’ αυτούς. ούτε πρόβλημα φυσικής ικανότητας. όλοι αυτοί δεν θα ήταν δυνατό να υπάρξουν αν δεν υπήρχαν παραγωγοί. δεν παράγουν προϊόντα. τους βγάζω το ζου­ μί. την εργατική δύναμη (σήμερα τη λέμε και εργασια­ κή δύναμη. π. μαρξιστική! Αφού. και το γραφέα του υπουργείου. ή θα γίνονταν επιστήμονες ή ερευνητές. και το μεσάζοντα έμπορο και την κου­ τσή Μαρία Χωρίς τους παραγωγούς. ο νόμος της υπεραξίας.. θα έκαμναν κάτι που πραγματικά απαιτεί ταλέντο. λοιπόν. Ανθρωποι εί­ ναι αυτοί που κάνουν πλούσιους άλλους ανθρώπους. η απόλυτη εξάρτηση της παραγωγής από το εμπό­ ριο. τους βγάζω το λάδι. Ο πα­ πάς ή ο δικαστής. θ α υπηρετούσαν. τους στραγγίζω. θα δούμε στη συνέχεια πώς ένα μέρος αυτής της αξίας. μια από τις καλές τέχνες. Ο δεύτερος βασικός μαρξιστικός νόμος.χ. όχι οι παρα­ γωγοί Πιο σωστά. για παράδειγμα.. λουιόν. έχει περισσότερο ενδιαφέρον για μας τους εργαζόμενους και εκμε­ ταλλευόμενους. Με το μαρξιστικό νόμο της αξίας έγινε επιτέλους αντιληπτό πως ο πλούτος δεν είναι «θείον δώρο». Ο πλούτος δεν είναι ούτε πρόβλημα εξυπνάδας. είναι απανθρω­ πιά. ή ικανότητα για παραγωγή έργου. Τον καπιταλισμό τον κάνουν καπιταλισμό οι έμποροι. Είναι ανθρώπινο δώρο. η κατασκευή ενός προϊόντος είναι αδύνατη. δηλαδή ένα μέρος της εργατικής δύναμης.Χωρίς. όπως δεν παράγουν προϊόντα όλοι εκείνοι που προσφέρουν υπηρεσίες. λοιπόν.. Το ταλέντο να εκμεταλλεύεσαι άλλους δεν είναι ταλέντο. ούτε πρόβλημα ταλέντου. 103 . Το λέει και η λέξη: εκμεταλλεύω σημαίνει βγάζω το μέταλλο από το μετάλλευμα Και προκειμένου για ανθρώπους. τέρμα όλα Πέφτει ο γενικός δια­ κόπτης της οικονομίας. είδαμε πώς δημιουργείται η αξία του εμπορεύματος με την εργατική δύναμη που πραγματώνεται (γίνεται πράγμα) στο προϊόν. Ακόμα και στις εργασίες που δεν σχετίζονται άμεσα με την παραγωγή συγκεκριμένων προϊόντων θα βρούμε στο τέρμα της αλυσίδας έναν παραγωγό. μετατρέπεται σε κέρδος.

Αυτό είναι αυτονόητο. παν όντως καλά οι δουλειές. όπως ο θεός. το δίνεις στους εκπροσώπους του. φτώχειας για τους δε. την ως εν τη γη και εις ουρανόν. δεν κάνει κακό. Πιο σωστά. Και. β) Οι καταθέσεις στην τράπεζα. Αιώνιο. που ούτε αυτός θέλει το κακό σου. καλύτερα να έχεις συνέταιρο στη δουλειά σου το θεό. Εντάξει. θ α σας το αποκαλύψουμε στη συνέχεια. Όλοι ξέρουμε πως ακόμα κι ο παπάς της ενορίας γνωρίζει το μυ­ στικό του πλούτου. πρόσεξε όμως και το θείο Κάρολο. πού ’σαι. Και καλά κάνεις που κάνεις αγιασμό. την πάτησες. λοιπόν και καλές δουλειές με τη βοήθεια του θεού. Αντε. γιατί πολύ θα θέλαμε να γίνετε πλούσιοι! Αλλωστε. φαίνεται να είναι και το σύστημα παραγω­ γής πλούτου για τους μεν. αν δεν έχεις το θεό μαζί σου. Τέτοιες μεθόδους έχουν γράψει και οι αατρολόγοι. προσευχήσου στο θεό. και παν όλα κατά διαόλου. Αλλωστε. Εσύ να ’σαι καλά εκεί που θα πας κι άσε τους άλλους στη γη να βουρ­ λίζονται με αγιασμούς ή άλλους προσφορότερους τρόπους παραγωγής πλούτου. Και επειδή ο θεός είναι πνεύμα και σαν τέτοιο δεν χρειάζεται το χρήμα. πολλοί κατά καιρούς πρότειναν πολλές μεθόδους άνευ διδασκάλου για να γίνει κανείς πλούσιος. χαιρετίσματα στην εξουσία την ουράνια. οι σίγουρες πηγές κέρδους είναι τρεις: α) Η βιομηχανική και η εμπορική επιχείρηση. ένα μικρό μέρος απ’ τα κέρδη μπορείς να τα επενδύσεις σω­ στά. καταβάλλει φιλότιμες προσπάθειες στη διάρκεια του αγιασμού να πείσει το θεό πως πρέπει να βοηθήσει ώστε να παν καλά οι δουλειές ενός συγκεκριμένου πιστού. Το κέρδος που δίνει η εκμετάλλευση της γης λέγεται γαιοπρόσοδος. Γιατί κατά κει που παν τα πράγματα στον καπιταλισμό. 104 . γ) Η γαιοπρόσοδος. Την ως εν ουρανώ και επί της γης. ας πούμε χτίζοντας μια εκκλησία Αφενός για να ευχαριστήσεις το θεό που βοήθησε μεροληπτικότατα εσένα και όχι τον ανταγωνιστή σου και αφετέρου για να μην αποσύρει ο καλός Θεός από σένα την εύνοιά του. Ο νόμος της υπεραξίας Ποιο είναι το «μυστικό του πλούτου». παρά το διάβολο. αυτού που πλή­ ρωσε τον παπά. Αλλά τι σε νοιάζει εσένα αν διαιωνίζεται το εκμεταλλευτικό σύστημα αφού θα πεθάνεις.7. Και αν. Που αποκλείεται να την έχεις αν παραλείψεις να κάνεις αγιασμό κατά τα εγκαίνια της καινούργιας σου δουλειάς. που το χρειάζονται όπως όλοι οι άνθρωποι. Ο καημένος. με τη βοήθεια του θεού. Λοιπόν.

Εκτός από τους παραπάνω τρεις αποτελεσματικούς τρόπους για να βγάλει κανείς χρήματα. Η αγροτική οικονομία είναι η σταθερή βάση ολόκληρης της οικονομίας. κατά το τέλος της ζωής σου. να γίνεις στην αρχή μικροβιοτέχνης. να νοικιάσεις και καμιά γκαρσονιέρα για την γκόμενα. Όπως και να ’ναι. Μπορείς. που λέγαμε. τόσο απομακρυνόμαστε από τις οικονομικές μας ρίζες. ξέχνα τον πλούτο. Η επί της γης μικροαστική ευτυχία σου θα πε­ ριοριστεί σ’ αυτά τα ολίγα Πες. Αντε. Αυτό σημαίνει πως όσο μεγάλος κι αν είναι ο μισθός σου απο­ κλείεται να γίνεις βιομήχανος με την αποταμίευση του περισσεύματος. στη συνέχεια βιοτέχνης και τέλος βιομήχανος. λουιόν. όσο αναπτύσσεται ο καπιταλισμός. όμως. λίγο νωρίτερα. που είναι αναποτε­ λεσματικός διότι είναι ελάχιστα προσοδοφόρος (κερδοφόρος): η αποτα­ μίευση του περισσεύματος του μισθού ή του ημερομισθίου. αν παραμείνεις μισθωτός σ’ όλη σου τη ζωή και ποτέ δεν βάλεις στη δούλεψή σου άλλους μισθωτούς. η μισθωτή εργασία συνήθως κλεί­ νει όλες τις προοπτικές. Το Κεφάλαιο άρχισε να συσσωρεύε­ ται μόνο όταν η γαιοπρόσοδος άρχισε να περισσεύει Όλες οι πηγές κέρδους έχουν τη μακρινή αφετηρία τους στη γη Αυτό που ονομάζεται «πρωταρχική συσσώρευση του κεφαλαίου» δεν είναι παρά κεφαλαιοποίηση των κερδών που δίνει η πώληση των αγροτικών προϊό­ ντων και επένδυση σε επιχειρήσεις όχι άμεσα εξαρτώμενες από τη γη. Η αγροτική οικονομία είναι το φαΐ μας. όμως αυτό δεν σημαίνει πως το έτσι αυτονομημένο κεφάλαιο δεν εξαρτάται πάντα απ’ τη γη. που βοη­ θάει την κατάκοπη σύζυγό σου στα συζυγικά της καθήκοντα χωρίς. αυτός εδώ είναι κλειστός. Όσο οι επενδυτές απομακρύνονται από τη γη. Ο μισθός είναι αδύνατο να αυξάνεται συνε­ χώς. Το πολύ που μπορείς να κάνεις με το μισθό σου είναι να αγορά­ σεις. μαζί σου. μωρέ μικροαστέ μου. τα θεωρείς πολλά όλα αυτά που απόχτη105 . Δεν υπάρχει ούτε ένας πλούσιος που απόχτησε πλούτο με τις εκ του μισθού του οικονομίες και χωρίς να έχει ανθρώπους να δου­ λεύουν για λογαριασμό του σε μια δική του εργασία Η δική μας ερ­ γασία ανοίγει κάποιες προοπτικές. αν όλα παν καλά και κυρίως αν έχεις το θεό. που ωστόσο συνεχίζουν να βρίσκονται στη γη. υπάρχει κι ένας τέταρτος. βέβαια. ένα ή δυο διαμερίσματα και.Είναι η παλιότερη πηγή κέρδους. Σε αντίθεση με τους τρεις κλασικούς τρόπους που είναι ανοιχτοί. ένα ή δύο αυτοκίνητα. την άδειά της. ένα με μονό κι ένα με ζυγό αριθμό. δόξα οοι ο θεός. και συνέχισε να πηδάς την γκόμενα Αν. Η κεφαλαιοποιημένη γαιοπρόσοδος έχει αυτονομηθεί πλήρως από τα χωράφια εδώ και αιώ­ νες.

Εδώ πρέπει να θυμηθούμε το νόμο της αξίας για τον οποίο μιλήσα­ 106 . όπως θέλουν να λένε αφε­ λέστατα οι σοσιαλδημοκράτες. αλλά αν τον καπι­ ταλισμό τον αντιλαμβάνεσαι ούτω πως. στα χριστιανικά τους αισθήματα Εκτός του ότι οι περισσότεροι στερούνται αυτών των υψηλών ιδανικών. δεν μπορούμε να τ’ αφήσουμε στην καλή προαίρεση των αφεντικών. κανένα διαμερισματάκι ή κανέναν κηπάκο. ΤΙ να σου πάρουν. Λοιπόν. άλλωστε. δεν έχουν σχέση ούτε με το συ­ ναισθηματισμό. στην καλοσύνη τους. η προορισμένη για χοντρούς εγκεφάλους και άσε μας ήσυχους στην αγωνία μας για το μέλλον του κόσμου. φίλε μου. ακόμα και στην περίπτωση που είναι όντως ένας «χρυσός άνθρωπος» (με την ηθική έννοια. Και γι’ αυτό φοβάσαι πως θα στα «πάρουν οι κομουνιστές».να σου πω πως είσαι ηλίθιος. τι να σου πω. μικροαστικά. Το μυστικό του πλούτου. τα κοινωνικά και τα οικονομικά φαινόμενα δεν είναι πρόβλημα συνεννόησης και καλής θέλησης. Οι κοινωνικοί νόμοι. εκεί που υπήρχαν. Αν το έκαμνε. λοιπόν. πνίξου μέσα στην τάφρο που δημιούργησε γύρω σου η χονδροειδής προπαγάνδα. Εφόσον κέρδος ση­ μαίνει αύξηση κατά τι της περιουσίας μου κι αφού η περιουσία μου αποτελείται από άψυχα πράγματα. ένα αυτοκίνητο. Αντε. γιατί με την οικονο­ μική δεν θα ήταν και τόσο δύσκολο να είναι).αες είναι γιατί δεν έχεις συνείδηση των μεγεθών και παριστάνεις τον καπιταλιστή διότι έχεις ένα σπίτι. Το διαμέρισμα. δεν αυξάνονται από μόνα τους. μια σύζυγο. Αν δεν θέλει δεν έχει παρά ν’ αλλάξει δουλειά και να γίνει μι­ σθωτός. κι αφού τα άψυχα πράγματα δεν γεννούν. που αν και σε βρίζω σε θεωρώ πάντα φίλο (άλ­ λωστε. ένα σκύλο και μια γκόμενα Να με συγχωρείς. Αλλωστε. το κέρδος πρέπει να προέρχε­ ται από κάτι που είναι ολικά και αποκλειστικά ανθρώπινο. θα χρεοκοπούσε. ένα παιδί. όσο καλά κι αν σε πληρώσει ο εργοδότης σου για τις υπηρεσίες που του παρέχεις. Από πού προέρχεται. λοιπόν. ούτε με την ατομική βούληση. ποτέ δεν θα σου δώσει αυτά που πρέπει Για να στα δώσει πρέπει να σε κάνει συνεταίρο. θα παραμείνει εκμε­ ταλλευτής μέχρι το τέλος του καπιταλιστικού βίου του. δυστυχώς. είναι καλά κρυμμένο μέσα στη μαγική λέξη κέρδος. βρε ξόανο. κανείς εργο­ δότης δεν δίνει στο μισθωτό περισσότερα απ’ όσα κερδίζει απ’ αυτόν. φίλε. μόνο τους φίλους θα μπορούσε να βρίσει κανείς χωρίς να τον παρεξηγήσουν). Ξέρεις να πήραν οι κομουνιστές. Είναι αντικειμενικοί Και αφάνταστα σκληροί Αυτός είναι ο λόγος που ένας καπιταλιστής. θέλει δεν θέ­ λει. ούτε με την καλή προαί­ ρεση. Όμως τι είναι το κέρδος. όταν υπήρχαν. θα το έκλεινε το μαγαζί Αυτά τα πράγματα.

δηλαδή η αμοιβή για την προσφερόμενη στον εργοδότη εργατική μας δύναμη διά της οποίας θα κατασκευάσει τα προϊόντα του. ν’ αγοράσουμε τα βιβλία μας. Έχουμε και λέμε: ο μισθός. αυτή η μυστηριώ­ δης λειτουργία της κυοφορίας και της γέννησης του κέρδους με την αναγκαία επενέργεια της εργατικής δύναμης. Και. Ασε που με την ανεργία που μας δέρνει ούτε εκμεταλλευτή δεν μπορείς πια να βρεις εύκολα Ψάχνεις από δω κι από κει για εκμεταλ­ λευτή κι όταν τον βρεις λες δόξα σοι ο θεός που πάλι θα με πηδήξουν. Αν όντως είναι έτσι. Ας παρακολουθήσουμε. αν πουλήσει με ζημία. τότε και το κέρδος δεν μπορεί παρά να προέρχεται από την εργατική δύναμη. Διότι κανείς δεν επεσήμανε τον κρυφό μηχανισμό της μετατροπής της εργατικής δύναμης σε κέρ­ δος. (Πηδημέ­ νοι όλων των εθνών. γήπεδο. να ντυθούμε. δεν είναι πράγμα. Στον καπιταλισμό είμαι όντως ελεύθερος να διαλέξω ανάμεσα στη δουλειά και την τεμπελιά. η επιλογή της τεμπελιάς ισοδυναμεί με αυτοκτονία Λουιόν. Φάε. τι νόημα έχει η ελευθερία που μας χάρισε ο καπιταλισμός. εφόσον ο παραγωγός κερδίζει μόνο όταν πουλάει τα προϊόντα που παράγει εκμεταλλευόμε­ νος την εργατική δύναμη του μισθωτού. Είναι ελευθερία η δυνατότητα που έχεις να διαλέγεις τον εκμεταλλευτή σου. αν είσαι γυναίκα προτίμησε να γίνεις πουτάνα Και καλύτερα θα φας και την ηδονή θα έχεις διάφορο. η εργατική δύναμη δεν είναι κάτι το άψυχο. Επειδή. θ α φάω. Ο μισθός μάς δίνεται για να φάμε. απ’ τη δουλειά σου. Και όσο πιο μικρός είναι ο 107 . Εκεί γίνεται ελευθέρως η συμφωνία και ελευθέριος αποφασί­ ζω αν θα πάω ή όχι στη δουλειά που μου προσφέρεται μέσω της αγο­ ράς εργασίας. Όμως. τη σκέψη του Μαρξ επί του κρίσι­ μου αυτού θέματος. όμως. λοιπόν. εν ολίγοις για να ικανοποιήσουμε τις βασικές ανάγκες ημών των ιδίων καθώς και των μη εργαζομένων μελών της οικογένειάς μας.με ήόη και να ξαναπούμε πως το προϊόν που παράγει ο άνθρωπος δεν είναι παρά η πραγματωμένη (η «σταθεροποιημένη» σε ένα πράγμα) εργατική δύναμη. Ιδού η απορία Και οι πριν από τον Μαρξ οικονομολόγοι απορούσαν. Κανείς πια δεν με υποχρεώνει να δουλέψω. θα δώσει στον αγοραστή κι αυτά που κέρδισε από σένα. ν’ αγοράσουμε ένα παγωτό για το κορίτσι μας. ενωθείτε!). ή της δουλοπαροικίας. θέατρο. καθορίζεται τώρα πλέον ελευθέριος στην ελεύθερη αγορά εργασίας. Όμως. βέβαια. τους δίσκους μας. μπορεί και γεννάει Κέρδος. Δεν θα έχει κέρδος. Πώς τελείται. όπως τον καιρό της δουλείας. αν επιλέξω την τεμπελιά και εφόσον δεν δούλεψαν κάποτε για μένα κάποιοι άλλα πριν από μένα ώστε να μου αφήσουν μια καλή κληρονο­ μιά. να στεγαστούμε. να πάμε σινεμά. λοιπόν.

Σίγουρα είναι μια τεράστια πρόοδος να μην πουλάς αλλά μόνο να νοικιάζεις τον εαυτό σου. π. και σου δίνει μόνο αυτά που χρειά­ ζεσαι για να ικανοποιήσεις τις ανάγκες σου. έγιναν κι αυτοί ελεύθεροι άνθρωποι. τόαο συρρικνώνονται οι ανάγκες σης βασικές. όσο οι Κινέζοι για όλες τις ανάγκες τους· και που το 6% του πληθυσμού του πλανήτη που κατοικεί σήμερα στις ΗΠΑ ξοδεύει το 40% της παγκόσμιας παραγω­ γής πετρελαίου.χ. Αλλά και για να συνεχίσεις τη διαιώνιση του είδους προκειμένου να μη λείψουν οι «ελεύθεροι άνθρω­ ποι» που θα συνεχίσουν να δουλεύουν ελεύθερα υπό καθεστώς ελεύθε­ ρης οικονομίας. τα ανθρώπινα απορρίμματα του καπιταλισμού. Αν ο εργοδότης πλήρωνε στο ακέραιο την αξία της εργατικής σου δύναμης (ή της ικανότητάς σου για παραγωγή έργου) δεν θα έμενε τί­ ποτα γι’ αυτόν. Το τι μπο­ ρούμε να καλύψουμε με το μισθό μας εξαρτάται από το σημείο που έχει φτάσει ο κοινωνικά καθορισμένος μέσος όρος των αναγκών. τότε που είχες τουλάχιστον αξία ίση μ’ αυτήν του σκύλου του αφεντικού σου και σου έριχναν κανένα κόκαλο. ασύγκριτα καλύτερος από τη δουλοκτησία.μισθός. Σήμερα. το προγενέστε­ ρο της φεουδαρχίας σύστημα οργάνωσης της κοινωνικής και οικονομι­ κής ζωής. Η πιο βασική ανάγκη είναι. Ο καπιταλισμός είναι σαφώς καλύτερος και ανθρωπινότερος από τη φεουδαρχία την οποία διαδέχτηκε και. Δεν έχει σημασία που οι Αμερικανοί σήμερα καταναλώνουν μόνο για τα κλιματιστικά τους τόσο ηλεκτρικό ρεύμα. τώρα. Προσέχει. βέβαια. Όντας ελεύθερος άνθρωπος. το φ αί Στον προηγμένο καπιταλισμό. Τουλάχιστον τον καιρό που ήταν σκλάβοι είχαν κι έτρωγαν ένα κομμάτι ψωμί. βέβαια. Σημασία έχει που σήμερα ούτε στην Αμερική δεν βα­ σανίζουν τους μαύρους! Επιτέλους. πρέπει να ψάξουν να βρουν κόκαλα στα απορρίμματα Η διαφορά ανάμεσα στην πληρωμένη και την πραγματική αξία της δουλειάς σου λέγεται υπεραξία κι αυτήν ακριβώς τη διαφορά κρατά ο εργοδότης για να σωρεύει κέρδη και να γίνεται πλουσιότερος. σ’ ένα συγκεκριμένο χρόνο. Τον εαυτό σου. αλλά μόνο την εργατική σου δύναμη. σε μια δεδο­ μένη χώρα. να βρουν δουλειά. τον αμερικανι­ κό. ο μισθός μπορεί να καλύψει ένα ευρύ φάσμα αναγκών. Δεν μπορούμε να τη 10β . άλλοτε μόνο τις βασικές και άλλοτε και τις πέραν των βασικών. λοιπόν. ποια είναι η πραγματική αξία της δουλειάς σου. Όμως. στον εργοδότη δεν πουλάς τον εαυτό σου ολόκληρο. απλώς τον νοικιάζεις. Και άντε. Είναι φρικτό οι μισοί άνθρωποι του πλανήτη στις μέρες μας να νοσταλγούν τον «παλιό καλό καιρό» της δουλείας και της δουλοπαροι­ κίας.

Είναι το βιοτικό επίπεδο μιας συγκεκριμένης χώρας που καθο­ ρίζει την πραγματική αξία της δουλειάς του εργαζόμενου. είναι προφανές πως. Το επίπεδο ζωής στις ΗΠΑ είναι υψηλότερο απ’ αυτό της Ελλάδας. τους αφήνει να ψοφήσουν σαν τα σκυλιά. Και να σχεδιάσουν τ ψ παραγωγή. ΤΙ λέω. Αυτός ο μέσος όρος της πραγματικής αξίας της δουλειάς καθορίζε­ ται από τις ανάγκες που έχει ο μέσος άνθρωπος σε μια ορισμένη χώρα. Συχνά ανελέητο. και μάλιστα σκλη­ ρά και επικίνδυνα Περισσότερο απ’ ό. Πάντως. χωρίς ανάλογη αύξηση του μισθού. θα μπο­ ρούσαμε να την υπολογίσουμε στη βάση ενός στατιστικού μέσου όρου. υποστηρίζει ο Μαρξ. χρειάζονται άνθρωποι για να τα κατασκευάσουν και να επιβλέψουν τη λειτουργία τους. η εργασία στις μέρες μας είναι καταφάνερα πλέον ένα κοινωνικό γεγονός. Απόλυτη είναι αυτή που προέρχεται από την παράταση του χρόνου εργασίας. και ανεπίσημη σαν άνδρες των τρομοκρατικών ομάδων. Στον καιρό μας. που θα τον χρησιμοποιήσουμε σαν μέτρο. όπως κάθε εμπόρευμα Κι όπως μπορούμε να καθορίζουμε τις τιμές των κυρίως ειπείν εμπορευμάτων. Δεν δουλεύουμε πλέον δώδεκα ώρες. Οσους πετάει έξω. έτσι μπο­ ρούμε να καθορίσουμε και την τιμή του ιδιόμορφου εμπορεύματος που λέγεται εργατική δύναμη. η εργατική δύναμη είναι έννοια ποιοτική και όχι ποσοτική για το μαρξισμό. Και σχετική εκεί­ νη που προέρχεται από την εντατικοποίηση και τη μηχανοργάνωση της παραγωγής. τα σκυλιά τα προστατεύουν οι ζωόφιλοι! Είναι δυνατός ο υπολογισμός της πραγματικής αξίας της δουλειάς. Που κι αυτοί είναι εργαζόμενοι άνθρωποι. κυριαρχεί ολοένα και περισσότερο η σχε­ τική υπεραξία Γι’ αυτό και δεν αισθανόμαστε πολύ τ ψ εκμετάλλευση. ακόμα κι όταν τη δουλειά τ ψ κάνουν ρομπότ.τι στα παλιότερα στάδια ανά­ πτυξης της κοινωνίας. όπως στψ αρχή του αιώνα Όμως. Διότι η εργατική δύναμη είναι κι αυτή εμπόρευ­ μα Συνεπώς έχει μια αξία. όπως είπαμε. Αρα και η πραγματική αξία της δουλειάς των Αμερικανών είναι υψηλότερη απ’ την πραγματική αξία της δουλειάς των Ελλήνων. ως απόλυτη και ως σχετική. Το σύστημα εκεί είναι πιο σκληρό. Η υπεραξία εμφανίζεται κάτω από δυο μορφές. Πολύ περισσότερο που ο πληθυσμός της γης 109 . που βρίσκεται σε ένα συγκεκριμένο στάδιο της οικονομικής της ανά­ πτυξης. Γι’ αυτό και τα μεροκά­ ματα εκεί είναι καλύτερα Όμως η φτώχεια δεν είναι μικρότερη. Και να διοικήσουν τ ψ επιχείρηση. Και να παρακολουθήσουν επιμορφωτικά σεμινάρια Και να παν στα συνέδρια Και να ασκήσουν εξουσία σαν πολιτικού Και να ασκήσουν επίσημη τρομοκρατία σαν άνδρες των δυ­ νάμεων καταστολής.λογαριάσουμε με ακρίβεια γιατί.

Αυτοί οι άνθρωποι αρχίζουν να γίνονται επικίνδυνοι για το μέλ­ λον της ανθρωπότητας. το 1980 ήταν 5 δισεκατομμύρια Το 2000 θα είναι 6 δισεκατομμύρια. ή όταν οι Κινέζοι φτάσουν στο φεγγάρι πατώντας ο ένας στη ράχη του άλλου. όπου εκτός από τα νεκροταφεία που τα κατέλαβαν ήδη οι ζωντανοί. Ιδού τώρα μερικοί αριθμοί προς χρήση των καλών χριστιανών. Σήμερα γεννιούνται 3 άνθρωποι το δευτερόλεπτο! Ο πληθυσμός της γης το 2000 θα είναι 6 δισεκατομμύ­ ρια Απ’ αυτά. Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και κατακυριεύσατε τη γη! Ζουν ακόμα στον καιρό του Αδάμ και της Εύας. άσ’ τα καλύτερα Δεν θα προ­ λαβαίνουμε να. πέστε μου πόσα δι­ σεκατομμύρια κατοίκους θα έχει στη ράχη της η γριά Γη όταν γίνει η. Εν όψει των δεινών που αναμένουν την ανθρωπότητα κι αφού ξέ­ ρουμε πως η εργασία είναι κοινωνικό γεγονός.. το 2025 θα είναι 8 δισεκατομμύρια και το 2100 θα είναι 11 δισεκατομμύρια. Αυτοί οι άνθρωποι πηγαίνουν κόντρα στη θέ­ ληση του θεού τους να υπάρξει ζωή στη γη. Ίσως γιατί δεν καταλαβαίνουμε και πολλά από διαλεκτική. αρχίζει να κατα­ λαμβάνεται και ο Νείλος. Το 1930 ήταν 2 δισεκατομμύρια Χρειάστηκε ένας αιώνας για να διπλασιαστεί Το 1960 ήταν 3 δισεκατομμύρια. που κατανοούν τη συμβολική γλώσσα της Αγίας Γραφής και δεν παίρνουν τας μετρητοίς όσα λέγονται εκεί: το 1830. θ α το καταλάβουμε όταν οι Αιγύπτιοι περάσουν με τις «κατοικίες» τους στη Μεσόγειο. γιατί επιτρέπουμε να ελέγχουν ιδιώτες τα μέσα παραγωγής. δηλαδή περίπου διπλάσιος απ’ αυτόν που είναι σήμερα Τα στοιχεία είναι τα πιο επίσημα που θα μπορούσαν να υπάρξουν του ΟΗΕ. που είναι η τρίτη και σημαντικότερη αρχή του μαρξισμού. Δευτέρα Παρουσία Που ελπίζω τουλάχιστον να είναι και μια δευτέρα παρουσία του χαμένου μυαλού. Ακόμα δεν κατάλαβαν πως η εντολή του θεού εκπληρώθηκε προ πολλού. Πολλές χιλιάδες Καϊρινών ζουν μονίμως σε βάρκες.αυξάνεται με καλπάζοντες ρυθμούς. ο πληθυσμός της γης ήταν 1 δισεκατομμύριο. σκοτώνουμε τους αυτοσχέδιους πεζοναύτες! 110 . το 1970 ήταν 4 δισεκατομμύρια. τη χρονιά που προέκυψε το νεοελ­ ληνικό κράτος. Όσο για τους Τούρκους. το Vh δισεκατομμύριο θα είναι Κινέζοι. και μάλιστα με υπερβάλλοντα ζήλο. Και οι καλοί χριστιανοί το χαβά τους. Ξέρετε πόσο επιδέξιοι στα ακροβατικά εί­ ναι οι Κινέζοι. Αν ο πλανήτης μας δεν βουλιάξει στο μεταξύ.. Ο Αλβιν Τόφλερ λέει πως σύντομα θα έρθει η εποχή που δεν θα υπάρχει καλλιεργήσιμη γη και που οι άνθρωποι θα κατοικούν και στην επιφάνεια του νερού! Αυτό συμβαίνει ήδη στο Κάιρο..

αφού μόλις ξεπεράσουμε κάποια αντί­ φαση. με το διαλεκτικό άλμα τη στιγμή της έκρηξης. Στη διαλεκτική. μια καινούργια παίρνει τη θέση της. που η άρνηση και η κατάφαση να μη διακρίνονται. Στη διαλεκτική δεν υπάρχει αλήθεια. Ο ατμός που διαρκώς συμπιέζεται στο κλειστό καζάνι. μέ­ χρι που να σκάσει το καζάνι και να προκύψει έτσι. ΤΙ. όπως οι δυο όψεις του νομίσματος. η Ελλάδα! Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει. Και μέχρι να γίνει αντιληπτή η αλλαγή με το διαλεκτικό άλμα. η ταύτιση αυτού που είναι ίδιο με τον εαυτό του με εκείνο που είναι συνεχώς ανόμοιο με τον εαυτό του. αφού η μία είναι συνεχώς «κολλημένη» στψ άλλη. τα συντρίμμια του καζανιού. υπάρχει μόνο το κυνήγι της αλήθειας. που αλλάζει ακατάπαυτα και με τέτοιον τρόπο. συνεχώς τροποποιεί τ ψ ποιότητά του. διά του οποίου επιχειρούμε να απαλλαγούμε από τις αντιφάσεις χωρίς ποτέ να το πετυχαίνουμε. που παραμένει διαρκώς μετακινούμενο. γίνεται πιο πυκνός. Η διαλεκτική είναι μια ανύψωση και ένας πλου­ τισμός του νοήματος και όχι ένα πάγωμα των εννοιών. μια καινούργια ποιότητα.Και η Ελλάδα. το απότομο πέρασμα από μια ποιότη­ τα σε μια άλλη. το 111 . διαλε­ κτική είναι η ταυτότητα της ταυτότητας και της μη ταυτότητας. το μέγιστο των ιδεαλιστών διαλεκτικών. Η διαλεκτική Διαλεκτική είναι ο στενά σχετιζόμενος με τον ορθολογισμό τρόπος σκέ­ ψης.. 8. Όλα γυρίζουν στο αντίθετό τους. Το σημαντικό στο διαλεκτι­ κό τρόπο σκέψης είναι η προσπάθεια που συνεχώς γίνεται ώστε κάθε καινούργια αντίφαση να μην είναι επανάληψη ή παραλλαγή της προη­ γούμενης ή των προηγούμενων. αυτό το πέρασμα στο αντίθετο δεν είναι ποτέ πισωγύρισμα Κατά τον Χέγκελ. στον οποίο θα στηρίξει ο Μαρξ τη δική του διαλεκτική με ένα αναποδογύρισμα του χεγκελιανού ιδεαλισμού. Πιο απλά. δεν τη σκιάζει φοβέρα καμιά. που νοεί­ ται σαν ιδανικό και όχι σαν οντότητα Κατά τον Χέγκελ.. όλα αντιφάσκουν με τον εαυτό τους μέσα σε μια πο­ σότητα που διαρκώς τροποποιεί τ ψ ποιότητά της μέχρι τη στιγμή του διαλεκτικού άλματος. αλλά μια μετάθεση της διαλεκτικής δια­ δικασίας (προτσές) σε ένα συνεχώς υψηλότερο επίπεδο.

είναι δυνατή μόνο στη φαντασία· και αν είμα­ στε θρησκευόμενοι. Ο ζωροαστρισμός. Η άρνηση και η άρνηση της άρνησης είναι ο «κινητήρας» της συνεχώς κινούμενης διαλεκτικής διαδικασίας. μόνο στον Παράδεισο. η ζωή χωρίς το θάνατο. ξεκίνησε πολύ καλά από διαλεκτικής απόψεως με την τέλεια συνύπαρξη. το ανάποδο. Κάθε άρνηση είναι μια καινούργια άρνηση εξαρτημέ­ νη από το προηγούμενο τριαδικό διαλεκτικό σχήμα και κάθε θέση εί­ ναι μια καινούργια θέση εξαρτημένη από το προηγούμενο τριαδικό δια­ λεκτικό σχήμα Το σημαντικό εδώ είναι να καταλάβουμε πως δεν μπο­ ρούμε να αποφύγουμε την άρνηση. και το αντίστροφο. η πρώτη ατελής μορφή μονοθεϊσμού. που σε προφυλάσσει από τα κακοποιά τεχνάσματα του άλλου. Ο κατήφορος και ο ανήφορος ανήκουν στον ίδιο δρόμο. ο χριστιανισμός και ο μουσουλμανισμός. η Δεξιά χωρίς την Αριστερά. Οι έννοιες που δεν γίνονται αντιληπτές χωρίς το αντίθετό τους. ο δημιουργός της διαλεκτικής. επειδή είναι υψηλότερο δεν σημαίνει πως είναι απαλλαγμένο από την αρνητικότητα. Η ολοκλήρωση κάθε τριαδικής σχέσης μεταθέτει τη διαλεκτική διαδικασία σε ένα υψηλότερο από το προηγού­ μενο επίπεδο. ονομάζονται διαλεκτικά δίπολα 112 . που ορίζεται από το τριαδικό διαλεκτικό σχήμα θέση —αντίθεση— σύνθε­ ση Σ’ αυτό που υπάρχει αντιτίθεται κάτι που προκύπτει και η σύγκρουση ανάμεσα στο παλιό και το καινούργιο θα δημιουργήσει μια σύνθεση. παρά μόνο με τη μεσολάβηση του αμαρτωλού ανθρώπου.γύρισμα στο αντίθετο. λέει ο Ηράκλειτος. Κάθε καινούργια άρνηση δεν είναι ποτέ ίδια με την προηγούμενη ή τις προηγούμενες. και το αντίστροφο. το αντίθετο. και το αντίστροφο. Που. το δεύτερο σκέλος της τριαδικής σχέσης. δηλαδή πάλι στη φαντασία Όλοι επιδιώκουμε την ευτυχία αλλά όλοι ξέρουμε πως η ευτυχία χωρίς τη δυστυχία χάνει το νόημά της. ο άντρας χωρίς τη γυναίκα. που δεν είναι ποτέ πισωγύρισμα. Ακόμα και η πίστη στο θεό προϋποθέτει πίστη στο διάβολο. του Κακού θεού. κατά το χεγκελιανό πρότυπο. Η μέρα δεν θα υπήρχε χω­ ρίς τη νύχτα. που δεν διακόπτεται ποτέ. θα αφήσουν ολομόναχο τον Καλό θεό. και το αντίστροφο. που θα λειτουργήσει σαν θέση στον επόμενο κρίκο της διαλεκτικής αλυσί­ δας. Αν δεν πίστευες στην ύπαρξη του διαβόλου. δεν θα είχες κανέναν λόγο να πιστεύεις στον Καλό θεό. Μια κατάσταση διαρκούς θετικότητας. το δυσά­ ρεστο. Αλλά ο ιου­ δαϊσμός και οι δύο θυγατρικές του θρησκείες. είναι μια συνε­ χής μετακίνηση προς τα μπροστά της διαλεκτικής διαδικασίας. Για να νιώσεις ευτυχής πρέπει προη­ γουμένως να γνωρίσεις τη δυστυχία Και αντιστρόφως. που δεν μπο­ ρεί πλέον να κάνει πΰρέα με τον Κακό. που λέγεται και ευδαιμονία. του Αχουρα Μάζντα και του Αριμάν.

που έχει σχέση με ένα κοινό για όλους τους αφορεσμένους αμάρτημα. γνωρίζει μόνο τη βελτίωση. Η διαλεκτική δεν γνωρίζει την τελειότητα. όσο και ο ιστορικός υλισμός. του μεγαλύ­ τερου ιδεαλιστή διαλεκτικού φιλόσοφου. Αν την αποδέχονταν. Όσο για το σταθερά αντιδιαλεκτικό πάπα. αφορίζοντας την 12η Ιουλίου 1949 όλους τους κομουνιστές όλου του κόσμου.του τύπου οι χριστια­ νοί δεν έχουν συμφιλιωθεί ακόμα με το διάβολο. Στο μαρξισμό. που εκφράζεται σαν διαρκής και ατέρμων πάλη του θεού με το διάβολο. μόνο ο π. Ο διαλε­ κτικός υλισμός δεν αρνείται το πνεύμα και την πνευματικότητα. η υποσχεμένη αιώνια ευτυχία. και πολύ περισσότερο στον προτε­ σταντισμό δεν υπάρχει ίχνος διαλεκτικής. που εκτός από κομουνι­ στές δήλωναν και καθολικοί Αν σας φαίνεται αστείος αυτός ο μαζικός αφορισμός. πράγμα που νομίζω πως. που είναι μέθοδος προσέγγισης των ιστορικών γεγονότων και εφαρμογή του διαλεκτικού υλισμού στη μελέ­ τη της ιστορίας. που θα έλεγες πως επιδιώκουν την αμαρτία γιατί μόνο έτσι τους δίνεται η δυνατότητα να συγκρουστούν με το διάβολο και ν’ αγιάσουν. τόσο ο διαλεκτικός υλισμός. τους μόνιμους εκπροσώπους επί της γης του σατανά. στη συνεχή του κίνηση. ιδεαλιστικής μορφής. Τούτη η μεγαλειώδης διαλεκτική σύλληψη του Χέγκελ. Γεώργιος Μεταλληνός το έχει κατα­ νοήσει πλήρως. η εξαρτημένη από την υποσχεμένη αθανασία. εκτός από υπαρξισμός είναι και διαλεκτική μιας συγκεκριμένης. τουλάχιστον οι απλοί και αγαθοί κομου­ 113 . Αυτού.Δεν είναι τυχαίο που καμιά μονοθεϊστική θρησκεία δεν αποδέχεται τη διαλεκτική. θα ήταν ακατανόητη. θα επιχειρήσει τη ριζική λύση του προβλήματος του Κακού. σκεφτείτε μόνο πως. στην οποία αυτό που συνεχώς ανακυκλώνεται ή ανανεώνεται είναι το πνεύμα Το οποίο. και μια μορφή ιδεαλιστικής διαλεκτικής. αν νικήσουν. δεν γίνεται αποδεκτή από τους λεγάμενους υποκειμενικούς ιδεαλιστές. δεν έχουν καμιά σχέση με το χυδαίο υλισμό. από τους έλληνες ορθόδοξους θεολόγους. απλώς δίνει την προτεραιότητα στην ύλη. Στον καθολικισμό. όπως οι σωστοί ορθό­ δοξοι. όμως. θεωρεί το πνεύμα εξαρτημένο από την ύλη και όχι αυτόνομη οντότητα Αυτή περίπου είναι και η θέση της σοβαρής ορθόδοξης θεολογίας η οποία. που αρνούνται να βάλουν στο παιχνίδι και την ύλη δίπλα στο πνεύμα Στον υποκειμενικό ιδεαλισμό τα γεγονότα τελούνται μέσα σε ένα περιβάλλον κατά το δυνατό απαλ­ λαγμένο από την αρνητιχότητα. που εκπορεύεται από τη μαρξιστική διαλεκτική. που ανήκει στη φιλοσο­ φία. που εμπόδιζα την τελείωσή τους. Υπάρχει. το μόνιμα τρομοκρατημέ­ νο από τους κομουνιστές. η οποία δεν γίνεται δυνατή σε κατάσταση διαρκούς κίνησης και αλλαγής. συμπαρασύρει και την ύλη.

Ούτε ο Φρόυντ έχει σχέση με τον Μαρξ. δεν έχουν καμιά σχέση με το μαρξισμό. Ένας κόσμος απαλλαγμένος από το Κακό θα ήταν απίστευτα ανια­ ρός. που δεν διαφέρουν πολύ απ’ αυτά του κομουνισμού και να αφοαωθούν στην αβλαβή για το σύστημα χριστιανική μεταφυσική.νιστές. ω Θεέ μου! Πρόσεχε το διάβολο. θεέ μου. είναι η διαλεκτική. την ιδεαλιστική και την υλιστική. Και μαζί του και μαζί σου θα χαθούν όλοι οι καλλιτέχνες. Όλοι οι δραματουργοί. τώρα. όλοι οι ποιητές. και τότε θα κατανοήσετε την πολιτική σκοπιμότητα της απόφα­ σης του πάπα. ωστόσο. Εντούτοις. Το «ανοιχτό σύστημα» του Πόπερ διαφοροποιείται αδιάκοπα. όμως. προκειμένου να φτάσει στην «κατεδάφιση» του μαρξισμού. κατά συντριπτική πλειοψηφία είναι σίγουρα θρησκευόμενοι ή κρυπτοθρησκευόμενοι. αν δεν πολε­ μήσει πρώτα τη διαλεκτική. ούτε μια μοιχεία. Είναι. διαλεκτικοί και ως εκ τούτου τόσο απεχθείς για τους αντιδιαλεκτικούς όσο και ο Μαρξ. Ο Πόπερ κατάλαβε πως ο κύριος κίνδυνος για το αστικό καθεστώς βρί­ σκεται κυρίως στη διαλεκτική γενικά και όχι στο μαρξισμό ειδικά. και στις δύο παραλλαγές της. γιατί ο Καρλ Πόπερ στο κλασικό πλέον βιβλίο του με τον τίτλο Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της. Η διαλεκτική δεν ηρεμεί τον ανήσυχο και φοβισμένο άνθρωπο. όλοι οι ζωγράφοι Τέχνη χωρίς σύγκρουση ανάμεσα στο Καλό και το Κακό δεν νοείται. Και ο μεταμοντερνισμός κονιορτοποιεί τόσο τη διαλεκτική «αρχή της αιτιό­ τητας» όσο και τη φιλοσοφική και θεολογική οντολογία και στη θέση τους βάζει το τυχαίο. ενός πολιτικού μάλλον παρά θρησκευτικού ηγέτη. Ούτε ένας φόνος. ούτε μια αρ­ ρώστια ούτε καν συνάχι! ΤΙ ανία. γιατί αν χαθεί. αρχίζοντας από τον Ηράκλειτο και τον Πλάτωνα για να καταλήξει στον Χέγκελ. Δεν 114 . ούτε μια κλοπή. τον Κίρκεργκορ. Καταλαβαίνουμε. που δεν κατέχουν πόστα στην κομματική γραφειοκρατία. χάθηκες. μόνο που τούτη η διαφοροποίηση είναι τυχαία Ο Πόπερ είναι ο πρώτος σοβαρός μεταμοντέρνος επιστημολόγος και κοινωνικός φιλόσοφος. διότι και αυτός είναι διαλεκτικός. επιχειρεί ένα συστηματικό γκρέμισμα ολόκληρης της δια­ λεκτικής. που είναι το ζητούμενο. Ο Χέγκελ είναι φιλοσοφικός πρόγονος του Μαρξ. τον Νίτσε και τον Μαρξ. Οι χρι­ στιανοί πρέπει να ξεχάσουν τα κοινωνικά μηνύματα του χριστιανισμού. αλλά είναι και αυτός μισητός. όλοι οι πεζογράφοι. η σκέψη του Πόπερ δεν είναι παραδοσιακά αντιδιαλεκτική. Σωστά το επιση­ μαίνει ο Πόπερ: κύριος εχθρός του «ανοιχτού συστήματος οργάνωσης της κοινωνίας» δεν είναι ο μαρξισμός. Ο Νίτσε και ο Κίρκεργκορ. Δεν μπορεί να αντιταχτεί κανείς με επιτυχία στο μαρξισμό.

Διότι θεωρούμε το πρώτο δυσάρεστο και το δεύτερο ευχάριστο. αρχίσει να μπαίνει στη μεγάλη περιπέτεια του ψαξί­ ματος για την εύρεση της τελικής του μορφής. απλώς. μιας causa finalis στην αρχή κάθε διαδικασίας.υπόσχεται ούτε ευτυχισμένο ούτε δυστυχισμένο τέλος. σε πολλές περιπτώ­ σεις τη συμπληρώνει Όταν αποδέχεσαι πως κάθε αιτιατό έχει το αίτιό του και το επόμενο βγαίνει μέσα από το προηγούμενο (αυτό είναι η αιτιοκρατία) δεν σημαίνει ότι απορρίπτεις την άποψη πως αυτή η δια­ δικασία τείνει σε ένα εξαρχής προδιαγεγραμμένο τέλος (αυτό είναι η τελεολσγία). Η απάντηση είναι αυτονόητη: μόνο ο θεός μπορεί να ξέρει εξαρχής το τέλος και να εγγράφει τη βούλησή Του ως πεπρω­ μένο στα πράγματα. Η άποψη του Ηράκλειτου. Αλλά και μια καινούργια αρχή. που είναι ήδη εγγεγραμμένος στο Είναι πριν αυτό. Η δια­ λεκτική. Τα πράγματα. ποιος προδιέγραψε αυτό το συ­ γκεκριμένο τέλος. Τα δυσάρεστα είναι πιο εντυπωσιακά γιατί είναι απειλητικά και συνεπώς επικίνδυνα Έτσι αντ (διαλεκτικοί που είναι οι φοβισμένοι. ακόμα και η μαρξιστική. ωστόσο. έρχεται από τη διαπίστωση πως το σταθερό και αμετακίνητο Είναι του 115 . Δεν έχουν κατανοήσει το απλό διαλεκτικό γεγονός πως η γέννηση είναι ταυτόχρονα και θάνατος. Η αιτιοκρατία (ντετερ­ μινισμός) δεν απόκλεια την τελεολσγία Αντίθετα. με τη διαλεκτική δεν είναι τόσο απλά. όπως λέει ο πιο σοφός μελετητής του. βάσει της «εν δυνάμει» ενέργειας που υπάρχει εγκλω­ βισμένη μέσα του. είναι πολύ διαφορετική. Το μόνο που χρειάζεται για να πεθάνει κα­ νείς είναι να έχει γεννηθεί. Αν δεχτείς πως ο τελικός σκοπός. Η σοβα­ ρότερη απ’ αυτές είναι η τελεολσγία. ενός «τελικού αίτιου». Η άρνηση γίνεται πιο αισθητή απ’ την κατάφαση. Δεν υπάρχει ηρεμία στη δια­ λεκτική. Υπόσχεται. το τέλος. ενάντια στην οποία μάλλον μά­ ταια αγωνίστηκε ο μαρξιστής Λουί Αλτουσέρ με το δομικό (στρουκτου­ ραλιστικό) μαρξισμό του. του δημιουργού της διαλεκτικής. ενέχει κινδύνους και παγίδες. τη στιγμή ακριβώς που αυτά εμφανίζονται εν τω κόσμω. και στις δυο παραλ­ λαγές της. Τελεολσγία είναι η επισήμανση ενός σκοπού. εντυπωσιάζονται περισ­ σότερο από το γεγονός του θανάτου παρά από το γεγονός της γέννη­ σης. πράγμα που ο Αριστο­ τέλης το ονομάζει εντελέχεια. Εξασφαλίζουμε το θάνατο ακριβώς τη στιγ­ μή της γέννησης. Γι’ αυτό και δεν είναι ιδιαίτερα αγαπητή. τότε πρέπει κατ’ ανάγκην να ρωτήσεις ποιος ενέγραψε στην αρχή το τέλος. ο Νίτσε. την υλιστική και την ιδεαλιστική. Η αυτσχρατορική επιφυλακτικότητα και η μεγαλοπρεπής γαλήνη του Ηράκλειτου.

ούτε παρελθόν. πιστεύει στον κυκλικό. το καλό είναι ταυτόχρονα κακό. λέει ο Ζαν Μπρυν. Για τον Ηράκλειτο όμως δεν υπάρχει ούτε παρόν. όπου ο Ηράκλειτος το έχει εγκλωβίσει. αδιαφορούν για την ιστορία Η ιστορικότητα θα μπολιαστεί στο αρχαίο σώμα της ηρα­ κλείτειας διαλεκτικής με τον Χέγκελ. ένας ακόμα βαθύτατα επηρεασμένος από το με­ γάλο Εφέσιο στοχαστής. και ταυτόχρονα δεν είναι αυτό που φαίνεται πως είναι. όπως και ο Νίτσε. Υπάρχει μόνο ο «συμπαγής». Το συναρπαστικό παιχνί­ δι των «μαχόμενων δυνάμεων» (πόλεμος πάντων πατήρ) στη σκέψη του Ηράκλειτου καταργεί όλα τα όρια Το πάνω είναι ταυτόχρονα κάτω. όμως. Ο δημιουργός της διαλεκτικής είναι ιδεαλιστής. ώστε το Είναι να αποχτήσει ιστορία Το γίγνεσθαι στον Ηράκλειτο δεν αποκαλύπτει τίποτα Γι’ αυτό και δεν έχει σχέση ούτε με το λόγο των Ελλήνων. μια ανυστεροβουλία. το μέσα είναι ταυτόχρονα έξω. Μόνο το παρόν δημιουργεί μια κάποιο ψευδαί­ σθηση σταθερότητας. ούτε με το Λόγο των χριστιανών. όμως. Στον κυκλικό χρόνο του Ηράκλειτου. Είναι ένα γίγνεσθαι «καθεαυτό και διά τον εαυτό του». που δηλώνει απερίφραστα πως χρωστάει τα πάντα στον Ηράκλειτο. ο συνεχώς κινούμενος και διαρκώς μετακινούμενος χρόνος. Το πολύ δημοφιλές στους Ρωμαίους και μελσγχολικότατο κατά βάθος carpe diem (άρπαξε τη μέρα. Ο Χέγκελ. τον διαρκώς 116 . και αυτοί. το γίγνεσθαι στον Ηράκλειτο είναι άσκοπο. Υπάρχει μια αθωότητα στο γίγνεσθαι του Ηράκλειτου. αυτό που ονομάζουμε ιστορία δεν προσφέρει κανενός είδους βεβαιότητα Ο Ηρά­ κλειτος. όπως θα λέγαμε με σύγχρονους φιλο­ σοφικούς όρους. ο συνεπέστερος επίγονός του.Παρμενίδη είναι μια κούφια επινόηση και πως ο διαρκώς μεταβαλλόμε­ νος κόσμος δεν είναι παρά ένα παιχνίδι με τα φαινόμενα. όπως θα έλεγε και ο Κώστας Αξελός. Υπάρ­ χει για να υπάρχει και δεν κατατείνει πουθενά. στον Ηράκλειτο. όπως και ο Νίτσε. Το κάθε τι είναι. Μ’ άλλα λόγια. και το κάνει «γίγνεσθαι του Είναι». δεν υπάρχει ιστορία Το γίγνε­ σθαι δεν αφήνει τίποτα σταθερό. Για τον Ηράκλειτο. το κέντρο βρίσκεται παντού. που κινεί την ιστορία Στον Ηράκλειτο. όπως θα πουν οι υπαρξιστές. επωφελήσου απ’ το παρόν) έλκει την καταγωγή του από τη «ρέουσα» και «παιγνιώδη» σκέψη του Ηράκλειτου. ούτε μέλλον. που έχει σχέση με το γεγονός πως στον κόσμο του Ηράκλειτου δεν υπάρχει κέντρο. που πολλά χρωστούν. Ο Πλάτων στον Τιμαιο ορίζει τον ευθύγραμμο χρόνο σαν την κινη­ τή εικόνα της αιωνιότητας. μια εξωτερική δηλαδή προς το Είναι δύναμη. η αιωνιότητα είναι το γίγνεσθαι καθεαυτό και όχι ο ατέρμων χρόνος. θα μπερδέψει πολύ τα πράγματα όταν βγάλει το Γίγνεσθαι έξω από το Είναι. Ο Ηράκλειτος.

αφού αυτή επα­ ναλαμβάνεται αδιάκοπα Ο κύκλος δεν οδηγεί πουθενά. Στους μετασωκρατικούς φιλόσοφους ο κυκλικός χρόνος των Προσωκρατικών γίνεται ευθύγραμμος και η τραγωδία ξεπετιέται απ’ αυτό ακριβώς το γεγονός. που είχε μια πολύ σοβαρή φιλοσοφική παιδεία. θεΐστικός και αθεϊστικός. αλλά η Ανά­ στασή του. για να πει εκείνο το τρομε­ ρό. Ο κυκλικός χρόνος του Ηράκλειτου διαρκώς καταστρέφει και συνε­ χώς δημιουργεί Η ζωή και ο θάνατος εδώ είναι το ίδιο πράγμα Στον Ηράκλειτο θα στηριχτεί ο μεγάλος αναρχικός Μιχαήλ Μπακούνιν. ένας από τους δασκάλους του Μαρξ. Μόνο στον εαυτό του οδηγεί ύστερα από πάροδο 10.800 ηλιακά έτη. γιατί είναι η ανεξάντλητη και αιώνια πηγή κάθε ζωής. Η χαρά της καταστροφής είναι συγχρόνως και χαρά της δημιουργίας. Στο απόσπασμα 62 ο Ηράκλειτος λέει πως ο θεός ζει από το θάνατο των ανθρώπων και ο άνθρωπος πεθαίνει από τη ζωή του θεού. που καταστρέφει την όποια 117 . για να πει στο περιλάλητο σύγγραμ­ μά του Η ουσία του χριστιανισμού. όπως συμβαίνει στο φιλμικό χρόνο της «μπούκλας» ενός κομματιού κινηματογραφικής ταινίας. Το Μεγάλο Έτος του Ηράκλειτου επαναλαμβάνεται κάθε 10. Το σκάνδαλο για το φανατικά φιλάνθρωπο Φόιερμπαχ δεν είναι ο θάνατος του θεού. Εδώ θα στηριχτεί ο Λούντβιχ Φόιερμπαχ. Ο υπαρξισμός. Το ηρα­ κλείτειο γίγνεσθαι στο απόσπασμα 62 αγγίζει τα ακρότατα όρια της ηρακλείτειας σκέψης. αυτή κατά τον Φόιερμπαχ είναι ένα πρόχειρο μπάλωμα για να ξαναβουλώσει όπως όπως η τρύπα που άφησε στον ουρανό ο πεθαμένος θεός. Ο κυκλι­ κός χρόνος καταργεί κάθε μορφή ανοιχτής ιστορίας. Η τραγωδία είναι μια ανάμνηση του κυκλικού χρόνου που είχε εγκλωβίσει τον Προμηθέα στο φιλάνθρωπο μαρτύριό του και τις Δαναΐδες και τον Σίσυφο σε ένα καθήκον δίχως σκοπό και δίχως τέλος. που πέθανε από φιλανθρωπία και αναστήθηκε από θεϊκό εγωισμό.επαναλαμβανόμενο χρόνο. όπως λέει ο έξοχος Ζαν Μπρυν στο βιβλίο του Ηράκλειτος. κυρίως των χριστιανικών αξιών. Όσο για την Ανάσταση του πεθαμένου θεού.800 ηλιακών ετών στο ηρακλείτειο σύστημα σκέψης. έχει κι αυτός τη ρίζα του στον Ηράκλειτο και τον κυκλικό του χρόνο. που κάνουν τους δούλους να νιώθουν καλά μέσα στην υποταγή. Στον Ηράκλειτο έχει τη ρίζα της επίσης και η απαίτηση του Νί­ τσε για «μεταξίωση όλων των αξιών». πως ο θάνατος του θεού συμπί­ πτει με τη γέννηση ή την αναγέννηση του ανθρώπου. που θα γίνει σύνθημα για τους αναρχικούς όλου του κόσμου: Ας ξαναποχτήσουμε τψ εμπιστοσύνη στο αιώνιο πνεύμα που καταστρέφει. του οποίου έχουμε ενώσει τα δύο άκρα για να πετύχουμε μια ατέρμονα προβολή.

Για το οποίο ευθύνεται μόνο η απρόσωπη φύση. είναι φυσική. του οποίου ο Καντ είναι διαπρεπής εκπρόσωπος: 1. που στον Καντ θα στηρίξει τα επιχειρήματά του για την αναγκαιότητα της εξόντωσης των κομουνιστών. Η ελληνική τραγωδία κατάγεται από τον Ηράκλειτο. δηλαδή το στοχαζόμενο και υγιέστατο μέσα στις βεβαιότητές του αστισμό. όπως λέει ο «σκοτεινός» Ηράκλειτος. που δεν τα έχει καλά με τον Ηράκλειτο. 3. που συχνά γί­ νεται καταστροφικός. ΤΙ μπορώ να ξέρω. Κάποιοι μάλιστα θα αρχίσουν να ψάχνουν για τα λάθη που έκανε ο Οιδίποδας και κατάντησε όπως κατάντησε. ο μεγάλος τραγικός ήρωας που είναι τέτοιος γιατί δεν θα ήταν δυνατό να αποφύγει να δαγκώσει την ουρά του. Τι πρέπει να κάνω. που θα σημαδέψει κόσμο και κόσμο (ανάμεσά τους κι εμένα) έχει τη ρίζα του στον Ηράκλειτο. Ο Μύθος του Σισύφου του Αλμπέρ Καμύ. ο Καντ. Η διαλεκτική του Ηράκλειτου. όχι ιστορική. άλλωστε. Αϊζενστάιν. ο Σ. ΤΙ μου επιτρέπεται να ελπίζω. Παρόλο που. ο συλλογισμός δίνει τη θέση του στον υπολογισμό και ο παραλογισμός στο εξής θα ονομά­ ζεται λάθος. Η έννοια του τραγικού θα χαθεί στον ευθύγραμμο χρόνο. Τραγικό είναι το αναπό­ φευκτο κακό. η πα­ ντελώς αδιάφορη και για το καλό και το κακό. Το σπάσιμο του κύκλου του χρόνου και ο ευθύγραμμος χρόνος που θα προκύψει απ’ αυτό θα δημιουργήσει την έννοια της προόδου.προοπτική και οε κάνει Σίσυφο. δεν μπορούμε να κρυφτούμε από αυτό που ποτέ δεν δύει [εννοεί μάλλον από τη φύση]. βάζοντάς μας αντι­ μέτωπους με τρία εντελώς πεζά και αντιδιαλεκτικά ερωτήματα. όλοι εμείς οι αισιόδοξοι που δεν θέλου­ με να σκεφτόμαστε πως κάποτε θα δαγκώσουμε την ουρά μας πεθαίνοντας για να κλείσουμε έτσι τον κύκλο μας. στην Κριτική του καθαρού λόγου θα προσπαθήσει να μας κρύψει το συνεχώς κυκλικά μετακινούμενο ήλιο της ηρακλείτειας διαλεκτικής. Τώρα το γίγνεσθαι του Ηράκλειτου δεν είναι ένα γίγνεσθαι καθεαυτό αλλά ένα γίγνεσθαι τύπου Χέγκελ. 2. που κατέστρεφαν τις κατακτημένες από την αστική τάξη βεβαιότητες και αναιρούσαν μια μεταφυσικής τάξεως 118 . ο παγιδευμένος στον κυκλικό χρόνο.Μ. με την ευθυγράμμιση του κυκλικού χρόνου. Όπως. όπως θα πει ένας άλ­ λος μεγάλος διαλεκτικός. Τσάτσου. Ο σεβάσμιος Οιδίποδας. όπως ολόκληρη η προσωκρατική φιλοσοφική σκέψη. Ποιος. που θα σημαδέψουν τον αντιδιαλεκτικό Διαφωτισμό. όπως στην καντιανή οντολογία του Κων. που υπηρετεί το Είναι και την ιστορία Τώρα. Η ελληνική τραγωδία δεν ηθικολογεί γιατί η φύση δεν ηθικολογεί. Ο αστισμός είναι ένας προσκοπισμός για μεγάλους.

και όχι ευθύγραμμα Στον κυκλικό χρόνο δεν υπάρχει πρόβλημα τέλους γιατί δεν υπάρχει πρόβλημα αρχής. σχεδόν αρχιτεκτονική θα λέγαμε αρμονία. οι νόμοι που κινούν την ιστορία είναι τελεολογικοί. Το τέλος που είναι εγκλωβισμένο στην αρχή οδηγεί κατ’ ευθείαν στη μεταφυσική. αλλά τίποτα δεν μπορεί να βγει έξω από τη δομή χωρίς αυτή να καταστραφεί. θα μπορούσε να είναι μια μοντέρνα παραλλαγή της παραδοσιακής μεταφυσικής. η εφαρμογή της χεγκελιανής καταγωγής μαρξιστικής διαλεκτικής στη μελέτη της ιστορίας. Αν η ιστορία έχει έναν σκοπό (ένα τέλος). ο κυκλικός χρόνος καταργεί κατ’ ουσίαν την ιστορία Συνεπώς. Η διαλεκτική ταιριάζει κα­ λύτερα στον κυκλικό παρά στον ευθύγραμμο χρόνο. Η κλειστότητα της δομής (της στρουχτούρας) είναι ένα υποκατά­ στατο του κυκλικού χρόνου. αν η ιστορία είχε μέσα της το σκοπό της. Όμως. Οπότε. η αταξική κοινωνία είναι απλώς ένας ευσεβής πόθος του Μαρξ και των μαρξιστών. λοιπόν. παρά 119 . όλα είναι μεταθετά. άσχετα αν δεν τον ονομάζουμε έτσι. κι αυτό το τονίζουν κατά κόρο οι κριτικοί του μαρξισμού. Εδώ. που είναι αδύνατο να υπάρξει στη διαλεκτική. πράγμα που ο Ηράκλει­ τος δεν το πιστεύει γιατί στον κυκλικό χρόνο δεν υπάρχει σκοπός. τότε η μεταφυσική εισβάλλει στο μαρξισμό απ’ την πίσω πόρτα Αλλωστε. που ορθότατα αρνούνται να καταλάβουν πώς γίνεται να γνωρίζεις εξαρχής το τέλος αν δεν είσαι μάντης ή προφήτης. το δυσεπίλυτο πρόβλημα που προκαλεί η εισβολή της τελεολογίας στη διαλεκτική λύνεται απλά. δηλαδή μεταφυσικοί σε τελική ανάλυση. Ο στρουκτουραλιστής μαρξιστής Λουί Αλτουσέρ. 'Ομως. η αταξική κοινωνία είναι ένα τέλος γνωστό απ’ τα πριν. Και τούτο. ο ιστορικός υλι­ σμός. αν θέλει να απαλλαγεί από τη μομφή πως δεν εί­ ναι παρά μια μεταφυσική που αρνείται το όνομά της. φτάνουμε πάλι στο θεό.στατική. ένα όνειρο. νοούμενη σαν ο προκαθορι­ σμένος. πρέπει να βρει τρόπο να ξεπεράσει το εμπό­ διο της τελεολογίας. θα μπορούσε να κινηθεί και με αυτόματο πιλότο. δεν μπορώ όμως να τα καταργήσω χωρίς να κα­ ταστρέψω τη δομή. λέει ο Ηράκλειτος. όπως ο Ηράκλειτος και όπως ο Νίτσε. άσχετα με το γεγονός πως τον τελικό σκοπό της αταξικής κοινωνίας δεν τον προδιέγραψε ο θεός αλλά ο άνθρωπος. Αν. Ο μαρξισμός λέει πως τον προδιέγραψε ο άνθρωπος. Η αταξική κοινωνία. Σε μια οικοδομή (δομή που συνιστά οίκο) μπορώ να βάλω όπου θέλω τα πα­ ράθυρα ή τις πόρτες. τότε αυτόν το σκοπό κάποιος τον προδιέγραψε. αν όντως είναι έτσι. που στο μαρξι­ σμό δεν είναι άλλος από την αταξική κοινωνία. Κάθε σημείο του κύκλου εί­ ναι και αρχή και τέλος. τελεολογικός ιστορικός στόχος. αρκεί να αντιλαμβάνεσαι το χρόνο κυκλικά. μια ουτοπία Έξω και πέρα από το μαρξισμό. Γι’ αυτούς.

Ίσως γιατί πριν γίνει μαρξιστής ήταν κομφουκιανιστής. που όταν καταλήξει στην αιωνιότητα μπαίνει σε μια κατάσταση αιώνιας περιστροφικής (κυκλικής) κίνησης. που δεν είναι ιστορικές και αποκαλυπτικές όπως οι τρεις μονοθεϊστικές και στις οποίες ο θεός ποτέ δεν φανερώθηκε. δηλαδή μια από τις πολλές αντιθέσεις που είναι δυνατό να συνωθούνται μέσα στη δια­ λεκτική διαδικασία Το να επισημαίνεις μια από τις πολλές αντιθέσεις και να τη μεταχειρίζεσαι σαν κυρίαρχη είναι πρόβλημα βούλησης. άρα και κάθε χρονικά προσδιορισμένης διαδικασίας. που δημιουργεί αυτά τα προβλήματα. βουδισμός. Η βούληση του Λένιν. Στην προσπάθεια του να ξεπεράαει την παγίδα της τελεολογίας. αλλά η κυρίαρχη αντίθεση. η προσπάθεια και του Αλτουσέρ και του Πουλαντζά δείχνει πως οι μαρξιστές έχουν συνείδηση των δυσκολιών που δημιουρ­ γεί στο μαρξισμό η τελεολογικά εγγεγραμμένη στο πρόγραμμά του ατα­ ξική κοινωνία Οι χριστιανοί τα βολεύουν καλύτερα Αποδέχονται μεν και αυτοί τον ευθύγραμμο χρόνο. όμως η αιω­ νιότητα στην οποία καταλήγει ο ευθύγραμμος χρόνος δεν είναι παρά μια κλειστή δομή. του Στάλιν. που τη φτάνεις με τον ευθύγραμμο χρόνο της ζωής σου. του Μάο. ο μαρξισμός γίνεται λιγότερο επιστημονικός-αντικειμενικός και περισσότερο βουλησιαρχικός. εδώ η ιστορία δεν κινείται με τον αυτόματο πιλότο της τελεολογίας. Βέβαια. ο χρόνος είναι πάντα κυκλικός. που θα αυτοκτονήσει. Πράγμα που δεν έχει ιδιαί­ τερη πρακτική σημασία αφού στην πράξη ο μαρξισμός ήταν πάντα αρκούντως βουλησιαρχικός. ο Μάο πως στη μαρξιστική διαλεκτική σημασία δεν έχει η αντίθεση. του Νίκου Πουλαντζά. Στο χριστιανισμό. Πάντως. Από δω και η πίστη στη μετεμψύχωση.μαρξιστή.την μέχρι παραφροσύνης στην κυριολεξία προσπάθεια του (κάποτε θα τρελαθεί και θα σκοτώσει τη γυναίκα του) δεν θα μπορέσει να λύσει το δύσκολο πρόβλημα και να απαλλάξει τη μαρξιστική διαλεκτική από τη λανθάνουσα σ’ αυτήν τελεολογία Ίδια θα είναι και η τύχη του άλλου στρουκτουραλιστή . Η ιστορία και η μεταφυ­ σική συνυπάρχουν. Όμως. ο Μάο Τσε Τουνγκ θα τα καταφέρει καλύτερα από τους δομιστές μαρξι­ στές. ούτε αναμένεται να εισβάλει κά­ ποτε στην ιστορία για να τη φκιάξει καλύτερη. Στις θρη­ σκείες του «αιωνίου όντος» (ινδουισμός. Αιωνιότητα σημαίνει τέλος του χρόνου. Συ­ νεπώς. 120 . λοιπόν. Λέει. ο χρόνος είναι ευθύγραμμος όσον αφορά τον κτιστό κόσμο και κυκλικός όσον αφορά τον άκτιστο. είναι η βούληση αυτή που οδηγεί στον τελικό σκοπό της αταξι­ κής κοινωνίας και όχι ο τελεολογικά εγγεγραμμένος στην αρχή τελικός σκοπός. ταοϊσμός). έτσι γενικά.

Κάτι τέ­ τοιο θα συνιστούσε παραβίαση της δεύτερης αρχής της λογικής του Αριστοτέλη. Το μαύρο .αντικειμένου. Προσοχή. Εδώ το τέλος είναι ταυτόχρονα και αρχή.άσπρο είναι αντίθεση. όπως συνήθως λέμε για να απλουστεύουμε τα πράγματα. Την κίνησή της η ατέρμων διαλεκτική διαδικασία δεν την παίρνει από την αντίθεση. την οποία προσπαθεί να ξεπεράσει ματαίως. το ιστορικό γίγνεσθαι εί­ ναι μια διαλεκτική σχέση του υποκειμένου (δρώντος ανθρώπου) και του αντικειμένου (εξωτερικών συνθηκών).μη μαύρο είναι αντί­ φαση.τι οι αντικειμενικοί νόμοι κίνη­ σης της ιστορίας. η τελική κατάληξη μιας σειράς αντιφάσεων. Συνήθως στη μαρξιστική διαλεκτική μιλούμε για αντί­ θεση χωρίς να διευκρινίζουμε πως αυτή δεν είναι παρά μια «δέσμη» αντιφάσεων. Δεν υπάρχει μαύρο που ταυτόχρονα δεν είναι μαύρο. αλλά από την αντίφαση. σαφώς επεμβαίνεις με τη βούλησή σου στους αντικειμενικούς νόμους κίνησης της ιστορίας. όπως ο Μάο. Η αντίθεση είναι η ολοκλήρωση μιας σειράς αντιφάσεων αλλά και η αρχή μιας καινούρ­ γιας σειράς αντιφάσεων. που δημιούργησε τη φιλοσοφική πε­ ριπλοκή της τελεολογίας στο μαρξισμό. μόνο ο Λένιν θα πετύχει την τέλεια ισορροπία υποκειμένου . του Βελουχιώτη έπαιξε πολύ πω σοβαρό ρόλο στις επαναστατικές διαδικασίες απ’ ό. όμως. της αρχής της αντίφασης. που είναι το ιδανικά ζητούμενο σε μια διαλεκτική διαδικασία Όταν. Αυτή ακριβώς είναι η γοητεία της διαλε­ κτικής. Σε όλες τις περιπτώσεις. γλιτώνεις από τις ιδεαλιστικές επιρροές του Χέγκελ. η διαλεκτική παραμένει μια δια­ δικασία η οποία παίρνει την κίνησή της από την αντίθεση.του Κάστρο. Όμως. κυρίως όμως έχει σχέση με τον κυκλικό χρόνο. Το παν εδώ θα εξαρτηθεί από τη μετακίνηση της έμφασης από το υποκείμενο στο αντικείμενο ή αντίστρο­ φα Απ’ όλους τους επαναστάτες. του Γκεβάρα. χαρακτηρίζεις και επιλέγεις σαν βασική μια από τις πολλές αντιθέσεις. Για να είμαστε πω σωστοί. Το μαύρο δεν έγινε ακόμα άσπρο για να περάσουμε στην αντίθεση και να καταλάβουμε την ου­ 121 . Το μαύρο . αφού κάθε λύση ενός προβλήματος δημιουργεί ένα καινούργιο. Και όμως στη διαλεκτική η αριστοτελική αρχή της αντίφασης δεν ισχύει Μέχρι να φτάσουμε στην αντίθεση προκειμένου να κινηθεί και πάλι η αριστοτελική λογική θα είμαστε κατ’ ανάγκην βουτηγμένοι στο φαινομενικό παραλογισμό των αντιφάσεων. όπου δεν μπαίνει πρόβλημα τελεολογίας. και πάει λέγοντας. σύμφωνα με την οποία κάτι δεν μπορεί να είναι και ταυτόχρονα να μην είναι αυτό που είναι. που θα καταλήξουν σε μια νέα αντίθεση. πάντως. Η πριν από τον Χέγκελ διαλε­ κτική νοείται με πολλούς και διάφορους τρόπους.

που συνεχώς αναιρεί τις ισορροπίες μέσα στο κλειστό καζάνι μέχρι που να το κάνει εντελώς ανισόρροπο κατά τη διάρκεια της έκρηξης. δεν θα ήταν δυνατό να είναι τελεολογική και άρα μεταφυσικά προσδιορισμένη η πορεία προς την αταξική κοινωνία. Κατά κάποιον τρόπο. όταν ξεπερνιούνται μία μία μπορεί να οδηγήσουν στην αντίθεση. Για το μεγάλο ιδεαλιστή διαλεκτικό Πλάτωνα. δεν είναι πεταλούδα για να την πιάσεις με την απόχη. όπως στους πλατωνικούς διάλογους. Το γκρίζο είναι και μαύρο και άσπρο. Συνεπώς. στους οποίους όλα τα ερωτή­ ματα μένουν εκκρεμή. Όπως ο ίδιος λέει. όταν η αταξική κοινωνία αντιμετωπίζεται σαν ιδανικό και όχι σαν το τέλος μιας προδιαγεγραμμένης πορείας. που οδηγεί στο σπάσιμο του καζανιού και τη δημιουργία με την άρνηση (την κατάργηση του καζανιού) μιας νέας ποιότητας μέσα από την αντιφατικά διαφοροποιούμενη ποσότητα. το μαύρο θα περάσει από όλα τα διαφορικά (απειροστικά) στάδια του γκρίζου. αφού το μαύρο και το άσπρο συνυπάρχουν σε συνεχώς διαφοροποιούμενες αναλογίες μέσα σε μια κλίμακα αποχρώσεων του γκρίζου. Μια σειρά από αντιφάσεις. που οδηγεί από το μαύρο στο άσπρο ή αντίστροφα Αυτή ακριβώς είναι η διαλεκτική λογική. στην αταξική κοινωνία όλες οι αντιθέσεις συνεχίζουν να υπάρχουν 122 . οπό­ τε καταλήγουμε στην αντίθεση (στο μη καζάνι που είναι τα συντρίμ­ μια). μπορεί όμως και να μην οδηγήσουν πουθε­ νά. η αλήθεια δεν είναι οντότητα. η έκρηξη ενυπάρχει σαν δυνατότητα στον ατμό που συνεχώς διαφοροποιεί την ποσότητά του μέσα στο κλειστό καζάνι.σιώδη διαφορά ανάμεσα στο μαύρο και το άσπρο. που όταν εξαντλήσουν τη δυνα­ μική τους καταλήγουν στην αντίθεση μέσα από το διαλεκτικό άλμα Στο παράδειγμα του καζανιού που σκάει από την πίεση του ατμού. η αλήθεια είναι μια ατέρμων διαδικασία. η κίνηση προς την Ιδέα. Αλλω­ στε. αν πιστέψεις πως κάπου οδηγεί Αλήθεια για το μαρξισμό είναι το κυνήγι της αλήθειας. που οδηγεί μόνο στο θεό. που διαφέρει από την αριστοτελική. όχι το φτάσιμο στην Ιδέα Η λογική του Μαρξ δεν μπορεί παρά να είναι διαλεκτική. αλήθεια είναι η πορεία προς την αλήθεια. Το γκρίζο αναιρεί την αρχή της αντίφασης του Αριστοτέλη. οι συνεχώς σωρευόμενες αντιφάσεις και ανισορροπίες που δημιουργεί η συνεχής διαφοροποίηση της ποσότητας του ατμού. Για να φτάσει στο άσπρο. Μια λογική των αποχρώσεων και των αντιφάσεων και όχι των αντιθέσεων. ή μάλλον μια λογική των αντιθέσεων που συνίστανται από ένα τεράστιο πλήθος αντιφάσεων. που όταν τις παίρνουμε υπ’ όψη το διαλεκτικό άλμα δεν μας ξαφνιάζει. καταλήγουν τε­ λικά στο διαλεκτικό άλμα. Η διαλεκτική λογική είναι μια λογική των αποχρώσεων.

κανένας απ’ αυτούς τους τρεις κορυφαίους επαναστάτες δεν θα ήταν. που δεν είναι καθορισμένες από την τύχη και τη συγκυρία του πλούτου. Ο ρεβιζιονισμός Ο ρεβιζιονισμός ενυπάρχει σαν δυνατότητα στην ίδια τη μαρξιστική θεωρία όταν την αντιμετωπίζεις. αισιόδοξοι και απαισιόδοξοι. ο φόβος του θανάτου. Η ατα­ ξική κοινωνία δεν είναι μια ισοπεδωμένη κοινωνία Ίσα ίσα. δεύτερος ο Στάλιν και τρίτος ο Τρότσκι. Όταν ένα υποκείμενο έρχεται αντιμέτωπο με ένα αντικείμενο είναι αδύνατο να αποφύγει να περάσει σ’ αυτό κάτι από την υποκειμενικότητά του. λέει ο Μαξ Αντλερ. η αρρώστια. φαντάζομαι. ανάλογα με την ποιότητα του μυαλού μου. αφού κάθε ερμηνεία είναι μια προ­ σωπική σχέση του μελετητή με το προς μελέτη αντικείμενο. ερωτικοί και ανερωτικοί. διατεθειμένος να δεχτεί για τον εαυτό του το χαρακτηρισμό ρεβιζιονιστής. όπως θα το ήθελε ο Μαρξ. Με μια αυστηρή έννοια. φοβισμένοι και θαρραλέοι. 9. σαν μέθοδο προσέγγισης της ιστορίας και ανάλυσης των κοινωνικών γεγονότων και όχι σαν δεδομένο άπαξ διά παντός αμετακίνητο δόγμα Απ’ αυτή την άποψη. ταλαντούχοι και ατάλαντοι. την παιδεία μου και τον ψυχισμό μου. όμορφοι και άσχημοι. Καταλαβαίνω αυτό που είμαι σε θέση να καταλάβω. Στην αταξική κοινωνία όλα τα κοινωνικής τάξεως άλλοθι των ανικάνων και των ηλιθίων καταπίπτουν. Ο μαρξισμός γεννήθηκε από την προσπάθεια κατανόησης με επι­ στημονικό τρόπο του μηχανισμού που αναπαράγει αδιάκοπα τη φτώ­ χεια Αν κάποτε λείψει αυτό το κακό. την οικονομική ανισότητα Και στην αταξική κοινωνία θα υπάρχουν έξυπνοι και βλάκες. δεδομένου ότι η σκέψη του καθένα απ’ αυτούς είναι μια απόπειρα ερμηνείας του μαρξισμού και εφαρμογή στην πράξη αυτής της ερμηνείας. ο απελπισμένος έρωτας και το πάντα γεμάτο με σαβούρα υποσυνείδητο. πρώτος ρεβιζιονιστής θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ο Λένιν. η κουταμάρα. έντιμοι και ανέντιμοι. ψηλοί και κοντοί. Ωστόσο. μόνο ο’ αυτήν μπορούν να αναδειχτούν οι βαθιά και ουσιαστικά ανθρώπινες διαφορές.εκτός από μια. Ας πούμε η ασχήμια. η μαρξιστική διαλεκτική δεν θα εξαφανιστεί θ α τη συντηρούν τα άλλα κακά. αφού κανένας δεν θα μπορούσε να 123 . κάθε ερμηνεία είναι ρεβιζιονισμός.

Ο Διαφωτισμός κατανοεί τέλεια την έννοια της προόδου. οι ρεφορμιστές είναι άνθρωποι προοδευτικοί. Πρέπει να διευκρινιοθεί εδώ πως η πρόοδος. όσο αυτή υπήρχε. που «θέλουν να τα αφήσουν όλα όπως τα βρήκαν». Γιατί. προς όφελος ολόκληρης της κοινωνίας και κυρίως των φτωχότερων στρωμάτων. Για το Διαφωτισμό. όχι όμως και μαρξιστές κατ’ ανάγκην. θεωρούν την εκμετάλλευ­ ση ανθρώπου από άνθρωπο κάτι το αναπόφευκτο και δεκτικό μόνο χριστιανικής καταγωγής ανθρωπιστικών βελτιώσεων. όμως δεν κατανοεί καθόλου την έννοια της επανάστασης. τη συμπεριφορά τους απέναντι στους παλιούς συντρόφους και την ισχύουσα μαρξιστική ορθοδοξία. όμως. Όπως και να ’ναι. ένα απότομο πέρασμα από μια ποιότητα σε μια άλλη. Τώρα που δεν υπάρχει. χωρίς όμως να βάζουν σαν ευκταίο απώτερο στόχο την εν καιρώ κατάληξη των μεταρ­ ρυθμίσεων στην αταξική κοινωνία Οι ρεφορμιστές αποφεύγουν να επεμ­ βαίνουν στη διάρθρωση ή να παρεμβαίνουν στη λειτουργία των θεσμι­ κών δομών του εκμεταλλευτικού συστήματος. ας το πούμε έτσι αδό­ κιμα Ο ρεφορμισμός είναι όρος που χαρακτηρίζει την πολιτική συμπε­ ριφορά ανθρώπων που μπορεί μεν να είναι σοσιαλιστές. Οι αρνητές του μαρξισμού πρώην μαρξιστές δεν είναι ρεβιζιονιστές. που είναι ένα διαλεκτι­ κό άλμα. όπως η Σοβιετική Ένωση.κατηγορήσει τον εαυτό του για απομάκρυνση από το πολιτικώς ορθόν. Χαρακτηρίζονται άλλοτε «αποστάτες» και άλλοτε «προδότες». ανόητη και αντιμαρξιστική σε τελική ανάλυση απαίτηση για ιδεολογική μαρξιστική ορθοδοξία. σε καμιά περίπτωση ο ρεβιζιονισμός δεν πρέπει να συγχέεται με το ρεφορμισμό. από μαρξιστικής απόψεως. Που την καθόρι­ ζε ένα παγκόσμιο μαρξιστικό κέντρο. αυτό ακριβώς είναι ο ρεβιζιονισμός: άλλοτε μια ασυνείδητη απομάκρυνση από το «μαρξιστικά ορθόν» και άλλοτε ένα ενσυνείδητο αίτημα για αναθεώρηση του μαρξι­ σμού όχι. έννοια που δημιουργήθηκε από το γαλλικό Διαφωτισμό. δεν υπάρχει ούτε η πολιτική απαίτηση για μαρξιστική ορθοδοξία Όμως. για κάποιους δογματικούς συνεχίζει να υπάρχει η παλιά. Ωστόσο. αφού δεν αντιτίθενται στην πρόο­ δο όπως οι συντηρητικοί. ανάλογα με τη βαρύτη­ τα των παραπτωμάτων. είναι καθαρά και τυπικά αστική. όπως άλλωστε και ο Διαφωτισμός στο σύνολό του. η πρόοδος δεν μπορεί παρά να είναι συνεχής και αδιάλειπτη κι αυτό το εξασφαλίζει η πίστη στην παντοδυναμία της λογικής και της απόλυτα εξαρτημένης απ’ αυτήν επιστήμης. το μεταρρυθμισμό. Είναι αυτοί που πιστεύουν πως το ισχύον κοινωνικοπολιτικό σύστημα πρέπει να βελτιώνεται συνεχώς στο μέτρο του δυνατού και χωρίς μεγάλο ζόρισμα. κινδυ­ 124 . και μια απόπειρα για αναίρεσή του.

που τελικά πήρε. όλα αυτά είναι λιγάκι σχηματικά. Ο όρος ρεβιζιονισμός θα εμφανιστεί προς το τέλος του 19ου αιώνα. ο θάνατος του οποίου δεν απέχει πολύ από το χρόνο της εμφάνισης του ρεβιζιονισμού. Ωστόσο. όπως πάντα στη θεωρία Στην πράξη τα πράγματα είναι πιο σύνθετα Στην τρέχουσα καθημερινότητα τα όρια ανάμεσα στο ρεβιζιονισμό και σ’ όλες τις παραλλαγές του ρεφορμισμού είναι ασαφή στις περισσότερες περιπτώσεις. είναι πολύ μεγάλο 125 . σε κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές συνθήκες πολύ διαφορετικές από τις σήμερα ισχύουσες. Συνεπώς. ο εξ ορισμού μαρξι­ στικός ρεβιζιονισμός είναι κάτι διαφορετικό από το ρεφορμισμό της σοσιαλδημοκρατίας. Σε κάθε περίπτωση.πολύ περισσότερο δεν θα ενέκρινε τις κομουνιστικές επαναστάσεις. Και σαν τέτοιος θα μπορούσε να προσεγγίσει τον καταγόμενο από το Διαφωτισμό αστι­ κό ρεφορμισμό. όταν ο εξ ορισμού μαρξιστικός ρεβιζιονισμός είναι εξελικτικιστικός και όχι επαναστατικός. όχι όμως στη μορφή που είχαν αυτές τον καιρό του Μαρξ. απλώς αναθεωρούν μερικά το μαρξισμό. Βέβαια. Δέχονται τις βασικές του αρχές. Το κύρος του Μαρξ. Δεν υπάρχει ρεβιζιονισμός μη μαρ­ ξιστικός. Που διαφέρουν από τους «αφώτιστους» κατά το ότι αποδέχονται την πρόοδο. προσαρμόζοντάς τον στις νέες συνθήκες. παράτολμο και καμιά φορά παράλογο με τα τρέχοντα κριτήρια της τρέχουσας λογικής. Ο Διαφωτισμός. που τοποθετείται περισσότερο ή λιγότερο μακριά από το ορθόδοξο μαρξιστικό κέντρο. όπως θα δείξει με τον πιο σαφή και καθαρό τρόπο ο Καντ. ο ρεβιζιονιστής ποτέ δεν κόβει εντελώς τον ομφάλιο λώρο που τον ενώνει με το μαρξισμό. ρεφορμισμός θα μπορούσε να είναι και ο ρεβιζιονισμός. ο όρος ρεβιζιονισμός είναι περιορι­ στικός και προσδιορίζει μια ορισμένη μορφή μαρξισμού. όταν ο γερμανός μαρξιστής Έντουαρντ Μπερνστάιν. θα επιχειρήσει μια ριζική κριτική του μαρξισμού. ο διαπρεπέστερος διαφωτιστής. θ α μπορούσα­ με να πούμε πιο απλά πως ο ρεβιζιονισμός είναι ένας ανορθόδοξος μαρξισμός. Αν τον κόψει παύει να είναι ρεβιζιονιστής. Ο Διαφωτισμός είναι εξ ορισμού ρεφορμιστικός. που κανείς μαρξιστής δεν την είχε τολμή­ σει μέχρι τότε. Οι αναθεωρητές (ρεβιζιονιστές) δεν αναι­ ρούν ολικά. που κατάγεται από το Διαφωτισμό και αφορά κυρίως τους λεγάμενους «φωτισμένους αστούς». πάντως. αν και προετοίμασε ιδεολογικά τη Γαλλική Επανάσταση. την αλλαγή και τη διαφοροποίηση. με το κύρος που του δίνει η προσωπική του σχέση με τον Ένγκελς. Όμως. Πιο συγκεκριμένα.νώδες. Ο ρεβιζιονισμός είναι μαρξισμός. δηλαδή ο αναθεωρητικός μαρξισμός. είναι ρεφορμιστικός. δεν θα την ενέκρινε στη βίαιη μορφή της αλματώδους προόδου. αφού ο όρος χρησιμοποιείται μόνο εντός των ορίων της μαρ­ ξιστικής σκέψης.

η εκπλήρωση του μαρξιστικού σοσιαλισμού δεν είναι τίποτα περισσότερο από την πλήρη ανάπτυξη της δημοκρατίας. Μόνο ο μαρξισμός εγγυάται την πλήρη ανάπτυξη της δημο­ κρατίας. Αλλωστε. Ο Μπερνστάιν θέλει μια μαρξιστικά προσανατολισμένη κοινωνία εδώ και τώρα και όχι μια δικτατορία του προλεταριάτου. λέει ο Μπερνστάιν. άσχετες με τις επιθυμίες και τα προγράμματα των μαρξιστών. Ο Μπερνστάιν είναι κατά κύριο λόγο πολιτικός. Που. κάτι τέτοιο δεν θα ήταν δυνατό να συμβεί πέρα και έξω από το μαρξισμό. χωρίς βία και σε συνθήκες απαγορευτικές για την εκδήλωση ενός μαζικού επαναστατικού κινήματος. Πρώτος θα το τολμήσει ο Μπερνστάιν παραμένοντας. όταν δουλεύουμε για τη σωστή δημοκρατία. θεωρεί τη δικτατορία του προλεταριάτου αταβισμό εντελώς ακατάλληλο για κοινωνίες με δημοκρατική παράδοση και πολιτική παιδεία πολύ διαφορετική απ’ αυτήν των χωρών οι οποίες δεν έχουν δημοκρατική παράδοση. Μέσα σε τέ­ τοιες συνθήκες. Ο Μπερνστάιν δεν αγαπάει τις θεωρίες. το βιάζω). Και. μέχρι τέλους μαρξι­ στής. 126 . ναι μεν δεν το απορρίπτει. Που πιστεύει πως οι θεσμοί της κοινοβου­ λευτικής δημοκρατίας είναι πολύ εύκαμπτοι και διαφοροποιούνται πολύ πιο εύκολα από τους σκληρούς θεσμούς της φεουδαρχίας. δουλεύουμε για τη σωστή δημοκρα­ τία Όμως. που εργάζεται για την αταξική κοινωνία ενός αορίστου μέλλοντος. στην «κοινω­ νία των πολιτών» πλειοψηφούν οι φτωχοί πολίτες. που παραμένει η αταξική κοινωνία· έχει σχέση με τις μεθόδους που πρέπει να χρησιμοποιηθούν για να επιτευχθεί ο σκο­ πός πιο άνετα. που ευκολύνουν την επίτευξη προλεταριακών στόχων ή προ­ γραμμάτων. Η σωστή δημοκρατία δεν μπορεί παρά να είναι σοσιαλιστική. αγαπάει την πολιτική δράση μέσα σε συνθήκες δεδομένες και. όπως εκείνοι οι μαρξιστές που προτιμούν την επαναστατική βία διότι είναι βιαστικοί (Προσέξτε την καταγωγή των δύο λέξεων από το ίδιο ρήμα. αφού δίνει εντελώς ιδιαίτερη σημασία στους μαρξιστικούς πολιτικούς στόχους του παρόντος και όχι στο μαρξιστικό μέλλον της αταξικής κοινωνίας. φυσικά. ωστόσο. Αρα.ανάμεσα στους μαρξιστές του καιρού εκείνου και δύσκολα θα τολμούσε κάποιος να κρίνει κατ’ ουσίαν τη σκέψη του τότε. δεν το βάζει όμως και σε θέση άμεσης προτεραιότητας. Η περίφημη «κοινωνία των πολιτών» είναι όρος που εμφανί­ ζεται μαζί με το ρεβιζιονισμό του Μπερνστάιν. δουλεύουμε για το σοσιαλισμό και όταν δουλεύουμε για το σοσιαλισμό. Η φιλοσοφική του παιδεία είναι ανεπαρκέστατη. ο προλετάριος εύκολα γίνεται πολίτης με πλήρη πολιτικά δικαιώματα. Η όιαψορά του με τον Μαρξ δεν έχει σχέση με τον προσδιορισμό του τελικού στόχου. Για τον Μπερνστάιν. Αλλά αυτό δεν τον ενοχλεί καθόλου. βέβαια.

το δημιουργό του όρου «κριτικός σοσιαλι­ σμός» διά του οποίου αντικαθιστά τον όρο «επιστημονικός σοσιαλι­ σμός» του Μαρξ. Τον καιρό εκείνο η επανάσταση ήταν ακόμα μια δυνα­ τότητα πραγματοποιήσιμη και συνεπώς η κριτική που δέχτηκε τότε ο Μπερνστάιν από τους επαναστάτες δεν ήταν άδικη. που θα στηριχτεί περισσότερο στο πνευματικό εποικοδόμημα παρά στην οικονομική βάση. βρισκόμαστε στην καρδιά του ρεβιζιονιομού. Φυσικά. TV πιο επιθετική αλλά και την πιο τεκμηριωμένη κριτική θα τη δεχτεί ο Μπερνστάιν από τη Ρόζα Λούξεμπουργκ. Οι αντάρτες πόλεων και οι «τρομοκράτες» σίγουρα δεν θα μπορούσαν να είναι φίλοι του Μπερνστάιν. Με το πέρασμα του υπαρκτού σοσιαλισμού στην ανυπαρξία ο Μπερνστάιν θα γίνει ξαφνικά τραγικά επίκαιρος.Ο Γερμανός Έντουαρντ Μπερνστάιν (1850-1932) είχε έναν λαμπρό ιταλό ιδεολογικό πρόγονο. Ήδη με τον Λαμπριόλα. όχι προς την Ασία. για να τονίσει έτσι τον ηθικό και να υποβαθμίσει τον οικονομικό χαρακτήρα του μαρξισμού. όπως ο ρεβιζιονισμός. είναι πως δεν θα μπορούσαν να είναι φίλοι ούτε των οπαδών των δήθεν επαναστατικών κομμάτων ή εκείνων των αρι­ στερών ομάδων που έχουν έναν χαρακτήρα μάλλον προσκοπικό παρά μαρξιστικό. (Αλλωστε και ο Μαρξ ξεκίνησε σαν ηθικολόγος). ο Λένιν θα επιτεθεί και αυτός κατά του Μπερνστάιν. ο σκληρά τίμιος μπερνσταϊνισμός θα μπορούσε να είναι χρήσιμος. που είναι κάτι διαφορετικό από το ρεβιζιονισμό (βλέ­ πε το σχετικό κεφάλαιο στο πρώτο μέρος) θα αξιοποιήσει στο μάξιμουμ την παρακαταθήκη του Λαμπριόλα στο επίπεδο της θεωρίας. αν και πριν την εμφάνιση του όρου. όμως. αφού περισώζει το μαρξισμό σαν πολιτική δυνατότητα και συνεπώς διασώζει κατ’ ανάγκην την επανα­ στατική μήτρα για τη γέννηση μιας άλλου είδους επαναστατικής δρά­ σης. αφού τα μέλη τους συνεχίζουν να πιστεύουν αφελώς και μακαρίως (ή δολίως) στη δυνατότητα ανάπτυξης στις μέρες μας ενός 127 . ή τη Μεσοασία. φαίνεται πως έβλεπε από τότε μακριά και έβλεπε προς τη Δύση. Ο νεομαρξισμός. που δεν θα την ενέκρινε καθόλου ο μεγάλος ρεβιζιονιστής. μια υπερεπαναστάτρια. τον προδρομικά αναθεωρητή μαρξιστή Αντόνιο Λαμπριόλα (1843-1904). Ωστόσο. Το αστείο. όμως δεν θα ασχοληθεί και πολύ με την πολιτική. που είναι μια υπόθεση περισσότερο πρακτική παρά θεωρητική. που αρνείται την επανάσταση και αδιαφορεί για τον πολιτικό ρόλο του προλεταριάτου. που δεν θα αναγνωρίσει σαν σωστό επαναστάτη ούτε τον Λένιν και γι’ αυτό θα ασκήσει σκληρή κριτική στην επαναστατική τακτική του. και παρά τις επιθέσεις που συνεχίζει να δέχεται ο Μπερ­ νστάιν μέχρι τις μέρες μας. Ελλείψει γνησίως επαναστατικών κο­ μουνιστικών κομμάτων στις μέρες μας.

Κανείς δεν μπορεί να ξέρει μέχρι πότε θα αντέξει και τι παραχωρήσεις μπορεί να κάνει όταν τα βρει σκούρα καθώς θα μπερδεύεται ολοένα και περισσότερο σκοντάφτοντας στις ίδιες του τις αντιφάσεις. διότι το Κεφάλαιο ολοένα και περισσότερο εγκα­ ταλείπει τους εκβιασμούς και τη βαρβαρότητα και καταφεύγει στην εξαγορά των εργαζομένων με ποικίλες παροχές. Ο Μπερνστάιν αναθεωρεί το μαρξισμό στα εξής πέντε σημεία. αλλά αστοποιείται συνε­ χώς και περισσότερο. είναι αναπόφευκτη και το χάσμα ανάμεσά τους θα μεγαλώνει ολοένα και περισσότερο. Ο Μπερνστάιν λέει πως ο καπιταλισμός έχει τερά­ στια περιθώρια αντοχής και παραπέρα ανάπτυξης και μέχρι να εξα­ ντλήσει αυτά τα περιθώρια η πτώση του καθίσταται κάτι παραπάνω από προβληματική. 4) Ο ορθόδοξος μαρξισμός λέει πως η αστική τάξη μόνο με τη βία θα εγκαταλείψει την εξουσία Ο Μπερνστάιν λέει πως η ελάσσων βία δεν μπορεί να εκτοπίσει τη μείζονα Το κράτος μπορεί να γίνει πιο βίαιο από οποιαδήποτε βίαιη ομάδα εμφανιστεί στην επικράτειά του. Ο Μπερνστάιν λέει πως οι εργαζόμενοι δείχνουν μια προϊούοα αδιαφορία για την ταξική πάλη. 3) Ο ορθόδοξος μαρξισμός απαιτεί προσήλωση στην ταξική πάλη. Την εποχή που εμφανίζεται ο ρεβιζιονισμός. Ο Μπερνστάιν μίλησε έγκαιρα και γι’ αυτούς. ένας άλλος -ισμός. Η κοινωνία δεν προλεταριοποιείται. Η «προσφορά» βίας δημιουργεί «αντιπροσφορά» μεγαλύτερης βίας από μέρους του κράτους. όπως προέβλεπε ο Μαρξ. βρίσκεται σε πλήρη άνθηση και με την αστική του προοδευτικότητα απειλεί σοβαρά το 128 . ο νεοκαντιανισμός. 5) Ο ορθόδοξος μαρξισμός πιστεύει πως το αστικό κράτος. δεδο­ μένου ότι τα μεσαία στρώματα που κανονίζουν το πολιτικό παιχνίδι στην κοινοβουλευτική δημοκρατία έχουν την τάση να κινούνται μάλλον προς τη μεριά των αστών παρά των προλετάριων. τουλάχιστον οι περισσότεροι απ’ αυτούς.μαζικού επαναστατικού κινήματος. που μπορούν και προσαρμόζο­ νται στις εκάστοτε συνθήκες. Ο Μπερνστάιν λέει πως η πόλωση δεν είναι καθόλου αναπόφευκτη. που αν ήξεραν πως η επανάσταση είναι δυνατή μάλλον δεν θα παρίσταναν τους επαναστάτες. κρυψίνοες και φυγάδες. 2) Ο ορθόδοξος μαρξισμός λέει πως η πόλωση ανάμεσα στις δυο κύριες τάξεις. το έθνος και η κοινοβουλευτική δημοκρατία είναι ευάλωτοι θεσμοί. στην αρχή σαν μπερνσταϊνισμός. Ο Μπερ­ νστάιν λέει πως είναι ελαστικοί θεσμοί. 1) Ο ορθόδοξος μαρξισμός λέει πως η πτώση του καπιταλισμού είναι αναπόφευκτη. τους αστούς και τους προλετάριους. Τους χαρακτήρισε δειλούς.

Μ’ άλλα λόγια α παντελώς άσχετες με το πνεύμα εικόνες των πραγμάτων που μας προμηθεύουν οι αισθήσεις «χτυπούν». θα δώσει στο μαρξιστή Αντόνιο Λαμπριόλα την ιδέα για τον «κριτικό σοσιαλισμό». Έτσι. ο ιδρυτής του «κριτικού ιδεα­ λισμού». ώστε να αποδοθεί ίση αξία και στις δύο περιοχές. που κάνουν δυνατή την πολύπλοκη σχέση του μυαλού μας με τον πολύπλοκο κόσμο. Στον καντιανισμό το πνεύμα και η ύλη είναι διαχωρισμένα μεν. το αποτέλεσμα. Ο Ιμμάνουελ Καντ (1724-1809).μαρξισμό. που είναι η μορφή του «πράγματος καθεαυτό». που θα τον προτείνει σαν αντίβαρο στον «κριτικό ιδεαλισμό». το άσχετο από τον άνθρωπο που το παρα­ τηρεί και το μελετάει. ο διαπρεπέστερος και σοβαρότερος εκπρόσωπος του γερμανικού Διαφωτισμού. 129 . Ο νεοκαντιανι­ σμός θα προμηθέυσα στην αστική τάξη τη σοβαρή πολιτική θεωρία που της έλειπε και που την είχε ανάγκη για να ξεφύγει από τον εμπειρισμό τώρα που ο μαρξισμός τραβάει το χαλί κάτω από τα πόδια της δηλώ­ νοντας πως είναι η γνήσια συνέχεια και το αναγκαίο συμπλήρωμα του παλιού γαλλικού και γερμανικού Διαφωτισμού. κατά κάποιον τρόπο. αφού βρίσκεται στο μυαλό μας με τη μορφή ενός πλήθους από φόρμες. λύνεται με τον πιο άνετο τρόπο το παλιό και ακανθώδες φιλοσοφικό πρόβλημα της σχέσης πνεύματος και ύλης. κλπ. αλλά στενά αλληλοεξαρτώμενα Το «πράγμα καθεαυτό». Απίθανης εξυπνάδας εύρημα προκειμένσυ να πάψει ο θεός να είναι μια οντότητα άσχετη προς τη νόησή μας και να τρυπώσει στο μυαλό σαν κάτι το κληρονομημένο. Ο «κριτικός ιδεαλισμός» του Καντ είναι μια ιδιοφυής απόπει­ ρα ενός από τους πιο μεγάλους συστηματικούς φιλοσόφους (έτσι λέγο­ νται οι δημιουργοί ολοκληρωμένων φιλοσοφικών συστημάτων) για διαχω­ ρισμό του νοητού και του πνευματικού από το αισθητό και το πραγματι­ κό. Η εν λόγω άυλη μορφή και όχι το «πράγμα καθεαυτό» επενεργεί στο μυαλό μας με τη μεσολάβηση των ενυπαρχουσών σ’ αυτό a priori (εκ των προτέρων) εποπτικών μορφών χώρου και χρόνου και άλλων νσητικών κατηγοριών όπως η αιτία. από μήτρες. Τώρα ο θεός. απολύτως ταυτισμένο με τη νοητική ικανότητα του επιστήμονα ανθρώπου. η ποσότητα.) «φόρμες» και ενεργοποιούν έτσι τη νόησή μας. εκτός από ένα. είναι κάτι διαφορετικό από το «φαινόμενο καθεαυ­ τό». ειρηνικές και βίαιες. πάνω σε έτοιμες εκ των προτέρων (από πότε άραγε. η ποιότητα. άγνωστο πώς. σε όλες του τις εκδοχές.την ακλόνητη πίστη του στα a priori σχήματα της νόησης. γίνεται εργαλείο δουλειάς. Ο Καντ καταργεί κάθε μορφής δογματισμό. του δημιουργού ανθρώπου. που περιμένουν να δεχτούν και να «διαβάσουν» τις εικόνες των αναμφισβητήτως υπαρκτών και ανεξάρτη­ των από τη νόησή μας πραγμάτων.

υπάρχουν και οι κακοί. αλλά μια ευχάριστη ενασχόληση για καλούς ανθρώπους. νοούμενου σαν ενοποιούσα ολοπαητική αρχή. τονίζει με έμφαση πως την «πληρέστερη πληρότητα» την έχουν η ποίηση και η θρησκεία. Αν όμως ο σοσιαλισμός είναι μόνο ηθικό αίτημα.Στο τέλος του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα μια μεγάλη ομάδα γερμανών φιλοσόφων θα κατανοήσουν την πολιτική σημασία του παλιού καντιανισμού. κυρίως αυτές που επινοεί ο άνθρωπος. όπως είναι η ποίηση και η θρησκεία. γεγονότα εν πολλοίς άλογα. ο σοσιαλισμός. Επειδή. η σκόρπια γνώση. ο σοσιαλισμός είναι και ηθικό αίτημα Αλλω­ στε. που ασχολείται δηλαδή με τις κάθε είδους απλές ή σύνθετες μορφές. Αυτό θα το δείξει και θα το αποδείξει πάρα πολύ καλά ο 130 . τότε δεν έχει αντικειμενική υπόσταση η μαρξιστική άποψη για τους αντικειμενικούς κοινωνικούς και οικονομικούς νόμους που κινούν την ιστορία και ο σοσιαλισμός δεν είναι μια ιστορική αναγκαιότητα. ξεκινώντας από την επιστήμη. Επιτέ­ λους. Το φιλοσοφικό σύστημα του Καντ είναι κατ’ ουσίαν αισθητικό). που μελετάει τα δεδομένα που παρέ­ χουν στη συνείδηση όλες οι αισθήσεις μαζί και η κάθε μια χωριστά. οι διαφορετικές επιστήμες που μελετούν την πραγματικότητα η κάθε μια από τη σκοπιά της. ένας από τους θεμελιωτές του ναοκαντιανισμού. που προκαλεί ανησυχία για μόνο το λόγο πως είναι κατακερματισμένη και δεν μας επιτρέπει να καταλάβουμε πως τα πάντα ανήκουν σε μια ολότητα Τώρα. κάτι το ηθικό και χρήσιμο. Τώρα. με τη μεσολάβηση των a priori σχημάτων σμίγουν στο μυαλό μας σε ένα ενιαίο σύνολο. μπορούμε να φτάσουμε στα πιο γενικά και αφηρημένα σχήματα. που είναι ομοειδή ολοποιητικά φαινόμενα. είναι για τους νεοκαντιανούς. που όλοι τους είναι σοσιαλιστές. η αστική σκέψη βρίσκει μια ολοποιητική θεωρία που περικλείει τα πάντα και ερμηνεύει τα πάντα με τον πιο απλό τρόπο. που είναι κάτι το ηθικό εξ ορισμού αφού νοιάζεται για όλα τα άτομα μιας κοινωνίας και θέλει το καλό όλων. η στράτευση στο σοσιαλισμό γίνεται κατά κανόνα διά της ηθικής. Συνεπώς. θα ενταχτεί στην αρμοδιότητα της φιλοσοφίας από τον Καντ. έμμεση μόνο σχέση έχοντα με την κατακερματισμένη γνώση. που πολύ την υπολήπτεται ο νεοκαντιανισμός. που εμπεριέχουν τα πάντα και δεν είναι υποχρεωμένα να δικαιολογήσουν τίποτα Η θρη­ σκεία και η ποίηση. (Η αισθητική. Η ηθική για τον Καντ είναι κάτι το πραχτικό και χρήσιμο. Ο ευαίσθητος και τίμιος άνθρωπος δύσκολα μένει μακριά από το σο­ σιαλισμό. όμως. πρέπει να κάνουμε υπομονή μέχρι να γίνουν καλοί οι περισσότε­ ροι και να πάρουμε την εξουσία δι’ εκλογών! Χωρίς καμιά αμφιβολία. Ο Αλμπερτ Λάνγκε. ενεργούν πραϋντικά στη συνείδησή μας.

του Χο. καταντάει μια δογματική κοσμοθεωρία της οποίας η διαλεκτική αποτελεί απλή επίφαση και κάλυμμα για άλυτα προβλήματα Η ζεύξη Χέγκελ. δεν είναι δυνατό να ξεκινάει κανείς με βάση είτε την ύλη είτε το πνεύμα. (Ο φιντεϊσμός. που ξεκίνησε στη Βιέννη σαν νεοκαντιανισμός για να καταλήξει μαρξισμός με καταφάνερες προσμί­ ξεις νεοκαντιανισμού και να γίνει έτσι η γέφυρα που θα ενώσει τις δυο Σχολές φιλοσοφικοκοινωνικής σκέψης. Καρλ Ρέννερ. Και για μας εδώ. Από τον «καθαρό» νεοκαντιανισμό θα απομείνει η συναρπαστική και εξαιρετικά ευέλικτη σκέψη του Ερνστ Κασσίρερ. που θα μπορούσαμε να τον πούμε αδόκιμα και πιστισμό. αλλά μόνο οαν ανεπαρκής διαλεκτι­ κός και συνεπώς δογματικός. Η άκριτη και αστόχαστη πολιτική οικειοποίηση του όρου από το γραφειο­ κρατικό κομουνισμό προκειμένου να διώκει εύκολα τους αντιφρονούντες. όπως κάνει ο Λένιν. Όττο Μπάουερ. ενός πολύ μεγάλου «ζογκλέρ» του φιλοσοφικού λόγου. λέει ο Μαξ Αντλερ. τα νεοκαντιανά κείμενα του Παναγιώτη Κανελλόπουλου στη «Μεγάλη Ελληνική Εγκυ­ κλοπαίδεια» (του Παύλου Δρανδάκη) που θα μπορούσαν να θεωρηθούν και σοσιαλιστικά αλλά με τη νεοκαντιανή έννοια. που θα επηρεάσει θετικά το νεομαρξισμό. ΤΙ μένει από αυτήν την περί ρεβιζιονισμού παλιά συζήτηση. κάθε άλλο μάλιστα. είναι το ακριβώς αντίθετο της λογικής και της επιστημο­ νικής σκέψης. Μια θρησκευτικής τάξεως προσήλωση στη λογικά ατεκμηρίωτη πίστη). Ο υλισμός στα χέρια του Λένιν. του Χότζα. Ο ρεβιζιονισμός αυτής της Σχο­ λής. Όπως λέει ο Μαξ Αντλερ. η ετεροχρονισμένα επίκαιρη σκέψη του Έντουαρντ Μπερνστάιν. Ρόύντολφ Χίλφερντινγκ). θ α μείνει επίσης ο αυθόρμητος και αυτόματος πολιτικός και πρα­ κτικός ρεβιζιονισμός του Μάο. δηλαδή τον πιο ξεροκέφαλο φιντεϊσμό. του Κά­ στρο και του Γκεβάρα για να επαληθεύεται και με εμπειρικό τρόπο η 131 . και ειδικότερα του Μαξ Αντλερ. η πιο γόνιμη φιλο­ σοφικά παραλλαγή του ρεβιζιονισμού.περίφημος «αυστρομαρξισμός» (Μαξ Αντλερ. ούτε μπορεί ο λεγόμενος εξωτερικός κόσμος να αντιμετωπίζεται σαν κάτι ξεχωριστό από την ανθρώπινη συνείδηση χωρίς να καταλήξει. που δεν κατηγορείται σαν ανεπαρκής πολιτικός ηγέτης ή σαν επαναστάτης. σ’ αυτό ακριβώς για το οποίο κατηγορεί τους ιδεαλιστές. Καντ και Μαρξ που κάνει ο Αντλερ είναι άκρως εντυπωσιακή και από μόνη της αποτελεί επαρκές τεκμήριο για την τεράστια φιλοσοφική γνώση αυτού του πολύ σπουδαίου ρεβιζιονιστή μαρξιστή. του Γιτο. θα στραφεί κυρίως κατά του Λένιν. Φρίντριχ Αντλερ. και η έμφαση στην αξία και τη σημασία του πνευματικού εποικοδομή­ ματος από τον Μαξ Αντλερ. καθώς και τα ομοίως νεοκαντιανά κείμενα του Κωνσταντίνου Τσάτσου.

τη χρονιά που δημοσιεύεται ο πρώ­ τος τόμος του Κεφαλαίου. κοινωνι­ κών και οικονομικών φαινομένων. όσο ήταν και το 1687 (λιγότερο από δύο αιώνες πριν το 8 αλλάξει θέση με το 6 στις δυο χρονολογίες). Οι σκανδαλώδεις για την εποχή εκείνη νόμοι της βαρύτητας και της παγκοσμίου έλξεως θα αντιμετωπιστούν και από τον ίδιο τον Νεύτωνα όχι ακριβώς σαν επιστημονικοί νόμοι. από το θάνατο του Μαρξ το 1883 μέχρι το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου το 1918 ο μαρξισμός ασχολείται με τον εαυτό του. Δεν θέλουν να παρεμβάλλουν τη μεμψιμοιρία ή τις αστοχίες της κριτικής σε μια ανατρεπτική θεωρία. βέβαια. πως υπάρχουν νόμοι που την κινούν προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. θα αγαπούσε και αν μπορούσε θα βοηθούσε όλους τους ρεβιζιονιστές. αφού ο ρεβιζιονισμός θα προκύψει από τη σκέψη του και θα στηριχτεί στη σκέψη του. Σίγουρα ο Μαρξ που. που θα προετοι­ μάσει το έδαφος και θα διεγείρει την περιέργεια Δεν είναι εύκολο να γίνει ευρέως αποδεκτή η άποψη του Μαρξ σύμφωνα με την οποία η ιστορία δεν κινείται τυχαία. Ο μαρξισμός είναι ακόμα «φρέ­ σκος» και όλοι είναι προσεχτικοί. αλλά σαν η μαθηματική διατύπωση της έννοιας της θεότητας. αλλά εργαλείο δουλειάς και τρόπος για ποικίλες ερμηνείες μιας μεγάλης σειράς ιστορικών. 10. 19 χρόνια μετά την πρώτη δημοσίευση του Μανιφέστου του Κομουνιστικού Κόμματος το 1848. τη σημα­ διακή για την επιστήμη χρονιά που ο Νεύτων δημοσιεύει το έργο του Philosophiae Naturalis Pnncipia Mathematics (Μαθηματικές Αρχές της Φυσικής Φιλοσοφίας). που έσκασε σαν βόμβα το 1867. Η έκπληξη που προκαλούν οι εντελώς καινοφανείς απόψεις του Μαρξ το 1867 είναι τόσο μεγάλη. Ο νεομαρξισμός Για 35 χρόνια. Αυτή την περίοδο οι θεωρητικοί του μαρξισμού προσπα­ θούν να κατανοήσουν πληρέστερα τα κείμενα του Μαρξ και να βα­ θύνουν περισσότερο στη σκέψη του. σαν μαθηματικές εξι­ σώσεις που τις έγραψε κάποτε ο ίδιος ο θεός στη δική του γλώσσα και τις μετάφρασε ένας μεγαλοφυής αγγλοεβραίος επιστήμονας στην ανθρώπινη Η άνετη επικράτηση της Οκτωβριανής Επανάστασης το 1917 132 . Ο αναθεωρητισμός είναι το ακριβώς αντίθετο του δογματισμού.άποψη πως ο μαρξισμός δεν είναι δόγμα. δεν ήξερε τίποτα από ρεβιζιονισμό.

σαν διμερή ολότητα Η διερεύνηση. Μήπως. ποτέ δεν θα ασχοληθεί συστηματικά με τη χεγκελιανή διαλεκτική. Ο λεγόμενος «χυδαίος μαρξισμός» είναι ένας αφιλοσόφητος και εν πολλοίς αγράμματος μαρ­ ξισμός που βολεύει πολύ όσους έρχονται στο μαρξισμό από το θετικι­ σμό και το «χυδαίο υλισμό». των σχέσεων του Μαρξ με τους φιλόσοφους που τον επηρέασαν θα απασχολήσει τους μελετητές του μαρξισμού από την αρχή. Από το 1932 και μετά οι μελετητές του μαρξισμού που είναι και μέλη κομουνιστικών κομμάτων μπορούν να ασχολούνται με το φιλόσοφο Μαρξ χωρίς να απειλούνται με διαγραφή απ’ το κόμμα. που κατέβασε στη γη των εργαζόμενων ανθρώπων το αιωνίως και αυτομάτως περιφερόμενο μέσα στην ατέρμονα ιστορία Παγκόσμιο Πνεύμα του Χέγκελ. Τι να σημαίνει άραγε η δήλωση του Μαρξ πως αναποδογύρισε τη διαλεκτική του Χέγκελ και την έκανε να σταθεί φυσιολογικά. Ο Μαρξ θα εκφράζει συνεχώς το θαυμασμό του για τον ιδεαλιστή δάσκαλό του. Όμως. αν και τη γνώριζε πολύ καλά όπως. Και εν πολλοίς το καθοδηγούν. Ο μαρξισμός αντιμετωπίζει την υλική οικονομική βάση και το πνευματικό εποικοδόμημα που στηρίζεται σ’ αυτήν σαν διαλεκτικό δίπολο. Μήπως ο μαρξισμός δεν είναι παρά ένας εφαρμοσμέ­ νος χεγκελιανιομός. για κίνηση της ιστορίας βάσει νόμων που μοιάζουν με τους φυσικούς μιλάει και ο Χέγκελ. τη χρονιά που πρωτοδημοσιεύονται τα άγνωστα μέχρι τότε νεανικά κείμενα του Μαρξ και κυρίως τα Ουίονομυιοφάοοοφικά χειρόγραφα τον 1844. Που. Ο μαρξισμός δεν είναι μόνο οικσνομολογία Και δεν ασχολείται μόνο με την ύλη και τις θετικές επιστήμες που τη μελετούν. υπάρχουν αφανώς και στο επιστη­ μονικό του έργο. τελικά. θα γίνει πρόβλημα εξόχως ενδιαφέρον μετά το 1932. εμπόδιζε τους μελετητές του μαρξισμού να ασχοληθούν με τις φιλοσοφικές καταβολές της μαρξικής σκέψης. ωστόσο. λοιπόν. άλλωστε.μοιάζει με επιβεβαίωση των αντικειμενικών νόμων κίνησης της ιστορίας. Όμως. τον Χέγκελ Όμως. Αυτά τα συναρπαστικά κείμενα είναι η γέφυρα που οδηγεί από τη φιλοσοφική στην επιστημονική σκέψη του Μαρξ. Ένας επιστήμονας που είναι και φιλόσοφος δεν παύει να είναι φιλόσοφος όταν αρχίσει να ασχολείται κατά προτεραιότητα με την επιστήμη. που μέχρι τότε ζητούσε επίμο­ 133 . ο Μαρξ πρόσθεσε στη διαλεκτική του Χέγκελ εκείνο ακριβώς το βαρίδι που της έλειπε για να την προσγειώσει. ιδεαλιστική και υλιστική. ολό­ κληρη τη διαλεκτική. Η λεγόμενη «επιστημολογική τομή» στο έργο του Μαρξ. το πέρα­ σμα δηλαδή από τη φιλοσοφία στην επιστήμη το 1844. όπως τους βρήκε άγραφους ψάχνοντας στην ιστορία και τους διατύ­ πωσε γραπτά ο Γερμανοεβραίος Μαρξ. με το κεφάλι πάνω και τα πόδια κάτω.

που ταυτίζουν μηχανιστι­ κά τους αντικειμενικούς νόμους κίνησης της ιστορίας. σταθερά επαναλαμβανόμενο κάθε 10. είχε συνείδηση των δυσκολιών. Σίγουρα η Διαλεκτική της φύσης. παρά το εξαιρετικό ενδιαφέρον που έχει καθεαυτό ένα έργο υπερφορτωμένο με γνώση και σοφία. για να γίνει αντιληπτή σαν τέτοια. που αποτελούν την ειδοποιό διαφορά της μαρξιστικής κοινωνιολογίας και ιστορίας από τις άλλες κοινωνιολογικές Σχολές. Έπρεπε. δηλαδή σαν ένα κλειστό. δεν είναι ο ανοιχτός. Από δω και οι θετικιστικές παρανοήσεις. που είναι κυκλικά επαναλαμβανόμενος Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται. που θα ήταν αδύ­ νατο να επισημάνει κανείς τους διαλεκτικούς νόμους κίνησης της φύ­ σης με λογική και επιστημονική επάρκεια Η διαλεκτική της «ρύσης. η φύση να μην είναι ένα κλειστό σύστημα και να διαφοροποιείται κατά την έννοια του γραμμικού χρόνου. προϋποθέτει την έννοια του κυκλικού χρόνου που. η γραμμική δια­ φοροποίηση όμως γίνεται με τόσο αργούς ρυθμούς. κυκλικό σύστημα. βέ­ βαια. από το 1873 μέχρι το 1883. που την αντιλαμβάνονταν περισσότερο θετικιστικά παρά διαλεκτικά. χωρίς καλά καλά να ξέρουν οι κομματικοί γραφειοκράτες σε τι ακριβώς συνίσταται αυτή η ειδική επιστήμη. κατά το φυσικό φιλόσοφο Ηράκλειτο. πράγμα που το επιβεβαιώνει η σύγχρονη αστροφυσική με τη θεωρία του μπιγκ-μπανγκ. να αποσαφηνιστούν πολλά και κυρίως να γίνει αντιληπτό πως ο Μαρξ. δεδομένου ότι και αυτή έχει την ιστορία της. Μπορεί. ένα έργο που το έγραφε για δέκα χρόνια. Αλλά ο Μαρξ δεν γνωρίζει τις φυσικές επιστήμες τόσο καλά όσο ο Ένγκελς. σταδιακά και με διαλείμματα Προφανώς. είναι ένα ατόπημα της κλασικής μαρξιστικής σκέψης. Την παρανόηση θα τη δημιουργήσει ο ίδιος ο Ένγκελς (1820-1895) στη Διαλεκτική της φύσης. όπως τα φυσικά φαινόμενα Κι αυτό σημαίνει πως η διαλεκτική της «ρύσης και η διαλεκτική της ιστορίας δεν είναι ομότρο­ πες έννοιες. Η διαλεκτική της φύ­ σης μπορεί να γίνει αντιληπτή μόνο με τον τρόπο του Ηράκλειτου. ο γραμμικός χρόνος του δια­ λεκτικού υλισμού.800 ηλιακά έτη. λοιπόν.να από τα μέλη του «μαρξιστική επιστήμη και μόνο μαρξιστική επιστή­ μη». απ’ την οποία κατ«ίγεται η μ«ϊρξιστική. Το 1873. με τους αντικειμενικούς νόμους κί­ νησης της φύσης. πριν από το κάθε τι είναι ένας πολύ μεγ«ίλος διαλεκτικός και πως χωρίς την κατανόηση της χεγκελιανής διαλεκτι­ κής. που από το 1858 ασχολείται συστηματικά με τη φυσική. ο Ένγκελς ενημερώνει τον Μαρξ για την πρόθεσή του να ευρύνει τη διαλεκτική του ιστορικού υλισμού ώστε να περιλαμβάνει και τους νόμους της φύσης. βέβαια. που αρχίζει το παρακινδυνευ­ μένο εγχείρημα. ο μαρξισμός εύκολα εκπί­ 134 .

που την ονομάζει Παγκόσμιο Πνεύμα ή Απόλυτη Ιδέα Πρόκειται για μια πα­ γκόσμια δημιουργική δύναμη που δεν μοιάζει με το θεό γιατί είναι αυστηρά συναρτημένη μόνο με το ανθρώπινο πνεύμα και την ανθρώπι­ νη δημιουργικότητα και γιατί ο Χέγκελ θεωρεί τη φύση σαν μια κατώ­ τερη βαθμίδα της πραγματικότητας. είναι φυσική και όχι ιστορική. ξυπνά» μέσα στον κάθε άνθρωπο στην αρχή σαν αυτογνωσία Που εκδηλώνεται πρώτα με τη λέξη. η ιστο­ ί 35 . ένα είδος υπερπερίληψης κάθε τι του πνευ­ ματικού που υπήρξε στο παρελθόν. που υπάρχει στο παρόν και που θα υπάρχει και στο μέλλον. Κανείς Προσωκρατικός δεν έχει αντίληψη της έννοιας της ιστορικότητας.πτει σε εμπειρισμό και θετικισμό. ο θεματοφύλακας του Παγκοσμίου Πνεύματος. οι οποίοι βγαίνουν ο ένας μέσα από τον άλλο. Μπορεί ο Ηράκλειτος να είναι ο δημιουρ­ γός της διαλεκτικής. αλλά αυτό δεν σημαίνει πως θα ήταν δυνατό να εξαρτήσουμε ευθέως τη μαρξιστική διαλεκτική από την ηρακλείτεια Αλλωστε. Σύμπαν ώστε να μπορέσει να δημιουργήσει από κει τον κόσμο. Αυτό σημαίνει πως η φύση υπάρχει μόνο για να μεταστοιχειωθεί σε πνεύμα μέσα από την ελεύθερη δημιουργική πράξη του ανθρώπου. Για τον Χέγκελ ο άνθρωπος εμπεριέχει το Σύμπαν ολόκληρο και ταυτόχρονα εμπεριέχε­ ται σ’ αυτό. όπως και όλων των Προσωκρατικών. το οποίο δεν νοείται ξεκομμένα από τον άνθρωπο. Βέβαια. τις δυο φιλοσοφικές τάσεις που πο­ λέμησε με πείσμα ο Μαρξ. αυτή η ανθρωποκεντρική αντίληψη του Σύμπαντος κατάγεται από το χριστιανισμό. που περνάει από γενιά σε γενιά και που δημιουργεί πολιτισμούς. τα εργαλεία του φιλόσοφου. Ο Γκέοργκ Βιλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ (1770-1831) στη Φαινομενο­ λογία του Πνεύματος (1807) κάνει μια σπουδαία ανακάλυψη. Η οποία. μ’ άλλα λόγια. του ανθρώπου που μετέχει με τη μεγαλύτε­ ρη πληρότητα στο Παγκόσμιο Πνεύμα. το Παγκόσμιο Πνεύμα γίνεται υλικός και πνευματικός πολιτισμός για να καταλήξει στις Έννοιες. όταν φτάσει στην καθα­ ρή μορφή της Απόλυτης Ιδέας. μετά με το λόγο και στη συνέχεια με την οργανωμένη γλώσσα Τέλος. Το Παγκόσμιο Πνεύμα. η φιλοσοφία του Ηράκλειτου. το πνεύμα ολόκληρης της ανθρω­ πότητας. είναι προσωρινή και υπάρχει σαν υλικότητα μόνο όταν το Παγκόσμιο Πνεύμα κατέρχεται στη γη για να δημιουργήσει την ύλη με αποκλειστικό σκοπό να αναδυθεί απ’ αυτήν ο άνθρωπος. όμως ο Χέγκελ δεν τοποθετεί το θεό κάπου έξω από το κτιστό. Η υλικότητα της φύσης. όπως λεν οι χριστιανοί. Για τον Χέγκελ. Στη Διαλεκτική της φύσης ο Ένγκελς ενεργεί σαν Προσωκρατικός. δεν μπορεί παρά να χάσει την υλικότητά της και να γίνει αποκλειστικά πνευματική. προωθώντας τα πάντα σε ολοένα και πιο υψηλό επίπεδο πνευματικότητας.

Είναι δηλαδή ασύνειδο γρανάζι ενός μηχανισμού. Η ιστορικότη­ τα κατέχει προεξάρχουσα θέση στο φιλοσοφικό σύστημα του Χέγκελ και αποτελεί τον αποχρώντα λόγο ύπαρξης της διαλεκτικής του. όπως η ματαιοδοξία και ο εγωι­ σμός εκείνου του σοφού ή εκείνου του ταλαντούχου που πιστεύει πως ενεργεί για λογαριασμό του ενώ στην πραγματικότητα είναι όργανο του Παγκοσμίου Πνεύματος. Φυσικά. ώστε να εγγυάται την καλή λειτουργία της συλλο136 . ή μάλλον το συνεχώς αναμμένο μοτέρ που το σπρώχνει. ένα καλούπι. της ιδέαςμήτρας. Αλλά και του Πλά­ τωνα. ξεπερνώντας και ενσωματώνοντας τις αντιφάσεις. που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του. που αφενός ξεπερνάει και αφετέρου εμπεριέχει το άτομο. που επιτυγχάνεται με μια υπέρβαση του Σω­ κράτη. που έχει μεγαλύτερη σχέση με τη σκέψη του Καντ παρά με τη σκέψη του Χέγκελ. είναι η ίδια η πεμπτουσία της Ιστορίας. Και ακρι­ βώς αυτή η ιστορικότητα απομακρύνει τελικά τη διαλεκτική του Χέγκελ από την αφετηριακή διαλεκτική του Ηράκλειτου και την προσεγγίζει στη διαλεκτική του Μαρξ. σπρώχνοντας και όλους τους ανθρώπους. σαν μέρος του Παγκοσμίου Πνεύματος. Μόνο που κάθε άτομο και κάθε πρόσω­ πο ολοκληρώνεται σαν τέτοιο μόνο εντός του Παγκοσμίου Πνεύματος και με την επενέργειά του. Η Απόλυτη Ιδέα του Χέγκελ δεν είναι μια μήτρα. που δεν αναμιγνύεται στα του κόσμου τούτου. Στην ατέρμονη δραστηριότητα του Παγκοσμίου Πνεύματος υπάρχει μια σαφής αντικειμενικότητα Επειδή όμως το Παγκόσμιο Πνεύμα μετέρ­ χεται διάφορα τεχνάσματα για να κάνει τη δουλειά του. το Παγκόσμιο Πνεύμα κινείται πάντα διαλεκτικά. Η σχέση της σκέψης του Χέγκελ με την προσωκρατική και ειδικό­ τερα τη σκέψη του Ηράκλειτου είναι σαφής.ρία είναι μια πρόοδος του Πνεύματος προς τη συνείδηση της ελευθερίας. που κατά κάποιον τρόπο αποτελούν την κινητήρια δύναμή του. που είναι η εξυπηρέτηση του Παγκο­ σμίου Πνεύματος. Στο φιλοσοφικό σύστημα του Χέγκελ υπάρχει και το άτομο και το πρόσωπο. έξω από τη συλλογικότητα και έξω από ένα κράτος που πρέπει να εί­ ναι όσο γίνεται πιο μεγάλο και ισχυρό. που στη ιστορική τους πορεία αντικαθιστούν ο ένας τον άλλο στο βαθμό που εκπληρώνουν την αποστολή τους. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να υπάρ­ ξει σαν πνευματική οντότητα. Αυτή η πρόοδος ξετυλίγεται μέσω του πνεύματος μεμονωμένων λαών. συχνά χρησιμο­ ποιεί προσωπικά συμφέροντα και πάθη. του δημιουργού της έννοιας του προσώπου. ας πούμε σαν την Πρωσία της εποχής του Χέγκελ. Κατά κάποιον τρόπο ο χεγκελιανισμός είναι μια ζεύξη του χριστιανισμού με την προσωκρατι­ κή «φυσική» φιλοσοφία. όπως η πλατωνική Ιδέα. του δημιουργού της έννοιας της αρχετυπικής Ιδέας.

δικαιούνται το ίδιο μοιράδι κέρδους αφού χωρίς τη συμβολή τους η παραγωγή θα ήταν αδύνατη. όμως. Μήπως. έχουν ίσα δικαιώματα Ο κε­ φαλαιούχος. πιστεύει στην αναγκαιότητα ύπαρξης των αυτοκρατοριών. ο Μαρξ δεν αντιστρέφει τον Χέγκελ αλλά βαδίζει παράλληλα. που κάποτε θα περιχαρακωθούν στα όρια των κλειστών εθνικών κρατών. Ο Μαρξ. ο καθένας με τον αναγκαίο για την παραγωγή τρόπο του. στην αρχή προλεταριακές και στο τέλος αταξικές. που κατέχουν τα μέσα παραγωγής. Μήπως το Παγκόσμιο Πνεύμα του Χέγκελ είναι το παγκό­ σμιο πνεύμα του διεθνούς προλεταριάτου. παγκόσμια. οι πολλοί. Ο Μαρξ πιστεύει στη συναδέλφωση όλων των λαών μέσα σε μια τεράστια. Ο Μαρξ πιστεύει πως ξέρα τι φταίει Φταίει η ταξική συγκρότηση της κοινωνίας. όταν κι αυτός εργάζεται. λοιπόν. Όλοι όσοι παίρνουν μέρος στην παραγωγή. που εγγυάται την ενότητα του 137 . Κι εδώ αρχίζουν τα επικίνδυνα ο’ αυτή την εντελώς συναρ­ παστική πνευματική σύλληψη ενός από τα πιο δυνατά πνεύματα στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού. και μάλιστα το αυταρ­ χικό. αφού προκύπτει με την εργασία όλων. λέει ο Μαρξ. της μικρότερης μερίδας των παρα­ γωγών. Ο κεφαλαιούχος καταλαβαίνει καλά αυτή τη μαρξιστική αλήθεια σε κάθε απεργία Το Κεφάλαιο και η εργασία. που σαν φιλόσοφος θα ξεκινήσει από τον Χέγκελ. οι εργαζόμενοι. έξω από την οποία θα ήταν αδύνατο να υπάρ­ ξει το άτομο. ΊΙς φαντάζεται. Οι άλλοι παραγωγοί. απλώς εργάζο­ νται και παράγουν για λογαριασμό των κεφαλαιούχων. Οπως τα πρόσωπα στο χεγκελιανό σύστημα δεν κάνουν τίποτα περισσότερο από το να συντελούν το καθένα με τον ανιδιοτελή.γικότητας. και οι δύο παλιοί οικουμενισμοί θα βουλιάξουν μέσα στις τρύπες που θα δημιουργήσουν τα κλειστά συμφέροντα. έχα ίσα δικαιώματα με τους ερ­ γάτες του και δεν δικαιούται να θεωρεί προσωπική του υπόθεση το Κεφάλαιο. Όμως. στην παραπέρα αποπνευμάτωση του κόσμου. που είναι κοινωνικό αγαθό. ΤΙ φταίει. που είναι συνέπεια της συγκέντρωσης των μέσων παραγω­ γής στα χέρια λίγων κεφαλαιούχων. έτσι και στο μαρξιστικό σύστημα όλοι οι εργαζόμενοι παίρνουν άμεσα ή έμμεσα μέ­ ρος σε μια παραγωγή που αφορά την επιβίωση και την προκοπή ολό­ κληρης της κοινωνίας. μπορεί πράγματι να εγγυηθεί την καλή λειτουργία του Παγκοσμίου Πνεύματος. λοιπόν. καθότι ασυνείδητο και υποταγμένο στις πονηριές του Παγκοσμίου Πνεύματος τρόπο του. Το κράτος. αταξι­ κή κοινωνία Πρόκειται για ένα παλιό ιδανικό. που πρωτοεμφανίζεται με τον οικουμενικό ιουδαϊσμό και αποχτά την ηθική πληρότητά του με τον επίσης οικουμενικό χριστιανισμό.

λοιπόν. θα επηρεάσει μια μεγάλη σειρά μαρξιστών και κυρίως τους στοχαστές της Σχολής της Φρανκφούρτης. το σημα­ ντικότερο. μ’ άλλα λόγια. έργο οριακό για τη μαρξιστική σκέψη. είναι ένας άνετος μαρξισμός με τεράστιο θεματολογικό εύρος και με απόψεις που συχνά ακροβατούν στην κόψη του ξυραφιού. για όλες τις τέχνες. σε μια σειρά δοκιμίων για τη μαρξιστική διαλεκτική και τη σχέση της με τη χεγκ ελ ια νή γραμμένα ανάμεσα στο 1919 και το 1922. Το 1924 η Κομουνιστική (Τρίτη) Διεθνής θα απαγορεύσει την κυ­ κλοφορία αυτού του σπουδαίου έργου γιατί δεν συμφωνεί ούτε με τη Διαλεκτική της φύσης του Ένγκελς.είναι μια απελευθέρωση της μαρξιστικής θεωρίας από τα στενά και ασφυκτικά πλαίσια που βάζει η κομματική υπο­ χρέωση για υπεράσπιση του αγώνα του προλεταριάτου και η προ­ σκόλληση στην αυστηρότητα του «επιστημονικού σοσιαλισμού». Κατά κανόνα. μια ολοποιητική θεωρία. ο νεομαρξισμός είναι ακατάλληλος για απαίδευτους κομματικούς. για ολόκληρη τη φιλοσοφία· πως είναι. όπως θα φανεί κι απ’ τη συνέχεια. κομουνιστής «βαμμένος» που δεν επι­ θυμεί τη διαγραφή του από το κόμμα. που αναφέρεται κυρίως στις επιστημονικές απόψεις του οικονομολόγου.παγκόσμιου πολιτισμού μέοα στην αταξική κοινωνία του μέλλοντος. Ο νεομαρξισμός. κοινωνιολόγου και ιστορικού Μαρξ και όχι στην απέραντα γοητευ­ τική σκέψη του φιλόσοφου Μαρξ. στα ακρότατα όρια του μαρξισμού. που θα εκδοθούν με το γενικό τίτλο Ιστορία και ταξική συνείδηση. Ωστόσο. Τα παράδοξα αυτά ερωτήματα τα βάζει ο Γκέοργκ Λούκατς (1885-1971). γόνος πλούσιας οικογένειας εβραίων εμπόρων από τη Βουδαπέστη. Εξού και η γοητεία που ασκεί η μαρξιστική σκέψη ακόμα και σε διανοούμενους που αρνούνται το μαρξισμό. Το Ινστιτούτο Κοινωνικής Ερευνας που ιδρύθηκε το 1923 στη Φραν­ κφούρτη εμφανίστηκε τη χρονιά αυτή σχεδόν σαν αυτονόητη και φυσι­ κή συνέπεια των ζωηρών συζητήσεων που γίνονται τότε στη Γερμανία για τη σχέση που θα ήταν δυνατό να υπάρχει ανάμεσα στον Μαρξ. ούτε με τη «θεωρία της αντανά­ κλασης» του Λένιν. Ο Λούκατς. τον 138 . θα εγκαινιάσει την τάση στη μαρξιστική σκέψη που θα ονο­ μαστεί νεομαρξισμός. Και. Ο νεομαρξισμός δεν είναι ένας αναθεωρημένος μαρξισμός. που δεν αρέσει και τόσο στους άμοιρους φιλοσοφικής παιδείας κομματικούς. το Ιστορία και ταξική συνείδηση. όπως ο ρεβιζιονισμός. θα προτιμήσει να αποκηρύξει το έργο του για να ξαναμιλήσει γι’ αυτό με αγάπη μόνο μετά το θάνατο του Στάλιν. Οι οποίοι ποτέ δεν θα καταλάβουν πως ο μαρξισμός ενδιαφέρεται για όλες τις επιστήμες. παραλίγο θα έλεγα για ανήλικους.

με τη βοή­ θεια του σταθερά «επαναστατημένου» υποσυνείδητου. αλλά ένα άθροι­ σμα από ετερόκλητες προσωπικές και ατομικές πνευματικότητες. αν συνταιριαστούν με τις ανατροπές που επέφερε ο Μαρξ στο χώρο της κοινωνικής οργάνωσης της ζωής. Η συλλσγικότητα στον τομέα της παραγωγής δεν αναιρεί την ατομικότητα στον πνευματικό και τον ψυχολογικό τομέα Η πόρτα για να εισχωρήσει ο φροϋδισμός στο μαρξισμό έχει ανοίξει Στο εξής το κύριο γνώρισμα της Σχολής της Φρανκφούρτης θα είναι η τάση να δημιουργεί αμαλγάματα μαρξισμού και φροϋδισμού σε διαφορε­ τικές κατά στοχαστή αναλογίες και με υπερβολικά μεγάλη τη φροϋδική δόση στον Χέρμπερτ Μαρκούζε. το εποικοδόμημα δεν είναι ένα είδος πνευματικής συλλογικότητας. κατά κάποιο τρόπο. όπως θα έλεγε ο Χέγκελ. που μάταια θα επιχειρήσει και αυτός να πείσει τους κομουνιστές πως έχουν κάθε λόγο να επιζητούν την αλλαγή του ανθρώπου και από τα μέσα. Για τον Χορκχάιμερ το άτομο παραμένει άτομο με τη δική του πνευματικό­ τητα και τα δικά του προβλήματα και μέσα στον καπιταλισμό. Ωστόσο. και τον 'Εριχ Φρομ* και κυρίως στον Βίλχελμ Ράιχ. ο Φρομ και ο Ράιχ είναι οι κύριοι εκπρόσωποι του φροϋδομαρξισμού. που θα ονομαστεί Σχολή της Φρανκφούρτης. Μέσα από τις σχετικές έρευνες του Ινστιτού­ του θα δημιουργηθεί τελικά μια Σχολή σκέψης με κοινά χαρακτηριστι­ κά. που η κάθε μια συνδέεται με το δικό της τρόπο με την οικονομική βάση. Ο Μαρκούζε. κατά τον Χορκχάιμερ. ο ιδρυτής της είναι ο μαρ­ ξιστής κοινωνιολόγος και φιλόσοφος Μαξ Χορκχάιμερ (1895-1973) που θα ασχοληθεί κυρίως μ’ αυτό που ο μαρξισμός ονομάζει εποικοδόμημα Ο όρος προσδιορίζει μια πολιτιστική και πνευματική δομή που δεν έχει αυτάρκεια. και μέσα στην προσδοκώμενη αταξική κοινωνία του μέλ­ λοντος. κι από μέσα κι από έξω.Χέγκελ και τον Φρόυντ. που τελικά θα εγκαταλείψει και τη Σχολή και το Κομουνιστικό Κόμμα στο οποίο ανήκε και τις ψυχαναλυτικές εταιρίες στις οποίες ήταν δια­ πρεπές στέλεχος σαν ο αγαπημένος μαθητής του Σίγκμουντ Φρόυντ και βέβαιος διάδοχός του. όπως θα ονομαστεί μια αυτόνομη τάση της Σχολής της Φρανκφούρτης. και μέσα στο σοσιαλισμό. 139 . θα οδηγήσουν στην πλήρη και ολική επανάσταση. που δεν λειτουργεί από μόνη της αλλά στηρίζεται στην οι­ κονομική βάση. Πάρα πολύ κοντά τους βρίσκε­ ται και ο «πάπας» του σουρεαλισμού Αντρέ Μπρετόν. που την προσδιορίζει και την επικαθορίζει. έναν από τους διαπρεπέστερους εκπρο­ σώπους της Σχολής. Η μεγάλη προσωπι­ κότητα της Σχολής και. Οι φροϋδομαρξιστές πιστεύουν πως οι ανατροπές που επέφερε ο Φρόυντ στην περιοχή του ανθρώπινου ψυχισμού. Ο Βίλχελμ Ράιχ δεν χωράει πουθενά. θ α μπορούσαμε να κάνουμε εδώ λόγο για έναν «μαρξιστικό ατομικισμό».

ο διεθνώς γνωστός και διαπρεπέστε­ ρος μαζί με τον Νίκο Πουλαντζά έλληνας νεομαρξιστής. αισθητικός και κριτικός της τέ­ χνης. Αν ο γερμανικός νεομαρξισμός χαρακτηρίζεται από τις στενές του σχέσεις με το φροϋδισμό. Κατά κάποιον τρόπο ο πολύπλοκος και πολύτροπος προβληματισμός του Γερμανοεβραίου Βάλτερ Μπένγιαμιν είναι κάτι σαν πλήρης σύνοψη των προβλημάτων του αιώνα μας. Η οποία θα δώσει στο νεομαρξισμό ένα εύρος που δεν θα το γνωρίσει ο γερμανικός νεομαρξισμός μετά τη διάλυση της Σχολής το 1971. από τον υπαρξισμό. Ο Μπένγιαμιν. Ο αγελαίος άνθρωπος είναι ο κύριος εχθρός των στοχαστών της Σχολής της Φραν­ κφούρτης. και πεσιμιστής. Ακόμα και ο Ανρί Λεφέβρ. Νεομαρξιστής είναι επίσης και ο οξυδερκέστατος κοινωνιολόγος Κωνσταντίνος Τσου­ καλάς. με την αναχώρηση από τη Φρανκφούρτη του Γύργκεν Χάμπερμας. και φροϋδιστής. Κάθε σελίδα του είναι και μια ηφαιστειακή έκρηξη της υπερφορτωμένης με αγωνία κάθε είδους συνείδησής του. Για τον Λεβίέβρ δεν θα ήταν δυνατό να εμφανιστεί στο μέλ­ λον «ο ολοκληρωμένος άνθρωπος». όπως αυτοί 140 . κάνει τη συλλογικότητα πιο ενσυνείδητη. που αντιμετώπιζα τα κοινωνικά προβλήματα σαν να ήταν και αυτά αισθητικά. Επίγονος της γονιμότατης Σχολής της Φρανκφούρτης είναι και ο δικός μας Παναγιώτης Κσνδύλης. Αυτός ο σταθερά εκτός ορίων στοχαστής. και μετα­ φυσικός. που θα διαδεχτεί τον προτελευταίο.Όλα αυτά θα θεωρηθούν αστικός ατομικισμός από τους ορθόδοξους μαρξιστές. του τελευταίου της ηγέτη. Τέοντορ Αντόρνο. που θα αυτοκτονήσει για να μην πέσει στα χέρια των γερμανών ναζιστών όταν επιχειρεί να περάσει τα σύνορα Γαλλίας. άλλοτε πε­ ρισσότερο και άλλοτε λιγότερο. που βελάζουν όλα μαζί με τον ίδιο τρόπο. πριν απ’ το κάθε τι. ο μη αλλοτριωμένος άνθρωπος πρώ­ τον. φιλόσοφος. είναι ένας πολύ μεγάλος αι­ σθητικός. Στις παρυφές της Σχολής της Φρανκφούρτης κινείται και ο Βάλτερ Μπένγιαμιν (1892-1940). είναι και μαρξιστής. ο γαλλικός είναι επηρεασμένος. (Οι εκδοτικοί οίκοι «θεμέλιο» και «Παπαζήσης» έχουν μια εξαδίκευση στα νεομαρξιστικά κείμενα).Ισπανίας το 1940. Ο μεγάλος Χορκχάιμερ δεν θα καταφέρει να τους πείσει πως ο έτσι κι αλλιώς αναπόφευκτος ατομικισμός δεν αναιρεί τη συλλογικότητα Αντίθετα. «ο μαρξιστής της καθημερινότητας» και η μεγάλη προσωπικό­ τητα του γαλλικού νεομαρξισμού. έτσι που τα μέλη της ομάδας διαφυλάγουν την προσωπικότητά τους και παύουν να είναι πρόβατα. είναι σαφώς επηρεασμένος από τον υπαρξισμό. όπως αυτά ανακλώνται κυρίως στην τέ­ χνη. αν δεν εκπληρωθούν οι κοινωνικοοικονομικοί όροι. ένας από τους μεγαλύ­ τερους του αιώνα μας.

ίσα ίσα για να μην καταλάβουμε πόσο βαθιά απάν­ θρωποι είναι Ωστόσο. Αντίθετη είναι η κίνηση του Μωρίς Μερλώ-Ποντύ. θα πεθάνει σε ηλικία μόλις 53 ετών. Πρέπει να μάθουμε να ξεχωρίζουμε το κοινωνικό από το προ­ σωπικό και να μην τα ζητάμε όλα είτε από τη συλλογικότητα μόνο είτε από την ατομικότητα μόνο. Κομουνιστής όταν ζούσε στην πατρίδα του την Αλγερία με την ιοπανίδα μητέρα του (ο φτωχός πατέρας του. δεύτερον. σαν κίνηση προς την απόλυτη ελευθερία Ωστόσο. που την αντιμετωπίζει όμως καθαρά υπαρξιστικά. έργο γραμμένο το 1949. παραμένοντας ωστόσο ο «πάπας» του αθεϊστικού υπαρξισμού που ήταν και παλιότερα Η συμπάθεια του Σαρτρ προς τον Μάο ήταν σαφής και δηλωμένη. εναρμό­ νιση της προσωπικής ζωής με μια συγκεκριμένη κοσμοθεωρία). έργο γραμμένο το 1947. που στο Ανθρω­ πισμός και τρομοκρατία. θα επηρεάσει ουσιαστικά το σύγχρονο μη δογματικό μαρξισμό και θα μας κάνει να καταλάβουμε πως ο μαρξισμός εκτός από κοσμοθεωρία (από­ πειρα ερμηνείας των του κόσμου γενικά) είναι και βιοθεωρία (προσπά­ θεια οικειοποίησης σε προσωπικό επίπεδο της κοσμοθεωρίας. Ο επαναστάτης είναι ένας ένοπλος ανθρωπιστής που επιτίθεται κατά ανθρώπων που παριστάνουν τους ανθρωπιστές. θα σκοτωθεί στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο). ο υπαρξιστής και νεομαρξιστής Μερλώ-Ποντύ θα απομακρυνθεί από το μαρξισμό χωρίς να πάψει να είναι επαναστάτης όταν διαπιστώσει πως η σταλινική τρομοκρατία δεν δημιουργεί ανθρω­ πισμό αλλά επιτείνει την παραδοσιακή απανθρωπιά των πονηρών που ισχυρίζονται πως ενεργούν βίαια για το καλό του ανθρώπου. αν ο κάθε άνθρωπος χωρι­ στά δεν συνειδητοποιήσει κάποια πράγματα στο καθαρά προσωπικό επίπεδο. αλλά αντιμετωπίζει την επαναστατική βία σαν ένα αναγκαίο συμπλήρωμα του ανθρωπισμού. με το βαθύ ουμανισμό του. στη συνέχεια θα απομακρυνθεί αλλά όχι εντελώς από το μαρξισμό. Ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ στο Υλισμός και επανάσταση. ένας βαθιά επαναστατημένος άνθρωπος. Η περίπτωση του Αλμπέρ Καμύ έχα κάποιες αναλογίες μ’ αυτή του Μερλώ-Ποντύ. γάλλος γηγενής της Αλγερίας. χαρακτηρίζει τον ιστορικό υλισμό μύθο. αν και αναγνωρίζει την αξία και τη σημασία της επανάστασης. θα πλησιάσα αλλά 141 . το 1961. το 1960 με την Κριτική του διαλεκτικού λόγου θα κάνει τη μεγάλη στροφή και θα γίνει ένας από τους πιο δραστήριους νεομαρξιστές. Ο Λεφέβρ. όχι μόνο εμφανίζε­ ται σαν μαρξιστής. Τα δύο επίπεδα είναι σαφώς αλληλοεξαρτημένα και ο κόσμος δεν πρόκειται να αλλάξει αν η δουλειά δεν γίνει ταυτόχρονα και στα δυο. Είναι πολύ κρίμα που αυτός ο εξαιρετικά σύνθετος και οξύνους στοχαστής.ορίζονται από το μαρξισμό και.

το πιο μεγάλο έργο του στον τομέα της πολιτικοφιλοσοφικής σκέψης επιζεί για να μας θυμίζει πως ο γνήσιος επαναστάτης.όχι εντελώς το χριστιανισμό και θα φλερτάρει μόνιμα με τον υπαρξισμό χωρίς να γίνει ποτέ ένας «καθαρός» υπαρξιστής. μαζί με τον Βάλτερ Μπένγιαμιν θα εκπροσωπούν με τον πιο σαφή και καθαρό τρόπο την ταραγ­ μένη σκέψη του 20ού αιώνα Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος. Ο Ροζέ Γκαρωντύ. Τα τελευταία χρόνια ο Γκαρωντύ ασχολείται σχεδόν αποκλειστικά με τη συλλογή τεκμηρίων για να αποδείξει πως το Ολοκαύτωμα είναι άλλη μια πονηρή επινόηση των σιωνιστών (εθνικιστών) Εβραίων και όχι. Έκτοτε. Ο Καμύ είναι ένας από τους λίγους που μπόρεσαν να αντέξουν την αλήθεια αδιαφορώντας για τις καταστροφικές συνέπειες. 47 ετών. ο ακόμα πιο άνετος τώρα πλέον Γκαρωντύ δεν θα διστάσει να δηλώσει μουσουλμάνος. Χρειάζεται αραίωμα. ώστε ο άνθρωπος να αφομοιώνει τόσο καλά το ψέμα. είναι μια «ηρωική και πένθιμη» μορφή. νέρωμα για να την καταπιεί κανείς χωρίς να «δηλητηριαστεί από καθαρή αλήθεια». που μισεί όσο τίποτα τους χαζοχαρούμενους και ψευτοαιαόδοξους και που διαρκώς χτυπιέται με τα μίζερα ανθρωπάκια που λεν αδιάκοπα ψέματα στους εαυτούς τους με την ελπίδα πως διά της «ψευδούς συνειδήσεως» θα μπορέσουν να πνίξουν την υπαρξιακή τους αγωνία Ψευδή ονομάζει η ψυχολογία την έτσι διαμορφωμένη από ποικίλους φόβους και κυρίως από τον υπέρτατο φόβο του θανάτου συνείδηση. προκειμένου να υπερτονίσουν τα δικά τους. διαπρεπής κλασικός μαρξιστής μέχρι το 1960. ο γεννημένος θα λέγαμε επα­ ναστάτης. περισσότερο για να σοκάρει παρά γιατί πράγματι έγινε μουσουλμάνος. σε αυτοκινητικό δυστύχημα το 1960. Η «καθαρή» αλήθεια δεν αντέχεται. βέβαια. παραμένοντας ειλικρινής. Πολύ κρίμα και γι’ αυτόν. που όπως και ο Μερλώ-Ποντύ θα πεθάνει νέος. θα περάσει αυτή τη χρονιά σε ένα πολύ άνετο νεομαρξισμό. Η αγάπη του για τους Αραβες θα τον οδηγήσει σε έναν έντονα στρατευμένο αντισιωνισμό. που ερευνά κατά προτεραιότητα τις πιθανές κρυφές σχέσεις του μουσουλμανισμού με το μαρξισμό. όλων των Εβραίων. Ο αντισταλινισμός αλλά και η εξαιρετικά τολμηρή ενα­ σχόλησή του με τον κορανικό «σοσιαλισμό» θα του στοιχίσει τη δια­ γραφή από την Κεντρική Επιτροπή του Κομουνιστικού Κόμματος Γαλ­ λίας το 1970. βεβαιωμένα δεινά και να υποβαθμίσουν τις συνέπειες που είχε η εφαρ­ μογή της ναζιστικής βαρβαρότητας και σε άλλους λαούς και κυρίως στους 142 . που να το αντιλαμβά­ νεται σαν αλήθεια. Σπαραχτικός και βαθύ­ τατα αγωνιακός άνθρωπος ο Αλμπέρ Καμύ. Η ειλικρινής πίστη στο θεό είναι μια κατάληξη ψυχικών διεργασιών που τελούνται με τους ψυχι­ κούς μηχανισμούς της ψευδούς συνειδήσεως.

αλλά ένας αριστοτελικού τύπου πανεπιστήμονας όμοιος του οποίου έχει να εμφανιστεί στην ιστορία του ανθρωπίνου πνεύματος από τον καιρό του Αριστοτέλη. έστω και αν η μία. Το επακο143 . συνυπάρχουν πολλά δομικά υλικά. Κάνουν πως ξεχνούν οι σιωνιστές πως ο υπ’ αριθμόν ένα εχθρός του Χίτλερ δεν ήταν οι Εβραίοι. είναι η κυρίαρχη. αλλά αυτό δεν σημαίνει πως μπορούμε να υπάρξουμε μέσα σε έναν κόσμο αποτελούμενο αποκλειστικά από βιομηχανίες και χρηματιστήρια Μόνο σε τελική ανάλυση είναι κυρίαρχη σε μια κοινωνία η οικονομική της βάση. Μπορεί στην οικοδομή κυρίαρχο στοιχείο να είναι οι κολό­ νες του μπετόν-αρμέ. η οικονομική. Γιατί. υλική ή πνευματική. αλλά οι κομουνιστές. Αφού ο Μαρξ δεν είναι μόνο οικο­ νομολόγος. Και ότι οι Εβραίοι τράβηξαν όσο φρικτά τράβηξαν γιατί οι μισοί ήταν μαρξι­ στές και οι άλλοι μισοί τραπεζίτες και μεγαλοτραπεζίτες. κεφαλαιούχοι και μεγαλοκεφαλαιούχοι. ή μόνο ιστορικός. το στρου­ κτουραλιστικό μαρξισμό. Μπορεί στο μαρξισμό το κυρίαρχο δομικό στοιχείο να είναι η οικονο­ μία. Ο Λουί Αλτουσέρ και ο μαθητής του Νίκος Πουλαντζάς θα έχουν μια πολύ γόνιμη και παραγωγική ιδέα. αν τον δεις σαν κλειστή δομή. γόνου της εβραϊκής οικογένειας των μεγαλοβιομηχάνων και εμπόρων που φτιάχνει τα μπλου τζιν Λιβάις (Λεβί στα γαλ­ λικά). ή μόνο φιλόσοφος. που θα δώσει στο νεομαρξισμό μια εξαιρετικά μοντέρνα διάσταση. ή μόνο κοινωνιολόγος. θα τους προμηθεύσει το αναγκαίο οργανωτικό πλαίσιο για να αναπτύξουν την πιο γοητευτική παραλλαγή του νεομαρξισμού. απολύτως αναγκαία στην κατασκευή της. που είναι μόνο δύο από τα πολλά δομικά στοιχεία που έχει μια κατοικήσιμη οικοδομή. στην «ανώτερη τάξη». όπως μόνο σε τελική ανάλυση είναι κυρίαρχος σε μια οικο­ δομή ο φέρων (το βάρος) σκελετός του μπετόν-αρμέ.κομουνιστές. έτσι και στο μαρξισμό. που εμπόδιζαν την άνοδο των μικροαστών. συνυπάρχουν πολλά επιμέρσυς στοιχεία που όχι μόνο δεν αναιρεί το ένα το άλλο αλλά το καθένα εί­ ναι αναγκαίο για την καλή λειτουργία όλων των άλλων και κυρίως του κυρίαρχου. δεν μπορεί παρά να συνυπάρχουν στη σκέψη του πε­ ρισσότερες από μια διαστάσεις. Όπως σε οποιαδήποτε δομή. αλλά αυτό δεν σημαίνει πως μπορούμε να κατοι­ κήσουμε μέσα σε κολόνες χωρίς τούβλα και χωρίς στέγη. που εκπροσωπούσε ο Χίτλερ. Η φράση του Αλτουσέρ «σε τελική ανάλυση» θα γίνει το σήμα κατατεθέν ολόκληρου του νεομαρξισμού. Ο στρουκτουραλισμός (δομισμός) του μεγάλου εθνολόγου Κλωντ Λεβί-Στρως. αυτό ακριβώς είναι ο νεομαρ­ ξισμός: ένας μαρξισμός που μόνο σε «τελική ανάλυση» παραπέμπει για στήριξη στην οικονομική βάση τα πολλά και ετερόκλητα που υπάρχουν πάνω της και που αποτελούν στοιχεία του εποικοδομήματος.

Εδώ. το μπετόν-αρμέ. μπορώ να το κάνω εύκολα αρκεί να μη θίξω το σύστημα στήριξης. απ’ αυτό το περιοδικό άρχισα κι εγώ τ ψ καριέρα μου σαν αριστερός γραφιάς). Ποιος θα μπορούσε να αμφισβητήσει τις καταφάνερες και αυταπό­ δεικτες αλήθειες του μαρξιστικού στρουκτουραλισμού. που αξιοποιεί όχι μόνο τη σκέψη του Γερμανού Μαρξ αλλά και την εξαιρετικά πλούσια γερμανική φιλοσο­ φική παράδοση. 144 . η αυστηρότητα του κλασικού μαρξισμού. Για τους χοντρο­ κέφαλους διώκτες των μαρξιστών θα μπορούσαμε να πούμε το βλακωδώς αυτονόητο: επί προσωπικού επιπέδου ένας μαρξιστής αντιμετωπί­ ζει τα ίδια ακριβώς προβλήματα που αντιμετωπίζουν όλοι! Κι έτσι ερ­ χόμαστε και πάλι στην αφετηρία του νεομαρξισμού. Αν σε μια οικοδομή θελήαω να αλλάξω την εσωτερική διευθέτηση των χώρων. και τούτο άσχετα με την επί προσωπικού επιπέδου τρέλα του Λουί Αλτουσέρ και την για προσωπικούς λόγους αυτοκτονία του Νίκου Πουλαντζά. νεομαρξιστικό χωρίς να το ξέρει και χωρίς να το επιδιώκει (Αν σας ενδιαφέρει. θα είναι φανερά νεομαρξιστικό. που δεν το νομίζω. συμπληρώνονται με τον εκρηκτικό ιταλικό νεομαρξισμό. η σοβαρότητα του γερ­ μανικού νεομαρξισμού. τη σκέψη του Μαξ Χορκχάιμερ και τ ψ επιμονή του στο άτομο. δεν είναι μηχανιστικά συνδεδεμένο με τη βάση αλλά δια­ τηρεί τη σχετική αυτονομία του. λοιπόν. κυρίως του ιταλικού. όμως είναι ολοστρόγγυλα λογικές. και ο γαλλικός νεομαρξισμός που αξιοποιεί τις κατ’ εξοχήν γαλλικές επιστήμες της κοινωνιολογίας και της πολιτειολογίας. που θα έχει και τις σοβαρότερες συνέπειες στψ πολιτική δράση των κομουνιστι­ κών κομμάτων.δόμημα. που από τον πόλεμο και μετά. Ίσα ίσα. Μπορεί να είναι λιγάκι μηχανιστικές. Ο γερμανικός νεομαρξισμός. η δαιδαλώδης κομψότητα του γαλλικού νεομαρ­ ξισμού είναι όλα ελάχιστα λειτουργικά. η συμπεριφορά τους επί προσωπικού επιπέδου επιβεβαιώνει με τρόπο τραγικό τη σχετική αυτονομία του εποικοδομήματος. ο νεομαρξισμός είναι κυ­ ρίως αισθητικής τάξεως και τον υπηρετούν κατά κύριο λόγο καλλιτέ­ χνες και διανοούμενοι με έντονη και ακατάσχετη ροπή προς τ ψ τέχνη μάλλον παρά προς τ ψ επιστήμη· σαν αυτούς που είχαν συγκεντρωθεί εδώ σε μας πριν από τη χούντα στο περιοδικό Επιθεώρηση Τέχνης. τότε καταλήγου­ με σε ένα απλουστευτικό μεν αλλά βεβαιωμένο από τ ψ πράξη συμπέ­ ρασμα: ο καλύτερος τόπος για να φυτρώσει ο σπόρος του νεομαρξισμού με φυσικό τρόπο είναι οι γύρω από τη Μεσόγειο εύκρατες περιοχές. με τον Παλμίρο Τολιάτι. Αν θεωρήσουμε τον μέχρι μυελού οστέων Ιταλό Αντόνιο Λαμπριόλα (1843-1904) όχι μόνο σαν τον πρώτο ρεβιζιονιστή αλλά και σαν τον πρώτο νεομαρξιστή πριν από τ ψ εμφάνιση του όρου. Εδώ.

για ένα διάστημα όχι μόνο θα φλερτάρει με το μαρξισμό. και τον ενδιαφέρει ο καθένας που ενδιαφέρεται για το μεγάλο του δάσκαλο. Που θα βρουν στο πρόσωπό του έναν απροσδόκητο σύμμαχο. σιγά σιγά.Ο Ναπολιτάνος Μπενεντέτο Κρότσε (1886-1952). Είναι απίστευτο το κύρος αυτού του πολύ μεγάλου ουμανιστή. Αρχίζοντας την επιστημονική του καριέρα σαν ακαδημαϊκός επιστημολόγος. αλλά θα βοη­ θήσει ενεργητικά τους ιταλούς μαρξιστές να επισημάνουν τη σχέση του Μαρξ με τον Χέγκελ^ Ο Κρότσε είναι ένας από τους πιο μεγάλους χεγκελιανούς φιλόσο­ φους. η πιο σημαντική μορφή του ιταλικού πνεύματος το πρώ­ το μισό του αιώνα μας. αυτή η πραγματικά σεβάσμια. Συνεπώς και οι μαρξιστές. μια από τις πιό σεμνές και τίμιες αυτοβιογραφίες που γράφηκαν ποτέ. μια αναμφισβήτητη αυθεντία στη μελέτη του έργου του Χέγκελ. ο Απόστολος της Ελευθερίας. ο Με­ γάλος Ιταλός όπως τον λεν οι Ιταλοί. ο Μπενεντέτο Κρότσε ήταν και παραμένει η προσωποποίηση της εθνικής συνείδησης της εξόχως μεσογειακής και απροσδόκητης στα πάντα Ιταλίας. που αν και από το περιθώριο θα δώσει κύρος στον ιταλικό νεομαρξισμό. ο Μουσολίνι. ο αυτοδίόακτος φιλόσοφος. μετά το Δεύτερο Παγκό­ σμιο Πόλεμο. όμως οι εξαρτήσεις της και οι συνέπειες των ερευ­ νών της είναι ταξικά καθορισμένες.τι αγαπάει ο Κρότσε οφείλουν να το αγαπούν όλοι οι Ιταλοί. Η οποία μπορεί μεν να είναι αντικειμενική. πατριαρχική μορφή που θα επιβάλει το ήθος της στους πάντες. Ο Γκαλβάνο ντέλλα Βόλπε (1895-1968) θα ανακαλύψει το μαρξι­ σμό σχεδόν χωρίς να το επιδιώξει. ο πλούσιος γαιοκτήμονας του ιταλικού νότου που θα ξοδέψει τη μισή του περιουσία για να φκιάξει μια από τις πιο μεγάλες ιδιωτικές βιβλιοθήκες που θα μπορούσε κανείς να βρει στον κόσμο. ο πολίτης που τον σεβάστηκε ακόμα και ο υπ’ αριθμόν ένα εχθρός του. όχι μόνο ανάμεσα στους ιταλούς διανοούμενους αλλά και σ’ ολόκληρο τον ιταλικό λαό. Ό. ο μια ζωή μοναχικός άνθρωπος που θα συγκεντρώσει γύρω του ολόκληρη την προοδευτική Ιταλία στη διάρκεια του φασισμού. όπως λέει ίδιος στην αυτοβιογραφία του. Πληθωρικός αλλά μοναχικός από αγάπη για την ελευθερία και μόνιμα θλιμμένος εξαιτίας της αδυναμίας για παραπέρα εξανθρωπισμό του ανθρώπου όπως δείχνει η φασιστική χυ­ δαιότητα που καθημερινά βλέπει γύρω του. ο ντέλλα Βόλπε θα καταλάβει κάποτε πως οι φιλοσο­ φικές προεκτάσεις των επιστημονικών εννοιών (αυτό είναι το αντικεί­ μενο της επιστήμης που ονομάζεται επιστημολογία) συχνά ακολουθούν μια αυτόνομη πορεία πέρα από την επιστήμη. 145 . ο άνθρωπος που αρνήθηκε να πάρει δίπλωμα μην τυχόν και του ’ρθει κάποτε να διδάξει στο πανεπιστήμιο.

παρακολουθώντας την ιστο­ ρία της λέξης και τη διαφοροποίηση του εννοιολογικού της περιεχομέ­ νου εύκολα καταλήγει στο συμπέρασμα πως η ελευθερία είναι μια πολύ ελαστική έννοια. Οι φιλε­ λεύθεροι δεν είναι οι αποκλειστικοί «ιδιοκτήτες» της λέξης ελευθερία Η ζεύξη της επιστημολογίας με το μαρξισμό που επιχειρεί ο ντέλλα Βόλπε θα προσφέρει πολλά στο νεομαρξισμό και θα μας κάνει να κατανοή­ σουμε καλύτερα γιατί η επιστήμη δεν είναι ποτέ «αθώα». Συνεπώς. όπως είπε κυνικότατα ο εισαγγελέας. Καταδικάστηκε πράγματι σε 20 χρόνια φυλάκιση αλλά ο εισαγγε­ λέας διαψεύσθηκε διπλά. και δεύτερον διότι ο 146 . Το φασιστικό καθεστώς αποφάσισε να τον κλείσει στη φυλακή το 1926 «προκειμένου να κλεί­ σει το στόμα του για 20 χρόνια». μια τόσο σοβαρή έννοια δεν μπορεί να έχει ένα σταθερό περιεχόμενο και ο Μαρξ την αντιλαμβάνεται τόσο διαφορετικά από τον Ρόυσσώ. διαλεκτικό ενναολσγικό περιεχόμενο εξαρτημένο από το κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο χρησιμοποιείται. μπορεί να γίνει αντικείμενο με­ λέτης του επιστήμονα φιλόλογου. Ο οποίος. Πρώτον γιατί δεν ολοκληρώθηκε ο χρόνος της φυλάκισης αφού πέθανε το ενδέκατο έτος της. λοιπόν. Ο ιδεαλιστής Μπενεντέτο Κρότσε μάταια αναζητούσε την αθωότητα του­ λάχιστον στην επιστήμη. διότι παίρνει το περιεχόμενό της από το κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον που υπηρετεί Λέμε συνήθως πως η δική μου ελευθε­ ρία τελειώνει εκεί που αρχίζει η ελευθερία του άλλου. για παράδειγμα. λίγες μέρες μετά την αποφυλάκισή του για λόγους υγείας. λέει ο ντέλλα Βόλπε.Η λέξη ελευθερία. Τίποτε δεν μπορεί να είναι αθώο σε έναν κό­ σμο βαθύτατα αλλοτριωμένο. Η λέξη ελευθερία. συνιδρυτής μαζί με τον Παλμίρο Τολιάτι του Κομουνιστικού Κόμματος Ιταλίας. αλλά χάνεται αυτομάτως μόλις τα αντικειμενικά επιστη­ μονικά συμπεράσματα έρθουν σε επαφή με τον ταξικό οικονομιομό. έχει ένα μεταβαλλόμενο. ποιος ορίζει αυτά τα όρια. Αυτός ο σπου­ δαίος άνθρωπος θα πεθάνει φυματικός σε ηλικία 46 ετών. Μα. που ο καθένας την καταλαβαίνει όπως τον βολεύει Γιατί. θα μπορούσε κάλλιστα να υπάρχει και μια κομουνιστική ελευθερία. λοιπόν. Η μελέτη των βιβλίων του μαρξιστή επιατημολόγου Ευτύχη Μπιτσάκη εδώ σε μας βοηθάει πολύ στο να καταλάβει κανείς πως ο ρόλος των επιστημόνων είναι και αυτός ταξικός· ακόμα και εκείνων των επι­ στημόνων που κόπτονται για την επιστημονική τους αθωότητα και ανιδιοτέλεια Που μπορεί και να υπάρχει στο επίπεδο της εργαστηρια­ κής έρευνας. 'Ομως. Η πολύ μεγάλη μορφή του ιταλικού και του ευρωπαϊκού νεομαρξι­ σμού είναι ο Αντόνιο Γκράμσι (1891-1937). με βάση ποιους επιστημονικούς κανόνες μπορούμε να τα προσδιορίσουμε.

με τη σοβαρότητα και τ ψ κατάρτισή τους. λέει ο Γκράμσι. η διευθύνουσα κυριαρχεί στο εποικοδόμημα. Στη Δύση. ναι μεν έκλεισε το φοβερό του στόμα όταν οι φασίστες τον έβαλαν στη φυλακή. που διανοούνται κατά πώς υπαγορεύει η τσέπη τους και όχι η συνείδησή τους ή η γνώση τους. ίσως και ελληνικές κατά γεωγραφική προέκταση. η κυρίαρχη τάξη κάνει ό. Σ τψ Ελλάδα όμως θα τους εξαφανίσει διά των «πιστοποιητικών κοινωνικών φρονημάτων» αρχίζοντας τ ψ εκκαθάριση τότε ακριβώς. και μπορεί πολλά πληρώνοντας καλά. που με τον Γκράμσι θα αποκτήσει και πολιτική ση­ μασία Φυσικά. Οι μαρξιστές διανοούμενοι. Ο κόσμος είναι γεμάτος από τέ147 . από το 1947 και μετά. κατά τον Γκράμσι Η κυρίαρχη. με τρόπο ειρηνικό. όσο και με τους πολλούς μαρξιστές διανοούμε­ νους. είτε άμεσα είτε έμμεσα. Τα τετράδια θα αρχίσουν να εκδίδονται σταδιακά 10 χρόνια μετά το θάνατό του. λοιπόν. πολύ ιταλικές θα λέγαμε. έπιασε όμως τη γραφίδα και έγραψε εκεί μέσα τα περίφημα «33 τετράδια της φυλακής». φιλολογία και ιστορία. για να έχει τους δικούς της διανοούμενους. που πρωτοεμφανίζονται οι ανησυχητικές μεν για τους αστούς αλλά πολύ «δροσερές». που δεν μπορεί να τους αποκλείσει από τ ψ πολιτική. τ ψ επιστημονική και τ ψ πνευματική ζωή αν θέλει να παραμείνει δημοκρατική. με τ ψ ανάπτυξη κοινωνικών και οικονο­ μικών δραστηριοτήτων. Έκπληκτοι οι μαρξιστές του κόσμου όλου θα βρεθούν μπροστά σε μια ολοκληρωμένη πολιτική μαρ­ ξιστική θεωρία. Ο ιταλός διανοούμενος και πολιτικός ηγέτης θα ανοίξει τα μάτια στους φασίζοντες έλληνες ψευτοδημοκράτες. απόψεις του Γκράμσι. που καταγόταν από τη Σαρδηνία και που σπούδασε με υπο­ τροφία στο από παράδοση προοδευτικό Τορίνο. Αλλο. θ α τους μάθει πως ο νους είναι όπλο πολύ πιο αποτελεσματικό από εκείνα που μπορεί να χειριστεί εύκολα ο κάθε ηλίθιος. Σ τψ Ιταλία το αστικό κράτος δεν θα μπορέσει να βγάλει στο περι­ θώριο τους αριστερούς διανοούμενους και το Κομουνιστικό Κόμμα Ιτα­ λίας θα αναπτυχθεί ταχύτατα μετά τον πόλεμο. Το βασικό σ’ αυτή τη θεωρία είναι η αντικατάσταση του όρου «δι­ κτατορία του προλεταριάτου» με τον όρο «ηγεμονία του προλεταριά­ του». κυριαρχεί στψ οικονομική βάση. στην οποία αναπτύσσονται οι προϋποθέσεις για να υπάρξει δυνατότητα για την κατάληψη της εξουσίας από το προλετα­ ριάτο στψ αναπτυγμένη Δύση. πρέπει να γίνονται ολοένα και περισσότερο απα­ ραίτητοι στη δημοκρατική αστική κοινωνία.τι μπορεί. φιλοσοφία.Γκράμσι. το 1947. το προλεταριάτο δεν μπορεί να ασκήσει εξουσία αφού είναι δύσκολο να τ ψ καταλάβει· μπορεί όμως να ηγεμονεύσει τόσο το ίδιο μέσα από το κόμμα του. κυρίαρχη και άλλο διευθύνουσα τάξη.

το κόμμα. όσο και τους άλλους. που μπορεί εύκολα να παίξει παιδαγωγικό. αν υπηρετούν την εγκαταστημένη στην εξουσία κομματική γραφειοκρατία κατά πώς ταιριάζει σ’ εκείνη και όχι στο μαρξισμό. και αν διανοούνται κατ’ ανάθεσιν από τους εργολάβους της κομματικής σκέψης κομματικούς γραφειοκράτες ή. ακόμα χειρότερα. και οι λειτουργικοί Είναι εκείνοι που κάνουν αυτό που πιστεύουν πως πρέπει να κάνουν και δεν σπεύδουν στο δημόσιο ή σε όποιο άλλο ταμείο να εξαργυρώσουν την υστερόβουλη γνώση τους. οι μεν φιλελεύθεροι τα βολεύουν διότι εύκολα συγχέονται με τους οργανικούς που υπηρετούν το σύστημα δολίως. Αυτούς τους διανοούμενους ο Γκράμσι τους ονομάζει οργανικούς. του «ταξικού εχθρού». και πήγαν να βρουν καλύτερο εργοδότη ως οργανικοί διανοούμενοι στην ελεύθερη αγορά εργασίας. που είναι και οι περισσότεροί Τα κομουνιστικά κόμματα δεν πληρώνουν καλά. Δεν έχει σημασία Σημα­ σία έχει η καινοφανής και πολύ χρήσιμη στη μαρξιστική πολιτική θεω­ ρία γκραμσιανή έννοια της ηγεμονίας. βέβαια. που κάποτε εγκατέλειψαν τον εργοδότη τους. Χώρια αυτοί που το παίζουν μαρξιστές διανοούμενοι. να βρίσκουμε και να διαπο­ μπεύουμε τόσο τους «δικούς» μας οργανικούς διανοούμενους. Το Κομουνιστικό Κόμ­ μα Ιταλίας θα είναι αντισταλινικό. Σημασία έχει επίσης η γκραμσιανή άποψη για τον πολιτικό ρόλο των διανοούμενων γενικά και ειδι­ κά για την υποχρέωσή μας να ψάχνουμε. αν όχι και πολιτικό ρόλο. Υπάρχουν. Όσο για τους αξιοσέβαστους λειτουργικούς διανοούμενους. Αυτό το ξέρουν καλά όλοι οι κομματικοί οργανικοί διανοούμενοι. οι δε αριστεροί συνήθως βολοδέρνουν και κάποτε πεθαίνουν «πτωχοί μεν. φιλελεύ­ θερους και μαρξιστές. πλην τίμιοι». Οι μαρξιστές διανοούμενοι είναι εξ ορισμού λειτουργικοί. Ο Αντόνιο Γκράμσι είναι ένας από τους πρώτους αντισταλινικούς διανοούμενους και πολιτικούς ηγέτες. αλλά όχι κραυγαλέα. Βέβαια. ίσα ίσα για να γίνουν οργανικοί διανοούμενοι σε ένα κομουνιστικό καθεστώς. όπως στα φτηνά μελοδράματα Στον τομέα της πολιτικής οικονομίας θα διαπρέψουν κυρίως οι άγγλα νεομαρξιστές και εντελώς ιδιαίτερα η Τζόαν Ρόμπινσον (1903-1983). ιταλικό τρόπο. γιατί υπάρχουν και φιλελεύθεροι λειτουργικοί διανοούμενοι. καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ. όπως και ο φίλος του Παλμίρο Τολιάτι. μαθήτρια και συνεργάτιδα του «ιερού τέρατος» της αστικής πολιτικής οικονομίας Τζων Μέι148 . το προλεταριάτο πουθενά στον κόσμο δεν πήρε ακόμα την εξουσία κατά πώς προτείνει ο Γκράμσι και μάλλον δεν θα την πάρει ποτέ μ’ αυτόν τον πολύ άνετο.tout «όργανα της σκέψης» που ελάχιστα διαφέρουν από τα «όργανα της τάξης». Εκτός. από της ιδρύσεώς του. όμως.

του ανθρώπου που θα δείξει πως οι αυτο­ ματισμοί της ελεύθερης οικονομίας της αγοράς είναι εντελώς ακατάλ­ ληλοι για τη μείωση της ανεργίας. Όταν η Εκδοτική Τράπεζα (σε μας η Τράπεζα της Ελλά­ δος που εκδίδει το χαρτονόμισμα. όταν στην αγορά εργασίας δεν υπάρχουν άνεργοι και όσο οι ήδη εργα­ ζόμενοι δεν φοβούνται τον εκπεσμό στην κατάσταση του ανέργου. κάνει το περισσευούμενο χρήμα να συσσωρεύεται στις τράπεζες υπό μορφή προσοδο­ φόρων (διά του τόκου) αποταμιεύσεων. που στην απόλυτη μορφή της λέγεται μο­ νεταρισμός. Η αγορά μπορεί να προσφέρει τόσα εμπορεύματα στον καταναλωτή και σε τέτοιες τι­ μές. με την ανεργία. λεν οι κλασικοί φιλελεύθεροι οικονομολόγοι. Ο μεταξύ άλλων και οικονομολόγος Μαρξ θα πει και επιστημονικά θα αποδείξει πως η ανεργία είναι απολύτως αναγκαία στον καπιταλι­ σμό προκειμένου αυτός να μπορεί να αναπτύσσεται Αν δεν υπάρχουν μόνιμα άνεργοι ο κεφαλαιούχος δεν μπορεί να ελέγχει τους μισθούς και τα μεροκάματα κατά πώς τον συμφέρει και τον συμφέρει να είναι όσο γίνεται πιο χαμηλά. υποχρεώνει τους εργαζόμενους να μην είναι ιδιαίτερα διεκδικητικοί και να συμβιβάζονται με τα λίγα Η κλασική φιλελεύθερη πολιτική οικονομία πρεσβεύει πως η ανερ­ γία είναι δυνατό να εκλείψει αν αφήσουμε την αγορά να αναπτύξει τους αυτοματισμούς της. που κανείς δεν λέει πως είναι καλό πράγμα. δεν είναι ηθικό. είτε εξαιτίας του περισσεύματος των απούλητων εμπορευ­ μάτων είτε εξαιτίας του περισσεύματος του χρήματος που δεν βρίσκει εμπορεύματα για να καταναλωθεί με την αγορά τους. θα εξαρτηθεί από την 149 . Αυ­ τός ο φρικτός φόβος. το περισσευούμενο χρήμα επενδύεται και γίνεται παραγωγικό. αλλά και στη φιλελεύθερη οικονομία Που ούτε αυτή θα επιθυμούσε να υπάρχουν άνεργοί Το πρόβλημα. Αλλά δεν γίνεται να είναι όσο πιο χαμηλά γίνεται. Υφίσταται δηλαδή αντικειμενικά και ανεξάρτητα από την καλή θέληση των αστών οικονομολόγων. που να απορροφώνται όλα και να μη δημιουργούνται προβλήματα πληθωρισμού.ναρντ Κέυνς (1883-1946). Και όταν τα μειώνει και ο αποταμιευτής δεν προσδοκά σοβαρά κέρδη από τις αποταμιεύσεις του. που είναι το σταθερά ζητούμενο όχι μόνο στη σοσιαλιστική. Το φιλελεύθερο κράτος επιβλέπει την καλή λειτουργία του νόμου της προσφοράς και της ζήτησης (χωρίς ποτέ να επεμβαίνει σ’ αυτόν) μόνο με τη νομισματική πολιτική. που παραπέμπει στο φόβο του θανάτου από πεί­ να. αλλά πραγματικό. ωστόσο. επιβλέπει και ελέγχει τις εμπορικές τράπεζες και εφαρμόζει την οικονομική πολιτική της κυβέρνησης) εγκρίνει την αύξηση των επιτοκίων των εμπορικών τραπεζών. Το παν εδώ. ώστε να ισορροπήσουν κάποτε από μόνα τους τα δύο σκέλη του νόμου της προσφοράς και της ζήτησης.

Προτιμούν τις αποταμιεύσεις και τα άνετα παιχνίδια στα χρηματιστήρια Και τούτο διότι στον καπιταλισμό η παραγωγική επέν­ δυση είναι τζόγος. να πάρει τα λεφτά του από την τράπεζα. λοιπόν. κάτω από την έμμεση επίδραση του Μαρξ θα φέρει τα πάνω κάτω στο χώρο της κλασικής φιλελεύθερης οικονομίας. τσαμπουνάν για την αναρχία των κυρίως ειπείν αναρχικών άνθρωποι που στο επίπεδο της οικονομίας της ελεύ­ θερης αγοράς δεν μπορεί παρά να είναι αναρχικοί. ΤΙ τους κάνεις αυτούς τους απατεώνες. η εξάλειψη της οποίας είναι το σταθερά ζητούμενο σ’ όλη αυτή την ιστορία. που τεμπέλιασε πολύ. Τη δεκαετία του ’20 ο μεγάλος άγγλος οικονομολόγος Τζων Μέιναρντ Κέυνς. εδώ ακριβώς βρίσκεται η γοητεία του «σωστού» καπιταλισμού. ώστε το σκυλάκι που λέγεται ελεύθερη αγορά να βρίσκει μεν την κολόνα για να πάει να κατουρήοει. Ο Κέυνς ξέρει πολύ καλά τι κάνει όταν στοχεύει απευθείας τις επενδύσεις. αλλά τόσο επιδέξιοι καραγκιοζοπαίκτες δεν εμφανίστηκαν ποτέ στην οικονομία της ελεύθερης αγοράς. Γιατί. Η ανερ­ γία. Οι σημερινοί κεφαλαιούχοι ολοένα και περισσότερο αποφεύγουν τις επενδύσεις. θα πει ο Κέυνς. που μόνο το καλό του σκύλου έχει στο νου του. δεν εξαλείφεται με τη νομισματική αλλά με την επενδυτι­ κή πολιτική. αυτούς ακριβώς που έκαναν θαύματα στο καπιταλιστικό παρελθόν πέφτοντας οι περισσότεροι ηρωικά μαχόμενοι. που είναι μάλλον αναρχική παρά φιλελεύθερη. αλλά και συντρίβοντας ανταγωνιστές και εργαζόμενους στην ανελέητη μάχη που επιβάλλει το κυνήγι του κέρδους. αλλά όχι όταν παραμέ­ νει ες αεί χρήμα Το χρήμα δεν τρώγεται σκέτο. Αλλοτε κερδίζεις μυθώδη ποσά στήνοντας μια επι­ χείρηση και άλλοτε χάνεις τα πάντα Όμως. Υποχρεώνει τον καπιταλιστή. να μην απομακρύνεται όμως πολύ από το καλό αφεντικό. του φτιαγμένου για ριψοκίνδυνους ανθρώπους. Εντάξει. το χρήμα είναι το ιδανικό εμπόρευμα. δεν γίνεται από μόνο 150 . να πάρει κι άλλα από το χρηματιστήριο όπου έχει βάλει για πώληση τις μετοχές του και να φκιάξει παραγωγικές επιχειρήσεις χρήσιμες στην κοινωνία Είπαμε.ικανότητα των ανθρώπων που διευθύνουν την οικονομία ενός κράτους να τραβούν το λουρί όταν πρέπει και να το χαλαρώνουν όταν επιβάλ­ λεται. τους παραπέμπεις για παλούκωμα στους κυ­ ρίως ειπείν αναρχικούς ή όχι. να ξαναενεργοποιηθεί. Το κλειδί για την καλή λειτουργία των νόμων της αγοράς είναι ο απ’ ευθείας έλεγχος των επενδύσεων με κρα­ τική παρέμβαση και όχι η διακριτική και από μακριά επέμβαση του κράτους με τη νομισματική του πολιτική. Γιατί αυτοί οι κύ­ ριοι να είναι αναρχικοί στην αναρχική κατ’ ουσίαν οικονομία της ελεύ­ θερης αγοράς και καλοί νοικοκυραίοι σ’ όλα τα άλλα.

Ωστόσο. Που ωστόσο είναι και πάλι ιδιωτικές. πως φασούλι το φασούλι γεμίζει το σακούλι και δεν μας αφήσατε φασόλια ούτε για την αλάδωτη φασολάδα μας. 151 . έτσι πονηροί. όμως. καλά. Να πηγαίνετε για κατούρημα υπό την προστασία των σεκιούριτυ. να πηδάτε την γκόμενα με τους σεκιούριτυ έξω απ’ την πόρτα Μα. ΤΙ να σας κάνω που οι αντάρτες πόλεων (και όχι μόνο) δεν είναι ακόμα πολλοί. έστω το 50%. έστω το 20%. όπως λέει ο Μαρξ. κινδυνεύει να γίνει ο τάφος του. ρε κερατάδες. Να δω. Ο καπιταλισμός είναι εξ ορισμού απάν­ θρωπος γι’ αυτό ακριβώς. Γιατί ο καπιτα­ λιστής ενδιαφέρεται μόνο για το κέρδος και καθόλου για την κοινωνία θ α βάλει τα χρήματά του εκεί όπου προσδοκά κέρδος και όχι εκεί όπου υπάρχουν κοινωνικές ανάγκες. Ο κρατικός καπιταλισμός δεν είναι σοσιαλι­ σμός. τον καθεδρικό ναό του καπιταλισμού. Σκέψου τι θα μπορούσε να γίνει για την κοινωνία αν επένδυε το 92%. Και δεν είναι καλύτερος από τον ιδιωτικό καπιταλισμό. Ο επενδυτής έγινε χρηματιστής. Σήμερα. μόνο το 8% των κερδών που αντλούν οι μέτο­ χοι από την πώληση των μετοχών στο χρηματιστήριο πηγαίνει σε επεν­ δύσεις. Ξέρετε. Στο χρηματι­ στήριο. αφού γίνονται έμμε­ σα με τα χρήματα ιδιωτών. Το 92% ανακυκλώνεται εντός του χρηματιστηρίου. με επενδυμένο στην παραγωγή μόνο το 8% των κερδών του χρηματιστηρίου ο καπιταλισμός εξακολουθεί να τα καταφέρνει καλά. δεν σας απόμεινε ίχνος αξιοπρέπειας. να κερατώνετε τη σύζυγο με τη βοήθεια των σεκιούρι­ τυ. ενώ προέκυψε κάποτε για να βοηθήσει την ανά­ πτυξη του καπιταλισμού. Ο Σόρος πήρε τη θέση του Φορντ. Ζωή είναι αυτή που κά­ νετε. πού θα κρυφτείτε για να φάτε το φασιανό σας υπό την προστασία των ανδρών των εταιριών σεκιούριτυ όταν γίνουν πολλοί. συνεχώς και περισσότερο αποφεύγει να βγει στην πιάτσα και κουρνιάζει εκεί μέσα Φοβάται τους κινδύνους που συνεπάγεται η ελεύθερη βούληση του ελεύ­ θερου επενδυτή. Μάζευε κι ας είν’ και ρώγες.του αυτοκίνητο ή αεροπλάνο εκτός κι αν κάνεις σαΐτα το χαρτονόμι­ σμα Το χρήμα με τη διαδικασία της παραγωγής μετατρέπεται στο οποιοδήποτε χρήσιμο πράγμα έχει ανάγκη η κοινωνία και γι’ αυτό ακριβώς είναι το ιδανικό εμπόρευμα Ο ιδιοφυής Κέυνς είχε καταλάβει πάρα πολύ έγκαιρα πως το χρημα­ τιστηριακό κεφάλαιο. Αλλά η μαμωνική θεία χάρις. Δεν θα το επενδύσει όμως. παμπόνηροι. τώρα πλέον γίνονται μόνο μεγαλειώδεις λειτουργίες προς τιμήν του θεού Μα­ μωνά. Ο Κέυνς στην προσπάθεια του να δημιουργήσει επενδυτικά κίνητρα για τον καπιταλισμό θα παροτρύνει τις κυβερνήσεις να φορολογούν αυστηρά το Κεφάλαιο και με τα χρήματα που θα συγκεντρώνουν να κάνουν κρατι­ κές επενδύσεις. όλως διάφορος της άλλης.

και θα τη γυρίζουν μια κατά τη μεριά του κλασικού φιλελευθερισμού και μια κατά τη μεριά του κεϋνσιανού κρατικού παρεμβατισμού. θα αποτύχει και αυτό παταγωδώς. Εντελώς ιδιαίτερη σημασία έχει η δουλειά του άγγλου ιστορικού Ρ. το κεϋνσιανό κράτος. Τζόζεφ Γκίλμαν και Ρόμαν Ρ^σντόλσκυ. Και στη μεγάλη οικονομική κρίση του 1929 θα τον σώσει πράγματι Ο Ρούσβελτ για να εφαρμόσει την πολιτική του New Deal (νέο πρόγραμμα ανακα­ τανομής του πλούτου). καταστρέφοντας έτσι την παλιά καλή φιλελεύθερη συνταγή του ρωμαλέου καπιταλισμού της περιόδου της ακμής του. που θα επιχειρήσει τη ζεύξη κεϋνσιανισμού και μαρξισμού. Ίζόαν Ρόμπινσον. και δύσκολη. στις αρχές του 20ού αιώνα Το παρεμβα­ τικό. που λέγεται παραπειστικά και κράτος προνοίας διότι λαμβάνει πρόνοια υποτίθεται για όλους. ενώ ο διά­ σημος κοινωνιολόγος Σ. Η επέμβασή της δεν γίνεται στο εποικοδόμημα όπως των άλλων νεομαρξιστών αλλά απ’ ευθείας στη βάση. λέει η έντιμη Τζόαν Ρόμπινσον. οι ζαλισμένοι κυβερνώντες θα βάλουν την καπιταλιστική οικονομία πάνω στο κάρο. Ο Τζέιμς Μπάρναμ και ο Σίντνεϋ Χουκ είναι από τους πιο γνωστούς. 152 . δηλαδή σοααλίζον. Πολλές φορές έκτοτε το καπιταλιστικό κράτος θα γίνει επεμβατικό ή παρεμβατικό. Νεομαρξιστές είναι ακόμα οι αγλοσάξονες επιστήμονες και στοχα­ στές Μωρίς Ντομπ. Όσο υπάρχει καπιταλισμός θα υπάρχει και ανεργία. Να σταματήσει αυτό το φάλτσο βιολί. θα πει η Τζόαν Ρόμπινσον. Τελικά. Της οποίας η προσφορά στο νεομαρξισμό είναι και μεγάλη.Χ. Πωλ Μπάραν. κινεί όμως προς τη μεριά της σοσιαλιστικής οικονομίας τους κλασικούς και δοκιμασμένους από τη χρήση αιώνων μηχανισμούς της αγοράς.Ο Κέυνς κάνει ό. που θα το κηρύξει αντισυνταγματικό το Ανώ­ τατο Δικαστήριο σαν σοσιαλιστικό και συνεπώς αντίθετο προς το laissez-faire (άσ’ τα να γίνουν μόνα τους) που είναι το κλασικό δόγμα του φιλελευθερισμού. Πωλ Σουίζυ. που το παίζουν για να ξορ­ κίσουν την ανεργία. Κρίστοφερ Χιλ και 'Ερικ Χόμσμπαουμ έχουν δεχθεί εντονότατες επιδράσεις από το μαρξισμό. όπως και το φιλελεύθερο. δηλαδή κεϋναανό. όπως ο Νασρεντίν Χότζας το φούρνο του. και επικίνδυνη. Ο νεομαρξισμός θα βρει πολύ καλούς μελετητές και στψ Αμερική. Κρατάει μεν τον κεϋνσιανισμό σαν μια προσωρινή λύση ανάγκης. θα υποχρεωθεί να καλέσει σε βοήθεια τον Κέυνς. Τώνεϋ που θα επιχειρήσει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ζεύξη του χριστιανισμού με το μαρξισμό. Ράιτ Μιλς βρίσκεται αρκετά κοντά στο μαρξι­ σμό.τι μπορεί για να σώσει τον καπιταλισμό. ενώ οι ιστορικοί Ρ Χ Τώνεϋ. λέει η καλή μαθήτρια του Κέυνς. Η λογι­ κά επιτηρούμενη αγορά με γνώμονα το γενικό συμφέρον δεν αναιρεί τους βασικούς νόμους του μαρξισμού.

την κοινωνία και την ιστορία. οικονομικά. όπως λέει ο λαός. 11. αφού δεν έχεις πλήρη επαφή με τον εαυτό σου. Όλα. Και μόνο το τεράστιο πλήθος των φιλοσόφων. παρέρχονται. από έναν θεό. κυρίως αυτές που έχουν την αξίωση να είναι και κοσμοθεωρίες ή βιοθεωρίες. Είναι φευγάτος. αίσθη­ ση υπαγωγής και εξάρτησης από κάτι το εξωτερικό. όμως. καταλήγουν στο ίδιο αποτέλεσμα. από έναν ηγέτη. των μελετητών και των επιστημόνων που ασχολήθηκαν ή ασχολούνται κατ’ αποκλειστικότητα ή κατά προτεραιότητα με τον Μαρξ και τις απόψεις του για την οικονομία. που ήταν το πιο μεγάλο ιστορικό γεγονός του ίδιου αιώνα Οι επαναστάσεις είναι ιστορικά γεγονότα που έρχονται. Ασχετα απ’ την αποδοχή ή την απόρριψη του μαρξισμού. από έναν άλλο άνθρωπο. όσο και προς τον κόσμο που τον περιβάλλει 'Οταν νιώθεις αλλοτριω­ μένος είναι σαν να έχεις χάσει ένα μέρος του εαυτού σου. κοινωνικά. ενώ αυτό που σου απομένει δεν το αναγνωρίζεις σαν εντελώς δικό σου.Καμιά άλλη θεωρία ή κοσμοθεωρία δεν συγκέντρωσε γύρω της τόσο πολλούς και τόσο καλούς ερευνητές. Η αλλοτρίωση Αλλοτρίωση στα ελληνικά και αποξένωση σε ελληνική μετάφραση του αγγλικού και γαλλικού όρου alienation λέγεται η αίσθηση που μπορεί να έχει ο άνθρωπος ότι είναι ξένος τόσο προς τον ίδιο του τον εαυτό. δείχνει πως ο μαρξισμός ήταν το πιο μεγάλο πνευματικό και επιστημονι­ κό γεγονός του εικοστού αιώνα Και τούτο άσχετα με την κατάληξη της Οκτωβριανής Επανάστασης. κανείς καλόπιστος δεν θα μπο­ ρούσε να μη δεχτεί πως ο μαρξισμός ανήκα στις πολύ μεγάλες κατακτή­ σεις του ανθρωπίνου πνεύματος. Ο αλλοτριωμένος είναι απλώς ένας «χαμένος άνθρω­ πος». χωρίς αυτό να σημαίνει πως εί­ σαι ψυχοπαθής. διαφοροποιούνται και επιδρούν άμεσα ή έμμεσα σε άλλα ιστορικά γεγονότα Οι θεωρίες με ευρεία απήχηση. ψυχολογικά. επενεργούν στο αν­ θρώπινο πνεύμα σε μεγάλο εύρος χρόνου και έξω από τα στενά όρια των ιστορικών γεγονότων που συνδέονται άμεσα μ’ αυτές. Τα αίτια μιας τέτοιος κατάστασης μπορεί να είναι πολλά. υπαρξια­ κά. που κλέβει μέ­ ρος της προσωπικότητάς σου ή ολόκληρη την προσωπικότητά σου και 153 . απώλεια της συνείδησης ή μέρους της συνείδησης. που αφαιρεί. που ψάχνει να δρει τον εαυτό του και δεν τον βρίσκει διότι έχει φύγει.

κατ’ αρ­ χάς. που θα γίνει ιδιαίτερα σημαίνον όρος αμέσως μετά τον Δεύτερο Πα­ γκόσμιο Πόλεμο. που αναφέρονται αλληγορικά σε καταστάσεις ολικά αλλοτριω­ μένες με έναν εντελώς συναρπαστικό τρόπο. έναν θετικό χαρακτήρα Το εγκλωβισμένο στην ανθρώπινη προσω­ πικότητα Παγκόσμιο Πνεύμα βγαίνει προς τα έξω και καθώς αλλοτριώ­ νεται. κατά κάποιον τρόπο. τον Πύργο και τη Μεταμόρφωση. καθώς γίνεται κάτι διαφορετικό από το δημιουργό αποχτά αυ­ τόνομη υπόσταση και έτσι υποστασιοποιημένο επανεντάσσεται στο Παγκόσμιο Πνεύμα Τέτοια ακριβώς είναι τα έργα τέχνης στην Αισθη­ τική του Χέγκελ: υποστασιοποιημένες αλλοτριώσεις της συνείδησης του δημιουργού. που θα γίνει ο λογοτέχνης-σύμβολο του 20ού αιώνα Στο φιλοσοφικό σύστημα του Χέγκελ η αλλοτρίωση έχει. Με μια νομική έννοια ο όρος πρωτοεμφανίζεται στην ελληνική και τη ρωμαϊκή αρχαιότητα Φιλοσοφικό νόημα θα απσχτήσει κατ’ αρχάς στον Χέγκελ. στη Φαινομενολογία του Πνεύματος βρίσκουμε και μια δεύτερη και σημαντικότερη προσέγγιση της έννοιας της αλλοτρίωσης. έργα μιας σπαραγμένης ιδιο­ φυίας. Και ο Ανρί Λεφέβρ θα γίνει. σαν αυτή με την οποία θα γίνει 154 . που όπως ήδη καταλάβαμε δεν είναι όρος ειδικά μαρξιστικός. Ωστόσο. τον καιρό που το έργο του Φραντς Κάφκα (1883-1924) βρίσκει ετεροχρονισμένα μια εξαιρετικά θερμή διεθνή υποδοχή από ένα κοινό που νιώθει αλλο­ τριωμένο και γι’ αυτό ίσως δεν δυσκολεύεται να διαβάσει τα «ξερά» και ελάχιστα ελκυστικά από υφολογικής απόψεως πεζογραφήματα σαν τη Δίκη. ειδικός στη μελέτη της μαρξιστικής εκδοχής της αλλοτρίωσης. μη αισθητική. άλλο τόσο σαφής και καθαρή γίνεται στο έργο του τσεχοεβραίου συγγραφέα. Ο νεομαρξισμός γενικότερα θα δώσει εντελώς ξεχωριστή σημα­ σία στην έννοια της αλλοτρίωσης. σκοτεινή και γενική είναι η έννοια της αλλοτρίωσης στις πολλές και ποικίλες φιλο­ σοφικές παραλλαγές της. ο οποίος θα επαναφέρει σε χρήση τον όρο αλλοτρίωση. Αλλά και φιλόσοφοι του μεγέθους ενός Χάιντεγκερ ή ενός Γιάσπερς. πρώτα με τους υπαρξιστές μαρξιστές Μερλώ-Ποντύ και Σαρτρ. πού ενδέχεται και να μπερδέψουν ένα ανεξοικείωτο με τη φιλοσοφική σκέψη αναγνώστη. βασισμένος στα νεανικά κείμενα του Μαρξ και ειδικότερα στα Οιχονομιχοφύοοοφικά χειρόγραφα του 1844. Οσο ασαφής. Με την αλλοτρίωση θα ασχοληθούν και πολλοί χριστιανοί θεολό­ γοι.οε υποχρεώνει να βλέπεις τον εαυτό σου σαν ξένο προς τον εαυτό σου. Καμιά φιλοσοφική έννοια δεν υπήρξε τόσο δημοφιλής και δεν προκάλεσε τόσες συζητήσεις. κυρίως στις δεκαετίες του ’50 και του ’60. υπαρξιακή και ιστορική. και στη συνέχεια με τους φροϋδομαρξιστές Μαρκούζε και Φρομ.

τον αλτρουισμό και πολλά άλλα Αφού αθροίσει και αντικειμενικοποιήσει αυτές τις ανθρώπινες αρετές στο πρόσωπο του θεού. ο άνθρωπος δεν τα βιώνει σαν κάτι το δικό του. ο άνθρωπος κάθεται και τον λατρεύει Στην πραγματικότητα. όμως. γίνεται ξένο προς τον εαυτό του. Ωστόσο. Tty αγά­ πη. το θεό. τα πω σπουδαία από τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά. θα καταταχθεί και αυτός ο φιλόσοφος στους άθεους και μάλιστα σε μια από τις πρώτες θέσεις. Στην ανθρωπολογική φιλοσοφία του Λούντβιχ Φόιερμπαχ. Το έθιμο και η παράδοση. Η κυριότερη παραλλαγή αλλοτρίωσης. η θρησκευτική. Σε μια τέτοια περίπτωση το Παγκόσμιο Πνεύμα αλλοτριώνεται. Επειδή. το αίσθημα της δικαιοσύνης. Αντιλαμβάνεται τις πολι­ τιστικές αξίες και τους θεσμούς σαν κάτι που το έφτιαξαν κάποιοι κάποτε. το Πνεύμα δεν αναγνωρίζει τον εαυτό του κι αυτό είναι το μεγαλύτερο δυστύχημα που μπορεί να συμβεί στο Παγκόσμιο Πνεύμα. η ρουτίνα και η τυπο­ ποίηση κάνουν το σκεπτόμενο Πνεύμα να εκπίπτει και να αποσυντίθε­ ται. Ο θεός. Οι πολιτιστι­ κές αξίες και οι θεσμοί δεν γίνονται πλέον αντιληπτοί σαν υποκείμενοι στο συνειδητό έλεγχο του ανθρώπου. η χεγκελιανή έννοια της αλλοτρίωσης θα πάρει μια πολύ συγκεκριμένη μορφή. λατρεύει τον καλύτερο εαυτό του. ο άνθρωπος ποτέ δεν θα γίνει τέλειος θαυμάζει και λατρεύει το τέλειο συνοπτικό είδωλό του. τη δημιουργικότητα. Σε μια τέτοια κατάσταση ευρισκόμενο. που τον αφορά προσωπικά. όμως. τον άνθρωπο που θα επιθυμούσε να είναι αν συγκέντρωνε όλες τις αρετές. κατά τον Φόιερμπαχ πηγάζει από την τάση που έχει ο άνθρωπος να προσωποποιεί στο πρόσωπο του θεού. την καλοσύνη. όλα όσα κάνουν τον άνθρωπο ένα τέλειο ον. κατάγεται από τον αλλοτριωμένο άνθρωπο. κατά τον Φόιερμπαχ. Ο Μαρξ στα νεανικά του κείμενα υιοθετεί το χεγκελιανό όρο αλλο­ τρίωση. μόνο που τον ευρύνει πολύ για να χωρέσουν και τα κοινωνικά φαινόμενα εκτός από τα υπαρξιακά και τα ψυχολογικά. Μ’ άλλα λόγια. όπως σε άλλους άθεους. Για τον Μαρξ η πω απόλυτη μορφή αλλοτρίωσης είναι η καπιταλιστική κοινωνία Με τη μεσολάβηση του εμπορεύματος. η αλλοτρίωση παίρνει επικίνδυνες μορφές. που απομονώνει τον παραγωγό από τον καταναλωτή και κάνει τη σχέση ανάμεσά τους εντελώς απρόσωπη.ευρύτερα γνωστός ο αρχαίος όρος που ξέθαψε ο Χέγκελ. που είναι υποχρεωμένο να κατεβαίνει πολύ χαμηλά προκειμένου να δημιουργεί και να συντηρεί την ύλη. προκύπτει με μετασχηματισμό κάτι που είναι ανθρώπινο σε κάτι άλλο που βρίσκε­ ται πέρα από τον άνθρωπο και ονομάζεται θεός. λοιπόν. σαν αυτές που θα περιγράψει ο 155 . στον Φόιερμπαχ η θεότητα δεν έχα καθόλου αρνητικό νόημα. ερήμην του. χωρίς να το καταλαβαίνει αφού δεν το κάνει ενσυ­ νείδητα. την εξυπνάδα.

τούτη η επιστημονική χρήση της έννοιας αλλοτρίωση θα βολέψει πολύ τους γραφειοκράτες του κόμματος. που τον κάνει να νιώ­ θει κοινωνικά χρήσιμος. ούτε ιστορικοί. Η ιδεολογία είναι μια άκρως συνοπτική και περιληπτική μορφή ηθικής. δεν μπορεί παρά να μιλάει έτσι. που δεν θα ήθελαν να χαρακτηρίζονται αλλοτριωμένοι οι άνθρωποι που ζουν και «ευτυχούν» υπό «σοσιαλιστικό» καθεστώς. που τόσο συχνά χρησιμοποιούσε στα νεανικά. Όμως εδώ η έννοια αλλοτρίωση περιορίζει την εμβέλειά της στο χώρο εργασίας και γίνεται κατά κάποιον τρόπο οικονομική. είναι γρανάζια σε μια κολοσσιαία μηχανή. όπως παλιότερα. είτε θεωρητικό και πρακτικό ταυτόχρονα Για πολλούς εί­ 156 . ούτε κοινωνιολόγοι. δεν θα έχουν ποτέ προσωπική επαφή με τον καταναλωτή ή το χρήστη. που ούτε να την ελέγξουν μπορούν ούτε να καταλάβουν είναι σε θέση σε τι ακρι­ βώς θα χρησιμεύσει αυτό που φτιάχνουν με τόσο κόπο. ούτε ιστορικοί ώστε να μπορούν να έχουν μια επιστημονικά έγκυρη άποψη για την αξία του. που χαίρεται και καμαρώνει για την καλή δουλειά και με χαρά εισπράττει την επιδοκιμασία του χρήστη. ούτε κοινωνιολόγοι. όπως ο παλιός τεχνίτης. «είμαι αλλοτριωμένος» σημαίνει είμαι αποκομμένος από το προϊόν της εργα­ σίας μου. Ωστόσο. ο μαρξισμός είναι ιδεολογία Ιδεολογία είναι επίσης και ο αντιμαρξισμός εκείνων που δεν είναι ούτε οικονομολόγοι. Στο επιστημονικό του έργο ο Μαρξ ελάχιστα χρησιμοποιεί πλέον τη λέξη αλλοτρίωση. Τώρα. πολιτικής ή κοινωνικής φιλοσοφίας με χαρακτήρα είτε μόνο θεωρητικό. είμαι ξένος προς αυτό και όχι είμαι ξένος από τον ίδιο τον εαυτό μου. ο καταμερισμός της εργασίας. Στον καπιταλισμό οι άνθρωποι δεν είναι πρόσωπα. φι­ λοσοφικά του κείμενα Αντ’ αυτής τώρα χρησιμοποιεί τον όρο «κατα­ μερισμός εργασίας» περίπου σαν συνώνυμο της αλλοτρίωσης. δεν το ελέγχω. Και βέβαια.Τσάρλι Τοάπλιν στους Μοντέρνους καιρούς. Οι κριτικοί του μαρξισμού Για κείνους που αποδέχονται τις αρχές του μαρξισμού και δεν είναι ούτε οικονομολόγοι. Πράγμα­ τι. τεμαχίζοντας τη δουλειά και μοιράζοντάς την σε πολλούς απομακρύνει τον εργαζόμενο από το τελικό προϊόν. Εφόσον τώρα ο Μαρξ μιλάει σαν επιστήμονας και όχι σαν φιλόσοφος. 12. ώστε να μπορούν να έχουν μια επιστημονικά έγκυρη άποψη για την απαξία του.

με τη σειρά του. που στην κυριολεξία σημαίνει κοίταγμα από πάνω και από μια κάποια απόσταση. με πλήρη ανιδιοτέλεια Οι ιδεολόγοι είναι πάντα συμπαθείς. βέβαια. με αυταπάρνηση και. ηθικού ή κοι­ νωνικού χαρακτήρα. Βέβαια. θρησκευτικά. για πα­ ράδειγμα. μπορούν να συγκρουστούν επί ιδεολογικού επιπέδου με αντιφρονούντες ιδεολόγους.ναι επίσης μια γενική και αφηρημένη αρχή πολιτικού. όπως η ιδεολογία Και τότε η σύγκρου­ ση ανάμεσα σε δυο διαφορετικές ιδεολογίες. επιστημονικά. αλλά δεν θα ήταν δυνατό να αλληλοεξοντωθούν. ή αν ενταχθούν στην εργατική ή την αστική τάξη. Το ιδεολόγη­ μα. Και. όπως οι φανατικοί. στρατιωτικά. εύκολα καταντά ιδεοληψία. Βέβαια. αν εκλείψουν. κυρίως. τα γενικά χαρακτηριστικά δεν έχουν την απλότητα και τη σαφήνεια των συγκεκριμένων κι αυτό δημιουργεί προβλήματα στον παρατηρητή εκεί­ νον που έχει την απαίτηση να επισημαίνει σαφώς εγγεγραμμένο το μερικό μέσα στο γενικό. φιλοσοφικά. πράγμα αναγκαίο προκειμένου το δόγμα να παραμείνει η θεμελιώδης αρχή. αν θα εξαφανιστούν εντελώς. και εν τέλει προς τη θεωρία. μπορεί να είναι καταστροφική. Αυτός ο αφελής θετικισμός συχνά παρακάμπτει το μόρφωμα Έτσι λέμε στις κοινωνικές επιστήμες κάτι που βρίσκεται ακόμα υπό διαμόρ­ φωση. οποιαδήποτε κι αν είναι η ιδεολογία τους. που δεν έχει πάρει ακόμα την τελική του μορφή και που είναι πιθανό να μην την πάρει ποτέ. είναι ένα κοινωνικό μόρφωμα Δεν ξέρουμε αν διαμορφωθούν κάποτε σε αυτόνομη τάξη. διότι είναι η αναγκαία συνέπεια της κίνησης της διασκεπτικής διαδικασίας προς την αφαίρεση. που κρατάει κάπ από το μητρικό ρήμα δοκώ (νομί­ ζω. όταν εκλείψουν. δεν είναι όλα μεταφυ­ σικά βεβαρημένα Ωστόσο. πολιτικά. Κι αυτό συχνά οδηγεί τους φανατικά προσκολλημένους 157 . Ο συνδυασμός άγνοιας. στις ποικίλες πα­ ραλλαγές τους. Κανείς δεν μπορεί να παρακάμψει τα δόγματα. οι λόγοι που τους κρατούν τώρα στο κοινωνικό περιθώριο. σαν το γενικό να ήταν το άθροισμα των μερικών ή ένας καθρέφτης που ανακλά όλα τα μερικά. τα πάσης φύσεως δόγματα έχουν κάπ το σκληρό και δύσκαμπτο. φανατισμού και επιπολαιότητας οδηγεί την ιδεολογία στο ιδεολόγημα Έτσι λέγεται η ιδεολογία που αστόχως και ανοήτως παίρνει τη θέση δόγματος και συνεπώς δεν είναι η φυσιολογική κατάληξη μιας διασκεπτικής και ερευνητικής διαδικασίας. προς τη γενίκευση. που διά των ιδεολογημάτων εξέπεσαν σε ιδεοληψίες. που μπορεί κανείς να την υπηρετεί με αφοσίω­ ση. Οι λεγόμενοι «περιθωριακοί». Υπάρχουν πολλά και ποικίλα δόγματα. έμμονη ιδέα ψυχολογι­ κού και όχι νοητικού χαρακτήρα. ώστε να αντιλαμβανόμαστε καλύτερα τα γενικά χαρακτηριστικά των φαινομένων ή των καταστάσεων. πρεσβεύω).

Πάντως. Ο δογματικός δεν είναι κατ’ ανάγκην φανατικός. Αν ο μαρξιστής δεν τα τηρήσει πηγαίνει στα γκουλάγκ ή στον τάφο.τι ο χρι­ στιανός τα δικά του αξιώματα και δόγματα Αν ο χριστιανός δεν τα τηρήσει πηγαίνει στην κόλαση. Δεν θα ασχοληθούμε εδώ με την κριτική που ασκήθηκε στην πολι­ τική των κομουνιστικών κομμάτων ή καθεστώτων. Δηλαδή. Ο σοβαρότερος κριτής αλλά όχι και κριτικός του μαρξισμού είναι ο Μαξ Βέμπερ (1864-1920) που. Ο δογματικός χριστιανός. η κοινωνιολογική θεωρία του θα δημιουρ­ γήσει τελικά τη μόνη καλά συγκροτημένη άποψη. τα βιβλία τόυ βεμπεριανού κοινωνιολόγου Βασίλη Φίλια μπο­ ρούν να σας φανούν πολύ χρήσιμα). δεν μπο­ ρεί παρά να σέβεται τα δόγματα της θρησκείας του. αλλά αίτημα. Ο φανατικός χρι­ στιανός. μια θεμελιώδης αφετηριακή για τη θεωρία αρχή που δεν χρειάζεται απόδειξη. αφού όλοι ξέρουμε τον καταστροφικό ρόλο που έπαιξε ο γραφειοκρατικός κομμουνιστικός δογματισμός. απλώς πιστεύει πως υπηρετεί το δόγμα ενώ στην πραγ­ ματικότητα υπηρετεί μόνο την άγνοια ή την ψυχική του ανωμαλία Λέμε πως ο μαρξισμός δεν είναι δόγμα. που οφείλει κανείς να τα τηρεί πιο προσεχτικά απ’ ό. (Εδώ στην Ελλάδα. που θα μπορούσε να αντιπαραταχθεί με αξιώσεις στο μαρξισμό. ο φανατικός δεν πρέπει να συγχέεται με το δογματικό. Ο βεμπερισμός. Αν και η επαγγελλόμενη από το μαρξισμό αταξική κοινωνία του αορίστου μέλλοντος δεν είναι ένα αξίωμα.στο δόγμα σε μια συμπεριφορά «κατά το δοκούν». Όμως.είναι μια άλλη μέθοδος προσέγγισης των κοινωνικών γεγονότων. όμως. Όμως. εξαιρετικά ενδιαφέρουσα όσον αφορά την εφαρμογή της στην ερμηνεία της γέννησης του καπιταλισμού. ωστόσο. που θα μπορούσε να ασκήσει κανείς στο μαρξισμό καθεαυτόν και πέρα από τις θετικές ή αρνητικές επιπτώσεις του στην κομουνιστική πρακτική. Και στην καλύτερη περίπτωση πετιέται στο περιθώριο. δεν ασχολήθηκε ποτέ συστη­ ματικά με το μαρξισμό ώστε να μπορούμε να τον χαρακτηρίσουμε κρι­ τικό του μαρξισμού. δεν πηγαίνει πουθενά. δεν είναι το αντίθετο του μαρξισμού. πάντως. πράγμα που τον κάνει να είναι μια εύκαμπτη μέθοδος προσέγγισης και ερμηνείας των κοινωνικοϊστορικών γεγονότων. 158 . για παράδειγμα. κατά πόσο θα ήταν δυνατό να ισχύει αυτό στην πράξη. αλλά έννοια εξόχως διαλεκτική. σύνολο άκαμπτων ή δύσκα­ μπτων αρχών. συνεχώς προσαρμοζόμενη στις εκάστοτε εμφανιζόμενες συνθήκες. εντούτοις είναι πολλοί αυτοί που αντιμετωπίζουν το μαρξισμό σαν ένα άθροισμα αξιωμάτων και δογμά­ των. θεώρη­ μα. υπόθεση δυνάμενη να αποδειχτεί με την κλασική επιστημονική μέ­ θοδο της δοκιμής και του λάθους. γιατί αυτό είναι κάτι διαφορετικό από την κριτική σε θεωρητικό επίπεδο.

Διότι οφείλεις να αντι­ μετωπίζεις την εργασία σαν «δώρο θεού». θεωρώ­ ντας τον εαυτό του αυστηρό επιστήμονα και όχι φιλόσοφο ή ηθικολό­ γο. που δεν τα πηγαίνει καθόλου καλά με τη φιλοσοφία Προκειμένου να εξηγήσει την εμφάνιση και ανάπτυξη του καπιτα­ λισμού ο Βέμπερ καταφεύγει στη θρησκειολογία. Ούτε στον Βέμπερ ξεχωρίζουν εντελώς. ειδικότερα στη χριστια­ νική ηθική.Κύριος στόχος μελέτης και έρευνας για το βεμπερισμό. αλλά να καταναλώνεις λίγα Γιατί να δουλεύεις πολύ όταν δεν καταναλώνεις πολλά. ο Μαρξ δεν μπορεί να ισχυρί­ ζεται ότι ανακάλυψε τους αντικειμενικούς και άρα επιστημονικούς νό­ μους κίνησης της ιστορίας. ακόμα πιο ειδικά στον προτεσταντισμό και εντελώς ιδιαίτε­ ρα στον καλβινισμό. που επεχείρησε να δώσει στην κοινωνιολογία κάτι από το κύρος των θετικών επιστημών. καταγραφές και επι­ στημονικές εκτιμήσεις. Να δουλεύεις πολύ. στην έρευνα πραγ­ ματικών κοινωνικών γεγονότων. η αυστηρή προτεσταντική ηθική. που είναι αδύνατο να γίνει αντικείμενο μελέτης της κοινωνιολογίας ακριβώς γιατί δεν είναι υπαρ­ κτή σήμερα Αλλωστε. Μόνο που ανάμεσά τους παρεμβάλ­ λεται. λέει ο Βέμπερ. σαν την αταξική κοινωνία. είναι ο καπιταλισμός. αυτή είναι η βεμπεριανή μέθοδος: μια χρησιμο­ ποίηση των ιδεολογιών. Σε μια τέτοια περίπτωση μιμείσαι το θεό που «εργάζε­ ται» αδιάκοπα επιτηρώντας την καλή λειτουργία του κόσμου που δη159 . Ο Βέμπερ δεν θεωρεί τον Μαρξ επιστήμονα. Μόνο που ο Μαξ Βέμπερ. όπως και για το μαρξισμό. νοούμενων σαν εργαλείων. σαν την πολιτική οικονομία Στον Μαρξ η κοινωνιολογία και η πολιτική οικονομία δεν ξεχωρίζουν. Συνεπώς. Αυτό σημαίνει πως ο μαρξισμός δεν μπορεί να προβάλλει επιστημονικές αξιώσεις και να διεκδικεί επιστημονικό κύρος. Είναι πολύ σχολαστικός αυτός ο αυστηρός μεν αλλά ιδιοφυής γερμανός επιστήμονας. Στο περιλάλητο σύγγραμμά του Η προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού ο Μαξ Βέμπερ θα προσπαθή­ σει να δείξει πως ο καπιταλισμός οφείλει την ανάπτυξή του στην αντί­ φαση που δημιουργεί η αντιμετώπιση από τον προτεσταντισμό της ερ­ γασίας σαν απόλυτης αξίας και η αξίωσή του για μια ζωή ασκητικής λιτότητας. που μόνο αυτά ενδιαφέρουν τον επι­ στήμονα Βέμπερ. αλλά φιλόσοφο και ηθικολόγο. που ελέγχει και επικαθορίζει την καπιταλιστική οικονομία σαν βασικός παράγοντας της ανάπτυξής της. Και την αποταμίευση σαν «χαρά θεού». ωστόσο. θα μπορούσε να είναι μια ιδεολο­ γία χρήσιμη όταν συγκρίνουμε μ’ αυτήν υπαρκτά και όχι ιδεατά κοι­ νωνικά φαινόμενα. Ο μαρξισμός. Και μάλλον το πέτυχε ώς το βαθμό τουλάχιστον που η κοινωνιολογία θα ήταν δυ­ νατό να είναι μια αυστηρή επιστήμη. αποφεύγει συστηματικά τις οποιεσδήποτε αξιολογικές κρίσεις για τον καπιταλισμό περιοριζόμενος σε περιγραφές. κατά τον Βέμπερ.

το οποίο πάντως βοηθάει τις τράπεζες να διοχετεύουν τις αποταμιεύσεις στην παραγωγή. κατά τον Βέμπερ.ισχυρίζεται πως. που ήρθε σαν δώρο θεού. Είναι αλήθεια πως ο προτεσταντισμός έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη του καπιταλισμού. όπως λέγεται ο σεβασμός του γράμ­ ματος αλλά όχι πάντα και του πνεύματος της ηθικής). το ασκητικό ιδανικό δεν είναι ούτε αποκλειστικά χριστιανι­ 160 .μιουργηοε με τροπο ακρως οικονσμικο και χωρίς να κάνει σπαταΛη ατα υλικά Τέτοια και άλλα ανάλογα χαζά έλεγε ο Καλβίνος. μιλάει γενικότερα για την αξία και τη σημασία που έχει για τη σωτηρία της ψυχής η θεάρεστη εργα­ σία. ο δημιουργός της παραλλαγής του προτεσταντισμού. σίγουρα. Όμως ο προτεσταντι­ σμός δεν μιλάει για τον πλούτο ειδικά. συντελούν χωρίς να το καταλαβαίνουν στην ανάπτυξη του καπιταλισμού. «Σωτήρ» και οι ανάλογες άλλες παρεκκλίνουν σαφέστατα προς τον προτεσταντισμό. Ο σκληρά εργαζόμενος και οικονόμος προτεστάντης πρώτα συσσω­ ρεύει κεφάλαιο και αναπτύσσει τον καπιταλισμό και μετά δημιουργεί τράπεζες για να ακουμπήσει εκεί το κέρδος. Αλλά. Δεν είναι τυχαίο που οι οργανώσεις αυτές γνώρισαν μια εντυπωσιακή ανάπτυξη την εποχή που ο υπανάπτυκτος ελληνικός καπιταλισμός «αξιοποιούσε» κλεπτικά τα κεφάλαια του Σχεδίου Μάρσαλ. Βέβαια. της βελόνας και της καμήλας. πλούσιοι και λιγότερο πλούσιοι. Σημειώστε πως ο χριστιανισμός γενικά έχει την τάση να κινείται προς τον προτε­ σταντισμό. ο Μαξ Βέμπερ δεν ισχυρίζεται πως σι προτεστάντες δεν έχουν κατά νου παρά μόνο την ανάπτυξη του καπιταλισμού. Αυτό. καθώς και οι προτεσταντίζοντες χριστιανοί των άλλων χριστιανικών δογμάτων. (Πουριτανός σημαίνει καθαρός. ηθικά καθαρός. Εννοείται. αυτό που κυρίως συνετέλεσε στην ανάπτυξη και την εδραίωση του καπιταλισμού. που θα ονομαστεί πουριτανισμός. Όμως. δεν είναι το άκρως αντι­ δραστικό ιδανικό της λιτότητας. σημαίνει πως στην αναγκαία για την ανά­ πτυξη του καπιταλισμού συσσώρευση του Κεφαλαίου συμβάλλουν όλοι οι προτεστάντες. Βέβαια. Εδώ σε μας οι θεολογικές οργανώσεις «Ζωή». κα­ θώς έχουν αδιάκοπα στο νου τους τη σωτηρία της ψυχής τους διά της ασκητικής αποχής από τις απολαύσεις εν γένει. που μπορεί να οδηγήσει μπορεί και να μην οδηγήσει στον πλουτι­ σμό. Ο πουριτα­ νός μπορεί να κάνει απίθανες ανοησίες για να μη βρωμίσει ηθικά Ση­ μειώστε πως η ορθοδοξία δεν έχει στενή σχέση με τον προτεσταντισμό και κάθε ορθόδοξος πουριτανισμός είναι παρέκκλιση προς τον πολύ αυστηρό προτεσταντικό ηθικισμό. δηλαδή με την ευαγγελική παραβολή που αναφέρεται στη σχέ­ ση του πλούσιου. ολόκληρος ο χριστιανισμός και όχι μόνο ο προτεσταντισμός αντιμετωπίζει τον πλούτο σαν δώρο θεού. αντιφάσκοντας με τον εαυ­ τό του.

Αν δεν τον έπαιζε. μια διάχυτη μορφή σεξουαλικότητας. πάντως. όπως κι αυτές της συνείδησης που βρίσκεται πάνω του και το ταπώνει για να μη βγαίνει έξω η βρώμα. που ο Φρόυντ το είχε βρει πλακωμένο κάτω από το βάρος της συνείδησης. δεν θα το έπαι­ ζαν προτεστάντες εκείνοι οι ανόητοι ορθόδοξοι που βάζουν τους μαθη­ τές να γράφουν εκθέσεις για τα καλά της αποταμίευσης. Το πιο πιθανό. Στο 161 . σίγουρα. την εντύπωση που προκάλεσε το συνταίριασμα από τη νεομαρξισηκή Σχολή της Φρανκφούρτης της «εξω­ τερικής» επανάστασης του Μαρξ και της «εσωτερικής» του Φρόυντ. οι ενέργειες του υποσυνειδήτου. Ο Εβραίος από τη Βιέννη Σίγκμουντ Φρόυντ (1856-1939) θα είχε κάθε λόγο να είναι ικανοποιημένος. Όπως και να ’ναι. αν όχι από τον κλασικό μαρξισμό. Και. Και μάλλον θα τον κολάκεψε το ζωηρό ενδιαφέρον που έδαχναν για το φροϋδισμό οι στοχαστές της Σχολής της Φρανκφούρτης. μια αστείρευτη πηγή ηδονής που εμφανίζεται στη βρεφική ηλικία και συνοδεύει τον άνθρωπο μέχρι το τέλος της ζωής του. είναι πως η μη αποδοχή του μαρξισμού από τη μεριά του Φρόυντ να οφείλεται μάλλον στο ότι δεν ένιωσε και τόσο άνετα όταν διαπίστωσε πως η libido. ούτε καν να φανταστεί θα ήταν δυνατό πως θα βρει συμμάχους ανάμεσα στους μαρξιστές. Στο έργο του Ο πολιτισμός πηγή δυστυχίας ο Φρόυντ κάνει ένα άκρως εντυπωσιακό άνοιγμα πολύ πέρα από την περιοχή του ανθρώ­ πινου ψυχισμού. Τώρα η ψυχανάλυση τείνει να γίνει κοσμοθεωρία Τώρα η libido. ανήκουν στην περιοχή του εποικοδομήματος. Ο δημιουργός της ψυ­ χανάλυσης και εξερευνητής του υποσυνειδήτου. ούτε ειδικά προτεσταντικό. αν και δη­ λώνει πως δεν τον γνωρίζει Γνωρίζει. όμως.κό. με τους φροϋδομαρξιστές τείνει να χάσει την απόλυτη κυριαρχία της σαν παράγοντας καθοριστικός της ανάπτυξης του πολιτισμού. όμως. Οι πονη­ ριές του υποσυνειδήτου. τον είχαν εμπλέξει χωρίς να το επιδιώξει σε μια φαινομενικά άσχετη με τη δική του υπόθεση. στην περιοχή του ανθρώπινου πολιτισμού. Για τους νεομαρξιστές. γίνεται βασική παράμετρος της ανάπτυξης του πολιτισμού. που έτσι κι αλλιώς είναι μια περιοχή που την ελέγχει απολύτως ο Φρόυντ. με τους φροϋδομαρξιστές. αν και ο σκληρά εργαζόμενος δεν έχει διάθεση για τίποτα το ηδονικό και ευχάριστο και κυρίως για έρωτα Έχει διάθεση μόνο για ύπνο. Τώρα. Σε ένα κείμενο του 1933 ο Φρόυντ θα μιλήσει με επκρυλακτικότητα αλλά και με συμπάθεια για το μαρξισμό. που ο Φρόυντ δεν το γνώ­ ριζε και τόσο καλά. δεν εργαζόμαστε με απο­ κλειστικό σκοπό να απομακρύνουμε από κοντά μας το σατανά με την κούραση. η αποταμίευση παίζει το ρόλο της στην ανάπτυξη του καπιταλισμού. η libido βγαίνει έξω από το χώρο του υποσυνειδήτου. τουλάχι­ στον από το νεομαρξισμό.

Η θάλασσα προσφέρει ηδονή. είναι δικό τους πρόβλημα. Πράγματι. Ο περίπατος στο δάσος προσφέρει ηδίονή. η libido που δεν ξοδεύεται απερίσκεπτα στο κρεβάτι. Ο ανοργασμικός έρωτας και η «ανοργασμική» εργασία είναι καταστάσεις ομόλογες. φιλοσοφία. κατά τον Φρόυντ. Το ηλιοβασίλεμα προσφέρει ηδονή. λοιπόν. Το άρωμα του λουλουδιού προσφέρει ηδονή. Δεν ζούμε για να δουλεύουμε. τα πάντα Αυτή φτιάχνει τον Αγιο. όμως αυτό δεν σημαίνει πως μας προτείνει να κάνουμε το «πήδημα» σκοπό της ζωής μας και ιδανικό. Το θέατρο και ο κινηματογράφος προσφέρουν ηδονή. αυτός που προκύπτει από μια εργα­ σία που δεν είναι χαρά και που έχει σχέση μάλλον με την επιβίωση παρά με τη ζωή. Κι αυτό σημαίνει πως κάθε τι το σπουδαίο που έγινε στη μακρά ιστορία του πολιτισμού έγινε σε βάρος της libidoκαι με κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων libido. Ο πολιτι­ σμός. Αλλά ποιος πολιτισμός. Ο ανηδονικός. Ο Φρόυντ είναι ένας βαθύτατα συντηρητικός άνθρωπος. Τόσο η φύση σ’ όλες της τις εκφάνσεις όσο και η Τέχνη σ’ όλες της τις παραλλαγές είναι πηγές ηδονής. μεταφυσική. Αν σε κάποιους πολύ πιο συντηρητικούς από τον Φρόυντ δεν αρέ­ σει ο εξέχων ρόλος που δίνει ο δημιουργός της ψυχανάλυσης στη σε­ ξουαλικότητα και την ηδονή. είναι πηγή δυστυχίας διότι ενεργεί πάντα σε βάρος της προσωπικής ηδονής καταναλώνοντας libido για να υπάρχει και να ανα­ πτύσσεται κι έτσι πρέπει να γίνεται. Η ζωγραφική προσφέρει ηδονή. βέβαια. Το φροϋδισμό θα τον αποδεσμεύσουν από τη συντηρητική του αγκύ­ λωση οι στοχαστές της Σχολής της Φρανκφούρτης και ειδικότερα οι φροϋδομαρξιστές. Και η ζωή είναι ηδονή. που στο φροϋδισμό νοείται σαν μετα­ στοιχειωμένη libido. αυτή και το σεξουαλικό δολοφόνο. που τρέφει και συντη­ ρεί τον πολιτισμό. που μόνο οι αδαείς θα μπορούσαν να τον χαρακτηρίσουν «πανσεξουαλιστή». ο πολιτισμός είναι πηγή δυστυχίας. Και. Μπορεί να αντιμετωπίζει τη σεξουαλικότητα σαν το θεμέλιο του αν­ θρώπινου ψυχισμού. τραγούδι. επιστήμη. που σχετίζεται με τη δική τους ανικανότητα να λύσουν τα προσωπικά τους σεξουαλι­ κά προβλήματα. Εμείς α προοδευτικοί άνθρωποι ποτέ δεν θα ξοφλήσουμε τα χρέη μας 162 . Εντελώς το αντίθετο. μπορεί να γίνει ποίημα. που τα ανάγουν σε προβλήματα μείζονος σημασίας ίσως πολύ περισσότερο απ’ ό. Η ποίηση προσφέρει ηδονή. δύσκολα βρίσκεις πηγές ηδονής σε έναν εργασια­ κό χώρο που δεν σε ικανοποιεί. αν θέλουμε να συνεχίσει να υπάρχει πολιτισμός. δουλεύουμε για να ζούμε.τι ο Φρόυντ.φρσϋδιομό η ανηδονική «αρχή της πραγματικότητας» λειτουργεί αε βάρος της «αρχής της ηδονής». Η μουσική προσφέρει ηδονή.

τουλάχιστον στην περιοχή που καταλαμβάνει ο σκληρός της πυρήνας. πριν απ’ το κάθε τι είναι μια αυστηρά επιστημονική μελέτη του τρόπου λει­ 163 . Δεν έχει καμιά σημασία που ο Φρόυντ απέρρυπε τον Μαρξ. αν και δεν ήταν μαρξι­ στής ποτέ δεν έκρυψε το θαυμασμό του για τον Μαρξ. Ο Σουμπέτερ θεωρεί το Κεφάλαιο έργο μεγαλοφυούς επιστήμονα. που αντιλαμβάνονται την ισότητα σαν ισοπέδωση. φυλές και άτομα να συμπεριφέρονται με διαφορετικό τρόπο όταν ζουν κάτω από τις ίδιες οικονομικές συνθήκες Δυστυχώς. Τα άλλοθι που χρησιμοποιούν οι ανίκανοι και οι ατάλαντοι πρέπει να λείψουν κάπο­ τε. Η επιμο­ νή του Μαρξ στην οικονομική βάση μπορεί να εξηγεί πολλά. όπως ξέρουμε. τουλάχιστον κατά το μισό. και εν πολλοίς προτιμούν ακόμα. Αυτός. Η εξάλειψη της οικονομικής ανισότητας αναδεικνύει τη φυσική ανι­ σότητα. αλλά αυτό δεν τον εμπόδιζα να χρησιμο­ ποιεί μαρξιστικές έννοιες και όρους στις έρευνές του για τον καπιταλι­ σμό. Μας έμαθε να ψάχνουμε στη σωστή μεριά για τις προσωπικές εστίες της ατομικής δυστυχίας. αλλά η «καταραμένη κοινωνία». διαφορε­ τικοί λαοί. ο Φρόυντ δεν κατάλαβε πως ο Μαρξ ασχολείται κατά προτεραιότητα με τα συλλογικά και τα κοινωνικά προβλήματα με μο­ ναδική πρόθεση την εν καιρώ δημιουργία συνθηκών κατάλληλων για την πλήρη ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας. όταν οι ευνοϊκές κοινωνικές συνθήκες δείξουν πως δεν μπορείς να γίνεις αυτό που φαντάζεσαι πως θα μπο­ ρούσες να γίνεις. Προτιμούσαν. Αν δεν «φτάνεις». λέει ο Φρόυντ. όπως στο χριστιανισμό. Συνεπώς. Σημαίνει να είσαι αυτός που μπορείς να γίνεις αν λείψουν οι δυσμενείς για την ανάπτυξή σου κοινωνικοοικονομικές συνθήκες. που δεν είναι δεκτικός βελτιώσεων με τη βοήθεια της κοινω­ νίας κι αυτό ακριβώς είναι που ενοχλεί τόσο τους εξισωτιστές αριστε­ ρούς. δεν θα γίνεις. άλλωστε. αμερικανός οικονομολόγος και κοινωνιολόγος που καταγόταν από τη Μοραβία.στο συντηρητικό Φρόυντ. έβγαλε από την «παρανομία» τον όρο του Μαρξ καπι­ ταλισμός (κεφαλαιοκρατίαΧ που με μεγάλη δυσκολία ιχοθετήθηκε από τους αστούς οικονομολόγους και κοινωνικούς επιστήμονες.λ. Πώς γίνεται. Ομως. του οποίου είναι ένας από τους περισσότερο οξυδερκείς μελετητές. ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας δεν σημαίνει πορεία προς την αγιότητα. για παράδειγμα. Ο Σουμπέτερ απορρίπτει μεν το μαρξισμό σαν ένα ενιαίο και αύταρκες κοινωνικοοικο­ νομικό και ιστορικό σύστημα. τον όρο «ελεύθερη οικονομία». Ο Γιόζεφ Σουμπέτερ (1883-1950). Το Κεφάλαιο. και πάλι θα είσαι αυτός που μπορείς να γίνεις. όσο και τους άλλους που μόνο στα θολά μπορούν να ψαρεύουν. δεν εξηγεί όμως τα βασικά.τ. κ. χρήσιμο όχι μόνο στους μαρξιστές αλλά και στους οπαδούς και τους θεωρητικούς της ελεύθερης οικονομίας.

θαυμάζει τον Μαρξ ακριβώς γιατί είναι συντηρητικός. άσχετα από τις κοινωνικοπολιτικές του πεποιθήσεις. αφού δεν θα είχαν τι να συντηρήσουν. αφού πιστεύει στην έμφυτη λογική των πραγμά­ των. Η επανάσταση παραδιδει τις κατακτήσεις της στους συντηρητικούς για να τις συντηρήσουν. οε τελική ανάλυση. λοιπόν. Συνεπώς. Είναι προφανές πως ο Σουμπέτερ. ο Σουμπέτερ πιστεύει πως η σκέψη του Μαρξ είναι λιγά­ κ ι. λέει ο Σουμπέτερ. και δεν διακινδυνεύουν εύκολα την προσωπική τους τύχη κα­ θώς και την τύχη του κόσμου. Σε τελική ανά­ λυση. Αλλά όταν πιστεύεις στη λογική των πραγμάτων είναι σαν να πιστεύεις σε δυνάμεις που βρίσκονται έξω από τον άνθρωπο. συντηρητική! Ανάμεσα στην επανάσταση και την εξέλιξη ο Μαρξ διαλέγει την εξέλιξη. και όχι ο άνθρωπος. Αν. Αλλά οι εξ αφελών συντηρητι­ κοί δεν συνειδητοποιούν πάντα πως αυτά που θέλουν να διαφυλάξουν και να διασώσουν δεν είναι οι δικές τους κατακτήσεις. όπως ο Μαρξ. αν και κινείται αυ­ στηρά στα πλαίσια της καπιταλιστικής οικονομίας. ο Μαρξ για τον Σουμπέτερ δεν είναι ακριβώς συντηρητικός. Πολύ έγκαιρα και επίκαιρα. Ωστόσο. το 1945. όπως λέει. Τους συντηρητι­ κούς τους παίρνει κανείς περισσότερο στα σοβαρά Είναι προσεχτικοί. θεωρεί τον εαυτό του περισσότερο επαναστάτη από τον Μαρξ. του καπιταλισμού. Συντηρούν τις κατακτήσεις άλλων επανα­ στατών που προηγήθηκαν και που αν δεν προηγούνταν δεν θα μπορού­ σαν να είναι συντηρητικοί. που δεν πιστεύει σιην έμφυτη λογική των πραγμάτων αλλά στη λογική του νσήμονος ανθρώπου. Και μόνο παρεμπιπτόντως αναφέρεται στην αταξική κοινωνία του μέλλοντος και τον κομουνισμό. που ο πόλεμος μόλις έχει τελειώσει και ο ψυχρός πόλεμος δεν έχει ακόμα ανάψει για τα καλά θα κυκλοφορήσει το πιο γνωστό και δημοφιλές βιβλίο του Σουμπέτερ 164 . και που κινούνται μαζί με την ιστορία. όπως το Αγιο Πνεύμα που κινείται πέρα και πάνω από τον άνθρωπο και κανονίζει τα της μοίρας του γράφοντας την ιστορία αυτό. Κατά τον Σουμπέτερ η επανάσταση και η συντήρηση σχηματίζουν διαλεκτικό δίπολο.τουργίας του Κεφαλαίου και μια επιστημονικά τεκμηριωμένη κριτική του κοινωνικού συστήματος που στηρίζεται σ’ αυτό. Εντούτοις. δεν προσέξουμε τον Μαρξ. μάλλον τους εαυτούς μας βλάπτουμε εμείς οι συντηρητικοί παρά εκείνον. αλλά ένας άψογος διαλεκτικός. Συντηρητικός και επαναστάτης ταυτόχρονα Ξέρει πως αν δεν διαφυλαχτούν οι κατακτήσεις μιας επανάστασης εί­ ναι σαν να μην έγινε. μέσα στην ιστορία. κάθε σοβαρός οικονομικός επιστήμονας. Ακόμα και η επανάσταση είναι μια κατάληξη της έμφυτης λογικής των πραγμάτων. λέει ο Σουμπέτερ. έχει υποχρέωση να μελετήσει προσεχτικά το Κεφάλαιο.

Εδώ. χωρίς καλά καλά να το συνειδητοποιούν. βασισμένα σε νέες καινοτομίες. ωστόσο. όπως όλοι οι μεγαλοφυείς.υπό τον τίτλο Καπιταλισμός. ο εξαι­ ρετικά τολμηρός αμερικανός επιστήμονας θα συμβουλεύσει τους καπι­ ταλιστές να αναγνωρίσουν τα δάνεια που διαρκώς παίρνουν από το μαρξισμό. στις οργανωτικές του ικανότη­ τες και στην παρακράτηση της υπεραξίας της δουλειάς όσων εργάζο­ νται γι’ αυτόν. μάλιστα. με συνέπεια να διαφοροποιείται ολοένα και πιο πολύ ο παραδο­ σιακός ρόλος του παραδοσιακού καπιταλιστή. ανήκει στον κόσμο όλο. Που. που δεν μπορεί πλέον να βασίζεται αποκλειστικά στο κεφάλαιο. που μπορεί να γίνει Κεφάλαιο στην κυριολεξία 165 . Αυτό σημαίνει. Οι πάσης φύσεως καινοτομίες που εφαρμόζουν στις επι­ χειρήσεις τους. Σοσιαλισμός και Δημοκρατία. Η πνευματική εργασία τότε ανήκε κυρίως στο χώρο του εποικοδομήματος. Οταν γενικευτεί η καινοτομία και πάψει να φέρνει κέρδη στους καινοτόμους. πως στον σύγχρονο καπιταλισμό η ανθρώπινη δημιουργικότητα και η πνευματική δουλειά θα μπαίνουν συνεχώς και περισσότερο στην παρα­ γωγή. η δημιουργικότητα του πνευματικά εργαζόμενου μπορεί να αντικαταστήσει σημαντικό μέρος του κεφαλαίου όταν κεφαλαιοποιείται η ίδια. Οι καινοτομίες καθιστούν τους τεχνικούς και τους επιστήμονες βα­ σικούς παράγοντες της οικονομίας. Ο εφευρέτης θα μπορούσε κάλλιστα να γίνει ένας χωρίς κεφάλαιο συνεταίρος του κεφαλαιούχου. κατά τον Σουμπέτερ. Στην εποχή του η οικονομική σημασία της πνευματικής εργασίας δεν ήταν σοβαρό πρόβλημα για σοβαρούς επιστήμονες. Αλλά ο Σουμπέτερ μι­ λάει για την πνευματική εργασία που συναρτάται ευθέως με την οικο­ νομική βάση. Τη διαδικασία της άμεσης κεφαλαιοποίησης της πνευματικής εργασίας ο Μαρξ την παρέβλεψε. τα μονοπώλια που στηρίχτηκαν σ’ αυτήν διαλύονται και νέα παίρνουν τη θέση τους. δίνουν τη δυνατότητα στους επιχειρηματίες να δημιουρ­ γούν μονοπωλιακές καταστάσεις. Και κάνουν πολύ καλά που παίρνουν δάνεια από το μαρξισμό διότι ο Μαρξ δεν ανήκει στους μαρξιστές κατ’ αποκλειστικότητα. είναι πάντα προσωρι­ νές. θα ήταν δυνατό και να αυτονομηθεί από τον πάτρωνά του και εν και­ ροί» να τον παραμερίσει εντελώς. Το αναμφισβήτητο επιστημονικό κύρος αυτού του πολύ σπουδαίου αστού οικονομολόγου θα παίξει το ρόλο του στο να βγει από το επιστημονικό γκέτο της δυτικής πολιτικής οικονομίας το Κεφάλαιο και σαν επιστημονικό σύγγραμμα πλέον να πάρει τη θέση που του αξίζει δίπλα στα άλλα κλασικά έργα της επιστήμης που λέγεται πολιτική οικονομία Από το μαρξισμό ο Γιόζεφ Σουμπέτερ θα πάρα έμμεσα και θα προσαρμόσα στον καπιταλισμό την εξαιρετικά γόνιμη οικονομικά έννοια της καινοτομίας. Σε πολλές περιπτώσεις. Μάλιστα.

οι μέτοχοι των Ανωνύμων Εταιριών. λέει ο πάντα τολμηρός Σουμπέτερ. δεν θα υπολογίζεται ευθύγραμμα η ανάπτυξη μιας επιχείρησης ή μιας οικονομίας γενικότερα και η συ­ χνότητα εμφάνισης των καθοδικών τάσεων θα αντιμετωπίζεται σαν προάγγελος δεινών για την οικονομία Προκειμένου. που έχει κατανοήσει τη σκέ­ ψη του Μαρξ όσο λίγοι. η συνεχώς και μεγαλύτερη συσσώρευση του Κεφαλαίου δεν είναι κάτι που ευνοεί το Κεφάλαιο μακροπρόθεσμα. ανάμεσα στον κλασικό κεφαλαιούχο και το μάνατζερ δημιουργείται μια αντιπαλότητα που συχνά εξελίσσεται σε εχθρότητα. να ξεπεράσουν τα πολλά και μεγάλα εμπόδια που δημιουρ­ γεί ο δυσλειτουργικός γιγαντισμός των επιχειρήσεών τους καταφεύγουν συνεχώς και περισσότερο στη βοήθεια των μάνατζερ (των διευθυντικών στελεχών). γερμανός οικονομολόγος και κοι­ νωνιολόγος. με συνέπεια να μην ξέρουμε πλέον σε ποιους ακριβώς ανήκουν οι επιχειρήσεις. με συγκεκριμένα χαρακτηριστι­ κά. σεβαστό ή μη. το 1924 αυτός ο ιδιοφυής άνθρωπος κάνει μια άκρως θεα­ 166 . οι κεφαλαιούχοι. Οι γιγαντιαίες επιχειρήσεις δυσκο­ λεύονται να πάρουν αποφάσεις ενώ η ορθολογική οργάνωση της παρα­ γωγής δυσχεραίνεται μέοα οε όρια που δεν ελέγχονται εύκολα Αυτό έχει σαν συνέπεια να δημιουργούνται κύκλοι. γόνος πλούσιας οικογένειας γαιοκτημόνων και βιομηχάνων ήταν φανατικός μαρξιστής στην αρχή της ένδοξης καριέρας του σαν πανεπιστημιακός δάσκαλος διεθνούς φήμης και πολυδιαβασμένος συγ­ γραφέας. Η θεωρία των οικονομικών κύκλων του Σουμπέτερ θα παίξει βασικό ρόλο στην παραπέρα ανάπτυξη της αστικής πολιτικής οικονομίας.Παρά την κεφαλαιοποίηση του πνεύματος και τη βοήθεια που δέ­ χεται απ’ αυτό το Κεφάλαιο. που πάντως ήλεγχε προσωπικά τα του Οίκου του. του οποίου τα έργα μεταφράστηκαν σε 24 γλώσσες. ο σημερινός καπιταλισμός δεν είναι ίδιος μ’ εκείνον της εποχής του Μαρξ. έτσι ασα­ φή που γίνονται τα πράματα στο μοντέρνο καπιταλισμό. Ο Βέρνερ Ζόμπαρτ (1863-1941). Ομως. Ο Ένγκελς διάβασε τα πρώτα βιβλία του νεαρού Ζόμπαρτ και ενθουσιάστηκε με την «ανακάλυψη» ενός μεγάλου μαρξιστή. Στο εξής. τότε που οι επιχειρήσεις ήταν ακόμα οικογενειακές κατά κύριο λόγο και ο καπι­ ταλιστής ήταν ένα συγκεκριμένο άτομο. μπορεί και όχι. μπορεί σήμερα να είναι μόνο μάνατζερ αλλά αύριο να ξωπετάξουν τους κεφαλαιούχους και να πάρουν τη θέση τους αφού πρώτα γίνουν και αυτοί κεφαλαιούχοι Εν ολίγοις. συνεχή σκαμπανεβάσμα­ τα στη λειτουργία μιας επιχείρησης. που μπορεί να είναι και κεφαλαιούχοι. στους κεφαλαιούχους (μετόχους) ή στους μάνατζερ. λοιπόν. που χωρίς να διαθέτουν Κεφάλαιο ελέγχουν τις επιχειρήσεις και κάνουν τον κλασικό κεφαλαιούχο να αισθάνεται άσχημα Τελικά.

τα οφείλω στο πνεύμα του Μαρξ. αλλά και φιλοναζιστής. δεν είναι ο μόνος ιδιο­ φυής που εξαπατήθηκε από τον εθνικοσοσιαλισμό' η περίπτωση του Μάρτιν Χάιντεγκερ είναι ακόμα πιο εντυπωσιακή. Όμως. είναι η μαεστρία του στο να θέτει ερωτήσεις.ματική στροφή. Προσέξτε τι λέει αυτός ο παράξενος στοχαστής και επιστήμονας στο γνωστότερο και δημοφιλέστερο αντιμαρξιστικό έργο του. Δεν αρνείται μόνο το μαρξισμό αλλά γίνεται και πολέ­ μιός του. Και δεν γίνεται μόνο πολέμιός του. Η μεγαλοφυΐα του άνοιξε για έναν αιώνα το δρόμο της καρπερής και γόνιμης έρευνας στην οικο­ νομική επιστήμη. Σήμερα ακόμα ζούμε απ’ τις ερωτήσεις του. ούτε η αποδοχή από άγνοια ή για λόγους συ­ ναισθηματικούς θα μπορούσε να είναι έγκυρη και σεβαστή. όπως μπορούμε να πι­ στοποιούμε σήμερα με σιγουριά». Αυτό που αποτελεί το μεγαλύτερο ταλέντο του. Επειδή ο εξαιρετικά ανήσυχος Ζόμπαρτ άλλαζε εύκολα απόψεις. σειρά Φιλοσοφία). Κι όλα όσα είναι μάλλον καλά στο έργο μου. ώστε να μη σε απορρίπτουν από άγνοια ή για λόγους συ­ ναισθηματικούς. (Το παράθεμα είναι από το βιβλίο Μαρξ του Βέρνερ Μπλσύμενμπεργκ. Όσοι οικονομολόγοι δεν κατάφεραν να εξοικειωθούν μαζί της ήταν καταδικασμένοι σε στειρότητα. Πλέθρον. Όμως. χωρίς να προλάβει να τον δει σ’ όλο το φρικτό μεγαλείο του και να καταλάβει τι ακριβώς υποστήριζε τόσα χρόνια Αλλωστε. που δεν θα τολμούσαν να ομολογήσουν τα χρέη τους προς τον Μαρξ. Αρκεί να σε γνωρίζουν. που έχει τον τίτλο Ο σύγχρονος καπιταλισμός. όπως ο Ζόμπαρτ: «Όσο έντονα απορρίπτω την κοσμοθεωρία αυτού του ανθρώπου και μαζί μ’ αυτήν όλα όσα περιλαμβάνονται συνοπτικά και περιληπτικά σ’ αυτό που λέμε Μαρξισμό. 167 . Όταν σε επαινούν οι εχθροί είσαι σίγουρα σπουδαίος. γραμμένο το 1928 και κατά κόρον λεηλατημένο από όλους τους μεταγενέστερους αντιμαρξιστές. είναι ο μό­ νος που όντας ήδη αντιμαρξιστής (από το 1924) συνεχίζει να θαυμάζει τον Μαρξ (το 1928). άλλο τόσο απερίσκεπτα τον θαυμάζω σαν θεωρητικό και ιστορικό του Καπιταλισμού. οι πάμπολλοι θαυμαστές του είναι πάντα έτοιμοι να συγχωρήσουν το φιλοναζισμό του με το επιχείρημα πως και πάλι θα άλλαζε απόψεις αν δεν πέθαινε το 1941 αφήνοντας το ναζισμό στην ακμή του.

.

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ η επανάσταση η μεγάλη περιπέτεια .

.

Όλοι μαζί Την Οκτωβριανή Επανάσταση την έκανε η Ανάγκη. για τον απλό λόγο πως κανείς δεν μπορεί να βγει έξω απ’ το χρόνο. Όλους αυτούς που ονομάζουμε απογόνους. Αυτά και άλλα ανάλογα επίθετα ανασύρθηκαν βιαστικά από τα λεξικά προκειμένου να καλυφθεί πρόχειρα η αμηχανία που δημιούργησε η απίστευτα εύκολη επικράτηση των Μπολσεβίκων του Λένιν τον Οκτώβρη του 1917. προσπαθούν να καταλάβουν τι ακριβώς συνέ­ βη και η αναμενόμενη αστική επανάσταση κατέληξε τόσο εύκολα σε μια μη αναμενόμενη προλεταριακή επανάσταση. Ηρεμήστε. το μέλλον εμπε­ ριέχει και τον προσωπικό μας θάνατο. Η μαρξιστικής καταγωγής επανάσταση δεν προκύπτει βάζοντας τον Μαρξ να χτυπήσει το μαγικό ραβδί στο βράχο. Το στυλ της Οκτωβριανής επανάστασης Η Οκτωβριανή Επανάσταση χαρακτηρίστηκε από πολλούς αστούς ιστο­ ρικούς γεγονός παράδοξο. έχουμε την τάση να παριστά­ νουμε τη στρουθοκάμηλο χώνοντας το κεφάλι στην κινούμενη άμμο του χρόνου που περνάει και μας προσπερνάει για να φέρει στη θέση μας άλλους. που δημιούργησαν οι φεουδάρχες με τις βρωμιές τους και οι αστοί με τις πονηριές τους. 171 . ανήθικο. όμως. Επειδή. Οι κομουνιστές είναι επαναστάτες. κύριοι. τερατώδες. δεν είναι μάγοι. Ηρεμήστε. Κανείς δεν ξέρει τι μπορούν να σκαρώσουν στα γρήγορα αυτοί οι «εξωγήινοι». κανείς δεν μπορεί να βγει έξω απ’ την ιστορία και να την ελέγ­ χει από πάνω.1. και άλλους. όπως ο Μωϋσής. Αστική επανάσταση περίμεναν οι αστοί και προλεταριακή τους προέκυψε στα καλά καθούμενα Από τότε οι αστοί όλου του κόσμου θα τρέμουν τους κομουνιστές. Αμέσως μετά το πρώτο σοκ που προκάλεσε η επανάσταση των προ­ λετάριων και στην ντόπια και στην ευρωπαϊκή αστική τάξη όλοι. ακό­ μα και οι Μπολσεβίκοι.. Είμαστε και τα υποκείμενα και τα αντικείμενα της ιστορίας. κύριοι. Η ιστορία είναι χρόνος. τίποτα δεν θα μπορούσαν να πετύχουν οι ρώσοι κομουνιστές το 1917 αν δεν τους ευνοούσε η ιστορική συγκυρία.. TV ιστορία και τη φτιάχνουμε και την υφιστάμεθα Την Οκτωβριανή Επα­ νάσταση την έκαναν και οι προλετάριοι και οι αστοί και οι φεουδάρ­ χες. σκανδαλώδες. αφύσικο.

μέχρι να πεθάνει και το δικό μας αστέρι. Νομί­ ζετε πως θα ανατραπεί η τάξη του Σύμπαντος αν ανατραπεί ο καπι­ ταλισμός στη γη. 172 . δηλαδή. κύριοι. ή αναρχική. έμψυχα και άψυχα Γιατί. κα­ πιταλιστικής ή κομουνιστικής καταγωγής. ας πούμε το σκουλήκι. ο ζωοδότης στην πιο απόλυτη κυριολε­ ξία Ήλιος. Αν μετακινούσαμε λίγη από την αγάπη μας για τα ζώα από τα ζώα στον άνθρωπο. Ο ίδιος ο άνθρωπος αποφάσισε κάποτε να δώσει προνόμια στον άνθρωπο. για να τον κάνει το κατ’ εξοχήν προνομιούχο ον στο Σύμπαν ολόκληρο. ο θεός ή όποιος άλλος παντοδύναμος να διαλέξει τον άνθρωπο. Η συντέλεια του κόσμου εί­ ναι ένα φυσικό γεγονός που θα συμβεί ύστερα από μερικά εκατομμύ­ ρια χρόνια. όλα τα προβλήματα θα είχαν λυθεί διά της ανθρωποζωοφιλίας. ο Μεγάλος θεός. Πολλούς. κομουνιστική. πολύ απασχόλη­ σε το δύσκολο πρόβλημα της μοίρας των απογόνων. Και αν αυτά τα εξωγήινα όντα τύχει να έχουν μια αντίληψη για τα πράγματα κάπως. Η άσχετη με τις επαναστάσεις και τις αντεπανα­ στάσεις συντέλεια του κόσμου δεν έχει σχέση με κανέναν δαίμονα. κανείς εκτός απ’ τον Μαρξ δεν πήρε τόσο στα σοβαρά το πράγμα Τόσο σοβαρά το πήρε. όταν ο Ηλιος εκραγεί και στη θέση του εμφανιστεί μια «μαύρη τρύπα».Ηρεμήστε. ενός επιστήμονα που θα μπορούσε κάλλιστα να είναι και ποιητής). που όλη του τη ζωή έψαχνε να βρει τους νόμους κίνησης της ιστορίας προκειμένου να βολευτούν καλύτερα οι απόγονοι.. καμιά επανάσταση δεν μπορεί να φέρει τη «συ­ ντέλεια του κόσμου». απ’ αυτές που αναστατώνουν τους αστρονόμους όταν ερευνώντας τον έναστρο ουρανό ανακαλύπτουν εδώ κι εκεί «μαύρες τρύ­ πες». θα απαντούσε «σαν άνθρωπο» και θα εννοούσε αυτό που εννοούμε εμείς όταν λέμε «σαν σκουλήκι». κύριοι. Ηρεμήστε. συνεπώς και τον καπιταλι­ στή άνθρωπο και όχι. πρέπει να φροντίσουμε από τώρα για τους απογόνους. πως έκαναν λάθος εκλαμβάνοντας τον άνθρωπο σαν τον αγα­ πημένο του θεού. Αν μπορούσε κανείς να ρωτήσει το σκουλήκι πώς βλέπει τον άνθρω­ πο. Και αν κάποτε εμφα­ νιστούν ακόμα πιο προνομιούχα όντα στο Σύμπαν τι θα πουν οι θεο­ λόγοι.. Τον άνθρωπο πρέπει να τον αγαπήσου­ με κατ’ αρχήν σαν ζωόφιλοι Όλα τα άλλα θα έρθουν μόνα τους. κοντινούς και μακρινούς. που ορίζουν τη θέση όπου πριν υπήρχε ένα «ολοζώντανο» αστέρι (Βλέπε επί του θέματος και το εντελώς συναρπαστικό βιβλίο Η κόμη της Βερενίκης του καθηγητή Γιώργου Γραμματικάκη. Όμως. ο μεγάλος ανατροπέας Μισέλ Φουκώ στο βιβλίο του Αρχαιολογία της γνώσης ίσως σας πείσει πως «ο άνθρωπος είναι μια προκατάληψη». λες και δεν δικαιούνται προνομίων όλα τα άλλα όντα. Όμως. και τ’ αστέρια πεθαίνουν. Ηρεμήστε. κύριοι.

είναι σαν να λες καλύτερα να μην υπήρχε ο μπαμπάς και η μαμά. Λοιπόν. θα ήταν έξω από κάθε λογική η απαίτησή μας να πάψει να διαφοροποιείται. Οι Μπολσε­ βίκοι υπήρξαν. όπως οι φυσικοί. Συνεπώς. αλλά νόμος Όχι κυκλικοί. η Οκτωβριανή Επανάστα­ ση είναι ένα τετελεσμένο ιστορικό γεγονός. Σε τελική ανάλυση. δεν τη γλιτώνετε την επανάσταση. Το θέμα. μαρξιστές και μη.τι γράφει (η ιστορία) δεν ξεγράφει Και όταν έρθουν οι εξωγήινοι. ποια είναι η δυναμική της. Η Οκτωβριανή Επανάσταση υπήρξε. που εί­ ναι η μοντέρνα εκδοχή του νόμου της αιτιότητας. όμως κανείς ποτέ δεν θα καταφέρει να αμφισβητήσει την ύπαρξή της. Μπορεί να αμφισβητού­ με τις προτανόμενες ποικίλες ερμηνείες των ιστορικών γεγονότων. αιτιότητα και πιθανότητα είναι το ίδιο πράγμα. δηλαδή σταθερά επαναλαμβανόμενοι). Απ’ όποια μεριά κι αν δείτε το πράγμα. αλλά τα ίδια τα ιστορικά γεγονότα μόνο οι ολικά ηλίθιοι θα μπορούσαν να τα αμφισβητήσουν και να ρυθμίζουν τη σκέψη τους σαν να μην υπήρ­ χαν. μπορεί κανείς να αμφισβητεί όσο θέλει την αξία και τη σημασία της Οκτωβριανής Επανάστασης. η ιστορία του ανθρώπου θα συνεχί­ σει να γράφεται* από τους εξωγήινους. λοιπόν. όμως είναι νόμοι* χαλαροί και δυσεφάρ­ μοστοι. Μπορεί να μην υπακούουν αυστηρά στο νόμο της αιτιότητας οι ιστορικοί νόμοι. πέστε μας τότε την άποψή σας για το Γενναίο νέο κόσμο του Αλντους Χάξλεϋ. Και η πιθανότητα να είναι ο καπιταλισμός το τελευταίο και το τελειότερο στάδιο της κοινω­ νικής εξέλιξης φαντάζει σαν το άκρον άωτον της προκατάληψης. και πάρτε το απόφαση. αλλά ευθύγραμμος Κι αυτό σημαίνει πως ό. Ηρεμήστε. για­ τί αν δεν υπήρχαν δεν θα υπήρχα ούτε εγώ για να μεταφέρω στους επιγενόμενους την προκατάληψη πως ο άνθρωπος είναι το κατ’ εξοχήν 173 . Και σαν τέτοιο αφορά τους πάντες. είναι να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε προς τα πού κινείται η ιστορία. κύριοι. πάλι επανάσταση θα έχουμε. όμως υπακούουν στο νόμο των πιθανοτήτων. Αλλά και οι εξωγήινοι να μην έρθουν και έρθει ξανά ένας σαν τον άλλο απερίσκεπτος θεός κατά τη Δευτέρα Παρουσία.Η μελέτη της ιστορίας είχε πείσει τον Μαρξ πως οι κοινωνίες δεν διαφοροποιούνται εική και ως έτυχε. κομουνιστές και μη. Μπορεί οι νόμοι κίνησης της Ιστο­ ρίας να μη μοιάζουν με τους φυσικούς (που είναι κυκλικοί. Ο Λένιν υπήρξε. Αν νομίζετε πως η δυναμική της θα είναι σταθερά καπιταλιστικού τύπου. Και ο Στάλιν υπήρξε. Το να λες καλύτερα να μην υπήρχε ο Στάλιν. που ήταν και αναρχι­ κός και σοφός. Όλοι ξέρουμε πως η ιστορία του ανθρώπου διαφοροποιείται αδιά­ κοπα καθώς κυλάει μέσα στον ιστορικό χρόνο.

Έτσι λέμε και πως η Επανάσταση είναι μια. Μας ενδιαφέρει η Επανάσταση. που ζούμε ακόμα υπό τ ψ επήρεια της Οκτωβριανής Επανάστασης. σ’ αυτό το βιβλίο. ή πως ο Στάλιν είναι μια μοντέρνα παραλλαγή του κλασικού σατανά. επιμερισμένη σε πολλές. Ακόμα και η «μαύρη τρύπα» που δημιούργησε η πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού το 1990 και της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 συνεχίζει να επηρεάζει τις τύχες όλου του κόσμου. Η πολιτική βούληση δεν αρκεί Ο σταλινισμός ήταν εξόχως βουλησιαρχικός. δεν μιλάμε για τη ρωσική επανάσταση και τον εκπεσμό της αλλά για τις δυνατότητες της συνέχισής της με άλλον τρόπο.. Αλλωστε. Σ τψ Οκτωβριανή Επανάσταση. σ’ ολόκληρο τον κόσμο. στη Ρωσία ή αλλού. είναι ένα γεγονός που συνεχίζει να επηρεάζει τις τύχες του κόσμου. Όμως. αλλά τελικά δεν πέτυχε τίποτα που θα μπορούσε να διαρκέσει. αν όχι μέχρι τ ψ εμφάνιση (!) της αταξικής 174 . η Οκτωβριανή Επανάσταση είναι αυτή που για πρώτη φορά θα δώσει τ ψ πολιτική εξουσία στους προλετάριους και τούτο άσχετα από τις στρεβλώσεις που θα υποστεί το καθεστώς μετά τ ψ επανάσταση και μέχρι τ ψ τελική του πτώση.προνομιούχο ον του Σύμπαντος. Η ανατροπή της Αυτοκρατορίας των τσάρων και η εγκατάσταση στη θέση της του πρώτου κομουνιστικού καθεστώτος στην Ιστορία δεν εί­ ναι απλώς ένα γεγονός αναμφισβήτητο. που κατεί­ χαν τψ οικονομική τουλάχιστον από δυο αιώνες νωρίτερα. Κάθε επανάσταση έχει το στυλ της. για παράδειγμα. Αλλά δεν έγιναν. Έτσι κι αλλιώς. Να. σήμερα μας επηρεάζει η ανυπαρξία της. τα πράγματα έγιναν ανάποδα σε σχέση με τη Γαλλική: πρώτα κατέλαβαν τ ψ πολιτική εξουσία οι προλετάριοι και ύστερα επεχείρηοαν να γίνουν οικονομική δύναμη. η Οκτωβριανή Επανάσταση είναι το μεγαλύτερο ιστορικό γεγονός των δύο τελευταίων αιώνων της παγκόσμιας ιστορίας. όχι μια συγκεκριμένη επανάσταση. Οι συγκεκριμένες επα­ ναστάσεις είναι τμήματα της Επανάστασης. Πώς λέμε πως η Τέχνη εί­ ναι μία. Τότε μας επηρέαζε η ύπαρξή της. εκτός από τον Καλό Δη­ μιουργό του Ευαγγελίου υπάρχει και Ο Κακός Δημιουργός του Σιοράν. επιμερισμένη σε έξι ή επτά. λοιπόν. είτε αρνητικά είτε θετικά. δεν έχει σημασία πού. Για διαβάστε τον και θα δείτε για πότε θα σταματήσετε να φοβάστε και τους επαναστά­ τες και τους τρομοκράτες. που κανείς ιστορικός σ’ Ανα­ τολή και Δύση δεν θα μπορούσε να το παρακάμψει σα να μην υπήρχε.. Μη μου πείτε πως αγνοείτε ακόμα και τον Σιοράν. Για να βρούμε ένα ανάλογης σημασίας γεγονός πρέπει να πάμε στη Γαλλία του τέλους του 18ου αιώνα Αν η Γαλλική Επανάσταση του 1789 ήταν αυτή που έδωσε τ ψ πολιτική εξουσία στους αστούς.

και μάλιστα αυταρχικό. Υπάρχουν πολλών ειδών επαναστάσεις. Σκέψου και να ήταν αναπτυγμένη. Το έργο θα ξαναπαιχτεί. Αισθητικές.κοινωνίας και την εξωοικονομική διαφοροποίηση των ανταγωνιστικών σχέσεων. ω του παραδόξου.βέβαια. η Αμερικανική. θρησκευτικές. ακόμα και τις πιο μι­ κρές και ασήμαντες. Σωστά μετρούν με γύρους τους δικούς μας αγώνες. Η έννοια της επανάστασης Οι επαναστάσεις είναι τρελές εμπνεύσεις της ιστορίας λέει ο εμπνευ­ σμένος Τρότσκι. η επανάσταση συνεχίζεται! Η μεγάλη περιπέτεια του μαρξισμού μόλις άρχισε. επηρέασε μόνο την Ελλάδα. μια υπανάπτυκτη το 1917 χώρα κατάφερε να γίνει υπερδύναμη. κινούμενη στο περι­ θώριο της γαλλικής. Τα κατάφερε καλά και με «ολίγον κομουνισμό». Σύντροφοι. Αυτό που έγινε στην πρώην Σοβιετική Ένωση ήταν μια πρόβα τζενεράλε. 2. όχι με τη ίδια διανομή. λιγότερο ή περισσό­ τερο. Δεν πειράζει. Η Μεταρρύθμιση του Λούθηρου. Εμείς εδώ θα πε­ ριοριστούμε στις πολιτικές. ένας πολύ μεγάλος επαναστάτης. υποθέτω μετά τον Γ Παγκόσμιο Πόλεμο. θα κάνει βαθιές επαναστατι­ κές τομές σε έναν χριστιανισμό εξουσιαστικό και αντιδραστικό που είχε χάσει προ πολλού τον αρχικό επαναστατικό και λαϊκό του χαρακτήρα Δεν πρέπει να συγχέουμε τις επαναστάσεις. και μάλιστα δημοκρατικό. Η Ελληνική. που έρχεται όπου να ’ναι. τουλάχιστον μέχρι που ο καπιταλισμός να εξαντλήσει τις ανα­ πτυξιακές του δυνατότητες και να παραλύσει από μόνος του. που κατά κανόνα εκδηλώνονται ένοπλα Υπάρχουν επαναστάσεις μικρές και ασήμαντες και άλλες τόσο μεγάλες. Σκέψου τι μπορούσε να κάνει με πολύ κομουνισμό. αλλά ας ελπίσουμε με καλύτερη σκηνοθεσία Η απαίτηση για κοινωνική δι­ καιοσύνη δεν είναι δυνατό να εκλείψει στην ταξική κοινωνία Και. τους πάντες και τα πάντα. επιστημονικές. με τα πραξικοπήματα Το πραξικόπημα αναφέρε175 . ακόμα και σεξουαλικές. η Γαλλική και η Ρωσική Επανάσταση επηρέασαν. Η Αγγλική. που εκτός από θρησκευτική ήταν και πολιτική και πολιτιστική επανάσταση. που φέρνουν τα πάνω κάτω στον κόσμο ολόκληρο και όχι μόνο στη χώρα που εκδηλώθηκαν. μια άλλη φορά. τεχνολογικές.

στημένος όχι στον Περισσό αλλά στο Πεδίο του Αρεως. ή επανάσταση. που λατρεύει την ειρήνη. και ο Μαρξ τις πολιτικές επαναστάσεις θέλει να καταργήσει διά παντός με τ ψ αταξική κοινωνία που επαγ­ γέλλεται Ξέρει καλύτερα από τον καθένα πως η επανάσταση είναι ένας εκβιασμός της ιστορίας· τ ψ οποία ο επαναστάτης υποχρεώνει να κινη­ θεί ταχύτερα απ’ όσο κινείται συνήθως μέσα σε μια διαδικασία συνε­ χούς εξέλιξης. που κανείς δεν τη θεωρεί αυτοσκοπό. η εξέλιξη. για παράδειγ­ μα. είναι γεμάτη από αλυσιδωτά πραξικοπήματα Πραξικοπήματα είναι και οι απότομες ή βίαιες αλλαγές των κυβερνήσεων στα αστικά καθε­ στώτα. οικονομικές και πολιτικές δομές. διοικητικής. Ο πόλεμος και η επανάσταση είναι οι ανα­ γκαίες συνέπειες της ταξικής διάρθρωσης της κοινωνίας. η κυρίως ειπείν επανάσταση δεν είναι. Την τρέλα της επανάστασης. άρα και διαφοροποίησης της υφιστάμενης κατάστασης. Γίνεται 176 . Η Πολιτεία του δεν είναι παρά η προσπάθεια ενός σοφού. Το να ερίζουν οι κομουνιστές για την κομματική εξουσία δεν είναι μόνο γελοίο. κομουνιστικό και επαναστατικό ελληνικό κίνημα. έρπουσα επανάστα­ ση. δεν καταργεί όμως το κοινωνικό φαινόμενο που λέγε­ ται πόλεμος. αλλά και οι μη φυσιολογικές αλλαγές της ηγεσίας στα Κομουνι­ στικά Κόμματα Τα ενδοκομματικά κομουνιστικά πραξικοπήματα είναι μια κοινότα­ τη υπόθεση. όμως δεν αλλάζει τις βαθύτερες κοινωνικές. οι βίαιες ανατροπές μιας υπάρχουσας κοινωνι­ κής. την τάξη και τ ψ ηρεμία. Παρά ταύτα. Εκτός από τον Πλάτωνα. και μέσα σε μια επανάσταση είναι δυνατό να εκδηλωθούν αλλεπάλληλα πραξικοπήματα Η Γαλλική Επανάσταση. του αξίζει ένας ανδριάντας. είναι αναπόφευκτη. Ξέρει επίσης πως στψ ταξική κοινωνία τόσο οι πόλεμοι όσο και οι επαναστάσεις είναι γεγονότα αναπόφευκτα και παντελώς άσχετα με τψ καλή θέληση. συνεπώς και την κομματική εξουσία Γι’ αυτόν και μόνο το λόγο και άσχετα με την προσφορά του στο εργατι­ κό. που είναι μια διαρκής. του όποιου κατεστημένου. την επεσήμανε κατ’ αρχήν ο Πλάτων. να σταματήσουν. σχεδόν κανόνας. Ο δικός μας Χαρίλαος Φλωράκης ανήκει στην πολύ σπάνια περίπτωση κομουνιστή ηγέτη που εγκατέλειψε αυτό­ βουλα την κομματική ηγεσία. ή θεσμικής κατάστασης. Η καλή θέληση αναστέλλει ή σταματάει έναν πόλεμο ή μια επανάσταση.ται πάντα οτον αγώνα για τη νομή της εξουσίας· και ναι μεν ανατρέ­ πει κυβερνήσεις ή άλλου είδους εξουσιαστικά μορφώματα. είναι και αντιμαρξιστικό εξ ορισμού. ούτε καν οι πολύ φανατικοί επαναστάτες. αν εί­ ναι δυνατό για πάντα. Αλλωστε. μια λίγο ώς πολύ βίαιη ανατροπή του κατεστημένου. Γιατί αυτό ακριβώς είναι η επανάσταση.

για παράδειγμα. και οι επαναστάτες συνήθως ζητούν περισσότερα απ’ αυτά που θα ήταν δυνατό να πετύχουν. οι αντιδραστικοί μπορούν να γίνουν και αυτοί επαναστάτες. που δεν ήταν πραξικόπημα. όμως. Όμως. ακόμα και όταν είναι μακρόβια Το καθεστώς του Φράνκο στην Ισπανία. που ξεπερνάει τα στενά όρια του πραξικοπήματος. όμως. Το συντηρητικό τον ενοχλεί η κίνηση γενικώς. Καμιά αρνητική επανάσταση.ωστόσο αναπόφευκτη όταν κάποιες κοινωνικές δυνάμεις αντιδρούν στη φυσιολογική εξέλιξη και εμποδίζουν τα πράγματα να κινηθούν προς τα κει που ορίζει η δυναμική τους. προς τα πίσω. Η επανάσταση δεν σημαδεύει κατ’ ανάγκην την πρόοδο. αλλά γίνονται επικίνδυνοι ακόμα και για τους συντη­ ρητικούς. όταν γίνονται αντιδραστικοί. Κάποιες άλλες κοινωνικές δυνάμεις δεν αντιδρούν στην εξέλιξη. πετυχημένης δε επα­ νάστασης. όμως κάνουν ό. λέει στο έργο του Οι δύο πηγές της ηθικής και της θρησκείας ο Ανρί Μπερξόν που δεν ήταν καθόλου επαναστάτης. Διότι.τι μπορούν για να συντηρήσουν την υπάρχουσα κατάσταση πραγμάτων. Οι συντηρητικοί έχουν να παίξουν έναν πολύ σημαντικό ρόλο στην κοινωνία. Που σε καμιά περίπτωση δεν θα ήθελαν να δουν τα πράγματα να κινούνται ανάποδα. Τον επαναστάτη τον ενοχλεί η ακινησία γενικώς. μικρές αλλαγές και ζητούν να επα­ ναφέρουν τα πράγματα στην κατάσταση που ήταν τον «παλιό καλό και­ ρό» δεν είναι απλώς ανόητοι αφού κολυμπούν κόντρα στο ρου του ηρα­ κλείτειου ποταμού. Πρέπει να συ­ ντηρήσουν αυτά που κατάχτησαν οι επαναστάτες του παρελθόντος και να φρενάρουν τις απότομες αλλαγές. κινδυνεύει να χάσει και τα λίγα Οι συντηρητικοί. όποιος ζητάει τα πολλά. είναι πάντα προσωρινά. Ο προοδευτικός άνθρωπος ζητά την κοινωνική δικαιοσύνη και όχι το βόλεμα των φτωχών που θα ήθελαν να είναι στη θέση των πλουσίων 177 . τα αποτελέσματα μιας αρνητικής μεν. όταν δηλαδή αντιδρούν ακόμα και στις αυτόματες. Δεδομένου. προέκυψε μέσα από την πολύ σκληρή επαναστατική διαδικασία του εμφυλίου πολέμου και ήταν μακρόβιο. όχι μόνο κατέρρευσε κά­ ποτε αλλά και αυτά που είχε κερδίσει για λογαριασμό των γαιοκτημό­ νων και της καθολικής εκκλησίας χάθηκαν με την πτώση του φασιστι­ κού καθεστώτος. πράγμα σπανιότατο για αντι­ δραστική επανάσταση. Όμως. ότι κίνηση υπάρχει και όταν κινούμαστε με την όπισθεν. δεν θα μπορούσε να ανακόψει την πρόοδο. Ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά εφιστά την προσοχή των δημοκρατών στην εγγενή αντιδραστικότητα που έχει μέσα της είτε η άκριτη απαίτη­ ση του λαού για παροχές από το δημόσιο ταμείο είτε η μνησίκακη διεκδίκηση της δήμευσης ή της αρπαγής της περιουσίας των πλουσίων.

Όλοι οι βασιλιάδες θέλουν να γίνουν αυτοκράτορες. αρκετά μετά την ανακάλυψη της Αμερικής το 1492. Αυτός ακριβώς είναι ο Διαφωτισμός. εντε­ λώς άσχετη με τις μορφοποιήσεις που αυτή αποχτά στις διάφορες θρη­ σκείες. εκχω­ ρημένος από το θεό για νομή και εκμετάλλευση σε κάποιους επιτήδειους. Και η πιο παλιά απ’ όλες τις θέσεις είναι αυτή που υπήρχε τον καιρό του Αδάμ και της Εύας και μάλιστα πριν αυτοί φαν τον απαγορευμένο καρπό της γνώσης και επαναστατήσουν. κατά του θεού. με τη σημερινή έννοια. τη χρονιά που ορίζει λιγάκι συμβα­ τικά και την αρχή της Αναγέννησης. Δεν τους αρέσει να παραμένουν για πάντα προϊστάμε­ νοι των φεουδαρχών. κατά τα μέσα του 15ου αιώνα Η έννοια της λέξης τότε ήταν ακριβώς αντίθετη μ’ αυτήν που είναι σήμερα Τον όρο επανάσταση τον δημιούργησαν οι συνεργαζόμενοι με τους βασιλιάδες και τους φεουδάρχες χριστιανοί θεολόγοι για να δηλώνουν μ’ αυτόν την ανάγκη επαναστάσεως με την ετυμολογική έννοια της λέξης: ξαναστήσιμο των πραγμάτων στην προτέρα τους θέση σημαίνει ετυμολογικά η λέξη επανάσταση. τον καιρό που διαμορφώνεται η σύγχρονη έννοια του κράτους. που κατά το πολιτικό του σκέλος διαμορφώνεται σε φιλελευθερισμό τον Που αιώνα. πράγμα κάθε άλλο παρά τυχαίο. όπως στην Αθηναϊκή Δημοκρατία. Ο νόμος στο εξής θα είναι ανθρώ­ πινος νόμος. Ο πλούτος που αρχίζει να εισρέει στην Ευρώπη από την Αμερική τότε θα μειώσει την ανασφάλεια. για παράδειγμα δεν ήταν άθεος. δηλαδή βασι­ λείς βασιλέων. δεδομένου ότι η συγκρότηση και η λειτουργία του αρχί­ ζει να εξαρτάται από την επιθυμία του ανθρώπου να υπάρξει σαν άν­ θρωπος με τις δικές του δυνάμεις. Όλοι τους θέλουν να μοιάσουν όσο γίνεται πε­ 178 . Πίστευε δηλαδή σε μια Υπερτάτη Δύναμη. Ο Βολταίρος. Από τον 17ο αιώνα και μετά ο θεός αρχίζει να μην εκχωρεί όλα τα πολιτικά του δικαιώματα στους βασιλιάδες και τους άρχοντες. Η λέξη επανάσταση θα αρχίσει να παίρνει το σημερινό της νόημα στις αρχές του Που αιώνα.εννοείται του αρχαίου ελληνικού ήθους και της αρχαίας ελληνικής σκέψης.και που ίσως κάποτε προσπάθησαν να γίνουν και αυτοί πλούσιοι αλλά δεν τα κατάφεραν. όπως γινόταν μέχρι την Αναγέννηση. ήταν ντεΐστής. το βασιλιά-διοικητικό εκπρόσωπο του θεού επί της γης. Το οποίο δεν έχει πλέον σχέση με το θεό και τη βούλησή Του. και όχι θεϊκός. που οργανώνουν σε τρομοκρατούσα εξουσία την πίστη στο θεό. Οι διαφωτιστές του 18ου αιώνα δεν απορρίπτουν το θεό αλλά την εξουσία Του διά της Εκκλησίας. Η επανάσταση γίνεται πολιτικός όρος το Μεσαίωνα. συνεπώς και την εξάρτηση των υπηκόων από το βασιλιά-προϊστάμενο των φεουδαρχών.

που δεν είναι παρά θεΐστικός υπαρξισμός όταν είναι γνήσια. που κυνήγησε άγρια όλες τις Εκ­ κλησίες. μ Χ Μόνο η ειλικρίνεια κάνει τελικά συμπαθείς αυτούς τους ξεροκέφαλους οπα­ δούς της πιο αναχρονιστικής εκδοχής της χριστιανικής πίστης. η θρησκευτική ορκωμοσία της κυβέρνησης και οι αγιασμοί που γίνονται στις κρατικές υπηρεσίες μαρτυρούν με τον πιο πειστικό τρόπο τη στενή σχέση της γήινης και της ουράνιας εξουσίας. ακριβώς για τούτη την απο­ φασιστική του συμβολή στην απομυθοποίηση της εξουσίας. όπως θα πει ο Λούντβιχ Φόιερμπαχ. Κατά την οποία ένας όσο το δυνατόν πιο υψηλόβαθμος ιερέας εγγυάται τη μεταβίβαση από το θεό στο βασιλιά ή στον αυτοκράτορα του δικαιώματος να εξουσιά­ ζει Και μόνο η στέψη. δεν συνδικαλίζονται. Αυτό είναι το μεγά­ λο πολιτικό κατόρθωμα του Διαφωτισμού. Στο βάθος όλοι οι καλοί και συνεπείς με το δόγμα τους χριστιανοί θα ήθελαν να είναι «Χριστιανοί Μάρτυρες του Ιεχωβά». ο βασιλιάς ή ο αυτοκράτορας παίρνει το δικαίωμα να εξουσιάζει από το θεό στη διάρκεια της τελετής της στέψης. όμως. Ο βασιλιάς μετά τη στέψη μπορεί να ασκεί την εξουσία του στο όνομα του θεού. όπως είναι η επίσημη ονομασία τους. δεν πιάνουν όπλο στο χέρι Οι Μάρτυρες του Ιεχωβά είναι ένας καταφάνερος χριστιανι­ κός αταβισμός. Ο θεϊκός Νόμος εδώ ενέχει θέση Συντάγματος. Δεν παίρνουν μέρος στις εκλογές. ένας από τους δασκάλους του Μαρξ. Ο Διαφωτισμός στο πολιτικό του σκέλος. Και επειδή κάτι τέτοιο δύσκολα θα το δεχόταν η μάζα των υπη­ κόων. Οι Μάρτυρες του Ιεχωβά είναι οι μόνοι χρι­ στιανοί που απορρίπτουν με τον πιο απόλυτο και κατηγορηματικό τρόπο κάθε μορφή ανθρώπινης εξουσίας για να υποταχτούν ολικά στη θεϊκή. με τον Τζων Λοκ κυρίως. Ακόμα και η ορθοδοξία. αλλά όχι και το θεό. Η ορθοδοξία. αποσκοπεί στον εξανθρωπισμό του διοικητικού συστήματος. η πιο φιλελεύθερη και δημοκρατική εκδοχή του χριστιανι­ σμού. παίρνοντας δηλα­ δή το δικαίωμα να εξουσιάζουν (κράτος στα αρχαία ελληνικά σημαίνει εξουσία) από τον ίδιο τους τον εαυτό. την απαλ­ λαγή τρόπον τινά του θεού από τα διοικητικά Του καθήκοντα και τον εγκλωβισμό Του στην ανθρώπινη συνείδηση απ’ όπου. με τις τετ-α-τετ σχέσεις που αναπτύσσει σ’ αυτήν ο πι­ στός με το θεό του ξεπερνάει το σκόπελο και της αυταρχικότητας και ώς ένα βαθμό και του Διαφωτισμού. άλλωστε. συνεχίζει να μισεί το Διαφωτισμό. θ α αργή­ σουν πολύ οι βασιλιάδες να γίνουν πρώτα συνταγματικοί άρχοντες και μετά απλοί υπήκοοι ενός συνταγματικού κράτους. που καθηλώνει το χριστιανισμό στον 3ο αι. 179 .ρισσότερο στον Παντοκράτορα όντας αυτοκράτορες. ξεκί­ νησε τη θριαμβευτική Του πορεία προς τον Ουρανό.

οι τύραννοι και οι σκλάβοι. Οι γάλλοι πρόγονοι των ρώοων επαναστατών Οταν έρθει το πλήρωμα του χρόνου ο ήλιος θα λάμπει σ’ ένα κόσμο ελεύθερων ανθρώπων χωρίς άλλον αφέντη εκτός από τη λογική και τότε. Όπως και να ’ναι. διαπρεπούς στελέχους του «κόμματος» των μετριοπαθών Γιρονδίνων στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης και εχθρού του Ροβεσπιέρου. αυτοί. τόσο από υπερβολική ειλικρίνεια. όμως. μαθηματικού. όπως όλα τα πλήθη των πιστών σε όλες τις θρησκείες. φιλόσοφου και διαφωτιστή. Η στράτευση στην Αριστερά είναι κατ’ αρχήν πρόβλημα ήθους. Προσοχή. Εκτός. όπως και στο θέατρο. που δεν είναι παρά πίστη στην αξία και τη σημασία της λογικής. πιστός ή άπιστος. βέβαια. ο κύριος εχθρός της επανάστασης είναι ο Κύ­ ριος. και αν μια επανάσταση γίνεται στο όνομά Του. παραμένουν μεταλλαγμένοι ειδωλολάτρες. 3. Ένα τεράστιο πλήθος ορθοδόξων χριστιανών θα ακολου­ θήσουν φανατικά τον άθεο Λένιν. Ο Αρης Βελουχιώτης για να κάνει καλύτερα τη δουλειά του δεν δίστασε να κρεμάσει ένα σταυρουδάκι στο λαιμό του. Δεν είναι λόγια του Μαρξ ή του Λένιν αλλά του μαρκήσιου ντε Κοντορσέ (1743-1794).Όσο για το πλήθος των πιστών. φί­ λου και μαθητή του Βολταίρου. είναι εξ ορισμού αριστε­ ρός. Αυτό ακριβώς συνέβη κατά την Οκτωβριανή Επανάσταση. οι παπάδες και τα ηλίθια εργαλεία τους δεν θα υπάρχουν παρά μόνο στην ιστορία ή στο θέατρο. προο­ δευτικός. όπως ο χριστιανισμός. μπορείς να βρεθείς εκτός παιχνιδιού. Ο τίμιος άνθρωπος. γιατί όπως λέει ο μαρξιστής-σημειολόγος Ρολάν Μπαρτ στις Μυθολογίες. όσο και από υπερβολική επιτήδευση. Δεν ήταν τρυκ. έστω και προσχηματικά. ήταν επίγνωση των δεσμών που ενώνουν όλες τις εκδοχές του ανθρω­ πισμού. Πράγμα που ο θεός μάλλον δεν θα το καταλάβει Γι’ αυτό ακόμα και οι άθεοι θα μπορούσαν να κάνουν επανάσταση με τη βοήθεια των πιστών. του ηγέτη του ριζοσπαστικού «κόμματος» των Γιακωβίνων. προοδευτικότητα. Ο μεγάλος θρησκειολόγος Μιρτσέα Ελιάντ θα πει πως η πανάρχαιη ειδωλολατρία παραμένει κρυμμένη στον πυρήνα όλων των θρησκειών. 180 . Στον Κοντορσέ οφείλουμε τις έννοιες πρόοδος. ακόμα και των πιο πνευματικών.

που δεν ήταν λίγοι και που θεωρούσαν σκέτο εμπαιγμό την καθιέρωση από τον Ροβεσπιέρο της λατρείας του Υπερτάτου Όντος μετά την «κα­ 181 . που θεωρούσαν ανεπαρκέστατα τα μέτρα που είχε πάρει υπέρ των φτωχών. τη Γαλλική και τη Ρωσική. είχε δυσαρεστήσει τους πάντες. Ισότητα. οι γάλλοι επαναστάτες. που ήταν το ένα από τα τρία βασικά αιτήματα των γάλλων επαναστατών. που «το όνομά μας είναι η ψυχή μας». μέσα στον επαναστατικό τους ενθουσιασμό. όσο και τη ρωμαϊκή ονομασία των μηνών. αν προτιμάτε. Είχε δυσαρεστήσει ακόμα και τους άθεους. κυρίως κατά την περίοδο της Τρομοκρατίας (1793-1794). Ο Ροβεσπιέρος. Το όνομα του μήνα θερμιδώρ. ας πούμε τους προλετάριους του καιρού εκείνου. ουδεμία σχέση θα ήταν δυνατό να έχουν με το αίμα που θα χύσει αργότερα ο «Γιρονδίνος» Λένιν και κυρίως ο «Γιακωβίνος» Στάλιν. είναι φόρος τιμής στο λογοκρατούμενο ελληνικό πνεύμα. που θα καρατομηθεί τρία χρόνια πριν από τον Γράκχο Μπαμπέφ. ιδιαίτερα προσφιλής και σε μας τους Νεοέλληνες. αν επιμένουμε να βρούμε κάποιον σύνδεσμο ανάμεσα στις δυο επαναστάσεις. Αδελφοσύνη). για παράδειγμα.Η Γαλλική Επανάσταση του 1789 είναι δημιούργημα των αστών. Η γαλλική λέξη είναι σύνθεση δύο ελληνικών. τότε πρέ­ πει να κατασκευάσουμε μια άλλη λέξη για τον παραλογισμό. λέει ο Μπαμπέφ και τρώει το κεφάλι του. τον οποίο θα φάει η εντός της Επαναστάσεως εκδηλωθείσα επανάσταση της 9ης θερμιδώρ (27ης Ιουλίου) του χριστιανικού έτους 1794 ή. θερμιδώρ είναι ο ζεστός μήνας Αύγουστος. όχι από τον Μαξιμιλιανό Ροβεσπιέρο (1758-1794). Η συμπά­ θεια ή η αποστροφή για τα ονόματα δεν είναι παρά ένας φετιχισμός του ονόματος. ακόμα και τους Αβράκωτους. που έπρεπε να καταργηθεί κατ’ όνομα γιατί θύμιζε το ρωμαίο αυτοκράτορα Αύγουστο. τον μόνο γάλλο επαναστάτη που έδινε οικονομικό περιεχόμενο στη λέξη ισότητα. με την αντιφατική πολιτική του. αυτός δεν μπορεί να εί­ ναι άλλος από το δημοσιογράφο Γράκχο Μπαμπέφ (1760-1797). Πάντως. Δεν είναι κάτι το σημαντικό το να είναι οι πολίτες νομικά ίσοι όταν δεν είναι και οικο­ νομικά ίσοι. Ένα χρόνο νωρίτερα. Ωστόσο. Έγινε σε μια εποχή κατά την οποία δεν είχαν εμφανιστεί ακόμα οι έννοιες σοσιαλισμός ή κομουνισμός και συνεπώς οι ποταμοί αίματος που χύθηκαν στη διάρκεια της. του ουσιαστικού θερμότητα και του ρήματος δίδω. (Ελευθερία. του επαναστατικού έτους 2. που του χάρισε το όνομα Για τους ίδιους λόγους έπρεπε να καταργηθεί και ο μήνας Ιούλιος· έφερε το όνομα του Ιούλιου Καίσαρα Αν αυτό είναι εκδήλωση σεβασμού στον ελληνικό Λόγο. είχαν καταργήσει τόσο το χριστια­ νικό ημερολόγιο.

είτε πιο δεξιά. οι Μπολσεβίκοι δεν θα βάφτιζαν «Μαρά» ένα από τα πρώτα πολεμικά τους πλοία Πάρα πολύ συχνά το πόσο ένδοξος γίνεσαι εξαρτάται από το πόσο νωρίς ή αργά πεθαί­ νεις. τα πρώτα χρόνια της επανάστασης θα είναι ο μπαλαντέρ που κινείται με άνεση άλλοτε δεξιά και άλλοτε αριστερά του πολιτικού φάσματος. Ο Ροβεσπιέρος ήταν αστός. για παράδειγμα. ίσως η πιο ηρωική μορφή της Γαλλικής Επανάστασης. σε σχέση με τη θέση που τελικά οδηγήθηκε από τον Μεγάλο Ναπολέοντα Ανθρωπος εξαιρετικά ευφυής και δανός ρήτορας ο Δαντών. Και την 5η Απριλίου 1794 που καρατομήθηκε θα υποχρεωθεί να πα στο δήμιο λίγο πριν του κόψει το κεφάλι: «Δείξε το κεφάλι μου στον κόσμο. δηλαδή από οικονομικής 182 . όταν η Σαρλότ Κορνταί. Ο Ζωρζ-Ζακ Νταντόν (1759-1794) είναι ο πιο τυπικός αστός επαναστάτης της Γαλλικής Επανάστασης. μια νεαρή οπαδός του μετριοπαθούς κόμματος των Γιρονδίνων. που θα μπορούσαν να την οδηγήσουν είτε πιο αριστερά.ρατόμηση» μεταξύ πολλών άλλων και του παραδοσιακού θεού προκειμένου να βάλει στη θέση του Γιάννη τον Γιαννάκη. Ριζοσπάστης αστός ήταν και το πρωτοπαλίκαρό του. εντός της οποίας συνωθούνταν πολλά και διάφορα κοινωνικοπολιτικά ρεύμα­ τα. «πέθανε νω­ ρίς» (φίλε Χρόνη Μίσιο). να δημαγωγεί επικίνδυνα κολακεύοντας αδιάκοπα έναν λαό στον οποίο δεν πιστεύει. αφού δεν κάνει καμιά παραχώρηση στο λαϊκό αίτημα για οικονομική ισότητα. που έζησε και δούλεψε χρόνια στην Αγγλία και που αλληλογραφούσε με τον ηγέτη της Αμερι­ κανικής Επανάστασης Βενιαμίν Φραγκλίνο. Αν η Σαρλότ Κορνταί δεν σκότωνε νωρίς τον «Φίλο του Λαού». ένας πανέντιμος άνθρωπος και ένα μεγάλο παλικάρι. τρύπωσε στο σπίτι του. την πάτησε επ’ αυτού. στις 13 Ιουλίου 1793. ο Σαιν-Ζυστ. όμως. τον Ρό­ δεσπιέρο. Αυτός. μπήκε στο μπάνιο του κι εκεί του κάρφωσε το στιλέτο στη ράχη για να γίνει έτσι η διασημότερη γυναίκα δολοφόνος σ’ ολόκληρη την αιματοβαμμένη ιστορία του ανθρωπίνου γένους. Πράγματι άξιζε τον κόπο. Ηρωοποίηση είναι ο σωστός θάνατος τη σωστή ώρα Ο Δαντών. θ α καρατομηθεί κι αυτός από τους θερμιδωριανούς παρέα με τον Ρββεσπιέρο. οι άλλοι φίλοι του λαού. και τρομάζει Ο Δαντών είναι ο μόνος που εξαρχής συνειδητοποιεί πως για να αποφευχθούν τα χειρότερα πρέπα ο λαός να καταλάβα το ταχύτερο πως η Επανάσταση δεν τον αφορά κατ’ ουσίαν. αξίζει τον κόπο». ένας πολύ βολεμένος επαρχιώτης δικηγόρος. όπως τον έλεγαν μεταφέροντας στο πρόσωπό του τον τίτλο της εφημερίδας που έβγαζε. Αστός ήταν και ο γιατρός Ζαν-Πωλ Μαρά. προσπαθώντας να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα Βλέπει ο Δαντών τον άλλο επαρχιώτη δικηγόρο.

Δεν είναι τυχαίο που από όλες τις προσωπικότητες της Γαλλικής Επανάστασης οι Γάλλοι ξεχωρίζουν και τιμούν ιδιαίτερα τον Νταντόν . που πρέπει να αγωνιστούν κυρίως γι’ αυτό το λόγο. Από επαναστάτες έχουμε έλλειψη. που σημαίνει «δια­ 183 . Αυτό το φρούριο. ή μάλλον με τη Γαλλική Επανάσταση. από τη μέση και πάνω άνθρωποι του θεού και απ’ τη μέση και κάτω άνθρωποι του διαβόλου. που κάποτε θα μετατραπεί σε φυλακή. πνευματικά εργαζόμενοι. Που γι’ αυτό και μόνο το λόγο.απόψεως· ενώ τον αφορά και πολύ μάλιστα από νομικής απόψεως. Η Γαλλική Επανάστα­ ση ήταν μια ανολοκλήρωτη επανάσταση. Οι όροι θα προκύψουν μετά τη Γαλλική Επανάσταση. οι μικροαστοί. θ α ήταν παράδοξο αν τιμούσαν τον Μπαμπέφ. όχι από Βαστίλες. Κένταυροι.Δαντών τον λέμε εμείς. την πλειοψηφία Αλλά τον καιρό εκείνο κανένας δεν κάνει λόγο για πλειοψηφίες και μειοψηφίες. έτσι απλά. ευγενείς. και η δαστορική της συνέχεια. ήταν το σύμβολο της απολυταρχίας. παραήταν γενικές οι τρεις Γενικές Τάξεις. στα νοτιοανατολικά της πόλης του Παρισιού. Στη δεύτερη ανήκαν οι συμπαθείς. Η δημοκρατία με τη σύγχρονη και όχι με την ελληνική ή τη ρωμαϊ­ κή έννοια θα προκύψει τότε. παπάδες. Η μέρα της άλωσης της Βαστίλης (Μπαστίγι) θα γίνει η εθνική γιορτή των Γάλλων. βέβαια. αφού οι παπάδες είναι ούτως ή άλλως μια sui generis κατηγορία εργαζομένων. Αλλωστε. Υπάρχουν πολλές Βαστίλες στον κόσμο που περιμένουν την άλωσή τους. η Ρωσική Επανάσταση. λιγάκι συμβολικά. δε­ δομένου ότι η ισότητα απέναντι στο νόμο θα ευνοήσει σίγουρα και τους φτωχούς. έναν κομουνιστή που εμφανίστηκε στην ιστορία πριν απ’ τον κομουνισμό. Στην τρίτη τάξη ανήκαν όλοι οι άλλος οι πλούσιοι αστοί. όπως εννοεί το πράγμα ο μαρξισμός. Στην πρώτη Τάξη ανήκαν οι μη συμπα­ θείς. από το 1382 που χτίστηκε. αν και ποτέ δεν θα διευκρινιστεί με σα­ φήνεια η διαφορά ανάμεσα στη ρωμαϊκή respublica. Οπως. οι χωρικοί και οι προλετάριος Όλοι ανάκατα Η περίφημη Τρίτη Τάξη αποτελούσε. που ορθότατα οι Γάλλοι τους ξεχώ­ ρισαν απ’ όλους τους άλλους. στις 14 Ιουλίου 1789 με την αυθόρμητη και ακαθοδήγητη κατάληψη και ισοπέδωση από το λαό της φυλακής της Βαστίλης. Οι λεγάμενες Γενικές Τάξεις ήταν ένας παλιός βασιλικός θεσμός. πολλοί τη θεωρούν σαν το μεγαλύτερο γεγονός της παγκόσμιας ιστορίας. ως μη εργαζόμενοι. Οι εν λόγω τάξεις ουδεμία σχέση έχουν με την ταξική συγκρότηση της κοινωνίας. άλλωστε. αν και δυσκολεύεται κανείς να καταλάβει u ακριβώς γιορτάζουν οι Γάλλοι αυτή τη μέρα T ) νίκη του λαού ή τη νίκη της αστικής τάξης. Η Γαλλική Επανάσταση αρχίζει. πως η επανάσταση συνεχίζεται. και επί V των φεουδαρχών και επί του λαού ταυτόχρονα. Αυτό σημαίνει.

που στηρίζεται στα σωρευμένα δάνεια και τα πακέτα Αυτό ήταν. Ε. Και αμέσως προέκυψε ένα διαδικαστικό ζήτημα Πώς θα ψήφιζαν οι σύνεδροι. τι λέτε κύριοι. Σε μια τέτοια περίπτωση. που στα λατινικά σημαίνει δημόσια) και στην ελληνική δημοκρατία. Λέει. ίσα κι όμοια είναι τα δικά μας κεφάλια με τα δικά σας. Εκείνον τον καιρό ούτε Διεθνές Νομισματικό Ταμείο υπήρχε. θ α νικούσε η ομάδα που θα υποστήριζαν οι παπάδες. Οι φεουδάρχες και οι παπάδες είπαν. οι παπά­ δες. Πολιτικό δί­ δαγμα Ποτέ μην υποτιμάτε τα διαδικαστικά θέματα σε μια συνεδρίαση Μετά απ’ αυτά τα διαδικαστικά προβλήματα που επιλύονται υπέρ 184 . οι άρχοντες των πνευματικών αγαθών. που στα λατινικά ση­ μαίνει πράγμα και το publica. που σημαίνει εξουσία του δήμου. που δεν μπερδεύει τους μαύρους γάτους με τους μαύρους ανθρώπους. Αμ. είναι με τη μεριά μου. δηλαδή λαοκρατία. όπως τόσους και τό­ σους βασιλιάδες. υποθέτω. οι φεουδάρχες. την πλεμπάγια θα φοβηθώ. του «δικού μας» μη εξαιρουμένου. μη ρατσιστής ζωόφιλος. κατά κεφαλήν ή κατά τάξη. δε. λεν οι εκπρόσωποι της Τρίτης Τάξης και η ρήξη επέρχεται απ’ την πρώτη κιόλας μέρα Ο πυρήνας της χιονοστιβάδας που θα ακολουθήσει έχει ήδη διαμορφωθεί. Οι Γενικές Τάξεις έκαναν την πρώτη τους συνεδρίαση την 5η Μαΐου 1789. ΊΙς θυμήθηκε ξαφνικά ύστερα από 175 χρόνια διότι το 1786 το κρατικό έλλειμμα είχε φτάσει τα 120 εκατομ­ μύρια γαλλικά φράγκα και η Γαλλία κινδύνευε να διαγραφεί από το χάρτη της Ευρώπης λόγω χρεοκοπίας. ούτε πακέτα Ντελόρ και Σαντέρ μοιράζο­ νταν και οι Γάλλοι είχαν αρχίσει να χάνουν την παραδοσιακή εθνική τους υπερηφάνεια. σε έφαγε κι εσένα η βασιλική μαλακία. δηλαδή του λαού. αφού ήξερε πως η Τρίτη και γενικότερη ήταν η φαρμα­ κερή. ρε μαλάκα βασιλιά. ΤΙ ήθελε και συγκαλούσε τις τρεις Γενικές Τάξεις.χείριση των δημοσίων πραγμάτων» (από το res. Πάλι ο θεός θα αποφάσιζε. Πράγμα που θα το απέρριπτε κάθε σοβαρός. Λοιπόν. οι ψηφοφορίες να γίνονται με το μέτρη­ μα των κεφαλιών. Η κάθε τάξη θα ψηφίζει χωριστά. ο βασιλιάς είχε να συγκαλέσει σε κοινή συνεδρίαση τις τρεις Γενικές Τάξεις από το 1614. για να πούμε την αρχαιοελληνική δημοκρα­ τία με το σωστό νεοελληνικό της όνομα Τώρα ξέρετε γιατί το Δημοκρατικό Κόμμα των Ηνωμένων Πολιτειών είναι κατά τι πιο δημοκρατικό από το ΡΕπουμπλικανικό. Η Τρίτη Τάξη είχε πολλές κε­ φαλές και πρότεινε. Διότι αντιλαμ­ βάνεται τον άσπρο γάτο κατά τι συμπαθέστερο απ’ το μαύρο. είναι με τη μεριά μου. ο μπαλαντέρ θα ήταν οι παπάδες. οι άρχοντες των υλικών αγαθών. που ουδεμία σχέση θα ήταν δυνατό να έχει με τη σημερινή δική μας ερζάτς εθνική υπερηφάνεια. Την πάτησε ο βασιλιάς. λογικότατα.

Μια μυρμηγκιά λαού ισοπεδώνει στην κυριολεξία ένα κολοσσιαίο παλιό φρούριο.τι μπο­ ρούν για να αποχτήσει η χώρα Σύνταγμα Ο βασιλιάς που παρακολουθεί εναγωνίως τις εξελίξεις αντιλαμβά­ νεται πως οι σύνεδροι της Τρίτης Τάξης. οι εκπρόσωποί της συνεδριάζουν χωριστά σε μια αί­ θουσα μπιλιάρδου. Στις 5 και 6 Οκτωβρίου 1789 ο λαός του Παρισιού. που κυοφορεί­ ται στη γαστέρα της Γαλλικής. Ο βασιλιάς βρίσκεται τουλάχιστον υπό καθεστώς λαϊκής επιτήρησης. Τα ενθουσιώδη γράμ­ ματά του προς τους ελληνες πατριώτες αυτόν τον καιρό θα παίξουν το ρόλο τους στο ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης. Ο Κοραής φραγκόφερνε. Και στις 27 Αυγούστου ψηφίζει και δίνει στη δημοσιότητα την ιστορική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. μέσα στο Παρίσι Το μήνυμα είναι σαφές. Και μέσα στο γενικό μπάχαλο ο λαός βρίσκει την ευκαιρία και αλώνει τη Βαστίλη στις 14 Ιουλίου. λεν. αλλά καλύτερα να φραγκοφέρνεις παρά να κουτοφέρνεις. αν όχι σε κατάσταση λαϊκής ομηρίας. αλλά βρίσκεται πάντα σε χρήση παντού στον κόσμο εκτός από την Τουρκία και μερι­ κές ακόμα εξίσου πολιτισμένες χώρες. Αυτό για πρώ­ τη φορά στην ιστορία γίνεται αντιληπτό με τόσο παταγώδη τρόπο. Και τότε είναι που θα γίνουν όλοι μαλλιά κουβάρια εκεί μέσα Μπάχαλο. Το γεγονός θα εντυπωσιάσει πολύ και το δικό μας Αδαμάντιο Κοραή που από χρόνια ζει και δουλεύει στο Παρίσι. Στις 4 Αυγούστου 1789 η Συντακτική τώρα πλέον Συνέλευση (η επι­ φορτισμένη με την προετοιμασία του Συντάγματος) στην οποία μετατράπηκε η συνέλευση των Γενικών Τάξεων. Εκτός από τους βουλευτές υπάρχει και ο λαός. 185 . Εντάξει. ft. καταργεί τα προνόμια των ευγενών και του κλήρου. να μετακομίσει στα άλλα ανάκτορα. κι εκεί δίνουν στις 20 Ιουνίου τον περίφημο «όρκο του σφαιριστηρίου» διά του οποίου δεσμεύονται να κάνουν ό. βαδίζει μπουλουκηδόν προς τις Βερσαλίες. ένα αριστοκρατικό προάστιο του Παρισιού όπου βρίσκονται τα βασιλικά ανάκτορα και υποχρεώνει το βασιλιά να κάνει κάτι πολύ απλό. ένας όντως σπουδαίος λαός που πολλές φορές στη γαλλική ιστορία θα δείξει π μπορεί να κάνει μόνος του χωρίς καθοδήγηση. ένα κείμενο που τσαλαπατήθηκε πολλές φορές έκτοτε. άσχετα από το μίσος που συνεχίζουν να του έχουν οι ελληνορθόδοξοι και κυρίως οι νεοορθόδοξοι πατριώτες. στον Κεραμεικό. την ώρα που οι άλλοι συνε­ δρίαζαν. Και τούτο. εκτός από πολλοί είναι και πολύ αποφασιστικοί και δίνει εντολή στους δικούς του να υποχωρήσουν και να ανακατωθούν με τους άλλους για να τους διαβρώσουν απ’ τα μέσα Παλιό το κόλπο.της Τρίτης Τάξης.

προκειμένου να αρχίσει να εφαρμόζει το ολοκαίνουργιο Σύνταγμα Κανονικά τα πράγματα θα έπρεπε να τελειώσουν εδώ ομαλά. Πρωτοφανές! Ένας βασιλιάς .)· Της γαλλικής βασιλικής γκάφας έπονται άλλες δύο. συλλαμβάνεται από τους υπηκόους του! Ένας βασιλιάς . περήφανου λαού.πού καταντήσαμε. Η Νομοθετική Συνέλευση κηρύσσει αμέσως τον πόλεμο κατά της Αυστρίας και της Πρωσίας. καθώς έχει ολοκληρώσει την επεξεργασία και την ψήφιση του Συντάγματος μετατρέπεται αυτή τη μέρα σε Νομοθετική Συνέλευση. γνω­ στών στην ιστορία από τον καιρό της Ιούλιου Καίσαρα (Πού ήσουν Αστερίξ τότε να κρατήσεις τον ουρανό για να μην πέσει στο κεφάλι του βασιλιά. πάλι καλά που το κεφάλι μου βρίσκε­ ται στη θέση του. που ούτε δραπέτης της προκοπής δεν μπορεί να είναι. Παρά ταύτα.ξεφτί­ λας επικεφαλής ενός παμπάλαιου.. Αφού. μεγάλε βασιλιά). ούτε αυτό θα μπορεί να το λέει. η μια αυστρια­ κή και η άλλη πρωσική. Πράγμα που γίνεται αμέσως με ταυτόχρονη προκήρυξη νέων εκλογών.δραπέτης συνεχίζει να βασιλεύει Μέχρι που στις 10 Αυγούστου 1792 ο λαός επιτίθεται στα ανάκτορα του Κεραμεικού με επικεφαλής τον Νταντόν και ζητάει από τη Νομοθετική Συνέλευση να τον θέσει υπό κράτηση.. όμως. Αλλά ο μαλάκας βασιλιάς έχει κάνει ήδη τη θανάσιμη μαλακία του λίγο νω­ ρίτερα. Η οποία. όμως.δραπέτης. Και την επόμενη εγκρίνει παμψηφεί την κατάργηση της μοναρχίας καταδι­ 186 . Αλλά συλλαμβάνεται. στις 20 Ιουνίου 1791. να θέτει ο λαός το βασιλιά σε κατ’ οίκον περιορι­ σμό κι αυτός να λέει μέσα του. που δια­ λύεται η Συντακτική Συνέλευση. τη μέρα που επιχειρεί να δραπετεύσει απ’ τη μεριά των βελγικών συνόρων. Τα πράγματα τρενάρουν μέχρι τις 30 Σεπτεμβρίου 1791. Τούρκους και να πάρουμε την Πόλη και την Αγιά Σόφιά (ώ. για την ψήφιση νέου Συντάγματος. που τα κουτσοβόλευε στα ανά­ κτορα του Κεραμεικού με την ψυχή στο στόμα Αυτό ήταν. Ευτυχώς που το κράτος πρόλαβε και κατάσχεσε την εκκλησιαστική περιουσία το 1790 για να ξεπληρώ­ σει τα χρέη του και τώρα έχει περισσευούμενα χρήματα για να μπορέ­ σει να διεξαγάγει τον πόλεμο με επιτυχία Να μια καλή ιδέα Να κατα­ σχέσουμε και εμείς την εκκλησιαστική περιουσία για να κάνουμε πόλε­ μο με τους. για νέα Συντακτική Συνέλευση. Οι βασιλιάδες της Αυστρίας και της Πρωσίας τον Αύγουστο του 1791 δηλώνουν δημοσίως πως θα επέμβουν στη Γαλλία για να βοηθήσουν το συνάδελφό τους. ο βασιλιάς . Η νέα Εθνοσυνέλευση συνέρχεται στις 20 Σεπτεμβρίου 1792. πρώτα πληρώσουμε τα χρέη μας. των Γαλατών. Σε λίγο. Αλλά και για να δικάσει το βαοιλιά-δραπέτη.

είναι κρατικός καπιταλισμός. Μα. Από το κοινωνικό σύνολο και υπέρ του κοινωνικού συνόλου. όπως συνήθως γίνεται στις επαναστάσεις. που οι αποκρατικοποιήσεις είναι της μόδας. η εστεμμένη κότα που συνιστούσε στο λαό να τρώει παντεσπάνι όταν δεν είχε ψωμί Δύο εστεμμένα στόματα λιγότερα τον καιρό εκείνο. υπό καθεστώς ατομικής ιδιοκτησίας οι κρατικοποιήσεις δεν είναι σοσιαλι­ σμός. δημοκρατική πλέον Εθνοσυνέλευση. Ναι. Αλλωστε. όπως ζητούσε ο Μπαμπέφ. λέει ο έξυπνος Ροβεσπιέρος.κάζοντας σε θάνατο το βασιλιά. οι ηγέτες της Επανά­ στασης. αργά ή γρήγορα το κοινωνικό σύνολο θα εγκατέλειπε σε ιδιώτες τα απαλλοτριωμένα Μπορεί να μη γινόταν αυτό τότε. που θα της χαρίσει το όνομά του για να τον θυμούνται οι επιγενόμενοι ως φιλάνθρωπο. βέβαια. Αρα. αλλά η ατο­ μική ιδιοκτησία δεν καταργήθηκε. Τώρα η ατομική ιδιοκτησία μπορεί να παραβιάζεται. να γίνεται λόγος για κατάργηση της ατομι­ κής ιδιοκτησίας. Ο μεγάλος σκοτω­ μός τώρα αρχίζει Στη νέα. Πώς. Οι έριδες γι’ αυτό το θέμα αλλά και για πολλά άλλα θα προκαλέ187 . από το οποίο απουσιάζει το προγενέστερο άρθρο για το απαραβίαστο της ιδιοκτησίας χωρίς. Η κάρα του τέμνεται και κα­ θώς αποκάπτεται από το σώμα στη θέση του λαιμού πέφτει σ’ ένα καλάθι σαν φρεσκοκομμένη κολοκύθα Η δουλειά γίνεται στην γκιλοτίνα Πρόκειται για ένα σατανικό ερ­ γαλείο διά του οποίου ένα πολύ βαρύ και φαρδύ τσεκούρι πέφτει καθέτως από εύλογο ύψος στο λαιμό του υποψήφιου μακαρίτη όταν ο δήμιος ενεργοποιεί τους μοχλούς και τις τροχαλίες. είναι γνωστή και με το λόγιο ελληνικό όνομα ως λαιμητόμος καθώς και με το ιταλικό ως καρμανιόλα Πρόκειται για μια εφεύρεση του γάλλου γιατρού Γκιγιοτέν. για φιλανθρωπικούς λόγους εφεύρε τη σκοτώστρα του ο Γκιγιοτέν! Ήθελε να προσφέρει στους κατάδικους έναν γρήγορο και «καθαρό» θάνατο! Του Λουδοβίκου θα του κάνει παρέα στην γκιλοτίνα η σύζυγός του Μαρία-Αντουανέττα. Τόσοι περίπου ήταν οι παλατιανοί στα ανάκτορα των Βερσαλιών που σήμερα είναι μουσείο. αλλά θα γινόταν ας πούμε σήμερα. πότε. Πάει κι ο βασιλιάς! Ποιος έχει σειρά. Ναι. σήμαινε οικονομία υλικών για κάπου τρεις χιλιάδες μερί­ δες καλού λαϊκού επαναστατικού συσσιτίου. στις 21 Ιανουαρίου 1793 ο βασιλιάς Λουδοβίκος 16ος καρατομείται. γιατί και από ποιους. που θα γνωρίσει ημέρες μαύρης δόξας στη διάρκεια της Γαλλικής Επανά­ στασης. Κι έτσι. ο Ροβεσπιέρος εμφα­ νίζει ένα νέο σχέδιο Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η γκιλοτίνα. δηλαδή κατοικία των Μουσών.

Σε ένα χρόνο περίπου μετά τη θερμιδωριανή επανάσταση. με λαμπρές στρατιωτικές σπουδές. την πρωτεύουσα της Κορσικής. Ο παλιός κόσμος πεθαίνει αλλά ο νέος δεν έχει γεννηθεί ακόμα Τώρα γεννιέται Βουτηγμένος στο αίμα. Η αστική τάξη που μόλις κατέλαβε την πο­ λιτική εξουσία (την οικονομική την κατείχε τουλάχιστον από δυο αιώ­ νες νωρίτερα) δεν ξέρει ακόμα να κυβερνάει. Μια νέα μορφή πολιτικής συντήρησης θα προκύψει με τη θερμιδωριανή επανάσταση. Σύντομα θα έρθει στο Παρίσι. Το Διευθυντήριο θα διευ­ θύνει την Επανάσταση για τέσσερα χρόνια περίπου. όπως όλα τα νιογέννητα Η θερμιδωριανή επανάσταση θα ξεσπάσει στις 27 Ιουλίου 1793 με το χριστιανικό ημερολόγιο. τον καιρό που είχαν εισβάλει απερί­ σκεπτα στη Γαλλία για να βοηθήσουν το συνάδελφό τους Λουδοβίκο. θα οδηγήσουν στην γκιλοτίνα τον Ροβεσπιέρο. που όμως θα δείξει τις ικανότητές του αργότερα όταν.σουν το τέλειο κομφούζιο. που είναι μεν συντηρητικοί αλλά ουδεμία σχέση έχουν με τους παλιότερους συντηρητικούς. δηλαδή τους αριστερούς. την 9η θερμιδώρ με το επαναστατικό. μέχρι το Νοέμβριο του 1799. με τονω­ μένο το εθνικό τους φρόνημα από τις αλλεπάλληλες νίκες της Επανάστα­ σης. Η έναρξη της Επανάστασης θα βρει τον Ναπολέοντα στην πατρίδα του. που κατάφερε να αποκρούοει και τελικά να νικήσει δύο Αυτοκράτορες. στις 16 Οκτωβρίου 1795. ως συνήθως. Και ο δήμιος συνεχίζει τις υπερωρίες του. που δεν είναι ακόμα μεγάλος. ως υποστράτηγος. θα δημιουργηθεί το Διευθυντήριο. Σημειώστε πας όλα τα χρόνια του Διευθυντηρίου. την ελευθερία στους σκλαβωμένους στους ντόπιους άρχοντες λαούς. . για να χαρίσουν. Ποτέ δεν ρώτησαν κανέναν αν προτιμάει να έχει στο σβέρκο του ξένον άρχοντα αντί για ντόπιο. τον Αυστριακό και τον Πρώσο. Ανάμεσα στα κομμένα κεφάλια Και οι μικροαστοί να μην ξέρουν τι θέλουν. Είναι ήδη ένας γνωστός από τα προεπαναστατικά χρόνια στρατιω­ τικός καριέρας. Σε δυο μέρες οι αστοί θερμιδωριανοί. αλλά σ’ όλη τη διάρκεια της Επανάστασης θα κάνει την πά­ πια φλερτάροντας κάπου κάπου με τους Γιακωβίνους. ας τους πούμε έτσι. το Αιάκιο. κυρίως στην Ιταλία. ετοι­ μάζεται στο παρασκήνιο του Διευθυντηρίου. Η αστική. τους φεου­ δάρχες και τους παπάδες. λέει. Και οι προλετάριοι να βολοδέρνουν πεινασμένοι. Ψάχνεται και ψάχνει. Και οι παλιοί άρχοντες να λυσσούν. μπαι­ νοβγαίνουν σαν στο σπίτι τους στις γειτονικές χώρες της Ευρώπης. θα αναλάβει τη διοίκηση του πυροβολικού του γαλλικού στρατού κατοχής της Ιταλίας το Μάρτιο του 1794. αποτελούμενο από μια δικτατορική ομάδα πέντε συνδικτατόρων. Ο Κορσικανός Ναπολέων. οι Γάλλοι.

οι υπόλοιποι θα καταλάβουν αργότερα Τον Οκτώβριο του 1795. Ο Ναπολέων θα υπόδειξα στους νικητές αστούς το τέλειο μοντέλο αστικής διοίκησης. τη χρονιά που θα παντρευτεί την Ιωσηφί­ να ντε λα Παζερί. το 1800 θα ζητήσει από το λαό το ρωμαϊκό αξίωμα του Πρώτου Υπά­ του για δέκα χρόνια Και ο λαός θα του το δώσει ασυζητητί Το 1802 θα ζητήσει από το λαό να μετατραπεί η δεκαετής υπατεία σε ισόβια Και ο λαός θα του κάνει αμέσως το χατίρι. Το μυστικό εν προκειμένω είναι η εθνική υπερηφάνεια Δώσε στο λαό εθνική υπερηφάνεια και πάρ’ του το φαΐ απ’ το στόμα Ο σύγ­ χρονος εθνικισμός. ο λαός που επέλεξε ο θεός. Διδάσκουν στους λαούς της Ευρώπης αστική δικαιοσύνη με τα όπλα και όποιον πάρει ο χάρος. για να σώσει δι’ αυτού τον κόσμο. Οποιοι λαοί κατάλαβαν τότε. ο Να­ πολέων αναλαμβάνει γενικός διοικητής του στρατού της Γαλλίας στο εσωτερικό της χώρας.Οι νικητές αστοί είναι απόλυτα βέβαιοι. εβραϊκής καταγωγής. Ποτέ ο Ναπολέων δεν έκανε το παραμικρό χωρίς την έγκριση του λαού και πάντα ήταν δικτάτορας με την έγκριση του δικού του λαού. ο αμερικανικού τύπου. Ο Ναπολέων είναι πράγ­ ματι μια από τις πιο μεγάλες στρατιωτικές ιδιοφυίες που εμφανίστη­ καν ποτέ στην ιστορία Υπερφορτωμένος με δόξα και μιμούμενος τους ρωμαίους άρχοντες. Το 1804 από πρώτος ισό­ βιος Ύπατος λέει να αυτοπροαχθεί σε Αυτοκράτορα. Το Διευθυντήριο σιγά σιγά περνάει στο περιθώ­ ριο. ο πρακτικός. ου μην αλλά και μυαλού. Από τότε που οι Εβραίοι διά των προφητών άρχισαν να ισχυρίζο­ νται πως είναι ο «περιούσιος λαός». και μέσα και έξω απ’ τη χώρα Και θα σαρώσει παντού. όμως. χώρα πλέον. των λαών που καταχτούσε. για το δίκιο τους και κάνουν εξαγωγή γαλλικού επαναστατικού δικαίου. στο βαθμό που ο Ναπολέων αργά αργά γίνεται δικτάτορας. Να σε θέλουν όλοι για δικτάτορα και να σου λεν κι ευχαριστώ από πάνω που τους κάνεις το χατίρι να τους δικτατορεύεις. τρέχα γύρευε για ποιους προσωπικούς του λόγους. κατάλαβαν. όχι. και ένας άλλος εθνικισμός. (Δεν είναι τυχαίο που ο Βενιζέλος αγαπούσε τόσο πολύ τους Γάλλους). βέβαια. Υπάρ­ χει. ο κατακτητικός. χήρα του ένδοξου στρατηγού ντε Μπωαρναί. 189 . ο ιμπεριαλιστικός. αλλά πάντα με την έγκριση του λαού. ένα σωρό λαοί άρχισαν να το παίξουν περιούσιοι. ο τυπικά αστικός είναι εφεύρεση των Γάλλων. πνευματικότερος και ιδεαλιστικότερος. Σε λίγο θα γίνει γενικός αρχηγός ολόκληρου του γαλλικού στρατού. μάλλον για να αντισταθμίσουν φαντασιακά την έλλειψη περιουσίας.

ο λενινισμός και το κόμμα των Μπολσεβίκων. ακόμα και όταν σε προστατεύει το DNA ενδόξων προγόνων. όλο μαζί. το οποίο θα αναλάβει να συνεχίσει την ευρωπαϊκή επανάσταση από εκεί περίπου που την άφησε ο Μπαμπέφ στη Γαλλία Μία είναι η επανάσταση. πολύ πριν εμφανιστεί ο μαρξισμός. Αλλά και η πιο μεγάλη στιγμή του ευρωπαϊκού ουμανισμού. στην αρχή. Η Οκτωβριανή Επανάσταση είναι η συνέπεια και η κατάληξη του αγγλικού. από την οποία επεχείρησαν ανεπιτυχώς να εξαφανί­ σουν από προσώπου γης τους παλαιοπεριούσιους Εβραίους. αυτή που συνεχίζεται με τη μια ή με την άλλη μορφή. τόσο οι πόλεμοι όσο και οι επαναστάσεις θα είναι μια αιματηρή διαδικασία που θα συνεχίζεται. άλλη γεννιέται.Ανάμεσα στους νεοπεριούαους λαούς οι Γερμανοί του Χίτλερ κατεί­ χαν περίοπτη θέση. να χυθεί μια και καλή. αφενός της Γαλλικής και αφετέρου μιας μακράς σειράς αγώ­ νων των Ρώσων. Μια επανάσταση πεθαίνει. προφανώς με το σκεπτικό πως δύο περιούσιοι λαοί δεν μπορεί παρά να αλληλοαναιρούνται εντός της θεϊκής βουλήσεως και να προκαλούν προβλήματα στο θεό πόσο μάλλον στους ανθρώπους. Όταν αρχίζετε μια επανάσταση. του γαλλικού και του γερμανικού Διαφωτισμού. αν την εξαρτήσουμε μόνο απ’ τους Μπολσεβίκους και τον Λένιν. Λοιπόν. 4. Αν στη δύσκολη πο­ ρεία της έχασε τον αρχικό ουμανιστικό της προσανατολισμό αυτό οφεί190 . Όσο υπάρχουν τάξεις. Μην αφήνετε την κάνουλα της επανάστασης να στάζει εκνευριστικά για πολλά χρόνια. Επικίνδυνο πράγμα η βλακεία. Και μια συμβουλή για τους επαναστάτες του μέλλοντος. πώς ξεκίνησε και πώς εδραιώθηκε η Οκτωβριανή Επανάσταση. Οι επαναστάτες πρόγονοι του επαναστάτη Λένιν Δεν θα καταλάβουμε πολλά πράγματα για το τι συνέβη στη Σοβιετική Ένωση μέχρι την πτώση της αν δεν γνωρίζουμε πώς εμφανίστηκε. Όχι μόνο γιατί η Οκτωβριανή Επανάσταση ήταν δημιούργημα της μεγάλης μάζας του ρώσικου λαού. μια και θα χυθεί οπωσδήποτε αίμα. αλλά και διότι ήταν η λογική συνέπεια. φροντί­ στε το αίμα που είναι να χυθεί. σύντροφοι. όπως έκαναν και οι Γάλλοι και οι Ρώσοι. η επανάσταση συνεχίζεται σε πολλά μέτωπα Το σοβαρότερο απ’ αυτά είναι καλά προστατευμένο εντός της κρανιακής κάψας. Και δεν θα μπορέσουμε να δώσουμε την πραγματική ιστορική διάσταση αυτής της επανάστασης.

Η οποία θα καταλήξει στη σφα­ γή. της χώ­ ρας του Μπόρις Γκοντούνοφ και του Ιβάν του Τρομερού αρχίζει από την εποχή του Μεγάλου Πέτρου. έχα μυαλό. όπως θα δούμε. επιστρατεύο­ ντας σχεδόν όλους τους μεγάλους ιταλούς αρχιτέκτονες της εποχής του. έχα μυστικισμό. βέβαια. Έχει ορθοδοξία. κόμμα Που. αλλά τόλμησαν τ ψ εξέγερση. ο Τσερένκοφ πα­ τούν με το ένα πόδι στις στέπες της κεντρικής Ασίας και με το άλλο στην Ευρώπη. Το ήξεραν αυτό οι Δεκεμβριστές. ο Μεντελέγιεφ. τ ψ επιλεγόμενη Βενετία του Βορρά. Συχνά η τόλμη είναι συνώνυμο της απελπισίας. υπάρχει και πολιτική. ο απύθμενος σλαβικός συ­ ναισθηματισμός και ο αυστηρός ευρωπαϊκός ορθολογισμός θα δημιουρ­ γήσουν ένα παράδοξο πολιτιστικό κράμα ο Ντοστσγιέφσκι. που είναι η Οκτωβριανή. ο Τολστόι. σε χρόνο ανύποπτο. τ ψ Αγία Πετρούπολη. Υπάρχουν στη ρωσική ιστορία δύο μακρινοί πρόδρομοι του Λένιν. το 1826. έχει σωφροσύνη. ο Τσιολκόφσκι. ο Τσαΐκόφσκι. του τσάρου που έχτισε εκ θεμελίων σε χρόνο ρεκόρ πάνω σε μια ελώδη περιοχή. Έχει μέσα όλα τα χρώματα και όλες τις αποχρώ­ σεις. Ο Μεγάλος Πέτρος (16721725) και η Μεγάλη Αικατερίνη (1729-1796). Όπου υπάρχει πολιτισμός. που ο Μαρξ δεν θα την αναγνώριζε σαν δική του θυγατέρα Ακόμα και οι παλιοί τσάροι έβαλαν το χέρι τους σ’ αυτή την ευρω­ παϊκή επανάσταση. το πρώτο σ τψ Ευρώπη καθαρά αριστερό. μια ολόκληρη πόλη. Τούτη η ρώακη γέφυρα μεταξύ Ευρώπης και Αοίας μοιάζει με το ουράνιο τόξο. έχει τρελούς έρωτες. όπως θα λέγαμε σήμερα.λεται. Ο Λένιν πατάει σε έδαφος με γερά επαναστατικά θεμέλια στψ ιστορία της πατρίδας του. 191 . ο Τουργκένιεφ. μια αιματηρή. στις πάρα πολύ δύσκολες συγκυρίες κάτω απ’ τις οποίες εμφανίστηκε και που τη στρέβλωσαν τόσο. Πρόκειται για τους περίφημους Δεκεμβριστές με ηγέτες και καθοδηγητές τον Πέστελ και τον Ρίλεφ. ήταν παράνομο και αποτελούνταν κυρίως από διανοούμενους. ρεαλιστική επαναστατική παράδοση στη Ρω­ σία Είναι οι μακρινοί επαναστατικοί πρόγονοι των Μπολσεβίκων. Είναι οι δυο τσάροι που εισάγουν τον ευρωπαϊκό πολιτισμό στη μέχρι τότε καθυστερημένη και σχεδόν απολίτιστη Ρωσία Από τότε κιόλας. έχα πάθος. έχει παραφροσύνη . εμφανίζεται στη Ρωσία. στψ πραγματικότητα οι Δεκεμβριστές δεν εί­ ναι κόμμα. Αν και ολοκάθαρα ρομαντικοί εγκαινιάζουν. ο Γκόγκολ. έχα αίμα. Ωστόσο. ο Τσέχοφ. ήταν κοινωνικό κίνημα με ιστορία που πάει πολύ πιο πίσω απ’ τη χρονιά της «επίσημης» εμφάνισής του.Κόρσακοφ. ο Ρίμσκι. ωστόσο. λοιπόν. ο Μποροντίν.όλα τα έχει τούτη η ρώσικη σαλάτα Ο αλματώδης εκπολιτισμός. Οι Δεκεμβριστές ήταν ουτοπιστές σοσιαλιστές. Έτσι. όταν θα το φέρει στο προσκήνιο μια θεαματική εξέγερση.

Είναι κάτι σαν κλειστές πολιτικές λέσχες που ενεργούν παράνομα. Αλλά ο Ντοστσγιέφσκι γλιτώνει με λίγα χρόνια φυλακή στα κάτεργα της Σιβηρίας. βέβαια. Που δεν την ανακά­ λυψε. Ο Λένιν δεν το πιστεύει αυτό. δηλαδή της Αυτοκρατορίας των Τσάρων. Σχεδόν όλα τα μέλη του εν λόγω κύκλου. το 1857. ο μαρξισμός εισβάλλει για τα καλά στη Ρωσία και μάλιστα πολύ νωρίς. το 1873. Ο Μπακούνιν είναι απ’ αυτούς που ξέρουν τι πρέπει να κάνουν. που βαράει δυνατά και για χρό­ νια. λοιπόν. Το έδαφος είναι γόνιμο για μια γρήγορη ανάπτυξη του μαρξισμού. Στον κύκλο του αναρχικού Πετρασέφσκι ανήκε και ο Ντοστογιέφσκι. Φεύγει. ο κριτικός της λογοτεχνίας και φιλόσοφος Μπιελίνσκι. διανοούμενος πανευ­ ρωπαϊκής φήμης. ξεκουφαίνοντας τον τσάρο με τα σοσιαλιστικά μηνύματα που στέλνει σ’ όλα τα αστικά κέντρα της Ρωσίας. των συνεταιριστικών κοινοτικών και εκκλησιαστι­ κών αγροκτημάτων. Ο Χέρτσεν κήρυττε ένα είδος αγροτικού σοσιαλισμού. Οι περισσότεροι εκτελούνται. που θα έπρεπε να στηρίζεται. ο κοινωνιολόγος. Την ίδια περίοδο. λέει Τα πράγματα θα δείξουν πως είχε δίκιο για την κοχλάζουσα εποχή του και την ταραγμένη χώρα του. τη μυστική αστυνομία του τσάρου. που έμεινε στην ιστορία κυρίως χάρη στον Ντοστσγιέφσκι και τους Δαιμονισμένους του. Την ίδια εποχή ξεφυτρώνουν παντού στη Ρωσία διάφοροι «κύκλοι» διανοουμένων επαναστατών. όπως πίστευε. εγκυκλοπαιδιστής και αγωνιστής Τσερνιτσέφσκι και ο φιλολογικός κριτικός Ντομπρολιούμποφ αναστατώνουν τη Ρωσία με τα έργα τους και γίνονται σχεδόν λαϊκοί ήρωες. που υπήρχαν από παλιά στη Ρωσία και που θα παίξουν σημαντικό ρόλο κατά την Επανάσταση. για την Ευρώπη. συλλαμβάνονται το 1849 από την Οχράνα. ο Στάλιν αλλά ο τσάρος.Λίγο αργότερα. ο Αλεξάντρ Χέρτσεν. Πρέπει να δουλέψουν για την κατάργηση του κράτους. διαδέχε­ ται τον Χέρτσεν στην αρχισυνταξία της Καμπάνας και μεταφράζει το Κομουνιστικό Μανιφέστο των Μαρξ και Ένγκελς στα ρωσικά. αν και η δράση τους συχνά ξεπερνάει τη θεωρητική αναδίφηση των κοινωνικών προ­ βλημάτων. Οχι όμως και οι οικονομι­ κές συνθήκες για μια επιτυχή εφαρμογή της θεωρίας στην πράξη. θα τυπώσει στο Λονδίνο και θα μοιράσει παράνομα στη Ρωσία την εφημερίδα Καμπάνα. Ενώ ο Λοπάτιν μεταφράζει το Κεφάλαιο. η θερ­ 192 . Και την έκανε ευρύτερα γνωστή ο Ντοστσγιέφσκι με το αυτοβιογραφικό του μυθιστόρημα Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων. δηλαδή συζητούν παράνομα. Ο Τσερνιτσέφσκι θα καθίσει εννιά χρόνια στη φυλακή για το «διδακτικό» του μυθιστόρημα με τον τίτλο ΤΙ να χάνουμε. Η επαναστατικότητα έχει μεγάλη παράδοση στη Ρωσία. στην παράδοση των μιρ. Όμως.

Όλος ο κόσμος σ’ όλον τον κόσμο καταλαβαίνει πως κάτι πολύ σοβαρό θα συμβεί σύντομα στη Ρωσία ΤΙ όμως. Η ματωμένη Κυριακή Η Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917. που κράτησε δέκα μέρες όλο κι όλο. τσαρικούς και γαιοκτήμονες. Κι έτσι. για να αρπάξουν και άλλη γη στην Απω Ανατολή. η «γκραν όπερά» της επανάστασης δεν θα έκαμνε πρεμιέρα τον Οκτώβρη του 1917. κατ’ ουσίαν άρχισε το 1905 και κράτησε δώδεκα χρόνια. ανόητος και πολλαπλά ανίκανος. εκτός από άβουλος. το 1904 ξεοπά ο τυχοδιωκτικός Ρωσοΐαπωνικός πόλεμος. η παλιά. Το 1905 ο ρωσικός λαός αρχίζει να συνειδητοποιεί τη δύναμή του. Αυτός ο γελοίος. Και ο τσάρος την αδυναμία του. όπως συνήθως συμβαίνει με τους άβουλους και ανίκανους που προσπαθούν να αντισταθμίσουν την έλλειψη πραγ­ ματικών προσόντων με παλικαρισμούς. Ενώ οι Μπολσεβίκοι ετοιμάζονται από τότε για την κατάληψη της εξουσίας. Αυτόν το σαχλό τσάρο χρησι­ μοποιούν οι μεγαλογαιοκτήμονες. μέχρι την τελική της κατάληξη στον γκανγκστερισμό του Γέλτσιν. Όλες οι κοινωνικές δυνάμεις δοκιμάζονται το 1905 και όλοι ανάβουν τις μηχανές τους τότε. ΤΙ εκπεσμός! 5.μοκρασία βρασμού θα πέσει ταχύτατα μετά το θάνατό του. επαναστάτες και δυνάμει επα­ ναστάτες. Η αυ­ θόρμητη και εν πολλοίς ακαθοδήγητη επανάσταση του 1905 δεν ήταν παρά μια «πρόβα τζενεράλε» για όλους. Στο εξής η παραδοσιακή ρώσικη επαναστατικότητα θα ακολουθεί ολοένα και πιο στρεβλούς δρόμους. οι Ιάπωνες θεωρούν την Απω Ανατολή δικό τους τσιφλίκι. Κι έτσι. Όσο ιδιοφυής κι αν ήταν ο Λένιν. ήταν και σκληρός επιπροσθέτως. Όμως. που θα οδηγήσει τον τσάρο στην πανωλεθρία Και τότε αρχίζουν να ουρλιάζουν όχι μόνο οι εργάτες και οι αγρό­ 193 . που κυριαρχούν στην οικονομική ζωή της αυτοκρατορίας. ίσως δεν θα πετύχαινε τίποτα σημαντικό αν δεν είχαν ωριμάσει οι συνθήκες. Ο τελευταίος τσάρος Νικόλαος Β' ανεβαίνει στο θρόνο το 1894. Όλοι οι ιστορικοί συμφωνούν πως χωρίς το επαναστατικό πρελούντιο του 1905. η παραδοσιακή ρώσικη επαναστατικότητα θα θαφτεί κάτω από την εύκολη νίκη του προλεταριάτου· που θα αποδειχτεί τελικά νίκη της κομματικής γραφειοκρατίας. αστούς και διανοούμενους.

πριν από το Ρωσοΐαπω­ νικό πόλεμο. 699 μεγαλογαιοκτήμσνες (κουλάκοι) κατέχουν το ένα τρίτο της απέραντης ρωσικής γης. που είναι έτοιμοι να σαρώσουν τα πάντα. Το αίτημα για την ανατροπή του τσάρου από τους αστούς έχει ήδη μπει από το 1902. ο τσάρος. των αστών μη εξαι­ ρούμενων. ο καπιταλισμός βρίσκεται σε άνοδο και οι ρώσοι αστοί επείγονται ν’ ακολουθήσουν τους ρυθμούς ανάπτυξης της Ευρώ­ πης και της Αμερικής. Ο οργισμένος λαός μπορεί να σαρώσει τα πάντα Η δύναμή του είναι σχεδόν φυσικής τάξεως. Οι αστοί είχαν δίκιο να φοβούνται από τότε. Είναι πάρα πολλοί οι εξαθλιωμένοι που τρέχουν πρόθυμα να πεθάνουν για το «βασιλιά και τ ψ πατρίδα». Τελικά θα συμβεί το δεύτερο. κι αυτοί με τους προλετά­ ριους πως το κύριο εμπόδιο για τη βιομηχανική ανάπτυξη της Ρωσίας είναι ο προϊστάμενος των φεουδαρχών. Και το 1905 η γενική αγανάκτηση θα καταλήξει σε μια αυθόρμητη εξέγερση των εξαθλιωμένων μαζών που έχουν τη συμπαράστα­ ση και των λιγότερο εξαθλιωμένων. λοιπόν.τες. που ζουν και ζέχνουν μέσα σε μια απερίγραπτη αθλιότητα Κιαι. ή σαν το σεισμό. δεν ήταν τα παιδιά τους που σκοτώθηκαν. Αυτή την εποχή. είτε στα κτήματά του είτε στον άλλο κόσμο. για τ’ αφεντικά τους σκοτώνονται. όταν άρχισαν στη Ρωσία οι απανωτές απεργίες των προ­ λετάριων των μεγάλων αστικών κέντρων και κυρίως της Πετρούπολης. που θα πληρώσουν και σ’ αυτόν τον πόλεμο τη νύφη. Τα άλλα δυο τρίτα είναι κλιμακούμε­ νες κατά φθίνουσα πρόοδο μικροΐδιοκτησίες δέκα εκατομμυρίων οικογε­ νειών. απ’ την άλλη όμως δεν θα ήταν δυνατό να ξέρουν πού μπορεί να καταλήξει μια τέτοια ιστορία με αγρίους. η χώρα θα καταστραφεί εντελώς. Κανείς δεν φρόντισε να τους πει πως. στη διάρκεια του Ρωσοΐαπωνικού πολέμου του 1904 θα γίνει χαώδης. Εν πάση περυττώσει. το Ρωσοΐαπωνικό πόλεμο δεν ήταν οι γαιοκτήμονες που τον διεκπεραίωσαν όπως όπως. στη Ρωσία που ήταν έτσι κι αλλιώς έκρυθμη από το 1902. όπως πά­ ντα. βέβαια. Συμφωνούν. ας μ ψ έχουμε πολλές απαιτή­ 194 . λοιπόν. Η κατάσταση. Αυτή τψ εποχή.κάτι σαν το χαλάζι. αλλά και οι αστοί που δεν έχουν κανένα λόγο να πάρουν τη με­ ριά των γαιοκτημόνων που ξεκίνησαν αυτόν τον οικτρό πόλεμο για να αποχτήσουν κι άλλα κτήματα στην υπό ιαπωνική κατοχή τελούσα Απω Ασία Οι αστοί συνειδητοποιούν με το Ρωσοΐαπωνικό πόλεμο του 1904 πως αν το κοινωνικό σύστημα στη Ρωσία παραμείνει για πολύ ακόμα φεουδαρχικό ή μισοφεουδαρχικό. και δεν βλέπουν την ώρα να τον ξαποστείλουν. όταν οι φτωχοί σκοτώνονται στους πολέμους. Οι αστοί βλέπουν τούτη την άμορφη και ακατάστατη εξέγερση με μισό μάτι Από τη μια θα ήθελαν πολύ να ρίξουν τον τσάρο οι πεινασμένοι και για λογαριασμό των λιγότερο πεινασμένων.

αρχίζει στις Βρυξέλλες και τελειώνει στο Λονδίνο το δεύτερο και ση­ μαδιακό συνέδριο του ρωσικού Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμμα­ τος. σε λίγο θα πάει με τους Μενσεβίκους. γνωστική. Η διαφωνία του με τον Λένιν δεν έχει σχέση με το ερώτημα αν πρέπει ή δεν πρέπει το κόμμα των Μπολσεβίκων να καταλάβει βίαια την εξουσία. θα σκοτωθούν για χατίρι του φωνάζοντας ελιά ελιά και Κώτσο βασιλιά. Στους Μπολσεβίκους ανήκε στην αρχή και ο σεβαστός απ’ όλους Πλεχάνοφ. αλλά με 195 . Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως και οι Μενσεβίκοι ήταν μαρξιστές. ΤΙ να πεις και τι να μολογήσεις! Αν δεν υπήρχε η αμάθεια και η βλακεία σε τούτο τον κόσμο κανένας αφέντης δεν θα μπορούσε να δια­ τηρηθεί στην εξουσία ούτε για ένα εικοσιτετράωρο. Όμως. Ομως. όλους τους αποφασισμένους να ενεργήσουν με ήπιους και αναί­ μακτους τρόπους για την κατάληψη της εξουσίας από τους μαρξιστές. Εν πάση θλιβερά περυιτώσει. Αυτοί που θα παν με τους πολλούς θα ονομαστούν Μπολσεβίκοι. πρέπει να συνυπάρξουμε και με τους ηλίθιους και με τους αμαθείς. μέχρι το 1917 κυοφορεί τα δίδυμα που θα ονομαστούν Φεβρουαριανή και Οκτωβριανή Επανάσταση. που στα ρωσικά σημαίνει μειοψηφούντες.σεις από ανθρώπους που και μια ελιά να τους δώσει ο βασιλιάς. Σ’ αυτό το συνέδριο το Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα διασπάται. ηθική και ■ψυχο­ λογική της υπανάπτυξη. Το 1903. ήθελαν να έχουν μαζί τους όλους τους προοδευτικούς ανθρώ­ πους. αυτοί που θα παν με τους λίγους θα ονομα­ στούν Μενσεβίκοι. δυο χρόνια πριν από την επανάσταση του 1905. ένα χρόνο πριν από το Ρω­ σοΐαπωνικό πόλεμο του 1904. Αυτοί που μετά τη διάσπαση θα ονομαστούν Μπολσεβίκοι ζητού­ σαν το κόμμα να γίνει αποκλειστικά προλεταριακό. που στην πραγματικότητα δεν είναι ακριβώς επανάσταση αλλά μια μεγάλη σειρά ένοπλων απεργιών. ο Λένιν και οι Μπολσεβίκοι του ήδη σκέφτονται τον ένοπλο αγώνα Και ένοπλος αγώνας με διατακτικούς και γκρινιάρηδες δεν γί­ νεται. ένα χρόνο πριν από το Ρωσοΐαπωνικό πόλεμο του 1904. Αυτός. στο οποίο ανήκει και ο Λένιν σαν ηγετικό στέλεχος. Και συνυπάρχοντας να κάνουμε κάτι ώστε η ανθρωπότητα κάποτε να ξεπεράσει τη σημερινή νοητική. που στα ρωσικά σημαίνει πλειοψηφούντες. κατά το μάλλον και ήττον αυθόρμητες και ακαθοδήγητες. αντίθετα. λοιπόν. ήταν ο πραγματικός λόγος της διάσπασης του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος το 1903. Ξέρει ο Λένιν πως τέτοιος έκτασης και έντασης συνεχόμενες απερ­ γίες. απο­ κλείεται να μην εγκυμονούν καινούργια και πολύ σημαντικά γεγονότα για τη Ρωσία Το τσαρικό καθεστώς γκαστρώνεται το 1905 και για 12 χρόνια. Οι Μενσεβίκοι.

κι ενώ ο λαός με τις μεγάλες απεργίες έχει ήδη αρχίσει να γράφει την ιστορία της επανάστασης ακαθοδήγητος. τον Αξελροντ. Να στρέφεται εναντίον σου ο Πλεχάνοφ. θα βρεθεί κι αυτός με τη μεριά των Μενσεβίκων του Μάρτοφ. Αν η επανάσταση γίνει μόνο με τους απαίδευτους και αγράμματους προλετάριους η επαναστατική δία ίσως πάρει ανεξέλεγκτες και εκδικη­ τικές μορφές.το αν πρέπει ή δεν πρέπει να είναι κόμμα αποκλειστικά προλεταριακό. λέει. Φοβάται.τι μπορεί κι εσύ να παραμένεις προσκολλημένος στο όραμά σου. Οι φρουροί βαρούν με πολυβόλα Εκατοντάδες πειναομένοι θα βάψουν με το αίμα τους το χιόνι. το πάθος και την τυφλή αποφασιστικότητα του Λένιν. που θαυμάζει απεριόρι­ στα τον Λένιν. Αλλά ο Λένιν επιμένει στον προλεταριακό χαρακτήρα του κόμματος των Μπολσεβίκων και ο βετε­ ράνος του ρωσικού μαρξισμού τον εγκαταλείπει Όσο για τον άλλο βετεράνο. Και ο τσάρος νοιά­ ζεται πράγματι: διατάσσει την ανακτορική φρουρά να χτυπήσει στο ψαχνό. λέει ο σοφός Πλεχάνοφ. Το 1905. Αυτή τη μέρα οι απεργοί της Πετρούπο­ λης συγκεντρώνονται στην πλατεία μπροστά από τα Χειμερινά ανάκτορα και με εικόνες αγίων και πορτραίτα του τσάρου στα χέρια. Η 9η Ιανουαρίου 1905 είναι η Κυριακή που θα περάσει στην Ιστο­ ρία σαν «ματωμένη Κυριακή». ενώ στη Γενεύη. δώδεκα χρόνια πριν από την έναρξή της! Η επιμονή και η προσήλωση του Λένιν στο όραμά του είναι σχεδόν με­ ταφυσικής τάξεως. Για άλλους λόγους. συνέρχεται το πρώτο συνέδριο του αυτονομημένου από το 1903 κόμματος των Μενσεβίκων. που δίνει στους εξαθλιωμένους να καταλάβουν πως οι άγιες εικόνες που κρατούν στα χέρια τους δεν είναι το πιο αποτελεσματικό όπλο στον αγώνα τους για ψωμί Τη χριστιανική συμπεριφορά της μάζας το 1905 έχουν στο νου τους οι Μενσεβίκοι και λεν πως ο λαός δεν μπορεί να επαναστατήσει Και γι’ αυτό ακριβώς πρέπει να γίνει ένας σοβαρός συμβιβασμός με τους προο­ δευτικούς αστούς και τους ριζοσπάστες διανοούμενους. Καταστρώνουν το σχέδιο μιας επανάστασης.να σε εγκαταλείπει ο Αξελροντ που σε λατρεύει και μέχρι τότε κάνει για σένα ό. το ίδιο διάστημα. η μεγάλη μορφή του ρωσικού μαρξισμού και εσύ να παραμένεις κολλημένος στο όραμά σου. Ο Λένιν και οι 1% . συνέρχεται στο Λονδίνο το πρώτο συνέδριο του αυτονομημένου από το 1903 κόμμα­ τος των Μπολσεβίκων. που έμελλε να ονομαστεί Οκτωβριανή. Στο ιστορικό συνέδριο των Μπολσεβίκων το 1905 οι οπαδοί του Λένιν αποφαίνονται πως η ένοπλη εξέγερση των προλετάριων εί­ ναι δυνατή. Είναι ένα πρωτοφανές μακελειό. του ζητούν να νοιαστεί για τα προβλήματα των εξαθλιωμένων.

τα συμβού­ λια λαϊκής αυτοδιοίκησης που προέκυψαν αυθόρμητα το 1905. Το 1917 ο Λένιν θα πατήσει γερά στα Σοβιέτ.Μπολσεβίκοι. που δημιουργούνται αυθόρμητα. 197 . Και τα Σοβιέτ θα αναγνωρίσουν εύκολα στους Μπολσεβίκους τους φυσικούς τους ηγέτες. λοιπόν. Ένα θωρηκτό του αυτοκρατορικού στόλου στρέ­ φει τα κανόνια του κατά της ελέω θεού τσαρικής εξουσίας και απομυ­ θοποιεί έναν παμπάλαιο καταπιεστικό θεσμό. όμως. εύκολα. Αυτός είναι ο λό­ γος που οι Μπολσεβίκοι αρχίζουν να επιτηρούν προσεχτικά και δια­ κριτικά τα Σοβιέτ. Οι Μπολσεβίκοι παίρνουν. Ο Λένιν στηρίζεται στην ικανότητα του λαού να αυτοοργανώνεται στις δύσκολες στιγμές. άλλωστε. τον Ρασπούτιν. αλλά κυρίως με εκείνα τα εκπληκτικά Σοβιέτ. Είναι απίστευτο. Πιστεύει στα Σοβιέτ. Τα τελευταία χρόνια της τσαρικής αυτο­ κρατορίας θυμίζουν τα τελευταία χρόνια της Ρωμαϊκής. Μ’ αυτά θα κάνουν την επανάσταση τον Οκτώβρη. Κανείς δεν σέβεται πλέον τον τσάρο. φυσιολογικά. που δεν τα οργάνωσε εκείνος. το θωρηκτό «Ποτέμκιν» του τσαρικού στόλου στασιάζει και οι ναύτες το οδηγούν στη Ρουμανία (Ο Σεργκέι Μιχαήλοβιτς Αΐζενστάιν θα απο­ θανατίσει το γεγονός στο αριστούργημά του θωρηκτό Ποτέμχιν). Ούτε καν η τσαρίνα. χωρίς ίντριγκες. θέλουν να τα προφυλάξουν απ’ τον εκφυλισμό. στα χέρια τους τα Σοβιέτ απλά. που το ρίχνει στο σορολόπ μ’ εκείνο τον καλόγερο. χωρίς παρασκήνιο. Κανένας ενθουσιασμός δεν κρατάει πολύ. Εκτός από τη μαχητική παρουσία των Σοβιέτ στον κοινωνικό και πολιτικό χώρο από το 1905. ένα ακόμα γεγονός θα κάνει τον Λένιν να επιχειρήσει το 1917 το παράτολμο εγχείρημα την 15η Ιουνίου 1905. στην πράξη στη διάρκεια της αυθόρμητης επανάστασης (κατ’ άλλους εξέγερ­ σης) του 1905 όχι μόνο με τις απεργίες που βάφτηκαν στο αίμα. Το πρώτο μικτό Σοβιέτ των εργατών και των στρατιωτών εμφανί­ ζεται στην Πετρούπολη το 1905 και ασκεί στην πόλη και τη γύρω περιοχή μια πολύ αποτελεσματική εξουσία Μέσα σε ελάχιστο χρόνο ο θεσμός των Σοβιέτ γίνεται μόδα Τα Σοβιέτ θα γίνουν ταχύτατα μια τόσο σημαντική πολιτική δύναμη. χωρίς φασαρίες. που ο Κερένσκι δεν θα τολμήσει να τα θίξει στο διάστημα που θα μεσολαβήσει ανάμεσα στη Φεβρουαριανή και την Οκτωβριανή Επανάσταση. πιστεύουν ακριβώς το αντίθετο: ο λαός ένα πολύ μικρό σπρώξιμο χρειάζεται για να σαρώσει τα πάντα Το έδειξε. Όλα είναι σά­ πια στην κορυφή. ο Λένιν φοβόταν πως ο ενθουσιασμός που κάνει τον κό­ σμο να αυτοοργανώνεται στα Σοβιέτ με τόση προθυμία δεν θα κρατή­ σει πολύ. αυτήν την περίοδο. Ωστόσο. Χωρίς τα Σοβιέτ του 1905 η επανάσταση του 1917 θα ήταν από προ­ βληματική έως αδύνατη.

Οι Μπολσεβίκοι μποϊκοτάρουν και τις πρώτες και τις δεύτερες εκλο­ γές. Καινούργιες εκλογές. Που συνέρχεται το Φεβρουάριο του 1907. Ο Λένιν... που δεν παίρνει μέρος στις δυο προηγούμενες εκλογές. τρίτες από το 1905 που για πρώτη φορά γίνονται εκλογές στη Ρωσία. στα μέτρα των γαιοκτημόνων που στηρίζουν τον τσάρο. Έτσι..6. Η Βουλή (Δούμα) που προκύπτει απ’ αυτές συνέρχεται με το πάσο της ένα χρόνο μετά τις εκλογές. Διά νόμου μειώνεται κατά 50% ο αριθμός των εργατών και των αγροτών ψηφοφόρων. αλλά μόνο λίγοι Μενσεβίκοι Τα σχέδια του πρωθυπουργού του τσάρου. αλλά εγκαταλείπουν και τους ήπιους Μενσεβί­ κους όταν αυτοί συμμαχούν με τα ξαδέρφια τους. και­ νούργια Δούμα Η δεύτερη. ενώ στην προηγούμενη Βουλή μόνοι τους σι Μενσεβίκοι είχαν 64. απολίτιστο ενώ οι πολιτισμένοι γαιοκτήμονες αυξάνουν το εκλογικό τους σώμα κατά το ένα τρίτο σε σχέση με τις προηγούμενες εκλογές. το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της ασιατικής Ρωσίας αποκλείεται απ’ τις εκλογές σαν. αποφασίζει να πάρει μέρος στις τρίτες για την ανάδειξη της τρίτης Δούμας. Ο λαός θέλει επανάσταση όχι εκλογές. προκηρύσσει εκλογές για την 17η Οκτωβρίου. Η πονηρή δημοκρατία Κάτω από την πίεση των αιματηρών γεγονότων του 1905 ο τσάρος αποφασίζει να δώσει ένα είδος συντάγματος. το 1906. Και ιδού το οικτρό αποτέλεσμα επί συνόλου 437 βουλευτών. 198 . συνέρχεται σε πρώτη συνεδρίαση αμέσως μετά τις εκλογές και πεθαίνει από κατάθλιψη τέσσερα χρόνια αργότερα με τη δολοφονία του πρωθυπουργού Στολίπιν το 1911. Είναι φανερό πως οι οπαδοί των δύο κομμάτων όχι μόνο δεν προτιμούν τους βίαιους Μπολσεβίκους. οι Μπολσεβίκοι και οι Μενσεβίκοι μαζί καταλαμβάνουν 15 έδρες. Είναι μια Βουλή σκέτο αλαλούμ Χειρότερη και απ’ την ελληνική. τους Μπολσεβίκους. Οι Μενσεβίκοι επαμφοτερίζουν. παρότι δεν μετέχουν σ’ αυτήν Μπολ­ σεβίκοι. Και τη φτιάχνει Ιδού με ποιον πονηρό τρόπο θα γίνουν οι τρίτες κατά σειράν εκλογές για την ανάδειξη της τρίτης Δούμας. διαλύεται στα γρήγορα και η δεύτερη Δούμα ως υπέρ το δέον. του Στολίπιν. που θα προκύψει από τις δεύτερες εντός του 1907 εκλογές. Δεν προλαβαίνει να συνεδριάσει καλά καλά κάνα δυο τρεις φορές η πρώτη Δούμα και διαλύεται από τον τσάρο. πάντως. είναι να φτιάξει μια Βουλή κατά παραγγελία. αποφαίνεται ο Λένιν. Προς τούτο. προοδευτική. Η τρίτη Δούμα. Αλλοι τις μποϊκοτάρουν και άλλοι όχι Ούτως ή άλλως.

Μα. α Μενσεβίκοι πως ο ρώσος Καίσαρ (αυτό σημαίνει τσάρος στα ρωσικά) θα υποχρεωθεί να σταματήσει τις αηδίες με τις προκάτ εκλογές και θα σοβαρευτεί. διότι α βασιλιάδες εκεί τρώνε καλά χωρίς να δουλεύουν καθόλου. αμέσως μετά το χτύπημα της επανάστασης του 1905. Αλλά τα πράγματα δυσκολεύουν ξανά. η Ρωσία βρίσκεται στις παραμονές μιας μεγά­ λης επανάστασης. Γιατί περισώθηκε η μοναρχία στην Αγγλία. που ουδεμία ομοιότητα θα ήταν δυνατό να έχει μ’ αυτήν του 1905. που δεν επιθυμούν ρήξη με τον τσάρο. α Μενσεβίκοι πιστεύουν πως η μοναδική διέξοδος που έχα η Ρωσία. όπως α Καντέ. Για να τρώει καλά κι ο τσάρος χωρίς να του κόβεται η όρεξη κάθε τόσο απ’ αυτόν τον άθλιο όχλο που αρχίζει να μη σέβεται τους παμπάλαιους 199 . είναι η συνταγ­ ματική μοναρχία Λεν πως ο τσάρος θα υποχρεωθεί εκ των πραγμάτων να γίνει ένας ευπρεπής συνταγματικός βασιλιάς βορειοευρωπαϊκού τύ­ που. τους αστούς με τους γαιοκτήμονες. παρά τη σαφώς πλέον εκφρασμένη επαναστατική του θέση. δηλαδή των συνταγματικών δημο­ κρατών και το κόμμα των Οκτωβριστών. που μαζί μ’ όλη του τη φαμίλια τον κρατάει «αιχμάλωτο» ο καλόγερος Ρασπούτιν. Οι Μπολσεβίκα δηλώνουν στο κανό συνέδριο Μπολσεβίκων και Μενσεβίκων της Στοκχόλμης πως. χωρίς όμως να σταματήσει να ετοιμάζεται για επα­ νάσταση. από το 1907 μέχρι το 1911 στην πολιτική ζωή της Ρωσίας θα κυριαρχεί ο Στολίπιν. οι Μπολσεβίκοι και οι Μενσεβίκοι αποφασίζουν να συνεργαστούν στη βάση ενός μίνιμουμ κανού προγράμματος.Βρισκόμαστε στο κρίσιμο έτος 1907. δηλαδή. Ωστόσο. τη Σουηδία και αλλού. Δύο χρόνια νωρίτερα. Να πώς σκέφτεται ο Στολίπιν για την πιθανότητα σωτηρίας αυτού του κρετίνου. κατά την άποψή τους. θέλει να παρακολουθεί τα πράγματα και από μέσα Όλες τις πρωτοβουλίες στην τρίτη Δούμα τις παίρνουν δύο πολιτι­ κά σχήματα. Αντίθετα. Πιστεύουν. Φυσικά. που με χίλιες πονηριές προσπαθεί να συμβιβά­ σει τα ασυμβίβαστα. ο Λένιν αποφασίζει τελικά να πάρει μέρος στις εκλογές για την ανάδειξη της τρίτης Δούμας. προς το παρόν τουλάχιστον. το κόμμα των Καντέ. δηλαδή των φιλελεύθερων μεγαλοαστών μεταρρυθμιστών. Πέρα και πάνω από κόμματα. Αλλά στο τέ­ λος θα φάει το κεφάλι του. θ α διαψευστούν οικτρά. Είναι ένας ικανός και έξυπνος πολιτικός. ο Στολίπιν υπηρετεί μόνο τον τσάρο κι αυτόν προσπαθεί να σώσει πείθοντάς τον να κάνει υποχωρήσεις. Όλα πηγαίνουν καλά. α προκαταρκτικές συζητήσεις κρατούν πολύ λίγο και σε λίγο Μπολσεβίκα και Μενσεβίκα συγκαλούν κανό συνέδριο στη Στοκχόλμη με την ελπίδα πως θα ξαναενώσουν τις δυνάμεις τους.

Η αστική τάξη είναι ήδη αρκούντως ισχυρή. τρέμουν όμως τους προλετά­ ριους. που κόντευε να σταματήσει τη ροή του χρυσού στις τράπεζες που έφτιαξε ο πολύ δραστήριος Στολίπιν. Οι απεργίες μετατρέπονται ταχύτατα σε κανονικές οδομαχίες. οι αστοί δεν τολμούν να θίξουν ευθέως τον τσάρο. Μετά το θάνατο του Στολίπιν οι απεργίες γενικεύονται και πάλι. Η μεγάλη απεργία των χρυσωρυχείων του Λένα τελειώνει με τον παραδοσιακό τρόπο: 270 νεκροί είναι αρκετοί για να λυθεί μια απεργία. που συνεχίζουν να στηρίζουν με πείσμα τον τσάρο. που θα συμμαχήσουν προ­ σωρινά με τους αστούς εναντίον των μικρομεσαίων. με οδοφράγματα και αναχώματα Ο Λένιν έχα δίκιο. Σε λίγο. ο μόνος πολιτικός που θα μπορούσε να βγάλει από τα αδιέξοδα και τους αστούς και τους φεουδάρχες αν δεν τον σκότωναν οι αστοί. πρέπει ανάμεσα στους πολύ πεινασμένους αγρότες και τους πολύ χορτάτους γαιοκτήμονες να παρεμβληθεί το στρώμα των μικρομεσαίων αγροτών. Η αστική τάξη ετοιμάζεται για την επανάστασή της. που έχουν γίνα υπολογίσιμη δύναμη όπως. Δυστυχώς. Αλλά αυτό θα εξοργίσει τους τσιφλικάδες. άλλωστε. Ο πονηρός Στολίπιν. όχι τους γαιοκτήμονες. τον Καίσαρα Μπορεί μεν οι αστοί να σιχαίνονται τους γαιοκτήμονες. δείχνουν και οι πολύ δυναμικές ένοπλες απεργίες. φυσικά. ένας άτυπος εμφύλιος έχει ήδη αρχίσα στη Ρωσία. Και μέχρι το 1914 που κηρύσσεται ο πόλεμος. όμως. μετά τη μάταιη από πολιτικής απόψεως δολοφονία του Στολί­ πιν. Φεουδάρχες και αστοί ανάκατα βρίσκονται στα όρια της συλλο­ γικής νευρικής κρίσης και της μαζικής κατάρρευσης. θίγουν κατά κύριο λόγο τους βιομηχάνους. Η κατάσταση είναι όντως εξόχως επαναστατική χωρίς οι Μπολσεβίκοι να χρειαστεί να βάλουν το χέρι τους ώστε να γίνει ακόμα πιο επανα­ στατική. βέβαια. Ο Στολίπιν θα γίνει ο προστάτης των μικρομεσαίων. Πιο επαναστατική απ’ όσο έγινε από μόνη της δεν μπορεί να γίνει. ανοίγουν και πάλι οι ασκοί του Αιόλου. ο Πιοτρ Αρκάντεβιτς Στολίπιν δολοφονείται το 1911 απ’ τους μπράβους κάποιων νεόπλουτων αστών. Κι έτσι. η σύγκρουση ανάμεσα στους ταχύτατα ανερχόμενους αστούς και τους γαιοκτήμονες θα είναι πολύ σκληρή. όσο ζούσε και δρούσε και ισορροπούσε τα 200 . Φοβήθηκαν πως οι μικρομεσαίοι αγρότες που στηρίζει ο Στολίπιν θα ενισχύσουν τις τάξεις των γαιοκτημόνων. που μ’ αυτή τη βλακώδη δολοφονία αποσταθεροποιούν κι άλλο την κατάσταση και ανοίγουν το δρόμο για τον Λένιν.θεσμούς. Το 1912. τα συμφέροντά της είναι εκ διαμέτρου αντίθετα μ’ αυτά των γαιοκτημόνων. ο οποίος είναι έτοιμος να ορμήξει. Και. ένα χρόνο μετά το θάνατο του Στολίπιν. Που. που αποδείχτηκαν και πολύ άπληστοι και πολύ βιαστικοί.

μια τους έβαζε να κυνηγούν τους Εβραίους. για να καταλάβετε γιατί ενδιαφέρονται τόσο πολύ οι Δυτικοί για τη Ρωσία του καιρού εκείνου και γιατί η χώρα έπρεπε να πολεμήσει στο πλευρό των συμμάχων της Αντάντ (Αγγλία-Γαλλία) και όχι των Γερμανών. πράγμα που ο μεγάλος πεζογράφος Λέσν Τολστόι. Αυτόν τον καιρό στη Ρωσία τίποτα δεν μπορεί να είναι ισορροπη­ μένο. Μια τους έριχνε κατά των απεργών προλετάριων που απειλούσαν να τα κάνουν όλα Γης Μαδιάμ. Η φεουδαρχία είναι ακόμα ισχυρή και ο καπιταλισμός ισχυροποιεί­ ται συνεχώς και περισσότερο χωρίς. Η Γαλλία ελέγχει το 67. που ενεργούν μέσω των δυτικόφρονων Καντέ. Η πτώση του τσάρου κατά κύριο λόγο είναι έργο των δυτι­ κών καπιταλιστών.5% των κεφαλαίων που είναι επενδυμένα στη ρωσική μεταλλουργία και το 75% των κεφαλαίων που είναι επενδυμένα στην εξόρυξη του άνθρακα Η Αγγλία ελέγχει το 40% των κεφαλαίων που είναι επενδυμένα στη νάφθα. Αυτά και άλλα τέτοια πονηρά έκαμνε συνέχεια αυτή η γριά αλεπού. τους παραδοσιακούς απο­ διοπομπαίους τράγους. παραμένοντας εντούτοις φεουδαρχική. Πιστεύουν πως οι γαιοκτήμονες έχουν παίξει τον ιστορικό τους ρόλο και τώρα πρέπει να πάρουν την τιμητική τους θέση στο μουσείο της ιστορίας. δείχνει να τα καταφέρ­ νει στον καπιταλισμό με τη βοήθεια των ευρωπαίων καπιταλιστών. όμως. θα το προβλέψει έγκαιρα Βρισκόμαστε στις παραμονές του Α Παγκόσμιου Πολέμου του 1914 και η Ρωσία προσπαθεί απεγνωσμένα να γίνει καπιταλιστική χώρα. αλλά τούτη η επένδυση είναι μάλλον ασήμαντη κοντά 201 . τώρα. Πάντως. Προσέξτε. Και η φεουδαρχία και ο καπιταλισμός βρίσκονται σε πλήρες αδιέξοδο εξαιτίας της παρά­ λογης συνύπαρξής τους. η Γερμανία μονοπωλεί σχεδόν κατά 100% το ρώακο ηλεκτρισμό. ο μοναχικός μεγαλοκτηματίας και καλός χριστιανός της Γιάσναγια Πολιάνα. άλλωστε. χρησιμοποιούσε τους αστούς σαν μπαλαντέρ. το 57% των κεφαλαίων που είναι επενδυμένα στο χαλκό και το 51% των κεφαλαίων που είναι επενδυμένα στο χρυσό και τ ψ πλατίνα Και η Γερμανία ελέγχει μόνο την ηλεκτροτεχνική βιομηχανία (εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρι­ κής ενέργειας). μια τους αντιπαρέθετε στους γαιοκτήμονες.ανισόρροπα πράγματα. που είναι δυτικόφιλοι και πρεσβεύουν πως ο τσάρος πρέπει να φύγει το ταχύτερο απ’ τη μέση προκειμένου να ανα­ πτυχθεί καπιταλιστικά η Ρωσία Οι Ευρωπαίοι δεν θέλουν τον τσάρο. Βέβαια. που έχουν βάλει για τα καλά πόδι στη Ρωσία Η καπιταλιστική Δύση υποστηρίζει το κόμμα των συνταγματικών δημοκρατών. να μπορεί να βλάψει τη φεουδαρχία την οποία. τους Καντέ. που θα φάει τελικά το κεφάλι της όταν μπει στο καπιταλιστικό κοτέτσι. στηρίζει ο τσάρος.

Στις παραμονές του πολέμου. ήταν αυτοί που ξεσήκωσαν εύκολα και τους άλλους. Το μέλλον του ευρωπαϊκού καπιταλισμού στη Ρωσία προμηνυόταν λαμπρό. Κι έρχεται εκείνος ο αχρείος ο Λένιν και καταστρέφει όλα τα καπιταλιστικά όνειρα. των άλλων «συμμάχων» και προστατών της Ρωσίας. και μέσα στη χώρα και έξω απ’ τη χώρα Για καλή του τύχη. δεν τον παίρνει στα σοβαρά στην αρχή. στην οποία τη δουλειά της κατεδάφισης. θα την αναλάβουν αρχικά οι 900. Η αγάπη για το μονάρχη είναι παρά­ δοση στους ορθόδοξους (ένας ο Αρχών στους ουρανούς ένας και στη γη). Αλλά για να κάνει το παιχνί­ δι του υπολογίζει πολύ στη λατρεία που έχουν οι εξαθλιωμένοι μουζί­ κοι για τον τσάρο. Κι αυτό τους κάνει ιδιαίτερα αποφασιστικούς και μαχητικούς. που αναλαμβάνουν να εκβιομηχανίσουν τη χώρα των τσάρων. όλα θα έρθουν τα πάνω κάτω σ’ αυτήν την απέραντη χώρα. σ’ Ανατολή και Δύση. Όμως. σε επιχειρήσεις που απασχολούσαν πάνω από χίλιους εργαζόμενους δούλευαν συνολικά 900. Ο οποίος. Απ’ την άλλη μεριά.000 προ­ λετάριοι του Λένιν. Τότε. Δυστυχώς. Ήταν αυτοί που μπήκαν μπροστά στην επα­ νάσταση. κανένας σοβαρός καπιταλιστής. Ήξεραν πολύ καλά τι έκαμναν οι δυτικοί κεφαλαιούχοι που επέν­ δυαν στη Ρωσία στα τυφλά. πουθενά στην Ευρώπη το μεροκάμα­ το δεν ήταν πιο φτηνό. Τελι­ κά. συγκεντρώνοντας όλη του την προσοχή σε 900. Κοα ο Στολίπιν είναι εκσυγχρονιστής. αγροτικού και αστικού.όμως και η βλακεία έχει τα όριά της. 202 . δηλαδή σχεδόν ολόκληρη η Ρωσία.000 εργάτες σ’ ολόκληρη τη Ρωσία. όμως. όμως. Στις παραμονές της Οκτω­ βριανής Επανάστασης το ρωσικό προλεταριάτο ήταν μόλις το 8% του συνολικού πληθυσμού. οι εργάτες δού­ λευαν από δέκα μέχρι δώδεκα ώρες το εικοσιτετράωρο σε συνθήκες εντελώς απάνθρωπες και με μεροκάματα πείνας. γι’ αυτόν οι εξαθλιωμένοι ρώσοι χωρικοί.000 ανθρώπους όλους κι όλους καταφέρνει τελικά να τους πείσει πως αυτοί και μόνο αυτοί κρατούν στα χέρια τους τη μοίρα της Ρω­ σίας και του κόσμου. το ρωσικό προλεταριάτο ούτε πολυάριθμο εί­ ναι ούτε πολλές δυνατότητες για δράση έχει.στις άλλες. έχουν πάψει να πιστεύουν στις μαγικές δυνάμεις του τσάρου μετά την πανωλεθρία των Ρώσων στο Ρωσοΐαπωνικό πόλεμο του 1904. και της φεουδαρχίας και του καπιταλισμού ταυτόχρονα.

που έχει υποκαταστήσει την επίσημη. το «πρώτο νούμερο» στη ρωσική πολι­ τική σκηνή αυτή τη δύσκολη περίοδο. η κεντρική κυβέρνηση του τσάρου και η «παράλλη­ λη» των Σοβιέτ. πρέπει ν’ αλλάξει ολόκληρη την κυβέρνηση και να διορίσει μια καινούργια. τα οποία δεν έχουν περάσει ακόμα υπό τον έλεγχο των Μπολσεβίκων. Η κυβέρνηση Γκαλίτζιν. αλλά είναι πλέον αργά Ο λαός έχει επιβά­ λει τη δική του λαϊκή εξουσία. που να είναι σε θέση να μην προκαλεί το λαό τόσο χυδαία Ο τσάρος ακούει το σώφρονα Ροντζιάν­ κο. κατά την οποία ο Λένιν βρίσκεται ακόμα στην Ευρώπη και περιμένει να έρθει η ώρα του. Πρέπει να ση­ μειωθεί πως στην πολυάριθμη εκτελεστική επιτροπή των Σοβιέτ το Φε­ βρουάριο του 1917 υπάρχουν μόνο τέσσερις Μπολσεβίκοι Οι άλλοι είναι κυρίως Μενσεβίκοι και σοσιαλεπαναστάτες. ένας πλούσιος γαιοκτήμονας που. στη Ρωσία θα υπάρχει δυαδική εξουσία. ο πρόεδρος της Δούμας Ροντζιάνκο. Στις 25 Φεβρουάριου 1917. Μετά απ’ αυτή τη «δυναμική» ενέργεια του πρωθυπουργού Γκαλίτζιν. Η Φεβρουαριανή Επανάσταση Η Φεβρουαριανή αστική ρωσική επανάσταση του διπλά επαναστατικού για τη Ρωσία και πολλαπλά σημαδιακού για τον κόσμο έτους 1917 ξεπετάχτηκε κι αυτή όπως και η άλλη του 1905 μέσα από τις διαδη­ λώσεις και τις απεργίες των εργατών της Πετρούπολης. Έτσι. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει κεντρική κυβέρνηση. τις επιτροπές αυτοδιοίκησης. την ανεπίσημη ρωσική κυβέρνηση. στους οποίους ανήκει και ο 203 .000 απεργοί κάνουν άνω κάτω την όμορφη Πόλη του Πέτρου. που θέλει το καλό του. 240. από δω και πέρα και μέχρι τον Οκτώβρη. κυρίαρχη μορφή είναι ο σοσιαλεπαναστάτης Αλεξάντρ θεοδόροβιτς Κερένσκι. έχει πολύ προοδευτικές για γαιοκτήμονα ιδέες και γίνε­ ται γι’ αυτό ο αρχηγός της παράταξης των φιλελεύθερων αστών.7. Αν θέλει να μην του προκαλέσει ανεπανόρθωτη βλάβη η οργή του λαού της Πετρούπολης. τα Σοβιέτ. Στη δεύτερη. Υπάρχει μόνο μια προσωρινή κυβερνητική επιτροπή υπό τον πρόεδρο της Βουλής Ρο­ ντζιάνκο. που είχε προκύψει από την τέταρτη Δούμα (Βουλή) πανικοβάλλεται και ο πρωθυπουργός του τσάρου διατάσσει την ομαδική σύλληψη όλων των μελών της διοί­ κησης της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών. στέλ­ νει στον τσάρο ένα δυσάρεστο μήνυμα. που συ­ νεχίζει να απεργεί και να διαδηλώνει. ενώ στην παράλληλη εξουσία λειτουργεί μια κεντρική εκτελε­ στική επιτροπή των Σοβιέτ. που ενεργεί σαν να ήταν αυτή η επίσημη κυβέρνηση. ωστόσο.

Και. που αναζωπύρωσε τις παλιές και αιματηρές απεργίες στην Πετρούπολη. που εκτελεί χρέη κυβέρνησης διορισμένης από τη Δούμα αφετέ­ ρου. σαν μη μαρξιστής που ήταν δεν ήταν σε θέση να εκτιμήσει με επάρκεια τη φορά κίνησης της ιστο­ 204 . Ο Κερένσκι. δεν ήταν καθό­ λου τυχαίο πρόσωπο. που χωρίζει τη λαϊκή από την επίσημη κρατική εξουσία Η εκτελεστική επιτροπή των Σοβιέτ αφενός και η προσωρινή επι­ τροπή. που διατηρεί αρχικά και το υπουργείο Εξωτερικών. για να παίξει υποτίθεται το ρόλο του ειρηνοποιού και συμβιβαστή. Τον καιρό που γίνονται τα παραπάνω κοσμοϊστορικά στη Ρωσία. αφού το εσωτερικό ζόρι δεν είναι παρά η συνέπεια της κορύφωσης της λαϊκής αγανάκτησης απ’ τον πόλεμο. το εξωτερικό και το εσωτερικό ζόρι είναι τελικά το ίδιο ζόρι. Συνεπώς. που μετά την επικράτηση των Μπολσεβίκων θα καταφύγει στις ΗΠΑ. Στην υπό τον πρίγκιπα Λβοφ προσωρινή κυβέρνηση. βεβαιότατα. που εκτελεί χρέη κυβέρ­ νησης. Προς το παρόν κανείς δεν ξέ­ ρει πως δεν θα υπάρξει διάδοχος. δεν ήταν μαρξιστής. αναλαμβάνει ο εξέχων ιστορικός Μιλιούκοφ. η παραποιούσα αυτοκρατορία του τσάρου εκτός από εσωτερικά έχει και εξωτερικά ζό­ ρια Όμως. όταν ο πρωθυπουργός εγκαταλείπει αυτό το υπουργείο λόγω φόρτου εργασίας. ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος μαίνεται από το 1914 και οι Ρώσοι μάχονται στο πλευρό των Γάλλων και των Αγγλων. Και. εξασφαλίζει την παραίτηση του τσάρου παραιτείται κι αυτή και τη θέση της παίρνει μια «κανονική» μεν αλλά ομοίως προσωρινή κυ­ βέρνηση με επικεφαλής τον πρίγκιπα Λβοφ. υπουργός Εξωτερικών. ο εκ των Σοβιέτ προερ­ χόμενος νέος αστέρας της πολιτικής. που δεν έχει περάσει ακόμα από την άλλη μεριά του οδοφράγ­ ματος. που είχε τον τίτλο του Μεγάλου Δούκα Ο τσάρος υπακούει Ας έκανε κι αλλιώς τώρα που τα γεγονότα τον έχουν πάρει σβάρνα Κι έτσι.Κερένσκι. αλλά αστός. παραιτείται υπέρ του διαδόχου. που έκανε το άλμα εις ύψος και πέρασε από τη λαϊκή εξουσία των Σοβιέτ στην επίσημη κρατική. τη νύχτα 2 Μαρτίου 1917 ο τσάρος Νικόλαος Β'. κάτω από την πίεση των πραγμάτων συνεργάζονται όπως όπως προκειμένου να βρεθεί λύση στα αδιέξοδα που έχει δημιουργήσει η δι­ πλή εξουσία Οι δυο επιτροπές της δυαδικής εξουσίας σε κοινή συνε­ δρίαση κρίνουν πως όλα θα παν καλύτερα αν ζητήσουν από τον τσάρο Νικόλαο Β' να παραιτηθεί υπέρ του τσάρεβιτς (διαδόχου) Μιχαήλ Αλεξάντροβιτς. ο ηγέ­ της του κόμματος των Καντέ (των δυτικοφρόνων συνταγματικών δημο­ κρατών) και υπουργός Δικαιοσύνης ο Κερένσκι. Οταν η προσωρινή επιτροπή της Δούμας. βέ­ βαια. ο τελευταίος τσάρος. Ήταν όντως επαναστάτης. όπου και θα πεθάνει σε βαθύ γήρας.

Τους καημένους. καλπάζει μ’ έναν εντε­ λώς ξέφρενο τρόπο. Αυτός που θα το πει θα είναι ο Λένιν. κάποιος θα κόψει το γόρδιο δεσμό σε λίγο. Ο Λένιν έχει το νσυ του. μέχρι τέλους. θ α συνεχίσουν όντως. Ο λαός. Η αστική κυβέρνηση δεν θα μακροημερεύσει. ονομάζεται προσωρινή γιατί ετοιμάζει εκλογές. τους εγκατέλειψε ακόμα και ο τσάρος. πρώτα θα βγά­ λουν τη χώρα απ’ τη δεινή θέση στην οποία έχει περιέλθει και αμέσως μετά θα νικήσουν τους Γερμανούς. θα επιχειρήσουν να τον χλευάσουν. Η πρώτη διακήρυξη της προσωρινής αστικής κυβέρνησης Λβοφ λέει πως οι Ρώσοι θα συνεχίσουν να πολεμούν στο πλευρό των αγγλογάλλων συμμάχων. Για πρώτη φορά οι φεουδάρχες εγκαταλείπουν την εξουσία Φυσικά. που εγκαταστάθηκαν στην εξουσία με την πολύ περιπεπλεγμένη και άκρως συγχυσμένη Φεβρουαριανή Επανάσταση θα ήταν αδύνατο να πουν κάτι τέτοιο. οι εκθρονισμένοι φεουδάρχες αντιδρούν λυσσωδώς στις καθόλου ευχάριστες γι’ αυτούς αλλαγές στο στυλ διακυβέρνησης. πάντως. αλλά οι γαιοκτήμονες δεν έχουν δύναμη τώρα πλέον. Η κυβέρνηση του πρίγκιπα Λβοφ. πάντως. Όλοι έχουν τεντωμένα τ’ αυτιά για να ακούσουν εκείνον που θα πει «να σταματήσει αμέσως ο πόλεμος». Τα συμφέροντά τους ήταν δεμένα μ’ αυτά των Αγγλογάλλων. Αλλά και ο ικανότατος Κερένσκι έχει το νου του. Όλα τα κόμματα. Όπως και να ’ναι. που εγκα­ θιδρύει η προσωρινή κυβέρνηση Λβοφ είναι αμιγώς αστικό. αλλά μέχρι που ο Λένιν να αποφασίσει περί του τέλους της εμπλοκής της Ρωσίας στον πόλεμο. και θα μείνει σε τούτη τη δυσάρεστη γι’ αυτόν θέση μέχρι τη μέρα που θα πάρει το δρόμο της εξορίας. από το Φεβρουάριο του 1917 η Ρωσία μπαίνει σε μια καινούργια φάση της ιστορίας της με δύο κυβερνήσεις. Που για να εξασφαλίσει το θρόνο τουλάχιστον για το διάδοχο ώστε να μη χαθεί η φύτρα των Ρομανώφ πηγαίνει με τη μεριά των αστών. Αλλά δεν θα προλάβει να τις κάνει θ α την πάρουν φαλάγγι τα γεγονότα Το καθεστώς. θεωρούν αδύνα­ τη τη μονομερή έξοδο της Ρωσίας από έναν πόλεμο που δεν είναι ρωσογερμανικός αλλά γαλλοαγγλορωσογερμανικός. ο προϊστάμενός τους. Που τώρα στη Ρωσία δεν κινείται απλώς.ρίας. Αλλά ποιος τον ακούει τώρα πλέον. 'Οχι μέχρι το τέλος του πολέμου. Βέβαια. αν και κανονική. ακόμα και μερικοί δικοί του. θ’ αρ­ πάξει στον αέρα το σύνθημα «κάτω ο πόλεμος» και θα το κάνει ση­ μαία Οι αστοί. ώστε οι Αγγλογάλλοι να εγκαταστα­ θούν πιο άνετα στη Ρωσία και να την εκβιομηχανίσουν. Και σαν υπουργός Δικαιοσύνης υπόσχεται μια κάποια κοινωνική δικαιοσύνη. Την επίσημη 205 . αλλά προς το παρόν οι αστοί ελπίζουν πως. όμως.

που είναι στρατιώτες. αναγνωρίζουν το νέο δημοκρατικό καθεστώς της Ρωσίας. ώστε να καταργήσει τη δυαδι­ κή εξουσία Ούτε τον πόλεμο μπορεί να σταματήσει η προσωρινή κυβέρ­ νηση ούτε τα Σοβιέτ να διαλύσει. Ήποτα σοβαρό δεν μπορεί να κάνει η προσωρινή κυβέρνηση.τι χειρότερο θα μπορούσε να συμβεί σε μια κεντρική εξουσία που διεξάγει πόλεμο. Τα κάθε άλλο παρά κομουνιστικά προς το παρόν Σοβιέτ συνεχίζουν να λειτουργούν μια χαρά και η προ­ σωρινή κυβέρνηση δεν τολμά να τα θίξει. να και το αστείο: στις 22 Μαρτίου 1917 οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής. που μέχρι τότε βρισκόταν υπό την εξουσία του τσάρου. πρώτες και καλύτερες. που όλα τα αντιμετωπίζει προσωρινά και όλα τα βλέπει σχεδόν μάταια. που προέρχεται από τα Σοβιέτ. 20 Μαρτίου. Στις 19 Μαρτίου η προσωρινή κυβέρνηση Λβοφ υποχρεώνεται από τα Σοβιέτ να δώσει γενική αμνηστία και να κηρύξει την αυτονομία της Φινλανδίας. Συνεχίζουμε την απαρίθμηση των βιαστικών μεταρρυθμίσεων που κάνει η προσωρινή αστική κυβέρνηση. Και την επομένη. πειθαρχημένο. έτσι αιχμάλωτη που είναι των Σοβιέτ. κυκλοφορούν και φέρονται σαν πολίτες όταν βρίσκονται εκτός υπηρεσίας και σαν στρατιώτες όταν βρίσκονται στη στρατώνα Που ολοένα και περισσότερο τη χρησι­ μοποιούν μόνο για ύπνο και φ α ί Και η κεντρική κυβέρνηση δεν αντι­ λέγει! Ο λαϊκός στρατός έχει γεννηθεί και οι ποινές στη στρατώνα απαγορεύονται αυστηρά. ό. αλλά δεν πειράζει. η κεντρική κυβέρνηση έχει κι άλλο στρατό. ξέρα καλύτερα απ’ όλους τι θα μπορούσε να σημαίνα ένας τέτοιος λαϊκός στρατός. η προσωρινή κυβέρνηση υποχρεώνεται από τα Σοβιέτ να θέσει υπό κράτηση τον τσάρο και την τσαρίνα και να μεταφέρει την τσαρική οικογένεια στο Τσάρσκογιε Σέλο.κρατική και την ημιεπίσημη σοβιετική. Και μέσα σ’ όλα τα σοβαρά. πάντα κάτω απ’ την πίεση των Σοβιέτ. ενώ η κεντρι­ 206 . είναι οπλι­ σμένος λαός. Αν και δεν βρίσκεται στη Ρωσία αλλά στην Ελβετία. την 1η Μαρτίου 1917 όλοι οι ρώσοι στρατιώτες ονομάζονται από τα Σοβιέτ πολίτες. Έτσι. ο Λένιν παρα­ μονεύει και όλοι το ξέρουν. Δηλαδή. που μάχεται στο μέτωπο! Ο υπουργός Δικαιοσύνης Κερένσκι. Ένας τέτοιος λαϊκός στρατός δεν είναι στρατός. και η κεντρική κυβέρνηση το εγκρίνει! Οι και­ νούργιου τύπου πολίτες. δηλαδή της λαϊκής αλλά όχι ακόμα κομουνιστικής εξουσίας: στις 24 Μαρτίου εφαρμόζεται το οκτάωρσ στις 27 Μαρτίου το μεγάλο και ηρωικό Σοβιέτ των εργατών και στρατιωτών της Πετρούπολης στέλνει στα πέρατα της Γης μήνυμα για ειρήνη και δημοκρατία. Με τη στήριξη των Μπολσεβίκων τα Σο­ βιέτ θα γίνουν ένα άψογο κράτος εν κράτα και από θέσεως ισχύος πλέον θα υπαγορεύουν στην προσωρινή κεντρική κυβέρνηση τη θέλησή τους.

Είναι καταπληκτικό. Η προσωρινή κυβέρνηση αρχίζει να τα χάνει Η δημοκρατία.στις 2 Απριλίου οι γυναίκες απο­ κτούν το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι. ο Λένιν παρευρίσκεται στην πρώτη πανρωσική συνδιάσκεψη των Σοβιέτ. κοντεύουν να συγκεντρώσουν όλη την εξουσία καταργώντας ντε φάκτο την προσωρινή κυβέρνηση. στις 7 Απριλίου 1917. Μέσα σε πέντε μέρες από τότε που επέστρεψε κρυφά στην πατρίδα του. το ξαναλέμε. φτάνει στην Πετρούπολη κρυ­ φά από τη Ζυρίχη μέσω Γερμανίας ο Λένιν. Η αστική επανάσταση προχωρεί με άλματα και επι­ βάλλει καταστάσεις με συνοπτικές διαδικασίες. Ίσως η μπολσεβίκικη επανάσταση να μη γινόταν. το ξαναλέμε. την πρωτεύουσα της Λευκορωσίας. Εδώ είναι που ακούγεται από το στόμα του για πρώτη φορά το σύνθημα που θα βάλει φωτιά. τον Απρίλη του 1917. ο Λένιν παίρνει την κατάσταση στα χέρια του και γίνεται η κυρίαρχη πολιτική μορφή. Πράγ­ ματι. που γίνεται στο Μινσκ. τίποτα δεν μπο­ ρεί να κρατήσει στη θέση του το παλιό καθεστώς».κή κυβέρνηση συνεχίζει τον πόλεμο. Σκέφτεστε τι θα συνέβαινε αν δεν τον βοη­ θούσαν. θα ακουστεί και ένα δεύτερο εμπρηστικό σύνθη­ μα απ’ το στόμα του Λένιν «Ειρήνη τώρα». σπρωγ­ μένη από το λαό. σα­ ρώνεται βιαστικά από τα Σοβιέτ. το φεουδαρχικό. 207 . Αυτό ήταν. Αυτή την περίοδο. ο μαρξισμός στη Ρωσία μοιάζει να επιβεβαιώνε­ ται στην πράξη μ’ έναν τρόπο θα λέγαμε αυτόματο και χωρίς την επέμ­ βαση των μαρξιστών. Οι Γερμανοί έχουν κάθε λόγο να θέλουν να βοηθήσουν τον ειρηνό­ φιλο και διεθνιστή Λένιν. πάντα κάτω από την πίεση των Σοβιέτ. καλπάζει τόσο ξέφρενα. «'Οταν οι συνθήκες ωριμάσουν. αλλά όχι κι απ’ τους Μπολσεβίκους προς το παρόν. θ α γίνει χαμός. όχι από τους κομουνι­ στές. τα Σοβιέτ. Και ξαφνικά. «Όλη η εξουσία στα Σοβιέτ!». Στο ίδιο συνέδριο. Που σημαίνει πως τα ισχυρά Σοβιέτ δεν πρέπει να μοι­ ράζονται την εξουσία με την ανίσχυρη προσωρινή κυβέρνηση. λέει ο Μαρξ.τι είχε απομείνει από το παλιό καθεστώς. που τώρα πλέον το δεύτερο σκέλος της δυαδι­ κής εξουσίας. όχι των κομουνιστών. από το λαό. Μόλις ο Λένιν πατήσει το πόδι του στο σταθμό της Πετρούπολης πετάει το άκρως «ανατρεπτικό» και προκλητικό σύνθημα· «Καμιά υπο­ στήριξη στην καπιταλιστική ρωσική κυβέρνηση! Κάτω ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος! Ζήτω η κοινωνική επανάσταση». Μόλις φτάσει στ’ αυτιά τους. Σε λίγες μέρες. είναι αναγκαίο. Τα συγκεντρωμένα στο σταθμό πλήθη παραληρούν. Διασχίζει την εμπόλεμη και εχθρική για τη Ρωσία χώρα καλά κρυμμένος μέσα σ’ ένα φορτηγό τρέ­ νο. όλοι οι εξαθλιωμένοι χωρικοί της Ρωσίας τάσσονται αμέσως στο πλευρό του Λένιν. ό. Αλλά το φαρμακερό σύν­ θημα είναι το τρίτο: «Η γη στους χωρικούς».

την εφημερίδα του κόμματος. αυτόν το φοβερό άνθρω­ πο να καλπάζει προς το στόχο του. Ποτέ δεν συνέβη κάτι ανάλογο στην παγκόσμια ιστορία Νιώθεις δέος όταν παρακολουθείς. όπως θέλουν να λεν. Μάλιστα. βρίσκουν πολύ καλά τα πράγματα όπως έχουν τώρα. Η Αθηναϊκή Δημοκρατία μοιάζει να ξαναγεννιέται. Δεν το βάζει νους ανθρώπου. σπρώχνει-φρενάρει. Φρενάρει γιατί στις 3 και 4 Ιουνίου άνδρες των Σοβιέτ που δεν τους ιταματάει τίποτα πολιορκούν τα ανάκτορα της Ταυρίδας αυθόρμητα και 208 . ουσιαστικά ο λαός κατέχει ήδη την εξουσία πριν τα Σοβιέτ έρθουν και επισήμως στην εξουσία Αλλά ο Λένιν δεν κρίνει σκόπιμο να ανατρέψει αυτή τη στιγμή την προσωρινή κυβέρνηση και να βάλει στη θέση της τα Σοβιέτ. Σπρώχνει-φρενάρει. Στη νέα κυβέρνηση μπαίνουν και Μενσεβίκοι από το πανίσχυρο Σοβιέτ της Πετρούπολης. Δεν ζη­ τούν πολλά για να μη χάσουν και τα λίγα Ο Λένιν. Μέχρι τότε ήταν ανεξάρτητος και αμέτοχος στη διαμάχη Μπολσεβίκων-Μενσεβίκων. Τώρα τα Σοβιέτ. έχουν στη διάθεσή τους δυο ιδιοφυείς ηγέτες. που είναι σαφώς καθορισμένος από το 1903. Βέβαια. των δυο κομμάτων στα οποία είχε διαιρεθεί το μητρικό Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα της Ρωσίας το 1903. Ή όλα ή τίποτα Και τα παίρνει όλα Είναι συγκλονιστικό. Ο Λένιν παίζει με τις μάζες σαν ζογκλέρ. δηλαδή ο Λένιν τώρα πλέον. Αυτή την κρίσιμη στιγμή ο Τρότσκι παίρνει τη μεγάλη απόφαση και προσχωρεί στους Μπολσεβίκους. που πέρασαν ήδη εξ ολοκλήρου στα χέρια των Μπολσεβίκων. Ο λαός να καλπάζει ξέφρενα προς τη δική του εξου­ σία και ο Λένιν να προσπαθεί να τον συγκροτήσει λιγάκι για να ωρι­ μάσουν κι άλλο οι συνθήκες. Ο σεβα­ στός καθηγητής Μιλιούκοφ παραιτείται από υπουργός Εξωτερικών γιατί δεν τον θέλουν τα Σοβιέτ. που είναι κι αυτοί μαρξιστές. οι Μενσεβίκοι τού ρίχνονται άγρια για τούτα τα παλαβά συνθήματα. τα θέλει όλα.Όμως. κάνει έκκληση απ’ την Πράβντα. Ενώ ο Κερένσκι προάγεται και περνάει από το υπουργείο Δικαιοσύνης στο υπουρ­ γείο Στρατιωτικών. Η απροσδόκητα μεγάλη απήχηση που βρίσκει ο Λένιν στα Σοβιέτ. στην αρχή πανικοβάλλει και στο τέλος κλονίζει την προσωρινή κυβέρ­ νηση του πρίγκιπα Λβοφ. τη μία εξουσία Η Σοβιετική Δη­ μοκρατία βρίσκεται επί θύραις. μέρα τη μέρα. όμως. Οι Μενσεβίκοι. που είναι έτοιμη να καταρρεύσει. ώρα την ώρα. που τα αμολάει το ένα μετά το άλλο. Αυτό σημαίνει πως τίποτα δεν μπορεί πλέον να ανακόψει την πορεία των Σοβιέτ προς την εξουσία. με την προσωρινή κυβέρνηση. τα Σοβιέτ να μην ανατρέψουν πρόωρα την προσωρινή κυβέρνηση! Προσπαθεί να συγκροτήσει την ορμή του λαού! Είναι απίστευτο.

υποτάσσοντας τους Ρως για δύο αιώνες. Ο Λένιν και ο Ζινόβιεφ φεύγουν και κρύβονται στη γειτονική Φινλανδία Ο Τρότσκι. 209 . Τον Αύγουστο ο στρατηγός Κορνίλοφ. ο πρωθυπουργός. Καθώς προχωρεί να ανατρέψει τον Κερένσκι και να σώσει την αστική επανάσταση. κοντά στην Πετρούπολη. γιατί θεωρεί τον «αριστερό» Κερένσκι ανίκανο να αναχαιτίσει τα μαινόμενα πλήθη. είχαν ιδρύσει το 1240 ένα τατάρικο βασίλειο στη Ρωσία. [Για πόσους αιώνες θα κατέχουν τη Ρωσία οι νεομογγόλοι του Λένιν. με τρόπο πολύ θορυβώδη. ο Κερένσκι. και ο Κριλένκο συλλαμβάνονται αλλά δεν θα μείνουν για πολύ μέσα Ο πανικόβλητος πρίγκιπας Λβοφ. Μας χωρίζει μόνο ένας μήνας από το Μεγάλο Οκτώβρη. οι οποίοι τώρα ελέγχουν απολύτως τα Σοβιέτ. μέσα στον πανικό της θεωρεί υπεύθυνους τον Λένιν και τον Τρότσκι γι’ αυτά τα επεισόδια και διατάσσει τη σύλληψη και των δύο. Η Οκτωβριανή Επανάσταση Την 25η Οκτωβρίου 1917 οι εφημερίδες της Δύσης στα έκτακτα παραρτήματά τους δεν θα προλάβουν να αναλύσουν το πώς και το γιατί αναβίωσε αυτή τη μέρα στη Ρωσία του Λένιν η Χρυσή Ορδή των Μογγόλων. Είναι μια μοιραία κίνηση για την προσωρινή κυβέρνηση Λβοφ. Είναι η πρώτη μεγάλη νίκη των Μπολσεβίκων. που διά του Μπατού. Αλλά αυτός θα αποδειχτεί πιο ανίκανος. ο Λουνατσάρσκι. ενώ την ίδια στιγμή χιλιάδες ένοπλοι εργάτες καταλαμβά­ νουν το Ναύσταθμο της Κροστάνδης. στασιάζει κατά του Κερένσκι και της κυβέρνησης «σω­ τηρίας της πατρίδας και της επανάστασης». τη μέρα που εκρήγνυται. παραιτείται βιαστικά μέσα σε τού­ τη την αντάρα και την πρωθυπουργία αναλαμβάνει ο μέχρι τότε υπουργός Στρατιωτικών και πρώην Δικαιοσύνης. όπως ονομάζεται τώρα. στρατιωτικός διοικητής της Πετρούπολης. που θα εξοργίσει τα πλήθη. 8. συλλαμβάνεται και καθαιρείται καθ’ οδόν από τους ένοπλους εργάτες των Σοβιέτ. Η προ­ σωρινή κυβέρνηση. Η σχετική συζήτηση στη Δύση θα φουντώσει ένα χρόνο μετά την 25η Οκτωβρίου 1917. που ανεβαίνει δύο δύο τα σκαλοπάτια της εξουσίας.ακαθοδήγητα. Βρισκόμαστε στα τέλη Αυγούστου του 1917. η Οκτωβριανή Επανάσταση]. εγγονού του Τζένγκις Χαν.

Οι πολύ δραστήριοι νορμανδοί εισβολείς. η γέννηση της οποίας σχεδόν συμπίπτει με το θάνατο της Βυζαντινής. Και τούτο διότι οι Ρως. ο βασιλιάς της Μοσχοβίας. των Νορμανδών Ρως. 39 χρόνια μετά την Άλωση της Πόλης και 20 χρόνια μετά τη δημιουργία του πρώτου κράτους «πασών των Ρωσιών» το 1472. [Αυτό που είναι απορίας άξιο δεν είναι που η Δύση κατάχτησε την Ανατολή το 1990. όχι ακριβώς της πρωτεύουσας μιας μεγάλης Αυτοκρατορίας αλλά του πτώματος μιας ήδη προ πολλού πεθαμένης Αυτοκρατορίας. τον 8ο μ. Η Αμερική ανακαλύφτηκε το 1492. αλλά που δεν την κατάκτησαν του­ λάχιστον εκατό χρόνια νωρίτερα Βλέπεις. του ρω­ σικού κράτους που τελούσε υπό μογγολική κηδεμονία και που εκτει­ νόταν σε ακτίνα ελάχιστων χιλιομέτρων γύρω από τη Μόσχα. θα τα καταφέρει πολύ καλά στην εργώδη του προσπάθεια να διώξει από την επικράτειά του το μογγολικό κλάδο των τατάρων κατακτητών. όσο μπήκαν στην Κύπρο το 1974. Αυτό που είναι απορίας άξιο δεν είναι που οι Τούρκοι κατάκτησαν την Πόλη το 1453. Το 1472 η Βυζαντινή Αυτοκρατορία είναι ήδη μακαρίτισσα εδώ και 19 χρό­ νια. λόγω ακριβώς της ορθοδοξίας. θα διαδεχτεί την ορθόδοξη Βυζαντινή. τη μέρα που ένας πιτσιρικάς τούρκος σουλτάνος ηλικίας μόλις 23 ετών θα κερδίσει τον τίτλο του Πορθητή. είναι Νορμανδοί (Βίκινγκς). και να είχαμε κανέναν Ρως Βίκινγκ να φτιάξει κράτος στη Ρωσία του Γέλτσιν! Και στην Ελλάδα. αιώνα θα συμμαζέψουν τους φύσει αναρχικούς ντόπιους Σλάβους και θα φκιάξουν εδώ κι εκεί διάφορα σλαβικά κρατίδια. ο Ιβάν Γ ο Μέγας. πράγμα που δημιουργεί στους Ρώσους τη βάσιμη ελπίδα πως η δική τους ορθόδοξη αυτοκρατορία. εκείνον τον καιρό δεν υπήρ­ χε Αμερική για να βοηθήσει τους Τούρκους να μπουν στην Πόλη τόσο εύκολα. και στην Ελλάδα!]. Ο Ιβάν Γ θα παντρευτεί τη Ζωή Παλαιολόγου. Γι’ αυτό η δουλειά ήταν τόσο εύκολη και έγινε τόσο γρήγορα]. που θα χαρακτη­ ριστούν ρωσικά από το όνομα των ιδρυτών τους. Ο Ιβάν Γ δίκαια θα χαρακτηριστεί Μεγάλος. από τις 29 Μαΐου 1453. [Αχ. δίνοντας την ευκαιρία στους Ρώσους να εμφανι­ στούν στο προσκήνιο της ιστορίας. [Και οι Μπολσεβίκοι το πτώμα μιας πεθαμένης Αυτοκρατορίας θα κατακτή­ σουν.Χ. αφού με αφετηρία το δικό του κράτος της Μοσχοβίας γύρω απ’ τη Μόσχα θα πρσκύψει κά­ ποτε μια μεγάλη Αυτοκρατορία. που θα δώσουν το όνομά τους στη χώρα δεν είναι Ρώσοι.To 1472. αλλά που η Ανατολή δεν καταχτήθηκε το 1918 από τους δυτικούς εισβολείς]. Η προσδοκία εκ­ δηλώνεται για πρώτη φορά με έναν γάμο. γνωστή στη Ρωσία σαν Σοφία Η εν λόγω καλή κυ­ ρία εκτός από το διαχρονικό πλεονέκτημα της ομορφιάς είχε και το ευ­ 210 . Κανείς δεν ξέρει πόσες Ρωσίες υπάρχουν.

που κατοικείται από έναν πολεμικό από παράδοση λαό. δεν ισχυρίστηκε ποτέ πως ήταν διάδοχος του Ιβάν Γ.καιριακό πολιτικό πλεονέκτημα να είναι ανιψιό του τελευταίου βυζαντι­ νού αυτοκράτορα [Βέβαια. τόσο πολύ. που δεν ήταν εθνότητα αλλά επαγγελματίες πολεμιστές. Μπορείτε να το λέτε αδόκιμα και Κοζακιστάν. που θα τους υποχρεώσει να υποταχτούν στα γρήγορα Κι έτσι. Ο Στάλιν. τα πράγματα θα ηρεμήσουν και οι κοζάκοι θα συγκεντρωθούν σε μια μεγάλη περιοχή για να δημιουρ­ γήσουν δικό τους κράτος. του Καίσαρα (αυτό σημαίνει τσάρος στα ρωσικά) θα τρομοκρατήσει τους Βογιάρους. Πολλά χρωστούν οι τσάροι στους κοζάκους. Το 1581. Όπως και να ’ναι. Την επανάσταση δεν την έκανε ολόκληρη η Αυτοκρατορία των τσάρων. πάντως. Για τη ρωσική αυ­ τοκρατορία το 1472 και για τη μπολσεβίκικη «αυτοκρατορία» το 1917. Η αυτοκρατορία θα φτάσει στο απόγειό της με το μεγάλης διάρ­ κειας Μεγάλο Βόρειο Πόλεμο (1700-1721) στον οποίο ο Μεγάλος Πέτρος νικά το σουηδό βασιλιά και του παίρνει τ ψ Εσθονία.]. και θα προσαρτήσει τη Σιβηρία στη Ρωσία Που εκτός από ευρωπαϊκή θα γίνει τώρα και ασιατική χώρα [ΤΙ θα γίνει. Που θα ονομαστεί Καζακστάν. οι Μπολσεβίκοι θα κληρονομήσουν μια πολυεθνική αυτοκρατορία Κι αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημά τους. λοιπόν.]. με τ ψ ατίθαση Σιβηρία. το 1472 δεν είναι 1917 για να κάνουμε αυτοκρατορικές συγκρίσεις. θα διώξει από κει τους μογγόλους Τατάρους. Οταν οι τσάροι αρπάξουν όσα εδάφη ήταν προγραμματισμένα να αρπαχτούν. που δεν πήρε μέρος στψ Επανάσταση. ή καζάκους. Η Αυτοκρατορία των τσάρων θα μεγαλώνει συνεχώς. τρία χρόνια πριν από το θάνατο του Ιβάν Δ' του Τρομερού. Ο Λένιν. [Τι θα κάνουν οι Μπολσεβίκοι με το εκ κατασκευής πολυεθνικό και μουσουλμανικό Καζακστάν. ο πρώτος ρώσος βασιλιάς που θα πάρει τον τίτλο του τσάρου. όμως. Ήταν πάρα πολλοί αυτοί οι σπουδαίοι καβαλάρηδες πολεμιστές τον καιρό που δούλευαν φιλότι­ μα και για το μεροκάματο και για το πλιάτσικο και για τ ψ επέκταση της αυτοκρατορίας των τσάρων. θα προκύψει τότε ένα πολύ σοβαρό ρωσικό κράτος. θα μπορούσε να είναι φαντασιακός διάδοχος του Ιβάν Δ' του Τρομερού. τη Λιβονία (τη μετέπειτα Λιθουανία που τότε ήταν μεγάλη χώρα) και μέρος 211 . Είναι όμως μια διπλή αρχή. τους ρώσους φεουδάρ­ χες. αλλά η κυρίαρχη στην Αυτοκρατορία περιοχή της Ρωσίας]. ένας θαρραλέος κοζάκος ονόματι Ερμάκ ΊΙμοφέεφ. θα περάσει τα Ουράλια. που θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν η πρώτη μορφή της ρωσικής αυτοκρατορίας. Ο Ιβάν Δ' ο Τρομερός (1530-1584). θ α απομονωθεί στψ ασιατική μοναξιά της πέραν των Ουραλίων. Μήπως οι Κοζάκοι θυ­ μηθούν τα παλιά και παν μ’ αυτούς που πληρώνουν καλύτερα.

Παρόντες σ’ αυτήν τη σημαδιακή συνεδρίαση είναι ο Λένιν. κατάλαβε. οδηγείται στη Μό­ σχα μέσα σ’ ένα σιδερένιο κλουβί και εκεί του κόβουν το κεφάλι με μπαλτά Ε. Στις πόλεις. Λίγο αργότερα. 'Οποιος χοντροκέφαλος δεν κατάλαβε τότε θα το καταλάβει σε λίγο. που γίνεται από τις 14 μέχρι τις 20 Σεπτεμβρίου 1917. αυτό το κλουβί άνοιξε τώρα ο Λένιν. ο Ζινόβιεφ. να εξηγούμαστε. αποκτούν την πλειοψηφία για πρώτη φορά στις 31 Αυγούστου 1917. ένα είδος προκοινοβουλίου στο οποίο μετέχουν όλα τα κόμ­ ματα Σ’ αυτή τη συνδιάσκεψη. ο Κάμενεφ. που είναι υπόδειγμα για όλα τα άλλα Στο μεταξύ συνέρχεται στην Πετρούπολη η Πανδημοκρατική Συν­ διάσκεψη. Αυτόν τον μπαλτά πήρε από τα χέρια των δημίων και τον έστρεψε εναντίον τους. που μέχρι τότε ήταν «τουρκική». Λίγο αργότερα. ούτε για κομουνιστικό δάκτυλο. λεηλατούν και καίνε τα υποστατικά τους χωρίς κομουνιστι­ κή παρακίνηση. την άμεση προπαρασκευή για την κατάληψη της εξουσίας. μια διετής επανάσταση των δουλοπάροικων υπό τον Γεμελιάν Πουγκατσόφ. Στις αρχές Οκτωβρίου του 1917 όλα στη Ρωσία είναι άνω κάτω. ο Λένιν δηλώνει απερίφραστα πως οι Μπολσεβίκοι είναι έτοιμοι για την «ολοκληρωτική επανάσταση». Και στις 15 Σεπτεμβρίου ο Τρότσκι εκλέγεται δημοκρατικότατα πρόε­ δρος αυτού του Σοβιέτ. ο Τρότσκι. κι έτσι θα αποχτήσουν πρόσβαση και στη Μαύρη θάλασσα Καθώς μεγαλώνει η αυτοκρατορία μεγαλώνει και η δυστυχία Το 1775. Δεν πρόκειται ούτε για αντεθνική συμπεριφορά.της Καρελίας. με ψήφους δέκα έναντι δύο. ο Ντζερζίνσκι. όταν αρχίσει το μεγάλο πανηγύρι του Οκτώβρη. πνίγεται στο αίμα από τη Μεγάλη Αικατερίνη. 'Οποιος κατάλαβε. σχεδόν αυ­ τόματα και χωρίς μεγάλη προσπάθεια Ειδικά στο πανίσχυρο Σοβιέτ της Πετρούπολης οι Μπολσεβίκοι. που ξέρει πολύ καλά την ιστορία της Ρωσίας. Η Ρωσία αποχτά τώρα ζωτικής σημασίας έξοδο στη Βαλτική. ΤΙ εννοούσε. το 1739 σι Ρώσοι θα νικήσουν τους Τούρκους στην Κριμαία. που οι ρακχκ μουζίκοι δεν θα τον ξεχάσουν ποτέ. Στο μέτωπο οι στρατιώτες αρνούνται να πολεμήσουν και πηδώντας τα χαρακώματα συμφιλιώνονται με τους Γερμανούς. Πρόκειται απλά και καθαρά για απελπισία Στην απέραντη ρωσική ενδοχώρα οι φτωχοί αγρότες σφάζουν τους τσιφλικάδες. Ο Πουγκατσόφ. Μη μου πείτε πως δεν έκανε καλά. ο Ουρίτσκι. τα Σοβιέτ μπολσεβικοποιούνται σιγά σιγά. με άψογα δημοκρατικές διαδικασίες. ο Σβερντλόφ. ο Στάλιν. στις 10 του Οκτώβρη η κεντρική επιτροπή του κόμ­ ματος των Μπολσεβίκων αποφασίζει. η Αλεξάν­ 212 . Οι κομουνιστές (οι Μπολσεβίκοι) ακό­ μα δεν έχουν επεκτείνει την παρουσία και τη δράση τους στην ύπαιθρο.

τις γέφυρες του ποταμού Νέβα.. Ζινόβιεφ. πως όλη η Ρωσία είναι μαζί του. με πάρα πολύ κόπο. Η αυτοκρατορική Ρωσία θα γίνει μεγάλη δύναμη από τότε που θα αποχτήσει στόλο. Τρότσκι. Δεν ξέρω τι θα έκαμνε αν ήταν μέσα στα ανάκτορα η πονηρή. που συνδέουν τα διάφορα τμήματα της Πετρούπολης. και θα φκιάξει αξιόμαχο στόλο. μ’ όλα τα κανόνια στραμμένα κατά κει. ο Μεγάλος Δούκας της Μοσχοβίας. πως στηρίζεται στο λαό. που λέμε.δρα Κολοντάι. ο Μπούμπνοφ. του τσάρου που θα κάνει τη Ρωσία ευρωπαϊκή χώρα. Δεκατέσσερις μέρες αργότερα. ανα­ θέτει το καθήκον της προετοιμασίας για άμεση κατάληψη της εξουσίας σε ένα πολιτικό γραφείο αποτελούμενο από τους Λένιν. θα γίνει το 1547 ο πρώτος τσάρος της Ρωσίας με το όνομα Ιβάν Δ'. μια Γερμανίδα που έγινε τσαρίνα σκοτώνοντας τον τσάρο σύζυγό της Πέτρο Γ. Κάμενεφ. που δεν θα υπήρχε αν κάποτε ο Με­ γάλος Πέτρος δεν ναυπηγούσε στόλο για πρώτη φορά στην ιστορία της Ρωσίας από τότε που ο Ιβάν. ενώ το υπουργικό συμβούλιο της προσωρινής κυβέρνησης Κερένσκι συνεδριάζει στα Χειμερινά ανάκτορα και ο πάντα αισιόδοξος πρω­ θυπουργός διακηρύσσει άλλη μια φορά πως όλα παν καλά. η Κόκκινη Φρου­ ρά της Πετρούπολης και μεγάλες ομάδες οπλισμένου λαού επιτίθενται και καταλαμβάνουν το κεντρικό τηλεγραφείο. το κα­ ταδρομικό «Αβρόρα» ή «Αουρόρα» (αυγή σημαίνει η λέξη στα ρωσικά) αποπλέει από το ναύσταθμο της Κροστάνδης και μπαίνει στον ποταμό Νέβα. που είχε μελετήσει στην Ευρώπη την πολεμική ναυπηγική τέχνη. αιμοβόρα και σεξομανής Μεγάλη Αικατερίνη. και ενώ η κυβέρνηση Κερένσκι συνε­ χίζει την ολονύχτια συνεδρίασή της. κλπ. Ήταν κανονιά απ’ το «Αβρόρα». τους σιδη­ ροδρομικούς σταθμούς και την Κρατική Τράπεζα Την ίδια μέρα μεγά­ λα τμήματα ένοπλων Φινλανδών έρχονται από την κοντινή Φινλανδία και η επανάσταση παίρνει έναν συμβολικά διεθνή χαρακτήρα Κι ενώ γίνονται όλα αυτά τα εισαγωγικά στην επανάσταση. το απόγευμα της 24ης Οκτωβρίου 1917. πολύ γνωστός στους κινηματογραφόφιλους από το αριστούργημα του Αΐζενστάιν Ιβάν ο Τρομερός. Σοκόλνικοφ και Μπούμπνοφ. όμως ο Κερένσκι που ήταν μέσα την έκλασε. όταν άκουσε ένα μπουμ. Η ICE. ο Λόμοφ και ο Σοκόλνικοφ. στις εκβολές του οποίου είναι χτισμένη η πόλη του Μεγάλου Πέτρου. Στά­ λιν. θα αγκυροβολήσει απέναντι από τα Χειμερινά ανάκτορα. Ο Πέτρος. με λίγο ζόρισμα είν’ αλήθεια. μια ομοβροντία του «Αβρόρα» δί­ νει το σύνθημα για την έναρξη της μέτρησης του χρόνου της καινούρ­ 213 . Το πρωί της 25ης Οκτωβρίου. ξέρει πολύ καλά πως τα πολεμικά πλοία είναι επιπλέοντα και μετακινούμενα κάστρα Το καταδρομικό «Αβρόρα».

τι θέλουν μέσα στα ανάκτορα. Ήταν ο μόνος από την κυβέρνηση που κατάφερε να ξεφύγει. σαν να ήταν στο σπίτι τους σουλατσάρουν πέρα δώθε και κάνουν ό. Κάποιος παλιός σύντροφος πρέπει να τον αναγνώρισε και να τον φυγάδευσε. στρα­ τιώτες. Αγνωστο γιατί Ίσως διότι πριν από λίγους μήνες. στο παρθεναγωγείο Σμόλνι. οι απόγονοι των Βογιάρων. όπως θα δείξει με έναν ευφυέστατο συμβολισμό βασισμένο στο «ιδεολογικό μοντάζ» ο Σ. ήταν συνηθισμένοι σε άλλου είδους βαρβαρότητα. σαν αυτήν που οι πρόγονοί τους ασκούσαν με μεγάλη επιμέλεια για αιώνες. πριν αλλάξει στρατόπεδο. Το στρατηγείο του Λένιν. Το πρωί της 25ης Οκτωβρίου 1917 όλη η εξουσία βρίσκεται πράγματι στα Σοβιέτ. Πώς. στο μεγαλο­ 214 . βρίσκεται κοντά στα Χειμερινά ανάκτορα. οι εξαθλιωμένοι. που σαστισμένοι συνεχίζουν τη συνεδρίαση μέχρι την τελευταία στιγμή. ήταν στέλεχος των Σοβιέτ. όπου σήμερα βρίσκεται το Μουσείο Ερμιτάζ. Οι «ξεβρά­ κωτοι». Όλα τα ρολόγια του κόσμου σταματούν το απόγευμα της 25ης Οκτωβρίου 1917. οι πεινασμένοι. Εμπρός της γης οι κολασμένοι! Τώρα που ο Λένιν άνοιξε την κόλα­ ση. πάρτε τα κλειδιά από τον Άγιο Πέτρο και μπείτε στον παράδεισο! Ο πρωθυπουργός Κερένσκι δεν συλλαμβάνεται. Στο εξής η «ώρα Ρωσίας» θα είναι και «ώρα του νέου κόσμου».γιας εποχής. Σε λίγες μέρες θα βρεθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες. Με το μπουμ. απ’ όπου ο μεγάλος επαναστάτης διευ­ θύνει αυτή την πρωτοφανή επιχείρηση. Συγκλονιστικό και μεγαλειώδες. της Γης οι κολασμένοι βρίσκονται στην εξουσία Τη νύχτα της μέρας που ο ένοπλος λαός μπουκάρει στα Χειμερινά ανάκτορα. Η δυαρχία καταλύεταu Το βραχύβιο αστικό καθεστώς του Λβοφ και του Κερένσκι εξαφανίζεται εν ριπή οφθαλμού. όπως έλεγαν παλιότερα τους ρώσους ευγενείς. Είναι συγκλονιστικό. Το απόγευμα της ίδιας μέρας «οι νεομσγγόλοι» του Λένιν καταλαμ­ βάνουν τα Χειμερινά ανάκτορα και συλλαμβάνουν έντεκα υπουργούς της κυβέρνησης Κερένσκι. όλοι ανάκατα και χωρίς τάξη ρίχνο­ νται με το κεφάλι και πολιορκούν τα Χειμερινά ανάκτορα Μια μυρμη­ γκιά λαού σκαρφαλώνει στη σφηκοφωλιά. που αρχίζει αυτήν ακριβώς τη στιγμή. ένοπλοι εργάτες. Από ποιο δρόμο. ναύτες. Αιζενστάιν στην ταινία του Οκτώδρης.Μ. Δίνοντας εντολές από κει θα κάνει πραγματικότητα το παλιότερο σύνθημα «όλη η εξουσία στα Σοβιέτ». δεν ήταν συνηθισμένοι σε τέτοιου είδους βαρβαρότη­ τα. Κανείς δεν πιστεύει στα μάτια του. Για πρώτη φορά στην κολασμένη ιστορία της Γης. που τα είχε εγκαταλείψει ο τσάρος για να πάρει το δρόμο της εξορίας. Μυστήριο μούτρο ο Αλέξανδρος Κερένσκι. Οι υπουργοί.

Της Γης οι κολασμένοι θα μπουν στην απαστράπτουσα καρ­ διά της τσαρικής κόλασης για να σπάσουν εκεί τις αλυσίδες τους. Στις 2 Νοεμβρίου 1917 η σοβιετική εξουσία δίνει στη δημοσιότητα (όλα τα επίσημα έγγραφα δίνονται στη δημοσιότητα. (Παρελθόν. τον Στάλιν ως επίτροπο των Εθνοτήτων. Με το ίδιο διάταγμα. τον Λουνατσάρσκι ως επίτροπο της Παιδείας. ακόμα και τα πιο ασήμαντα) τη διακήρυξη των δικαιωμάτων των λαών της Ρωσίας.). όπως ονομάζεται η επαναστατική κυβέρνηση κατά πρόταση του Τρότσκι. που δεν λέγεται ακόμα 215 . αρχίζει τη συνεδρίασή του το Δεύτερο Πανρωσικό Συνέδριο των Σοβιέτ. «Η εργατική και αγρο­ τική κυβέρνηση που προήλθε από την επανάσταση της 24ης-25ης Οκτω­ βρίου και που στηρίζεται στα Σοβιέτ. Η συνεδρίαση κρατάει κάπου δύο εικοσιτετράωρα χωρίς διάλειμμα Και σε 48 ώρες από τότε που ο λαός «εγκαταστάθηκε» στα ανάκτορα. που προέκυψε από τη συνεδρίαση. Το πρώτο Συμβούλιο των Επιτρόπων (υπουργών) του Λαού αποτελείται από τον Λένιν ως πρόεδρο. Αφορά την ειρήνη. καταργείται η μυστική διπλωματία και ακυ­ ρώνονται οι μυστικές συνθήκες και συμφωνίες που είχαν συνάψει τόσο το τσαρικό όσο και το βραχύβιο αστικοδημοκρατικό καθεστώς. Η διοίκηση του στρατού και του ναυτικού ανατίθεται σε τριμελή επι­ τροπή αποτελούμενη από τους Αντόνοφ. καλεί όλα τα εμπόλεμα έθνη και τις κυβερνήσεις τους ν’ αρχίσουν χωρίς αργοπορία τις διαπραγματεύ­ σεις για τη σύναψη δίκαιης και δημοκρατικής ειρήνης». Οι λαοί και οι χώρες που τώρα συναποτελούν το προλεταριακό κράτος. μέχρι πριν από λίγες μέρες συναποτελούσαν την αυτοκρατορία του τσά­ ρου. Το σο­ βιετικό κράτος θα ιδρυθεί μέσα στα ανάκτορα Ο συμβολισμός είναι προφανής. ο Λένιν αυτοπροσώπως διαβάζει στους συνέδρους το διάταγμα με το οποίο η γη περνάει στους χωρικούς: «Η επί της γης ιδιοκτησία των γαιοκτημόνων καταργείται απ’ αυτή τη στιγμή και χωρίς καμιά απολύτως αποζημίωση». ο Κάμενεφ διαβάζει το διάταγμα για τη συγκρότηση του Συμ­ βουλίου των Επιτρόπων του Λαού. εκδίδεται το πρώτο διάταγμα της νέας μπολσεβίκικης κυβέρνησης. Ομως. όπως στο πρόσφατο τσαρικό παρελθόν. Με το σχετικό διάταγμα αναγνωρίζεται όχι μόνο η απόλυτη ισότη­ τα μεταξύ των δημοκρατιών της ομοσπονδίας. Κριλένκο και Ντιπένκο. Στην ίδια ιδρυτική του σοβιετικού κράτους συνεδρίαση.πρεπές και απέραντο ενδιαίτημα της τσαρικής οικογένειας. η παραμονή στην Ένωση δεν θα είναι υποχρεω­ τική. Στην ίδια πάντα ιστορική συνεδρίαση των Σοβιέτ ολόκληρης της Ρωσίας. τον Τρότσκι ως επίτροπο των Εξω­ τερικών. Πότε κιόλας έγινε παρελθόν. στο εξής. τον Ρίκοφ ως επίτροπο των οικονομικών.

Οι Στάλιν αυτού του κόσμου υπάρ­ χουν για τις δύσκολες ώρες. ο Λένιν κάθε τόσο διακήρυττε δημοσίως την πρόθεσή του να την καταλάβει. οι προθέσεις του Λένιν. έτσι θα ονομαστεί το 1923. από το καινούργιο πολυεθνικό κράτος. όπως η Ουκρανία για παράδειγμα με τον υπερτροφικό εθνικισμό της. Ο εθνικισμός ενεργεί πάντα φυγόκεντρα και διασπαστικά. αν το θέλουν.Σοβιετική Ένωση. είναι αμφίβολο αν κάποιες από τις ομόσπονδες Δημοκρατίες θα παρέμεναν στην Ένωση για περισσότερους από μερικούς μήνες. Πριν καταλάβουν την εξουσία οι Μπολσεβίκοι. ο Στάλιν. και να απο­ χωρήσουν. Όλα σ’ αυτήν ήταν πεντακάθαρα και όλα έγιναν στο φως της μέρας. και τώρα Τέτοια θα λέμε τώρα. Προ­ σπαθούν να πείσουν όσες εθνότητες ήταν δυνατό να πεισθούν ευκολό­ τερα. Οι Δυτικοί επιτίθενται με μπαράζ εθνικιστικής προπαγάνδας. πως δεν τις συμφέρει να παραμείνουν στο νέο «τυχοδιωκτικό» κράτος.τι κρίνει σκόπιμο για να διατηρηθεί το παλιό αυτοκρατορικό πλαίσιο. Το κλασικό σύνθημα του Κομουνιστικού Μανιφέστου προλετάριοι όλων των χωρών ενωθείτε προβλέπει ένωση προλετάριων και όχι λαών συλλήβδην. Η υπόσχεση για αυτοδιάθεση των λαών που αποτελούσαν την Ένωση θα αθετηθεί απ’ τις πρώτες κιόλας μέρες της σοβιετικής εξουσίας. πιο αστραφτερή επανάσταση δεν θα βρεις στην ιστορία των επα216 . Η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν ήταν μια σκο­ τεινή δουλειά συνωμοτών. αν το επιθυμούν. του Τρότσκι και όλων των άλλων Μπολσεβίκων. Εκτός και αν κάποιος σαν τον Στάλιν κατα­ φέρει να περιορίσει αυταρχικά την τάση των λαών για διάσπαση και διάλυση των μεγάλων διοικητικών σχημάτων. αλλά και το δικαίωμα των ομόσπονδων κρατών να αυτσνομηθούν. του Στάλιν. Ο εθνικισμός δεν ευνοεί καθόλου το ομοσπονδιακό σύστημα διοίκη­ σης. όμως αργότερα θα δημιουργηθούν πολλά προβλήματα Και αν ο επίτροπος των Εθνοτήτων. Ο Στάλιν. Και τώρα. ενεργώντας ως υπουργός Εθνο­ τήτων. που δρούσαν στο παρασκήνιο της εξουσίας. Ή. Αυτό μπορεί να το λέει κανείς εύκολα πάνω στο γενικό ενθουσια­ σμό. Ωστόσο. προς το παρόν τουλάχιστον είναι πάντα σαφείς και καθαρές. αυτό που στη μεν φιλελεύθερη εκδοχή επεξεργάστηκε θεωρητικά ο Καντ. Η αυταρχικότητα του «αυτοκρατορικού» Στάλιν ως υπουργού Εθνο­ τήτων στην πρώτη σοβιετική κυβέρνηση θα αποδειχτεί καίριας σημα­ σίας για την ύπαρξη της νεαρής Σοβιετικής Ένωσης. δεν ήταν αυτός που ήταν. Πιο καθα­ ρή. στη δε σοσιαλιστική ο Μαρξ. Οι λαοί ποτέ δεν αγάπη­ σαν τις αυτοκρατορίες. που υποτίθεται πως θα αποχτούσε ένα καινούργιο περιεχόμενο. θα κάνει ό.

Η μόνη σοβαρή δυσκολία που αντιμετώπισαν οι Μπολσεβίκοι από την αρχή ήταν τάξεως θεωρητικής μάλλον και αφορούσε στο είδος και τη μορφή που έπρεπε να πάρει η εξουσία που θα προέκυπτε από την επανάσταση. τα Σοβιέτ μπολσεβικοποιούνται ταχύτατα και χω­ ρίς ιδιαίτερα μεγάλη προσπάθεια Ο λαός εύκολα καταλαβαίνει πως το πρόγραμμα δουλειάς και δράσης που προτείνουν οι Μπολσεβίκοι δεν είναι μόνο λογικό. το βιολί της δυαρχίας δεν θα ήταν δυνατό να συνεχιστεί για πολύ. Αλλωστε. υπήρχε ήδη μια γνήσια σοσιαλιστική εξουσία. Δεν μένει παρά να την πάρει και τυπικά. από τον Απρίλιο μέχρι τον Αύ­ γουστο του 1917.ναστάοεων όσο κι αν ψάξεις. όλα αποδείχτη­ καν πιο απλά απ’ όσο τα λογάριαζε και όλα έγιναν πιο γρήγορα απ’ όσο τα περίμενε στην πιο μαζική επανάσταση που έγινε ποτέ. 'Επρεπε. ένας άνθρωπος που προερχόταν από τα Σοβιέτ. Αλλά η δύσκολη απόφαση συνέχεια σκάλωνε στη σχεδόν αρρωστημένη αισιοδοξία του. Για το μεγαλύτερο επαναστάτη που εμφανίστηκε ποτέ στην ιστορία των επαναστάσεων. Ο Κερένσκι. Με τέτοια λαϊκή συναίνεση δεν υπάρχει κανένας λόγος να μη λες την αλήθεια στο λαό. όπως ήλπιζε ο Κερένσκι. 'Οπως και να ’ναι. λοιπόν. τα Σοβιέτ. Αρνιόταν να παραδώσει την εξουσία στα Σοβιέτ διότι διατηρούσε μέχρι τέλους την ελπίδα πως σε λίγο τα πράγ­ ματα θα καταλαγιάσουν με τη βοήθεια των Σοβιέτ. δεν αλληλοσυμπληρώνονται. τους σοσιαλεπαναστάτες. Και μάλλον είχαν δίκιο. Έκαμναν ό. το δεύτερο σκέλος της δυαδικής εξουσίας. Οι Μπολσεβί­ κοι του έλεγαν πως δεν έχει ιδέα τι είναι ο σοσιαλισμός. η μια απ’ τις δυο 217 . που στο τέλος της γιορτής κι αφού θα έβγαζαν το φίδι απ’ την τρύπα θα πετιόνταν στον κάλαθο των αχρήστων της ιστορίας. θα μπορούσε να παραδώσει την εξουσία στους παλιούς του συντρόφους. που παρέμεναν στα Σοβιέτ και να κάνει δικά του τα λαϊκά συμβούλια πριν τα κάνουν δικά τους οι Μπολσεβίκοι Το σκεφτόταν. Δυο εξουσίες που ενεργούν παράλληλα και σχεδόν ανεξάρτητα η μια απ’ την άλλη αλληλοαναιρούνται και αλληλοκαταργούνται.τι μπο­ ρούσαν να μην εκτονωθεί η κρίση. Οι Μπολσεβίκοι ήξεραν καλά πώς σκέφτεται ο Κερένσκι Και έσπρω­ χναν τα πράγματα προς την αντίθετη κατεύθυνση. ο σοσιαλι­ σμός του Κερένσκι περίσσευε. Συνεπώς. που ισχυ­ ριζόταν πως η κυβέρνησή του ήταν άψογα σοσιαλιστική. αλλά και το μόνο εφαρμόσιμο σε μια περίοδο κατά την οποία σχεδόν ολόκληρη η εξουσία έχει ήδη περάσει στα Σοβιέτ και η προσωρινή κυβέρνηση σούρνεται πίσω από τα γεγονότα Ο λαός κατέχει την εξουσία κατ’ ουσίαν. Μέσα σε τέσσερις μήνες.

Ακόμα και οι στενοί συνεργά­ τες του Λένιν ήταν επιφυλακτικοί ως προς τη διοικητική αποτελεσματικότητα του σοβιετικού μοντέλου οργάνωσης του κράτους. Τα Σοβιέτ είναι μορφή άμεσης δημοκρατίας. Η εξαφάνιση των Σοβιέτ. στην Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ) δεν θα υπάρχει ούτε σοσιαλισμός. αφού πρώτα χρησιμοποιήσει τα Σοβιέτ για να γίνει κράτος. Πάντως. Η καινούργια μορφή εξουσίας. η σοβιετική. όπως ο Κερένσκι. Διότι τα Σοβιέτ. ωστόσο. θα αρχίσουν να υπολειτουργούν εντός του κόμματος. ήταν αδοκίμαστη και πρωτόγνωρη. Ο Λένιν εύκολα θα πείσει τους αντιφρονούντες περί του αντιθέτου με το επιχείρημα πως το κόμμα. είχαν εξαφανιστεί πολύ νωρίτερα για να μείνει μέχρι τέλους μόνο το όνομά τους στο χαρακτηρισμό του κράτους ως σοβιετικού. ούτε Σοβιέτ. το μεταβατικό προς την αταξική κοινω­ νία κράτος. Πίστευαν πως ο λαός δεν μπορεί να ασκήσει την εξουσία ο ίδιος. Και η άμεση δημοκρατία. που τελικά θα υποκαταστήσει και το κράτος και τα Σοβιέτ. Από το 1936 και μετά. Και τα Σοβιέτ. θα βοηθούσε το λαό να ασκήσει την εξουσία. ούτε δημο­ κρατία. σαν έννοια γέ­ 218 . βέβαια. τελικά θα καταπιεί και τα Σοβιέτ και το κράτος και θα πάρει τη θέση και των δύο. ήταν η σοβαρότερη απώλεια. η συνέχεια θα δείξει πως το κόμμα των Μπολσεβίκων δεν θα μπορέσει να περιοριστεί στον παιδαγωγικό του ρόλο. ώστε να μην τα κάνουν όλα ρημαδιό οι άπειροι. που δεν είναι. Το κόμμα. η βασισμένη στα Σο­ βιέτ. δάσκαλο και καθοδηγητή της μάζας. κανείς δεν διέλυσε τα Σοβιέτ. Στο νέο. όπως παρατηρεί ο Αριστοτέλης μιλώντας για την Αθηναϊκή Δημοκρατία. που όλα τα ξέρουν και όλα τα μπορούν. οι αγράμματοι και α εξυπνάκηδες. Κατ’ ουσίαν. ο Λένιν ήθελε το κόμμα βοηθό. εξουσία. η λαϊκή εξουσία βάσης. λειτουργεί δύσκολα σε κοινωνίες ανθρώπων που ξεπερνούν τις πέντε χιλιάδες. Ήταν όχι μόνο αδύνατο αλλά και εντελώς ανόητο να πιστεύει κανείς. μ’ άλλα λόγια. πως όπου να ’ναι τα Σοβιέτ βγαί­ νουν απ’ τη σκηνή της ιστορίας ή πως κάποιος πονηρός θα μπορέσει να τα ενσωματώσει στην αστική σοσιαλδημοκρατία και να τα εξαφανί­ σει Ο Κερένσκι περίμενε ανοήτως να κινηθούν τα Σοβιέτ προς αυτόν και δεν έκανε καμιά σοβαρή προσπάθεια να κινηθεί αυτός προς τα Σοβιέτ. Δυστυχώς. χωρίς μεσάζο­ ντες και εντολοδόχους. Τυπικά τουλάχιστον τα Σο­ βιέτ υπήρχαν από το 1905 που πρωτοεμφανίστηκαν αυθόρμητα μέχρι την πτώση του κομουνισμού το 1990 και τη διάλυση της ΕΣΣΔ το 1991. της άμεσης δημοκρα­ τίας.να εξαφανιστεί.

Εκτός τούτου. Κι όσοι κόπτονται υπέρ το δέον πολύ για τη «λαϊκή εξουσία» το μόνο που έχουν στο μυαλό τους είναι να ασκήσουν αυτοί την εξουσία κατά πώς τους ταιριάζει παραμερίζοντας τους άλλους που την ασκούν τώρα Πριν από το κάθε τι. μια πολύ βασανιστική υπόθεση. που γράφει και προγράφει πριν καν ενεργήσει Η γραφειοκρατία δημιουργείται μέσα από τον εξουσια­ στικό μηχανισμό και όσο αυτός λειτουργεί. Η άμεση δημοκρατία δεν είναι εύκολη δουλειά. λέγεται γραφειοκρατία λαϊκής βάσης. 219 . τελικά. Μ’ αυτά και μ’ άλλα πολλά. όχι να μας παρακαλούν. Δεν γίνεται να επαγγέλλεται ή να μισοεπαγγέλλεται κανείς το σύνεδρο και τον ψηφοφόρο. Προϋποθέτει ήθος απ’ τη μεριά όλων. είναι λάθος να πιστεύουμε πως ο μαρασμός των Σοβιέτ ήταν η συνέπεια ενός σχεδίου που εκπόνησε η γραφειοκρατία Η γραφειο­ κρατία δεν είναι ένα προκάτ μόρφωμα. κακόπιστους και βλάκες. Τους πολιτικούς πρέπει να τους παρακαλούμε να μας κυβερνήσουν. Οι συνεδριάσεις μπορεί να γίνουν. αυξημένη αίσθηση της κοινωνικής ευθύνης από μέρους των εγωιστικών ατόμων. λοιπόν. κυρίως. ξεκουρδιζόταν ο λαϊκός εξου­ σιαστικός μηχανισμός των Σοβιέτ. Ο Σαίκσπηρ έχει να μας μάθει πολλά για το διαστροφικό χα­ ρακτήρα κάθε μορφής εξουσίας. γνώση σεβαστή απ’ όλους και. που έχει τη ρίζα της στην επιθυμία να ελέγχεις τη μοίρα των άλλων. εμπεριείχαν και τη δημοκρατία και το σοσιαλισμό. Η σοβιετική εξουσία. οι πολίτες εύκολα εκχωρούν ακόμα και τα βασικά τους δικαιώματα στους «καθ’ ύλην αρμόδιους». προϋποθέτει μια συνεχή ενασχόληση όλων με τα κοινά. Η άσκηση εξουσίας από τα Σοβιέτ δεν είναι παρά μια αλυσί­ δα από συνεδριάσεις και ψηφοφορίες.νους όπως θα έλεγε ο Αριστοτέλης. κυρίως όταν συνεχώς σκοντάφτεις σε αμαθείς. δεν είναι καθόλου εύκολο να ασχολείσαι συνεχώς με τα κοινά. Αυτό δεν λέγεται άμεση δημοκρατία. Στο βαθμό. όπως και η Αθηναϊκή Δημοκρατία με την οποία μοιάζει πολύ. Ωστόσο. που κουρδιζόταν η γραφειοκρατική μηχανή. Εμείς να λέμε «γεμίστε το κενό εξουσίας» κι εκείνοι να λεν «δεν θέλω να είμαι σαβούρα για μπάζωμα». το να θέλεις να ασκείς εξουσία είναι μια δια­ στροφή. Κάποτε τα βαριέσαι όλα αυτά.

.

ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ ο λενινισμός η κορύφωαη της περιπέτειας .

.

πράγμα που αν το δεχόμασταν θα οδηγούμασταν κατ’ ευθείαν στη μεταφυσική. Παίρνουν την αξία τους από τις συνεχώς μεταβαλλόμενες ανάγκες του ανθρώπου. λέει ο Πρωταγόρας. που θα γίνει γνωστός με το επαναστατικό ψευδώνυμο σαν Νικολάι Λένιν (Λιένιν στα ρωσικά). Βλαντιμίρ Ονλιάνοφ ή Νικολάι Λένιν. Γι’ αυτό ακριβώς το μέτρο της αξίας των χρησίμων πραγμάτων είναι ο άνθρωπος με τις συνεχώς μεταβαλλόμενες ανάγκες του. τα χρήματα. Από δω και η κινητικότητα που εμφανίζει η έννοια του θεού μέσα στην ιστορία Ακόμα και οι θεοί πεθαίνουν όταν αλλάζει το ανθρώπινο μέτρο που μετράει τη χρησιμότητά τους γι’ αυτούς που έχουν ανάγκη το θεό ή τους θεούς. πέθανε στις 21 Ιανουαρίου 1924. αναμφιβόλως. Όλες οι αξίες. αν δηλαδή παίρνει αξία από τη χρησιμότητά του και δεν ενέχει μια αξία καθεαυτή. ήταν ηγέτης χρήσιμος για την εποχή του και τη χώρα του. ούτε αισθητική δεν μπορεί να είναι σταθερή. είναι απλώς αντικείμενα Όμως. αν ο λενινισμός είναι χρήμα. φιλοσοφικής ή ηθικής τάξεως. που είναι ένα μόνο από τα πολλά επαναστατικά του ψευδώνυμα. εκ των οποίων μόνο τα 5 ή τα 4 ήλεγχε άμεσα ο μεγάλος επαναστάτης. ούτε υλική. ούτε πολιτική. και όχι σταθερή αξία πολιτικής. ούτε ηθική. προσαρμόζονται στις μεταβαλλόμενες ανάγκες του ανθρώ­ που. κατά πώς εννοεί τη λέξη ο Πρωταγόρας. Πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος. * ** Ο γεννημένος Βλαντιμίρ Ίλιτς Ουλιάνοφ. τότε πρέπει να δούμε ποια αξία θα μπορούσε να έχει ο λενινισμός στην εποχή μας. Ο Λένιν. Όμως. ακόμα και οι μεταφυσικές. Χρήματα για τους Έλληνες είναι τα χρειαζούμενα.1. Τη χρονιά του θανάτου του το καινούργιο καθεστώς είχε τη νηπιακή ηλικία των 7 ετών. τα χρήσιμα πράγματα. τα χρήσιμα πράγματα Τα άχρη­ στα πράγματα δεν είναι χρήματα. αυτό που επικράτησε. που από το 1922 έμενε καθηλωμένος στο 223 . σε ηλικία μόλις 54 ετών. δεν έχουν μια αξία καθεαυτή. Καμιά αξία.

ο επαναστάτης. μια μικρή πόλη στην αριστερή όχθη του Βόλγα. τους Μπολσε­ βίκους. Κάτω από ομαλότερες συνθήκες ο Λένιν θα μπορούσε ίσως να ζήσει άλλα 25 χρόνια Και να πεθάνει. μονομανή. και τα εκκαθαρισθέντα από τον Στάλιν στελέχη του κόμματος ίσως επιζούσαν και τα στελέχη που ακολούθησαν τον Τρότσκι ίσως να μη δημιουργούσαν προβλήματα Όμως. τα «αν». Πάντως. πά­ ντων επαναστατικών χρημάτων μέτρον Λένιν. μεταξύ Καζάν και Σαμάρας. όταν δεν εκφράζουν ανοησία εκφράζουν ευσεβείς πόθους. Σε μια τέτοια φανταστική περίπτωση. που προ­ φανώς του προκάλεσε η παρατεταμένη υπερκόπωση. Σοβαρές διαφωνίες για το ίδιο θέμα θα προκύψουν και μέσα στο δικό του επαναστατικό κόμμα. που θα μπορούσε να ζήσει πολλά χρόνια ή να πεθάνει στη γέννα δεν μας ενδιαφέρει Μας ενδιαφέρει μόνο ο Νικολάι Λένιν. στην αρχή του Ψυχρού Πολέμου. αλλά και απολύτως καθοριστι­ κός. που έζησε όσο έζηοε και έκανε όσα έκανε. ας πούμε το 1949. καταστροφικό. λοιπόν. όταν πρότεινε την κατά μέτωπο επίθεση κατά του Κερένσκι και την άμεση μετατροπή της αστικοδημοκρατικής επανάστασης σε προλεταριακή. Μ’ άλλα λόγια οι περισσότεροι μαρξιστές (και οι Μενσεβίκοι ήταν μαρξιστές) προτιμούσαν μια ειρηνική κοινοβουλευτική «πολιτική διείσδυση» στα πλαίσια της αστικής δημοκρατίας. ο ρόλος της προσωπικότητας του Λένιν στην ιστορία της Οκτωβριανής Επανάστασης και των πρώτων μετά την επικράτησή της χρόνων δεν είναι μόνο αναμφισβήτητος. Ο Τρότσκι. Το γεγονός πως ο Λένιν έφερε τα πάνω κάτω σ’ ολόκλη­ ρο τον κόσμο και όχι μόνο στη Ρωσία κάθε άλλο παρά απαρατήρητο θα ήταν δυνατό να περάσει. Σ’ αυτή την πόλη ο πατέρας του Ίλιτς Νικολάγιεβιτς Ουλιάνοφ ήταν επιθεωρητής δημοτικής εκπαίδευσης ενώ η μητέρα του Μαρία Αλεξαντρόβνα Ουλιάνοβα. δεν τάχθηκε εξαρχής υπέρ της ένοπλης επέμβασης. το λενινισμό σαν μέτρο της επαναστατικότητας και όχι σαν επαναστατική αξία καθεαυτή. πνευματική και σωματική. αριβίστα. Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση. Το γεγονός πως ο Ουλιάνοφ πέθανε σχετικά νέος περνάει απαρατήρητο. ιδεοληπτικό. ο Βλαντιμίρ Ουλιάνοφ. που είχε ήδη επικρατήσει μάλλον άνετα Ο Βλαντιμίρ Ίλιτς Ουλιάνοφ γεννήθηκε στις 23 Απριλίου 1870 στο Σιμπίρσκ. σ’ αυτή την ήσυχη μικρή πόλη είχε 224 . αλλά και τα τραύματα από την εναντίον του απόπειρα δολοφονίας. για παράδειγμα. Ο ρόλος της προσωπικότητας στην ιστορία είναι αναμφισβήτητος. Ειδικότερα. θ α χρησιμοποιήσουμε.κρεβάτι σοβαρά άρρωστος από ένα εγκεφαλικό επεισόδιο. Οι Μενσεβίκοι χαρακτήρισαν τον Λένιν τρελό.

αφού αυτό είναι το ιστορικό όνομα του μεγάλου επαναστάτη. Ο φρικτός θάνατος του μεγάλου αδελφού έπαιξε βασικό ρόλο στον πολιτικό προσανατολισμό του νεαρού τότε Βλαντιμίρ Ουλιάνοφ. Ο Βλαντιμίρ Ουλιάνοφ δεν ήταν προλετάριος εκ καταγωγής. Ο άνθρωπος που θα φέρει τα πάνω κάτω όχι μόνο στην ιστορία της πατρίδας του αλλά και στην παγκόσμια θα πεθάνει σχετικά νέος κι αυτό ήταν ένα μεγάλο ιστορικό «δυστύχημα». Κανένα άλλο ιστορικό πρόσωπο δεν προκάλεοε τόσο πολλές συζητήσεις και δεν δημιούργησε τόσο πολλά προβλή­ ματα στους ιστορικούς. που είχε δολοφονήσει τον τσάρο Αλέξανδρο Β' την 1η Μαρτίου 1881 και τώρα ετοιμαζόταν να δολοφονήσει και το διάδοχό του. βέβαια. Ήταν μέλος της αναρχικής οργάνωσης «Ναρόντναγια Βόλια» (Λαϊκή θέλη­ ση). οι μαρξιστές αντίπαλοι του μαρξιστή Λένιν. αγαπούσαν τον Λένιν αλλά όχι με τον παλαβό τρόπο που οι διάδοχοί τους αγάπησαν το διάδοχό του. Οι Μενσεβίκοι.όλη την άνεση να μελετάει τους ρώσους και τους ευρωπαίους κλασικούς και να ασκείται στο πιάνο με μοναδική πρόθεση να τέρπει τα έξι παιδιά της. Που. Όμως η ιστορία δεν γράφεται με υποθέσεις. τον Αλέξανδρο Γ. και σαν τέτοιος θα μείνει στην ιστορία με το ψευδώνυμο Νικολάι Λένιν. τρία κορίτσια και τρία αγόρια. Ο Αλέξανδρος Ουλιάνοφ συνελήφθη και κρεμάστηκε σαν ένας από τους βασικούς οργανωτές της καινούργιας απόπειρας κατά της ζωής του καινούργιου τσάρου. Από τα έξι παιδιά των Ουλιάνοφ. απαγχονίστηκε το 1887 από την τσαρική αστυνομία σαν τρομοκράτης. Ήταν «αποστάτης της τάξης του». Ήταν τότε που ο έφηβος Βλαδίμηρος θα αρχίσει να γίνεται ο κατοπινός Λένιν. στα οικογενειακά κοντσέρτα που οργάνωνε. που ήταν η καινούργια έκδοση του παμπάλαιου καταπιεστή. Που δεν ξέρω αν πρέπει να το χαρακτηρίζουμε ψευδίώνυμο. όσο και η πιανί­ στρια μητέρα του. το ένα. ο Αλέξανδρος. Πολύ σπουδαίο ρόλο στη διαμόρφωση των ιδεών του Βλαδίμηρου θα παίξει επίσης τόσο ο διανοούμενος πατέρας του. Αν ζούσε άλλα δέκα ή είκοσι χρόνια ίσως η ιστορία της Ρωσίας και του κόσμου να εξελισσό­ ταν διαφορετικά. που όταν κρεμάστηκε ο Αλέξανδρος ήταν 17 ετών. ονόμα­ σαν λενινιστές τους φανατικούς οπαδούς του. 225 . Ήθελαν μ’ αυτόν το χαρακτηρισμό να προσάψουν τη μομφή του προσωπολάτρη σε όλα τα μέλη του κόμματος των Μπολσεβίκων. με υπο­ θέσεις γράφονται τα μυθιστορήματα Ο Λένιν έγραφε ιστορία μέχρι τα 54 χρόνια του. Τα επόμενα χρόνια και μέχρι τις μέρες μας η ιστορία θα γράφει συνεχώς γι’ αυτόν.

είναι όντως η μαμή της ιστορίας. οι διαφορές ανάμεσα στις αστικές κομματικές φατρίες. τα συμφέροντά της όμως δεν είναι ενιαία Και για να μη σκοτώνονται μεταξύ τους οι αστοί έφτιαξαν τα Κοινοβούλια ώστε να μπει μια κάποια τάξη στο αστικό χάος και να απομακρυνθεί. που έχουν ασκηθεί δύο αιώ­ νες στο βερμπαλισμό και τη ρητορική απάτη. Είναι. ΤΙ θα κάνουμε. ο μαρξισμός και ο μαρξισμός-λενινισμός δεν εμφανίστηκαν για να εξυπηρετούν δημαγωγικά τους κομουνιστές ρήτο­ ρες στα αστικά κοινοβούλια. λοιπόν. Σήμερα. Ίσως υπάρχει κάτι καλύτερο να κάνουμε από το να αποδεχόμαστε το ρόλο του φιλοξενούμενου στο αστικό Κοινοβούλιο και να λέμε ευχαριστώ κι από πάνω στους οικοδεσπότες. καλυμμένη και απροκάλυπτη. που άμεσα μπορεί να μην οδηγούν πουθενά. Δεν θα δεχόταν να χαρίσει το όνομά του σε μια θεωρία και μια τακτική ενταγμένες στη μαρξιστική στρατηγική.κακούς ρήτορες κατά κανόνα και εν πάση περιπτώσει χειρότερους από τους αστούς. με το πες και ξαναπές. 'Οπως και να ’ναι. το ενδεχόμενο του ενδοαστικού σπαραγμού. μετά το θάνατο του Λένιν. κατά το μέτρο του δυνατού. Από το μαρξισμό μάς έμεινε η στρατηγική. Ο λενινισμός ανήκα περισσότερο στην τακτική παρά στη στρατηγική της προλεταριακής επανάστασης. Το Κοινοβούλιο είναι το πιο τυπικό δημιούργημα της αστικής τάξης. που μας δέχτηκαν στο αρχοντικό τους. που μας προσανατο­ λίζει προς τον αρχικό στόχο της αταξικής κοινωνίας.Αργότερα. ο όρος λενινισμός θα υιοθετη­ θεί και από τους Μπολσεβίκους. είναι όμως δυνατή η παρενόχληση της άρχουσας τάξης με βίαιες ενέργειες. ο σύνθετος όρος μαρξιομός-λενινισμός. όχι ο λενινισμός. που την πρότεινε ο Μαρξ και την επεξέτεινε και την προσάρμοσε στις νέες συνθήκες ο Λένιν. έχει μόνο ιστορική σημασία Δεν προσδιορίζει πλέον μια ενιαία θεωρία. Διότι μπορεί μεν η αστική τάξη να είναι μία. και από το λενι­ νισμό η σκέψη γύρω από την αξία και τη σημασία της επαναστατικής βίας σε συνθήκες κατά τις οποίες η επανάσταση ναι μεν δεν είναι δυνατή. κρατούν ωστόσο ζωντανό το επαναστατικό φρόνημα για κάθε ενδεχόμενο και μας θυμίζουν πως η βία. αλλά για να επιλύονται. τρόπος για την επίτευξη του αρχικού και αμετακίνητου μαρξιστικού στόχου. Αν. που είναι η αταξική κοινωνία Τη στρατηγική της προλεταριακής επανάστα­ σης την ορίζει πάντα ο μαρξισμός. λοιπόν. Οι αστοί το έφτιαξαν όχι για να λύνονται εκεί οι ταξικές διαφορές. όπως λέει ο Μαρξ. δηλαδή. Πάντως ο Λένιν δεν ήθελε να χαρα­ κτηρίζονται λενινιστές οι οπαδοί του. αυτοί που διατείνονται πως εκτός από μαρξιστές είναι και λενινιστές μπαίνουν στα αστικά Κοινοβούλια για να συνδαυλίσουν 226 .

Ο κλασικός Λενινισμός Στον πρόλογο του οριακού για τη σκέψη του Μαρξ βιβλίου Συμβολή στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας. που γράφηκε το 1859. Βέβαια. μισούσαν τους κουλά­ κους. αλλά δεν μπορούσαν να επισημάνουν τη στενή. μόλις 34 χρόνια μετά το θάνατο του Μαρξ το 1883. έστω και σε διαδικασία διαμόρφωσης». και οι νέες ανώτερες σχέσεις παραγωγής ουδέποτε εμφανίζονται προτού ωριμάσουν οι υλικές συνθή­ κες ύπαρξής τους στη μήτρα της παλιάς κοινωνίας. Ο Αλαν Ράιαν. μπαίνουν για να πάρουν μέρος σε ένα παιχνίδι που ελάχιστα τους αφορά. Φυσι­ κά ο Μαρξ. τους τσιφλικάδες. Ο Μαρξ εδώ αφενός ορίζει τη σχέση που πρέπει να έχει η θεωρία με την πράξη στο αυστηρά λογοκρατούμενο μαρξιστικό σύστημα σκέψης και δράσης και αφετέρου περιγράφει με απόλυτη σαφήνεια τις αντικειμενικές συνθήκες μέσα στις οποίες θα ήταν δυνατό να εκδηλωθεί με επιτυχία μια προλε­ ταριακή επανάσταση. όχι το μέτρο της ρητορικής δεινότητας. λοιπόν. παρατηρεί πως ο γερμανός σοφός και επαναστάτης σχεδόν μέχρι το τέλος της ζωής του θεωρούσε τη Ρωσία σαν εστία κάθε είδους οπισθοδρόμησης και αντίδρασης. Οι βαθιά θρησκευόμενοι μουζίκοι θεωρούσαν τον τσάρο εκπρόσωπο του θεού επί της γης. ο Μαρξ: «Κανένα κοινωνικό σύστη­ μα δεν εξαφανίζεται πριν αναπτυχθούν όλες οι παραγωγικές δυνάμεις για τις οποίες υπάρχει χώρος εντός του. Υπήρχαν όντως αυτές οι συνθήκες στη Ρωσία του 1917. αφού με πιο εμπεριστατωμένη εξέταση πάντα θα διαπιστώνεται ότι το πρόβλημα καθεαυτό εμφανίζεται μονάχα όταν υπάρχουν ήδη οι απαραίτητες υλικές συνθήκες για τη λύση του. ο λενινισμός στις μέρες μας είναι το μέτρο της επαναστατικότητας. ένας από τους πιο σοβαρούς μελετητές του Μαρξ. Αν. αναφέρεται στην τσαρική εξουσία και όχι στο λαό. Γνώριζε. 227 . Γι’ αυτό η ανθρω­ πότητα θέτει στον εαυτό της μόνο όσα προβλήματα είναι σε θέση να λύσει. υπάρ­ χει η πιο γνωστή και η πιο συζητημένη παρατήρηση σχετικά με το δύσκολο πρόβλημα της δυνατότητας της επανάστασης. Λέει. κατά τον Ράιαν.τον ενδοαστικό σπαραγμό και να βοηθήσουν τους αστούς να βγάλουν ευκολότερα τα μάτια τους. έχει κακώς. έχει καλώς. όμως. ωστόσο. πως ο ρωσικός λαός δεν αμφισβητούσε την εξουσία του τσάρου. Είπαμε. 2.

που προσω­ ποποιεί ο τσάρος. Αγαπώ και σέβομαι τον τσάρο. βέβαια. Η δυναμική των πραγμάτων και της ιστορίας στη μισοφεουδαρχική και μισοκαπιταλιστική Ρωσία των αρχών του αιώνα θα δείξει πως τίποτα δεν είναι δύσκολο όταν οι συνθήκες απαιτούν ριζικές αλλαγές. Έτσι. Πράγματι. εκδηλώνονται ενώ ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος μαίνεται Ο πολύ ισχυρός παραδοσιακός εθνικισμός των Ρώσων. τον τσάρο δεν τον ανέτρεψε η επανάσταση των Μπολσεβίκων. όπως και ο ελλη­ νικός. τους αν­ θρώπους που κατέλυσαν το «κράτος του θεού». Και. έχει ορθόδοξες μυστικιστικές ρίζες. όταν η Φεβρουαριανή Επανάσταση. τη Βυζαντινή Αυτο­ 228 . από τον 15ο κιόλας αιώνα δημιουργείται ένα αβυσσαλέο μίσος των Ρώσων για τους «προαιώνιους εχθρούς» της Ρωσίας. Η αντίφαση είναι προφανής. Δεν πρέ­ πει να ξεχνάμε πως και οι δύο επαναστάσεις. τον ανέτρεψε η ήπια επανά­ σταση των αστών. την Οκτωβριανή. θα έχει οδηγηθεί σε πλήρες αδιέξοδο εξαιτίας της παράλληλης εξουσίας των Σοβιέτ. η Φεβρουαριανή και η Οκτωβριανή. αλλά ούτε αγαπώ. Μόνο τότε θα ανοίξει ο δρόμος για τη δεύτερη μέσα στον ίδιο χρόνο επανάσταση. τον ταυτι­ σμένο με τη δύναμη των τσάρων. η λεγάμενη Φεβρουαριανή. Πράγμα που ο θεός των χριστιανών θα το επιχειρήσει και διά των βυζαντινών αυτοκρατόρων. η Οκτωβρια­ νή Επανάσταση θα επικρατήσει με απίστευτη ευκολία. όπως και ο ελλη­ νικός. ούτε σέβομαι τους κουλά­ κους που στηρίζουν τον τσάρο. θ α ήταν αδύνατο να κάνει ο Λένιν εξαρχής αυτά που είχαν κάνει οι αστοί μόλις οκτώ μήνες πριν την Οκτωβριανή Επανάσταση. ώστε να απελευθερωθούν οι παραγωγικές δυνάμεις.οργανική σχέση τους με τον τσάρο. τους Τούρκους. όπως ο ευρωπαϊκός. είναι κληρονομιά της ιουδαιοχριστιανικής μυθολογίας της σχετικής με τον «περιούσιο λαό» που επέλεξε ο θεός για να σώσει δι’ αυτού τον κόσμο. Ο ρωσικός εθνικισμός. που αυτόν τον καιρό εκδηλώνεται με γελοίες επιδείξεις ρωσικού μεγαλείου στο Ανατολικό μέτωπο. η λεγάμενη Οκτωβριανή. ο Λένιν θα έπρεπε να αντιμετωπίσει και το ρωσικό εθνικισμό. Ο Λένιν θα επέμβει την πιο κατάλληλη στιγμή. Έτσι. Διότι εκτός από τον παραδοσιακό σεβασμό των μουζίκων για τον τσάρο. δεν είναι δημιούργημα του Διαφωτισμού. Οι τσάροι είχαν πείσει τον απλό και αγράμματο ρωσικό λαό πως ήταν οι διάδοχοι των θεόκλητων βυζαντινών αυτοκρατόρων. Κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες μια βίαιη απόπειρα ανατροπής του τσάρου με επανάσταση θα ήταν εγχείρημα κάτι περισσότερο από δύσκολο. η αστική. είναι εντελώς άσχετος με τον ορθολογικό και φιλε­ λεύθερο ευρωπαϊκό εθνικισμό.

αλλά και διότι οι κοινωνικοοι­ κονομικές συνθήκες που επικρατούσαν στη Ρωσία πρκν και μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση αυτονοήτως δεν θα ήταν δυνατό να έχουν 229 . ποτέ δεν θα επικαλεστεί για να κάνει τη δουλειά του τον παραδοσιακό. φυλετικής. Ο Λένιν. Βέβαια. *** Έχοντας υπ’ όψη τα παραπάνω. όπως αυτός εμφανί­ στηκε σαν συγκεκριμένη πολιτική πράξη σε μια συγκεκριμένη χώρα μια συγκεκριμένη εποχή. ανορθολογικής πίστης.κρατορία Αυτό το μίσος των ορθόδοξων Ρώσων για τους αλλόδοξους Τούρκους έχει πολύ μεγαλύτερο ιστορικό βάθος από το μίσος των ορθοδόξων Ελλήνων για τους κοινούς εχθρούς ρώσων και ελλήνων ορθοδόξων. Ένας τέτοιος ιστορικός ορισμός έχει την πρόθεση να δείξει το αυτονόητο. Ξέρουμε πόσο γερά θα πατήσει πάνω σ’ αυτή τη φανταστι­ κή κοινότητα συμφερόντων ανάμεσα στους ορθόδοξους Έλληνες και τους ορθόδοξους Ρώσους η προπαγάνδα την Φιλικών στη διάρκεια της προετοιμασίας της Ελληνικής Επανάστασης. τον αγνοεί παντελώς η μεγάλη μάζα του λαού που τον ακολουθεί. ο εθνικισμός είναι σύμμαχος μάλλον του εθνικού φιλελευθε­ ρισμού παρά της διεθνικής ορθοδοξίας. Αυτό θα το επιχειρήσει ο Στάλιν αργότε­ ρα Αλλωστε. που όπως και η ορθοδοξία απορρίπτει τον εθνικισμό σαν τυπικό δημιούργημα του αστισμού. που δεν ήταν δημαγωγός. Ταυτόχρονα. της πείνας και της δυστυχίας του ρώσικου λαού χωρίς άμεσες αναφορές στο μαρξισμό που. που μπερ­ δεύει τους πιστούς και τους κάνει να «σκέφτονται εθνικά» ακόμα και όταν γνωρίζουν πως η ορθοδοξία καταδίκασε τον εθνικισμό σαν αίρεση σε δύο Οικουμενικές Συνόδους. Πως λενινισμός δεν υπήρχε πριν από τον Λένιν. λέει ο Ράιαν επιχει­ ρώντας να απομακρύνει αυτό το δύσκολο και αντιφατικό πρόβλημα από τον κλασικό μαρξισμό. θα μπορούσαμε να πούμε πως λενινισμός είναι ο μαρξισμός της εποχής του Λένιν. Όχι μόνο γιατί ο λενινισμός είναι εξ ορισμού εξαρτη­ μένος απ’ την προσωπικότητα του Λένιν. όμως. έτσι κι αλλιώς. τον ορθόδοξης και βυζαντινής καταγωγής ρωσικό εθνικισμό. ο μεγάλος επαναστάτης ούτε τη σκέψη του Μαρξ θα επικαλεστεί δημοσίως προκειμένου να ξεσηκώσει το λαό. Γι’ αυτό είναι προτιμότερο να απορρί­ πτουμε τον εθνικισμό σε όλες του τις παραλλαγές. θ α στηρίξει τα επαναστατικά του συνθήματα αποκλειστικά στα αναμφισβήτητα και κάθε άλλο παρά θεωρητικά γεγονότα της φτώχειας. είναι και έκφραση μιας αταβιστικής. Κι αφού δεν υπήρχε πριν από τον Λένιν θα ήταν φυσικό να μην υπάρχει και μετά τον Λένιν.

παρόλο που η σιωπηρή απολενινοποίηση προηγείται της κραυγαλέας αποσταλινοποίησης. ο ένας του Ζινόβιεφ και ο άλλος του Στάλιν. άλλωστε. ο οποίος δεν είναι κατ’ ανάγκην και σ’ όλες τις περιπτώσεις επαναστατικός. Αργότερα. με την αποσταλινοποίηση. λοιπόν. Είναι γνωστό στους πάντες πως προλεταριακές επαναστάσεις δεν προβλέπεται να 230 . τι το καινούργιο έφερε ο Λένιν στη μαρξιστική θεωρία και πράξη. είτε κάπου αλλού όπου κάποιοι θα ήθελαν να αυτσχαρακτηρίζονται λενινιστές. θ α ήταν δηλαδή το περιστασιακό και μη αναγκαίο επαναστατικό «εξάρτημα» ή «συμπλήρωμα» του μαρξισμού. Υπήρξε μεν μια επίσημη αποσταλινοποίηση. Κανείς δεν είναι σε θέση να πει με βεβαιότητα πότε αδειάζει από το εννοιολογικό του περιεχόμενο ο όρος λενινισμός. Στον παραπάνω ορισμό πρέπει να διαγραφεί το τελευταίο του σκέ­ λος. και ο μαρξισμός συνεχώς διαφοροποιείται και γίνεται ολοένα και πιο ειρηνικός προκειμένου να προσαρμοστεί σε συνθήκες διαφορε­ τικές απ’ αυτές που υπήρχαν την εποχή τόσο του Μαρξ όσο και του Λένιν. αλλά όχι και το δεύτερο. λοιπόν. όχι όμως και μια επίσημη απολενινοποίηση. ο όρος λενινισμός στις μέρες μας θα μπορούσε να σημαίνει βίαιος μαρξισμός. Σύμφωνα με τον πρώτο. του Ζινόβιεφ. που δεν θα ήταν δυνατό να ισχύει στις μέρες μας. Μπορεί. υποθέσουμε πως ο κατ’ ανάγκην διαφοροποιούμενος μαζί με το μαρξισμό. θα μπορού­ σαμε να ορίσουμε με σχετική ακρίβεια την αρχή αλλά όχι και το τέλος του. είτε στη σημερινή Ρωσία. Τι είναι. Όμως. εξίσου ατελείς και οι δύο. των κινημάτων εθνικής απελευθέρωσης και των προλε­ ταριακών επαναστάσεων. θα φύγει κατ’ ανάγκην το τρίτο συνθετικό του σύνθετου όρου. Υπάρχουν δύο ορισμοί του λενινισμού. ο κλασικός λενινισμός. Αν δώσουμε στον όρο λενινισμός μια διάσταση χρονική. λενινισμός συνεχίζει να έχει κάποιο λόγο ύπαρξης. Αλλά σε μια τέτοια περίπτω­ ση θα ήταν κατ’ ανάγκην εξαρτημένος από τις βίαιες εκφάνσεις της πάλης των τάξεων. λενινισμός είναι ο μαρξισμός της εποχής του μονοπωλιακού καπιταλισμού (ιμπεριαλισμού). αυτός πρέπει να αναζητηθεί μόνο στα ένοπλα αριστερά κινήματα και στις «τρομοκρατικές» οργανώσεις και όχι στα οργανωμένα κομουνιστι­ κά κόμματα Κάποιοι έσπευσαν να προσθέσουν κάποτε και μια δεύτερη ενωτική παύλα στο αρχικό μαρξισμός-λενινισμός για να ευρύνουν τον όρο και να τον κάνουν μαρξισμός-λενινισμός-σταλινισμός. Αλλά δεν διαθέτουμε τελειότερους. Συνεπώς.σχέση με τις τωρινές. των ιμπεριαλιστι­ κών πολέμων. ο λενινισμός να είναι και έννοια διιστορική. Αν.

αλλά αυτό δεν σημαίνει πως δρουν έξω απ’ το ευρύτερο πνεύμα του λενινισμού. ωστόσο. αλλά πάντως χτυ­ πούν κι αυτό είναι που έχει σημασία από λενινιστικής απόψεως. Ξέρουν πως δεν πρόκειται να αλλάξουν με τις «πειρατικές» ενέργειες τους το ισχύον κοινωνικό σύστημα. ΕΠΕ περιγράφει με ενάργεια και σαφήνεια τον ηθικίστικο χαρακτήρα των «τρομοκρατικών» ομάδων). έντιμοι και αγαναχτισμένοι πολίτες. ούτε εχθροί του λαού.γίνουν. Συχνά πάρα πολύ άτσαλα και καμιά φορά άκριτα. αλλά αυτό δεν τους εμποδίζει να μας υποδεικνύουν ένα χρέος που το ξεχνάμε μέσα στο βόλεμά μας και τον υπερεπαναστατικό βερ­ μπαλισμό μας. Λενι­ νισμός χωρίς βία δεν νοείται. που τα μέλη τους δεν είναι ούτε προβοκάτορες. Και εκεί που θα ήταν δυνατό να γίνουν μαρξιστικού προσανατολισμού επαναστάσεις. Ωστόσο. αυτό που έχει εντε­ λώς ιδιαίτερη σημασία είναι το τελευταίο σκέλος του. Μαρξισμός χωρίς βία νοείται. αυτές κατ’ ανάγκην δεν θα ήταν και τόσο προλεταριακές ελλείψει προλετα­ ρίων. ούτε διεστραμμένοι άνθρωποι που ρέπουν ακατά­ σχετα προς το Κακό. το άχρηστο πλέον. στον παραπάνω ορισμό του Ζινόβιεφ. το σταλινικό ορισμό. Αποφάσισαν να πάρουν μέρος όταν είδαν πως ο Κάστρο τους υπερφαλαγγίζει όντας στην πράξη περισσότερο μαρξιστής-λενινιστής από τους κομουνιστές. Οι συνθήκες δεν επιτρέπουν μια γενίκευση των μεθόδων τους. για παράδειγμα. Αυτός ο ορισμός. Και που χτυπούν επιλεγμένους στόχους περισσό­ τερο για λόγους «παιδαγωγικούς» παρά επαναστατικούς στην κυριολε­ ξία (Ο μαρξιστής Ίζακ Λόντον στο κλασικό μυθιστόρημά του Εταιρεία Δολοφονιών. είναι πιο σωστός. ακριβέστερα. 'Οπως και να ’ναι. τουλάχιστον στο προβλεπτό μέλλον. λενινισμός χωρίς προλεταριακή επανάσταση δεν νοείται σε καμιά περί­ πτωση. η θεωρία και η τακτική της προλεταριακής επανάστασης γενικά και η θεωρία και η τακτική της δικτατορίας του προλεταριάτου ειδικά Απ’ το δεύτερο. Και κάπως πιο ουσιαστικά επιβιώνει μόνο σε κάποιες αναρχομαρξιστικές ομάδες. αλλά ευαίσθητοι. ούτε οι κομουνιστές πήραν μέρος σ’ αυτήν εξαρχής. Ας δούμε τώρα και τον ορισμό του Στάλιν Λενινισμός είναι ο μαρξισμός της εποχής τον ιμπεριαλισμού και της προλεταριακής επανά­ στασης και. που δεν ανέχονται την καπιταλιστική μπόχα Και χτυπούν. Η Κουβανική Επανάσταση. Αυτό σημαίνει πως ο κλασικός λενινισμός υπάρχει πλέον μόνο μουσειακά. ούτε προλεταριακή ήταν. λείπει η αναφορά στους ιμπεριαλιστικούς πολέμους και στα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα και η έμφαση δίνεται στην προλεταριακή επανάσταση και τη δικτατορία του προλεταριάτου. οι «τρομοκράτες» είναι οι κομάντος μιας επανά­ στασης που δεν έγινε. Γιατί οι πόλεμοι ανάμεσα 231 .

ακόμα και την εποχή που δεν υπήρχε ο όρος ιμπεριαλισμός στη λενινιστική του παραλλα­ γή. το κέρδος δημιουργεί πολιτισμό.σε αστικά κράτη ήταν πάντα λίγο ώς πολύ ιμπεριαλιστικοί. ένας λαΐκίστικος «ποβερισμός» (φτωχεΐσμός). την παίρνει κατά κανόνα η «ειρηνική» νεοαποικιοκρατία. Τον οποίο ωστόσο ο Λένιν. Δεν πολεμούμε γι’ αυτό το λόγο τον καπιταλισμό' τον πολεμούμε γιατί δεν εννοεί να απελευθερώσει τις κολοσσιαίες παραγωγικές δυνάμεις του με μια αλλαγή στις παραγωγικές σχέσεις. Τη θέση της κλασικής αποικιοκρατίας. Στις περισσότερες περιπτώσεις ο καπιταλισμός επανέρχεται δριμύτερος στις χώρες που απέκτησαν την ανεξαρτησία τους μαχόμενες κατά του ιμπεριαλισμού. κέρδος και μόνο κέρδος και πάντα κέρδος. 232 . τα απελευθερωτικά κινήματα ούτε κατ’ ανά­ γκην μαρξιστικά είναι ούτε κατ’ ανάγκην εγκαθιδρύουν κομουνιστικό καθεστώς μετά την επιτυχή έκβαση του αγώνα για την απόκτηση της ελευθερίας. αλλά που επω­ φελούνται απ’ το γενικό κοινωνικό πλούτο και τούτο άσχετα από τη δίκαιη ή άδικη κατανομή του. μέσα στον αέρα Φυσικά. κέρδος πάνω στη γη. Ο μαρξισμός δεν είναι υπέρ της φτώχειας. Παρά ταύτα. κάτω απ’ τη γη. Είναι αστείο να λέει κανείς πως ο καπιταλισμός δεν δημιούργησε αξιόλογο ή και σπουδαίο πολιτισμό. που τη δημιούργησε ο Λένιν για να ορίσει μ’ αυτήν την επεκτατική κατακτητική τάση του Κεφαλαίου σε μια εποχή κατά την οποία η εσωτε­ ρική αγορά του καπιταλισμού έτεινε να εξαντληθεί (Ως γνωστόν. προφανέστατα χριστιανικής καταγωγής. στις πολλές και ποικίλες παραλλαγές της. συνεχώς διαβρώνει και υποσκάπτει τα θεμέλια του μαρξισμού. δηλαδή της απρο­ σχημάτιστης κατοχής μιας χώρας από μια ιμπεριαλιστική δύναμη. Μόνο που τον θέλει για όλους. Ο λενινισμός στην εποχή μας πάρα πολύ συχνά συναρτάται με τον ποβερισμό. σαν συνεπής μαρξιστής που ήταν. και εκτός της χώρας. κάτω απ’ το νερό. Και τούτο γιατί ο καπιταλισμός ποτέ στην ιστορία του δεν ήταν δογματικός. κέρδος ερήμην όλων των ηθικών και πνευματικών αξιών. είναι υπέρ του πλούτου. Οι καπιταλιστές ξέρουν να προσαρμόζονται πολύ πιο εύκολα από τους μαρξιστές. χωρίς τη συνεχή και αδιάκοπη επέκτασή του ο καπιταλισμός θα κατέρρεεΧ Είναι πιο σωστός και για έναν δεύτερο λόγο: τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα είναι φαινόμενα εξαιρετικά πολύπλοκα Μια χώρα που μάχεται για να αποκτήσει την ανεξαρτησία της δεν σημαίνει πως αυτό­ ματα απαγκιστρώνεται απ’ τον έλεγχο του μονοπωλιακού Κεφαλαίου. Τον δημιουργούν οι άν­ θρωποι πού δεν ασχολούνται άμεσα με τον πλουτισμό. πολέμησε σκληρά. και εντός της χώρας. Το δόγμα του καπιταλισμού είναι στοιχειώδες. Και ήταν πάντα ένα και μόνο: κέρδος πάση θυσία. Αλλωστε.

ακρι­ βώς είκοσι χρόνια μετά την επανεμφάνιση του φαντάσματος του Μεγά­ 233 . Γεν­ νημένος επαναστάτης αυτός ο φοβερός άνθρωπος. Ο Μπλανκί. την ομάδα που διευθύνει δικτατορικά την Επανάσταση μετά την καρατόμηση του Ροβεσπιέρου και προετοιμάζει την εγκατάσταση του Ναπολέοντα στην εξουσία Η από­ πειρα ανατροπής του Διευθυντηρίου θα αποτύχει και ο Μπαμπέφ θα καρατομηθεί Όμως. ανεψιός του Μεγάλου Ναπολέοντα. είναι ο άνθρωπος που θα περάσει τη μισή ζωή του στη φυλακή και ποτέ δεν θα «σπάσει». Της γης οι χολαομένοι Η δικτατορία του προλεταριάτου είναι ιδέα προγενέστερη και του Μαρξ και του Λένιν.3. είναι μετεπαναστατικός και μεταναπολεόντιος. ο Μπλανκί θα γίνει η κύρια ηγετική μορφή της θρυλικής Κομούνας του Παρισιού του 1871. που ζει με το όραμα της ολοκλήρωσης της επανάστασης του 1789. κατά κάποιον τρόπο διάδο­ χος του Μπαμπέφ. τη μέρα που ο Λουδοβίκος Ναπολέων. που εμφανίζεται σε μια εποχή κατά την οποία οι μαρξιστές παντού στον κόσμο είναι ελάχιστοι ενώ στη Γαλλία αδυνατούν να επηρεάσουν τα γεγονότα μετά το πραξικόπημα που θα εκδηλωθεί στις 2 Δεκεμβρίου 1851. ο δημιουργός του «αντάρτικου των πόλεων» πολύ πριν από την εμφά­ νιση του όρου. Βασισμέ­ νος στις θεωρίες του Φιλίπο Μπουαναρότι για την ανάγκη άσκησης βίας απ’ τη μεριά των φτωχών επί των πλουσίων προκειμένου αυτοί να γίνουν καλύτερα χριστιανοί με το ζόρι και να πάψουν επιτέλους να είναι υποκριτές. Όμως. θα γίνει κληρονομικός αυτοκράτορας με το όνο­ μα Ναπολέων Γ . δεν είναι ούτε καλός πολιτικός. Εκείνη τη μέρα θ’ ανοίξει πάλι ο δρόμος για μια νέα σειρά εξεγέρσεων και επαναστάσεων στη Γαλλία. ο Γράκχος Μπαμπέφ θα οργανώσει το 1796 την Εταιρία των Ίσων και δι’ αυτής θα επιτεθεί στο Διευθυντήριο. γνωστός στο λαό κυρίως με το σκωπτικό παρατσούκλι Ναπολέων ο Μικρός. ποτέ δεν θα απογοητευτεί Χωρίς να διεκδικήσει ποτέ κανέναν τίτλο. Η Κομούνα θα εμφανιστεί στην ιστορία της Γαλλίας και του κόσμου το 1871 στη διάρκεια του γαλλογερμανικού πολέμου του 1870. η Εταιρία των Ίσων θα γίνει το μοντέλο για τα κατοπινά κομουνιστικά κόμματα Ο Λουί-Ωγκύστ Μπλανκί (1805-1881). τη χώρα με την πιο μεγάλη επαναστατική παράδοση. οι συνωμοτικές και οι οργα­ νωτικές του ικανότητες είναι κάτι το εντελώς εκπληκτικό. ούτε καλός θεωρητικός. ποτέ δεν θα δειλιάσει. Πρώτος θα κάνει λόγο για δικτατορία του προλεταριάτου ο Γράκχος Μπαμπέφ στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης.

ο αναρχίζων χριστιανός προκάτοχος του Μαρξ στην ηγεσία του διεθνούς εργατικού κινήματος. με την τεράστια πολιτική πείρα. αλλά αντί να ιδρύσει άλλη μια προτεσταντική εκκλησία στην πατρίδα του. οι Γάλλοι θα ηττηθούν τελικά από τους γερμανούς εισβολείς. Βέβαια. μιας ακόμα ουτοπικής θεωρίας σύμφωνα με την οποία όλα πρέπει να ανήκουν στο κράτος χωρίς όμως να διευκρινίζεται ποιας τάξης ή ποιου κοινωνικού στρώματος θα είναι αυτό το περίεργο παλλαϊκό και υπερ­ ταξικό δικτατορικό κράτος. Ο Βίλχελμ Βάιτλινγκ (1808-1871) ήταν Γερμανός κατά την κατα­ γωγή και ράφτης κατά το επάγγελμα Διάβαζε με πάθος της Αγία Γραφή. που επαγγέλλεται έναν άγριο μεν. όμως οι Γερμανοί με τη μεγάλη φιλοσοφική παράδοση είναι αυτοί που θα του δώσουν το ουσιαστικό φιλοσοφικό του περιεχόμενο. να προσπαθεί δηλαδή ο οπλισμένος λαός να αποκρούσει τον εχθρό χωρίς το στρατό του οργανωμένου κράτους. θα τσακωθεί μαζί του σε ένα συνέδριο της Α' Διεθνούς και απογοητευμένος που θα χάσει την πρωτοκαθεδρία στην ηγεσία του διεθνούς εργατικού κινήμα­ τος θα πάει στη Νέα Υόρκη όπου και θα πεθάνει. Όμως. τον εισηγητή του «κρατικού σοσιαλισμού». την ιδέα της δικτατορίας του προλεταριά­ του θα την επεξεργαστεί πρόχειρα ο Βίλχελμ Βάιτλινγκ. ιδρύει στην Ελβετία πρώτα και μετά στην Αγγλία την Ένωση των Δικαίων.λου Ναπολέοντα με τη μορφή του Μικρού Ναπολέοντα Όταν σφίξουν τα πράγματα για τους Γάλλους η κυβέρνηση εγκαταλείπει πανικόβλητη την πρωτεύουσα και ο λαός συνεχίζει τον πόλεμο μόνος του. ένα καθαρά επαναστατικό αναρχικό κόμμα χρι­ στιανικών αρχών. αλλά αυτό πολύ μικρή σημασία έχει κοντά στο μέγεθος του πρωτάκουστου εγχει­ ρήματος. που θα συνεχίσει να επηρεάζει μέχρι τις μέρες μας τους χριστιανοκομουνιστές. Ο Μπίσμαρκ ξέρει πως μόνο μια ενωμένη Γερμανία θα μπορούσε να αντιμετωπίσει τη ραγδαία ανάπτυξη του σοσιαλιστικού κινήματος στη χώρα του. Οι Γάλλοι. \ Μετά τον Μπλανκί. χριστιανικό δε κομουνισμό. Πάντως. Στην Αγγλία ο πληθωρικός και δυναμικός Βάιτλινγκ θα γνωρίσει τον Μαρξ και θα εντυπωσιαστεί από τη σοφία του. Η Κομούνα του Παρισιού θα στοιχειώσει τον ύπνο του. Έχει όμως μεγάλη σχέ­ ση με την ένωση των γερμανικών κρατιδίων σε ομόσπονδο κράτος το 1871 από τον Όττο φον Μπίσμαρκ και τη δημιουργία του Ομόσπον­ δου κράτους της Γερμανίας τη χρονιά αυτή. μπορεί να βρήκαν ένα όνομα για τον κομουνισμό νοού­ μενο σαν πολιτικό γεγονός. πλην του ονόματος ουδεμία άλλη σχέση έχει η Κομούνα του Παρισιού με τους κατοπινούς κομουνιστές. αφού πρώτα επιχει­ 234 .

στοχεύει εξ αρχής τα γεννητικά του όργανα Και όταν. μετά ο Κάρολος Μαρξ. πάνω στον αγώνα. που τότε ήταν πρωθυπουργός (καγκελάριος) της Πρωσίας. που λέμε. τότε ο Φέρντιναντ Λάσαλ (1825-1864) δεν μπορεί παρά να είναι ο αντιδάσκαλός του. Το θανατηφόρο ατύχημα μιας τομής που ολοκλήρωσε τ ψ παλιά περιτομή θα εμποδίσει τον Λασάλ να γιόρτασα μαζί με το φίλο του τον 235 . που ήταν έτοιμη να ενδώσει στο γόη Φερδινάνδο. που στψ αρχή πίστεψε στψ ειλικρίνεια του Λασάλ τον καιρό που δήλωνε μαρξιστής για να γίνουν στο τέλος οι δυο τους από δύο χωριά. Πράγμα ορθότατο καθεαυτό. Πρώτα ο μεγάλος ποιητής Χάινριχ Χάινε. όπως του άρεσε να λέει Σ τψ πραγματικότητα. το βιβλίο δεν λέει τίποτα για την καταγωγή του πλούτου και της φτώχειας γιατί ο συγγραφέας δεν ξέρει τίποτα για την ταξική διάρθρωση της κοινωνίας. Αν θεωρήσουμε τον Μπαμπέφ και τον Μπλανκί σαν τους προμαρξιστές δασκάλους του Λένιν στην ιδέα. αλλά εκείνος θα προτιμήσει να στείλει στη θέση του το μνηστήρα Ο οποίος. και τέλος ο πολύς 'Οττο φσν Μπίσμαρκ. Αυτός ο εξαιρετικά χαρισματικός γερμανοεβραίος ρήτορας θα ξοδέψει τη μεγάλη περιουσία που κληρονόμησε από τον πατέρα του για το λαό. Αυτόν τον παράξενο και γοητευτικότατο άνθρωπο τον αγάπησαν κατά σειρά και τον έκαναν φίλο τους τρεις εντελώς άσχετες μεταξύ τους προσω­ πικότητες. Ο Βάιτλινγκ θα παραμείνει μέχρι τέλους ένας καλός και οργισμένος χριστιανός. αντί να στοχεύει τ ψ καρδιά του αντιπάλου και έχοντας προφανώς στο νου του τ ψ αρραβωνιαστικιά του. που τ ψ εποφθαλμιούσε και αυτός. δυστυχώς. Κρατώντας τους τύπους ο αριστοκράτης Λάσαλ. να ’ταν κι άλλο. και χρατς! Πάει το πέος του Φερδινάνδου. το παράδειγμα προς αποφυγή. τ ψ τέχνη και τ ψ τεχνική της επανάστασης. ο επιλεγόμενος «σίδηρους καγκελάριος». όμως. που κάθε άλλο παρά ταξικός ήταν. που στη διάρκεια μιας επίσκεψής του στο Παρίσι θα κατεβάσει τον τόνο του ονόματος του στη λήγουσα και έκτοτε θα λέγεται Λασάλ. καλεί σε μονομαχία τον πατέρα της όμορφης. που όντας Εβραίος εγκατέλειψε τον ιουδαϊσμό λόγω αθεΐας. τ ψ ξόδεψε ίσα ίσα για να του κόψει στψ κυριολεξία τους όρχεις σε μονομαχία στη Γενεύη ο αρραβωνιαστικός μιας πολύ όμορφης κοπέλας. Αλλά. Σε δυο μέρες θα πεθάνει από αιμορραγία αυτός ο πλούσιος και όμορφος επαναστάτης. βρίσκει τ ψ κατάλληλη ευκαιρία κάνει μια έτσι. που πιστεύει με γνήσιο προφητικό πάθος στην κοινωνική αξία και σημασία της Βίβλου.ρήσει ανεπιτυχώς να διδάξει στους φτωχούς το Ευαγγέλιο τον Φτωχού Ψαρά. ένα σύγγραμμα χριστιανικών και κομουνιστικών αρχών διά του οποίου ο συγγραφέας προσπαθεί να αποδείξει πως ο χριστιανισμός που υποστηρίζει τους πλουσίους δεν είναι χριστιανισμός.

ώστε η δικτατορία του να νομιμοποιείται. Κανείς δεν μπορεί να αποφύγει την περιπέτεια του μαρξισμού. Αυτές οι πλειοψηφικές απόψεις της ειρηνικής και μη επαναστατικής Δεύτερης Διεθνούς. την πιο μεγάλη μαρξιστική περιπέτεια θα τη δημιουργήσει ο Λένιν. Όμως. την ενοποίηση των γερμανικών κρατιδίων. Κυρίως του χρωστάει το σοσιαλισμό με ολίγον μαρξισμό μέσα Τόσο λίγο. Η κύρια μορφή ταξικής πάλης του προλεταριάτου είναι η κοινο­ 236 . *** Ο λενινισμός σαν δόγμα αλλά χωρίς όνομα ακόμα εμφανίστηκε αρκετά πριν από την Οκτωβριανή Επανάσταση. Ο Λασάλ και το κόμμα του. καθώς είναι δύσκολο να προέρχονται όλοι από το προλεταριάτο πρέπει να αναζητηθούν ανάμεσα στους φίλους και συμπαθούντες εντός της αστικής τάξης γιατί δεν γίνεται αλλιώς και διότι. αν δεν αποτελεί την πλειοψηφία των κατοίκων αυτής της χώρας.Μπίσμαρκ την ενοποίηση των γερμανικών κρατιδίων οε Ομόσπονδη Δημοκρατία το 1871. αν γίνει αλλιώς. 2. που ίδρυσε στη Λειψία το 1863. Στον αιώ­ να μας τίποτα δεν επηρέασε τόσο βαθιά τον κόσμο όσο ο μαρξισμός. και στην ορατή και στην αόρατη μορφή του. βέβαια. Το διεθνές εργατικό κίνημα χρωστάει πολλά στον Λασάλ. της λεγάμενης και Σοσιαλι­ στικής. θα βοηθήσει πολύ με τον εργατικό πανγερμανισμό του τον εθνικό παγγερ­ μανισμό του Μπίσμαρκ. θα μπορούσαν να συνοψιστούν στα εξής. που θα οργανώσουν την εξουσία και τη διοίκηση. Αυτοί οι διανοούμενοι κι αυτά τα στελέχη. αν καταλάβει την εξουσία. δεν μπορεί να την κρατήσει για πολύ αν δεν διαθέτει αρκετούς δικούς του διανοούμενους καθώς και πολλά «τεχνικά» στελέχη. αφού θα είναι μια δικτατορία της πλειοψηφίας. Και. Το προλεταριάτο ούτε μπορεί ούτε πρέπει να καταλάβει την εξουσία σε μια χώρα. 3. Το προλεταριάτο. η Ένωση Γερμανών Εργατών. 1. πρώτος ο Μπίσμαρκ θα αναγνωρίσει το ρόλο αυτού του εντελώς ανορθόδοξου «μαρξιστή» στο μεγάλο του κα­ τόρθωμα. στα πλαίσια της Δεύτερης Διεθνούς. ένα χρόνο πριν πεθάνει κάθε άλλο παρά σαν επαναστάτης. για να ανασκευαστούν από τον Λένιν και τους συντρόφους του κάποιες απόψεις της. που κανείς να μην καταλαβαίνει την ύπαρξή του στο μίγμα Το εν λόγω μίγμα λέγεται σοσιαλδημοκρατία Δεν πειράζει που δεν διακρίνεται εύκολα το άρωμα του μαρξισμού σε όλα τα μίγματα Αρκεί που ο μαρξισμός έχει την ιδιότητα να δίνει κράματα πάρα πολύ εύκολα Ίχνη του ανιχνεύονται παντού. ολα κινδυνεύουν να καταρρεύσουν.

ώστε οι αστοί να παραδώσουν ειρηνικά και από ανάγκη την εξουσία 5. όταν το προλεταριάτο καταλάβει την εξουσία με τη βία Στον κλασικό μαρξισμό η δικτατορία του προλεταριάτου είναι μια πρόσκαιρη και μεταβατική κατάσταση. ούτε χέρι Το χέρι θα είχε παραλύσει απ’ την ακινησία και ο σταυρός θα είχε πέσει σάπιος. δηλαδή στους πολλούς. δεν θα του έμενε στο τέλος ούτε σταυρός. Πίστευε ο Λένιν. που δεν είναι κορόιδα για να παραδώσουν αμαχητί την εξουσία τους στην εργατική τάξη. δηλαδή. Πίστευε όμως πως η επανάσταση έχει απόλυτη προτεραιότητα έναντι των πάντων και πως όλα τα αντιδημοκρατικά θα διορθωθούν σύντομα. Ωστόσο. πολύ δυσάρεστη καθεαυτή αλλά απολύτως αναγκαία προκειμένου να καμφθεί αμέσως και εξαρχής η δικαιολογημένη απ’ τη μεριά τους αντίδραση των αστών. Και αν νοείται δεν μπορεί να έχει τέτοια διάρκεια. απέρριψαν χωρίς συζήτηση τις παραπάνω αρχές της και τάχτηκαν εξαρχής και χωρίς περιστροφές υπέρ της βίαιης κατάληψης της εξου­ σίας απ’ το προλεταριάτο. όπως θα λέγαμε εμείς. ο Λένιν δεν αρνιόταν όλες συλλήβδην τις αρχές της ειρηνι­ κής Δεύτερης Διεθνούς. πως αν το προλεταριάτο πήγαινε. Η μέθοδος της γενικής πολιτικής απεργίας. γιατί μόνο μ’ αυτήν θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τις αντίξοες συνθήκες. όπως γίνε­ ται στα αστικά κοινοβουλευτικά καθεστώτα Αλλά δεν θα τη χάσει διό­ τι το προλεταριάτο θα είναι μια σταθερή πλειοψηφία 4.βουλευτική πάλη και διά του Κοινοβουλίου το προλεταριάτο πρέπει να επιδιώξει να καταλάβει την εξουσία Την οποία και πρέπει να εγκατα­ λείπει αν χάσει τη «δεδηλωμένη» εμπιστοσύνη της Βουλής. Πρέπει ακόμα να είναι ευέλικτα στην τακτική τους και να ασκούν αδιάκοπα αυτοκριτική προκειμένου τα μέλη τους να αυτοδιαπαιδαγωγούνται μέσα απ’ την ειλικρινή επισήμανση των λαθών και να αποκτούν έτσι οργανωτική και διοικητική πείρα Ο Λένιν και οι σύντροφοί του. που θα παρέλυε τα πάντα και θα υποχρέωνε τους αστούς να παραδώσουν την εξουσία πρέπει να εγκαταλειφθεί σαν εξαιρετικά δυσεφάρμοστη εξαιτίας του ασύμπτωτου των συμφερόντων ολόκληρης της εργατικής τάξης. που τότε ανήκαν στη Δεύτερη Διε­ θνή. Δικαιολογούσε την επαναστατική βία με το σκεπτικό πως ολόκληρη η κοινωνία στηρίζεται στους άμεσους παραγωγούς που είναι οι προλε­ 237 . και η κατοπινή εξέλιξη των πραγμάτων θα δείξει πως είχε δίκιο. Αντιτάχτηκαν. Τα εργατικά κόμματα πρέπει να έχουν μια σιδερένια πειθαρχία. «με το σταυρό στο χέρι». στις καιροσκοπικές τάσεις που είχαν κυριαρχήσει στη Δεύτερη Διεθνή. Και χωρίς τη συμμε­ τοχή ολόκληρης της εργατικής τάξης σ’ έναν απεργιακό αγώνα διαρκείας γενική πολιτική απεργία δεν νοείται.

Κι αυτό σημαίνει πως δεν είναι ανάγκη να είναι κανείς σώνει και καλά μαρξιστής για να είναι επαναστάτης. ΤΙς επαναστάσεις δεν τις εφεύρε ο Μαρξ και οι κομουνιστές. ΤΙς επαναστάσεις τις έκαμναν μια χαρά οι πεινασμένοι και πριν απ’ τον Μαρξ. την αναγκαιότητα της κατάργησης της εκμετάλλευ­ σης ανθρώπου από άνθρωπο για όλους τους ανθρώπους. Οι μάζες απ’ τις πρώτες κιόλας μέρες θα ακολουθήσουν. από κάθε εκμεταλλευτή. οι πεινασμένοι που τις κάνουν. αυτοί που επαναστατώντας «δεν έχουν να χάσουν παρά μόνο τις αλυσίδες τους». Όμως. 'Ελα. οι πεινασμένοι της σήμερον δεν αρκούν για μια μαζική προλεταριακή επανάσταση. Ο Μαρξ και οι κομουνιστές απλώς έδωσαν ένα καινούργιο περιεχόμενο στην επανά­ σταση των πεινασμένων. 'Οχι. Κατέλαβε την εξουσία στη Ρωσία με μια ευκολία που άφησε τους πάντες άναυδους. θα λέγαμε τυφλά. τις κάνουν για να μην υπάρχουν πεινασμένοι στο μέλλον και όχι για να διώξουν τους χορτάτους προκειμένου να φαν αυτοί δημιουργώντας έτσι νέους πεινασμένους. αυτοί που τρων παντεσπάνι να μπορούν να επαναστατούν για το χαβιάρι όλων. δεν έχουν να χάσουν μόνο τις αλυσίδες τους. Πρόκειται. Αλλωστε. για το αυτοκίνητο όλων. μπορείς εύκολα να τα βολέψεις και με τους αγρότες. και με τους μεγαλοκτηματίες. Που δεν είναι και δεν υπάρχει κανένας λόγος να είναι. όμως. Αλλά μ’ αυτούς μπορεί να τα βολέψει κανείς. για όλα τέλος πάντων τα αγαθά που πρέπει να τα έχουν όλοι αν αυτό ήταν δυνατό. που ελέγχουν το μεγαλύτερο μέρος των μέσων παραγωγής. άλλωστε. Δεν υπάρχει λόγος να έχουν όλοι αυτές τις αηδίες. που είναι το αντίστοιχο των βίομηχάνων στην αγροτική οικονο­ μία Αλλά και αυτοί δεν είναι πολλοί. οι αρχιεργάτες. αφελώς. για ένα πανάρχαιο όρα­ μα που το βλέπουν συνέχεια όλοι «της γης οι κολασμένοι». κυρίως τα στελέχη μιας καπιταλιστικής επιχεί­ ρησης. όλες τις επαναστάσεις τις κάνουν οι πεινασμένοι και οι καταπιεσμένοι. Οι πεινασμένοι που καταλαμβάνουν την εξουσία μόνο για να φαν δεν μπορεί να είναι μαρξιστές. Όμως. για το κότερο όλων. Ωστόσο. οι διευθύνοντες και γενικότερα οι υψηλόμισθοι έχουν να χάσουν πολλά Πράγμα εξαιρετικά δυσάρεστο για τους οραματιστές που θέλουν. και ότι τελικά οι μόνοι που θα αντιδράοουν θα είναι οι μεγα­ λοαστοί. που είναι οι φυσικοί σύμμαχοι των εργατών. Η ιστορία θα δείξει πως ο Λένιν είχε δίκιο. Τώρα. που της γης οι κολασμένοι στις μέρες μας δεν είναι πλέον και τόσο κολασμένοι Τώρα.τάριοι. Μερικοί. ο καπιταλισμός κάθε 238 . γιατί δεν είναι πολλοί. Επίσης. Το δικό του όραμα ταυτιζόταν μ’ αυτό του λαού για κοινωνική δικαιοσύνη. το μεγάλο οραματιστή. όμως. είναι δύσκολο να ζητήσεις απ’ όλους να κατανοήσουν το βασικό μαρξιστικό αίτημα.

όμως δεν γιατρεύει την αρρώστια της φτώχειας. Μια φροντίδα για τον άνθρωπο. Ήταν μιλιούνια οι πεινασμένοι στη Ρωσία την εποχή του Λένιν. έδειξε πως. Ο νηστικός καρβέλια ονειρεύεται. δεν ονειρεύεται ιδέες. Αλλωστε. για όλους τους ανθρώπους. Αλλά και η υπομονή εξαντλείται. Η ιστορία έδειξε πως ο Λένιν. ο ανθρωπισμός είναι δύσκολος. ένας ένοπλος ανθρωπισμός αυτοκαταργείται σαν τέτοιος. Και έκαμναν υπομο­ νή. αλλά δύσκολα σκέφτεσαι πως η ελεημοσύνη χάνει το νόημά της όταν το φτωχό που μόλις ελέησες θα τον αντικατα­ στήσουν άλλοι και άλλοι. Η ζωή. κι έτσι συνέχεια όσο δεν συντρίβουμε το μηχανισμό που αναπαράγει αδιάκοπα τη φτώχεια Αυτό ακριβώς είναι ο μαρξισμός. όμως. Εγκαθιατώντας το φόβο του βίαιου θανάτου στη συνείδηση των εκμεταλλευ­ τών τούς υποχρεώνουν να σκεφτούν πως είναι κακό να είσαι εκμεταλ­ λευτής και καμιά φορά επικίνδυνο.τόσο πετάει και καμιά αυξησούλα ίσα ίσα για να βουλώσει τα στόματα Και πώς να φωνάξεις «ζήτω το ΚΚ» με το στόμα μπουκωμένο. Εύκολα ελεείς το φτωχό αν σου περισσεύει κάτι. Και αν πείνασαν κι αργότερα. Ωστόσο. είχε δίκιο όταν χαρακτήριζε τους δευτεροδιεθνιστές. οπορτουνιστές (καιροσκόπους). Η φιλανθρωπία είναι ασπιρίνη και σαν τέτοια έχει λόγο ύπαρξης. πάντα θυμούνταν την αρχαία πείνα που λειτουργούσε αταβιστικά στο ομαδικό ασυνείδητο. Μια πρόταση για τη συντριβή του μηχανισμού που αναπαράγει αδιάκοπα τη φτώχεια Αυτός ακριβώς είναι ο ανθρωπισμός. Δεν έχει σοβαρό νόημα να βοηθάς το φτωχό (αυτό είναι η φιλανθρωπία) όταν ξέρεις πως ένας άλλος φτωχός θα πάρει αμέσως τη θέση του. Καμιά φορά όμως αγαναχτείς τόσο. Διότι τον ακο­ λούθησαν με ενθουσιασμό οι πεινασμένες μάζες. και οι εκ μαρξιστών οπορτουνι­ στές της Δεύτερης Διεθνούς είχαν κι αυτοί δίκιο αλλά το δίκιο τους δεν 239 . Η φιλανθρωπία είναι εύκολη. Τής οποίας η ελευθερία συνίσταται κυρίως στη δυνατότητα να σε εκμεταλλεύονται με την προστασία του νόμου αλλά και χωρίς την προστασία του νόμου. Ενώ οι πολύ χορτάτοι τα μάζεψαν και έφυγαν εγκαίρως από τη Ρωσία Καραβάνια ολόκληρα Για να γίνουν οι κόμητες θυρωροί στα ξενοδοχεία πολυτελείας της «ελεύθερης» Δύσης. όχι μόνο για τους φτωχούς. καλή ώρα όπως η 17η Νοέμβρη· Οι εξτρεμιστικές οργανώσεις λενινιστικού χαρακτήρα ενεργούν στη βάση της ιατρικής πρακτικής του εμβολιασμού. Πάντως ο Λένιν δεν υποχρεώθηκε να φτάσει εκεί. στο συγκεκριμένο ιστορικό χρόνο. που συναισθηματικά περισσότερο παρά λογικά φερόμενος αρχίζεις να βαράς δώθε κείθε. είναι δύσκολο να υποχρεώσεις κάποιον να γίνει ανθρωπιστής με το περίστροφο στον κρόταφο.

Τα γένη είναι πιο σταθερά από τα είδη. Αν αποτύγχανε ο Λένιν. Και τούτο διότι τις είχε καταδικάσει ο Λένιν. Και αν ο Λένιν αποτύγχανε. Το δίκιο δεν είναι κάτι που κατανέμεται δίκαια. που λέμε. Το ποιος έχει δίκιο και ποιος άδικο. ο μαρξισμός είναι έννοια γένους σε σχέση με το λενινισμό. στις μέρες μας. πιστεύω πως θα συνεχίζαμε να μιλάμε για Μαρξ και για μαρξισμό. Επειδή δεν υπάρχουν προς το παρόν επαναστατικές καταστάσεις. αν δηλαδή το εγχείρη­ μά του ενέπιπτε στην περίπτωση του 80%. Και δεν παρίοτανε τον αισιόδοξο από κομματικό καθήκον κατά την πάγια. Πως είχε άδικο. Στην ιστορία η κριτική γίνεται πολύ άνετα εκ των υστέρων. και επειδή η «λίγη επανάσταση» των εξτρεμιστών δεν είναι κάτι που το επέλεξαν τα ΚΚ. Πράγματι. μελετώντας τις καταβολές τους. Όπως θα έλεγε ο Αριστοτέλης. Σήμερα μπορούμε να λέμε πως ο Λένιν είχε δίκιο και δεν αναρωτιόμαστε πώς τα βόλεψε μ’ εκείνη την πιθανότητα του 20%. Αν ο νόμος των πιθανοτήτων οδηγούσε στο κατα­ στροφικό ποσοστό του 80%. χριστιανικής καταγωγής συνήθεια των μελών των κομουνιστικών κομμάτων. αποδεικνύεται πάντα οε χρόνο μέλλοντα ΤΙ γίνεται όμως μέχρι να αποδειχτεί. Έδινε στον εαυτό του πιθανότητες επιτυχίας 20% όταν άρχιζε το πα­ ρακινδυνευμένο εγχείρημά του. τι θα αποδείκνυε η ζωή. βέβαια. όμως όχι και για λενινισμό. Το ίδιο θα λέγαμε και εμείς αν είχε αποτύχει. για όλους αυτούς και για πολλούς άλλους λόγους ας πάψουμε να παριστάνουμε χυτούς υπερεπαναστάτες κι ας ανοίξουμε και κανένα βιβλίο.ήταν επίκαιρο τότε. Και προπαντός ας αφήσουμε ήσυχους αυτούς που κάτι περισώζουν από την παλιά επαναστατικότητα Τα βιβλία ποτέ δεν έβλαψαν την επανάσταση. συνεχίζουν να καταδικάζουν τις θέσεις της Δεύτερης Διεθνούς. Όλα σχεδόν τα κομουνιστικά κόμματα. Οι Μενσεβίκοι τον χαρακτήρισαν τρελό γι’ αυτή την απόφαση. έπιασε τον Κερένσκι στον ύπνο.θα γίνει επίκαιρο πολύ αργότερα. δεν θα μιλούσαμε σήμερα για λενινισμό. Που γίνεται όχι όταν το θέλουμε αλλά όταν εμφανίζονται κάπου κάπου επαναστατικές κατα­ 240 . Ο Λένιν υπολόγιζε στο πλεονέκτημα του αιφνιδιασμού. Τα σχεδίασε όλα με βάση την τακτική του αιφνιδιασμού. Αν ο Λένιν έπεφτε στην πιθανότητα του 80% και αποτύγχανε. επειδή ο Λένιν δεν σκεφτό­ ταν και για λογαριασμό μας και επειδή υπάρχει και το ΚΚΕ που είναι. που είναι έννοια είδους. γνωρίζοντας πως οι χορτάτοι συνήθως πολε­ μούν απρόθυμα (Δεν ξέρω τι θα μπορούσαν να κάνουν οι αστοί σε καιρό πολέμου αν η στράτευση δεν ήταν υποχρεωτική και αν δεν υπήρχαν στρατοδικεία). ένα επαναστατικό κόμμα με πολύ κόμμα και λίγη επανάσταση μέσα του.

241 . Πώς. το μερικό. η «πραγματική». Διότι. μια χώρα γεμάτη επαναστάτες του ρουστίκ σαλονιού. Ο λενινισμός απέθανε. Μ’ αυτούς τους αναπόφευκτους συνδυασμούς που κάνει η αντιληπτική και η νοητική λειτουργία μας δημιουργείται η εσφαλμένη σκέψη. ζήτω ο Λένιν Σε ένα από τα νεανικά του κείμενα ο Μαρξ. Το σημαντικό. όταν αρχίσει να χτυπάει και να διαθλάται στο «πρίσμα» της νόησης και της συνείδησης. μια σύνθεση δηλαδή αυτού που πραγματικά και αναμφισβήτητα υπάρχει και εκείνου που προστίθεται πάνω σ’ αυτό που υπάρχει από τη σκέψη μας. Αλλά τι μπορεί να σημαίνει η κριτική και η αυτοκριτική. όμως. λέει. Όπου καταστρώνονται τρία επαναστατικά σχέδια τη βραδιά. μέχρι οι επαναστάτες του σαλονιού να κουραστούν και να παν για ύπνο. κυρίως εδώ στην Ελλάδα. Αντίθετα. όταν παραμένει μια νοητική και συναισθηματική λειτουργία που τελείται ερήμην της πραγματικότητας. που γνώριζε αρχαία ελληνικά. λέμε συνέχεια εμείς οι αριστεροί. Διορθώσαμε τα λάθη μας. που αλλάζει διαρκώς. η αριστερού προσανατολισμού αγραμματοσύνη έβλα­ ψε πολύ. Την άλλη μέρα θα ξαναεπιτεθούν στους «τρομοκράτες» που μποϊκοτάρουν την ανάπτυξη του κομουνιστικού κινήματος! 4. Κάναμε λάθη. το φαινομενικό και το ουσιώδες. Η εξυπνάδα δεν προφυλάσσει από το σφάλμα Και το συναίσθημα μάλλον προσθέτει σφάλματα παρά διορθώνει τα υπάρχοντα Τίποτα δεν μπορεί να σε γλιτώσει από το σφάλμα. λοιπόν. μπερδεύονται το γενικό. προσπαθεί να εξηγήσει γιατί έχει δίκιο ο Αριστοτέλης όταν ορίζει την πλάνη σαν σύνθεση. Με κριτική και αυτοκριτική. Έτσι. η σκέψη που δημιουργείται στο μυαλό μας από την άμεση παρατήρηση και η σκέψη που δημιουργείται από σκέψη πάνω στη σκέψη που δημιουργήθηκε από την άμεση παρατήρηση δημιουρ­ γούν μια σύνθεση του Είναι και του Στοχασμού. όπως μας συμβουλεύει ο άψογα λογικός Αριστοτέλης. λέμε συνέχεια εμείς οι αριστεροί.στάσεις. προκειμένου να αποφύγουμε κατά το δυνατό το σφάλμα είναι να προσέχουμε τους «δρόμους» που θα πάρει η αρχική σκέψη. η παραστατική και η ανα­ κλαστική σκέψη. αν επίμονα δεν προσπαθείς να κρατηθείς από τη σανίδα που λέγεται αντικειμενική πραγματικότητα. που τη στιγμή που κάνω την κριτική ή την αυτοκριτική μου έχει ήδη αλλάξει.

πεσσεύων παιδός η δασιληίη [ο χρόνος είναι παιδί που παίζει. και στα ζάρια. οι κανόνες του παιχνιδιού αλλάζουν). Προσοχή.ενός παιδιού η βασιλεία]. Ο λενινισμός δεν είναι ενιαίος και συμπαγής. Και η ιστορία βρίσκεται διαρκώς σε εξέλιξη. τότε τα κόμματα αυτά δεν είναι λενινιστικά. Δύσκολη γίνεται όταν μελετάς γεγονότα που βρίσκονται σε εξέλιξη. (Αν την έχει πάρει ειρηνικά. Διότι η κοινοβουλευτική πολιτική συμπεριφορά τους προϋ­ ποθέτει την υιοθέτηση των αρχών και της τακτικής της Δεύτερης Διε­ θνούς. που όπως ξέρουμε απέρριπτε την επαναστατική βία Που δεν την απέρριπτε ο Μαρξ χωρίς. Αν. Σήμερα έχει περισσότερα Το πρώτο κλα­ σικό σκέλος του αφορά στην κατάληψη της εξουσίας απ’ το προλετα­ ριάτο δι’ επαναστάσεως και το δεύτερο στην οργάνωση και τη διατήρη­ ση της προλεταριακής εξουσίας. Στην πρώην Σοβιετική Ένωση και στις πρώην λαϊκές δημοκρατίες μπορούσαν να μιλούν για την οργάνωση της προλεταριακής εξουσίας. ρίχνοντας ζάρια. που ακόμα πιο συχνά είναι η αυτοκριτική. τότε πρέπει ανά πάσα στιγμή να είναι έτοιμα για κάτι τέτοιο. όπως είναι το τετελεσμένο και «καρφωμένο» πάνω στο έργο τέχνης γεγονός της καλλιτεχνικής δη­ μιουργίας είναι εύκολη. εφόσον το προλεταριάτο την έχει ήδη πάρει με επανάσταση. που συχνά είναι η κριτική. Αν ο λενινισμός είναι έννοια διαλεκτική και όχι οντολογική και αν αυτή η έννοια συνεχίζει να έχει κάποιο νόημα και στις μέρες μας.Η κριτική για τετελεσμένα γεγονότα. άσχετα απ’ το πότε θα εμφανιστούν οι κατάλληλες επαναστατι­ κές συνθήκες. όμως. Αλλωστε. να τη θεωρεί και αναγκαία Όταν κάποια κομουνιστικά κόμματα σχεδιάζουν την κατάληψη της εξουσίας όχι μόνο κοινοβουλευτικά ή βερμπαλιστικά αλλά με τρόπους πιο πραχτικούς. ωστόσο. πάλι κατά τον Ηράκλειτο. όμως τα υπό καπιταλιστικό καθεστώς διάγοντα κομουνιστικά κόμματα είναι προφανές πως δεν είναι δυνατό να σχεδιάζουν το δικό τους τρόπο άσκησης της προλεταριακής εξουσίας. τότε κατ’ ανάγκην όχι μόνο έχει διαφοροποιηθεί πολύ από τον καιρό που πρωτοεμφανίστηκε. εφόσον ήδη την κατείχαν και άσχετα από την ποιότητά της καθεαυτή. φύσις χρύπτεσθαι φιλεί [η φύση αγαπά να κρύβεται]. αλλά συνεχίζει να διαφοροποιείται κάθε μέρα Αιών παις εοτίν παίζων. Δεν έχει πραχτικό νόημα να εμφανιστούν μεν οι κατάλ­ ληλες επαναστατικές συνθήκες. λέει Ηράκλειτος. και στο κρυφτούλι. Αλλωστε. και τότε που εμφανίστηκε είχε δύο σκέλη. λοιπόν. Είναι φανερό πως το δεύτερο σκέλος είναι εξαρτημένο απ’ το πρώ­ το. οι προοπτικές για την κατάληψη της εξουσίας που μεθο­ δεύουν τα ΚΚ είναι κοινοβουλευτικές. όμως το ενδιαφερόμενο για την κατάλη­ 242 .

Οι σημερινές συνθήκες υποχρεώνουν τα σημερινά κομουνιστικά κόμ­ ματα να περιορίζονται στην κοινοβουλευτική δουλειά. Ο εισηγητής του φασισμού. 'Οντως. που είναι εξαιρετικά σημαντικός. Μ’ αυτό τον τρόπο. Είναι γελοίο. όταν και αν εμφανιστούν οι κατάλληλες συνθήκες και δημιουργηθούν οι αναγκαίες διεθνείς συγκυρίες. έστω μικρές πιθανότητες να κατα­ λάβουν την εξουσία δι’ εκλογών στα πλαίσια της αστικής αντιπροσω­ πευτικής και συνεπώς μη άμεσης δημοκρατίας. ας πούμε παιδα­ γωγού των μαζών. 'Οχι. η όποια συνείδηση δεν είναι πρόβλημα 243 . και πίνει την αύξηση που πήρε εις υγείαν των κοροϊδίαν κομουνιστών που τον βοήθη­ σαν να την πάρει. μέσα από τις συντεχνιακές απεργίες. πως τις περισσότερες. αλλά ποτέ κανείς δεν ξέρει. αν και γι’ αυτά ειδικά τα κόμματα η κοινοβουλευτική δουλειά δεν σημαίνει και πολλά πράγματα αφού δεν έχουν κάποιες. οι διεκδική­ σεις μιας ομάδας εργαζομένων αναιρούν τις διεκδικήσεις μιας άλλης ομάδας εργαζομένων και ο τυπικά καπιταλιστικός αγώνας «για περισ­ σότερα» μεταφέρεται και εντός της εργατικής τάξης. Η μαρξιστική και η λενινιστική θεωρία καθεαυτή πάρα πολύ δύσκο­ λα θα ήταν δυνατό να λειτουργήσει παιδαγωγικά. πάντως. δηλαδή στα χωρίς ταξική συνείδηση «συνδικάτα». δεν έχει σημασία αν ένα συγκε­ κριμένο κομουνιστικό κόμμα είναι μη-βίαιο για το λόγο πως οι συνθή­ κες δεν του επιτρέπουν να είναι. τις μεγαλύτερες και τις μαχητικότερες απεργίες τις οργανώνουν τα κομουνιστικά κόμματα. Στην τωρινή. ονόμασε το φασιστικό καθεστώς συντεχνιακό.ψη της εξουσίας κομουνιστικό ή άλλο επαναστατικό κόμμα να μην είναι κατάλληλα προετοιμασμένο να τις εκμεταλλευτεί. είναι τραγικά γελοίο. Πρέπει να έχεις μεγάλη πίστη στη μάζα για να επιμένεις να δουλεύεις γι’ αυτή μέσα σε τέτοιες συνθήκες. που διά των αταξικών και συντεχνιακών απεργιών ασκείται στον καπιταλισμό και όχι στο σοσιαλισμό. ο πρώην σοσιαλιστής Μουσολίνι. να δημιουργήσει δηλαδή ταξική συνείδηση. Μπορεί να μην εμφανιστούν ποτέ. Γιατί. δυσμενή συγκυρία θα μπορούσαν να περιοριστούν σ’ ένα ρόλο. μετά τη λήξη της απεργίας ο κάθε συντεχνίτης απεργός επιστρέφει στο κόμμα του ή κάθεται σπίτι του. δηλαδή φασιστική συνείδηση. Σύμφωνα με το λενινισμό. αλλά αν είναι έτοιμο ή όχι να καταφύγει στην επαναστατική βία. λοιπόν. ο φασισμός στηρίζεται οργανωτικά στις συντεχνίες. λοιπόν. Παρά το γεγονός. έξω από κάθε κόμμα. να αγωνίζεσαι για τους εργαζόμενους και οι εργαζόμενοι να σε εγκαταλείπουν ολοένα και περισσότερο. Η πράξη έδειξε πως οι οργανωμένοι απ’ την Αριστερά απεργιακοί αγώνες δεν δημιουργούν ταξική συνείδηση· δημιουργούν συντεχνιακή.

Αλλά αυτό δεν σημαίνει πως δεν πρέπει να είναι κανείς πάντα έτοιμος. Σε μας. όταν και σήμερα μιλάμε για τα προβλήματα αυτών των ανύπαρκτων πλέον καθεστώτων έχουμε την τάση να τα ταυτίζουμε με τα δικά μας κι ας ξέρουμε πως για τα δικά μας πρέπει να βρούμε δικούς μας τρόπους αντιμετώπισής τους. Στις ειρηνιστικές και «οπορτουνιστικές» θέσεις της Δεύτερης Διεθνούς μας έφερε η ανάγκη και όχι η ενσυνείδητη επιλογή. δεδομένου ότι η επανάσταση είχε ήδη γίνει. Σήμερα. αλλά για κάποιους μακρινούς μας συντρόφους. ο λενινισμός αναφερόταν στην οργάνωση της επανάστασης και μόνο σ’ αυτήν. όπως θέλουμε να πιστεύουμε. Και χωρίς ταξική συνείδηση ας ξεχάσουμε την επανάσταση οε μια εποχή μάλιστα που η πείνα. δεδομένου ότι η επανάσταση μέλλει να γίνει αν γίνει. προκειμένου να καταλάβουμε πώς εφάρμοσε το μαρξισμό ειδικά ο Λέ244 . πράγμα εντελώς απίθανο στις παρούσες διεθνείς συγκυρίες. τις δυσμενείς συνθήκες για τη δημιουργία ταξικής συνείδησης ήρθε να προστεθεί μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και η πολιτική της ειρηνικής συνύπαρξης των δύο κοινωνικών συστημάτων. Τα παραπάνω σημαίνουν πως άλλο πράγμα ήταν ο λενινισμός για τις χώρες του πρώην «υπαρκτού σοσιαλισμού» και άλλο για τις χώρες του υπαρκτού. σημαίνει μόνο προσωρινή. αποκλείεται να μην τα βρουν και οι κυρίαρχες τάξεις που εκπροσωπούν οι δύο υπερδυνάμεις. όμως. του οδυνηρά υπαρκτού καπιταλι­ σμού. που υποσκε­ λίζει και τις συνειδήσεις και τις θεωρίες και τα πάντα. τουλάχιστον όπως περιγράφει αυτήν την πολύπλοκη διαδικασία ο Γκέοργκ Λούκατς. Ωστόσο. δεν μπορεί πλέον να λειτουργήσει επαναστατικά. όπως έγινε στη Ρωσία της εποχής του Λένιν και του Τρότσκι. απ’ την άλλη. πάρα πολύ συχνά. είναι μια κατάσταση βιωματική. λοιπόν.θεωρίας και θεωρητικής κατάρτισης. Όταν οι υπερδυνάμεις «τα βρίσκουν». Η απεργία. αποδείχτηκε εντελώς ακατάλληλος τρόπος για τη δημιουργία ταξικής συνείδησης σε ανθρώπους που συχνά στε­ ρούνται συνειδήσεως με την τρέχουσα έννοια Σ’ αυτές. Το πρόβλημα είναι να καταλάβουμε πως όταν μιλούσαμε τότε για τη Σοβιετική Ένωση και τις λαϊκές δημοκρατίες δεν μιλούσαμε για μας τους ίδιους. του υπαρκτότατου. οι συνθήκες δεν ευνοούν την παραπέρα ανάπτυξη της ταξι­ κής συνείδησης. Αλλά αυτό δεν σημαίνει απόρριψη του λενινισμού. Ο λενινισμός συνεπώς συνεχίζει να έχει τη θεωρητική του σημασία. Στις χώρες του πρώην υπαρκτού σοσιαλισμού ο λενινισμός αναφερόταν στην οργάνωση του σοσιαλιστικού κράτους. υποταγή στην ανάγκη και προετοιμασία για τον καιρό που θα εμφανιστούν οι κατάλληλες συνθήκες.

τι είναι ο λενινισμός στο πρώτο του σκέλος. στην ιμπεριαλιστική του φάση. 3. Οι πόλεμοι γίνονται ολοένα και περισσότερο αναπόφευκτοι. Παρά ταύτα. παγκό­ σμιος πλέον καπιταλισμός. Σήμερα. Οξύνεται η κρίση σε όλες τις καπιταλιστικές χώρες και συνε­ χώς αυξάνονται τα αίτια που προκαλούν τις ενδοεθνικές ταξικές συ­ γκρούσεις. 2. μιλούμε συχνά σαν να επρόκειτο να οργανώσουμε τώρα αμέσως το δικό μας σοσιαλιστικό κράτος. και πώς θα ήταν δυνατό να εφαρμοστεί. που προκύπτει απ’ την προλεταριακή επανάσταση. προκειμένου να αντιμετωπιστεί ο ενιαίος. είναι λογικό να μας ενδιαφέρει περισσότερο το πρώτο και λιγότερο το δεύτερο σκέλος του λενινισμού. που δεν έχουμε ιδέα πώς. είναι λογικό να ενδιαφερόμαστε κατά φιλολο­ γική προτεραιότητα για το πρώτο. και το επα­ ναστατικό πνεύμα σ’ αυτές αναπτύσσεται ολοένα και περισσότερο. Όπως και να ’ναι. στη Ρωσία της δικής του εποχής. πράγμα που καθιστά αναγκαία τη δημιουργία ενός ενιαίου παγκόσμιου επανα­ στατικού κινήματος. σαν ανθρώπους που ζούμε υπό καπιταλιστικό καθεστώς. αυτό που αναφέρεται στην προλεταριακή επανάσταση και όχι στην οργάνω­ ση του προλεταριακού κράτους. υπό κεφαλαιοκρατικό καθεστώς και κατά την ιμπεριαλιστική φάση αυτού του καθεστώτος. συμβαίνουν τα εξής. Παρόλο που τώρα πια και τα δύο σκέλη μόνο φιλολογική σημασία θα μπορούσαν να έχουν για μας τους μαρξιστές. με συνέπεια τον πολλαπλασιασμό των απελευθερωτικών κινημάτων. αυτό που αφορά στην οργάνωση της προλεταριακής επανάστασης και όχι το άλλο που αναφέρεται στην οργάνωση του προλεταριακού κράτους. αλλά όχι και να φαντάζεσαι υπαρκτά τα ανύπαρκτα Και να οργανώνεις τα ανύπαρκτα * ** Ας δούμε.νιν σε μια ειδική περίπτωση. Παράλληλα. Σύμφωνα με τον Λένιν. οξύνεται η κρίση στις αποικιακές χώρες. 1. αν. δηλαδή τη φάση κατά την οποία ο καπιταλισμός δεν είναι δυνατόν πλέον να είναι εθνικός και γίνεται πολυεθνικός. η Διεθνής του Κεφαλαίου είναι μια πραγματικότητα Αφού όμως το πολυεθνικό Κεφάλαιο αποδείχτηκε πιο επιδέξιο από τους προλετάριους και συν τοις άλλοις τους έκλεψε και το κλασικό σύνθημα 245 . και με ποιον τρόπο θα προκύψει Φερόμαστε δηλαδή σαν να είχε ήδη προκύψει Είναι καλό να ’χεις φαντασία. όταν εφαρμοστεί και αν εφαρμοστεί σε διαφορετικές συνθήκες. λοιπόν.

πνευματικά του σοσιαλισμού. Βέβαια. τούτη η τρέλα έχει πάρει επικίνδυνες διαστάσεις σε μας τους «άνεργους» επαναστάτες. Κάτι τέτοιο θα ήταν απολύτως αδύνατο σε 246 . Αυτά πίστευε ο Λένιν στον καιρό του.. την τακτική της κατάληψης της εξουσίας. Πάντα κατά το λενινισμό.τι ήταν παλιότερα σε συνθήκες σταλινισμού ή νεοσταλινισμού. για χρόνια ο δρόμος επέκτασης του καπιταλισμού σκόνταφτε στα σύνορα των σοσιαλιστικών χωρών. αλλά τούτη η κομουνιστική σχιζοφρένεια πρέπει να σταματήσει κάποτε. ξέρουμε πως είναι πολύ βολικό να είσαι κομουνιστής και να ζεις υπό καπιταλιστικό καθεστώς. όπως πίστευε ο Λένιν. το πρόβλημα δεν είναι να ξέρουμε αν μπορούμε να αποφύγουμε έναν πόλεμο που μοιάζει επικείμενος. Αν. αλλά αν είμαστε σε θέση να καταργήσουμε τον πόλεμο. όπως προέβλεπε ο Μαρξ. τού αφαιρέσουμε τη δυνατότητα να επεκτείνεται. ακόμα και στις περιπτώσεις που ο σοσιαλισμός τους δεν ήταν και τόσο της προκοπής. όχι στο κέντρο του καπιταλισμού. Ωστό­ σο. Χωρίς συνεχή επέκταση καπιταλισμός δεν νοείται σε καμιά περίπτωση. Αλλωστε. λοιπόν. δηλαδή από αδυναμία για παραπέρα επέκταση. θα μαραζώσει και τελικά θα καταρρεύσει από ασφυξία. που θα έπρεπε να παρα­ μείνουν σοσιαλιστικές πάση θυσία. Η μελέτη του θεωρη­ τικού έργου του Τρότσκι μπορεί να είναι πιο χρήσιμη στις μέρες μας απ’ ό. που ονειρεύονται να γίνουν ακόμα πιο καλού 'Ομως. αλλά στην περιφέρεια του. Η αλυσίδα μπορεί να σπάσει στον αδύνατο κρίκο της γιατί είναι δύσκο­ λο πλέον να σπάσει στο δυνατό. ώστε να μην τρελαθούμε για τα καλά κι αρχίσουμε να καταστρώνουμε επα­ ναστατικά σχέδια δρώντας ακατάπαυστα καπιταλιστικά και σκεπτόμενοι συνεχώς μαρξιστικά Ήδη. το εργατικό κίνημα θα μπορούσε σήμερα να γίνει ευκολότερα διεθνιστικό. Ο ζωτικός χώρος του καπιταλισμού θα μπορούσε να παραμείνει περιορισμένος. προκειμένου να μπορεί να διευρύνεται συνεχώς. τόσο η εξωτερική πολιτική της πρώην ΕΣΣΔ σε συνθήκες ψυχρού πολέμου όσο και τα ειρηνιστικά κινήματα μας διδάσκουν πως οι πόλεμοι δεν είναι πάντα αναπόφευκτοι. ο ιμπεριαλισμός δεν θα ήταν επεκτατικός καπιταλισμός αν δεν είχε ανάγκη απ’ όλους τους καπιτα­ λιστικούς κρίκους.«Προλετάριοι όλων των χωρών ενωθείτε» για να το κάνει (ατύπως) «Καπιταλιστές όλων των χωρών ενωθείτε». είναι ο ιμπεριαλισμός αυτός που κάνει δυνατό το ξέσπασμα μιας προλεταριακής επανάστασης. που προσδιορί­ ζουν επιγραμματικά το πρώτο σκέλος του λενινισμού. Πράγματι. Από τις παραπάνω τρεις βασικές θέσεις του Λένιν. ώστε να απολαμβάνεις τα υλικά αγαθά του καπιταλισμού και τα. η μία ισχύει πάντα οι κρίσεις όντως οξύνονται και τρομοκρατούν τους «καλούς νοικοκυραίους».

Οι περιορισμένοι πόλεμοι προετοιμάζουν τον Γ' Παγκόσμιο Πόλεμο που έρχεται και που δεν πρέπει να μας πιάσει στον ύπνο. Οι μαρξιστές δεν αγαπούν τον πόλεμο. αλλά ποιος θα μπορούσε να μας εγγυηθεί πως θα υπάρχει κόσμος για να γίνει σοσιαλιστικός. Ακόμα και όταν δρουμε βίαια.τι ήταν την εποχή της ισορροπίας του τρόμου. να είμαστε έτοιμοι για επανάσταση στα πλαίσια ενός ενδοκαπιταλιστικού πολέμου. με την ελπίδα πως θα κινηθεί ταχύτερα προς λύσεις περισσότερο φιλολαϊκές για να αποφύγει τη συνεχή και βασανι­ στική φθορά. Που αλίμονο μας αν πάψουν να μας φοβούνται εντελώς. Δεν τους προκάλεσαν οι μαρξιστές και οι κομουνιστές. Μέχρι να εκραγεί αυτός ο πόλεμος. και την ειρήνη διασώζουμε και τον καπιταλισμό φθείρουμε απ’ τα μέσα. Όπως και να ’ναι πάντως. φυσικά. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως και οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι ήταν ενδοκαπιταλιστικοί. Η εξατομικευμένη βία δεν προκαλεί πόλεμο. προκαλεί μόνο ταραχή στους έχοντες και κατέχοντες. Έτσι. όσο υπάρχει η ταξική κοινωνία πρέπει όλοι να είμαστε έτοιμοι για πόλεμο. αλλά το τελευταίο προορίζεται για τον ανασκολοπισμό του. Κι εμείς οι μαρξιστές. Ο καπιταλισμός πήδηξε επιδέξια πολλά παλούκια.συνθήκες ταξικής κοινωνίας. που δεν ξεχάσαμε τον Λένιν. Αν ηρεμήσουν οι κα­ πιταλιστές. την ειρήνη πρέπει να έχουμε στο νου μας. θ α μας ψήσουν. πάντα εκμεταλλεύονται προς όφελος τους τις ενδοκαπιταλιστικές συγκρούσεις. Αλλωστε. Απλώς είναι υπο­ χρεωμένοι να πάρουν θέση όταν ένας πόλεμος προκύπτει από τις ενδοκαπιταλιατικές συγκρούσεις. Μ’ άλλα λόγια. ας περιο­ 247 . Στις σημερινές δυσμενείς συνθήκες το διάσπαρτο αντάρτικο των πόλεων μπορεί κάλλιστα να πάρει τη θέση των κλασικών μαζικών επαναστάσεων. Τον πόλεμο δεν τον κάνουν οι κακοί αλλά οι άρπαγες. θα ηρεμήσουν και οι μαρξιστές. στις σημερινές συνθήκες καπιταλιστικής ανισορροπίας και ενδοκαπιταλιστικού τρόμου. οι περιορισμένης εκτάσεως πόλεμοι ολοένα και περισσότερο μοιάζουν να γίνονται πιο αναπόφευκτοι απ’ ό. όταν δεν γίνονται πόλεμοι. που δεν θα ηρεμήσουν ποτέ εξαιτίας της ταξικής διάρθρω­ σης της κοινωνίας τους. Και. Κι αν δεν δημιουργηθούν επαναστατικές καταστάσεις δεν ξεσπούν επαναστάσεις. Αυτό που προέχει είναι η επιβίωση του κόσμου. Ο Γ' Παγκόσμιος Πόλεμος μπορεί να κάνει όλον τον κόσμο σοσιαλιστικό. δεν δημιουργούνται επαναστατικές καταστάσεις. Χωρίς τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο δεν θα υπήρχε Οκτωβριανή Επα­ νάσταση και χωρίς τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο δεν θα υπήρχαν Λαϊκές Δημοκρατίες. που δεν τον επιδιώξαμε. Το βασικό καθήκον μας σήμερα είναι να σώσουμε την ειρήνη.

Και με την πρώτη φορά που θα ανοίξει το στόμα του για να μιλήσει θα γίνει ο αναμφισβήτητος ηγέτης της. στην περίπτωση. Του Λένιν του άρεσαν αυτά τα λόγια του Ναπολέοντα Όμως. χωρίς καμιά απολύτως προσπάθεια Το 1864 που ιδρύεται η Πρώτη Διεθνής ο μαρξισμός γίνεται αμέσως μια αναμφισβήτητη πραγματικότητα Για πρώτη φορά θα γίνει λόγος για μαρξισμό τότε. στα κουτουρού. Η σοφία του. ούτε ο Ναπολέων. Από στρατηγικής απόψεως το «και ύστερα βλέπουμε» σημαίνει πως η τακτική του πολέμου μπορεί μεν να είναι αυτοσχεδιαστική και ευπροσάρμοστη στις συγκεκριμένες συνθήκες που θα εμφανι­ στούν κατά τη μάχη. ούτε ο Λένιν δεν θα άνοιγαν πυρ. το 1864.ριστούμε στις δολιοφθορές και την «τρομοκρατία». θ α πάρει όμως μέρος στις εργασίες της πρώτης. Η στρατηγική της επανάστασης Ας ανοίξουμε πρώτα πυρ και μετά βλέπουμε. γνωστή περισσότερο σαν Πρώτη Διεθνή. βέβαια. στην οποία κυριαρχούν οι συνδικαλιστές από την Αγγλία και τη Γαλλία. 5. τις δύο χώρες που έκαναν τα περισσότερα για τη δημιουργία και την ανάπτυξη του συνδικαλιστικού κινήματος. Ο Μαρξ. η προσωπικότητά του αλλά και το όνομά του επιβάλ­ λονται αυτόματα. πρώτα σε εθνικό και μετά οε διεθνές επίπεδο. δεν θα κάνει τίποτα για την οργάνω­ ση της Πρώτης Διεθνούς. οι σοσιαλιστές ή οι κομουνιστές που θα ιδρύσουν στις 28 Σεπτεμβρίου 1864 στο Λονδίνο τη Διεθνή Ένωση Εργατών. της ιδρυτικής συνεδρίασης. όμως δεν αρχίζει κανείς μια μάχη έτσι στα τυφλά Πρέπει να επιλέξει καλά και το χώρο και το χρόνο. έλεγε ο Μέγας Ναπολέων. Είναι οι συνδικαλιστές και όχι οι μαρξιστές. Τα εθνικά εργατικά συνδικάτα προηγούνται ιστορικά και των αριστερών κομμάτων και των διεθνών εργατικών ενώσεων και κομματικών οργανώσεων. Η πανηγυρική υποδοχή του Μαρξ από τους συνέδρους ενός συνεδρίου που δεν το οργάνωσε ο ίδιος δηλώνει . που είναι η πιο απλή και στοιχειώδης μορφή αγώνα Αυτός είναι ο λόγος που οι εργάτες ένιωσαν από πολύ νωρίς την ανάγκη συντονισμού της δράσης τους. έτσι. που ζει στο Λονδίνο. που εκτός από μαρξιστές είμαστε και λενινιστές. ακόμα και όταν πρόκειται για μια απεργία.

ο δημιουργός του επαναστατικού αναρχικού κινήματος. Ο αγροτικής καταγωγής Προυντόν. όμως. δεν θα ασπασθεί ποτέ τις ιδέες του. Ένας διανοούμενος του «πεζοδρομίου» μάλλον παρά του γραφείου. Πίστευε πως χωρίς συντονισμό στη δράση των εργατών τίποτα το σημαντικό δεν θα ήταν δυνατό να επιτευχθεί. ο φανατικός φίλος των αγροτών. Ο πολιτικός Μαρξ επέβαλε μια αυστηρά συγκεντρωτι­ κή οργανωτική δομή στη Πρώτη Διεθνή. δεν θα ήταν δυνατό να συντονίσουν την πολιτική τους σκέψη και δράση άνθρωποι που έρχονται στη Διεθνή από πολλούς και διαφορετικούς δρόμους. Ο Ωγκύστ Μπλανκί. Αν και θαυμάζει απεριόριστα τον Μαρξ για τις πνευματικές του ικανότη­ τες. Όχι. ένας σπουδαίος οργανωτής και ένας τέλειος καθοδηγητής. απλώς κάνει δύσκολη τη ζωή των καπιταλιστών κι αυτό δεν είναι καθόλου ευκαταφρόνητο. Ο Πιέρ-Ζοζέφ Προυντόν. ο δημιουργός του αναρχικού κινήματος. η Πρώτη Διεθνής θα αποτύχει τελικά ακριβώς γι’ αυτό. Αν και ο μαρξισμός αρχίζει να επιβάλλεται σαν κοσμοθεωρία και σαν οργανωτική πρακτική. Ο Μιχαήλ Μπακούνιν. που μετέχει στην Πρώτη Διεθνή. όμως είναι φανερό πως η όποια σημασία της δράσης τους δεν θα μπορούσε να ξεπερνάει τα στενά όρια της παρενόχλησης και της δημιουργίας ενός αισθήματος ανασφάλειας στην άρχουσα τάξη. Μπορεί οι σημερινοί τρομοκράτες και οι αντάρτες πόλεων να έχουν και μια ρίζα μπλανκική. Ωστόσο.πανηγυρική αποδοχή του μαρξισμού κατ’ αρχήν από τα συνδικάτα και τους συνδικαλιστές. μισεί το κράτος. που επίσης μετέχει στην Πρώτη Διεθνή. είτε με δημοκρατικό. και την ατομική ιδιοκτησία. που κι αυτός μετέχει στην Πρώτη Διεθνή. που τη βλέπει διευθετημένη σε συνεταιρισμούς. είναι υπέρ της ριζικής και ολοκληρωτικής επανάστασης εδώ και τώρα Αλλά το απεριόριστο μίσος που έχει αυτός ο έντιμος και θαρραλέος άνθρωπος για τους αστούς δεν σημαίνει και πολλά όταν δεν υπάρχει μια καλά οργανωμένη μαζική οργάνωση. 0 Ένγκελς λέει πως ο Μαρξ ήταν κατά κύριο λόγο πολιτικός. αν και κανείς διανοούμενος δεν χρησιμοποίησε το γραφείο του περισσότερες ώρες απ’ αυτόν. δεν θα καταλάβει ποτέ τι σημαίνει προλεταριάτο. πριν από το κάθε τι ο Μαρξ ήταν ένας πολύ μεγάλος ηγέτης. Η αριστερή τρομοκρατία δεν ανατρέπει κοινωνικά και οικονομικά συ­ στήματα. που διαφέρει από το αναρχικό κίνημα του Προυντόν αφού ο Προυντόν δεν υιοθετεί την 249 . είτε με βίαιο τρόπο. Πράγματι. δυνάμενη να επιβάλει την άποψή της. ο εισηγητής της συνεταιριστικής ιδέας και δημιουργός του συνεταιριστι­ κού κινήματος.

Ομως. οι βιομηχανικοί εργάτες. Εκεί. ας πούμε της διοίκησης της Διεθνούς. που θα βάλουν τα θεμέλια στο διεθνές εργατικό κίνημα Στο συνέδριο της Χάγης το 1872 ο κυρίαρχος του παιχνιδιού Μαρξ θα διαγράψει τον Μπακούνιν και η Πρώτη Διεθνής θα διασπασθεί. και πολύ γοητευτικός. από το Λονδίνο στη Νέα Υόρκη. Όλοι αυτοί μετέχουν στην Πρώτη Διεθνή. που ο Μαρξ. παρόλο που εκτιμάει πολύ την εντιμότητά του. Μπορεί εντελώς ξαφνικά να τα κάνει όλα ρημαδιό. και το συχνά εκφρασθέντα φιλομαρξισμό του. Το διε­ θνές εργατικό κίνημα. Τον εγωιστή Μπακούνιν. Μπακουνιστής είναι κι εκείνος ο τρομερός Ντουρούτι. μια προσω­ πικότητα εκτός ορίων. θ α φκιάξει μια δική του άτυπη Διεθνή που. που είναι και πολύ χοντρός. η Πρώτη Διεθνής είναι μια σύναξη μεγάλων προσωπικοτήτων. και πολύ ερωτικός. που είναι ελαφρά τραυλός και κατάμαυρος (οι τρεις κόρες του τού έβγαλαν το παρατσούκλι Μαυριτανός) τον φοβάται. Κυρίως δεν τον ακολουθεί ο Μπακούνιν. αλλά ούτε καν της προσωπικότητας. Σ’ αυτές τις δύο χώρες το μπακουνικό αναρχικό κίνημα θα γνωρίσει ημέρες δόξας. ο Μαρξ. το 1881 θα διαλυθεί και αυτή. που οι Ισπανοί σχεδόν θα τον αγιοποιήσουν. η Πρώτη Διεθνής θα φυτοζωεί για μερικά χρόνια ακόμα και στη Διάσκεψη της Φιλαδέλφειας τον Ιούλιο του 1876 θα διαλυθεί και επισήμως. Είναι φανερό πως Διεθνής χωρίς έναν ελάχιστο κοινό ιδεολογικό παρονομαστή δεν είναι δυνατό να υπάρξει. είναι τόσο έξαλλος. και πολύ μεγάλος ρήτορας και ως εκ τούτου εύκολα θα μπορούσε να παρασύρει τις μάζες με την επιβλητική προσωπικότητα και τη ρητορική του δεινότητα. όπως άλλωστε και ο σημερινός του επίγονος. Μπακουνιστές είναι οι ισπανοί αναρχικοί. ο Νόαμ Τσόμσκι. ωστόσο. Ο Μαρξ πιστεύει με ειλικρίνεια και πάθος πως συλλογικοί δημιουργοί της ιστορίας είναι οι εργαζόμενοι και ειδι­ κότερα οι προλετάριοι. δεν πίστεψε ποτέ. τις εκπλη­ κτικές οργανωτικές του ικανότητες. ο Μπακούνιν συνεχίζει απτόητος. οι πραγματικοί ήρωες του ισπανικού εμφυλίου πολέ­ μου. Όπως και να ’ναι. τόσο εκρηκτικός. Οι απόψεις του Μπακούνιν θα επικρατήσουν κυρίως στους μεσό­ γειους Ιταλούς και Ισπανούς. μεγαλοφυής ο ίδιος και κάπου κάπου εγωιστής. Ο Μαρξ. αυτός ο σλάβος ταύρος. αν και αυτός είναι που θα μεταφράσει στα ρωσικά το Κομουνιστικό Μανιφέστο. τόσο θυελλώδης. ο Μαρξ θα μεταφέρει την έδρα του Κεντρικού Συμβουλίου. στην ιστορική αξία όχι μόνο της μεγαλοφυΐας.επαναστατική βία. τις καλές του προθέσεις. Στη συνέχεια. όπως ο Μπακούνιν. με τα ποικίλα και ετερόκλητα συμφέροντα που 250 . τον φοβάται πολύ. Αλλά δεν τον ακολουθούν όλοι. Και όλοι σέβονται τον Μαρξ.

Όχι μόνο γιατί δεν υπάρχουν πλέον οι προσωπικότητες της Πρώτης. ο κάθε σοσιαλιστής πρέπει να στηρίξει στον πόλεμο την πατρίδα του. που από το Παρίσι θα μεταφέρει την έδρα της στις Βρυξέλλες. από ιδεο­ λογικής απόψεως τα κόμματα αυτά είναι σκέτο τούτι. Τώρα στη Διεθνή δεν εκπροσωπούνται συνδικάτα αλλά κόμ­ ματα. είναι νεκρός από το 1914. Σ ’ αυτό το συμπέρασμα θα καταλήξει τελικά ο Μαρξ. δεν έχει καμιά σχέση με την Πρώτη. Οι πολύ δραστήριοι γερμανοί σοσιαλιστές. ο Μπέμπελ. Σε λίγο. και ένα σωρό ακόμα μεγάλοι αστέρες του διεθνούς πολιτικού αριστερού στερεώματος. Τους προλετάριους δεν θα τους ενώσει ο συνδικαλισμός αλλά ο κομουνι­ σμός. ο Μάρτοφ. οι μέχρι πριν από λίγο σύντροφοι θα βρεθούν εχθροί. Στη Δεύτερη Διεθνή. ο Λένιν. σοσιαλδημοκράτες. Ωστόσο. Μάταιος κόπος. ο Ρουμπανόβιτς. ο Κόστα. σοσιαλιστές. Σε λίγο όμως θα επανέλθει στο μαρξισμό. ο Ζαν Ζωρές. ο Χάρντι. η Τοέτκιν. δύο χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου το 1918. όμως. η καρδιά και η ψυχή της Δεύτερης Διεθνούς.φρούτι. αδιαφορώντας για την πατρίδα των άλλων σοσιαλιστών. ο φίλος και συμφοιτητής του 251 . η Λούξε­ μπουργκ και ο Λήμκνεχτ. η Διεθνής θα επανεμφανιστεί σαν Δεύτερη στο Παρίσι τον Ιούλιο του 1889. η Λούξεμπουργκ. Όλοι οι σοσιαλιστές πλην των Ρώσων και των Σέρβων αποφαίνονται πως και οι σοσιαλιστές έχουν πατρίδα Συνεπώς. ο Ιγκλέαας. ο Αντλερ. τη βελγική πρωτεύουσα που γίνεται τότε ακριβώς και πρωτεύουσα της Ευρώπης. δεν είναι δυνατό να πραγματώσει το βασικό σύνθημα του πολιτικού Μαρξ: Προλετάριοι όλων των χωρών ενωθείτε. ο Κάουτσκι. αναρχικοί. ο Ζαν Ζωρές. Όμως. ο Τουράτι. μετέχουν μαρξιστές. Ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος θα φέρει τα πάνω κάτω παντού και σ’ όλα Η μεγάλη. ο Πλεχάνοφ. Και ο Λένιν βρίσκεται στην εξουσία από το 1917. ριζοσπάστες αστοί. κομουνιστές.εκπροσωπεί. ο Λήμκνεχτ. Η Δεύτερη Διεθνής. που τα περισσότερα λέγονται εργατικά για να τονίζεται η σχέση τους με τα μη προνομιούχα στρώματα της κοινωνίας. αλλά κυρίως διότι η οργανωτική της δομή είναι εντελώς δια­ φορετική. ο Κεντ. ο Λαφάργκ. Σ’ αυτή την κατά κύ­ ριο λόγο «γερμανική» Διεθνή μετέχουν ο Μπερνστάιν. Το 1896 η Δεύτερη Διεθνής θα αποπέμψει τους Αναρχικούς που μετέχουν σ’ αυτήν και ταυτόχρονα θα απομακρυνθεί από το μαρξισμό. είναι ήδη νεκροί από το 1919. κάποιοι σοσιαλιστές θα συναντηθούν στη Γενεύη και θα επιχειρήσουν να ανασυστήσουν την αυτοδιαλυθείσα στη διάρκεια του πολέμου Δεύτερη Διεθνή. Μέχρι που να ανατραπούν όλα στις παραμονές του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. η σημαδιακή θα λέγαμε προσωπικότητα της Δεύτερης Διεθνούς είναι ένας Γάλλος. θ α τους χωρίσει ο εθνικισμός. Το 1920.

Ο Ζαν Ζωρές με κανέναν τρόπο δεν ήθελε να εμπλακεί η πατρίδα σε ένα πόλεμο με τη Γερμανία και μάλιστα σαν σύμμαχος της άκρως αντιδρα­ στικής τσαρικής Ρωσίας. Μια κομουνιστική θα πάρει τη θέση της ευθύς μόλις βεβαιωθεί ο θάνατος της σοσιαλιστικής. ο χωρικός που θα γίνει καθηγητής της φιλοσοφίας. Ο Λένιν το 1919 θα ιδρύσει την Τρίτη Διεθνή. Καλός στρατηγός ή καλός επαναστάτης είναι αυτός που μπορεί και καταστρώνει αποτελεσματικά στρατηγικά σχέδια. τη λεγάμενη κομουνιστική. θα κάνουν ό. η οποία αν και όργανο του ΚΚ Γαλλίας από πολλά χρόνια συνεχίζει να διατηρεί στην προμετωπίδα το όνομα του ιδρυτή της. τη λεγάμενη Σοσιαλιστική.τι μπορούν για να κρατήσουν τους σοσιαλιστές μακριά από την παραφροσύνη ενός ενδοκαπιταλιστικού πολέμου. που ένας εθνικιστής θα τον εκτελέσει εξ επαφής ενώ έπινε τον καφέ του σε ένα παρισινό καφενείο στις 31 Ιουλίου 1914. Αλλά τελικά δεν θα μπορέσουν να κάνουν τίποτα Ο εθνικισμός θα διαλύσει τη Δεύτερη Διεθνή. θα τον στείλει στον άλλο κόσμο ένας αχρείος πάνω στην πιο κρίσιμη για τη Δεύτερη Διεθνή στιγμή. ο πολιτικός που θα ιδρύσει το 1901 το Γαλλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα και την εφη­ μερίδα Ουμαητέ. ο διανοούμενος που θα επιβάλει τον όρο «διανοούμενος» και κινητοποιώ­ ντας τους διανοούμενους θα σώσει το γαλλοεβραίο μη διανοούμενο αξιωματικό Ντρέυφους από το εκτελεστικό απόσπασμα. Τον οικουμενιστή. που δεν είναι και τόσο διεθνής. τον άψογο σοσιαλδημοκράτη Ζωρές. θ α έρθει η σειρά τους πιο φυσιολογικά Ούτε η Πρώτη ούτε η Δεύτερη Διεθνής είχαν σωστή στρατηγική.Ανρί Μπερξόν. ρεαλιστικά και εφαρ­ μόσιμα. που μονίμως ονειρευόταν τη συγχώνευση σε ένα κόμμα όλων των σο­ σιαλιστικών κομμάτων. και στη συνέχεια ο Λένιν και η Λούξεμπουργκ. που οι δη­ μαγωγοί τον στηρίζουν δολίως στον εθνικισμό των αφελών. όλων των ιδεολογικών αποχρώσεων. τον ουμανιστή. μέχρι να 252 . σκοτώνοντας με δόσεις τους μαχητές. ενός πολύ μεγάλου ρήτορα που δεν υπήρξε ποτέ μαρξιστής αλλά ήταν πάντα φιλομαρξιστής και κυρίως φανατικά ειρηνιστής· τόσο φα­ νατικά. ώστε αυτοί που θα τα εκτελέσουν να μην πελαγώσουν αυτο­ σχεδιάζοντας εκ του προχείρου μέσα στη φωτιά της μάχης. ούτε με την Τέταρτη Διεθνή. Επί του παρόντος δεν θα ασχοληθούμε με την Τρίτη. αφού είναι καταφάνερα φιλορωσική. τότε που αρχίζει ο μεγάλος καβγάς για το αν πρέπει ή δεν πρέπει οι σοσιαλιστές να υποστηρίξουν τις φιλοπόλεμες κυβερνήσεις ερήμην της βασικής αρχής του σοσιαλισμού για τη συμφι­ λίωση των λαών. Ο ρόλος της είναι πάρα πολύ γνωστός. κάνοντας συνεχώς «πειράματα». Ο Ζωρές πρώτα.

την κυ­ ρίως ειπείν κόλαση για όσους πιστεύουν σ’ αυτήν. όσο κολασμένοι κι αν είναι. απαιτεί μια σωστή επιλογή του χρόνου κατά τον οποίο θα μπορούσε να εκδηλω­ θεί και να αναπτυχθεί μια προλεταριακή επανάσταση με πιθανότητες επιτυχίας. ο οποίος υπόσχεται. λοιπόν. δηλαδή κάτω από εντελώς διαφορετικές συνθήκες απ’ αυτές που δημιούργησε ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος. που χρειάζεται καλούς στρατη­ γούς.βρεθεί το όπτιμουμ των απααούμενων ενεργειών που θα οδηγήσουν τη μάχη στο επιθυμητό αποτέλεσμα Η προλεταριακή επανάσταση είναι ένας πολύ δύσκολος πόλεμος. Η στρατηγική της επανάστασης. Οι διηπει­ ρωτικοί πύραυλοι υποσκέλισαν από στρατηγικής απόψεως και τα τανκς και τα αεροπλάνα Όπως. που πρώτη φορά έβλεπαν κάποιον να ενδιαφέρεται γι αυτούς. αλλά αυτό δεν σημαίνει πως πρέπει να εκμεταλλεύονται αυτό το φρό­ νημα κάποιοι μικρόνοες και τυχάρπαστοι. Αλλωστε. *** Ο Λένιν σχεδίασε τη στρατηγική του στα πλαίσια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. στην εποχή του. θα ανα­ πτυχθεί όμως πλήρως στη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. κρατώντας συχνά το λόγο του. οι επαναστάτες αμέσως μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο δεν είχαν πολλές πιθανότητες να κερδίσουν το δικό τους πόλε­ μο χωρίς τανκς και αεροπλάνα (βλέπε και τους στρατιωτικούς μαζί με τους πολιτικούς λόγους της ήττας των ελλήνων κομουνιστών του Δημο­ κρατικού Στρατού στον Εμφύλιο πόλεμο) έτσι και οι σημερινοί πιθανοί επαναστάτες δεν μπορούν να κερδίσουν μια επανάσταση που δεν θα 253 . Σήμε­ ρα και αυτή η στρατηγική έχει χάσει εν μέρει το νόημά της. πριν απ’ το καθετί. Που. Τα μέλη των κομου­ νιστικών κομμάτων μπορεί να έχουν ένα υψηλό αγωνιστικό φρόνημα. ούτε τα άρματα μάχης ούτε τα αεροπλά­ να έπαιζαν πολύ σοβαρό ρόλο στο σχεδίασμά μιας πολεμικής επιχείρη­ σης. Βέβαια. Και πήρε υπόψη το ρόλο που θα μπορούσε να παίξει η τεράστια ενδοχώρα με τους ξεχασμένους κι απ’ το θεό μουζίκους. μια επανάσταση γίνεται πάντα σε συγκεκριμένο τόπο κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες και συνεπώς η συγκεκριμένη στρατηγική που πρέπει να εφαρμοστεί αναφέρεται μόνο σ’ αυτό το συγκεκριμένο τόπο και όχι γενικά εκεί που ζουν «της γης οι κολασμένοι». δύσκολα θα έμπαιναν στην κόλαση που λέγεται πόλεμος. Η στρατηγική των αρμάτων μάχης και των πολεμικών αεροπλάνων θα εμφανιστεί μεν στη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.

όπως το σχέδιασαν και το υπέδειξαν οι Τουπαμάρος. αυτή η τακτική αποκλείεται να είναι κάτι περισ­ σότερο από ένας συνεχής και συνεχώς διακοπτόμενος μακροχρόνιος πόλεμος φθοράς. και πυραύλους μεγάλου βελη­ νεκούς. αλλά διότι αγαπώ τη λογική.είχε σχεδιαστεί στη στρατηγική βάση των πυραύλων μικρού βεληνεκούς. οι συγκυρίες σήμερα δεν ευνοούν τις προλεταριακές επαναστάσεις. που τόσο οι τακτικοί στρατοί όσο και οι ένοπλες «τρομοκρατικές» ομάδες την κλη­ ρονόμησαν από τα αντάρτικα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. και αεροπλάνα. που είναι απ’ τη φύση της σκληρή. αλλά δεν το καταλάβαμε γιατί έχει τη μορφή διάσπαρτων τοπικών πολέμων. το οποίο άλλω­ στε συρρικνώνεται ολοένα και περισσότερο με την τακτική των ελεγχό­ μενων παροχών του αστικού κράτους. το οποίο έμαθε πια καλά να αυτορρυθμίζεται. Ευνοούν. Συνεπώς. που πάντα τη χρειάζεται η λογική για να είναι επαναστατικά αποτελεσματική. Όμως. τα οποία θα αναπτύσσονται ολοέ­ να και περισσότερο κι αυτό δεν το λέω γιατί αγαπώ τους «τρομοκρά­ τες». είναι και καθαρή λογική εμβολιασμένη με μια γερή δόση τρέλας. Από κάθε άποψη. ποντάροντας στον οικονομίστικο προσανατολισμό μιας μάζας η οποία δεν έχει στο νου της κάτι σοβαρότερο από την αύξηση. την όποια αύξηση. τα μαρξιστικού προσανα­ τολισμού «τρομοκρατικά» κινήματα. που λειτουργούν (οι παροχές) σαν βαλβίδες ασφαλείας για το σύστημα. Τη βία την απεχθάνονται ακόμα και αυτοί που την ασκούν από ανάγκη και όχι από διαστροφή. όπως είναι τα μπαζούκας. μία και μοναδική λύση απομένει για τους πιθανούς σημε­ ρινούς επαναστάτες: η καταφυγή στην «τακτική κομάντος» με την ανάπτυξη του αντάρτικου πόλεων. λοιπόν. ανταρτοπολέμων και κυρίως δο­ λιοφθορών. μιας τακτικής δηλαδή ανορθόδοξου πολέμου. που είναι φορητοί εκτοξευτές μικρών πυραύλων και ίο πιο αποτελεσματικό όπλο στα χέρια των ανταρτών πόλεων. έλεγε πως ο Γ Παγκόσμιος Πόλεμος άρχισε. Σε μια τέτοια περίπτωση δεν μετράει και πολύ η μείωση του πρόθυ­ μου να συγκρουστεί με την αστική τάξη προλεταριάτου. και ελικόπτερα απάτσι. ή έστω πολύ μικρού βεληνεκούς. Ο Κρις Μαρκέρ. όμως. Όσο για το απώτερο μέλλον οι αντάρτες θα έχουν μάλλον στη διάθεσή τους και τανκς. κινηματογραφιστής και επαναστάτης. Τα παραπάνω δεν είναι μόνο ευσεβείς πόθοι ενός ανθρώπου που πιστεύει στην ιστορική αξία της επαναστατι­ κής βίας. που προβλέπεται να αυξάνονται ολοένα και περισσότερο στο άμεσο μέλλον. Σύμφωνα με τις προβλέψεις των μελλοντολόγων (βλέπε και Τόφλερ) τα ένοπλα «τρομοκρατικά» κινήματα θα πολλαπλα254 . στον οποίο λίγοι θα μπορούσαν να αντέξουν.

παρ’ όλο που με καθαρά μαρξιστικές έννοιες σκεπτόμενοι η «σχετική εξαθλίωση» είναι τώρα ακόμα μεγαλύτερη καθώς η «ψαλίδα» έχει ανοίξει κι άλλο και η ανισότητα οτα εισοδήματα είναι πλέον κολοσσιαία: οι πρώην φτω­ χοί μπορεί να έγιναν λιγότερο φτωχοί. θ α ερμηνεύσει το γεγονός σαν εύνοια της τύχης. Ο οποίος όμως δεν προέβλεψε πως οι προλετά­ ριοι δεν θα εξαθλιώνονταν ολοένα και περισσότερο. παράλογα πλούσιοι. λέει ηλιθίως «δόξα σοι ο θεός». χρειάζεται στην επανάσταση η ενημέρωση και η γνώση: πρέπει να καταλάβουν οι εργα­ ζόμενοι το μηχανισμό λειτουργίας της εκμετάλλευσης. ο λιγότερο προνομιούχος δεν είναι σε θέση να καταλάβει πως ο κοινωνικός πλούτος ολοένα και περισσότερο πολώνεται προς τα δεξιά του κοινωνικού φάσματος. σαν το πραχτικό αποτέλεσμα της εξυπνάδας του πλούσιου. να πεις στον Μήτσο πως είναι παράλογη σπατάλη του κοινωνικού πλούτου η εναέρια κυκλοφορία μιας παρέας κροίσων με λίαρ τζετ. θ α σου πει: Μπράβο τους. σαν εύνοια του θεού και. προκειμένου να κατανοήσουν πως και τώρα είναι βάναυσα εκμεταλλευόμενοι μέσα σ’ ένα αστικό «κράτος προνοίας». Διότι τώρα ο σχετικά φτωχός. που δεν προνοεί παρά μόνο για τον εαυτό του μοιράζοντας τα ψιχία του κοινωνικού πλούτου στους φτωχό­ τερους και κάνοντάς τους έτσι να νιώθουν λιγότερο φτωχοί ώστε να μην εξεγείρονται εύκολα Είναι λίγα τα κομουνιστικά κόμματα που ενέγραψαν στα προγράμματά τους την επίμονη και συστηματική ενημέρωση της μάζας για τον τρόπο λειτουργίας της καπιταλιστικής κοινωνίας. Πώς να δημιουργηθεί. Αυτό το προέβλεψε ο Μαρξ. Λες και οι ηλίθιοι ανάμεσα στους πλούσιους δεν αντιπρο­ σωπεύουν το ίδιο ακριβώς ποσοστό ηλιθίων που υπάρχουν παντού. λοιπόν. Ωστόσο. δεν μειώνεται. τηλεόραση έγχρωμη στον καθένα και πιπίλα πολυτελείας στον κάθε μπέμπη. Και δεν θα αναρωτηθεί πώς τα κατάφεραν. αλλά οι πρώην πλούσιοι έγιναν τερατωδώς πλούσιοι. Ξεχνάμε πως τόσο η εξυπνάδα όσο και η βλακεία είναι κατηγορήματα 255 . ταξική συνείδηση κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες. μέχρι σκοτωμού πλούσιοι. Ιδεαλιστές πρόθυμοι να πεθάνουν θα υπάρχουν πάντα Ο συνολικός πλούτος της Δύσης αυξάνει. ΤΙ μπορεί να σημαίνει πλέον η παλιά ιαχή «κάτω ο καπιταλισμός» όταν ακριβώς ο καπιταλισμός είναι αυτός που εύκολα δίνει αυτοκίνητο σχεδόν στον καθένα. Να γιατί τώρα.σκίζονται ολοένα και περισσότερο. Έλα. περισσότερο από κάθε άλλη φορά. αφού τα κατάφεραν. σε μια πολύ πιο προχωρημένη κατάσταση αποβλάκωσης. όμως. γνωρί­ ζοντας τα έχοντα σχέση με την παλιότερη απόλυτη φτώχεια των προ­ γόνων του.

έργο τέχνης πάντως δεν είναι αφού δεν φτιάχνε­ ται από καλλιτέχνες. ας την πούμε έτσι. Παρόλο. να ευθύνεται γι’ αυτό ούτε το κόμμα ούτε ο ίδιος προσωπικά αλλά η μαμά του). είναι κάτι το χρήσιμο και για τις ειρηνικές κοινοβουλευτικές περιόδους. που είναι πολύ ανθυγιεινός χώρος για έναν επαναστάτη. Και τούτο. κλασική στρατηγική της προλεταριακής επανάστασης. λοιπόν. που ποτέ δεν είχαν σοβαρότερη στρατηγική πέραν αυτής που επιβάλλει το κλέπτειν νομίμως και παρανόμως και αντιλαμβάνονται την τακτική ως στρατηγική. αντιμετωπίζει τη μαχητική Αριστερά συνήθως 256 . ας την αφήσουμε για μετά Δηλαδή για τότε που θα κηρυχθεί η επανάσταση! Αλλωστε. Την επαναστατική τακτική που. Αυτή. καθότι όλες οι επαναστάσεις στρατηγικά στηρίχτηκαν στην προσωπική ανδρεία καθώς και στην ικανότητα του επαναστάτη να διακινδυνεύει συνεχώς τη ζωή του και να αντιμετωπίζει χωρίς φόβο το εκτελεστικό απόσπασμα Είναι θέμα ταλέντου το να είσαι γνήσιος επαναστάτης. Μια μαρξιστικού προσανατολισμού επανάσταση οφείλει να αγαπάει την τέχνη. καλό είναι να γνωρίζουμε την επαναστατική στρατηγική. Εν πάση περιπτώσει. προκειμένου οι βουλευτές των κομουνιστικών κομμάτων να μη χασμώνται εντός των αστικών κοινο­ βουλίων. εντούτοις δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε την. Και επειδή ο καπιταλισμός μόνιμα μπερδεύει τη στρα­ τηγική με την τακτική γιατί δεν έχει στρατηγική και εκλαμβάνει την τακτική ως στρατηγική. είναι κάτι άλλο. μπορεί να παραμένει αμετάλλαχτη. που η μόνη αποτελεσματική επαναστατική στρατη­ γική που μας απόμεινε πλέον είναι η γνώση (ο Γκράμσι το κατάλαβε έγκαιρα). ο οποίος μάλλον ασφυκτιά εκεί μέσα Το να γνωρίζει κανείς την επαναστα­ τική στρατηγική σημαίνει επίσης πως μπορεί να σχεδιάσει μια ειρηνική κοινοβουλευτική στρατηγική λιγότερο γραφειοκρατική.. η στρατηγική.υπερταξικά και υπερκομματικά (Το μεγάλο πρόβλημα για μας τους αριστερούς είναι η. Όμως. Αντε όμως να τα βγάλεις πέρα μ’ έναν σύντροφο.. περισσότερο από την τακτική που αφορά κυρίως τα αστικά κόμματα. η αλλαγή τακτικής δεν σημαίνει και αλλαγή στρατηγικής. είναι φανερό πως μια καλή επανάσταση δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στους ταλαντούχους. που δυσκολεύει πολύ τα επαναστατικά πράγματα. αριστερή βλακεία Με τη δεξιά βλακεία τα βο­ λεύουμε όπως όπως. βέβαια. που εκτός από σύντροφος τυχαίνει να είναι και βλάκας χωρίς. για να είμαστε έτοιμοι στη σπάνια περίπτωση που θα ξαναδημιουργηθούν επαναστατικές συνθήκες αν ξαναδημιουργηθούν υπό στρατηγικό καθεστώς πυρηνικών όπλων. όπως ήταν την εποχή του Λένιν. βέβαια. Όπως και να ’ναι.

θα ήταν σε θέση να σχεδιάσει μια μακρόπνοη αντικομουνιοτική στρατηγική. ο καπιταλισμός άρχισε να αντιλαμβάνεται κι αυτός την αξία της γενικής στρατηγικής. σύμφωνα με το οποίο η έννοια της στρατηγικής επιμερίζεται στα δύο: το πρώτο σκέλος αφορά το σχεδίασμά ολόκληρου του πολέμου και το δεύτερο το σχεδιασμό της κάθε μάχης χωριστά Ο καπιταλισμός. εν κατακλείδι. για φιλολογική ενημέρωση) όπως αυτό διατυπώνεται από τον Λένιν με καταπληκτική σαφήνεια Δεν 257 . δηλαδή του γενικού σχεδιασμού. που θα ήταν σε θέση να υπερασπιστεί οργανωμένα και συντονισμένα τα μακρό­ χρονα ταξικά της συμφέροντα 'Οταν κάνει κάτι τέτοιο στοχεύει πάντα τον καπιταλιστή που εύκολα μπορεί να γίνει εχθρός ενός άλλου καπιτα­ λιστή. Η Διεθνής Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο είναι δύο μόνο περιπτώσεις στρατηγικού σχεδιασμού σε διεθνές επίπεδο απ’ τη μεριά του καπιταλισμού. αν και πολύ θα το ήθελαν. που με χίλια βάσανα καταφέρνουν οι καπιταλιστές να μη βγάζει ο ένας το μάτι του άλλου. Διότι τα ταξικά συμφέροντα ανάμεσα στα πολλά και διάφορα κοινωνι­ κά στρώματα του καπιταλισμού είναι τόσο διαφορετικά. Που.τακτικίστικα. όμως δεν είχε ποτέ μια στρατηγική (ταξικού) πολέμου. αφού αυτό που τον ενδια­ φέρει κυρίως είναι οι μάχες τακτικής ανάμεσα σε καπιταλιστικές επιχειρήσεις. που η μια βλέπει την άλλη σαν εχθρό που πρέπει να εξοντωθεί. Πάντως. Ας δούμε. μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. είχε πάντα μια στρατηγική μάχης. Γιατί αν δεν το ήθελαν. αλλά αυτό δεν είναι πάντα εύκολο. πάντα θα υστερεί στο σχεδίασμά της στρατηγικής του από τον πεπειραμένο κομουνισμό. ο αναρχικός. όμως μαρτυρούν οι πόλεμοι ανάμεσα στα καπιταλιστικά κράτη. στον ταξικό αγώνα που διεξάγει τσαπατσούλικα διότι δεν πιστεύει σ’ αυτόν. (Ένας μαρξιστής μπορεί να μην είναι και κομουνιστής). δεν θα ήταν καπιταλιστές αλλά σοσιαλιστές. το βασικό αξίωμα της στρατηγικής της προλεταριακής επανάστασης (έτσι. όμως. Αν ο καπιταλισμός αντιμετώπιζε όντως τον κομουνισμό σαν τον υπ’ αριθμόν ένα εχθρό του και με μια έννοια στρατιωτική. ο «τρομο­ κράτης». Ξεχνάει ο καπιταλισμός ένα παλιό αξίωμα του Κλαούζεβιτς. Οι εξ αγραμμάτων αστοί δεν ξέρουν καν τη διαφορά ανάμεσα στον αναρχικό και το μαρξιστή ή τον αναρχικό και το μαρξιστή κομου­ νιστή. Ο μεγαλύτερος εχθρός για τον καπιταλιστή είναι ο παραδί­ πλα καπιταλιστής και ύστερα ο κομουνιστής. Και πώς να έχει ο καπιταλισμός στρατηγική ταξικού πολέμου. ο συνεχής ενδοταξικός ενδοκαπιταλιστικός πόλεμος δεν επιτρέπει (ευτυ­ χώς) στον καπιταλισμό να ενεργήσει σαν οργανωμένη τάξη. Ο καπιταλισμός προφυλάσσει κατά προτεραιότητα τον καλό εαυτό του από τον κακό εαυτό του. Ομως.

που το 1918 θα αυτοεξοριστεί στη Φιν­ . την επανάστα­ ση πρέπει να τη «ζητάει» ολόκληρη η κοινωνία Οι προλετάριοι. αλλά χάρη στην υπεραναπτυγμένη επιστήμη της πολιτικής οικονομίας. ή η Αργεντινή κηρύξουν χρεοστάσιο. Προς το παρόν. Σε μια τέτοια πολύ πιθανή περίπτωση θα γελάσει και το παρδαλό κατσίκι 6. τη διαλεκτική ζεύξη που επιχειρεί ο Λένιν ανάμεσα στις δυο αντιμαχόμενες τάξεις: το αδιέξοδο πρέπει να υπάρχει και στις δύο πλευρές.αρκεί οι καταπιεζόμενες μάζες να αντιληφθούν και να διαπιστώσουν ότι είναι αδύνατον πλέον να ζουν όπως άλλοτε και να ζητούν μεταβο­ λές. τον Λένιν. ή το Μεξικό. Να δούμε. Πρέπει και η άρχονσα τάξη να μην μπορεί να ζει και να κυβερνάει όπως άλλοτε. Είναι τέτοια η επιδεξιότητά του στην υλιστική διαλεκτική που. Μ’ άλλα λόγια. ο καπιταλισμός κατα­ φέρνει και γλιτώνει. συνε­ πώς. Να δούμε. Μόνον όταν οι μεν κατώτερες τάξεις δεν θέλουν πλέον και οι ανώτερες δεν μπορούν πλέον να ζουν κατά τον παλιό τρόπο. με την εμπλο­ κή της σ’ ένα ολικό και γενικό αδιέξοδο. όμως. δεν αποφασίζουν γιατί έτσι θέλουν (βολονταριστικά) για την επα­ νάστασή τους. Αποφασίζει έμμεσα ολόκληρη η κοινωνία. η σε πολιτικό επίπεδο σύγκρουσή του με το διαπρεπέστερο μαθητή του. Τόσο πολύ θύμωσε. πώς θα τη γλιτώσει όταν η Βραζιλία. που είναι ο πυρήνας του λενινισμού και της λενινιστικής στρατηγικής. δεν στάθηκε ικανή να κάμψει τον απεριόριστο θαυμασμό που έτρεφε σ’ όλη του τη ζωή ο μαθητής για το δάσκαλο. λοιπόν. Όντας Μενσεβίκος ο Πλεχάνοφ δεν υποστήριξε τον Λένιν και τους Μπολσεβί­ κους. μόνο τότε είναι δυνατό να θριαμβεύσει η επανάσταση Προσέξτε σ’ αυτή τη λενινιοτική θέση. κάθε τόσο φτάνει στο χείλος των γενικών οικονομικών κρίσεων. Και θύμωσε πολύ όταν οι Μπολσεβίκοι δεν δέχτηκαν να στηρί­ ξουν την κυβέρνηση που προέκυψε από την αστική Φεβρουαριανή Επα­ νάσταση. πώς θα ξεπεράσει ο καπιταλισμός τα μόνιμα και σταθερά επανερχόμενα αδιέξοδά του. Η δικτατορία του προλεταριάτου Ο Γκεόρκι Βελαντίνοβιτς Πλεχάνοφ (1856-1918) χωρίς καμιά αμφιβο­ λία είναι ο πιο δεινός διαλεκτικός σ’ ολόκληρη την ιστορία του μαρξι­ σμού. όταν δηλαδή πουν εκείνο το τρομερό «δυστυχώς επτωχεύσαμεν» και αρνηθούν να πληρώσουν τα κολοσσιαία χρέη τους προς τη Δύση.

είναι ένας από τους ιδρυτές και τους βασικούς ηγέτες του Ρωσικού Εργατικού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος που θα ιδρυθεί το 1898 στην Ελβετία. Αλλά 259 .λανδία. αν οι ρώσοι προλετάριοι βοηθούσαν τους ρώσους αστούς να κάνουν την αστική τους επανάσταση. Μια πρωτότυπη θεωρία του Πλεχάνοφ. που τον πνίγει και δεν του επιτρέπει να αναπτυχθεί Συνεπώς. Που θα την εγκαταλείψει κι αυτήν για χατίρι του μαρξισμού και των εργατικών αγώνων. έναν πολύ μεγάλο μαρξιστή. όπου ζει ο Πλεχάνοφ από το 1880 μέχρι το 1917. Κατά τον Πλεχάνοφ ο υπανάπτυκτος ρωσικός καπιταλισμός θα είχε τεράστιες δυνατότητες για ταχύτατη ανάπτυξη. Μ’ άλλα λόγια όλα στο ρωσικό μαρξισμό. Αλλωστε. που ήταν γόνος οικογένειας γαιοκτημό­ νων. Και η Ευρώπη δεν θα βοηθήσει το ρωσικό καπιταλισμό να αναπτυχθεί και να αυτονομηθεί. T ) θεωρεί μια εκ των προτέρων χαμένη V υπόθεση. Ήξερε πως στο μαρξισμό η διαλεκτική έχει μεγαλύτερη αξία ακόμα και από την επανάσταση. σε ηλικία 62 ετών. Εκτός του ότι ο ρωσικός καπιταλισμός ήταν τότε στα σπάρ­ γανα. θα βοηθήσει τον Λένιν να διαμορφώσει τη δική του άποψη για το δικό του μαρξι­ σμό. θεωρητικό και πολιτικό. Μέσα στον ίδιο χρόνο ο Λένιν θα ιδρύσει Ινστιτούτο για τη μελέτη της διαλεκτικής του Πλεχάνοφ. όπου και θα πεθάνει σε λίγο. έφερνε τα σπάργανα για το φάσκιωμά του από την Ευρώπη. Η οργάνωση Απελευθέρωση της Εργασίας που θα ιδρύσει ο Πλεχά­ νοφ στη Γενεύη το 1883 είναι η προγονική μορφή του Ρωσικού Εργα­ τικού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος. Αυτός είναι ο λόγος που ο Πλεχάνοφ δεν θα πάρει μέρος στην επανάσταση των Μπολσεβίκων. Ο μεγαλόθυμος Λένιν. τόσο στη θεωρία όσο και στην πολιτική πράξη. που σε λίγο θα αποστατήσει απ’ την τάξη του. ο Πλεχάνοφ θα φοιτήσει σε δυο στρατιωτικές Ακαδημίες για να εγκαταλείψει τελικά το στρατό και να σπουδάσει μεταλλειολο­ γία. αν απαλλασσόταν από τη μέγγενη της φεουδαρχίας. Σαν ευκατάστατος φεουδάρχης. από το οποίο το 1903 θα προέλθουν με διάσπαση τα κόμματα των Μπολσεβίκων και των Μενσεβίκων. λέει ο δάσκαλος Πλεχάνοφ στο μαθητή Λένιν. θα μεταφέρει τη σορό του στην Πετρούπολη και θα εντα­ φιάσει το δάσκαλο με τιμές. καθ’ όλα σύμφωνη με τον κλασικό μαρξισμό από τον οποίο δεν θα παρεκκλίνει ποτέ. Ο Πλεχάνοφ εκτός από σπουδαίος θεωρητικός ήταν και ικανότατος πολιτικός. θα βοηθούσαν τους εαυτούς τους κατ’ ουσίαν αφού θα συντελούσαν στη δημιουργία των αναγκαίων για τη δική τους επανάσταση προϋποθέσεων. αρχίζουν με τον Πλεχάνοφ. όμως. αν οι προλετάριοι φέρουν τα πάνω κάτω στην πάντα θερμόαιμη Ρωσία.

69 χρονιών. έξυπνη και όμορφη Βέρα ήταν οπα­ δός του Μπακούνιν. το 1917 ήταν ήδη αρκετά μεγάλη. Το πόσο δίκιο είχε ο δάσκαλος θ’ αρχίσει να φαίνεται μετά το θάνατο του Λένιν. η εντιμότητα πάρα πολύ συχνά δεν έχει σχέση με την τοξικότητα Φθαρμένοι και διεφθαρμένοι αστοί. δηλαδή συμβιβαστική. ο Λένιν δεν θα πάψει να τη χαρακτηρίζει «λικβιντίστρια». ενώ το 1917. Ενθυμούμενος την παλιά νεανική δράση της Βέρας Ζασούλιτς ο Λένιν θα τιμήσει τόσο στην κηδεία όσο και μετά απ’ αυτήν την παλιά. δικάστη­ κε και αθωώθηκε για απόπειρα δολοφονίας του κυβερνήτη της Πετρού­ πολης Τρεπόφ. μάλλον με επέμβαση του αριστοκράτη πατέρα της. Στην πρώην Σοβιετική Ένωση ο όρος «δικτατορία του προλεταριά­ 260 . που υπολόγι­ ζε πολύ τόσο στις ικανότητες όσο και στο μύθο που συνόδευε το όνομα της Ζασούλιτς από τότε που αποπειράθηκε να δολοφονήσει τον Τρε­ πόφ και αθωώθηκε. Πράγμα που θα ενοχλήσει το μεγάλο επαναστάτη. που το 1878 συνελήφθη. την κοπάνησε και πήγε πρώτα με τον Μπακούνιν και μετά με τους Μενσεβίκους. θα αρνηθεί να βοηθήσει τον Λένιν και δεν θα πάρει μέρος στην Επανά­ σταση. μια δασκάλα αριστοκρατικής καταγωγής. Τότε. την παλιότερη απ’ αυτόν στον αγώνα όμορφη επαναστάτρια με το δυνατό μυαλό και το αδαμάντινο ήθος. και ήταν μάλλον φυσικό να υποκύψει σ’ αυτό που ονομάζεται «βιολογικός συντηρητισμός». που θα δημιουργήσει πολλές προσδοκίες σε όλους εκτός από τον Πλεχάνοφ που μέχρι την τελευταία μέρα της ζωής του επιμένει πως η επανάσταση εκδηλώθηκε πολύ πρόωρα Τα ίδια περίπου έλεγε και η Βέρα Ζασούλιτς (1849-1919). Το 1903 η Ζασούλιτς θα περάσει στους Μενσεβίκους μαζί με το συνομήλικό της Πλεχάνοφ. Όμως. η δυναμική. Η επα­ ναστατική διάθεση ταιριάζει περισσότερο στους νέους. Το μαρξισμό και τον κομουνισμό τον δημιούργησαν οι εξ υμών έντιμοι και ευαίσθητοι που έβαλαν τις όποιες ικανότητές τους στην υπηρεσία των ανήμπορων και των αμαθών. αν και αλληλογραφούσε και με τον Μαρξ και με τον Ένγκελς.ο μαθητής δεν θέλει να τον ακούσει. Αυτή τη φοβερή γυναίκα δεν τη χωρούσε ο τόπος. που ενώ είχε όλα τα καλά στο σπίτι της. όπως και ο Πλεχάνοφ. Ωστό­ σο. που ασφαλώς θα καταριόταν την ώρα και τη στιγμή που έφερνε στον κόσμο μια όμορφη και έξυπνη κόρη. καταλάβετε το επιτέλους. που δεν θα προλάβουν να τη χαρούν. όταν περάσει ο επαναστατικός ενθουσιασμός. Επιμένει πως οι προλετάριοι μπορούν να καλύψουν με άλμα το κενό της βιομηχανικής ανάπτυξης. Η Ζασούλιτς ήταν και παραμένει ένα σύμβολο. Βλέπεις. που θα αφήοουν οι αστοί όταν εγκαταλείπουν μια εξουσία.

Και μη μου πείτε πως είναι δημοκρατία η κοινοβουλευτική δικτατορία της αστικής τάξης. πρέπει και η εξουσία να ασκείται από το προλεταριάτο. αν και το περιεχόμενο της έννοιας εξουσία είναι πολύ πιο ευρύ και ελαστικό από το περιεχόμενο της έννοιας «δικτατορία». είναι μια παρηγοριά να διαλέγεις εσύ το δικτάτορα. Δεν έχει νόημα. *** Καμιά επανάσταση δεν τελειώνει με την κατάληψη της εξουσίας. Αν μια επανάσταση έγινε από το προλεταριάτο. καταρχήν στη θεωρία και εν συνεχεία στην πράξη. ίσα ίσα για να ανανεώνει τη νομιμοποίηση του δικαιώματος να ασκεί την εξουσία ερήμην των ψηφοφόρων. αλλά αν αντιμετωπίζεις σαν δημοκράτη τον ευπρεπή κύριο που ντρέπεται να πει πως είναι δικτάτορας δημοκρατικού τύπου. στην πράξη καμιά εξουσία δεν είναι δημοκρατική. το πρόβλημα της δικτα­ τορίας του προλεταριάτου παραμένει ανοιχτό. άλλωστε. Το προλεταριάτο μπορεί να ασκήσει την εξουσία με πολλούς τρό­ πους και όχι κατ’ ανάγκην δικτατορικά Ωστόσο. κάθε μορφή ταξικής εξουσίας. του Πλεχάνοφ συμπεριλαμβανομένου. λοιπόν. για παράδειγμα. Οι λέξεις «εξουσία» και «δικτατορία» είναι σχεδόν συνώνυμες. τουλάχιστον θεωρητικά. σε μια επανάσταση δεν είναι η κατάληψη της εξουσίας.του» μετά το θάνατο του Λένιν θα αρχίσει να χάνει σιγά σιγά το αρχικό του περιεχόμενο. άλλωστε. Βέβαια. σημαίνει πως δεν έχεις σαφή ιδέα του τι σημαίνει δημοκρατία Δημοκρατία. Προλεταριακή επανάσταση με γρα­ φειοκρατική εξουσία μετά την επανάσταση δεν νοείται σε καμιά περίπτω­ ση. αλλά οι εντός αυτού λειτουργούντες θεσμοί να είναι αυταρχικοί. Είναι καθαρή απάτη να καταλαμβάνει κανείς την εξουσία εν ονόματι του προλεταριάτου και να την ασκεί ερήμην του προλεταριάτου. είτε είχε είτε δεν είχε δίκιο ο Πλεχάνοφ. Ο όρος «δικτατορία του προλεταριάτου» δεν έχει την πρόθεση να κρύψει πως η εξουσία που αυτή η δικτατορία ασκεί είναι όντως δικτατορική όπως. αλλά η άσκησή της με τρόπο εναρμονισμένο με το πρόγραμμά της. αυτό που του έδωσαν οι κλασικοί του μαρξισμού-λενινισμού. όταν αυτή μας καλεί στις κάλπες κάθε τέσσερα χρόνια. και συνεπώς οφείλουμε να δούμε πώς γίνεται αντιληπτό σήμερα κάτω από συνθήκες πολύ διαφορετικές απ’ αυτές που υπήρχαν όταν εμφανί­ στηκε ο όρος. Όπως και να ’ναι. αφού η δικτατορία στην πρώην ΕΣΣΔ ήταν μάλλον γραφειοκρατική παρά προλεταριακή. είναι η «εξουσία του λαού» (του δήμου). το καθεστώς να είναι άψογα δημοκρατικό. Η σωστή μετάφραση στη νεοελληνική 261 . Το σημαντικότερο. η οποία σχεδόν εξαρχής διέψευσε τη θεωρία.

για να διατηρηθεί η προλεταριακή εξουσία. Να συντρίψει αμέσως και χωρίς χρονοτριβή την αντίσταση των γαιοκτημόνων και των κεφαλαιοκρατών. επειδή εργάζεται για την εγκαθίδρυση της αταξικής κοινωνίας και συνεπώς της λαοκρατίας. Ταξικά ισχυρός είναι αυτός που κατέχει και ελέγχει τα μέσα παραγωγής και όχι ο αριθμητικά υπέρτερος. Σύμφωνα με τον Λένιν. παρά στην αστική κοινοβουλευτική δημοκρατία Στην πράξη. με πολλούς και ποικίλους καταναγκασμούς. που υπο­ νομεύουν. πρέ­ πει να αντιμετωπίζεται σαν ένα αναγκαίο κακό. ώστε να έχουμε το αναγκαίο θεωρητικό σημείο αναφοράς. πρέπει η εξουσία των προλετάριων να προβεί στις παρακάτω ενέργειες ευθύς μόλις γίνει εξουσία δι’ επαναστάσεως: 1. Πέστε. γραφειοκρατικού και όχι προλεταριακού σοσιαλισμού. αν και συχνά λανθάνουσα βία. από αυτήν που υπήρχε στη δικτατορία του προλεταριάτου. Η βία. που είναι φυσικό να αντιστέ­ κονται στην αλλαγή του δικού τους κοινωνικού καθεστώτος. τι είναι η δικτατορία του προλεταριάτου. όμως. και θα δείτε τι έχει να γίνει Η «δικτατορία του προλεταριάτου». ακόμα και στην περίπτωση που θα εξεδίωκε την αστική τάξη από την εξουσία με εκλογές. εξακολουθεί να είναι ισχυρότερη από το προλεταριάτο. ακόμα και όταν αυτό είναι αριθμητικά υπέρτερο. λοιπόν. το τελευταίο κακό. όμως. Ας δούμε. είναι μια δικτατορία που τολμάει και λέει το όνομά της. Όμως. είναι αναγκαία και νομιμοποιείται από το γεγονός πως και ο καπιταλισμός ασκεί μια συνεχή. όπως τη γνωρίσαμε στην πράξη μ’ αυτό το ψευδώνυμο. πρώτο και αναγκαίο στάδιο για το πέρασμα στην εξουσία που θα ασκεί ολόκληρος ο λαός (όταν η κοινωνία γίνει αταξική). Η αναγκαιότητα της δικτατορίας του προλεταριάτου στηρίζεται στο αναμφισβήτητο γεγονός πως η αστική τάξη. όπως λέει ο Λένιν. έδειξε πως υπάρχει περισσότερη δημοκρατία στην αστική κοινοβουλευτική δημο­ κρατία. σ’ αυτό το στάδιο. Όπως και να ’ναι. τη λέξη αυτή σε έναν αστό ψευτοδημοκράτη. Η απειλή της ανεργίας και της πείνας είναι οι πιο ισχυροί απ’ τους 262 .γλώσσα της αρχαιοελληνικής λέξης «δημοκρατία» είναι «λαοκρατία». υπάρχει ή μάλλον θα έπρεπε να υπάρχει περισσότερη δημοκρατία στη δικτατορία του προλεταριάτου. λοιπόν. που θα μας επιτρέψει να αποφαινόμαστε περισσότερο έγκυρα αν είναι ή δεν είναι δικτατορία του προλεταριάτου ένα εξουσιαστικό σύστημα που αυτοπροτείνεται σαν τέτοιο. συνέβη ακριβώς το αντίθετο: η πτώση του υπαρ­ κτού. την υγεία και τη ζωή των εργαζόμενων. για πολλούς και ποικίλους λόγους. αργά αλλά σταθερά.

αν δεν είναι ο σοσιαλισμός. Η προλεταριακή εξουσία είναι οπλισμένη. αλλά και διότι μόνο σε συνθήκες μη 263 . όμως θα ήταν αδύνατο αν οι προλετάριοι δεν ήταν όντως πρωτοπόροι Αλλά πώς να γίνουν πρωτοπόροι οι προλετάριοι. που φυσικά συνεχίζει να υπάρχει γύρω από το καινούργιο και να το απει­ λεί συνεχώς με ολική εξαφάνιση. λες και η ανάπτυξη θα ήταν ποτέ δυνατό να ανακοπεί. Όχι γιατί ο καπιταλισμός είναι καλύτερος. Όμως. Το βιοτικό επίπεδο στις πε­ ρισσότερες καπιταλιστικές χώρες είναι αναμφισβήτητα καλύτερο απ’ ό. 'Οχι μόνο για να μπο­ ρέσει να κυριαρχήσει αποτελεσματικά πάνω στον ταξικό εχθρό στο πρώτο βίαιο στάδιο της δικτατορίας του προλεταριάτου. αλλά διότι ο υπαρκτός σοσιαλισμός δεν ήταν σοσιαλισμός.τι ήταν στις περισσότερες πρώην σοσιαλιστικές χώρες. Η προλεταριακή εξουσία οφείλει να συγκεντρώσει γύρω απ’ τους πρωτοπόρους προλετάριους.τι ο καπιταλισμός. είτε οι «χαρτογιακάδες». σε συνθήκες περικύκλωσης από τον καπιταλισμό. Πάντως. Ο πρώην υπαρκτός σοσιαλισμός αναπτύχθηκε. όσο αναπτύχθηκε. δεν θα ήταν μόνο ανιστόρητος αλλά και ηλίθιος όποιος υποστήριζε πως ο καπιταλισμός θα παραμείνει για πάντα αυτός που είναι σήμερα Το διάδοχο του αναπτυγμένου καπιταλισμού κοινωνικό σύστημα. αναμφισβήτητα έχει βελτιώσει τη ζωή των εργαζομένων υπό καπιταλιστικό καθεστώς. 3. Αλλά δεν μας το λέν’ διότι πιστεύουν πως η ανθρωπότητα. 2. Κάτι τέτοιο. η πρακτική και ηθική σημασία του σοσιαλισμού εξαφανίζεται αυτομάτως. Ο Τρότσκι θα δείξει πως σοσιαλισμός σε συνθήκες περικύκλωσης είναι αδύνατο να υπάρξει Οχι μόνο γιατί σε συνθήκες μη περικύκλωσης αξιοποιούνται παραγωγι­ κά τα τεράστια κεφάλαια που δαπανά για τους εξοπλισμούς το περικυκλωμένο προλεταριακό κράτος. αλλά κυρίως για να περιφρουρήσει το καινούργιο κοινωνικό σύστημα και να το προφυλάξει από τους κινδύνους που προκαλεί η γειτνίαση με το παλιό. αν ο μαρξι­ στικός σοσιαλισμός δεν βελτιώνει τη ζωή των δικών του εργαζόμενων περισσότερο απ’ ό. θα τερματίσει σ’ αυτόν την ανάπτυξή της. όλους ανεξαίρετα τους εργαζομένους. όταν τη θέση τους την έχουν πάρει είτε τα «λευκά κολάρα». άπαξ και έφτασε στον καπιταλισμό. ο οποίος συνιστούσε μια διαρκή απειλή για τον πρώην υπαρκτό σοσιαλισμό.διαρκείς καταναγκασμούς διά των οποίων η αστική τάξη ασκεί την εξουσία της. Συνεπώς. τα πράγματα στο σημερινό καπιταλισμό έχουν αλλάξει Το «κράτος προνοίας» παρ’ όλο που προνοεί περισσότερο για τον εαυτό του παρά για τους υπηκόους του. πρέπει να μας πουν ποιο θα είναι.

Τη χρονιά αυτή εμφανίστηκε μια πρωτόγνωρη μορφή κράτους. Και κράτος δικτατορικό. Αφού. Η Κούβα πρώτα και η Νικαράγουα μετά ήταν σκάνδαλα πρώτου μεγέ­ θους για τον αμήχανο καπιταλισμό. Ούτε ο καπιτα­ λισμός. 264 . Δυστυχώς. δεν μπορεί να αντιστέκεται κανείς για πάντα. προστίθενται καινούργιες περιοχές στο σοσιαλιστικό στρατόπεδο. το καινούργιο κράτος ήταν μεγάλο σε έκταση και πληθυσμό. που κυοφορούσε εντός της τους γκάνγκστερ της σημερινής Ρωσίας. η ειρήνη αποτελεί προϋπόθεση για το σοσιαλισμό. πως αυτό το σύστημα δεν θα ήταν δυνατόν να εμφανιστεί ταυτόχρονα σ’ όλο τον κόσμο. που ξάφνιασε τους πάντες. εναντίον ποιου δρούσε η μεταμφιεσμένη σε δικτατορία του προλεταριάτου γραφειοκρατία. Αν δεν υπήρχε η πιθανότητα εμπλοκής σε πόλεμο με τον καπιταλισμό. αλλά αποκλειστικά και μόνο για το προλεταριάτο και τους ακτήμονες. όμως. είναι βέβαιο πως η πρώην Σοβιετική Ένωση θα είχε ξεπεράσει τα προβλήματα που δημιούργη­ σαν οι γραφειοκρατικές δυσπλασίες. Ο ψυχρός πόλεμος συντηρήθηκε έντεχνα και επιδέξια από την καπιταλιστική Δύση για πολλά χρόνια για να φθείρεται αργά αλλά σταθερά η οικονομία της ΕΣΣΔ με τους εξοπλισμούς. έτοιμοι να αναλάβουν δράση. Οι οποίοι.περικύκλωσης αφαιρούνται από τους γραφειοκράτες όλα τα άλλοθι που επικαλούνται συνεχώς για τις αυθαιρεσίες τους. Ευτυχώς. δεν έπεσαν ξαφνικά από τον ουρανό· υπήρχαν ήδη εν δυνάμει στα πλαίσια της κομματικής γραφειοκρατίας. εμφανίστηκε ταυτόχρονα σ’ όλο τον κόσμο. Και καθώς το απελευθερωτικό και αντιαποικιακό κίνημα αναπτύσ­ σεται. με τη βοή­ θεια της ΕΣΣΔ εμφανίζονται και άλλα σοσιαλιστικά κράτη στην Ευρώ­ πη. που έβλεπε να συρρικνώνεται ολοέ­ να και περισσότερο η περιοχή δράσης του. Εναντίον του εαυτού της. Ο Λένιν λέει: Το προλεταριακό κράτος πρέπει να είναι κράτος δημο­ κρατικό. Πριν από το 1917 δεν υπήρχαν σοσιαλιστικά κράτη. Αν ο πόλεμος είναι αναγκαίος στον καπιταλισμό προκειμένου να ξεπερνάει τις κρίσεις του και να μπορεί να επεκτείνεται. Στην αρχή όλοι πίστεψαν πως η δικτατορία ήταν όντως προλεταριακή. άλλωστε. Παρά ταύτα. πράγμα που του επέτρε­ ψε να αντισταθεί αποτελεσματικά στον πάντα επίβουλο καπιταλισμό. δεν υπήρχε αστική τάξη στην πρώην Σοβιετική Ένωση. βέβαια. ακόμα κι αυτούς που το εγκαθίδρυσαν. λοιπόν. ωστόσο. με τη λήξη του Β' Παγκόσμιου Πολέμου. Ο Μαρξ φανταζόταν τον κομουνισμό σαν ένα παγκόσμιο κοινωνικό σύστημα Είναι φανερό. όμως σιγά σιγά οι περισσότεροι κατάλαβαν πως ήταν γραφειοκρατική και κλεπτική. αλλά αποκλειστικά και μόνο ενα­ ντίον της αστικής τάξης. κυρίως όταν λέει ψέματα στο λαό.

Τα κομουνιστικά αρχίζουν να προκύπτουν με διάσπαση των σοσιαλιστικών όταν. ενώ τις σχέ­ σεις τους με το λενινισμό τις διακόπτουν ένα ένα από πολύ νωρίς. Όμως. τα σοσιαλιστικά βρίσκονται μπροστά στο δίλημμα της υιοθέτησης ή της απόρριψης του λενινισμού. πάντα κατά τον Λένιν. καμουφλαρισμένα σε εθνικά και. από την αρχή του Λ' Παγκοσμίου Πολέμου και μετά. Πολύ περισσότερο δημοκρατικό απ’ όσο είναι η αστική κοινοβουλευτική δημοκρατία ως προς τους εργαζόμενους. η νέα κοινωνία αποδείχτηκε πως ήταν η παλιά με νέα μορφή. Ο Λένιν είναι σαφώς κατά του πολέμου και υπέρ της συνεργασίας των προλετάριων όλων των χωρών. πάντως. 7. Και η βία κατέστη αναγκαία μέσα σε ένα πελαγωμένο κράτος. Η τραγική αναγκαιότητα της γραφειοκρατίας Τα σοσιαλιστικά κόμματα προηγούνται ιστορικά των κομουνιστικών. ένας αγώνας ενα­ ντίον των δυνάμεων και των παραδόσεων της παλιάς κοινωνίας. όχι του μαρξισμού. όταν στους κόλπους της Δεύτερης Διεθνούς εμφανίζονται οι «σοσιαλπατριώτες» που εγκα­ ταλείπουν το διεθνισμό και υποστηρίζουν τις εθνικές κυβερνήσεις των κρατών που διεξάγουν τον πόλεμο. παραμένει εξελικτικιστής μαρξιστής.Πάλι ο Λένιν θα πει: Η δικτατορία του προλεταριάτου είναι αμείλι­ κτος αγώνας. πρέπει και οφείλει να είναι κρότος υποδειγματικά δημοκρατικό. Ο Μπερνστάιν. Τα περισσότερα σοσιαλι­ στικά κόμματα παραμένουν μαρξιστικά για πολλά χρόνια. τουλάχιστον στη μη βίαιη εκδοχή του. Το προλεταριακό κράτος. Κατά του πολέμου και υπέρ της συνεργασίας των προλετάριων είναι στη Γερμανία και ο Έντουαρντ Μπερνστάιν. που συνέχιζε να αυτοπροτείνεται σαν προλεταριακό. παιδαγωγικός και διοικητικός. ο παλιός καλός φίλος του Ένγκελς. βίαιος και ειρηνικός. αιματηρός και αναίμακτος. οπα­ 265 . ο πρώτος θεωρητι­ κός που απέρριψε τον επαναστατικό λενινισμό αλλά όχι και το μαρ­ ξισμό. ουδεμία σχέση έχοντα με τα εργατικά. στρατιω­ τικός και οικονομικός. Η κομματική γραφειοκρατία στην πρώην ΕΣΣΑ ποτέ δεν παραδέχθηκε πως αυτή ήταν ο νέος ταξικός εχθρός. τουλάχιστον ως προς τους εργαζόμενους. με τη ίδρυση από τον Λένιν της Τρίτης Διεθνούς το 1919. κυρίως αυτών που είναι έτοιμες να αρπαχτούν για συμφέροντα καθαρά ενδοκαπιταλιστικά.

κυρίως της γερμανικής. *** Οι παλινδρομήσεις και τα καμώματα της σοσιαλδημοκρατίας. Τώρα. Η επίσημη απόρριψη από το σοσιαλιστικό κίνημα και του μαρξι­ σμού εκτός από το λενινισμό για πρώτη φορά θα γίνει το 1951 στο συνέδριο του Γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος στη Φραν­ κφούρτη. Παρά ταύτα. Όσο για τη σταλινική βαρβαρότητα. που στο κάτω κάτω έχει πολλά άλλοθι. Και χάρη στην «ισορροπία του τρόμου» έγινε έγκαιρα υπερδύναμη. όμως.δός της σταδιακής. απορρίπτονται από τη γερμανική σοσιαλ­ δημοκρατία και τα τελευταία υπολείμματα μαρξισμού που είχαν απομείνει. ποτέ δεν απειλήθηκε στα σοβαρά από εξωτερι­ κούς εχθρούς. με εξαίρεση την περίοδο του εμφυλίου πολέμου. Λες και είναι πιο «ανθρώπινο» να πεθαίνεις λίγο λίγο και κάθε μέρα.τι μπορεί για να κρύψει τη βαρβαρότητά του διά των φιλανθρωπικών επιδομάτων ανεργίας και τις ελεημοσύνες. Στη λεγάμενη «διακήρυξη της Φρανκφούρτης» για πρώτη φορά στην ιστορία αυτού του κόμματος δεν γίνεται αναφορά στην πάλη των τάξεων ή σε κάποιο από τα άλλα δόγματα του παραδοσια­ κού μαρξισμού. ασια­ τικού και μανδαρίνικου τύπου. Ο σταλινισμός ήταν μια μαχόμενη. περισσότερο εξαιτίας του μπρεζνιεφισμού και λιγότερο εξαιτίας του σταλινισμού. της δημοκρατικής εφαρμογής των αρχών του μαρξισμού. έπαιξαν το ρόλο τους στην απομόνωση της Σοβιετικής Ένω­ σης. μέσα σ’ ένα καλυμμένα ή απροκάλυπτα εκμεταλλευτικό σύστημα. Ο Ψυχρός Πόλεμος θα καταψύξει και το μαρξισμό. ράθυμη μορφή γραφειοκρατίας. Είναι ο μπρεζνιεφισμός και όχι ο σταλι266 . λες κι αυτό που ζητούν οι εργαζόμενοι είναι η χριστιανική μεγαλοθυμία των αφεντικών και του αστικού «κράτους προνοίας». Έλα. αστυνομοκρατσύμενη μορφή γραφειοκρατίας. το 1959. απαγορεύεται ακόμα και η αναφορά στο όνομα του Μαρξ. που κρατούσε ζωντανή την ελπίδα στις δύσκολες σταλινικές και τις χλιαρές και τεμπέλικες μπρεζνιεφικές μέρες κόντεψε να γίνει κόλα­ ση. Είναι πολλοί εκείνοι που βάλθηκαν να καταμετρήσουν με μεγάλο ζήλο τα θύματα του σταλινισμού. που ο υποσχεμένος από το σοσιαλισμό επίγειος παρά­ δεισος. της μη βίαιης. ενώ ο μπρεζνιεφισμός ήταν μια χυδαία. αυτή δεν ήταν παρά η ανα­ γκαία συνέπεια της αυτοσυντήρησης του σοβιετικού σοσιαλισμού με κάθε τρόπο. Στο επόμενο συνέδριο. παρά τη φτώχεια της και σε βάρος της ευημερίας της. αλλά ελάχιστοι θέλησαν να προσμετρήσουν και τα χαμένα μέσα στον ιστορικό χρόνο θύματα του καπιταλισμού. που κάνει ό. η πρώην Σοβιετική Ένωση.

ερήμην του μαρξισμού. Το να έχεις εμπιστοσύνη στη μάζα σημαίνει ότι πιστεύεις πως αυτή θα αναπτύξει τις καλύτερες δυνατότητές της αν δημιουργήσουμε τις κατάλληλες συνθήκες. γενικά και αόριστα. πι­ στεύει μόνο στο δικό της βόλεμα. Το δύσκολο είναι να ενεργοποιήσεις τη δημιουργικότητα των μαζών. Η γραφειοκρατία είναι πάντα και σ’ όλες τις περιπτώσεις κατώτερη των μαζών. ερήμην των μαζών. προς μεγάλη απογοήτευση των ντόπιων και ξένων κεφαλαιοκρατών. είναι τρόπος αποτελεσματικός στην περίπτωση που η κατά Ρούντολφ Μπάρο «πλεονάζουσα συνείδη­ ση» δεν έχει γίνει ακόμα μια κοινή και τρέχουσα κατάσταση. Αλλωστε. διαφθορά όμως δεν υπήρχε διά το φόβο των Ιουδαίων. την εποχή που ζούσε ακόμα ο Λένιν. με τη σειρά της. λέει ο Μαρξ. τη στιγμή που στις εν λόγω ιδέες δεν πιστεύουν ούτε αυτοί που τις προτείνουν. Η γραφειοκρατία δεν πιστεύει στις μάζες. Και τη γρα­ φειοκρατία. Όταν τα πράγματα καταλάγιασαν με τη λήξη του δίχρονου εμφυ­ λίου πολέμου το 1920 το καινούργιο καθεστώς αποδείχτηκε βιώσιμο. Ο οποίος στα τελευταία του κείμενα φαίνεται να φοβάται για την τύχη του νέου καθεστώτος εξαιτίας της αδυναμίας να βρει ικανά και έντιμα στελέχη για να επανδρώσει τον τεράστιο κρατικό και κομματικό μηχανισμό. Τα σπουδαία λόγια δύσκολα γίνονται σπουδαίες πράξεις κυρίως όταν είναι ψεύτικα Η μάζα είναι ικανή και για το καλύτερο και για το χειρότερο. Στη σταλινική περίοδο μπορεί να υπήρχε βαρβαρότητα. τη δημιούργησε η σκληρή ανάγκη. ο φόβος δεν είναι ο καλύτερος τρόπος για να πατά­ ξει κανείς τη διαφθορά' αλλά. Η μάζα δεν εξαγιάζεται από το γεγονός και μόνο πως είναι μάζα Η μάζα είναι μια «δεξαμενή» που εμπεριέχει όλες τις δυνατότη­ τες. ερήμην των ιδεών. δεν είναι ούτε ο Στάλιν ούτε ο Μπρέζνιεφ αυτοί που δημιούργησαν τη «σοσιαλιστική» γραφειοκρατία Είναι η γραφειοκρα­ τία που δημιούργησε και τον Στάλιν και τον Μπρέζνιεφ. πάντως. 267 . λέει ο Μαρξ. σχέση έχοντα με την ευημερία του καθένα χωριστά και όχι του κοινωνικού συνόλου. γιατί πρέπει συνεχώς να ζητάμε από το λαό να θυσιάζεται υπέρ ιδεών. Αλλά η γραφειοκρατία δίεν θα ήταν δυνατό να δημιουργήσει αυτές τις συνθήκες. ερήμην των πάντων. Αλλά πώς θα το πετύχεις αν δεν δώσεις στις μάζες κίνητρα υλικής τάξης. Βέβαια. ερήμην των ιδεολογιών. Είναι εύκολο να λες πως πιστεύεις στη «ζωντανή δημιουργικότητα των μαζών». ερήμην του λενινισμού. Η γραφειοκρατία είναι ένα τέρας που τα χέρια του βρίσκονται παντού και το κεφάλι πουθενά Ωστόσο.νιομός ή ο γκορμπατοοφιομός που επανεγκατέστηοε σιωπηλά τον κα­ πιταλισμό στη Σοβιετική Ένωση.

τα Σοβιέτ υποστήριξαν με φανατισμό και πείσμα το 1917 τους Μπολσεβί­ κους. Οι οποίοι. δεν τα δημιούργη­ σαν οι Μπολσεβίκοι Δημιουργήθηκαν αυθόρμητα στη διάρκεια της Επανάστασης του 1905. της «πρόβας τζενεράλε» της μεγαλειώδους Οκτωβριανής Επανάστασης. που θεωρητικοποίησε τον ούτως ή άλλως αναγκαίο διοικητικό πραγματισμό. που έπρεπε να δουλέψει πάση θυσία. την εποχή του Στάλιν. Οι νομενκλατουρίστες ήταν τόσο ικανοί όσο του­ λάχιστον και α μάνατζερ του καπιταλισμού. που η «κεντρώα» τους τοποθέτηση στα πάντα προκαλεί πάντα βάλτωμα και ακινησία Τα Σοβιέτ. Τα Σοβιέτ αδράνησαν σταδιακά και στο τέλος εξαφανίστη­ καν. Η σοβαρότερη απ’ όλες ήταν η ανυπαρξία στελεχών. Ο αντικαθεστωτικός Βοσλένσκι στην περιβόητη Νομενχλατονρα. τα λαϊκά συμβούλια αυτοδιοίκησης και αυτοδιαχείρισης που χάρισαν το όνομά τους στη Σοβιετική Ένωση. ίσως γιατί εναπόθεσαν όλες τους τις ελπίδες στους επαγγελματίες κομουνιστές. απέκτησαν και κομματική ταυτότητα Κι έτσι έγιναν στα καλά καθούμενα κομουνιστές. Και επειδή τα αποθέματα σε ικανούς επαγγελματίες εντός του ΚΚΣΕ εξαντλήθηκαν γρήγορα. ΤΙ τραγω­ δία! Να σε υποχρεώνει η ανάγκη να χρίεις κομουνιστές τους ικανούς και ταλαντούχους στα πάντα ίσως. Σ’ αυτούς και όχι στους από . κανείς δεν τα μποΐκοτάρισε. Η μάζα κατάλαβε πολύ εύκολα πως μόνο ο Λέναν και το κόμμα του θα μπορούσαν να βγάλουν τη Ρωσία από τα αδιέξοδα που δημιούρ­ γησε ο δύσμορφος τσαρικός μισοφεουδαρχικός καπιταλισμός. τα Σοβιέτ άρχισαν να παραλύουν λίγο μετά τη νίκη της Επανάστασης. σκαλώνουν στους μικρομεσαίους. ίσως γιατί οι άνθρωποι κουράστηκαν. Τα πάντα. εκτός από το απολύτως αναγκαίο κομουνιστικό ήθος. που θα έρθει σε 12 χρόνια Ωστόσο. Χωρίς τα Σοβιέτ η Οκτωβριανή Επανάσταση θα ήταν χαμένη κι αυτό μπορούμε να το πούμε με απόλυτη βεβαιότητα Ωστόσο. όπως θέλουν να λεν αυτοί που σε όλα βλέπουν κάποιο σατανικό «δάκτυλο». παρατηρεί πως είναι τεράστιο λάθος να πι­ στεύουμε πως οι προνομιούχοι (η νομενκλατούρα) δεν είναι ικανοί και ταλαντούχα άνθρωπο. έργο σημαδιακό και αποκαλυπτικό. κανείς δεν τα διέλυσε. κυρίως μικρομεσαίων. στο οποίο ωστόσο δεν δώσαμε τη δέουσα προσοχή τότε που έπρεπε. αναγκάστηκε να προσφύγει σε άσχετους προς το μαρξισμό «ειδικούς». τελικά. άρχισαν να ξεφυτρώνουν όπως τα μανιτάρια μετά τη βροχή αμέσως μετά τη λαίλαπα του εμφυ­ λίου. για να επανδρώσει ο Λένιν την κολοσσιαία κρατική και κομματική μηχανή. Όμως. όμως.που στην αρχή δεν πήραν καθόλου στα σοβαρά τα καινοφανή που γίνονταν στη Ρωσία Οι δυσκολίες.

Όπως και να ’ναι. Φυσικά. Έχει καμιά πρακτική σημασία που ο Ζαχάροφ. που δεν τους αφορούσε από ιδεολογικής και ηθικής απόψεως. Ο Μαρξ μιλάει. όμως τοποθετεί τούτη την ιδανική κατάσταση στο ιδανικό αταξι­ κό κομουνιστικό καθεστώς.συνείδηση κομουνιστές (και οι νομενκλατουρίστες ήταν κομουνιστές αλλά «εξ απονομής») χρωστάει η Σοβιετική Ένωση την τεράστια επιστημονική της ανάπτυξη. Αυτό που είχε πρακτική αξία για το καθεστώς ήταν το γεγονός πως ο Ζαχάροφ ήταν ένας ιδιοφυής πυρηνικός φυσικός και σαν τέτοιος δεν μπορούσε παρά να περάσει αυτόματα στην κορυφή της νομενκλατούρας. Σε μια εποχή απόλυτης εξειδίκευσης είναι ανόητο να πιστεύει κανείς πως ο καθένας θα μπορούσε να κάνει το καθετί. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως οι 269 . από τους ηγέτες των κομουνιστικών κομμάτων. τις ικανότητές τους. για τη μαγείρισσα που πρέπει να γίνει ικανή να κυβερ­ νήσει. Το καθεστώς τον αξιοποίησε όσο μπορούσε πριν αρχίσει να δια­ μαρτύρεται όταν έγινε πανίσχυρος.. Τον καιρό όμως που δεν ήταν παρά ένας καλός επιστήμονας ανάμεσα σε άλλους καλούς επιστήμονες σιω­ πούσε κατά τρόπο τυπικά νομενκλατουρίστικο. Κορς και Πάνεκοκ. οι νομενκλατουρίστες κάποτε έφτασαν να συγχέονται πλήρως με τους κομουνιστές και κανείς πλέον δεν καταλάβαινε ποιος στη Σοβιετική Ένωση είναι όντως κομουνιστής και ποιος το παίζει κομουνιστής για λόγους επαγγελματικούς. αλλά δεν είναι ικανός για τα πάντα Δεν μπορείς να βγάλεις με κλήρωση από το λαό τα στελέχη. πρέπει επιτέλους να καταλάβουν οι λαϊκιστές πως υπάρχουν πράγματα που δεν μπορεί να τα κάνει ο λεγόμενος απλός. από την εντιμότητά τους και από την πειστικότητα των επιχειρημάτων τους. τότε που οι ειδικοί θα περιορίζονται να θέτουν την ειδική γνώση ή το ταλέντο τους στην υπηρεσία ολόκληρης της κοινωνίας. που ήταν και υπαρκτές και βεβαιωμένες. οι νομενκλατουρίστες είχαν ένα τεράστιο περι­ θώριο να αναπτύξουν και να δείξουν εντός του κόμματος.χ. Ο λαός εμπεριέχει τα πάντα. βέβαια. Το παν θα εξαρτηθεί από την ιστορική συγκυρία. π. όσο τίμιος κι αν είναι. Όπως και να ’ναι. όπως πιστεύουν οι εκ μαρξιστών λαϊκιστές τύπου Λούξεμπουργκ. Η τιμιότητα και το ταλέντο δεν είναι συνώνυμα Δεν μπορεί να σχεδιάσει ο οποιοσδήποτε ένα διαστημόπλοιο και δεν μπορεί να διευθύνει ο καθένας μια τράπε­ ζα. που παρίστανε τον αντικαθεστωτικό και τον υπερασπιστή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν ήταν κομουνιστής. λαϊκός άνθρωπος. Ο λαός θα παραμείνει για πολύ ακόμα μια δυνατότητα και για το καλύτερο και για το χειρότε­ ρο. που ήταν οι κεφαλές της λεγάμενης αριστερής αντιπολίτευσης κατά του «δεξιού» Λένιν.

τόσο για το μαρξισμό όσο και για τον κομουνισμό. 'Ομως. ριζικά μεταλλαγμένο. που θα συνεχιστεί για πολλά χρόνια. Οι μάζες είναι ικανές και για το καλύτερο και για το χειρότερο. θα αλλάξει δομή και όνομα και θα γίνει Σοσια­ λιστικό Εργατικό Κόμμα της Γερμανίας. από τον καιρό που ζούσε ακόμα ο Μαρξ. είχε αρχίσει από πολύ παλιά. θα μπορούσε να θεωρηθεί ο τέλειος στύφτης για τη διαδοχική αποχύμωση του μαρξισμού. και ο Αουγκουστ Μπέμπελ. σε διεθνές επίπεδο. Είναι λόγια σοφά του Μαρξ. που είναι αμιγώς μαρξιστικό. Τα παιδιά του Μαρξ και του Λένιν Η διαδικασία της απομάκρυνσης της σοσιαλδημοκρατίας από τον πα­ ραδοσιακό μαρξισμό. οι παλιοί γερμανοί μαρξιστές του παλιού γερμανικού Σο­ σιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμματος θα κάνουν τα περισσότερα. Το κόμμα που ίδρυσαν στη Γερμανία το 1869 δυο μαρξιστές της εποχής του Μαρξ. πατέρας του Σπαρτακιστή Καρλ Λήμκνεχτ.Γερμανοί που ακολούθησαν τον Χίτλερ ήταν κατά το μεγαλύτερο μέρος τους πρώην Σπαρτακιστές. που ίδρυσε το 1863 ο Φερντινάν Λασάλ με τη βοήθεια του τορναδόρου και δεινού ρήτορα Αουγκουστ Μπέμπελ. κάτι μεταξύ κόμματος και συνδικάτου. Ωστόσο. τη χώρα όπου θα πρωτοεμφανιστεί ο κομουνισμός σαν οργανωμένο μαζικό κίνημα. και οι «ορθόδοξοι» οπαδοί του Βίλχελμ 270 . οι γερμανοί κομουνιστές ηγέτες από το 1919 που ηττήθηκε ο Σπάρτακος και μετά είχαν πάψει να είναι πειστικοί και οι μάζες τούς εγκατέλειψαν για να ακολουθήσουν έναν πολλά υπο­ σχόμενο δημαγωγό. υπάρ­ χει ακόμα Αλλά είναι πλέον τόσο λίγο σοσιαλιστικό όσο και το Χριστιανοδημοκρατικό. δεν μπόρεσαν να διατηρήσουν τις κατακτήσεις τους. που δεν ήταν λαϊκιστής και ποτέ δεν κολάκεψε την ταξικά αδιαφοροποίητη μάζα 8. Η προγονική μορφή του Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμματος είναι η Γενική Γερμανική Εργατική Ένωση. Όμως. που για μεγάλο διάστημα θα είναι ο μπαλαντέρ στο κομματικό μαρξιστικό παιχνίδι και ο καταλύτης στις πολιτικές μαρξιστικές διεργασίες. Το παμπάλαιο γερ­ μανικό Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα. ο Βίλχελμ Λήμκνεχτ. Οι «ρεβιζιονιστές» οπαδοί του Λασάλ. όλα θα καταλήξουν στο ναζισμό το 1933. Στη Γερμα­ νία. Το 1875 το γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα. που δεν ζει πια.

Λήμκνεχτ. να μπορεί να οργανώνει επιχειρήσεις δυνάμενες να ανταγωνίζονται με τόσο μεγάλη επιτυχία τις καπιταλιστικές. που ο καπιταλισμός να οδηγηθεί κάποτε κατ’ ανάγκην στη χρεοκοπία Μέχρι τότε. εξαρχής παλλαϊκό και όχι προλε­ ταριακό και κυρίως ικανό να μοιράζει χρήματα στο λαό ώστε. Η επιτυχία του οφείλεται κυρίως στην έξυ­ πνη πολιτική του Βίλχελμ Λήμκνεχτ. Η καραντίνα θα διαρκέσει 12 χρόνια Και. το οποίο θα τεθεί εκτός νόμου από τον Μπίσμαρκ το 1878. το 1891. στο συνέδριο της Ερφούρτης. ω του θαύματος. Ο οποίος. ο Φερντινάν Λασάλ. Ο Λασάλ. κάνει μια άκρως θεαματική στροφή. τρία χρόνια μετά την ίδρυσή του. ο καπιταλισμός και ο κομουνισμός θα συνυπήρχαν ανταγωνιστικά. που τις σοσιαλδημοκρατικές. το χεγκελιανής παρέκκλισης κομουνιστι­ κό κράτος το ήθελε εξαρχής ισχυρό. ενθουσιασμένος καθώς είναι από το δικαίωμα ψήφου που συνεχώς ευρύνεται στα κράτη της Ευρώπης με τη συμβολή και των δικών του ανθρώπων. Το στυλ δουλειάς του Βίλχελμ Λήμκνεχτ είναι ιεραποστολικό και ιεχωβάδικο. Ο προκάτοχος του Βίλχελμ Λήμκνεχτ. το 1890 το κόμμα βγαίνει από την παρανομία δυναμωμένο. του Βίλχελμ Λήμκνεχτ. που επιζά πολιτικά μετά κόπου εξαιτίας των προβλημάτων που δημιουργούν οι λαοαλιοτές. συμφωνούσε σε όλα με το φίλο του τον Μαρξ εκτός από το βασικό. ο γιος του. στο τέλος της δεκαετίας του 1860. Τώρα ο Μαρξ δεν είναι ο φανατικός επαναστάτης που ήταν πριν. αποφασίζουν να ενώσουν τις δυνάμεις τους σε ένα υβριδικό κόμμα. θα τις στηρίξει στον Μαρξ. τις μη επαναστατικές απόψεις του. αριθμός φανταστικός για ένα σοσιαλδημοκρατικό κόμμα της εποχής εκείνης. θα μεγαλώσει μέσα σε συνθήκες «οικογενειακού» και «συνοικιακού» μαρ­ ξισμού. Ο Καρλ Λήμκνεχτ. μισοορθόδοξο και μισορεβιζιονιστικό. το εντελώς απαλλαγμένο πλέον από τους λασαλιστές σοσιαλδημοκρατικό κόμμα του Βίλχελμ Λήμ­ κνεχτ θα εμφανιστεί πιο ισχυρό απ’ ό. Ο Βίλχελμ Λήμκνεχτ όλα αυτά τα χρόνια κάνει μαρξιστική προπαγάν­ δα πόρτα πόρτα και ποτέ δημοσίως.τι ήταν πριν την απαγόρευση και με όνομα ελαφρώς παραλλαγμένο. Αλλά σήμερα ουδεμία σχέση έχει με το μαρξισμό όπως τον καιρό του ιδρυτή του. τη δομή του εργατικού κράτους. Έτσι. Τώρα θα λέγεται Γερμανικό Σοσιαλδημο­ κρατικό Κόμμα Μ’ αυτό το όνομα το παραπάνω κόμμα συνεχίζει να υπάρχει μέχρι τις μέρες μας. Το 1891 το απαλλαγμένο πλέον από το λασαλισμό Γερμανικό Σο­ σιαλδημοκρατικό Κόμμα του Βίλχελμ Λήμκνεχτ θα έχει κάπου ενάμισι εκατομμύριο μέλη. που αρχίζουν να κυριαρχούν στη Γερ­ μανία. Τώρα πιστεύει πως το προλεταριάτο διαθέτει και έναν δεύτερο τρόπο για να καταλάβει την 271 . από τον οποίο θα ξεκινήσουν όλα στο γερμανικό σοσιαλισμό. αυτός.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ούτε ο Μουσολίνι. Μόνο που σήμερα οι αστοί δημαγω­ γοί ποντάρουν πιο έξυπνα και πιο διακριτικά στο χαρτί του φασισμού. Η άκρως εντυπωσιακή αυξητική τάση που έχει το κόμμα του. αλλά οπαδοί του λαϊκού καπιταλισμού και όχι του προλεταριακού σοσιαλι­ σμού. Αν αυτό σας θυμίζει κάτι πράσινο και ΕΑΜογενές. την αντίδραση δηλαδή που πρσκάλεσε η βιομηχανική επανάσταση του 19ου αιώνα σε όλα τα επίπεδα και όχι μόνο στην τέχνη. Φανατικοί εχθροί και οι φασίστες και οι ναζιστές του μεγάλου Κεφαλαίου. ούτε ο δικός μας Μεταξάς κατέλαβαν την εξουσία με τη βία Την εξουσία τούς την παρέδωσαν οι αστοί για να καλμάρουν τους έξαλλους μικροαστούς και δι’ αυτών θα ανακόψουν την ανάπτυξη του μαρξιστικού εργατικού κινήματος. Κι αν αυτό κάτι πράσινο σας θυμίζει. όπως και οι κομουνιστές. Τόσο ο μαρξισμός όσο και ο φασισμός σπάζουν τις αυστηρές δομές της παλιάς κοινωνίας και προτείνουν λύσεις για την άρση των αδιεξόδων που προκάλεσε η συσσώρευση του Κεφαλαίου σε λίγα χέρια Ο φασισμός.εξουσία. θα προκαλέσουν μύριες όσες συγχύσεις στους αφελείς και απαί­ δευτους. κάνει τον Βίλχελμ Λήμκνεχτ να πιστεύει πως. όσον αφορά τη φανερά εχθρική στάση του απέναντι στο μεγάλο Κεφά­ λαιο δεν είναι αντιδραστικός. Γίνεται όμως βαθύτατα αντιδραστικός όταν επιχειρεί να ανακόψει την κοινωνική εξέλιξη και να την καθηλώσει στο επίπεδο του λαϊκού καπιταλισμού. Οι αστοί θα καταλάβουν έγκαιρα πως ο φασισμός όχι μόνο τους βολεύει σε περιόδους κρίσης. ορθώς σας το θυμίζει Ο φασισμός έχει χαμαιλεοντική ικανότητα μεταμφίεσης και δεν είναι πάντα δικτατορικός. ορθώς σας το θυμίζει. το 1933. Όμως. Μέχρι που ο Χίτλερ να τους πάρει φαλάγγι. Τόσο ο μαρξισμός όσο και ο φασισμός έχουν σχέση με το μοντερνισμό (νεωτερικότητα). Ο φασισμός και ο ναζισμός είναι ο «σοσιαλισμός» των μικρομεσαίων. οπότε και θα αλλάξουν συμπεριφορά και πάλι με βαριά καρδιά θα συμμαχήσουν με τους κομουνιστές κατά του φασισμού και του ναζισμού στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Πάρα πολλοί σοβαροί άνθρωποι εξαπατήθηκαν από τον αντιδραστικό μοντερνισμό του φασισμού και ακολού­ θησαν με καλή πίστη τους φασίστες. Από τότε και μέχρι τις μέρες μας ο φασισμός θα είναι ο μπαλαντέρ στο πολύπλοκο πολιτικό παιχνίδι. αυτό. αλλά είναι και ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για την ανάσχεση της ανάπτυξης του κομουνιστικού κινήματος. σύντο­ μα θα καταλάβει την εξουσία δι’ εκλογών. οι ναζιστές. την εξουσία δι’ αναθέσεως θα την καταλάβουν στην Ιταλία οι φασίστες το 1922 και δι’ εκλογών στη Γερμανία οι ακραίοι φασί­ στες. τις εκλογές. Και με βαριά καρδιά θα τον αποδεχτούν σαν λύση ανάγκης. ούτε ο Χίτλερ. 272 .

δουλεύει υπέρ του κομουνισμού. αυτό ακριβώς κάνουν όλοι οι σοσιαλδημο­ κράτες. Όμως. ηγέτης της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας θα γίνει ο μακρόβιος Καρλ Κάουτσκι (1854-1938). που για πρώτη φορά θα θέσουν εν αμφιβόλω τις θέσεις του Μαρξ για την ανάπτυξη και την εξέλιξη της κοινωνίας. Αυτός είναι ο λόγος που ο Κάουτσκι δεν θα πάρει τη θέση του Λένιν στη διάρκεια της Οκτωβριανής Επανάστασης. και στο φίλο του τον Ένγκελς. Στο περιλάλητο σύγγραμμά του Οι προϋποθέσεις τον σοσιαλισμού και τα καθήκοντα της σοσιαλδημοκρατίας ο γερμανοεβραίος Μπερ­ νστάιν λέει πως η επανάσταση είναι απολύτως αδύνατη. πως η πάλη των τάξεων μόνο κοινοβουλευτικά μπορεί να εκδηλωθεί και πως η μόνη δυνατότητα που έχουν οι σοσιαλδημοκράτες να κάνουν κάτι σοβαρό είναι να πιέζουν συνεχώς τους αστούς εντός του Κοινοβουλίου και να τους υποχρεώνουν σε παραχωρήσεις προς τους εργαζόμενους. λέει. αλλά και οι χωρίς επαναστατική απασχόληση εναπομείναντες κοινοβουλευτικοί κομουνιστές. ο επίσης μακρόβιος Έντσυαρντ Μπερνστάιν (1850-1932). Η οποία. που πίστευε πως όλα στον κομουνισμό θα τα κάνει αυτομά­ τως η ανάπτυξη της καπιταλιστικής οικονομίας. σημαίνον στέλεχος της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας κι αυτός και στενός συνεργάτης του Ένγκελς για μερικά χρόνια. Κι αυτό που υπάρχει ακόμα από τον παραδοσιακό λενινισμό είναι η δραστηριότητα των εξτρεμιστικών αριστερών ομάδων και των ανταρτών πόλης. Σήμερα. ορθώς σας το θυμίζει Μετά το θάνατο το 1900 του ικανότατου Βίλχελμ Λήμκνεχτ. αλλά τόσο φανατικός οικονομιστής. Αν ο μπαλαντέρ που λέγαμε σας θυμίζει κάτι το πράσινο.τι απομένει σήμερα από τον παραδοσιακό μαρξισμό κατ’ ουσίαν είναι καουτσκισμός. ό. θα πάει κόντρα και στον Μαρξ. που έμειναν μόνο με την κομματική δου­ λειά και χασμώνται στη Βουλή από ανία Μας αρέσει δεν μας αρέσει (κι αν δεν μας αρέσει πάμε και γραφό­ μαστε στη 17η Νοέμβρη ή σε μια άλλη ανάλογη ένοπλη οργάνωση).αποφεύγοντας να αναφέρουν ακόμα και το όνομά του μετά τη ναζιστική θηριωδία του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο. Η ιδεολογία είναι μια άλλη ιστορία Για. Ο μαρξισμός μπαίνει σε νέες και πρωτόγνωρες περιπέτειες μ’ αυτόν το μεγάλο ρεβιζιονιστή. οι απόψεις του Κάουτσκι απ’ τη μια και του Μπερνστάιν απ’ την άλλη σήμερα κυριαρχούν τόσο στη σοσιαλιστική όσο και κομουνιστική πρα­ κτική. και στο συνεργάτη του τον Κάουτσκι με κάποιες καινοφανείς απόψεις. Καλός μαρξιστής ο Κάουτσκι. ιδεολόγους! Η άμυνα που οργάνωσαν τα κομουνιστικά κόμματα όλου του κό­ 273 . Αυτός είναι ο λόγος που θα χαρακτηριστεί απ’ τον Λένιν «αποστάτης» και «προδότης».. τουλάχιστον στη Γερμανία.

δεν έχουν πεισθεί στο μεταξύ για την ορθότητα της απόφασης που πάρθηκε από την πλειοψηφία. Ο όρος «συγκεντρωτισμός» παραπέμπει μεν στην αναγκαία κομμα­ τική πειθαρχία. οι δια­ φωνίες επανεμφανίζονται και οι έριδες γίνονται εντονότερες. οι Μπολσεβίκοι είχαν την ευκαιρία να διαπιστώσουν για πρώτη φορά πως οι ομαλές συνθήκες δεν ευνοούν την κομματική συνοχή και ότι οι φυγόκεντρες και διασπαστι­ κές τάσεις πολλαπλασιάζονται όταν λείψει ο αναγκαίος για τη συνοχή εχθρός. Ωστόσο. λοιπόν. ουδέν σοβαρό πρόβλημα δημιουργεί η κομματική πειθαρχία Εκ των πραγμάτων η δημοκρατία δεν είναι δυνατό να λειτουργήσει σωστά σε συνθήκες παρανομίας. Είναι η περίοδος κατά την οποία στη Ρωσία. το δύσκολο πρόβλημα του δημοκρατι­ κού συγκεντρωτισμού λύνεται σχετικά εύκολα Η ύπαρξη εχθρού έτοιμου να σε εξοντώσει είναι επαρκής λόγος για συσπείρωση και συνοχή των αγωνιστών. που έχουν στο νου τους μόνο τον αγώνα και καθόλου την εσωκομματική δημοκρατία Ομως. στο διάστημα από τον Φεβρουάριο μέχρι τον Οκτώβριο του 1917. Όμως. το να είσαι δημο­ κράτης και ταυτόχρονα συγκεντρωτικός είναι μια καταφάνερη αντίφα­ ση. Όμως. ένα κομουνιστικό κόμμα ούτε την εξουσία κατέχει ούτε στην κοινοβουλευτική ζωή μετέχει. όταν το κόμμα βρίσκεται στην παρανομία. που αδιαφορεί και για τις θεωρίες και για τις μειοψηφίες. έχει όμως και μια εννοιολογική απόχρωση αυταρχική. έτσι που υποχρεώνει τη μειοψηφία εντός του κόμματος να υποτάσσεται στην κομματική πλειοψηφία και οι διαφωνίες να σταματούν αυτόματα όταν η πλειοψηφία πάρει τις αποφάσεις της. *** Στη διάρκεια της Φεβρουαριανής Επανάστασης. Κι έτσι. λειτουργεί η αστική δημοκρατία Το κόμμα των Μπολ­ σεβίκων αυτούς τους μήνες δρα νόμιμα Τη σύντομη περίοδο της νομιμότητας. πράγμα που συμβαίνει σπανιότατα Οι πλεισψηφούντες σ’ ένα κόμμα που στηρίζεται σε μια θεωρία όπως η μαρξιστική δεν θα μπορούσαν να ισχυριστούν πως η δική τους απόφα­ ση ήταν οπωσδήποτε η ορθότερη από θεωρητική άποψη. μόλις περάσουν οι δυσκολίες. που μοιάζει λιγάκι με τη στρατιωτική. Η δημιουργημένη μ’ αυτό τον τρόπο κατάσταση ετοιμάζει το έδαφος για την εμφάνιση ενός δικτάτορα. βέβαια. και ενώ ο Λένιν δεν έχει έρθει 274 .σμου για να προφυλαχτούν από τη σοσιαλδημοκρατική διάβρωση ονο­ μάστηκε «δημοκρατικός συγκεντρωτισμός». Όσο. όλοι τελικά σιωπούν προκειμένου να διατηρηθεί η κομματική πειθαρχία. είναι φανερό πως οι διαφωνούντες θα συνεχίσουν να διαφωνούν σιωπώντας αν. για πρώτη φορά στην ιστορία της.

Μόνο που δεν βιάζεται υπέρ το δέον και περιμένει το παραπέρα ξεχαρβάλωμα του πολύ φρέσκου και πολύ άπειρου αστικού κράτους. που κι αυτοί είναι μαρξιστές. τους ρώσους σοσιαλδημοκράτες του καιρού εκείνου. χωρίς να έχει τη δυνατότητα να ενημερώνεται εύκολα και γρήγορα για τις αποφάσεις. Η πιο ισχυρή απ’ αυτές τις προοκτωβριανές μπολσεβίκικες ομάδες είναι εκείνη της οποίας ηγείται ο Στάλιν παρέα με τον Κάμενεφ. θα βρεθεί μπροστά σε μια πολύ δύσκολη ενδοκομματική κατάσταση. Η ομάδα των Μπολσεβίκων υπό τον Στάλιν και τον Κάμενεφ είναι η κυρίαρχη μέσα στο κόμμα Αυτή το διευθύνει και το καθοδηγεί τις κρίσιμες εκείνες μέρες που ο Λένιν απούσιαζε απ’ τη χώρα. Το Μάρτιο του 1917. δύο μήνες μετά την επικράτηση της Φεβρουαριανής αστικής επανάστασης. Ο Λένιν. Το παλιό γνωστό τροπάρι περί «προδοσίας των επαναστατικών αρχών» οι αριστερότεροι του Λένιν αριστεροί το λένε για να το ακούσει καταρχήν ο Λένιν. εδώ και τώρα Ωστόσο. που ζητάει τη συνεργασία με τους Μενσεβίκους του Μάρτοφ. που ζητάει άμεση δράση και ανατροπή της Προσωρινής Κυβέρνησης. για το οποίο ο Λένιν έχει ήδη πάρει τις αποφάσεις του. Φυσικά. που δημιούργησε η αστική Φεβρουαριανή Επανάσταση. και ενώ ο Λένιν δεν έχει έρθει ακόμα στη Ρωσία. εμφανίζονται πολλές ομάδες μέσα στο κόμμα των Μπολσεβίκων. οι μαρξιστές οι κατέχοντες την κομματική 275 . αυτής που έδιωξε τον τσάρο. που απ’ όλους αυτούς τους υπεραριστερούς θεωρείται και χαρακτηρίζεται «προδότης της επανάστασης». μόλις έρθει ο Λένιν στη Ρωσία τον Απρίλη του 1917 θα βάλει τέλος σ’ αυτό το μπολσεβίκικο χάος και θα υποχρεώσει όσους απ’ τους δικούς του υποστήριζαν τη συνεργασία με τους Μενσεβίκους να προσχωρήσουν στους Μενσεβίκους και ν’ αφήσουν ήσυχους τους Μπολσεβίκους να ετοιμαστούν για το μεγάλο άλμα του Οκτώβρη.ακόμα στη Ρωσία από την Ελβετία. Στην ιστορική συνέχεια. οι Στάλιν και Κάμενεφ εισηγσύνται την υπό όρους υποστήριξη της Προσωρινής Κυβέρνησης. υπάρχει και μια ομάδα αριστερότερη της «κεντρώας» σταλινικής. Στα δεξιά αυτού του προοκτωβριανού σταλινικού μπολσεβίκικου κομματικού «κέντρου» εμφανίζεται μια ισχυρή «δεξιά» ομάδα Μπολσε­ βίκων. που θα φτάσει στην Πετρούπο­ λη τον Απρίλιο. Με την κατάληψη της εξουσίας απ’ τους Μπολσεβίκους τον Οκτώ­ βριο του 1917 και κυρίως απ’ το 1918 και μετά που τα πράγματα ξεκαθαρίζουν μέχρι το 1928 που ο Στάλιν αρχίζει να εδραιώνει την εξουσία του (ο Λένιν θα πεθάνει το 1924) οι υπεραριστερές ομάδες μέσα στο ΚΚΣΕ ξεφυτρώνουν η μια μετά την άλλη.

Η γραφειο­ κρατία στη σοβιετική της παραλλαγή θα προκύψει τότε. να εμπιστευτεί το νεαρό και άπειρο κομουνιστικό καθεστώς τη μοίρα του σε εμπειρικούς και απαίδευτους. την οποία βρέθηκαν να διευ­ θύνουν ξαφνικά άνθρωποι απροετοίμαστοι και άπειροί 276 . που τότε απαιτούσε σώνει και καλά ιδεολογική μαρξιστική καθαρότητα. σαν «εχθροί της επανάστασης». Οι αριστερότεροι του Λένιν «αριστεροί». Λυσσωδώς εναντίον της συνθήκης που έσωσε τη νεαρή και αδύναμη σοβιετική εξουσία ήταν στην αρχή. Σ’ αυτή την ομάδα ανήκε και η περίφημη φεμινί­ στρια και υπουργός (επίτροπος) Προνοίας τότε. τούτος ο μετριοπαθής και διαλλακτικός άνθρωπος. Αλλά πώς να ελέγχουν οι εργάτες άμεσα την παραγωγή. που δεν θέλησε να ωθήσει τα πράγματα στα άκρα και συγκρότησε τους αντιφρονούντες. κυρίως μέσα από την ανάγκη για ικανά διευθυντικά στελέχη σε όλα τα επίπεδα της τεράστιας κρατικής μηχανής. όσο υψηλό κι αν ήταν το κομουνιστικό τους ήθος. στην αρχή. ο Μπουχάριν. Ξεχνούν πως την επανάσταση πιο εύκολα την κά­ νεις. μεταξύ του 1919 και του 1920 είχαν δημιουργήσει μια άκρως εκρηκτική για το κόμμα κατάστα­ ση κυρίως στην Ουκρανία. όταν η διοίκηση και η διεύθυνση απαιτεί ειδική γνώση και πείρα. πράγμα ορθότατο ομοίως. όσο καλοπροαίρετοι κι αν ήταν. μεταξύ πολλών άλλων. και όχι στο «δεξιό» Μπουχάριν. το χρωστάει στον Τρότσκι. Και αν ο Λένιν τελικά επέβαλε στο κόμμα την απόφαση για τη συνθήκη. ο Τρότσκι. Αλεξάνδρα Κολοντάι Η αντιπολιτευόμενη την πολιτική του Λένιν ομάδα. πρέσβευε ορθότατα πως τα συνδικάτα πρέπει να είναι ανεξάρτητα από το κόμμα Και πως πρέπει να έχουν τον άμεσο έλεγχο ολόκληρης της βιομηχανίας. που ονομάστηκε Εργατική Αντιπολίτευση. Η διαμάχη παντού. ενώ σ’ ολόκληρη τη Σοβιετική Ένωση το 1920 είχε δημιουργηθεί μια πολύ ισχυρή αριστερή. θα χαρακτηρίζονται μονίμως απ’ τους εκτός κόμματος και εκτός εξουσίας υπεραριστερούς μαρξιστές. είναι διαλεκτικό και είναι απολύτως μαρξιστικό. τη στιγμή που ο κόσμος χανόταν. Πονηρός ο μουστάκιας από τότε. θ α ήταν δυνατόν τότε. στην αρχή. Όταν ο Λένιν κλείσει ειρήνη με τη Γερμανία τον Ιανουάριο του 1918 (πρόκειται για την περίφημη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ) θα γίνει χαμός στο κόμμα των Μπολσεβίκων. αριστερότερη αυτής του Λένιν τάση εντός του κόμματος με επικεφαλής συνδικαλιστές σαν τον Σλιάπνικοφ και τον Λουτόβινοφ. συνεπώς και εντός της μαρξιστικής Αριστερός δεν θα σταματήσει ποτέ. παρά τη συντηρείς. αν και διαφωνών ο ίδιος. χώρα με μεγάλη παράδοση στο αναρχικό κίνημα. που ήταν έτοιμος να τα κάνει όλα γυαλιά καρφιά. ο Τζερζίνoxl Ο Στάλιν δεν θα πάρει θέση.και την κρατική εξουσία.είναι φυσικό.

που θα τον απομακρύνει οριστικά από την πολιτική δράση. Κουβαλούσαν στο πετσί τους τη διαφθορά από το προηγούμενο καθεστώς. Ζαχαριάδης.Πολλά από τα στελέχη της τσαρικής βιομηχανίας διατήρησαν τις θέσεις τους με απόφαση του Λένιν. να είστε βέβαιοι πως γενικοί γραμματείς του ΚΚΕ δεν θα ήταν οι αγωνιστές Ν. Παπάγος πρώτα. ο Γ. Φλωράκης και λοιποί. έρχεται σε επαφή με τον Τρότσκι. μια διευθύνουσα τριανδρία (τρόικα) αποτελούμενη από τους Στάλιν. έστω και κομουνιστική. ο Λένιν θα καταλάβει πως ο δογματισμός και η ακαμψία που έδειχνε ο επίτροπος (υπουργός) των Εθνοτήτων. Ωστόσο. ερήμην του άρρωστου ηγέτη. η γραφειοκρατία θα γίνει τελικά καθεστώς στην ΕΣΣΛ από την αρχή. δήλωσαν νομιμοφροσύνη στο νέο καθεστώς· φυσικά μόνο για να διατηρήσουν τα πόστα τους. Βλέπει όπως όλοι πως άνθρωποι παντελώς άσχετοι με τους Μπολσεβίκους και τις ιδέες τους έχουν κατακυριεύσει την κρατική μηχα­ νή και αρχίζει να υποπτεύεται τους πάντες και να χτυπάει τους πάντες. σε λίγο θα τον βρει το δεύτερο εγκεφαλικό επεισόδιο. Μ’ αυτά και μ’ άλλα. Κύριος στόχος της τριανδρίας ήταν να εμποδίσει τον Τρότσκι να καταλάβει την εξουσία όταν πεθάνει ο πολύ σοβαρά άρρωστος Λένιν. Και στην περίφημη Διαθήκη του. και μαζί μεθοδεύουν τον τρόπο για την απομάκρυνση του πληθωρι­ κού Στάλιν. Στο σύντομο διάστημα της καλυτέρευσης της κατάστασης της υγείας του. που γράφηκε ανάμεσα στο Δεκέμβρη του 1922 και το Γενάρη του 1923 συνιστά την απομάκρυνση του Στάλιν. Που πάντα ήλπιζε πως ο «νέος άνθρωπος» δεν θα αργήσει να φανεί μέσα στις αλλαγμένες κοινωνικές συνθήκες. που πολύ τον εκτιμού­ σε. Φυσικά. αλλά ο Αλ. Παπανδρέου τελευταίος. Όμως. ο Κων. ο Γεωργιανός Στάλιν. Δεν θα φανεί θ α τον καταπιεί η γραφειοκρατία. και πάρ’ τους την αστική ψυχή). Μετά το πρώτο εγκεφαλικό επεισόδιο του Λένιν το 1922 το Πολι­ τικό Γραφείο εκλέγει. θα τον καταλάβει πανικός. στη λύση των πολλών προβλημάτων που έβαζε η συνύπαρξη πολλών εθνών και εθνοτήτων μέσα στη Σοβιετική Ένωση θα δημιουργούσε προβλήματα στο μέλλον. Ζινόβιεφ και Κάμενεφ. Τους αστούς πολιτικούς δώσ’ τους εξουσία. Μάλιστα. που ήδη έχει πάρει φόρα και εφαρμόζει μια ισοπεδωτική 277 . από τον καιρό του Λένιν. Μητσοτάκης προτελευ­ ταίος και ο Α. το φθινόπωρο του 1922 ο άρρωστος Λένιν συνέρχεται κάπως και για ένα μικρό χρονικό διάστημα επανέρχεται στην Κεντρική Επι­ τροπή. το τέρας με τα χίλια κεφάλια Τον Στάλιν. Χαρ. Καραμανλής μετά. που το είχαν υπηρετήσει ευσυνείδητα (Αν στην Ελλάδα νικούσαν οι κομουνιστές στον Εμφύλιο. Παπανδρέου στη συνέχεια. λίγο μετά. ο Κων. Εξυπακούεται πως πάρα πολλοί απ’ αυτούς ήταν παλιάνθρωποι κλάσεως.

εκτός από ιδεολόγημα είναι και εργαλείο δουλειάς. ανορθολογικές. όπως θα πει ο Γκαλμπρέηθ. Που τελικά θα λειτουργήσει υπέρ του ειδικού στο πρόβλημα αυτό. στη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου ο Στάλιν θα αλλάξει τακτική και θα χρησιμοποιήσει πολιτικά το ρωσικό εθνικι­ σμό με έναν άκρως εντυποκκακό τρόπο και με πολύ μεγάλη επιτυχία Ο Κορνήλιος Καστοριάδης (Η φαντασιαχή θέσμιση της κοινωνίας) συνιστά να χρησιμοποιούμε έξυπνα το ούτως ή άλλως αναπόφευκτο 278 . φαινόμενο κάθε άλλο παρά σπάνιο στην ιστορία Αλλωστε. είναι ισάριθμοι αναχρονισμοί και συγχρόνως υποπροϊόντα και προπύργια της καπιταλιστικής τάξης. γίνεται το 12ο Συνέδριο του κόμματος.πολιτική πάνω στις μειονότητες και τις εθνότητες ως υπουργός Εθνοτή­ των. γίνεται φανερό πως οι σύνεδροι είναι έτοιμοι να ψηφίσουν το δικαίωμα για την αυτοδιάθεση των εθνοτήτων. Αλλά η δεύτερη αποπληξία του Λένιν. Στάλιν. Είναι η πρώτη του αυθαιρεσία Σε λίγο θα συλλάβει τον Τάταρο ηγέτη Γκαλίεφ. το τελευταίο στο οποίο όλες οι τάσεις εκφρά­ ζονται ελεύθερα Το κύριο πρόβλημα που απασχολεί το Συνέδριο είναι οι αυτονομιστικές διαθέσεις κάποιων εθνοτήτων. επεχείρησε αλλά δεν μπόρεσε να κάμψει τον εθνικισμό. Ο Αιζαακ Μπερλίν (Καρλ Μαρξ) λέει πως τόσο ο Μαρξ όσο και ο Ένγκελς πίστευαν πως ο εθνικισμός. Αλλά ο Στάλιν επεμβαίνει και ματαιώνει μια τέτοια προοπτική. στο σταλινισμό αρχίζουν με το πρόβλημα των εθνοτήτων. Όλα. μια ερζάτς θρησκεία που ταλανίζει αδιάκοπα τον κόσμο από την εποχή του Διαφωτισμού. Παρόλο που σ’ αυτό το συνέδριο δεν πάρθηκαν σαφείς και καθαρές αποφάσεις όσον αφορά τη μοίρα των πολλών εθνοτήτων που συναποτελούν τη Σοβιετική Ένωση. λοιπόν. Όμως. πάρα πολλά επαναστατικά και απελευ­ θερωτικά κινήματα χρησιμοποίησαν τον εξόφθαλμα παράλογο εθνικι­ σμό για να πετύχουν λογικότατα πράγματα Ο εθνικισμός. όταν ήταν επίτροπος Εθνοτήτων. αντεπαναστατικές δυνάμεις οι οποίες με την εξέλιξη των οικονομικών θεμελίων τους θα εξαφανιστούν αυτομάτως. το τελευταίο καταφύγιο των ηλιθίων. που τον εφεύρε. Το παν εδώ θα εξαρτηθεί σε ποιου τα χέρια βρίσκεται αυτό το εργαλείο. μαζί με τη θρησκεία και το μιλιτα­ ρισμό. του υπουργού των Εθνοτήτων. Είναι η πρώτη σύλληψη κομουνιστή ηγέτη με την κατηγορία της προδοσίας της «σοβιετικής πατρίδας». που είχε σαν συνέπεια την ολική του παράλυση. Ο ανορθολογισμός θα αποδειχτεί ισχυρότερος του ορθολογισμού. ματαιώνει το σχέδιο της απομάκρυνσης του Στά­ λιν από την κομματική εξουσία Τον Απρίλιο του 1923. όσο ζούσε ακόμα ο Λένιν αλλά όντας τώρα πλέον εντελώς ανίκανος να επέμβει στα πράγματα. Δεν εξαφανίστηκαν. Ο Στάλιν στην αρχή.

είτε παραπέμπει σε μια άτυπη αυτοκρατορία είτε όχι. Σε μια τέτοια περίπτωση δεν μπαίνει θέμα εθνικισμού διότι δεν μπαίνει θέμα εθνικού κράτους. Ο εθνικισμός. Ο εθνικισμός ήταν ο τρόπος που βρήκαν οι διαφωτιστές να προσβάλουν τη φεουδαρχία και τις Αυτοκρα­ τορίες. παρά τη λογική. Όπως δεν είναι πάντα και σ’ όλες τις περιπτώσεις αντιδραστικός ο εθνικισμός. Η λογική δεν βολεύει. Κάθε πολυεθνικός συνασπισμός. όταν δεν είναι ένα βλακώδες ιδεολόγημα κατάλληλο περισσότερο για φασίστες παρά για σοβαρούς ανθρώπους. είναι δημιούργημα του «φωτισμέ­ νου» στρώματος της αστικής τάξης. λοιπόν. που δημιούργησε τον εθνικισμό στη σύγχρονή του εκδοχή. Διεθνιστικός και αντιεθνικιστικός είναι και ο εξ ορισμού οικουμενι­ κός χριστιανισμός. Κι αυτό σημαίνει πως ο διεθνισμός δεν είναι προο­ δευτικός πάντα και σ’ όλες τις περιπτώσεις. Σε συνθήκες ανά­ πτυξης και επέκτασης των πολυεθνικών. Το παν εδώ θα εξαρτηθεί από το είδος και τους σκοπούς των πολυεθνικών σχημάτων.φαντασιακό. είναι εξ ορισμού αντιεθνικιστικός. όπως στην αρχαία Ελλά­ δα (Βλέπε επί του θέματος και το ιδιοφυές έργο του Ντοτς Οι Έλληνες και το παράλογό). Όμως. είναι ένα εύχρηστο εργαλείο για πολιτική δουλειά. παρά τη λογική. Ο εθνικισμός μ’ άλλα λόγια. λοιπόν. Τα αριστερά κόμματα υποχρεώθηκαν εκ των πραγμά­ των να ενδοστραφούν και να γίνουν και αυτά λιγάκι εθνικιστικά Δεν πρέπει να είμαστε δογματικοί σε τίποτα και για τίποτα 279 . Η εμφάνιση ενός αριστερού εθνικισμού τα τελευταία χρόνια έχει άμεση σχέση με τον ιμπεριαλισμό και την ανάπτυξη των πολυεθνικών εταιριών και των πολυεθνικών οργανωτικών. Οι κοινωνίες για να αυτοθεμισθούν και να αυτοοργανωθούν χρησιμοποιούν περισσότερο τη φαντασία. Ο διεθνισμός δεν είναι εξ ορισμού προοδευτικός. το παγκόσμιο ατα­ ξικό κράτος. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο Διαφωτισμός. είναι αυτός που δημιούργησε τα εθνικά κράτη. σαν ιστορική προοπτική. αυτό ακριβώς έκανε και ο Στάλιν: χρησιμο­ ποίησε περισσότερο τη φαντασία. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς τάσσονται ρητά και κατηγορηματικά κατά του εθνικισμού διότι έχουν στο νου τους. σαφώς και δεν είμαστε διεθνιστές με την έννοια που θα ήθελε το μεγάλο Κεφάλαιο και οι κονδυλο­ φόροι του. άρα και το παράλογο. που πρέπει να μάθουμε να το χρησιμοποιούμε επιδέξια κατά τις περιστάσεις και κατά τους προγραμματισμούς μας. διοικητικών και οικονομι­ κών σχημάτων. παρά την αναμφισβήτητη αξία του και τον τεράστιο ιστορικό του ρόλο. που ασφυκτιούσε υπό φεουδαρχικό υπερεθνικό ή πολυεθνικό καθεστώς. Ίσως μια ισορροπία ανάμεσα στα δύο. άρα και το παράλογο. τι βολεύει. ο παραλογισμός δεν βολεύει.

να κοι­ τούν με το ένα μάτι τον παράδεισο και με το άλλο την κόλαση. το πολύ ισχυρό Σοσιαλδη­ μοκρατικό Κόμμα της Γερμανίας προωθείται σχεδόν αυτόματα στην εξουσία. και ο Χίτλερ.9.και γι’ αυτό χτύπησαν ταυτόχρονα και το ρωσικό κομουνισμό και τη γερμανική οοσιαλδημο280 . οι μαρξιστές επαναστά­ τες καταλαμβάνουν εύκολα την εξουσία Το 1918 στη Γερμανία. Στη Ρωσία ο Λένιν έχει ήδη θριαμβεύσει και στη Γερμανία ο ηγέτης των σοσιαλδημοκρατών Φρίντριχ Έμπερτ γίνεται ο πρώτος πρόεδρος της ολοκαίνουργιας δημοκρατίας. η πιο ανελέητη δικτατο­ ρία που εμφανίστηκε ποτέ στην ανθρώπινη ιστορία Τα δύο πρόσωπα του γερμανού Ιανού. Και ο Γκαίτε. Στο φιλοσοφικό σύστημα του Χέγκελ ο Ηράκλειτος κρατάει καλά απ’ το χέρι τον Ηρόστρατο. γνωστό και σαν Δημοκρατία της Βαϊμάρης από το όνομα της πόλης στη οποία υπογράφηκε το δημοκρα­ τικό Σύνταγμα. Οι αστοί το γνώριζαν καλά αυτό. Ο μαρξισμός μοιάζει να επιβε­ βαιώνει την αξία του και στα δύο τεστ. θα το διαδεχτεί το Τρίτο Ράιχ. του Δεύτερου Ράιχ. Κανείς δεν θα ήταν δυνατό να φανταστεί αυτόν τον καιρό πως το Δεύτερο Ράιχ. το σοσιαλδημοκρατικό. και ο Γκέμπελς. οι μαρξίζοντες σοσιαλδημοκράτες καταλαμβάνουν εξίσου εύκολα την εξουσία με εκλογές. το επαναστατικό και το δημο­ κρατικό. Εδώ. η άρνηση δύσκολα ξεχωρίζει απ’ την κατάφαση· όπως στη συμπεριφορά των ηρώων του πιο γνωστού από τα μυθιστορήματα του Τόμας Μαν. Κανείς δεν κατάλαβε καλύτερα από τον Βόλφγκανγκ Γκαίτε και τον Τόμας Μαν πόσο δύσκολο είναι να είσαι Γερμανός. την πατρίδα του Λένιν. θ α μπορούσαμε να πούμε πως η Γερμανία είναι η χώρα της εφαρμοσμένης διαλεκτικής. Η δυσκολία του να είσαι κομουνιστής Με το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. την πατρίδα του Μαρξ. του δεύτερου πολιτειακού καθεστώτος μετά την πτώση του Πρώτου Ράιχ. ο βασικός ήρωας του μυθιστορήματος έχει να σας πει πολλά για τη δυνατότητα των Γερμανών. Το 1917 στη Ρωσία. Και ο Μαρξ. Ο Αντριάν Λέβερκιν. της μοναρχίας. που έχει το σημαδιακό τίτλο Το μαγικό βουνό. ο ιδιοφυής Τόμας Μαν θα τα κάνει ένα στο μυθιστόρημά του Δόκτωρ Φάονστονς. του νεώτερου λαού της Ευρώπης. που γίνονται σχεδόν ταυτόχρονα Αν το μαρξιστικό σοσιαλδημοκρατικό πείραμα πετύχαινε στη Γερμα­ νία το κομουνιστικό στη Ρωσία θα τελούνταν σε συνθήκες πολύ ευνοϊ­ κές εξαρχής.

αργότερα και τις λειτουργικές αλλαγές. το επεξηγηματικό όνομα του Κομουνιστικού Κόμματος: Σύνδεσμος Σπάρτακος [Spartakusbund]. που τα έτη 73-71 π. Στις 18 Ιανουαρίου 1917 οι Σπαρτακιστές αλλά και ο Καρλ Κάουτσκι και ο Έντουαρντ Μπερνστάιν και όλοι οι σοσιαλδημοκράτες που 281 . Με νέα διάσπαση. Και διασπάται το 1917. Το Σεπτέμβρη του 1916 και ενώ ο πόλεμος μαίνεται. Η δεξιά πτέρυγα του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος Γερμανίας υπό τον Έμπερτ πρεσβεύει πως η κυβέρνηση πρέπει να προχωρήσει προς το σοσιαλισμό πολύ προσεχτικά και με πολύ μικρά βήματα Η ριζοσπαστι­ κή πτέρυγα του ιδίου κόμματος. του Λέο Γιόγκιχες και του Φραντς Μέρινγκ. Για το λόγο αυτό η Λούξεμπουργκ και ο Λήμκνεχτ θα συλληφθούν και θα φυλακιστούν σαν «αντεθνικά δρώντες σε καιρό πολέμου». με επικεφαλής τη Ρόζα Λούξεμπουργκ. που θα φέρουν. λέει. η «Ομάδα της Διεθνούς». Λίγο πριν αρχίσει ο πόλεμος θα συγκροτηθεί μέσα στους κόλπους του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος Γερμανίας. Στο εξής η τύχη των Μπολσεβίκων θα είναι σταθερά εξαρτημένη από την τύχη των γερμανών σοσιαλιστών. που αγωνίζεται να πείσει τους σοσιαλιστές του κόσμου όλου πως δεν είναι λογικό ένας σοσιαλιστής να τάσσεται με τη μεριά των φιλοπόλεμων στο όνομα ενός πατριωτισμού. με τη μεγάλη ιστορία Το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Γερ­ μανίας έπρεπε να διαοπασθεί το ταχύτερο. που κυκλο­ φορεί σε άτακτα διαστήματα με το γενικό τίτλο Σπάρτακος. Το νέο σοσιαλιστικό κόμμα τάσσεται υπέρ των ριζικών διαρθρωτι­ κών αλλαγών. που ανήκει ακόμα στη Δεύτερη Διεθνή. με επικεφαλής τον Κάουτσκι και τον Μπερνστάιν διαφωνεί με την πολιτική του Έμπερτ και αποσχίζεται από τον παλιό μητρικό κομματικό κορμό την 18η Ιανουαρίου 1917 για να προκύψει έτσι το Ανεξάρτητο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Γερμα­ νίας.κρατία. που μόνο τα αφεντικά θα μπορούσε να αφορά. Προσέξτε το δεύτερο. του πιο έγκυρου βιογρά­ φου του Μαρξ. Αλλά οι Σπαρτακιστές. Να πώς έγιναν τα πράγματα και αναστήθηκε ο δούλος απ’ τη Θράκη. της Κλάρας Τσέτκιν.Χ. παραλίγο να ανατρέψει τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. όπως λέγονται τώρα αυτοί που διαβάζουν τον Σπάρτα­ κο συνεχίζουν τη δουλειά τους υπό την ηγεσία του Λέο Γιόγκιχες. η «Ομάδα της Διεθνούς» θα αρχίσει να μοιράζει παράνομα στη Γερμανία ένα αντιπολεμικό και αντιεθνυασακό περιοδικό. όπως λέει ο πάντα έγκυρος και σοβαρός Πλούταρχος. αυτή τη φορά του Ανεξάρτητου Σοσιαλδημοκρα­ τικού Κόμματος Γερμανίας θα προκύψει την 1η Ιανουαρίου 1919 το Γερμανικό Κομουνιστικό Κόμμα— Σύνδεσμος Σπάρτακος υπό την ηγε­ σία της Ρόζας Λούξεμπουργκ. του Καρλ Λήμκνεχτ.

που συνεχίζουν να ανήκουν στο Ανεξάρτητο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα το εγκαταλείπουν. στις 5 Ιανουαρίου 1919. που είναι υποχρεωμένος να κάνει αβαρίες για να μη βυθιστεί το αστικό σκάφος που κυβερνάει και πάρει τη θέση του κανένα πολεμικό πλοίο τύπου «Αβρόρα». Αλεξάντερπλατς. Αλλά δεν μπορεί να την κρατήσει. Πέντε μέρες μετά την εξέγερση του Κιέλου ο βασιλιάς Γουλιέλμος Β' εξαναγκάζεται σε παραίτηση εξαιτίας της απροσδόκητης για την εύτακτη Γερμανία επαναστατικής δράσης των Σπαρτακιστών αλλά και της πονηριάς του Φρίντριχ Έμπερτ. Τέσσερις μέρες αργότερα. το Ανεξάρτητο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Τον Οκτώβριο του 1918 και ενώ ο πόλεμος έχει ήδη λήξει οι Σπαρτακιστές.έχουν ταχθεί κατά του πολέμου θα αποπεμφθούν από το εθνικιστικό τώρα πλέον Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Γερμανίας και θα φκιάξουν ένα καινούργιο. προφανώς τελών εν πλήρει συγχύσει αθώος μέσα σ’ αυτό το μεταπολεμικό γερμα­ νικό κομφούζιο. θα καλέσουν τους στρατιώτες και τους εργάτες σε εξέγερση για την ανατροπή του Έμπερτ. Έτσι. από αντίδραση προς τη συμπεριφορά του Καρλ Κάουτσκι ιδρύεται την 1η Ιανουαρίου 1919 το Γερμανικό Κομουνιστικό Κόμμα-Σύνδεσμος Σπάρτακος με διάσπαση του Ανεξάρτητου Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος. αμέσως μετά την ανακήρυξη της Δημοκρατίας σχηματίζει κυβέρ­ νηση συνασπισμού με το Ανεξάρτητο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα του Καρλ Κάουτσκι — κι αυτός είναι ο λόγος που οι Σπαρτακιστές. Τα 282 . Οι ναύτες της μεγάλης ναυτικής βάσης του Κιέλου θα ανταποκριθούν στο κάλεσμα και τα πράγματα για την κυβέρνηση Έμπερτ σοβαρεύουν πολύ. Ωστόσο. Ο ηγέτης του αντιμαρξιστικού τώρα πλέον Σοσιαλδημοκρατικοί) Κόμματος Γερμανίας. στις 9 Νοεμβρίου 1918 ανακηρύσσεται στη Γερμανία η Δημο­ κρατία. Δεν ανέχονται το συμβιβασμό του «προδότη» Κάουτσκι. που ανήκουν προς το παρόν στο Ανεξάρτητο Σοσιαλδη­ μοκρατικό Κόμμα. που ήδη έχει εγκαταλείψει τις παλιές σοσιαλιστικές του ιδέες και τώρα παίζει το παιχνίδι των αστών. σε συνεργασία και με τη ριζοσπαστική πτέρυγα του Ανεξάρτητου Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος καταλαμβάνει πραξικοπη­ ματικά την εξουσία στο Βερολίνο. που στηρίζει τον Έμπερτ. το νεόκοπο κο­ μουνιστικό κόμμα. που το περιγράφει έξοχα ο Νταίμπλιν στο μυθιστόρη­ μά του Βερολίνο. ο Φρίντριχ Έμπερτ. Κι έτσι. που είχε προέλθει από διάσπαση του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος Γερμανίας. Όλοι καταλαβαίνουν πως κάποιοι γερμανοί σοσιαλιστές προσπα­ θούν να μιμηθούν τους ρώσους Μπολσεβίκους. ο δημιουργός του Τρίτου Ράιχ. ο Κάουτσκι δηλώνει πως παραμένει μαρξιστής. το Δεύτερο Ράιχ.

Με τους πε­ ρισσότερους ηγέτες του νεκρούς το Γερμανικό Κομουνιστικό Κόμμα — Σύνδεσμος Σπάρτακος δεν θα ήταν δυνατό να εμφανιστεί στις εκλογές με αξιώσεις. το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Γερμανίας. πετυχαίνουν τα ξαδέρφια τους. Στις 10 Μαρτίου δολοφονείται με τον ίδιο τρόπο και ο τρίτος της τρόικας. στη Βαυαρία το πανηγύρι συνεχίζεται Και από την 7η Απριλίου μέχρι την 1η Μαΐου. της καθαρά μαρξι­ στικής. Το κόμμα του σφαγέα των Σπαρτακιστών Έμπερτ. λέει ο Ντανιέλ Γκερέν (Η φαιά πανούχλα). Το αντίθετο. οι κομουνι­ στές κυβερνούν στο μεγαλύτερο κράτος της Ομόσπονδης Δημοκρατίας της Γερμανίας. όμως. ο Λέο Γιόγκιχες. Η επανάσταση των Σπαρτακιστών θα αποδειχτεί ασπιρίνη Μπά­ γιερ. για κάπου τρεις βδομάδες. η δικτατορική του παραλλαγή. ενώ τα μεγαλύτερα δεν έχουν έρθει ακόμα αλλά κυοφορούνται στη μαύρη κοιλιά του Ναζιστικού Κόμματος. που σε λίγο θα γίνει το λίκνο του ναζισμού. Παρά ταύτα. Ο θεματοφύλακας των παλιών αρχών του παλιού κόμματος. για να παραμένει μέχρι σήμερα η βιομηχανική Βαυαρία (Μπάγιερ στα γερμα­ νικά) η πιο δεξιά Ομόσπονδη Δημοκρατία της Γερμανίας. Πάντα είναι χρήσιμοι στους αστούς οι «καλοί» σοσιαλδημοκράτες και οι «πατριώτες» τύπου Έμπερτ. θα συγκε­ ντρώσει το 33. Οι απο­ στάτες χτυπούν ευκολότερα και αποτελεσματικότερα τους παλιούς τους συντρόφους. Στις εκλογές που γίνονται λίγο μετά την ήττα των Σπαρτακιστών οι σοσιαλδημοκράτες νικούν και πάλι.στρατεύματα του σοσιαλδημοκράτη Εμπερτ εισβάλλουν στην πρωτεύουσα στις 11 Ιανουαρίου 1919. γιος του Φρίντριχ Λήμ­ κνεχτ.3% των ψήφων. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο φασισμός είναι κι αυτός καπιταλισμός. όχι φάρμακο σταθερής δράσης για τα δεινά του γερμανικού λαού. του γερμανικού σοσιαλισμού. Όπου αποτυχαίνουν οι φασίστες. Οπου αποτυχαίνουν οι κομουνιστές. πετυχαίνουν οι φασίστες ή οι ναζιστές. του μεγάλου ηγέτη της πρώτης παραλλαγής. που δεν τέλειωσαν με το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και την ήττα της Γερμανίας. που έχει κάνει ήδη την εμφάνισή του. 283 . δεν θα ιοχύσει ποτέ. οι φιλελεύθεροι αστοί με τη δημοκρατική λεοντή. Η πιο σκληρή. Τους γνωρίζουν καλύτερα Στις 15 Ιανουαρίου 1919 δολοφονείται ύπουλα από παρακρατικούς η Ρόζα Λούξεμπουργκ και ο Καρλ Λήμκνεχτ. το Ανεξάρτητο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Γερμανίας υπό την διπλή ηγεσία του Κάουτσκι και του Μπερνστάιν θα πάρει μόλις το 8% των ψήφων ενώ το Κομουνιστικό Κόμμα θα καταποντιστεί. Είναι το τέλος της εξαήμερης εξουσίας των Κομουνιστών-Σπαρτακιστών.

ακόμα και στον ολίγο. Ο εθνικισμός. που μάταια προσπαθεί να τον ανακόψει ο Τόμας Μαν.To 1920 οι γερμανοί κομουνιστές. θα βγουν ξανά στην επιφάνεια της ιστορίας με το τέλος του πολέμου και θα διεκδικήσουν και πάλι πρωτα­ γωνιστικό ρόλο στην ιστορία της Ευρώπης και του κόσμου. ένα μεγάλο λαό. Με τη βοήθεια του «σοσιαλιστή» Έμπερτ θα περάσει τελικά στο ναζισμό. θα πει ο Βίλχελμ Ράιχ. Σε λίγο. σε συνθήκες δημοκρατίας. θα συνεχίσει να είναι πρόεδρος της Δημο­ κρατίας μέχρι το θάνατό του το 1925. Προσοχή. Ο ολίγος εθνικισμός κατά κανόνα ενεργεί όπως ο αρχικός πυρήνας της χιονοστιβάδας μέσα σε μια ελλειμματική συνείδηση. που είναι η συνέχεια του Πρώτου. οι κατ’ ουσίαν δημιουργοί του διεθνούς κομουνιστικού κινήματος. Στο Μαγικό βουνό μάταια ο μεγάλος πεζογράφος κρούει απεγνωσμένα τον κώδωνα του κινδύνου. θα πιαστεί από μια σάπια σανίδα σωτηρίας και θα καταποντιστεί. Πρώτα ο ολίγον εθνικιστής Έμπερτ. η φαιά πανούκλα του ναζισμού θα σαρώσει τα πάντα και οι Μπολσεβίκοι στη Ρωσία θα χάσουν τον πιο σοβαρό τους σύμμαχο στην Ευρώπη. πέρα και πάνω από τις ποικίλες πολιτικές εφαρμογές του είναι ύπουλη ψυχική νόσος. Πρόεδροι της Δημοκρατίας μπορούν να γίνουν 284 . Πολωνοεβραία Ρόζα Λούξεμπουργκ. ένας απελπισμένος λαός που οι εκδικητικοί Γάλλοι τον εξευτέλισαν με μια γελοία και εξοντωτική συνθήκη ειρήνης. μετά ο υπερεθνικιστής Χίτλερ και η Γερμανία θα καταποντιστεί στον εθνικισμό της. εξαφανίζονται. Όμως. θ α κάνουν πολλά χρόνια να επανεμφανιστούν. λοιπόν. Οι σημερινοί γερμανοί σοσιαλδημοκράτες είναι πολύ υπερήφανοι που. Ένας μεγάλος λαός με προσφορά ανεκτί­ μητης αξίας στις επιστήμες και τις τέχνες. Κι αυτόν ο σούπερ υπερεθνικιστής. Η πιο μεγάλη αντιεθνικίστρια σ’ ολόκληρη την ιστορία του αντιεθνικισμού είναι αναμφισβήτητα η πολιτογραφημενη Γερμανίδα. μετά ο πολύ εθνικιστής Χίντεμπουργκ. Η Γερμανία ήταν έτοιμη να περάσει στον κομουνισμό. οπότε τον διαδέχεται ο υπερεθνικιστής στρατάρχης Χίντεμπουργκ. το σοσιαλίζοντα εθνικισμό. Ο οικτρός αλλά ικανότατος Φρίντριχ Έμπερτ. αυτός ο σπουδαίος λαός ξέρει καλό κολύμπι Για δεύτερη φορά ηττημένοι οι Γερμανοί στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η φυματίωση του εθνικισμού θα προσβάλει και θα καταστρέψει έναν ολόκληρο λαό. γιος ράφτη και σα­ μαράς κατά το επάγγελμα. Χίτλερ. η οποία χρειάζεται προγονικά υποστυλώματα προκειμένου να νιώθει καλά ο χάλιας φο­ ρέας ενός ετοιμόρροπου ψυχισμού. Από τη χρονιά αυτή και μετά στη Γερμανία δεν υπάρχει κανένα σοβαρό εμπόδιο για να ανακόψει την ορμή του γερμανικού εθνικισμού. Αλλά η θρυλική Ρόζα είναι νεκρή από το 1919.

θ α επιζήσει σχεδόν πέντε μήνες και την 1η Αυγούστου 1919 θα καταρρεύσει με ένα τρόπο εντελώς ανόητο και ενώ είχε ήδη πάρει με τη μεριά του σχεδόν όλους τους χωρικούς. είναι η πιο τυπική περίπτωση γέννησης πολιτικών τριδύμων από την 285 .σοσιαλ­ δημοκρατών την 21η Μαρτίου 1919. Όμως. θ α πεθάνει στο Ανατολι­ κό Βερολίνο το 1979.σοσιαλδημο­ κρατών. Και των ονείρων όλων των τίμιων ονειροπόλων. Και των ονείρων μας. θα πάρει το δρόμο που έπρεπε να πάρει ο πατέρας του αν σεβόταν το παλιό και αξιοπρεπές επάγγελμα του σαμαρά Σαν κομουνιστής που ήταν ο γιος του παλιού Έμπερτ. η ψυχή της ουγγρικής κομουνιστικής Επανάστασης και υπουργός Εξωτερικών στην κυβέρνηση συνασπισμού κομουνιστών . κατόπιν τούτου. είχε έναν γιο που τον έλεγαν κι αυτόν Φρίντριχ. Οι οποίοι. Ο Φρίντριχ Έμπερτ τζούνιορ. όπως μαζικά είχαν πάει μαζί του όταν υποσχόταν το μοίρασμα της γης. προφανώς από τύψεις για την αισχρή συμπεριφορά του πρώην σαμαρά πατέρα του απέναντι στους Σπαρτακιστές. επιμένει στην κολεχτιβοποίηση και αρνείται να μοιράσει τη γη στους αγρότες. Αυτός ο πολύ άξιος κατά τα άλλα ηγέτης μετά την ήττα θα καταφύγει στη Ρωσία Και σαν πολιτογραφημένος ρώσος πολίτης θα δουλέψει εκεί μέχρι το 1939. Λίγο καλύτερη τύχη θα έχει το βραχύβιο κομουνιστικό καθεστώς που εγκαθίδρυσε στην Ουγγαρία ο συνασπισμός κομουνιστών . Ο Μπέλα Κουν. δεν λεν πως το φαινόμενο είναι μάλλον σπάνιο και πως ένας σαμαράς για να φτάσει στην κορυφή. ο σαμαράς που θα καταντήσει ξεσαμάρωτος γάιδαρος. μια κατα­ στροφική συμπεριφορά που θα ανοίξει το δρόμο στους ναζιστές. θα τον εγκαταλείψουν μαζι­ κά. ο ιδρυτής του ΚΚ Ουγγα­ ρίας. που δεν θα αργήσει Η τριπλή διάσπαση του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Γερμα­ νίας. ο αγαπημένος του Λένιν. συνεπώς από χαλινάρια και μαστίγια. Όλοι εμείς οι οραματιστές ενός καλύτερου κόσμου που δεν λέει να ’ρθει είμαστε τα παιδιά του Σπάρτακου. στον πόλεμο θα βασανιστεί άγρια από τους ναζιστές ενώ μετά τον πόλεμο θα παραμείνει για λόγους ιδεολογικούς στην Ανα­ τολική Γερμανία. εκτός από σαμαράς πρέπει να είναι και σαμάρι για να μπορούν να τον καβαλούν αυτοί που ξέρουν από ιππασία. που πριν από πολλά χρόνια είχαν ιδρύσει οι άνθρωποι του Μαρξ. με έξοδα του λαού. θα τον στείλει στην κόλαση σαν τροτσκιστή.ακόμα και οι σαμαράδες όταν έχουν ταλέντο πολιτικού. Ο Φρίντριχ Έμπερτ. προφανώς για να προετοιμάσει την άφιξη εκεί του Τρότσκι. δέκα χρόνια πριν απ’ την πτώση του τείχους και των ονείρων του. όπου και θα αναδειχτεί σε ένα από τα πιο σημαντικά και τίμια στελέχη του κομουνιστικού κόμματος. τη χρονιά που ο Στάλιν.

σαν αδιαφοροποίητο ενδοκομματικά κομ­ ματικό σώμα νοούμενοι. ακόμα και στην περίπτωση που υπήρχαν «φράξιες» που ήταν αριστερότερες της ομάδας που ήλεγχε το Κόμμα— και το κράτος. Δεξιά. που κι αυτό προη­ γείται χρονικά του κομουνιστικού και είναι περισσότερο μια ηθικής και συναισθηματικής τάξεως ανησυχία. την καθαρότητα των οποίων. δεξιά χαρακτηρίζονται τα συντηρητικά κόμματα εν γένει και αριστερά τα προοδευτικά κόμματα εν γένει. Είναι τα τρίδυμα της Πολιτικής. Δεξιά δεν υπήρχε επισήμως εντός της χώρας ενώ Αριστερά αυτοχαρακτηριζόταν η κομματική ομά­ δα που ήλεγχε το κόμμα. ποτέ κανείς δεν κατάφερε να επισημάνει με ακρίβεια Δεν ξέρουμε τι είναι ο «καθα­ ρός» αριστερός. Πρέπει να περπατήσουμε λιγάκι βιαστικά και στους τρεις δρόμους προκειμένου να καταλάβουμε γιατί σι τρεις δρόμοι υπάρχουν παντού. χαρακτηρίζουν τους δικούς τους αριστερούς. ακόμα και στα μονοκομματικά καθεστώτα Αλλιώς χρησιμοποιούνται οι πολιτικοί όροι «δεξιά» και «αριστερά» στο αστικό κοινοβουλευτικό καθεστώς. Στα κομουνιστικά κόμματα που δεν βρίσκονται στην εξουσία τα πράγματα είναι πολύ πιο ενδιαφέροντα· μελετώντας τα θα μπορούσαμε να καταλάβουμε κάτι για το τι θα μπορούσαν να σημαίνουν οι κοινό­ χρηστες στην κομουνιστική ιδιόλεκτο περιπεπλεγμένες έννοιες «αριστερός-αριστερός». υπάρχουν μόνο αναρχικές ομάδες και ενώσεις). για τον απλό λόγο πως η καθαρότητα είναι περισσότε­ 286 . που έμεινε έγκυος από την Ανάγκη και δεν έκανε έκτρωση. «κεντρώος-αριστερός». «αριστερός» κομουνιστής για τους κο­ μουνιστές σκέτα είναι αυτός που δεν έχει τις καλύτερες σχέσεις με τον «επιστημονικό σοσιαλισμό» και ρέπει προς μια συναισθηματικής τά­ ξεως ιδεολογική ακαταστασία Συνήθως οι κομουνιστές. Κέντρο.ίδια πολιτική μητέρα Αριστερά. που τον κάνει να κλίνει είτε προς τον προγενέστερο του μαρξισμού ουτοπικό σοσιαλισμό είτε προς το αναρχικό κίνημα. προφανώς για να τους ξεχωρίζουν απ’ τους «καθα­ ρούς» αριστερούς. υπεραριστερούς. Στην ενδοκομουνιστική πρακτική. Για τα κομουνιστικά κόμ­ ματα που βρίσκονταν κάποτε στην εξουσία. αλλιώς στα κομουνιστικά κόμ­ ματα που βρίσκονταν στην εξουσία κι αλλιώς στα κομουνιστικά κόμμα­ τα που δεν βρίσκονται στην εξουσία Στο αστικό κοινοβουλευτικό καθε­ στώς. όταν οι κομουνιστές λένε «αρι­ στερός» αναφερόμενοι σ’ έναν επίσης κομουνιστή. παρά μια έλλογη και συνειδητή στρά­ τευση. Όπως τα φυσικά τρίδυμα έτσι και τα πολιτικά όταν μεγαλώσουν παίρ­ νουν το καθένα το δρόμο του. εννοούν αυτόν που έχει μέσα του μια κάποια δόση ιδεαλισμού τέτοιος υφής και ποιότητας. (Δεν υπάρχουν αναρχικά κόμματα. ωστόσο. «δεξιός-αριστερός». Συνεπώς.

παρά τη βιασύνη τους. υπάρχουν και αριστεριστές του σαλονιού. Όμως. έχει κάνει μεγάλες ζημιές στο κομουνιστικό κίνημα και δίκαια ο Λένιν τον χαρακτηρίζει «παιδική αρρώστια του κομουνισμού». Φυσικά. όμως κανένας κομματικός δεν τα κατάφερε καλύτερα απ’ αυτόν στην αντάρα της μάχης. Αυτό που μόλις περιγράψαμε στοιχειωδώς στις δύο εκδοχές του..ρο ένα ιδανικό παρά μια υπαρκτή κατάσταση.. που τείνει ακατάσχετα προς τον αναρχισμό. είναι χρήσιμοι κυρίως κατά τις δύσκολες περιό­ δους. καθαροί εν γένει είναι μόνο αυτοί που. κανείς λογι­ κός κομουνιστής δεν θα μπορούσε να καταδικάσει βιαστικά τους αρι­ στεριστές. Βλέπε επί του θέματος και το συναισθηματικά υπερφορτισμένο βιβλίο του Διονύση Χαριτόπουλου Άρης. που συχνά συνεπάγεται τραγικά λάθη τα οποία συνήθως έχουν δυσάρεστες συνέπειες για το κομουνιστικό κίνημα. που «καθαρίζεται» κάθε τόσο ανάλογα με την εκάστοτε ισχύουσα «καθαρή γραμμή». Βεβαίως. που είναι και λογοτέχνης. Ο αριστερισμός. Σ’ αυτούς κυ­ ρίως εντοπίζει τον κίνδυνο ο Λένιν όταν χαρακτηρίζει τον αριστερισμό σαν παιδική αρρώστια του κομουνισμού. πλένονται. ούτε το αποστείρωσε και άφησε τον Άρη μ’ όλους τους αριστερίστικους και αναρχίζοντες χυμούς του. Για μένα προσωπικά. οι οποίοι. ούτε το σιδέρωσε. Δύσκολα διακινδυνεύει κάποιος τη ζωή του παρακινημένος μόνο απ’ την ψυχρή λογική και την αίσθηση του χρέους απέναντι στην ιστορία και τους συντρόφους. οπότε μια κάποια δόση απερισκεψίας και τρέλας καθίσταται αναγκαία προκειμένου να μπορεί κανείς να μπει ευκολότερα στη μάχη. ο αρχηγός των ατάκτων. τη 287 . Όταν αυτοί οι φαφλατάδες υπερεπαναστάτες του γλυκού νερού εισχωρήσουν στα ΚΚ μπορεί να κάνουν τεράστιες ζημιές. Η περίπτωση του Αρη Βελουχιώτη είναι ενδεικτική επ’ αυτού. που αντιμετωπίζουν τα αρι­ στερά κόμματα σαν τους καταλληλότερους χώρους για να κάνουν την ψυχοθεραπεία τους. πράγμα που εξόργισε τους «καθαρούς» του «καθαρού» κόμματος και της «καθαρής» κομματικής ιστορίας. οι πρώτοι που θα φύ­ γουν από ένα κομουνιστικό κόμμα σε μια δύσκολη στιγμή είναι τούτοι οι μικροαστοί επαναστάτες του σαλονιού. καθώς την καφενειακή αντίληψη περί επαναοτάσεως τη μεταφέρουν και στο Κόμμα με κίνδυνο να το παρασύρουν σε καταστροφικούς τυχοδιωκτισμούς. που ευτυχώς ο συγγραφέας. Ήταν υπεραριατερός σε σχέση με το κόμμα του.

όπως λέει ο Καντ. λοιπόν. Δεν θα ήθελε να είναι βίαιος. ένας πολύ ευγενικός και εξαιρετι­ κά ήπιος άνθρωπος. Προσοχή. Κανένας επαναστάτης δεν παίρνει τα όπλα και δεν καταφεύγει στη βία από αγάπη για τα αίματα Κι αν χρειαστεί να σκοτώσει. αλλά συχνά είναι υποχρεωμένος να γίνει. λέει ο Λένιν. Κι ας μην ξεχνάμε πως πάρα πολύ συχνά στψ ιστορία η βία υπηρέτησε τον ανθρωπισμό. λες και δεν ξέρουμε πως η βία. Ο επαναστάτης πρέπει να είναι σε θέση να κλαίει πάνω απ’ το πτώμα του θύματός του. όπως ο δάσκαλός μου Μιχάλης Ράπτης (Μισέλ Πάμπλο). Ο άνθρωπος δεν είναι εργαλείο που το χρησιμοποιείς για σκοπούς που θα μπορούσαν να καταστρέψουν το ίδιο το εργαλείο. πρέπει να γίνει. το κάνει (πρέπει να το κάνει) σαν θύτης και όχι σαν χασάπης.συναισθηματική-ηθική και την ψυχολογίοτικη. τον Καραϊσκάκη. που όμως δεν αποκήρυξε ποτέ την επαναστατική βία Η επαναστατική βία είναι βία πολιτικής τάξεως και συνεπώς δεν θα ήταν δυνατό να έχει σχέση με ένστικτα ή στρεβλωμένα συναισθήματα Η επαναστατική βία είναι αποτρόπαιη σε επίπεδο ηθικό ή συναισθημα­ τικό. ο μαρξιστής επαναστάτης. Μόνο οι ανόητοι θα χαρακτήριζαν απάνθρωπο τον Κολοκοτρώνη. τηρουμένων όλων των αναλογιών χρόνου και προθέσεων. αν θέλει να παραμείνει επαναστάτης — «μια ζωή επαναστάτης». δεν είναι παρά διαστροφή. αλλά είναι μια πολιτική ανάγκη που ξεπερνάει την ηθική— και γι’ αυτό ακριβώς ο επαναστάτης δεν μπορεί παρά να είναι ένα τραγικό πρόσωπο. τον Βελουχιώτη για μόνο το λόγο πως σκότωσαν ανθρώπους. δεν μπορέί παρά να είναι ένα τραγικό πρόσω­ πο. Σαν τέτοια χαρακτηρίζουμε την τάση για νοικοκύρεμα. στην επίσημη κομουνι­ στική ιδιόλεκτο λέγεται «αριστερή παρέκκλιση». Οπως και να ’ναι. δεν του επιτρέπεται να είναι βίαιος. Δε νομίζω πως είναι πολλοί αυτοί μπόρεσαν να κάνουν πράξη την παραίνεση του Λένιν. Δεν μπορείς να κάνεις όργανό σου έναν άλλο άνθρω­ πο. όταν αναλαμβάνουμε ηθικής τάξεως ευθύνες στο όνομα του ανθρώπου και για λογαριασμό του ανθρωπισμού. που θα προτιμούσαν όλες οι κοινωνικές αλλαγές να γίνονται ειρηνικά και αν είναι δυνατό αυτόματα. Όπως και να ’ναι. λες κι αυτό δεν θα το ήθελε κάθε λογικός άνθρωπος. είσαι ένα χαμένο κορμί αν δεν πάρεις υπ’ όψη πως ο άνθρωπος πρέπει να αντιμετωπίζεται πάντα σαν σκοπός και ποτέ σαν μέσο. ο ανθρωπιστής επαναστάτης. . όταν την επιδιώκει κανείς πάση θυσία. τη ροπή προς τον εφησυχασμό που έχουν πάρα πολλοί κομουνιστές. συμπαθές και αποτρόπαιο ταυτόχρονα Σαν τον Οιδίποδα. Αφού υπάρχει αριστερή δεν μπορεί παρά να υπάρχει και «δεξιά παρέκκλιση». θα μπορούσαμε να πούμε.

ίσα ίσα για να διαπράξεις ξαλαφρωμένος καινούργιες. που είναι πάντα εθελοντής. αναρωτιέται ο Καρλ Γιάσπερς. Η ευθύνη είναι πάντα και σ’ όλες τις περιπτώσεις προσωπική. Ο παπάς πρόθυμα σου δίνει άφεση αμαρτιών. συχνά χωρίς να το καταλαβαίνουν) είτε απ’ ευθείας. αλλά θα μπορούσαμε να αρνηθούμε την εκτέλεση της διαταγής πεθαίνοντας. που επειδή τώρα πλέον είναι «διακριτική». Αν «η ηγεσία φέρει ευθύνες». Ίσως να μας διέταξαν. μιας έννοιας τυπικά υπαρξιστικής. Στην πράξη όμως τα πράγματα δεν είναι τόσο ξεκάθαρα Ο επαναστάτης. Ο υπεύθυνος άνθρωπος φέρει την προσωπική του ευθύνη έως θανάτου. και άρα φέρει προσωπική ευθύνη για το κάθε τι που θα κάνει σαν επαναστάτης. μπορεί να είναι ένα κάθαρμα του κοινού ποινικού δικαίου. τις ίδιες ακριβώς ευθύνες φέρουν όλοι. που όταν τα περάσεις αλλάζει η ποιότητα της ευθύνης.Δεν υπάρχει συλλογική ηθική. και της υλιστικής και της ιδεαλιστικής. Οι τάξεις που συγκρούονται μπορούν να συγκρουστούν είτε δι’ «αντιπροσώπων» (στην ταξική κοινωνία οι επίστρατοι είναι αντιπρό­ σωποι της άρχουσας τάξης. τη δική της βία. σημαντι­ κοί και ασήμαντοι. ο υπαρξιστής φιλόσοφος της ευθύνης και των ορίων. ή ενέκριναν τη συγκεκριμένη πράξη μια συγκεκριμένη στιγμή. αλλά η απειλή της απόλυσης από τη δουλειά είναι η πιο σταθερή και η πιο αποτελεσματική βία που θα μπορούσε να υπάρ­ . συνεπώς και συλλογική ευθύνη. που ήταν πρόσωπο και όχι γρανάζι ενός απρόσωπου μηχανισμού. Τώρα δεν είμαι σταλινικός. που θα τη συναντήσετε στους υπαρξιστές φιλόσο­ φους και των δύο τάσεων. Αφεση αμαρτιών δεν υπάρχει παρά μόνο στον πονηρό χριστιανισμό. Μπορούμε. είναι τόσο προσωπική που θα ήταν αδύνατο να μην τη φορτωθούμε εξ ολοκλήρου. Υπάρ­ χει όμως προσωπική ηθική. και να σκοτώσουμε αν χρειαστεί. που μετείχαν σε μια συγκεκριμένη πράξη μια συγκε­ κριμένη στιγμή. που μεταμφιέστηκε σε επα­ ναστάτη — κι αυτός είναι ο λόγος που δεν μπορεί να κλάψει όταν υποχρεώνεται να ασκήσει βία Η «αριστερή δεξιά» έχει την ακατάσχετη τάση να μισεί τη βία με τρόπο τυπικά χριστιανικό. λοιπόν. Μπορεί όλοι να σε συγχωρή­ σουν εσύ όμως πώς θα συγχωρήσεις τον εαυτό σου. και ίσα ίσα για να δίνει στην κυρίως ειπείν Δεξιά την ευκαιρία να ασκεί αυτή τη διαρκή. δεν σημαίνει πως δεν υπάρχει Οχι η απόλυση. συνεπώς και προσωπική ευθύνη. όχι όμως γιατί «δεν μπορούσαμε να κάνουμε αλλιώς» ή γιατί μας διέταξαν. Υπήρξα σταλινικός και φέρω ακέραιη την ευθύνη των παλιών μου επιλογών. Τα ηθικά βάρη δεν μοιάζονται. αλλά η ευθύνη των παλιών επιλο­ γών μου συνεχίζει να υπάρχει και θα υπάρχει έως θανάτου. Η ευθύνη για το θάνατο του άλλου.

πράγμα θετικότα­ το καθεαυτό. Πειράζει που οι κυρίως ειπείν «τρομοκράτες» στέλνουν κάπου κάπου στην κόλαση κανέναν μεγαλοεργοδότη. που κι αυτές έχουν την (παράλογη) λογική τους. χάνοντας την επαναστατική τους προοπτική έχασαν και τη δυνατότητα να απειλούν το αστικό καθεστώς. Όμως. βλέπουν πολύ σπάνια. κάθε μέρα από λίγο. λοιπόν. παρόλο που ξέρουν πως οι αστοί είναι πολύ πιο πεπειραμένοι στην άσκηση της τέχνης του εφικτού. Το όντως εφικτό για τους «δεξιούς» κομουνιστές είναι να παραμένουν καθηλωμένοι στην αντιπολίτευση — κι αυτό μόνο κατά παραχώρηση των αστών. Καθό­ λου δεν πειράζει Το λέω καθαρά και παίρνω στο ακέραιο την ευθύνη των λόγων μου. οι δυσκολίες που αντιμετώπισαν ή αντιμετωπί­ ζουν τα δυτικά κομουνιστικά κόμματα είναι τάξεως εντελώς διαφορετι­ κής και προέρχονται απ’ την ανθεκτικότητα του καπιταλισμού. εξαιρετικά χρήσιμο προκειμένου να βελτιώσει τις αποδοχές του ο εργαζόμενος. αρκεί ο λόγος τους. που δεν λέει να πεθάνει φυσιολογικά ώστε να τον θάψουμε με τιμές και δημοσία δαπάνη. Οι «δεξιοί» κομουνιστές πιστεύουν κι αυτοί πως «η πολιτική είναι η τέχνη του εφικτού». Αν. συγγνωστές λόγο συνθηκών. Τα κομουνιστικά κόμματα στη Δύση. αυτό είναι καθήκον των συνδικάτων.ξει. Τους ενδια­ φέρει πολύ το σκαρφάλωμα στην αστικά προσανατολισμένη εξουσία με ειρηνικά μέσα. Το μόνο που μπορούν να κάνουν τώρα πλέον με ειρηνικούς τρόπους είναι να λειτουργούν σαν λόμπι (σαν ομάδες πίεσης) πράγμα. ο ιστορικός ρόλος των κομουνιστικών κομμάτων δεν είναι η βελτίωση των μισθών. που όταν ήταν νέος προσέ290 . Οι «δεξιοί» κομουνιστές ονειρεύονται μονίμως την εξουσία Εξουσία. Μεγαλύτερος τρομοκράτης από τον εργοδότη δεν θα ήταν δυνατό να υπάρξει Αυτή η μορφή τρομοκρατίας σκοτώνει καθημερινά χιλιάδες. Οι «δεξιοί» κομουνιστές έχουν την τάση να αγαπούν περισσότερο την εξουσία παρά τους αγώνες για την κοινωνική αλλαγή. οι αντικειμενικές δυσκολίες των πρώτων χρόνων της Ρωσικής Επανάστασης δημιούργησαν μια σειρά από στρεβλώσεις στο σώμα του κλασικού λενινισμού. αν ακόμα η άσκηση της εξουσίας από τα ανατολικά κομουνιστικά κόμματα δη­ μιούργησε μια δεύτερη σειρά στρεβλώσεων. να έχει τουλάχιστον μια παιδαγωγική αξία για τις μάζες. είναι η αλλαγή του κοινωνικού συστήματος. αν και ξέρουν πως οι αστοί θα τους κόψουν τα ποδάρια μόλις το κρίνουν σκόπιμο. Και για να μπορέσουν να τη δουν όσο ζουν αρχίζουν τις ιδεολογικές και τις ηθικές εκπτώσεις. που τους επιτρέπουν να μιλούν εντός και εκτός Κοινοβουλίου. σε κυβερνήσεις συνασπισμού κυρίως. όμως. βέβαια. όπως θα άρμοζε σ’ αυτόν το γέρο. αν μη τι άλλο σοβαρότερο.

10. Ο γερμανικής καταγωγής κομουνισμός απορροφήθηκε από τη μεγάλη δημοκρατική και αστικά επαναστατική παράδοση της Γαλλίας. Οι ανταγωνιστικές και ταυτόχρονα φιλικές σχέσεις του σοσιαλιστικού και του κομουνιστικού κόμματος της Γαλλίας είναι πάρα πολύ ενδεικτικές επ’ αυτού. οι κοινωνικοί νόμοι που περιγράφει ο μαρξισμός δεν έπαψαν να λειτουργούν εντός της καπιταλιστικής κοινωνίας και να τη διαφοροποιούν συνεχώς. Αλλά πάντα αναλαμβά­ νοντας την προσωπική ευθύνη. ο Σαιν-Σιμόν και ο Προυντόν αποτελούν για τους γάλλους αριστε­ ρούς μια μεγάλη εθνική παρακαταθήκη. όχι όμως και ο κομουνισμός. Δύσκολοι. στο βαθμό που τα κομουνιστικά κόμματα διαγράφουν το λενινισμό από τα προγράμματα τους. είναι ο κομουνισμός. και εντός του Κοινοβου­ λίου και εκτός του Κοινοβουλίου. κι έτσι η διαφορά αρχίζει να γίνεται και πάλι ευδιάκριτη. Αυτό που ατόνησε στις μέρες μας δεν είναι ο μαρξισμός. Και τούτο εξαιτίας της ανθεκτικότητας του καπιταλισμού. Κι αφού αντικειμενικά δεν έχουμε επί του παρόντος τη δυνατότητα να ανατρέψουμε άμεσα τον καπιταλισμό. αλλά και από τον ουτοπικό . Κυρίως εκτός. όπως πίστευαν οι κομουνιστές αμέσως μετά τη λήξη του Β' Παγκόσμιου Πόλεμου.φερε πολλά στην κοινωνία και στον πολιτισμό. ας τον παρενοχλούμε τουλάχιστον όσο μπορούμε. οι καιροί για τους κομουνιστές της σήμερον. Ωστόσο.σοσιαλισμό. λοιπόν. του μαρξισμού συμπεριλαμβανομένου. που είναι τυπικά γαλλικό δημιούργημα Ο Φου­ ριέ. τα μαρξιστικού προσανατολισμού σοσιαλιστικά διαγράφουν το μαρξισμό. Οι δυσκολίες της ενδοκομουνιστικής αντιπολίτευσης Τα όρια ανάμεσα στα κομουνιστικά απ’ τη μια και τα σοσιαλιστικά απ’ την άλλη κόμματα με μαρξιστικό προσανατολισμό ήταν πάντα δυσδιάκριτα Με τη διαγραφή του λενινισμού από τα προγράμματα των κομουνιστικών κομμάτων τα εν λόγω όρια γίνονται ακόμα πιο δυσδιάκριτα Όμως. Το Γαλλικό Κομουνιστικό Κόμμα θα γεννηθεί το 1920 με καισαρική 291 . που δύσκολα επισκιάζεται από ανάλογα δόγματα. Πριν απ’ τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ο μαρξισμός στη Γαλλία γνώ­ ρισε μια κάποια άνθηση. που δεν έφτασε ακόμα στο τελευταίο στάδιο της ανάπτυξής του.

ουτοπικό και επιστη­ μονικό. θ α λέγαμε πως η Γαλλία είναι μία χώρα ειδικευ­ μένη στις αστικές επαναστάσεις. που θα απασχολή­ σει πολύ και τον Μαρξ εκ των υστέρων. όμως. ούτε με το μαρξισμό. Αν συνεχίζουμε να σεβόμαστε και εμείς οι μαρξιστές αυτούς τους μεγάλους στοχαστές είναι γιατί εκτιμούμε την αποφασιστική συμ­ βολή τους στην πτώση της φεουδαρχίας και όχι γιατί έκαναν κάτι για το σοσιαλισμό. ζητούν λαϊκή διαχείριση της εξουσίας. παίρνει και την εφημερίδα Ουμαητέ που είχε ιδρύσει ο Ζαν Ζωρές και 292 . γαλλική πολιτική σκέψη και αγγλική πολιτική οικονομία. παίρνει τη σφραγίδα. Μέχρι τον πόλεμο στη γαλλική αριστερή πολιτική σκηνή θα πρωταγωνιστεί το Γαλλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα. που τα τελευταία χρόνια θα ξαναγίνει της μόδας. Η περίφημη Κομούνα του Παρισιού του 1871 δεν είχε σχέση ούτε με τον Μαρξ. που πριν από τον πόλεμο ήταν σαφώς μαρξιστικό. Ο Βολταίρος. ούτε με τους κομουνιστές. Πιστεύουν πως όλα τα κοινωνικά προβλήματα είναι δυνατό να λυθούν όταν υπάρχει πολιτική βούληση. Όχι όμως και επαναστατικό. Δεδομένου. αλλά πάντως είναι περιστατικό εντελώς ξεκομμένο από τη γερμανική φιλοσοφική σκέψη περί κράτους και κοινωνίας και την αγγλική οικονομική σκέψη γι’ αυτό που θα ονομαστεί από τον Μαρξ καπιταλισμός (κεφαλαιοκρατία). που κατά το ένα τρίτο έχει γαλλική ρίζα Αυτή ακριβώς η γαλλική πολιτική ρίζα του μαρξισμού θα δώσει εξαρχής στο γαλλικό μαρξισμό έναν έντο­ να πολιτικό χαρακτήρα σε βάρος της οικονομικής (αγγλικής) και της φιλοσοφικής (γερμανικής) του πλευράς. με ενδοκομματική ψηφοφορία Οταν η κομου­ νιστική πτέρυγα του ενιαίου μέχρι τότε Σοσιαλιστικού Κόμματος αποχτά την πλειοψηφία στο παραπάνω συνέδριο. Αλλά θα αναπτυχθεί κυρίως μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως ο γαλλικός Διαφωτισμός υπηρέτη­ σε το φιλελευθερισμό και όχι το σοσιαλισμό. Πρόκειται για μια έννοια τυπικά γαλ­ λική και εν μέρει μόνο μαρξιστική. Ο μαρξι­ σμός του ήταν εξελικτικός.τομή επί του μητρικού σοσιαλιστικού σώματος. ο Ντιντερό ουδεμία σχέση έχουν με το σοσιαλισμό. Το ΚΚ Γαλλίας θα προκύψει το 1920 μέσα από το Σοσιαλιστικό στο συνέδριο της Τουρ. ότι ο μαρξισμός είναι ένα κράμα φτιαγμένο από γερμανική φιλοσοφία. οι Γάλλοι ποτέ δεν θα υποτιμήσουν τη σκέψη του Μαρξ. Στη χώρα όπου το αστικό καθεστώς πήρε την τελική πολιτική του μορφή θα ήταν μάταιο να αναμένει κανείς μη αστικές επαναστάσεις. Η Κομού­ να ήταν ένα τεράστιας σημασίας πολιτικό γεγονός. Οι Κομουνάροι δεν ζητούν κοινοκτημοσύνη. ο Ρσυσσώ. όταν το αναλάβει ο Μωρίς Τορέζ.

που συνεχίζει να συνδέει ιστορικά τους γάλλους κομουνιστές και σοσιαλιστές. θα ανασυγκροτηθεί ταχύτατα και ο ομφάλιος λώρος θα συνεχίσει να ενώνει κρυφίως τα δύο αδελφά κόμματα Τούτη η αδερφοσύνη θα οδηγήσει εύκολα στη δημιουργία του Λαϊ­ κού Μετώπου. είναι και ηγέτης του Σοσιαλιστικού Κόμματος. Οι όροι εθνικισμός και σοβινισμός είναι και οι δύο γαλλικής καταγωγής. Το Μέτωπο δημιουργήθηκε με ταυτό­ χρονη πρωτοβουλία των κομουνιστών και των σοσιαλιστών. από τον Ιούνιο του 1936 μέχρι τον Ιούνιο του 1937 και ξανά αργότερα για ένα μήνα. οι οποίοι θα επιτεθούν λυσσασμένα κατά του Μετώπου. που θα κυβερνήσει τη Γαλλία για ένα χρόνο. όπως άλλωστε προέτρεπε παλιότερα ο Ζαν Ζωρές. Είναι αυτή ακριβώς η παλιά σχέση που τρομοκρατεί τους αστούς. που είναι κατά κύριο λόγο εβραϊκό. των κομουνιστών. Το παλιό κόμμα. όταν επιτίθενται κατά των Εβραίων επιτίθενται ταυτόχρονα τόσο κατά των φανερών εχθρών. στη διάρκεια του Μετώπου θα φουντώσει ξαφνικά και θα γενικευτεί 293 . εκτός από τους καπιταλιστές έχει να αντιμετωπίσει και τους φασίστες. όσο και κατά των κρυφών. που είχαν και συνεχίζουν να έχουν υπολογίσιμη δύναμη σε μια εξόχως μικροαστική χώρα. ο ηγέτης του Μετώπου.φτιάχνει ένα καινούργιο κόμμα. αλλά το μεγάλο Κεφάλαιο. που θα κατηγορηθεί από άλλης τάξεως ηλιθίους για αντισημιτι­ σμό είναι σαφέστατος επ’ αυτού στο Εβραϊκό ζήτημα. που δεν θα δυσκολευτούν να συνεργαστούν για να αντιμετωπίσουν το φασισμό. το Κομουνιστικό. 'Ομως. Οι ζηλό­ φθονες και οι φοβισμένοι μικροαστοί. Ο Εβραίος Μαρξ. οι φασίστες και οι φασίζοντες. συμμαχώντας μάλιστα περιστασιακά με τους φασίστες. Ποτέ κανείς δεν θα καταφέρει να πείσει τον αποβλακωμένο μικροα­ στό πως για τα δεινά του δεν φταίει η ράτσα των Εβραίων. Το οποίο. Ο αντισημιτισμός στη φιλόξενη και ανεκτική Γαλλία δεν ήταν ποτέ ισχυρός έξω από τα όρια της μικροαστικής άκρας Δεξιάς. Για πρώτη φορά ένας Γαλλοεβραίος γίνεται πρωθυπουργός της Γαλλίας κι αυτό έχει σαν συνέπεια να ενεργοποιηθεί ακόμα πιο έντονα ο παραδοσιακός μικροαστικός γαλλι­ κός εθνικισμός. Οι Εβραίοι έπαιξαν ουσιαστικό ρόλο στην εδραίωση του καπιταλι­ σμού σαν τραπεζίτες. το Σοσιαλιστικό. η κοινή για τα δύο κόμματα πολιτική προσωπικότητα. το Φεβρουάριο του 1938. Ο Λεόν Μπλουμ. που τους φράσσουν το δρόμο της «κοινωνικής ανό­ δου». που τρέφει σταθερά τον ανυπό­ φορο γαλλικό εθνικισμό. των μεγαλοαστών. 'Επαιξαν όμως εξίσου ουσιαστικό ρόλο και στη δημιουργία του μαρξισμού και την εδραίωση του κομουνισμού. κατάφορ­ τη από ναπολεόντεια προγονική δόξα.

που θα ξεπεταχτεί μέσα από τις ρηξικέλευθες απόψεις του κυρίου καθηγητή. ο Χένρυ Χάιντμαν. Είδαμε πώς έλυσε το πρόβλημα το Εργατικό Κόμμα. το Εργατικό Κόμμα. Κόουλ. Το Μέτωπο συγκροτήθηκε το 1936 για να αντιμετωπιστεί μια πιθα­ νή επέκταση του μολυσματικού φασισμού και στη Γαλλία Η ανάθεση της πρωθυπουργίας στον Εβραίο Λεόν Μπλουμ δεν ήταν παρά ένα τεστ αντοχής της δημοκρατίας στη γερμανική ναζιστική πίεση. Μια καλύτερη τύχη θα γνωρίσει στψ Αγγλία η Τέταρτη Διεθνής. εκτός από τ ψ πολιτική βούληση υπάρχει και η καπι­ ταλιστική οικονομία. χωρίς ποτέ να ενοχληθεί ούτε από τον Μαρξ. το λεγόμε­ νο «συντεχνιακό σοσιαλισμό». ούτε από τ ψ Τρίτη Διεθνή. ένα αυστηρών μαρ­ 294 . τις Ηνωμένες Πολιτείες. όσο και με την εύκολη εγκατά­ σταση από τους Γερμανούς στο γαλλικό νότο. η τροτσκιστική. ούτε από τ ψ Πρώτη. θα ιδρύσει στψ Αγγλία τη Σοσιαλιστική Δημοκρατική Ομοσπονδία. ούτε από τη Δεύτερη. που δεν ήταν ποτέ μαρξιστικό. η γαλλική άμυνα στο φασισμό θα αποδειχτεί ανεπαρκέστα­ τη. Το συντεχνιακό και καθόλου σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα θα σχη­ ματίσει για πρώτη φορά κυβέρνηση το 1924 υπό τον Ράμσυ Μακντόναλντ. το πρόβλημα της κοινωνικής αδικίας θα λυθεί αυτομάτως. ένας διάσημος καθηγητής της Οξφόρδης θα βγάλει σ τψ πιάτσα μια καινούργια εκδοχή του σοσιαλισμού. Ωστόσο. που έχει τη δική της βούληση. Η παραδοσιακή πίστη των Γάλλων στην πολιτική αξία της πολιτικής βούλησης δεν θα τους βγει σε καλό. όση και το αριστερό μου αυτί με τον αριστερό μου όρχιν. Το 1913 ο Ίζ. θα πάψει να αυτοχαρακτηρίζεται σοσιαλδημοκρατικό από το 1924.Κάποιοι θα ανακατώσουν τη χόβολη και η φωτιά που θα ανάψει θα κάψει πολλούς. σύμφωνα με τον οποίο αν επανεμφανι­ στούν οι μεσαιωνικές κλειστές συντεχνίες που υπερασπίζονταν κλειστά αταξικά συμφέροντα. που αυξάνε­ ται ολοένα και περισσότερο από το 1933 που ο Χίτλερ καταλαμβάνει την εξουσία νόμιμα Ωστόσο. όπως θα αποδειχτεί σε λίγο τόσο με την ταχύτατη κατάρρευση του στρατιωτικού αυτή τη φορά μετώπου. στο Βισύ. ενός φασιστι­ κού. τη χώρα που φιλοξένησε και τον Μαρξ και τ ψ Πρώτη Διεθνή. Και τούτο διότι. Σ τψ πάντα πραγματιστική Αγγλία. δήθεν αυτόνομου καθεστώτος. Το 1880 ένας δημοσιογράφος. Έκτοτε θα κυβερνήσει πολλές φορές τ ψ Αγγλία παριστάνσντας τψ Αριστερά σε μια χώρα όπου η εργατική Αριστερά έχει τόση σχέση με τψ Αριστερά. τη χώρα που τελειοποίησε τον καπιταλισμό για να τον παραδώσει φρέσκο και λαχταριστό για τα περαιτέρω βαρβαρικά στψ αδερφή χώρα. μια αποτυχημένη μαρξιστική απόπειρα θα γίνει και στψ Αγγλία.

ασκούν μεγάλη επιρροή στις εγγράμ­ ματες μάζες με τα έξυπνα και τεκμηριωμένα κείμενά τους. όχι όμως και το σοσιαλισμό. σίγουρα θα το βελτιώσουν κάποτε. πρέπει να γνωρίζει τη μαρξιστική θεωρία όσο γίνεται πιο καλά. μια τέτοια γνώση δεν θα είχε και μεγάλο πραχτικό νόημα. πράγμα ολοφάνερα λανθασμένο. περίπου όμοιων μ’ αυτούς των θετικών επιστημών. κυρίως από τότε που ο Ίζωρτζ Μπέρναντ Σω θα γίνει μέλος της. Ο Μαρξ δεν κουράστηκε να καταγγέλλει τη μηχανι­ 295 . είτε «αριστερή». παρά για κόμμα Όμως αυτό δεν θα εμποδίσει καθόλου τη Φαβιανή Εταιρία να αποχτήσει τεράστιο κύρος ανάμεσα στα μέλη της καλής αγγλικής κοινωνίας. Αλλωστε. που ιδρύεται την ίδια χρονιά (1880) από διανοούμε­ νους θα γνωρίσει μεγάλη επιτυχία Πρόκειται μάλλον για μια τυπικά αγγλική. Υπήρχε και τότε μια ενδοκομματική αντιπολίτευση.χ. ουδεμία σχέση θα μπορούσε να έχει με το νόμο της βαρύ­ τητας. ας πούμε. Μέσα σ’ αυτό το άκρως συγχυσμένο ευρωπαϊκό σοσιαλιστικό κλίμα θα αναπτυχθεί ο σοβιετικός σοσιαλισμός. η θεωρία από μόνη της δεν αρκεί. πως εκατομμύρια μικρές και αόρατες ρήξεις στο εσωτερικό του συστήματος. κλειστή λέσχη (κλαμπ) που απεχθάνεται το μαρξισμό. αφού η πολιτική καθη­ μερινότητα δημιουργεί συνεχώς καινούργια προβλήματα. που πάρα πολλές φορές όλα κινδύνεψαν να τιναχτούν στον αέρα Όμως τα πράγματα δεν μπορεί παρά να συμβαίνουν έτσι σε όλα τα μαρξιστικά κόμματα θ α ήταν δύσκολο να ζητάει κανείς από έναν μαρξιστή πλήρη και σωστή γνώση του μαρξισμού. κυρίως όταν γίνεται αντιληπτή σαν ένα σύνολο νόμων και κανόνων. Οι Φαβιανοί πιστεύουν πως καμιά ρήξη της ιστορικής συνέχειας δεν είναι δυνατή στην Αγγλία Γι’ αυτό καθόλου δεν διστάζουν να στηρίξουν τη θριαμβεύουσα τον καιρό εκείνο αγγλική αποικιοκρατία Πιστεύουν. Ούτε για τους Μπολσεβίκους ήταν ειδυλλιακά τα ενδοκομματικά πράγματα πριν καταλάβουν την εξουσία το 1917 και μετονομαστούν το 1918 σε κομουνιστές.ξιστικών αρχών κόμμα. π. είτε «δεξιά». Παρά ταύτα όμως. που θα μπουρδουκλώνεται κι αυτός ολοένα και περισσότερο. (λ Φαβιανοί είναι αριστοκράτες και δεν έχουν καμιά σχέση μ’ αυτό που λέγεται λαϊκό κίνημα Όμως. που θα πεθάνει σε νηπιακή ηλικία Αντίθετα η Φαβιανή Εταιρία. Και συχνά οι διχογνωμίες ήταν τόσο μεγάλες. που δεν τα προβλέπει το δόγμα Γι’ αυτό ακριβώς λέμε πως ο μαρξισμός είναι μέθοδος και όχι δόγμα Μέθοδος προσέγγισης και ερμηνείας των προ­ βλημάτων. Ο νόμος της υπε­ ραξίας. όμως. Για να μπορεί κανείς να ερμηνεύει μαρξιστικά τα γεγονότα. που ακατάπαυστα εμφανίζονται μέσα στην πολύπλοκη και πολύμορφη κοινωνία των ανθρώπων. παράλληλα.

Και δεδομένου ότι τα περισσότερα από τα στελέχη των κομουνιστικών κομμάτων δεν τα πάνε και τόσο καλά με τη μαρξιστική θεωρία. τους έρωτές του. την καταγωγή του κλπ. αλλά και από το ήθος του. πως οι «αποστάτες της τάξης τους» έχουν παίξει έναν τεράστιο ρόλο στο παγκόσμιο κομουνι­ στικό κίνημα. που η μαρξιστική θεω­ ρία να στρεβλώνεται σχεδόν αυτόματα Όπως συμβαίνει π. την αγωγή του. Όλοι μας έχουμε την τάση να κεντροθετούμε τα προβλήματα. πρέπει πάντα να παίρνουμε υπόψη τόσο τον ηθικό. που δεν ήταν μόνο υπαρξιστής αλλά και μαρξιστής. να κάνουμε φανερή την πολύπλοκη και συχνά αντι­ φατική λειτουργία της αντιπολίτευσης εντός των ΚΚ· μιας αντιπολίτευ­ σης που πάρα πολύ συχνά έχει μεγαλύτερη σχέση με την ψυχολογία παρά με το μαρξισμό. δηλαδή να βάζου­ 296 . λέει ο Σαρτρ. τις φιλοδοξίες του. Το πόσο δύσκολα είναι τα μαρξιστικά πράγματα στη μαρξιστική πράξη θα φανεί από μια πολύ σύντομη ανασκόπηση. τις αρρώστιες του. πως η ιδεολογία εισάγεται στην εργατική τάξη απ’ έξω. στην ψυχολογίστικη στάση μας απέναντι στους πλούσιους. αρχίζοντας από την προεπαναστατική περίοδο. δεν θα εξαρτηθούν μόνο από το πόσο καλά ή άσχημα αντιλαμβάνεται τον Μαρξ. Κατά την υπόδειξη του Ζαν-Πωλ Σαρτρ.χ. τον οποίο κάποιοι μαρξιστές αντιλαμβάνονται περίπου όπως οι χρι­ στιανοί τα σωρευμένα στη Βίβλο δόγματα της θρησκείας τους. όσο και τον ψυχολογικό παράγοντα όταν μελε­ τάμε τη ζωή και τη δράση προσωπικοτήτων που υιοθέτησαν το μαρξι­ σμό σαν μέθοδο ερμηνείας των ιστορικών γεγονότων. ξε­ χνώντας πως ο Ένγκελς ήταν βιομήχανος. Κι ωστόσο. των διχογνωμιών και των αντιθέσεων εντός του ΚΚΣΕ. Πρόσθετες δυσκολίες στη σκέψη και τη συμπεριφορά των κομουνι­ στών δημιουργεί η κεντροθέτηση. Οι αποφάσεις που παίρνει ένας επαναστάτης. όχι οι εργάτες. κι αυτό τον υποχρεώνει να εισαγάγει τη δική του ιδεολογία από εκείνο το στρώμα της αστικής τάξης που είναι σε θέση να σκεφτεί και να δράσει ενάντια στα συμφέροντα της αστικής τάξης στην οποία ανήκει Το μαρξισμό και τον κομουνισμό τους δημιούργησαν οι αποστάτες της αστικής τάξης. η μηχανιστική ερμηνεία είναι κοινός τόπος σε μια εκχυδαΐσμένη μορφή του μαρξισμού. Η εξουθενωτική δουλειά του εργάτη δεν του αφήνει χρόνο για μελέτη. που συχνά τους θεω­ ρούμε συλλήβδην ύποπτους για μόνο το λόγο πως είναι πλούσιοι. κλπ. που θα επιχει­ ρήσουμε στη συνέχεια.στική ερμηνεία των κοινωνικών φαινομένων. όπως λεν οι επιστημολόγοι. όταν το ΚΚΣΕ λεγόταν ακόμα Ρωσικό Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα Πρόθεσή μας. Τόσο καθοριστικό. τον ψυχισμό του. οι εξωμαρξιστικοί παράγοντες παίζουν καθοριστικό ρόλο στην κομματική συμπεριφορά τους.

(λ καιροί έχουν αλλάξει μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα και ο Λένιν προσαρμόζεται αναλόγως. Ο Λένιν λέει πως οι κομουνιστές πρέπει να πάρουν μέρος στις εκλογές. Ο Λένιν ούτε αρνήθηκε ποτέ το αστικό Κοινοβούλιο. πρέπει ή δεν πρέπει να πάρει μέρος στις εκλογές για την ανάδειξη των βουλευτών της Δούμας (της Βουλής). διαγράφοντάς τους. Όμως. Όμως. ο οποίος έχει ήδη αρχίσει να προετοιμάζεται για επαναστατική δράση.με το προσωπικό μας πρόβλημα στο κέντρο ενός προβλήματος που δεν είναι προσωπικό. τους υπεραριστερούς εκείνους που αρνούνταν κατηγορηματικά το Κοινοβούλιο και τις κοινοβουλευτικές διαδικασίες. Αφού. *** Η πρώτη σοβαρή ενδοκομματική αντιπολίτευση στο παγκόσμιο κομου­ νιστικό κίνημα και όχι μόνο σ’ αυτό της Ρωσίας εμφανίζεται στη διετία 1907-1909. Αυτό σημαίνει πως μια μερίδα Μπολσεβίκων ήταν ενάντια στη μια κι έξω βίαιη κατάληψη της εξου297 .χ. που ήθελαν συμβιβασμό με τους Μενσεβίκους και ήταν υπέρ της «σταδιακής επανάστασης». Κι έτσι το 1909 ο Λένιν δίνει τέλος στη διαμάχη. λοιπόν. ο Λένιν ξεκαθαρίσει το 1909 την κατάσταση με τους υπεραριστερούς Μπολσεβίκους που του μπαίνουν στη μύτη. πρέπει να αντιμετωπίσει στη συνέχεια και τους δεξιούς Μπολσεβίκους. όπως λέγεται τότε το κατοπινό κομουνιστικό κόμμα. το Ρωσικό Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα όπως είναι το επίσημο όνομά του. που παίρνει και θεωρητική μορφή. έχει να αντιμετωπίσει μια πολύ δύστροπη αντιπολίτευ­ ση εντός του κόμματος. πράγμα καταφάνερα ανόητο. διαγράφο­ ντας από το κόμμα των Μπολσεβίκων. ανάμεσα στο 1912 και 1917 πολλοί από τους διαφωνήσαντες το 1909 και τελικά αποχωρήσαντες ή διαγραφέντες υπεραριστερούς Μπολσεβίκους θα επανέλθουν στο κόμμα των Μπολσεβίκων του Λένιν. δεν είναι προσωπικό μας πρόβλη­ μα. Η επανάσταση π. Πολλοί υπεραριστεροί αρνούνταν τη συμμετοχή των κομουνιστών στο αστικό Κοινοβούλιο. ούτε του έδωσε ιδιαίτερα μεγάλη σημασία Το 1909 όμως θέλει να βρίσκεται στο Κοινοβούλιο (Δούμα το λεν οι Ρώσοι) για να παρακολουθεί από κοντά τους καβγάδες των αστών και των φεουδαρ­ χών ώστε να διαμορφώσει πληρέστερη άποψη για το δέον γενέσθαι από επαναστατικής απόψεως. αλλά όταν την αντιμετωπίζουμε με γνώμονα το προσωπικό μας και μόνο συμφέρον τη μετατρέπουμε σε προσωπικό μας πρόβλημα. όταν μπαίνει το ερώτημα αν το Ρωσικό Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα.

Η δεξιά τάση εντός του κόμματος των Μπολσεβίκων αυτοδιαλύεται ύστερα απ’ τη σύλληψη του αρχηγού της. η κάθε κίνησή του υπαγορευόταν όχι από τις προσωπικές του φιλοδοξίες ή από έμμονες ιδέες. Κι έτσι ο Λένιν απαλλάσσεται αυτόματα από το δυσάρεστο καθήκον να τους διαγράψει και αυτούς. αλλά όπως υπαγορεύουν οι συνεχώς διαφοροποιούμε­ νες συνθήκες. τη μυστική αστυνομία του Τσάρου. θα εκλείψουν α σοβαροί λόγοι που υποχρεώνουν 298 . Ο Μαρξ μπορεί να λέει πως η θρησκεία είναι το όπιο του λαού. Η διαφορά ανάμεσα στους Μενσεβίκους. του Ρίκοφ απ’ την Οχράνα. μέσα σε σαράντα χρόνια περίπου. όταν εμφανισθούν προσφορότερες συνθήκες. αλλά τη μεταθέ­ τουν σε ένα αόριστο μέλλον. με μια συνεχή και επίμονη δουλειά. συνεπώς και κατά του χριστια­ νισμού ειδικότερα επίθεση του Λένιν ήταν ένα λάθος ακατανόητο για την πολιτική μεγαλοφυΐα του. κι αυτό έχουμε την τάση να το απσκρύβουμε. Οι απόψεις του Μαρξ. Οταν και αν η αταξική κοινωνία γίνει πραγματικότητα. αλλά απ’ την άποψη πως οι προλετάριοι είναι σε θέση να κυβερ­ νήσουν μ’ έναν εντελώς καινούργιο και πρωτόγνωρο τρόπο.οίας. Μ’ άλλα λόγια το κόμμα των Μπολσεβίκων κάθε άλλο παρά μονολιθικό ήταν ενώ ο Λένιν μπορού­ σε θαυμάσια να είναι και λιγάκι αυταρχικός όταν χρειαζόταν. όπως οι Μενσεβίκοι. Η κατά της θρησκείας γενικά. όπως ήδη είχε κάνα με τους υπεραριστερούς Μπολσεβίκους. Ο μαρξισμός είναι ένας χριστιανισμός χωρίς Χριστό και χωρίς μετα­ φυσική. πως τη χρήση αυτού του οπίου δεν μπορείς να την απαγορεύσεις διά νόμου. αναλαμβά­ νοντας να απαλλάξουν από την εκμετάλλευση όχι μόνο τους εαυτούς τους αλλά όλους τους ανθρώπους. ο Λένιν ήταν ένας άψογος διαλεκτικός. Πριν απ’ το καθετί. είχαν εκτοπίσει τις πολλές και ποικίλες εκφάνσεις του χριστιανικής καταγωγής προμαρξιστικού ουτο­ πικού σοσιαλισμού και είχαν πάρει το χαρακτήρα μιας πίστης χωρίς μεταφυσική· μιας πίστης που με τον Στάλιν δεν θα αργήσει να γίνει και μεταφυσική. Κανείς άλλος από τους συντρόφους του δεν είχε την ικανότητα αυτού του δαιμόνιου ανθρώπου να κατανοεί σε βάθος και πλάτος αυτό που λέγεται πραγματικότητα Έτσι. που θα οδηγούσε κάποτε στην αταξική κοινωνία Σήμερα. όμως τον καιρό του Λένιν το πίστευαν στ’ αλήθεια όλοι οι μαρξιστές. 'Ηξερε να παρακάμπτει όλα τα δόγματα και να ελίσσεται επιδέξια· όχι όπως οι αστοί πολιτικοί. το μεγάλο όραμα για μια επικείμενη έλευση της αταξικής κοινωνίας μπορεί να «ραίνεται υπέρ το δέον ουτοπικό. που αρνούνταν κατηγορη­ ματικά την επανάσταση σαν τρόπο κατάληψης της εξουσίας και τους «δεξιούς» Μπολσεβίκους βρίσκεται στο ότι οι τελευταίοι δεν αρνούνται την επανάσταση για λόγους αρχής. αλλά συμπληρώνει αμέσως παρακάτω.

καθώς και η αριστερή πτέρυγα των Μενσεβίκων και των μενσεβικιζόντων. Για είκοσι χρόνια περίπου. δύο ανθρώπων που δούλεψαν για το ΚΚΕ όλη τους τη ζωή. καλός πολιτικός αναλυτής και θαρραλέος άνθρωπος. μέχρι την ολοκλήρωσή της. Οι θέσεις τον Απρίλη με τις οποίες ο Λένιν βάζει μπουρλότο στον παλιό κόσμο.τους ανθρώπους να ζητούν βοήθεια και προαταοία από υπεργήινες δυνά­ μεις. Που δεν ήταν ούτε αριστερός ούτε δεξιός Μπολσεβίκος. ο μακαρίτης πλέον φίλος μου Θόδωρος Λιακόπουλος με τη βοήθεια. γνωστές και σαν Τα καθήκοντα τον προλεταριάτου στην τωρινή επανάσταση στον 31ο τόμο των Απά­ ντων του Λένιν. Αναζητήστε τις θέσεις τον Απρίλη. αυτοί ακρι­ 299 . η μαρξιστική θεωρία και ο καθο­ ρισμός της τακτικής του επαναστατικού αγώνα σχηματίζουν ένα αρραγές και αδιάσπαστο σύνολο που δεν «μπάζει» από πουθενά Διαβάζοντας αυτό το κείμενο καταλαβαίνει κανείς καλύτερα τι σημαίνει «εφαρμοσμέ­ νος μαρξισμός» και πόσο μεγάλη σημασία έχα για έναν συνεπή μαρξιστή να είναι τρία πράγματα ταυτόχρονα: Καλός γνώστης της μαρξιστικής θεωρίας. Απαλλαγμένος από την ενδοκομματική αντιπολίτευση. στην αρχή υποστηρίχτηκαν κυρίως από τους Μπολσεβί­ κους που ανήκαν στην αριστερή πτέρυγα του Κόμματος. [Σύνολο τόμων 55. όπως ο Ράντεκ και ο Ράκόφσκι. ΊΙς αποδέχτηκε επίσης και ο «δεξιός» Μπολσεβίκος Μπουχάριν. ο Λένιν θα καλέσει τους Μπολσεβίκους (και όλους τους Ρώσους) να ανατρέψουν την προσωρινή κυβέρνηση του Κερένσκι με τις περίφημες θέσεις τον Απρίλη (του 1917). τους συντρό­ φους που ο Λένιν είχε διαγράψει το 1909 και που στο μεταξύ είχαν επανέλθει στο Κόμμα Αλλά μετά απ’ το πρώτο ξάφνιασμα αποδέχο­ νται τις θέσεις όλοι οι Μπολσεβίκοι. ακόμα και από την αριστερή πτέρυγα των Μενσεβίκων. η πολιτική σκοπιμότητα. Είναι ένα εντελώς εκπληκτικό από κάθε άποψη κείμενο. Ήταν ουδέτε­ ρος. αυτή τη μνημειώδη στα ελληνικά των Απάντων του Λένιν την επιμελούνταν. που δεν αφήνει περιθώρια για αντιρρήσεις και κριτική. από τον καιρό που ήταν ΕΠΟΝίτες]. έτσι κανείς δεν μπορεί να αποφασίσει για την «κατάργησή» του. μεταξύ των οποίων και ο Στάλιν. Όταν ήρθε η κρίσιμη στιγμή της επίθεσης. του επίσης μακαρίτη πλέον και ομοίως καλού μου φίλου Ζήνωνα Ζορζοβίλη. Εδώ. Όπως κανείς δεν αποφάοιοε για την «ύπαρξη» του θεού. Πρόκειται για το μνημειώδες κείμενο διά του οποίου κηρύσ­ σεται η προλεταριακή επανάσταση. οι δισταγμοί και οι αμφιβολίες παραμερίστηκαν. τα πιο σοβαρά προβλήματα τα δημιουργούν κάποιοι «δεξιοί» Μπολσεβίκοι. Αλλά οι διαφωνίες θα ξαναφανούν και θα γίνουν πιο εντυπωσιακές όταν οι Μπολσεβίκοι καταλάβουν την εξουσία Τώρα. στο τελευταίο στάδιο της δου­ λειάς. Σύγχρονη Εποχή.

300 . ο Ζινόβιεφ και ο Κάμενεφ.βώς που στην αρχή είχαν απορρίψει το σχέδιο του Λένιν για τη βίαιη κατάληψη της εξουσίας. Όχι πάντως ο Τρότσκι που έχει περάσει στην «αριστερή» πτέρυγα των Μπολσεβίκων. Ανάμεσά τους.

ΜΕΡΟΣ ΠΕΜΠΤΟ ο τροτσκισμός οι περιπέτειες της αρετής .

.

Είναι κάτι σαν θύελλα ή σαν σεισμός— κι έτσι την περιγράφει η λαϊκή τέχνη. Έχει πολλά από τα χαρακτηριστικά του αναπόφευκτου φυσικού γεγονότος. μπορεί να γεννήσει τέρατα Ο Τρότσκι. όπως κάθε επανάσταση άλλωστε. γεμάτων δεισιδαιμονίες. Ήταν αναπόφευκτη όπως η θύελλα και ο σεισμός. γνώριζε καλά πως αυτή η επανάσταση. Ο Λέον Τρότσκι. που ζητούσαν από την Επανάσταση να λύσει όλα τους τα προβλήματα εδώ και τώρα («Εδώ και τώρα» είναι το διαχρονικό σύνθημα του πολιτικού λαϊκισμού). Τη δίέχτηκαν κατ’ αρχάς έτσι. Μια μεγάλη επανάσταση μοιάζει πράγματι με φυσικό γεγονός. στηριζόταν κυρίως σε ένα τεράστιο και ετερόκλητο πλήθος απαίδευτων ανθρώπων. σαν ένα εντυπω­ σιακό φυσικό γεγονός. ο πιο «πλήρης» διανοούμενος-επαναστάτης μεταξύ των ηγετών της Οκτωβριανής Επανάστασης. Δεν είναι σίγουρος για την ορθότητα της απόφασης του Λένιν να επιτεθεί στα Χειμερινά ανάκτορα και να καταλάβει την εξουσία με τη βία Όμως η απόφαση στην Κεντρική Επιτροπή για την κήρυξη της επανάστασης θα 303 . όσο σπουδαίο κι αν είναι το πρόγραμμά της. φοβάται τα τέρατα και στην αρχή είναι διατακτικός. Μια επανάσταση. Για όλους αυτούς η Επα­ νάσταση «ήρθε» όπως ένα φυσικό γεγονός. Η αξία και η σημασία τον τροτσκισμού Ο Χέγκελ λέει πως ο κόσμος δεν πρέπει να εκληφθεί σαν ένα σύνολο από έτοιμα πράγματα. Όλα θα εξαρτιόνταν. προλήψεις και προκαταλήψεις.1. που ήξεραν τι έκαμναν. Ο Τρότσκι δεν ήταν λαϊκιστής για να μην αντιλαμβάνεται τους κινδύνους που δημιουργούσε η δράση βιαστικών λαϊκών ανθρώπων. όχι μόνο από την έκβασή της αλλά κυρίως από τη διαδικασία της ολοκλήρωσής της σύμφωνα με το αρχικό πρόγραμμα Αλλωστε. Κανείς μαρξιστής δεν κατανόησε καλύτερα και πληρέστερα από τον Τρότσκι αυτή τη βασική αρχή της διαλεκτικής. δεν θα ήταν δυνατό να είναι ούτε «καλή» ούτε «κακή» την ώρα που τελούνταν. άνθρωπος με υψηλή αισθητική αγωγή. αλλά σαν ένα σύνολο από διαδικασίες. η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν στηριζόταν μόνο στους λιγοσιούς Μπολσεβίκους.

ο άσχετος με το στρατό Τρότσκι θα οργανώσει τον Κόκκινο Στρατό στη βάση της λογικής του Θεμιστοκλή. Αυτό σημαίνει πως κάθε συζήτηση εκ των υστέρων για το αν έπρεπε ή δεν έπρεπε να γίνει αυτό ή το άλλο. είναι και παντελώς άσχετη με κάθε έννοια διαλεκτικής. είναι πολύ πιθανό να ξεχάσεις ότι αυτό προέκυψε μέσα από μια ατέρμονα διαδι­ κασία T ) στιγμή πού τελείται το γεγονός ποτέ δεν μπορείς να είσαι V βέβαιος για το πού ακριβώς θα καταλήξει Η στράτευση σε όλες της τις μορφές είναι και διακύβευση. τότε δεν θα ήμασταν επαναστάτες αλλά καιροσκόποι. που μειονεκτούσαν ως ναύτες. είναι κοσμοϊστορικό. Ή ορμάς και νικάς. Σε μια τέτοια περίπτωση αναλαμβάνεις όλα τα ρίσκα. Που τον κυνήγησαν οι Αθηναίοι όταν διαπίστωσαν πως 304 . Ο κόσμος είναι μια σειρά από διαδικασίες. Για να γίνεις ήρωας πρέπει να σου δημιουργήσουν τις κατάλληλες συνθήκες. Εδώ.ληφθεί με πλειοψηφία και ο Τρότσκι δεν θα μειοψηφήσει. συνει­ δητοποίησαν πως ήταν κι αυτοί ναύτες ήταν αργά πλέον για να ανακό­ ψουν τη φόρα που είχαν πάρει ως πεζικάριοι. Όπως θα δούμε. με τα τετελεσμένα μπροστά μας. Είναι σαν να αποφασίζεις να παί­ ξεις κορόνα γράμματα όχι μόνο το κεφάλι σου. αλλά την ίδια την ιστορία Όταν ο Λένιν ρωτήθηκε από τους συντρόφους του τι πιθανότητες επιτυχίας έχει η πρότασή του για άμεση επίθεση στα Χειμερινά ανάκτο­ ρα απάντησε 20%. Είναι τόσο μεγάλη η ευκαιρία. Το δίλημμα δεν είναι απλώς ιστορικό. Φυσικά. μας το δίδαξε ο Θεμιστοκλής. που όμοιά της ίσως να μην εμφανιστεί ποτέ πια όχι μόνο στην ιστορία της Ρωσίας αλλά και του κόσμου. αλλά ο Λένιν έπρεπε να τονίσει με έμφαση πως αν παίρναμε μέρος σε μια επανάσταση γνωρίζοντας την έκβασή της. Και η πιο κατάλληλη για υποψήφιους νικητές είναι αυτή που δεν σου αφήνει περιθώρια οπισθοχώ­ ρησης. δεν είναι απλώς ανόητη. στο αποτέλεσμα μιας διαδικασίας. διακινδυνεύεις και επιχειρείς. που ως πεζικάριοι σκεπτόμενοι είχαν πάρει φόρα και ορμούσαν στους Πέρσες. το ποσοστό είναι καταφάνερα αυθαίρετο. ή πεθαίνεις. Η επανάστα­ ση χτυπάει την πόρτα της ιστορίας και ο διανοούμενος Τρότσκι αποφα­ σίζει να την ανοίξει μαζί με τους άλλους και να την υποδεχτεί στο κεφαλόσκαλο παρέα με τον Λένιν. το σημάδεμα των ζαριών επιτρέπεται Το παλιό μεγαλοφυές στρατήγημα. στη ναυμαχία της Σαλαμίνας έδεσε το ένα με τ ’ άλλο τα πλοία του και δημιούργησε στους μαχητές της ψευδαίσθηση ότι μάχονται στη στεριά ενώ οι Πέρσες μάχονται στη θά­ λασσα Όταν οι «πεζικάριοι». αυτό είναι το λιγότερο. Γι’ αυτό πρέπει να προσέξεις πολύ πότε και πώς θα πετάξεις τους κύβους (τα ζάρια) για μια «καλή ζαριά». Ας ξαναθυμηθούμε τον Χέγκελ. όχι από έτοιμα πράγματα Αν στηρίξεις την κριτική σου στο έτοιμο πράγμα.

Η καθαρότητά τους προέρχε­ ται απ’ την έλλειψη επαφής με τη σκληρή και αδυσώπητη πραγματι­ κότητα της εξουσίας. Προσωπικά πιστεύω πως είναι πράγματι. Απ’ αυτή την άποψη. σε καμιά πραγματικότητα τη δική του άποψη για το μαρξισμό. χωρίς να καταστραφεί η θεωρητική της καθαρότητα. Οπου. στις εκλογές του 1956 ήρθαν δεύτερο κόμμα Αυτό ήταν όλο. Η μόνη αξιοσημείωτη πρακτική επιτυχία που είχαν αυτοί οι υπέρο­ χοι δονκιχώτες του μαρξισμού. συνέβη στη μακρινή Κεϋλάνη. Ο τροτσκισμός έχει ένα τεράστιο συναισθηματικό και ιδεολογικό πλεονέκτημα. Κανείς δεν θα μπορούσε να το πει Ο Λένιν προσάρμοσε τη (μαρξιστι­ κή) θεωρία στις συνθήκες της εποχής του και της χώρας του χωρίς να την καταστρέψει — όχι όμως και χωρίς να την αλλοιώσει Ο Στάλιν προσάρμοσε τη (μαρξιστική) θεωρία στις συνθήκες της εποχής του και της χώρας του. Κι έτσι συνέχιζα μέχρι τις μέρες μας να είναι ο πιο «καθαρός ιδεολόγος» και να αντιμετωπίζεται από τους τροτσκιστές σαν ο άνθρωπος που θα έκαμνε θαύματα αν ήταν ο διάδοχος του Λένιν.στη Σαλαμίνα τους «γαργάλησε» λιγάκι για να γίνουν ήρωες. κάνοντάς την σχεδόν αγνώριστη. θα ήταν δυνατό να υποστήριξα σοβαρά κάτι τέτοιο. δεν επικράτησε πουθενά στον κόσμο και ως εκ τούτου οι τροτσκιστές έχουν όλη την άνεση να ισχυρίζονται πως είναι οι «καθαρότεροι μαρξιστές». που δεν θα ήθελε να παριστάνει τον ετεροχρονισμένο μάντη. Μπορεί και να έκαμνε. Αλλά ποιος άνθρωπος. Τα ίδια θα πάθει και ο Τρότσκι. όμως. για τροτσκιστές και μη. είμαστε υποχρεωμένοι να αντιμετωπίσουμε τον τροτσκισμό μόνο στο επίπεδο της θεωρίας. Σε επίπεδο θεωρητικό. 'Ομως. *** Η μελέτη του τροτσκισμού μπορεί να είναι πάρα πολύ χρήσιμη. Πουθενά αλλού στον κόσμο δεν εμφανίστηκε ένα μαρξιστικότροτσκιστικό κοινοβουλευτικό κόμμα Και δεν ξέρουμε τι θα μπορούσε να σημαίνα «εφαρμοσμένος τροτσκισμός» αφού πουθενά οι τροτσκιστές δεν κατέλαβαν την εξουσία Συνεπώς. μέχρι πού μπορεί να φτάσει η προσαρμογή της θεωρίας στην πραγματικότητα. Δεν χρειάστη­ κε να προσαρμόσει πουθενά. οι τροτσκιστές. ο Τρότσκι θα σταθεί πιο τυχερός. θ α μπορούσαμε να τον δούμε σαν το σοβαρότερο και αποτελεσματικότερο θεωρητικό αντίδοτο στο σταλινισμό. η σαν τη μελλοντική κυρίαρχη τάση στο διεθνές κομουνιστικό κίνημα (Σημειώστε με την ευκαιρία το 305 . η οποία αλλοιώνει κατ’ ανάγκην την καθαρότη­ τα της θεωρίας.

αυτονόητο. αυτούς τους επικίνδυνους ανθρώπους. κανείς λογικός άνθρωπος δεν θα συνέκρινε τους φανατικούς τροτσκιστές με τους φανατικούς σταλινι­ κούς. έδωσε την ευκαιρία σε ένα πλήθος μαρξιστών δια­ νοούμενων να συσπειρωθούν γύρω απ’ τις απόψεις του «προφήτη» Τρότσκι. μέχρι το 1933. από το 1935 μέχρι το 1937. που δεν είναι σε θέση να καταλάβουν πως ο σταλινισμός ήταν μια πολύ δυσάρεστη και οδυνηρή ιστορική αναγκαιότητα και πως θα ήταν καλό να μην είχε υπάρξει Ο Τρότσκι λατρεύτηκε σαν μάρτυρας και σαν άγιος από τους λιγότερο μυαλωμένους και πεπαιδευμένους τροτσκιστές. μιας μορφής σχεδόν μυθικής. η φορά των δύσκολων επαναστατικών πραγμάτων θα τον πετάξει έξω απ’ την ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης. Και στο Μεξικό θα ζήσει εξόριστος τρία χρόνια. Όντας ο τροτσκισμός έξω απ’ τη φθορά που κατ’ ανάγκην προκαλεί η οδυνηρή πραγματικότητα στην ανώδυνη θεωρία. στη Γαλλία. όταν το 1929 θα απελαθεί από την πατρίδα του για να καταφύγει καταρχάς στην Τουρκία Στη γεμάτη Έλληνες τότε Πριγκιπόννησο του Βοσπόρου ο Τρότσκι θα ζήσει εξόριστος τέσσερα χρόνια. από το 1933 μέχρι το 1935. υπάρχουν ανυπόφορα δογματικοί και ενοχλητικά φανατι­ κοί και στον τροτσκισμό. θα ζήσει εξόριστος δυο χρόνια. από το 1929. που ο γραφειοκρατικός κομουνισμός το έκανε να φαίνεται οαν σκάνδαλο: και ο τροτσκισμός είναι κομουνισμός). τα τελευταία της 306 . ήταν ο δεύτερος μετά τον Λένιν και στη διάρκεια της επανάστασης αλλά και στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια. που έμαθε τα πρώτα του γράμματα στην Οδησσό και που πέρασε στην ιστορία με το επαναστατικό ψευδώνυμο Τρότσκι. άσκησαν ωστόσο μια τεράστια επιρροή στο παγκόσμιο εργατικό κίνημα. Στη συνέχεια. Πάντως. Αλλά. που σχεδόν θα εξαγιαστεί από τους εξ ορισμού ρέποντες προς τη μεταφυσική φανατικούς μετά τη βάναυση δολοφονία του στο Μεξικό στις 20 Αυγούστου 1940 από τον απεσταλμένο του Στάλιν δολοφόνο Ραμόν ντελ Ρίο Μερκαντέρ. στη Νορβηγία. θα ζήσει εξόριστος δυο χρόνια. γιος πλούσιου ρωσοεβραίου γαιοκτήμονα απ’ τη Νότια Ουκρανία. Παρ’ όλο που οι τροτσκιστές δεν μπόρεσαν να γίνουν πουθενά υπολογίσιμη πολιτική δύναμη. παρά τη σταλινι­ κού τύπου μεταφυσική που ενυπάρχει και σ’ αυτή τη λατρεία. ο τροτσκι­ σμός ποτέ δεν έχασε την ηθική του αξία Η μακαρίτισσα περεστρόικα του Γκορμπατσόφ έκανε πολύ καλά που αποκατάστησε το μακαρίτη Τρότσκι Αλλά ήταν ήδη πάρα πολύ αργά Λίγο πριν το τέλος και του μαρξισμού και του λενινισμού και του τροτσκισμού στη Ρωσία Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία πως ο Λεβ (Λέον) Νταβίντοβιτς Μπρονστάιν (1877-1940). τουλάχιστον μέχρι το θάνατο του Λένιν το 1924. Φυσικά.

κανείς. Στην πυρά. ίσα ίσα για να βολέψουν τον Εβραίο Τρότσκι Αλλωστε. ασφαλώς. Ο αντισημιτισμός είναι καταρχήν ψυχική νόσος. σε μια χώρα με ισχυρό. αλλά ως Εβραίοι σκέτα.πολυτάραχης ζωής του.όπως και ο Μαρξ. ήταν καλλιεργημένος. παραδοσιακό αντισημιτισμό θα ήταν μάλλον αστείο να περιμένει κανείς να επιβάλουν οι κομουνιστές διά νόμου το φιλοσημιτισμό. Και πολιτικά δύσκα­ μπτος. ήταν ιδεολόγος. όχι ως προοδευτικοί διανοούμενοι ή καπιταλιστές νοούμενοι. ακόμα και υπό κομουνιστικό καθεστώς διάγουσας. ήταν ριζοσπάστης. Και κολλημένος σαν βδέλλα στις ιδέες του. οι Εβραίοι. πρέπει επιτέλους να σταματήσει να περιπλανάται και νεκρός. που όχι μόνο δεν είχε καμιά ουσιαστική σχέση με τον εβραϊσμό αλλά και κατηγορήθηκε. όχι ως καπιταλιστές. βαθιά ριζωμένη στο ομαδικό ασυνείδητο μιας μάζας. έτσι γενικά. το ρόλο της στον παραγκωνισμό του. Αλλά ήταν και εγωιστής στο έπακρο. τους διώκουμε κι αυτούς μαζί μ’ εκείνους που διαπρέπουν στο εμπόριο. για αντισημιτισμό! Όπως και να ’ναι. είναι βέβαιο πως ο λαός της νεαρής τότε Σοβιετικής Ένωσης δεν θα δεχόταν ευχαρίστως στο ύπατο αξίωμα της χώρας και του κόμματος έναν Εβραίο. Υπάρχουν βάσιμες υποψίες πως αυτοί που δεν ήθελαν τον Τρότσκι επικεφαλής του κόμματος και του κράτους εκμεταλλεύτηκαν και την εβραϊκή του καταγωγή για να κάνουν τη δουλειά τους. Όμως. από το 1937 μέχρι τη μέρα της άγριας δολοφο­ νίας του με μπαλτά το 1940. Για την απαίδευτη μάζα οι Εβραίοι. Πάντως. Η σημαίνουσα θέση του θα βρίσκεται για πάντα στη ιστορία της πρώην Σοβιετικής Ένωσης και του διεθνούς εργατικού κινήματος. Κι όσους ευτυχείς Εβραίους διαπρέπουν στις επιστήμες. είναι αυτοί που κλέ­ βουν την ευτυχία μας. ήταν ευφυής. Αλλωστε. όλοι οι Εβραίοι μηδενός εξαιρουμένου. . δεν είπε πως ο Τρότσκι έπρεπε να φύγει απ’ τη μέση για μόνο το λόγο πως ήταν Εβραίος. Αυτός ο «περιπλανώμενος Ιουδαίος». που συνεχώς αναζητά αποδιοπομπαίους τράγους για να φορτώσει σ’ αυτούς το βάρος της δυστυχίας της. ούτε καν ο Στάλιν. ήταν μεθοδικός. αλλά απλώς ως Εβραίοι χωρίς επιθετικό προσδιορισμό. είναι αυτοί που σταύρωσαν τον (Εβραίο) Χριστό! Και συνεχίζουν να τον σταυρώνουν με τις ριζοσπαστικές ιδέες τους. στα γράμματα και στις τέχνες. λοι­ πόν. Βέβαια. Του άρεσε να παρι­ στάνει τον «προφήτη» και σ’ αυτό τον βοηθούσε πάρα πολύ η εκπλη­ 307 . του οποίου η εβραϊκή καταγωγή έπαιξε. ούτε καν του Τρότσκι. η μοίρα του Τρότσκι ήταν τυπικά εβραϊκή: ήταν πλούσιος (στα νιάτα του). ο αντισημιτισμός πουθενά στον κόσμο δεν θα ήταν δυνατό να εξαλειφθεί με διατάγματα και αποφάσεις. ήταν επαναστάτης. είτε αυτές είναι καπιταλιστικές είτε μαρξιστικές. Και δύστροπος.

δυστυχώς.Ένγκελς. τα απολύτως ταιριαστά στο υψηλό του γούστο και την άψογη αισθητική του παιδεία Ποιότητες που. Όμως. όσο ο Λένιν. Ίσως να ήταν. δεν συνέβαλε όμως και τόσο στην προώθηση της μαρξιστικής θεωρίας. δεν θα δημιουργούσε τα προβλήματα που δημιούργησε. ποτέ δεν μπόρεσε να ανεχτεί τον αγροίκο Στάλιν. όμως. εκπίπτουν συνεχώς και τελικά εξαφανίζονται στην πεζή και χυδαία πραγματικότητα Δεδομένου. Φυσικά. Όμως. με τα πολύ υψηλά του ιδανικά. Μέχρι το 1917 ο Τρότσκι μάλλον πίστευε τον εαυτό του καλύτερο απ’ τον Λένιν. μέσα από τη δράση ενός πολύ μικρού κόμματος. η τεράστια γενική παιδεία του. Όφειλε να καταλά­ βει πως η ιστορία δεν είναι πρόβλημα βούλησης μόνο και πως ό. η συναρ­ παστική εξυπνάδα του.τι συνέβη στη Σοβιετική Ένωση δεν συνέβη γιατί στην εξουσία βρισκόταν ο Στάλιν. πως ο μαρξισμός. θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά σε μια ορθόδοξη χώρα. σαν ζωντανή πραγματικότητα νοούμενος. βέβαια. αυτήν που επαγγέλλεται την κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο. αλλά δεν είναι και τόσο. παρά στον επιστημονικό μαρξισμό. Ίσως. Περιέσωσε. που έστειλε περίπατο τη μαρξιστική ηθική μαζί με τη μαρξιστική θεωρία και στη θέση τους έβαλε τον άκριτο θαυμασμό για τον ηγέτη.τι τον εντυπώσιασε περισσότερο σ’ αυτόν ήταν το ηθικό δίδαγμα του μαρξισμού. αργότερα Τούτο το «αργότερα» μοιάζει αυτονόητο. Ήταν περισσότερο ένας διανοούμενος ηθικολό­ γος και λεπτολόγος και λιγότερο ένας επιστήμονας μαρξιστής και πολιτι­ κός. Αν ο Τρότσκι είχε κατανοήσει τη διαλεκτική πλήρως και σε βάθος. Ο Τρότσκι μπορεί να γνώριζε πάρα πολλά. υπάρχει και λειτουργεί κυρίως στην ηθική του διάσταση. γνώριζε τον Μαρξ. Οι ιδεολογικές ρίζες του Τρότσκι πρέπει να αναζητηθούν περισσότερο στον ηθικίστικο προμαρξιστικό ουτοπικό σοσιαλισμό. Ήταν και παραμένει το πιο σοβαρό αντιστάθμισμα στη σταλινική βαρβαρότητα. Ο Λένιν και ο Τρότσκι σχημάτισαν το πιο γνωστό στην ιστορία δίδυμο ιδιοφυών αν­ θρώπων μετά το δίδυμο Μαρξ. και για τον Τρότσκι και για όλους μας. την κομουνιστική ηθική. μετά το 1917 αποδέχτηκε πλήρως τη σαρωτική προσωπικότητα του Λένιν και ποτέ έκτοτε δεν τον αμφισβήτησε. όμως και να τον ζήλευε. μοιρολατρική από παράδοση και αντιρασιοναλιστική από την ύπαρξή 308 .κτική του ευφράδεια. η παροιμιώδης ρητορική του δεινότητα. βέβαια. ο καθαρολόγος και ηθικίστικος τροτσκισμός δεν έχασε ποτέ την αξία του. όχι όμως και το μαρξισμό τόσο καλά. Ούτε όσο βρισκόταν στη Ρωσία ούτε. αλλά ό. Ωστόσο. αλλά διότι στη χώρα αυτή ο σοσιαλισμός προέκυψε πολύ ξαφνικά.

είναι βέβαιος για την απάντηση. Ο Λέον Τολστόι στο Πόλεμος και ειρήνη προσπαθεί κι αυτός να δώσει απάντηση. Εδώ. και κολλάει σαν βδέλλα στο γράμμα της Αγίας Γραφής. Είναι το «πνεύμα της φύσης» σε συμμαχία με τη «φύση» του Ρακιού που θα νικήσουν αυτούς τους παράξενους γερμανούς πολεμιστές. Ο χωρικός στα λατινικά λέγεται paganus (εξού και παγανισμός).ποιος νίκησε τον εισβολέα Ναπολέοντα το 1812. σε ένα ανάλογο ερώ­ τημα. που όταν επιστρέψουν από κάποια σταυροφορία. ας πούμε του 1920. όπου το φυσικό ντεκόρ είναι γεμάτο αόρα­ τα διά γυμνού οφθαλμού «πνεύματα». οι δυο λέξεις είναι ίδιες κι απαράλλαχτες εννοιολογικά Σ ’ όλα τα δόγματα όλων των θρησκειών ο κρυφός πυρήνας της θρησκευτικότητας παραμένει η ειδωλολατρία Το 1242 ο Αλέξανδρος Νέφσκι θα νικήσει τους Τεύτονες Ιππό­ τες βασισμένος περισσότερο στην παγανιστική. τα είδωλα «ζσυν» καρφωμένα στο σελιλόιντ και μετά το θάνατο των πρωταγωνιστών. θα το υπερτονίσει σκηνοθετικά στην ταινία του Αλέξανδρος Νέφσχι. Ο ιδιόρρυθμος χριστιανός Τολστόι. στην οποία πήραν μέρος σαν γιατροί και νοσο­ κόμοι. στην οποία στηρίζεται η ορθοδοξία Η μοντέρνα εκδοχή της αρχαίας ειδωλολατρίας είναι ο κινηματο­ γράφος. παρά στη χριστιανι­ κή τους θρησκευτικότητα. η «ρωσική ψυχή» ή η ρωσική φύση. που απορρίπτει και τα θαύματα και τους Αγίους και τα μυστήρια.της. των δευτεραγωνιστών και των κομπάρ­ σων. Δίνοντας έμφαση στα θαύματα και τους Αγίους και όχι στην Αγία Γραφή. θα δημιουργήσουν κράτος επί σλαβικού εδάφους. Αυτό. ο ερημίτης της Γιάσναγια Πολιάνα. που διώκουν παρέα με τους στρατιώτες τους Τεύτονες Ιππότες. με τη βοήθεια του Σεργκέι Προκόφιεφ. (Με πρωτοβουλία της οποίας θα προκύψει η σημερινή ομόσπον­ δη Γερμανία το 1871). Σκεφτήκατε ποτέ ότι έχουν πεθάνει όλοι όσοι κινούνται και δρουν σε μια ταινία. η ορθοδοξία βρίσκεται πιο κοντά στο μητρικό όλων των θρη­ σκειών παγανισμό από τον εκκοσμικευμένο καθολικισμό και τον εμπο­ ροκρατούμενο προτεσταντισμό. Η Ανατολή και η Δύση φαίνεται να δίνουν εκ διαμέτρου αντίθετο περιεχόμενο στη λέξη χωρικός. Κατ’ ουσίαν. η «κολλημένη στη φύση αγωνίστρια ρώσικη ψυχή» θα νική­ σει τον Ναπολέοντα! Η ορθοδοξία ταιριάζει γάντι στη «ρώσικη ψυχή» του μουζίκου. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως ο χωρικός στα ρωσικά λέγεται «κρεστιάνιν» (χριστιανός). οι ρώσοι στρα­ τιώτες. την Πρω­ σία. Αϊζενστάιν.Μ. Τα είδωλά τους όμως είναι πάντα 309 . ο Σ. πολύ πριν από τον Αϊζενστάιν. απορρίπτοντας ολόκληρη την πατερική παράδοση. όμως.

Αλλά στην πρώηι Σοβιετική Ένωση ο ρασιοναλισμός έπαιξε μάλλον δευτερεύοντα ρόλο Ακόμα και ο Λένιν ήταν ένα κράμα ρασιοναλισμού και σλάβικου ιρα­ σιοναλισμού. Το 1929 που ο Στάλιν έδιωξε τον Τρότσκι από τη Ρωσία. ή το λενινισμό ή δεν ξέρω τι άλλο εί ίσου ρασιοναλιστικό. Δεν ήθελε να γίνει ο ηγέτης μια σέκτας. Μέχρι το 1933 ο Τρότσκι πίστευ πως τα κόμματα που μετείχαν στην Τρίτη Διεθνή που ίδρυσε ο Λένιν τι 1919 ήταν πράγματι εργατικά-προλεταριακά. το 1933 που ο Χίτλερ καταλαμβάνει την εξουσία στη Γέρμα via. όπως λέχθηκε. Ο Τρότσκι ερχόται από μια άλλη κουλτούρα Δεν ήταν άνθρωπος των μεγάλων παθών. Μέχρι το τέλος της ζωής του πίστευε πως η Ρωσία είνα εργατικό-προλεταριακό κράτος και πως ο σταλινισμός δεν μπορεί παρ< να είναι ένα παροδικό φαινόμενο. Ούτε την τρο τσκιστική Τέταρτη Διεθνή τη δημιούργησε αυτός· τη δημιούργησαν ο αντισταλινικοί. γίνει δεν γίνει επανάσταση κάνει δεν κάνει το νούμερό του ο Γέλτσιν. Όμως. Ο έντονα πολιτικοποιημένος Ντοστσγιέφσκι ήταν τόσο αγα πητός στα μεγάλα πλήθη και τόσο ισχυρός. της γεμάτης αιματηρές αγροτικές εξεγέρσεις. Κα ήταν υπέρ το δέον για Ρώσο λογοκρατούμενος.ζωντανά και δραστήρια Δεν είναι τυχαίο που ο κινηματογράφος εφευ­ ρέθηκε στην ορθολογιστική Γαλλία. Ο Λένιν ερχόταν από τα βάθη της ρωσικής ιστό ρίας. Η πίστη αυτού του ανθρώπου στο όραμά του ξεπερνούσι τα ανθρώπινα μέτρα και όρια Οι μάζες τον λάτρεψαν γι’ αυτό και όχ διότι κατανόησαν το μαρξισμό. Μπορεί η έμμεση συμβολή σ αυτήν του πιο μεγάλου Ρώσου. Ο μαρξισμός είναι δημιούργημα του ευρωπαϊκού ρασιοναλισμού που έχει τη ρίζα του στον αρχαίο ελληνικό Λόγο. βρέξει χιονίσει. Βλέπει την αδυναμία των κομουνιστικά) κομμάτων που μετέχουν στην Τρίτη Διεθνή να αντιμετωπίσουν το φα 310 . να ήτα1 σημαντική. Ο τροτσκισμός δεν είναι δημιούργημα του Τρότσκι. έγινε θέαμα στην πραγματιστικά Αμερική και τέχνη στην Σοβιετική Ένωση. στη χώρα όπου ο Λένιν και ο Στάλιν δημιούργησαν την πιο γνήσια μορφή ειδωλολατρίας και ηρωο­ λατρίας που εμφανίστηκε ποτέ στον κόσμο. ο Τρότσκι αλλάζει άποψη. που θα μπορούσε να ρίξε τον τσάρο και να πάρει τη θέση του. του Φιοντόρ Ντοστσγιέφσκι. των τροτσκιστών συμπεριλαμβανομένων. Όλα μπορούν vc συμβούν στη χώρα όπου η βάση του αγάλματος του Πούσκιν είναι κάθι μέρα καλυμμένη με άνθη. οι οπαδο του επεχείρησαν να οργανώσουν μια διεθνή τροτσκιστική οργάνωση αλλά ο Τρότσκι τους αποθάρρυνε. Και πώς να κάνεις κουμάντο σε παθιασμένους Σλάβους όταν δε' είσαι παθιασμένος. Πρέπει να προσεχτεί κάποτε ο ρόλος της «σλάβικη< ψυχής» στην Οκτωβριανή Επανάσταση.

και ο Βέλγος Ερνέστ Μαντέλ. όχι να υπονομεύσουν τη σταλινική. βέβαια. Το 1949 ο Ράπτης θα ζητήσει τη διάλυση της Τετάρτης Διεθνούς. Αλλωστε κάτι τέτοιο θα ήταν αδύνατο να έχει πιθανότητες επιτυχίας με δουλειά εξ αποστάσεως. ιδρύεται στις 3 Σεπτεμβρίου 1938 στο Περινιάν της Γαλλίας για να μεθοδεύσει πιο αποτελεσματικά την αντίσταση των κομουνιστών κατά των ναζιστών. αδύνατο να εφαρμόσουν το πρόγραμμά τους. η αγγλοσαξονική Διεθνής Επι­ τροπή και η ευρωπαϊκή Διεθνής Γραμματεία. στην οποία ανήκε και ο Μιχάλης Ράπτης (Μισέλ Πάμπλο). που θα τη διατηρήσει μέχρι τις μέρες μας. Κάθε γραφειοκρατικό διοικητικό σχήμα είναι καταδικασμένο σε σκλήρυνση και μαρασμό. το οποίο θα ολοκληρωθεί το 1953 με μια διάσπαση από την οποία θα προκύψουν δύο οργανώσεις.σιοτικό και το ναζιατικό κίνδυνο και αναρωτιέται σε τι μπορεί να οφείλεται αυτό. δεν βοήθησε καθόλου την ανάπτυξη της Τέταρτης. Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου οι αμερικανοί τροτσκιστές γίνονταν σιωπηρά αποδεκτοί εξαιτίας της έντονης κριτικής που ασκούσαν στο σταλινισμό. Αυτό γίνεται καταφάνερο και στην Τέταρτη Διεθνή το 1949. ένα μίνιμουμ διεκδικητικό και ένα μάξιμουμ επαναστατικό. δηλαδή τη σοβιετική εν τελεί εξουσία Για κάποιο χρονικό διάστημα πριν και μετά τη δολοφονία του Τρότσκι το μόνο ενεργό τμήμα της Τέταρτης Διεθνούς είναι το μικρό Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα των Ηνωμένων Πολιτειών. όπως ήλπιζαν μέχρι τότε οι τροτσκιστές. τη χρονιά που αρχίζει η διαδικασία του σχίσματος. θα ήταν. Συμπεραίνει πως οφείλεται στη συνεχώς αυξανόμενη γραφειοκρατικοποίηση του ΚΚ της Σοβιετικής Ένωσης και τη συνακό­ λουθη μείωση της αγωνιστικής διάθεσης των κομουνιστών. Γιατί δεν είχαν την παραμικρή πρόθεση να υποσκάψουν την εξουσία του Στάλιν. λέει ο Ράπτης. το πρόγραμμα δράσης των τροτσκιστών ήταν αυστηρά προσαρμοσμένο στις δυτικές. Η Τέταρτη Διεθνής. το 1943. Μέσα σε συνθήκες ανελέητου διωγμού των τρστσκιστών. που έχει δύο σκέλη. Μετά τη δολοφονία του Τρότσκι ηγέτες του διεθνούς τροτσκισμού και της Τετάρτης Διεθνούς θα είναι ο Έλληνας Μιχάλης Ράπτης (19111996) γνωστός διεθνώς με το ψευδώνυμο Μισέλ Πάμπλο. Οι τροτσκιστές το μόνο που επιδίωκαν τότε ήταν να ασκήσουν κριτική στο σταλινισμό. Η διάλυση της Τρίτης Διεθνούς 6 χρόνια νωρίτερα. Ο τροτσκι­ σμός θα έχει μια κάποια απήχηση στην Αμερική. τις καπιταλι­ στικές συνθήκες. Ο Τρότσκι θα διαγνώσει πολύ έγκαι­ ρα το ναζιστικό κίνδυνο. 311 . Πάντως. χωρίς τη συμμετοχή του Τρότσκι που από το 1937 ζει στο Μεξικό. τόσο από τους σταλινικούς όσο και από τους φασίστες.

Τους βοηθάει. ο μαθητής του Παντελή Πουλιόπουλου.Όμως. μιας πολύ μεγάλης μορφής του ελληνικού τροτσκισμού. που θα ονομαστούν παμπλιστές. χωρίς να κάνω τίποτα το σημαντικότερο εκεί από το να ακούω τον Ράπτη. Η διαρκής επανάσταση Από το 1904 μέχρι το 1917 ο Λένιν και ο Τρότσκι διαφωνούν συχνά πάνω σε βασικά θεωρητικά ζητήματα και κυρίως πάνω στο καίριας σημασίας πρόβλημα της «διαρκούς επανάστασης». όταν βρεθώ στο Αλγέρι. αρχίζοντας από την Αλγερία. Αυτόν θα διαδεχτώ εγώ το 1964. Διαρκής επανάσταση σημαίνει άμεση μετατροπή μιας αστικοδημοκρατικής επανάστασης σε προλεταριακή. μόνος του με μια ομάδα δικών του ανθρώπων. Και αργότερα στην περίφημη πορτογαλική «επανάστα­ ση των γαριφάλων» θα παίξει σημαντικό ρόλο βοηθώντας τον προσω­ πικό και πολιτικό του φίλο Οτέλο ντε Καρβάλιο. (Ένας στενός συνεργάτης του Πάμπλο. ο Μίμης Λιβιεράτος θα δουλέψει για κάμποσα χρόνια στην επαναστατημένη Αλγερία σε συνθήκες παρανομίας. Στην Αλγερινή Επανάσταση οι παμπλιστές και ο Πάμπλο προσωπικά θα παίξουν έναν πάρα πολύ σημαντικό ρόλο κυρίως σαν στρατολόγοι εθελοντών και οικονομικοί οργανωτές του αγώνα του Μπεν Μπέλα κατά των γάλλων αποικιοκρατών. ο Πάμπλο. που θα αποτελέσει τον πυρήνα της σκέψης του Τρότσκι. Όταν εκδηλωθεί μια αστικο312 . σε συνθήκες νομιμότητας πλΐον. Η αφιέρωση αυτού του βιβλίου στη μνήμη του ήταν ένα χρέος για μένα Του χρωστώ πάρα πολλά). λοιπόν. θα επεκτεί­ νουν τη δράση τους στη Λατινική Αμερική και τη Μαύρη Αφρική. 2. Παραμένοντας τροτσκιστές οι παμπλιστές εφαρμόζουν τώρα την τακτι­ κή του εισοδισμού (αντρίσμ) που συνίσταται στην προσπάθεια εισχώρη­ σης σε ήδη υπάρχοντα αριστερά κόμματα Τον καιρό που δούλευε στο Αλγέρι σαν οικονομικός και πολιτικός σύμβουλος του Μπεν Μπέλα. στη διάρκεια της οκταετούς Αλγερινής Επανάστασης (19541962) ο Πάμπλο αποχωρεί από την τροτσκιστική Διεθνή Γραμματεία όταν διαπιστώνει πως οι διεθνιστές τροτσκιστές αρνούνιαι να βοηθή­ σουν τους Αλγερινούς. εκτός από φίλος του Κάστρο και του Γκεβάρα θα γίνει και φίλος του Τίτο και του Μακάριου. Οι παμπλιστές θα έχουν επαφές με τον Φιντέλ Κάστρο και τον Τσε Γκεβάρα Με τη βοήθειά τους.

η επανάσταση του 1905. λοιπόν. Ακόμα από το 1904. το κόμμα των προλετάριων θα μπορούσε να επέμβει ώστε οι αλλαγές που άρχισαν οι αστοί να καταλήξουν στη λογική τους συνέπεια και το πέρασμα από τη φεουδαρχία στον κομουνισμό να γίνει απευθείας. είναι η αστική επανάσταση που συνεχίζεται από τους προλετάριους. συνεπώς. πάντα έντιμος αλλά και πάντα έτοιμος για τις αναγκαίες προσαρμογές. Ο Μαρξ έκανε λόγο για «επανάσταση διαρκείας». κι αυτό μοιάζει αυταπόδει­ κτο για κάθε μαρξιστή. Μπορεί ο Λένιν να αναθεώρησε ή μάλλον να προσάρμοσε στις ειδικές συνθήκες της χώρας του και της εποχής του το μαρξισμό. Και ο Λένιν. πως τη θεωρία της διαρκούς επανάστασης δεν θα μπορούσε να την τεκμηριώσει κανείς με αναφορές στον Μαρξ. Διαρκής επανάσταση. ώστε να μετατραπεί σε προλετα­ ριακή χωρίς διακοπή. έδειξε πως ο Τρότσκι είχε δίκιο. ωστόσο. καθώς ενώνει τις δύο επαναστάσεις σε μία. Έλεγε. με σύντομο ενδιάμεσο μεταβατικό στάδιο το αστικό καθε­ στώς. αλλά το αργό «κύλισμα». θ α στηρίζεται σε φεουδαρχικές και όχι σε αστικές κοινωνικές δομές. λέει ο Τρότσκι. ανα­ γνώρισε πως ο Τρότσκι είχε δίκιο το 1904. αλλά μίλησε γι’ αυτήν παρεμπιπτόντως και μία και μοναδική φορά σε μια προσφώνησή του σε κάποιο συνέδριο. σύμφωνα με το μαρξισμό. τη σταδιακή διαφοροποίηση που τελείται με τη συνεχή επέμβαση των κομουνιστών. ο Λένιν αντιτάχθηκε σ’ αυτήν. δηλαδή τότε που το ζήτημα της επαναστατικής τακτικής ήταν το υπ’ αριθμόν ένα πρόβλημα στις θεωρητικές συζητήσεις των ρώσων μαρξι­ στών. κάτι τέτοιο είναι αδύνατο δεδομένου ότι το πέρασμα στον κομουνισμό είναι η λογική συνέπεια της καπιταλιστικής ανάπτυξης χωρίς την οποία σοβαρός κομουνισμός δεν μπορεί να υπάρξει Η ζωή. υπερπηδά το στάδιο της οικονομικής ανάπτυ­ ξης και της κοινωνικής διαφοροποίησης που αντιστοιχεί στην αστική επανάσταση με συνέπεια το κομουνιστικό καθεστώς που θα προκύψει στη συνέχεια να μη στηρίζεται καλά στα πόδια του. Όμως.δημοκρατική επανάσταση. η «πρόβα τζενεράλε της Οκτωβριανής Επανάστασης» θα έρθει πολύ επίκαιρα από θεωρητικής 313 . Τη θεω­ ρούσε ασυμβίβαστη με το μαρξισμό. πως η θεωρία του Τρότσκι. και δεδομένου ότι αυτή δεν θα ήταν δυνατό να επιφέρει ριζικές αλλαγές στη δομή μιας συγκεκριμέ­ νης κοινωνίας. Ενώ η θεωρία της «διαρκούς επανάστασης» όπως την εννοούσε ο Τρότσκι αναιρεί βασικές αρχές του μαρξισμού. Εννοούσε όχι το άμεσο πέρασμα από το ένα κοινωνικό σύστημα στο άλλο. τη χρονιά που ο Τρότσκι διατύπωσε τη θεωρία της «διαρκούς επανάστασης». αλλά δεν έκανε τίποτα που να έρχεται σε αντίθεση με τις βασικές αρχές του. Αλλωστε. το 1905 και το 1906. Είναι φανερό.

Τούτο τον ερμαφροδιτισμό τον πλήρωσε ακριβά η ΕΣΣΔ. Η οποία δεν θα ήταν δυνατό. όμως. σχέση με τη θεωρία του Τρότσκι για τη «διαρκή επανά­ σταση». ούτε η κινεζική ούτε η κουβάνικη επανάσταση θα ήταν δυνατό να χαρακτηριστούν προλεταριακές με την κλασική μαρξι­ στική έννοια Πάντως. σε βάρος του «καθαρού» μαρξισμού. Η θεωρία του Τρότσκι επιβεβαιώθηκε στην πράξη. όμως. που έδιωξε τον τσάρο. Έχει. και πάλι η ιστορία θα δείξει πως οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες ωριμά­ 314 . όπως η ρωσική πριν από το 1917. σε κοινωνίες όχι μόνο φεουδαρχικές. να χαρακτηριστεί προλε­ ταριακή. στην προοπτική του ιστορικού χρόνου και πολύ μετά το θάνατο και των δύο αποδείχτηκε πως ο Λένιν είχε δίκιο στη θεωρητική διαμάχη του με τον Τρότσκι: η υπερπήδηση του σταδίου της πλήρους καπιταλιστικής ανάπτυξης στη Ρωσία είναι η κύρια και βασική αιτία των δεινών που αντιμετώπισε το πρώτο στην ιστορία σοσιαλιστικό κράτος.απόψεως. Κανείς δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί πως ο αφρικανικός κομουνισμός. Και θα επιβεβαιώνεται συνεχώς με τα μαρξιστικά καθεστώτα που θα εμφανιστούν στη συνέχεια εδώ κι εκεί. Αλλά όταν δουλεύεις και σαν καπιτα­ λιστής και οαν κομουνιστής ταυτόχρονα γίνεσαι τελικά ιδεολογικά ερ­ μαφρόδιτος. η Φεβρουαριανή αστική επανάσταση του 1917 και η Οκτωβριανή Επανάσταση της ίδιας χρονιάς δεν είναι παρά μια και μόνο επανάσταση που εγινε σε δυο φάσεις — μια «διαρκής επανάστα­ ση». Πράγματι. κι αυτό δίνει μια επαρκέστατη εξήγηση στο γεγονός πως ο τροτσκισμός είχε σημαντική απήχηση στις υπανάπτυκτες χώρες που επιχείρησαν την αντιαποικιοκρατική — απελευθερωτική τους επανά­ σταση. Αλλωστε. αλλά και προφεουδαρχικές. έχει κάποια σχέση με τον «καθαρό» μαρξισμό. π. Σύμφωνα μ’ αυτές τις αρχές αποκλείεται το απ’ ευθείας πέρασμα από τη φεουδαρχία στον κομουνισμό.χ. Αλλωστε. Το καθεστώς που προέκυψε από την Οκτωβριανή Επανάσταση έπρεπε να κάνει και τη δου­ λειά που δεν πρόλαβε να κάνει η βραχύβια αστική επανάσταση του Κερένσκι.. Η ιστορία όμως βιάστηκε και τα γεγονό­ τα πήραν μπάλα και τον «καθαρό» μαρξισμό. Ο Μαρξ θεωρεί τον αναπτυγμένο καπιταλισμό προϋπόθεση για να υπάρξει σωστός κομουνισμός. Δεν παραβαίνει κανείς ατιμωρητί τις βασικές αρχές του μαρξι­ σμού. βέβαια. Φυσικά. δεν σημαίνει πως οι Ρώσοι έπρεπε να περιμένουν να ωριμάσουν οι κοινωνικές συνθήκες για να κάνουν την προλεταριακή τους επανάσταση σύμφωνα με το γράμμα του μαρξισμού. Αυτό. ακριβώς πάνω στο φούντωμα μιας συζήτησης που θα αποδει­ χτεί κρίσιμη για την Οκτωβριανή Επανάσταση.

ζουν πολύ αργά στον καπιταλισμό. η μόνη εγγύηση πως η αστική τάξη θα μπορέσει να πραγματοποιήσει με συνέπεια και ακρίβεια όλες τις μεταρρυθμίσεις που υπόσχεται με τη δική της επανάσταση είναι η ταυτόχρονη ύπαρξη δίπλα της τής προλεταριακής επανάστασης. βέβαια. πράγμα που δίνει σ’ αυτό το κοινω­ νικό σύστημα μεγάλα περιθώρια ζωής. Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα Τρίτη επιλογή δεν υπάρχει Εκτός. Μέχρι τότε. τον παραλογισμό σύμφωνα με τον οποίο ο καπιταλισμός είναι το τελευταίο και οριστικό στάδιο στην ανάπτυξη της κοινωνίας των ανθρώπων. και γενικότερα τα μαρξιστικά κόμματα. Η πράξη έδειξε πως τα δυτικά κομουνιστικά κόμματα καθώς και οι άλλες μαρξιστικές ομάδες λειτουργούν αναγκαστικά πλέον με τον τρόπο που υπέδειξε ο Τρότσκι: σαν ομάδες πίεσης. τουλάχιστον γίνεται λιγότερο οδυνηρή η διαρκής και διάχυτη καπιταλιστική βαρβαρότητα Κάποτε οι άνθρωποι θα καταλά­ βουν. που τα υποχρεώνει να προβαίνουν σε ριζοσπα­ στικές μεταρρυθμίσεις. 315 . Κατά κάποιον παράδοξο τρόπο τα κομουνιστικά. τον «καθαρό» καπι­ ταλισμό. οι κο­ μουνιστές για ένα διάστημα. και να γίνεται επεμβατικός. Δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε ότι η ιστορία μετράει την ηλικία της με αιώνες. Όσο πιο μεγάλα ή πιο απειλητικά είναι τα μαρξιστικά κόμματα. Κατά τον Τρότσκι. Το «κράτος προνοίας». Είναι κι αυτό κάτι Κι αυτό το κάτι ο καπιταλισμός δεν το κάνει για ανθρωπιστικούς λόγους αλλά για να περισωθεί. κάθε διαφοροποίηση του καπιταλισμού προς το ριζο­ σπαστικότερο ή το μαρξιστικότερο είναι καλοδεχούμενη. που θα μπορούσαν εύκολα να γίνουν κάτι σαν «συλλέκτες» της μάζας των δυσαρεστημένων από τη διακυβέρνηση των αστικών κομμά­ των. κατά τον Τρότσκι. μαζί με τον Φράνσις Φουκουγιάμα. Έτσι. ότι «η ιστορία τελειώνει» εδώ. παίζουν κι αυτά το ρόλο τους στην επιβίωση του καπιταλισμού έτσι που τον υποχρεώνουν να απομακρύνεται από τον παραδοσιακό φιλελευθερισμό του «laissez-faire». και αν δεχτούμε. τόσο πιο αποφασιστικές και πιο ριζικές γίνονται οι μεταρρυθμίσεις στις οποίες προβαίνουν τα αστικά κόμματα προκειμένου να σταματήσουν τη ριζοσπαστικοποίηση και την επαναστατικοποίηση του λαού. Μ’ άλλα λόγια. μεταρρυθμιστικός και προνοιακός. Ίσως. χρειαστεί άλλος ένας ή και δύο αιώνες για να επιβεβαιωθούν στην πράξη οι αλήθειες του «καθαρού» μαρξισμού. σαν το «αντίπαλο δέος» των αστικών κομμάτων. που στην αρχή την επιτηρεί και στη συνέχεια την ολοκληρώνει με τρόπο πρώτα σοσιαλιστικό και στη συνέχεια κομουνιστικό. ακριβώς γιατί φοβούνται τα μαρξιστικά κόμμα­ τα. αν μη τι άλλο σοβαρότερο. όσο διαρκεί η αστική επανάσταση. λοιπόν. οφεί­ λουν να ενεργήσουν σαν «ομάδα πίεσης».

συνε­ πώς και της τάξης των προλετάριων. μόνο για τον Παράδεισο. οι μικροαστοί. προς όφελος ολό­ κληρης της κοινωνίας και όχι μόνο των προλετάριων. σύμφωνα με τον «καθαρό» μαρξισμό οι προλετά­ ριοι δεν θέλουν την εξουσία για τον εαυτό τους. αφού μόνο αυτοί θα μπορούσαν να εγγυηθούν πως η αστική επανάσταση δεν θα αναστείλει τη συνεχή της εξέλιξη και την ιστορικά αναγκαία πορεία της προς την αταξική κοινωνία μέσω του κομουνισμού. Οι οποίοι. πως όλος ο κόσμος θα έμπαινε υπό την «προστασία» και την καθοδήγηση των προλετάριων. η προλεταριακή επανάσταση. οι προλετάριοι παίρνουν τα λιγότερα από το σύνολο του κοινωνικού 316 . δηλαδή όλες τις ριζοσπαστικές αστι­ κές και. κατά τον Τρότσκι. μόνο ώς το βαθμό που δεν παρεμποδίζουν την ανάπτυξή του και μόνο για χρήση από το πόπολο. αφού αυτοί είναι οι άμεσοι παραγωγοί. αλλά προλεταριακή στις μεθόδους και τις προθέσεις της. στην αρχή. έπρεπε να είναι αστική στους στόχους της. και μόνο εξαιτίας του ιστορικού τους ρόλου. δεν επιθυμούν να την κρατήσουν για πάντα Απλώς. Πράγμα που σημαίνει πως οι προλετάριοι. όταν τις διαφυλάγει.η πιο εντυπωσιακή παραλλαγή επεμβατικού καπιταλιστικού κράτους δεν θα υπήρχε χωρίς τα μαρξιστικά κόμματα που αναγκάζουν τον καπιταλισμό να προνοεί για τους δυστυχείς. αφού σ’ αυτούς στηρίζεται κάθε παραγωγικό σύστημα. μπαίνουν μπροστά στον αγώνα για την πορεία της κοινωνίας προς την αταξική κοινωνία. ολόκληρης της κοινωνίας. βέβαια. οι αγρό­ τες και οι διανοούμενοι πρέπει να κάνουν. σ’ ένα πρώτο στάδιο οι προλε­ τάριοι θα έπρεπε να ενεργήσουν σα να ήταν μια λοκομοτίβα που σέρνει πίσω της πολλά βαγόνια. τις μη αστικές κοινωνικές δυνάμεις. Ο καπιταλισμός αναπτύ­ χθηκε περιφρονώντας όλες τις ηθικές αξίες. Παρά ταύτα. και όσο η κοινωνία παραμένει ταξικά συγκροτημένη. Αλλωστε. δεν μπορεί παρά να μπαίνουν κατ’ ανάγκην μπροστά στον αγώνα για την κατάργηση της ταξικής κοινωνίας. Η τάξη των προλετάριων υπόσχεται την κατάργηση της ταξικής κοινωνίας. τη δουλειά που δεν είναι δυνατό να κάνουν οι αστοί μόνοι τους στη διάρκεια της σύντομης επανάστασής τους. Μ’ άλλα λόγια. Που τις διαφυλάγει. Κατά τον Τρότσκι και κατά τη θεωρία του για τη «διαρκή επανάστα­ ση». αφού αυτοί συντηρούν την κοινωνία με τη δουλειά τους. φυσικά. μόνο για το θεαθήναι. όλοι μαζί. Με την προϋπόθεση.

προκειμένου να καταργήσουμε το κράτος». Ένα τέτοιο κοινωνικό σύστημα δεν θα μπορούσε να είναι σοσιαλιστικό. αυτό ακριβώς συνέβη στην ΕΣΣΔ. για ένα καταφάνερο σταλινικό σόφισμα Καμιά εξουσία δεν αυτοκαταργείται.. Συνεπώς. Όπως και να ’ναι. όπως η Κινεζική Αυτοκρατορία. να γίνουν αυτοί τα αφεντικά και να εκμεταλλεύονται εκείνους που θα πάρουν τη θέση τους όταν γίνουν αφεντικά Εντούτοις. όπου το κράτος είναι ο μόνος ιδιοκτήτης των πάντων. Είναι απομεινάρι του ασιατικού τρόπου παραγωγής. Ακόμα κι ο Στάλιν το ήξερε αυτό όταν έλεγε εκείνο το φοβερό: «Περισσότερο κράτος. όπως η Βυζαντινή Αυτοκρα­ τορία. εγκρίνετε μια περισσότερο αυταρχική κεντρική εξουσία προκειμένου η πανίσχυρη κεντρική εξουσία να δουλέψει ανετότερα για την κατάργηση. οι παλιοί προλετάριοι έγιναν αφεντάδες διά της κομματικής γραφειοκρατίας και εκμεταλλεύο­ νταν τους υποτακτικούς τους. ούτε καπιταλισμός.πλούτου. οι κρατικοποιήσεις υπό καπιταλιστικό καθεστώς δεν συνιστούν σοσιαλισμό. Το πολύ κρίσιμο σημείο στη θεωρία του Τρότσκι για τη «διαρκή 317 . που δεν ήταν ούτε σοσιαλισμός. Έναν τέτοιο κοινωνικό σύστημα ανήκε στον ασια­ τικό τρόπο παραγωγής. καλός κι ο κρατικός καπιταλισμός! Ναι. όμως. Κι αυτός είναι ο λόγος που οι εργαζόμενοι προτιμούν αυτή την ερμαφρόδιτη κατάσταση. όμως. σε μια τέτοια περίπτωση η Αριστερά οφείλει να πει καθαρά πως μιμείται τον τρόπο σκέψης των κομματικών γραφειοκρατών και τις μεθόδους δράσης του σοβιετικού γραφειοκρατικού κρατισμού. δηλαδή όλους τους εργαζόμενους. αλλά. του εαυτού της! Πρόκειται. αλλά «αυτοκρατορικός ααατισμός». Η εξουσία μπορεί να γκρεμιστεί μόνο από κοινωνικές δυνάμεις που βρίσκονται έξω από αυτήν. Ο μαρξισμός. όχι το δυνάμωμά του. Από δω και η ανάγκη ύπαρξης κομματικής αντιπολίτευσης μέσα σε ένα κομουνιστικό καθεστώς. καπιταλιστικό. δεν αυτοκτονεί. όπως οι αρχαίες αυτοκρατορίες της Εγγύς Ανατολής. όπως η Οθωμανική Αυτοκρατορία. που τον νέμονται τα αφεντικά και οι μεσάζοντες. Εξυπακούεται πως μια τέτοια αντι­ πολίτευση δεν μπορεί παρά να είναι μαρξιστική. Ούτε. οι προλετάριοι δεν ονειρεύονται ή μάλ­ λον δεν θα έπρεπε να ονειρεύονται. Δηλαδή. επαγγέλλεται την κατάργηση του κράτους.. Ο κρατικός καπιταλισμός δεν είναι ούτε καπιταλισμός. βέβαια. Απ’ το σοσιαλιστικό τίποτα. ούτε σοσιαλι­ σμός. σύμφωνα με τον «καθαρό» μαρξι­ σμό. Αλλά και τα στελέχη της δημόσιας διοίκησης που υπηρετούν τα αφεντικά και τους μεσάζοντες. ή τουλάχιστον να μη διάκειται εχθρικά προς το μαρξισμό. Δεν συνιστούν όμως ούτε γνήσιο καπιταλισμό. Το προφυλάσσει από το να αντιλαμβά­ νεται την εξουσία σαν αυτοσκοπό.

από το πώς θα φερθούν οι αγρότες. Σε μια αγροτική χώρα το παν θα εξαρτηθεί από το πώς θα λυθεί αυτή η τρομερή εξίσωση. Αυτό σημαίνει πως δεν μπορείς να χρησιμοποιήσεις τ ψ αγροτιά πονηρά για να κάνεις τ ψ αποκλειστικά προλεταριακή δουλειά σου. Ο Τρότσκι. ούτε προλετάριοι. Ο Λένιν δεν έβαζε στψ ίδια μοίρα τους αγρότες και τους προλετά­ ριους. 318 . όμως. ακόμα και όταν είναι πολύ μικρή. θα λέγαμε. το φαΐ όλων μας είναι εξαρτημένο απ’ τους δύστροπους αγρότες και τ ψ καπριτσιόζα φύση. Οι αγρότες. των προλετάριων — του εαυτού της. αλλάζοντας κάμποσες φορές τη «μαθημα­ τική» συλλογιστική προκειμένου να αντιμετωπιστεί ο άγνωστος X. των μικροαστών. Όπως και να ’ναι. αν δεν λύσεις προσεκτικά τ ψ εξίσωση. ο αγρότης. που αφενός κάνει τη δουλειά τους προβληματική και αφετέρου γίνεται η αιτία να δημιουργείται εκείνη η τόσο ανθεκτική χωριάτικη παγανιστική μεταφυσική. στη συντριπτική τους πλειοψηφία. Απλώς θεωρούσε τους αγρότες φίλους των προλετάριων και μιλούσε για μια συμμαχία του προλεταριάτου με τ ψ αγροτιά. βέβαια. θ α σε καταστρέψει ο άγνωστος X. Και γι’ αυτό ονόμαζε το καθε­ στώς «επαναστατική-δημοκρατική δικτατορία του προλεταριάτου και της αγροτιάς». από τους μεγαλοκτηματίες. του εαυτού τους. Εκτός. Τέτοιο και τόσο μεγάλο ένστικτο ιδιοκτησίας δεν το έχουν οι αστοί. Και είχε δίκιο. ο αγκιστρωμένος συχνά έως θανάτου στψ ιδιοκτησία του. Ο Λένιν το γνώριζε αυτό. Ο Τρότσκι δεν έδωσε μεγάλη σημασία στο αγροτικό ζήτημα Υποτι­ μούσε τη δύναμη της αγροτιάς και πίστευε πως το προλεταριάτο είναι ικανό για τα πάντα Έπεσε τραγικά έξω. όπως πίστευε ο Τρότσκι. πράγμα που θα εξαρτηθεί από το πώς θα φερθούμε εμείς στους αγρότες.επανάσταση» είναι το πρόβλημα της αγροτικής οικονομίας. Κρατάει στα χέρια της το φαΐ όλων μας· των αστών. Δεν είναι. δεν είναι αστοί. δεν ανήκουν στην αστική τάξη. όμως. Τ ψ εξίσωση τ ψ έλυσαν με πολλούς και ποικίλους τρόπους στψ πρώην ΕΣΣΛ. όπως και ο Στάλιν αργότερα Η αγροτιά ήταν και παραμένει παντού στον κόσμο μια κολοσσιαία κοινωνική δύναμη. Οι μικροκτηματίες έχουν μια άμεση σχέση με τα δικά τους μέσα παραγωγής και νιώθουν το χωράφι τους σαν προέκταση. που πάντα δυσκολεύει τη δουλειά των προοδευτικών κομμάτων στις τάξεις των αγροτών. πράγμα που προϋποθέτει έναν σαφή διαχωρισμό ανάμεσα στα δύο κοινωνικά στρώματα Ο Τρότσκι έλεγε πως η διπλή δικτατορία εργατών και αγρο­ τών μοιάζει με αλγεβρικό τύπο όπου ο άγνωστος X είναι πάντα οι αγρότες. επέμενε να το χαρακτηρίζει «δικτατο­ ρία του προλεταριάτου».

Αλλωστε. Η τραγωδία της Κροοτάν&ης Η περίοδος της προετοιμασίας της Οκτωβριανής Επανάστασης βρί­ σκει τον Τρότσκι στη Νέα Υόρκη. με τη βίαιη κολεκτιβοποίηση. 3. ανάμεσά τους υπάρχει μια ουσιώδης διαφορά. ο λαός τότε μπόρεσε να αυτοοργανωθεί και να αυτενεργήσει δημιουργώντας τα Σίοβιέτ χωρίς τη βοήθεια του κόμματος του λαού. ένα μήνα μετά τον Λένιν. ώστε να χρειάζεται κάποιου εί­ δους οργάνωση.Το κωμικό ο’ αυτή την υπόθεση είναι πως ο Στάλιν. θα καταφύγει εμμέσως πλην σαφώς στον τροτσκιστικό τρόπο σκέψης επί του αγροτικού. Στα δώδεκα χρόνια που μεσολάβησαν. Την επανάσταση του 1905 δεν την οργάνωσαν οι Μπολσεβίκοι. δώδεκα χρόνια είναι λίγα για να φανούν τα αποτελέσματα των τσαρικών μεταρρυθμίσεων. Επιμένει στις απόψεις που είχε το 1904. Πράγ­ ματι. προκειμένου για την επανάσταση του 1905 οι απόψεις του Τρότσκι για το ρόλο των μαρξιστικών κομμάτων στις επαναστάσεις φαίνονται να επιβεβαιώνονται πανηγυρικά εκ των πραγμάτων. Και η οδυνηρή μνήμη τόσο από τις σφαγές του 1905 όσο και από τα πριν το 1905 δεινά των εξαθλιωμέ­ νων συνεχίζει να λειτουργεί διαβρωτικά για το καθεστώς του τσάρου. ή κάποιου άλλου κόμματος. το 1917 δεν είναι 1905. η επανάσταση του 1905 δεν ήταν ακριβώς επανάσταση. Τελικά. πράγμα που επέτρεψε στους αστούς να κάνουν την (Φεβρουαριανή) επανάστα­ σή τους. η Ρωσία απόκτησε Σύνταγμα και ο τσάρος έχασε ένα μέρος από τη δύναμή του ως απόλυτος μονάρχης. χωρίς βέβαια να το ομολογεί. Ο λαός τώρα αρχίζει να ελπίζει στις καλύτερες μέρες που είναι να ’ρθουν και δεν δείχνει μεγάλη προθυμία για βίαιες ενέργειες. ή μάλλον της εξέγερσης του 1905 με άλλον τρόπο. οργα­ νωμένο και μεθοδευμένο. Η επανάσταση του 1917 θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν συνέχεια της επανάστασης. Βέβαια. Ωστόσο. Κι αυτήν την πολύ κρίσιμη περίοδο συνεχίζει να τον αντιπολιτεύεται. Όμως. Από εκεί έρχεται στη Μόσχα το Μάιο του 1917. αργότερα. Παρότι οι δύο επαναστάσεις θεωρούνται η μια συνέχεια της άλλης. ήταν μια αυθόρμητη και λίγο ώς πολύ ακαθοδήγητη 319 . ο άγνωστος Χ(ωρικός) θα κάνει αγνώριστο το γνωστό Π(ρολετάριο).

ο λαός δεν μπορεί να ελπίζει πως θα ήταν δυνατό. συνήθως νικάει ο ισχυρότερος κι όχι ο καλύτερος. σε αντίθεση με το σύγχρονό του και αντίπαλό του στο διεθνές εργατικό κίνημα.. Τέτοιο φαινόμενο είχε να εμφανιστεί στην Ιστορία από την εποχή της Κομούνας του Παρισιού. Που κι αυτή ήταν αυθόρμητη εξέγερση. που έδειξαν τότε μια εντελώς εκπληκτική ωριμό­ τητα Τα Σοβιέτ. όπως η Αγία Πετρούπολη. μέχρι το 1921. Όμως. πιστεύει με αμείωτο πάθος πως ο λαός δεν έχει ανάγκη από αυστηρά και συγκεντρωτικά κόμματα για να αυτοοργανωθεί και να αυτοδιοικηθεί. αυθόρμητη και ανοργάνωτη βία δεν μπορεί να αντι­ μετωπίσει τις θεσμικές δυνάμεις καταστολής της οργανωμένης κρατικής βίας. Αυτή ήταν η άποψη του Λένιν. 320 . ασκούσαν ολόκληρη την εξουσία σε όλους τους τομείς.χ. τύπου Βιετνάμ επιβεβαιώνουν τον κανόνα Ο λαός. Η λαϊκή.εξέγερση των μαζών. Αλλωστε. οι καλά οπλισμένοι λίγοι και όχι οι άσχημα οπλισμένοι πολλοί Οι εξαιρέσεις. σε ορισμένες περιοχές. Βέβαια. Τα οποία. που κι αυτή δεν είχε άμεση σχέση με κάποιο κόμμα (Κοίτα και την αυθόρμητη εξέγερση του δικού μας Πολυτεχνείου). Όμως. Ο οποίος. που απεχθάνονται κάθε μορφή κράτους και πιστεύουν στις ικανότητες της μάζας για αυτοοργάνωση και αυτοδιοίκηση. Μπακού­ νιν. π. να διατηρήσει για πολύ τις δικές του δομές κοινωνικής οργάνωσης. Οι απόψεις του Τρότσκι βρίσκονται πολύ κοντά σ’ αυτές των κλα­ σικών του αναρχικού κινήματος. δημιουργήθηκαν στη διάρκεια της αυθόρμητα Ήταν ο τρόπος που βρήκε ο λαός να αυτοοργανωθεί σε συμβούλια (Σοβιέτ). πρεσβεύει πως η κατάργηση του κράτους δεν είναι πρόβλημα βού­ λησης των ανθρώπων. η παρισινή Κομούνα του 1871 και τα ρωσικά Σοβιέτ του 1905. δεν μπορεί να ελπίζει πως θα διαφυλάξει τη λαϊκή εξουσία αν δεν φροντίσει γι’ αυτό ένα δικό του κόμμα. Δύο τεράστιας σημα­ σίας ιστορικά γεγονότα. Οταν το κράτος έχει στη διάθεσή του την αστυνομία και το στρατό. όπως λέει ο βιογράφος του Ισαάκ Ντόιτσερ. μαρτυρούν πως ο λαός είναι πράγματι σε θέση και να αυτοοργανωθεί και να αυτοδιοικηθεί. το κόμμα των προλετάριων. ο Μαρξ. λοιπόν. τόσο η Κομούνα όσο και τα Σοβιέτ τελικά διαλύονται από το αντίπαλο κράτος πάρα πολύ εύκολα (Το ίδιο συνέβη και με το Πολυ­ τεχνείο). του Κροπότκιν και του Μπακούνιν. Που βρίσκει αντίθετο τον Τρότσκι. αλλά ωρίμανσης των παραγωγικών δυνάμεων μετά τη νίκη της προλεταριακής επανάστασης. αυτό είναι το ζητούμενο και από τον κομουνισμό. στην οποία θα οδηγηθεί το προλεταριάτο με την καθοδήγηση ενός κόμματος καλά και αυστηρά οργανωμένου. αφού φκιάξει εύκολα.

σαν ένα κράμα αυταρχικότητας που ντρέπεται να πει το όνομά της και δημοκρατίας που στραβοπατάει φορώντας τα στενά παπούτσια του συγκεντρωτισμού. αυτό το κράτος ήταν μάλλον μια δικτατο­ ρία πάνω στο προλεταριάτο. 321 . Οι παλιές απόψεις του Τρότσκι θα ξαναγίνουν επίκαιρες την εποχή του Στάλιν. στον υπ’ αριθμό ένα ηγέτη του Σοβιέτ της Πετρούπολης. το 1904. επί Στάλιν. αλλά για να τον προφυλάξει από τις δυνάμεις καταστολής του αστικού κράτους όσο το προλεταριακό κόμμα δεν βρίσκεται στην εξουσία και για να εδραιώσει την εξουσία του. ο λαός θα είχε κερδίσει ίσως μια πρόσκαιρη νίκη. τυφλή πίστη στην ικανότητα της μάζας να επιλέγει τους ηγέτες απλά. ωστόσο. και με το δίκιο του. Τώρα πιστεύει στο «δημοκρατικό συγκεντρωτισμό». όχι για να υποτάξει μ’ αυτό το λαό. στη συνέχεια στην αντικατάσταση της κομματικής οργάνωσης από την Κεντρική Επιτροπή και τέλος στην αντικατάσταση της Κεντρικής Επιτροπής από τον ένα και μοναδικό. Τα πράγματα θα εξελιχτούν ακριβώς όπως τα πρόβλεψε ο Τρότσκι Όμως. Ο Λένιν γιατί πήρε υπόψη την αρνητική πείρα της παρισινής Κομούνας και των ρωσικών Σοβιέτ του 1905. εφόσον την έχει ήδη καταλάβει Είχαν δίκιο κι οι δυο. Ωστόσο. γράφτηκαν πάρα πολύ έγκαιρα για το κατοπινό σοβιετικό καθεστώς. Τα παραπάνω λόγια. φοβόταν. πως η δικτατορία του προλεταριάτου εύκολα μπορούσε να μετατραπεί σε δικτατορία πάνω στο προλεταριάτο διά της γραφειοκρατίας. Αν επικρατούσε η άποψη του Τρότσκι. (Η γνήσια δημοκρατία τείνει σταθερά στην απο­ κέντρωση). όπως τον καταλαβαίνει ο Λένιν. το δικτάτορα». θα λέγαμε. εύκολα και χωρίς άνωθεν εντολές. γραμμένο το 1904 στη Γενεύη: «Οι μέθοδοι του Λένιν οδηγούν πρώτα στην αντικατάσταση του κόμματος από την κομματική οργάνωση. αμέσως μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση ο Τρότσκι αλλά­ ζει απόψεις και συμφιλιώνεται οριστικά πλέον με τον Λένιν.Στη διάρκεια της επανάστασης του 1905 ο Τρότσκι είχε αναδειχτεί. που ακούγονται σαν προφητεία. ο Λένιν πίστευε πως η μάζα έχει ανάγκη από ένα καλά οργανωμένο προλεταριακό κόμμα. αλλά δεν θα έχει πλέον τη δυνατότητα να τις υποστηρίξει Γράφει ο Τρότσκι στο σημαδιακό και θα λέγαμε προφητικό έργο του 7α πολιτικά μας καθήκοντα. από τον ίδιο το λαό κι όχι από το κόμμα. Ο Τρότσκι. Και ήταν τότε που θα αποκτήσει μια. παρά μια δικτατορία του προλεταριάτου. αλλά το κατοπινό σοβιετικό κράτος μάλλον δεν θα υπήρχε. Η Κομούνα δεν έζησε πολύ και τα Σοβιέτ δεν είχαν λαμπρή τύχη στο διάστημα από το 1905 που πρωτοεμφανίστηκαν μέχρι το 1917 που ανασυστάθηκαν. Αντίθετα.

όπως τόνιζε συνεχώς ο Λένιν. στη διάρκεια του διετούς εμφυλίου πολέμου (1918-1920). πάντως.Είναι η εποχή που αναλαμβάνει αυτόβουλα να κριτικάρει τις θέσεις του Κάουτσκι. λοιπόν. Το αίμα θα αρχίσει να τρέχει μετά την επικράτησή της. Τον κύκλο της βίας. γύρω στο 1935. μαζί με τους ντόπιους αντιφρονούντες. Όμως. για να φτάσει στην κορύφωσή της στα χρόνια του Στάλιν. δεν τον εγκαινίασε ο Λένιν. που μέχρι τότε επηρέαζε τον Τρότσκι Ο Κάουτσκι. κάποτε. τουλάχιστον τα πρώτα χρόνια. αυτό το εξαιρετικά δύσκολο πρόβλημα παρα­ μένει άλυτο. του διαπρεπέστερου ευρωπαίου μαρξιστή αυτής της επο­ χής. χωρίς όμως να παίρνει υπόψη πως η επαναστατική βία δεν είναι αυτοσκοπός. Διότι. το προλετα­ ριακό κράτος. ο Λένιν υποχρεώθηκε να αντιτάξει βία Και κρατήθηκε στην εξουσία ακριβώς γι’ αυτό. μέσα σε μια αιματηρή δίνη απ’ την οποία θα αργήσει να βγει 322 . που δεν ήταν ακριβώς εμφύ­ λιος αφού. μάλλον από υπερβάλλοντα φόβο για την κατάρρευση του καθεστώτος από τη δράση εξωτερικών και εσωτερικών εχθρών. η καχυποψία αρχίζει να γίνεται πανι­ κός και ο επαναστατικός πέλεκυς σε λίγο θα αποκεφαλίζει δικαίους και αδίκους. Εν πάση περιπτώσει. Η Οκτωβριανή Επανάσταση ήταν πάρα πολύ εύκολη υπόθεση για τους Μπολσεβίκους και σχεδόν αναίμακτη. λοιπόν. ο «καθαρός» μαρξισμός δεν θα ήταν δυνατό να υιοθετεί τη βία σαν πολιτική πρακτική. Ομως. μετα­ ξύ των οποίων και η Ελλάδα *** Η αναγκαία για την εδραίωση του νέου επαναστατικού καθεστώτος βία μεγαλώνει και φουντώνει. που τη θεωρούσε ριζικά αντίθετη στο μαρξιστικό ανθρωπισμό. τους Μπολσεβίκους πολέμησαν και στρατιωτικά τμήματα από 14 χώρες της Ευρώπης. αυτομάτως πολλαπλασιαζόμενη μέσα στο φαύλο κύκλο που αυτή επιβάλλει στα γεγονότα. Σ’ αυτή τη βία. παρά από τη σαδιστική διάθεση του Στάλιν. απέρριπτε ακόμα και την ιδέα της επαναστατικής βίας. αλλά μέσο για να χτυπηθεί και να εξουδετερωθεί διά παντός η διαρκής βία που ασκεί το αστικό κράτος με τις δυνάμεις καταστολής. Οι αστοί όταν χάσουν την εξουσία μπορούν να γίνουν θηρία Και η θηριωδία των Λευκών αντεπαναστατών ήταν χωρίς προηγούμενο. πράγματι. όπως θέλουν να λένε οι όχι και τόσο καλά εξοικειωμένοι με τη διαλεκτική. θα ήταν αδύνατο να κρατηθεί στην εξουσία χωρίς να ασκήσει βία Ο σκληρός εμφύλιος πόλεμος που θα ακολουθήσει την Οκτωβριανή Επανάσταση το απέδειξε με τον πιο πειστικό τρόπο.

είναι στρατός. αλλά ποτέ δεν ήταν ο «ένοπλος λαός». όχι τακτικό στρατό. όπου κανείς δεν επιστρατευόταν και κανείς δεν αποστρατευόταν και όλοι οι ικανοί για πόλεμο πολίτες γίνονταν αυτομάτως στρατιώτες όταν το απαιτούσε η περίσταση. αλλά πάντως δεν είναι λαός. Όσο για τις πολεμικές δάφνες αυτές στο εξής θα χρησι­ μεύουν μόνο στο στιφάδο που μαγειρεύει η χήρα του ήρωα για να φάει ο αντικαταστάτης του στο τραπέζι και στην κλίνη. Πολύ περισσότερο θα ήταν αδύνατο να διατηρηθεί στη ζωή από το 1920 και μετά. δεν ανήκει στις καλές τέχνες). Ο Κόκκινος Στρατός. όταν όλοι οι στρατοί του κόσμου αρχίσουν να μην υπολογίζουν και πολύ τη γενναιότητα των στρατιωτών και στηρίζονται πλέον στην επαγγελματική κατάρτιση των στελεχών. στην αρχή τουλάχιστον μπορεί να ήταν λαός που έγινε στρατός. για να κάνει παρελάσεις στην Κόκκινη Πλατεία. ο μη βίαιος Τρότσκι είναι ο οργανωτής του Κόκκινου Στρατού. κατάφερε να αποκρούσει έναν καλά οργανωμένο εχθρικό στρατό. βέβαια.η Σοβιετική Ένωση. Ο λαός από μόνος του. πολύ σύντομα ο (Λαϊκός) Κόκκινος Στρατός θα πάψει να είναι λαϊκός όταν γίνει η αιχμή του δόρατος της κομματικής γραφειο­ κρατίας. που έχει απομακρυνθεί από τις θέσεις του δασκάλου του. Ωστόσο. Που δεν τον οργανώνει. παρά των ηρώων. όπως θα πει ο Ελία Κανέτι. Και χωρίς τακτικό στρατό θα ήταν αδύνατο να διατηρηθεί στη ζωή η νεαρή τότε Σοβιετική Ένωση. Αλλωστε. αλλά για να ασκείται δΓ αυτού βία όταν χρειάζεται Σαν οργανωτής του Κόκκινου Στρατού ο Τρότσκι ήταν υποχρεωμένος να εγκαταλείπει τις παλιότερες απόψεις του για την αυτοάμυνα και την αυτοοργάνωση του λαού. Η τέχνη του πολέ­ μου (που. στη διάρκεια της Κομούνας του Παρισιού το 1871. Ο ένοπλος λαός μόνο αντάρτικο θα μπορού­ σε να δημιουργήσει εθελοντικά. Ο Κόκκινος Στρα­ τός μπορεί να ονομάζεται Λαϊκός για το λόγο πως υπηρετεί υποτίθεται τα συμφέροντα του λαού. του Κάουτσκι με τον Τρότσκι. χωρίς τη βοήθεια της θεσμισμένης στρατιωτικής οργάνωσης των «επαγγελματιών του διατε­ ταγμένου θανάτου». Η ξαφνική θεωρητική διαμάχη. Στο εξής για ηρωισμό θα γίνεται λόγος μόνο για λόγους δημαγωγικούς και για να μοιράζονται τα πάντα χρήσιμα από ψυχολογικής απόψεως παράσημα. όπως ονει­ ρευόταν κάποτε ο Τρότσκι κι όπως ήταν στην Αθηναϊκή Δημοκρατία. βέβαια. λοιπόν. μόνο σε μια περίπτω­ ση. Και όταν βγει θα είναι πια πολύ κουρασμένη. ο οποίος απέρριπτε τη βία σαν μη συνάδουσα με την ουσία της διδασκαλίας του 323 . αμέσως μετά το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου θα γίνει μια υπόθεση εμπίπτουσα μάλλον στην αρμοδιότητα των τεχνοκρατών του πολέμου.

Το 1921 έρχεται η πολύ μεγάλη δοκιμασία για το «φίλο του Λαού». Το τι θα κάνει και το πώς θα φερθεί εξαρτάται από τις συγκυρίες. σύμφωνα με την οποία ο λαός μπορεί περισσότερα απ’ ό. Ο Τρότσκι υποχρεώνεται να καταστείλει την περίφημη εξέγερση των ναυτών της Κροστάνδης. βέβαια. Η απομάκρυνση του Τρότσκι απ’ την αρχική του θέση. Και μη μου πείτε το γνωστό και τετριμμένο πως ο λαός παρασύρθηκε ή ξεγελάστηκε απ’ τον Χίτλερ. από τους ηγέτες. Η πίστη αυτών των ανθρώπων στο λαό είναι. έναν αριστοκράτη που πέρασε απ’ τη μεριά των Μπολσεβίκων. φτωχών και βασανισμένων ανθρώπων και δεν «κοι­ τούμε τη δουλειά μας» σαν καλοί (και πονηροί) νοικοκυραίοι.μαρξισμού. Αυτό σημαίνει πως ο λαός. συνειδητοποιεί εκ των πραγμάτων την αλήθεια της άποψης του Μαρξ. χρησιμοποιώντας μάλιστα σαν εκτελεστικό όργανο το σπουδαίο στρα­ τηγό Τουχατσέφκσι. από τις ιδεολογίες. έτσι που διαπιστώνει πως η πραγμα­ τικότητα δεν αφήνει πολλά περιθώρια για την «καθαρή» θεωρία Τούτη την οδύνη τη δοκιμάσαμε. Πρόκειται για τον ίδιο λαό που λίγα χρόνια νωρίτερα στήριζε με τον όγκο και το πάθος του τους Σπαρτακιστές. 324 . ο άνθρωπος που πίστευε ειλικρινά στην ικανότητα του λαού για αυτοοργάνωση σε όλα. συγκινητική αλλά με τέτοιου είδους πίστη δεν καταφέρνεις τίποτα το ιδιαίτερα σοβαρό. δεν είναι ικανός για όλα Ούτε καν για πόλεμο δεν είναι ικανοί όλοι. Αυτό που λέει ο Μαρξ το επιβεβαιώ­ νει συνεχώς η ιστορία ο λαός είναι ικανός και για το καλύτερο και για το χειρότερο. γίνεται σταδιακά. ήταν η λογική συνέπεια των στρατιωτικών καθηκόντων που αναλαμβάνει σαν Επίτροπος του Πολέμου. σύμφωνα με την οποία ο λαός δεν είναι παρά μια «δεξαμενή» που εμπεριέχει όλες τις δυνατότητες. Η στροφή πρέπει να είναι γι’ αυτόν πολύ οδυνηρή. Κι όποιοι αριστεροί λαϊκιστές συνεχίζουν να επιμένουν και σήμερα στην «αγιότητα» του παντοδύναμου και πολύξερου λαού. ας φέρουν στο νου τους το γερμανικό λαό που πέθαινε με βλακώδη άνεση για τον Χίτλερ. σαν μάζα νοούμενος. Ο λαός από μόνος του είναι μια δεξαμενή δυνατοτήτων— και μια τυφλή και σαρωτική δύναμη κρούσεως. απ’ το 1917 μέχρι το 1921. μιας ναυτικής βάσης κοντά στο Λένινγκραντ. λίγο ώς πολύ όλοι όσοι νοιαζόμαστε για τη μοίρα των απλών. ανυπολόγιστης ισχύος. γιατί το ζητούμενο εδώ είναι να καταλάβουμε γιατί ο λαός παρασύρεται και ξεγελιέται τόσο εύκολα Οι σημερινοί τροτσκιστές εν πολλοίς συνεχίζουν να είναι λαϊκιστές. ούτε στη θεωρία ούτε στην πράξη. υπουργός Εθνικής Αμυνας όπως θα λέγαμε σήμερα Τώρα ο Τρότσκι. και για το καλύτερο και για το χειρότερο. από τα κόμματα.τι μπορεί το κόμμα του λαού. ακόμα και στον πόλεμο.

και άλλα τέτοια «θεωρητικά». βέβαια. αλλά διότι πεινούσαν. μάθαιναν απ’ τα γράμματα που έπαιρναν απ’ τα σπίτια τους πως η κατσίκα στο χωριό ψόφησε και πως η αρραβωνιαστικιά ανησυχεί με την παρατεινόμενη στράτευση. βγάζοντας ο ένας τα μάτια του άλλου. από δημοκρατία. εκτός απ’ τα δράματα που δημιουργούν σι διώκτες τους θα έχουν να αντιμετωπίσουν και τις τρα­ γωδίες που δημιουργούν μόνοι τους. διότι τα επαγγελματικά στελέχη ήθελαν αύξηση των έτσι κι αλλιώς μικρών αποδοχών τους. από προλεταριάτο. αυτά τα όντως φοβερά θα ήταν αδύνατο να μη γίνουν. 4. όπως όλοι οι απλοί άνθρωποι δεν καταλαβαί­ νουν και πολλά από ιστορία. τη θεωρία για το σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα του Στάλιν και τη θεωρία για τη διαρκή επανάσταση του Τρότσκι. Το καθε­ στώς θα ήταν αδύνατο να ικανοποιήσει τότε. όντας οι ναύτες χωριάτες στη συ­ ντριπτική τους πλειοψηφία. ο «φίλος του Λαού». γιατί ήταν γεγονός αναπόφευ­ κτο. και κυρίως διότι. που απέχει έτη φωτός απ’ τον «καθαρό» μαρξισμό. θα γίνεται ολοένα και περισσότερο πολύπλοκη από τότε που θα βγει από τα σύνορα της Σοβιετικής Ένω­ 325 . με αιτήματα που θα μπο­ ρούσαν να έχουν σχέση με τη δημοκρατία. οι οποίοι. όπου ο Τρότσκι βγάζει τα μάτια μόνος του. Διότι οι «κομουνιστές» ναύτες της Κροστάνδης δεν εξεγέρθηκαν. από μαρξισμό. Η στα­ λινική θεωρία είναι ένα καθαρό σόφισμα. 'Οπως στην αρχαία ελληνική τραγωδία Τη σφαγή τη διέταξε ο ίδιος ο Τρότσκι. σε περίοδο λοιμού και εμφύλιου πολέμου. αυτά τα πολύ ανθρώπινα αιτήματα των απλών ανθρώπων. πολύ απλή στην αρχή. Η ευρωπαϊκή επανάσταση που δεν έγινε Η διαμάχη ανάμεσα στο σταλινισμό και τον τροτσκισμό αρχίζει να μορφοποιείται κατά την περίοδο μιας ήρεμης συζήτησης γύρω από δύο αντίθετες θεωρίες. Στη συνέχεια οι κομουνιστές. Η καταστολή της εξέγερσης των ναυτών της Κροστάνδης το Μάρ­ τιο του 1921 ήταν ένα τραγικό γεγονός. Η σοβιετική τραγωδία συναντά τον Οιδίποδά της στην Κροστάνδη.Παρ’ όλο που οι λαϊκιστές συνεχίζουν να ωρύονται για τα όσα φοβερά έγιναν στην Κροστάνδη από τον Τρότσκι. ενώ η τροτσκιστική θεωρία για τη διαρκή επανάσταση. την αυτοδιαχείριση και άλλα τέτοια ευγενικά και σπουδαία.

αν όχι στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης. αυτό που θα εγκαταστήοει ο Χίτλερ το 1933. αλλά δεν τους ακολούθησαν οι μάζες. ένα χρόνο πριν από το θάνατο του Λένιν. το δικτατορικό. για να αρχίσει αμέσως μετά την ήττα η αναδιοργάνω­ ση των κομουνιστών. χώρα με μεγάλη αριστερή παράδοση στην οποία το Κομουνιστικό Κόμμα είναι ισχυρό και μετά τη συντριβή των Σπαρτακιστών το 1919. Που ήταν λίγοι. Ο Τρότσκι φορτώνει την αποτυχία στον τότε γραμματέα της Κομιντέρν (Κομουνιστική Διεθνής. Η γερμανική επανάσταση απέτυχε γιατί δεν ήταν μια παλλαϊκή εξέγερση. όπως στη Ρωσία Την Οκτωβριανή Επανάσταση δεν την έκαναν οι κομουνιστές μόνοι τους. τουλάχιστον στη Γερμανία. το 1923 σχεδόν δεν θα υπάρχουν κομουνι­ στές στη Γερμανία Ο βαριά άρρωστος Λένιν δεν είναι σε θέση να κάνει κριτική γι’ αυτή την ιστορική αποτυχία των κομουνιστών το 1923. ο γερμα­ νικός κομουνισμός συντρίβεται από τη γερμανική σοσιαλδημοκρατία του Δεύτερου Ράιχ. Οι δυσκολίες θα εμφανι­ στούν αμέσως μετά Και στη Γερμανία οι κομουνιστές μπήκαν μπροστά. τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Ο Στάλιν στη διαλλακτικότητα και την έλλειψη αγωνιστικής διάθεσης απ’ τη μεριά των γερμανών κομουνιστών. Ενώ εμφανίστηκε για εσωτερική χρήση. την έκανε ολόκληρος ο λαός υπό την καθοδήγηση των κομουνιστών. Όμως. τα μασούν και ως συνήθως μετά από κάθε αποτυχία αρχίζουν να ψάχνουν για αποδιοπομπαίους τρά­ γους. είναι σίγουρος πως όπου να ’ναι ξεσπάει η προλεταριακή επανάσταση. Ζινόβιεφ. θα γίνει τελικά διεθνιστικό δόγμα Ο Λένιν. το 1923. στην πιο 326 . το αυτοκρατορικό. Τόσο λίγοι.σης μαζί με το δημιουργό της. που μόνοι τους θα ήταν αδύνατο να κάνουν κάτι σοβαρό σε μια αχανή χώρα Στη Ρωσία οι αποφασιστικοί και οι απο­ φασισμένοι για όλα Μπολσεβίκοι μπήκαν μπροστάρηδες και οι μάζες τους ακολούθησαν αμέσως. τα μπερδεύουν. μέχρι να τον βρει το εγκεφαλικό επεισόδιο. Όμως. Ισως γιατί δεν ήταν τόσο εξα­ θλιωμένες όσο στη Ρωσία Όπως και να ’ναι. Η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν ήταν καθό­ λου δύσκολη υπόθεση για τους κομουνιστές. ετοιμάζεται στο παρασκήνιο από το 1919. Το Τρίτο Ράιχ. Οι άλλοι ηγέτες του κόμματος των Μπολσεβίκων στην αρχή τα χάνουν. που θα ανοίξει το δρόμο στον Χίτλερ. μετά τη συντριβή της Γερμανίας στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Έχουν άδικο και οι δύο. το 1923. ή Τρίτη Διεθνής). όπως θα ονομαστεί το δεύτερο πολιτειακό καθεστώς (ράιχ) που διαδέχεται το πρώτο. τη χρονιά που θα ηττηθούν οι Σπαρτακιστές της Ρόζας Λούξεμπουργκ και του Καρλ Λήμκνεχτ. τη χρονιά της ιστορικής.

που συγκλόνισε τον κόσμο. Εσείς τι θα κάνατε στη θέση του Στάλιν ύστερα από μια τόσο εύκολη και τόσο φανταχτερή επανάσταση. ο Στάλιν προτείνει ένα διεγερτικό και προκλητικό αντίδοτο στην ηττοπάθεια και την απαισιοδοξία Είναι η θεωρία του για την επανάσταση σε μία μόνο χώρα. που τώρα δεν ξέρουν τι να την κάνουν και την πετούν στα σκουπίδια. το παραμύθι θα γίνει αμέσως αποδεκτό από τις μάζες. που πάει κόντρα στον κλασικό μαρξισμό. Κι εδώ ακριβώς εμφανίζεται η μεγάλη έκπληξη. Στο εξής ο μαρξισμός θα βρίσκεται σταθερά σε δεύτερη μοίρα στη Σοβιετική Ένωση έναντι της πολιτικής σκοπιμότη­ τας. αν η προλεταριακή επανάσταση δεν πάρει μία ευρεία διεθνή μορφή θα αποτύχει τελικά. Και ήταν πολύ αργά για να κάνει πίσω. το συγκείμενο που δίνει 327 . Ο Στάλιν απέδειξε στην πράξη πως σαν επαναστάτης πολιτικός είχε δίκιο αν και είχε άδικο σαν επαναστάτης μαρξιστής. Είναι προφανές πως κανείς λογικός άνθρωπος δεν θα πετούσε στον κάλαθο των αχρήστων τις όποιες επιτυχίες του. Αλλά για να διατηρηθεί υψηλό το φρόνη­ μα των μαζών. λοιπόν. με τη σταλινική θεωρία για το σοσια­ λισμό σε μία μόνο χώρα μπαίνει σε νέες μεγάλες περιπέτειες. αν υποθέσουμε πως κάτι τέτοιο κρινόταν αναγκαίο. Ο οποίος. έχει ήδη ηλικία έξι ετών και κατακτήσεις πολύ σημαντικές στο ενεργητικό του. Όμως. Ο Στάλιν. τη χρονιά που έρχονται τα κακά μαντάτα απ’ τη Γερμανία. ήττας των γερμανών προλετάριων. Ο σοσιαλισμός σε μία μόνο χώρα φαντάζει σαν ένα χονδροειδές παραμύθι. τι έπρεπε να γίνει. που έχουν αρχίσει να φοβούνται πως όπου να ’ναι όλα καταρρέουν και στη Ρωσία. βουτηγμένη στο αίμα Όμως. θ α παραδίδατε την εξουσία στους ρώσους αστούς διότι οι γερμανοί σύντροφοι ή όποιοι άλλοι στη θέση τους απέτυχαν να καταλάβουν την εξουσία στην πατρίδα τους και οι Ρώσοι έμειναν μόνοι με μια επιτυχημένη επανάσταση στο χέρι. Το τίμημα που θα πληρωθεί γι’ αυτή την αντιστροφή είναι μια άλλη τρελή ιστορία. αποσπώντας τα από το πλαίσιο μέσα στο οποίο είναι οργανικά ενταγμένα και έξω απ’ το οποίο εύκολα τα χειρίζεσαι μετατρέποντάς τα σε σοφίσματα Οι σημειολόγοι λεν πως εκτός από το «τεξτ» υπάρχει το «κοντέξτ». οι ρώσοι Μπολ­ σεβίκοι αρχίζουν να καταλαβαίνουν πως η διεθνής προλεταριακή επα­ νάσταση δεν είναι για αύριο.απόλυτη κυριολεξία. άσχετο με τον κλασικό μαρξισμό. Το σοβιετικό καθεστώς το 1923. αρχίζει να τα μπουρδουκλώνει ψάχνοντας απε­ γνωσμένα στον Μαρξ και στον Λένιν για τσιτάτα που θα μπορούσαν να τεκμηριώσουν τη θεωρία του για το σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα Ξέρουμε πόσο εύκολο είναι να στηρίξεις μια άποψη με τσιτάτα που θα τα πάρεις από δω κι από κει. Για τον οποίο.

όταν στην αρχή κάνεις στραβά μάτια. δεν έχει να κάνει μόνο με τους κομουνιστές. είναι κοινή λογική. ήταν μια κολοσσιαία επιτυχία καθ’ εαυτή. κατά πάσα πιθανότητα η Σοβιετική Ένωση θα κατέρρεε το 1923. που αναστά­ τωσε τον κόσμο. Όμως. άλλωστε. Ακόμα και ο Τρότσκι Όλοι έκαναν πως δεν κατάλαβαν ότι ο Στάλιν βρισκόταν μακριά απ’ τον Μαρξ επί του προκειμένου. Όχι γιατί είναι υποχρεωμένοι. ο Στάλιν δεν έχει γίνει ακόμα δικτάτορας. Στο εξής. κάπου θα σκοντάψεις 328 . η θεωρία πάντα υποχωρεί μπροστά στην πράξη· κι αυτό δεν είναι οπορτουνισμός. Έτσι. Σκέψου και να ήταν καθαρός). τον εξ ορισμού διεθνιστικό. είτε θετικά είτε αρνητικά. αν και κάπως διατακτικά. (Και λιγότερο καθαρός ο μαρξισμός απ’ όσο θα τον ήθελε ο Τρότσκι έκανε πολιτική δουλειά στη Σοβιετική Ένωση. αλλά κανείς τότε δεν θα μπορούσε να προβλέψει τις διαφορετικού είδους συνέπειες που θα είχε η προταθείσα από τον Τρότσκι προσκόλληση στον «καθαρό» μαρξισμό. οι κομουνιστές οφείλουν να είναι εκτός από καλοί κομουνιστές και καλοί πατριώτες — αλλά και καλοί διεθνιστές ταυτόχρονα Η ολοφάνερη αντίφαση θα οδηγήσει κάποιους κομουνι­ στές οε συμπεριφορές μάλλον σχιζοειδείς. Σε μας εδώ η αντιφατική συμπεριφορά του Αρη Βελουχιώτη απέναντι στο κόμμα του αλλά και η αντιφατική συμπεριφορά του Κόμματος απέναντι στον Αρη Βελουχιώ­ τη έχει τη ρίζα της στην ψυχοπαθολογία που εγκαθιστά στο διεθνές κομουνιστικό κίνημα η θεωρία του Στάλιν για τον κομουνισμό σε μία μόνο χώρα Η εθνικοπατριωτική μπλόφα του Στάλιν θα έχει πολύ δυσάρεστες συνέπειες. βέβαια. Πάντως ο Τρότσκι αυτή την εποχή ακολουθεί τον Στάλιν. στην περί σοσιαλισμού σε μία μόνο χώρα θεωρία του. αλλά διότι κανείς δεν θέλει να παραδε­ χτεί πως η Οκτωβριανή Επανάσταση θα μπορούσε να είναι μια αποτυχία για μόνο το λόγο πως η γερμανική επανάσταση ήταν όντως μια αποτυ­ χία Όλος ο κόσμος ξέρει πως η Οκτωβριανή Επανάσταση.συγκεκριμένο νόημα στο κείμενο. Ο χειρισμός των τσιτάτων κατά πώς μας βολεύει είναι μια πολύ συνηθισμένη πονηριά που. τη χρονιά που μαζί με τη θεωρία για το σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα εμφανίζεται και ο «εθνικός κομουνισμός». Οι Μπολσεβίκοι που την έκαναν όφειλαν να τη στηρίξουν με νύχια και με δόντια. Όλοι τον ακολουθούν. κάνοντας όσες αβαρίες ήταν δυνατό να γίνουν στη θεωρητική καθαρότητα Αλλωστε. *** Αν ο Στάλιν δεν μπλόφαρε τότε τόσο επιδέξια. τελικά όλοι έκαναν στραβά μάτια με τις θεωρητικές παλάβρες του Στάλιν.

μη θεωρητικολογεί­ τε σαν να επρόκειτο να δράσετε τώρα αμέσως ενώ το ξέρετε πως και εσείς είστε ανίκανοι να κάνετε κάτι το πρακτικό. δεν βρίσκονται εύκολα Και η ιστορική συγκυρία στη Ρωσία του 1917 ήταν εντελώς εκπληκτική και σκανδαλωόώς ευνοϊ­ κή για τους Μπολσεβίκους. Ομως. που δεν μπόρεσαν ν’ αντιδράσουν έγκαιρα Για εβδομήντα περίπου χρόνια οι καπιταλιστές το φυσούσαν και επί εβδομήντα περίπου χρόνια δεν κρύωνε.. Πόσο θα ζούσε αν δεν ήταν στρεβλός. Τα σημερινά κομουνιστικά κόμματα όχι μόνο δεν είναι διεθνιστικά αλλά εν πολλοίς είναι και εθνικιστικά! Δεν πειράζει Η σταλινικής καταγωγής σχιζοφρένεια συνε­ χίζεται. Εμπρός. να πετάξετε ας πούμε μια μπομπίτσα θ α γίνετε ρεζίλι αν οι συγκυρίες υποχρεώσουν σε δράση όλους μας και εσείς λακίοετε την πιο κρίσιμη στιγμή. εμπρός στον αγώνα. στο οποίο ο Στάλιν αρχίζει να εδραιώνει την αυταρχική εξουσία του. Τα λάθη διορθώνονται. Ο στρεβλός κομουνισμός έζησε υπέρ το δέον πολλά χρόνια στη Σοβιετική Ένωση. Που μέσα σε δέκα μέρες μόνο έφεραν τα πάνω κάτω. πως αν αυτός και οι κομματικοί του αντίπαλοι μπορούσαν να συμφωνήσουν ότι το ευρωπαϊκό προλεταριάτο θα έπαιρνε τ ψ εξουσία στα δέκα με τριάντα επόμενα χρόνια. αφήνοντας με το στόμα ανοιχτό τους αντιφρονούντες.ακόμα και η εξαιρετι­ κά περιορισμένης κλίμακας δράση των ανταρτών πόλεων είναι ανταρ­ τοπόλεμος.στο τέλος. Ο Τρότσκι δηλώνει στο 15ο Συνέδριο του Κόμματος το 1926. Οι ευκαιρίες. Προλετάριοι όλων των εθνών πολεμήστε έστω και μη ενωμένοι τους ενωμένους καπιταλιστές όλων των εθνών. με ακόμα πιο αντιμαρξιστικούς τρόπους από εκείνους που πρότεινε ο Στάλιν με τη θεωρία του για το σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα Ο μαρξισμός στις μέρες μας μπαίνει σε νέες συναρπαστικές περιπέτειες. ο αγώνας συνεχίζεται. Όσοι μπορείτε να κάνετε κάτι το πραχτικό. όμως. δεν χάλασε ο κόσμος. αλλά και πάλι δεν τη διαλέξαμε εμείς· την επέβαλε ο οικουμενισμός του πολυεθνικού Κεφαλαίου. θα εξαλειφόταν και το τελευταίο ίχνος προστριβών μεταξύ αυτού και του Στάλιν. ο παντελώς ανίκανος πλέον για δράση. η καπιταλιστική Δύση έφτασε στο 1991 για να καταφέρει κάτι το σημαντικό στο κυνήγι του κομουνισμού και των κομουνιστών. κάντε το αμέσως. Όμως. φοβόταν πως οι αντίπαλοί του ήξεραν ότι για τα επόμενα τριάντα με πενήντα χρόνια δεν θα ερχόταν 329 . Όπως και να ’ναι. Καλά το λέει η παροιμία Μην αφήνεις για αύριο αυτό που μπορείς να κάνεις σήμερα Και από αύριο σε αύριο. όπως εγώ. Δεν βαριέσαι. Οι υπόλοιποι ασχοληθείτε με την καθαρή θεωρία. αδιαφορώντας για την καθαρότητα της θεωρίας. Και μην ξεχνάτε πως εκτός από τον πόλεμο υπάρχει και ο ανταρτοπόλεμος.

κάνει έμμε­ σα κακό μόνο όταν συνειδητοποιήσεις πως δεν υπάρχει Παράδεισος για να συντηρεί επί της γης την αισιοδοξία. μη διαβάζετε ιστορία Περιοριστείτε στα όσα αισιόδοξα λέει η Αγία Γραφή και πετάξετε αμέσως στα σκουπίδια το βιβλίο που αυτή τη στιγμή κρατάτε στα χέρια σας. αρκεί οι σοβιετικοί προλετάριοι να δείξουν στους προλετάριους όλου του κόσμου τι μπο­ ρούν να κάνουν. Ο Στάλιν απέρριψε αυτόν τον ισχυρισμό του Τρότσκι λέγοντας πως οι χρονικές περίοδοι που ανέφερε ο αντίπαλός του έπρεπε να κοπούν τουλάχιστον στη μέση.σταλινικό πρότυπο δεν θα είναι πλέον καθόλου για μίμηση. ο Νίκος Καζαντζάκης. που ούτε ο ένας ούτε ο άλλος την πίστευε στ’ αλήθεια. ο Ινιάτσιο Σιλόνε. Είδαμε ήδη πως ο Τρότσκι και ο Στάλιν συμφωνούσαν κατά βάθος στην αισιόδοξη άποψη. λέει. το σοβιετικό . Όμως δεν θα συνιστούσα σε κανέναν την πολύ δύσκολη από ψυχολογικής απόψεως απαισιοδοξία Αν. θα κα­ ταυγάσει τον κόσμο όλο μέσα σε λίγα χρόνια. Βέβαια. που τη γεννάει η ελπίδα Προσωπικά είμαι άκρως απαισιόδοξος. όπως θα εξελιχτούν τα πράγματα με τον Στάλιν. Όπως λέει ο Νορμπέρτο Μπόμπιο. η χριστιανικής και συνεπώς μεταφυσικής καταγωγής αισιοδοξία δεν κάνει άμεσα κακό.βοήθεια από τους κομουνιστές της Δύσης. τους ανθρώπους που έκαναν την επανάσταση. θα τους εγκαταλείψουν σύντομα όταν δουν τον Στάλιν να σφάζει τους συντρό­ φους του. ολόκληρη η Ευρώπη θα είναι κομουνιστική. λοιπόν. ο Παναΐτ Ιστράτι και πολλοί άλλοι δυτικοί διανοούμενοι. Ο Αντρέ Ζιντ. ο Άρθουρ Καίσλερ. πως μέσα σε δέκα ή τριάντα χρόνια από το 1926 που γίνεται το 15ο Συνέδριο. όλοι οι ρώσοι κομουνιστές συνεχίζουν να είναι αισιόδοξοι! Στο εξής η αισιοδοξία θα ενταχθεί στα κομματικά καθήκοντα· όπως στο χριστιανισμό. Από όσα είπαμε παραπάνω γίνεται φανερό πως οι έριδες γύρω από τις δυο αντιτιθέμενες θεωρίες. όμως. καταφανώς επηρεασμένος από τον Καμύ. τη σταλινική για το σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα και την τροτσκιστική για τη διαρκή επανάσταση ήταν μάλ­ λον τεχνητές και συντηρούνταν περισσότερο για πολιτικούς και λιγότερο για θεωρητικούς λόγους. θαυμα­ στές των Μπολσεβίκων τα πρώτα χρόνια της επανάστασης. το είπαμε ήδη. όλοι τους αποδείχτηκαν υπέρ το δέον βιαστικοί όσον αφορά την επίδραση του καλού παραδείγματος. Η μαρξιστική αλήθεια. θέλετε να μη γίνετε απαισιόδοξοι. τους συντρόφους του Λένιν. όλοι αυτοί οι επαναστάτες πίστευαν στην αναμ­ φισβήτητη αλήθεια του μαρξισμού. Σε λίγο. αυτό έχει την ιστορική του αιτιο­ 330 . Όπως και να ’ναι. που είναι δογματικό καθήκον. Τρία χρόνια μετά τη συντριβή της επανάστασης στη Γερμανία. που τα πρώτα χρόνια της επανάστασης ήταν πράγματι θεαματική. Εντούτοις.

αν τότε πέθαινε η μαμά-Ρωσία εξαιτίας των γερμανών κομουνιστών που απέτυχαν. όμως. μεσσιανικά λειτουργεί ο κομουνισμός ακόμα και σήμερα Ο Στάλιν είχε καλλιεργήσει τόσο επίμονα το μεσσιανισμό. Όχι μόνο γιατί η διεθνής κομουνιστική επανάσταση θα έπρεπε να είναι η χωρίς διακοπή συνέχεια της Οκτωβριανής στη Ρωσία. Τρία χρόνια μετά το Συνέδριο του 1926. σε ώρες μάχης ο κομουνιστικός μεσσιανισμός δεν βλάπτει Σε κάνει να πεθαίνεις ευκολότερα για το «σκοπό». αλλά και διότι η κομουνιστική επανάσταση μπορεί να αρχίσα και σαν εθνικοαπελευθερωτική διατρέχοντας ταχύτατα όλα τα στάδια μέχρι να φτάσει στο τελικό. Ασφαλώς δεν πιστεύετε πως ήταν άθεοι οι απλοί κομουνιστές. για τους απλοϊκούς κομουνιστές.. Δυστυχώς. η πίστη στο θεό είναι πρόβλημα συνείδησης* και είναι εξ ορισμού καταστροφικό να επεμβαίνεις στη συνείδηση του άλλου. που ουδόλως με αφορά προσωπικά. Δεν πιστεύω στο θεό δεν σημαί­ νει πως παίρνω εξ αυτού το δικαίωμα να απαγορεύω ή να παρεμποδίζω την πίστη των άλλων. που σχεδόν τον ταύτισε με τον κομουνισμό. Αλλωστε. Λοιπόν. όπως και να ’ναι.. σε καμιά περί­ πτωση δεν πρέπει να τεθεί εκτός νόμου.λόγηση αλλά. προκαλώντας μ’ αυτόν τον τρόπο μια μεγάλη καταστροφή στην επιστημονική θεωρία που είναι ο μαρξισμός. το 1991 — αιωνία της η μνήμη. Η τροτσκιστική θεωρία της διαρκούς επανάστασης αναφέρεται και στην επέκταση της επανάστασης παντού στον κόσμο. οι άνθρωποι του λαού. Εντούτοις. κυρίως όταν δεν ξέρεις ποιος ακριβώς είναι. Υποστηρίζο­ ντας τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα ο Στάλιν εφάρμοζε στην πραγ­ ματικότητα την τροτσκιστική θεωρία της διαρκούς επανάστασης. Αυτό και μόνο είναι αρκετό για να φανεί η δύναμη που είχε και η έλξη που ασκούσε ο μαρξισμός τότε. το αίμα είναι αίμα και το αποτρόπαιο γεγονός της οφαγής παραμένει στη συλλογική μνήμη. η μαμά πέθανε κάποτε. Ο μπαμπάς Μαρξ που δεν πέθανε θα ξαναπα­ ντρευτεί Η μητέρα απέθανε. Όπως και να ’ναι. Δεν πειράζει. δεν θα ήταν δυνατό να γεννήσει άλλα παιδιά. που ακολουθούσαν τους άθεους κομουνιστές ηγέ­ τες· άθεους τουλάχιστον κατά την επιβεβλημένη δημόσια εικόνα τους. λιγότερο ενδιαφέρου­ σα από θεωρητική άποψη. ζήτω ο πατέρας! 331 . ο Τρότσκι επισημαίνει το 1929 τον κίνδυνο να μετατραπεί ο κομουνισμός σε σωτηριολογικό μεσ­ σιανισμό. Από τα προηγούμενα γίνεται φανερό πως η θεωρία του Τρότσκι για τη διαρκή επανάσταση έχει και μια άλλη διάσταση. στη μελλοντική επανάσταση ο θεός. που δεν έχουν τη δυνατότητα ή την ευκαιρία να εμβαθύνουν στα προβλήματα της ιστορίας. αλλά πάρα πολύ προκλητική από πολιτική άποψη. Και πράγματι.

ο πατριάρχης του φιλοσοφικού φιλελευθερισμού. πρώτος ο Καντ. Είχε στο νου του μια ενιαία διεθνή κομουνιστι­ κή κοινωνία. αλλά μόνο όσον αφορά τη συγκρότησή του. Οι αυτοκρατορίες τώρα πλέον είναι άτυπες. Ο Γερμανός Ιμμάνουελ Καντ δεν θα αναγνώριζε σαν γνήσιο τέκνο του το μπάσταρδο που λέγεται Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής). θα κάνει λόγο για την αναγκαιότητα της ομοσπονδιοποίησης. και μέσα και έξω. Η «αυτοκρατορική» αντίληψη για την ορ­ γάνωση της διεθνούς κοινωνίας δεν είναι κατ’ ανάγκην ούτε φεουδαρ­ χική. μπόρεσε ελάχιστα Το λέει απερίφραστα. Αλλωστε.Πάντως ο Τρότσκι. λοιπόν. οι εξ ορισμού διεθνιστές κομουνιστές δεν θα είχαν καμιά αντίρρηση να συνεργαστούν με τους εξ ορισμού οικουμενιστές χριστια­ νούς. κομουνιστές διεθνιστές και χριστιανούς οικουμενιστές μας πήρε μπάλα όλους ο οικουμενικός καπιταλισμός. Αγώνας. Μπορεί κάλλιστα να είναι και φιλελεύθερη ή κομουνιστική. ούτε φασιστικά καπιταλιστική. είναι 332 . ενωθείτε κατά του διεθνούς Κεφα­ λαίου. χωρίς να ξεχνάτε πως υπάρχει και το εθνικό. χέρι χέρι Σύντροφοι. Δυστυχώς. Όμως. βέβαια. το όραμα του Πλάτωνα για ένα κράτος στο οποίο την εξουσία θα ασκούν οι φιλόσοφοι και όχι οι πολιτικοί θα γίνει έμμεσα πραγματικό­ τητα. όλοι μαζί στον αγώνα! Κομουνιστές όλων των εθνών και όλων των παραλλα­ γών. οι κομουνιστές να μην έθεταν εκτός νόμου το θεό. Αρκεί. άστα να παν στην Αμερική. Και είναι φύσεως οικονομικής. είναι κωμικό να είναι κανείς και κομουνιστής και εθνικιστής ταυτόχρονα Πόσο κωμικά τραγικό είναι θα φανεί στην περίπτωση του Χίτλερ. Γιατί όσον αφορά τη διοίκησή του. ενωθείτε και βαράτε το ενωμένο Κεφάλαιο. Στάλιν και Τρότσκι. Δυστυχώς. Ο Τρότσκι είναι ο άνθρωπος που διείδε πρώτος το ναζιστικό κίνδυ­ νο και έκανε ό. Είναι πολλοί αυτοί που ονειρεύτηκαν το παγκόσμιο ή έστω το μεγάλο πολυεθνικό κράτος. Εθνοκομουνιστές όλων των εθνών. Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής θα ενω­ θούν στη βάση του μοντέλου που προτείνει ένας φιλόσοφος. Ο ντόπιος καπιταλι­ στής σε εκμεταλλεύεται εξίσου αποτελεσματικά με τον ξένο. ο εθνικός σοσιαλισμός δεν είναι εφεύρεση του Χίτλερ. κάτι σαν Ηνωμένες Κομουνιστικές Πολιτείες του Κόσμου. αλλά αφού τον εξορίσει ο Στάλιν. όμως. με τη θεωρία του για τη «συνεχή επανάσταση» στη διεθνή της διάσταση σε καμιά περίπτωση δεν εννοούσε τη δημιουρ­ γία μιας αλυσίδας αυτόνομων ή εξαρτημένων από τη Σοβιετική Ένωση κομουνιστικών κρατών.τι μπορούσε για να τον αποτρέψει. (Επιτέλους. Αν ο χριστιανισμός μπορούσε να πει κάτι το λογικό για την κατα­ γωγή της φτώχειας και να μη φορτώνει στο θεό κι αυτά που δεν του ανήκουν. δηλαδή οι πολυε­ θνικές.

έτσι απλά. Σε 12 χρόνια. μέχρι το 1934 που ο Χίτλερ γίνεται Φύρερ. καθώς και τα τέσσερα επόμενα χρόνια μέχρι το 1939 που αρχίζει ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος. Το 1934. τη χρονιά που ο Χίτλερ γίνεται δικτάτορας απέχουμε δύο χρόνια από την έναρξη των δικών της Μόσχας το 1936 και πέντε από την έναρξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου το 1939. Δηλαδή Αρχηγός. ο Μεταξάς. Το 1921. ο Αδόλφος Χίτλερ θα ιδρύσει το Εθνικοσοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα (National-Sozialistische Deutsche Arbeits Partei. Ο Χίτλερ απλώς θα τροποποιήσει τη σταλινική εφεύρεση επί το αστικότερο και θα ονομάσει το σοσιαλισμό σε μια μόνο χώρα. θυμίζουμε πως οι γερμανοί κομου­ νιστές ηττώνται δύο χρόνια μετά. πάντως. που ξεσπάει όσο διαρκεί ο πόλεμος και στα πλαίσιά του. Φύρερ. οι αστοί όλης της Ευρώπης θα στηρίζουν τον Χίτλερ. Το 1934 ο Χίτλερ θα ενώσει στο πρόσωπό του τα αξιώματα του πρωθυπουργού (καγκελάριου) και του προέδρου της Δημοκρατίας. Οχι. και κατά συγκοπή Nazi). Ο Χίτλερ ήθελε τον εαυτό του σοσιαλιστή. Η Δύση διά του Τσώρτσιλ θα αλλάξει συμπεριφορά απέναντι στον Χίτλερ μόνο όταν βεβαιωθεί πως ο Φύρερ έχει πολύ πιο φιλόδοξα σχέδια απ’ όσα πίστευαν πως είχε. θα γίνει καγκελάριος (πρωθυπουργός) νόμιμα μεν. το σοσιαλισμό χωρίς μαρξισμό. Δεν θέλει να καταπιεί μόνο τη Σοβιετική Ένωση αλλά και την Αγγλία. τη σοσιαλδημοκρατία. Όπως και ο δικός μας. το 1923. και τη Γαλλία — και όλη την 333 . συγκεκριμένα Όπως λέει στο Μάιν Καμπφ διαμόρ­ φωσε το δικό του σοσιαλισμό. Στο εξής θα λέγεται.εφεύρεση του Στάλιν. εθνικοσοσιαλισμό. σε αντιδιαστολή με τον κίβδηλο των Μπολσεβίκων. Από το 1918 που τελειώνει ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος. αλλά όχι και τόσο· μάλλον χαριστικά. ένα χρόνο μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917. δύο χρόνια μετά την ήττα των Σπαρτακιστών το 1919 και τρία πριν από το θάνατο του Λένιν. Εθνικό σοσιαλιστή. απέχει πέντε χρόνια από την ίδρυση του γερμανι­ κού Ναζιστικού κόμματος το 1921. το «σωστό». τον εθνικό. το 1933. που τον προορίζουν για νεκροθάφτη της ρώσικης επανάστασης. Το 1926 που γίνεται το σημαδιακό 15ο Συνέδριο του Κομουνιστι­ κού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης κατά το οποίο εγκρίνεται και επιβάλλεται σαν κομματική και κυβερνητική πολιτική ο «σοσιαλισμός σε μία μόνο χώρα». από τον Χίτλερ* από τη σοσιαλδημοκρατία Οι αστοί εκτός από τη φασιστική μεταμφίεση έχουν και μια δεύτερη και καλύτερη αποκριάτικη στολή. Που ούτε αυτός κατέλαβε βίαια την εξουσία Οι ευπρεπείς αστοί έχουν τρόπο να βάζουν άλλους να βγάζουν το φίδι απ’ την τρύπα για λογαριασμό τους.

5.Ευρώπη. Σ’ όλες τις πα­ ραλλαγές της η γραφειοκρατία είναι η ίδια Οι γραφειοκράτες είναι ένας εσμός παρασίτων. ιδεολογικό. που ζουν καλύτερα από το μέσο όρο κι ας μην παράγουν τίποτα άλλο εκτός από εντολές. προτίμησε να μη μιλήσει Ίσως να πίστευε πως 334 . του δημοκρατικού καπιταλισμού και του δικτατορικού καπιταλισμού. που διά της γραφειοκρατίας οδηγεί στην αδράνεια. πολιτικό. θα εμφανιστεί στη θέση του ο νέος γραφειοκράτης. δημοκρατική και δικτατορική ταυτόχρονα Ο Στάλιν θα αποδειχτεί πολύ καλός παίχτης στο μακάβριο παιχνίδι που αρχίζει στην Πολωνία το 1939 και τελειώ­ νει στη Χιροσίμα το 1945. Όσο το καινούργιο καθεστώς εδραιωνόταν. κοινωνικό. παρ’ όλο που την έβλεπε να ογκώνεται ολοένα και περισσότερο. που αν και κατ’ ουσίαν άσχετος με το μαρξι­ σμό θα θριαμβεύσει. Ο «νέος άνθρω­ πος» για τον Λένιν θα είναι «προϊόν» της νέας ποιότητας ζωής που εντέλλεται να δημιουργήσει ο κομουνισμός. Ο Στάλιν βρίσκεται πολύ κοντά στο στόμα δύο πεινααμένων λύκων. Όμως. τόσο μεγάλωναν οι φόβοι του Λένιν για τη γραφειοκρατία Τον κομου­ νισμό θα τον ροκανίσει η γραφειοκρατία πολύ πριν τον καταπιεί η χαμηλή παραγωγικότητα Λίγο μετά το θάνατο του Λένιν δεν θ’ απομείνει απ’ αυτόν παρά μόνο ένα πρόγραμμα δράσης. Τα δύσκολα θα εμφανιστούν μετά. Το παλιό καρκίνωμα της νέας γραφειοκρατίας Ο πρώτος που μίλησε για την υπό σοσιαλιστικό καθεστώς γραφειοκρα­ τία ήταν ο ίδιος ο Λένιν. Για την κομματική γραφειοκρατία. Ο «σοσιαλισμός σε μία μόνο χώρα» είναι το αποτελεσματικότερο. προς το παρόν. αντί του νέου αν­ θρώπου που ονειρεύεται ο Λένιν. σε όλα τα επίπεδα οικονομικό. αντίδοτο στην καπιταλιστική λύσσα. και ένα ιδανικό που χρησιμο­ ποιείται σαν άλλοθι. Στα τελευταία του έργα και κυρίως στο Καλύτερα λιγότερα αλλά καλύτερα (33ος τόμος των Απάντων) ο Λένιν επισημαίνει πως αυτό που προέχει στον κομουνισμό είναι η ποιότητα της δουλειάς. που παριστάνει τον κομουνιστή ίσα ίσα για να παραμείνει ο παλιός γραφειοκράτης με καινούργια μορφή. Ο Λένιν ήταν αμείλικτος με τη γραφειοκρατία Αλλά μιλούσε μόνο για την κρατική γραφειοκρατία υπό σοσιαλιστικό καθεστώς. Ο σοσιαλισμός σε μία μόνο χώρα είναι ένας πολεμικός σοσιαλισμός.

Πάντως. με όση διακριτικότητα διέθετε. Ο πρώτος που τόλμησε να επιτεθεί και στον κομματικό γραφειο­ κρατικό μηχανισμό. που δούλευαν υπό κομουνιστικό καθεστώς.ήταν νωρίς ακόμα να ασκηθεί σοβαρή κριτική σ’ ένα κόμμα γεμάτο φρέσκους ήρωες. ίσως να είναι φυσικό να θέλουν να φαν οι μέχρι πριν από λίγο πεινασμένοι. 335 . που τον έβλεπε σαν εκτροφείο του κρατικού γρα­ φειοκρατικού μηχανισμού ήταν ο Τρότσκι. το οποίο εντελλόταν να επιβλέπει το ήθος και την εντιμότητα στους μη κομουνιστές κρατικούς υπαλλήλους. αλλά διορίζονται απ’ τα πάνω. Και καλά αυτοί. τα χρόνια της αρρώστιας του Λένιν. τα παιδιά τους. Το κόμμα δεν είχε πολλά λεφτά Είχε. αυτήν ακριβώς που εκκολάπτει αδιάκοπα το βολεψιματία και το δόλιο. ο Λένιν έβλεπε σαν αμόλυντο απ’ αυτή τη νοοτρο­ πία το κόμμα. το παλιό καθεστώς κληροδότησε στο καινούργιο εκτός από κάποιους κοι­ νωνικούς θεσμούς και μια μικροαστική νοοτροπία. ταλαιπωρημένοι. το γεγονός και μόνο πως τα κομματικά στελέχη δεν εκλέγονται απ’ τα κάτω. Όλα τα κράτη έχουν κρατικά ταμεία Κι όλα τα κρατικά ταμεία έχουν τους ποντικούς τους. το 1923. όμως. κυνηγημένοι Όμως. Με την απομά­ κρυνση του Λένιν από την ενεργό κομματική και κρατική δραστηριότη­ τα το 1922 εξαιτίας της αρρώστιας του. να χουζουρεύουν ξαπλωμένοι στις δάφνες τους. Αλλωστε. που όμως όσο ζούσε ο μεγάλος ηγέτης είχαν αρχίσει ήδη να κουράζονται. για λόγους πολιτικής σκοπιμότητας μάλλον απέ­ φυγε να ταυτίσει τον κομματικό με τον κρατικό γραφειοκράτη. όλα βρίσκονται σε εκκρεμότητα Ο Τρότσκι. ερμήνευε σωστά την εμφάνιση της κρατικής γραφειοκρατικής δυσπλα­ σίας υπό κομουνιστικό καθεστώς με το σκεπτικό πως για την επάνδρω­ ση των κρατικών υπηρεσιών χρειάζονται περισσότεροι υπάλληλοι απ’ όσους κομουνιστές διέθετε το «κατάστημα». να βολεύονται. λέει ο Λένιν. ήταν ο πιο σίγουρος τρόπος για να επανεγκατασταθεί η παλιά γραφειοκρατία στο νέο καθεστώς. άρχισε να γίνεται φανερό αυτό που επρόκειτο να γίνει μια οδυνηρή πραγματικότητα μετά το θάνατό του το 1924. ο Λένιν. εφιστά την προσοχή των συντρόφων του στο γεγονός πως οι γραφειοκράτες πήραν ήδη θέση στην αφετηρία για την κούρσα προς το στρωμένο τραπέζι. Ωστόσο. Στο κάτω κάτω. Για τον Τρότσκι. Οι άλλοι που κατάλαβαν πολύ νωρίς πως το κόμμα είναι το κράτος και πως αν δεν γίνουν κομματικοί μανδαρίνοι δεν θα γίνουν ούτε κρατικοί υπάλληλοι. Όμως. από την κομματική βάση. που θα σημάνει ο θάνατος του βαριά άρρωστου Λένιν. τον κρυψίνοα και το θεατρίνο. το κράτος. απ’ την ανώτερη κομματική ηγεσία. Για δυο χρόνια. Τα εγγόνια τους.

των πανταχού παρόντων προστατών της «ελευθερίας». Αλλά όοο ζούσε ο Λένιν. ούτε σοσιαλι­ σμός. προσέφεραν υπηρεσίες επ’ αμοιβή— και πέραν τούτου ουδέν. (Οι Αμερικανοί θα σκαντζάρουν τους Αγγλους το 1947. οι συνθήκες τότε δεν επέτρεπαν μια συνεχώς διευρυνόμενη συμμετοχή. η κομματική βάση λειτουργούσε ακόμα Ψήφι­ ζε και εξέλεγε τουλάχιστον τα μεσαία και τα κατώτερα στελέχη.Ο κίνδυνος για την επανεμφάνισή της ήταν αντιληπτός απ’ όλους και το πρόβλημα συζητιόταν πολύ τα πρώτα χρόνια της επανάστασης. λοιπόν. όπως πίστευαν τα πρώτα τέσσερα χρόνια της επανάστασης. δεν ήταν παρά κομματικοί υπάλλη­ λοι που εξυπηρετούσαν τον κρατικό και τον κομματικό μηχανισμό. Επί του προκειμένου δεν ήταν δύσκολο στον Τρότσκι να παραστήοει και πάλι τον προφήτη. δρούσαν επί καθημερινής βάσεως. Απλώς. αυτό ακριβώς είναι η γραφειοκρατία σ’ όλες τις παραλλαγές της: μια εξουσία που αυτοτροφοδοτείται. Οι σαμποτέρ των αστών. στις κομματικές και τις κρατικές αποφάσεις. προκειμένου να την προφυλάγει ώστε να παραμένει ανεξέλεγκτη. 336 . Οι περίφημοι «απαράτσικι». Το 1923. ούτε πράσιν’ άλογα (Αυτά. Αλλωστε. μιλάει για τον κίνδυνο μιας ανεπανόρθωτης ρήξης ανάμεσα στην ηγεσία του κόμματος και στα κομματικά μέλη. με την ανάρρηση του Στάλιν στην εξουσία έγινε γρήγορα φανερό πως η βάση θ’ αποχτά ολοένα και περισσότερο ένα νόημα συμβολικό και τα πάντα. Παρελάσεις και τέτοια Εντούτοις. Ούτε μαρξισμός. που στα ρωσικά σημαί­ νει «οι άνθρωποι του μηχανισμού». φυσικά με την πρόθυμη και αποτελεσματική βοήθεια των Δυτι­ κών και κυρίως των Αγγλων. τουλάχιστον της κομματικής βάσης αν όχι ολόκληρου του λαού. Όμως. Ο φόβος για την παρείσφρηση στις κομματικές οργανώσεις και τον κρατικό μηχανισμό των πρακτόρων των ιμπεριαλιστών δεν ήταν καθόλου αδικαιολόγητος. χωρίς να ξέρουν καλά καλά ούτε τι είναι αυτό που υπηρετούν ούτε γιατί το υπηρετούν. όσο και της κομματικής βάσης που θα πεταχτεί στο κομματικό περιθώριο και θα χρησιμοποιεί­ ται μόνο για μπούγιο. θα διακανονίζονται στην κορυ­ φή. ούτε κομουνισμός. που είχαν λυσσάξει όταν κατάλαβαν πως το καθεστώς του Λένιν δεν ήταν μια περαστική μπόρα. Είναι γεγονός αναμφισβήτητο πως κάθε ανεξέλεγκτη εξουσία δημιουργεί κατ’ ανάγκην μια γραφειοκρατία. θα τ’ αφήσουν για τον πράσινο σοσιαλισμό). από την κορυφή μέχρι τη βάση. εν ονόματι τόσο του λαού στο σύνολό του. και όσο ο Τρότσκι διατηρεί ακόμα την καλή κομματική του φήμη σαν ο ιδιοφυής οργανωτής του Κόκκινου Στρατού. σχη­ ματίζοντας έναν κλειστό διοικητικό μηχανισμό που αλέθει όλους όσους βρίσκονται εκτός. κι από τότε θα είναι αυτοί οι προστάτες της «ελευθερίας» μας).

Επί Μπρέζνιεφ δεν περίσσευε σχεδόν τίποτα για τους εκτός Νομενκλατούρας ευρισκομένους. αλλά τα τρία τέταρτα του εθνικού πλούτου. λέει στο σημαδιακό βιβλίο του με τον τίτλο Η προδο­ μένη επανάσταση. Τα σνόματά τους καταγράφονταν σε μια λίστα. φαίνεται να πιστεύει το πρώτο: είναι το κράτος που γεννάει τους γραφειοκράτες και από το κράτος περνούν στο κόμμα Ο Τρότσκι. πρέπει να νέμονταν. οι σοβιετικοί γραφειοκράτες της εποχής του αποτελσύσαν το 20% του πληθυσμού της χώρας και νέμονταν το μισό του εθνικού πλούτου. λοιπόν. είτε για να (ραίνεται η σχέση με κάποιους κομματικούς συγγενείς. ο Λένιν δεν μιλάει επ’ αυτού καθαρά. όσο δηλαδή το υπόλοιπο 80% του πληθυσμού. ή η κομματική την κρατική. όπως είδαμε. πως τα ενεργά μέλη του κόμματος στην ΕΣΣΛ επί Γκορμπατσόφ ήταν σχετικά λίγα Κάπου το 10% επί του συνόλου του πληθυσμού. αργότερα. Τώρα δεν γίνεται έλεγχος του κομουνιστικού 337 . παραμένό­ ντας το ίδιο. κρατικούς. Παρ’ όλο που. Ο Λένιν φαίνεται πως είχε δίκιο όταν υποστήριζε πως η γραφειοκρατία εισήχθη στο κόμμα από το κράτος. Ο λατινι­ κός όρος νομενκλατούρα παραπέμπει σε ένα ανάλογο σύστημα ελέγχου των ημετέρων που εφάρμοζαν οι ρωμαίοι ύπατοί Αξίζει να σημειωθεί. που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και σαν λίστα αναμονής είτε για προαγωγή. Κατά τον Τρότσκι. κομματικοκρατικούς. που ο Τρότσκι γράφει στη Νορβηγία το έργο του Η προδομένη επανάσταση. Αλλωστε. κομματικούς. Κι αν αυτά συνέβαιναν το 1936. Και κάποια στιγμή κρατικός μηχανισμός και κομματικός μηχανισμός γίνονται ένα χάρη στο πέρασμα των κρατικών γραφειοκρατών στο κόμμα και της μετατροπής τους τώρα σε κομματικούς γραφειοκράτες. είτε ήταν όντως είτε παρίσταναν τους κομουνιστές για λόγους σκοπιμότητας. Νομενκλατουρίστες ονομάζει ο Βοσλένσκι τους πάσης φύσεως προ­ νομιούχους.Το εύλογο ερώτημα που θα μπορούσε να μπει εδώ είναι: η κρατική γραφειοκρατία είναι αυτή που γεννάει την κομματική. υποστηρίζει ακριβώς το αντίθετο: «Ο εκφυλισμός του κόμματος έγινε αιτία και συνέπεια της γραφειοκρατικοποίησης του κράτους». η περίφημη ευρεία στρατολογία που θα εφαρμόσει αργό­ τερα ο Στάλιν επιβεβαιώνει την εγκυρότητα αυτής της άποψης. όχι το μισό τώρα πλέον. κατά τους λογαριασμούς του Βοσλένσκι (Νομενχλατούρα) το ποσοστό των γραφειοκρατών. Ευρεία στρατολογία σημαίνει άνοιγμα του κόμματος για όσους θα ήθελαν να γίνουν μέλη. εξαρχής λειψανδρία σε κομματικούς. ή υψηλά ιστάμενους στην ιεραρχία του κόμματος. είτε για υποβιβασμό. ωστόσο. Την εποχή του Λένιν τα ενεργά μέλη του κόμματος πρέπει να ήταν μάλλον λιγότερα Υπήρχε. και εξωκομ­ ματικούς.

αν για οποιονδήποτε λόγο χάσει τη θέση του ως γραφειο­ κράτης. 338 . θα πάψει να είναι προνομιούχος. Ο Τρότσκι. του Ζαχαριάδη. Πάντως. η κομματικοκρατική σοβιετική γραφειοκρατία κάνει τη δουλειά της «όχι με επιχειρήματα και ιδέες. δεν είναι τάξη. ας πούμε το ενδια­ φέρον για τους συγγενείς και τους φίλους. Αλλά κάτι τέτοιο δεν είναι ακόμα πλήρης γραφειοκρατία. η γραφειοκρατία δεν μπορεί να είναι τάξη αφού δεν κατέχει τα μέσα παραγωγής. είναι άλλου είδους ταραχή. σχέση εχουσα και με τις κουμπαριές εδώ σε μας. Σημασία τώρα δεν έχει αν είσαι καλός κομουνιστής. είναι νεποτισμός. Η γραφειοκρατία. Ενώ ο αστός θα πάψει να είναι προνομιούχος μόνο αν απομακρυνθεί από τα μέσα παραγωγής που κατέχει. δεν έφτασε στο σημείο να ισχυρίζεται. δεν κληρονομεί τίποτα Το πολύ που μπορεί να κάνει είναι να βολέψει τους συγγενείς του σε πόστα ποικίλης εισοδηματικής αξίας. όπως επί Λένιν. του οποιουδήποτε. παρά την αυστηρή κριτική του. αλλά με το δικό της κοινωνικό βάρος. ο Στάλιν ήθελε να έχει στο κόμμα προσωπικούς οπαδούς και όχι κομουνιστές. Αλλωστε. γιατί ο μολυβένιος κορμός της γραφειοκρατίας ξεπέρασε σε βάρος το κεφάλι της επανάστασης». Όπως λέει ο Τρότσκι. πως στη Σοβιετική Ένωση δημιουργήθηκε μια καινούργια τάξη. (Αξίζει να σημειώσου­ με με την ευκαιρία πως ο Τρότσκι ήταν ένας σπουδαίος τεχνίτης του λόγου και εικόνες σαν την παραπάνω από το βιβλίο του Η προδομένη επανάσταση κάθε άλλο παρά σπάνιες είναι στο έργο του). Ο νεποτισμός στα πλαίσια της σοβιετικής κομματικής γραφειοκρατίας ήταν μια μόνο από τις πολλές εφαρμογές του γραφειοκρατισμού. αν δηλαδή για έναν οποιοδήποτε λόγο «αποξενωθεί» από τις πηγές του πλούτου που του ανήκουν σύμφωνα με το ιδιοκτησιακό ή το κληρονομικό δίκαιο. αλλά αν είσαι αφοσιωμένος οπαδός του Στά­ λιν. Τούτος ο προσωποπαγής συγκεντρωτισμός θα συνεχιστεί μέχρι τέλους. Απλώς τα νέμεται. Και ο νεποτισμός. στο βαθμό που ο κάθε γραφειοκράτης ξεχωριστά κατέχει ένα πόστο και δι’ αυτού διατηρεί την προσωπική του εξουσία — και γι’ αυτό ακριβώς επιθυμεί διακαώς να διατηρείται στην εξουσία όσο το δυνατόν περισσότερο. Συνεπώς. Ο γραφειοκράτης μ’ άλλα λόγια. είναι κοινωνικό στρώμα Κατά το μαρξισμό η τάξη προσδιορίζεται από τις ιδιοκτησια­ κές σχέσεις με τα μέσα παραγωγής.ήθους. όπως πολλοί άλλοι. σύμφωνα με τον Τρότσκι αλλά και τον κλασικό μαρξισμό.

Νομίζω ότι λέει την τελευταία λέξη επί του θέματος: «Όταν λιγόστεψε η ένταση και οι νομάδες της επανάστασης καθηλώθηκαν στις θέσεις τους.Πώς και γιατί συνέβη αυτό το κακό με τη σοβιετική γραφειοκρα­ τία. όλα αυτά που εμένα δεν μ’ ενθουσίαζαν καθόλου». θείε Βλαδίμηρε. κυρίως αυτών που δεν πέραααν τις δυσκολίες που πέρασε το δικό μας ΚΚΕ μ’ εκείνους τους εκπληκτικούς αγώνες του. Να τοποθετούνται οι γραφειοκράτες στο απυρόβλητο και από κει να μας πυροβολούν με τη μωρία τους και την αγραμματοσύνη τους. οι δεύτερης και τρίτης γενιάς γραφειοκράτες.) Αρχισαν επισκέ­ ψεις ανάμεσα στους ηγετικούς κύκλους. όμως τους ξέρουμε καλά εμείς.. οι κηφήνες που δεν έκαναν καμιά επανάσταση. Και καλά αυτός. που δεν τους γνώρισε ο Τρότσκι. Το λέω εν πλήρει συνειδήοει και απελπισία Σε κάθε ανώρι­ 339 . η σοβιετική γραφειοκρατία ήταν φαινόμενο αναπόφευκτο. οι παράλλοι.. Εννοώ τους γραφειοκράτες των δυτικών κομουνιστικών κομμάτων. που έκανε την επανάσταση και ησύ­ χασε. μα το θείο Κάρολο! Όλοι αυτοί κάποτε βρέθηκαν λίγο ώς πολύ τυχαία κοντά στα γρα­ φεία του ΚΚ. πάντως. Ας ακούσουμε και πάλι τον Τρότσκι. Αμ. που συχνά αντισταθμίζεται από μια γονική-κομματική παροχή και το πράγμα έτσι γίνεται ακόμα πιο ευχάριστο. βαθιά μέσα τους. ζωντάνευαν και αναπτύσσονταν όλα τα χαρακτηρι­ στικά της ψυχολογίας του μέσου ανθρώπου. της γραφειοκρατικής συμφοράς! θείε Κάρολε. οι άλλοι. όταν μάλιστα όλοι τη φοβούνταν και στην αρχή όλοι επιθυμού­ σαν να μην εμφανιστεί αυτό το σκιάχτρο. δώσ’ τους πρώτα μια φάπα και στη συνέχεια πες τους πως έχουν τόση σχέση με τον κομουνισμό όση κι ο φάντης με το ρετσινόλαδο. Λοιπόν. Όχι. με το ρετσινόλαδο του Μανιαδάκη. συμπάθειες και επιθυμίες υπαλλήλων ικανοποιημένων απ’ τον εαυτό τους (. Έχουμε εδώ μια τέλεια περιγραφή της προΐούσας γραφειοκρατικοποίησης ενός πρώην επαναστάτη. Ω. όπου έπαιρνε κι έδινε το κουτσο­ μπολιό. μπήκαν μέσα και την άραξαν για να παριστάνουν ισοβίως τους κομματικούς παράγοντες και τα στελέχη — τρομάρα τους για στελέχη. ΤΙ οικτρά ανθρωπά­ κια. γιατί αυτό είχε όντως σχέση με τον κομουνισμό. Αμ. συντροφικά γλέντια με πιοτό. Ναι. εδώ σε μας: το έδινε το πρωτοπαλίκαρο του Μεταξά στους κομουνιστές για να αποκαθαρθούν στα γρήγορα απ’ όλα τα σκατά που είχαν μέσα τους. τακτικές εμφανίσεις στα μπα­ λέτα. ξυπνούσαν τότε μέσα τους. δηλαδή — έναντι μιας ισχνής αντιμισθίας. Πώς γίνεται ένας ειλικρινής και τίμιος κομουνιστής να μεταβάλλεται ξαφνικά σε αισχρό γραφειο­ κράτη. πώς καταντήσαμε έτσι. ήταν. μέχρι τη βρώμικη ψυχή τους. (Από το βιβλίο του Η ζωή μον).

κουράγιο. όπου ο «νέος άνθρωπος» είναι το ζητούμενο και όχι το υπάρχον. Το ίόιο κάνει 340 .μη κοινωνία. Χτυπήστε το καλύτε­ ρα πάνω του. η γραφειοκρατία είναι αναπόφευκτη. Η γραφειοκρατία σ’ όλες τις μορφές της θα εξαλειφθεί μόνο στην αταξική κοινωνία Μέχρι τότε. Και μη χτυπάτε το κεφάλι σας στον τοίχο όταν πέφτετε πάνω σε γραφειοκράτη.

ΜΕΡΟΣ ΕΚΤΟ ο σταλινισμός η τραγική περιπέτεια .

.

ουδέν μένει. Συνέβη κι εδώ ό.Χ. Ήθελε να δει ο Ηρόστρατος. ένα έργο. αν το δικό του κακό όνομα θα μπορούσε να σταθεί δίπλα στο καλό του Ηράκλειτου. πρώτον τι σημαίνει επιστροφή στο ηρακλείτειο πυρ απ’ όπου όλα έρχονται και. Αλλά και ο σταλινισμός στο τέλος θα χωρήοει. από τότε μέχρι σήμερα πορεύονται συνεχώς μαζί στην ιστορία Το Καλό έχει ανάγκη απ’ το Κακό για να υπάρξει. το όνομα του αρχιτέκτονα του ναού της Αρτέμιδας στην Εφεσο. δεύτερον. ώστε να επιβεβαιωθεί η άποψη του δημιουργού της διαλεκτικής σύμ­ φωνα με την οποία το Καλό παίρνει το νόημά του απ’ το Κακόν — και αντίστροφα Ο Ηρόστρατος δεν ήταν ιερόσυλος. επί ποινή θανάτου. Ομως. Είναι η μέρα που ο διασημότερος καταστροφέας της ιστορίας θα κάψει στην Έφεσο το ναό της Αρτέμιδας. Ο μεγάλος μύθος του Στάλιν Πάντα χωρεί. Και το καλό έργο του Μαρξ έμεινε και μετά το σταλινισμό. σήμερα. θα αναχωρήσει. Όμως. όλοι το γνω­ ρίζουν. Στη θέση του θα μείνει μια δόξα.. Ο Χίτλερ εχώρησε μαζί με το ναζισμό. ο Στάλιν έφυγε χωρίς να πάρει μαζί του το σταλινισμό. φιλοσοφικό πείραμα Ήθελε να δει αν θα γίνει η πίσω όψη του ιδίου νομίσματος. όχι ένα πράγμα. εντός του οποίου ο Ηράκλειτος είχε εναποθέσει προς φύλαξη τα χειρόγραφά του. Ο ναός και καμένος παραμένει ναός. Οι αρχές της Εφέσου απαγόρευσαν. Αλλωστε. νοούμενος σαν αρχιτεκτονικό σχέδιο και σαν δημιουργική πρόθεση. θα πάει να βρει τον Στάλιν στην κόλαση. εκτός από το Είναι υπάρχει και το Γίγνεσθαι Το απαρέμ­ 343 . Ένα απαγορευμένο όνομα σώθηκε εξαιτίας της απαγόρευσης. λέει ο Ηράκλειτος. που ήταν ένα από τα επτά θαύματα. Ο Ηράκλειτος και ο Ηρόστρατος. ακόμα και την αναφορά στο όνομα του Ηρόστρατου. Και έγινε. ένα όνομα. μια φήμη. Ο Διάβολος είναι το άλλο όνομα του Θεού. Όμως.τι είχε συμβεί με τον Ηρόστρατο την 21η Ιουλίου του έτους 356 π.1. Ο Μουσολίνι εχώρησε μαζί με το φασισμό. Το κακό όνομα του Στάλιν δεν εξαφάνισε το καλό όνομα του Μαρξ. δεν σώθηκε. έστω και σε μορφή ερειπίων. Απλώς έκανε ένα.

και τέλος σε ένα χυδαίο μικροαστικό λαϊκισμό. το 1925.τι συνηθίσαμε να ονομάζουμε έτσι. και ο ρόλος του περιορίζεται σ’ αυτό το στοιχειώδες. για να αποσοβήσει δι’ αυτού η αστική τάξη τον ολοφάνερο τότε κομουνιστικό κίνδυνο. που στη θέση μιας οποιοσδήποτε σοβαρής ιδεολογίας. ο Στάλιν θα επιχειρήσει να εξευτελίσει και τον Λένιν. Εκτός από τον Μαρξ. υδροκεφαλικό και προβληματικό τέκνο εκεί­ νου του σοσιαλισμού που χάνει σιγά σιγά τις μαρξιστικές του αρχές για να μετατραπεί πρώτα σε σοσιαλδημοκρατία με ολίγον μαρξισμό μέσα. σε καμιά περίπτωση δεν νοούνται έξω και πέρα από τον εθνικισμό. στην προσω­ 344 . Και ερήμην του ηρακλείτειου μαρξισμού. Το 1925 σε εφημερίδα της ΊΙφλίδας δημοσιεύεται μια επι­ στολή του Στάλιν γραμμένη το 1911. Όλα στον ηροστράτειο σταλινισμό θα γίνουν υπό τη σκιά του διπλά ηροστράτειου φασισμού και του τριπλά ηροστράτειου ναζισμού. που μόνο σαν δυνατότητα υπάρχουν στο Είναι. απλώς δηλώνει την ύπαρξη μιας αμετακίνητης ενέργειας που υπάρχει οε δυνα­ μική κατάσταση πριν το ρήμα αρχίσει να κινεί την ενέργειά του στους χρόνους και στις εγκλίσεις. Αν δεν είχε προκύψει ο φασισμός το 1919. Σκληραίνουν τη στάση τους οι αστοί. Που θα μπορούσε να το πει κανείς και θεό για λόγους ευκολίας. βάζει το ευτελές ιδεολόγημα του εθνικι­ σμού. που κάποιοι σύντροφοι δημοσιεύουν αυτό το πε­ ρίεργο γράμμα. εδώ και τρία χρόνια. ο σταλινισμός μάλλον δεν θα εμφανιζόταν. Ο Στάλιν ειρωνεύεται τον Λένιν! Αλλά ο Λένιν δεν ζει πλέον για να του απαντήσει Ομως. Φασισμός και κυρίως ναζισμός. ο Στάλιν μετέχει ήδη. μετά σε σοσιαλδημοκρατία χωρίς καθόλου μαρξισμό μέσα. δύο μόλις χρόνια μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση.ανεπάρκεια του Λένιν είναι κάτι παραπάνω από φανε­ ρές. που είναι η σκληρή εκδοχή του φασισμού. τη σκληραίνουν και οι προλετάριοι. ή εν πάση περιπτώσει ό. προτιμήστε το «πρώτο κινούν αίτιο» του Αριστοτέλη. Αν θέλετε έναν πιο σωστό χαρακτηρισμό του Δημιουργού πριν αυτός αποφασίσει να γίνει δημιουργός του κόσμου για λόγους που παραμένουν ανεξιχνία­ στοι. Ο φασισμός είναι νόθο. στην οποία οι αιχμές για την επαναστατική. ακόμα και του χριστιανισμού. δεν δείχνει την ενέργεια του ρήματος.φατο. ώστε να προκύψει το Γίγνεσθαι Και μαζί του τα Όντα. ακατάστατο και αναρχίζοντα αλλά όχι αναρχικό. Εδώ ο θεός είναι αυτός που έδωσε το εναρκτήριο λάκτισμα για ν’ αρχίσει το παι­ χνίδι. δεν παρεμφαίνει.

Και μη μου πείτε περασμένα . σε μια πολύ κρίσιμη για το νέο καθεστώς και τη χώρα καμπή. ο πεθαμένος πλέον Λένιν είναι ήδη ένας μεγάλος θρύλος. τότε χαιρέτα μου τον πλάτανο της ιστορίας. Ωστόσο. Απλώς εμπλοκή στα καταστροφικά γρανάζια της ιστορίας. Κοντά στον Ροβεσπιέρο. ενώ από την προηγούμενη χρονιά. και με το σταλινισμό και μ’ όλα αυτά τα σατανικά και αιματοβαμμένα μεταγενέ­ στερα Ο Ροβεσπιέρος ήταν ένας σοβαρότατος αστός δικηγόρος. μέχρι να εγκατασταθεί στην εξουσία και να ροντάρει τον κοινοβουλευτικό του μηχανισμό. όπως λέει ο λαός. όσο ζούσε ο άρρωστος Λένιν). Μήπως πιστεύουν πως ο καπι­ ταλισμός ήταν πάντα κοινοβουλευτικά φωνακλάδικος. 'Οχι ακριβώς. ο αρχιτρομοκράτης Ροβεσπιέρος ουδεμία σχέση θα ήταν δυνατό να έχει και με το μαρξισμό.Κ. έκοβε κεφάλια με μια φοβερή ευκολία Ας μας αφήσουν. ο Στάλιν εξελέγη νομιμότατα και δημοκρατικό­ τατα Γενικός Γραμματέας απ’ την Κ. Και ο μύθος του Στάλιν εντελώς ανύπαρκτος. την περίοδο της Τρομοκρατίας.ξεχασμένα γιατί τότε θα πούμε κι εμείς για το σταλινισμό. που είναι τραγική από την ίδια της τη φύση. το αίμα έτρεχε ποτάμι και κανείς δεν ήξερε από πού θα του ’ρθει. Οι αστοί ξέχασαν τι συνέβη με τη δική τους επανάσταση. πονηροί αστούληδες. που βουτήχτηκε στο αίμα χωρίς καλά καλά να το καταλάβει θ α ήταν αδύνατο να γίνει αλλιώς σε μια περίοδο που οι πάντες υποπτεύονταν τους πάντες σαν «εχθρούς του λαού». περασμένος . 'Οποιος δεν θέλει να πάθει τίποτα από το συχνά θανατηφόρο ιστορικό γίγνεσθαι. Αλλά όταν κάθεσαι στ’ αβγά. και θα πατσίσουμε. έχει ήδη εξασφαλίσει πλήρως τη διαδοχή του Λένιν. Δεν θέλουν να ξέρουν πως το καπιταλιστικό οικονομικοκοινωνικό σύστημα. Οι αστοί όχι μόνο μισούν την ιστορία εν γένει. αλλά ούτε καν τη δική τους ιστορία δεν θέλουν να ξέρουν. Στο Παρίσι. ήσυ­ χους στη δική μας βαρβαρότητα Υπολείπεται κατά πολύ της δικής τους. από εκείνους που αργότερα θα τους στήσει στον τοίχο σχεδόν όλους. της Σοβιετικής Ένωσης (εξελέγη το 1922. Αλλά αν το πάμε έτσι αμφότεροι. και με τον κομουνισμό.ρινή Γραμματεία του Κ. τα σπας.Ε.ξεχασμένος. Προσοχή. Κι ας κάνουν τον κόπο να μάθουν πρώτα την ιστορία του καπιταλισμού κι ύστερα την ιστορία του σοσιαλισμού.. Το 1925 που δημοσιεύεται το επίμαχο γράμμα. ύστερα από τόσα χρόνια μετά το 1789 345 . Αλλωστε. λοιπόν. Εσείς. ο Στάλιν φαντάζει σκέτος άγγελος. Τραγική ειρωνεία. πρέπει να κάτσει στ’ αβγά του. τη χρονιά που πέθανε ο Μεγάλος Μπολσεβίκος. (Τούτη η τρομερή κουβέντα ακούστηκε για πρώτη φορά στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης). λοιπόν. στ’ αβγά.

που γιατρεύουν πάσαν σωματικήν τε και πνευματικήν νόσον — εκτός από τη μαλακία Ο καθένας με τη νόσο του. παράγουν έργο. θα προτιμήσουν σίγουρα τους δικούς μας. Κι αν τους βάλουμε δίπλα δίπλα.. αλλά πόσο μεγάλο έργο παρήγαγε αυτός ο μεγάλος μύθος. γιατί θα σας θυμίσω.. είναι όχι πόσο μεγάλος ήταν ο μύθος του Στάλιν. εκτός από το μεγάλο και ολοζώντανο μύθο του θεού. λοιπόν. τα σοκάκια. με την ιστορική βρωμιά του— και βουλώστε το πριν σας επισημάνει η 17η Νοέμβρη και οας. Χώρια οι δρόμοι. εκτός από την ιστορία του ο καθένας δικαιούται να έχει και τη μυθολογία του. Και μη μου πείτε πως η ανθρωπότητα ξεπέρασε το μυθικό της στάδιο. και τις ξεματιάστρες και όλους εκείνους τους μάγους. Αλλά εμείς τη δική μας βρωμιά τη σηκώνουμε στη ράχη και προχωρούμε. Στο όνομα του θεού. και εδώ. τα παιδιά. Δεν πρόκειται να οας ζητήσουμε σαπούνι για να πλυθούμε. οι παιδικοί σταθμοί. αλλά ένας πολιτικός ηγέτης που βρέθηκε στην καρδιά του τυφώνα και παρά ταύτα κράτησε γερά. Ο καθένας με τους μύθους του. για το θάνατο των οποίων οδύρεστε. Βέβαια. 11 να κάνουμε. δεν είναι ο σταλινικός μύθος αλλά η σταλινική πραγματι­ κότητα που έστειλε στο εκτελεστικό απόσπασμα εκατομμύρια σοβιετι­ κούς. Να δείτε εμείς τι πλάκα πάθαμε με το μύθο του Στάλιν. και τις καφετζούδες. Πόσα χωριά στην Ελλάδα φέρουν ονόματα αγίων. κυρίως κομουνιστές. Μερικοί ακόμα και σήμερα δεν πληροφορήθηκαν πως ο Στάλιν δεν ήταν θεός. έγιναν μεγαλειώδη πράγματα Πειράζει λοιπόν που με το όνομα του Στάλιν βαφτίστηκαν στη Σοβιε­ τική Ένωση 400 πόλεις και χωριά. άλλωστε. τα εργοστάσια. πολύ μεταγενέστερες του Ρόβεσπιέρου. Σας το αφήνουμε για να πλύνετε άλλου είδους δικές οας βρωμιές. ο ίδιος μύθος άφησε υποσιτισμένους τους προλε­ τάριους και τους μουζίκους. οι πλατείες. μεγάλα και μικρά. Οι μύθοι. Το σημαντικό. ή έστω ημίθεος. κλασικούς και μοντέρνους. τα κολχόζ. Αυτός ο μεγάλος μύθος εκβωμηχάνισε την ΕΣΣΛ. την εξόπλισε και την έκανε υπερδύναμη. Αλλωστε.μπορείτε να παριστάνετε τη στρουθοκάμηλο. αντί να χαίρεστε που κάποιος τους καθάρισε για λογαριασμό σας και σας 346 . δεν μπορείς να τα έχεις όλα Πάντως. τα σοφχόζ και δεν συμμαζεύεται. κι εμείς την μπερδεύουμε. εν αναμονή του γιατρού. Είναι πιο περιπετειώδεις και έχουν πολλή δράση. λοιπόν. ακριβώς το ίδιο κάνατε και εσείς. Η δική μας βρωμιά όμως είναι σχετικά καινούργια και ενοχλεί τη μύτη περισσότερο. Ο καθένας. του πιο μεγάλου και διαρκούς μύθου που εφεύρε ο άνθρωπος. Είμαστε πάτοι. πάρα πολύ συχνά μπερδεύετε την ιστορία με τη μυθολογία Όμως. Στο κάτω κάτω. πουλάκια μου. βρωμίσει! Εσείς. λοιπόν. και τους αστρολό­ γους.

θα του πήγαιναν πολύ η ποιμαντορική ράβδος και τα χρυσο­ 347 . Εδώ που τα λέμε. Εγώ μπορώ. αρχίζοντας το ψαλτήρι από τα παιδικά του χρόνια Αν μπορούσε θα άρχιζε τη μυθοποίηση από τη νηπιακή του ηλικία Αλλά ο Στάλιν δεν ήταν. Αλλά με τη νοσηρή φαντασία μου τον προάγω αμέσως σε δεσπότη. ο μύθος του Μεγάλου Στάλιν άργησε να πάρει την τελική του μορφή. που απαρνήθηκε τον πατέρα της. Εξυπακούεται πως η «ιστορία των οργανώσεων» δεν ήταν παρά η ιστορία του Στάλιν. που τον σκότωσε ο Χρουστσόφ (να μη σκοτώσει κι αυτός κάνα δυο. που παριστάνετε τους πονόψυ­ χους και τους καλούς χριστιανούς. λοιπόν.τι ηχηρό και πομπώδες λεγόταν τότε για το άτομό του. τους συντρόφους του σκότωνε. Κι αντί να χαίρεστε που σκοτώνονταν μεταξύ τους οι εχθροί σας. του σταλινικότερου του Στάλιν σταλινικού. δα. ενώ δεν είστε παρά μόνο υποκριτές. Και μετά σε οικουμενικό πατριάρχη. ουδεμία σχέση έχει μ’ αυτό που λέγεται μαρξισμός-λενινισμός (και σταλινισμός) λέει πως ο φοβερός πατέρας της συχνά εκδήλωνε την περιφρόνησή του για ό. Ο Στάλιν είναι ίσως το πιο τραγικό πρόσωπο της παγκόσμιας ιστορίας. Η επίκληση της λογικής ποτέ και πουθενά δεν ήταν ιδιαίτε­ ρα αποτελεσματική. και Ηρακλής για να πνίγει φίδια στην κούνια Οι διαλέξεις του Μπέρια εκδόθηκαν το 1936 υπό τον τίτλο Σχετικά με τψ ιστορία των οργανώσεων των Μπολσεβίκων στψ Υπερκανκαοία. Και στη συνέχεια σε πατριάρχη. ο Στάλιν. Η κόρη του Σβετλάνα Αλελούγιεβα. που κατέφυγε στη Δύση και που. ούτε σήμερα είναι. κύριοι. που στην εκδοχή του Μπέρια άρχιζε με την κοπά­ να από την ορθόδοξη ιερατική σχολή της ΊΙφλίδας. βέβαια. βέβαια. Βγάλτε το σκασμό.απάλλαξε από ένα πολύ δυσάρεστο για τη χριστιανική σας συνείδηση καθήκον. Δεν μπόρεσαν τότε να επέμβουν οι Δυτικοί στα εσωτερικά της ΕΣΣΑ.) σε μια σειρά διαλέ­ ξεων που έκανε αυτή τη χρονιά στην ΊΙφλίδα (ήταν κι αυτός Γεωργια­ νός) επεχείρησε να μυθοποιήσει ολοκληρωτικά τον Στάλιν. όχι τους ομοϊδεάτες σας. Αλλωστε. Και. Ολοκλη­ ρώθηκε μόλις το 1935 με επέμβαση του περιλάλητου Λαυρέντι Μπέρια. και ίσως γι’ αυτό χρειάστηκε να επέμβουν τελικά οι ίδιοι οι Σοβιετικοί στα σοβιετικά εσωτερικά τους και να τα κάνουν όλα Γης Μαδιάμ. έρχεστε και παίρνετε τη μεριά των θυμάτων του Στάλιν! Μα. γαϊδούρια. Δεν ήταν ηλίθιος ο Στάλιν για να μην καταλαβαίνει πόσο καταστροφική είναι η προσωπολατρία Απλώς η προσωπολατρία τον βόλευε πολιτικά σε μια εποχή που η επίκληση της λογικής δεν θα ήταν δυνατό να είναι αποτε­ λεσματική. Ο μελλοντικός αρχηγός της μυστικής αστυνομίας. Μπορείτε να φανταστείτε τον Στάλιν παπά. όπου ο Στάλιν φοιτούσε για να γίνει παπάς.

μεγάλος οικονομολόγος. Επ’ αυτού ακολουθεί μέχρι τότε το καλό παράδειγμα του Λένιν. στον κόσμο ολόκληρο. Ωστόσο. όπου τα μυθολογικά πράγματα είναι πολύ πιο απλά και εύκολα Αιώνες ατέλειωτους. Όμως. ο Στάλιν συνέθεσε και μια όπερα! Βέβαια. μεγάλος γενετιστής. δεν λέμε πως κυβέρνησε δεσποτικά την ΕΣΣΔ. όχι και τόσο μεγάλος μουσικοσυνθέτης. από το 1917. ούτε τίποτα απ’ όλα αυτά τα πεζά και τετριμμένα Ήταν Φαραώ. φυσι­ κά). Ένα μεγάλο ταλέντο αποτελείται από μικρότερα ταλέντα. τον μυθοποίησαν καταρχήν οι πιο κοντινοί του γραφειοκράτες. στο κάτω κάτω. καιρός να το μάθετε. Γιατί ο Στάλιν δεν ήταν ούτε δικτάτο­ ρας. Εν πάση περιπτώσει. ο μύθος. Του πήγαινε καλύτερα Σ’ αυτό βρήκε την κλίση του. Και αποδείχτηκε μεγάλο ταλέντο. Οι πιστοί μπορούν να οε φάν’ ζωντανό όταν διαπιστώσουν πως είσαι ένας άνθρωπος που δεν μπορεί να σταθεί στο ύψος του μύθου του. Αν δεν το ξέρατε.ποίκιλτα άμφια Είχε ύφος δεσπότη ο Στάλιν. ούτε γραμματέας του κόμματος. Που. ενωμένα σ’ ένα υπερταλέντο. αντάξιο του μόνου Φα­ ραώ που έζησε εκτός Αιγύπτου. βέβαια. Κομουνιστής Φαραώ. μουστακαλής. 348 . που παίρνει ενεργό μέρος στην Οκτωβριανή Επανάσταση μέχρι το 1928. αλλά δεν έχει σημασία. δυνατός. Έτσι. Οπως όλους τους ήρωες των ιστορικών μύθων. Αυτό ακριβώς έκαναν οι αποσταλινοποιητές. ο λαός ζει με ζωτικούς αλλά και θανατερούς μύθους. Έτσι κι αλλιώς ξέρουμε πως ο άγνωστος συνθέτης δεν είχε μεγαλύτερο ταλέντο στη μουσική απ’ αυτό που είχε ο Στάλιν. Στη συνέχεια ο μύθος πέρασε στο λαό. έγινε Μπολ­ σεβίκος. Έφαγαν το μεγάλο μύθο του Στάλιν και βαρυστομάχιασαν. Αλλωστε. Το μέρος που γεννήθηκε ο Στάλιν το 1879. δεν είναι βέβαιο πως τη συνέ­ θεσε ο ίδιος. φαρδύς. μεγάλος στρατιωτικός. Πάντως. Δεν είναι βέβαιο πως ο Στάλιν πήρε προσωπικά μέρος στη μυθο­ ποίησή του. μεγάλος φιλόσοφος (μαρξιστής. αυτοί που πάντα τριγυρίζουν τους ισχυρούς και τους γλείφουν με μια γλώσσα-σπάτουλα. Μνημείο φαραωνικής εμπνεύσεως. ο Στάλιν ήταν ταυτόχρονα: μεγάλος γλωσσο­ λόγος. το Γκόρι της Γεωργίας. Στην αυλή του σπιτιού του χτίστηκε ένας τεράστιος θόλος από γυαλί και ατσάλι. διαμορφώθηκε κάποτε αρχιτεκτονικά ανάλογα με τη μεγαλοσύνη του. Ήταν γεννημένος δεσπότης ο Στάλιν. Ο απλός σοβιετικός άνθρωπος αγάπησε πραγματι­ κά τον Στάλιν. που εδραιώνει την εξουσία του. Ήταν. ήξερε και να ψέλνει. αλλά Φαραώ. Έτσι. που ήξερε πόσο επικίνδυνο πράγμα είναι. επι­ κίνδυνο καταρχήν για το φορέα του μύθου. ο Στάλιν δεν έγινε τελικά παπάς. ο Στάλιν στερείται προσωπικού μύθου.

Στην Ιταλία.κανείς τότε δεν βρήκε παράξενο το γεγονός πως ο Στάλιν μετέθεσε το όριο της θανατικής ποινής στα δώδεκα χρόνια. που θα οργανωθούν σε κόμμα το 1921. που θα οργανωθούν σε κόμμα ένα χρόνο μετά τους κομουνιστές. Η παρακαμπτήριος οδηγεί στη λεωφόρο Ο Στάλιν. οι κομουνιστές. το 1922. κι αυτό δεν αρέσει καθόλου στον Στάλιν. το προλεταριάτο να είναι η μαμή της ιστορίας. πράγμα που του επέτρε­ πε να εκτελεί άνετα τους ανήλικους εχθρούς του. όπως λέει ο Μαρξ. Δράκοι που τρων παιδιά υπάρχουν σε πολλά παραμύθια. παρακολουθεί με μεγάλη προσοχή τα συμβαίνοντα στην Ιτα­ λία μετά την ήττα των Σπαρτακιστών στη Γερμανία Στην Ιταλία. Και στις 21 Ιανουαρίου 1921 θα ιδρύσουν το Ιταλικό Κομου­ νιστικό Κόμμα Που σε ένα χρόνο. ο μύθος είναι ιστορία μεταμφιεσμένη. πρώτα τις κοινές πηγές. Μπορεί. Και τελικά πέθανε. Αν δούμε. και οι φασίστες. ο μύθος είναι μυθοποίη­ ση πραγματικών προσώπων και καταστάσεων. το 70% των κατοί­ 349 . Το παραμύθι είναι λογο­ τεχνικό είδος. Ήταν καλό παιδί— όπως όλα τα παιδιά. πάντως. που πηγάζουν από τις ίδιες πηγές της πολύ ιδιόμορφης ιστο­ ρίας της Ιταλίας. θα το πλακώσει και θα το συντρίψει ο φασισμός. Κάποτε η μαμή θα ξεγεννήσει και το δεύτερο παιδί. το 1922. Όπως και να ’ναι. Οι ιταλοί κομουνιστές θα αποσχισθούν από το Σοσιαλιστικό Κόμμα το 1919. που ματαίως περιμένει βοήθεια από τους προλετάριους της Ευρώπης. λοιπόν. Δεν πειράζει που πέθανε. αλλά ο μαιευτήρας Στάλιν εφάρμοζε την καισαρική τομή με τέτοια άνεση.κρατών. η διαδικασία αποκόλλησης της σοσιαλδημοκρατίας από το μαρξισμό θα γίνει με πολύ θεαματικό τρόπο. 2. λοιπόν. Αλλά ο μύθος του Στάλιν δεν ήταν παραμύθι Το παραμύθι είναι φανταστικό. Το 1861 που ιδρύεται το ιταλικό βασίλειο με την ένωση πολλών και διάφορων ιταλικών κρατιδίων και πόλεων . σχηματίζουν δυο αποκλίνοντα ποτάμια. Αλλά έμεινε υπανάπτυ­ κτο. το παιδί γεννήθηκε. Ο οποίος. που σου κόβεται η ανάσα όταν το σκέφτεσαι. σαν κίνημα τεμαχισμένο σε αυτόνομες ομάδες και όχι σαν κόμμα. θα εμφανιστεί στην Ιταλία το 1919 ταυτό­ χρονα με το κομουνιστικό κίνημα Που ούτε αυτό εμφανίζεται σαν κόμμα εξαρχής. Αιώνια του η μνήμη.

δηλαδή τρέχα γύρευε τη μακαρίτισσα Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας. μέσα σε αγροτοποιμενικές συνθήκες σχεδόν πλήρους αγραμματοσύνης. θα ήταν δύ­ σκολο να ευδοκιμήσει έξω από τη διανόηση ένας σοσιαλισμός μαρξιστι­ κού προσανατολισμού. δεμάτι Έτσι λεγόταν το έμβλημα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. το λαό! Αυτός ακριβώς είναι ο φασισμός. ο φιλόδοξος και πάντα ευδιάθετος δημοδιδάσκαλος και μετά καθηγητής της γαλλικής και μετά οικοδόμος στην Ελβετία και μετά θαυμαστής του Μπακούνιν και μετά φασίστας. Μα. ο Ίζιολίτι είναι αυτός που. το Φασιστικό. που σε λίγο. που ο’ αυτόν τον πόλεμο θα δείξει για πρώτη φορά τις στρατιωτικές του ικανότητες. Ο λαός προστατεύει την εξουσία και βαράει διά της εξουσίας. που ήταν ένας πέλεκυς στη λαβή του οποίου ήταν δεμένες βέργες. χωρίς να το καταλάβει καλά καλά. ο Ίζιολίτι είναι αυτός που θα προσαρτήσει στην Ιταλία τη Λιβύη το 1912 διώχνοντας από κει τους Τούρκους και μαζί τους τον Κεμάλ Ατατούρκ. στην οποία κάποτε «ανήκε» πράγματι το Αιγαίο. τα Ιταλικά νησιά του Αιγαίου. Δεν είναι καθόλου τυχαίο που το Ιταλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα θα ιδρυθεί το 1892. τα πράγματα αρχίζουν να αλλάζουν από το 1892 που θα γίνει για πρώτη φορά πρωθυπουργός ο φιλοσοάαλιχττής Ίζιοβάνι Ίζιολίτι. δεν ήταν τυχαίο που για μερικά χρόνια θα εγκατασταθεί εκεί (Οι αδερφοί Ταβιάνι στην ταινία τους Ο Σαν Μικέλε είχε ένα κόκχορα θα περιγράψουν θαυμάσια αυτό το κλίμα του χωριατοδιανοουμενίστικου αναρχισμού). Ένα σαδιστικό αυτομαστίγωμα του λαού από το λαό. μια πολύ μεγάλη προσωπικότητα που θα κυριαρχεί στην πολιτική ζωή της Ιταλίας μέχρι και δυο δεκαετίες μετά τη λήξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. θα ντοπάρει με τη Μεγάλη Ιδέα για τη Μεγάλη Ιταλία τόσο πολύ το πρωτοκλασάτο. θα αποσχισθεί από το Σοσιαλιστικό Κόμμα για να φκιάξει ένα πιο εθνικό. τότε. Βέβαια. Ο Μπακούνιν δεν θα δυσκολευτεί να κάνει οπαδούς στην Ιταλία Αλλωστε. Ο πέλεκυς συμβολί­ ζει την κεντρική εξουσία και οι δεμένες πάνω του βέργες το λαό. 350 . τη χρονιά που ο Ίζιολίτι γίνεται για πρώτη φορά πρωθυπουργός. αυτός ο γιος επαρχιώτη σιδερά. Βέβαια. Το αναρχικό κίνημα μπορούσε να νιώθει πιο άνετα στην Ιταλία αυτόν τον καιρό. ο Ίζιολίτι είναι αυτός που θα πάρει απ’ τους Τούρκους τα Δωδεκάνησα την ίδια χρονιά (1912) για να φκιάξει μ’ αυτά τις Isole Italiane dell’ Egeo.κων της ιταλικής χερσονήσου είναι γεωργοί και το 78% αγράμματοί Στην Ιταλία του δεύτερου μισού του περασμένου αιώνα. Ποιον βαράει. θ α το ονομάσει έτσι για να κάνει εξαρχής μια αναφορά στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία Λατινικά fascis και ιταλικά fascio (φάτσιο) σημαίνει δέσμη. Βέβαια. 'Ομως. στέλεχος του Σοσιαλιστικού Κόμματος Μπενίτο Μουσολίνι (1883-1945).

Ο οποίος θέλει να κολλήσει και άλλα «γνησίως» ιταλικά εδάφη.Ο φασισμός είναι λαϊκό κίνημα· συχνά. τότε. που παρέμεναν χορτάτοι γιατί είχαν όπλα 'Οποιος έχει όπλο. δεν είναι παρά ένα άθροισμα ανθρώπων που ψάχνουν για τάπες διαφόρων διαμετρημάτων για να βουλώσουν νοητικές και ψυχι­ κές τρύπες διαφόρων μεγεθών. Η Ιταλία. Αυτό ο λαός το ξέρει πολύ καλά. Και αν δεν τον κάνεις να θαυμάσει τη δύναμή σου. στη γνησίως ιταλική χερσόνησο. Αλλωστε. επισήμως δεν είναι αποικίες. δεν θα σε ακολουθήσει. με την ίδια περίπου έννοια που και οι δικοί μας ομόδοξοι του Μουσολίνι θα ήθελαν να ανασυστήσουν σιγά σιγά τη «γνησίως ελληνική» Βυζαντινή Αυτοκρατορία. που έτρεχε του σκοτωμού προς τη λεία. άσχετα προς την ιταλική χερσόνη­ σο. Μπράτσα ή όπλα έχουν πολλοί. όπου όλα ήταν απλά και καθαρά και οι στρατηγοί στηρίζονταν περισσότερο στην προσδοκία της μάσας από τη μεριά του πεινασμένου στρατιώτη. Ήξερε πολύ καλά τι έλεγε ο αρχιεπαναστάτης Μπλανκί. ο Μουσολίνι. δηλαδή όλος ο κόσμος. η νεοΐταλική Ρωμαϊκή και η νεοελληνι­ 351 . μαζικό λαϊκό κίνη­ μα Και μη μου πείτε λαϊκίστικα. πώς είναι δυνατό να έχει λαϊκή βάση ένα τέτοιο κίνημα. Αυτό σε μετάφραση στη γλώσσα της λογικής σημαίνει: Αγάπα με για να μπορώ να μισώ τους εχθρούς και για λογαριασμό σου. ώστε εσύ να μπορείς να τρως είτε από τη διεύρυνση της χώρας. που την διεκδικούσε και ο Μουσολίνι Βέβαια. από τονωτικές ενέσεις εθνικισμού προκειμένου να υποστυλωθεί το ετοι­ μόρροπο νέο κράτος. λέει ο Τζιολίτι και το επαναλαμβάνει και ο διάδοχός του στην εξουσία. προσπαθώντας να πείσει τους γάλλους επαναστάτες το 1871 να χτυπήσουν με τα όπλα τους χορτάτους. οι λεγόμενοι απλοί άνθρωποι. είτε από τις πολεμικές αποζημιώσεις. είναι «γνησίως» ιταλικά εδάφη. έλεγαν οι παλιοί βασιλιάδες. είτε από το πλιάτσικο. Ισχύς μου η αγάπη του λαού. όσο πιο απλό μυαλό έχουν τόσο περισσότερο πιστεύουν στην κοινωνική αξία και σημασία των βαρβάρων. δηλαδή των χωραφιών. που ίδρωσε να φκιάξει ενιαίο κράτος είχε ανάγκη. ώστε σιγά σιγά να ανασυστήσει τη «γνησίως ιταλική» Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Οι αποσχιστικές τάσεις στην ιταλική χερσόνησο υπήρχαν εντονότατες τότε όπως και σήμερα άλλωστε. έχει φαί Πάντα οι ισχυροί έτρωγαν καλύτερα απ’ τους έξυπνους. Η Λιβύη και τα Δωδεκάνησα. παρά στην αγάπη για την πατρίδα. δύο αυτοκρατορίες. μάλιστα. όπως στους παλιούς καλούς στρατούς. που είναι μια ιδεολογική μεταμφίεση της ίδιας λαϊκής προσδοκίας. αν δεν πάρετε υπ’ όψη πως ο λαός. αρχί­ ζοντας την αναπαλαίωση από την ελληνική Βόρειο Ήπειρο. μυαλό έχουν λίγοι.

το Σεπτέμβριο. επισήμου οργάνου του κόμματος. σημαίνον στέλεχος του Σοσιαλιστικού Κόμματος και διευθυντής τότε της εφημερίδας Αδάντι. Όπως και η Ελλάδα. φαίνεται πως δεν έμαθαν στο σχολείο πως οι δύο παλιές αυτοκρατορίες εμφανίστηκαν στην ιστορία η μια μετά την άλλη και όχι η μια πάνω στην άλλη. Οι Αυστριακοί της Αυστροουγγρικής Μοναρχίας κατέχουν πολλά ιταλικά εδάφη και υπόσχονται να τα επιστρέψουν στους ενοποιημένους από το 1861 Ιταλούς αν βγουν μαζί τους στον πόλεμο κατά των δυνάμεων της Αντάντ. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα θα πάθει μεγάλη ζημιά με τη ρήξη που θα επέλθει ανάμεσα στους εθνικιστές και τους διεθνιστές σοσιαλιστές εξαιτίας της κατακτητικής εξωτερικής πολιτικής του Τζιολίτι. και απ’ τις δύο μεριές του Ιονίου. Ίσως γιατί οι εθνικιστές. μάλιστα. θέλει να πει μ’ αυτόν το γρίφο πως οι Ιταλοί πρέπει μεν να πολεμήσουν παρέα με τους Αγγλογάλλους. επιλέγει τη «δραστήρια ουδετερότητα». η Ιταλία μπαίνει καθυστερημένα στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. και μερικούς ρωμαίους αυτοκράτορες. σε όλη τη διάρκεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ήταν το κέντρο της μαζί με την ιταλική χερσόνησο. αλλά όταν τελειώσει ο πόλεμος να τον συνεχίσουν μόνοι τους για να πάρουν και άλλα εδάφη. με 352 . Όμως. Αλλά αυτό που τους ενοχλεί ιδιαίτερα είναι που δεν πήραν το Φισύμε.). των Αγγλογάλλων δηλαδή. Ο παραλογισμός είναι προφανής και ο Μουσολίνι αποβάλλεται από το σοσιαλιστικό κόμμα Με τη λήξη του πολέμου γίνεται χαμός στην Ιταλία Οι εθνικιστές λυσσούν όταν διαπιστώνουν πως οι Αγγλογάλλοι τους έχουν κοροϊδέψει άγρια υποσχόμενοι την προσάρτηση στην Ιταλία πολλών και διαφόρων εδαφών. το 1915. το Σοσιαλιστικό Κόμμα θριαμβεύει στις εκλογές της 16ης Νοεμβρίου 1919 με ένα μπουμπουνί­ σω 30%. Οι σοσιαλιστές επιλέγουν την ουδετερότητα Αλλά ο Μουσολίνι. Τα γεγονότα στην πορεία προς το φασισμό θα εξελιχθούν ως εξής. Και τους προτίμησαν.κή Βυζαντινή θα ήταν αδύνατο να συνυπάρξουν η μια πάνω στην άλλη· αλλά οι φασίστες και οι φασίζοντες εθνικιστές. (Δύσκολο ερώτημα που απευθύνεται σε έλληνες εθνικιστές: Επρεπε ή δεν έπρεπε να πάρει τότε η Ιταλία την Αλβανία. οι Αγγλογάλλοι με τη σειρά τους υπόσχονται να μεγαλώσουν ακόμα περισσότερο την Ιταλία αν οι Ιταλοί τους προτιμήσουν. Είχε δώσει. ένα μήνα πριν. και την Αλβανία Η οποία. τη σημερινή Ριέκα στη Δαλματία. Και πολεμάει πολύ απρόθυμα στο πλευρό των Αγγλογάλλων. που θα εκθρέψει το φασισμό τονώνοντας τον εθνικισμό και θα διχάσει το σοσιαλι­ σμό μπολιάζοντας με εθνικισμό τον αρχικό κορμό. Παρά τις έριδες και το γενικό μπάχαλο.

Μια νέα Κομούνα βρίσκεται στα σπάργανα Αλλά συντρίβεται πολύ εύκολα από τους αποχαλινωμένους φασίστες. Ο πάντα συμβιβαστικός και φιλοσοσιαλιστής αλλά όχι και φιλοκομσυνιστής Τζιολίτι θα οδηγηθεί στην απόφαση να συμπεριλάβει και φασίστες στην κυβέρνησή του κάτω από την πίεση κάποιων γεγονότων που τρομοκρατούν τους αστούς. Από το 1919 μέχρι το 1922 οι κυβερνήσεις στην πάντα πολιτικά ασταθή Ιταλία διαδέχονται η μια την άλλη. Για να μπορέσει να πάρει ψήφο εμπιστοσύνης η Κυβέρνηση Εθνικού Συνασπισμού που σχη­ ματίζει ο Τζιολίτι ευθύς μετά τις εκλογές το Μάιο του 1921. είχαν εισβάλει αυτοβούλως στο Φιούμε και το είχαν καταλάβει προκαλώντας πανικό στους αδιάφορους για όλα αυτά τα χαζά. που με τίποτα δεν ανέχονται να ακούγονται στην Ιταλία διεθνιστικά συνθήματα Η προσφορά των φασιστών στο αστικό καθε­ στώς του Τζιολίτι είναι προφανής. οι κομουνιστές επιμένουν. που μόλις έχει προκύψει με διάσπαση του παλιού Σοσιαλιστικού Κόμματος. Οι αδιάφοροι στρέφονται πρόσκαιρα προς τους σοσιαλιστές. αυθόρμητα μεν αλλά με την οργα­ νωτική στήριξη των κομουνιστών. Παρά το χτύπημα που δέχονται στο Τορίνο από τους φασίστες. ας πούμε τον Ιταλό Ρένο Αποστολίόη της Πυραμίδας 67 και του Α2. ίσα ίσα για να μπει στην κυβέρνηση και να πάψει να γκαρίζει ο Μουσολίνι. Την πολύ δύσκολη κατάσταση καλείται να εξομαλύνει ο πάντα φιλοσοσιαλιστής και πάντα συμβιβαστικός Τζιοβάνι Τζιολίτι. εκτός από το Κόμμα των Φιλελευθέρων Δημοκρατών. Ας μην ξεχνάμε πως αυτόν τον καιρό κανείς δεν θα ήταν δυνατό να ξέρει τι άλλο θα μπορούσαν να είναι οι φασίστες εκτός από εθνικιστές. Τα πάντα παραλύουν στη χώρα Ήταν τότε που 353 . Και οργανώνουν μια φοβερή γενική απεργία τον Ιούλιο του 1922. που μόλις έχει νομιμοποιηθεί. που αρχίζουν τον Απρίλιο. ένα εθνικιστικό κίνημα.επικεφαλής τον πάρα πολύ καλό συγγραφέα Γκαμπριέλε ντ’ Αννούτσιο. θ α είναι η τελευταία του πρωθυπουργική θητεία Μια μοιραία θητεία Ο Τζιολίτι αρνείται να σχηματίσει κυβέρνηση συνεργαζόμενος με το διεθνιστικό Ενωτικό Σοσιαλιστικό Κόμμα. όπως πιστεύει ο Τζιολίτι Οι φασίστες μέχρι τότε δεν ήταν κόμμα' ήταν. Μέσα στο γενικό κομφούζιο οι εργάτες στο βιομηχανικό Τορίνο. δυο εντελώς συναρπαστικών βιβλίων. το Σεπτέμβριο του 1920 καταλαμβά­ νουν τα εργοστάσια Είναι η κατάληξη μιας μεγάλης σειράς αλυσιδωτών απεργιών. που είχε ιδρύσει ο Μουσολίνι το 1919 με σκοπό τον αγώνα για την «εθνική ολοκλήρωση». πρέπει να συμπεριλάβει στην κυβέρνησή του και το υπερεθνικιστικό Φασιστικό Κόμμα. όπως είπαμε.

Το Τορίνο ήταν και παραμένει φυτώριο για την πολιτική σκέψη και δράση στην Ιταλία Μια άλλη παράμετρος που θα ενισχύσει έμμεσα την εμφάνιση και την ανάπτυξη του φασισμού είναι η εκκλησία και η περιουσία της. Στον καπιταλισμό τα όρια ανά­ μεσα στη νομιμότητα και την παρανομία είναι πάντα δυσδιάκριτα Πάντως. Το λίκνο του ιταλικού φασισμού είναι το Μιλάνο. προγονική μορφή του αμερικάνικου γκανγκστερισμού. αντίστασης κατά του Κεφαλαίου. το βιομηχανικό Τορίνο. Πρόκειται για μια πόλη πολύ προοδευτική. δεν μπορεί παρά να είναι και αυτοί λιγάκι γκάνγκστερ. όσο χρειάζεται για να μπορούν να ρημά­ ζουν τα παλιά αφεντικά τους απ’ τα μέσα Ο μαφιοζισμός. η έδρα της Φίατ. ένας φιλομαρξιστής πολιτικός φιλό­ σοφος. Τα κτήματα της εκκλησίας που αγοράζουν από το κράτος κάνουν τους ήδη πλού­ σιους γαιοκτήμονες ακόμα πιο πλούσιους. ανενδοίαστα θα διάλεγα τον γκανγκστερισμό! Είναι πιο 354 . που αποσκοπεί στον εκβιασμό της κυβέρνησης και τον εκφο­ βισμό των κομουνιστών. κεφαλαιοκρατικά και τα ίδια. όπως και το ετεροθαλές αδελφάκι του. αλλά πουλάει στους πλούσιους την εκκλησιαστική περιουσία που δημεύει Τότε ακριβώς είναι που θα προκύψει ο μαφιοζισμός. Το λίκνο του ιταλικού κομουνισμού είναι η άλλη μεγάλη πόλη του ιταλικού βορρά. από τους πιο σημαντικούς του καιρού μας. Και επειδή μαύρο χρήμα χρησιμοποιούν και οι «άσπροι» επιχειρηματίες. όμως. ο γκανγκστερισμός. Η εν λόγω πορεία είναι μάλλον εκδρομή μιλανεζων φασιστών στη Ρώμη. αλλά καλά στηριγμένα στο «μαύρο χρήμα». Σ’ αυτήν την πόλη θα σπουδάσουν και σ’ αυτήν θα γίνουν κομουνιστές ο Γκράμσι από τη Σαρδηνία και ο Τολιάτι από τη Γένοβα Τορινέζος είναι επίσης και ο Νορμπέρτο Μπόμπιο.ο Μουσολίνι κάνει την περίφημη «πορεία προς τη Ρώμη» (από το Μιλάνο).. αν με έβαζαν μπροστά στο δίλημμα Καπιταλισμός ή γκαν­ γκστερισμός. που θα οργανώσουν στο τέλος του περασμένου αιώνα μετανάστες στην Αμερική μαφιόζοι από τη Σικελία και τη Νάπολη. Τώρα έχουν ανάγκη από ιδιωτική αστυνομία για να φυλάει τα απέραντα κτήματα Από αυτή την ιδιωτική Αστυνομία θα προκύψουν οι μαφιόζοι. Το ενιαίο κράτος που προκύπτει μετά πολλών βασάνων το 1861 χρειάζε­ ται λεφτά θ α τα βρει στην εκκλησία δημεύοντας τη μισή εκκλησιαστι­ κή περιουσία Το κράτος. όταν οι ιδιωτικοί αστυ­ νομικοί γίνουν τόσο ισχυροί. που έχει ήδη πρωταγωνιστήσει με μεγάλη επιτυχία στη συνένωση των ιταλικών κρατιδίων σε ενιαίο κράτος το 1861. Οι μαφιόζοι στην αρχή ήταν μπράβοι στην υπηρεσία των μεγάλων γαιοκτημόνων της περιοχής της Νάπολης και της Σικελίας. είναι αυθόρμητα λαϊκά κινήματα. δεν μοιράζει στους φτωχούς.

πως η χούντα ήταν σαρξ υπερδεξιά εκ σαρκός δεξιάς. εδώ και δύο χρόνια είναι μεν ο νόμιμος πρωθυπουρ­ γός της χώρας αφού την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης του την έδωσε ο βασιλίάς. παρά τις βρωμιές του. ο Μεταξάς εδώ σε μας ήταν ικανότατοι και ευφυέστατοι άνθρωποι. όλα θα ξεκαθαρίσουν πολύ έγκαιρα. Τη μέρα αυτή οι φασίστες δολοφονούν και εξαφανίζουν το πτώμα του κοινοβουλευτικού εκπροσώπου του Σοσιαλιστικού Κόμματος Τζιάκομο Ματεότι. Και στις 31 Οκτωβρίου 1922 δίνει στον Μουσολίνι εντολή σχηματι­ σμού κυβέρνησης. Γιατί ο Μουσολίνι. γνήσιο τέκνο της Δεξιάς ήταν η χούντα Δεν θα είχα καμιά δυσκολία να. ο Χίτλερ.. που τα είχαν τε­ τρακόσια Οπως.καθαρός. Και μην αρχίσετε τις κλασικές αηδίες για τους τρελούς και ανισόρροπους φασίστες. Δεν τόλμησε να πει. πως ο φασισμός δεν είναι γνήσιο τέκνο του αστισμού. Εκτός από τον Τζιολίτι και ο βασιλιάς Βιτόριο Εμμανουέλε Γ' πανικοβάλλεται από την εμφάνιση και τη δράση των κομουνιστών. λοιπόν. Κι έτσι ο Ντούτσε (αρχηγός σημαίνει η λέξη) αναρριχάται στην εξουσία νομιμότατα Όπως ακριβώς σε μας εδώ ο Ιωάν­ νης Μεταξάς. στις 10 Ιουνίου 1924. άλλωστε. Καραμανλή. και οι αστοί που τους έβαλαν να βγάλουν το φίδι απ’ την τρύπα για να μην τους δαγκώσει και ψοφήσουν. Η πρωτόγονη βαρβαρότητα είναι προτιμότερη από την ιδεολογικοποιημένη Τουλάχιστον ξέρεις με ποιους έχεις να κάνεις και δεν εκπλήσσεσαι όταν διαπιστώνεις ξαφνικά πως το αφεντικό σου ήταν κρυπτσγκάνγκστερ. κακό ψόφο να ’χουν. αλλά μόνο όταν ρίχνονται σ’ εκείνον τον ανεκδιήγητο Κων. γνήσιων και χωρίς προεκλογική φασιστική τρο­ μοκρατία Ο Μουσολίνι. Δικό του παιδί ήταν η χούντα. και πιο τίμιος. Τα δύο χρόνια που κυβερνούν δημοκρατικά οι φασίστες φέρονται 355 . όπως θα ’λεγε κι η γιαγιά μου η κυρά Ρήνα Δεν ξοφλάει κανείς με τις δυσκολίες της ιστορίας κλείνοντας στο πραγματικό ή το συμβολικό φρενοκομείο όποιους δεν γουστάρει Σε μας εδώ ο Καραμανλής το μόνο χαρακτηρισμό που σοφίστηκε για τους χουντικούς ήταν το βλακώδες επίθετο «άφρονες». συμπαρίσταμαι στους χουνταίους που με βασάνισαν. που αυτός κι αν παρίστανε τον εθνοσωτήρα Όσον αφορά την πραγματική ταυτότητα του φασισμού. Μη μου πείτε. Το Μάιο ο Ματεότι είχε ζητήσει τη διάλυση του Κοινοβουλίου και την προκήρυ­ ξη πρόωρων εκλογών. όμως ο βασιλιάς τού την έδωσε με εισήγηση του Τζιολίτι γιατί οι φασίστες είχαν ήδη γίνει παρακράτος εν κράτει και διότι οι κομουνιστές κέρδιζαν συνεχώς πόντους στη συνείδηση του κόσμου. ο δόλιος. παρά τα αίματα.

Ο φασισμός τρέφει τον κομουνισμό και ο κομουνισμός το φασισμό. Το 1924 οι φασίστες βγάζουν εκτός νόμου το IKK. Οπότε ο Μουσολίνι οφείλει να δείξει πολύ καλή φασιστική διαγωγή προκειμένου να μην τον υποσκελίσει ο ανταγωνιστής του στον αγώνα ταχύτητας για το φτάσιμο στο τέρμα. Προλαβαίνει. Όλοι κρύβουν μέσα τους έναν φασίστα Αλλά εδώ που τα λέμε. όταν η γάτα κάνει νιάου νιάου στα κεραμίδια. στους υπερεθνικιστές. ο Μουσολίνι και σκοτώνει τον άκρως ενοχλητικό Ματεότι Φυσικά. Από τότε που θα δολοφονήσει τον Ματεότι. που είναι η Νέα Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία Προσοχή. τον μισούσε θανάσιμα. ο Παλμίρο Τολιάτι (1893-1964). όχι γιατί τον αγαπούσε. Ωστόσο. εκτός κι αν είσαι ηλίθιος δεν ανεβαίνεις στα κεραμίδια για να δεις με τα μάτια σου την ηχητική πηγή της φωνής που ήδη έφτασε στ’ αυτιά σου. Ο Μουσολίνι ήταν αρρωστημένα εθνικιστής. ο Μουσολίνι θα γίνεται ολοένα και περισσότερο αυταρχικός και αντικομουνιστής. Ο φασισμός του ήταν τραμπούκικος εθνικισμός και τίποτα περισσότερο μέχρι να εμφανιστεί στη σκηνή ο «σύμμαχος» Χίτλερ. άλλος περισσότερο. δεν θα γίνει ρατσιστής ή αντισημίτης μέχρι τη μέρα που θα συμμαχήσει με τον Χίτλερ. ηγέτης του Ιταλικού Κομουνιστικού Κόμματος θα είναι μια πολύ μεγάλη μορφή του διεθνούς κομουνιστικού κινήματος. Και ξαφνι­ κά ο θυελλώδης Ματεότι επιχειρεί να τους πετάξει έξω από το Κοινο­ βούλιο ζητώντας επίμονα εκλογές εγγυημένης δημοκρατικής γνησιότη­ τας. αλλά και πολύ μετά την πτώση του φασι­ σμού. ο συνιδρυτής μαζί με τον Αντόνιο Γκράμσι και Γενικός Γραμματέας του IKK σχεδόν για σαράντα χρόνια Ο Τολιάτι πέρασε μέσα από τη θύελλα του φασισμού δυναμώνοντας συνεχώς το κόμμα του. αλλά και εκείνοι που θα παίξουν το σημαντικότερο ρόλο στο να μη 356 . όμως. ανά­ λογα με τα προσωπικά του συμφέροντα και το μέγεθος της επιπολαιότητάς του. οι φασίστες ποτέ δεν θα παραδεχτούν ότι αυτοί δολοφόνησαν τον Ματεό­ τι. εδώ μιλούμε για τον εθνικισμό νοούμενο σαν ιδεο­ λόγημα και όχι σαν εργαλείο πολιτικής δουλειάς. Σ’ όλη τη διάρκεια της παρανομίας. λοιπόν. Όμως. εντελώς το αντίθετο. Οι θρυλικοί παρτιζάνοι του Τολιάτι όχι μόνο είναι αυτοί που θα κρεμάσουν ανάποδα τον Μουσολίνι και τη φίλη του Κλάρα Πετάτσι. Αυτές που είχαν γίνει τον Απρίλιο του 1924 ο ΜουσοΜνι τις είχε κερδίσει με το σκανδαλώδες ποσοστό του 64%. Νάτος πάλι στη μέση ο μεγάλος πρόγονος Ηράκλειτος. Οι άλλοι απλώς το παίζουν εθνικιστές. οι πιο ειλικρινείς εθνικιστές είναι πάντα οι φασίστες. Φυσικά. άλλος λιγότερο.στη Βουλή σαν αρσακειάδες και στους δρόμους σαν αλήτες. αλλά διότι φοβήθηκε μήπως ανασυστήσει τη Ρωμαϊκή Αυτο­ κρατορία ένας Γερμανός και όχι ένας Ιταλός.

Το Ιταλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα υπό τον Πιέτρο Νένι είναι μαρξιστικό και φιλσκομουνιατικό μέχρι την Ουγγρική Επανάσταση (κατ’ άλλους αντεπανάσταση) του 1956. Ο Τολιάτι δεν πίστευε ούτε στη βία. Το 1966 τα δύο ιταλικά σοσιαλιστικά κόμματα θα συγχωνευτούν αλλά σε λίγο θα διασπαστούν και πάλι. Η σημερινή Ιταλία χρωστάει πάρα πολλά στους κομουνιστές και ειδικότερα στη σεβα­ στή απ’ όλους τους Ιταλούς μορφή του Παλμίρο Ίολιάτι. Τα χωρίζουν α διαφορετικές απόψεις για την αναλογία του μαρξισμού που πρέπει να υπάρχει στο σοσιαλισμό ώστε το κοκτέιλ να πίνεται ευχάριστα από όσο το δυνατόν περισσότερους.θεωρηθούν ηττημένοι οι Ιταλοί μετά τον πόλεμο. Ενώ το Δημοκρατικό Σοσιαλιστικό Κόμμα υπό τον Ίζιουζέπε Σάραγκατ δεν έχει καμιά σχέση με το μαρξισμό και γι’ αυτό μετέχει σε όλες τις συμμα­ χικές κυβερνήσεις από το 1947 και μετά. έτσι έκαναν. πρώτος θα δώσει το χέρι στους Χριστιανοδημοκράτες. Χωρίς. θα μετονομάσουν σε Τολιάτι μια πόλη στην Κριμαία Ολό­ κληρη η προοδευτική ανθρωπότητα θα θρηνήσει το χαμό του ανθρώπου που θα δημιουργήσει τον όρο «σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο». Αλλά εκείνοι δεν θα απλώσουν το δικό τους. θ α τον επεξεργαστεί θεωρητικά μαζί με την άλλη μεγάλη μορφή του ιταλικού κομουνισμού. τόσο ο σοσιαλισμός όσο και ο κομουνισμός θα αναγεννηθούν πολύ εύκολα στη μεταπολεμική Ιταλία 'Ομως. ωστόσο. Και έτσι μαζί με το ένδοξο κομουνιστικό κόμμα του θρυλικού Τολιάτι θα εμφανιστούν και δύο σοσιαλιστικά στη θέση του ενός που υπήρχε πριν από τον πόλεμο. ούτε στη γραφειοκρατία Αλλωστε. στη συνεχή αύξηση της δύναμης του IKK με δημοκρατικούς 357 . όταν βέβαια το θέλουν οι ίδιοι. Πολύ ενδιαφέρουσα και πάρα πολύ χαρακτηριστική για το ήθος του ανδρός λεπτομέρεια: ο Τολιάτι όχι μόνο θα επιτρέψει αλλά και θα ενθαρρύνει τους ιταλούς κομουνιστές να είναι και χριστιανοί ταυτόχρο­ να. 'Οσο για το Ιταλικό Κομουνιστικό Κόμμα. Δυστυχώς η ανοιχτή πολιτική του Τολιάτι δεν θα οδηγήσει εκεί που θα ήθελε ο Τολιάτι. Έτσι τους είπε ο πάπας να κάνουν. οι σταλινικοί να τολμήσουν να θίξουν ποτέ αυτόν το συναρπαστικό άνθρωπο. τον Αντόνιο Γκράμσι. τη χρονιά του θανάτου του στη Γιάλτα. Οι μετασταλινικοί της Ρωσίας θα τιμήσουν τον Τολιάτι με έναν εξαιρετικά εντυπωσιακό τρόπο. Που εκτός από φύσει αντιφασίστας ήταν και θέσει αντισταλινικός. μετά τον πόλεμο θα κατατεμαχιστεί. το ισχυρό προπολεμικό ιταλικό σοσιαλιστικό κίνημα. αυτό θα απορρίψει πολύ νωρίς το λενινισμό και πολύ καθυστερημένα το μαρξισμό. Το 1964. Ο υφέρπων φασισμός κρύβεται καλά στα χριστιανοδημοκρατικά κόμματα Χάρη στο διεθνή θρύλο του μεγάλου Τολιάτι.

Αυτόν τον τρομερό «ιθαγενή». λοιπόν. Γεωργιανός κατά την καταγωγή. Αυτός ο Ασιάτης δεν καταλά­ βαινε τίποτα από σοβαρή μουσική. τους Λευκορώσους και τους Ουκρανούς. αντίθετα απ’ τον Λένιν που είχε μια αξιόλογη μουσική γνώση (λάτρευε τον Μπετόβεν). ένας χαρισμα­ τικός άνθρωπος. αυτός τουλάχιστον. ανάμεσα στο 1908 και το 1916 έξι φορές τον συνέλαβε. για τον οποίο ο κόσμος άρχιζε στη Γεωργία και τελείωνε στη Μόσχα. που παρέμείνε σ’ όλη του τη ζωή Ασιάτης και ποτέ δεν κατάλαβε κατά βάθος πως ο μαρξισμός είναι γνήσιο προϊόν του ευρωπαϊκού πνεύματος και όχι αυτοφυές λουλούδι της στέπας. Κανένα κλουβί δεν μπορούσε να χωρέσει το θηρίο. αλλά Ρώσος μέχρι μυελού οστέων από πεποίθηση. Αλλά δεν είναι καθόλου σίγουρο πως κι εδώ δεν έπαιζε θέατρο για πολιτικούς λόγους. Με την εμφάνιση και τη ραγδαία ανάπτυξη του φασισμού στην Ευρώ­ πη ανάμεσα στους δυο πολέμους ο Στάλιν θα πάθει ντελίριουμ τρέμενς και θα αρχίσει να υποπτεύεται τους πάντες. Σχεδόν όλα τα ανώτερα στελέχη του κόμματος των Μπολσεβίκων έζησαν πολλά χρόνια εκτός Ρωσίας. πολύ πάνω απ’ τα κοινά μέτρα Σίγουρα ο Στάλιν ήταν ένας προικισμένος. και είχαν μια άμεση και στενότατη επαφή μ’ αυτό που λέγεται ευρωπαϊκός πολιτισμός. Δεν είχε σαφή ιδέα τι σημαίνει Ευρώπη και ευρωπαϊκή κουλτούρα ή ευρωπαϊκό εργατικό κίνημα Ο Στάλιν ήταν ένας γνήσιος «ιθαγενής». Κι έτσι. δεν ήξερε τίποτα από λογοτεχνία. που ήταν εξπέρ στην ευρω­ παϊκή λογοτεχνία Εντούτοις. ο Στάλιν ήταν ένας φανατικός κινηματογραφόφιλος. έχει κάθε λόγο να υποτιμά τον Στάλιν. στις οργανωτικές του ικανότητες. αντίθετα απ’ τον Τρότσκι. όπως θέλουν να λένε οι εχθροί του και κυρίως ο Τρότσκι που. μα καθόλου τυ­ χαίο πρόσωπο. Στον 358 . τρεις υποεθνότητες που συγγενεύουν εθνολογικά) δεν είχε κανένα όριο. όμως. που λέει ο λόγος. θα προκύψει η ανάγκη της Επανίδρυσης (του κομου­ νιστικού κόμματος). Και οπωσδήποτε δεν ήταν καθόλου. Ο θαυμασμός του για τους μεγαλορώσσυς (έτσι λέμε τους κυρίως Ρώσους.τρόπους. ακόμα και τον εαυτό του. τον φυλάκισε και τον εξόρισε η τσαρική αστυνομία και έξι φορές δραπέτευσε. οργάνωσαν το κόμ­ μα τους στην Ευρώπη. δεν το κούνησε ποτέ απ’ τη Ρωσία πριν από την Οκτωβριανή Επανάσταση. πρέπει να προσθέ­ σουμε κι ένα θάρρος και μια «φυσική» ευφυΐα. Δίπλα. Ο Στάλιν.

Ένας απαίδευτος που πάει συχνά σινεμά. και το μεγαλύτερο των εκδοτικών παραδόξων όλων των εποχών. όπου παρά τη συνεχώς και ειλικρινώς διακηρυσσόμενη ευγνωμοσύνη των Αρμενίων για τη βοήθεια που τους πρόσφερε το νέο καθεστώς το 1917 ώστε να ξεφύγουν απ’ το λεπίδι των Τούρκων. όπως άλλω­ στε έδειξε και το πρόβλημα που δημιουργήθηκε στη διάρκεια της «βα­ σιλείας» του Γκορμπατσόφ στο Ναγκόρνο Καραμπάχ.προσωπικό του κινηματογράφο καμιά φορά έβλεπε και δυο ταινίες τη μέρα Σαφής ένδειξη της πολιτιστικής του υπανάπτυξης. Πάντως. Αλλωστε. Πρόκειται για τα βιβλία Ο μαρξι­ σμός και το εθνικό ζήτημα (1913). Σαν σταλινικού τύπου απαγόρευση της κυκλοφορίας των κει­ μένων του Στάλιν. Μαρξισμός και γλωσσολογία (1950) και Οικονομικά προβλήματα τον σοσιαλισμού στψ ΕΣΣΛ (1952). Ένωση τόμους (σύνολο 16) αναλαμβάνουν την εκδοτική πρωτοβουλία αμερικανοί εκδότες. Ο Χρουστσόφ θα διατάξει τη διακοπή της έκδοσης. παρά την έλλειψη σοβαρής παιδείας. το μόνο που θα καταφέρει τελικά είναι να αυξήσει την αμορφωσιά του. Δεν είναι σίγουρο πως όλα τα κείμενα των Απάντων τα έγραψε ο ίδιος ο Στάλιν. Όντας Γεωργιανός. Ο Στάλιν ήταν ειδικός στα προβλήματα των εθνοτήτων. για να συμπληρωθούν τα Απαντα του Στάλιν με άλλους τρεις ανέκδοτους στη Σοβ. Όταν αγαπάς μόνο τον κινηματογράφο και καμιά άλλη τέχνη. έρχονται τώρα και ζητούν την 359 . ο Στάλιν ήταν υπεράνω πάσης υποψίας για μεγαλορωσικό σοβινισμό. έδειξε την απέχθειά του προς τον Στάλιν διακόπτοντας την έκδοση των Απάντων του Στάλιν. Δεν κουμαντάρει κανείς εύκολα τις πάρα πολ­ λές εθνότητες που συναποτελούσαν τη Σοβιετική Ένωση. Το πρώτο απ’ τα παραπάνω βιβλία έχει τεράστιο ενδιαφέρον. όσο ζούσε ο Λένιν ήταν Επίτροπος (υπουργός) των Εθνοτήτων. σημαίνει πως αντιμε­ τωπίζεις τη μεγάλη τέχνη του κινηματογράφου σαν χαχόλος χωρικός. Προσπαθούν να τους γνωρίσουν για να τους χτυπήσουν αποτελεσματι­ κότερα Ο έξυπνος Χρουστσόφ. ο Στάλιν έγραψε ουκ ολίγα κείμενα Το 1953 που πεθαίνει μόλις έχει εκδοθεί στη Σοβιετική Ένωση ο 13ος τόμος των Απάντων του. Ιδού. τώρα. που δεν μπορεί να εντυπωσιαστεί παρά μόνο από το επί της οθόνης νταβαντούρι. Έτσι καταλάβαινε την αποσταλινοποίηση. Κι έτσι οι τρεις τελευταίοι τόμοι των Απάντων του Στάλιν εκδίδονται στην Αμερική! Οι Αμερικα­ νοί ενδιαφέρονται περισσότερο απ’ τους Σοβιετικούς να γνωρίσουν τις απόψεις του Στάλιν. ο Στάλιν. Οι Αμερικανοί δεν περιφρονούν τους εχθρούς τους. όμως. τα τρία βασικότερα έργα του τα έγραψε μάλ­ λον μόνος του ή σχεδόν μόνος του. Καμιά άλλη τέχνη δεν προϋποθέτει τόσο πολύ την παιδεία Ωστόσο.

που δεν είναι ανάκατες όπως στις ΗΠΑ.τι μπορούσε για να μπερδέψει τις εθνότητες ενθαρρύνοντας τις επιμιξίες και κουβαλώντας πληθυσμούς από δω εκεί Ωστόσο. λοιπόν. ήταν «γνήσιος» Ρώσος. με λιγότερο ή περισσότερο εμφανώς διαχωρισμένες τις εθνότητες. για να πείσει και τους μουσουλμάνους Ασιάτες πως κι αυτοί ανήκουν σε μια ολοκαί­ νουργια εθνότητα. αλλά όταν έγινε απόλυτος άρχων χτύπησε ανελέητα τους συμπατριώτες του Γεωργιανούς. και την αγάπη του λαού της Σοβιετικής Ένωσης για τον Λένιν. άλλωστε. Το πρόβλημα των εθνοτήτων είναι έτσι κι αλλιώς δύσκολο σ’ ολόκληρο τον κόσμο. τουτέστιν ανήκοντες σ’ ολόκληρη τη Σοβιετική Ένωση. δηλαδή ρωσική. ανάλο­ γη με αυτήν που υπήρχε στις πολυεθνικές Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής. δεδομένης της αγάπης του Στάλιν για τη Ρωσία. Αλλο ροίκκκη σαλάτα και άλλο σαλάτα λαών στη Ρωσία Όμως. που κι αυτές είναι πολυεθνική χώρα αλλά με διαφορετικό τρόπο. Που όμως δεν υπήρξε ποτέ στην πραγματικότητα Στην πραγματι­ κότητα η ΕΣΣΔ ήταν μια πολυεθνική χώρα. Ο Λένιν. Ο Στάλιν διατυμπάνιζε συνεχώς την πανενωσιακή του πολιτική. λευκορωσική και ουκρανική. Ο Στάλιν τα κατάφερε αρκετά καλά με τις πολλές και ποικίλες εθνότητες χάρις σ’ ένα ευφυέστατο τέχνασμα. Ήταν στ’ αλήθεια δίκαιος με τις εθνότητες γιατί πίστευε πως θα προκύψει και στη Σοβιετική Ένωση μια καινούργια πολυεθνότητα. καθαρά σο­ βιετική. στους οποίους δεν χαρίστηκε ποτέ και για κανένα λόγο. έκανε ό. πρόβαλε με έμφαση τη δική του (γεωργίανή) συμμετοχή στην Οκτωβριανή Επανάσταση. τουτέστιν μια πολιτική τοποθετημένη υπεράνω εθνοτήτων. Στις ΗΠΑ οι εθνότητες δεν κατοικούν σε διακεκριμένες γεωγρα­ φικές περιοχές και δεν μιλούν διαφορετικές γλώσσες. παρά τις 360 . παραμένουν ηλίθιοι και υπό σοσιαλιστικό καθεστώς. Και τον Λένιν τον λάτρευαν απαξάπαντες στη Σοβιε­ τική Ένωση και όχι μόνο οι Ρώσοι.ενσωμάτωση στην ενσωματωμένη στην ΕΣΣΔ Αρμενία μιας ενσωματω­ μένης στην ΕΣΣΔ περιοχής του ενσωματωμένου στην ΕΣΣΔ Αζερμπαϊ­ τζάν! Οι σοβινιστές. αλλά στη Σοβιετική Ένωση ήταν ακόμα πιο δύσκολο. λοιπόν. Και. ο σπουδαίος πολιτισμός και η σημαίνουσα ιστορία στη Σο­ βιετική Ένωση ήταν έτσι κι αλλιώς μεγαλορωσική. τη σοβιετική. δεν δυσκολεύτηκε καθόλου στη διάρκεια του Β' Παγκόσμιου Πολέμου να ανασύρει όλους τους μεγάλους ήρωες του ρωσικού παρελ­ θόντος και να τους προτείνει κι αυτούς σαν πανενωσιακούς. τελικά δεν κατάφερε και σπουδαία πράγματα Δεν μπορείς να ανακατώσεις βεβιασμένα και στα καλά καθούμενα τους λαούς. Ο Στάλιν. Εκμεταλλεύτηκε. Μάλιστα.

προσπάθησε ειλικρινά να δημιουργήσει μια ενιαία σοβιετική εθνότητα Το πιο επικίνδυνο πρόβλημα που δημιούργησε η πτώση της Σοβ. Ο Λένιν. αλλά δεν βαριέσαι. ο Λένιν ήταν αυτός που πρώτος παρέκκλινε απ’ τον «ορ­ θόδοξο» μαρξισμό με τη θεωρία του. Ούτε η Κούβα του Κάστρο θα εμφανιζόταν αργότερα. Βέβαια. χωρίς την τυπικά αντιμαρξιστική άποψη του Στάλιν για το σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα. Οι διάφοροι χαχόλοι. πίστευε πως ο σοσιαλισμός σε μία μόνο χώρα δεν είναι παρά μια προσωρινή λύση ανάγκης κι ότι αν ο σοσιαλι­ σμός δεν εξαπλωθεί σύντομα. η Σοβιετική Ένωση άργησε να καταρρεύσει Κοα τούτο. Ο «σο­ σιαλισμός σε μία μόνο χώρα» είναι θεωρητικό δημιούργημα του Στάλιν. τουλάχιστον στις γειτονικές χώρες αν όχι σ’ όλο τον κόσμο. υπάρχει και η άποψη σύμφωνα με την οποία θα ήταν προτιμό­ τερο να κατέρρεε έγκαιρα Σε μια τέτοια περίπτωση ο σοσιαλισμός δεν θα επεκτεινόταν στη μισή Ευρώπη αμέσως μετά τη λήξη του Β' Παγκό­ σμιου Πολέμου. Ο μαρξισμός νίκησε το σταλινισμό. μέχρι που πέθανε. χάρη στον Στάλιν και στο αίμα που χύθηκε επί των ημερών του. ούτε η Νικαράγουα των Σαντινίστας. ενώ ο Στάλιν ήταν πανενωσιακός εντός της Σοβιετικής Ένωσης. δεν θα υπήρχε σοσιαλισμός σε πολλές χώρες. αλλά για να τονίσουμε μια ουσιαστική παρέκκλιση απ’ αυτόν). Ιδού. Ο αντιμαρξιαμός λοιπόν δημιούρ­ γησε μαρξισμό! (Προσοχή: εδώ χρησιμοποιούμε τη λέξη «αντιμαρξισμός» όχι για να δηλώσουμε την αντίθεση με το μαρξισμό. δεν κατάφερε τελικά να μπερδέψει αποτελεσματικά τις πάρα πολλές εθνότητες κι ύστερα να κάνει τις ομόσπονδες δημοκρα­ τίες κάτι σαν τις Πολιτείες των ΗΠΑ: διοικητικά διαμερίσματα ενός ενιαίου κράτους.προσπάθειες του. το μέγιστο των παραδόξων. που κύριο γνώρισμά τους είναι η έλλειψη σκέψης. Το πολύ αστείο μ’ αυτή την εθνική ιστορία είναι πως. αποδείχτηκε σοβινι­ στής στις σχέσεις της Σοβιετικής Ένωσης με τον άλλο κόσμο. θ’ αρχίσουν να θυμούνται ο καθένας τους δικούς του ένδοξους προγόνους — κι άντε να βρεις άκρη όταν μπουν στη μέση οι πρόγονοί Πολύ φοβάμαι πως την αναγκαιότητα για έναν μελλοντικό Στάλιν στη Ρωσία θα τη δημιουργήσουν οι «εθνικά σκεπτόμενοι». Ένωσης είναι η αναζωπύρωση του εθνικισμού. μάζευε κι ας ειν’ και ρώγες άγουρες). ούτε ο αφρικανικός μαρξισμός (ο Μαρξ να τον κάνει μαρξισμό. θα καταρρεύσει και ο σοσιαλισμός σε μία μόνο χώρα Αυτό ακριβώς και έγινε. για την εγκαθί­ δρυση του σοσιαλισμού σ’ έναν απ’ τους ασθενέστερους κρίκους του 361 . λοιπόν. με τη βοήθεια των Αμερικανών. που έγινε πράξη. Παρά ταύτα. Πάντως. Όπου και να στρέ­ ψεις το βλέμμα στην ιστορία θα συναντήσεις τον Ηράκλειτο. Ωστόσο.

Συνεπώς. κι ο φασισμός θα πάρει τη θέση του σε διεθνές επίπεδο. πίστη στον ηγέτη και πίστη στο λαό. Ο Μουσολίνι. θα βρει ένα όνομα γι’ αυτή την κοινότατη. που ήξερε να διατηρεί με λεπτούς χειρισμούς τόσο την εσωκομματική δημοκρατία. ο μικρομεσαίος κα­ πιταλισμός αποχτά τη δίστομη σπάθη που του έλειπε για να αντιμε­ τωπίζει τους δύο δράκους. ο φασισμός. στο λαό. που δεν πρέπει 362 . Ο οποίος δεν θα προλάβει να μάθει τι ακριβώς είναι και τι ακριβώς επιδιώκει ο φασισμός. να λέγεται από παλιά έτσι. Τον κομου­ νισμό περίμενε ο Λένιν να κυριαρχήσει σύντομα στην Ευρώπη. 3. Δεν υπάρχει μια ενιαία φασιστική θεωρία Σαν νοοτροπία και σαν βιοθεωρία ο φασισμός υπάρ­ χει από πολύ παλιά. λέει ο Ντανιέλ Γκερέν. τον εκ δεξιών και τον εξ αριστερών του μονίμως ισταμένων. ΤΙ είναι. Ήταν απίστευτα εύκολη και γρήγορη η εξάπλωσή του. ο Στάλιν είναι ο δεύτερος μετά τον Λένιν αναθεωρητής του μαρξισμού. υπάρχουν φασισμοί. λοιπόν. παρά τις πολλές και συχνές διαφωνίες του με τους συντρόφους. Επιτέλους. Όλοι ανησυχούν με το θάνατο του Λένιν αλλά κανείς δεν ανησυ­ χεί ακόμα με την άνοδο στην εξουσία του Μουσολίνι το 1922. με την επαρκέστατη μαρξιστική του παιδεία. μια καινούργια πολιτική κατάσταση. Κρατήστε την ψυχραιμία σας και μη διαμαρτύρεστε πρόωρα Αντίθετα από τις αστικές στρατιωτικές δικτατορίες. που θα πρωτοεμφανιστεί στην Ιτα­ λία κι από κει θα ξαπλωθεί ταχύτατα στη μισή Ευρώπη. Δεν υπάρχει φασισμός. κι όχι σ’ έναν απ’ τους ισχυρότερους. Ναι. που ο Μουσολίνι θα τα κάνει να συγκλίνουν σε ένα πίστη στο έθνος ή στη φυλή ή στο κράτος ή και στα τρία ταυτόχρονα. Ο φασισμός είναι όνομα που δεν έχει ενικό. χωρίς. Όταν ο Στάλιν ήταν δημοκράτης Ο θάνατος του Λένιν στις 21 Ιανουαρίου 1924 ήταν φυσικό να προκαλέσει ταραχή σε όλα τα ιεραρχικά κλιμάκια του κόμματος. όσο και την εσωκομματική πειθαρχία. όπως προέβλεπε ο Μαρξ. μικροαστική καθημερινή νοοτροπία και θα την αναγάγει σε κοσμοθεωρία από βιοθεωρία που ήταν μέχρι τότε. βέβαια.καπιταλισμού. Δεν υπήρχε πια η ισχυρή προσωπικότητα του μεγάλου επαναστάτη. δύο χρόνια πριν από το θάνατο του Λένιν. Είναι ένα κράμα από τρία διαφορετι­ κά ιδεολογήματα.

που στηρίζο­ νται θεωρητικά και ηθικά στο Διαφωτισμό. μικροαστική νοοτροπία της καθημερινής ζωής. αυτής που ο Μιχαήλ Ρομ θα ονομάσει «καθημερινό [ή υφέρποντα] φασισμό».να τις συγχέουμε με το φασισμό. κοινωνικές και ψυχολογικές προϋποθέσεις για να είσαι ένας γελοίος φασιστάκος της γελοιωδέστερης μορφής. ο φασισμός ποτέ δεν περιφρόνησε τους λεγάμενους απλούς ανθρώπους. της Αγγλικής. που παράγει φασιστοειδή αδιάκοπα και σε καθημερινή βάση. το άτομο σαν αξία θα προηγείται σταθερά της κοινωνικής ομάδας που το εμπεριέχει. Ο τελευταίος. έχεις τις αναγκαίες ηθικές. ήταν δική του ιδέα Ποιος ηγέτης τον καιρό του Χίτλερ θα μπορούσε να λανσάρει το σλόγκαν «ένα αυτοκίνητο για τον καθένα». που στα γερμανικά σημαίνει λαϊκό όχημα. της Αμερικανικής και της Γαλλικής. που ποτέ δεν υπήρξε μαρξιστής ή φιλομαρξιστής αλλά και ο Μουσολίνι. ψάξου και ίσως ανακαλύψεις μέσα σου. όταν είσαι δημόσιος υπάλληλος και βασανίζεις αυτούς που θα έπρεπε να εξυπηρετείς· όταν. ίσως για να μας θυμίζει πως ο ναζισμός κυκλοφορεί πάντα Το Φολκσβάγκεν. αν ο φασίστας ηγέτης είναι σε θέση να εκμεταλλευτεί επιδέξια τη φασίζσυσα. Ένας φασίστας δημαγωγός να εμφανιστεί ξαφνικά. Αναγκαία προϋπόθεση για να υπάρξει φασισμός είναι η απόρριψη του πνεύματος και των αρχών των τριών μεγάλων αστικών επαναστά­ σεων. κι αυτό έχει εντελώς ιδιαίτερη σημασία όπως θα δούμε. περισσότερο απ’ τον Μουσολίνι και τον Χίτλερ. όταν χαίρεσαι να εξουσιάζεις τους υφισταμένους σου. ο μη γένοιτο. που άρχισε την πολιτική του καριέρα σαν μαρξι­ στής. αυταρχι­ κή. δηλαδή. Κανείς δεν νοιάστηκε για το λαό. έφκιαξε για το λαό ένα πολύ φτηνό αυτοκίνητο. μάλιστα. Μετά το Διαφωτισμό. Ο Χίτλερ ήταν ένας ιδιοφυής εγκληματίας. Πρόκειται για έναν άτυπο φασι­ σμό. όταν ταλαιπωρείς τα παιδιά σου. Ο Χίτλερ. Κυρίως όταν δέρνεις τη γυναίκα σου. Αν στ’ αλήθεια πιστεύεις κι εσύ πως το σύνθημα «ένα αυτοκίνητο για τον καθένα» είναι πιο σημα­ ντικό και πιο φιλολαϊκό απ’ το «καλές δημόσιες συγκοινωνίες για όλους». έναν αγέννητο ακόμα φασίστα Πνίξ’ τον πριν γεννηθεί γιατί μετά θα δυσκο­ λευτείς πολύ. ήταν και οι δυο πολύ καλοί πολιτικοί. Μην μπερδεύετε τη λέξη καλός νοούμενη με την ηθική της έννοια με τη λέξη καλός νοούμενη με την πραγματολογική της έννοια Με την πραγματολογική έννοια υπάρ­ χουν εκληματίες όχι απλώς καλοί αλλά και ιδιοφυείς. και το φασιστοειδές θα γίνει αυτομάτως κανονικότατος φασίστας. πράγμα που θα 363 . Ο καθημερινός φασισμός μετατρέπεται εύκολα σε κοινωνικό κίνημα και σε κόμμα. στον οποίο βασίζεται ο φιλελευθερισμός. που υπάρχει ακόμα στους δρόμους όλου του κόσμου. σαν αταξική μάζα νοούμενο.

Δεν είναι όλες οι αστικές δικτατορίες φασιστικές. ο Χίτλερ δεν είπε ποτέ καλό λόγο για τους χριστιανούς. όμως. Η Συμφωνία του Λατερανού. ο αστικής καταγωγής ατομικισμός. ούτε ο φασισμός. Κι αλίμονο μας αν απλώς τον καταδικάζουμε ελαφρά τη καρδία και διώκουμε τους οπαδούς του επιπολαίως και ευκαιριακά. και όχι μια δικτατορία που επιβάλλε­ ται με τη βία Ο φασισμός είναι μια πολύ σοβαρή υπόθεση. Ο φανατικά αντιαμερικανός Περόν είναι ο δημιουργός του Κινήματος των Αδεσμεύτων. Είναι τόσο πολλά τα πρόσωπα του φασισμού. η πιο κοινή 364 . Χωρίς αμφιβολία. Ο Διαφωτισμός είναι ατομικισμός και ο ατομικισμός είναι αστισμός. δεν είναι καθόλου καλό πράγμα Απ’ την άλλη μεριά. την Εκκλησία από το άτομο. όλα θα παν καλύτερα γι’ αυτόν.δημιουργήσει μύρια όσο προβλήματα στους αριστερούς θεωρητικούς. και αν ο θεός συνεργάζεται με τον Αρχηγό. όμως. ήταν μια πολύ μεγάλη επιτυχία για τον Μουσολίνι. παρόλο που οι δύο ομοϊδεάτες του τον βοήθησαν αποτελεσματικά στη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου. το ποίμνιο. Η καταστροφή των δύσοσμων λουλουδιών του φασισμού δεν λύνει το πρόβλημα Απλώς αποσοβεί έναν άμεσο. Στο εξής ο Ντούτσε δεν θα έχει κανένα λόγο να μην παριστάνει τον καλό χριστιανό. που ούτε ο μαρξισμός. όχι ακριβώς στην πόλη-κράτος αλλά στη συνοικία-κράτος του Βατικανού. αφού ο πάπας του υποσχέθηκε να μην ανακατεύεται στα πολιτικά πράγματα της Ιταλίας. ορατό κίνδυνο. αλλά και στους χριστιανούς. Εκτός. γιατί ο φασισμός είναι ένα όνομα που κλίνεται μόνο στον πληθυντικό. που μάντρωσε τον πολιτικό του αντίπαλο. Αντίθετα από τον Μουσολίνι. που κι αυτοί θεωρούν σημαντικότερη την ομάδα. τον πάπα. διά της οποίας θα ιδρυθεί στις 11 Φεβρουάριου 1929 το ανεξάρ­ τητο Κράτος του Βατικανού. ακριβώς γιατί έχει λαϊκή βάση. Δεν θα συμμαχήσει μαζί τους. Να. Αλλά ο Φράνκο θα εγκαταλείψει και τον Μουσολίνι και τον Χίτλερ. Ο Μουσολίνι στην αρχή δεν τα είχε και τόσο καλά με την Εκκλη­ σία. που κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα πως το φασιστικό καθεστώς του Περόν στην Αργεντινή ήταν τυπικά φασιστικό. βέβαια. Από τότε. Κάνοντας τον πάπα επισήμως διεθνή πολιτική προσωπικό­ τητα εξασφαλίζει τα νώτα του εντός της Ιταλίας από τον πολιτικοποιη­ μένο παπισμό. μέτρα ώστε να αποκλείσουμε την κυοφορία του φαινομένου στη φασίζουσα καθημερινότητα του έρποντος φασισμού. λοιπόν. Η πίστη στο θεό αφαιρεί μέρος της πίστης στον Αρχηγό. ούτε ο χριστιανισμός τον αποδέχονται. χωρίς να παίρνουμε έγκαιρα τα αναγκαία. κοινωνικά και πολιτικά. όπως στην Ισπανία του Φράνκο. Ο φασισμός είναι κοινωνικό κίνημα με λαϊκή βάση.

είτε το λεν είτε ντρέπονται να το πουν οι θεωρητικοί του φιλελευθερισμού. Ο φασι­ σμός. Ο Σαντ.συλλογικότητα. έτσι που στριμώχνει. μόνο ο μαρκήσιος ντε Σαντ. ο φασισμός με το κράτος και ο μαρξισμός με την κοινωνία Και οι τρεις «Ηομοί». που είπε πως ο άνθρωπος είναι λύκος για τον άνθρωπο. τη φιλελεύθερη. η συλλογική ψυχή και ο 365 . που είναι νομική έννοια. ταλαιπωρεί και καταπιέζει το άτομο. το κράτος. Και θα περιμένει έναν αιώνα το μαρξιστή-σημειολόγο Ρολάν Μπαρτ για να τον αποκαταοτήσει. Ο συνεπής αστισμός είναι σαδισμός. αλλά και ο Λοκ. που είναι ο Αρχηγός. όπως και στο χριστιανισμό. όμως. Και οι τρεις «πσμοί» προτάσσουν την ομάδα του ατόμου. ωστόσο. αντιτάσσονται στους δυο άλλους «-ισμούς». Είναι αυτός που θα δώσει το όνομά του στο σαδισμό. την αξία και τη σημασία των οποίων κανένας λογικός άνθρωπος δεν θα μπορούσε να αμφισβητήσει Ο χριστιανισμός θα ξεπεράσει την εξ ορισμού συγκρουσιακή σχέση ανάμεσα στο άτομο και την ομάδα μεταφέροντας την έμφαση από το άτομο. ας πούμε σαν ένθετο. που είναι μια κοινω­ νία προσώπων και όχι ατόμων. που ο φασισμός το λατρεύει σχεδόν στην πιο απόλυτη κυριολεξία. Ο χριστιανισμός με την εκκλησία. θα βρει τον μπελά του απ’ τους ίδιους τους υποκριτές αστούς. που. στο αφήγημα Η φιλοσοφία στο μπουντουάρ. το Διαφωτισμό και το θυγατρικό του φιλελευθερισμό. Περιέχεται. όχι μόνο δεν θα ξεπεράσει την εν λόγω συγκρουσιακή σχέση αλλά θα την κάνει βασικό του δόγμα το άτομο δεν υπάρχει στο φασισμό. ο καθένας με τον τρόπο του και από τη σκοπιά του. Ο σαδισμός είναι μια αποσταγμένη μορφή καταστροφικού αστισμού. επίσης δεν είναι καθόλου καλό πράγμα. που είναι ψυχολογική και ηθική έννοια Ο μαρξισμός θα ξεπεράσει την ίδια συγκρουσιακή σχέση με το δόγμα του για την αταξική κοινωνία. διά του ατομικισμού δημιούργησαν και επέβαλαν τα περι­ λάλητα «δικαιώματα του ανθρώπου». θα προτείνουν τρόπους συμβιβασμού του ατομικού με το συλλογικό. Γνήσιος. όμως. Ο Χομπς. και ο Χέγκελ. Από τα παραπάνω γίνεται φανερό πως ο χριστιανισμός. Όλοι οι άλλοι βυθίζονται και χάνονται μέσα στη Μεγάλη Ενοποιούσα Αρχή. απόλυτος και ριζικός ατομικισμός είναι μόνο αυτός που προ­ τείνει ο Σαντ. στο πρόσωπο. και ο Καντ. Το δοκίμιό του Γάλλοι. που δεν ντρέπεται καθόλου. αλλά την καταφάνερη αντίφαση της συνύ­ παρξης της ατομικότητας με τη συλλογικότητα θα την ξεπεράσει ριζικά και ολικά. από την αστική της μεριά. γνωστός και σαν «θείος μαρκήσιος». ο φασισμός και ο μαρξισμός έχουν κάτι κοινό. υπάρχει μόνο η ομάδα Ατομο και μαζί πρόσωπο είναι μόνο ο Αρχηγός. ακόμα μια προσπάθεια να γίνετε ελεύθεροι είναι από τα πιο σπαραχτικά κείμενα που γράφτηκαν ποτέ.

Πρώ­ τα χτύπησαν οι σοσιαλδημοκράτες τους σοσιαλιστές και στη συνέχεια οι ναζιστές χτύπησαν τους σοσιαλδημοκράτες και όσους μαρξιστές εί­ χαν απομείνει. Παίρνοντας υπ’ όψη τα παραπάνω θα μπορούσαμε να πούμε πως η συλλογικότητα που λέγεται κόμμα έχει πάντα δίκιο. Ο μπαλαντέρ που θα πετάξει στο διεθνές πολιτικό παιχνίδι ο Μου­ σολίνι το 1919 είναι ένα διαβολικό εφεύρημα ενός πολύ μεγάλου πολι­ τικού. και άλλοτε με τους κομουνιστές για να χτυπή­ σουν από κοινού τους φασίστες. (Καταλάβατε τώρα γιατί ο παπανδρεΐσμός εδώ σε μας οδηγήθηκε σε αδιέξοδο. του κράτους. αποφεύ­ γει να το δηλώσει καθαρά Κατά κάποιον τρόπο ο φασισμός είναι ένας υπερταξικός ή αταξικός ψευδοκομουνισμός. οι οποίοι είναι κοινός εχθρός για τους αστούς και τους φασίστες. Κι αυτό σημαίνει πως οι χωρίς ταξική συνείδηση «απλοί άνθρωποι» εύκολα μπορούν να μετακινηθούν από το ένα άκρο του πολιτικού φάσματος στο άλλο. της ιστορίας. και του χριστιανισμού. Αυτό το τελευταίο. που επιτέλους πρέπει να τον πάρουμε στα σοβαρά Τον «τρίτο δρόμο» προς το σοσιαλισμό τον ανακάλυψε ο πρώην μαρξιστής Μουσο­ λίνι! Κι αυτός ο δρόμος οδηγεί πάντα σε αδιέξοδο.και αυτής είχε προηγηθεί μια συντρι­ πτική ήττα του μαρξιστικού σοσιαλισμού από τη σοσιαλδημοκρατία Στη Γερμανία ο ναζισμός κατέλαβε την εξουσία με «καραμπόλα». πάντως. που είναι κοινός εχθρός για τους φιλελεύθερους αστούς και για τους κομουνιστές. Στο 13ο Συνέδριο του Κόμματος των Μπολσεβίκων το Μάιο του 1924. και της ανόδου του ναζισμού στη Γερμανία είχε προηγηθεί μια ήττα της σοσιαλδημοκρατίας. ο Τρότσκι λέει πως το κόμμα έχει πάντα δίκιο. ένας χυδαίος και άκρως επι­ κίνδυνος λαϊκισμός. Να γιατί ο Γκερέν έχει δίκιο όταν λέει πως ο φασισμός αντικαθιστά το σοσιαλισμό όπου αυτός ηττάται. αυτοί συμμαχούν ευκαιριακά άλλοτε με τους φασίστες για να χτυπήσουν από κοινού τους κομουνιστές.). λοιπόν. Δεν το πίστευε και τόσο και μάλλον δεν θα το πίστευε καθόλου αν ο πολύ νέος τότε φασισμός δεν είχε κάνει ήδη γνωστή τη 366 . Και τα πράγματα μπλέκουν πολύ. είναι εχθρός και του φιλελευθερισμού. της κοινωνίας. το πρώτο που γίνεται μετά το θάνατο του Λένιν. Ο φασισμός. Όσο για τους ευέλικτους και μονίμως σαδίζοντες αστούς. της φυλής.συλλογικός νους του έθνους. και του κομουνισμού. Της ανόδου του φασισμού στην Ιταλία είχε προηγηθεί μια ήττα του σοσιαλισμού.

δηλαδή οι Στάλιν. Ο Τρότσκι αποκαλύπτει τον ύποπτο ρόλο του Ζινόβιεφ και του Κάμενεφ στη διάρκεια της Οκτωβριανής Επανάστασης. τον όρο τροτσκισμός για να τονίσουν και να υπογραμμίσουν τις προσωπικές φιλοδοξίες του ικανότατου Τρότσκι.Ζινόβιεφ) και τον Τρότσκι θα έχει και θεωρητικές προεκτάσεις. κι αυτό. δηλαδή για «δεξιά παρέκκλιση». Η διαμάχη ανάμεσα στην τρόικα (Στάλιν . θα παίξει το ρόλο του στον παραγκωνισμό του απ’ αυτούς που μπορούν και εκμεταλλεύονται προς ίδιον όφελος ακόμα και τα πιο κρυφά και ανομολόγητα αισθήματα της μάζας. Αλλά δεν είναι και τόσο βέβαιοι για όσα λεν. Η διαμάχη καταλήγει στην απομάκρυνση του Τρότσκι τον Ιανουά­ ριο του 1925 από το κρίσιμο πόστο του Επιτρόπου του Πολέμου. όπως τους χαρακτηρίζει ο Τρότσκι. Το γεγονός. όχι όμως και κατά του Στάλιν. ο Τρότσκι κάνει μια πολύ βίαιη επίθεση κατά των Ζινόβιεφ και Κάμενεφ. βλέπεις. αυτόν το ρόλο μόνον οι κακόπιστοι θα μπορούσαν να του τον αμφισβητήσουν. Το κόμμα. Όμως. έτσι που τον υποχρέωνε να βρίσκεται συνεχώς ανάμεσα σε στρατιωτικούς κι όχι ανάμεσα σε πολιτικούς. Αλλω­ στε. του εκ των πραγμάτων δεύτερου μετά τον Λένιν από κάθε άποψη. του υπουργού Αμυνας.«φιλοσοφία» του. ολοένα και πιο συστηματικά από τους παλιούς συντρόφους του. όπως θα λέγαμε σήμερα Το οποίο. πως ο Τρότσκι δεν επιτίθεται προς το παρόν και κατά του Στάλιν σημαίνει πως του αναγνωρίζει τουλάχιστον το θετικό ρόλο που έπαιξε στη διάρκεια της Οκτωβριανής Επανάστασης. Ζινόβιεφ και Κάμενεφ. που μαζί με τους δυο προηγούμενους συναποτελούν τη διευθυντική τριανδρία του κόμματος μετά το θάνατο του Λένιν. τότε ακριβώς. Αργότερα. Το 1924 ο Τρότσκι είναι ήδη πολύ πικραμένος καθώς βλέπει να παραμερίζεται ολοένα και περισσότερο. πάντως. Ο Στάλιν μόλις έχει λανσάρει τη θεωρία για το «σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα» και ο Τρότσκι του απαντά με τη θεωρία για τη «διαρκή επανάσταση». το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς (1924) και ενώ δεν έχει κλείσει χρόνος από το θάνατο του Λένιν τον Ιανουάριο του 1924. Λίγους μήνες μετά την απομάκρυνση Τρότσκι από το Επιτροπάτο 367 . αν και πάρα πολύ σημαντικό. Κι έτσι λανσάρουν. απαντούν στον Τρότσκι το ίδιο βίαια Τον κατηγορούν για μενσεβικισμό. όταν ο Τρότσκι γνωρίσει καλά το φασισμό και το ναζισμό θα αλλάξει άποψη και θα γίνει ένας από τους πιο οξυδερκείς μελετητές του φασιστικού φαινομένου. Εβραίος.Κάμενεφ . Είναι. Όσα τους καταμαρτυρά θα τα χρησιμοποιήσει αργότερα ο Στάλιν για να απαλλα­ γεί απ’ τους δυο «καιροσκόπους». δεν του έδινε πολιτικά πλεονεκτήματα. όσο και να ’ναι.

την άνοιξη του 1926 οι σταλινικοί αποκτούν τόσο μεγάλη δύναμη. και παράλλη­ λα ασκούν δριμύτατη κριτική στη λενινιστική Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ). Και έτσι η απόπειρα ανατροπής του Στάλιν θα έχει οικτρό τέλος. οι δύο της τρόικα. εναντίον του Στάλιν! Το λυσσώδες κυνήγι της εξουσίας από μαρξιστές αρχίζει να γίνεται κωμικοτραγικό. πάντως. αυτόν τον καιρό θεωρεί τον Ζινόβιεφ σαν τον πιο μεγάλο εχθρό του και γι’ αυτό προς στιγμήν σκέφτεται να συμμαχήσει με τον Στάλιν εναντίον του. Προς το παρόν. οι Ζινόβιεφ και Κάμε­ νεφ προσπαθούν να ανατρέψουν τον Στάλιν. Μπουχάριν και Ρίκοφ. που τη συνεχίζουν με συνέπεια οι Στάλιν. που είναι μια βίαιη επίθεση κατά της Νέας Οικονο­ μικής Πολιτικής (ΝΕΠ) του Λένιν την οποία συνεχίζει να εφαρμόζει με συνέπεια ο Στάλιν. ο Τρότσκι μένει ουδέτερος. Όμως. που είναι προς το παρόν στενοί συνεργάτες και ομονοούν σχε­ δόν στα πάντα Στο 14ο Συνέδριο. όπως απέδειξε ο Τρότσκι Τώρα ο Στάλιν εκτός από τον Τρότσκι αποχτά και άλλους δυο ισχυρούς εχθρούς. Οι Κάμενεφ και Ζινόβιεφ με τη σειρά τους αμφισβητούν και αυτοί μαζί με το μέχρι πριν από λίγο εχθρό τους. Ο Στάλιν δεν έχει γίνει ακόμα δικτάτορας. Αλλωστε. Η εσωκομματική δημοκρατία συ­ νεχίζει να λειτουργεί προς το παρόν και κανείς διαφωνών δεν παίρνει τα μέτρα του όταν ασκεί αντιπολίτευση. Και ο Στάλιν διώχνει από το Πολιτικό Γραφείο στην αρχή τους Ζινόβιεφ και Κάμενεφ και στη συνέχεια τον Τρότσκι. την αξία της θεωρίας του Στάλιν για το σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα. όλα γίνονται δημοκρατικά. μια νέα αντιπολιτευτική κίνηση απειλεί με διάλυση το κόμμα Οι Ζινόβιεφ και Κάμενεφ. της οποίας είναι επικεφαλής. προ­ σπαθούν να εκδιώξουν δολίως τον Στάλιν απ’ την τριανδρία και να μείνουν έτσι κυρίαρχοι του πολιτικού παιχνιδιού δυο άνθρωποι βάσιμα ύποπτοι για καιροσκοπισμό. τον Ζινόβιεφ.Κάμενεφ ονομάζεται Μπλοκ της Ενωμένης Αντιπολίτευσης. που είχε συμμαχήσει μαζί τους. Τα πράγματα. που ο Τρότσκι συμμαχεί τελικά με τον υπ’ αριθμόν ένα εχθρό του. οξύνονται επικίνδυνα και για το κόμμα. Σε τούτη τη διαμάχη Ζινόβιεφ και Κάμενεφ απ’ τη μια και Στάλιν απ’ την άλλη. το Δεκέμβριο του 1925. Ο Ζινόβιεφ στηρίζεται στη δύναμη που του δίνει η κομματική οργάνωση του Λένινγκραντ. το Μπλοκ δημοσιεύει την περίφημη «Πλατφόρ­ μα των Δεκατριών». λοιπόν.Ζινόβιεφ . τον Τρότσκι. και για το νεαρό σοσιαλιστικό κράτος. αλλά οι σύνεδροι υποστηρίζουν τον Στάλιν. Η παράδοξη συμμαχία Τρότσκι . 368 .(υπουργείο) του Πολέμου. που ορθότατα θεωρείται κατά­ σταση πολύ φυσική σε ένα μαρξιστικό κόμμα Τον Ιούλιο του 1926.

που συνεχίζει να εφαρμόζει τη Νέα Οικονομική Πολιτική του Λένιν. αλλά ο Στάλιν είναι και θα συνεχίσει να είναι περισσότερο πραγμα­ τιστής παρά μαρξιστής: ζητάει για την Κίνα μια αστική και όχι μια προλεταριακή δημοκρατία Τη θεωρεί ευκολότερη και προσφορότερη προς το παρόν. Αλλωστε.Κάμε­ νεφ. Ο Στάλιν δεν έχει αρχίσει ακόμα τη βίαιη κολεκτιβοποίηση — κι αυτήν ακριβώς ζητάει επίμονα το Μπλοκ Τρότσκι . Την άνοιξη του 1927 και ενώ η πρώτη πολύ σοβαρή ενδοκομματική κρίση μοιάζει να εκτονώνεται. Το αντιπολιτευόμενο τον Στάλιν Μπλοκ έχει δίκιο που ρίχνεται στον Στά­ λιν. Και ο Στάλιν θα εκμεταλλευτεί σε λίγο αυτή την απαίτηση των συντρόφων του Μπλοκ για αυστηρή πειθαρχία για να τους εκκαθαρίσει. όχι μόνο τα ’θελαν και τα ’παθαν οι του Μπλοκ. Οι οποίοι στο μεταξύ θα έχουν απομακρυνθεί οριστικά και από το κομματικό και από το κρατικό προσκήνιο.Η απομάκρυνση του Τρότσκι από το Πολιτικό Γραφείο γίνεται τον Οκτώβριο του 1926. μέχρι τότε πρόεδρος της Κομιντέρν. που το 1925 είχε ταχτεί με τη μεριά του Ζινόβιεφ ενώ οι περισσότεροι υπεραριστεροί εγκαταλείπουν τον Τρότσκι. το Μπλοκ επιτίθεται ξανά στη Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ). ξεσπάει δεύτερη με αφορμή την υποστή­ ριξη που παρέχει ο Στάλιν στον Τσανγκ Κάι Σεκ και όχι στον Μάο. (Ο κομουνισμός δεν θα καταρρεύσει ποτέ στην Κίνα για τον απλό λόγο πως κατ’ ουσίαν ήταν και παραμένει κομφουκιανισμός). συνεπώς και του καπιταλισμού. πολλοί οπαδοί του Μπλοκ αρχίζουν να το εγκαταλείπουν και επανέρχονται στην κυρίαρχη πλέον σταλινική ομάδα Ανάμεσά τους και η Κρούπσκαγια. Ο ιδιόρρυθμος ηθικίστικος κινέζικος μαρξισμός ήταν και παραμένει ένα κράμα κομφουκιανισμού και μαρξισμού.Ζινόβιεφ . ο Μάο δεν είναι και τόσο συνεπής μαρξιστής. Μ’ αφορμή την «υπόθεση Κίνα». Το Μπλοκ κάθε άλλο παρά την εσωκομματική δημοκρατία υποστη­ ρίζει Είναι υπέρ του αυστηρού δημοκρατικού συγκεντρωτισμού πιο πολύ απ’ τον Στάλιν. Μ’ άλλα λόγια. που είναι ένα λελογισμένο και προσεχτικό άνοιγμα προς την οικονομία της αγοράς. Τον ίδιο καιρό ο Ζινόβιεφ. ακριβώς στο όνομα της πειθαρχίας. αντικαθίσταται από τον Μπουχάριν. τού Μπλοκ. και προσχωρούν και αυτοί στην ομάδα του Στάλιν. που τώρα εμφανίζεται σαν ο συνεπέστερος αριστερός. αλλά και υπέδειξαν 369 . η οποία έχει κάποια σχέση με όσα λέει και κάνει ο Μάο στην Κίνα Τώρα το Μπλοκ κατηγορεί τον Στάλιν για σκανδαλώδη εύνοια προς τους αγρότες σε βάρος των εργα­ τών. Λίγο αργότερα ο Στάλιν θ’ αλλάξει τακτική και θα τσαλαπατήσει τους αγρότες. της Κομουνιστικής Διεθνούς. η σύντρο­ φος του Λένιν. Όμως. δηλαδή της Τρίτης Διε­ θνούς. δηλαδή θα εφαρμόσει την τακτική που πρότειναν οι εχθροί του.

να οργανώσει διαδήλωση στους δρόμους της Μόσχας κατά του Στάλιν. αλλά και τα όπλα για να τους πολεμήσει Μύλος! Τα έχουν αυτά οι δύσκολες και μεταβατικές καταστάσεις. Αλλά. παρά τις κάποιες παρασπονδίες. διαγράφονται με άκρα επιση­ μότητα και οι υπόλοιποι. ο Τρότσκι και ο Ζινόβιεφ διαγράφονται οριστικά απ’ το κόμμα Λίγο αργότερα. κατά τις οποίες το παλιό δεν έχει πεθάνει ακόμα και το νέο δεν έχει γεννηθεί προς το παρόν. Αλλά.στον Στάλιν το πώς θα έπρεπε να ενεργήσει για να διατηρήσει την απολύτως αναγκαία εσωκομματική πειθαρχία Την άνοιξη του 1927. όπως είπαμε ήδη. Και έκανε πάρα πολύ καλά. Πιατακόφ. τους τσακίζεις ή δεν τους τσακίζεις. Κάμενεφ. μετανιώνουν και επιστρέφουν στο κόμμα με την ουρά στα σκέλια Ξέρουν καλά πως η διαγραφή δεν αφήνει κανένα περιθώριο για ελιγ­ μούς και πολιτικάντικες στρεψοδικίες. οι Τρότσκι. Πρεομπραζένσκι. που όμως συνεχίζει να είναι δημοκράτης. στο 15ο Συνέ­ δριο που γίνεται το Δεκέμβριο του 1927. Η κατηγορία. Αυτό ακριβώς έκανε η Γκε Πε Ου. λοιπόν. 370 . υπαναχωρούν. η μυστική αστυνομία του Στάλιν. παρά ταύτα. Ρακόφσκι. που προκαλούσαν σύγχυση και στους ίδιους. ο υπ’ αριθμόν ένα εχθρός. παρά τις συνεχείς διακηρύξεις του για τη σημασία της κομματικής πειθαρχίας. Μπροστά στον όντως υπαρκτό κίνδυνο. κατά το έθιμο. τότε. Την 7η Νοεμβρίου 1927. οι αντιπολιτευόμενοι δεν του έδωσαν μόνο βάσιμες αφορ­ μές να τους κυνηγήσει. της Σοβιετικής Ένωσης φαίνεται έτοιμη να επιτεθεί κατά της χώρας του Λένιν. η Μεγάλη Βρετανία. Ζινόβιεφ και Κάμενεφ κάνουν την αυτοκριτική τους. εδώ που τα λέμε. Ε. Κι έτσι οι δυο κύριοι ηγέτες του Μπλοκ. περίπου ένα χρόνο μετά τη διαγραφή τους. πρόκειται για χονδροειδέστατο ψέμα αλλά ο Στάλιν δεν χαμπαρίζει από τέτοια Το ίδιο καλαμπούρι θα το πει πολλές φορές ο Στάλιν. τουλάχιστον κατ’ επίφαση. δέκατη επέτειο της Οκτωβριανής Επανά­ στασης (θυμίζουμε πως η Οκτωβριανή Επανάσταση είναι οκτωβριανή με το παλιό ημερολόγιο. Τους τσάκισε. Προσέξτε να δείτε τώρα μια πολύ μεγάλη πλάκα ο Ζινόβιεφ και ο Κάμενεφ. Το είχαν παρακάνει με τα καμώματα και τις εναλλασσόμενες ετερόδοξες συμμαχίες. επιτίθενται ξανά κατά του Στά)αν. Κι έτσι αφήνουν τον πάντα αξιο­ πρεπή και σοβαρό Τρότσκι ολομόναχο να αντιπολιτεύεται τον Στάλιν. Φυσικά. ίδια για όλους: είναι όργανα των αστών. Σμιρνόφ. που συνεχίζει προς το παρόν να είναι δημοκράτης. Ράντεκ. με το νέο είναι νοεμβριανή) το Μπλοκ έχει την κακή ιδέα.

κυρίως όταν αυτή δεν ξέρει να αντιπολιτεύεται και απλώς διεκδικεί πάση θυσία τ ψ εξουσία. Πέρασαν μόνο ένδεκα χρόνια απ’ την Οκτωβριανή Επανάσταση και ο οργανωτής του ένδοξου Κόκκινου Στρατού βρίσκεται έξω απ’ το στρατό. κομματική ή κρατική. αυτός ο πολύ μεγάλος επαναστάτης. αλλά τώρα αρχίζει να ξεπερνάει τα όρια του ενδοκομματικού κλεφτοπόλεμου. Δυστυχώς. Συνεπώς. τελικά γίνεσαι και συ διάβολος και έχεις ήσυχο το κεφάλι σου από κάθε αντιπο­ λίτευση. Όμως. αυτοί εξορίζονται και σκορπίζονται στην απέραντη χώρα Ο ίδιος ο Τρότσκι βρίσκεται πεταγμένος στη μακρινή Αλμα Ατα. Ομως. της οποίας ηγέτες είναι ο Μπουχάριν. που ευνοεί τους εργάτες. βουτηγμένος μέχρι το κεφάλι στη θλίψη και την απελπισία Ο δεύτερος μετά τον Λένιν γίνε­ ται έσχατος από την αρχή ακόμα της σταλινικής περιόδου. που σημαίνει περίπου μετάθεση της ευθύνης για τ ψ οικονομική οργάνωση της κοινωνίας σ’ ένα είδος ιδιωτικής πρωτοβου­ λίας που. θ α το ξαναπούμε: ο Τρότσκι ήταν αναμφισβήτητα ο δεύτερος μετά τον Λένιν. Ήταν συνεπής μαρξιστής. και ρίχνεται με μανία ο’ ένα πρόγραμμα ταχύτατης εκβιομηχάνισης. με συμπεριφορά τυπικότατα αστική. έξω απ’ τα πάντα. ευέλικτος πολιτικός δεν υπήρξε ποτέ. το ξαναλέμε. Ήταν υπέρ το δέον ξεροκέφαλος. όπου τον στέλνουν να «ξεκουραστεί» τον Ιανουάριο του 1928. 371 . Μετά τη διάλυση της αριστερής αντιπολίτευσης. Όσο για τους τροτσκιστές. αλλά δεν ήξερε να κάνει τακτικές υποχωρήσεις. αποδείχτηκε πολύ κακός μαθητής του Λένιν. ο Στάλιν στρέφεται κατά της δεξιάς. ίσως για να δικτατορεύσει πολύ πιο βάναυσα Οι παραπάνω «δεξιοί» ήταν οι τυπικοί εκπρόσωποι της Νέας Οικο­ νομικής Πολιτικής. έξω από το κόμμα. και πριν ο σταλινισμός πάρει την πολύ γνωστή τελική του μορφή. Είναι οι τρεις άνθρωποι που μαζί με τον Στάλιν αποτελούν τη συλλογική ηγεσία του κόμματος. όμως. ήταν πολιτική επιλογή του Λένιν. τ ψ τετρανδρία. όταν θέλεις ν’ αγιάσεις και δεν σ’ αφήνουν οι διάβολοι.χωρίς πιθανότητες επιτυχίας πλέον. Τούτοι οι άνθρωποι ήταν δυο πολύ επικίνδυνοι μπαλαντέρ. μετά τ ψ εκπαραθύρω­ ση του Ζινόβιεφ και του Κάμενεφ από τ ψ τριανδρία Ο Στάλιν δεν είναι ακόμα δικτάτορας. Σ’ αυτό. οι «δεξιοί» της ΝΕΠ (ο Μπουχάριν και οι άλλοι) έπρεπε να εκπαραθυρωθούν και αυτοί Όπερ και εγένετο με τυπικά σταλινική ταχύτητα και ευκολία Τούτος ο άνθρωπος ενεργούσε πάντα σαν κομάντος εντός του κόμματος. ο Στάλιν εγκαταλείπει ξαφνικά το 1928 τη ΝΕΠ (Νέα Οικονομική Πολι­ τική) που ευνοεί τους αγρότες και τη γεωργική παραγωγή. ο Ρίκοφ και ο Τόμσκι. Και πήγε άδικα των αδίκων.

σχεδόν χωρίς να το πάρει είδηση και κάτω απ’ τη φορά των γεγονότων γίνεται ολοένα και περισσότερο αυταρχικός.τι μπορεί ο άνθρωπος για να πάει κόντρα στη. έχουν μαζευτεί γύρω του οι αιώνιοι ταανακογλείφτες. Κανείς δεν μπορεί να τον κατηγορήσει για ανεντιμότητα Δόλο είχε μπόλικο. όσο ο Λένιν και ο Τρότσκι Σε λίγο θα χάσει εντελώς τον έλεγχο και θ’ αρχίσει να σκοτώνει τους συντρόφους του. Ο Στάλιν υπήρξε ένα τραγικό πρόσωπο. Τα συνδικάτα τα καθοδηγεί ο Τόμσκι και την Κομιντέρν ο Μπουχάριν.τι έκαμνε. Ο Στάλιν. Ο Στάλιν ήταν μια μεγάλη προσωπικότητα κι ένας σπουδαίος επαναστάτης. Τον βοήθησαν να το καβαλήσει αφενός οι αντιπολιτευόμενοι που δεν άσκησαν πάντα και σ’ όλες τις περιπτώσεις έξυπνη. διαδόχου της τριανδρίας Στάλιν . Και όχι τόσο καλά μελετημένος στο μαρξισμό. φύση του! Αλλά η αντιπολίτευση.. Δυστυχώς. Πάντως.Κά­ μενεφ. αντικαθίσταται και αυτός από τον Μολότοφ το 1930. είχαν και κάποια ερείσματα στα συνδικάτα Οι εργά­ τες διαισθάνονται περισσότερο παρά καταλαβαίνουν πως η ταχεία εκβιο­ μηχάνιση δεν θα ευνοήσει ούτε αυτούς τελικά Όντως. Ο Στάλιν έχει πλέον παντού μόνο δικούς του ανθρώπους. ήταν υπέρ το δέον άξε­ στος και χωριάτης. 372 . Η αντιπολίτευση. Το καλάμι ο Στάλιν δεν το καβάλησε μόνος του. δεξιά και αριστερή. δηλαδή πρωθυπουργός όπως θα λέγαμε εμείς. ο σταχανοβισμός που έρχεται θα αποδειχτεί καταστροφικός κυρίως για τους εργάτες. βοηθούντος και του άξεστου χαρακτήρα του. ο Ρίκοφ. Οι δίκες της Μόσχας πλησιάζουν. οι μπουχαρινικοί. διακριτική και κυρίως μαρξιστική αντιπολίτευση. δεν θα κάνει τίποτα το σοβαρό για να τον βοηθήσει να ελέγξει την αυταρχική (ρύση του. αλλά πίστευε ειλικρινά πως ό. αριστερή και δεξιά. που αντικατέστησε τον Ζινόβιεφ.Ζινόβιεφ . παρά το γεγονός πως η ΝΕΠ ευνοούσε περισσότερο τους αγρότες. οι «δεξιοί». πρόεδρος του Συμβουλίου των Λαϊκών Επιτρόπων. και αφετέρου οι γραφειοκράτες. οι γυμνοσάλιαγκα. που πάντα έχουν ανάγκη από έναν ισχυρό προστάτη για να τη βολεύουν.Η υπέρ της ΝΕΠ ταγμένη «δεξιά» αντιπολίτευση είχε ισχυρά ερεί­ σματα σε κάποια στελέχη που ζούσαν στη Μόσχα Όμως. έχει σχολάσει διά παντός. που τον ξεσκονίζουν και τον λιβανίζουν με ζήλο μεγάλο. μέχρι το 1934 κάνει ό.. όμως. Στο μεταξύ. το έκαμνε για το καλό της επανάστασης και των εξαθλιωμένων μουζίκων. Ο τέταρτος της πρώην σταλι­ νικής τετρανδρίας.

Αυτό εκμεταλλεύτηκε και ο Μουσολίνι και ο Χίτλερ. Ο φασισμός. ας μη βιαστούν οι χριστιανοί να πουν πως εκεί οδηγεί η 373 . αγελαία και ζωώδη βούλησή τους. Και δεν έχει ιδιαίτερα καλές σχέσεις με το χριστιανισμό ή όποια άλλη θρησκεία Ο καλός φασίστας δεν επικα­ λείται το θεό στις δύσκολες στιγμές του αλλά τον Αρχηγό ή το «πνεύ­ μα της φυλής». Ο Χίτλερ θα επιστρατεύσει διάσημους σκηνοθέτες για να στήνουν παρελάσεις σε μορφή υπερθεά­ ματος. Ισότητα. Ο φασισμός είναι μια φυσική. ο οποίος απαγό­ ρευσε τη χρήση του πολύ γνωστού συνθήματος της Γαλλικής Επανάστα­ σης Ελευθερία.4. φυσικής. της δράσης για τη δράση. Ωστόσο. οικονομικής. Οι φασίστες πιστεύουν φανατικά στην αξία και τη σημασία κάθε είδους ανισότητας. Ο Μουσολίνι απεχθανόταν τον ορθολογισμό και τόνιζε συνέχεια την αξία και τη σημασία των ενστίκτων και του ακτιβισμού. να υπακούς. κοινωνικής. Το τέλειο μοντέλο του σωστού κράτους για το φασίστα είναι η πόλη-κράτος της αρχαίας Σπάρτης. που γίνονται δυνατοί με την ένωσή τους. Ο φασισμός είχε και έχει πάντα σαν «ηθικά» πρότυπα για την αγωγή του πολίτη την αγάπη για την πατρίδα. όπου η κοινωνία των μυρμηγκιών επιδεικνύει τις τεράστιες εντο­ μολογικές της δυνατότητες. Αυτό ήταν το σταθερό και μονότονα επαναλαμβανόμενο σύνθημα του Μουσολίνι. όπου ο Καιάδας λειτουργεί ακατάπαυστα Ο φασισμός είναι το αντίθετο του ανθρωπισμού. Ουβριερισμός Να πιστεύεις. που μοιάζουν με ασκήσεις ακρί­ βειας ενός καλά γυμνασμένου στρατού. Είναι τεράστια η δύναμη της μάζας. Ένας βλάκας μπορεί να σε βασανίσει μόνο όταν συζητάς μαζί του από ανάγκη και χωρίς τη θέλησή σου. όπως αυτό αντικειμενοποιείτε στα διάφορα λάβαρα και σύμβολα. Αδελφοσύνη. ήταν πρόγραμμα δράσης για την κατάχτηση της εξουσίας. που λειτουργούν άλλοτε σαν φετίχ και άλλοτε σαν τοτέμ. την αφοσίωση στο καθήκον και την πειθαρχία. να πολεμάς. μια ζωώδης κατάσταση. Ο φασισμός είναι κοινωνικός δαρ­ βινισμός. στην αρχή του. Ο φασισμός δεν αναγνωρίζει κανένα ηθικό κίνητρο στην ιστορία και όλα τα εξαρτά από τη θέληση για δύναμη των αδυνάτων. Ο πόλεμος για τον Μουσολίνι ήταν κάτι σαν γυμναστική που κρατά τις μάζες σε φόρμα Όταν δεν γίνεται πόλεμος πρέπει να γίνονται μαζικές λαϊκές παρελάσεις. Πολλοί βλάκες ενωμένοι μπορούν να διαλύοσυν τα πάντα με την ενωμένη. δεν ήταν δόγμα. που δεν αποτελείται κατά πλειοψηφία από ευφυείς.

κάνουν αντιβαρβαρική προπαγάνδα Και ο Ιουλιανός. Και η φτώχεια να διαιωνίζεται στο όνομα της θρησκείας της αγάπης! Ο Προκόπιος και ο Κέλσος δεν κάνουν αντιχριστιανική προπα­ γάνδα. μια τυφλή μάζα πεινασμένων που χτυπούσε άτσαλα προς κάθε κατεύθυνση. ακόμα και των αδικημένων από τη φύση. αναφέρομαι κυρίως στη χριστιανική βαρβαρότητα του πρώτου. του δεύτερου και του τρίτου χριστιανικού αιώνα. ο τρίτος μετά τον Μεγάλο Κωνσταντίνο βυζαντινός Αυτοκράτορας. Δεν αναφέρομαι μόνο στους θρησκευτικούς πολέμους ή στο βαθιά και ου­ σιαστικά αντιχριατιανικό θεσμό του στρατιωτικού ιερέα. βάρβα­ ρα. Γιατί ο ρόλος της θρη­ σκείας της αγάπης στην ιστορία απέχει έτη φωτός από την αγάπη. Κυρίως δεν παρέβη την αγάπη των Ελλήνων για τον άνθρωπο και τα ανθρώπινα. κάθε άλλο παρά παραβάτης ήταν αφού δεν παρέβη τίποτα απολύτως. θέλω να πω πως η ιστορία του πολιτισμού έπεται της κυρίως ειπείν ιστορίας των πολεμι­ κών και πολιτικών πράξεων. αυτός ο υπέροχος άνθρωπος δολοφονήθηκε ύπουλα. κι αυτό έκαμνε τους φτωχούς και τους αδικημένους να γίνονται ιδιαίτερα σκληροί προκειμένου ν’ αρπάξουν για να φαν. μια από τις πιο ευγενικές μορφές της παγκόσμιας ιστορίας. αυτή τους επιλέγει θέλω να πω πως η ιστορία στην πολεμική και πεινασμένη της εκδοχή είναι εξ ορισμού βαρβαρική. από χριστιανό.απομάκρυνση από τη θρησκεία της αγάπης. δηλαδή από το θεό αν δεις το πράγμα μεταφυσικά. ο λεγό­ μενος Παραβάτης. Ο χριστιανισμός των πρώτων αιώνων ήταν πράγματι μια επανάσταση των φτωχών. θέλω να πω πως τη βαρβαρότητα δεν την επιλέγουν οι άνθρωποι. Δεν εδίωξε ούτε έναν χριστιανό ο Ιουλιανός. πάλι του Γκορ Βιντάλ). αντιχριστιανικά. Αν δεν είσαι καλά θωρακισμένος με τη διαλεκτική για να κατανοείς τη σημασία της άρνησης. αλλά η επανάσταση των φτωχών δεν σημαίνει απολύτως τίπο­ τα όταν το μόνο που έχουν στο νου τους οι φτωχοί είναι να πάρουν τη θέση των πλούσιων. που υποχρέωσε τους υποδειγματικά μέχρι τότε ανεξίθρησκους Ρωμαίους Αυτοκράτορες να καταφύγουν στην αυτοκρατορική βαρβαρότητα της ρωμαϊκής αρένας προκειμένου να ελέγ­ ξουν τη χριστιανική βαρβαρότητα Οι χριστιανοί των τριών πρώτων χριστιανικών αιώνων. είναι προτιμότε­ 374 . ήταν ένας εσμός εξαγριωμένων αλητών. μέχρι να εμφανιστούν οι πρώτοι Πατέρες της Εκκλησίας για να τους συμμαζέψουν. (Διαβάστε τον Ιουλιανό του Γκορ Βιντάλ. Ο Χρι­ στός ήταν ο θεός των φτωχών και των αδικημένων. Το λαϊκισμό τον γέννησε ο χριστιανισμός εκείνη την εποχή. Ωστόσο. Και αμέσως μετά το Σε ζωντανή μετάδοση από το Γολγοθά.

που φέρεται και ενεργεί διαφορετικά απ’ ό. Ουβριερισμός λέγεται η υπερταξική και η αταξική φροντίδα για τον εργαζόμενο.. όχι ένα άθροισμα Η ομάδα είναι κάτι περισσότερο από το άθροισμα των μελών της. πρέπει να παραβλέπουμε τον ουβριερισμό τους. Εν πάση περιπτώσει. αν είχαν αστική αγωγή και αν γνώριζαν από καλούς τρόπους. οι περισσότεροι ουβριεριστές σε τίποτα δεν θα διέφεραν από τους αστούς. να κατεβούν σε απεργία εδώ στην Ελλάδα.ρο να μην ααχολείσαι με την ιστορία Η Αγία Γραφή και οι Βίοι των Αγίων σού φτάνουν και σου περισσεύουν.τι να 'ναι. πέρα και πάνω από ιδέες άλλες εκτός απ’ αυτές που υπαγορεύει η εύλογη απαίτηση για καλύτερο μεροκάματο. που αντιλαμβάνονται το κομματικό καθήκον ολοένα και περισσότερο σαν υποχρέωση για την οργάνωση απεργιών. συμπαρασταθεί! Ισοπεδώθηκε ιδεολογικά και ταξικά ακόμα και ο συνδικαλισμός. Και καθώς αποϊδεολσγοποιείται. τον οποίων μοναδική πίστη είναι η λατρεία του χρήματος. Είναι μια καινούργια οντότητα. οι απεργοί ολοένα και περισσότερο γίνονται ένα αταξικό. που λέει ο λόγος. Σήμερα. Απεργία να ’ναι κι ό.τι θα φερόταν το κάθε μέλος της χωριστά Με την ανάπτυξη και την εδραίωση του συνδικαλιστικού κινήματος. Οι χριστιανοί ας καταλάβουν επιτέλους πως χρωστούν τους Αγίους τους στους εκ χριστιανών βαρβά­ ρους των τριών πρώτων χριστιανικών αιώνων. Ωστόσο. Όταν οι άνθρωποι επιθυμούν να φκιάξουν μια μικρή ή μεγάλη ομάδα φροντίζουν να στηρίξουν την ομάδα που θα ήθελαν να προκύψει πάνω σ’ ένα μίνιμουμ κοινών απόψεων. αφού είναι εντελώς αδύνατο να συμφωνήσουν όλοι σε όλα Η ομάδα είναι ένα μόρφωμα.τι και να ’ναι οι ουβριεριστές. κομουνιστές πάντως δεν είναι. Ακόμα και τα αφεντικά. Δεν πειράζει Οσο οι απεργοί κάνουν ζημιά στην αστική εργοδο­ σία. το τσουβάλιασμα όλων των εργαζόμενων σε συνδικά­ τα απολιτικά Ο ουβριερισμός (εργατισμός) που τόσο ενοχλούσε τον Λένιν. Αν οι απεργοί είχαν χρήμα. για να γίνει μια απεργία οι εργατοπατέρες απλώς πατούν το κουμπί και ο απεργιακός μηχανισμός παίρνει μπροστά Ουβριερίστικες και όχι ταξικές είναι ακόμα και οι απεργίες που οργανώνουν τα κομουνιστικά κόμματα Δεν πειράζει Τί­ ποτα δεν πειράζει όταν κάνει κακό στους εργοδότες. ό. όπως λεν οι κοινωνιολόγοι. τα συνδικάτα έγιναν κάτι σαν αυτόματοι μηχανισμοί για τη λειτουργία των εργατικών ανακλαστικών. οι εργάτες ολοένα και λιγότερο διαφέρουν κατά το ήθος και τη συμπεριφορά από τους αστούς. η μεγαλύτερη 375 . το ΚΚΕ θα. Το εργατικό κίνημα αστοποιείται ολοένα και περισσότερο. άμορφο κοπάδι διεκδικητών. τείνει να γίνει κατάσταση εντός των αριστερών κομμάτων.

είναι μάλλον απλή. τούτη η ανοχή απέναντι στους χωρίς ταξική συνείδηση εργαζόμενους μπορεί να αποδειχτεί καταστροφική για τα κομουνιστικά κόμματα Δεν πειράζει. ολόκληρης της κοινωνίας. ηλίθια και αγράμματα. όντας πρωτοπορία. Η πείνα είναι έτσι κι αλλιώς ισχυρότερη του κομουνισμού. κάτω. τα μέλη των κομουνιστικών κομμάτων δεν είναι η εργατική τάξη στο σύνολό της. είναι η πρωτοπορία της εργατικής τάξης. Και πώς να πάει κανείς κόντρα στους εργάτες. ΤΙ κόμμα προλετάριων θα ήταν αυτό. δηλαδή του κόμματος των εργατών. δεν έχει σημασία τι ήταν. Αλλο το μέλλον της κοινωνίας. αλλά μόνο θεωρητικά. εργάτες πάντως ήταν οπωσδήποτε. Ο αγώνας έτσι κι αλλιώς συνεχίζεται. Δεν πειράζει. τους μη-ταξικά συνει­ δητοποιημένους. *** Τα περισσότερα και κυρίως τα δυσκολότερα προβλήματα στη νεαρή Σοβιετική Ένωση των ετών 1925-1930 τα δημιούργησε η περίφημη Εργατική Αντιπολίτευση υπό τον Σλιάπνικοφ. για μόνο το λόγο πως δεν έχουν και τόσο καλά αναπτυγ­ μένη την ταξική τους συνείδηση.κατάχτηση των εργαζόμενων. και άλλο το μέλλον ενός έκαστου εκ των νηστικών. Δεν πειράζει. προσπαθούσε επίμονα να διαπαιόαγωγήσει τις μάζες των εργαζομένων 376 . Η οποία. Η τυπικά μαρξιστική απάντηση στο πάρα πολύ «επικίνδυνο» για τους κομουνιστές ερώτημα που αναφέρεται στη σχέση ανάμεσα στους εργάτες γενικά από τη μια και τους εργάτες με ταξική συνείδηση από την άλλη. όπως θα δούμε. στη Σοβιετική Ένωση δεν εργαζόταν και τόσο) για τα συμφέροντα ολόκληρης της εργατικής τάξης. Στην πράξη όμως. με σεμινάρια και διαλέξεις. ήταν μάλλον ουβριεριστές (εργατιστές). όλων των εργαζομένων. Οι σύντροφοι του Σλϊάπνικοφ αν και μέλη του κομουνιστικού κόμματος δεν ήταν ακριβώς κομουνιστές. ή να δέρνουν κατά τις περιστάσεις και κατά την περιοδικότητα των ψυχοπαθολογικών τους κρίσεων. εργάζεται ή μάλλον πρέπει να εργάζεται (γιατί. Κομουνιστές ή εργατιστές. όταν διατείνεται πως τον ενδιαφέρει πολύ η προκοπή του κομουνιστικού κόμμα­ τος. Οταν το νέο ακόμα σοβιετικό καθεστώς. ικανά μόνο να φωνάζουν ζήτω. νησπκής ή χορτάτης. έστω και αν κάποιοι φτωχοί δεν είναι παρά κακομοίρα φασιστάκια. όπως θα δείξει και η παταγώδης κατάρρευση των χωρών του υπαρκτού σοσιαλισμού. αφού τους ενδιαφέρει περισσότερο η άμεση βελτίωση των συνθηκών της ζωής τους και λιγότερο η σταθερότερη και μσνιμότερη αλλαγή των οικονομικών συνθηκών της κοινωνίας μέσα στην οποία ζουν. αν περιφρονούσε τους περισσότερους εργάτες.

αργά ή γρήγορα θα αποτύχει. και να μη σου τρίψουν στη μούρη την κομματική τους ταυ­ τότητα. αλλά μέσα στα κομουνιστικά κόμματα μπορεί να γίνει δυο φορές επικίνδυνος. εξαγιάζοντας το λαό έτσι αυτόματα και χωρίς περίσκεψη μπορεί να είναι επικίνδυνος παντού. άντε να πεις στους γραφειοκράτες πως δεν είναι κομουνιστές. Πράγμα που σημαίνει πως ένας σωστός κομουνιστής αγωνίζεται για 377 . Και χόρεψαν οι φου­ καράδες για χρόνια Ήταν πραγματικά αξιοθαύμαστοι. που παριστάνουν τους κομουνιστές. αφορά και τη λαϊκή βάση. αν δεν ταΐσει τις μάζες πριν τις διαπαιδαγωγήσει. ωστόσο θα σταματήσουν να προσπαθούν όταν βλέπουν πεινασμένους τους εαυτούς τους για χρόνια και διαρκώς χορτάτους τους γραφειοκρά­ τες. πως παριστάνουν τους κο­ μουνιστές. έκαναν μια τιτάνια προσπάθεια Μπορεί οι πεινασμένοι να είναι αυτοί που θα αλλάξουν τον κόσμο. Κάθε κομουνιστικό κόμμα που θα έρθει στην εξουσία.και να τις κάνει ικανές να κατανοούν τις «καινούργιες ιδέες». Πηγαί­ νεις στο κομματικό γραφείο και λες. αλλά μόνο με την προοπτική πως αμέσως μετά θα έτρωγαν και φαγητό. γιατί ο λαός «εν γένει» δεν είναι παρά η άμορφη μάζα (λαός είναι και οι φασίστες και οι γραφειοκράτες)' και τη δεύτερη διότι γι’ αυτόν ακριβώς το λαό (η μάζα στα αρχαία ελληνι­ κά λέγεται λαός) αγωνίζονται τα κομουνιστικά κόμματα και όλες οι αριστερές πρωτοποριακές ομάδες. Την πρώτη. Για χρόνια. και κάτω από πολύ δύσκολες συνθήκες. Καλημέρα σας. οι μάζες ακολουθούν πάντα αυτόν που υπόσχεται φαΐ και όχι αυτόν που προσφέρει ιδέες. ούτε πεινασμένος άνθρωπος τραγουδά άσματα άλλα πλην των επανα­ στατικών. Στη Σοβιετική Ένωση έγινε το αντίθετο από την αρχή — και όλα πήγαν ανάποδα μέχρι τέλους. από εκείνους που ζούσαν τρώγοντας ακρίδες και άγριο μέλι. θέλω μια κομματι­ κή ταυτότητα Ο υπεύθυνος σου τη δίνει πρόθυμα και σ’ ευχαριστεί κι από πάνω που προτίμησες το δικό του μαγαζί Σε έκανε πελάτη και αυτό του αρκεί Ωστόσο. Ο λαϊκισμός. εύκολα διαπιστώθηκε πως οι εργαζόμενοι «έτρωγαν» μεν με βουλιμία τις νέες ιδέες. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις στον πεινασμένο δίνεις ιδέες μετά το φαγητό προκει­ μένου αυτές να είναι αποτελεσματικές. Στη Σοβιετική Ένωση έβαζαν τους καη­ μένους τους μουζίκους να χορεύουν θεονήστικοι. Ούτε νηστικό αρκούδι χορεύει. η υπό κομουνιστικό καθεστώς αστική «ιδεολογία» τού «άρπαξε να φας και κλέψε να ’χεις» δεν αφορά μόνο τη γραφειοκρα­ τική κορυφή. Οι νορμάλ άνθρωποι πρώτα αναζητούν την τροφή τους και μετά τις ιδέες. Εκτός κι αν είναι χριστιανοί καλόγεροι κλασικού τύπου. Αλλωστε. Όμως. λες και η κομματική ταυτότητα κάνει τον κομουνιστή.

αν και πραγ­ ματώνεται σπάνια. η «κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας». πράγμα που δεν είναι δυνατό να συμβεί υπό γραφειοκρατικό σοσιαλιστικό καθεστώς. Διότι. Και εκατομμυριούχος να γίνει κανείς κλέβοντας. που κάνει «αριστερή» αντιπολίτευση στον Στάλιν απ’ τα κάτω. θ α λειτουργήσει και στη λαϊκή βάση και όχι μόνο στη γραφειο­ κρατική κορυφή. ουνεπώς και για τον ταλαίπωρο φασίοτα. Όμως. μιας υπεραριστερής και καλά οργανωμένης μπολσεβίκικης ομάδας. θέλω να πω πως υπεύθυνη για τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν στις χώρες του πρώην υπαρκτού σοσιαλισμού δεν είναι μόνο η γραφειοκρατία και η κομματική ηγεσία. δεν θα ξέρει τι να κάνει τα λεφτά του. αλλά και η αγράμματη λαϊκή βάση· μια συνεχώς ανανεούμενη και διαιωνιζόμενη μικροαστική νοοτρο­ πία στη λαϊκή βάση. τουτέστιν το όνειρο και η ελπίδα για γρήγορο πλουτισμό. Στις αστικές κοινωνίες. για λόγους μάλλον ψυχοπαθολογικούς παρά ιδεολογικούς. που σαν δυνατότητα υπάρχει για όλους στον καπιταλισμό και σαν πραγματικότητα για ελά­ χιστους. Δύσκολα αγαπάς το φτωχό που είχε την ατυχία να καταντήσει φασίστας. Όλοι ονειρεύονται να «πιάσουν την καλή». θα λειτουργήσει και στις χώρες του πρώην υπαρκτού σοσιαλι­ σμού. Η σημερινή ρώσικη μαφία ήταν ήδη έτοιμη στο προη­ γούμενο καθεστώς. Οι περισσότεροι προσπαθώντας να πιάσουν την καλή πιάνουν τελικά τα «τέτοια» τους. Αυτό λέει η θεω­ ρία. συνιστά την κατά Λουίς Μπσυνιουέλ «κρυφή γοη­ τεία της μπουρζουαζίας». ούτε θεωρητική ούτε πρα378 .όλους. Κι αυτή ακριβώς η ελπίδα. Και δεν υπάρχει καμιά δυνατότητα. μπάζει το φασισμό απ’ την πίσω πόρτα του κομουνισμού και ώς ένα βαθμό τον εκφασίζει. κάτι τέτοιο δεν είναι καθόλου εύκολο από συναιοθηματικής απόψεως. Το αστικό καθεστώς ξέρει να συντηρεί την ελπίδα για έναν γρήγορο και εύκολο πλουτισμό. από τη βάση. Παρά ταύτα. Την πρώτη παρουσία στη Σοβιετική Ένωση μιας τέτοιος μικροαστι­ κής νοοτροπίας στη λαϊκή βάση οι ερευνητές την τοποθετούν γύρω στο 1928 με την εμφάνιση της περίφημης Εργατικής Αντιπολίτευσης. Όμως την καλή την πιάνουν λίγοι και την πολύ καλή ακόμα λιγότεροι. εκτός των άλλων στο γραφειοκρατικό σοσιαλιστικό καθεστώς η ελπίδα για πλουτισμό έχει πλαφόν. αφού δεν μπορεί να τα επενδύσει ή να τα καταθέσει στην τράπεζα για να πάρει τους τόκους. ο μικροαστός έχει πάντα την ελπίδα πως κάποτε θα προαχθεί σε αστό. Είναι πολύ δύσκολο για το Στάλιν να χτυπήσει αυτή τη λαϊκή αντιπο­ λίτευση. που η επανάσταση δεν μπορεί να τη διαφοροποιή­ σει γρήγορα.

Ο Στάλιν βρίσκεται σε δίλημμα Πρέπει ή δεν πρέπει να χτυπήσει την Εργατική Αντιπολίτευση. γιατί κάποτε όλοι θα ξεχάσουν να δου­ λεύουν για την κοινωνία του παρόντος. Δεν μπορεί κανείς να ζητάει από έναν ολόκληρο λαό να δουλεύει επ’ αόριστον για την κοινωνία του μέλλοντος. Δημιουργήθηκε μια ολόκληρη μυθολογία στη Δύση γύρω από την αυτοκτονία ενός μεγάλου ποιητή. η πρωτοπορία της εργατικής τάξης όπως λέει η θεωρία. έξι χρόνια μετά τον Μαγιακόφσκι που. Όμως. τόσο από πρακτική όσο και από ηθική άποψη. Ωστόσο. όμως αυτό δεν σημαίνει πως όσοι εργαζόμενοι ή απλοί άνθρωποι δεν είναι μαζί μας είναι ταξικοί εχθροί μας. οι σω­ στοί κομουνιστές. που ξέρει καλά τι λέει. Το πιο τραγικό γεγονός που συνέβη τα πρώτα χρόνια του σταλινισμού ήταν η συντριβή της Εργατικής Αντιπο­ λίτευσης. ο Τόμσκι. Τελικά αποφασίζει να τη χτυπήσει Είχε γίνει πράγματι πολύ ενοχλητική. ο ουβριερισμός. αυτοκτόνησε μάλλον για προσωπικούς λόγους που οξύνθηκαν από τους κοινωνικούς. όμως πολύ λίγα γράφηκαν 379 . ο άμεσα διεκδικητικός εργατισμός είναι πραγματισμός σε τελική ανάλυση. είναι μια πα­ ραλλαγή του λαϊκισμού. Έτσι λέει ο Λένιν. Ένας από τους ηγέτες της Εργατικής Αντιπολίτευσης. πρέπει να έχει και ταξική συνείδηση. αυτός. να πείσσυν την Εργατική Αντιπολίτευση τα στελέχη ενός κόμμα­ τος που δεν έχει γίνει ακόμα πολύ αυταρχικό. η λατρεία του εργαζόμενου εν γένει άσχετα από την συνειδητοποίηση της ταξικής του κατάστασης. δεν είναι κο­ μουνισμός. Το ξέρουμε: δεν φτάνει να είναι κανείς εργάτης και γενικότερα εργαζόμενος για να είναι κομουνιστής. της λατρείας του λαού εν γένει. Όμως. θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά. πως τα αιτήματα της είναι μάλλον ουβριεριστικά παρά κομουνιστικά. η Εργατική Αντιπολίτευση είχε δίκιο: η απαίτηση για ένα σοσιαλισμό «εδώ και τώρα» από ένα σημείο και πέρα γίνεται απόλυτα κατανοητή. της άκριτης πίστης στην ταξικά αδιαφοροποίητη μάζα. δεν είναι δυνατό να επιτίθενται κατά εργατών. θα αυτοκτονήσει το 1936.χτική. Όμως. Βέβαια. Προσωπικά δεν είμαι καθόλου βέβαιος. Ο κρυμμένος μέσα στην Εργατική Αντιπολίτευση εργατισμός (ουβριερισμός) ήταν εξαιρετικά επικίνδυνος. αυτής ακριβώς που θα γίνει η μήτρα και το πρότυπο για όλες τις αριστερίστικες ομάδες. Ωστόσο. τα αιτήματα των υπεραριστερών εργατιστών είναι όντως δίκαια: ζητουν άμεσο έλεγχο των πάντων απ’ τους εργάτες και αν είναι δυνατό κατανομή από τώρα του εισοδήματος κατά το κομουνιστικό πρότυπο: στον καθένα κατά τις ανάγκες του. που υπάρχουν μέχρι τις μέρες μας. κυρίως όταν βλέπουν πως το μέλλον γίνεται ολοένα και περισσότερο αόριστο.

που πίστευε ειλικρινά πως οι εργάτες. αλλά και διότι ο κομουνισμός. ο σύγχρονος του Μαρξ. ακόμα και δημοκρατικές κατ’ επίφαση. αλλά ήταν το άδικο ενός εργάτη. Όχι μόνο γιατί είναι παλιότερος. Αν ο Στάλιν δεν είναι επίγονος. 5. Φρίντριχ Νίτσε (1844-1900). Ευτυχώς που ο μαρξιστής Χάινριχ Μαν. που δεν θα περισσέψει χρόνος να ασχοληθούμε και μ’ Ο Νίτσε χτύπησε ανελέητα το γερμανικό εθνικισμό όπως και κάθε εθνικισμό ή άλλο αγελαίο μόρφωμα Κανείς δεν μίσησε περισσότερο από τον Νίτσε τόσο την ανθρώπινη αγέλη όσο και το Κράτος. Πράγμα που. είναι το ακριβώς αντίθετο του φασισμού.γύρω από την τραγική αυτοκτονία του Τόμσκι: ο Στάλιν ετοιμαζόταν να τον «εκκαθαρίσει» και ο Τόμσκι προτίμησε να αυτοκτονήοει παρά να τον σκοτώσουν οι σύντροφοι που θα αποτελούοαν το εκτελεστικό απόσπασμα Ήταν ένας πανέντιμος άνθρωπος. το 380 . Ο Τόμσκι θα γίνει ο πρώτος μεγάλος ήρωας της σταλινικής τραγω­ δίας πριν εμφανιστεί στο ιστορικό προσκήνιο η μεγάλη τραγωδία των δικών της Μόσχας. Τα πράγματα εδώ δεν τα μπέρδεψαν οι αστοί για λόγους σκοπιμότητας. στα γρήγορα Μπορεί να είχε άδικο. ακόμα και στη σταλινική του εκδοχή. αδερφός του Τόμας Μαν. επίγονος του Μουσολίνι ή του Χίτλερ. τα μπέρδεψε η γελοία αδερφή του Νίτσε. Οι δίκες της Μόσχας Ο Στάλιν δεν είναι. ο Γκέμπελς θα το εκμεταλλευτεί δεόντως. Η κοινή στον φασισμό και το σταλινισμό αυταρχικότητα δεν πρέπει να μας μπερδεύει Αλλωστε η αυταρχικότητα μπορεί να πάρει πολλές μορ­ φές. θα αποκαταστήσει έγκαιρα τον Νίτσε. βέβαια. Κανείς δεν επιθύμησε τόσο πολύ την αυτοθεοποίηση του ανθρώπου. Και τους εργάτες δεν τους σκοτώνουμε ακόμα κι όταν μας κάνουν ζημιά. Όμως. Αλλά οι αποκαταστάσεις μετά το θάνατο του Στάλιν το 1953 ήταν τόσο πολλές. που ήταν ναζίστρια και που επεδίωκε με κάθε τρόπο και μέσο να χρίσει τον πεθαμέ­ νο αδερφό της πρόδρομο του ναζισμού. από μόνοι τους. όπως στην προηγούμενη περίπτωση. βέβαια. σε καμιά περίπτωση δεν θα μπορούσε να είναι πρόδρομος του φασισμού ή του ναζισμού. είναι σε θέση να πετύχουν τα πάντα.

Και οι δύο. Εκτός από τον Ζαρατούστρα (Ζωροάστρη) στο Τάδε έφη Ζαρατού­ στρα (προτιμήστε την κλασική μετάφραση του Νίκου Καζαντζάκη). είναι πρόδρομος του φιλοσοφικού υπαρξισμού και όχι. άρα δεν είναι «γνήσιοι» Έλληνες. και άσε στην άκρη το θεϊκό μπα­ στούνι. όπως θα θελήσει να εμφανίσει το πράγμα ο Γκέμπελς. Ο υπεράνθρωπος του Νίτσε παίρνει τη δύναμή του μόνο από το πνεύμα και το ήθος του.σημαίνει στηρίξου στον εαυτό σου. Είναι ο Αλέξης Ζορμπάς και ο Καπετάν Μιχάλης.τι μπορούσαν για να μην πάρα το βραβείο Νόμπελ ο μεγαλύτερος νεοέλληνας πεζογράφος. όπως ο Ζαρατούστρα.«γίνε θεός του εαυτού σου» του Νίτσε δεν σημαίνει γίνε παντοδύναμος σαν το θεό. λοιπόν. για την ακρίβεια κατακεραύνωσε. βέ­ βαια. Αν ο Νίτσε επετέθη με τόση σφοδρότητα κατά του χριστιανισμού ήταν γιατί ο χριστιανισμός. όπως θα μπορούσαμε να πούμε αν ο όρος ήταν γνωστός στην εποχή του. Απ’ αυτή την άποψη ο άθεος Νίτσε. αυτή η πάρα πολύ μεγάλη μορφή της σύγχρονης σκέψης δεν ήταν καν «γνήσιος» Γερμανός. για την ακατανόητη συμπε­ ριφορά του Σπύρου Μελά και των άλλων «πατριωτών». Ο περίφημος «υπεράνθρωπος» του Νίτσε δεν έχει καμιά σχέση με το Σούπερμαν. όπως και ο καπετάν Αρης. Ο Γιάννης Γουδέλης. Και διότι κάνει τον κάθε ελλειμματικό να νιώθει σπουδαίος για μόνο το λόγο πως έχει το θεό μαζί του. όπως και ο θεϊστής Ντοστογιέφσκι. βγαίνουν έξω από τα όρια του ελληνοχριστιανισμού. μόνο τον αγελαίο άνθρωπο. Ο Νίτσε ήταν λίγο νεώτερος από τον Μαρξ. δύο τυπικούς νιτσεΐκούς υπεράνθρωπους μπορείτε να βρείτε και στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη. Κυρίως τον κατ’ εξοχήν αγελαίο άνθρωπο. Ήταν Σλάβος κατά την καταγωγή. Και σαν φιλόσοφος δεν θα ήταν δυνατό να κρίνει συγκεκριμέ­ νες μορφές κοινωνικότητας ή κοινωνικής οργάνωσης. Πολωνός συγκεκριμένα Ο Νίτσε δεν έκρυψε ποτέ το φιλοσημιτισμό του. Αλλωστε έκρινε. βία είχε να σας πει πολλά. πάτησε καλά στα ποδάρια σου. και ο συγγραφέας τους. μια θρησκεία για δούλους όπως λέει. που ποτέ δεν θα λείψουν απ’ αυτόν τον κατάφορτο με ιστορία τόπο. Στην πυρά. δεν ήταν κοινω­ νιολόγος. Ο καπετάν Μιχάλης. του ναζισμού. ο καθένας 381 . Αλλωστε. του απ’ αριθμόν δύο μετά τον Νίτσε στο διεθνή νιτσεΐσμό. για μόνο το λόγο πως ήταν νιτσεΐστής. απο­ θεώνει την πνευματική οκνηρία μ’ εκείνο το ανεκδιήγητο «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι». ο εκδότης των έργων του Νίκου Καζαντζάκη στη δύσκολη περίοδο του διωγμού του από τα ελληνοχριστιανίζσντα φασιστοειδή. και τα βιβλία. όχι μαρξιστής. Ο Νίτσε ήταν φιλόσοφος. αν ζσύσε. Κι ωστόσο βαφτί­ στηκε εχθρός των Εβραίων. που έκαναν ό. το φασίστα. ποτέ από τους μύες.

τηρουμένων των αναλογιών μεγέθους και ιδεολογίας. μάλιστα. εδώ μια ταυτόχρονη γελοιοποίηση και του μαρξισμού και του νιτσεΐσμού. ο ανθρωπάκος. Ο Στάλιν θα ζαλιστεί και θα αρχίσει να ξεριζώνει τα ζιζάνια με τέτοια φούρια. πώς να μην παρεκκλίνεις όταν η γραμμή αλλάζει κάθε τόσο. το «εκκαθαρίζω» και το «καθαρίζω» πάρα πολύ συχνά γίνονται συνώνυμα Υπάρχει μια μικρή διαφορά. διότι γραμμή είναι η προσωπική βούληση του Στάλιν. ο βολεψιματίας. λοιπόν. Αν ο Λένιν ήταν ένας νιτσεΐκού τύπου «υπεράνθρωπος» και. που μαζί με τα ξερά θα ρίξει στην πυρά και τα χλωρά. θ α αρχίσει. στην εποχή του Στάλιν κανείς δεν ξέρει ποια είναι η γραμμή. μα τι «εκκαθαρίσεις»! Όλες οι καθαρίστριες του κόσμου μαζί δεν θα μπορού­ σαν να κάνουν τόσο βρώμικη δουλειά. Όμως. τον ίδιο καιρό. η γραμμή αλλάζει όχι πάντα με άψογα μαρξιστικά κριτήρια. ο εκκαθαρισθείς υποσχεθεί πως δεν θα «παρεκκλίνει» και στο μέλλον. μέσα στον πανικό του. παρότι αυτά ακριβώς επικαλείται η εκά­ στοτε διευθύνουσα κομματική ομάδα προκειμένου να αλλάξει τη γραμ­ 382 . Έχουμε. Δεν συμβιβάζεται να είσαι κομουνιστής και μαζί καιροσκόπος. Επί Στάλιν. Όμως. κάποτε. ή γιόγκι. ο αριβίστας. Εκτός κι αν είσαι πάρα πολύ ευέλικτος. για να μην πούμε πως έκαιγε χλωρά κατά προτίμηση. Πολλοί τα καταφέρνουν και προσαρμόζονται ταχύτατα στην αλλαγμένη γραμμή. ριζική και ανεπανόρθωτη «εκκαθάριση». Μόνο που οι κομισάριοι υποχρεώνονται συχνά να γίνουν και γιόγκι. Όμως. ώστε να πορεύεσαι πάντα κατά κει που κάθε φορά φυσάει ο άνεμος της καθοδήγησης. Όμως. κάτι σαν διανοούμενος καπετάν Μιχάλης. να ανιχνεύσουν τη δυνατότητα ύπαρξης ενός «νέου ανθρώπου» σε συνθήκες αστικού και κυρίως μικροαστικού ανθρωπακισμού. αν και όταν το κόμμα το κρίνει σκόπιμο και εφόσον.απ’ τη σκοπιά του επεχείρησαν. ωστόσο: το «καθάρισμα» είναι οριστική. δηλαδή. όχι μόνο δεν θα εξαφανιστούν στη Σοβιετική Ένωση αλλά θα πολλαπλασιάζσνται ταχύτατα σε συνθήκες υπαρκτού σοσιαλισμού. Είναι δύσκολο να παρακολουθείς το εκκρεμές στη συνεχή του κίνηση. ο Στάλιν ήταν σκέτος Σούπερμαν. Καλά το λέει ο Άρθουρ Καίσλερ στο Ο κομισάριος κι ο γιόγκι Ή κομισάριος θα είσαι. φυσικά. Κάθε «εκκαθάριση» σ’ ένα κομουνιστικό κόμμα προϋποθέτει μια «παρέκκλιση». Δεν θα δημιουργούνταν πρόβλημα αν η καθοδήγηση έπραττε πάντα κατά το μαρξιστικά ορθότερο. Αλλά πολύ ευέλικτος είναι συνήθως ο καιροσκόπος. ενώ η «εκκαθάριση» αφήνει περιθώρια επιστροφής του εκκαθαρισθέντος στο κόμμα. κάτι «εκκαθαρίσεις». Όσοι παρεκκλίνουν απ’ την εκάστοτε ισχύουσα κομμα­ τική γραμμή εκκαθαρίζονται.

οι πιο φανατικοί οπαδοί του πιο χον­ δροειδούς φορμαλισμού είναι οι ίδιοι οι γραφειοκράτες. 'Ομως. που είναι μια αιματηρή εκκαθάριση. έχει κακώς για σένα. Αν όμως εσύ πιστεύεις πως δεν τα καταλα­ βαίνει καλώς. πόσο πρέπει. ας πούμε. 6. αλλά ποιος νοιάζεται για φιλο­ σοφικές λεπτότητες όταν είναι να κάνει τη δουλειά του και να σε κα­ θαρίσει. ήταν πάγιες και είναι οι παρακάτω έξι: 1. Απατρις κοσμοπολιτισμός. δούλευες για το προσωπικό σου καλό. άλλοτε για αντικειμενική και άλλο­ τε για υποκειμενική παρέκκλιση. 5. Υποκειμενισμός. Για να μην κατηγορηθείς. είτε για να σε εκκαθαρίσουν είτε για να σε καθαρίσουν. μέχρι να σου ξεφύγει και να πεις: «ω. όμως. και αν δηλώνοντας πως δουλεύεις για το καλό του κόσμου. Διανοουμενισμός. που έκαναν τον όρο μομφή και ψόγο θανατηφόρο για τους μη γραφειοκράτες. την οποία λάνσαρε και έκανε κομουνιστική μόδα ο Στάλιν. θεέ μου!» 3. που δολίως το ταύτισες με το καλό του κόσμου. έχει καλώς. Δηλαδή το να είσαι διανοούμενος περισσότερο απ’ όσο πρέπει Όμως. βέβαια. 4. Αντικειμενισμός. Τουτέστιν έλλειψη αγάπης για τη σο­ σιαλιστική πατρίδα Καλαμπούρι αντιμαρξιστικό απ’ τα λίγα 2. για διανοουμενισμό πρέ­ πει να είσαι αγράμματος. Εδώ χωράνε τα πάντα Από το να αγαπάς τον Ντοστογιέφσκι. Φορμαλισμός. Οχι. τη στιγμή μάλιστα που δηλωμένη πρόθεσή σου ήταν να δουλέψεις για το καλό αυτού του κόσμου.μή κατά πώς αυτή καταλαβαίνει τα πράγματα Κοα αν μεν τα καταλα­ βαίνει καλώς. Ιδεαλισμός. στο μαρξισμό ο υποκειμενισμός και ο αντικειμενισμός σχηματίζουν διαλεκτικό δίπολο. Που σημαίνει πως δίνεις μεγάλη σημασία στις αντικειμενικές συνθήκες. που κινδυνεύεις να βρεθείς στον άλλο κόσμο στα καλά καθούμενα. οι κατηγορίες που μπορούσαν να σου προ­ σάψουν. Και επειδή συνήθως οι γραφειο­ κράτες είναι εμπειρικοί και αγράμματοι. Εκτός. σε βάρος των αντικειμενικών συνθηκών. Είναι μια κατηγορία που δεν αφορά μόνο τους καλλιτέχνες αλλά όλους όσους δίνουν υπέρ το δέον μεγάλη σημασία στους τύπους και τους κανόνες. Οπότε η εκκαθάριση είναι μάλλον ενδεδειγμένη. Που σημαίνει πως δίνεις μεγάλη σημασία στο υποκείμενο και κυρίως στην αφεντιά σου. και το «καθάρισμα». ή έστω να σε εκκαθαρίσει. παραγνωρίζοντας την «επαναστατική βούλη­ ση» και το συναγόμενο από αυτήν ηρωισμό. 383 . Βέβαια. το πόσο το κατεβάζουν στα μέτρα τους. λοιπόν. *** Επί ιδεολογικού επιπέδου.

όπως εγώ για παράδειγμα. Και ισχυρίζεστε πως είστε μαρξιστές. και που αν ήταν δυνατό να τον δει ο Μαρξ θα έφριττε. όμως. καθίκια του κέρατά Και μη μου πείτε πως ο Μαρξ δεν θα μιλούσε έτσι. Όλα με τις δίκες της Μόσχας αρχίζουν δύο χρόνια νωρίτερα. κατά τον έναν απ’ τους έξι τρόπους. Οι περίφημες «δίκες της Μόσχας» στηρίχτηκαν «θεωρητικά» στις παραπάνω «έξι αρχές». τσιμέντο να γίνει. Τι κάνετε εκεί πέρα. Αλλά εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα άγριο κυνηγητό κομουνιστών από κομουνιστές. Πρακτικά. Σταλινικότερος του Στάλιν. Το πιο πιθανό όμως είναι να τον δολοφόνησε κάποιος άνθρωπος του Στάλιν προκειμένου να μπει μπροστά η φάμπρικα των εκκαθαρίσεων. Η πρώτη εγκαινιάζει αυτό που θα ονομαστεί σταλινισμός και η τρίτη ολοκληρώνει το μακάβριο εννοιολσγικό του περιεχόμενο. θα μπορούσε να πει ένας υπέρ το δέον κυνικός. Η απαγό­ ρευση των παρεκκλίσεων οδηγεί κατ’ ευθείαν στη στρατώνα και στον πειθαρχημένο βίο. ή μ’ όλους τους τρόπους ταυτόχρονα. πράγμα που δεν πρέπει να αποκλείεται γιατί ο Ζινόβιεφ ήταν μεγάλο μούτρο. όχι μόνο για να μπορέσει να τον εκκαθαρίσει χωρίς τύψεις. το Δεκέμβρη του 1934. αν και αντισταλινικός. Ποιος δεν θα μιλούσε έτσι. βλέποντας αυτή την τραγωδία. θα έλεγε. να «αποδειχτεί» δηλαδή πως ο ταξικός εχθρός υπήρχε και δρούσε σατανικά στο σκο­ τεινό παρασκήνιο. ρε κοπρίτες. με την «εισαγωγική» στις δίκες δολοφονία του Κίροφ. για ένα βάρβαρο ενδοκομουνιστικό εμφύλιο πόλεμο που σ’ αφήνει άναυδο. ή κατά ζεύγη τρόπων. το 1937 και το 1938. ή κατά τριάδες τρόπων. αλλά και για να μπορέσει να εγκαινιάσει «λογικά» τις ευρύτε­ 384 . Α. Μέχρι το 1936 ο Στάλιν είναι αρκούντως ήπιος και εν πάση περιπτώσει δεν είναι ακόμα Τσάρος. στηρίχτηκαν σε μία και μόνο αρχή: την τρομοκρατία Η οποία είχε δύο κύριες παραλλαγές: την εξο­ ρία και την εκτέλεση. Οι «δίκες της Μόσχας» είναι τρεις και έγιναν το 1936. οπότε δεν τον σώζει τίποτα Η επιμονή του Μαρξ στο σεβασμό της ιδιαιτερότητας της κάθε ανθρώπινης προσωπικότητας χωριστά πάει περίπατο. Τον Κίροφ υποτίθε­ ται πως τον σκότωσε ένας οπαδός του Ζινόβιεφ.Καταλαβαίνουμε πόσο προσεκτικός πρέπει να είναι ένας κομματι­ κός κομουνιστής για να μην παρεκκλίνει. Ο Στάλιν φόρτωσε τη δολοφονία του Κίροφ στον πάντα επικίνδυνο γι’ αυτόν Ζινόβιεφ. Και αν μεν πρόκειται για εξορία ή εκτέλεση ανθρώπων που είναι δεδηλωμένα και βεβαιωμένα αντικομουνιστές. κομματικού γραμματέα του Λένινγκραντ. να μου χαθείτε. Αλλωστε ο Μαρξ ήταν αθυρόστομος.

ΤΙ φρίκη. σε κάθε περίοδο τρομοκρατίας στην ιστορία Του Κίροφ δολοφονηθέντος μυστηριωδώς πως το 1934. πως τα πράγμα­ τα είχαν ήδη εκτραχυνθεί πολύ εντός του κόμματος και εκτραχύνονταν ολοένα και περισσότερο καθώς το ηλικίας 19 ετών το 1936. τη χρονιά που. δεν είναι δύσκολο πλέον για τον Στάλιν να στήσει την πρώτη δίκη σε δύο χρόνια. που αρχί­ ζουν οι δίκες της Μόσχας. Εν πάση περιπτώσει. γράφεται ο πρόλογος της σαικσπηρικού τύπου τρίπρακτης τραγωδίας που θα πάρει το γενικό τίτλο «Δίκες της Μόσχας». αυτό σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει πως ήθελαν να ανατρέψουν και το σοσιαλισμό.ρες εκκαθαρίσεις που ετοίμαζε. Όμως. Σοσιαλισμός σε μία μόνο χώρα σημαίνει σοσιαλισμός περικυκλωμένος από τον πάντα επίφοβο καπιταλισμό. Και κατασκότεινοι εχθροί (του Στάλιν) γίνονται τελικά οι πάντες. μηδέ των σταλινικών εξαψουμένων — κι εδώ είναι το κωμικό αυτής της τραγικής ιστορίας: μαζί με όλους τους άλλους το σκοτάδι θα φάει και πάρα πολλούς βεβαιωμένα σταλινικούς. Κι αν υποθέσουμε πως συνω­ μότησαν και πως είχαν σκοπό να ανατρέψουν τον Στάλιν. Του προμήθευσε τα αναγκαία προ­ σχηματικά επιχειρήματα για να επισημαίνει εύκολα και παντού κατασκότεινους εχθρούς. δόγμα σταλινικό και ολοφάνερα αντιμαρξιστικό. που πίστευες πως ο άνθρωπος είναι «φύσει καλός». με τη δολοφονία του Κίροφ. πάντως. Κύριος κατηγορούμενος. νέο καθεστώς απομακρυνόταν ολοένα και περισσότερο και από τις αρχές του μαρξισμού και από τις αρχές του λενινισμού και μια αγωνία που θα καταλήξει σε πανικό έχει ήδη κατα­ λάβει τους πάντες για το μέλλον του «σοσιαλισμού σε μία μόνο χώρα». γιατί η καχυποψία από ένα σημείο και πέρα λειτούργησε εντελώς ηλίθια όπως. το 1936. ο Ζινόβιεφ. όσο για τη νομή της εξουσίας. θ α μπορούσε όμως να μην τον ταυτίσει σε συνθήκες «σο­ σιαλισμού σε μία μόνο χώρα» και με τον καπιταλισμό τριγύρω να βυσσοδομεί. και οι επίγονοί του μαλλιοτραβιούνται όχι τόσο για την ορθότερη εφαρμογή του λενινισμού. ο Κάμενεφ. Μαύρη καλοσύνη. Και ο φίλος και συνεργάτης του. ακριβώς γιατί ήταν ένας σκοτεινός θάνατος. 385 . Κάρολέ μου. ω παππού Κάρολε! Πού ’σαι να δεις πώς σε κατάντησαν τα εγγόνια σου. ο Στάλιν έχει ταυτίσει ήδη το σοσιαλισμό με τον εαυτό του — κι εδώ ακριβώς τοποθετείται ο σκληρός πυρήνας του σταλινισμού. Ήταν αναίσχυντο το σταλινικό ψέμα πως αυτοί οι δυο τάχα συνεργάζονταν με τον Τρότσκι με σκοπό να ανατρέ­ ψουν και τον Στάλιν και το σοσιαλισμό. Είναι αλήθεια. Όμως. Το 1934. άλλωστε. ο Λένιν είναι ήδη πεθαμένος εδώ και δέκα χρόνια. Όποιος και να σκότωσε τον Κίροφ (το έγκλημα παραμένει ανεξι­ χνίαστο) ήταν ένας πολύ βολικός για τον Στάλιν θάνατος. μήπως φταις λίγο κι εσύ. φυσικά.

ο Ράντεκ. αφορούσε τροτσκιστές. ο Σερεμπριάκοφ και άλλοι. τον Μπουχάριν και τον Ρίκοφ. Η κατηγορία που προσάπτουν στους «δεξιούς» της τρίτης δίκης είναι η προδοσία. ρε κοπρίτες. που δεν ανήκε σε φατρίες. υποθέτω». ποιος σας έστειλε εδώ. Τολμάτε να έχετε λόγο αρθρωμένο. που έδειξαν μια εκπληκτική αυταπάρνηση στη διάρκεια της επανάστασης. ώστε να ζητάτε ελευθερία για να τον εκφράζετε. χωρίς αυτό να σημαίνει πως ο τρομερός εισαγγελέας Βισίνσκι δεν βρίσκει τρόπους να τεκμηριώσει λεπτομερώς την προδοσία Εδώ ένας έλληνας εισαγγελίσκος της πεντάρας είναι σε θέση να τεκμηριώσει νομικά ένα ψευδές κατηγορητήριο. πως έπρεπε να σταλούν να συναντήσουν τον Μαρξ στην κόλαση. Και εκτελέστηκαν την άλλη μέρα Ομως. έτσι γενικά. Είναι κι αυτοί καιροσκόποι και μάλιστα πολύ πιο επικίνδυνοι από τους κομουνιστές καιροσκόπους. Η δεύτερη δίκη. και να μην είναι ο Βισίνσκι. Εκείνος ο αχρείος ο Στάλιν. που ήταν όντως ένας σπουδαίος νομομαθής. όχι πάντως τον Τρότσκι αυτοπροσώπως. λοιπόν. βέβαια. γιατί ο καιροσκοπι­ σμός τους έχει δημοκρατική κάλυψη και στηρίζεται στην ελευθερία του λόγου. Χωρίς αυτό να σημαίνει. σχεδόν σαν αυτονόητη αλήθεια Σ’ αυτή τη δεύτερη δίκη. αλλά μέσα στη σύγχυση και τον πανικό δεν ήταν δύσκολο στον Στάλιν να το πλασάρει σαν αληθέστερο του αληθούς. Η τρίτη δίκη. ο Γιάκοντα. που έχουν προσωπική άποψη για τα πάντα αλλά σπανιότατα τη λένε και συνεπώς είναι σαν να μην την έχουν. κανείς δεν στενοχωρήθηκε και πολύ από το θάνατό τους. Με την ευκαιρία δικάζονται και καταδικάζονται και όσοι τροτσκιστές είχαν απομείνει. Διότι «συνωμό­ τησαν» τόσο με τους Γερμανούς όσο και με τους Ιάπωνες με σκοπό την παλινόρθωση του καπιταλισμού! Το σταλινικό ψέμα παραήταν χοντρό. διάολε.ο Ζινόβιεφ. το 1937. Πράγμα που. καθώς και ο πρώην υπουργός (επίτροπος) Εσω­ τερικών. αφορά τους ηγέτες της «δεξιάς παρέκκλι­ σης». δηλαδή ο Ρακόφσκι και ο Κρετσίνσκι. ας μη βιαστούν να πανηγυ­ ρίσουν επί του προκειμένου οι κρυψίνοες αστοί. δεν τον εμπόδισε καθόλου να είναι και ένα μεγάλο κάθαρ­ 386 . βέβαια. «ομολόγησαν». Ποια ελευθερία του λόγου. ο Πιατακόφ. Αυτοί οι δύο κύριοι δεν ήταν και τόσο σόι· τόσο από μαρξιστικής όσο και από ηθικής απόψεως. ο Σοκόλνικοφ. Που όταν τους είδε εκεί θα είπε: «Ω. πέφτουν κεφάλια πολύ έντι­ μων ανθρώπων. που ήδη είχε απελαθεί Αυτοί που δικάζονται τώρα είναι οι σύντροφοι και συνεργάτες του Τρότσκι. έτσι πρόωρα. ο Κάμενεφ και μια ομάδα οπαδών τους. πριν από είκοσι χρόνια Αιωνία τους η μνήμη. το 1938. αλλά τολμούσε να έχει προσωπική άποψη και να τη λέει Πάντως. που λέει και το χριστιανικό ανέκδοτο.

Που εκτός του ότι είχε ήδη ταυτιστεί με το σοσιαλισμό άρχισε να ταυτίζεται τώρα και με την πατρίδα Αλλά αυτό το συνηθίζουν πολλοί ηγέτες. εχθρός του Στάλιν. είτε από υπαρξιακής. αλλά προς το παρόν κανείς δεν τον ενοχλεί Γιατί το ΚΚ της Ουκρανίας ήταν πάντα το καλύτερο και το σωστότερα οργανωμένο εθνικό κομουνιστικό κόμμα εντός των πλαισίων του ΚΚΣΕ. αλλά από ενδοκομουνιστική κακοήθεια τα πάμε τόσο καλά όσο και στην εποχή του Στάλιν. στη διάρκεια της δεύτερης δίκης. είτε άλλως πως. Ο Πόσιτσεφ θα εκκαθαρι­ στεί. κι εδώ στη Δύση. στρώστε λιγάκι τον κώλο οας και διαβάστε καμιά σελίδα Μαρξ και Λένιν μπας κι αποκτήσετε μια στάλα κομουνιστικό ήθος. Δηλαδή. βέβαια. κυρίως στη Σιβηρία. μην τυχόν και ξεφύγει κανένας «προδότης της σοσιαλιστικής πατρίδας». κομουνι­ στές και κομουνίζοντες. είτε από πρακτικής απσψεως. Τον καιρό του Στάλιν ο ένας στους δέκα σοβιετικούς πολίτες κλείστηκε σε κάποιο στρατόπεδο στη Σιβηρία 387 . εντός και εκτός Μόσχας. γιατί θα μας πάρα ο διάολος και θα μας σηκώσα όλους. Λοιπόν. Η μεγάλη αναρχική παράδοση της Ουκρανίας ασφαλώς θα παίξει το ρόλο της εδώ. σύντροφοι. Έτσι ονομά­ σθηκε το διάσπαρτο σ’ όλη τη χώρα. δεν σκοτωνόμαστε πλέον μεταξύ μας. Το 1937. τουφεκίστηκαν κι αυτοί Πυρ! Νεκρός μαζί τους έπεσε και ο Μαρξ. αλλά με μέτρο πλέον και με μετάθεση της έμφασης από τις εκτελέσεις στην εξορία των γκουλάγκ. λοιπόν. συνέβη και ένα πολύ αισιόδοξο μέσα στη μαυρίλα του γεγονός. τη χρονιά που έγινε η δεύτερη δίκη της Μόσχας. ίσα ίσα για να τη βολέψεις. το 1937. ο Πόσιτσεφ ανέλαβε πρωτοβουλία εντός της Κεντρικής Επιτροπής για τον περιορισμό των υπερβολών του Στάλιν. τι σου ’μελλε να πάθεις! Και τι συνεχίζεις να παθαίνεις! Τώρα. βέβαια. Ήταν. κι αυτός αργότερα. συμπληρωματικές. η αντιπολίτευση ήταν ακόμα δυνατή. Είναι τόσο εύκολο να παραστήσεις τον κομουνιστή. Δηλαδή. Κατακαημένε Κάρολε! Κάθε μέρα σε σκοτώνουν οι γραφειο­ κράτες και οι εκ κομουνιστών κακοήθεις. πλέγμα στρατοπέδων και τόπων εξορίας. Η ταύτιση της πατρίδας με το πρόσωπο του ηγέτη δεν είναι τυπικό γνώρισμα των κομουνιστών. Κατακαημένε Κάρολε. παρά τις θανατηφόρες δίκες. έγιναν κι άλλες πολλές στο περιθώριό της. Για. είτε από ψυχολογικής.μα Ούτε η υπερειδίκευση ούτε η ευφυΐα από μόνες τους εξασφαλίζουν το ήθος. αν και σ’ αυτούς το πράγμα φα­ ντάζει κωμικό. Οι εκκαθαρίσεις θα συνεχιστούν επί καθημερινής βάσεως μέχρι το θάνατο του Στάλιν το 1953. Όμως. ας πούμε. που ωστόσο δεν του δίνουμε τη δέουσα σημασία Ο γραμματέας του ΚΚ Ουκρανίας.

Είναι το δόγμα που γέννησε τον εθνικό κομουνισμό. Πρόκαται για ένα κείμενο τόσο σαφές και τόσο ειλικρινές. Ωστόσο. και τον έντιμο Μαλένκοφ. Η Σοβιετική Ένωση θα διεξαγάγει τον πόλεμο στη βάση του πατριωτι­ σμού και όχι του διεθνιστικού μαρξισμού. δηλαδή μεταξύ των σταλινικών ή ψευδοσταλινικών στελεχών. 'Οχι. όμως δημαγωγός δεν είσαι Απλώς. κομματικό γραμματέα του Λένινγχραντ. είτε για μικρό χρονικό διάστημα Ο «θεσμός» των γκουλάγκ εμφανίστηκε το 1930 και εξαφα­ νίστηκε επισήμως το 1955. Παραλογισμός. 6.ή σε άλλη άγονη περιοχή. που είναι απορίας άξιο που συνεχίζουμε να μιλάμε ακόμα για εξαπάτηση των μαζών από έναν δημαγωγό. Και είναι αυτό που συναρπάζει τις 388 . Ο σταλινισμός δεν ήταν μια συμπαγής κατάσταση. Και ο Μουσολίνι είναι σπαραχτικά ειλικρινής στο κείμενό του με τον τίτλο Το δόγμα τον φασισμόν. παρά τις εκκαθαρίσεις. Ή μάλλον λογική συνέπεια του αντιμαρξιστικού σταλινικού δόγματος για το «σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα». Δεν θα προλάβουν να τελειώσουν καλά καλά οι δίκες της Μόσχας και ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος θα έρθει για να προσφέρει ιστορικά άλλοθι στη σταλινική βαρβαρότητα Είναι πολύ αμφίβολο αν η Σοβιετι­ κή Ένωση θα μπορούσε να κάνει τα θαυμαστά που έκανε στη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου χωρίς τον Στάλιν και το σταλινισμό. στο οποίο εξηγεί τι είναι και τι θέλα ο φασισμός. Το ίδιο ειλικρινής είναι και ο Χίτλερ στο Μάιν Καμπφ (Ο Αγών μου). 'Οταν είσαι ειλικρινής μπορεί να είσαι βάρβαρος. Ο Στάλιν ήταν κεντρώος Ο Μουσολίνι κρίνα σκόπιμο να γράψει ο ίδιος το λήμμα «Φασισμός» στην έκδοση του 1932 της ιταλικής εγκυκλοπαίδειας. σοβούσε πάντα Η διαμάχη ανάμεσα στο διαβόητο Ζντάνοφ. Για τους Σοβιετικούς ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν «ο μεγάλος πατριωτικός πόλεμος». όχι ο «μεγάλος αντιφασιστικός αγώνας». είτε για μεγάλο. σταλινισμός. Ακόμα και το στρατηγό Κουτούζοφ θα ανασύρει ο Στάλιν από τις μουχλιασμένες σελίδες της ιστορίας της τσαρικής Ρωσίας για να κάνει τη δουλειά του. ο σπαραγμός εντός του ΚΚΣΕ. ήταν λυσσώδης. ένα τέρας. Οι φασίστες είναι πάντα ειλικρινείς όταν εκθέτουν τις απόψεις τους και τα προγράμματά τους. Δηλαδή. οργανωτικό αναπληρωτή του Στάλιν. λες την άποψή σου καθαρά και όποιος θέλει ακολουθεί.

Είτε σου αρέσουν είτε όχι. κι αυτός άβουλο πιόνι του μεγάλου Κεφαλαίου. Ούτε ο Μουσολίνι ούτε ο Χίτλερ συμπάθησαν ποτέ το μεγάλο Κε­ φάλαιο. Λόγια πάρα πολύ σοβαρά και κυρίως πάρα πολύ φυσικά 389 . αν και συχνά το εκμεταλλεύτηκαν. θα διαβάσεις όπως πρέπει και όχι όπως σε βολεύει τα μηνύματα που σου στέλνει η βροχή ή ο σεισμός. θέλουμε να κυβερνήσουμε την Ιταλία Μας ζητάνε προγράμ­ ματα. τις συνηθισμένες στη δολιότητα των αστών πολιτι­ κών. πολύ μικρού. μεσαίου. Είναι ψέμα πως οι κοινοβουλευ­ τικοί άνδρες είναι άβουλα πιόνια στα χέρια του αρχηγού του κόμματος. δεν θα το αποτολμήσει ποτέ. Δεν έχει σημασία που τα δόγματα του φασισμού εκτός από γελοία είναι και καταστροφικά. αλλά άνδρες και θέληση». Είναι ■ψέμα πως όλα τα προγράμματα των αστικών κομμάτων δεν γίνονται για να εφαρμόζονται αλλά για να κερδίζονται οι εκλογές Είναι ψέμα πως τα πολιτικά προγράμματα είναι ήδη πολλά. Ο Μουσολίνι μιλάει συνέχεια για την «αμείλικτη λογική της πραγμα­ τικότητας» και ποτέ για τη λογική των ιδεών και των πολιτικών προ­ γραμμάτων. στο ρόλο του ηγέτη που «δεν επιβάλλει αυθαίρετα την άποψή του αλλά επιβλέπει την εξέλιξη της δυναμικής των πραγμάτων και φροντίζει να μην εκπέσει αυτή η δυναμι­ κή». Ο φασισμός είναι απλός και μονοσήμαντος σαν φυσικό φαινόμενο γιατί πατάει καλά στην κτηνώδη πλευρά της ανθρώπινης φύσης — και αυτήν εκμεταλ­ λεύεται πολιτικά. Καπιταλισμός δεν είναι μόνο το μεγάλο Κεφάλαιο. Πιστεύει στη «σιδηρά λογική της φύσης».απαίδευτες μάζες. Πράγμα το οποίο ο αστός πολιτικός. Ο καπιταλισμός είναι κοινωνικό σύστημα βασι­ σμένο σε ολόκληρο το Κεφάλαιο. ο βουτηγμένος μέχρι το κεφάλι στο ψέμα. Ακούσιε το φυσικότατο λόγο του Μουσολίνι: «Το πρόγραμμά μας είναι απλό. Είναι εντελώς βλακώδης η άποψη σύμφωνα με την οποία ο φασισμός είναι «το όργανο του μεγά­ λου Κεφαλαίου». στην «επικράτηση των ισχυρών πάνω στους ανίσχυρους». που πρέπει επιτέλους να τον πάρουμε στα σοβαρά. αλλά τα προγράμματα είναι ήδη πάρα πολλά Για τη σωτηρία της Ιταλίας δεν χρειάζονται προγράμματα. μικρού. κι αυτός άβουλο πιόνι στα χέρια του πρεσβευτή της «προστάτιδας δύνα­ μης». κι αυτός άβουλο πιόνι στα χέρια του αρχηγού του κράτους του. αυτό είναι η πολιτική αξία και σημασία της ειλικρίνειας. Ο φασισμός είναι το όργανο του Κεφαλαίου σκέτα Μεγάλου. μεγάλο. σημασία έχει που γίνονται εύκολα πιστευτά από την απαίδευτη μάζα διότι έχουν «την ανήθικη ειλικρίνεια της γλώσσας της φύσης». άλλα λεν και άλλα κάνουν. μεσαίο και μικρό. Αν υποθέσουμε πως κάτι έχει να μας μάθει ο φασισμός. όπως θα πει ο Αϊζενστάιν. που άλλα σκέφτονται.

Ο κατ’ εξοχήν φυσικός άνθρωπος είναι ο ανθρωποφάγος. Και η κοινωνία υπάρχει για να προστατεύονται οι αδύνατοι και όχι για να κυριαρχούν οι δυνατοί. ωστόσο. είναι ένας διαρκής αγώνας για την καθυπόταξη της (ρύ­ σης. Αστεία ερώτηση. είναι δίλημμα Ο φασισμός είναι η μοντέρνα εκδοχή της πολύ φυσικής ανθρωποφαγίας. Γκαρσόν.„ δεξιός ή αριστερός. ένα νεγράκι σούβλας. όπως στο φασισμό. θα πείτε. μπορούν να σε φαν ζωντανό αν πέσουν πάνω σου μιλιούνια Γλίτωσα από τα λιοντάρια και με φάγαν οι κοριοί. για να ανήκει κανείς στην Αριστερά πρέπει να υπάρχει μια Δεξιά σε σχέση με την οποία προσδιορίζεται η Αριστερά — και το αντίστροφο. 390 . Όμως. ήταν.Κι εδώ ακριβώς παρεμβαίνει ο μαρξισμός. Πως το πιο υγιεινό κρέας είναι το ανθρώπινο. Δηλαδή. καθώς ο πληθυσμός της γης αυξάνεται και η αναλογούσα κατά κεφαλή ποσότητα τροφής μειώνεται. συνεπώς και η πολιτική που στοχεύει στη δημιουργία πολιτισμού. Οι δυνατοί μπορούν να παν στη ζούγκλα με τον Ταρζάν και να ζήσουν εκεί παρέα με τα δυνατά λιοντάρια Αν και δεν είναι καθόλου βέβαιο πως τα δυνατά λιοντάρια θα αναγνωρίσουν σαν εξίσου δυνατά ζώα τους δυνατούς φασίστες και θα τους εξαιρέσουν από το μενού. Βέβαια. που μεταβολίζεται εύκολα και δεν επιβαρύνει τη λειτουργία της πέψης. υπάρχει βαρβαρότητα και στο σταλινισμό αλλά αυτή προέκυψε εκ των υστέρων δεν ήταν εκ των προτέρων γραμμένη στο πρό­ γραμμά του. Το «σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα» του Καστοριάδη δεν είναι σύνθημα. Ο Στάλιν σίγουρα δεν ήταν φασίστας. Δεν χωρεί καμιά αμφιβολία πως η ανθρωποφαγία είναι η πιο φυσικά υγιεινή διατροφή που θα μπορούσε να υπάρξει Δεν χωρεί καμιά αμφιβολία πως. Η κοινωνία είναι το αντίθετο της (ρύσης και ο πολιτισμένος άνθρω­ πος είναι το αντίθετο του φυσικού ανθρώπου. Που ξέρει καλά αυτό που γνωρίζουν όλοι οι βιοχημικοί. Σοσιαλισμός σημαίνει «κοινωνισμός». Είναι ένας θάνατος εντελώς γελοίος. ένας κα­ πιταλισμός σπαραχτικά ειλικρινής. Ομως. παρακαλώ! Αν αφήσουμε τη φύση να κυριαρχήσει πάνω στην κοινωνία. Και βέβαια ήταν αριστερός. λέει ο μέγας είρων Μπέρτολντ Μπρεχτ. ο φασι­ σμός γίνεται αναπόφευκτος. η ανθρωποφαγία θα γίνει κάποτε της μόδας και στους πολιτισμένους. Οπότε οι δυνατοί φασίστες θα επιστρέψουν στην κοινωνία των ανθρώπων φέρνοντας και μια λεοντή για να θυμούνται τη μάταιη απόπειρα να γίνουν λιοντάρια Οι φασίστες είναι κοριοί που. Ο Ένγκελς θα πει πως ο πολιτισμός.

υπήρχε και Δεξιά στη Σοβιετική Ένωση. όμως υπάρχουν οπωσδήποτε και ενεργούν από το πα­ ρασκήνιο. κάθε Αριστερά έχει μέσα της. Σε αντίθεση με τα κεντρώα κόμματα υπό καθεστώς αστικής δημοκρατίας. κανένα Κέντρο.αριστερή πτέρυγα μέσα στο ίδϊο αριστερό κόμμα Αυτό το σχήμα δεν μπορεί παρά να είναι δυναμικό. Συνεχώς διαφο­ ροποιούμενο και πάντα αναστρέψιμο ή ανατρέψιμο. τώρα πού έγινε κεντρώα θα εμφανιστεί στα αριστερά της ένα κενό. Οι έννοιες «Αριστερά» και «Δεξιά» νοούμενες τόσο σαν τοπικοί όσο και σαν πολιτικοί προσδιορισμοί καθορίζονται πάντα «γεωμετρι­ κά» από την ύπαρξη ενός κέντρου. υπάρχουν κεντρώα κόμματα υπό καθεστώς αστικής δημοκρατίας. η τάση που τώρα κυριαρχεί και που είναι κατ’ ανάγκην κεντρώα ήταν προηγουμένως δεξιά τάση. αλλά είναι τοποθετημένη εντός της Αριστερός. οε σχέση με ποια Δεξιά θα ορίσουμε την αριστερή του τοποθέτηση. μια Αριστε­ ρά δεξιότερη της Αριστερός. όμως. στην οποία είναι υποταγμένες οι άλλες δυο. Αν η κυρίαρχη σε μια δεδομένη στιγμή κεντρώα τάση ήταν προηγουμένως η αριστερή τάση. Μ’ άλλα λόγια. ώστε να υπάρχει πάντα το συνεχώς διαφοροποιούμενο σχήμα Δεξιά πτέρυγα κεντράκι πτέρυγα . αφενός μια αριστερότερη Αριστερά και αφετέρου μια δεξιότερη Αριστερά (Ο Νορμπέρτο Μπόμπιο στο βιβλίο του Δεξιά και Αριστερά θα σας μάθει περισσότερα γι’ αυτό το πολύπλοκο θέμα). έτσι περίπου υπάρχει και ένα κέντρο εντός του ίδιου αριστερού κόμματος. Καμιά Δεξιά.Αφού. Αν. το κομουνιστικό κέντρο κατέχεται πάντα και σε όλες τις περιπτώσεις από την κυριαρχούσα εντός του κόμματος και καθοδηγού­ σα τάση. Κι αυτό σημαίνει πως υπάρχει και μια Αριστερά αριστερότερη της Αριστερός. Αν ορίσουμε σαν Δεξιά όλα τα αστικά. μεσοαστικά και μικροαστικά κόμματα είναι φανερό πως δεν θα μπορέσουμε να προσδιορίσουμε την αριστερή τοποθέτηση του Στάλιν. για τον απλό λόγο πως τέτοια κόμματα δεν υπήρχαν στη Σοβιετική Ένωση. Είναι. τώρα. Όπως. που καθορίζει τη δεξιά και την αριστερή του πτέρυγα Οι οποίες μπορεί να μη διακρίνονται εύκολα. ο Στάλιν ήταν αριστερός. Πάντως. αλλά εντός του Κομουνιστικού Κόμματος. Αν. λοιπόν. μια απ’ αυτές τις δυο ακραίες τάσεις κυριαρχήσει κάποτε στο κόμμα. θα λέγαμε. τότε γίνεται κέντρο αυτή. που θα καλυ­ φθεί από μια καινούργια αριστερή τάση. που όμως είναι «αρι­ στερό κέντρο» και όχι «κεντρώο κέντρο» με την αστικοδημοκρατική έννοια Κάθε κομουνιστικό κόμμα έχει μέσα του ένα κέντρο. λοιπόν. Έχει και η Αριστερά τη Δεξιά της. καμιά Αριστερά εντός του ιδίου κόμματος δεν παραμένει για 391 . τώρα θα φανεί στη θέση της μια άλλη δεξιά τάση.

πάντα αυτή που ήταν κάποτε. όρος που εδώ σημαίνει «τοποθετημένη έξω από την Αριστερά». παρά Αριστερά τοποθετημένη αριστερότε­ ρα της «επίσημης» Αριστεράς. το αποφασί­ σει για λόγους σκοπιμότητας. μαρξισμού και τα συναφή. Κι εδώ ακριβώς αρχίζουν τα δύσκολα Πώς θα καταλάβουμε αν η ακολουθούμενη από ένα ΚΚ κομματική τακτική είναι δεξιάς αποκλίσεως. η κυρίαρχη και ελέγχουσα το κόμμα τάση είναι αυτή που θα αποφασίσει ποια είναι η δεξιά τάση όταν. προκειμένου ειδικότερα για τον Στάλιν. ή αριστερής αποκλίσεως. Φυσικά. Αν δεν υπάρχει σκοπιμότητα. Τόσο στην εποχή του Λένιν όσο και σ’ αυτήν του Στάλιν. θα μπει ούτως ή άλλως εκ των πραγμάτων. αφού εδώ μιλάμε για μια Δεξιά. Η παλιά Αριστερά μπορεί να μετατεθεί στο Κέντρο ή στη Δεξιά. αν εμφανιστεί μια νέα πτέρυγα αριστερότερη ή δεξιότερη. της πάντα κεντρώας. το πράγμα δεν θα έπρεπε να έχει ιδιαίτερη σημασία αν δεν έμπαινε πρόβλημα διεκδίκησης της μαρξιστικής ορθοδο­ ξίας και από τις τρεις πτέρυγες. η πτέρυγα που ελέγχει το κόμμα και που είναι οπωσδήποτε κεντρώα θα την χαρακτηρίσει «υπεραριστερά». βέβαια. αυτοί οι χαρακτηρισμοί (Δεξιά. δεν υπάρχει λόγος να μιλάει κανείς για δεξιά και αριστερά πτέρυγα εντός του ιδίσυ κόμματος. λοιπόν. κάτω από την πίεση των κομματικών ή των κοινωνικών δυνάμεων. οι κυρίαρ­ χες τάσεις μέσα στο κόμμα ήταν κατ’ ανάγκην κεντρώες. καμιά απ’ τις τρεις δεν θα δεχόταν για τον εαυτό της το χαρακτηρισμό «Δεξιά». Αριστερά) είναι εντελώς σχηματικοί και συνεπώς η κάθε κομματική τάση μπορεί να αυτοχαρακτηρίζεται όπως αυτή θέλει Παρά ταύτα.μαρξιστικού κόμματος. ένα Κέντρο και μια Αριστερά που νοούνται όχι σαν κόμματα αλλά σαν πτέρυγες μέσα στο ίδιο αρι­ στερό κόμμα Πράγματι. θ α μου πείτε πως το πράγμα δεν έχει και τόσο μεγάλη σημασία. Και όταν μπει. σαν παρέκκλιση νοούνταν μόνο η μετακίνηση από αυτό που εκείνος θεωρούσε σωστό για το κόμμα Το πολύ αστείο με τους κομματικούς κομουνιστές είναι πως ενώ και οι τρεις κομματικές τάσεις διεκδικούν μετά μανίας η καθεμιά για τον εαυτό της το χαρακτηρισμό «γνήσια Αριστερά». πρέπει να υπάρχει και μια αντικειμενικά προσδιοριζόμενη κλιμάκωση των τάσεων εντός ενός αρι­ στερού . Κι αυτό σημαίνει πως δεν μπορούσε παρά να υπάρχει και τότε μια «αριστερή παρέκκλιση» και μια «δεξιά παρέκκλιση». Όμως. εντός του αριστερού νεφελώματος. Εννοείται. Κέντρο. Πώς θα ήταν 392 . κεντρώας αποκλίσεως. Όσο για την αριστερή τάση. Το πρόβλημα. και με κριτήρια έχοντα σχέση με τη μαρξιστική θεωρία. παρέκκλιση απ’ την ισχύουσα σε μια συγκεκριμένη περίοδο επίσημη άποψη περί κομου­ νισμού.

ο καθένας διεκδικεί για τον εαυτό του την αριστερή γνησιότητα και καθαρότητα και συνεπώς δεν αναγνωρίζει αριστερή γνησιότητα και καθαρότητα σε κανέναν άλλο. Δεν ξέρω αν ήταν δεξιός ή αριστερός ο Στάλιν. αλλά γνήσιες απόψεις και ιδέες υπάρχουν μόνο στη φαντασία των πάσης (ρύσεως δογματικών. κεντρώος πάντως ήταν σίγουρα όσο κατείχε την εξουσία Γιατί αυτός καθόριζε τη διευθέ­ τηση των χρωμάτων του ιδεολογικού φάσματος και προς τα δεξιά και προς τα αριστερά. Η οποία δεν έχει καμιά σχέση με το συναισθηματισμό του καθένα χωριστά. γεννάται αυτόματα το γνήσιο ερώτημα: ο Στάλιν ήταν δεξιός ή αριστερός εντός των πλαισίων και των ορίων του κομουνιστικού κόμματος. Μπορεί να υπάρχει γνήσιο τυρί φέτα. που όταν έχει σχέση με την Αριστερά συνιστά την κατά Βίλχελμ Ράιχ «συναισθηματική πανούκλα». Ο δογματισμός εγκαθίσταται αυτομάτως μέσα από το ψάξιμο για καθαρότητα και γνησιότητα (Βλέπε και το βιβλίο του Έρικ Χόφφερ Ο Φανατικός). Η ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης είναι η ιστορία μιας χώρας που ζούσε για χρόνια κάτω από ένα συγκεκριμένο κοινωνικοπολπικό καθε­ στώς κι όχι το συμψηφιστικό άθροισμα των προσωπικών ιστοριών κά­ ποιων προσωπικοτήτων.». τουλάχιστον στο ξεκίνημά 393 . και τον Στάλιν. παρότι ούτε αυτός δεν αναγνώριζε επισήμως γνησιό­ τερη από τη δική του Αριστερά. με την ίδια ακριβώς έννοια που και οι αντίπαλοί του δεν αναγνώριζαν γνησιότερη από τη δική τους Αριστερά Όπως καταλάβαμε ήδη. πάντως. Ούτως εχόντων των περιπεπλεγμένων γνησίων πραγμάτων. είναι όλοι το ίδιο δογματικοί. θα αποφανθεί ο Τρότσκι Κανείς. Κι αν νομίζουμε πως δογμα­ τικοί είναι μόνο οι σταλινικοί. και τον Τρότσκι και τον Μπουχάριν — και το μουζίκο. οι μπουχαρινικοί. όμως.δυνατό να συμβεί κάτι τέτοιο. ότι η όποια στράτευση. δεδομένου ότι συναρτάται μόνο με το «αγελαίο φρόνημα». όπως είπαμε. Οι προσωποποιούμενες συμπάθειες ή αντιπά­ θειες όταν δεν είναι μια καθαρή ανοησία είναι σίγουρα ένας «πολιτικο­ ποιημένος συναισθηματισμός». Διότι. δεν θα πει πως ήταν γνησίως αριστερός. όπως το περιγράφει ο Ελία Κανέττι στο Μάζα και εξουσία Δεδομένου. οι τροτσκιστές. Δε­ ξιός. η λυδία λίθος εδώ βρίσκεται στο μεταφυσι­ κά βεβαρημένο επίθετο «γνήσιος». ας πούμε. ώς το βαθμό τουλάχιστον που διεκδικούν ο καθένας για τον εαυτό του τη μαρξιστική γνησιότητα Η ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης περιέχει και τον Λένιν. αφού και οι τρεις τάσεις αυτοχαρακτηρίζονται «γνήσιες. μάλλον δεν καταλαβαίνουμε πως ο δογ­ ματισμός και η μεταφυσικά βεβαρημένη γνησιότητα που λέγαμε είναι το ίδιο πράγμα Οι σταλινικοί.

κλίση. η «συναισθηματική πανούκλα» είναι αναπόφευκτη. Παρέκκλιση. απομά­ κρυνση από το εκάστοτε κέντρο. έχει έναν χαρακτήρα καθαρά συναισθηματικό. λοιπόν. πόσοι φορμαλιστικοί είναι οι όροι «Αριστερά» και «Δεξιά» όταν ξέρουμε την ιστορία τους.της. Δεν υπάρχει «αριστερόμετρο» για τον ίδιο λόγο που δεν υπάρχει «βλακόμετρο». η τοποθέτηση στην Αριστερά ή στη Δεξιά δεν είναι θέμα τύχης. Μπορεί μόνο να εκτιμηθεί. Καμιά ποιότητα δεν είναι δυνατό να μετρηθεί. τα προοδευτικά κόμματα χαρακτηρίζονται αριστερά και τα συντηρητικά δεξιά Αν τότε οι γάλλοι βουλευτές των δύο παρατάξεων κάθονταν στην αίθουσα ανάποδα. εμφανίστηκαν τυχαία στη Γαλλία το 1815. σήμερα η Αριστερά θα λεγόταν Δεξιά και η Δεξιά Αριστερά Όμως. που απευθύνεται κυρίως στο θυμικό. Για να μη ζαλιστεί κανείς με τούτα τα κουνήματα της «κομματικής γραμμής» καλό είναι να αφήνει τη γραμμή να αλλάζει χωρίς να αλλάζει ο ίδιος. οδηγεί στην ποιό­ τητα (Βλέπε και το έργο του Τέοντορ Αντόρνο Αρνητική Διαλεκτική). δεν θα καταλάβου­ με τίποτα απ’ την αριστερή εκδοχή της τραγωδίας. πάρα πολύ συχνά είναι. δυστυχώς. Καταλαβαίνουμε καλύτερα πόσο συμβατικοί. οι κυρίαρχες εντός του κόμμα­ τος τάσεις αλλάζουν ή διαφοροποιούνται συνεχώς. λοιπόν. Αυτοί οι όροι. δεν καταλάβουμε τι θα μπορούσε να σημαίνει για τους κομουνιστές ο τρομοκρατικός όρος «παρέκκλιση». οι πιο δημοκρα­ τικοί. Βέβαια. οι αντιμοναρχικοί κοινοβουλευτικοί άνδρες. Τότε. 394 . οι οπαδοί του βασιλιά που ξαναβρήκε το χαμένο θρόνο του. λοιπόν. ενώ οι πιο συντηρητικοί. τον πρώτο χρόνο της Παλινόρθωσης (της μοναρχίας). Φυσικά. Ωστόσο. οι ποιοτικές εκτιμήσεις συνάπτονται ανα­ γκαστικά με τις ποσοτικές μετρήσεις. δηλαδή απ’ την εκάστοτε κυριαρχού­ σα εντός του κόμματος άποψη. Συνεπώς. αλλάζει μαζί τους και η έννοια της παρέκκλισης. κούνημα. Κι αυτό μπορεί να προκαλέσει πολλές συγχύσεις ως προς τη σχέση της ποιότητας με την ποσότητα Όμως. αφού η ποσότητα αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για να εμφανιστεί η ποιότητα κατά το «διαλε­ κτικό άλμα». δεν πρέπει να ξεχνάμε πως στη διαλεκτική αυτό που τελικά μετράει είναι η ποιότη­ τα Η ποσότητα απλώς επικαθορίζει την ποιότητα. Αν. έτυχε να κάθονται στην αριστερή πτέρυγα της αίθουσας του Κοινοβουλίου. στη δεξιά Από τότε. σημαίνει παρεκτροπή. Το να είναι κανείς κομουνιστής από πεποίθηση είναι κατ’ αρχάς πρόβλημα ευαισθησίας και ήθους.

λες και υπήρχε πρόβλημα εισόδου στην ΟΝΕ. Διά των «φασιστικότατων» νόμων η Βουλή δεσμεύεται να εκσυγ­ χρονίσει οπωσδήποτε την Ιταλία Και με το σφίξου και ξανασφίξου. όμως.7. που είναι και πρωθυπουρ­ γός. Ο ιταλικός φασισμός είναι βορειοϊταλικό φρούτο. Οι εκσυγχρονισμοί σήμερα γίνονται βάσει διεθνούς σχεδίου. Λες να πάθουμε κι εμείς καμιά πλάκα. Ο σταλινισμός ήταν ιστορικά αναγκαίος. θ α το φαν. μιας χώρας που αποτελσύνταν από δύο χώρες. Ο υπανάπτυκτος Νότος ουδεμία σχέση είχε με τον αναπτυγμένο Βορρά. από το 1922 που ο βασιλιάς του παραδίδει την εξουσία μέχρι το 1927 που συγχωνεύει τη νομοθετική με την εκτελεστική εξουσία με ένα έξοχο τέχνασμα. Μ’ αυτά και μ’ άλλα η αντιπολίτευση καθίσταται εκ των πραγμάτων περιττή αφού όλοι έχουν δεσμευτεί να εκσυγχρονίσουν την Ιταλία και ο Ντούτσε γίνεται δικτά­ τορας χωρίς να το καταλάβει καλά καλά. Κι αυτός ήταν ο λόγος 395 . ούνα (ράτσα. κυρίως οι νότιοι Ιταλοί. Μη φοβάστε. αλλά όχι ίσα κι όμοια η φάτσα του δικού μας δημοκράτη εκσυγχρονιστή με τη φάτσα του παλιού φασίστα εκσυγχρονιστή και πρώην μαρξιστή σοσιαλιστή. Εντάξει. Πρώτα να τη λογαριάζουν στην Ευρώπη και μετά βλέποντας και κάνοντας. ούνα ράτσα. Επειδή όμως οι οπαδοί του τον λένε Ντούτσε (Αρχηγό). η Ιταλική Βουλή μετατρέπεται αυτόματα σε Μεγάλο Φασιστικό Συμβούλιο το 1927. ο οποίος είχε βαρεθεί να ταΐζει τον ανε­ πρόκοπο και μαφιόζικο Νότο και ζητούσε εκσυγχρονισμό του Νότου γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο. Στο εξής ο Αρχηγός του Φασιστικού Κόμματος (Duce). δεν θα λέγεται πρωθυπουργός αλλά «επικεφαλής της κυβέρνησης» (Capo di govemo). εμφανιζόμενες προς τα έξω στη συσκευασία της μιας. βάζοντας στο χέρι έναν καλό νομομαθή ονόματι Αλφρέντο Ρόκο που τον πείθει να στύψει το μυαλό του και να φκιάξει μια σειρά από νόμους που θα ονομαστούν χωρίς περιστροφές «φασιστικότατοι» και όχι απλώς φασιστικοί. Τότε οι εκσυγ­ χρονιστές έπρεπε να τα κάνουν όλα μόνοι τους. σε λίγο έτσι θα τον λένε όλοι. Οι «φασιστικότατοι» νόμοι (leggi fascistissime) έχουν όλοι τους σαν βασικό στόχο τον εκσυγχρονισμό της ενωμένης από το 1861 Ιταλίας. Ο Μουσολίνι χρειάστηκε πέντε χρόνια για να γίνει δικτάτορας. τίποτα δεν θα πάθουμε. Στη Βουλή ο Μουσολίνι μιλάει συνέχεια για την αναγκαιότητα του εκσυγχρονισμού και για τις μεγάλες δυνατότητες που έχει η Ιταλία να σταθεί στην Ευρώπη δίπλα στις άλλες μεγάλες δυνάμεις.

Όταν η προπολεμική αστική τάξη δυσκολευόταν να εκσυγχρονί­ σει την αστική κοινωνία. όχι βέβαια για να τις καταχτήσεις. ανέθετε αυτό το δύσκολο έργο σε έναν δικτάτορα Εδώ σε μας ο Ιωάννης Μεταξάς ήταν αυτός που εφάρμοσε το 396 . ω μεγάλε βασιλιά Ο Μπενίτο Μουσολίνι ήταν εκσυγχρονιστής. Το 1935 ο Ντούτσε είπε να καταχτήσει την Αιθιοπία Και την κατάχτησε. στο μέλλον. πούλησαν στον Μουσολίνι την ιδιωτική λωρίδα γης κι αυτός την εθνικοποίησε για να την κάνει στρατιωτική βάση. Και ο Ιωάννης Μεταξάς ήταν εκσυγχρονιστής. Αλλο μαθητευόμενος και άλλο πεπειραμένος μάγος. και να ’σου στο τέλος μια μίνι Νεορωμαΐκή Αυτοκρατορία. που είναι «ιταλική» από το προμουσολινικό 1912 συν τα Δωδεκάνησα που είναι «ιταλικά» από το ίδιο προμουσολινικό έτος. Μπορεί να μεταμφιεστεί ακόμα και σε δημοκρατία' Ναι.. ας πούμε την Αλβανία ή την Ελλάδα. ας πούμε στις Ηνω­ μένες Πολιτείες ή στη Γερμανία. μα τι φασισμός. οι δικοί μας εκχώρησαν τα φασιστικά τους εκσυγχρονιστικά δικαιώματα στους φίλους και συμμά­ χους και κράτησαν για τον εαυτό τους τη δημοκρατία Ο φασισμός είναι ένας πολύ επιδέξιος τραβεστί. όλα θα γίνουν με φασιστική τάξη και ιταλική ανακρίβεια Κατάχτησε.που. Αυτά βλέπουν οι ούνα (ράτσα. βυζαντινοί. ούνα ράτσα δικοί μας και γίνονται. Γιατί την Αιθιοπία και όχι μια πιο κοντινή χώρα. αλλά για να κατακτηθείς εθελοντικά και διακριτικά για να μην το καταλάβουν οι πατριώτες και αρχίσουν να τσιρίζουν. μέσα από τον εκσυγχρονισμό θα ξεπεταχτεί ένας φασισμός. όχι Τούρκοι Πολύ θέλει ο άνθρωπος για να σαλτάρει. Ε. Ο φασισμός είναι εκσυγχρονισμός. Σε λίγο ο στρατός προωθείται προς τα κάτω και ούτω πως ο Μουσολίνι βρίσκε­ ται στα καλά καθούμενα με μια αποικία στο χέρι. Στο παρελθόν. αρκετά μακριά από την Ιταλία Συν η Λιβύη.. τότε.. (Έξω οι βάσεις του θανάτου!). γεννήθηκες Ιταλός. Σοβαρά μιλάω. φρέσκια και λαχταριστή. λοιπόν. Σήμερα οι μά­ γοι είναι πεπειραμένοι Στις μέρες μας. την Αιθιοπία ο Ντού­ τσε γιατί εκεί κοντά υπήρχε μια λουρίδα εδάφους στην οποία ήταν εγκατεστημένοι ιταλοί έμποροι. ίσως και λαθρέμποροι Αυτοί. Ας είχαμε εμείς έναν Μπενίτο στη θέση του Ιωάννη και θα ’βλεπες για πότε θα παίρναμε την Πόλη και την Αγιά Σόφιά. οπουδήποτε. Όλοι οι φασισμοί εγκαταστάθηκαν στο όνομα του εκσυγχρονι­ σμού.. αλλά από εκσυγχρονιστική επιτυχία σε εκσυγχρονιστική επιτυ­ χία καβαλάς τελικά το καλάμι και ξεκινάς για την Αιθιοπία ή όπου άλλου σε φέρουν οι ανάγκες του εκσυγχρονισμού. Μη βιάζεστε. ρε Μπενίτο.

Βέβαια. δεν ξοφλάει κανείς με το σταλινισμό αν περιοριστεί στο να καταδικάσει άκριτα και επιπόλαια τον Στάλιν. Το καταψυγμένο σήμερα κομουνιστικό μικρόβιο θα αποψυχθεί αυτο­ μάτως όταν ο αστισμός υποχρεωθεί να καταφύγει και πάλι στο φασισμό για να τον σώσει όταν σωθούν οι διεθνείς δημοκρατικοί τρόποι σωτηρίας του διεθνούς Κεφαλαίου. Γιατί ο Στάλιν υπήρ­ ξε αναμφισβήτητα μια οργανωτική ιδιοφυία. ο Ιωάννης Μεταξάς ήταν αυτός που καθιέρωσε το θεσμό της πληρωμένης θερινής άδειας. Πρόκειται για πάρα πολύ ευαίσθητο μικρόβιο. με τη διεθνοποίηση και την οικουμενοποίηση ο εκσυγχρονι­ σμός γίνεται συντονισμένα και μεθοδικά από διεθνή κέντρα. που αντικατέστησαν τους παραδοσιακούς σωτήρες του εθνικού κεφαλαίου. Τα πράγματα μπορεί να τα ελέγχουν στο διεθνές επίπεδο οι αστοί. Διότι ο φασισμός είναι νοοτροπία. κι αυτό του το ανα­ 397 . Η αποσταλινοποίηση είναι δυνατή. οι κομουνιστές! Αυτοί έγιναν είδος πολυτε­ λείας εν πλήρει ανεπαρκεία 'Οσοι επέζησαν του Μεγάλου Σεισμού μπήκαν σε κατάσταση βαθιάς ψύξης για να αποψυχθούν εν καιρώ. η αποφασιστοποίηση είναι αδύνατη. Αχ. Βέβαια.οκτάωρο. έτσι απλά. Δεν το φοβόμαστε αυτό το μολυσματικό μικρόβιο διότι ο μολυσμένος δεν φοβάται τη μόλυνση. στο εθνικό επίπε­ δο όμως συνεχίζουν να κυριαρχούν οι μικροαστοί Και οι κομουνιστές. θα μας έβαζε και στην ΟΝΕ ο Ιωάννης Μεταξάς. Αποσταλινοποίηση δεν σημαίνει. ο Ιωάννης Μεταξάς ήταν αυτός που ίδρυσε το ΙΚΑ. που ξέρουν καλύτερα τα φασιστικά κόλπα και μπορούν να τα κάνουν να (ραίνονται δημοκρατικά Επί του παρόντος ο φασισμός φαίνεται μάλλον ηττημένος επί πολιτικού επιπέδου. καταδίκη του Στάλιν και των μεθόδων του. θυμάστε το περίφημο κομουνιστικό μικρόβιο. τότε τη νύφη την πλήρωσαν οι κομουνιστές ως συνή­ θως. Αλλωστε. Αν υπήρχε ΟΝΕ τότε. ο σταλινισμός μάλλον συμβατικά συνδέεται με το όνομα και την προσωπικότητα του Στάλιν. Εμείς οι κομουνιστές για να μην το αφήσουμε αδέσποτο στη φθοροποιό δράση των αντιβιοτικών του καπιταλισμού το πήραμε μαζί μας στην κατάσταση της βαθιάς ψύξης όπου μπήκαμε κατ’ ανάγκην. Οχι όμως και επί κοινωνικού. όταν λέμε ισόβια εννοούμε ισόβια. δεν είναι κοινωνικό σύστημα Το κοινωνικό σύστημα στο οποίο ανήκει ο φασισμός λέγεται καπιταλισμός. αλλά ο φασισμός δεν πεθαίνει μαζί με τους ισοβίτες. Αλλά τη νύφη θα κοιτάμε τώρα ή τον εκσυγχρονισμένο καπιταλι­ στή γαμπρό. Συνε­ πώς. Σήμερα.

Αλλωστε. Παρά το σημαίνοντα ρόλο της. σαν κάτι που αναφέρεται αποκλειστικά και μόνο στις μεθόδους που μετήλθε ο Στάλιν για να καθυποτάξει τους κομματικούς του αντιπά­ λους και να κυριαρχήσει. είναι η ιστορία που σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή βρίσκει την κατάλληλη για κείνη τη στιγμή προσωπικότητα Αν η προσωπικότητα υπήρχε και η ιστορική ανάγκη δεν επεσήμανε την ύπαρξή της. αν στη θέση του βρισκόταν. και κατά πάσα πιθανότητα δεν είχε εξαρχής την πρόθεση να γίνει δικτάτορας. είναι σαν να αποδέχε­ ται σαν πρώτο και κυρίαρχο το ρόλο της προσωπικότητας και της βούλησης στην ιστορία Αλλά μια τέτοια άκρατη ιστορική βουλησιαρχία απέχει έτη φωτός απ’ το μαρξισμό. αλλά εκείνος που ίσως ευθύνεται λιγότερο απ’ όλους για τούτες τις μεθόδους είναι ο ίδιος ο Στάλιν. Δεν ήταν εξαρχής δικτάτορας. να καταδικάσει το σταλινισμό άκριτα και επιπόλαια Κάτι τέτοιο θα ήταν σταλινισμός απ’ την ανάποδη. Αλλωστε. δεν ήταν σε θέση ο Χρου­ στσόφ να αντιληφθεί πως ο σταλινισμός δεν είναι ένα ενδοκομματικό «γεγονός».. απόλυτα συναρτημένο με τη γραφειοκρατία. Μ’ άλλα λόγια. συνδεδεμένος με την προσωπικότητα του Στάλιν και τις μεθόδους του. στρέφει εξαρχής την προσοχή του σε μια εντελώς λανθασμένη κατεύθυνση: αντιλαμβάνεται το σταλινισμό σαν μια ενδοκομματική υπόθεση. Ο Στάλιν. στην αρχή ήταν και μαρξιστής και λενινιστής. Ο Χρουστσόφ. Δεν είναι δυνατό ένας μαρξιστής. που εγκαινιάζει την αποσταλινοποίηση. Αν πει κανείς πως τα πράγματα θα εξελίσσονταν πολύ διαφορετικά στην ΕΣΣΔ αν δεν υπήρχε ο Στά­ λιν. βέβαια.γνωρίζουν ακόμα και κάποιοι από τους αντιπάλους του. ο Στάλιν. αρχικά όχι στο κράτος που λεγόταν Σοβιετική Ένωση. π. με το κλασικό πλέον διοικητικό σχήμα της τριανδρίας (τρόικα). για κάμποσα χρόνια μετά το θάνατο του Λένιν.χ. αλλά στο Κομουνιστικό Κόμμα της Σοβιετικής Ένωσης. δεν είναι η προσωπικότητα που δημιουργεί την ιστορία. αλλά ένα κοινωνικό φαινόμενο. ένας διαλεκτικός. Έγινε κάτω από πολύ συγκεκριμένες συνθήκες. σημαίνει πως οι αντικειμενικές συνθήκες δεν την χρειάζονταν. Όμως. λοιπόν. ο Τρότσκι. τι σημαίνει τελικά «παρέκκλιση. που πρέπει να ερευνηθούν προσεκτικά. Δεν είναι καθόλου βέβαιο πως οποιοσδήποτε άλλος στη θέση του εκείνους τους πολύ δύσκολους καιρούς θα ενεργούσε διαφορετικά. Ο σταλινισμός είναι. χωρίς τον Στάλιν και τις βάρβαρες μεθόδους του είναι αμφίβολο αν θα υπήρχε και μετά το 1945 Σοβιετική Ένωση.» Ποιος μπορεί να εγγυηθεί το 398 . ως απόλυτος δικτάτορας. καθοδηγούσε το κόμμα και το κράτος συλλογικά. Ασφαλώς κάποτε παρεξέκλινε και απ’ το μαρξισμό και απ’ το λενινισμό.

δεν είναι μαρξι­ στής. δεν είναι να μ ψ κάνουμε λάθη.«σταθερό σημείο αναφοράς». δεν είναι αφηρημένη θεωρία. των μαοϊκών ή όποιων άλλων. είτε μένει ακίνητη και πεθαίνει Ακίνη­ τα είναι μόνο τα πτώματα Οι ζωντανοί οργανισμοί συνεχώς κινούνται και συνεχώς αλλάζουν. λοιπόν.. το λάθος δεν είναι παρά μέρος της άρνησης. η ιστορία κινείται και συνεπώς παλαντζάρει μια από δω και μια από κει. θεολόγος που παριστάνει το μαρξιστή. Ο σταλινισμός. συ­ νεπώς. Αλλά και η άποψη του Τρότσκι για τη συνεχή επανάσταση και τ ψ επέκτασή της ήταν ανεφάρμοστη μετά τ ψ ήττα των Σπαρτακιστών στη Γερμανία το 1919 και τ ψ εμφάνιση του φασισμού στψ Ιταλία τ ψ ίδια χρονιά και κυρίως από το 1922 που ο φασισμός γίνεται εξουσία Το 1933 με τ ψ άνοδο στψ εξουσία του Χίτλερ δεν υπάρχει πλέον καμιά ελπίδα να εξαχθεί η επανάσταση των Μπολσεβίκων εκτός Ρωσίας. λοιπόν. όμως. αλλά να μ ψ επαναλαμβάνουμε συνεχώς τα ίδια Στο κάτω κάτω. Και χωρίς τ ψ άρνηση. Στη διαλεκτική. με τ ψ απαίτησή της για ιδεολογική καθα­ ρότητα. Αλλά αυτό ακριβώς είναι ο δογματι­ σμός.. προχωρώντας προς τα μπροστά. ήταν αναπόφευκτη. για να διαπιστώσει πως ο δικός τους δογματισμός σε τίποτα δεν υπολείπεται του σταλινικού. ώστε να ορίσει την παρέκκλιση σαν απομά­ κρυνση απ’ αυτό. Συνεπώς. η κατάφαση καθίσταται αδύνατη. 'Οποιος ισχυρίζε­ ται πως μπορεί να εφαρμόσει αλάνθαστα το μαρξισμό. ποικιλίας. Η ιστορία είναι ένα εκκρεμές που συνεχώς παρεκκλίνει δεξιά και αριστερά από τ ψ κάθετη θέση που ορίζει τ ψ ακινησία Είτε. συχνά είναι πολύ πιο επικίνδυνος απ’ το σταλινικό δογματισμό. Κάθε ορθοδοξία. Τα λάθη δεν μπορεί να τα αποφύγει κανείς. άλλωστε. το να κάνεις καινούργια λάθη είναι και θέμα. στην περίπτωση που δεν είναι ανιστόρητοι και δογματικοί στο έπακρο. σε συνθήκες σο­ σιαλισμού σε ένα μόνο κράτος. Κάποιοι δεν θέλουν να καταλάβουν πως η 399 . Είναι. Το σημαντικό. Αν το σταθερό σημείο αναφοράς είναι τα κείμενα του Μαρξ. ο άκριτος αντισταλινιομός είναι μια ακόμα μορφή δογμα­ τισμού και αυτοί που κατηγορούν τους σταλινικούς για δογματισμό είναι απλούστατα αντιδιαλεκτικοί. είναι πράξη και μάλιστα πολύ οδυνηρή. Κι ας μη μιλάμε για λάθη. που κάνει τ ψ ιστορική πράξη λιγότερο ανιαρή. για να μ ψ πω πως είναι ένας δογματισμός εντελώς καιροσκοπικός. αφού όλοι αυτοί μιλούν και κρί­ νουν με τ ψ ασφάλεια που παρέχει η αντιπολίτευση και η μη δοκιμή των απόψεών τους στψ πράξη. Δεν έχει κανείς παρά να προσέξει τη συμπεριφορά των τροτσκιστών.. που είναι κι αυτός δογματισμός. μυρίζει πτωμαΐνη. Η σταλινική βαρβαρότητα. Ο αντισταλινιομός. η απαίτηση για μη παρέκκλιση σημαίνει τελικά σχολαστική εφαρ­ μογή στην πράξη του μαρξισμού.

που επικράτησε τόσο εύκολα στην τσαρική Ρωσία Τουλάχιστον για τη Γερμανία. Από δω και η αμφίσημη στάση της αστικής τάξης απένα­ ντι του. Στη δικτατορία του προλεταριάτου που πρωτοεμφανίζεται το 1917 το Κε­ φάλαιο. Το σταλινισμό τον γέννησε μια δύσκολη εποχή. Ο φασισμός. και μάλιστα στην πιο καθαρή του μορφή. μάλιστα. Αλλά αντί του αναμενόμενου πανευρωπαϊκού κομουνισμού. πράγματι ανάκσψε την εξάπλωση του κο­ μουνισμού. το Κεφάλαιο περνάει στην αντεπίθεση. Ο φασισμός ήταν ιστορική αναγκαιότητα για τον καπιταλισμό. όπως θέλουν να λεν οι αστοί για να συγκαλύψουν το αναμφισβήτητο γεγονός πως ο φασισμός είναι καπιτα­ λισμός. δεν θα ξαπλωνόταν σύντομα σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης τη στιγμή. σαν κοινωνικό και όχι μόνο σαν πολιτι­ κό φαινόμενο νοούμενος. το παλιό όνειρο και του Μαρξ και του Λένιν και του Στάλιν και του Τρότσκι για ένα γρήγορο ξάπλωμα της επανάστασης σ’ ολόκληρη την Ευρώπη καταρρέει πλήρως. το φασισμό και την ακραία του έκφανση. δηλαδή σαν ανάχωμα στην κομουνιστική εξάπλωση. κανείς κομουνιστής δεν πίστευε τότε πως ο προδικτατορικός και μη σταλινικός ακόμα κομουνισμός. όταν ο φασισμός έχει ήδη εδραιωθεί. Ο φασισμός δεν είναι βίτσιο κά­ ποιου παρανοϊκού δικτάτορα. με τη λογική του και την ηθική του. όπως ήθελαν να πιστεύουν τότε οι πρωτοπόροι Μπολσεβίκοι. το ναζισμό. διά των μικροαστών μικροκεφαλαιούχων. και απ’ την άλλη τον ανέχονται σαν αναγκαίο κακό. εμφανί­ ζεται στη Γερμανία το 1933 ο ναζισμός. Ο φασισμός παρέσυρε μεγάλο μέρος των δυστυχούντων αλλού. αντιτάσσει την αστι­ κή δικτατορία. Ό φασισμός εμφανίζεται σε χώρες όπου το αστικό κοινοβούλιο αδυνατεί να δώσει άμεσες λύσεις στα τρέχοντα και επείγοντα προβλή­ ματα της καπιταλιστικής ανάπτυξης. Στις αρχές της δεκαετίας του ’30.διαλεκτική χωρίς άρνηση οτο δεύτερο σκέλος της εκπίπτει αυτομάτως σε οντολογία Η αταξική κοινωνία που ονειρευόμαστε εμείς οι προσκολλημένοι στη λιγότερο ουτοπική ουτοπία ουτοπιστές θα είναι κι αυτή διαλεκτική. με τον Μουσολίνι στην Ιταλία. δηλαδή θα εμπεριέχει όλες τις αρνητικές καταστάσεις εκτός από τη βασική: την οικονομική ανισότητα Όποιος αντιλαμβάνεται την ισότητα σαν ισοπέδωση μάλλον δεν καταλαβαίνει τίποτα από μαρξισμό. Όσο κι αν φαίνεται σήμερα αφελές. Οι αστοί απ’ τη μια μισούν το φασισμό που αναιρεί τον παραδοσιακό φιλελευθερισμό του κράτους των ιδιωτών και βάζει στη θέση του το εθνικό ιδεολόγημα του υπερταξικού κράτους. η επικράτηση του κομουνισμού ήταν πρόβλημα μηνών. που καταφεύγει σ’ αυτόν 400 . όπου το εργατικό και το κομουνιστικό κίνημα ήταν εξαιρετικά αναπτυγμένο. Από το 1922 κιόλας.

τόσο η φασιστική δικτατορία όσο και η δικτατορία του προλεταριάτου καθίστανται εκ των πραγμάτων δυσεφάρμοστες. Είμαστε υποχρεωμένοι. αφού δεν είχε τη δυνατότητα να επενδύει. οι γραφειοκράτες Κι έτσι. που αν μη τι άλλο σοβαρότερο. που η αστική τάξη δεν θα τον προτιμούσε γιατί αναιρεί το φιλελευθερισμό. τότε που ο μεγάλος στοχαστής και επιστήμο­ νας ήταν περισσότερο ηθικολόγος και λιγότερο επιστήμονας. οι διευθυντές. σαν ομάδες πίεσης.κάθε φορά που θα στριμωχτεί πολύ. παρά τον υψηλό του μισθό. που ο εκσυγ­ χρονισμός της καπιταλιστικής οικονομίας δεν μπορεί να επιτευχθεί παρά μόνο με την καταφυγή στη φασιστική βία Σήμερα. όταν ξέρει πως έστω ένα μικρό μέρος της απ’ αυτόν παραγόμενης υπεραξίας θα το ροκανίσουν τα τρωκτικά. Απ’ την άλλη μεριά. Στον πλούτο του σοβιετικού γραφειοκράτη υπήρχε ένα «πλαφόν». έτσι που αυξάνονται ολοένα και περισσότερο οι μάνατζερ. Τα Otxoνομιχοψίλοοοφιχά τετράδια τον 1844 δεν έχασαν την αξία τους για μόνο το λόγο πως ο ώριμος Μαρξ επικέντρωσε την προσοχή του στην επιστήμη. Και τούτο διότι η αστική τάξη υποχρεώθηκε να κάνει πολλές παραχωρήσεις στην εργατική τάξη. στο οικονομικό πρόβλημα υπει­ σέρχεται το ηθικό και το επικαθορίζει. τουλάχιστον λειτουργούν πάντα σαν λόμπι. Ο γραφειοκράτης δεν θα ήταν δυνατόν να αυξάνει επ’ άπειρον τα αγαθά του. που όλοι μαζί συναποτελούν το στρώμα των προνομιούχων ανάμεσα στους εργαζόμενους. να ξαναδιαβάσουμε προσεκτικά τα νεανικά έργα του Μαρξ. χάρη κυρίως στην ύπαρξη των κομουνιστικών κομμάτων. Ο Μαρξ δεν ήταν μόνο επιστή­ 401 . δηλαδή κάθε φορά που οι αντιθέ­ σεις εντός της καπιταλιστικής κοινωνίας οξύνονται τόσο. λοιπόν. αλλά και εξαιτίας του φόβου της αναζωπύρωσης του μικροαστικού φασισμού. Αλλωστε επικεντρώνω την προσοχή μου στην επιστήμη δεν σημαίνει πως ξεχνώ όσα ήδη έμαθα για τη φιλοσοφία ή όσα μαθαίνω γι’ αυτήν παράλληλα με την επιστήμη. που δεν θα μπορούσε να το υπερβεί σε καμιά περίπτωση. ακόμα και στην περίπτωση που οι κλοπές και οι καταχρήσεις συνεχίζονταν. Είναι απίστευτα δύσκολο να πείσεις έναν υψηλόμισθο πως παραμένει εκμεταλλευόμενος. Και αν η παραγωγι­ κότητα δεν είχε τα χάλια που είχε. η εργατική τάξη χάνει ολοένα και περισσότερο τον παραδοσιακό της χαρακτήρα. οι «χαρτογιακάδες». Συνεπώς. οι εργοδηγοί. η ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση του εργαζόμενου υπό σοσιαλι­ στικό καθεστώς ήταν αδύνατη εκ των πραγμάτων. όπου δεν υπάρχει μάξιμουμ όριο στον πλουτισμό. Όμως. το μέσο επίπεδο των εισοδημάτων θα ήταν αναμφισβήτητα πολύ υψηλότερο. όπως θα μπορούσε να συμβεί στον καπιταλισμό. πώς ν’ αυξήσει την παραγωγικότητα ο εργαζόμενος.

Δεν ξέρω καν αν έπρεπε να επιβιώσει. λοιπόν. πριν από το καθετί είναι μια απομάκρυνση από τη μαρξιστική φιλοσοφία και μια προσκόλληση στη μαρξιστική επιστήμη τόσο επίμονη.μονας οικονομολόγος και ιστορικός. που πάντα μπέρδευε τα πολιτικά πράγματα είτε επεμβαίνοντας άμεσα είτε ενεργώντας από το παρασκήνιο. σαν τον μόνο τρόπο που είχε στη διάθεσή της η Δύση να συμβιβάσει τους προλετάριους με τους αστούς και όλους μαζί με την Εκκλησία. Γιατί. Πώς λοιπόν θα ήταν δυνατό να αποτύχει κάτι που δεν υπήρχε. κομουνισμός δεν υπήρξε ποτέ πουθενά μέχρι σήμερα στον κόσμο. ο Μουσολίνι πήγε να σκάσει απ’ το κακό του. όχι ο μαρξισμός ή ο κομουνισμός. Τα καθεστώτα εκείνα ονομάστηκαν κομουνιστικά διότι υποτίθε­ ται πως δούλευαν για την αταξική κοινωνία του μέλλοντος. σαν ένα μεγάλο κατόρθωμα του δυτικού πολιτισμού. οι αδαείς και οι κακόβουλοι λεν και ξαναλέν πως στη Σοβιετική Ένωση αυτό που απέτυχε ήταν ο μαρξισμός. ο μαρξισμός αποδείχτηκε ανθεκτικός. Αλλωστε. όχι του Μαρξ ή του Λένιν. το φασισμό. 8. 402 . Δεν ξέρω αν το καθεστώς θα επιβίωνε χωρίς τον Στάλιν.τι στις επιστήμες. Αλλά αυτό έχουμε την τάση να το ξεχνούμε. της αναπτυγμένης καπιταλιστικά Ευρώπης. αν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά σε μια εποχή κατά την οποία αυτό που προείχε ήταν η πάση θυσία επιβίωση του καινούργιου καθεστώτος. το είπαμε ήδη. Το είπαμε ήδη: το δόγμα «σοσιαλισμός σε μία μόνο χώρα» δεν είναι μαρξιστικό. όμως. Η κομματική γραφειοκρατία απέτυχε. είναι σταλινικό. Αυτό το τέρας βγήκε απ’ το κεφάλι του Στάλιν. Ο σταλινισμός. που τελικά η επιστήμη εκπίπτει σε πρακτικισμό και εμπειρισμό. Και είναι απορίας άξιο που το τέρας με τα δυο κεφάλια και τα χίλια χέρια έζησε τόσο πολλά χρόνια Ακόμα και στην τερατώδη του παραλλαγή. Δεν ξέρω. την κομου­ νιστική. όταν διαπιστώθηκε πως οι άλλες χώρες της Ευρώπης. αρνούνταν να ακολουθήσουν το καλό παρά­ δειγμα της Ρωσίας. θεωρούσε τη μεγάλη του εφεύρεση. ίσως γιατί εντρυφεί κανείς δυσκολό­ τερα στη φιλοσοφία απ’ ό. λοιπόν. Οι δυσκολίες της αποοταλινοποίηοης Ο ναζισμός εμφανίσθηκε 11 χρόνια μετά το φασισμό. ήταν και φιλόσοφος. Και όταν εμφανί­ στηκε.

Σίγουρα είχε ταλέντο ηθοποιού αυτός ο άνθρωπος. Και επειδή ο Χίτλερ λογαριάζει να ψάξει για αποικίες προς τη μεριά της Ρωσίας. που μέχρι να συμμαχήσει με τον Χίτλερ δεν ήταν ούτε ρατσιστής ούτε αντισημίτης. αλλά μόνο για τους κομουνιστές οι τρομάρες) μέχρι να προκύψει ο ανταγωνιστής Χίτλερ. μια χαρά άνθρωπος δηλαδή: Ο ναζισμός είναι εκατό τοις εκατό ρατσισμός. ένας μαθητής που ξεπέρασε κατά πολύ το δάσκαλο. Αυτή τη χαριτωμένη οπερετική διάσταση του προχιτλερικού ιταλι­ κού φασισμού ο Φεντερίκο Φελλίνι. Με την πολύ εύκολη κατάχτηση της Αιθιοπίας το 1935 ο Μουσολί­ νι αφενός καβαλάει το καλάμι και αφετέρου αντιμετωπίζει τη διεθνή κατακραυγή για πρώτη φορά στην καριέρα του. σήμε­ ρα στρέφεται κατά τον λατινικού. δεν θα παραλείψει να την εγγράψει στις ταινίες του. με εργαλείο δουλειάς μόνο τον εθνικισμό και τις παραφυάδες του περί προγονικού μεγαλείου και τα τέτοια. λοιπόν. δεν ήταν μαρξιστές δεν είχαν κανένα λόγο να είναι δυσάρεστημένοι με έναν άνθρωπο που λάτρευε την όπερα και το θέα­ τρο και που κάποτε σκόπευε να γίνει ηθοποιός. δεν μιλάει για συμμα403 . θα μπορούσαμε ίσως να κάνουμε λόγο για έναν «φασισμό με ανθρώπινο πρόσωπο» με την ίδια περίπου έννοια που κάνουμε λόγο για έναν «σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσω­ πο». Το έβαλε όμως στην υπηρεσία των θεατρινίστικων δημοσίων εμφανίσεών του.Μέχρι το 1935 ο φασισμός δεν συναντά σοβαρή αντίδραση ούτε στην Ιταλία ούτε έξω απ’ αυτήν. που τότε γνώριζε τον κόσμο σαν παιδί. δεν έχει κανένα πρόβλημα που ο Μουσολίνι τις ψάχνει ήδη στην Αφρική και στο Αιγαίο. Χτες στρεφόταν κατά τον χριστιανικού πολιτισμού. Αλλωστε. Διαβάζοντας τα παραπάνω. Ο μόνος που τον στηρίζει σ’ αυτή τη δύσκολη υπόθεση είναι ο Χίτλερ. ήταν μόνο αντικομουνιστής. 'Οσοι. ο Μουσολίνι φροντίζει έγκαιρα να δηλώσει εχθρός και του ναζισμού και του Χίτλερ προσωπικά Λέει ο Μουσολίνι. Οι ευρωπαίοι πολιτικοί φαίνεται να συμμερίζονται την άποψη του πρώην μαρξιστή Μουσολίνι πως ο φασι­ σμός είναι αυτό ακριβώς που χρειάζεται ο κόσμος για μια διαρκή ταξική ειρήνη. Ένα χρόνο μετά την κατάχτηση της Αιθιοπίας. ο Μουσολίνι κάνει λόγο για «άξονα Ρώμης-Βερολίνου». Οι αποικιοκράτες δύ­ σκολα δέχονται στη λέσχη τους καινούργια μέλη. ο Μουσολίνι τα κατάφερνε μια χαρά (και δυο τρομάρες. αύριο ίσως στραφεί κατά του παγκό­ σμιον. που στρέφεται εναντίον των πάντων. Αλλά τελικά τα έκανε μούσκεμα και εδώ (όπως παντού) με τον παντελώς στερούμενο αισθητικής καμπο­ τινισμό του. Ωστόσο. Προσοχή. Και τούτο γιατί ούτε η Γερμανία έχει αποικίες και θα ήθελε πολύ να αποχτήσει.

Χωρίς αμφιβολία η νησιωτική Ιαπωνία έχει επείγουσα ανάγκη από ζωτικό χώρο. Τα έχοντα σχέση με το ζωτικό χώρο πράγματα είναι εντελώς τραγι­ κά για τη Γερμανία. Και τα κομμάτια της πάλαι ποτέ κραταιάς Ισπανικής Αυτοκρατο­ ρίας. που μισούμε τον καπιταλισμό και ξέρουμε πως και ο ναζισμός καπιταλισμός είναι. μια μεγάλη και ταχύτατα αναπτυσσόμενη βιομηχα­ νική χώρα. που ενώ έκανε τις μεγαλύτερες επιστημονικές και τεχνολο­ γικές ανακαλύψεις βλέπει τώρα να τις εκμεταλλεύονται άλλοι. των μεγάλων φιλοσόφων. που την κατασυκοφάντησαν οι παλιοί αποικιοκράτες για μόνο το λόγο πως θέλησε να γίνει κι αυτή αποικιοκρατική δύναμη. Οι εξ ημών ανόητοι συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν και σήμερα τη Γερμανία όπως την αντιμετώπιζαν τότε οι εν καπιταλισμώ-αντίπαλοί της. Στον άξονα Ρώμης-Βερολίνου θα προστεθεί αργότερα και ένας τρί­ τος στρόφαλος. η Γαλλία και η Ολλανδία. των μεγάλων ποιητών. που είναι και σήμερα μια σχεδόν ιταλική χώρα. όταν με το καλό τις αποχτήσει. Υπάρχουν μόνο καλά και κακά κοινωνι­ κά συστήματα εντός των οποίων διαβιούν οι λαοί. μιλάει για άξονα γύρω από τον οποίο πρέπει να στρέφονται αφενός οι αποικίες της Ιταλίας στην Αφρική και αφετέρου οι αποικίες της Γερμανίας στην Ανατολική Ευρώπη. των μεγάλων συνθετών. αρχίζουν να τα βάζουν έγκαιρα 404 .χία. θα κοιτάξει πρώτα διά του Τζιολίτι και μετά διά του Μουσολίνι. Εμείς. Αφού στείλει ό. Ο αυτοκράτορας Χιροχίτο δεν θα ήταν δυνατό να περιμέ­ νει την εμφάνιση στην ιστορία του Χίτλερ και του Μουσολίνι ώστε να ενθαρρυνθεί για να εισβάλει στην Κίνα Ήδη κατέχει τη Μαντζουρία στη Βόρεια Κίνα και τώρα ετοιμάζεται να προωθηθεί στη Νότια Η υπεργεννητική και πάντα ερωτική Ιταλία είχε επίσης ανάγκη από ζωτικό χώρο εκείνον τον καιρό. οι τρεις σημαντικότερες αποικιοκρατικές δυνάμεις είχαν μπλοκάρει τα πάντα και στις πέντε ηπεί­ ρους. Η Αγγλία. δεν έχουμε κανένα λόγο να μισούμε τους Γερμανούς για μόνο το λόγο πως είναι Γερμανοί. στην Απω Ανατολή. που βρίσκεται πολύ μακριά. Ο άξονας Ρώμη-Βερολίνο-Τόκιο διαπερνά τώρα την υδρόγειο και παγκοσμιοποιεί το πρόβλημα του «ζωτικού χώρου». που έγιναν πλούσιοι με τις πρώτες ύλες που κουβάλησαν από τις αποικίες και τη δική της τεχνογνωσία Αν δεν μεγαλώσει και αν δεν βρει αποι­ κίες. Δεν υπάρχουν καλοί και κακοί λαοί εκ κατασκευής. που κατέρρευσε γύρω στο 1830.τι πληθυσμιακό πλεόνα­ σμα έχει στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Αργεντινή. Ο νεολογισμός άξονας θα γίνει πολιτικός όρος για να δηλώνεται μ’ αυτόν ένα είδος χαλαρής συμμαχίας. θα πεθάνει πράγματι από ασφυξία αυτή η σπουδαία χώρα των μεγάλων επιστημόνων. όμως. προς Αφρική μεριά.

Η αποσταλινοποίηση δεν τα πήγε καθόλου καλά με το διαχωρισμό των πραγματικών από τα φανταστικά γεγονότα που αφορούν τη ζωή και τη δράση του Στάλιν. δανείζεται γνήσιο. Τη χρονιά αυτή. Οσοι προσπάθησαν να γράψουν την ιστορία του Στάλιν μπλέχτηκαν άσχημα Στην περίπτωσή του είναι αδύνατο να πει κανείς με βεβαιότη­ τα πού τελειώνει η πραγματική ιστορία και πού αρχίζει το σχετικό παραμύθι Αν και η συμπεριφορά του Μουσολίνι είναι μυθώδης. που θεωρούν δική της ολόκληρη την αμερικανική ήπειρο. Ξέρει πως ο εθνικισμός του είναι λιγάκι ελληνικού τύπου. ούτε σήμερα ξέρουμε ποιος πραγμα­ τικά ήταν και τι πραγματικά έκανε ο «πατερούλης».στο χέρι οι Ηνωμένες Πολιτείες. ο Στάλιν θα μείνει για πάντα ο άνθρωπος με τα δύο πρόσωπα Το ένα ιστορικό και το άλλο μυθικό. Κι έτσι. Κατά πάσα πιθα­ νότητα. Αν και η συμπεριφορά του Στάλιν είναι άκρως ρεαλιστική. παρα­ μύθι πάνω της δεν μπορείς να στηρίξεις. Τα ντοκουμέντα 405 . Μ’ άλλα λόγια. αλλά αυτή είναι μια άλλη ιστορία με αγρίους. ένα χρόνο μετά την κατάκτηση της Αιθιοπίας. Η φασιστική Ιταλία γίνεται δορυφόρος της ναζιστικής Γερμανίας το 1938. Ο Μουσολίνι φοβάται τόσο πολύ πως ο πανίσχυρος Χίτλερ θα τον πάρει σβάρνα. Το 1938 ο Χίτλερ ανταποδίδει φιλοφρόνως και επισκέπτεται τον Μουσο­ λίνι στη Ρώμη. μπορείς να στηρίξεις πάνω της χιλιάδες παραμύθια Ο μύθος δεν κάνει καλό στο ρεαλισμό. επισκέπτεται τον Χίτλερ στο Βερολίνο. πάρα πολύ επικίνδυνη και πολύ καλά εξοπλισμένη υπόθεση. Και οι μελετητές θα συνεχίσουν να διαφωνούν για το αν έκανε ή δεν έκανε αυτό ή εκείνο. (Σήμερα θεωρούν δική τους ολόκληρη την υδρό­ γειο. ο ρεαλισμός όμως κάνει καλό στο μύθο. Αυτό ήταν. Για να μη μείνει έξω από μια ανακατανομή των αποικιών και μια νέα διευθέτηση του αποικιακού προβλήματος. και πάει και κολλάει εκεί που ο εθνικισμός είναι μια πάρα πολύ σοβαρή. ο Μουσολίνι το 1936 αρχίζει: γλείφει εκεί που έφτυνε. που αρχίζει να πλειοδοτεί σε ρατσισμό και αντισημιτισμό μην τυχόν και του πει καμιά κουβέντα ο αφέντης. στην ιστορία του Στάλιν όλα είναι σκοτεινά και μυστηριώδη. Πολύ μπερδεύτηκε ο Μουσολίνι Αντίθετα. καταστροφικό εθνικισμό από τον Χίτλερ για να μπαλώσει τις τρύπες που άνοιξε με τα νεορωμαϊκά φύκια που πουλούσε στους Ιταλούς για εθνικιστικές κορδέλες. που δεν είναι ινδιάνοι). δηλαδή σκέτο νταηλίία.

Βέβαια. που δεν έπρεπε να σκιαστεί από το θρύλο του Μεγάλου Λένιν. Εκείνη την εποχή η νεαρή Σοβιετική Ένωση. έτσι που τα ταχτοποίησαν οι σταλινικοί για να εδραιώσουν το μύθο του Μεγά­ λου Στάλιν. παραγνωρίζοντας τα μεγάλα και σοβαρά μειονεκτήματά του. τις τρεις μεγάλες βιομηχανικές πόλεις της Υπερκαυκασίας. Από το 1898 που ο Στάλιν μπαίνει στο κόμμα των Μπολσεβίκων σε ηλικία 19 χρονών (γεννήθηκε το 1879) μέχρι το 1912 που ο Λένιν τον διορίζει με κοπτάτσια (χωρίς να εκλεγεί) στην πρώτη Κεντρική Επιτρο­ πή του κόμματος των Μπολσεβίκων (ο Στάλιν ήταν τότε 33 χρονών) δρα κυρίως στην Υπερκαυκασία και συγκεκριμένα στην Τιφλίδα. Συνεπώς. δεν είναι παράδοξο που τα μέλη της ΚΕ εξέλεξαν δημοκρατικότατα το 1922. στο Μπατούμ και στο Μπακού. θα περιοριστούν. πριν από το καθετί. αυτόν το διορισμένο από τον Λένιν στην ΚΕ. όπου οι Μπολσεβίκοι έχουν σημαντική δύναμη ανάμε­ σα στους εργάτες. αλλά κυρίως με την καταστροφική για το μαρξισμό άποψη πως τα ηγετικά στελέχη ενός ΚΚ δεν είναι ανάγκη να έχουν σοβαρή μαρξιστική παιδεία. Όμως. μεγά­ λοι και μικροί. Οι κομουνιστές ηγέτες. όπως ο απότομος χαρακτήρας του και η εριστικότητά του. Όμως. και που ίσως είναι το μόνο γνήσιο ταλέντο που διέθετε ο Στάλιν. όχι μόνο μ’ αυτό που ονομάστηκε σταλινισμός. σ’ αυτά που έμαθαν στα κομματικά σεμινάρια. αμέσως μετά το πρώτο εγκε­ φαλικό επεισόδιο του Λένιν. Και τις «εξετάσεις» στα μέλη και στους οπαδούς του κόμματος θα τις δίνουν μόνο στον τομέα της οργανωτικής αποτελεσματικότητας. Φαίνεται πως αυτό ακριβώς το ταλέντο θα του χαρίσει αργότερα τον επίζηλο τίτλο του διαδόχου του Λένιν. ο Λένιν και να τον διορίσει στην Κεντρική Επιτροπή χωρίς να εκλεγεί. λοιπόν. η υπαγορευμένη από την αδήριτη ανάγκη εκλογή του Στάλιν στο ύπατο κομματικό αξίωμα. σαν γραμματέα του ΚΚ μαζί με άλλους. θα σημαδεύει μέχρι και σήμε­ ρα όλα τα κομουνιστικά κόμματα. που εκδηλώνεται καταρχάς στην Υπερκαυκα­ σία. Για να τον επιλέξει. Αρκεί να είναι καλοί οργανωτές. το ίδιο ακριβώς ζητάει 406 . Αυτό που θα μετράει πλέον θα είναι η αποτελεσματικότητα μιας δράσης νοούμενης καθ’ εαυτή και όχι η ουσιαστική συμφωνία της δράσης με τις αξίες και τις αρχές του μαρξισμού. χρειαζόταν οργάνωση.που έχουμε στη διάθεσή μας κάθε άλλο παρά αξιόπιστα είναι. αλλά να (ραίνεται σαν αναγκαίο συμπλήρωμά του. από άποψη θεωρητική. κανείς δεν θα ήταν δυνατό να παραγνωρίσει την αξία και τη σημασία της οργάνωσης σ’ ένα ΚΚ. σημαίνει πως είχε εκτιμήσει το οργανωτικό του ταλέντο. που τον διεκδικούσαν και άλλοι.

Ένα μόνο μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα Η κομουνιστική γραφειοκρα­ τία είναι απόλυτα συναρτημένη με τον πρακτικισμό και τον εμπειρισμό. ΤΙ μπορείς να κάνεις. στις αρχές και τις αξίες μας. είναι αυτοί που τους εξέθρεψαν στο κοινωνικό τους σώμα χωρίς. πιο ηθικού και πιο πολιτισμένου από τον καπιταλιστή χόμο εκονόμικους. να υποπτεύονται τι. ηθική και υπαρξιακή στήριξη των γραφειοκρατών. Είναι κόμματα ταγμένα στψ αλλαγή του υπάρχοντος κοινωνικού συστήματος και στψ οικοδόμηση μιας νέας κοινωνίας και. δεν έχεις καταλάβει πως ο καπιταλισμός δεν είναι εξ ορισμού εχθρός του σοσιαλισμού. οι καπιταλιστές δεν είναι εχθροί των κομουνιστών με τ ψ τρέχουσα χυδαία και λαϊκιστική έννοια. τουλά­ χιστον. που τον κυοφορεί σαν ιστορική αναγκαιότητα. ούτε τα όπλα ετοιμάζονται να πάρουν. Κι όμως φέρονται περιφρονητικά προς τη θεωρία. που δουλεύουν ερήμην του μαρξισμού. πέρα από το αναγκαίο για την υλική. Ωστόσο. φίδια ζέσταιναν στον κόρφο τους. προς τη μελέτη του 407 . ούτε τον «περικυκλωμένο σοσιαλι­ σμό» έχουν να προφυλάξουν. κατά ανα­ γκαία προέκταση. τόσο περισσότερο νιώθει τ ψ ανάγκη να ζητήσει προστασία σε κενά μαρξιστικής σκέψης οργανωτικά σχήματα. Αλλά τα ΚΚ δεν είναι επιχειρή­ σεις. ώστε να ξέρουμε πότε και μέχρι ποιο σημείο πρέ­ πει να κάνουμε σκόντο.. Πάντως. Έτσι. είναι οι κοινωνικοί τους πρόγονοι. Όμως. Ο εμπειρισμός και ο πρακτικισμός του σταλινισμού δεν ερευνήθηκε επαρκώς θεωρητικά. αν χρειαστεί. όταν δεν ξέρεις τι ακριβώς είναι το προτεινόμενο καινούργιο. όταν. βέβαια. που με τον καιρό εκπίπτουν σε γραφειοκρατικούς-διοικητικούς μηχανισμούς. χωρίς να παράγουν έργο άλλο. όχι με τη μαρξιστική θεωρία Όσα λιγότερα από μαρξισμό ξέρει κανείς. η δύσκολη περίοδος τότε απαιτούσε τη μετατόπιση της έμφασης από τ ψ καθαρότητα της θεωρίας στους λεκέδες της πράξης. Κατά τον κλασικό μαρξισμό. για παράδειγμα. καταλάβαινε ο Μαρξ τη σκοπιμότητα ύπαρξης των κομουνιστι­ κών κομμάτων. αλλά μια αναγκαία προϋπόθεση για να ξεπηδήσει ο σοσιαλισμός μέσα από τον καπιταλισμό. πώς ν’ αλλάξεις το παλιό κοινωνικό σύστημα. που παριστάνουν τους κομουνιστές γιατί έτσι δήλωσαν κάποτε και το πα­ ρατσούκλι τούς έμεινε. στη δημιουργία ενός νέου ανθρώπου. κάτι το μανιχαιστικά αντίθε­ το προς το σοσιαλισμό. Αλλά.. ο Λένιν είναι αυτός που υπόδειξε με το διορισμό του Στάλιν στη ΚΕ τ ψ αξία και τη σημασία της σωστής και αποτελεσμα­ τικής οργάνωσης των ΚΚ. τα δυτικά ΚΚ σήμερα.και ο καπιταλισμός από τα στελέχη και τους μάνατζερ: καλή και απο­ τελεσματική οργάνωση της επιχείρησης.

που τσακωνόταν κάπου κάπου με το θρήσκο πατέρα του. με την ίδια έννοια που ο δικός μας ο Σιάντος θεωρούσε αστική συνήθεια τη θερινή ώρα και αρνιόταν να συντονίσει τα κομου­ νιστικά ρολόγια με τα καπιταλιστικά. μέσα στο μένος του για τον Στάλιν. Δεν κάνουν σεμινάρια μαρξισμού στα μέλη τους. δεν αξιοποιούν παιδαγωγικά τα μαζικά μέσα ενημέρωσης που ελέγχουν. στην αλληλογραφία τους δεν σταματάει. έμμεσα και διακριτικά. Ο διανοούμενος Τρότσκι επισημαίνει σω­ στά το αναμφισβήτητο. ο οποίος κάποτε . Τούτος ο Γεωργιανός με το παράστημα αρκούδας. γεγονός πως ο κομουνιστής ηγέτης διαφέρει από τον αστό ηγέτη στο ότι πρέπει να είναι οπωσδήποτε και διανοούμενος. Στην παραπάνω πρόταση αυτό που έχει ιδιαίτερη σημα­ σία είναι ο σύνδεσμος «και». οργανωτής. Όμως ο Λένιν. Προφανώς τους θεωρούσε αστική συνήθεια. Με τέτοια παιδαριώδη νοοτροπία από τη μεριά των ηγετών δεν είναι να απορεί κανείς για τις αποτυχίες. Αν και από τους κομματικά νεώτερους στην ομάδα των ηγετών των Μπολσεβίκων που έκαναν την επανάσταση. Ο Τρότσκι επί του προκειμέ­ νου μάλλον υπερβάλλει. εκτός από διανοούμενος. Το γεγονός πως ο Στάλιν παραμέρισε τελικά τον κύριο διάδοχο του Λένιν. λοιπόν.κλασικού μαρξισμού. δεν την εκλαϊκεύουν. δεν προωθούν τη μαρξιστική έρευνα και σκέψη. Και τι άλλο. Ο Στάλιν δεν κατα­ λάβαινε τίποτα από καλούς τρόπους. δεν σημαίνει πως ήταν οπωσδήποτε σε θέση να παραμερίσει και τον ίδιο τον Λένιν. Μα. να του επισημαίνει τις θεωρητικές του ελλείψεις αλλά και την άκομψη συμπεριφορά προς τους συντρόφους. εκτός από τα κείμενα του διανοούμενου Τρότσκι συνάγεται επίσης και από την αλληλογραφία Λένιν-Στάλιν. όπως άλλωστε το μαρτυράει καθαρά και ο διορισμός του απ’ αυτόν στην ΚΕ. Ο Τρότσκι προσπαθεί ν’ αποδείξει πως ο Στάλιν δούλευε από χρόνια εναντίον του Λένιν και ενδεχομένως να είχε στο νου του να τον ανατρέψει Αν είναι δυνατό να είχε περάσει κάτι τέτοιο από το κεφάλι του οποιουδήποτε συνεργάτη του Λένιν. απλός κομουνιστής και ένας καλός κουρέας επαναστατικών κεφαλιών. άλλωστε. τον Τρότσκι. παρέμεινε σ’ όλη του τη ζωή ο αγροίκος γιος του τσαγκάρη από το Γκάρι. ο Στάλιν κατάφερε πολύ σύντομα να έχει την πλήρη αναγνώριση των οργανωτικών ικανοτήτων του από τον Λένιν. προς τη σοβαρή γνώση. Αυτό. Και οι οποιεσδήποτε αψιμαχίες του με τον Λένιν δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια ακόμα εκδήλωση της παροιμιώδους ανικανότητας του Στάλιν να είναι ευγενικός με τους συντρόφους. Ο κουρέας Ιωαννίδης θα προσέφερε περισσότερα και καλύτερα στο κίνημα αν παρέμενε ένας καλός.

δεν θα έπεφτε καθόλου στην εκτίμησή μου. Ένα τόσο μεγάλο οργανωτικό ταλέντο θα μπορούσε να οργανώσει στο άψε σβήσε μια ληστειούλα τραπέζης. ιδιωτική πρωτοβουλία. φυσικά. τόσο από το πατρικό σπίτι όσο και από την ιερατι­ κή σχολή. που και τότε τις έλεγαν «απαλλοτριώσεις». και οι χαρακτηρολογικές ιδιαιτερότητες. όλα τα ιστορι­ κά στελέχη της επανάστασης και κυρίως αν δεν δολοφονούσε τον Τρότσκι με τον ύπουλο και βάρβαρο τρόπο που διέπραξε το ειδεχθέ­ στερο από τα εγκλήματά του. ήταν 409 . Είναι μάλλον βέβαιο πως οι Μπολσεβίκοι δεν έκαναν ποτέ ένοπλες ληστείες. Ο ηγέτης των Μενσεβίκων. όχι μετά φόνου απαραιτήτως. Όπως και να ’ναι.. εκτός από τον Μάρτοφ κανείς άλλος δεν υποστηρίζει αυτή την άποψη. τι έκανε ως τρομοκράτης. δεν χάθηκε ο κόσμος. Ο οποίος όμως την κοπάνησε τελικά. ενώ οι σύντροφοι τρώγονταν μ’ έναν τρόπο που απέχει πολύ από το «δημοκρατικό συγκεντρωτισμό» και φέρνει για πρώτη φορά τόσο φανερά στο επαναστατικό προσκήνιο τον ψυχολογικό παράγοντα Οι σύντροφοι του Λένιν δεν ήταν πάντα τόσο «ιδεολόγοι» όσο θέλουμε να τους φανταζόμαστε. ο Στάλιν θα μπορούσε κάλλιστα να κάνει τις «απαλλοτριώσεις» αν υπήρχε ανάγκη. που δεν τον χωρούσε ο τόπος. Ούτε ο Μάρτοφ κάνει λόγο για ληστεία μετά φόνου. πήρε καμιά σχετική. που δεν είχε περάσει διά μαχαίρας σχεδόν όλους τους παλιούς του συντρόφους. από το προϊόν των οποίων υποτίθεται πως συντηρούνταν οι Μπολσεβίκοι. και οι συμπεριφορικές ιδιορρυθμίες και ένα σωρό άλλα πράγματα που περιπλέκουν και άλλο μια ήδη αντικειμενικά πολύ περιπεπλεγμένη επαναστατική κατάσταση. Τους φόνους ο Στάλιν θα τους αφήσει για αργότερα Αλλωστε. Έτσι κι αλλιώς.. στην περίπτωση.είχε τη φαεινή ιδέα να κάνει παπά το γιο του. Ό. Μέσα σ’ αυτό το κομφούζιο. όπου ο καθένας αγωνιζόταν να επιβά­ λει την άποψή του για το δέον γενέσθαι και παρά το γεγονός πως οι αποφάσεις παίρνονταν κατά πλειοψηφία στην ΚΕ και το ΠΓ. Ακόμα και αν ο Στάλιν είχε κάνει τις «απαλλοτριώ­ σεις» για τις οποίες μιλάει ο Μάρτοφ. το έκανε όντας και ο ίδιος τρομοκρατημένος σε μια εποχή που στη νεαρή τότε και ασθενική Σοβιετική Ένωση οργίαζε κυριολεκτικά η δυτική κατα­ σκοπία. Όμως. Κι αν ο ζωηρός και νεαρός Στάλιν. σε ηλικία μόλις 19 ετών. υποστηρίζει πως η κύρια δουλειά του Στάλιν στην Υπερκαυκασία ήταν να οργανώνει ένοπλες ληστείες τραπεζών. για να μπει στις παράνομες ομάδες των Μπολσεβίκων. κοντά στην ιδεολογία υπάρχει κι ο ψυχισμός. δεν υπήρξε ποτέ «αιμοδιψής» όπως θέλουν να τον εμφανίζουν οι αντίπαλοί του. ο Μάρτοφ.

Μα. ο Χίτλερ. Η συμπεριφορά του δεν ήταν παρά η συνέπεια μιας συγκεκριμένης πολιτικής που εφαρμόστηκε σε μια συγκεκριμένη περίοδο. τις υπερασπίζονται μέχρις εσχάτων! Αυτό είναι το μεγάλο πατριωτικό δίδαγμα του πατριώτη Στάλιν. μέχρι να γίνει κομουνιστικός όλος ο κόσμος. ο κομουνιστικός! Ναι. Μας είναι δύσκολο να καταλάβουμε πως ενδέχεται να υπάρχουν κακοί και στη μεριά των θυμάτων του Στάλιν. όπως θα λέγαμε στη δραματουργία Όχι μόνο γιατί έκανε πολλά για τη Σοβιετική Ένωση. Μα. μας είναι ακόμα πιο δύσκολο να καταλάβουμε πως ο Στάλιν δεν ήταν εντελώς «αρνητικός ήρωας». αλλά κυρίως διότι η «βαρβαρότητά» του δεν ήταν ένα βίτσιο εξαρτημένο από τη χαρακτηροδομή του. τη δεύτερη όπως όλοι οι εκτελεσμένοι και την τρίτη όπως όλοι οι εκτελεσμένοι από τον «αιμο­ σταγή» Στάλιν. τι γίνεται με τις πατρίδες των προλετά­ ριων. των κομουνιστών συμπεριλαμβανομένων στους κατοίκους των 410 . αλλά. θέλω να πω πως η μυθολογία είναι συνήθως ντουμπλ-φας: στη μια όψη καταγράφονται οι μυθοποιημένοι «κακοί» και στην άλλη οι μυθο­ ποιημένοι «καλοί». Κι όταν ο αποθανών έχει πεθάνει από τις σφαίρες του εκτελεστικού αποσπάσματος του Στάλιν δικαιώνεται τρεις φορές: την πρώτη όπως όλοι οι πεθαμένοι. πεντά­ ρα δεν δίνει για τις πατρίδες των εκτός Σοβιετικής Ενώσεως προλετά­ ριων. Επειδή «οι προλετάριοι δεν έχουν πατρίδα». ενώ ο Μουσολίνι τον αφήνει εντελώς αδιάφορο όταν καταχτά λαούς.φυσικό να δημιουργηθούν μύριες συγχύσεις και όχι μόνο από τη μεριά του Στάλιν. αλλά ο Στάλιν μέχρι να απειλήσει τη δική του πατρίδα ένας άλλος πατριώτης. Ένας φαύλος κύκλος που οδηγεί στην ευθεία Ο κομουνισμός είναι. Ναι. ο «αποθανών δεδικαίωται». σε μια τέτοια κατ’ ανάγκην (ρανταστική περίπτωση ο σταλινισμός θα λεγόταν τροτσκισμός. Όμως. Ο σταλινι­ σμός είναι το δημιούργημα μιας δύσκολης και συγχυσμένης εποχής.. Η κομματική συμπεριφορά των Ζινόβιεφ και Κάμενεφ ήταν κάτι παραπάνω από περίεργη σ’ όλη αυτή τη συγχυσμένη περίοδο. αυτοκρατορικός απ’ τη φύση του. Συχνά αυτοί οι δύο γίνονταν και γελοίοι και αναξιοπρεπείς. Ναι. 9. αλλά ποιος κόσμος. αν εκείνος τύχαινε να διαδεχτεί τον Λένιν. Φυσικά. πατρίδα τους είναι ο κόσμος. Εκείνον τον καιρό «σταλινικός» θα ήταν ίσως και ο Τρότσκι.

κυρίως στα σταυροδρόμια της. σημαίνει πως πρέπει να ψάξω να βρω την κατάλληλη θέση για να βάλω το υπομόχλιο. το υπομόχλιο που είναι τα μέσα παραγωγής. από την οποία θα ξεπεταχτεί. θα καταχτούσε και θα υπέτασσε τους υπόλοιπους Έλληνες στο σημερινό κράτος της Αχαΐας. αλλά ο Στάλιν δεν αναρωτιέται τι θα γίνει αν τα κατα­ φέρει. όπου προκύπτουν τα μεγάλα παράδοξα Ο Μαρξ. ενάμισο αιώνα αργότερα. θα διακήρυττε σαν πολιτικό του πρόγραμμα μέσα στη Βουλή τη Μεγάλη Ιδέα. λοιπόν. Τελικά. Όλοι ψάχνουν για το μοχλό που κινεί την ιστορία. Η ιστορία είναι γεμάτη απρόοπτα. που θα κάνει το χουνταίο Φοίνικα να ξαναγεννηθεί απ’ τις στάχτες του για ν’ αρχίσει να κράζει σαν κοράκι με νύχια γαμψά. τα επιπλέοντα ως φελλοί πτώματα και των δύο περισυνελέγησαν από τη θάλασσα της ιστορίας 411 . ο ΙΔΕΑ.καταχτημένων χωρών. σ’ ένα σταυροδρόμι. βρίσκω τη σωστή θέση για το υπομόχλιο και επιχειρώ. Δώσ’ μου. Ο Χίτλερ ήταν φελλός ακόμα πιό καλής ποιότητας. αλλά για το υπομόχλιο χωρίς το οποίο δεν θα ήταν δυνατό να υπάρξει μοχλός που κινεί την ιστορία μόνο ο Μαρξ φαίνεται να νοιάζεται στα σοβαρά. Ακριβώς το ίδιο έκανε και ο Μουσολίνι. και αν δεν καταφέρω να κινήσω τίποτα μ’ αυτό σημαίνει πως πρέπει να επιστρέψω στον Αρχιμήδη για να μου μάθει πρώτα το νόμο της ανώσεως ώστε να ξέρω πώς γίνεται και επιπλέουν οι φελλοί. τότε παίρνω τον πιο ταιριαστό για την περίπτωση μοχλό. ακριβώς το ίδιο έκανε και ο Χίτλερ. ίδιο κι όμοιο με τα παλιότερα κοράκια της ιστορίας. θα πέσει πάνω στον Στάλιν που επεχείρησε να κινήσει την ιστορία μόνος του. λίγο μετά.Χ. το 1830 που δημιουργήθηκε το νεοελληνικό κράτος. Όταν οι Ρωμαίοι με το στρατηγό Μόμμιο ισοπέδωναν την Κόρινθο το 146 π. Και αν διαπιστώσω ότι επιπλέω χωρίς να είμαι φελλός. που λέγεται Ελλάδα και πως ο Κωλέττης. που προσπάθησε να επισημάνει τους αντικειμενικούς νόμους κίνη­ σης της ιστορίας (αυτός είναι ο ιστορικός υλισμός) εντελώς απροσδόκητα. μετατρέποντας τότε την Ελλάδα σε ρωμαϊκή επαρχία με το όνομα «Αχαΐα» κανείς δεν θα μπορούσε να φανταστεί πως η Αχαΐα. για παρά­ δειγμα. αν σταθώ στο κατάλληλο σημείο. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν ξέρουν τίποτα για τους αντικειμενικούς νόμους που κινούν την ιστορία και επιχειρούν να την κινήσουν κατά πώς τους βολεύει Το «δώσε μου τόπο να σταθώ και τη γη θα κινήσω» του Αρχιμήδη δεν σημαίνει πως θα κινήσω τη γη με τα χέρια μου. Ο Μουσολίνι θέλει να ανασυστήσει τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ο Μουσολίνι ήταν φελλός εξαιρετικής ποιότητας. Αν θέλετε να μην τρελαθείτε διαβάζοντας ιστορία να προσέχετε τα σταυροδρόμια. με τη βούλησή μου. κατά πώς τον βόλευε.

Το «αλβανικό έπος». για να γίνει μετά πρωθυπουργός και στη συνέχεια βασιλιάς. Και όταν τη νύχτα της 27ης προς 28η Οκτωβρίου 1940 τον ξυπνάει ένας Ιταλός. Ο Ζώγου ήταν ο πρώτος άνεργος αλβανός λαθρομετανάστης που ήρθε στην Ελλάδα Ο Μεταξάς τον ξεφορτώνεται και τον στέλνει στο Κάιρο. που ο Μουσολίνι. έχει και μια ουρά κάθε άλλο παρά επική. Ο εξ υπουργών αλβανός βασιλιάς. Μέχρι. Η κατάρρευση του μετώπου ευθύς μόλις οι Γερμανοί σκάσουν μύτη στα σύνορα ανήκει στον ίδιο πόλεμο. πρώτα συγκρούστηκαν δυο φελλοί και λίγο μετά έγινε ένας φελλένιος πόλεμος. όμως. θα τον χρησιμοποιήσει λίγο μετά. αλλά αφού πρώτα την πατήσει αγρίως στην Αλβανία από τους Έλληνες. όπου επιτέλους βρίσκει δουλειά ο άνεργος αλβανός φελλοβασιλιάς. κύριος της Αλβανίας του Ζώγου από τον Απρίλιο του 1939. έτσι γιατί βαρέθηκε να είναι πρωθυπουργός και είπε να αλλάξει ειδικότητα. Ο σκληρά εργαζόμενος για το μεγαλείο της πατρίδας του Ντούτσε. γιατί η πατρίδα μου κάνει και πατρίδα μου την πατρίδα σου. ετοιμάζε­ ται από τότε να εισβάλει στην Ελλάδα από καλή θέση. ειλικρινέστατο φιλελληνισμό του αρχαιολάτρη 412 . όμως. που ποτέ δεν αγάπησε στ’ αλήθεια τον Χίτλερ. που άρχισε την καριέρα του σαν υπουργός. ζητάει άσυλο στην Ελλάδα του Μεταξά. το Κάιρο τον ξεφορτώνεται και τον στέλνει στο Λονδίνο. όμως.όπου βουλίαξαν. Προσοχή. Νέα Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία χωρίς τη νέα Ελλάδα μέσα δεν νοείται Ο φίλος των Γερμανών Ιωάννης Μεταξάς ξέρει πως ο Χίτλερ είναι κατηγορηματικά αντίθετος στα σχέδια του Μουσολίνι για την κατάλη­ ψη της Ελλάδας και κοιμάται ήσυχος. Ένας νεορωμαίος Αυτοκράτορας δεν είναι δυνατό να έχει αφεντικά! Ο Ντούτσε δεν θέλησε να χρησιμοποιήσει τον Φύρερ σαν υπομόχλιο για να κάνει τη δουλειά του στην Ελλάδα Βέβαια. Καλύτερη δεν θα μπορούσε να βρει θέλει να επαναλάβει τον εύκολο άθλο του Μόμμιου. Από σήμερα δεν είσαι βασιλιάς. Βασιλιά μου. έτσι από μόνος του. Αν τον ξυπνούσε ένας Γερμανός θα έλεγε «ναι». να μαζέψεις όλους τους φελλούς από την επιφάνεια της πάντα φουρτουνιασμένης θάλασσας της ιστορίας μπορεί και να πεθάνεις από εξάντληση. έληξε η θητεία σου. Αλλά εμείς κόψαμε την ουρά για να μην την κουνά ο σκύλος της ιστορίας και μας προδίδει Εκτός από την ουρά κόψαμε και το δεδηλωμένο και πολλάκις εκφρασμένο. λοιπόν. Στις 7 Απριλίου 1939 ο φελλός Μουσο­ λίνι στέλνει τελεσίγραφο στο φελλό Αλβανό βασιλιά της πλάκας Αχμέτ Ζώγου. μα πολύ Αλβανός σας λέω. στους φελλούς. Στην Αλβανία. το Λονδίνο τον ξεφορτώνεται και τον στέλνει στο Κέιπ Τάουν. και του λέει. λέει «όχι». αποφασίζει να καταχτή­ σει την Ελλάδα χωρίς να ρωτήσει το αφεντικό. Έλα. τον ελληνοΐταλιχό.

Πάρε μια ασπίδα από έναν ΜΑΤατζή.Χίτλερ. δεν ήταν δωσίλογος Α. αλλά δεν μπορούμε να επιλέξουμε αυτόν που θα θέλαμε να μας αγαπήσει Και να μας σκοτώσει Από αγάπη. γαϊδούρια. Αυτό μπορεί να το κάνει ο κάθε βλαμμένος. θα πολεμούσαν ακόμα με δόρατα και ασπίδες και ο προσωπικός ηρωισμός θα είχε νόημα θέλεις να γίνεις γνήσιος ήρωας ως γνήσιος Έλληνας. Αν πράγματι θέλεις και δεν το λες απλώς για να νιώθεις καλύτερα έτσι φοβισμένος που είσαι. το μόνο αρχαίο στρατιώτη που υπάρχει ακόμα στην πιάτσα. αλλά δεν έχει σημασία Σημασία έχει που θα γίνεις ήρωας οπωσδήποτε. Πρέπει να ασκηθούμε πολύ εμείς οι αριστεροί στην ενδομαρξιστική και ενδοκομουνιστική αλήθεια Επιτέλους. ΤΙ να κάνουμε. και άφησε τους έλληνες στρατιώτες να γυρίσουν με τα πόδια στα σπίτια τους. Όμως οι άλλοι που πίστεψαν στο φιλελληνισμό των Αγγλων και μετά των Αμερικανών. 413 . Αυτό. λοιπόν. Δεν θα τα καταφέρεις. Απλά αισθηματικά ζητή­ ματα. που γράφετε την ιστορία όπως σας βολεύει. έτσι για ποικιλία και για να μη λεν πως σκοτώνει μόνο από μίσος. όπως κάλλιστα θα μπορούσε. Εμείς πιστέψα­ με στο φιλελληνισμό των Ρώσων και την πατήσαμε και εμείς. Τόσα εγκλήματα αγάπης γίνονται και να μην κάνει ένα κι ο Χίτλερ. σταμάτησε μ’ αυτήν το τανκ και με το δόρυ βγάλε το μάτι του εχθρού που οδηγεί τη μηχανή του θανάτου. σε τίποτα δεν τον εμπόδισε να μας σφάξει και να μας ρημάξει Αλλο η αγάπη για τους αρχαίους Έλληνες και άλλο η απλή ικανότητα να καταλαβαίνεις πως οι νέοι Έλληνες δεν είναι αρχαίοι Αν ήταν. εμείς τα ανάγουμε σε εθνικά προβλήματα και δεν λέμε στον κόσμο πως ο καταχτητής Χίτλερ θεωρούσε την Ελλάδα προστατευόμενη και όχι καταχτημένη χώρα Γι* αυτό ακριβώς δεν επεδίωξε την αιχμα­ λωσία του ελληνικού στρατού. κύριοι. μην προτάσσεις το στήθος σου στο τανκ. βέβαια. αν βρεθεί κάποια πλατεία χωρίς ανδριάντα μέσα Οι λεγόμενοι δωσίλογοι πίστεψαν στο φιλελληνισμό του Χίτλερ. όμως. τι ήταν. Ίσως μάλιστα σου στήσουν και ανδριάντα. δεν σφαζόμασταν μεταξύ μας έτσι για πλάκα Κακοί που πρέπει να πεθάνουν για μόνο το λόγο πως είναι κακοί και καλοί που πρέπει να σκοτώσουν τους κακούς για μόνο το λόγο πως είναι καλοί. δεν είναι να γίνουν οι άλλοι φιλέλληνες αλλά να γίνουν οι Έλληνες φιλαλήθεις. Μπορούμε να διαλέξουμε αυτόν που θα αγαπήσουμε. τουλάχιστον όσον αφορά την ιστορία Μια καλή άσκηση είναι η μελέτη του Θουκυδίδη. Το πρό­ βλημα. να μου χαθείτε. υπάρχουν μόνο στα φιλμ γουέστερν.

Ο λαός. πίστευαν πως η άποψη του Στάλιν για «σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα» θα ήταν καταστροφική για τη χώρα Τον Στάλιν. όμως. συναρτάται με ένα άλλο πολύ πιο σοβαρό: θα μπορούσε να επιβιώσει η επανάσταση αν περιοριζόταν στη Σοβιετι­ κή Ένωση. Βέβαια δεν είχε τη μαρξιστική θεωρία με τη μεριά του. Οι διανοούμενοι της Κεντρικής Επιτροπής. ήταν η επιβίωση της Σοβιετικής Ένωσης.Η σύγκρουση του Στάλιν με τον Τρότσκι. δεν τον ενδιέφερε τόσο το τι θα απογίνουν τα κομουνιστικά κινήματα των άλλων χωρών της Ευρώπης. που εξαρχής ενδιαφέρεται για το παγκόσμιο κομου­ νιστικό κίνημα Ενδιαφερόταν κι αυτός. που δεν ήξερε το μαρξισμό τόσο καλά όσο οι άλλοι. όταν ζήτησε «σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα». που κορυφώνεται ανάμεσα στο 1924 και το 1927. για την επιβίωση της Σοβιετικής Ένωσης. αν θα εξαφανισθούν ή όχι από το φασισμό. Είναι λάθος. Γνωρίζει και αναγνωρίζει μόνο τα απτά και συγκεκριμένα αποτελέσματα Και το συγκεκριμένο αποτέλεσμα στη συγκεκριμένη πε­ ρίπτωση ήταν το υπαρκτό και πολλά υποσχόμενο τότε στο λαό και­ νούργιο καθεστώς. λοιπόν. βασισμένος στο βαθύ πόθο του σοβιετικού λαού να διατηρήσει οπωσδήποτε και ερήμην κάθε θεωρίας αυτά που είχαν κατακτηθεί όσο ζούσε ο Λένιν. Και ο Στάλιν κέρδισε τελικά τη Γενική Γραμματεία του κόμματος ακριβώς γι’ αυτό. τάχτηκε σαφέστατα με τη μεριά του Στάλιν. είχε όμως το λαό. Μόνο που δεν θεωρούσε δυνατή αυτή την επιβίωση αν δεν διεθνοποιούνταν. είχε όμως την τεράστια πείρα του από μια αδιάκοπη δουλειά πολλών ετών ανάμεσα στο λαό. αλλά δεν ήταν το μαρξιστικό δόγμα που ενδιέφερε τότε τον Τρότσκι. Η νίκη του Στάλιν επί του Τρότσκι είναι τελικά νίκη της εμπειρίας πάνω στη θεωρία Πράγμα που δημιούργησε πολλές δυσάρεστες συνέπειες. η επανάστα­ ση. Δεν ήταν διανοούμενος. αμέσως μετά το θάνατό του. που είχαν ζήσει πολλά χρόνια στην Ευρώπη. Ο Στάλιν. Πιο σωστά. δεν έχει σαν κύρια αιτία το πρόβλημα της διαδοχής του Λένιν. το πρόβλημα της διαδοχής του Λένιν. κυρίως ο Τρότσκι. μ’ άλλα λόγια. Δεν είχε τον Μαρξ μαζί του. αν θα καταλάβουν ή όχι την εξουσία. Ο λαός δεν γνωρίζει από θεωρίες. 414 . όσο το τι θα απογίνει η νεαρή Σοβιετική Ένωση ολομόναχη και περικυκλωμένη. Η μάζα του σοβιετικού λαού θα έπεφτε σε μαύρη απελπισία αν της έλεγαν πως το παν στη χώρα θα εξαρτηθεί απ’ το τι θα κάνουν οι άλλες χώρες. ήταν όμως ένας βαρβάτος χωρικός που γνώριζε το ρώσο μουζίκο όσο λίγοι. λοιπόν. ο Ζινόβιεφ και ο Κάμενεφ. ν’ αντιμετωπίζουμε τον Τρότσκι σαν διεθνιστή παντί τρόπω. κατ’ αρχάς. και μάλιστα σύντομα. προχώρησε με το θάρρος της άγνοιας. Η θέση αυτή είναι απόλυτα σύμφωνη με το μαρξιστικό δόγμα.

στον οποίο διακηρύσσει ευθαρσώς πως η Σοβιετική Ένωση βρίσκεται 50 ή 100 χρόνια πίσω απ’ τις αναπτυγμένες καπιτα­ λιστικές χώρες κι ότι αν δεν τις φτάσει μέσα σε 10 χρόνια το πολύ. Τον καιρό των πρώτων χρόνων της εξουσίας του Στάλιν. τη στιγμή που δεν λέμε να καταλάβουμε πως τόσο ο λενινι­ σμός όσο και ο σταλινισμός ήταν ήδη δύο πάρα πολύ σοβαρές παρεκκλί­ σεις απ’ το μαρξισμό του Μαρξ. λοιπόν. Άλλο λοιπόν κομματική πειθαρχία κι άλλο μαρξιστική γνώση. είναι ο μόνος τρόπος που βρίσκει ο Στάλιν για να αντισταθμίσει τα μειονεκτή­ ματα απ’ τη θεωρία του για το σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα Φαύλος κύκλος. Η εδραίωση του κομουνισμού σε μία μόνο χώρα. τα λόγια του ηχούν προφητικά. θα καταστραφεί. θα περιμέναμε για αιώνες ίσως. Αλλη μια φορά ο ρεβιζιονισμός (ο αναθεωρητισμός). πήγε περίπατο. κι ας μην κατηγορούμε οι μεν τους δε για ανορθοδοξία και παρέκκλιση. Σήμερα. που κι αυτό αύριο μπορεί ν’ αλλάξει γραμ­ μή με την ίδια άνεση που άλλαξε γραμμή εκατοντάδες φορές μέχρι τώρα το μητρικό κόμμα από το οποίο προέκυψε το κομματίδιο. Ωστόσο. και μάλιστα υπανά­ πτυκτη. Αυτό το κλασικό πλέον καλαμπούρι συνεχίζεται και επί των ημερών μας μεταξύ των κομουνιστών όλου του κόσμου και μάλιστα σε μια εποχή που τίποτα το σοβαρό δεν διακυβεύεται από τέτοιου είδους παντελώς πλατωνικά πλέον διλήμματα Ας σοβαρευτούμε. προκειμένου να φτάσει η Σοβιετική Ένωση τις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες. Αν. περιμέναμε να εξελιχτούν τα πράγματα σύμφωνα με τη μαρξιστική θεωρία. αρχίζει ο τρελός χορός του σταχανοβισμού και του ξεπατώματος των εργαζομένων. που αγγί­ ζει τα όρια της εξόντωσης του ήδη κατάκοπου λαού. ο Στάλιν εκφωνεί έναν πραγματικά ιστορικό λόγο. με το πέρασμα στην ανυπαρξία του υπαρκτού σοσιαλισμού θα νικήσει τελικά ο Μαρξ. που αποκλείει κατηγορηματικά κάθε είδους βία πέρα από την εντελώς αναγκαία για το φίμωμα των λίγων μεγαλοαφεντάδων. που κανείς δεν τον θέλει για τον εαυτό του κυριάρχησε επί της ορθοδοξίας. Είναι μια καθαρή τρέλα. η Σοβιετική Ένωση επιβιώνει τελικά χάρη σ’ αυτόν ακριβώς το φαύλο κύκλο. αποδείχτηκε αδύνατη. όμως. Που όσο λιγότερο τον γνωρίζουμε τόσο περισσότερο φωνασκούμε για να υπερασπίσουμε τη μαρξιστική μας ορθο­ δοξία. Ωστόσο. Παρά ταύτα.Αλλά και μια ευχάριστη: ο σοσιαλισμός σε μία μόνο χώρα έγινε πραγ­ ματικότητα για πολλά χρόνια Ο Μαρξ. πολλοί διεκδικούν την ορθοδοξία για τον εαυτό τους και θεωρούν όλους τους άλλους ρεβιζιονιστές. Την 4η Φεβρουάριου 1931. Η βία είναι η μαμή της ιστο­ 415 . λοιπόν. που δεν είναι τίποτα περισσότερο από την τρέχουσα γραμμή του κόμματος ή του κομματίδιου. Όμως.

χαϊδεύο­ ντας με το ένα χέρι την γκόμενα και υψώνοντας το άλλο σε γροθιά. Όχι μόνο μαρξιστικό. Σήμερα που τα πράγματα στη Δύση μάς υποχρεώνουν να μην είμα­ στε ανυπόμονοι. ούτε ο Τρότσκι. Αλλο βαρώ και φεύγω και άλλο βαρώ για να μείνω. είτε εγγραφόμαστε στη 17η Νοέμβρη αν είμαστε ανυ­ πόμονοι. ο ηγέτης των Μενσεβί­ κων. αμολάει κι ένα δεύτερο σλόγκαν. Αλλά ο Μάρτοφ δεν ήταν ανυπόμονος. Το μαρξισμό τον γνώριζε άριστα και ο Μάρτοφ. Κι όποιος είναι ανυπόμονος δεν κάθεται με τις ώρες να πείθει τους άλλους με τα λόγια Τους κλείνει το στόμα με μια σφαίρα στο ανοιχτό στόμα και ησυχάζει Τρόπος του λέγειν. να σαπίσει και να γεννήσει φυσιολογικά το νέο κόσμο που ’ναι να ’ρθει. Και διαχώρισε έγκαιρα τη θέση του απ’ αυτήν του Λένιν. εκείνο που ούτως ή άλλως δεν δικαιούμαστε να κάνουμε είναι να παριστάνουμε τους επαναστάτες του σαλονιού. Ο Λένιν κι αν ήταν ανυπόμονος. Από μικρός ήταν ανυπόμονος. είτε στρώνουμε τον κώλο μας και διαβάζουμε κανένα βιβλίο. ο Στάλιν λέει πως οι ταξικές συγκρούσεις όχι μόνο δεν υποχώρησαν. και κυρίως ο σεβαστός απ’ όλους Πλεχάνοφ. που κανείς δεν το περίμενε: εν έτει 1931. αλλά έχουν γίνει πιο έντονες απ’ ό. Αυτό δεν λέγεται επαναστατικότητα. Έτσι κι αλλιώς κάθε φορά που η ιστορία κάνει άλματα το αίμα τρέχει ποτάμι Κι αν δεν θέλουμε να τρέξουν αίματα. ας καθίσουμε να περιμένουμε τον καπιταλισμό να ωριμάσει. μια αναμονή χωρίς αίματα και βία Η επανάσταση λοιπόν είναι για τους ανυπόμο­ νους. που ήταν κι αυτός Μενσεβίκος. δεκατέσσερα χρόνια μετά την επανάσταση. Για τους υπομονετικούς είναι η σοσιαλδημοκρατία τύπου Δεύτε­ ρης Διεθνούς. εν πάση περιπτώσει. Αλλά αυτό ακριβώς είναι η σοσιαλδη­ μοκρατία μια υπομονετική αναμονή του νέου κόσμου. λέγεται υστερία Σε μια τέτοια περίπτωση καλό θα είναι να μας βλέπει κάπου κάπου και κανένας γιατρός. Γι’ αυτό ακριβώς ήταν τόσο μεγάλος επαναστάτης κι όχι διότι γνώριζε καλύτερα το μαρξισμό. ούτε ο Λένιν. Όμως.τι ήταν τα πρώτα χρόνια της επανάστα­ 416 . Ο Στάλιν ήταν ανυπόμονος.ρίας λέει ο Μαρξ· και διευκρινίζει πως η βία της προλεταριακής επα­ νάστασης θα είναι η τελευταία ιστορικά αναγκαία βία Δεν ήταν. σε περιορισμένο. Αυτό δεν θα το ενέκρινε ούτε ο Μαρξ. αντάρτικο επίπεδο ίσως κάνει καλό. Η βία δεν καταργείται με τη βία σε μαζικό επίπεδο. του κληρονομημένου από το χριστιανισμό. αλλά. που είχαν μια τεράστια γενική παιδεία Όπως και να ’ναι. δηλαδή. πρέπει να σταματήσει κάποτε αυτή η αστειότητα του ψευτοανθρωπισμού. Την ίδια περίοδο που ο Στάλιν διακηρύσσει την τρελή εντατικοποίη­ ση της παραγωγής.

ιδεολόγοι και αριβίστες. όταν μια λειψή φαντασία δεν μας επιτρέ­ πει να βρεθούμε φαντασιακά σε μια εποχή που δεν είναι όμοια με τη δική μας.σης. έτσι που όλα τα καθάρ­ ματα σπεύδουν να εγγραφούν στο ΚΚ για να τη βολέψουν. πάντως. Βέβαια. έχουν να κάνουν πολλή δουλειά. για να μην τρομάξουν οι αστοί: όταν λέμε σταλινικός. Τρελαίνεσαι ή δεν τρελαίνεσαι μέσα σ’ αυτό το κομφούζιο. ας μην παριστά­ νουμε τους αυστηρούς κριτές. 417 . πρέπει να σφαχτούν. Λοιπόν. Σε μια πιθανή υποτροπή του σταλινισμού στο απώτερο κομουνιστικό μέλλον θα κινδυ­ νέψουν λιγότερο απ’ τους κομουνιστές. έντιμοι και καθάρματα Να εξηγούμαστε. με σαφέστατες κοινωνικές αιτιολογήσεις οφειλόμενες στις δύσκολες συνθήκες και στην έλλειψη τόσο ταξικής όσο και κοινωνικής συνείδησης. Συνεπώς. παρ’ όλο που τους βαφτίζουν ταξικούς εχθρούς για να εξιλεώνονται Όμως. πράγμα που το έβλεπαν όλοι και όχι μόνο ο Στάλιν.τι ήταν την εποχή του Λένιν. Κι αφού ακόμα υπάρχουν άνθρωποι που δεν λεν να καταλάβουν πως πρέπει να εντατικοποιηθεί και άλλο η παραγωγή πρέπει να σφαχτούν κι αυτοί. Ο «καινούργιος άνθρωπος» δεν εμφανίστηκε στην πρώην Σοβιετική Ένωση μέχρι το τέλος της. όταν οι Λευκοί διατηρούσαν ακόμα τις ελπίδες τους για την ανα­ τροπή των Μπολσεβίκων. έχουν δημιουργηθεί ήδη όλες οι ιστορικές προϋποθέσεις για να γίνουν δυνατές οι δίκες: η εντα­ τικοποίηση της παραγωγής είναι μια δύσκολη πραγματικότητα Μια φρικτή πραγματικότητα είναι και οι ταξικές συγκρούσεις. Είναι μια πολύ αργή διαδικασία ωρίμανσης. εννοούμε τον κομουνιστή που σκοτώνει κατά προτίμηση κομουνιστή. απ’ ό. Όλα πλέον είναι έτοιμα για τις εκκαθαρίσεις. Ο σταλινισμός ήταν κυρίως μια ενδοκομουνιστική τραγωδία. Αφού ακόμα υπάρ­ χουν ταξικοί εχθροί. Γιατί ο «καινούρ­ γιος άνθρωπος» δεν βγαίνει έτοιμος απ’ την κοιλιά της μάνας του. μάλλον γραφειοκρατικό. Ο «καινούργιος άνθρωπος» που έλεγαν πως εμφανίστηκε ήταν ο παλιός με καινούργια σκούφια Οι πραγματικοί κομουνιστές που ασφαλώς υπάρχουν και σήμερα στη Ρωσία και που πρέπει να είναι πολύ περισσότεροι σε απόλυτους αριθμούς. ας είναι ήσυχοι οι μη κομουνιστές. το 1931 δεν έχουν αρχίσει ακόμα οι περίφημες δίκες της Μόσχας· εκείνες οι τραγικές δίκες όπου οι σύντροφοι παίρνουν κεφάλια συντρόφων και όχι ταξικών εχθρών. Στο κόμμα αυτόν τον καιρό συνωθούνταν γνήσιοι και κάλπικοι κομουνιστές. Η ταξική και η κοινωνική συνείδηση δεν είναι πράγματα που τα αγοράζει κανείς απ’ τον μπακά­ λη. Τώρα είναι δύσκο­ λο να διακρίνεις τον πραγματικό ταξικό εχθρό. που όντως συνεχίζονται σε ένα άλλο επίπεδο.

Το περίφημο ηρακλείτειο απόσπασμα 91 (επί συνόλου 126) είναι σχεδόν μακάβριο: το γίγνεσθαι παρασύρει τα πάντα με τέτοια δύναμη. θα τον καρφώσει στον ουρανό για ασφάλεια και θα πιαστεί καλά απ’ αυτόν. κι αν δεν υπήρχε ο Στάλιν. την πάτησες. ουδέν μένει. τίποτα δεν μένει]. είναι καλούπι. δεν είναι καθόλου βέβαιο πως ο «νέος άνθρωπος» θα ευδοκιμούσε στην πρώην Σοβιετική Ένωση. [Όλα φεύγουν. Έχουμε κάνει τον Στάλιν αποδιοπομπαίο τράγο για ανεπάρ­ κειες πολύ πιο ουσιαστικές. το γεμάτο από νεκρά σήμερα Ο Πλάτων δεν θα απορρίψει τη διαλεκτική του Ηράκλειτου. είναι για να υπάρχει ποικιλία στον κόσμο των φαινομέ­ νων. μπορεί να μη θεωρείς το μαρξισμό ασφαλή πάσσαλο. άλλα περισσότερο και άλλα λιγότερο. Η Ιδέα του Πλάτωνα δεν παρηγορεί όπως ο θεός. 10. θα τοποθετήσει τη διαλεκτική δίνη στον κόσμο των φαινομένων και για να μη χαθεί μέσα της. Η παράλληλη μελέτη του φασισμού θέλει να δείξει ακριβώς αυτόπόσο εύκαμπτο και πόσο δύσχρηστο είναι το εποικοδόμημα Για το σοσιαλισμό τραβάς και φασισμός σού προκύπτει καθ’ οδόν. οπότε πιάνεσαι από κάποιον άλλο.θέλω να πω πως. είναι μορφοποιητική δύναμη. που είναι αδύνατο να αγγίξει κανείς δυο φορές την ίδια φθαρτή ύλη. Και ο σταλινισμός εχώρησεν. Πρόσεχε. 418 . Ο Στάλιν πηγαίνει στον πόλεμο Κατά τον Ηράκλειτο πάντα χωρεί. Μέχρι να την ξαναγγίξεις έχει ήδη αλλάξει Το σήμερα πεθαίνει ευθύς μόλις το αγγίξει το αύριο. Όμως. Αν δοκιμάσεις πολλούς πασσάλους και τους απορρίψεις όλους ως ανασφαλείς. Βέβαια. Αν δεν προσεύχεσαι συχνά και αν δεν μεταλαμβάνεις τακτικά. τότε πιάσου από τον πιο παλιό. θα τον ονομάσει Ιδέα. εξηγεί Μπορείς να εξηγήσεις το σταλινισμό όπως θέλεις αρκεί να συνεχί­ σεις να πιάνεσαι από τον πάσσαλο του μαρξισμού. όμως. το θεό. θα φκιάξει έναν πάσσαλο. Φασισμό στήνεις και κομουνισμός προκύπτει απ’ τα συντρίμμια του. σπάει εύκολα γιατί είναι πολύ παλιός. μήτρα Αν όλα τα αντίτυπα βγαίνουν στραβά. που έχουν σχέση κυρίως με τη δυσκαμψία της ανθρώπινης συνείδησης και την απελπιστικά αργή διαφοροποίηση του εποικοδομήματος. και πάει και θάβεται στο χτες. Η Ιδέα δεν είναι θεός.

τότε ο Στάλιν πέτυχε το σκοπό του. ερήμην του αίματος που έχυσε. Αλλωστε. αναπτύσσεται επί Στάλιν με ρυθμούς τόσο εντυπωσιακούς. Αν ο θεός τα πάντα εν σοφία ποιούσε. Παρά τη σταλινική λαίλαπα της διαλεκτικής δίνης. που έστειλαν στον άλλον κόσμο οι κομουνιστές. ο πανικός του Στάλιν δεν είναι αδικαιολόγητος. παρά τους 350. ανήκει στον Κόσμο της Φαντασίας. Η Δύση δεν παραιτήθηκε ποτέ από τα σχέδιά της να διαβρώοει απ’ τα μέσα τη Σοβιετική Ένωση όταν απέτυχε να τη διαλύσει με επεμβάσεις απ’ έξω. ό. Εμείς σ’ αυτό το βιβλίο κινούμαστε στον Κόσμο των Ιδεών που πασχίζουν να γίνουν Κόσμος σκέτα Κόσμος στα αρχαία ελληνικά σημαίνει κόσμημα. διακόσμηση. η μεγάλη χώρα του Λένιν. τουλάχιστον τη φτώχεια δεν θα την ποιούσε. μην ξε­ χνάς πως ο θεός δεν ανήκει στον Κόσμο των Ιδεών. Πάντως. θεός είναι το Λάθος.000 κομουνιστές που «εκκαθαρίζει» ο κομουνιστής Στάλιν.Αλλά αν πιαστείς από τον παλιό πάσσαλο που λέγεται θεός μην ισχυριστείς πως έκανες κάτι που έχει σχέση με τον Πλάτωνα και τον πλατωνισμό. όχι απλά μέλη. Ο Στάλιν προτιμά να στέλνει στο εκτελεστικό απόσπασμα στελέχη του κόμματος. Αν ο σκοπός αγιάζει τα μέσα. Ο μαρξισμός είναι μια από τις πολλές απόπειρες να διορθωθούν τα λάθη των θεών. είναι νόθο τέκνο του Πλάτωνα Που θα το υιοθετήσει ο χριστιανισμός για να σοβαρευτεί λιγάκι βάζοντας το Αγιο Πνεύμα να κάνει παρέα με τα Μεγάλα Πνεύ­ ματα της ελληνικής αρχαιότητας. διάκοσμος. η Σοβιετική Ένωση. Στη θεογονία του Ησιόδου όταν το Χάος διακοσμείται γίνεται Κόσμος. που έχουν συνηθίσει να μην ηθικολογούν. αλλά ο Πλωτίνος δεν είναι γνήσιο. έχει μια κάποια σχέση με το νεοπλατωνισμό του Πλωτίνου. Ως εκ τούτου. Ωστόσο. που ξέκαναν οι κομουνιστές. παρά το τραγικό γεγονός πως το 70% των μελών του Που Συνεδρίου (που συνέρχεται το 1934 για να προετοιμάσει τις εκκαθαρίσεις) θα σταλούν άναυλα στον άλλο κόσμο από τον Στάλιν.τι και να κάνεις. αρχαίων και νέων. είναι εντελώς αδύνατο να ξεχωρίσουμε τους αντικομουνιστές και τους «πράκτορες του εχθρού». που οι δυτικοί οικονομολόγοι. Βέβαια. από τους γνήσιους κομουνιστές. Τόσο πολλά λάθη μόνο ο θεός θα μπορούσε να τα κάνει. Μέσα στο φόβο που προκαλεί η περικύκλωση του σοβιε­ 419 . αρχίζουν να αναρωτιούνται μήπως είχαν άδικο που παραγνώρισαν ή περιφρόνησαν το μαρξισμό. όπως τον καταλάβαινε ο Στάλιν. ο λαός λατρεύει τον Στάλιν και τον ακολουθεί τυφλά Το δράμα των εκκαθαρίσεων δεν θα επεκταθεί μέχρι τη μάζα των απλών ανθρώπων.

ακριβώς το ίδιο ονειρεύονται από το 1917 και οι αστικές δημοκρατίες της Δύσης. με την έναρξη του Ισπανικού εμφύλιου πολέμου. του Καλντερόν. Όμως. Τούτη την κατά­ σταση τη δημιούργησε μάλλον το σταλινικό δόγμα για τον «κομουνισμό σε μία μόνο χώρα» παρά ο Στάλιν προσωπικά. αν και μακάβρια ερμηνεία 'Ομως. αν και παραπέμπει σε μια κάποια μορφή δημοκρατίας ακαθορίστου φύσεως. ο Χίτλερ δεν θα ήταν δυνατό να πιστέψει πως η κομουνιστική Ανατολή και η καπιταλι­ στική Δύση θα μπορούσαν να συμμαχήσουν εναντίον του. ο Χρουστσόφ. που προσπαθούν να σώσουν τη χώρα από τον Φράνκο. που ο σταλινισμός θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και «ιστορικός σου­ ρεαλισμός» μόνο γι’ αυτό το λόγο. η εκκαθάριση των κομουνιστών απ’ τους κομουνιστές είναι τόσο τερατωδώς παράλογη. γιατί έτσι ήθελε. Δεν είναι καθόλου βέβαιο πως οι αντίπαλοι του Στάλιν δεν θα έκαμναν τα ίδια αν βρίσκονταν στη θέση του. του Λόρκα. Όπως και να ’ναι. παρά την καπι­ ταλιστική περικύκλωση και παρά το φανερό πλέον από το 1934 ναζιστικό κίνδυνο. βέβαια. του Πικάσο. Το 1936 που αρχίζει να μεθοδεύει τα σχέδιά του. ο Χρουστσόφ τράβηξε απ’ το καπέλο έναν λαγό που τον βάφτισε «παλλαϊκό κράτος». ενώ η σχεδόν φανερή βοήθεια των Σοβιετικών προς το μέτωπο των δημοκρατικών.τι μπορούν για να στρέψουν προς τη Ρωσία το γερμανικό επεκτατισμό. εκ των πραγμάτων δεν είναι δυνατό να είναι ούτε σοβαρή ούτε αποτελεσματική. που κανείς ποτέ δεν κατάλαβε τι ακριβώς σημαίνει. λοιπόν. Από το 1936 γνωρίζουν πως το κύριο μέλημα του Χίτλερ είναι η καταστροφή της Σοβιετικής Ένωσης. ήταν πέρα για πέρα τεχνητό. Προκειμένου να ξεπεράοει το θεωρητικό και ηθικό εμπόδιο που δημιούργησε η σταλινική δικτατορία με τη γρα­ φειοκρατία της και τη σχεδόν επιδεικτική περιφρόνηση του προλετα­ ριάτου και των εργαζόμενων γενικότερα. Όμως. Το 1936. κατά τη σταλινική περίοδο η Σοβιετική Ένωση αναπτύσσεται μ’ έναν τρόπο εξαιρετικά εντυπωσιακό. εκείνο το εντελώς τρελό παλλαϊκό κράτος που αποφάσισε να εγκαθιδρύσει ο διάδοχος του Στάλιν. ό. κράτος όλου του λαού. Οι Ρώσοι τώρα δεν έχουν αυταπάτες. του Καζάλς.τικού κομουνισμού από το διεθνή καπιταλισμό. η παράδοξη συμμαχία τελικά θα γίνει και ο δικτατορικός καπιταλισμός 420 . ο Χίτλερ δοκιμάζει απ’ τις πρώτες κιόλας μέρες τη ραγδαία αναπτυσσόμενη πολεμική του μηχανή στη χώρα του θερβάντες. Κάνουν. Εντούτοις. να την επικροτεί κανένας λογικός άνθρωπος. οι πάντες υποπτεύονται τους πάντες. θα μπορούσε να έχει μια σκληρά λογική. που θα τελειώσει το 1939 με νίκη του φασισμού. Η περίπτωση της εκκαθάρισης των αντικομουνιστών χωρίς.

Όμως. το στοίχημα το κερδίζει ο Στάλιν. Ωστόσο. Αλλωστε δεν είναι η πρώτη φορά που η Ρωσία και η Γερμανία διαμελίζουν παρέα την Πολωνία Κι ενώ μετά την κατάκτηση της Πολωνίας από Γερμανούς και Ρώσους ο Χίτλερ στρέφει την προσοχή του στη Δύση. και μπαίνει κι αυτός στην Πολωνία. Τα θέλει όλα δικά του. τους κομουνιστές και τους ναζιστές. Αλλά και η Ανατολή χρωστάει την ύπαρξή της στη Δύση. δεν κρατάει πολύ· απ’ το Νοέμβριο του 1939 μέχρι το Μάρτιο του 1940. ο Στάλιν βρίσκει την ευκαιρία να εισβάλει στη Φινλανδία Αυτός ο πολύ ανόητος πόλε­ μος. Γιατί αν ηττούνταν η Δύση απ’ τον Χίτλερ. πρώτα στη Δύση και ύστερα στην Ανατολή. είναι ένα τραγικό γεγονός που οι Πολωνοί δεν θα το ξεχάσουν. τους καπιταλιστές και τους κομουνιστές.του Χίτλερ θα συντρίβει από τη συμμαχία κομουνιστών και φιλελεύθε­ ρων καπιταλιστών. ο Στάλιν τρέχει πίσω από τους περιστασιακούς «συμμάχους» του. του φασισμού. Ωστόσο. όμως ο Χίτλερ έχει ήδη εκδηλώσει τις προθέσεις του να καταβροχθίσει και τη Δύση. Ο διαμελισμός της Πολωνίας και το μοίρασμά της ανάμεσα σε δυο εχθρούς. Τελικά.τι μπορεί για να υποχρεώσει τον Χίτλερ να επιτεθεί κατά του Στάλιν. επίσης ανάμεσα σε δυο εχθρούς. που όπως και η εισβολή στην Πολωνία υποτίθεται πως έγινε για να μπορεί να προφυλάσσει η Σοβιετική Ένωση τα νώτα της. πριν υπογράφει αυτή η τρελή συμμαχία ανάμεσα σε δυο εχθρούς. χρωστάει την ύπαρξή της στην Ανατολή. έτσι και ο Στάλιν προσπαθεί να στρέψει τον Χίτλερ κατά της καπιταλιστι­ κής Δύσης. που συμμαχούν πρόσκαιρα. η πτώση της Σοβιετικής Ένωσης δεν θα ήταν και τόσο δύσκολη κάτω απ’ την πίεση των λεγεώνων που θα συγκροτούσαν οι ναζιστές στην κατεχόμενη δυτική Ευρώπη. που λίγο μετά θα υποχρεώσει τη Δύση να συμμαχήσει μαζί του για την αντιμετώπιση του κοινού εχθρού. όπως προέβλεπε το σχέδιο. όσο διαρκεί ακόμα η τρελή «συμμαχία» των Σοβιετικών και των Γερμανών. Ο Τσόρτάλ θα κάνει ό. γι’ αυτό και θα τα χάσει όλα Η Δύση. με την εισβολή του γερμανικού στρατού στην Πολω­ νία την 1η Σεπτεμβρίου 1939 και την έναρξη τη μέρα αυτή του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Αν ο Χίτλερ καταλάμβανε την Αγγλία. την 17η Σεπτεμβρίου 1939. Όπως οι Δυτικοί προ­ σπαθούν να στρέψουν τον Χίτλερ κατά της Σοβιετικής Ένωσης. 421 . λοιπόν. με τον ευφυέστατο ελιγμό του συμφώνου του Μονά­ χου. συνάπτεται μια άλλη ακόμα πιο τρελή. τους Γερμανούς. θα στοιχίσει πολλά στη σοβιετική κομουνιστική προπαγάνδα. θα είχαν καταρρεύσει τα πά­ ντα. 16 μέρες μετά τους Γερμανούς. Ο Στάλιν και ο Χίτλερ στις 23 Αυγούστου του 1939 υπογράφουν ένα είδος συμμαχίας στο Μόναχο.

ο Στάλιν αποδεικνύεται και ολίγον. ο Στάλιν εισβάλλει τον Ιούνιο του 1948.. Αλλά τρων τα μούτρα τους στα γρήγορα Πολύ φυσικό. πας με τα πόδια. Με τ ψ ευκαιρία. Της πλάκας σύμμαχοι. 422 . με τις μακράς διαρκείας εκκρεμότητες ανάμεσα στις δυο χώρες θα ονομαστεί «φινλανδοποίηση». που ζούσαν μόνιμα με το φόβο της καταβρόχθισης από τους Ρώσους.. ίσως γιατί θυμήθηκε πως κι αυτές ανήκαν κάποτε στψ τσαρική Αυτοκρατορία Και τις προσαρτά στψ ΕΣΣΔ. αλλά ο Λένιν το 1917 της έδωσε την ανεξαρτησία της. Αυτός ήταν ο λόγος που τους έκανε τελικά να παν με τη μεριά του Χίτλερ. φρόντισε να το «ζητήσουν» οι δικοί του που ζούσαν εκεί και που δεν ήταν λίγοι. Και με τη συνθήκη ειρήνης του 1947 υποχρεώ­ νονται να κάνουν σοβαρές εδαφικές παραχωρήσεις προς την ΕΣΣΔ σαν σύμμαχοι των Γερμανών που ήταν. ιμπεριαλιστής. Η Φινλανδία στο χάρτη μοιάζει με απόφυση της Ρωσίας. Φυσικά. Ο όρος έμεινε στο διεθνές πολιτικό λεξιλόγιο για να δηλώνεται μ’ αυτόν η επαμφοτερίζουσα λυκοφιλία και η αμοιβαία σκυλοεχθρότητα ανάμεσα σε δυο λαούς που δεν λεν να αποφασίσουν αν πρέπει να είναι φίλοι ή εχθροί. από το 1809 η Φινλανδία ανήκε στην Αυτοκρατορία του τσάρου. Λετονία. η εικόνα που θα είχε ο κόσμος για τη Σοβιετική Ένωση μετά τη λήξη του πολέμου κάθε άλλο παρά καλή θα ήταν. Τούτη η πολιτικά ανισόρροπη κατάσταση. κι αυτή τη φορά λέει ν’ αφή­ σει ήσυχους τους Φινλανδούς στην ουδετερότητά τους. Και σαν να μ ψ έφταναν οι παλινωδίες και οι γελοιότητες με τη Φινλανδία. Και εξ ονόματος του. στις τρεις Βαλτικές Χώρες (Εσθονία. το 1941. εισβάλλουν και οι μικροί Φινλανδοί.που χρόνια θα ιδροκοπάει για να πείσει τον κόσμο πως ό. λέει να βάλει λίγο χέρι και στη Ρουμανία Και της αποσπά τη Βεσαραβία και τη Βουκοβίνα Μ’ άλλα λόγια. που λέει ο λόγος. αλλά πάντως σύμμαχοι. Αλλωστε. τη χρονιά που ο Χίτλερ κηρύσσει τον πόλεμο κατά της ΕΣΣΔ και βάζει σε εφαρμογή το «Σχέδιο Μπαμπαρόσα». ως Δονκιχώτες που κυνηγούν ανεμόμυλους. από την Πετρούπολη στο Ελσίνκι.τι έγινε τότε στη Φινλανδία ήταν για το καλό των Φινλανδών! Βέβαια. Τους τρέλανε. Λιθουανία). τους καημένους τους Φινλανδούς. Ο Στάλιν όμως μετάνιωσε το 1939 και είπε να προσαρτήσει στην ΕΣΣΔ τη Φινλανδία Αργότερα ξαναμετανιώνει. στη χώρα του Λένιν. τρία χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου το 1945. παραμένοντας μέγας εχθρός του ιμπεριαλισμού! Και αν η εκπληκτική και μεγαλειώδης νίκη του Κόκκινου Στρατού δεν έκαμνε να ξεχαστούν όλες αυτές οι «φιλικές» χειρονομίες του Στάλιν.

ο μεγάλος ρεβιζιονιστής Ο σταλινισμός θα μπορούσε να αναιρέσει το σταλινισμό αν. Στάλιν. και από τυπικά μικροαστικό. να το κάνει προλεταριακό! ΤΙ δηλώνει ο μύθος. που ο πρώην σοσιαλιστής Μουσολίνι δημιουργεί το φασιστικό κίνημα στην Ιταλία. πριν απ’ τους στρατούς των δυτικών συμμάχων. Ο πάμφτωχος στα νιάτα του Γκέμπελς. μετά από εξαίρετες σπουδές φιλοσοφίας στο διάσημο για τη φιλοσοφική του Σχολή Πανεπιστήμιο της Χαΐλδεβέργης. τους κεντρώους όπως τους λέμε αλλιώς. μια χώρα με παράδοση στους κοινωνικούς αγώνες: κερδίζει πάντα αυτός που ελέγχει τους μικροαστούς. μετά τον πόλεμο. της φίλης του Εύας Μπράουν και του ιδιοφυούς προπαγανδιστή του ναζισμού Γιόζεφ Γκέμπελς που είναι μαζί τους.Το Μάιο του 1945 ο Κόκκινος Στρατός μπαίνει στο Βερολίνο. με την ελπίδα πως θα μπορέσει να διαφοροποιήσει κάποτε το ναζιστικό κόμμα. ο μέχρι τέλους αφοσιωμένος φίλος του Χίτλερ και ταλαντούχος προπαγανδιστής του ναζισμού. καλά το λέει ο Μπέργκμαν. και το Γ Ράιχ του Χίτλερ εγγράφεται οριστικά στις μαύρες σελίδες της ιστορίας και επισήμως. Το διεθνές της κύρος ποτέ δεν ήταν τόσο μεγάλο όσο στο τέλος του πολέμου. όπως όλα τα φασιστικά και κρυπτοφασιστικά κόμματα. Τα πτώματα των τριών αυτοχείρων. οι σταλινικοί αποκτούσαν συνείδηση του γεγονότος πως ο 423 . θα τα «ενταφιάσει» στο υπόγειο της Καγκελαρίας ο θριαμβευτής Κόκκινος Στρατός. προσχωρεί στο ναζιστικό κόμμα μετά από κάποιος δισταγμούς που είχε λίγο πριν για το αν έπρεπε να προσχωρήσει στο_ κομουνιστικό κόμμα! Λεν πως ο ίδιος προσωπικά δεν επεδίωξε τη δίωξη των κομουνιστών γιατί γνώριζε καλά τον κοινωνικό τους ρόλο μέχρι την ήττα τους από τη σοσιαλδημο­ κρατία το 1919. 11. Γι’ αυτό ακριβώς οι μέχρι πριν από λίγο δυτικοί σύμμαχοι αρχίζουν να παίρνουν τα μέτρα τους. Δηλώνει κάτι πολύ γνωστό από το 1919. Σημειώνουμε εδώ με την ευκαιρία ένα μεγάλο παράδοξο εξαιρετικού πολιτικού ενδιαφέροντος. Λεν πως παρέμεινε μέχρι τέλους κρυπτομαρξιστής. του Φύρερ (Αρχηγού) Αδόλφου Χίτ­ λερ. Τώρα δεν υπάρχει πλέον φασισμός. Ο πραγματικός νικητής του φασισμού στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν η Σοβιετική Ένωση. Ο κομουνισμός έβγαλε το φίδι απ’ την τρύπα Αλλά το αυγό του φιδιού υπάρχει πάντα στην κοιλιά του φιδιού.

Οι χριστιανοί των τριών πρώτων χριστιανικών αιώνων ήταν πεινασμένοι και απελπισμένοι άνθρωποι.τι θα έκαμνε κάθε κατακτητής που θα διέσχιζε την Περσική Αυτοκρατορία σαν αστραπή. Δεν κατάφερε να φτάσει στο τρίτο. έπονταν. Οι έλληνες φιλόσοφοι και ποιητές δεν προηγούνταν των στρατευμάτων του Μεγάλου Αλεξάνδρου.σύνθεση. αυτός ο μεγαλοφυής πολιτικός. Ο παιδοκτσνος Μεγάλος Κωνσταντίνος αγίασε όχι. όλα τα κακά γίνονται καλά όταν τελειώνουν καλά Τέλος καλό όλα (τα κακά) καλά. Σημασία έχει που ο Αλέξανδρος ο Μακεδών έφερε στην Πρόσω Ασία έναν καινούργιο πολιτισμό. που χτυπούσαν όπως μπορούσαν τους ρωμαίους κατακτητές. Ποιος μιλάει σήμερα για την κατ’ ανάγκην βαρβαρική συμπεριφορά του στρατηλάτη που λεγόταν Μέγας Αλέξανδρος. χτυπώντας σαν κε­ ραυνός. Νίκησαν με δολιοφθορές όταν ήταν λίγοι. Δυστυχώς.αντίθεση . όπως ο φασισμός. Νίκησε. Το πιο εντυπωσιακό ιστορικό παράδειγμα αντιστροφής του Κακού 424 . βέβαια. Σίγουρα δεν νίκησαν τους «εθνικούς» διαβάζοντάς τους αποσπάσματα από την Αγία Γραφή. Έχει σημασία που αυτός ο άνθρωπος έκανε ό. Οι λαοί της Πρόσω Ασίας δεν έπεσαν κάτω ακούγοντας έλληνες ποιη­ τές να απαγγέλλουν ελληνική ποίηση· έπεσαν κάτω απ’ το σπαθί του Στρατηλάτη. Σκόνταψε στο δεύτερο σκαλοπάτι του τριαδικού διαλε­ κτικού σχήματος θέση . ο ελληνικός πολιτισμός. Μέχρι και το τέλος του 3ου αιώνα οι χριστιανοί δεν είχαν καμιά σχέση με την αγάπη της θρησκείας της αγάπης. όμως.σταλινισμός είχε γίνει ήδη καταστροφικός για τον ίδιο το σταλινισμό. και πριν απ’ όλ’ αυτά τα βαρβαρικά με την άρνηση να πάρουν όπλο και να πολεμήσουν για λογαριασμό των εχθρών τους. πως οι χριστιανοί ήταν ήδη μια κολοσ­ σιαία δύναμη. αν δηλαδή ήθελαν να διαφυλάξουν τις ακριβά πληρωμένες σε αίμα κατακτήσεις του σταλινισμού. Σημαί­ νει πάρε τους χριστιανούς και χτύπα Στην ιστορία όπως και στα δράματα που έχουν χάπυ-εντ. Η ιστορία πάντα συγχωρεί τους βαρβά­ ρους που δημιουργούν τις αναγκαίες προϋποθέσεις για να προκύψει πολιτισμός. αλλά μετά τη στρατιωτική νίκη. βέβαια. με επιθέσεις κατά πυκνή φάλαγγα όταν έγιναν πολλοί. γιατί σκό­ τωσε το γιο του. Οι διωγμοί ήταν πολι­ τικές πράξεις της ρωμαϊκής εξουσίας για την επαναφορά των ρέμπελων χριστιανών στη ρωμαϊκή τάξη. των Ρωμαίων. ούτε γιατί ήταν καλός χριστιανός αλλά διότι κατάλαβε. Το λέει και ο Σαίκσπηρ. ο σταλινισμός δεν τέλειωσε καλά. που αν την οικειοποιούνταν πολιτικά και στρατιωτικά θα μπορούσε να κάνει θαύματα Να τι σημαίνει το «εν τούτω νίκα».

Λίγες μέρες μετά. τη λεγόμενη Ιταλική Σοσιαλιστική [Κοινωνική] Δημο­ κρατία Η οποία δηλώνει σύμμαχος της Γερμανίας και συνεχίζει τον επισήμως τερματισθέντα από τον Μπαντόλιο πόλεμο. σοσιαλιστές. κηρύσσει επισήμως τον πόλεμο κατά της Γερμανίας. την 17η Σε­ πτεμβρίου 1943. αλλά και τους Γερμανούς που αφοπλίζουν όσους ιταλούς στρατιώτες δεν παραμένουν πιστοί στον Ντούτσε. αναγνωρίζεται από τους παρτιζάνους. Ο Ντούτσε αρνείται να παραδώσει την εξουσία στο βασιλιά που τον στήριζε τόσα χρόνια και ο βασιλιάς διατάσσει τη σύλληψή του. νοούμενο σαν τρέχουσα. συλλαμβάνεται και εκτελείται επί τόπου μαζί με τη φίλη του Κλάρα Πετάτσι» Το πτώμα του μεταφέρεται στο Μιλάνο απ’ όπου ξεκίνησαν 425 . αλλά που εκμεταλλεύτη­ κε χωρίς προκαταλήψεις τον αναπόφευκτο φασισμό. όπου και επανιδρύει το Φασιστικό Κόμμα Το οποίο δημιουργεί στα γρήγορα. Μετά από ένα σύντομο ταξίδι στη Γερμανία ο Μουσολίνι εγκαθί­ σταται από τους Γερμανούς στον ιταλικό βορρά. Να πώς έγιναν πράγματα και η όπερα-μπούφα που ήταν ο φασισμός έγινε μια πολύ χαριτωμένη οπερέτα με πάπες και καρδινά­ λιους επί σκηνής όταν το πράγμα φτάνει στα χέρια του Αλτσίνε Ντε Γκάσπερι. αστοί δημο­ κράτες φτιάχνουν στα γρήγορα ένα φοβερό και τρομερό αντάρτικο και χτυπούν ανελέητα τους σκόρπιους δώθε κείθε φασίστες. ο Ντούτσε μεταμφιεσμένος επιχειρεί να περάσει τα σύνορα από τη μεριά του Τίρόλου. ριζοσπάστες. υπό τον στρατάρχη Μπαντόλιο.σε Καλό είναι ίσως η πτώση του φασισμού στην Ιταλία από τον ίδιο το φασισμό. στις 13 Οκτωβρίου 1943 το κράτος του Νότου. Όμως. Καθώς τον Απρίλιο του 1945 οι Σύμμαχοι προχωρούν προς το βορρά. ενός από τους πιο μεγάλους πολιτικούς όλων των εποχών. Ο Μπαντόλιο υπογράφει με τους Συμμάχους συμφωνία καταπαύσεως των εχθροπραξιών και παραδίδεται άνευ όρων στις 3 Σεπτεμβρίου 1943. Ο Χίτλερ σκυλιάζει και χτυπάει τόσο σκληρά τους Ιταλούς. Αυτή τη μέρα ο πόλεμος τελειώνει για την Ιταλία Και αρχίζει ο ανταρτοπόλεμος. γερμανοί αλεξιπτωτιστές απάγουν από τη φυλακή με μια απίθανη επιχείρηση από αέρος. καθημερινή μικροαστική πραγματικότητα Οι Σύμμαχοι αποβιβάζονται στη Σικελία στις 10 Ιουλίου 1943 και όλοι εκτός από τον Μουσολίνι καταλαβαίνουν πως ο φασισμός πνέει τα λοίσθια Το Μεγάλο Φασιστικό Συμβούλιο συνεδριάζει στις 25 Ιου­ λίου 1943 και αφαιρεί από τον Μουσολίνι κάθε εξουσία για να τη δώσει στο βασιλιά Βιτόριο Εμμανουέλε Γ. Αμέσως μετά δίνει εντολή για το σχηματισμό κυβέρνησης στο στρατάρχη Πιέτρο Μπαντόλιο. όσο δεν είχε χτυπήσει κανέναν άλλο εχθρό του μέχρι τότε. Κομουνιστές. Τον οποίο. ενός δεξιού πολιτικού που δεν ήταν φασίστας.

Περίπου το ένα τέταρτο του αιώνα Μέσα απ’ αυτό το χάος ξεπετιέται ένας διδάκτορας της φιλοσο­ φίας. μεγαλοαστός αξιοπρεπής και αντιφασί­ στας. παρακαλώ. ο Αλτσίντε Ντε Γκάσπερι. Είδαμε τι έκανε ο λαός στην Ιταλία και τη Γερμανία Κανείς δεν αμφισβήτησε πως ο φασισμός και ο ναζισμός ήταν λαϊκά κινήματα ευρείας αποδοχής. ώστε οι αστοί να τους επιτηρούν από κοντά για να μην αρχίσουν πάλι τις βλακείες με κανέναν καινούρ­ γιο Ντούτσε. οι λαϊκισμοί. Επιτέλους ο συντηρητισμός θα πάρει τη σωστή του μορ­ φή. Με τη συνταγή του Ντε Γκάσπερι φτιάχνεις κοκτέιλ από δημοκρα­ τία και χριστιανισμό σε ίσες δόσεις. πάλι. Η ταξικά αδιαφοροποίητη μάζα θέλετε να πείτε. Στο όνομα του θεού της Αγάπης θα μαντρώσει τους αδέσποτους μικροα­ στούς σε ένα σοβαρό αστικό μαντρί. πολύ λίγος σταλινισμός ή κάτι τέτοιο. Κι έτσι προκύπτει εντός του Βατικανού το Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα Που θα βγει από το Βατικανό το 1943 για να λανσάρει στη μεταφασιστική Ιταλία μια νέα μορφή ευρωπαϊκού κόμματος. δημοκράτες. Εκεί μέσα. προτιμάτε το φασισμό. φιλοσοφώντας με τον πάπα γύρω από τη μα­ ταιότητα των εγκόσμιων. αλλά. Καλό είναι τα πρόβατα να βρίσκονται σε καλό μαντρί. που ονειρεύεται αυτοκρατορίες διαφορετικές απ’ αυτές που ονειρεύεται ο πάπας. Και να σταματήσουν. κύριοι. Εδώ.τι άλλο 426 . Όπως στην όπερα Μπαντιέρα ρόσα τριομφερά! Στο μεταξύ στη Ρώμη.όλα για το φασισμό και κρεμιέται με το κεφάλι κάτω από τα τσιγκέλια ενός χασάπικου. φοβάστε το λαό και δεν το λέτε! Είναι να μην τον φοβά­ στε. το ναζισμό. σοσιαλιστές. Ο λαός. καβάλα ο ένας στον άλλο προσπαθούν να μπαζώσουν όπως όπως το λάκκο που άνοιξε το 1922 ο φασισμός. το οποίο θα αντιγράψουν και οι ομοιοπαθείς Γερμανοί.. σ’ ένα χασάπικο του Μιλάνου. κάνει καλό στην πολι­ τική υγεία ημών των αριστερών. Να γιατί είναι μεγάλη μορφή ο Ντε Γκάσπερι (1881-1954). Κομουνιστές. το χριστοδουλισμό ή ό. που όταν ο Μουσολίνι τον αποφυλάκισε ζήτησε πολιτικό άσυλο στο φρέσκο ακόμα τότε κράτος-γειτονιά του Βατικανού.. Ασφαλώς θα συμφωνούσατε με τον Ντε Γκάσπερι. στη διάρκεια του πολέμου. αν έλεγε: Καλύτερος ο πάπας με το θεό του. ριζοσπάστες. και ο λαός! Ποιος λαός. παρά ο Ντούτσε με το σατανά του. Αν. είπε να φκιάξει ένα πολιτικό κόμμα χριστια­ νικών αρχών μπας και βάλει ο θεός το χέρι του. γίνε­ ται χαμός. Λίγος. καλά χτυπημένες στο μίξερ του καπιταλισμού. όπου εδρεύει η κυβέρνηση Μπαντόλιο. το χριστιανοδημοκρατισμό. τελειώνει ο ιταλι­ κός φασισμός με τρόπο πολύ ιταλικό. Είκοσι τρία χρόνια φασισμού.

δεν μας είναι καθόλου δύσκολο να καταλάβουμε πως ήταν ειλικρινής η πίστη του Στάλιν σ’ εκείνον τον τσαρλατάνο τον Λισένκο. όμως την αφήνει να αιωρείται μεταξύ υλικής βάσης και πνευματικού εποικοδομήματος. Διαστροφικά όσον αφορά την άποψη του ορθόδοξου μαρξισμού για το εποικοδόμημα σκέφτεται και ο. θα μπορούσαμε να πούμε πως. διανοούμενος Στάλιν. μιλώντας με όρους πολιτικούς οι παραπάνω απόψεις του Στάλιν δεν παραπέμπουν στον κυρίως ειπείν νεομαρξισμό αλλά σε μια άκρατη βουλησιαρχία. οι στοχα­ στές της Σχολής της Φρανκφούρτης και όλοι οι άλλοι που μετέθεσαν την προσοχή τους από τη μελέτη της υλικής βάσης στη μελέτη του πνευματικού εποικοδομήματος. πρόβλημα βούλησης και όχι αντικειμενικών συνθηκών. ο Λεφέβρ. ΤΙ να κάνουμε. κανένα πρόβλημα Δημοκράτες είμαστε.. όλες οι μεγάλες επαναστάσεις προήλθαν κυρίως από την επενέργεια του εποικοδομήματος επί της υλικής βάσεως. ο Πουλαντζάς. με έναν τρόπο εντελώς τρελό. Στο παράδοξα σημαντικό έργο του Μαρξισμός και γλωσσολογία ο Στάλιν αρνείται τη μαρξιστική άποψη σύμφωνα με την οποία η γλώσσα ανήκει στο εποικοδόμημα Βέβαια. οι σύγχρο­ νοι νεομαρξιστές. Σάμπως το να αγαπάς λιγάκι πιο νορμάλ ανθρώπους σαν τον Κων. Φυσικά. π. Καραμανλή ή τον Ανδρ. κατά τον Στάλιν. βρίσκουν τον πρώτο δάσκαλό τους στο πρόσωπο του Στάλιν. Αλλωστε. Ο Στάλιν αφήνει να εννοηθεί σ’ αυτό το βιβλίο πως το εποικοδόμη­ μα έχει μεγαλύτερη σημασία απ’ αυτήν που λέει πως έχει ο κλασικός μαρξισμός. Παπανδρέου δεν είναι διαστροφή. Ούτως εχόντων των πραγμάτων. Ωστόσο. δεν τοποθετεί τη γλώσσα στην περιοχή της υλικής βάσης. όπως θέλουμε ψηφίζουμε. όταν ψηφίζουμε πρέπει να σκε­ φτόμαστε πως ο Μουσολίνι και ο Χίτλερ δεν κατέλαβαν την εξουσία με τη βία Και πως ένα μεγάλο μέρος του λαού τούς αγάπησε πραγματικά.. που πιστεύει πως η επανάσταση είναι πρόβλημα πνευματικού εποικοδομήματος και όχι υλικής βάσης. Ναι αλλά. που υποστήριζε πως μπορεί να ανατρέψει 427 .χ. Περίπου σαν τον Ντε Γκάσπερι που πολιτικοποίησε με καινούργιο τρόπο την πίστη στο θεό. Ο Στάλιν ήταν οιονεί νεομαρξιστής (!) χωρίς να το ξέρει και πολύ πριν εμφανιστεί ο όρος.διαβολικό βάλει ο νους οας. που υποτίθεται πως καθιστά δυνατή την κοι­ νωνική αλλαγή με ένα «αποφασίζομεν και διατάσσομεν». Οι κατεξοχήν πολέμιοι του σταλινισμού συναντούν στο δρόμο τους έναν Στάλιν εντελώς ανορθόδοξα μαρξι­ στή. σε έναν χώρο που θα μπορούσε να μοιάζει με το Καθαρτήριο των καθολικών του Ντε Γκάσπερι. ο Αλτουσέρ. υπάρχουν και διαστροφικές μορφές αγάπης.

τους νόμους της φύσης και να κάνει τη ρωσική γη να καρπίζει περίπου κατά βούληση. Η πίστη του Στάλιν στο εποικοδόμημα έκρυβε μια καθα­ ρά ιδεαλιστική βουλησιαρχία, που ξεπερνούσε σε απολυτότητα και αυ­ τήν που βασάνιζε τον Σοπενάουερ. Να γιατί οι νεομαρξιστές δεν θα ήταν δυνατό να έχουν σχέση με αυτόν τον εντελώς παράδοξο σταλινικό ιδεαλισμό, που λες και ο Στάλιν τον κουβαλούσε στη ράχη του απ’ την εποχή που φοιτούσε στην ιερατική σχολή της ΊΙφλίδας. Ο νεομαρξισμός δίνει, βέβαια, έμφαση στο εποικοδόμημα, αλλά δεν το αντιλαμβάνεται σαν πεδίο δράσης της βούλησης. Το αντιμετωπίζει σαν δέσμη αντιφατι­ κών πολιτιστικών σχέσεων, εξαρτημένων από την υλική βάση μόνο «σε τελική ανάλυση», όπως λέει ο Αλτουσέρ. Σίγουρα, η θεολογία είχε μπει στο σταλινισμό απ’ την πίσω πόρτα Σίγουρα η ειλικρινής αγάπη του σοβιετικού λαού για τον Στάλιν είναι χριστιανορθόδοξης καταγωγής. Σίγουρα, οι ελληνορθόδοξοι κομουνιστοχριστιανοί στον τόπο μας είναι κρυπτοσταλινικοί χωρίς να το ξέ­ ρουν. Αλλά ούτε ο Στάλιν ήξερε πως κάπου βαθιά μέσα του παρέμενε χριστιανός. Και μη μου φέρετε σαν αντεπιχείρημα τη βαρβαρότητά του εσείς οι χριστιανοί, γιατί η χριστιανική βαρβαρότητα δεν πάει πίσω. Και δεν εννοώ μόνο την Ιερά Εξέταση. Εννοώ επίσης τους ορθόδοξους παλαιοημερολογίτες τύπου 666, τους σθεναρά αγωνϊζόμενους παπάδες για την εκκλησιαστική περιουσία, το στυλ βλαχοτσέλιγκα του Αρχιεπι­ σκόπου και άλλα πολλά εξίσου βαρβαρικά και πρωτόγονα Ούτως εχόντων των βουλησιαρχικών σταλινικών πραγμάτων, στα οποία η κυρίαρχη βούληση καβατζάρει όλα τα υλικά και πνευματικά εμπόδια κόβοντας κεφάλια, ο Στάλιν πίστευε, και ήταν ειλικρινής, πως το 1936 ο σοσιαλισμός στην ΕΣΣΔ ήταν ήδη μια αναμφισβήτητη πραγ­ ματικότητα απαλλαγμένη από εγγενείς δυσκολίες και πως ο κομουνι­ σμός χτυπούσε κιόλας την πόρτα Αλλά ο θόρυβος που έκαμναν οι εχθροί του στο κόμμα δεν επέτρεπε στους πολλούς να ακούοουν τον ήχο του ρόπτρου. Η σταλινική βουλησιαρχία είναι καθαρός ιδεαλισμός, που έχει κάποια σχέση με τη γνωστή δύναμη της προσευχής, κατά την οποία ο πιστός, που αισθάνεται ασθενική τη δική του βούληση, επιδιώκει μετάγ­ γιση απ’ την αστείρευτη θεϊκή. Ο σταλινισμός κατά βάθος είναι θεολο­ γία Αλλά όποιος είναι έτοιμος να ανάψει την πυρά για να κάψει τον Στάλιν, ας σκεφτεί πρώτα αν ποτέ ένιωσε την επιθυμία να επικαλεστεί τη βοήθεια του θεού, ή έστω της καφετζούς ή του αστρολόγου. Γιατί, λοιπόν, ο Στάλιν να μην έχει μαγικές ικανότητες, αφού τις έχουν όλοι αυτοί οι σκιτζήδες; Ο λαός εύκολα πιστεύει στους τσαρλατάνους θαυ­ ματοποιούς και στους αγύρτες μάγους.

Στάλιν, πατερούλη, ήσουν πολύ μεγάλο μούτρο! Όπως και ο Ντε Γκάσπερι κατάλαβες πως αυτός ο κόσμος δεν μπορεί να κάνει βήμα χωρίς παραμύθιασμα Και μετέτρεψες το μαρξισμό σε μυθολογία Αντε, τώρα, να ξεμπλέξουμε, έτσι που μυθολσγούντες και ορθολογούντες μαρ­ ξιστές μπλέξαμε τα μπούτια μας και δεν ξέρουμε πια τι μας γίνεται Οι στενόκαρδοι επικριτές του Στάλιν αλλά και οι στενοκέφαλοι οπα­ δοί του, που υπάρχουν ακόμα (κοίτα να δεις αταβισμός!) είναι δύο διαφορετικές, αλλά στο βάθος ίδιες κατηγορίες μυθολογούντων. Οι πρώ­ τοι υιοθετούν την κακή πλευρά του μύθου και οι δεύτεροι την καλή. Όλοι οι μυθολσγούντες επί του σταλινικού προκειμένου χρησιμοποιούν χιαστί τα επίθετα «καλός» και «κακός» και τα μοιράζουν στους αντιφρσνσύντες κατά τα κέφια τους. Καλά κάνουν. Αλλά κάποιους από μας ας μας επιτρέψουν να μείνουμε έξω απ’ τις μυθολογίες τους. Αλλωστε, ο χριστια­ νισμός έχει καλύτερους μύθους. Αν θέλαμε παραμύθι εκλεκτής ποιότητας θα παραμέναμε σ’ αυτόν. Πιο όμορφη μυθολογία από την Αγία Γραφή θα ήταν δύσκολο να βρεις. Γι’ αυτό και είναι τόσο δημοφιλής, άλλωστε. Προσκολλημένοι στον τύπο οι δυτικοί θεολόγοι δεν κατάλαβαν αυτό που τόσο εύκολα κατάλαβε ένας ρώσος θεολόγος και υπαρξιστής φιλό­ σοφος, ο Νικολάι Μπερντιάεφ (1874-1948). Πως, δηλαδή, ο σωστός μαρξισμός κάπου συναντά υπσγείως τον υγιή χριστιανισμό, πέρα και πίσω από το δόγμα και τη μεταφυσική, στον πιο βαθύ και κρυφό πυρήνα του ανθρωπισμού. Και μαρξιστής και χριστιανός ταυτόχρονα, αυτός ο μεγάλος ρεβιζιονιστής, που αγάπησε τον Λένιν, θα γίνει καθη­ γητής της φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας το 1920. Ο Λένιν, όμως, θα τον αγνοήσει Δεν ήθελε να έχει σχέσεις με θεολόγους, όπως ο Στάλιν, που αποκατάστηοε τον πατριάρχη πασών των Ρωσιών και ανέχτηκε τη δραστηριότητα των χριστιανών χωρίς, βέβαια, και να τους στηρίζει Αυτό, δα, έλειπε. Πάντως, το Ζαγκόρσκ, η πρωτεύουσα της ρωσικής ορθοδοξίας, δούλευε πάρα πολύ καλά σ’ όλη τη διάρκεια του σταλινισμού. Η εγκατεστημένη εκεί θεολογική Σχολή παρήγαγε καμιά χιλιάδα παπάδες το χρόνο, ολόκληρη τη σταλινική περίοδο. Με σοβαρούς θεολόγους, πάντως, όπως ο Μπερντιάεφ, ούτε ο Στά­ λιν θέλησε να κάνει διάλογο. Προτιμούσε την κατάλληλη για μουζίκους πρωτόγονη πίστη του «πίστευε και μη ερεύνα». Αλλωστε, το 1922, δύο χρόνια μετά το διορισμό του Μπερντιάεφ στο Πανεπιστήμιο της Μό­ σχας, οι Μπολσεβίκοι που τον διόρισαν, γνωρίζοντας πολύ καλά ποιος είναι και πώς σκέφτεται, θα τον διώξουν από τη Ρωσία με πολύ ευγε­ νικό τρόπο. Δεν κατανόησαν την προσπάθειά του να συμφιλιώσει το μαρξισμό με το χριστιανισμό στη βάση των ουσιαστικών παραμέτρων που τους ενώνουν στο κοινωνικό επίπεδο. 429

Ο θεολόγος και φιλόοοφος Μπερντιάεφ έβλεπε τον άνθρωπο-δημιουργό σαν ισάξιο του θεού-δημιουργού και αντιμετώπιζε τους Μπολ­ σεβίκους σαν τους ανθρώπους που δημιουργούν έναν καλύτερο και δικαιότερο κόσμο, που ασφαλώς δεν θα τον απέρριπτε ο θεός-δημιουργός. Αυτός ο σπουδαίος χριστιανός και υπαρξιστής φιλόσοφος αδιαφο­ ρεί για τα δόγματα και του χριστιανισμού και του μαρξισμού και συγκεντρώνει την προσοχή του στη μέριμνα για τον άνθρωπο. Κάπως έτσι θα σκεφτόταν και ο ταπεινός μουζίκος με τη διπλή πίστη στο θεό και στον Λένιν. Και οι δυο μεριμνούσαν για το καλό του, ο ένας απ’ τον ουρανό και ο άλλος απ’ τη γη. Όπως και να ’ναι, οι κομουνιστές δεν είναι οι φανατικότεροι διώ­ κτες του χριστιανισμού, παρά την περί του αντιθέτου κακή φήμη τους, που τη χρωστούν περισσότερο στην αντικομουνιστική προπαγάνδα παρά στον Μαρξ. Το μεγάλο πλήγμα στο χριστιανισμό δεν θα το δώσει ούτε ο υλιστής Μαρξ ούτε ο ιδεαλιστής Νίτσε, ο πιο μεγάλος «αντίχριστος», αλλά δύο πολύ σπουδαίοι επιστήμονες με τεράστιο επιστημονικό κύρος, που θα ζήσουν και θα γράψουν λίγο πριν από τον Μαρξ: ο Ντάβιντ Στράους (1808-1874) και ο Λούντβιχ Φόιερμπαχ (1804-1872). Ο πρώ­ τος θα επιχειρήσει να δείξει με τρόπο καθαρά επιστημονικό στο περιλά­ λητο έργο του Ο βίος τον Ιησού πως ολόκληρη η Αγία Γραφή είναι ένα μεγάλο παραμύθι, και ο δεύτερος πως ό,τι σκέφτονται οι άνθρωποι για το θεό είναι προέκταση του εαυτού τους προς τα πάνω. Όμως, αυτός που σχεδόν στην κυριολεξία θα κατασπαράξει το χριστιανισμό είναι ο Όσβαλντ Σπένγκλερ (1880-1936) ένας εντελώς απελπισμένος στοχα­ στής που, όπως και οι προηγούμενοι δεν έχει καμιά σχέση με το μαρξισμό. Ομοίως δεν έχει σχέση με το μαρξισμό ο Σιοράν στην εποχή μας. Διαβάστε τον Κακό Δημιουργό και αν αντέξετε μέχρι τέλους θα καταλάβετε με τον πιο απόλυτο και σαφή τρόπο τι σημαίνει αθεΐα Γιατί, λοιπόν, οι δόλιοι αστοί φόρτωσαν ολόκληρη την αθεΐα στους κομουνιστές ενώ τους αναλογεί ένα πολύ μικρό μέρος απ’ αυτή την παμπάλαιη, άλλωστε, υπόθεση; Μα, για να τους χτυπήσουν πιο αποτε­ λεσματικά κρούοντας την πιο ευαίσθητη λαϊκή χορδή. Ο Στάλιν δεν ήταν ούτε καλός ούτε κακός. Ο Στάλιν δεν ήταν πρωταγωνιστής σε φιλμ γουέστερν. Ο Στάλιν ήταν ο ηγέτης του σοβιε­ τικού κράτους στην πιο δύσκολη περίοδο της ιστορίας του. Βέβαια, τα θαλάσσωσε αρκούντως. Αλλά πού ξέρετε πως ένας άλλος στη θέση του δεν θα τα θαλάσσωνε περισσότερο; Και μη μου πείτε πως είστε σίγουροι πως δεν θα τα θαλάσσωνε περισσότερο ένας άλλος, ας πούμε ο Τρότσκι, γιατί θα υποπτευθώ πως έχετε στενές επαφές τρίτου τύπου με το Αγιο Πνεύμα, απ’ όπου αντλείτε τις πληροφορίες σας. Οσοι δεν είχαμε 430

ποτέ τέτοιες επαφές, παραμένουμε ολικά αμήχανοι μπροστά στο σταλι­ νικό φαινόμενο και το αποδεχόμαστε τέτοιο που είναι, ευχόμενοι, αν και οι ευχές παραπέμπουν στη λευκή, την καλοποιό μαγεία, να μην επαναληφθεί. θ α σας πω τώρα μια αυθεντική σταλινική ιστορία, που μοιάζει με πολιτικό ανέκδοτο. Ο Στάλιν προέβλεπε πως μέχρι το 1931 περίπου, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα κηρύξουν τον πόλεμο στη Μεγάλη Βρετανία! Διότι, λέει, οι ΗΠΑ ήταν ανερχόμενη καπιταλιστική δύναμη και η Αγγλία γεραομένη καπιταλιστική δύναμη. Σ’ αυτόν τον πόλεμο ο διορα­ τικός Στάλιν έβλεπε ήττα της Αγγλίας, που την θεωρούσε σαν τον υπ’ αριθμόν ένα εχθρό του, ενώ την Αμερική τον καιρό εκείνο τη συμπα­ θούσε και την είχε σαν πρότυπο οικονομικής ανάπτυξης, άξιο για μίμηση. Προσοχή, πρότυπο άξιο για μίμηση όσον αφορά τ ψ οικονομική ανάπτυξη, όχι το κοινωνικό σύστημα Έτσι παλαβά και σχεδόν μεταφυ­ σικά σκεπτόμενος ερμήνευσε τ ψ άνοδο του Χίτλερ στψ εξουσία σαν αδυναμία της γερμανικής αστικής τάξης. Κι αυτή η αδυναμία δεν μπο­ ρούσε παρά να είναι το πρελούντιο σ τψ ηχηρή κατάρρευση του γερμα­ νικού καπιταλισμού! Αυτά το 1933, τη χρονιά που ο Χίτλερ καταλαμβάνει τ ψ εξουσία, πράγμα που δεν ανησυχεί καθόλου τον Στάλιν. 'Ομως, το 1935 συνειδη­ τοποιεί επιτέλους πως η καταστροφή της Σοβιετικής Ένωσης ήταν έμμονη ιδέα για τον Χίτλερ, ενώ η πονηρή Αγγλία, που ο Στάλιν τη μισούσε θανάσιμα, καιροφυλακτούσε για μια προσφορότερη ευκαιρία Κήρυξε, λοιπόν, ο Στάλιν τ ψ πολιτική των λαϊκών αντιφασιστικών μετώπων παντού όπου κάτι τέτοιο ήταν δυνατό.

Το 1939 τα πράγματα σφίγγουν πολύ. Τώρα ο Στάλιν ξέρει πως αν ο Χίτλερ του επιτεθεί, κανείς δεν θα τον βοηθήσει 'Οντως, στψ αρχή του πολέμου κανείς δεν θα βοηθήσει τη Σοβιετική Ένωση. Όλοι στη Δύση περίμεναν πρώτα να συντρίψει ο Χίτλερ τον Στάλιν και ύστερα να συντρίψουν αυτοί τον εξασθενημένο Χίτλερ. Το σχέδιο ήταν του Τοόρτσιλ Που παραήταν σατανικός. Αλλά ο Στάλιν αποδείχτηκε σατανικό­ τερος. Τον Αύγουστο του 1939 στέλνει τους ανθρώπους του στο Μόνα­ χο να υπογράψουν με τον Χίτλερ σύμφωνο μη επιθέσεως. Και η Αγγλία, και η Γερμανία, και η Σοβιετική Ένωση, όλοι παίζουν θέατρο, περιμένοντας να δουν ποιος θα επιτεθεί πρώτος σε ποιον. Η Αγγλία στη Γερμανία, η Γερμανία στψ Αγγλία, η Αγγλία στη Σοβιετική Ένωση, η Γερμανία στη Σοβιετική Ένωση; Τελικά και παρά το σύμφωνο μη επι431

θέαεως που έδωοε στον Στάλιν την ευκαιρία να ετοιμαστεί για πόλεμο, το στοίχημα το κέρδισε η Αγγλία Η Γερμανία επιτέθηκε στη Σοβιετική Ένωση, όπως πίστευε ο Τσόρτσιλ που ωθούσε κατά κει τα πράγματα με την ελπίδα πως, μετά, θα τα βρει με τον Χίτλερ. Δεν θα τα βρει, αλλά αυτή είναι μια άλλη πονεμένη ιστορία Πάντως, και ο κομουνι­ σμός και ο φιλελεύθερος καπιταλισμός θα αντέξουν στη διπλή επίθεση του αυταρχικού καπιταλισμού. Οι Ρώσοι θα παίξουν σημαντικότερο από τη Δύση ρόλο στη σωτη­ ρία της Δύσης από το ναζισμό. Όμως, θα τον παίξουν παρεμπιπτόντως. Τον εαυτό τους προσπαθούσαν να σώσουν απ’ τον Χίτλερ, τη Δύση τελικά έσωσαν. Τον εαυτό τους θα τον χαντακώσει ο εαυτός τους· με τη βοήθεια των Αμερικανών, που με μεγάλη καθυστέρηση θα δουν τελικά να εφαρμόζεται το σχέδιο του Τσόρτσιλ για τη συντριβή και του Στάλιν και του Χίτλερ. Ο Τσόρτσιλ δεν θα δει την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Το πνεύμα του όμως, δηλαδή το πνεύμα του καπιταλισμού, θα τη δει. Όσο για τον «πατερούλη», αυτός θα πεθάνει ευτυχής το 1953. Πίστευε μέχρι τέλους πως το καθεστώς που αυτός εδραίωσε θα είναι αιώνιο. Εμείς, που απέχουμε πολύ από εκείνη τη δύσκολη εποχή κατά την οποία το παιχνίδι της αταξικής κοινωνίας παιζόταν ακόμα, σήμερα δεν έχουμε να κάνουμε τίποτα καλύτερο για τον πατερούλη Στάλιν, την παλιά μας αγάπη, απ’ το να ακούσουμε τον πατέρα Ηράκλειτο, που μας συμβουλεύει, «Μεμνήσθαι δε και τον επιλανθανομένον ή η οδός άγει». [Πρέπει να θυμόμαστε και εκείνον που ξέχασε πού οδηγεί ο δρόμος], Ο Στάλιν ξέχασε πως ο δρόμος που άνοιξε ο Λένιν έπρεπε να οδηγεί στην αταξική κοινωνία Ωστόσο, πάλι ο μεγάλος Εφέσιος εφιστά την προσοχή μας, για να μας παρηγορήσει, στο αναμφισβήτητο γεγονός πως «ήθος ανθρώπω δαίμων». [Ο χαρακτήρας του ανθρώπου είναι ο δαίμονάς του]. Κανείς δεν θα μπορούσε να ξεφύγει απ’ αυτόν το δαίμο­ να Ούτε ο Στάλιν μπόρεσε.

432

ΜΕΡΟΣ ΕΒΔΟΜΟ
η πτώση
το τέλος της μεγάλης περιπέτειας

1. Το σχέδιο Μάρσαλ
Ο στρατηγός Ίζωρτζ Μάρσαλ (1880-1959), αρχηγός του αμερικανικού Γενικού Επιτελείου Στρατού στη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, και μετά τον πόλεμο υπουργός Εξωτερικών και στη συνέχεια Αμυνας, είναι ο μόνος επαγγελματίας του πολέμου που θα πάρει το βραβείο Νόμπελ ειρήνης, το 1953. Το Σχέδιο Μάρσαλ, που θα του χαρίσει το εν λόγω βραβείο, είναι ό,τι πιο έξυπνο θα μπορούσε να σκεφτεί ένας στρατηγός, που δεν θα ήθελε να δει την πατρίδα του να ηττάται με αυτσγκόλ και μάλιστα μετά την περιφανή νίκη σε έναν πολύ δύσκολο πόλεμο, που για τους έχοντες φίλαθλο πνεύμα θα μπορούσε να είναι κάτι σαν αγώνας αναβάθμισης των ομάδων. Το Σχέδιο Μάρσαλ σχεδιάστηκε από αμερικανούς οικονομολόγους με το φιλάνθρωπο επιχείρημα πως έπρεπε να σωθεί η κατεστραμμένη από τον πόλεμο Ευρώπη. Αλλά το Σχέδιο αποσκοπούσε κυρίως στη σωτηρία της Αμερικής. Αλλωστε, θα ήταν αφέλεια πρώτου βαθμού να πιστέψει κανείς πως οι Αμερικανοί, που πλήρωσαν τον πόλεμο χρυσάφι εξοπλίζοντας όλους τους Συμμάχους, ακόμα και τους Ρώσους, είχαν την πρόθεση να πληρώσουν όλα τα σπασμένα του πολέμου, ακόμα και τα ρώσικα Το Σχέδιο Μάρσαλ αφορούσε και τις χώρες-θύματα του ναζι­ σμού, και την ηττημένη Γερμανία, και τη μισοηττημένη Ιταλία Αφορού­ σε όλες τις χώρες της Ευρώπης που υπέστησαν ζημιές από τον πόλεμο. Αφορούσε όμως και τη Σοβιετική Ένωση και τις Λαϊκές Δημοκρατίες! Αλλά οι κομουνιστές δεν θα δεχτούν τελικά το «βρώμικο αμερικάνικο χρήμα». Προτίμησαν το δικό τους που ήταν καθαρό, καθότι ανύπαρκτο κατ’ ουσίαν. Ανάμεσα στις σχεδιομαρσαλισμένες χώρες ήταν, φυσικά, και η Ελλάδα Μόνο που εδώ τα χρήματα του Σχεδίου Μάρσαλ δεν επενδύ­ θηκαν παραγωγικά για την ανόρθωση της οικονομίας της χώρας, όπως ας πούμε στη Γερμανία του Κόνραντ Αντενάουερ, που πέτυχε το μεγάλο θαύμα της αναγέννησης μιας εντελώς κατεστραμμένης οι­ κονομίας με τα χρήματα του μέχρι πριν από λίγο εχθρού, αλλά αξιοποιήθηκαν κλεπτικά, και μάλιστα με τέτοιον αναίσχυντο τρόπο, που 435

οι Αμερικανοί κάποια στιγμή ζήτησαν να διαχειρίζονται αυτοί τα κονδύλια και να δίνουν αυτοί απ’ ευθείας τα χρήματα οτους έλληνες βιομηχάνους για να ξαναατήσουν τις παλιές βιομηχανίες τους ή για να φκιάξουν καινούργιες. Όμως, το κλασικό ελληνικό φιλότιμο, ου μην αλλά και η πατροπαράδοτη εθνική υπερηφάνεια, αυτή τη φορά διά της Δεξιάς εκφρασθείσα, απέτρεψε το ανθελληνικό ενδεχόμενο να ανακατευτούν οι Αμερικανοί στα δικά μας με τα δικά τους χρήματα και έτσι οι Έλληνες μπόρεσαν να κλέψουν τα χρήματα του Σχεδίου Μάρσαλ μ’ όλη τους την άνεση. Να προσέχετε, λοιπόν, το πορτοφόλι σας κάθε φορά που συνομιλείτε για εθνικά θέματα με έναν εθνικά υπερήφανο. Όσα «ελληνικά» χρήματα του Σχεδίου Μάρσαλ δεν εξήχθηοαν στην Ελβετία χαρακτηρίστηκαν κάποτε «παγωμένες πιστώσεις». Ξέρετε πότε παγώνουν οι πιστώσεις; Οταν σου επιτρέπουν να χρωστάς επ’ αόρι­ στον αυτά που χρωστάς και δεν σε κυνηγάει κανένας πιστωτής. Οι παγωμένες πιστώσεις δεν ξεπάγωσαν μέχρι σήμερα Η ψύξη έγινε στη θερμοκρασία του απολύτου μηδενός, στους -273,16° Κελσίου, στην οποία σταματάει κάθε κίνηση των μορίων της ύλης - και της οικονομίας, που είναι ύλη. Το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Ανόρθωσης, γνωστό περισσότερο σαν Σχέδιο Μάρσαλ, θα εξαγγελθεί τον Ιούνιο του 1947 και θα εφαρμοστεί για τέσσερα χρόνια, από το 1948 μέχρι το 1952. Τόσο χρόνο λογάρια­ σαν οι ειδικοί πως χρειάζεται η κατεστραμμένη Ευρώπη για να δη­ μιουργήσει συνθήκες στοιχειώδους άνεσης για τις μάζες, ώστε να περιο­ ριστεί η λόγω φτώχειας ανάπτυξη του κομουνισμού. Που αυτόν τον καιρό, μετά τις εκπληκτικές επιτυχίες της Σοβιετικής Ένωσης στον πόλεμο, καλπάζει Δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο καθαρή ομολογία του αναμφισβήτητου γεγονότος πως η διάδοση του κομουνισμού οφείλεται περισσότερο στη φτώχεια και λιγότερο στη δράση των κομουνι­ στών. Οι οποίοι δεν θα είχαν λόγο ύπαρξης αν υπήρχε κοινωνική δικαιοσύνη σταθερά και μόνιμα και όχι ευκαιριακά και περιστασιακά, όπως στην «πυροσβεστική» περίπτωση του Σχεδίου Μάρσαλ. Το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων του Σχεδίου Μάρσαλ δόθηκε με τη μορφή δωρεάς που έκαμνε η καλότυχη Αμερική στην κακότυχη Ευρώπη· ολόκληρη την Ευρώπη, καπιταλιστική και κομουνιστική, φιλι­ κή και εχθρική. Όμως, αυτή που κυρίως βοηθήθηκε από τούτη την εντυπωσιακά μεγάλη δωρεά ήταν η ίδια η Αμερική. Πολύ λογικό. Εδώ, έναν ζητιάνο ελεείς υστερόβουλα, για να σώσεις την ψυχή σου εσύ ο καλός χριστιανός, κι εσείς μου ζητάτε ν’ αρχίσουν να πετούν τα χρήμα­ τά τους οι Αμερικανοί, έτσι, ανυστερόβουλα Να, λοιπόν, τι συνέβη στην 436

πραγματικότητα και βρέθηκε ο στρατηγός Μάρσαλ με ένα βραβείο Νόμπελ ειρήνης υπό μάλης. Με το τέλος του πολέμου η αμερικανική οικονομία είναι έτοιμη να καταρρεύσει εξαιτίας της ταχύτατης μετατροπής της πολεμικής βιομη­ χανίας σε ειρηνική. Στη διάρκεια του πολέμου όλες οι αμερικανικές βιομηχανίες, πολεμικές και ειρηνικές, υπηρετούν άμεσα ή έμμεσα τον πόλεμο. Και τούτο διότι ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ολοκληρωτι­ κός— ο πρώτος ολοκληρωτικός πόλεμος στην ιστορία των πολέμων. Έτσι, ολοκληρωτικό, θα ονομάσει ο γερμανός στρατηγός Λούτεντορφ στη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου τον πόλεμο εκείνο κατά τον οποίο δεν γίνεται διάκριση ανάμεσα σε μάχιμους και άμαχους, σε στρα­ τιώτες και πολίτες, σε στρατώνες και οικισμούς, σε μέτωπο και μετόπι­ σθεν και, κυρίως, δεν γίνεται διάκριση ανάμεσα σε πολεμικές και ειρη­ νικές βιομηχανίες. Τον ολοκληρωτικό πόλεμο δεν τον διεξάγουν μόνο οι στρατιώτες αλλά όλος ο κόσμος, ακόμα και τα νήπια, που λέει ο λόγος. Όλοι φέρουν ευθύνη για όλα Ο Χίτλερ εκτελεί αμάχους γι’ αυτόν το λόγο. Αλλά και οι δυτικοί σύμμαχοι βομβαρδίζουν αμάχους για τον ίδιο ακριβώς λόγο. (λ Αμερικανοί θα ρίξουν δυο ατομικές βόμβες τη μια μετά την άλλη στο κεφάλι αμάχων Ιαπώνων. Την πρώτη στη Χιροσίμα, πόλη 2.200.000 κατοίκων, στις 6 Αυγούστου 1945, σκοτώνοντας με την πρώτη 86.000 αμάχους, και τραυματίζοντας 61.000 κατά ομολογία των ίδιων των Αμερικανών, και την άλλη στο Ναγκασάκι, πόλη 350.000 κατοίκων, στις 9 Αυγούστου 1945, σκοτώνοντας με την πρώτη 36.000 αμάχους και τραυματίζοντας 40.000. Στον ολοκληρωτικό πόλεμο δεν αναμετρώνται στρατοί, αλλά λαοί. Ακριβώς γιατί ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ολοκληρωτικός δεν υπήρχε ανεργία στην Αμερική στη διάρκεια του. Η Αμερική βρισκόταν πολύ μακριά απ’ όλα τα μέτωπα και συνεπώς, αν εξαιρέσεις τους αμερικανούς στρατιώτες που μάχονται σ’ αυτά, κανείς πολίτης δεν δυστυχεί εντός της χώρας. Η οικονομία που είναι υπερθερμασμένη εξαι­ τίας της υπερανάπτυξης της πολεμικής βιομηχανίας, που παράγει όπλα και πολεμικό υλικό για όλους τους συμμάχους, δίνει δουλειά σε όλους. Και επειδή δεν υπάρχει ανεργία ώστε να ελέγχεται δι’ αυτής η αγορά εργασίας τα μεροκάματα ανεβαίνουν. Μ’ άλλα λόγια ενώ στην Ευρώπη όλοι δυστυχούν, στην Αμερική όλοι ευτυχούν. Όμως, η ευημερία δεν θα ήταν δυνατό να συνεχιστεί και μετά τη λήξη του πολέμου αν η ειρηνική βιομηχανία δεν εξήγαγε με ταχείς ρυθμούς, όπως και στη διάρκεια του πολέμου, τα προϊόντα της, ώστε η παραγωγή να κρατηθεί σε υψηλά επίπεδα και να υπάρχει δουλειά αν 437

όχι για όλους, όπως στη διάρκεια του πολέμου, τουλάχιστον για τους περισσότερους. Και επειδή οι Αμερικανοί θα ήταν δύσκολο να πουλή­ σουν ολόκληρη την παραγωγή των ειρηνικών προϊόντων θα έπρεπε να χαρίσουν το μεγαλύτερο μέρος της προκειμένου να μην αυξηθεί πολύ η ανεργία και πρσκύψει πάλι κανένα κραχ σαν αυτό του 1929-33 από το οποίο απέχουμε μόλις 12 χρόνια. Αλλωστε, οργανώνοντας την ευρωπαϊκή αγορά η Αμερική δημιουρ­ γεί αγορές για τα δικά της προϊόντα σε μια περίοδο που η Ευρώπη δυσκολεύεται να ικανοποιήσει η ίδια τις ανάγκες της. Μέχρι να πάρει μπροστά η ευρωπαϊκή βιομηχανία η Αμερική θα έχει πουλήσει στην Ευρώπη όλα τα πλεονάοματά της, που οι Ευρωπαίοι θα αγοράζουν με αμερικάνικα χρήματα και μετά το 1952 που τελειώνει η εφαρμογή του Σχεδίου Μάρσαλ. Και αφού ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός εδραιωθεί επί ευρωπαϊκού εδάφους μ’ αυτό το πανέξυπνο και μακράς πνοής κόλπο, βλέποντας και κάνοντας μετά. Πάντως, ο κίνδυνος της κρίσης θα έχει ξεπεραστεί και στην Αμερική και στην Ευρώπη, ο κομουνισμός θα έχει αναχαιτιστεί διά της σχετικής ευημερίας των μαζών και οι βάσεις της παγκοσμιοποίησης της καπιταλιστικής οικονομίας θα έχουν μπει Από τότε. Ας μην ξεχνάμε πως αυτό που σήμερα ονομάζεται παγκοσμιοποίη­ ση (της καπιταλιστικής οικονομίας) με προεξάρχον στην ενοποίηση του παγκοσμίου κεφαλαίου το αμερικάνικο Κεφάλαιο, ήταν ένα πα­ λιό, μη δημοσιοποιημένο σχέδιο του 32ου Προέδρου των ΗΠΑ για τρεις συνεχείς προεδρικές περιόδους, από το 1933 μέχρι το 1945, Φραγκλίνου Ρούσβελτ (1882-1945). Φυσικά, ο Ρούσβελτ ξέρει πως ήδη έχουν προηγηθεί άλλες δύο απόπειρες παγκοσμιοποίησης των κοινωνικοπολιτικών συστημάτων, άρα και της οικονομίας, ο κομουνι­ σμός και ο φασισμός, που ποτέ δεν έκρυψαν τις προθέσεις τους να ξαπλωθούν σ’ όλον τον κόσμο, και ψάχνει να βρει τρόπο να βγει μπροστά με έναν παγκοσμιοποιημένο φιλελευθερισμό «με ανθρώπινο πρόσωπο» σαν αυτόν που είχε εφαρμόσει στις ΗΠΑ με το New Deal (νέα κατανομή του εισοδήματος) αμέσως μετά τη μεγάλη οικονομική κρίση του 1929-33. Είναι αυτή ακριβώς η κρίση που θα τον κάνει από κυβερνήτη της Πολιτείας της Νέας Υόρκης Πρόεδρο των ΗΠΑ το 1933 και για τρεις συνεχόμενες θητείες μέχρι το 1945 που θα πεθάνει όντας Πρόεδρος, αυτός ο παράλυτος άνθρωπος που είχε προσβληθεί από πολιομυελίτιδα και κυβερνούσε την πιο ισχυρή χώρα του κόσμου από το αναπηρικό του καροτσάκι. Κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα πως η ικανότατη αμερικα­ νική κατασκοπία δεν γνώριζε πως οι Ιάπωνες σχέδιαζαν να επιτεθούν 438

όμως. θα κατηγορηθεί από τους μικρονοΐκούς σαν. άλλωστε. ακριβώς γιατί εισηγείται τη συνέχιση της αμε­ ρικανικής βοήθειας προς τη Σοβιετική Ένωση και μετά τη λήξη του πολέμου. χωρίς να πάρει υπ’ όψη την πιθανή συμπεριφορά των ΗΠΑ. αλλά ισχυροποίησε τόσο πολύ τη θέση του. πήγαν στον πάτο με την πρώτη 5 αμερικανικά θωρηκτά. Ίσως κατ’ ουσίαν ερήμην και του Αυτοκράτορα Χιροχίτο. που τρελαί­ νονται για αίμα. Ο Ρούσβελτ. Όλοι τώρα στην Αμερική ζητούν εκδίκηση εδώ και τώρα Ο Ρούσβελτ. Στη διάρκεια αυτής της φοβερής επίθεσης των Ιαπώνων. Καμιά χώρα της Ευρώπης τότε δεν είχε σοβα­ ρές διαφορές με την από παράδοση στρατοκρατική Ιαπωνία. Που.. και να κηρύξει τον πόλεμο κατά του Χίτλερ μόνο αν αυτός βοηθούσε τον Χιροχίτο. για δόξα και για χαρακίρι· όπως δεν θα ήταν δύσκολο για τον Ρούσβελτ μετά την ύπουλη επίθεση των Ιαπώνων κατά του αμερικανικού στόλου στο Περλ Χάρμπορ να μεταστρέψει την αμερικα­ νική κοινή γνώμη υπέρ της εισδοχής της Αμερικής στον πόλεμο. Δεν θα ήταν δύσκολο για την αμερικανική κατασκο­ πία να παρασύρει σε πόλεμο τους ιάπωνες στρατοκράτες. επίσης με την πρώτη. κάλλιστα θα μπορούσε να επιτεθεί μόνο κατά της Ιαπωνίας. που δύσκολα θα τη χαρακτήριζες φασιστική χώρα για μόνο το λόγο πως ήταν στρατοκρατική.στη μεγάλη αμερικανική ναυτική βάση του Περλ Χάρμπορ (Λιμάνι των Μαργαριταριών) της νήσου Οαχού του νησιωτικού συμπλέγματος της Χαβάης. πράγμα που δεν διαφαινόταν ούτε στις πραγματικές προθέ­ σεις του. όχι μόνο δεν κλόνισε τον Πρόεδρο Ρούσβελτ. Να βγάλει τη δυσκίνη­ τη Αμερική στον πόλεμο για να μπορεί να ελέγχει διεθνούς την κατά­ σταση ύστερα από τη σίγουρη νίκη των συμμάχων μετά την καθυστερη­ μένη είσοδο των Αμερικανών στον πόλεμο. 1 πλωτή δεξαμενή και 1 βοηθητικό σκάφος και σκοτώθηκαν 2. του παραδοσιακού εχθρού της Αμερικής λόγω του ανταγωνισμού των δύο χωρών για τον έλεγχο του Ειρηνικού. που ενεργούν ερήμην του Χίτλερ. την 7η Δεκεμβρίου 1941. αν και ήταν διακηρυγμένο στα χαρτιά μιας συμμαχίας.638 άνδρες. Ο Χίτλερ έκανε το τερατώ­ δες λάθος να σχεδιάσει έναν ευρωπαϊκό πόλεμο. ούτε στις δυνατότητές του. φιλοκομουνιστής! Αν είναι δυνατόν! Και όμως είναι για μυαλά εντελώς ακατάλληλα 439 .. 3 αντιτορπιλικά. λοιπόν. ενώ ο Ρούσβελτ θα μετατρέψει τον ευρωπαϊκό πόλεμο σε παγκόσμιο με τη βοήθεια των Ιαπώνων. πολύ μακριά από την πατρίδα τους. που καθόλου δεν δυσκολεύ­ τηκε να βγάλει στον πόλεμο τη φιλειρηνική και μακάρια Αμερική την επόμενη κιόλας μέρα Αυτή ακριβώς ήταν η πρόθεση του Ρούσβελτ. Ήταν μια φοβερή εθνική καταστροφή για την Αμερική.

που λέει αυτές τις κοτσάνες. μια από τις πιο μεγάλες διεθνείς προσωπικότητες του 20ού αιώνα στη δύσκολη επιστή­ μη της πολιτικής οικονομίας και σύμβουλος του Στάλιν στη διάρκεια του πολέμου.για αφαιρετική σκέψη και μακρόπνοους σχεδιασμούς. ούτως ή άλλως δεν θα είχε νόημα σε λίγο. που είναι ένα παλιό σχέδιο του Ρούσβελτ. και επαναφέρουν στην τάξη τον ολιγόνοα Τρούμαν. πρέπει να συνεχιστεί η οικονομική βοήθεια προς τη Σοβιετική Ένωση. αυτούς ακριβώς που εφαρμόζονται σήμερα στην πράξη με τη στρατηγική και την τακτι­ κή της παγκοσμιοποίησης του Κεφαλαίου. αφού ολόκληρη η Ευρώπη θα είναι κομουνιστική! Εδώ η βλακεία του Ζντάνοφ. λέει. Ο Χάρυ Τρούμαν (1884-1953). έχουν μυριστεί το κόλπο του Ρούσβελτ για την οικουμενοποίηση του καπιταλισμού και την άλωση του κομουνισμού απ’ τα μέσα. που είναι υπέρ της διακοπής κάθε είδους επαφής με τη Σοβιετική Ένωση. σχεδιάστηκε όμως επί Ρούσβελτ. Ο σοφός Βάργκα λέει στον Στάλιν πως είτε δεχτούν είτε όχι την αμερικανική βοήθεια οι Ρώσοι. δεν είναι ικανός για «μεγάλη πολιτική». αντιπρόεδρος του Ρούσβελτ και κατ’ ανάγκη διάδοχός του μετά το θάνατό του. Όμως. κυρίως ο στρατηγός Τζωρτζ Μάρσαλ. Όμως οι σύμβουλοι του Στάλιν εισηγούνται την απόρριψη της αμερικανικής προσφοράς για βοήθεια Πράγμα που γίνεται Και προκαλούνται ρίγη συγκινήσεως στους κομουνιστές όλου του κόσμου με τις υπερήφανες δηλώσεις των Ρώσων που λεν μεγαλοπρεπώς πως μπορούν να τα καταφέρουν και μόνοι τους. Και ενώ η βοήθεια προς τη Σοβιετική Ένωση έχει ήδη αποφασιστεί. όμως. με την οικονομική βοήθεια Το Σχέδιο Μάρσαλ για το ξεφόρτωμα του πληθω­ ριστικού πλεονάσματος της αμερικανικής οικονομίας εφαρμόστηκε μεν επί Τρούμαν. συνιστά στο αφεντικό του να μην πιστεύει στα παραμύθια των αισιόδοξων που λεν πως ο καπιταλισμός. ο πιο πιστός και πιο αφοσιωμένος στον μακαρίτη Πρόεδρο συνεργάτης. αυτός διατάσσει την άμεση διακοπή της. ξεπερνάει τη βλακεία του Τρού­ μαν. οι άνθρωποι του Ρούσβελτ. Επεμβαίνουν. ο Ζντάνοφ και ο Βοζνεσένσκι. Αυτός είναι ο λόγος που οι αισιόδοξοι εισηγούνται τη μη αποδοχή της αμερικανικής βοήθειας. ο ιδιοφυής οικονομολόγος Γιεβγκένι Βάργκα. μετά την ήττα του φασι­ σμού. Τώρα. αν και ρημαγμένοι από τον πόλεμο. Η οποία. είναι η Σοβιετική Ένωση που λέει όχι στην αμερικανι­ κή βοήθεια Οι κύριοι σύμβουλοι του Στάλιν. και αρχικά αφορούσε και τις Λαϊκές Δημοκρατίες και τη Σοβιετική Ένωση. που αναιρεί στα γρήγορα την προηγούμενη απόφαση και τώρα λέει ναι. όπου να ’ναι καταρρέει παντού στην Ευρώπη. δεν θα δημιουργήσουν κανένα πληθωρι­ 440 . όμως.

Αλλά σάμπως το άλλο που τελικά προκρίθηκε. Μην κατηγορείτε. Αλλωστε. Ο άνθρωπος αυτός. εκείνος που κέρδισε στο τέλος. προσθέτει ο Βάργκα Αν ο απαισιόδοξος Βάργκα έδινε δέκα χρόνια ζωής στον καπιταλι­ σμό μετά τη λήξη του πολέμου. ήξερε να σχεδιά­ ζει με προοπτική τουλάχιστον πεντηκονταετίας.στικό πρόβλημα ατούς Αμερικανούς. να καρδαμώσουν και μετά να καθίσουν και να πιουν εις υγείαν των κορόιδων. Εν προκειμένω. βέβαια. το 1990. Που. που κι αυτά ήταν ψεύτικα Και στην αισιοδοξία τους. Το εν λόγω δόγμα εξαγγέλ­ θηκε στις 12 Μαρτίου 1947 (τρεις μήνες πριν εξαγγελθεί το Σχέδιο Μάρσαλ) για να γνωρίσει στους Ευρωπαίους και σ’ όλον τον κόσμο 441 . οικονομίας. εμάς τους κομουνιστές της Δύσης για αφελείς. ίσως και μέρες ζωής του έδιναν οι άλλοι. 'Οσο για τον Τρσύμαν. τουλάχιστον εσείς που ακόμα δεν καταλάβατε πόσο σατανικά μεγαλοφυές ήταν το παλιό σχέδιο του Ρούσβελτ για την παγκοσμιοποίηση του καπιταλισμού. ένας πραγματικά μεγάλος πολιτικός. οι αισιόδοξοι (Η αισιοδοξία είναι συναίσθημα και ως τούτου παντελώς άσχετη με τη λογική). αφού μπορούν να διοχετεύσουν το περίσσευμα σ’ όποια πεινασμένη ή κατεστραμμένη χώρα του πλανήτη θέλουν. βέβαια. Φυσικά. που δεν χάνουν ποτέ την ελπίδα για το μετά θάνατον μεγάλο κέρδος του παραδείσου. που ήταν διατεταγμένη και άνωθεν επιβεβλημένη. δεν ήταν εκτός από παρακινδυνευμένο και εντελώς ηλίθιο. που σπαν τα νεύρα του αντιπάλου. 'Επρεπε να την πάρουν. δεν δεσμεύει κανέναν. Οι Ρώσοι έμειναν κολ­ λημένοι στα πενταετή σχέδια. Αλλωστε ο καπιταλισμός δεν εξάντλησε ακόμα τη δυναμική του και έχει πολλά περιθώρια ανάπτυξης μέχρι την τελική κατάρρευσή του σε δέκα χρόνια. το σχέδιό μου εκτός από κυνικό είναι και άκρως παρακιν­ δυνευμένο αν όχι και βλακώδες. να καταφύγουν σε έλληνες συμβούλους για ιδέες ως προς την καλύτερη αξιοποίησή της. κερδίζει πάντα ο υπομονητικός και αυτός που ξέρει να παίζει δύσκολα παιχνίδια. σκεφτείτε πόσους μήνες. Πώς είναι δυνατό να αναπτύξεις την οικονομία ερήμην του πεινασμένου λαού. αυτός ήταν ένας μετριότατος Πρόεδρος. να την αξιοποιήσουν χωρίς. Οι Ρώσοι έχασαν το παιχνίδι τότε που αρνήθηκαν την αμερικανική βοήθεια Το λέω εν πλήρει επιγνώσει πως είναι εντελώς κυνική αυτή η προσωπική μου άποψη. όπως κι αυτή των χριστιανών. Που ωστόσο θα προκαλέσει ρίγη ενθουσιασμού στους κομουνιστόφοβους όλου του κόσμου και εντελώς ιδιαίτερα στους ολιγόνοες έλληνες εθνικόφρονες με το περίφημο «δόγμα Τρούμαν». λοι­ πόν. ήταν ο μακαρίτης Ρούσβελτ με το μακράς πνοής σχέδιό του για την οικουμενοποίηση της καπιταλιστικής. δηλαδή της αμερικανικής κατά το μεγαλύτερο μέρος της.

η μέρα που η Αμερική σκαντζά­ ρει την κουρασμένη και χρεοκοπημένη Αγγλία στην επιτήρηση ολόκλη­ ρης της Μεσογείου και όχι μόνο της Ελλάδας. απ’ όπου άρχισε η αλλαγή βάρδιας. θα πάρει από την Αμερική γενναία στρατιωτική και οικονομική βοήθεια.πως οι λαοί που δεν υποδουλώθηκαν ήδη στους κομουνιστές θα αποτελούν στο εξής τον «ελεύθερο κόσμο». όμως ο περίφημος «σύμ­ βουλος τεσσάρων αμερικανών προέδρων» Μπέρναρν Μπαρούχ. που ποτέ δεν αγάπησαν την πατρίδα και γι’ αυτό ποτέ δεν έγιναν δωσίλογοι. οι Αμερικανοί χρησιμοποιούν τον όρο για να χαρακτηρίσουν τη σοβιετική πολιτική γενικά Που όντως είναι «ψυχρά πολεμική» έναντι των μέχρι πριν από λίγο συμμάχων της Σοβιετικής 442 . Ίήν εν λόγω ελευθερία την εγγυώνται οι Αμερικανοί. που ήδη από την προηγούμενη χρονιά υποφέρει από έναν καταστροφικό εμφύλιο πόλεμο. Καλό είναι να αλλάζει κανείς αφέντη όταν ο παλιός δεν μπορεί να εγγυηθεί την «εθνική υπερηφά­ νεια» των ιθαγενών. Καλό είναι επίσης όσοι δεν θα ήθελαν να είναι ιθαγενείς με την αφρικανική έννοια να ανατινάζουν κάπου κάπου το εν Αθήναις άγαλμα του Τρούμαν. 2. την ίδια βοήθεια θα πάρει και η Τουρκία Που ναι μεν δεν αντιμετώπιζε κομουνιστικό κίνδυνο. Με την εφαρμογή του δόγματος Τρούμαν πρώτα στην Ελλάδα. μπορού­ σε όμως να αντιμετωπίσει στο μέλλον. εξαιτίας της ελληνικής επιρροής (!) αλλά και της γεωγραφικής της θέσης. η οποία κινδύνεψε κάποτε από εκείνους τους άτιμους τους κομουνιστές. προκειμένου να αντιμετω­ πίσει τον κομουνιστικό κίνδυνο. που τον παραλαμβάνει από το δημοσιογράφο. Η 12η Μαρτίου 1947 είναι. Όμως. Φυσικά. τον επιβάλλει στην Αμερική με την πρώτη κιόλας φορά που τον εκστομίζει σε δημόσιο λόγο του το 1947. λοιπόν. προφανώς τιμής ένεκεν. η ελληνική κυβέρνηση. έτσι εις μνήμην αυτού του μεγάλου σωτήρα της εθνικής μας τιμής. Ο ψυχρός πόλεμος Μπορεί ο όρος «Ψυχρός Πόλεμος» να προέκυψε τυχαία το 1946 από ένα δημοσιογραφικό ευφυολόγημα του Σουόπ. Αμέσως μετά ο διάσημος αμερικανός δημοσιογράφος Ουόλτερ Λίπμαν τον επιβάλλει και διεθνώς όταν μιλάει για το πραξικόπημα της Πράγας το Φεβρουάριο του 1948 και τον αποκλεισμό του Βερολίνου το 1948 και 1949.

Πάντως έχει κάποια σχέση με τον κλασικό ψυχο­ λογικό πόλεμο και είναι συναισθηματικά υπερφορτισμένος. που δεν είναι σε θέση να οκεφτούν πολιτικά. ωστόσο. Όμως και η πολιτική των Αμερικανών έναντι των Σοβιετικών δεν είναι λιγότερο «ψυχρά πολεμική». Κι έτσι προκύπτει η πάντα επίφοβη «ισορροπία του τρόμου».Ένωσης. με τους στρατιωτικούς. ώστε ο ψυχρός να μη γίνει θερμός 443 . Έτσι. υπάρχει γι’ αυτόν μια αμερικανική και μια σοβιετική άποψη. που η κάθε μια τον περιγράφει όπως τη βολεύει. κατά τη σοβιετική άποψη ο Ψυχρός Πόλεμος είναι ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστι­ κό της πάλης των τάξεων. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς ψοφούν για παράσημα και δεν ξέρεις τι μπορούν να κάνουν για να τα αποκτήσουν. μπορεί να γίνουν άκρως επικίνδυνοι. αλλά έχει αυτάρκεια και αυτοδυναμία Όμως. διεξάγεται αποκλειστικά από τους πολιτικούς σε στενή συνεργα­ σία. Έτσι. ο Ψυχρός Πόλεμος είναι μορφή πολέμου που επιλέχτηκε από τον αντίπαλο. που κι αυτή είναι πόλεμος χωρίς όπλα Πάντα κατά τους Σοβιετικούς. που αποσκοπεί στο σπάσιμο των νεύρων του εχθρού. από το συμβατικό ψυχολογικό πόλεμο. Ενώ ξέρουμε τι γίνεται στη διάρκεια ενός θερμού. Γι’ αυτό ακριβώς τα κλειδιά των πυρηνικών οπλοστασίων δεν τα κρατούν στρατιωτικοί. κανείς δεν θα μπορούσε να σας πει τι ακριβώς γίνεται στη διάρκεια ενός ψυχρού πολέμου. που μπορούν να την κατα­ στρέψουν ανά πάσα στιγμή οι αδέξιοι και οι ανισόρροποι Κανείς δεν μπόρεσε να δώσει έναν σαφέστερο ορισμό του όρου «Ψυχρός Πόλεμος». Διότι ο Ψυχρός Πόλεμος δεν λειτουρ­ γεί στο περιθώριο ενός θερμού. διά του οποίου επισημαίνεται ευφυέστατα μια αντίφαση: το να είσαι συνεχώς ετοιμοπόλεμος χωρίς να τολμάς να κηρύξεις τον πόλεμο σε έναν αντίπαλο που τον θεωρείς ισοδύναμο. Παρά την αδυναμία για ένα ακριβή και σαφή ορισμό του όρου Ψυχρός Πόλεμος. ο αμερικανικός όρος γίνεται δημοφιλέστατος και στη Ρωσία κι αυτή είναι που επωφελείται περισσότερο από τον καινοφανή νεολο­ γισμό. Διαφέρει. πράγμα που τους υποχρέωσε να προσαρμοστούν με τρόπο τέτοιο. Στον Ψυχρό Πόλεμο δεν είναι δυνατό να μοιραστούν παράσημα και οι προαγωγές ακολουθούν ρουτινιέρικα την επετηρίδα Τώρα ο νταής ή ο ηρωικού φρονήματος στρατιωτικός παραχωρεί τη θέση του στον τεχνο­ κράτη στρατιωτικό και το προσωπικό θάρρος μπαίνει σε δεύτερη μοίρα Στον Ψυχρό Πόλεμο κανείς δεν «πέφτει ηρωικά μαχόμενος». Σε συνθήκες Ψυχρού Πολέμου οι παραδοσιακοί στρατιωτικοί. ωστόσο. Που τώρα οφείλουν και αυτοί να σκέφτονται πολιτικά κλιμακώνοντας τον τρόμο με τους εξοπλισμούς και σχεδιάζοντας έναν διαρκώς αναμενόμενο και συνεχώς αναβαλλόμε­ νο πυρηνικό πόλεμο.

πόλεμος. Ποτέ και σε καμιά περίπτωση οι Σοβιετικοί δεν μπλόφαραν προπαγανδίζοντας την ειρήνη και υποστηρίζοντας τα φιλειρηνικά κινήματα Αλλωστε. που υπήρξε ένα από τα πιο μεγάλα μπίζνες-καθάρματα που εμφανίστηκαν ποτέ στις ΗΠΑ και στον κόσμο. 'Οντως. δηλαδή τον Αΐζενχάουερ. Ο δημοκρατικός Κένεντυ θα διαδεχτεί το ρεπουμπλικάνο Αϊζενχάουερ το 1961. θα φορτώσει σ’ αυτό κατ’ εντολή του πατέρα και δυο από τα αδέρφια του και τελικά θα κερδίσει άνετα. που κοντά του ο πρσκάτοχός του. είχαν σταθερά στο νου τους την καταστροφή της Σοβιετικής Ένωσης μέσα από έναν πόλεμο φθοράς στον οποίο δεν θα αντέξει τελικά η χώρα του Λένιν. ο ρεπουμπλικάνος Ντιούαιτ Αΐζενχάουερ (1890-1969) φαντάζει ιδιοφυία— και με τον τρόπο του είναι πράγματι Ο γερμανικής καταγωγής αμερικανός διοικητής των συμμαχικών δυνάμεων στη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου Αΐζενχάουερ. πως δημιούργησαν «πυραυλικό κενό». όπως και ο Ρόύσβελτ πριν απ’ αυτόν. κατηγορώντας τους ρεπουμπλικάνους. Ομως. ΤΙ θα μπορούσε να σημαίνει για την Αμερική η συνύπαρξη με τον εχθρό. που επανέφερε στην επικαιρότητα ο Χρουστσόφ. θα μπορούσε να σημαίνει συνέχιση και προσαρμογή της πολιτικής του Ρόύσβελτ στις νέες συνθήκες που δημιούργησε η «ισορροπία του τρόμου» την οποία επέβαλε η κατοχή της ατομικής βόμβας και από τους δύο αντιπάλους. Πολλά θα μπορούσε να σημαί­ νει Κυρίως. όμως. χωρίς ωστόσο η λέξη συνύ­ παρξη να παραπέμπει σε κάποια αλλαγή στην κατάσταση εχθρότητας και αντιπαλότητας ανάμεσα στις δύο υπερδυνάμεις. πως ανέχθηκαν το κομουνιστικό καθεστώς στην Κούβα — και άλλα τέτοια κομουνιστοφοβικά Με τα χρήματα του υπερφιλόδοξου πατέρα του. Ο για δύο μόνο χρόνια 35ος Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Ίζων Φιτζέραλντ Κένεντυ (1917-1963) στην αρχή υιοθέτησε και τελικά αποδέχτηκε τον παλιό σταλινικό νεολογισμό «ειρηνική συνύπαρξη». οι ανίκανοι για μακρόχρο­ νους και μακρόπνοους σχεδιασμούς δεν θα καταλάβουν πως και ο Κένεντυ. και στην πραγ­ ματικότητα θα αγοράσει τις εκλογές με τα χρήματα του πατέρα Ευτυ­ χώς γι’ αυτόν και για το κόμμα του που «πέθανε νωρίς» με το γνωστό βάρβαρο τρόπο που θα τον κάνει ήρωα και ο κόσμος δεν θα μάθει τελικά τι μεγάλη νούλα ήταν αυτός ο «μοντέρνα συντηρητικός» άνθρω­ πος. ο Ίζων θα καβαλήσει το σαράντα θέσεων ιδιω­ τικό αεροπλάνο που θα του κάνει δώρο ο πατέρας για τις ανάγκες του προεκλογικού αγώνα. Κι αυτός ήταν ο κύριος λόγος που έφαγε το κεφάλι του. ο θερμός πόλεμος δεν συμφέρει με τίποτα στη Σοβιε­ τική Ένωση. όταν . οι Σοβιετικοί είναι αυτοί που μετονόμασαν τον Ψυχρό Πόλεμο σε «ειρηνική συνύπαρξη».

άρχισε ο πόλεμος ήταν., συνταγματάρχης! Δεν υπάρχει προηγούμενο στην παγκόσμια στρατιωτική ιστορία αξιωματικού που ανέβηκε τόσο γρήγορα τα σκαλοπάτια της στρατιωτικής ιεραρχίας. Αυτός ο εξαιρετι­ κά γοητευτικός, ευγενικός και ήπιος άνθρωπος, δεν έμοιαζε με στρατιω­ τικό. Και ωστόσο ήταν ένας ιδιοφυής μάχιμος αξιωματικός που δεν καταδέχτηκε τα άνετα επιτελεία και που ήξερε να εφαρμόζει στο πεδίο της μάχης τα επιτελικά σχέδια με μια άνεση, μια ταχύτητα και μια ευελιξία, που έχει σχέση μάλλον με την τέχνη και την τεχνική του επιδέξιου διπλωμάτη παρά του στρατιωτικού. Ο «Αικ», όπως τον έλε­ γαν όλοι, μπορεί και «καταλαβαίνει» γρήγορα τα προτερήματα και τα ελαττώματα του αντιπάλου, ξέρει να τον παραπλανά επιδέξια όταν χρειάζεται, ξέρει να του βάζει τρικλοποδιές όταν πρέπει κι όλα αυτά με την άνεση του παίκτη που γουστάρει πολύ το παιχνίδι και δεν μεμψιμοιρεί όταν χάνει Όλοι σ’ Ανατολή και Δύση, κομουνιστές και αντικομουνιστές, όσο διαρκεί ο πόλεμος θα αγαπήσουν πολύ αυτόν το γλυκύ­ τατο άνθρωπο. Αλλωστε, ο Αϊζενχάουερ είναι ο σούπερ-σταρ του πολέ­ μου. Και είναι αυτή ακριβώς η δημοτικότητα που θα του χαρίσει άνετα το προεδρικό αξίωμα για δύο συνεχόμενες περιόδους, σε μια εξαιρετικά δύσκολη για τη χώρα του και τον κόσμο εποχή. Φύσει συμβιβαστικός και διαλλακτικός αυτός ο «συντηρητικός» ρεπουμπλικάνος θα κάνει ό,τι μπορεί για να απαλύνει τις συνέπειες του έξαλλου αντικομουνισμού του προκατόχου του, δημοκρατικού Τρούμαν. Αλλά δεν θα καταφέρει τίποτα θ α επιχειρήσει ακόμα να ελέγξει και να χαλιναγωγήσει το γελοίο Μακάρθυ. Αλλά δεν θα πετύχει τίποτα θ α βάλει τον υπουργό Εξωτερικών Τζων Φόστερ Ντάλες να τσιρίζει υστε­ ρικά για τον κομουνιστικό κίνδυνο, αλλά όλοι καταλαβαίνουν πως απλώς τσιρίζει. Ο Αϊζενχάουερ δεν θέλει με τίποτα τη σύγκρουση με τη Σοβιε­ τική Ένωση. Ξέρει από συμβατικό, όχι από πυρηνικό πόλεμο. Γνωρίζει πως στον πυρηνικό πόλεμο δεν είναι δυνατό να υπάρξουν ήρωες. Οι στρατιωτικοί δεν προάγονται επ’ ανδραγαθία πατώντας τα κουμπιά για την εκτόξευση των πυραύλων. Ο στρατός δεν αγαπάει τον πυρηνικό πόλεμο. Τον πυρηνικό πόλεμο τον διεξάγουν εξ ολοκλήρου οι πολιτικοί. Αλλωστε, αυτοί ήταν πάντα οι πραγματικοί αφανείς βάρβαροι των πεδίων των μαχών, αν εξαιρέσεις, βέβαια, τις περιπτώσεις των στρατιω­ τικών εκείνων που παίρνουν πολιτικές πρωτοβουλίες για να σώσουν την πατρίδα, όταν δεν μπορούν να τη σώσουν οι πολιτικοί — και άλλα τέτοια εξίσου βλακώδη παττακοκικά. Τελικά, τον Ψυχρό Πόλεμο θα τον κερδίσουν οι Αμερικανοί χωρίς να χρειαστεί να τον θερμάνουν. Η αμερικανική οικονομία, που δεν γνώρισε σημαντική φθορά στον πόλεμο και που η ανάπτυξή της είχε 445

αρχίσει δύο αιώνες πριν αρχίσει η ανάπτυξη της σοβιετικής το 1930 για να συντρίβει στη διάρκεια ενός καταστροφικού πολέμου, δίνει στους Αμερικανούς σοβαρά πλεονεκτήματα σ’ όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Που θα τον κερδίσουν καθυστερημένα και με πολύ μεγάλο κόστος. Οι Σοβιετικοί δεν θα αντέξουν στο μακρόχρονο πόλεμο φθοράς πού τους κάνουν οι Αμερικανοί. Ο Ψυχρός Πόλεμος είναι ο πιο ιδιόρρυθμος ανταρτοπόλεμος που έγινε ποτέ. Ο Ψυχρός Πόλεμος στηρίζεται σε ατομικές βόμβες που δεν θα εκραγούν ποτέ. Ο Ψυχρός Πόλεμος είναι ο Ατομικός Πόλεμος που δεν έγινε. Ο Ψυχρός Πόλεμος ήταν ένας ακήρυχτος και άτυπος πόλε­ μος που άρχισε λίγο μετά τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και τελείωσε το 1991 με τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Ο Ψυχρός Πόλεμος ήταν ένας πολύ μακρύς πόλεμος. Που, μέσα στην Αμερική, με το μακαρθισμό θα πάρει τη μορφή εμφυλίου πολέμου. Ο γερουσιαστής του ρεπουμπλικανικού κόμματος Τζόζεφ Μακάρθυ (1908-1957) στη διάρκεια του πολέμου ήταν εθελοντής πεζοναύτης. Παριστάνοντας τον ήρωα πολέμου και τον υπερπατριώτη εξελέγη γε­ ρουσιαστής το 1946 με μεγάλη διαφορά ψήφων από το συνυποψήφιο του, που πολέμησε μεν κι αυτός αλλά δεν έτυχε να γίνει ήρωας, ίσως γιατί δεν φοβήθηκε τόσο, ώστε ν’ αρχίσει να τρέχει προς τα μπροστά γιατί αν έτρεχε προς τα πίσω θα πήγαινε στρατοδικείο. Μέχρι το Φεβρουάριο του 1950 ο Μακάρθυ ήταν ένας εντελώς άσημος γερουσιαστής, που θα γίνει ξαφνικά διάσημος όταν κάποια μέρα, στα καλά καθούμενα, θα βγει και θα πει δημοσίως πως 205 (ακριβώς) κομουνιστές έχουν διεισδύσει στο υπουργείο Εξωτερικών και ετοιμάζονται να πουλήσουν τις Ηνωμένες Πολιτείες στη Σοβιετική Ένωση. Μόλις μαθεύτηκε το νέο έγινε χαμός από τη μια άκρη της Αμερικής μέχρι την άλλη, από την ακτή του Ατλαντικού μέχρι την ακτή του Ειρηνικού. Ο Μακάρθυ καλείται κατεπειγόντως στην Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων της Γερουσίας να καταθέσει τη λίστα με τα ονόματα των 205 κομουνιστών που ελέγχουν το υπουργείο Εξωτερικών. Και κατα­ θέτει τη λίστα με τα ονόματα 205 σοσιαλδημοκρατών, σοσιαλιστών και φιλοκομουνιστών, που ποτέ δεν υπήρξαν μέλη κανενός κόμματος. Η κυβέρνηση του λέει πως σε μια δημοκρατική χώρα κανείς δεν διώκε­ ται για τις ιδέες του. Αλλά ο Μακάρθυ καταφέρνει να ξεσηκώσει και να πάρει μαζί του τους μικρόνοες μικροαστούς ολόκληρης της Αμερικής. Είναι κατατρομοκρατημένοι απ’ όσα συμβαίνουν αυτή τη χρονιά στην Κορέα, από την επικράτηση των κομουνιστών στψ Κίνα τ ψ προηγού­ μενη χρονιά (1949) και από τ ψ εμφάνιση των Λαϊκών Δημοκρατιών 446

στην Ευρώπη. Κανείς ποτέ δεν ξέρει τι είναι σε θέση να κάνουν αυτοί οι σατανικοί άνθρωποι, αυτοί οι «άθεοι» που τα έχουν όλα κοινά, ακόμα και τις γυναίκες. Ο Μακάρθυ ερήμην και της λογικής και της κυβέρνησης κηρύσσει παναμερικανική αντικομουνιστική εκστρατεία με τεράστια επιτυχία Κάτω από αυτές τις συνθήκες επανεκλέγεται θριαμβευτικά γερου­ σιαστής το 1952 και εξασφαλίζει αυτοδικαίως την προεδρία της Επι­ τροπής Αντικυβερνητικών Ενεργειών της Γερουσίας και της ανακριτικής υποεπιτροπής της. Τα επόμενα δύο χρόνια, το 1953 και 1954, καλεί σε ανάκριση σχεδόν όλους τους υπαλλήλους όλων των υπουργείων αλλά δεν καταφέρνει να αποδείξει τίποτα για κανέναν. Και η κοινή γνώμη αρχίζει να μεταστρέφεται κυρίως από τότε που αυτός ο ψυχοπαθής ιδεοληπτικός κατηγορεί εμμέσως πλην σαφώς και τον πρόεδρο Αΐζεν­ χάουερ για φιλοκομουνισμό! Ο «Αικ» είναι ένα είδωλο για τις μάζες και ο Μακάρθυ επιχειρεί να το λεκιάσει φτύνοντας χολή. Ήταν το μοιραίο λάθος του. Το 1954 ο Μακάρθυ θα γελοιοποιηθεί εντελώς. Η επιτροπή του, για 36 μέρες εξετάζει συνέχεια αξιωματικούς του στρατού και ανώτατους διοικητικούς υπαλλήλους. Ο Μακάρθυ κοντεύει να εξαρθρώσει τη στρα­ τιωτική και την κυβερνητική μηχανή και έχει γίνει επικίνδυνος για τη δημόσια τάξη. Η χαριστική βολή, όμως, θα έρθει από την πραγματική ανακάλυψη, από πραγματικούς πράκτορες των μυστικών υπηρεσιών, πραγματικών κομουνιστών, που κατέχουν πραγματικά κρατικά πόστα Γι’ αυτούς, τα λαγωνικά του Μακάρθυ δεν είχαν βρει και δεν είχαν πει τίποτα απολύτως. Μπας, λουιόν, και ήταν πράκτορας των κομουνι­ στών, που παραπλανούσε και ξεστράτιζε τις αρχές; αρχίζουν να αναρω­ τιούνται οι μονίμως άσχετοι με τη λογική αμερικανοί μικροαστού Στα μέσα Νοεμβρίου του 1954 οι ρεπουμπλικάνοι θα χάσουν την πλειοψηφία στη Γερουσία και ο Μακάρθυ θα αντικατασταθεί στην προεδρία της ανακριτικής επιτροπής. Σε λίγο θα ακολουθήσει και επί­ σημη καταδίκη του από τη Γερουσία Ο μακαρθισμός τελειώνει επισή­ μους το 1954. θ α διαρκέσει κάπου τέσσερα χρόνια, θα αναστατώσει την Αμερική και τον κόσμο και θα ενσταλάξει στη συνείδηση του μέσου Αμερικανού την επιφυλακτικότητα και το φόβο. Για καλό και για κακό, όλοι θεωρούν υποχρέωσή τους να δηλώνουν με κάθε ευκαιρία, αν όχι τον απροκάλυπτο αντικομουνισμό τους, τουλάχιστον τις επιφυλάξεις τους για την πρακτική αξία «μιας ανεφάρμοστης θεωρίας». Μέχρι τις μέρες μας κάθε βολεψιματίας μικροαστός επαναλαμβάνει μονότονα το ίδιο βλακώδες και αγράμματο τροπάρι. Ένας λελογισμένος, διάχυτος, ήπιος και «δημοκρατικός» μακαρθι447

ομός θα ήταν ευπρόσδεκτος από την άρχουσα αστική τάξη. Έτσι ακρι­ βώς λογάριαζαν οι διαμορφωτές της κοινής γνώμης της Αμερικής πως θα ήταν ο μακαρθισμός πριν πάρει αυτό το βδελυρό όνομα Αλλά την έπαθαν σαν μαθητευόμενοι μάγοι. Βοήθησαν τα δαιμόνια να βγουν στην πιάτσα και μετά δεν ήξεραν πώς να τα μαζέψουν. Διότι, βέβαια, ο μακαρθισμός δεν ήταν έργο του Μακάρθυ. Ήταν αμυντικό - ψυχολογι­ κό όπλο του Ψυχρού Πολέμου, που οι ειδικοί στην ψυχολογία της μάζας το άφησαν να λειτουργήσει μέσω του Μακάρθυ. Έκαναν ένα λάθος στη γόμωση του βλήματος, που έγινε πιο ισχυρό απ’ ό,τι προέβλεπε η συνταγή. Αλλά τι να κάνουμε, άνθρωποι είμαστε, λάθη κάνου­ με, αντικομουνιστές είμαστε, μαλακίες κάνουμε.

3. Ο πόλεμος της Κορέας
Η πανάρχαια εθνότητα των Κορεατών, ένα φυλετικό μίγμα από Κινέζους, Ινδοκινέζους, Ιάπωνες και Μογγόλους, θα δημιουργήσει το πρώτο κράτος το 1122 π Χ , περίπου την εποχή της καθόδου των Δωριέων στην Ελλά­ δα Η χερσόνησος της Κορέας, μαζί με τα 3.500 νησιά που την πλαισιώ­ νουν, κατοικείται από 40 περίπου εκατομμύρια κατοίκους απ’ τα οποία τα 10 περίπου στην κομουνιστική Βόρεια και τα 30 περίπου στην καπι­ ταλιστική Νότια Κορέα, όπου έχει την έδρα της και η «Αυτοκρατορία Χιουντάι», μια από τις μεγαλύτερες αυτοκινητοβιομηχανίες στον κόσμο. Χώρα εξαιρετικά πολιτισμένη και ευεπίφορη στις ευρωπαϊκές επιδράσεις η Κορέα με την πολύ μεγάλη ναυτική παράδοση, σ’ ολόκληρη την ιστορία της θα είναι το μήλον της έριδος ανάμεσα στην Κίνα και την Ιαπωνία Το 1910 θα ενσωματωθεί στην Ιαπωνία με τη συγκατάθεση μιας μεγάλης μερίδας Κορεατών, που φοβούνται τις επεμβάσεις και των Κινέζων και των Ρώσων. (Σύνορα με την Κορέα έχει και η Ρωσία). Το 1945 που τελειώνει ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος με την ήττα και της Ιαπωνίας, που θα παραδοθεί τελευταία από τις ηττημένες χώρες στους Αμερικανούς, οι οποίοι θα δεινοπαθήσουν στη Μάχη του Ειρηνι­ κού από τους μέχρι θανάτου αφοσιωμένους στον Αυτοκράτορα ιάπωνες στρατιώτες, κυρίως τους καμικάζι, τους πιλότους αυτοκτονίας που, για μεγαλύτερη ευστοχία, πέφτουν στα αμερικανικά πλοία μαζί με τα φορτω­ μένα με βόμβες αεροπλάνα τους, βρίσκει την Κορέα ιαπωνικό έδαφος εκτός Ιαπωνίας. Μπαίνει τότε το εύλογο ερώτημα τι θα απογίνει μ’ αυτό

το κομμάτι της ηττημένης Ιαπωνίας που δεν βρίσκεται στην Ιαπωνία Οι Σύμμαχοι αποφαίνονται ομόφωνα πως πρέπει να γίνουν εκλογές προκει­ μένου να αποφασίσει ο λαός για την τύχη του· και πως μέχρι να γίνουν, οι Κορεάτες, που είχαν πολεμήσει σαν Ιάπωνες στο πλευρό των Ιαπώνων, οι μεν πάνω από τον 38ο παράλληλο διαβιούντες θα έπρεπε να επο­ πτεύονται διοικητικά από τους Ρώσους, μια και τα σύνορα με τη Ρωσία βρίσκονται από κείνη τη μεριά, οι δε κάτω από τον 38ο παράλληλο ζώντες θα έπρεπε να επιτηρούνται από τους Αμερικανούς, δεδομένου ότι η ηττημένη Ιαπωνία, που ελέγχεται εξ ολοκλήρου από τους Αμερικανούς, βρίσκεται νότια της Κορέας. Μέχρι εδώ όλα παν καλά και όλες οι αποφάσεις των Συμμάχων φαίνονται εύλογες και δίκαιες. Και οι Ρώσοι και οι Αμερικανοί θέλουν πράγματι η νέα, μεταπολε­ μική Κορέα που θα προκύψει από τις εκλογές να είναι κράτος ενιαίο και αδιαίρετο. Έτσι, στο νότιο τμήμα της Κορέας, αυτό που τελεί υπό αμερικανική προστασία, γίνονται εκλογές το 1948 με την επίβλεψη του ΟΗΕ. Το βόρειο τμήμα, αυτό που τελεί υπό ρωσική προστασία αρνείται να κάνει εκλογές. Διότι θα έπρεπε να γίνουν και εκεί υπό την επίβλεψη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Και το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ ελέγχεται από τους Αμερικανούς. Αν, λοιπόν, πήγαιναν στη Βό­ ρεια Κορέα οι Αμερικανοί και οι άνθρωποί τους σαν επόπτες των εκλογών και σαν εγγυητές του εκλογικού αποτελέσματος, είναι βέβαιο πως θα μεροληπτούσαν υπέρ των δυτικόφιλων, λεν οι Ρώσοι. Πάντως, είτε μεροληπτούσαν είτε όχι, το βέβαιο είναι πως η Βόρεια Κορέα με τη συντηρητική παράδοση και τη μακρόχρονη ιαπωνική επί­ δραση θα ήταν δύσκολο να ψηφίσει φιλορωσικά και συνεπώς φιλοκομουνιστικά Αυτό το ξέρουν καλά οι Ρώσοι. Αλλά επιμένουν πονηρά στον κίνδυνο της νόθευσης του εκλογικού αποτελέσματος. Μετά τις εκλογές στο νότιο τμήμα ιδρύεται στις 15 Αυγούστου 1948 η Δημοκρατία της Κορέας, γνωστή περισσότερο σαν Νότια Κορέα Πρώτος πρόεδρός της ο Σίγκμαν Ρη. Βλέποντας οι βόρειοι Κορεάτες τους νότιους να κάνουν εκλογές χωρίς να ληφθούν από κοινού οι τελικές αποφάσεις για τον τρόπο που έπρεπε να γίνουν και στο Βορρά, κάνουν κι αυτοί τις δικές τους εκλογές δέκα μέρες αργότερα, στις 25 Αυγούστου 1948. Κι έτσι προκύπτει η Λαϊκή Δημοκρατία της Κορέας, γνωστή περισσότερο σαν Βόρεια Κορέα Πρώτος πρόεδρός της, ο μα­ κροβιότατος Κιμ Ιλ Σούνγκ, ο άνθρωπος που ανήγαγε την προσωπολα­ τρία σε υψηλή τέχνη. Κι έτσι, αντί μιας δημοκρατίας προκύπτουν δύο δικτατορίες, που υπάρχουν ακόμα, η μία κομουνιστική στο Βορρά και η άλλη καπιταλιστική στο Νότο. Δύσκολο να αποφασίσει κανείς ποια από τις δύο είναι η σκληρότερη. 449

Σε δύο περίπου χρόνια, ώρα τέσσερις το πρωί της 25ης Ιουνίου 1950 ο Λαϊκός Στρατός της Βόρειας Κορέας επιτίθεται ξαφνικά σ’ όλο το μήκος του 38ου παραλλήλου που χωρίζει τις δύο Κορέες και εισβάλ­ λει στη Νότια με την πρόθεση, λέει, να ενοποιήσει την κομμένη στα δυο χώρα Ο πόλεμος της Κορέας (1950-1953) αρχίζει Σε τρεις μέρες η Σεούλ, πρωτεύουσα της Νότιας Κορέας πέφτει στα χέρια των Βορειοκορεατών. Τη μέρα της εισβολής, που κανείς δεν την περίμενε, συνέρχεται επειγό­ ντως το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών και καλεί τους Βορειοκορεάτες να αποσυρθούν αμέσως πάνω από τον 38ο παράλληλο. Ο σοβιετικός εκπρόσωπος απουσιάζει σκόπιμα από τη συνεδρίαση, θ α δυσκολευόταν να δικαιολογήσει την ολοφάνερα απρόκλητη και αδικαιο­ λόγητη επίθεση των Βορειοκορεατών, που κάνουν επίδειξη δύναμης με την παρακίνηση των Ρώσων τώρα που ο Ψυχρός Πόλεμος είναι ακόμα φρέσκος και δύσκολα θα θερμαινόταν μετά την καταστροφική υπερθέρ­ μανση την οποία είχε ήδη προκαλέσει ο θερμός, που είχε τελειώσει μόλις πριν από πέντε χρόνια Βέβαια, στην άγρια αμερικανσκρατούμενη Δύση υπήρχε και η άποψη του στρατηγού Τζωρτζ Πάτον σύμφωνα με την οποία στη βράση κολλάει το σίδερο. Όμως, το σίδερο έπρεπε να κολλήσει επί ευρωπαϊκού εδάφους και οι Ευρωπαίοι δεν είχαν καμιά διάθεση να ζήσουν νέες φρικτές περιπέτειες πριν καλά καλά τελειώσουν οι προηγού­ μενες. Όλα έχουν μια σειρά και τώρα σειρά έχει ο Ψυχρός Πόλεμος, όχι ο θερμός. Αργότερα, βλέποντας και κάνοντας. Ο Ψυχρός Πόλεμος λέγε­ ται έτσι διότι οποιαδήποτε στιγμή μπορεί να τον βγάλει κανείς από την κατάψυξη, να τον ζεστάνει και να τον φάει Την επόμενη της συνεδρίασης του Συμβουλίου Ασφαλείας ο Πρόε­ δρος Χάρυ Τρούμαν διατάσσει τον στρατηγό Μακ Αρθουρ, διοικητή των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων της Απω Ανατολής που έχει την έδρα του στο Τόκιο, να στείλει επειγόντως ναυτική και αεροπορική βοήθεια στη Νότια Κορέα Καλεί επίσης τις χώρες που μετέχουν στον ΟΗΕ να παράσχουν την αναγκαία βοήθεια ώστε να αποκρουστεί η ένοπλη επίθεση των κομουνιστών Βορειοκορεατών, υπό την αρχηγία του φοβερού και τρομερού Κιμ Ιλ Σουνγκ, ενός σταλινικού σταλινικότερου του Στάλιν. Στις 30 Ιουνίου, πέντε μέρες μετά την επίθεση των Βορειοκορεα­ τών, όλες οι διαθέσιμες στρατιωτικές δυνάμεις των ΗΠΑ στην Απω Ανατολή αποβιβάζονται στη Νότια Κορέα και στις 5 Ιουλίου γίνεται η πρώτη μάχη ανάμεσα στους Αμερικανούς και τους Βορειοκορεάτες επί νοτιοκορεατικού εδάφους. Δύο μέρες μετά την πρώτη μάχη, το Συμβού­ λιο Ασφαλείας αποφασίζει τη σύσταση ενιαίας διοίκησης για τα στρα­ 450

τεύματα του ΟΗΕ, υπό τον αμερικανό στρατηγό Μακ Αρθουρ. Ήδη έχουν στείλει στρατό στην Κορέα 15 κράτη του ΟΗΕ εκτός των ΗΠΑ. Ανάμεσά τους και η Ελλάδα, που μόλις είχε βγει από τη φρικτή περι­ πέτεια του Εμφυλίου. Αλλά και η ξεκούραστη Τουρκία, που την είχε βγάλει μια χαρά στη διάρκεια του πολέμου, αφού μπήκε σ’ αυτόν κατά το τέλος, ίσα ίσα για να βρεθεί με τη μεριά των νικητών. Παρά ταύτα είναι αδύνατο να αναχαιτιστούν οι Βορειοκορεάτες. Μπροστά στο πλήρες αδιέξοδο, ο Μακ Αρθουρ επιχειρεί μια άκρως παρακινδυνευμένη λαβίδα περικύκλωσης και ο βορειοκορεατικός στρα­ τός χάνει στα γρήγορα κάπου 100.000 άνδρες. Ο αμερικανός στρατη­ γός θα γίνει μέσα σε μια μέρα πρόσωπο τόσο μυθικό διεθνώς, που τα γυαλιά ηλίου που φοράει θα ονομαστούν «Μακ Αρθουρ». Στο εξής θα τα φορούν κυρίως οι στρατιωτικοί, που θα ήθελαν να μοιάσουν στον ένδοξο αμερικανό στρατηγό, έτσι απλά, φορώντας γυαλιά ηλίου, ούτε καν μυωπίας για να βλέπουν τουλάχιστον τη μύτη τους. (Ο Αϊνστάιν λέει πως στο στρατιωτικό το μυαλό είναι μάλλον περιττό. Ο νωτιαίος μυελός φτάνει και περισσεύει για να λειτουργούν καλά τα ανακλαστικά ώστε να εκτελούνται σωστά οι διαταγές). Η Σεούλ ανακαταλαμβάνεται από τον Μακ Αρθουρ στις 27 Σεπτεμ­ βρίου 1950. Και στις 7 Οκτωβρίου η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ εξουσιο­ δοτεί το διοικητή των στρατευμάτων των Ηνωμένων Εθνών να εισβάλει στη Βόρεια Κορέα, να την καταλάβει και να επιβάλει την ένωση με τη Νότια Το αρχικό σχέδιο της απόκρουσης των εισβολέων Βορειοκορεατών πέραν του 38ου παραλλήλου έχει αλλάξει και τώρα προτείνεται η κατάρ­ γηση των τεχνητών συνόρων που δημιούργησε ο πιο γνωστός στην πα­ γκόσμια ιστορία Βόρειος παράλληλος (του Ισημερινού). Πράγματι, τα στρατεύματα του ΟΗΕ, δηλαδή της Αμερικής, διότι η συμμετοχή των άλλων δεν είναι καθόλου σοβαρή και έχει μάλλον συμ­ βολικό χαρακτήρα, εισβάλλουν στη Βόρεια Κορέα χωρίς να υπολογί­ σουν την ενδεχόμενη συμπεριφορά της Κίνας, της άμεσα ενδιαφερόμενης χώρας για την τύχη της Κορέας. Έτσι, στα μέσα Οκτωβρίου 1950 μια πρώτη δόση 300.000 κινέζων «εθελοντών» εισβάλλουν στην Κορέα και απωθούν ταχύτατα κάτω του 38ου παραλλήλου τους αμερικανούς εισβολείς στη Βόρεια Κορέα Για πρώτη φορά η Δύση συνειδητοποιεί πως εκτός από την κομουνιστική Ρωσία υπάρχει και η ολόφρεσκια κομουνιστική Κίνα, που είχε προκύψει ένα χρόνο πριν, και ότι ο σοβα­ ρός κομουνιστικός κίνδυνος δεν θα έρθει, όταν έρθει και αν έρθει, από τη Ρωσία αλλά από την Κίνα Η Κίνα είναι κοντά, θα πει ο Μικελάντζελο Αντονιόνι τον καιρό που γύριζε εκείνο το εκπληκτικό ντοκιμα­ ντέρ για την Κίνα του Μάο. Εννοούσε πως η Κίνα είναι τόσο μεγάλη,
451

που δεν έχει νόημα να λες πως βρίσκεται πολύ μακριά από τα δικά σου σύνορα Τώρα, μετά την απρόσμενη επέμβαση των Κινέζων, οι Αμερικανοί καταλαβαίνουν ότι δεν μπορούν να ενοποιήσουν την Κορέα με το ζόρι. Και επανέρχονται στο παλιό σχέδιο της διαφύλαξης των συνόρων της Νότιας Κορέας. Ωστόσο, μια καινούργια επίθεση των Κινέζων, εντός του νοτιοκορεατικού εδάφους αυτή τη φορά, σπρώχνει τα αμερικανικά στρατεύματα κάτω του 37ου παραλλήλου. Ο κρύος ιδρώτας εμποδίζει τον Μακ Αρθουρ να συγκροτήσει τα γυαλιά στη μύτη ενώ ο ΟΗΕ, που δεν έχει τίποτα καλύτερο να κάνει μετά την επέμβαση της Κίνας, χαρακτηρίζει επιδρομείς τους Κινέζους, λες και δεν ήξεραν και οι Κινέ­ ζοι και όλος ο κόσμος πως ήταν πράγματι επιδρομείς, όπως άλλωστε και οι Αμερικανοί από την άλλη μεριά Τώρα ο πόλεμος δεν γίνεται για τα πολιτικά και οικονομικά πλεονεκτήματα που δίνει η νίκη στο νικητή, αλλά μάλλον για το γόητρο. Και πάντως όχι για την ελευθερία των Κορεατών και την ένωση των δύο κομματιών της χώρας τους. Εδώ έχουμε την πρώτη στην ιστορία βίαιη αναμέτρηση ανάμεσα σε δύο κοινωνικοπολιτικά συστήματα και όχι έναν συνηθισμένο πόλεμο, που γίνεται για τους συνήθεις λόγους. Ο Μακ Αρθουρ λέει πως μετά την απροσδόκητη επέμβαση των Κινέζων το πρόβλημα αποκλείεται να λυθεί εντός της Κορέας. Και προτείνει τη μεταφορά του πολέμου στην Βόρεια Κίνα, τη Μαντζουρία, το ορμητήριο του κινέζικου στρατού. Ο Τρούμαν διαφωνεί γιατί δεν θέλει να γενικεύσει έναν πόλεμο στον οποίο, αν γενικευτεί, θα εμπλακεί οπωσδήποτε και η Σοβιετική Ένωση, που διαθέτει ήδη από το 1949 την ατομική βόμβα Οι Ρώσοι, προς το παρόν, απλώς εξοπλίζουν τόσο τους Βορειοκορεάτες όσο και τους Κινέζους, αλλά δεν παίρνουν άμεσα μέρος στον πόλεμο. Κι αυτό θα αρχίσει να ενοχλεί τον Μάο, την ορμητικότητα του οποίου δύσκολα συγκροτεί ο Στάλιν. Ο οποίος φοβά­ ται πολύ την αμερικανική ατομική βόμβα Που, σ’ αυτόν το σημαδιακό πόλεμο, για πρώτη φορά στην παγκόσμια στρατιωτική ιστορία μπαίνει στους στρατηγικούς σχεδιασμούς. Το στρατηγό Μακ Αρθουρ αντικαθιστά ο στρατηγός Μάθισυ Ρίτζγουεϋ ο οποίος προσπαθεί να περιορίσει τον πόλεμο εντός της Κο­ ρέας με μοναδικό στόχο αυτή τη φορά όχι την ένωση της Βόρειας με τη Νότια Κορέα, αυτό το έχουν ήδη διαγράψει από τα σχέδιά τους οι Αμερικανοί, αλλά την ασφάλεια των συνόρων της Νότιας Κορέας. Ο 38ος παράλληλος, από πρόχειρη και εύκολη λύση του προβλήματος του ελέγχου της φιλοΐαπωνικής Κορέας από τους δυο συμμάχους, τους Ρώσους και τους Αμερικανούς, θα γίνει τώρα το σύνορο ανάμεσα σε 452

δύο κράτη, που είναι ένα κομμένο με το μαχαίρι στα δύο για τις ανάγκες του Ψυχρού Πολέμου. Που αυτόν τον καιρό απέχει μισό χιλιο­ στό από τον ατομικό φούρνο, που όχι απλώς ζεσταίνει ψυχρούς πολέ­ μους αλλά καταστρέφει και τους συμβατικούς, όταν τα δύο αντίπαλα στρατεύματα βρίσκονται πολύ κοντά. Η ατομική δεν είναι σαν τη συμ­ βατική βόμβα Την ατομική βόμβα την αμολάς από μακριά και την κοπανάς στα γρήγορα για να μη σε πάρουν τα ραδιενεργά «σκάγια». Έτσι έγινε στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, όπου διαπράχτηκαν τα δύο μεγαλύτερα εγκλήματα του πολέμου χωρίς ποτέ να δικαστούν και να τιμωρηθούν οι υπεύθυνοι σαν εγκληματίες πολέμου. Οι νικητές δεν είναι ποτέ εγκληματίες πολέμου. Λουιόν, ή συμβατικός πόλεμος, ή ατομικός πόλεμος. Και τα δύο μαζί δεν γίνεται όταν και οι δυο αντίπαλοι έχουν την ατομική βόμβα, το σωτήρα μας, όπως θα αποδειχτεί στην Κορέα Καλύτερη η «ισορρο­ πία του τρόμου» που δημιουργεί ο φόβος της ταυτόχρονης χρήσης της ατομικής βόμβας και από τους δύο αντιπάλους, παρά η φρίκη του συμβατικού πολέμου περί του οποίου γνωρίζουν πολλά οι στρατηγοί, οι καθ’ όλα νόμιμοι επαγγελματίες δολοφόνοι, που σπουδάζουν πολύ σο­ βαρά την τέχνη του φονεύειν στο όνομα του θεού, του βασιλιά, της πατρίδας, του Αρχηγού, ή όπως αλλιώς λέγεται το άλλοθι που σου προτείνουν προκειμένου να τους δώσεις εύκολα και χαμογελαστά τη ζωή σου για να κάνουν εκείνοι τη δουλειά τους στη γη κι εσύ να τους κοιτάς από το μπαλκόνι του παραδείσου, όπου πηγαίνουν οι ήρωες, ακόμα κι αυτοί που σε καμιά περίπτωση δεν θα πήγαιναν εκεί, κάτω από ομαλές συνθήκες. Τον Ιούνιο του 1951 ο σοβιετικός αντιπρόσωπος στον ΟΗΕ Γιάκομπ Μάλικ χωρίς να ρωτήσει τους Κινέζους λέει πως οι κομουνιστές θα ήταν έτοιμοι να διαπραγματευτούν στη βάση του status quo ante (της προτέρας κατάστασης των πραγμάτων). Δηλαδή, με δεδομένο το κόψι­ μο της χώρας στα δύο στη βάση του 38ου παραλλήλου. Οι Δυτικοί δέχονται την πρόταση των Ρώσων. Όμως, οι σύντροφοι Κινέζοι δεν τη δέχονται. Αλλά ποιος τους ρωτάει. Οι Ρώσοι αποφασίζουν και για λογαριασμό τους. Κι αυτό θα κάνει θηρίο τον Μάο, όχι γιατί θα ήθελε να μεγαλώσει κι άλλο την ήδη πολύ μεγάλη Κίνα αλλά διότι πιστεύει πως οι άνθρωποι πολεμούν με την ψυχή και όχι με τα όπλα, που μόνο επικουρικό ρόλο μπορούν να παίξουν στην έκβαση ενός πολέμου, όπως λέει ο μεγάλος τιμονιέρης. Ίσως. Αλλά ο Μάο μιλάει για ένα δισεκατομ­ μύριο κινέζικες ψυχές. Όσες κι αν καταστρέψει η «χάρτινη τίγρη», η ατομική βόμβα, πάντα θα υπάρχει τόσο μεγάλο πλεόνασμα κινέζικων ψυχών, ώστε να μη γίνεται αισθητή η τεράστια απώλεια σ’ ολόκληρο το 453

τεράστιο έδαφος της Κίνας. Η μόνη χώρα που θα αντεξει σε ατομικό σφυροκόπημα είναι η Κίνα Και πεντακόσια εκατομμύρια να σκοτω­ θούν, θα σκοτωθούν μόνο οι μισοί Κινέζοι Δυστυχώς για τη Δύση η Κίνα τυχαίνει να είναι ακόμα κομουνιστική, ή μισοκομουνιστική, δεν έχει σημασία Σημασία έχει που και η Κίνα έχει τώρα ατομική βόμβα Οι διαπραγματεύσεις για την ανακωχή αρχίζουν την 8η Ιουλίου 1951 και διαρκούν πάνω από δύο χρόνια Το αδιέξοδο θα ξεπεραστεί μόνο μετά το θάνατο του Στάλιν και την απειλή του προέδρου Αΐζενχάουερ ότι θα επεκτείνει τον πόλεμο εντός του κινεζικού εδάφους ακόμα και με ατομικά όπλα, αν παραστεί ανάγκη. Τώρα, λοιπόν, το ζητούμενο δεν είναι η νίκη της μιας ή της άλλης πλευράς, όλοι ξέρουν πως η απειλή χρήσης της ατομικής βόμβας καθιστά την όποια νίκη προβληματική, αλλά η άρση του αδιεξόδου. Το οποίο αίρεται με χίλια ζόρια τον Ιούλιο του 1953, περίπου τέσσερις μήνες μετά το θάνατο του Στάλιν το Μάρτιο της ίδιας χρονιάς. Τρία χρόνια αγωνίας θα οδηγήσουν τα πράγματα στην αφετηρία τους. Τίποτα απολύτως δεν θα αλλάξει στη Βόρεια και Νότια Κορέα μ’ αυτόν τον τρελό πόλεμο. Όπως ήταν τα πράγματα πριν από το 1950, έτσι είναι και σήμερα Ο πόλεμος της Κορέας ήταν ένας μάταιος πόλε­ μος, που έγινε για να δοκιμάσει ο Στάλιν τις αντοχές-του και να κάνει τεστ κοπώσεως στους Δυτικούς προκειμένου να ελέγξει τη λειτουργία της καπιταλιστικής καρδιάς. Όταν διαπιστώσει ότι ο εχθρός είναι τόσο υγιής όσο χρειάζεται για να μην απειλείται με άμεσο θάνατο, θα κάνει πίσω για να μην ωθήσει τα πράγματα σε έναν νέο παγκόσμιο πόλεμο, πυρηνικό αυτή τη φορά. Ο Μάο όμως δεν καταλαβαίνει τίποτα και θα γίνει θηρίο κυρίως με τη διαλλακτικότητα των διαδόχων του Στάλιν και το δόγμα τους για την «ειρηνική συνύπαρξη». Ο Μάο δεν γνώριζε τότε την ατομική βόμβα Αργότερα που θα την έχει κι αυτός και θα τη γνωρίσει από κοντά, θα γίνει πιο διαλλακτικός. Όπως και να ’ναι, η αφανής απαρχή της σινοσοβιετικής διένεξης τοποθετείται στη διάρκεια του πολέμου της Κορέας. Ασφαλώς θα θέλατε να μάθετε κάτι και για την ελληνική συμβολή σ’ αυτόν τον πόλεμο. Λοιπόν, η Ελλάδα πήρε μέρος με ένα τάγμα πεζικού, που άφησε στην Κορέα 187 νεκρούς και έφερε πίσω 614 τραυματίες. Δεδομένου ότι κάθε τάγμα έχει κάπου χίλιους άνδρες, από την Κορέα πρέπει να επέστρεψαν σώοι και αρτιμελείς κάπου διακόσοι επί συνόλου χιλίων. Ο ένας στους πέντε. Πάλι καλά. Διότι οι Αμερικα­ νοί χρησιμοποίησαν τους έλληνες και τους τούρκους στρατιώτες σε δοκιμαστικές και άκρως επικίνδυνες αποστολές για να ελέγχουν τη δύναμη πυρός του εχθρού πριν από κάθε μάχη. Ο πρωθυπουργός Νικό­ 454

λαος Πλαστήρας που ήταν να στείλει τους έλληνες στρατιώτες στο σφαγείο παραιτήθηκε προκειμένου να μην τους στείλει αυτός. Τη βρώ­ μικη δουλειά θα την κάνει ο διάδοχός του, Γεώργιος Παπανδρέου. Κατά τα άλλα, η Ελλάδα που είναι Ιδέα, όπως ο Παναθηναϊκός, ποτέ δεν πεθαίνει Εκτός από τις περιπτώσεις που οι «φίλοι και σύμμαχοι», οι διαιτητές των εθνικών μας αγώνων, αποφασίζουν διαφορετικά και μας στέλνουν στην Κορέα ή όπου αλλού για να μαζεύουμε τα πέναλτυ.

4. Ο Μεταπολεμικός σταλινισμός
Πριν από τον πόλεμο κανείς δεν θα μπορούσε να φανταστεί πως ο Στάλιν θα γίνει, στη διάρκειά του, η σημαντικότερη διεθνής προσωπικό­ τητα θ ’ αργήσει λιγάκι να καταλάβει πως οι κύριοι εχθροί της Σοβιε­ τικής Ένωσης δεν είναι οι Αγγλοι αλλά οι Γερμανοί, αλλά όταν το καταλάβει θα αναπτύξει μια πολιτική δραστηριότητα, που θα καταπλήξει με την τόλμη της και θα βγάλει απότομα τη Σοβιετική Ένωση από την απομόνωσή της. Στις αρχές του 1939 ο Στάλιν θα επιχειρήσει να προσεγγίσει τους ηγέτες της Δύσης για να τους προτείνει μια συμμαχία κατά του Χίτλερ. Όλοι θα τον αποπέμψουν. Προτιμούν μια συμμαχία με τον Χίτλερ, που ορθότατα τον θεωρούν περισσότερο δικό τους. Αλλά ο Χίτλερ δεν ψάχνει για συμμάχους ούτε στη Δύση, ούτε στην Ανατολή, θέλει δική του και τη Δύση και την Ανατολή και προτιμάει να αρχίσει την αρπαγή από τη Δύση, που τη θεωρεί ευκολότερη λεία Όταν ο Στάλιν αντιλαμβάνεται πως ο Χίτλερ τον έχει εγγράψει στη λίστα αναμονής και ότι προτιμάει για πρώτο θύμα τον Τσόρτσιλ, υπο­ γράφει Σύμφωνο ειρήνης με τον Χίτλερ τον Αύγουστο του 1939. Πρό­ κειται για το λεγόμενο Σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ διά του οποίου ο Στάλιν ενθαρρύνει έμμεσα τους ναζί να επιτεθούν κατά της Πολω­ νίας, απ’ όπου θα αρχίσει ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος την 3η Σεπτεμβρίου 1939. Είναι η μέρα που οι δυτικοί σύμμαχοι κηρύσσουν τον πόλεμο κατά του Χίτλερ, δύο εικοσιτετράωρα μετά την εισβολή των στρατευμάτων της Βέρμαχτ (του τακτικού γερμανικού στρατού) στην Πολωνία την 1η Σεπτεμβρίου 1939. Ο Φύρερ (ο Αρχηγός) έχει ήδη ενσωματώσει στις 12 Μαρτίου 1939 την Αυστρία στη Γερμανία και έχει ήδη καταχτήσει την Τσεχοσλοβακία τρεις μέρες μετά το άνσλους (ενσωμάτωση) της Αυστρίας. Από την αρχή ενεργεί γρήγορα και αιφνιδιαστι­ 455

υπουργός Εξωτερικών από το 1939 μέχρι το 1949 και από το 1953 μέχρι το 1956. με μια αστραπιαία επιθετική ενέργεια χωρίς να προηγηθεί κήρυξη πολέμου μπαίνουν βαθιά μέσα στο έδαφος της Ρωσίας και το χειμώνα του 1941 βρίσκονται στα προάστια της Μόσχας. τον οποίο θαυμάζει Και αυτός! Μ’ άλλα λόγια. που περισώζει μέχρι τις μέρες μας το όνομά του· και όπως δείχνουν τα πράγματα θα το περισώζει για πολύ ακόμα Οι αυτοσχέδιοι κομάντος που θα αυξάνονται ολοένα και περισ­ σότερο. που σημαίνει «αστραπιαίος πόλεμος». ενώ οι δυτικοί σύμμαχοι τον πολεμούν ήδη αλλά εντελώς απρόθυμα προς το παρόν. ο εισηγητής για χρήση από τους παρτιζά­ νους και ο πρώτος κατασκευαστής της περίφημης βόμβας Μολότοφ (λέγεται και κοκτέιλ Μολότοφ). μέλος του κόμματος των Μπολσεβίκων από το 1906. Περίπου ένα μήνα πριν την κήρυξη του πολέ­ μου από τους Δυτικούς. Ένας πολύ καλά εξοπλισμένος στρατός σαν τη Βέρ456 . Τον καιρό αυτό υπουργός Εξωτερικών της Σοβιετικής Ένωσης είναι ένας εξαιρετικά ικανός πολιτικός. ο Βιάτσεσλαφ Μολότοφ (1890-1986). στις 22 Ιουνίου 1941 οι Γερμανοί. Είναι η πρώτη φορά από το 1923 που αναλαμβάνει κυβερνητικό αξίωμα Κάτι πάρα πολύ σοβαρό αναμένεται στη Ρωσία Πράγματι. Ο Στάλιν δεν εγκαταλείπει την πρωτεύουσα κι αυτό έχει σαν συνέπεια την άμεση και αποτελεσματική κινητοποίηση των κατοίκων της παγκόσμιας πρωτεύουσας του κομουνισμού. μέλος του Πολι­ τικού Γραφείου από το 1926. τον Μέγα Αλέξανδρο. ο Στάλιν στην Ανατολή Ευρώπη είναι «φίλος» με τον Χίτλερ στην Κεντρική Ευρώπη. Στο διάστημα που ο Στάλιν είναι ακόμα «φίλος» του Χίτλερ. Είναι σχεδόν απίστευτο. το κάνει για να προφυλάξει τα νώτα της Σοβιετικής Ένωσης από την επίθεση που ετοιμάζει ο Χίτλερ. τώρα έχουν στη διάθεσή τους μια εμπρηστική βόμβα που μπο­ ρεί να τη φτιάξει ο καθένας επιτόπου με λίγη βενζίνη. ο ρώσος ηγέτης επωφελείται της γενικής συγχύσεως και προ­ σαρτώ στη Ρωσία την ανατολική Πολωνία. την Εσθονία. οι δυτικοί σύμμαχοι του κηρύσσουν τον πόλεμο μόνο όταν γίνεται φανερό πως είναι έτοιμος να εφαρμόσει προς κάθε κατεύθυνση το σχέδιο Μπλίτσκρηκ (Blitzkrieg). Οταν. αρχίζει ο πόλεμος στη Δυτική Ευρώπη. υπογράφεται. δηλαδή. Για τους ίδιους λόγους επιτίθεται και στη Φινλανδία Το Μάιο του 1941 και ενώ συνεχίζει να είναι ακόμα «φίλος» του Χίτλερ τοποθετεί τον εαυτό του επικεφαλής της κυβέρνησης.κά μιμούμενος. όπως λέει. πάντα υπό την απειλή του Μπλίτσκρηκ. τον Αύγουστο του 1939. πρόεδρος της κυβέρνησης από το 1930 μέχρι το 1941. θα είναι ο εμπνευστής. Σαν μέλος του Συμβουλίου Αμυνας από το 1941. παραμερίζοντας τον Μολότοφ. το Σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ. τη Λετονία και τη Λιθουανία Όπως λέει.

που δεν θα αργήσει. Δεν πειράζει Εδώ οι χριστιανοί δυσκολεύτηκαν να αναγνωρί­ σουν την ύπαρξη ψυχής στη γυναίκα εξαιτίας του αιδοίου της.μαχτ να βρίσκεται στα προάστια της πρωτεύουσας της Σοβιετικής Ένωσης και να μην μπορεί να μπει μέσα Η Μόσχα τελικά θα σωθεί και ο Στάλιν. Οι μάχες που δίνουν οι Δυτικοί στο δυτικό μέτωπο και οι Αμερικανοί στο μέτωπο του Ειρηνικού έχουν σαν σημείο αναφοράς τις μεγάλες μάχες που δίνουν οι Ανατολικοί στο ανατολικό μέτωπο. Στο Στάλινγκραντ θα νικήσει η «σλαβική ψυχή» ή ο κομουνισμός. σ’ Ανατολή και Δύση. που όλα τα αποδίδουν στην ψυχή. το Στάλινγκραντ. και θα αναγνωρίσουν την ύπαρ­ ξη ψυχής στους κομουνιστές. Ύπαγε οπίσω μου σατανά και κάνε ό. 'Ομως. όχι ο Ρούσβελτ ή ο Τσόρταλ Ποτέ το γόητρο της Σοβιετικής Ένωσης δεν ήταν τόσο μεγάλο όσο τα πρώτα χρόνια μετά το τέλος του πολέμου. Η σωστή απάντηση στο μεταφυσικό ερώτημα θα απασχολήσει πολλούς στη Δύση. θ α μπορούσαμε να πούμε πως ο κυρίως ειπείν πόλεμος αρχίζει στη Ρωσία το 1941 και τελειώνει στη Ρωσία το 1943. ενώ το όνομα του θριαμβευτή Στάλιν βρίσκεται στα στόματα όλων. αν όχι πρίμο. που κάνει σεκόντο στη σλαβική. Μένουν άλλα δύο χρόνια μέχρι το τέλος του πολέμου το 1945. θα γίνει ο Μεγάλος 'Ηρωας. Το καλοκαίρι του 1943 η μάχη του Κουρσκ. Τον επόμενο χειμώνα (1942) για λόγους γοήτρου και κυρίως για να ανοίξει ο δρόμος που οδηγεί στα πετρέλαια του Καυκάσου. ακόμα και για τους αντιφρονούντες πατριώτες. ο Χίτλερ θα επιχειρήσει να καταλάβει την πόλη του Στάλιν. αλλά το 1943 στο Κουρσκ όλα έχουν τελειώσει κατ’ ουσίαν για τον Χίτλερ. η τρίτη μεγάλη μάχη που χάνουν οι γερμανοί εισβολείς στη Ρωσία μετά απ’ αυτήν της Μόσχας και του Στάλινγκραντ θα σημάνει την αρχή του τέλους για τον Χίτλερ. που δεν κουνήθηκε απ’ το Κρεμλίνο. από φυσικής απόψεως είναι βέβαιο πως τον πόλεμο στη Ρωσία τον διεκπεραίωσαν επιτυχώς κομουνιστές ή έστω ψευδοκομουνι457 . η νίλα που παθαίνει στη θρυλική «μάχη του Στάλινγκραντ» θα γίνει ο νυχτερινός εφιάλτης μέχρι το τέλος της ζωής του. όπου έχει την τάση να τρυπώνει ο σατανάς. Κάποιοι δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν την ύπαρξη και μιας «κομουνιστικής ψυχής». 'Οπως και να έχουν τα πράγματα από μεταφυσικής απόψεως. Οι ψυχομανιακοί της Δύσης.τι θέλεις από πίσω για να μη σε βλέπω. αρχίζουν να αναρωτιούνται μήπως σ’ όλα αυτά τα άκρως εντυπωσιακά που συνέβησαν στη Ρωσία πήρε μέρος και η μοντέρνα κομουνιστική ψυχή εκτός από την παραδο­ σιακή ρώσικη. Ή έκβαση του πολέμου θα κριθεί στη Ρωσία· και ο μεγαλύτερος από τους «τρεις μεγάλους» θα είναι ο Στάλιν.

περισσότερο ελληνική. ή ρωσική και λιγότερο κομουνιστική. Αλλά και ο Στάλιν κανονικά θα έπρεπε να συνεχίσει να θεωρεί συμμάχους τους Δυτικούς. Αλλά πάντως οι αγγλικές λίρες έπεφταν όντως εξ ουρανού παντού όπου σύμμαχοι ασχέτως φρονήματος πολε­ μούσαν τους Γερμανούς. Αν και τώρα. και να τους κάνουν κυνηγούς κομουνιστικών κεφαλών. Ο φιλελεύθερος είναι φίλος της ελευθερίας. υπήρχαν φασίστες. Το ποιος τις έφαγε τελικά είναι μια άλλη ιστορία. μετά τον πόλεμο. Μπορεί οι Δυτικοί να μην πλήρωσαν τόσο ακριβά τον πόλεμο σε αίμα όσο οι Ανατολικοί. τον πλήρωσαν όμως πανάκριβα σε χρήμα και τώρα που τέλειωσε μαζί με το κεφάλαιο που επένδυσαν έπρεπε να εισπράξουν και τους τόκους. πρέπει οι φιλελεύθεροι να αναλάβουν και τον άχαρο ρόλο του κομουνιστοφάγου. κυρίως εξοπλίζοντάς τον και ενισχύοντάς τον οικονο­ μικά στη διάρκεια του πολέμου. Όχι η καλύτερη. θα πει (περίπου) ο Ροζέ Γκαρωντύ στην Ελευθερία Η θέση των φιλελεύθερων αμέσως μετά τη λήξη του πολέμου είναι δεινή. την πρώτη (έμμεση) σύγκρουση Ανατολής και Δύσης μετά τη λήξη . Κανονικά θα έπρεπε να συνεχίσουν να θεωρούν σύμμαχο τον Στάλιν. όπως παλιά. Αλλά ο Στάλιν αντί να πληρώσει τόκους κρατάει και το κεφάλαιο. πώς να κυνηγήσεις τους κομουνιστές όντας φιλελεύθε­ ρος. αλλά.στες ηγέτες — κι αυτό είναι τώρα το μεγάλο πρόβλημα για τη Δύση. ή βαλκανική. χωρίς να αυτοκαταργηθείς σαν φιλελεύθερος. που τους εξαφάνισαν γιατί είχαν γίνει επικίνδυνοι και για τους φιλε­ λεύθερους. ο ναζισμός. ήταν μια κάποια λύση. το λέει και η λέξη. Ακόμα και στο δικό μας το ΕΑΜ έριχναν λίρες από τον ουρανό οι Άγγλοι. που με τόση επιτυχία είχε παίξει στο παρελθόν. αλλά πάντως λύση ανάγκης ήταν. Δεν βαριέσαι. όπως παλιότερα Τώρα. όταν ανέτρεπε τη φεουδαρχία που διαδέχτηκε. που τόσο καλό τους έκανε. η ελευθερία να ’ναι καλά. και από ανελευθερία άλλο τίποτα Η ελευθε­ ρία είναι μια υγρή έννοια που παίρνει το σχήμα του δοχείου μέσα στο οποίο τη βάζεις. όμως. αναρωτιούνται οι Δυτικοί. ΤΙ θα απογίνουμε εμείς οι φιλελεύθεροι δημοκράτες με τους νικητές κο­ μουνιστές πάνω από το κεφάλι μας χωρίς φασίστες κάτω απ’ τα πόδια μας. που τόσο καλό του έκαναν. Κι αυτό σημαίνει πως είναι υποχρεωμένος να επιτρέπει σε όλους να δοκιμάζουν ειρηνικά και απρό­ σκοπτα τις δυνάμεις τους σε όλα και κυρίως στην πολιτική· και κυριότατα στην πολιτική εκείνη που ζητάει την ειρηνική κατάργηση του φιλελευθερισμού ως κοινωνικού συστήματος ακατάλληλου να παίξει πλέον τον παραδοσιακό ρόλο. Πρώτα πρώτα στην Ελλάδα Στον ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο του 194649. ασφαλώς. Ο φασισμός και η σκληρή του παραλλα­ γή. θα μπορούσαν να τους ξαμολύσουν. Ναι.

η «ελληνική ψυχή» φτάνει και περισσεύει Η ψυχή δεν ξεπουλιέται κι 459 . η Ρουμανία. με δύο ανάποδους αέρηδες να φυσούν ταυτόχρονα από δυο διαφορετικά σημεία του ορίζοντα και η Ελλάδα συνεχώς χοροπηδούσε σαν καρυδότσουφλο στη φουρτούνα. η Τσεχοσλοβακία. Ασχετα από τα δεινά που υπέστησαν οι έλληνες κομουνιστές από τους ακροδεξιούς συμμορίτες που τους κυνηγούν και τους σφάζουν ανελέητα με συνέπεια να εισπράξουν σε λίγο τα επίχειρα. κι εσείς μου ζητάτε να μη βουλιάξει με έναν και μοναδικό άνεμο να φυσάει πάντα απ’ τη Δύση.του πολέμου το 1945. Διότι ο επιμένων ελλη-Νικά Και μπαίνει στην ΟΝΕ. ρε μπάσταρδοι. (Χα. βάσει της λογικής του «βλέποντας και κάνοντας» ή του «πού ξέρεις καμιά φορά. Εγώ νιώθω πολύ καλά πληρωμένος για τη συμβολή μου στον πόλεμο και την ήττα του ναζισμού. αν δηλαδή δεν περνού­ σε στους έλληνες κομουνιστές την ευθύνη του Εμφυλίου αντί να την πάρει ο ίδιος εφαρμόζοντας ή μη εφαρμόζοντας τις συμφωνίες της Γιάλτας. δεν θα έβγαι­ ναν στο βουνό αν ο Στάλιν δεν ήθελε να βγουν. σύντροφοι. η Ουγγα­ ρία. Ξέρω πως εσείς οι έλληνες κομουνιστές δεν νιώθετε καθόλου καλά μετά τη Βάρκιζα. κυρίαρχο. αφού όλοι ξέρετε πως στην Ελλάδα ούτε η Δεξιά κουνιόταν (ή κουνιέται) χωρίς την έγκριση των «φίλων και συμμάχων» που την ταΐζουν. ο Στάλιν αφήνει τους έλληνες κομου­ νιστές να βγάλουν το καπιταλιστικό φίδι από την τρύπα χωρίς να πει. ΤΙ λέτε. υπερήφανο και ανεξάρτητο κράτος». Αντε. Για τους άλλους. δυστυχώς. η Βουλγαρία. άλλα αποφασίσαμε στη Γιάλτα.. η Αλβανία. Μπορεί την άλλη φορά να είστε πιο τυχεροί. αλλά τι να κάνουμε. αυτά έχει ο τζόγος που λέγεται πόλεμος. δηλαδή των ομοεθνών του. Ήξερε πως ο Τσόρτσιλ ήταν απολύτως κατηγορηματικός και ήθελε οπωσδήποτε δική του την Ελλάδα Αλλωστε δική του. εμείς οι έλληνες κομουνιστές κάναμε το λάθος.». ούτε η Αριστερά κουνιόταν χωρίς την έγκριση των ρώσων συντρόφων. Τουλάχιστον από οικονομικής απόψεως. ήταν η Ελλάδα από το 1830 που υπάρχει σαν «ελεύθερο. ρε σύντροφοι. που για τους μαρξιστές είναι η σημαντικότερη. χα! Εδώ οι κυνικοί γελούν). κάντε το κορόιδο και πέστε κι ευχαριστώ που έμεινε στη μεγάλη οικογένεια των διεθνιστών κομουνιστών η μισή Γερμανία. με κίνδυνο να μπατάρουμε και να πέσουμε μονόπατα Εδώ. Το λάθος με τον ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο ήταν του Στάλιν. θα έπρεπε να έλεγε μέσα του ο Στάλιν. η Γιουγκοσλαβία — δηλαδή η μισή Ευρώπη. η Πολωνία. Δηλαδή παύει να είναι Έλληνας και επισήμως. και καλά κρασιά! Ελληνικά κρασιά. Στην Ελλάδα δεν κουνιέται φύλλο αν δεν το κουνήσουν άνεμοι δυτικοί ή ανατολικοί — και τώρα μόνο δυτικοί.

το αίτημα για «αποσαφήνιση των πραγμάτων» μπαίνει από τότε και απ’ τις δυο πλευρές. θα αρχίσει να τους βοηθάει όταν θυμώσει πολύ τότε. Ο «Ψυχρός Πόλεμος» κυοφορεί έναν θερμό που δεν θα γίνει Ψυχροί νικητές θα είναι οι Δυτικοί. όπως λέγεται αλλιώς η συμπα460 . που ο Τιτο εγκαταλείπει το σοβιετικό μπλοκ. Είναι οι κάτοικοι των Λαϊκών Δημοκρατιών της Ανατολικής Ευρώπης και των Βαλκανίων. πολύ πιο μεγάλος και από τον «πατέρα της νίκης» Ουίνστον Τσόρτσιλ Όχι μόνο γιατί συνέβαλε αποφασιστικά στη νίκη των Συμμάχων κατά του Αξονα αλλά και διότι είναι ο^μόνος από τους συμμάχους που βλέπει να αυξάνεται η επικράτειά του μετά το τέλος του πολέμου με τρόπο άκρως εντυπωσιακό. το 1948. Οι δύο πολιτικοκοινωνικοί πόλοι. Αμέσως μετά τη λήξη του ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου. Όσο για την παραδοσιακή Κεντρική Ευρώπη. Κανείς από τους δύο παράταιρους συμμάχους του πολέμου δεν έχει τη διάθεση να συνεχίσει τη συμμαχία και μετά τον πόλεμο. Και ο Στάλιν. Που. σχεδιάζουν την εξωτερική τους πολιτική με βάση το σοβιετικό πρότυπο και ασκούν την εξουσία με βάση το γραφειοκρατικό πρότυπο. αν όχι και ανόητη. που ρυθμί­ ζουν την οικονομία τους με βάση το σοβιετικό πρότυπο. πράγμα που θα αναστατώσει την καπιταλιστική Δύση. ο Στάλιν αυξάνει τους υπηκόους του κατά εκατό εκατομμύρια περίπου. Δύο κόσμοι. στην Κορέα. χωρίς να το επιδιώξει. Κάνει επίδειξη δύναμης τη στιγμή που μέσα στη Ρωσία νιώθει ανασφαλής. Στην πραγματικότητα οι Λαϊκές Δημοκρατίες είναι δορυφορικά κράτη της Σοβιετικής Ένωσης. δεν συμμάχησε με τον Στάλιν για να παραδοθεί σ’ αυτόν μετά την ήττα του Χίτλερ. εντελώς άσκοπη. τότε που ίσως είχε σοβαρούς λόγους να νιώθει ανασφαλής. χωρίς καν να το καταλάβει και. που έγινε η αιτία να εμφανιστεί η πιο παράδοξη και παράταιρη συμμαχία που έγινε ποτέ: η φιλελεύθερη Δυτική Ευρώπη συμμαχεί με τους κομουνιστές της Ανατολικής Ευρώπης κατά των ναζιστών της Κεντρικής Ευρώπης για να προκύψει μετά το τέλος του πολέμου μια φιλελεύθερη Δυτική και μια κομουνιστική Ανατολική Ευρώπη. ο Στά­ λιν θα επιχειρήσει το 1950 και δεύτερη αντιδυτική πρόκληση.αυτό σου επιτρέπει να ξεπουλήσεις τα πάντα χωρίς να πάθει βλάβη η •ψυχή σου. φυσικά. που μόνο κατ’ επίφαση είναι ανεξάρτητες χώρες. βέβαια. ο ανατολικός και ο δυτικός θα πολώσουν τη διεθνή πολιτική για πολλά χρόνια. στην οποία ανήκουν και τα Βαλκάνια. Και γι’ αυτό ακριβώς. του κοινού εχθρού. Αμέσως μετά το τέλος του πολέμου. όπως και πριν από τον πόλεμο. η μισή έγινε ξαφνικά Δύση και η άλλη μισή Ανατολή. Q Στάλιν είναι ο μεγάλος νικητής του πολέμου.

υποψήφιους διαδόχους του Στάλιν. δημιουργεί μπλόκα. Ήταν ο Ζντάνοφ αυτός που ανακήρυξε τον Μπάυρον. που συνεχίζει να μυρίζεται παντού συνωμοσίες και συνωμότες.γης και μονολιθική συμμαχία. σαν γνήσιος Έλλην νεοορθόδοξος υπερπατριώτης. Όμως. που σημαίνει στερεή μάζα ξύλου ή πέτρας. που ίσως θέλησαν να βγάλουν από τη μέση έγκαιρα τον πιο πιθανό διάδοχο του Στάλιν καταστρέφοντας και τον τεράστιο προσω­ πικό κομματικό μηχανισμό. Το μπλοκ μπλοκάρει. φραγμούς. που όλοι τους ήταν είτε συνεργάτες. Ποιος δίέπραξε ένα τέτοιο μαζικό έγκλημα χωρίς να γίνει αντιληπτός. που δεν έχει ανάγκη από τα δεκανίκια της Δύσης για να υποστυλώσει μια αναπηρία που την αντιλαμβάνεται σαν την πιο γνήσια κατάσταση πνευματικής αρτιμέλειας. δηλαδή ο εξ ίσου μυστηριώδης θάνατος κάπου 2. που είχε δημιουργήσει αυτός ο εξαιρετικά επιδέξιος άνθρωπος. οι Δυτικοί θα εκμεταλλευτούν δεό­ ντως το ρήγμα θ α εκμεταλλευτούν επίσης τις φοβίες του Στάλιν. κυρίως από τότε που θα πεθάνει μυστηριωδώς ο Αντρέι Ζντάνοφ (1896-1948). τον Ρουσσώ και ένα σωρό ακόμα δυτικοευρωπαίους ποιητές. ακόμα πιό μεγάλο μυστήριο συνιστά η περίφημη «υπόθεση Λένινγκραντ». ο ένδοξος βετε­ ράνος της Οκτωβριανής Επανάστασης που οργάνωσε με επιτυχία την άμυνα του Λένινγκραντ το 1941. πεζογράφους και φιλόσοφους. Το σοβιετικό μπλοκ δεν προλαβαίνει να δημιουργηθεί καλά καλά και ο αρχισταλινικός Τίτο αποδεικνύει έμπρακτα πως ο σταλινισμός δεν είναι και τόσο συμπαγής κατάσταση όσο φαίνεται. που κρατάει κάτι από την αρχική σημα­ σία της αγγλικής λέξης bloc. είτε τον Μπέρια. που θα συνεχίσουν να ευτελίζουν και να γελοιοποιούν την από παράδοση πλούσια πνευματική ζωή της Ρωσίας. από το 1946 μέχρι το 1948: λίγα μεν. που οργάνωσε την πολιτική άμυνα κατά της Δύ­ 461 . ο κύριος εκφραστής των ιδεών του Στάλιν και το δεξί του χέρι στην εφαρμογή της πολιτιστικής του πολι­ τικής για δύο χρόνια.000 ανθρώπων. Οι περί τον Στάλιν στενοί συνεργάτες υπο­ πτεύονται είτε τον Μαλένκοφ. άχρηστους κοσμοπολίτες. είτε υφιστάμενοι του πανίσχυρου Ζντάνοφ. παντελώς αδιάφορους για τα προβλήματα του λαού της εποχής τους και συνεπώς ακατάλληλους για το φρονηματισμό «του νέου σοβιετικού ανθρώπου»· ήταν αυτός που απέβαλε τη μεγάλη ποιήτρια Αννα Αχμάτοβα από την Ένωση Σοβιετικών Συγγραφέων σαν αντιδραστική και δυτικότροπη· ήταν αυτός που κήρυξε τον πόλεμο κατά του «δυτικού πολιτισμού και του δυτικού τρόπου ζωής». τον Ντίκενς. αρκετά όμως για να δημιουργηθούν οι στέρεες βάσεις για τους ζντανοφικούς διαδόχους του. Το μυστήριο του θανάτου του Ζντάνοφ παραμένει άλυτο μέχρι τις μέρες μας. Φυσικά. τον Μολιέρο.

το μεγαλύτερο ποσοστό του εθνικού πλούτου ούτε τώρα επιστρέφει με τη μορφή καταναλωτικών αγαθών στο ρώσο πολίτη που τον παρήγαγε. Παρά ταύτα. οι διάδοχοί του δεν θα μπορέσουν να κρατήσουν στη ζωή την ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο. Όμως. Το 1953 είναι η χρονιά της «συνωμοσίας των γιατρών». ο ρόλος του εξολοθρευτή των στελεχών του κόμματος και κυρίως του Στάλιν. Ένα πανίσχυρο κράτος στηριγμένο σε ανίσχυρους και υποσιτιζόμενους πολίτες δεν θα ήταν δυνατό να επιβιώσει για πολύ αν η ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο. κυρίως εδραίοι. που τον βγάζουν απ’ το μανίκι τους οι ταχυδακτυ­ λουργοί της πολιτικής κάθε φορά που στομώνει η λογική και τα επιχει­ ρήματα λιγοστεύουν. το 1949. χωρίς κανείς να καταλάβει έγκαιρα πως πρόκειται να εκτελεστεί ή να δολοφονηθεί. εμφανίζοντάς την σαν πολιτιστική. η δεύτερη μεγάλη στρατιωτική δύναμη μετά την Αμερική. Ανθρωπος με εξαιρετικά αναπτυγμένη την αίσθήςη του χιούμορ ο Στάλιν. είχε έναν μοναδικό τρόπο να κάνει τους αντιπάλους του να μην καταλαβαίνουν πότε αστειεύεται και πότε μιλάει σοβαρά κι αυτό τον βοηθούσε να θολώνει τα νερά και να ψαρεύει σ’ αυτά με την πιο μεγάλη άνεση όλους όσους έπρεπε να εξοντωθούν. τέσσερα μόλις χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου. που ο Στάλιν ήξερε να τη συνδαυλίζει. Συνεχίζει να επενδύεται όπως και πριν τον πόλεμο είτε στην άμυνα. Υποτίθεται πως στο Κρεμλίνο περιφέρονταν γιατροί. ώστε να πάρει τα μέτρα του. που τους είχε ανατεθεί από κάποιον αόρατο εχθρό. πρόκειται για ένα χονδροειδέστατο παραμύθι με κεντρικό ήρωα τον κλασικό εδραίο απο­ διοπομπαίο τράγο. είτε στην παραπέρα βιομηχανική ανάπτυξη. είτε στην αστυνόμευση και την κατασκοπία. Το πιο πιθανό είναι πως ο πεπειραμένος \Στάλιν ετοιμαζόταν να χρησιμοποιήσει το παραμύθι της «συνωμοσίας\των γιατρών» για να εξοντώσει άλλη μια φορά τους αντιπάλους τουΧΑλλά ο θάνατος τον πρόλαβε στις 5 Μαρτίου 1953 και το παραμύθι πήρε μέσα του και τον ίδιο. Τώρα είναι μια υπερδύναμη. Ο οποίος πέθανε. λέει. δεν κρατούσε όρθια τη μάζα μέχρι το θάνατο του Στάλιν. Όμως. Κανείς στη Δύση δεν περίμενε αυτή τη ραγδαία ανάπτυξη μιας υπανάπτυκτης το 1917 χώρας. προφανώς για να συνεχιστεί με άλλον τρόπο ο εθνικισμός του «μεγάλου πατριωτικού πολέμου». Κατ’ αναλογία σκεπτόμενοι οι συνωμοσιολόγοι απέδωσαν και τον όντως μυστηριώδη θάνατο του Ζντάνοφ στους ίδιους μυστηριώδεις εδραίους γιατρούς που «σκότωσαν» και τον Στάλιν. κατοικοεδρεύοντα προφανώς στη Δύση. 462 .σης. η καθημαγμένη Ρωσία του Στάλιν γίνεται πυρηνική δύναμη. τη χρονιά αυτή «με τρόπο ιατρικό». Φυσικά.

Αυτό ο σοβιετικός πολίτης δεν το ξεχνά. Κανείς δεν •ψάχνει να δει αν οι ανδριάντες είναι θεμελιωμένοι στην κοπριά. σφαγέας ή όχι του λαού του. ο Χίτλερ ήταν ο υπερδικτάτορας που επεχείρησε να καταστρέψει τη Σοβιετική Ένωση. θα επέλεγε τον κομουνιστή. τώρα που ο μεγάλος ηγέτης λείπει και οι μικροί είναι υποχρεωμένοι να ευρύνουν τους γραφειοκρατικούς μηχανισμούς προκειμένου να αντεπεξέλθουν στα διοικητικά τους καθήκοντα Αν ο Στάλιν ήταν δικτάτορας. Η βροντώδης και απότομη πτώση της πολυεθνικής Σοβιετικής Ένωσης μοιάζει πολύ με την πτώση της γιγαντιαίας και υπερπολυεθνικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ο Στάλιν κυβέρνησε δικτατορικά τη Σοβιετική Ένωση 25 χρόνια και ήταν ένας πραγματικά μεγάλος ηγέτης. Κάθε λογικός άνθρωπος. αλλά στην κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης κάτω από το βάρος και τον όγκο της. Ένας γνήσιος εθνικός ήρωας για τη μάζα των σοβιετικών πολιτών. Αλλωστε ο Στάλιν. η συνεχώς ογκούμενη αστυφιλία. όπως την περιγράφει ο Γιβων. άλλωστε. 5. Κοα η μάζα πάντα έχει την τάση να ξεχνά τα κακά που έκαναν οι εθνικοί ήρωες πριν γίνουν εθνικοί ήρωες. τώρα θα φανούν καλύτερα οι καταστροφικές συνέπειες της παλιάς γραφειοκρατικής δομής της σοβιετικής εξουσίας. αλλά αυτό δεν θα βοηθήσει καθόλου τη δημοκρατία Αντίθετα. που δεν θα δώσει ποτέ τα αναμενόμενα αποτελέσματα Άλλωστε. το κράτος που έφκιαξε δεν οδήγησε στην αταξική κοινω­ νία του μη-κράτους. που ενθαρρύνεται για χατίρι της ανάπτυξης της βιομηχανίας θα κρατήσει υπανάπτυκτη την ύπαιθρο μιας χώρας που το 1937 ήταν αγροτική σε ποσοστό 56%. ήταν αναμφισβήτητα ο μεγάλος νικητής του Χίτλερ.Δεν θα μπορέσουν επίσης να βελτιώσουν την κατάσταση στην αγρο­ τική οικονομία μέσα σε ένα ζορισμένο σύστημα κολλεχτιβοποίησης. Παράξενο και αλλοπρόσαλλο κράτος το σοβιετικό. αν βρισκόταν μπροστά στο οικτρό δίλημμα να επιλέξει ανάμεσα σε ένα κομουνιστή και σε ένα ναζιστή δικτάτορα. Οι διάδοχοί του θα είναι λιγότερο αυταρχικοί απ’ αυτόν. Χρουστοόφ και Μπρέζνιεφ Ο Στάλιν έφκιαξε ισχυρό κράτος ζητώντας τη συμπαράσταση του λαού με το παραπειστικό σύνθημα «περισσότερο κράτος προκειμένου να καταργήσουμε το κράτος»— κατά την επαγγελία του κλασικού μαρξι­ σμού. Όμως. 463 .

Ο διάδοχος του Στάλιν. Το κράτος στον Φίχτε και στον Χέγκελ είναι κάτι το ιερό και απαραβίαστο. μιλάει για την πόλη. ούτε για «κομματική αντιπολίτευση». Ο Μακιαβέλι. θα υποχρεωθεί. Μέσα σε ένα τόσο παράδοξο για τα δεδομένα της μαρξιστικής θεωρίας κράτος η πρόσκαιρα αποτελεσματική γραφειοκρα­ τική διοίκηση επιτυγχάνεται είτε με τη σιωπή που εγκαθιστά στις συνει­ δήσεις των υπηκόων ο φόβος. που ενσαρκώνει την ίδια την ιστορία.κράτος της Ιταλίας και όχι για το κράτος-μαμούθ. Ωστόσο. που ευαγγελίζεται ο Χέγκελ. ήταν και μακιαβελικό όσον αφορά τις κλειστές δομές των κομματικών οργανώ­ σεων. κάτι που εγγυάται την ίδια την ύπαρξη του ανθρώπου και που. είτε χεγκελιανό. ούτε για «σοσιαλιστική δημοκρατία».Γεννήθηκε πατώντας γερά στα Σοβιέτ και αυτοκτόνησε κάνοντας βου­ τιά στο τέλμα της γραφειοκρατίας. λοιπόν. ο Νικήτα Σεργκέγιεβιτς Χρουστσόφ (18941971). όμως δεν θα φτάσει σε ακρότητες. που έχει στο νου του ο Φίχτε. βέβαια. όμως. ούτε για «εσωκομματική δημοκρατία». αφού έτεινε υποτίθεται προς την αυτοεξαφάνισή του μέσα στην αταξική κοινωνία. θα πεθάνει ή θα μαραζώσει και ο άνθρωπος μαζί του. Το χεγκελιανό κράτος-προστάτης του Καλού υπάρ­ χει για να κρατάει μακριά από τους υπηκόους του το Κακό. βάζοντας όταν χρειάζεται το δικό του Κακό στην υπηρεσία του δικού του Καλού. αφού ήταν πολύ μεγάλο. ή το κράτος-ενσάρκωση του Παγκοσμίου Πνεύματος. Διότι αυτό το υποδειγματικό κράτος. Το σταλινικό κράτος θα ήταν αδύνατο να είναι είτε μακιαβελικό. Τάξη και ανασφάλεια επικρατεί στην απέραντη χώρα του Λένιν. Στη χεγκελιανή άποψη για το κράτος δεν υπάρχει τίποτα που να αντιφάσκει με τις αρχές και τα δόγματα τόυ Διαφωτισμού και του φιλελευθερισμού. είτε με την αδιαφορία Στα 15 χρόνια που κρατάει ο κυρίως ειπείν σταλινισμός. που η σταθερή μεν αλλά συνεχώς μεταμορφούμενη ύπαρξή του εν τω κόσμω ταλανίζει αδιάκοπα τους κοινωνικούς φιλόσοφους. δημιούργημα αποκλειστικά του Ηγεμόνα. ΤΙ είναι. Στον Μακιαβέλι το κράτος είναι ένα υπέρκομψο έργο τέχνης. αν πεθάνει ή αν μαραζώ­ σει. μόνο το καλό των υπηκόων έχει σαν πρώτη και κύρια μέριμνά του. και χεγκελιανό όσον αφορά την ιστορική του αποστολή και τις προστατευτικές προθέσεις που είχε για τον εαυτό του και για τους υπηκόους του. το κράτος. που ενερ­ γεί σαν ένας εξαιρετικά επιδέξιος τεχνίτης. να κάνει ορισμένους σταλινικού τύπου ελιγμούς προκειμένου να υποσκελίσει τους άλλους μνηστήρες του κενού σταλινικού «θρόνου». Δεν είναι 464 . κανείς δεν κάνει πλέον λόγο στη Σοβιετική Ένωση ούτε για «παρέκκλιση». από το 1938 που ο Στάλιν γίνεται φανερά και καθαρά δικτάτορας μέχρι το 1953 που πεθαίνει.

αντιπρόεδρο της πρώτης μετασταλινικής κυβέρνησης και αρχηγό της μυστικής αστυνομίας. και αφού δολοφονή­ σει τον Λαυρέντι Μπέρια. μακιαβελικός και ιντριγκαδόρος όσο ελάχιστοι γνήσιοι σταλινικοί. το δεύτερο μετά τον Στάλιν στην κομματική ιεραρχία και πολιτικό κληρονόμο του. είναι μετασταλινικός. και του κόμματος και του κράτους. Αγαθές οι προθέσεις του. Το 1958 θα απομακρύνει και τον Μπουλγκάνιν και θα μείνει μόνος άρχων και στο κόμμα και στο κράτος μέχρι το 1964 που θα παραιτηθεί. Ο Χρου­ στσόφ ψάχνει εναγώνια για ταλαντούχους διοικητικούς υπαλλήλους τώρα που το μαστίγιο εξάντλησε όλες του τις δυνατότητες στη διοίκη­ ση. δεν θα προλάβει να χαρεί την κομματική κληρονομιά.σταλινικός. καθώς και στα επόμενα επίσης μη βίαια χρόνια της εξουσίας του Μπρέζνιεφ. Ο Χρουστσόφ μπαίνει στο κόμμα το 1918 σε ηλικία 24 ετών. Στη μαρξιστική περί κράτους αντίληψη. που. μόνο που κατάγονται από τη χεγκελιανή και όχι τη μαρξιστική περί κράτους αντίληψη. Ο χρουστσοφισμός είναι ένας σταλινισμός χωρίς Στάλιν και χωρίς βία. Ο ευφυέστατος Χρουστσόφ ήταν ένας μεγάλος μετρ των ελιγμών και της παρασκηνιακής πολιτικής κι αυτό θα του δώσει τη δυνατότητα να διαδεχτεί σχεδόν αμέσως τον Στάλιν το 1953. ωστόσο. για να μη λέει ο κόσμος. Κι αφού δεν άλλαξε τίποτα κατ’ ουσίαν στα μη βίαια χρόνια της εξουσίας του Χρουστσόφ. ή μάλλον που θα εξαναγκασθεί σε παραίτηση. (Ο Λένιν δεν θα προλάβει να βάλει τη δική του σφραγίδα στο καθεστώς. ανεβαίνει όλα τα σκαλοπάτια της ιεραρχίας και μαθαίνει όλα τα κόλπα της γραφειοκρατίας. που θα εξελι­ χτεί ερήμην του). μέχρι να τον απομακρύνει και απ’ αυτήν το 1955 βάζοντας στη θέση του έναν δικό του άνθρωπο. τον στρατάρχη Νικολάι Μπουλγκάνιν. αφού όμως πρώτα εκπαραθυρώσει τον Γκεόργκι Μαλένκοφ. θ α αφήσει όμως στον Μαλένκοφ την πρωθυπουργία για δύο χρόνια έτσι. αλλά με την ίδια γραφειοκρατική υφή και στο σκληρό και στο μαλακό πυρήνα. σημαίνει πως για τη δυσπραγία της Σοβιετικής Ένωσης δεν έφταιγε η σταλινική βία αλλά η διασταλινική γραφειοκρατία Ο Χρουστσόφ είχε ένα πολύ μεγάλο ταλέντο μάνατζερ. το κράτος συνεχώς συρρικνώνεται όσο ωθεί τα πράγ­ ματα προς τη μεριά της αταξικής κοινωνίας του παλλαϊκού και αυτοδιαχειριζόμενου κράτους. Κι αυτό θα 465 . Αλλά δόλιος. δηλαδή μαζί με τον Στάλιν. Είναι ο πρώτος σοβιετικός ηγέτης που θα μεγαλώ­ σει μαζί με το καθεστώς. Ο Χρουστσόφ εκτός από την αναμφισβήτητη ευφυΐα του και την εξίσου αναμφισβήτητη χωρια­ τιά του θα φέρει στο σοβιετικό κράτος και μια τυπικά τεχνοκρατική αντίληψη δυτικού τύπου στον τρόπο άσκησης της εξουσίας.

ενώ ένα χρόνο πριν. μια εξέγερση κατά του καθεστώτος στην Πολωνία και με τα τανκς μια δεύτερη εξέγερση κατά του καθεστώτος στην Ουγγαρία. θα εκλεγεί τακτι­ κό μέλος της εβδομηκονταμελούς Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ. Στο περίφημο 20ό Συνέδριο του Κόμματος που γίνεται στη Μόσχα στις 24 και 25 Φεβρουάριου 1956 ο Χρουστσόφ διαβάζει την ιστορική μυστική του εισήγηση. όσο δεν ήταν ούτε καν αυτή του Στάλιν. για μισαλλοδοξία. Το μετρό της Μόσχας και όχι ο μαρξισμός ή ο κομουνισμός θα μεταφέρει τον ουκρανό χωρικό στην κορυφή. ο αγράμματος μέχρι τα 24 χρόνια του. το 1971 που θα πεθάνει σε ηλικία 77 ετών δεν νιώθει καμιά πικρία για τον παραγκωνισμό του. Που την ίδια χρονιά θα υποχρεωθεί να αντιμετωπίσει με συμβιβασμό. Η τύχη στάθηκε πολύ καλή μαζί του. διά του Γκομούλκα. Για το μεγάλο του κατόρθωμα να φέρει σε αίσιο πέρας αυτό το τεχνικό και αισθητικό αριστούργημα παίρνει το παράση­ μο Λένιν το 1935. αλλά διότι ήταν ένας πολύ επιδέξιος. Ήταν φανερό πως κάτι πολύ σημαντικό ετοίμαζε σε σχέση με τον πεθαμένο και συνεπώς ακίνδυνο πλέον Στάλιν. διά της οποίος κατηγορεί τον Στάλιν για κτηνωδία. θ α επισκεφθεί τον Τίτο στο Βελιγράδι και θα του ζητήσει συγγνώμη για την κακή συμπεριφορά του Στάλιν απέναντι του το 1948. σ’ όλα της τα κλιμάκια Για τη γραφειοκρατία δεν θα κάνει λόγο ο αρχιγραφειοκράτης Χρουστσόφ. Μόνο στη Σοβιετική Ένωση θα μπορούσε να συμβεί κάτι τόσο παράδοξο. όταν διευθύνει τα έργα αποπεράτωσης του μετρό της Μόσχας. το 1934. ένας αγράμματος βοσκός να γίνεται ο μεγάλος άρχων μιας υπερδύναμης όχι γιατί ήταν καλός και σοβαρός κομουνιστής. Αν ζούσε στην Αμερική θα είχε μια ανάλογη τύχη. που είναι έννοια πολύ ευρύτερη αφού καλύπτει ολόκλη­ ρη τη γραφειοκρατία. Τα ταλέντα δεν χάνονται όταν είναι ιδεολογι­ κά αποφορτισμένα Η σταδιοδρομία του Νικήτα Σεργκέγιεβιτς Χρουστσόφ είναι τόσο θεαματική. αστικού τύπου τεχνικός της εξουσίας. σαν αμερικανός αυτοδημιούργητος μάνατζερ μεγάλης πολυεθνικής εταιρίας. έφτασε στα ύπατα αξιώματα της χώρας του με συνεχείς ελιγμούς.το δείξει από το 1930 κιόλας. Ο γιος ενός εξα­ θλιωμένου μουζίκου. για κατάχρηση εξουσίας και δεν συμμαζεύεται. Η αποσταλινοποίηση αρχίζει κεκλεισμένων των θυρών. 466 . Αν και έκπτωτος. Το 1955 ο ουκρανός χωρικός θα ταξιδέψει για πρώτη φορά στη ζωή του εκτός Ρωσίας. Την ίδια χρονιά και για τον ίδιο λόγο θα γίνει δήμαρχος της Μόσχας. υποθέτω. Ο αποδιοπο­ μπαίος τράγος έχει βρεθεί Για όλα φταίει ο Στάλιν προσωπικά και όχι ο σταλινισμός. Και πέθανε μάλ­ λον πανευτυχής. τότε που ο Κροάτης τόλμησε να εγκαταλείψει το μεγάλο άρχο­ ντα του διεθνούς κομουνισμού.

που είναι υπέρ της διεξαγωγής ενός ολο­ κληρωτικού πολέμου κατά του ιμπεριαλισμού. ένα χρόνο πριν από το θάνατό του.οφειλόμενη οτο γεγονός πως ο ούγγρος πρωθυπουργός Τμρε Νάγκυ θέλησε να βγάλει τη χώρα του από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας. αφού αυτός μπορεί και παίζει με τη χάρτινη τίγρη. το 1963. η Σοβιετική Ένωση και οι Ηνωμένες Πολιτείες υπογράφουν συνθήκη για την απαγόρευση των πυρηνικών όπλων. Αιωνίως. Δεν θα προλάβει να γίνει ευρύτερα γνωστή. Ώς πότε θα συνυπάρχουν τα δύο συστήματα. Ο Μάο γίνεται θηρίο και χαρακτηρίζει τις ΗΠΑ «χάρτινη τίγρη». Ο Μάο. Την ίδια χρονιά θα επισκεφθεί τον πρόεδρο Ντιουάιτ Αΐζενχάουερ στις Ηνωμένες Πολιτείες ενώ το 1961 θα αρχίσει στη Βιέννη συνομιλίες με τον πρόεδρο Τζων Κένεντυ για το πολύπλοκο γερμανικό ζήτημα Οι ατυχείς συνομιλίες θα σκοντάψουν στα υλικά του Τείχους του Βερολίνου. Λέει απίθανα 467 . Η χρουστσοφική γκάφα εδώ είναι μνημειώδης. άσχετο ποιο. Στο 2 Ιο Συνέδριο το 1959 ο Χρουστσόφ θα αναγγείλει το δόγμα της ειρηνικής συνύπαρξης με τον καπιταλισμό. τον υπερφίαλο και ακατάστατο Χρουστσόφ θα τον φαν δύο πράγματα Η παταγώδης αποτυχία της αγροτικής του πολιτικής και η διένεξή του με την Κίνα Στις 14 Οκτωβρίου 1964 η Κεντρική Επιτροπή θα κάνει αποδεκτή την αίτησή του να τον απαλλάξει απ’ όλα του τα καθήκοντα Ο Χρουστσόφ θα ζήσει ήσυχα στην ντάτσα του άλλα επτά χρόνια σαν συνταξιούχος και το 1970. Αυτή κι αν είναι περιπέτεια! Το 1962 ο Χρουστσόφ επιχειρεί να εγκαταστήσει πυραύλους μέσου βεληνεκούς στην Κούβα και η κρίση που ξεοπά τον Οκτώβριο της χρονιάς αυτής παραλίγο να σημαδέψει την αρχή του Γ Παγκοσμίου πολέμου. την επόμενη χρονιά. που θα κτιστεί τότε. που θα κορυφωθεί την επόμενη χρονιά με δημόσιες καταγγελίες και βρισιές εκατέρωθεν. Ο οποίος ιδέα δεν έχει σε τι ακριβώς συνίσταται η ειρηνική συνύπαρξη με ένα κοινωνικοπολιτικό σύστημα που το πολεμάει ο κομουνισμός. πολιτικάντικο και ουδεμία σχέση έχον με τον μαρξισμό. στρεψόδικο. θα έπρεπε κάποτε να εξαφανιστεί Τελικά. και η αποσταλινοποίηση θα απο­ δειχτεί στην πράξη κενό σχήμα λόγου στην Ουγγαρία του 1956. Αυτός ο άν­ θρωπος αρχίζει να γίνεται επικίνδυνος για ολόκληρη την ανθρωπότητα Ωστόσο. Μέγα μυστήριο. θα εξαφανιστεί εκείνο ακριβώς που δεν θα διάλεγε ο Μαρξ. δεν εγκρίνει την πολιτική της ειρηνικής συνύπαρξης του Χρουστσόφ. Η έκδοση των οποίων θα απαγορευτεί στη Σοβιετική Ένωση. Τελικά. θα εκδώσει στις Ηνωμένες Πολιτείες τα απομνημονεύματά του. Η μαρξιστική λογική λέει πως το ένα από τα δύο. Το 1959 θα ξεσπάσει η εντελώς απροσδόκητη κρίση με την Κίνα. Ο χιουμορίστας Χρουστσόφ τον ειρωνεύεται.

Λούνικ 2. στις 3 Νοεμβρίου 1957. Ομοίως και ο ΊΙτόφ. Μέσα στην ίδια χρονιά. Λούνικ 3. ο Σπούτνικ 2 στέλνει στο διάστη­ μα την πιο διάσημη σκυλίτσα στην ιστορία του γένους των σκύλων. συντελείται ο μεγάλος άθλος που θα ανεβάσει στην κυριολεξία στα ουράνια το γόητρο και το διεθνές κύρος της Σοβιετικής Ένωσης: στις 12 Απριλίου 1961. Λούνικ 1. αλλά τον ακολουθεί σχεδόν κατά πόδας ο Έντουαρντ Γουάιτ. που θα συνεχιστούν και λίγο μετά την παραίτησή του. ο δεύτερος άνθρωπος που πετάει στο Διάστημα στις 7 Αυγούστου της ίδιας χρονιάς (1961). οι Σοβιετικοί συνεχίζουν το διαστη­ μικό μπαράζ: Σπούτνικ 3. το Μάιο του 1961. ο Σπούτνικ 1. Τα Χρι­ στούγεννα του 1968 οι αμερικανοί αστροναύτες με το Απόλλων 8 κάνουν για πρώτη φορά βόλτα γύρω απ’ το φεγγάρι. τέσσερα χρόνια μετά το θάνατο του Στάλιν (3 Μαρτίου 1953). έλεγαν τότε οι καθόλου ζωό­ φιλοι εφημεριδοπώλες διαλαλώντας το σοβιετικό άθλο και το βάσανο της καημένης της Λάικα \ Οι Αμερικανοί δηλώνουν πως αισθάνονται πολύ καθυστερημένοι στον αγώνα για την κατάκτηση του Διαστήματος και μ’ αυτά που λεν κάνουν τους Σοβιετικούς να νιώθουν ακόμα περισσότερο εθνικά υπερή­ φανοι. κάποτε. 0 θάνατός του το 1971 θα ανακοινωθεί με καθυστέρηση 48 ωρών και η ταφή του σε ένα μοναστήρι κοντά στη Μόσχα θα γίνει σχεδόν ινκόγκνιτο. Προς το παρόν. ο εργολάβος δημοσίων έργων. οι Σοβιετικοί αντεπιτίθενται φεμινιστικά με τη Βαλεντίνο Τερεσκόβα Το 1965 Αλεξέι Λεόνοφ κάνει τον πρώτο περίπατο στο Διάστημα. στις 20 Ιουλίου 1969 με το Απόλλων 11. ο πρώτος τεχνητός δορυφόρος της ιστορίας. για πρώτη φορά ο άνθρωπος πετάει στο Διάστημα Ο Γιούρι Γκαγκάριν θα γίνει παγκόσμιος θρύλος. δύο . ίσως για να αισθανθούν καλύτερα την αμερικάνικη φάπα που θα φαν σε λίγο. Στις 4 Οκτωβρίου 1957. Ένα μήνα μετά. Από την εποχή του Χρουστσόφ θα μείνουν τελικά στην ιστορία μόνο τα διαστημικά κατορθώματα των Σοβιετικών. και γαβγίζει. τη θρυλική Λάικα Και γυρίζει.πράγματα σ’ αυτό το βιβλίο. περιφέρει γύρω από τη Γη το έμβλημα της μεγάλης χώρας του Λένιν. το 1963. Την επόμενη χρονιά. όμως. Λίγους μήνες μετά. ο δεύτερος και μεγαλύτερος τεχνητός δορυφόρος. ο πρόεδρος Τζων Κένεντυ δεσμεύει τη χώρα του λέγοντας πως οι ΗΠΑ θα στείλουν άνθρωπο στη Σελήνη πριν λήξει η δεκαετία Στο μεταξύ ο Τζων Γκλεν γίνεται ο πρώτος αμερικανός αστροναύ­ της που βαδίζει στο δρόμο που χάραξε ο Γκαγκάριν και διαγράφει με το διαστημόπλοιό του τροχιά περί τη Γη. στις 20 Φεβρουάριου 1962. Και.

Αυτόν τον τρόπο βρήκε κάποτε ο Τρότσκι. βέβαια. 469 .υποστράτηγου και του επικεφαλής όλων των πολιτικών κομισάριων του μετώπου της Ουκρανίας.Αμερικανοί. στη Μάχη του Ειρηνικού. Στο κόμμα θα μπει το 1931 σε ηλικία 25 ετών. δε. Τοπογράφος και μεταλλειολόγος κατά το επάγγελμα. ο σοβιετικός κομουνισμός θα μπει στο προθανάτιο στάδιο της απόλυτης αφασίας και θα μείνει σ’ αυτό ημιθανής για 18 συναπτά έτη. με συνεχείς τιμητικές προαγωγές. Η κούρσα του Διαστήματος είναι μέρος του Ψυχρού Πολέμου. το πιο φανταχτερό. ο οργανωτής του Κόκκινου Στρατού. Μ’ αυτόν. πόσο χρήσιμη από πραχτική άποψη είναι η εθνική υπε­ ρηφάνεια Κάνει πράξη την παροιμία που λέει «φάτε μάτια ψάρια». όσα και τα χρόνια της «βασιλείας» αυτού του αρχιγραφειοκράτη. που μετά το θάνατο του Στάλιν το Μάρτιο του 1953 πορεύεται με τον αυτόματο πιλότο της κρατικής μηχανής και τη δύναμη της αδράνειας. Ηθικά. η εθνική δυστυχία γίνεται πιο έντονη. Το 1939 θα τον ανακαλύψουν οι κυνηγοί (κομματικών) ταλέντων του Στάλιν και θα τον χρίσουν στα γρήγορα γραμματέα μιας κομματικής επιτροπής κάπου στην επαρχία Το πραγματικό του ταλέντο θα φανεί στη διάρκεια του Β' Παγκο­ σμίου Πολέμου κατά τον οποίο. ο Νιλ Αρμστρονγκ και ο Έντουιν Όλντριν. Στο εξής η εθνική υπερηφάνεια δεν θα φτουράει Κι όταν σου λείψει η εθνική υπερηφάνεια. ο κύριος Λεω­ νίδας θα τιναχτεί στα ύψιστα αξιώματα του κόμματος και του κράτους συγκυριακά. και για τον κομουνισμό. Έστι.) να περπατήσουν παντού στη Γη. αποβιβάζονται ως διαστημικοί πεζοναύτες στη Σελήνη και στήνουν στην άμμο την αμερικανική σημαία σαν να την έστηναν στην άμμο της Ιβοζίνα. θα φτάσει στο βαθμό του κομισάριου . τη μέρα που όλοι στον κόσμο όλο παραληρούν με τον αμερικάνικο άθλο του περίπατου στη Σελήνη. Από τότε. θα ήταν αδύνατο να την έχει αν έμενε εκτός κόμματος. έπρε­ πε να φοβηθούν οι Ιάπωνες. μπορούν (μήπως και δικαιούνται. Ανθρωποι που μπορούν και περπατούν στη Σελήνη. Καταλα­ βαίνετε. Τότε. τώρα. του εντελώς αδιάφορου και για το μαρξισμό. μέσα από τους αυτοματισμούς μιας γραφειοκρατίας. Ο Λεονίντ Ίλιτς Μπρέζνιεφ (1906-1982) ήταν ο πιο στενός συνεργά­ της του Νικήτα Χρουστσόφ και ο εν αναξιότητι άξιος διάδοχός του. όταν ήταν ακόμα φοιτητής και ονειρευόταν μια καλή καριέρα τεχνικού που. Στις 20 Ιουλίου 1969. του Μπαταάν. και για τα πάντα πλην του βολέματος των ομοφρόνων του γραφειοκρατών. του Γκουανταλκανάλ. στη μάχη της Σελήνης πρέπει να φοβηθεί όλος ο κόσμος. κομισάριος ο πολιτικός. Τώρα.κομματικός επίτροπος που υπάρχει δίπλα σε κάθε αξιωματικό και τον επιτηρεί από πολιτικής απόψεως. η Σοβιετική Ένωση έχει ήδη καταρρεύσει.

δηλαδή. προφανώς για να επιτηρεί τον πρώτο γραμματέα Την επόμενη χρονιά ο Μπρέζνιεφ ξαποστέλνει τον πρώτο γραμματέα. μετά τον πόλεμο θα δουλέψει στην Ουκρανία για μερικά χρόνια σαν κομματικός γραμματέας σε διάφορες επαρχίες αυτής της πολύ δύσκολης χώρας. γίνεται αντιστράτηγος εξ απονομής και με το βαθμό αυτό αναλαμβάνει την υποδιεύθυνση του πολιτικού τμήματος του υπουργείου Αμυνας. Αν και «γνήσιος» Ρώσος και όχι Ουκρανός όπως ο Χρουστσόφ. Ο Μπρέζνιεφ θεωρούσε τον εαυτό του στρατιωτικό. το 1964 εγκαταλείπει αυτό το τιμητικό πόστο. της πιο δυτικής από όλες τις ομόσπονδες δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. και αναλαμβάνει το ουσιαστικό του δεύτερου γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής. 470 . που δεν συμπαθεί τον Χρουστσόφ. και παίρνει τη θέση του.για να ελέγχει τους τσαρικούς αξιωματικούς που υπηρετούσαν στον Κόκκινο Στρατό σαν επαγγελματίες αδιάφοροι για την πολιτική. Πράγματι. που εκτελεί σωστά και σχολαστικά τις διατα­ γές του αφέντη. Αφού εκπληρώσει στα γρήγορα την αποστολή του στο Καζακστάν. Όμως. Το 1960 ο Χρουστσόφ χρίει το φίλο του πρόεδρο του Προεδρείου του Ανωτάτου Σοβιέτ. ακρι­ βώς όπως και στον κοσμικό καπιταλισμό της Δύσης. το 1956 επανέρχεται στη Μόσχα και ξαναπαίρνει όλα τα παλιά κομματικά του πόστα Είναι ένας πολύ­ τιμος συνεργάτης του Χρουστσόφ. ένα εκπαιδευμένο σκυλάκι σπάνιας γραφειοκρατικής ράτσας. όπου οι δεξιώσεις παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο. Με το θάνατο του Στάλιν το 1953 ο Μπρέζνιεφ παραιτείται από τα κομματικά πόστα. Ομως. ο πολιτικός του φίλος Νικήτα Χρουστσόφ τον στέλνει το 1954 στο δύστροπο Καζακστάν σαν δεύτερο γραμματέα του κόμματος. Το πολύ βολικό από κομματικής απόψεως διαρχικό σύστημα διοίκησης του ρωσικού στρατού θα υπάρχει εμφανώς μέχρι το τέλος του Β' Παγκο­ σμίου Πολέμου και αφανώς μέχρι την πτώση του υπαρκτού σοσιαλι­ σμού. ενδιαφέρεται για σχέσεις και διασυνδέσεις. και το 1950 θα γίνει πρώτος γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής του Κομουνιστικού Κόμματος της Μολδαβίας. δηλαδή αρχηγό του κράτους. δηλαδή του δεύτε­ ρου μετά τον Χρουστσόφ στην κομματική ιεραρχία Μ’ αυτή του την ενέργεια ο Χρουστσόφ χρίει τον Μπρέζνιεφ ημιεπισήμως διάδοχό του. Το 1952 μετακαλείται στη Μόσχα και χρίεται μέλος της Κεντρικής Επιτροπής και αναπληρωματικό μέλος του Πρεζίντισυμ (Πολιτικού Γρα­ φείου). Χαρά στον αφέντη. αλλά η κομουνιστική γραφειοκρατία δεν ενδιαφέρεται για την ποιότητα του χαρακτήρα και το κομουνιστικό ήθος. είχε μια πολύ ενδιαφέρουσα πείρα από το στρατό και μια σημαντική γνώση των στρατιωτικοπολιτικών προβλημάτων.

όπως το Σύμφωνο της Βαρσοβίας ή το ΝΑΤΟ. τον Αλεξέι Κοσίγκιν. που παριστάνει το δημοκράτη και κάνει ό. ύπατο αξίωμα της κομματικής γραφειοκρατίας. ας πούμε της Βουλής. Δεν κρατάει για τον εαυτό του το πόστο του πρωθυπουργού. αλλά στη θέση αυτή διορίζει έναν διπλωμάτη μεγάλης κλάσεως. ενώ προάγει και επισήμως σε αρχηγό του κράτος τον Νικολάι Ποντγκόρνυ. όπως γινόταν μέχρι τότε με τον Γενικό Γραμματέα του Κόμματος. θα τ ψ πατήσει άγρια στψ Τσεχοσλοβακία του Αλεξάντρ Ντούπτσεκ. δεν μπορεί να κάνει ό. που ζητούν από τον Χρουστσόφ να υποβάλει την παραίτησή του. Πώς να διαφωνήσει το ΝΑΤΟ με μια τόσο βολική και γι’ αυτό θέση. ενός σώφρονα κομουνιστή ηγέτη που πιστεύει στο «σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο» και επιθυμεί μια κάποιος μορφής φιλελευθεροποίηση για τη χώρα του. Σύμφωνα μ’ αυτή τη θέση. η εθνική κυριαρχία είναι έννοια περιορισμένη εκ των πραγμάτων όταν μια χώρα μετέχει ενεργά σε διεθνείς στρατιωτικούς σχηματισμούς. που δεν της επιτρέπουν να πάρει αυτόνομες αποφάσεις για τ ψ άμυνά της. και θα δώσει εντολή όχι στα ρωσικά αλλά στα στρατεύματα του Συμ­ φώνου της Βαρσοβίας να εισβάλουν στψ Τσεχοσλοβακία Κι έτσι.τι ανοησία του έρχεται στο νου για να τα έχει καλά με τη Δύση. που φοβάται πως ανά πάσα στιγμή θα μπορούσε να του χαλάσει τη γρα­ φειοκρατική ηρεμία. όταν ένα κράτος μετέχει σε έναν διεθνή στρατιωτικό οργανισμό. Σε δύο χρόνια. ο Μπρέζνιεφ επιχειρεί να εγκαθιδρύσει για πρώτη φορά στψ ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης μια μακράς υποτίθεται πνοής συλλογική ηγεσία υπό τ ψ εποπτεία του.Όμως. που γνωρίζει πως ούτε το ΝΑΤΟ θα δεχόταν ευχα­ ρίστως τις παρασπονδίες των μελών του. Κι έτσι.τι θέλει χωρίς τη σύμφωνο γνώμη και των άλλων μελών. προάγεται σε Γενικό Γραμματέα. Αυτός την υποβάλλει αμέσως και ο Μπρέζνιεφ γίνεται Πρώτος Γραμματέας στις 15 Οκτωβρίου 1964. η περίφημη Ανοιξη της Πράγας θα γίνει χειμώνας μέσα σε μια νύχτα Ο Μπρέζνιεφ. πρόεδρο του Προεδρείου του Ανωτάτου Σοβιέτ. που θα γίνει γνωστή στη Δύση σαν «δόγμα Μπρέζνιεφ». το 1966. μετά από τρεις μόλις μήνες ο δεύτερος γραμματέας εκπαραθυρώνει τον πρώτο παρέα με τους άλλους του Πολιτικού Γραφείου. που δεν ανέχεται τ ψ ύπαρξη δεύτερου γραμματέα Σε ανταπόδοση προς τους γραφειοκράτες που τον ανέδειξαν. Το 1968 ο Μπρέζνιεφ. Ο Μπρέζνιεφ θα θυμώσει πολύ με τις πρωτοβουλίες του Ντούπτσεκ. όλοι στη Δύση το βουλώνουν και εγκαταλείπουν τους Τσέχους στψ κακή τους μοίρα Μόνο κάποιοι δυτικοί κομουνιστές που 471 . Συνεπώς. που παραμένει κομουνιστής. θα λανσάρει τότε μια πολύ πονηρή πολιτική θέση περί εθνικής κυριαρχίας.

Και γίνεται. Ένα από αυτά είναι η ανασφάλεια και η αβεβαιότητα που δημιουργείται όταν αλλάζει ο αρχηγός. που να μην μπορεί πλέον να παίζει με την τεράστια συλλογή από πολυτελή αυτοκίνητα. για να γίνει δικτάτορας.πιστεύουν· ακόμα και στη δημοκρατία και στην εθνική κυριαρχία θα διαμαρτυρηθούν στα σοβαρά Οταν είσαι δυτικός κομουνιστής και λες συνέχεια «έξω οι βάσεις του θανάτου». είτε να καταργήσει τη γραφειοκρατία. αλλά ο στρατιωτικός κομισάριος δεν είναι στρατιωτι­ κός. ο Μπρέζνιεφ θα αυτοπροαχθεί σε στρατάρχη. «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο» δικαιούσαι να ψέξεις τον Μπρέζνιεφ και να απορρίψεις το δόγμα του. διώχνει και τον Ποντγκόρνυ και από το 1977 μέχρι το θάνατό του το 1982 συγκεντρώνει στο πρόσωπό του όλες τις κομματικές και κρατικές εξουσίες. που απο­ φεύγουν πια να τον λεν Κόκκινο. Ο Μπρέζνιεφ επικαλείται την παλιά του ιδιότητα του στρατιω­ τικού κομισάριου. 472 . Διώχνει τον Κοσίγκιν. μάλιστα. η γραφειοκρατία και οι γιατροί της θα τον συντηρούν στη ζωή με χίλια ζόρια Ξέρει η πεπειραμένη γραφειοκρατία πως ο διάδοχός του θα πρέπει. «έξω από το ΝΑΤΟ». Μα. θα εκλεγεί για δεύτερη φορά γραμματέας του κόμματος. που το παίζει δημοκράτης και δεν θέλει να είναι ισόβιος γραμματέας του κόμματος. Η γραφειοκρατία φοβάται τα έστω δειλά δημοκρατικά ανοίγματα και υποχρεώνει τον αρχιγραφειοκράτη να επανελθεί στο παλιό «καλό» διοικητικό σύστημα του Στάλιν. είναι κομματικό στέλεχος. Έχει μάθει καλά τα δυτικά ψευτοδημοκρατικά κολπάκια Τώρα ξέρει πως η δημοκρατία εκτός από τη δημοκρατία μπορεί να υπηρετήσει και τη δικτατορία Πέντε χρόνια αργότερα. απαλ­ λαγμένο όμως από τη βία Γι’ αυτό. Όταν δεν είσαι και σου αρέσει το ΝΑΤΟ. το 1976. Γιατί την επικαλείται. ορθώς σας το θυμίζει Η γραφειοκρατία σ’ Ανατολή και Δύση. τότε δεν μπορεί παρά να σου αρέσει εκτός από το ΝΑΤΟ και το δόγμα Μπρέζνιεφ. πράσινη και μπλε. Τον Απρίλιο του 1971 ο Μπρέζνιεφ. έχει κοινά χαρακτηριστικά. τα οποία θα τον οδηγούν συνεχώς και περισσότερο σε μια προϊούσα ανικανότητα που θα καταλήξει σε εμφανέστατη αποβλάκωση σε σημείο. Το αξίωμα αυτό. κόκκινη και ροζέ. ο Στάλιν. Αν η υπόθεση σας θυμίζει πράσινο Ωνάσειο και πολιτικοποίηση της πράσινης ελληνικής ιατρικής. που δεν δίνεται σε πολιτικό. Η τεχνητή παράταση της ζωής του Μπρέζνιεφ είναι και τεχνητή παράταση της ζωής της κομματικής γραφειοκρατίας. είτε να παραχώ­ σει τη χώρα στη Δύση. μόνο ένας σοβιετικός πολιτικός το είχε πάρει στο παρελθόν. δηλαδή γενικό αρχηγό του σοβιετικού στρατού. όταν ο Μπρέζνιεφ το 1979 αρχίσει να εμφανίζει τα πρώτα σοβαρά προβλήματα υγείας.

αν και η εφαρμογή της θέλησής του θα ανασταλεί για διάστημα δύο ετών από την εντελώς απροσδόκητη παρεμβολή του Γιούρι Αντρόποφ. που ετοιμάζεται ή τον ετοιμάζουν στο παρασκήνιο. θα βοηθήσει αποτελεσματικά πολλούς και κυρίως τον Χρουστσόφ. Αυτοί που θα τον διαδεχτούν δεν θα γνωρίσουν την Οκτωβριανή Επανάσταση ούτε καν σαν έφηβοι. εδώ και καιρό. τις Ο άνθρωπος αυτός δεν ήταν η λύση. Τη χρονιά που θα πεθάνει ο Μπρέζνιεφ θα πεθάνει και ο Μιχαήλ Σουσλόφ. ένας καλός διπλωμάτης και ένας εξπέρ στα οικονομικά ζητήματα. είναι μούμια καλά βαλσαμωμένη για να αντέχει στους κραδασμούς που προκαλούν τα άρματα μάχης που παρε­ λαύνουν μπροστά από το μαυσωλείο του στην Κόκκινη Πλατεία Που λέγεται ακόμα έτσι για να υποβοηθά μια μνήμη που ξεθωριάζει συνε­ χώς και περισσότερο. ακόμα και για τον εαυτό της. ο θεωρητικός του κόμματος. είναι μια ιστορία που οι γιαγιάδες τη λεν σαν παραμύθι στα εγγονάκια τους όταν δεν κάθονται φρόνιμα Μετά τον Μπρέζνιεφ. Αντρόποφ και Τοερνιένκο Ο θάνατος του Μπρέζνιεφ στις 10 Νοεμβρίου 1982 θα σημαδέψει το τέλος μιας ολόκληρης εποχής. Ο Κοσίγκιν. η πάλαι ποτέ ένδοξη «Γκό­ σπλαν» θα γίνει ο αποδιοπομπαίος τράγος στον οποίο ο Γκορμπατσόφ θα φορτώσει όλα τα δεινά της σοβιετικής οικονομίας. που ήταν η καρδιά και η ψυχή της κεντρικά διευθυνόμενης σοβιετικής οικονομίας. τον αντιπρόεδρο Νικολάι Ίΐχονοφ. ο οποίος τον διορίζει πρόεδρο της Σοβιετικής Υπηρεσίας Σχεδιασμού. 473 . του Ένγκελς. όπως ο Χρουστσόφ και ο Μπρέζνιεφ. που ήταν υπουργός ή πρωθυπουργός αδιακόπως από το 1953. της περί­ φημης «Γκόσπλαν». που για χρόνια κάλυπτε επιδέξια την κομματική γραφειοκρατία με τσιτάτα από το θεωρητικό έργο του Μαρξ. ενός εξαιρετικά μοντέρνου ανθρώπου. Και ο Λένιν. δεν είναι πλέον μια ζωντανή ιστορία.6. Ο παλαίμαχος Νικολάι Κοάγκιν (1904-1980) ένας ικανότατος άνθρωπος της παλιάς φρουράς. φίλου και πολιτικού δάσκαλου του Μι­ χαήλ Γκορμπατσόφ. θ α αντικατασταθεί στην πρωθυπουργία από ένα άλλο ετοιμοθάνατο βετε­ ράνο ηλικίας 75 ετών. ο Κονσταντίν Τοερνιένκο. του Λένιν. θ α τον διαδεχτεί σ’ αυτό το πολύ κρίσιμο για την προπαγάνδα πόστο ένας άλλος γέρος. θα πεθάνει δύο χρόνια πριν από τον Μπρέζνιεφ. που ο Μπρέζνιεφ τον είχε διορίσει φανερά διάδοχό του. Και ο Στάλιν δεν είναι πια ο «σαδιστής με το μαστίγιο». όμως ήταν μια κάποια λύση για την κομματική γραφειοκρατία Που κι αυτή μοιάζει κουρασμένη και αδιάφορη. Σε λίγο.

ο Γιούρι Αντρόποφ. αυτός ο «διανοούμενος μπασκίνας». Το παρατσούκλι του ήταν «ο βαρκάρης του Βόλγα» και παρέπεμπε στην πασίγνωστη προεπανα­ στατική βαρκαρόλα. Δεν υπάρχουν βέβαιες πληροφορίες για το πώς και το γιατί εγκατέλειψε αυτό το κρίσιμο πόστο μόλις έξι μήνες πριν πεθάνει ο Μπρέζνιεφ. που ο Μπρέζνιεφ είχε διορίσει διάδοχό του. θα διαδεχτεί ταχύτατα. Γιος σιδη­ ροδρομικού από την περιοχή του Βόλγα άρχισε την καριέρα του σαν τηλεγραφητής και σαν βαρκάρης του Βόλγα. πράγμα που δεν μοιάζει και τόσο πιθανό. ή μάλλον του μακαρίτη Μπρέζνιεφ. τότε δολοφονήθηκε από άνθρωπο του Τσερνιένκο. άρχισε την καριέρα του σαν επαγγελματικό στέλεχος του κόμματος σε ηλικία 22 ετών για να φτάσει τελικά στο ύπατο αξίωμα σε ηλικία 68 ετών και να πεθάνει δύο χρόνια αργότερα. θ α τον διαδεχτεί ο Κονσταντίν Τσερνιένκο. κάνει ατέλειωτες συζητήσεις με κάθε ειδι­ κό στη συμφωνική μουσική. λοιπόν. ή μάλλον από κάποιους της παλιάς φρουράς. στις 9 Φεβρουάριου 1984. στο δυτικό πολιτισμό είναι σχεδόν σκανδαλώδης. Σίγουρα ο Γιούρι Αντρόποφ (1914-1984). Κατά την επίσημη εκδοχή από κίρρωση του ήπατος και κατά την ανεπίσημη δολοφονημένος. Ο Αντρόποφ είναι στ’ αλήθεια μια παράξενη προ­ σωπικότητα. δεν ήταν καθόλου τυχαίο πρόσωπο.Τον Αεονίντ Μπρέζνιεφ. μέσα σε δύο μέρες από το θάνατό του. Αν πράγματι δολοφονήθηκε. αυτός ο αρχιμπασκίνας της Κα Γκε Μπε με τη μνήμη ελέφαντα και μια αφαιρετική ικανότητα που εύκολα θα μπορούσε να τον είχε οδηγήσει είτε στη φιλοσοφία. ο πρώτος δυτικότροπος εκσυγχρονιστής της Σοβιετικής Ένωσης. Αλλά μόνο για δύο χρόνια Η «βασιλεία» του 474 . που θα παίξει αδιευκρίνιστο ρόλο σ’ αυτή τη μεταβατική περίοδο προς τον εκσυγχρονισμό της Σοβιετικής Ένωσης. που τη λατρεύει. Συναρπαστικός συνομιλητής. Αυτός ο αυτοδίδακτος κατ’ ουσία άνθρωπος με την τεράστια κουλτούρα. αφού ο Αντρόποφ είναι σίγουρα ο πρώτος της νέας φρουράς. Η προσήλωση αυτού του ανθρώπου. είτε στην κριτική της τέχνης. που ελάχιστα μοιάζει με Ρώσο κατά τη συμπεριφορά. ο οποίος δεν τον συμπαθούσε ιδιαίτερα Ούτε ξέρουμε τι ακριβώς έγινε και παραμέρισε με τέτοια ευκολία τον Κονσταντίν Τσερνιένκο. αυτός δηλαδή που είχε επιλέξει ο Μπρέζνιεφ για διάδοχό του και που υποσκελίστηκε παραδόξως από τον Αντρόποφ. από το 1967 μέχρι το Μάιο του 1982. που κάποιος θρύλος λέει πως είχε ελληνική ρίζα. στη δυτική λογοτεχνία. ένα τραγούδι που θα το αγαπήσουν όλοι οι επανα­ στάτες του κόσμου. που θα ανακοπεί απότομα με το θάνατό του το 1984. που τη γνωρίζει πολύ καλά και κυρίως στη μοντέρνα ζωγραφική στην οποία είναι παθιασμένα προσηλωμένος. επικεφαλής της Κα Γκε Μπε (Κρατική Υπηρεσία Ασφαλείας ) για 15 χρόνια.

κι αυτό ίσως να σημαίνει πως το πλαφόν στην κλοπή μπορεί να αντιμετωπίζεται διεθνώς σαν η απαρχή του εκσυγχρονισμού). όλες τις εξουσίες που είχε και ο Μπρέζνιεφ. Διώκει. Πρώτα πρώτα αρχίζει ένα άγριο κυνηγητό των διεφθαρμένων δημοσίων υπαλλήλων. η συλλογικότητα της οποίας ίσως ξεπερνάει τα σύνορα της Σοβιετικής Ένωσης και ίσως πηγαίνει πίσω στο χρόνο. αποφασίζει πως η κλοπή είναι κλοπή από τα 500 ρούβλια και πάνω. μέχρι την εποχή του Ρούσβελτ. αυτόν κατ’ ουσίαν διαδέχτηκε και όχι τον Τσερ­ νιένκο. Και επειδή θα έπρεπε να τους κλείσει στη φυλακή σχεδόν όλους. θα γίνει και πρόεδρος της κυβέρνησης και επικεφαλής του Συμβουλίου Ασφαλείας. Αλλά και τις πόρνες. ροζ τη νύχτα Διώκει. Ο Αντρόποφ μέσα σε λίγους μήνες εκτός από Γενικός Γραμματέας του Κόμματος. που από τότε είχαν κάνει νυχτερινή κατάληψη της Κόκκινης Πλατείας. ετεροχρονισμένα μεν. θ α τον διαδεχθεί την επόμενη μέρα ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Η δεύτερη μετά την κλοπή του δημοσίου χρήματος μάστιγα που επεχείρησε να αντιμετωπίσει ο Αντρόποφ ήταν ο αλκοολισμός. μόλις 54 ετών (γεννήθηκε το 1931). και μάλιστα πολύ αυστηρά. θ α πεθάνει στις 10 Μαρτίου 1985 σε ηλικία 73 ετών. όπως εμφανίστηκε στη Δύση. αλλά εφαρμόζει τις αποφάσεις του. δηλαδή την κοπάνα Επειδή κανείς δεν μπορούσε να απολύσει ένα εργαζόμενο στις 475 . την «εργατική απειθαρχία». Και προπαντός δεν ήταν μια προσωπική απόφαση του Γκορμπατσόφ. βέβαια. Μια προσεχτική απάντηση σ’ αυτό το κρίσιμο ερώτημα θα μπορούσε ίσως να μας πείσει πως την περεστρόικα την είχε εγκαινιάσει ο Αντρόποφ. Ο Τσερνιένκο που είχε διαδεχτεί τον Αντρόποφ διαδέχτηκε κατ’ ουσίαν τον Μπρέζνιεφ. ή όποιοι άλλοι θα μπορούσαν να κρύβονται πίσω του. Συνεπώς. Ο Γκορμπατσόφ θα συνεχίσει τη δουλειά από κει που την άφησε ο Αντρόποφ.Τσερνιένκο θα είναι βραχύτερη: ένας χρόνος και ένας μήνας. πράγμα που θα σχολιαστεί δυσμενέστατα. Είναι πολύ νέος σχετικά με τους γέρους που προηγήθηκαν. δηλαδή. επίσης. (Και κάποιος δικός μας έβαλε κάποτε πλαφόν στη μίζα. δεν πάρεις υπ’ όψη ότι η καρέκλα του Γενικού Γραμματέα είναι ο βατήρας για κάθε σοβαρό πήδημα. Συγκεντρώνει. Ήταν μια συλλογική απόφαση. τίτλος που από την εποχή του Μπρέζνιεφ δεν λέει πια και πολλά πράγματα αν. Η περεστρόικα δεν ήταν κάτι το ξαφνικό. που με τον Τσερνιένκο κάνει την τελευταία της προσπάθεια να κρατηθεί στην εξουσία. ας πούμε 499 ρούβλια τη σκαπουλάρισες. ΤΙ έκανε ο Αντρόποφ στα δύο χρόνια της εξουσίας του και τι δεν μπόρεσε να κάνει ο Τσερνιένκο στον ένα χρόνο της δικής του. Αν κλέψεις. και τους αλκοολικούς. αλλά όπως προέβλεπε το σχέδιο της κομματικής γραφειοκρατίας. Κόκκινη τη μέρα. λοιπόν.

μάλλον γερμανικής εμπνεύσεως ευπρεπισμό της χώρας. σε τι ακριβώς συνίσταται ο Πόλεμος των Αστρων. ωστόσο. όχι σοσιαλιστική. για να τις επαναλάβουν ζητούν να αποσύρει το ΝΑΤΟ από την Ευρώπη τους πυραύλους Πέρσινγκ-2 και Κρουζ. Τον εμπόδιζε. Οι Ρώσοι αποφασίζουν αυτόν τον καιρό να επαναλάβουν τις συ­ ζητήσεις για το αιώνιο πρόβλημα του πυρηνικού αφοπλισμού. Το πρόβλημα με την κλοπή δεν είναι η κλοπή. που δεν πολυκαταλαβαίνουν. η κακή κατάσταση της υγείας του. Πρόκειται για μια μεγάλη μπαρούφα. Όλα τα μέτρα του Αντρόποφ είναι διοικητικά και συνεπώς κάθε άλλο παρά σοσιαλιστικά. λεν κάποιοι. 476 . των τεμπέληδων και των πορνών.επιχειρήσεις του κράτους των εργατών. που είναι εύκολα Το κυνήγι των κλεπτών. χωρίς να αναρωτιέται πώς θα ζήσουν οι Ρώσοι με τα μεροκάματα πείνας αν δεν κλέψουν. (Δεν καταλαβαίνω γιατί τα αφεντι­ κά μπορούν και κλέβουν νομότυπα την υπεραξία της δουλειάς μας και εμείς δεν μπορούμε να «απαλλοτριώσουμε» μέρος των κλοπιμαίων διά της κλοπής. όπως το νομισματοκοπείο. Τα ίδια μέτρα θα έπαιρνε και ένα ευνομούμε­ νο κράτος στη Δύση προκειμένου να πατάξει τη διαφθορά και όχι να χτυπήσει στη ρίζα τα αίτια που την αναπαράγουν αδιάκοπα Είναι φανερό πως ο «διανοούμενος μπασκίνας» έχει στο νου του έναν δυτι­ κότροπο. Στην πραγματικότητα. όπως κι όλος ο κόσμος άλλωστε. πώς θα βελτιώσουν το μεροκάματο πείνας οι όμορφες αν δεν βάλουν μπροστά μια φάμπρικα της οποίας η παραγωγικότητα είναι βεβαιωμένη από την ιστορία — εκείνο το όμορφο βιολογικό μηχανάκι που έχουν καλά φυλαγμένο ανάμεσα στα σκέλια τους και που κόβει χρήμα εύκολα και γρήγορα. Ο Αντρόποφ δεν θα ασχοληθεί σοβαρά με το πιο σοβαρό πρόβλημα που αντιμετωπίζει η χώρα. Το «πτωχός πλην τίμιος» είναι αρχή χριστιανική. Ο Αντρόποφ προτιμάει τα ηθικίστικα μέτρα. που όμως κόβει τα ποδάρια των Σοβιετικών. Ο Ρήγκαν αναγγέλλει το πρόγραμμα για τη Στρατηγι­ κή Αμυντική Πρωτοβουλία. Και οι Αμερικανοί θα βρουν την ευκαιρία να δώσουν τη χαριστική βολή επί Τοερνιένκο. φυσικά. πολλοί εργάτες πήραν το πράγ­ μα κατά γράμμα και πήγαιναν στη «δική τους δουλειά» όποτε ήθελαν χάνοντας. κανείς δεν μπορεί να ασχοληθεί σοβαρά με την οικονομία Η κατάσταση μοιάζει εκτός ελέγχου και μη ανατάξιμη. Οι Αμερικανοί όχι μόνο απορρίπτουν την πρόταση αλλά και κάνουν μια εντελώς απροσ­ δόκητη ρελάνς. πώς θα πνίξουν την απελπισία τους αν δεν βρουν αλκοόλ. το μεροκάματο αλλά όχι και τη θέση. την καθήλωση της οικονομίας. αλλά η αδυναμία των κλεπτών να ξεχωρίσουν τα πορτοφόλια των πλούσιων από τα πορτοφόλια των φτωχών). γνωστό περισσότερο σαν Πόλεμος των Αστρων. Όμως.

ο Γκορμπατσόφ θα ασχολείται κατά προτεραιότητα με τις εκκαθαρίσεις.τι κάνει στην πατρίδα του ο Μι­ χαήλ Γκορμπατσόφ. όλα τα βασικά στελέχη του στρατού. την τέταρτη στη Μόσχα στις 2 Ιουνίου 1988. Εντούτοις. επίσης.που θα καταργήσει τους πυραύλους και τα άλλα «πρωτόγονα» στρα­ τηγικά όπλα Στο εξής οι Αμερικανοί θα διαπραγματεύονται σταθερά από θέσεως ισχύος. ο Γκορ­ μπατσόφ κάνει αλλαγές με πολιτικά κριτήρια γιατί φοβάται μια ξαφνι­ κή ανάμιξη του στρατού στα πολιτικά δρώμενα στην περίπτωση που η 477 . μια μέρα μετά το θάνατο του Τσερνιένκο. (Και αυτός). Στο εξής οι Αμερικανοί θα βαρούν με μεγαλύτερη ευστοχία Η ώρα της χαριστικής βολής πλησιάζει Ο Ψυχρός Πόλεμος θα τελειώσει με τον Πόλεμο των Αστρων. Κανείς άλλος σοβιετικός ηγέτης δεν θα δει τόσο πολλές φορές τον αμερικανό Πρόεδρο. Το κόλπο έπιασε και οι Αμερικανοί ξέρουν πια με σιγουριά πως οι Ρώσοι δεν αισθάνονται καθόλου ισχυροί από στρατιωτικής απόψεως. βέβαια. Περεστρόικα με γκλάσνοστ Στις 11 Μαρτίου 1985. Τζωρτζ Μπους. που στη συνέ­ χεια θα τον συναντήσει άλλες τρεις φορές. που είναι εμπνευσμένος μάλλον από τις ταινίες του Τζωρτζ Λούκας. οι ευρείας κλί­ μακας αντικαταστάσεις των στελεχών σε όλα τα επίπεδα Το 40% των πρώτων γραμματέων σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο αλλάζει Αντι­ καθίστανται. Ο Κόκκινος Στρατός πάντα κρατιόταν στο πολιτικό περιθώριο. Οκτώ μήνες αργότερα. 7. ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ εκλέγεται Γενικός Γραμματέας του Κομουνιστι­ κού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης. στις 19 Νοεμβρίου 1985 θα έχει την πρώτη συνάντηση κορυφής στη Γενεύη με τον Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών Ρόναλντ Ρήγκαν. Αλλες τόσες φορές θα συναντήσει το διάδοχο του Ρήγκαν. Είναι φανερό πως ό. είναι σίγουρα σε γνώση των Αμερικανών εκ των προτέρων. Πρώτη του δουλειά μετά την ανάληψη των καθηκόντων του ως Γενικού Γραμματέα του Κόμματος. Και. κανείς άλλος σοβιετικός ηγέτης δεν θα καταφέρει να γίνει καλός φίλος δύο αμερικανών Προέδρων. πράγμα που είχε να συμβεί από το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Στα διαλείμματα ανάμεσα σε δύο ταξίδια στην Ευρώπη ή στην Αμερική. αν δεν γίνεται με τη συγκατάθεση των Αμερικανών.

ώστε να λείψει η καχυποψία και 478 . Φυσικά. μια πανέμορφη μεσο­ γειακή πόλη (ο Εύξεινος Πόντος ανήκει στη Μεσόγειο) με ελληνική παράδοση. Το 1957. να σπουδάσει νομικά. Ο Μιχαήλ Σεργκέγιεβιτς Γκορμπατσόφ γνωρίζει τη λειτουργία του κομματικού μηχανισμού σ’ όλα της τα επίπεδα όσο λίγοι. το δεύτερο δεν είναι Μπορεί ο Γκορμπατσόφ να μην ήταν όργανο των Αμερικανών. το 1980 τακτικό μέλος του Πολιτικού Γραφείου και το 1985 Γενικός Γραμματέας του Κομουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης. Στη θέση του ΊΙχόνοφ θα βάλει τον Ρίσκοφ και στη θέση του Γκρομύκο τον Σεβαρντνάτζε. θ α αποφοι­ τήσει το 1955. το 1946. Το Σεπτέμβριο του 1966 θα γίνει πρώτος γραμματέας της Επιτρο­ πής Πόλης του Κόμματος στη Σταυρούπολη. αλλά το όργανο της. Το πρώτο είναι σίγουρο. Σχεδόν αμέσως το Κόμμα θα τον στείλει στο Πανεπιστήμιο «Λομονόσοφ» της Μόσχας. το 1952.στρατιωτική ηγεσία δεν εγκρίνει τις μεταρρυθμίσεις που ετοιμάζει Το γεγονός πως τολμάει και βάζει χέρι στο στρατό. εγγραφόμενος στην Κομσομόλ της Σταυρούπολης. η εξέλιξη είναι ραγδαία Το 1971 θα γίνει μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του Κόμματος. ο Γκορμπατσόφ λανσάρει δύο καινούργιους πολιτικούς όρους. θα εγγράφει στο Ινστιτούτο Αγροτικής Οικονομίας απ’ όπου θα αποφοιτήσει με την ειδικότητα του γεωπόνου-οικονομολόγου. Γιος αγρότη. Ο δεύτερος όρος είναι επεξηγηματικός του πρώτου: περεστρόι­ κα με γκλάσνοστ για να ξέρουν όλοι ποιες είναι οι μεταρρυθμίσεις που γίνονται και με ποιον τρόπο γίνονται. που θα κάνουν ταχύτατα το γύρο του κόσμου και θα πάρουν τη θέση συνθήμα­ τος: περεστρόικα (αναδόμηση ή ανασυγκρότηση) και γκλάσνοστ (δια­ φάνεια). ο Γκορμπατσόφ θα αλλάξει και τον πρωθυ­ πουργό και τον υπουργό των Εξωτερικών. γεννημένος το 1931 στο χωριό Πρίβογλε της Σταυρούπολης στην Κρι­ μαία. Σε 6 χρόνια. το 1968 δεύτερος γραμμα­ τέας και το 1970 πρώτος γραμματέας της Περιφερειακής Επιτροπής της Σταυρούπολης. το 1979 αναπληρωματικό μέλος του Πολιτικού Γραφείου. Το κόμμα του Λένιν θα πεθάνει στα χέρια του — ή μήπως απ’ τα χέρια του. τον ουσιαστικό εγγυη­ τή της κομουνιστικής νομιμότητας. Ο τελευταίος. Στη συνέχεια. σημαίνει πως κάτι το «αντικομουνιστικό» ετοιμάζει. το καλύτερο της Σοβιετικής Ένωσης. θα γίνει μέλος του Κομουνιστικού Κόμματος. στην πατρίδα του τη Σταυρούπουλη. που γίνεται το Φεβρουάριο του 1986. θα εγκαινιάσει την κομματική του καριέρα στα δεκαπέντε του._ μοίρας! Ισως επισκεπτόταν συχνά τους γύφτους Αμερικανούς για να του πουν τη μοίρα! Οι αλλαγές και οι αντικαταστάσεις θα κρατήσουν ένα χρόνο και στο 27ο Συνέδριο του Κόμματος. το 1978 γραμμα­ τέας της Κεντρικής Επιτροπής.

όμως. σαν εγκατάλειψη του περίφημου «δόγματος Μπρέζνιεφ». τα εγκλήματα υπό σοσιαλιστικό καθεστώς. σ’ Ανατολή και Δύση. Έχουν περάσει 9 χρόνια από τη νύχτα της 24ης Δεκεμβρίου 1979 που οι Σοβιετικοί εισέβαλαν στο Αφγανιστάν για να γνωρίσουν εκεί το δικό τους Βιετνάμ.με την ενημέρωση και τη συζήτηση να μπει μια πρώτη δόση δημοκρα­ τίας στην πολιτική ζωή. ένα περίπου μήνα μετά τη λήξη του συνε­ δρίου. κάνει υπουργό Εθνικής Αμυνας έναν δικό του στρατηγό. Όμως. δεν πτοείται. γιατί. οι φυσικές. που βόλευε πολύ και τη Δύση. η περεστρόικα και η γκλάσνοστ αφορούν κατά κύριο λόγο την οικονομική και κοινωνική ζωή της Σοβιετικής Ένωσης. αλλά η εισβολή. για κακή τύχη της γκλάσνοστ. Και ποιες καταστροφές. τον Ντμίτρι Γιαζόφ και απομακρύνει από τη θέση του Πρώτου Γραμματέα της κομματικής οργάνωσης της Μόσχας το δηλωμένο εχθρό του Μπόρις Γέλτσιν. Αφγανιστάν και Πακιστάν για την απομά­ κρυνση όλων των σοβιετικών δυνάμεων από το Αφγανιστάν. Η συμφωνία ερμηνεύεται. όπως η χρήση ναρκωτικών υπό σοσιαλιστικό καθεστώς. τουλάχιστον σύμφωνα με το πνεύμα 479 . είναι όντως ντροπή να λες πως ο «νέος άνθρωπος» παλιώνει πολύ γρήγορα ζώντας υπό σοσιαλιστικό καθεστώς. Στις 14 Απριλίου 1988 υπογράφεται η συμφωνία της Γενεύης μεταξύ Σοβιετικής Ένωσης. η πορνεία υπό σοσιαλιστικό καθεστώς και οι καταστροφές υπό σοσιαλι­ στικό καθεστώς. Όχι. εκρήγνυται στις 26 Απριλίου 1986 ο αντιδραστήρας του πυρηνι­ κού εργοστασίου του Τσερνόμπιλ στην Ουκρανία Το μέγεθος και το είδος της καταστροφής ανακοινώνεται με καθυστέρηση 18 ημερών και η γκλάσνοστ γίνεται ρεζίλι των σκυλιών. να γίνουν Ηρακλείς και να σκοτώσουν τη Λερναία Ύδρα της γραφειοκρατίας. γιατί αυτές εκτίθενται με τρόπο φυσικό σε κοινή θέα. Φυσικά. Λέει πως μέχρι τώρα η γκλάσνοστ δεν κάλυπτε κάποια θέματα ταμπού. Ο Γκορμπατσόφ. που πρέ­ πει να έχει ολοκληρωθεί στο χρονικό διάστημα από 15 Μαΐου 1988 μέχρι 15 Φεβρουάριου 1989. τον Αλεξάντρ Γιάκοβλεφ. τα εγκλήματα και η πορνεία. όπως θα δείξει η συνέχεια Η επόμενη χρονιά σημαδεύεται από ένα πάρα πολύ σημαντικό γε­ γονός. Το 1987 ο Γκορμπατσόφ σημειώνει τρεις πολύ μεγάλες επιτυχίες γραφειοκρατικού χαρακτήρα Προωθεί στο Πολιτικό Γραφείο έναν από τους βασικούς υποστηριχτές της πολιτικής του. πάντως. το μοιραίο άνθρωπο. Το Τσερνόμπιλ θα ρίξει μια σκιά υποψίας στην περεστρόικα και την γκλάσνοστ όταν τα δυο δίδυμα βρίσκονταν ακόμα στα σπάργανα και όλοι ντάντευαν με μεγάλη προσο­ χή τα μωρά για να μεγαλώσουν. Και καλά τα ναρκωτικά. όμως και οι κατα­ στροφές.

πρώτον. Αλλωστε. Αν αυτή την καί­ ριας στρατηγικής σημασίας ακατάστατη χώρα δεν την έβαζαν στο χέρι οι γείτονες Ρώσοι. Στο κρίσιμο έτος 1988 ο Γκορμπατσόφ περιοδεύει συνεχώς στην Ευρώπη προπαγανδίζοντας την περεστρόικα και μιλώντας για το «κοι­ νό ευρωπαϊκό σπίτι». το Σοβιετικό Κοινοβούλιο. αυτό σταματάει να αναμιγνύεται στα της οικονο­ μίας της χώρας ενώ τα Σοβιέτ των Ομόσπονδων Δημοκρατιών. θα την έβαζαν σίγουρα στο μακρύ τους χέρι σι μακρινοί Αμερικανοί. εφόσον οι διοικητικές δομές και οι προτεραιότητες είναι εντε­ λώς διαφορετικές από υπάρξεως Σοβιετικής Ένωσης. του «δόγματος Μπρέζνιεφ» σημαίνει έμπρακτη επιβεβαίωση από τη μεριά των Σοβιετικών της ανι­ κανότητας του Κόκκινου Στρατού να κανονίζει τα πράγματα κατά πώς θέλει η Μόσχα Τώρα το αμερικανοκρατσύμενο ΝΑΤΟ ξέρει πως είναι ισχυρότερο από το σοβιετοκρατούμενο Σύμφωνο της Βαρσοβίας. (Κάθε μεγάλη συμμαχία την καπελώνει μια μεγάλη δύναμη). η «νέα πολιτική σκέψη» αφενός στο να πείσει τους Δυτικούς πως η Σοβιετική Ένωση είναι μια ειρηνική χώρα που δεν απειλεί κανέναν. που αποσκοπεί στην εγκα­ θίδρυση ενός σχεδόν δυτικού τύπου προεδρικού συστήματος διακυβέρ­ νησης. ανατολικοί και δυτικοί. που επαναδραστηριοποιούνται ύστερα από πολλά χρόνια ύπνωσης. και αφετέρου στη μεταφορά κονδυλίων από το αμυντικό πρόγραμμα σ’ αυτό της οικονομικής ανάπτυξης. Τη θέση του παραδοσιακού Ανωτάτου Σοβιέτ θα πάρει ένα δυτικού τύπου νομοθετικό σώμα. Αυτή κι αν είναι συνύπαρξη! Είναι φανερό πως η περεστρόικα αρχίζει να ανοητολογεί και να χάνει ολοένα και περισσότερο την αρχική της σοσιαλιστική αξιοπιστία Μέχρι την 19η Συνδιάσκεψη που γίνεται από τις 28 Ιουνίου μέχρι τις 2 Ιουλίου 1988 η περεστρόικα ασχολείται αποκλειστικά με οικονο­ μικά θέματα Σ’ αυτή την ιστορική συνδιάσκεψη ο Γκορμπατσόφ αναγ­ γέλλει την πολιτικοποίηση της περεστρόικα. απο- . η οικονομική ανάπτυξη δεν είναι πρόβλημα βιαστικών αποφάσεων διοικη­ τικού χαρακτήρα. και δεύτερον η μεταφορά κονδυλίων δεν είναι εύκολη υπόθεση. πράγμα θεμιτότατο καθεαυτό. ασχέτως κοινωνικοπολιτικού συστήματος. Η εγκατάλειψη. Αποσκοπεί. σκασίλα τους οι Αμερικανοί για το πού το παν οι Σοβιετικοί μ’ όλα αυτά αν δεν το παν στην εξαφάνιση του κομουνισμού. που είναι το σταθερά ζητού­ μενο στη Δύση. λοιπόν. Τη στρατηγική των υποχωρήσεων στην εξωτερική πολιτική ο Γκορ­ μπατσόφ την ονομάζει «νέα πολιτική σκέψη». όπου θα κατοικούν απαξάπαντες οι Ευρωπαίοι. Σε μια τέτοια περίπτωση το δράμα θα ήταν ίδιο κι απαράλλαχτο. Αλλά.του «δόγματος Μπρέζνιεφ» δεν ήταν αδικαιολόγητη. δε. Οσο για το Κομουνιστικό Κόμμα.

που ανήκουν στη Σοβιετική Ένωση. για πρώτη φορά στην ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης θα γίνονταν εκλογές με γενική ψηφοφορία για την ανάδειξη του Συνεδρίου των Λαϊκών Αντιπροσώπων (Λαϊκό Κογκρέσο). Είναι το ανώτατο όρ­ γανο εξουσίας με πενταετή θητεία Τα μέλη του Κοινοβουλίου θα εκλέ­ γονταν έμμεσα από τα 2. φουντώνει ο εθνικισμός στη σοβιε­ τική περιφέρεια και στο Αζερμπαϊτζάν γίνεται σκοτωμός μεταξύ Αζέρων και Αρμενίων. που κι αυτή ανήκει στη Σοβιετική Ένωση. αλλά οι Αρμένιοι τη θέλουν δική τους διότι από εθνολο­ γικής απόψεως είναι πράγματι δική τους. ώστε ο Γκορμπατσόφ να εξασφαλί­ σει αυτόματα την προεδρία του Κοινοβουλίου. το Δεκέμβριο του 1988 θα εγκρίνει την τροπολογία του Συντάγματος καθώς και το νέο εκλογικό νόμο διά του οποίου. που διοικητικά υπάγεται στο Αζερμπαϊτζάν. το οποίο προέρχεται από το μεγάλο και αποτελείται από μέλη του. το ξαναλέμε.χτούν αυξημένες οικονομικές αρμοδιότητες. Κατά κάποιον τρόπο το Κοινοβούλιο είναι το ευέλικτο εκτελεστικό όργανο του Συνεδρίου των Λαϊκών Αντιπροσώ­ πων. Η μετατροπή του Ανωτάτου Σοβιέτ σε Κοινοβούλιο δυτικού τύπου θα γινόταν με τέτοιο τρόπο. ένα μεγάλο και ένα μικρό. Στην πραγ­ ματικότητα έχουμε εδώ δύο Κοινοβούλια. το παραδοσιακό Ανώτατο Σοβιέτ. Οι δύο εθνότητες διεκδικούν την αμφισβητούμενη ορεινή περιοχή του Ναγκόρνο-Καραμπάχ. αποσπά το Ναγκόρνο-Καραμπάχ από το Αζερμπαϊ­ τζάν και το υπάγει στη Σοβιετική Ένωση απ’ ευθείας. Το μικρό.250 μέλη του Συνεδρίου των Λαϊκών Αντιπρο­ σώπων. Ο εθνικιστικός παραλογισμός διορθώνεται με έναν γραφειοκρατικό παραλογισμό. Όμως τη χρονιά που γίνονται αυτές οι πολύ φιλόδοξες διοικητικές και θεσμικές μεταρρυθμίσεις (1988). Η σχέση ανάμεσα στα δυο Κοινοβούλια. είναι λιγάκι ασαφής. το μεγάλο και το μικρό. θα κάνει γκελ και θα χαθεί στο σκοτάδι Και μέσα στον πανικό που προκαλεί η πιο παράδοξη εθνικιστική . Κα­ μιά από τις δυο παραλλαγές παραλογισμού δεν εγγυάται τίποτα το καλό για τη Σοβιετική Ένωση. είναι εξαρτημένο από το μεγάλο. Βλέποντας ο Γκορμπατσόφ το παράδοξο. ας πούμε το παλιού τύπου Κοινοβούλιο. όπου η γκλάσνοστ θα χτυπήσει πάνω στην περεστρόικα. θα είναι ένας πρόεδρος με εκτελεστικές εξουσίες. να διεκδικούν δύο Ομόσπονδες Δημοκρατίες. μια μικρή περιοχή. τα μέλη του οποίου δεν προέρχονταν από γενική ψηφοφορία αλλά από ένα περιπεπλεγμένο σύστημα εκλογών τις οποίες ήλεγχε η κομματική γραφειοκρατία. Επικεφαλής όλων των Σο­ βιέτ της Σοβιετικής Ένωσης. που ονομάζεται Συνέδριο των Λαϊκών Αντιπροσώπων. που ονομάζεται Κοινοβούλιο. δηλαδή το ύπατο αξίωμα της χώρας στο νέο διοικητικό σύστημα Το παλιό. που είναι το ανώτατο όργανο εξουσίας.

δεν κατάλαβαν ποτέ πώς έγινε και βρέθηκαν κολλημένοι στη σοσιαλιστική Σοβιετική Ένωση και όχι στη σοσιαλδη­ μοκρατική Σουηδία Το 1988 που γίνονται όλα αυτά τα δύσκολα είναι μια πολύ κρίσιμη χρονιά για την περεστρόικα. Νέος σεισμός και νέος πανικός. δεν μπορεί παρά να εκτιμήσουν κάποτε τις καλές του προθέσεις. Η ΕΣΣΔ μειώνει τις δυνάμεις της στην Ανατολική Ευρώπη. δηλαδή να μειώσουν τις δυνάμεις τους στην Ευρώπη. Λιθουανία) που είναι οι πιο αναπτυγμένες περιοχές της Σοβιετικής Ένωσης — και οι πιο δυτικότροπες. όπως και ο Λιγκατσόφ. ενώ στο Βορρά οι Εσθονοί. Κι αυτό ο Γκόρμπυ. όπως τον λεν χαϊδευτικά οι Αμερικα­ νοί. που είναι ο πιο κρίσιμος τομέας της σοβιετικής οικονομίας. αναγγείλει πως στην Αμερική αποφάσισε να μειώσει μονομερώς τις σοβιετικές ένοπλες δυνάμεις που εδρεύουν σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. οι ηγέτες των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης ήδη τα έχουν βάψει μαύρα Ασχετα με τις θετικές ή αρνητικές συνέπειες που θα έχουν οι πειραματισμοί της περεστρόικα μέσα στη Σοβιετική Ένωση. αλλά η Αμερική δεν τις μειώνει. Ο Γκορμπατσόφ κάνει προς τούτο και άλλες αλλαγές στο Πολιτικό Γραφείο. ώστε εν καιρώ να πράξουν ομοίως. Το Μάρτιο και τον Απρίλιο του 1989 γίνονται οι γενικές εκλογές που είχαν αποφασιστεί το Δεκέμβριο της περασμένης χρονιάς για την ανάδει­ . δεν έχει ανάγκη από τον Λιγκατσόφ. το πλασάρει σαν επιτυχία Οι Αμερικανοί. ενδιαφέρεται γι’ αυτές ολοένα και λιγότερο. Το εθνικιστικό πανηγύρι έχει ήδη αρχίσει στις Βαλτικές Χώρες (Λετονία. που είναι σχεδόν Πολωνοί. αφού η προστάτιδα δύναμη. τον Γεγκόρ Λιγκατσόφ. Αλλά δεν καταφέρνει να απομακρύνει απ’ αυτό τον πιο επικίνδυνο αντίπαλό του.9 Ρίχτερ που χτυπά την Αρμενία και υποχρεώνει τον Γκορμπατσόφ που βρίσκεται στην Αμερική προκειμέ­ νου να γνωρίσει το νέο πρόεδρο Τζωρτζ Μπους να διακάψει το ταξίδι Αφού. εμπνέονται σταθερά από την «Αλληλεγγύη» του Λεχ Βαλέσσα εκεί δίπλα. λέει. στην Πολωνία. Εσθονία. όμως. που τη σπούδασε κι αυτός. που είναι σχεδόν Σουηδοί. Και γι’ αυτό. Σημειώστε πως και ο Γκορμπατσόφ είναι ειδικός στην αγροτική οικονομία. Όλοι ξέρουν πως η πτώση όλων των αυτο­ κρατοριών αρχίζει με το ξήλωμα των εδαφών της περιφέρειας. η Σοβιετική Ένωση. Και ενώ οι ηγέτες της Δυτικής Ευρώπης πανηγυρίζουν για την περε­ στρόικα που θα φέρει τη Σοβιετική Ένωση πιο κοντά στη Δύση και θ’ ανοίξουν οι δουλειές. πρόεδρο της επιτροπής Αγροτικής Οικονομίας. είναι βέβαιο πως στις Λαϊκές Δημοκρατίες θα έχουμε μεγάλες αναταρά­ ξεις. που έχει ανάγκη από πρόσθετη διοικητική στήριξη. λέει. Οι Λιθουανοί.αναταραχή σ’ ολόκληρη την ιστορία του εθνικισμού έρχεται και ο πανικός του σεισμού των 6.

Βέβαια. που άρχισαν ήδη να λεν πως το κόμμα του Λένιν κατ’ ουσίαν δεν υπάρχει πλέον. Και η οικονομία να μη θέλει να προσαρμοστεί στις αρχές της περεστροΐκικής δημοκρατίας. όπως και στη Δύση. επίσης μέσα από τα ψηφοδέλτια πολλών κομμάτων και μόνο 100 έδρες δίνονται χαριστικά σε μέλη του κόμματος. Πάντως. ας πούμε του μεγάλου Κοινοβουλίου από το οποίο θα προκύψει ένα μικρότερο. ο εθνικισμός αποδεικνύεται ισχυρότερος από την περεστρόικα και την ιδιόμορφη δημοκρατία μισοαστικού και μισοσοσιαλιστικού τύπου που σέρνει πίσω της. είναι νωρίς ακόμα. λέει συνέχεια ο Γκορμπατσόφ για να μην εξαγριώσει τους φανατικούς κομουνιστές. Το πρώτο έτος της περεστροΐκικής δημοκρα­ τίας θα είναι και το τελευταίο. που αν εμφανιζόταν σε εκλογές κάπου στη Δύση θα δημιουργούνταν υποψίες για βία και νοθεία Όπως και να ’ναι. Αλλες 100 έδρες δίνονται δώρο στα συνδικάτα. Αλλά το κόμμα τώρα πλέον παίζει δευτερεύοντα ρόλο. τα ιδανικά του σοσιαλισμού παραμένουν. Τα έτσι εκλεγμέ­ να 2. ο Γκορμπατσόφ παραμένει Γενικός Γραμμα­ τέας του Κόμματος. Πως το έφαγε η περεστρόικα παρέα με την γκλάσνοστ. δεν θα υπάρξει αργά σε τούτο το νωρίς. Στο μεταξύ οι εθνικιστικές ταραχές επεκτείνονται στη Γεωργία και το Ουζμπεκιστάν. Ολοένα και περισσότερο. το κυρίως ειπείν Κοινοβούλιο. Το 1/3 των μελών του Συνεδρίου των Λαϊκών Αντιπροσώπων εκλέγεται απ’ ευθείας από το λαό μέσα από τα ψηφοδέλ­ τια πολλών κομμάτων που συγκροτούνται ελεύθερα. Φυσικά. Στις 2 και 3 Δεκεμβρίου 1989 ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ συναντάει στη Μάλτα το νέο Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών Τζωρτζ Μπους. Αντιπρόεδρος θα εκλεγεί ο Ανατόλι Λουκιάνοφ.ξη των μελών του Συνεδρίου των Λαϊκών Αντιπροσώπων. συν 75 στην Κομσομόλ. συν κάτι ψιλά αλλού ώστε να καλυφθεί και το τελευταίο 1/3 του συνόλου των εδρών. χωρίς να κρατηθούν πρα­ 483 . αλλά η καλή σοσιαλιστική μέρα απ’ το πρωί της περεστρόικα φαίνεται. Το άλλο 1/3 εκλέγεται από τις εθνότητες ανάλογα με τον πληθυσμό τους.250 μέλη του Συνεδρίου των Λαϊκών Αντιπροσώπων θα εκλέξουν τα 542 μέλη του Κοινοβουλίου. που σύμφωνα με το Σύνταγμα είναι και Πρόεδρος της Σοβιετικής Ένωσης. Η μεγάλη έκπληξη των εκλογών είναι η συντριπτική νίκη του Μπόρις Γέλταν στη Μόσχα με 89%. όπως θα λέγεται τώρα το όργανο που παλιότερα λεγόταν Ανώτατο Σοβιέτ. Αλλωστε. Η συζήτηση γίνεται χωρίς ημερήσια διάταξη. Ο κομουνιστής συνυποψήφιος θα συντρίβει Στις πρώτες ελεύθερες εκλογές οι Μοσχοβίτες αποδοκιμάζουν απροκάλυ­ πτα και επιδεικτικά τους κομουνιστές δίνοντας σε έναν πληθωρικό δημα­ γωγό ένα τόσο μεγάλο ποσοστό. το νέο Κοινοβούλιο θα εκλέξει άνετα σαν πρόε­ δρό του τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ.

Ό. στις 19 Αυγούστου. διάδοχος στην ηγεσία του κόμματος του σπουδαίου Βάλτερ Ούλμπριχτ από το 1971. Ο Ερικ Χόνεκερ (1912-1994). δεν χρειάζεται βίζα γιατί είναι χώρα πιο αυστη­ ρά κομουνιστική από τη χαλαρή Ουγγαρία Και έτσι. χωρίς να υπογράφουν έγγραφα Πολύ παράξενη συνάντηση ανά­ μεσα στους ηγέτες των δύο υπερδυνάμεων πάνω σε ένα αμερικανικό πολεμικό πλοίο. Έχει βάσιμες ελπίδες ο Χόνεκερ πως το βιοτικό επίπεδο της Ανατολικής Γερμανίας δεν θα αργήσει να φτάσει το πολύ υψηλό βιοτικό επίπεδο της Δυτικής. ένα τεράστιο πλήθος Ανατολικσγερμανών κατακλύζει την πρεσβεία της Δυτικής Γερμανίας στην Πράγα ζητώντας πολιτικό άσυλο 484 .τι και να ελέχθη. όπως και παλιά. εγκάθειρκτος στις ναζιστικές φυλακές σ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου. που δεν θα διστάσει να αναπτύξει τουριστικές και εμπορι­ κές σχέσεις με την αδερφή Δυτική Γερμανία ενώ στη χώρα του θα ενοποιήσει το Κομουνιστικό με το Σοσιαλδημοκρατικό στο Ενιαίο Σο­ σιαλιστικό Κόμμα Γερμανίας. γιος ανθρακωρύχου και οικοδόμος κατά το επάγγελμα. η Ουγγαρία που έχει ήδη προ­ χωρήσει πολύ σε μια μοναχική και προσεχτική πορεία αυτονόμησης. που είναι το μέτρο σύγκρισης και το σταθερό σημείο αναφοράς. από αυτά που θα ακολουθήσουν θα φανεί πως εκείνη τη μέρα πάρθηκαν κάποιες αποφάσεις καθοριστικές για την τύχη του υπαρκτού σο­ σιαλισμού και της περεστρόικα Το ξήλωμα του υπαρκτού σοσιαλισμού θα αρχίσει από την Ανατολι­ κή Γερμανία.κτικά. Παραδοσιακός κομουνιστής ο Χόνεκερ και άνθρωπος τίμιος. θα ανοίξει τα σύνορά της και θα επιτρέψει σε πολλούς ανατολικογερμανούς «τουρίστες» να καταφύγουν στη Δύση. δεν θα εγκρίνει τα όσα επιχειρεί ο Γκορμπατσόφ στη Σοβιετική Ένωση. Δεν θα προλάβει.000 Ανατολικογερμανοί θα εγκαταλείψουν τη χώρα αφού πρώτα πάρουν βίζα για να περάσουν στην Ουγγαρία Για την Τσεχοσλοβακία. που ετοιμάζεται να γιορτάσει τα 40 χρόνια από την ίδρυσή της. Λίγο νωρίτερα. Μέχρι τις 25 Σεπτεμβρίου. άνθρωπος πολύ αυστηρός αλλά τόσο λίγο δογματικός. όμως. να αντιδράσει σοβαρά γιατί τα γεγονότα θα τον πάρουν σβάρνα το Σεπτέμβριο του 1989. Πολύ παράξενη μυστική ενημέρωση. πάντως. μέλος του κόμματος από ηλικίας 14 ετών. θα καταφέρει να κάνει την Ανατολική Γερμανία την πιο αναπτυγμένη χώρα της Ανατολικής Ευρώπης. Ποτέ κανείς δεν θα μάθει τι ακριβώς ελέχθη ανάμεσα στους ηγέτες των δύο υπερδυνάμεων πάνω σ’ ένα αμερικανικό πολεμικό πλοίο αγκυροβολημένο στο λιμάνι της Μάλτας στις 2 και 3 Δεκεμβρίου 1989. 25. Ο Γκορμπατσόφ δηλώνει πως απλώς ενημέρωσε τον Μπους για την πορεία της περεστρόικα και τις εξελίξεις στην Ανατολι­ κή Ευρώπη. όμως.

αποκλιμακώνεται απότομα χάρη στψ παρέμβαση του μεγάλου μαέστρου και διευθυντή της Συμφωνικής Ορχήστρας της Λειψίας. Κουρτ Μαζούρ. Ανθρωποι που αγαπούν τη μουσική θα υπακούσουν στον κομουνιστή αρχιμουσικό και όχι στο δικό τους πολιτικό. Στις 18 Οκτωβρίου 1989 ο Κρεντς θα ρίξει τον Χόνεκερ και στις 9 Νοεμβρίου κάποιος δικός του θα ανακοινώσει πως στο εξής τα ταξίδια στο εξωτε­ ρικό είναι ελεύθερα Τ ψ ίδια κιόλας μέρα οι Ανατολικογερμανοί αρχί­ ζουν να κατεδαφίζουν απ’ τη μεριά τους το περίφημο Τείχος του Βερολίνου. Όλοι καταλαβαίνουν πως η ώρα της ένωσης των δύο Γερμανιών έχα φτάσει. ομοφρονούντες και αντιφρονούντες. κι αυτό το ξέρουν όλοι. να πείσα τους διαδηλωτές να μψ ασκήσουν βία με το επιχείρημα πως. με τ ψ επέμβαση του λαού και όχι των διπλωματών. Οι δύο Γερμανίες ενώνονται έτσι απλά.στην «πατρίδα». υπουρ­ γός Εξωτεριχών τότε της Δυτικής Γερμανίας. που εκτός από διεθνούς φήμης αρχιμουσικός και φιλόσοφος είναι και ένας πολύ καλός μαρξιστής. την άλλη Γερμανία Ο Χανς Ντίτριχ Γκένσερ. αλλά ο φερόμενος σαν διάδοχός του σοσιαλ­ δημοκράτης Έγκον Κρεντς του θυμίζει τη σφαγή στην πλατεία Ήεν Ανμέν (της Ουράνιας Γαλήνης) στο Πεκίνο και υπόσχεται πως η συγκέ­ ντρωση θα είναι ειρηνική και ότι πρόκειται να δώσει εντολή στους συγκε­ ντρωμένους να μην απαντήσουν με βία αν επιτεθεί η αστυνομία Όντως ο Κρεντς προσπαθεί. αν ασκήσουν. υπάρχουν και Ανατολικογερμανοί που σαν διάδοχο κατάσταση του κομουνισμού βλέ­ πουν τη σοσιαλδημοκρατία Αυτοί αρνούνται να φύγουν. Όμως. ελπίζουν πως. εκ των πραγμά­ των. Κι έτσι. Οι διαδικα­ 485 . γνωστό και σαν Τείχος της Ντροπής.000 πρόσφυγες από την Τσεχοσλοβακία στη Δυτική Γερμανία. Ο Χόνεκερ δίνει εντολή στις δυνάμεις Ασφαλείας να τη διαλύσουν. στις 30 Σεπτεμβρίου 1989. αλλά ματαίως. φροντίζει αυτοπροσώπως να περάσουν 4. τα γεγονότα θα πάρουν μια πιο ειρηνική τροπή. Είχε κτιστεί το 1961 για να εμποδίζει τη φυγή των Ανατολικογερμανών προς τη Δυτική Γερμανία Ο Ψυχρός Πόλεμος τελειώνει αυτή τη μέρα μ’ αυτή τη συμ­ βολική πράξη. θα μπορέσουν να επηρεάσουν την κατάσταση απ’ τα μέσα Πρόκειται για το περίφημο πολιτικό κίνημα Νόιες Φόρουμ που θα κάνει την πρώτη του εμφάνιση στη Λειψία στις 25 Σεπτεμβρίου 1989. Είναι συγκλονιστικό. αν μείνουν. κάθε προσπάθεια για μεταρρύθμιση θα είναι καταδικασμένη σε αποτυχία Η ένταση κλιμακώνεται συνέχεια Τελικά όμως. Το καταλυτικό για τις κατοπινές εξελίξεις γεγονός είναι η πολύ μεγά­ λη συγκέντρωση που οργανώνει το Φόρουμ στην κεντρική πλατεία της Λειψίας στις 6 Οκτωβρίου 1989.0 Γκένσερ προσφωνώντας από το μπαλκόνι της πρεσβείας τους συγκεντρωμένους πρόσφυγες τους αποκαλεί «αγαπητοί συμπατριώτες» και γίνεται χαμός.

σίες για τη νομική διευθέτηση του προβλήματος της ένωσης των δύο Γερμανιών θα κρατήσουν ένα χρόνο. Ποιος ξέρει τι είδους αντιαισθητικά πράγματα έκαναν στη Μάλτα αυτοί οι δύο στις 2 και 3 Δεκεμβρίου. γιατί αρχηγός του κράτους είναι. εκτός από το μεγάλο συνθέτη Μπετόβεν και το σπουδαίο μαέστρο Μπερνστάιν υπάρχει και ο «συνθέτης» Γκορμπατσόφ και ο «μαέστρος» Μπους. Οι Γερμανοί και των δύο πλευρών βρήκαν τη σωστή ωδή για να εκφράσουν τη χαρά τους για ένα γεγονός που άργησε πάρα πολύ να συμβεί. και από την 3η Οκτωβρίου 1990 η Γερμανία θα συνεχίσει την ιστορία της σαν ενιαίο κράτος. όχι του αρχηγού του κράτους. κλεισμένοι δύο ολό­ κληρες μέρες στην καμπίνα ενός αμερικανικού πολεμικού πλοίου. Παρά την ταχύτατη εξέλιξη των γεγονότων στη Γερμανία που προοιω­ νίζονται με βεβαιότητα την πτώση της Αυτοκρατορίας. Το είχε κλείσει ο Ρούσβελτ το 1941. Προσοχή. Ωστόσο. το κοράλ (χορωδιακό). του Σίλερ. επειδή όλα κινούνται πολύ αργά και αυτός βιάζεται. μέλη από πολλές συμφωνικές ορχήστρες απ’ όλον τον κόσμο θα δη­ μιουργήσουν μια ειδική για την περίσταση ορχήστρα που. αλλά του Προέδρου σκέτα Έχει στο νου το προεδριλίκι του Προέδρου των ΗΠΑ. ποίημα ενός άλλου μεγάλου Γερμανού. Ως γνωστόν. βγάζοντας την Αμερική στον πόλεμο. κατά το Σύνταγμα. υπό την διεύθυνση του Λέοναρντ Μπερνστάιν θα εκτελέσει την Ένατη Συμφω­ νία του Μπετόβεν. Τη μέρα αυτή θα δοθεί στο Βερολίνο μια παράξενη όσο και συναρπαστική συναυλία. Γραμματέας της ΚΕ του ΚΚ είναι Πρόεδρος του Κοινοβουλίου (πρώην Ανώτατου Σοβιέτ) και σαν τέτοιος ελέγχει και τις ένοπλες δυνάμεις. αυτό του Προέδρου της ΕΣΣΔ. Εκτός από την πολιτική που άλλοτε χωρίζει και άλλοτε ενώνει υπάρχει και η τέχνη που ενώνει. αυτόν τον καιρό ο Γκορμπατσόφ είναι πανίσχυρος. Αυτό κι αν ήταν «ραντεβού με την ιστορία». πάντα Η αισθητική είναι πολιτική. περίπου έναν μήνα μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Στις 25 Δεκεμβρίου 1989 μια δεύτερη συμβολική πράξη μετά το ξήλωμα του Τείχους θα δώσει το σωστό. αφού ο πρόεδρος του Κοινοβουλίου. είναι και αρχηγός του κράτους. το πολιτιστικό νόημα στις αλλαγές που επιχειρούνται στην Ανατολική Ευρώπη. σκέφτεται να δημιουργήσει για τον εαυτό του ένα ακόμα αξίωμα. Εκτός από Γεν. Όμως. Αλλά δυστυχώς γι’ αυτόν τέτοιο αξίωμα δεν μπορεί να υπάρξει στη Σοβιετική Ένωση γιατί η ολοκαί­ νουργια δημοκρατία της δεν είναι αστικού τύπου αντιπροσωπευτική δημοκρατία Όμως. το τέταρτο μέρος αυτής της συμφω­ νίας. είναι βασισμένο στην «Ωδή στη χαρά». όλα γίνονται εκτός απ’ του σπανού τα γένια Συνε­ πώς. θα μπορούσε να υπάρξει το αξίωμα αν γινόταν μια μικρή συνταγ- .

τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς (1990) καταφέρνει να του δοθούν και άλλες δικαιοδοσίες. 495 λαϊκοί σύμβουλοι τον μαυρίζουν και 426 απέχουν. Η περε­ στρόικα έδωσε ένα παράδοξο διοικητικό υβρίδιο. Είναι φανερό πως ο Γκορμπατσόφ ψάχνεται και αυτοσχεδιάζει γρα­ φειοκρατικά Δεν έχει τίποτα το σαφές στο μυαλό του.329 ψήφους. που προβλέπει μετάβαση στην οικονομία της αγοράς μέσα σε 500 μέρες. αν δεν οδηγούσε στη διάλυση της Σοβιε­ τικής Ένωσης. Για να συνέλθει όμως πρέπει να δώσει την έγκρισή του το Κοινοβούλιο (πρώην Ανώτατο Σοβιέτ). Δεν ξέρει καν σε ποια περίπου θέση πρέπει να τοποθετήσει το δικό του μοντέλο για τη δημοκρατία ανάμεσα στο σοσιαλισμό και τον καπιταλισμό. το Κοινοβούλιο αρνείται να εγκρίνει τη σύγκληση του Λαϊκού Συμβουλίου των Αντιπροσώπων για να κάνει τις συνταγματικές μεταρρυθμίσεις. Ωστόσο. Κι έτσι εκλέγεται και Πρόεδρος σκέτα Ας πούμε. παρά την άρνηση του Κοινοβουλίου το Φεβρουάριο του 1990 να συγκαλέσει το Λαϊκό Συμβούλιο των Αντιπροσώπων. Αλλά μόνο με 1. Τελικά ψηφίζεται με κάποιες ασήμαντες αλ­ 487 . Για να γίνει όμως πρέπει να συνέλθει το Λαϊκό Συμβούλιο των Αντιπροσώπων. που μοιάζει να ντρέ­ πεται και για τη σοσιαλιστική και για την καπιταλιστική του πλευρά Οι παλιοί καρεκλοκένταυροι (άνθρωποι απ’ τη μέση και πάνω. Όμως. Όσον αφορά τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις που επαγγέλλεται η περεστρόικα τα πράγματα πηγαίνουν από το σοσιαλιστικά κακό στο καπιταλιστικά χειρότερο. κρίθηκε υπερ­ βολικά ριζοσπαστικό από τον πρωθυπουργό Ρίσκοφ. Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Όμως. Είναι φανερό πως η κεντρική εξουσία αμφισβητείται ολοένα και περισσότερο και η περιφερειακή ενισχύεται ολοένα και περισσότερο. αλλά ο Γέλτσιν το υποστηρίζει μετά μανίας. αυτό συγκαλείται λιγάκι πραξικοπηματικά από τον Γκορμπατσόφ αυτοπρο­ σώπως. με κυβερνητικά διατάγματα Μ’ ένα τέτοιο κυβερνητικό διάταγμα κηρύσσει άκυρους τους νό­ μους των ομόσπονδων δημοκρατιών που αντιβαίνουν στους νόμους της Ένωσης. Το λεγόμενο Σχέδιο Σατάλιν. Τώρα κυβερ­ νά σχεδόν δικτατορικά.ματιχή μεταρρύθμιση. καρέ­ κλες απ’ τη μέση και κάτω) θα δώσουν τη θέση τους στους κομουνιστοκένταυρους (καπιταλιστές απ’ τη μέση και πάνω για να έχουν στόμα και να τρων και κομουνιστές απ’ τη μέση και κάτω για να έχουν πόδια και να πατούν καλά στη γη των δυστυχούντων). η Ομόσπονδη Δημοκρατία της Ρωσίας και οι Ομόσπον­ δες Δημοκρατίες των Βαλτικών χωρών του απαντούν πως κι αυτές θα θεωρούν άκυρα εκείνα τα διατάγματα της κεντρικής εξουσίας που αντι­ βαίνουν στις αποφάσεις των Ομόσπονδων Δημοκρατιών. πράγμα που θα ήταν δημοκρατικότατο καθ’ εαυτό. Εντούτοις.

Το Κόμμα του Λένιν πνέει τα λοίσθια Στη διάρκεια του σημαδιακού 28ου Συνεδρίου ενός πολύ μεγάλου κόμματος (το συνέδριο έμελλε να είναι το τελευταίο) θα εμφανιστεί και επισήμως μια καλά οργανωμένη κίνηση που θα ονομαστεί Δημοκρατική Πλατφόρμα και που υπάρχει ανεπισήμως από τον Ιανουάριο. που τον κάνει να μοιάζει σχεδόν άτρωτος. Ο γκανγκστερισμός θα αρχίσει να «δένει» αυτή τη μεταβατική περίοδο που συζητείται σε ποιους και με ποιον τρόπο θα περάσουν οι κρατικές επιχειρήσεις. πρέπει να φτιαχτούν νέοι ιδιοκτήτες. Τόσο άτρωτος και τόσο χοντρόπετσος είναι. όμως.. αλλά το πέρασμα στη μαφία Παρά ταύτα ο Γκορμπατσόφ προχωρεί και πάντα επιβάλλει τις από­ ψεις του. στο 28ο Συνέδριο του Κομουνι­ στικού Κόμματος το οποίο συνεχίζει να παίζει κάποιο ρόλο αφού βρίσκεται πίσω απ’ όλα όσα γίνονται για τ ψ εξαφάνισή του. Πρέπει. Συνεπώς. τον Ιούλιο του 1990. που δεν θέλει τις μεταρρυθμίσεις και που θα αποκλειστεί από το Πολιτικό Γραφείο γι’ αυτό το λόγο.. Για να κάνει και επίσημα αισθητή τη σοσιαλ­ δημοκρατική παρουσία της. που δεν τον εκπροσωπεί. λοιπόν. Στο εξής η σοβιετική αγορά θα είναι σχεδόν καπιταλιστική. Είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς από πού αντλεί αυτή τη φοβερή δύναμη. Έτσι. που όταν σε λίγο χάσει τ ψ εξουσία να μπορεί να διαφημίζει ανετότατα πίτσες χωρίς να νιώθει ντροπή. Πρώτα πρέπει να βρε­ θούν άνθρωποι πρόθυμοι να το παίξουν καπιταλιστές και μετά να αρχίσει να εφαρμόζεται στψ πράξη η καπιταλιστική οικονομία της ελεύθερης αγοράς. Δεν υπάρχουν παλιοί ιδιοκτήτες για να διεκδικήσουν τις κρατικοποιημένες περιουσίες τους. Δηλαδή μέχρι τότε τον . Όμως το Σχέδιο Σατάλιν αποδείχτηκε ανεφάρμοστο στην πράξη από τ ψ πρώτη κιόλας μέρα της απόπειρας εφαρμογής του. ενώ το ίδιο το Πολιτικό Γραφείο υποβαθμίζεται και υποκαθίσταται από το Προεδρικό Συμβού­ λιο. η Πλατφόρμα ζητάει από το συνέδριο τ ψ απομάκρυνση της μούμιας του Λένιν από το Μαυσωλείο της Κόκκινης Πλατείας. Στο ίδιο συνέδριο ο Γέλτσιν που βρίσκεται πιο πέρα και από τ ψ Πλατφόρμα και από τα σύννεφα δηλώνει πομπωδώς πως εγκατα­ λείπει ένα κόμμα. Δηλαδή γκανγκστερικά Το Σχέδιο Σατάλιν λες και φτιάχτηκε όχι για να βοηθήσει το πέρασμα στψ οικονομία της αγοράς. Με το διακριτικό εκβιασμό και τ ψ ωμή βία. ο Γκορ­ μπατσόφ καταφέρνει να εξουδετερώσει το βασικό του αντίπαλο Γεγκόρ Λιγκατσόφ.λαγές ως προς το σοσιαλιστικό του σκέλος. Είναι σοσιαλδημοκρατικού προσανατολισμού πολιτικός σχηματισμός εντός του κομουνιστικού κόμματος. να αναπροσαρμοστεί και να εφαρμο­ στεί με ρυθμούς πιο αργούς και πιο λογικούς. τ ψ 1η Νοεμβρίου 1990. Πώς. λοιπόν.

Κανείς δεν θα μπορούσε να αμφισβητήσει πως είναι ένας λαοπρόβλητος ηγέτης. δεν θα ήταν δυνατό να βραβευτεί ευθέως. όμως για να κερδίσει τις εκλογές. Πάντως τις κατοπινές εξελίξεις με πρωταγωνιστή τον Γέλτσιν δεν τις προέβλεπε το αρχικό δυτικό σενάριο.εκπροσωπούσε ή απλώς του παρείχε δωρεάν τους μηχανισμούς του για να κάνει γνωστή και δημοσίως την ψυχασθένειά του. δημοκρατικές εκλογές είναι μια τεράστια απάτη στην περίπτωση που οι ψηφοφόροι δεν καταλαβαί­ νουν και πολλά από δημοκρατία και ψηφίζουν για να ψηφίζουν ή για . το καπελώνει αμέσως διορίζοντας δικό του Γενικό Γραμματέα Το 1990 είναι η μεγάλη χρονιά του Γκορμπατσόφ. ο πολύ Ρώσος ένα μόνο πράγμα έχει στο νσυ του: να γίνει τσάρος στη θέση του τσάρου ερήμην και των Ρώσων και των Αμερικα­ νών. Αλλά τελικά θα ιδρυθεί.116 ψήφους επί συνόλου 5. Βέβαια. Το 1987 ο Γκορμπατσόφ θα καταφέρει να απομακρύνει τον Μπόρις Γέλτσιν από τη θέση του Πρώτου Γραμματέα της Κομματικής Οργάνω­ σης της Μόσχας. ο Γκορμπατσόφ επανεκλέγεται Γενικός Γραμ­ ματέας του Κόμματος στις 10 Ιουλίου 1990. ο Γκορμπατσόφ που αποδεικνύεται μεγάλος μετρ των ελιγμών. για να υποχρεώσει δηλαδή την απαίδευτη μάζα να τον ψηφίσει πρέπει να είναι οπωσδήποτε και δημαγωγός. Ο Γέλτσιν είναι φιλόδοξος σε παθολογικό βαθμό. που μόνο από τη βότκα παίρνει γραμμή και από κανέναν άλλον. που φαίνεται να θριαμβεύει σε όλα τα μέτωπα. που ο ίδιος δημιούργησε: όπως ήδη είπαμε στις εκλο­ γές του 1989 ο λαϊκιστής Γέλτσιν θα έρθει πρώτος στην Ομόσπονδη Δημοκρατία της Ρωσίας με το συντριπτικό ποσοστό του 89%. όχι οι καλοί. αλλά θα τον ξαναβρεί μπροστά του μέσα από τους περεστροΐκικούς μηχανισμούς. Γι’ αυτό ακριβώς οι ελεύθερες. Η συμβολή του στον τερματισμό του κομουνισμού. παρά τη θέλησή του. (Οι Ομόσπονδες Δημοκρατίες δεν είχαν δικά τους κο­ μουνιστικά κόμματα). Ξέρα πως αυτός ο άνθρωπος. στον τερματισμό του Ψυχρού Πολέμου. Ομως. Αλλά μόνο με 1. Αμέσως μετά την εκλογή του αντιδρά επί­ μονα στην πρόταση για τη δημιουργία χωριστού Ρωσικού Κομουνιστι­ κού Κόμματος. το Βραβείο Νόμπελ για την ειρήνη για τη συμβολή του. στις δυτικού τύπου ελεύθερες εκλογές κερδίζουν οι δημαγω­ γοί. Και το δείχνει πολύ συχνά με τη βοή­ θεια της βότκας. Όμως.000. Τον έδιωξε μεν τότε ο Γκορμπατσόφ τον Γέλτσιν από το κομματικό πόστο. ένας δημαγωγός μπορεί να είναι και καλός πολιτικός. και της λογικής. ο πολύ ευφυής. Παρά τις αναταράξεις. ο πολύ δυναμικός. λέει. θα μπει σφήνα σε όλους και σε όλα και θα τα κάνει όλα άνω κάτω. Ο γελοίος Γέλταν. κυρίως από τότε που παίρνει. φιλόδοξος μέχρι παραφροσύνης. αυτή τη χρονιά. ως καθεστώτος νοούμενου.

την μεγαλύτερη Ομόσπονδη Δημοκρατία. παλιότερης και νεώτερης. Πρέπει να πούμε. έρχεται καπάκι και η παραίτηση του Σεβαρντνάτζε από το υπουργείο Εξωτερικών στις 20 Δεκεμβρίου 1990. ερήμην των πάντων. ερή­ μην του Προέδρου της χώρας. πληρώ­ νουν ακόμα τις συνέπειες της νίκης τούΊελταν σας εκλογές του 1989.τι θέλει ερήμην του Ανωτάτου Σοβιέτ (του Κοινοβουλίου) της Σοβιετικής Ένωσης. που θα δώσει συμβολικά το όνομά της (Ρωσία) σ’ ολόκλη­ ρη τη Σοβιετική Ένωση. Στο Ανώτατο Σοβιέτ (το Κοινοβούλιο) της Ρωσικής Ομόσπονδης Δημοκρατίας ο πρόεδρός του. Καθώς το χάος μεγαλώνει από μέρα σε μέρα και οι φήμες για επικείμενο στρατιωτικό πραξικόπημα κατά του Γκορμπατσόφ οργιά­ ζουν. αλλά και οι Αμερικανοί. να βγουν απ’ τα καταφύγιά τους και τώρα να περιφέρονται αδέσποτοι σε μια αχανή χώρα προκαλώντας σύγχυση και αμηχανία τόσο στους μαρξιστές όσο και στους φιλελεύθερους δημοκράτες. ωστόσο. την καρ­ διά και την ψυχή της Σοβιετικής Ένωσης. όχι στο Καζακστάν. Η δημοκρατία του Γκορμπατσόφ έκανε όλους τους δαίμο­ νες της ρωσικής ιστορίας. αλλά και ολόκληρη η Δύση. Μέσα σ’ αυτό το δημοκρατικό χάος εύκολα επιπλέουν τα εθνικιστικά. ο Γέλταν. πως όταν κερδίζεις τις εκλογές με ποσοστό 89% δικαιούσαι να καβαλήσεις το καλάμι αν είσαι παθολογικά φιλόδοξος. αυτό που ανησυχεί περισ­ σότερο τον κόσμο δεν είναι η παραίτηση καθεαυτή αλλά η δήλωση που συνοδεύει την παραίτηση του υπ’ αριθμόν δύο μετά τον Γκορμπατσόφ: η χώρα. βαδίζει είτε προς στρατιωτικό πραξικόπη­ 490 .να γιορτάσουν την ημέρα των εκλογών πιστεύοντας πως έκαναν το δημοκρατικό τους καθήκον στη «γιορτή της δημοκρατίας». λέει ο Σεβαρντνάτζε. χάνοντας κάποια στιγμή τον έλεγ­ χο της κατάστασης. Οι Ρώσοι. Αυτός ο αχρείος. 'Ομως. Στη Ρωσία έγινε η Επανάσταση. Ο Γέλτσιν έχει σχεδόν αυτονομήσει την Ομόσπονδη Δημοκρατία της Ρωσίας. κάνει τώρα ό. κυρίως από τη μέρα που πληροφορήθηκε πως στις εκλογές που θα γίνουν την άνοιξη του 1991 υποψήφιος για Πρόεδρος της Σοβιετικής Ένωσης θα είναι ο πάντα επικίνδυνος Γέλτσιν. Κανείς δεν θα μπορούσε να πει με βεβαιότητα πόσες εκατοντάδες κόμματα υπάρχουν το 1989 στη Σοβιετική Ένωση και πόσες χιλιάδες οργανώσεις. τον αέρα του θριαμβευτή αιποκράτορα δεν τον έχασε μέχρι τις μέρες μας. όπως ο Γέλταν. όπως τους λεν οι βαθύτατα ανέντιμοι δημαγωγοί. τα λαϊκίστικα και τα φασιστοειδή κόμματα Στη Ρωσία κι ακόμα περισσότερο στις ασιατικές μουσουλ­ μανικές Ομόσπονδες Δημοκρατίες δεν υπάρχει δημοκρατική παράδοση ούτε για δείγμα Κι αυτό ο Γκορμπατσόφ δεν το πήρε υπ’ όψη του όταν άρχιζε τα επικίνδυνα πειράματά του.

σε ένα θέρετρο της Κριμαίας. Σε ώρα ακατάλληλη για επισκέψεις. Ο ενταφιασμός του υπαρκτού σοσιαλισμού Απόγευμα της 18ης Αυγούστου 1991. αρχηγός των σοβιετικών στρατιωτικών δυνάμεων ξηράς.μα είτε προς πολιτική δικτατορία Δεν υπάρχει πιο σαφής και καθαρή ομολογία για τη χρεοκοπία της περεστρόικα Στο μεταξύ ο Γκορμπατσόφ ψάχνει απεγνωσμένα για οικονομική βοήθεια Για το σκοπό αυτό συναντάει πολλές φορές τον Πρόεδρο Μπους. πόσο μάλλον για πραξικοπήματα. να υπογράψει το έγγραφο διά του οποίου η χώρα κηρύσσεται 491 . Ολέγκ Σένιν. στρατηγός. Τους συνοδεύει ένας ανώτατος αξιωματούχος της Κα Γκε Μπε. όταν πραγμα­ τωθεί. Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ και η σύζυγός του Ραΐοα αναπαύονται μετά το μπάνιο τους. όπως αρμόζει στην αποστολή που ανέλαβαν να φέρουν οε πέρας. ειρηνική διάβρωση της Σοβιετικής Ένωσης θα αργήσει να πραγματωθεί. η μούμια του Λένιν στο Μαυσωλείο θ’ αρχίσει να περιστρέφεται περί τον οριζόντιο άξονά της όπως το αρνί στη σούβλα Η επανάσταση άργησε πολύ να αποτύχει. πρώτον. Οι επισκέπτες είναι πρόσωπα πολύ υψηλά ιστάμενα. Είναι οι κύριοι Βαλέρι Μπόλντιν. αρχηγός του Γενικού Επιτελείου. Ο δεύτερος γύρος θα είναι καλύτερα σχεδια­ σμένος. σταδιακή. Να ζητήσουν από τον Γκορμπατσόφ. Κι αυτό σημαίνει πως παρά τα γραφειοκρατικά χάλια της είχε πολλές αντοχές. Ολέγκ Μπακλάνοφ. που κατά το έθιμο εκδηλώνονται πρωινές ώρες (εξού και η γνωστή ιστορία με τον γαλατά) μια παρέα τεσσάρων ανθρώπων επισκέπτονται τον Πρόεδρο χωρίς να έχουν κλείσει ραντεβού. Η κραταιά μέχρι πρότινος Σοβιετική Ένωση είναι εντελώς ταπεινωμένη. όμως. 8. Το παλιό σχέδιο του Προέδρου Ρούσβελτ για την αργή. μέλος της γραμματείας του Κομουνιστικού Κόμ­ ματος της Σοβιετικής Ένωσης και Βαλεντίν Βαρένικοφ. Τόση αγωνία του προκαλεί η σκέψη πως θα ήταν δυνατό να γυρίσει με άδεια χέρια στην πατρίδα του. πρώτος αντιπρόεδρος του Συμβουλίου Αμυνας της Σοβιετικής Ένωσης. Δεν πειράζει Κάθε αρχή και δύσκολη. Οι Αμερικανοί τον σέρνουν απ’ τη μύτη. που θα γελοιοποιηθεί εντελώς όταν προσυπογράψει την καταδίκη από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ της εισβολής των στρατευμάτων του Σαντάμ Χουσεΐν στο Κου­ βέιτ.

που ξέρουν πόσο την αγαπάει Ωστόσο. Μ’ άλλα λόγια.σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης και. στη Σοβιετική Ένωση προκύπτει ξαφνικά μια μο­ ντέρνα δικτατορία πολιτικοστρατιωτικού χαρακτήρα. που επιτίθεται άτσαλα κατά της νέας γρα­ φειοκρατίας της περεστρόικα Το πραξικόπημα εκδηλώνεται δύο εικοσιτετράωρα πριν από την 20ή Αυγούστου. διά της οποίας θα ιδρυόταν μια νέας μορφής Ένωση. Την άλλη μέρα το πρακτορείο ΤΑΣΣ και το Ράδιο Μόσχα θα μεταδώσουν πως. Βέβαια. ο αρχηγός της Κα Γκε Μπε. τους ρωτάει αν έχουν συνείδηση πως αυτό που κάνουν είναι πράξη εσχάτης προδο­ σίας. κατά το Σύνταγμα. ο υπουργός Αμυνας στρατηγός Ντμίτρι Γιαζόφ. Είναι φανερό πως η εν λόγω δικτατορία είναι πρόχειρη και βιαστική δουλειά της παλιάς κομ­ ματικής γραφειοκρατίας. που έχει οριστεί σαν ημέρα υπογραφής της νέας συμ­ φωνίας ανάμεσα στις Ομόσπονδες Δημοκρατίες. όμως πλειοψηφία στη δημοκρατία σημαίνει 50 + 1. που θα αντικαθιστούσε τη Σοβιετι­ κή. ο υπουργός Εσωτερικών και άλλοι. Η πρώτη ενέργεια της Επι­ τροπής είναι η προσεκτική σύνταξη της Απόφασης Νοί. Ως εκ του ασαφούς τούτου κινδύνου απαγο­ ρεύονται αυστηρά οι συγκεντρώσεις και οι διαδηλώσεις και επιβάλλεται λογοκρισία σε όλα τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης. να μεταβιβάσει την εξουσία στον Αντιπρόεδρο. χωρίς όμως να προσδιορίζεται με σαφήνεια η μορφή και η προέλευση του κινδύνου. Και εκείνοι απαντούν καταφατικά με μια πράξη: τον συλλαμβά­ νουν και τον θέτουν υπό περιορισμό σε ένα δωμάτιο παρέα με τη Ραΐσα. όπως θα πει ο ίδιος αργότερα. δεύτερον. είχε αποφανθεί κατά ισχνή πλειοψηφία πως δεν ήθελε τη διάλυση της παλιάς Σοβιετικής Ένωσης και τη δημιουργία μιας νέας. την εξουσία ανέλαβε ο Γενάντι Γενάγιεφ λόγω ξαφνικής ασθένειας του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ και πως ο Γενάγιεφ ορίστηκε επικεφαλής μιας οκταμελούς Επιτροπής Έκτακτης Ανάγκης στην οποία μετέχουν ο πρωθυπουργός Βαλεντίν Παβλόφ. οι πλειοψηφήσαντες ήταν ελάχιστα περισσότεροι από τους μειοψηφήσαντες. εντελώς άσχετη με την κλασική δικτατορία του προλεταριάτου. κομμένης και ραμμένης στα μέτρα της περεστρόικα Ωστόσο. Έξαλλος ο Πρόεδρος. αν και το σχετικό δημοψήφισμα που είχε γίνει το Μάρτιο του 1991 είχε δείξει πως ο λαός κατά πλειοψηφία ήθελε. διά της οποίας πληροφορούνται οι σοβιετικοί πολίτες ότι θανάσιμος κίνδυνος απειλεί τη χώρα. λοιπόν. Ο λαός. ο Γκόρμπυ βρίσκει τρόπο να επικοινωνήσει πρώτα με τη Φωνή της Αμερικής και αμέσως μετά με το BBC. τον Γενάντι Γενάγιεφ. αυτή ακριβώς η ισχνή πλειοψηφία 492 . η νέα Σοβιετική Ένωση να διατηρήσει την παλιά της μορφή.

φανατικός της άποψης πως η Σοβιετική Ένωση πρέπει να διαλυθεί το ταχύτερο. ανακοινώνει πως οι περισσότεροι υπουρ­ γοί είναι σύμφωνοι μ’ αυτά που έγιναν την προηγούμενη μέρα στην Κριμαία Ώστε η κυβέρνηση υποστηρίζει τους πραξικοπηματίες. Ήθελαν να προλά­ βουν στο παρά πέντε την αναδιάρθρωση. της μεγάλης χώρας του Λένιν. Είναι φανερό πως στο Υπουργικό Συμβούλιο. Ο Μπόρις Γέλτσιν. Στις 19 Αυγούστου 1991. αφού συμφωνεί με τις ενέργειές τους. Ο Γέλτσιν είναι έτοιμος για όλα. Είναι φανερό πως τα πράγματα έχουν οοβαρέψει πολύ. Και για να κάνει πιο εντυπωσιακό το εφέ εμφανίζεται ανάμεσά τους επο­ χούμενος επί άρματος μάχης.έδειχνε πως η κατάσταση είχε ήδη πολωθεί και πως τούτη η πόλωση θα μπορούσε να οδηγήσει σε σύγκρουση. παρά την αντίθετη ετυμηγορία του λαού. ίσως και τη διάλυση που θα μπορούσε να προκαλέσει κάποτε η αναδιάρθρωση της πάλαι ποτέ ένδο­ ξης Σοβιετικής Ένωσης. ΤΙ είδους δημοκρατία είναι αυτή που επιχειρεί να εγκαταστήσει στη Σοβιετική Ένωση η περεστρόικα. όλος ο κόσμος σ’ όλον τον κόσμο είναι ανάστατος. όπως πάντα Και τώρα που έχασαν τον έλεγχο της κατάστασης κάνουν ανοησίες. Ποιος. Αλλά. ίσως και στα άλλα όργανα οι γραφειοκράτες μέχρι τώρα δεν συζητούσαν ειλικρινά και καθαρά τα πολλά και δύσκολα προβλήματα που έβαζε η περεστρόι­ κα Καιροσκοπούσαν. Πρόεδρος της Ομόσπονδης Δημοκρατίας της Ρωσίας. πράγμα που γίνεται φανερό και διά γυμνού οφθαλμού μονόφθαλμου από τα τεθωρακισμένα που κυ­ κλοφορούν στους δρόμους της Μόσχας. τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. τη μέρα που γίνεται γνωστό στο σοβιετικό λαό το πραξικόπημα της προηγούμενης. λοιπόν. όταν κάποιοι μπο­ ρούν και παρακάμπτουν νομικίστικα τα αποτελέσματα ενός δημοψηφί­ σματος. που συνεδριάζει εκτάκτως. ήταν ο λόγος που κάποιοι απο­ φάσισαν να χαλάσουν τις διακοπές του Προέδρου. Γιατί δεν ζήτησε με νόμιμο τρόπο από τον Πρόεδρο αυτό που του ζήτησαν οι πραξικοπηματίες. γιατί δεν ενήργησε νομίμως πριν τα πράγματα οδηγηθούν στα άκρα. λοιπόν. ήθελε απλώς να την ξαναχύσει σε νέο καλούπι. Αλλά τα πράγματα αντί να αποσα­ φηνιστούν περιπλέκονται περισσότερο όταν το Υπουργικό Συμβούλιο. όπως λέγεται η έδρα του Κοινοβουλίου της Ομόσπονδης Δημοκρατίας της Ρωσίας. φτιαγμένο από τους μαστόρους της περεστρόικα Αυτός. Που δεν ήθελε. εκμεταλλεύεται επιδέξια τη σύγχυση και συγκε­ ντρώνει τους οπαδούς του γύρω από το Λευκό Οίκο. βέβαια. ίσως και για εμφύλιο 493 . Πολλοί υποπτεύονται για τούτη τη λαθροχειρία τον Γκορμπα­ τσόφ. ως συνήθως. απεργάζε­ ται στο παρασκήνιο την αλλαγή της παλιάς κατάστασης πραγμάτων ερήμην του λαού.

οι εκ κομουνιστών αντικομουνιστές. Πρέπει να σημειωθεί πως οι στασιαστές την ίδια ώρα που συλλάμβαναν τον Γκορμπατσόφ στην Κριμαία επιχειρούσαν να συλλάβουν και τον Γέλτοιν στη Μόσχα καθώς και τον Σομπτσάκ στο Λένιγκραντ. Οταν τρων απ’ αυτό όλοι οι σοβιετικοί πολίτες δεν μένουν και πολλά για τους Ρώσους. με την ιδιότητα του Προέδρου της Ομόσπονδης Δημοκρατίας της Ρωσίας. εκδίδει προεδρικό διάταγμα με το οποίο θέτει υπό τον έλεγχό του τις ένοπλες δυνάμεις της Ρωσίας και κατ’ ουσίαν ολόκληρης της Σοβιετικής Ένωσης. ένα είναι το σίγουρο: οι περισσότεροι πολίτες της Ομόσπονδης Δημοκρατίας της Ρωσίας θέλουν την αυτονομία Η Ρωσία στους Ρώσους. Σενα­ ριογράφος και μαζί σκηνοθέτης. που κι αυτός ζητάει επίμονα την αυτονόμηση από τη Σοβιετική Ένωση της Ομόσπονδης Δημοκρατίας της Ρωσίας. Μάλιστα στην πόλη του Λένιν. Ακριβώς το ίδιο σενάριο θα επαναληφθεί και στο Λένινγκραντ. Η Ομόσπονδη Δημοκρατία της Ρωσίας είναι ήδη ντε φάκτο αυτονομημένη και αποκολλημένη από τη Σοβιετική Ένωση. Οι Αμερικανοί πανικοβάλλονται και αποφασίζουν να τραβήξουν γερά το αυτί του Γέλτοιν. λέει ο Γέλτοιν και το σύνθημα περνάει εύκολα Το επιχείρημα είναι απλό και πειστικό: η Σιβηρία. επεμβαίνει ανοιχτά υπέρ του αυτονομιστή δη­ μάρχου και η Κα Γκε Μπε. ανήκει στην Ομόσπονδη Δημο­ κρατία της Ρωσίας. Αλλά ο Γέλτοιν απτόητος προχωρεί και καταλαμβάνει το δικό του Λευκό Οίκο. Κι από εκεί-αρχίζει να εκδίδει διατάγματα. σ’ Ανατολή και Δύση. Αλλά και οι δυο διέφυγαν τη σύλληψη. Του στέλνουν. όχι σε όλους τους σοβιετικούς πολίτες. το φυσικό «θη­ σαυροφυλάκιο» της Σοβιετικής Ένωσης. Αντί πνεύματος. αφού η Ρωσία κυριαρχεί σ’ αυτήν απολύτως από κάθε άποψη. ήταν και παραμέ­ νουν τα μεγαλύτερα καθάρματα που θα μπορούσαν να υπάρξουν. Απευθύνονται ειδικά στους Ρώσους. Αλλωστε. Στις 20 Αυγούστου ο Γέλτοιν. το λίκνο της επανάστασης. λοιπόν. Ήταν κι αυτός εκλεκτό μέλος της μέχρι να καρδαμώσει καλά και ν’ αρχίσει να το παίζει Αυτοκράτωρ Πασών των Ροκκών. ο δήμαρχος Ανατόλι Σομπτσάκ. Τρεις οπαδοί του Γέλτοιν πέφτουν νεκροί επί τόπου.πόλεμο. οινόπνευμα στην κρίση. Έχουμε εδώ μια κατοπτρική αντιστροφή του γνωστού από την Οκτωβριανή Επανάσταση σκηνικού. σκληρό μαντάτο και του λεν να καθίσει φρόνιμα γιατί αυτοί μόνο 494 . Τη μεθυσμένη αυτονομία της την αποφάσισε εκείνη τη στιγμή ο αλκοολικός Μπόρις Γέλτοιν. Και ο στρατός ανοίγει πυρ. Πράγμα πολύ εύκολο όταν έχεις δικούς σου ανθρώπους στην Αστυνομία 'Οπως και να ’ναι. Σύμφωνοί Όμως ο Γέλτοιν δεν κάνει λόγο για την παραδοσιακή μάσα της κομματικής γραφειοκρατίας. όπως παλιά ο Λένιν απ’ το Σμόλνι.

Οι σχέσεις ανάμεσα στις δύο χώρες θα ομαλοποιηθούν. Είναι σαν να λεν στον Γέλτσιν. Στις 21 Αυγούστου η Γραμματεία του Κομουνιστικού Κόμματος θα απαιτήσει συνάντηση του αρχηγού του πραξικοπήματος Γενάγιεφ και του Γκορμπατσόφ. οι Αμερικανοί δηλώνοντας δημοσίως τη συμπάθεια τους προς τον Γκορμπατσόφ καθιστούν σαφές στους πάντες πως δεν είναι ούτε υπέρ των στασιαστών. που δεν θα οδηγήσουν στην απότομη διάλυση μιας μεγάλης χώρας και ενδεχομένως στη διασπορά των πυρηνικών της όπλων. στις 22 Αυγούστσυ. Τρέχα γύρευε τι είναι σε θέση να κάνουν εθνικιστές σαν τον Γέλτσιν και σαν τον Ζιρινόφσκι αν τα κρατούν στα χέρια τους. Το πραξικόπημα κορυφής δεν θα βρει καμιά ανταπόκριση στο λαό. Πολλοί από τους πραξικοπηματίες θα αυτοκτονήσουν. σαν να μην υπήρχε 495 . Τη βοήθεια που περιμένεις από μας. μονομερώς και αυτοβούλως. θα την πάρεις μέσω Γκορμπατσόφ. μόλις τέσσερις μέρες μετά την εκδήλωση του πραξικοπήματος. λεν οι Αμερικανοί. με τη στήριξη του λαού. και μάλιστα τον πρώτο θα τον πάρει μόνος του. Όλοι οι πρωταγωνιστές του πραξικοπήματος θα συλληφθσύν πάνω στην προσπάθειά τους να φύγουν από τη χώρα Κι έτσι. Ναι. Είναι υπέρ του Γκορμπατσόφ και της περεστρόι­ κα. με συνέπειες που δεν φάνηκαν ακόμα στην πληρότητά τους. που δεν θέλουν την περεστρόικα και επιθυμούν την επαναφορά του παλιού γραφειοκρατικού καθεστώτος. βάρβαρες εποχές. Ο γελτσενικός λαϊκισμός είναι κοινωνικό φαινόμενο τεράστιας ση­ μασίας. που εγγυάται την ομαλή μετάβαση από το σοσιαλισμό στον καπιτα­ λισμό μέσα από ελεγχόμενες διαδικασίες. Οι αμοιβαίες εξηγήσεις θα δοθούν και ο Γκορμπα­ τσόφ συντομότατα θα αναλάβει ξανά τα καθήκοντά του ύστερα από την παταγώδη αποτυχία του πραξικοπήματος και τη γελοιοποίηση του Γενάγιεφ. Μ’ άλλα λόγια. Οι γραφειοκράτες που διέπραξαν αυτό το τερατώδες λάθος στην προσπάθεια τους να παραμείνουν αγκιστρωμένοι στην εξουσία ανακαλούν στο λαό μνήμες από άλλες. Εθνικισμός και πυρηνική ισχύς είναι το πιο επικίνδυνο κράμα που θα μπορούσε να υπάρξει. ο Γκορμπατσόφ θα επιστρέψει θριαμβευτής στη Μόσχα και θα αναλάβει τα καθήκοντά του. Κανένας πάντως δεν θα δικαστεί και δεν θα τιμωρηθεί. Ο εξευτελισμός είναι πλήρης και ο Γκορμπατσόφ μοιάζει να έχει νικήσει οριστικά. Σαν λαοπρόβλητος Πρόεδρος της Ομόσπονδης Δημοκρατίας της Ρωσίας ενεργεί προκλητικότατα. που συνεχίζει το φάλτσο βιολί του. αλλά υπάρχει και ο Γέλτσιν. συνεπώς και της Ρωσίας.τον Γκορμπατσόφ αναγνωρίζουν σαν ανώτατο άρχοντα της Σοβιετικής Ένωσης. μόνο αν επιστρέψει στην εξουσία ο Γκορμπατσόφ. Ο Γέλτσιν δεν είχε κανέναν ρόλο στο αρχικό αμερικάνικο σενάριο. Το ρόλο. ούτε υπέρ του Γέλτσιν.

Έτσι. η Αρμενία και η Μολδαβία ούτε καν θα πάρουν μέρος στο δημοψήφισμα που είχε γίνει λίγους μήνες νωρίτερα με το ερώτημα αν πρέπει ή δεν πρέπει να αλλάξει μορφή η Ένωση. που τώρα ξέρει πως η περεστρόικα δεν ήταν το μεγάλο πανηγύρι της σοσια­ λιστικής δημοκρατίας. η προσοχή του κόσμου θα στραφεί από την περεστρόικα στις εθνικιστικές έριδες. και μάλιστα ταυτόχρονα. Η περεστρόικα έχει χάσει τη στήριξη της μάζας. ωστόσο. χώρα με μεγάλη εθνικιστική παράδοση. οι τρεις Βαλτικές Δημοκρατίες (Λιθουανία. που είναι μέρος της Σοβιετικής Ένωσης. ο υπερεθνικιοτής Ζβιάντ Γκαμ496 . Τώρα όμως δεν τη στηρίζει Οι υποψίες που έχει για τον Γκορμπατσόφ μεγάλο μέρος της ηγεσίας του κόμματος και που εκδηλώθηκαν με το πραξικόπημα περνούν και στο λαό. που αφορμή ψάχνουν για να εκδηλωθούν και να φουντώσουν. πρώτες αποχωρούν από την Ένωση. στη θέση ολόκληρης της Σοβιετικής Ένωσης ταπεινώνοντας έτσι όλους τους άλλους λαούς που τη συναποτελούν και διεγείροντας τους ντόπιους εθνικισμούς. έχοντας μάλιστα ήσυχη τη συνείδησή του πως έκανε το εθνικό του καθήκον. τον κορμό του σοβιετικού στρατού. Στη Γεωργία. όλα τα άλλα αξιώματα Πι­ στεύει πως έτσι θα μπορέσει να ενεργήσει πιο άνετα Κάνει λάθος. Παίρνει φωτιά με την παραμικρή απροσεξία Ο εθνικισμός είναι μια βόμβα Μολότοφ. Στη Ρωσία οι Ρώσοι εγκρίνουν την πρόταση του Γέλτσιν να εκλέγεται ο πρόεδρος απ’ ευθείας από το λαό για ένα σύστημα προε­ δρικής και όχι προεδρευόμενης δημοκρατίας. χωρίς να πάρει την άδεια κανενός διαλύει τις κομματικές οργανώσεις στο ρωσικό στρατό. ακόμα και στις περιπτώσεις που παραμελεί όλα τα άλλα καθή­ κοντα. Εσθονία)· και ταυτόχρονα γίνονται δεκτές στον ΟΗΕ σαν αυτόνο­ μες χώρες. Το Σεπτέμβριο του 1991. Λετο­ νία. ας πούμε τα συζυγικά ή τα φορολογικά. Ο εθνικισμός είναι σαν τη βενζίνη. Ένα μεγάλο μέρος των στελεχών και των μελών του κόμματος πίστεψε στην περεστρόικα και τη στήριξε. όμως. Κι έτσι. μάλιστα. Παί­ ζει σταθερά και δυνατά το παιχνίδι του τσαλαβουτώντας στη σύγχυση που έχει ήδη δημιουργηθεί από το μπλέξιμο ανάμεσα στις έννοιες Ρωσία και Σοβιετική Ένωση.η Σοβιετική Ένωση στην οποία ανήκει η Ομόσπονδη Δημοκρατία της Ρωσίας. που τις κρατάει συνέχεια σε κρεσέντο ο Γέλτσιν. και από μέλος του κόμματος. Στην Ουκρανία ανατίθε­ ται με δημοψήφισμα στον κομουνιστή ηγέτη Λεονίντ Κραφτσούκ η φροντίδα να χειριστεί τα της Ενώοεως όπως αυτός νομίζει καλύτερα Η Γεωργία. 'Οχι. Ο Γκορμπατσόφ από τη μεριά του αναγγέλλει τις αναγκαίες μετά το πραξικόπημα εκκαθαρίσεις στο κόμμα Αλλά τελικά αυτοεκκαθαρίζεται ο ίδιος παραιτούμενος από Γενικός Γραμματέας. που εύκο­ λα την φτιάχνει κανείς κι ακόμα πιο εύκολα την πετάει στο κεφάλι του άλλου. Βάζει τη Ρωσία. Διατηρεί.

που μπορεί ωστόσο να αξιοποιηθεί πολιτικά με πολλούς τρόπους. ένας Πρόεδρος του Τίποτα Και πού να υποβάλει την παραίτησή του ένας δυστυχισμένος Πρόεδρος του Τίποτα. Το Νοέμβριο του 1991 επτά δημοκρατίες. αλλά αυτό δεν σημαίνει πως τα συμφέροντά της δεν είναι συναρτημένα μ’ αυτά των ασιατικών χωρών. εκτός από εκείνες της άμυνας και της πυρηνικής ενέργειας. Ο εθνικισμός είναι βαριά ή ελαφριά.σαχουρντία θα θριαμβεύσει στις εκλογές για την ανάδειξη προέδρου της Δημοκρατίας. Τα τρία σλαβικά κράτη της πρώην Σοβιετικής Ένω­ σης με την κοινή εν πολλοίς ιστορία είναι πράγματι αδελφά και τουλάχι­ στον αυτά θα μπορούσαν να συνεχίσουν την ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης. που κατά λάθος βρέθηκε στην Ασία Είναι πράγματι ευρωπαϊ­ κή κατά τον πολιτισμό και τα ήθη. πρωτεύουσα του Καζακστάν. Ένας άνεργος Πρόεδρος. θα είναι πλέον ένα πολιτικό υποκείμενο χωρίς πολιτι­ κό αντικείμενο. σε συνάντηση των αρμοδίων εκπροσώπων στο Μπρεσι της Λευκορωσίας διακηρύσσουν με τον πιο επίσημο τρόπο πως η Σοβιετική Ένωση έχει πάψει να υφίσταται. η Ρωσία. Αντ’ αυτής θα υπάρχει στο εξής σαν υποκατάστατο της μια Κοινοπολιτεία Ανεξαρτήτων Κρατών με έδρα το Μινσκ. ο οποίος δεν έφυγε από την εξουσία ούτε γιατί ηττήθηκε στις εκλογές. πρωτεύουσα της Λευκορωσίας. Κάθε καλός εθνικιοτής είναι ανεπαρκής για κάθε καλύτερο εθνικιστή. που στην περίπτωσή του τύχαινε να είναι και υπερδύναμη. σίγουρα κάτι το ενδιαφέρον θα προκύψει από τις τρεις σλαβικές Ομό­ σπονδες Δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. η Λευκορωσία και η Ουκρανία. Ο εθνι­ κισμός έχει την τάση να τρέφεται από τις σάρκες του. Η Γεωργία πάντα αντιμετώπιζε τον εαυτό της σαν ευρωπαϊ­ κή χώρα. ούτε γιατί έληξε η θητεία του και δεν 497 . ψυχική νόσος. στο Πουθενά. Ο Γκορμπατσόφ είναι ο πρώτος στην ιστορία Πρώτος Αρχών μιας χώρας. Η Ρωσία θα αναλάβει όλες τις λειτουργίες που θα μπορούσε να έχει μια κυβέρνηση της Κοινοπολιτείας αν υπήρχε τέτοια κυβέρνηση. συμφωνούν στην ίδρυση της Ένωσης Κυριάρχων Κρατών. κατά περίπτωση. Η δωδέκατη είναι η Γεωργία Αυτή επιμένει γεωργιανά και προχωρεί ολομόναχη. σε μια συνάντηση κορυφής στην Αλμα Ατα. Που. ερήμην του. μεταξύ αυτών και η Ρωσία. αν ο Γέλτοιν δεν ήταν το ζώον που είναι. Μάλλον. όπως παλιότερα Στις 21 Δεκεμβρίου 1991. Στις 8 Δεκεμβρίου 1991 οι τρεις σλαβικές χώρες που συναποτελούν τη Μεγαλορωσία. όμως. θα μπουν στην Κοινοπολιτεία οι 11 από τις 12 ασιατικές δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Όσο για τον Γκορμπατσόφ. Εντούτοις δεν θα αποφύγει τον εμφύλιο πόλεμο. μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένω­ σης. Μετά το θάνατό του. Το πρόβλημα εδώ είναι να μην ξεφυτρώσει πάλι κανένας πανσλαβισμός. δεν θα πραγματοποιηθεί.

της γης οι κολασμένοι! 498 . Εμπρός. Έκανες ό. Ο καπιταλισμός ίσως. που τελείωνε με τα εξής: «Αφήνω τη θέση μου [ποια θέση αφού δεν είχε πλέον θέση. όπως στο Ζεν βουδισμό. ο επικεφαλής μιας υπερδύναμης είδε τη δύναμή του να χάνεται μαζί με την υπερδύναμη. ούτε γιατί τον απομάκρυναν οι πραξικοπη­ ματίες.τι μπορούσες για την ευθανασία του κομουνισμού. όπου δεν γίνεται διάκριση ανάμεσα στο υποκείμενο και το αντικείμενο και όταν πάσχει το ένα πάσχει και το άλλο. αφενός για να κινούν την οικονομία της χώρας όπως όπως και αφετέρου για να σωρεύουν την αγανάχτηση στις συνειδήσεις των τίμιων ανθρώπων μιας μεγάλης χώ­ ρας. αφού η παραίτηση έγινε με μια απλή δήλωση στην τηλεόραση. Υποκείμενο και αντικείμενο εδώ εξα­ φανίστηκαν ταυτόχρονα. δεν καταλαβαίνει από τέτοιες λεπτότητες. Αλλά το άλλο γομάρι. [Ποιο είναι το καλύτερο. Ευτυ­ χώς να λες που υπάρχουν και οι γκάνγκστερ. στις 25 Δεκεμβρίου 1991 και ενώ είχε ήδη διαλυθεί η Σοβιετική Ένωση ο Γκορμπατσόφ θα παραιτηθεί και «επισήμως». Μπάι. [Ε.θέλησε να την ανανεώσει.] ό. χωρίς κανείς να καταλάβει σε τι ακριβώς συνίστατο η επισημότητα. αυτό με τη μορφή αρκούδας και τους τρόπους χοίρου. Πάντως.] γεμάτος ανησυχίες. καλά τώρα!].]. που δεν θα ανεχτεί για πολύ ακόμα τις ταπεινώσεις και τους εξευτελισμούς.τι το καλύτερο». μπάι Γκόρμπυ. Εύχομαι σε όλους [και στους αμερικανούς φίλους. Απλώς.

ΜΕΡΟΣ ΟΓΔΟΟ ο κομουνιστικός πολυκεντρισμός η διάσπαρτη περιπέτεια .

.

Μέσα σ’ όλη 501 . που έκανε την Επανάσταση μ’ αυτό το όνομα. Η Δεύτερη Διε­ θνής (1889) αν και μετείχαν σ’ αυτήν και οι κομουνιστές μέχρι το 1914. αν και οι άλλες δυο δεν έχουν σχέση με το κομουνιστικό κίνημα Όμως. (Μ’ αυτό το όνομα συνεχίζει να φυτοζωεί μέχρι τις μέρες μας). που θα ονομάσουν τη δική τους Διεθνή Τρίτη. Υπάρχει. Δεν είναι τυχαίο που η αρίθμηση των Διεθνών θα διατηρηθεί και από τους κομουνιστές. Ξέρουμε ήδη πως ο κομουνισμός δεν είναι εφεύρε­ ση του Μαρξ.1. ο οδηγός δράσης κόμμα και το κόμμα σχολείο για επαναστάτες. Ξέρουμε. ο Λένιν είχε μετονομάσει το Κόμμα των Μπολ­ σεβίκων. λοιπόν. Περίπου ένα χρόνο πριν. αφού προϋπήρχε του μαρξισμού. Ο ιμπεριαλισμός και η Κομιντέρν Η Πρώτη Διεθνής (1864-1876) αν και διευθυνόταν από τον Μαρξ δεν ήταν κομουνιστική. η αφετηριακή ουτοπία θα πάρει τώρα μια πολύ συγκεκριμένη μορφή. το ιδεώδες όνειρο. πως η ουτοπία θα γίνει ιδεώδες. Γι’ αυτό και το επίση­ μο όνομά της είναι Σοσιαλιστική Διεθνής. Γι’ αυτό και το επίσημο όνομά της είναι Κομου­ νιστική Διεθνής ή Κομιντέρν (κατά σύντμηση των λέξεων Communist International). ήταν γενικώς και αορίστως εργατική. επίσης. μια σαφής συνέχεια στην ανάπτυξη του διεθνούς εργατικού κινήματος. Την Τρίτη Διεθνή τη δημιούργησε ο Λένιν το Μάρτιο του 1919 και την κατάργησε ο Στάλιν το Μάιο του 1943. έχουν σχέση με το εργατικό κίνημα κι αυτό ακριβώς τονίζει η χρήση από τους κομουνιστές του τακτικού αριθμητικού τρίτος στην αρίθμηση της δικής τους Διεθνούς. Γι’ αυτό και το επίσημο όνομά της είναι Διεθνής Ένωση Εργατών. Κι έτσι. Τελικά οι επαναστάτες. θα δημιουργήσουν κράτος. Η Τρίτη Διεθνής (1919-1943) ήταν αμιγώς κομουνιστική. σε Κομουνιστι­ κό Κόμμα Τόσο η μετονομασία του Κόμματος των Μπολσεβίκων όσο και η δημιουργία της Τρίτης Διεθνούς είναι η λογική συνέπεια της διαμόρφωσης από τον Λένιν της θεωρίας του για τον ιμπεριαλισμό. ήταν σοσιαλιστική. τον Απρίλιο του 1918. η θεω­ ρία οδηγός δράσης. δεν ήταν κομουνιστική. το όνειρο θεωρία. ξεκινώντας από τη μακρινή Ουτο­ πία του Τόμας Μορ.

επιθυμία για τη δη­ μιουργία αυτοκρατορίας με αφετηρία ένα μικρότερο κράτος που μεγα­ λώνει συνεχώς και περισσότερο με κατακτήσεις. Μ’ αυτή την έννοια θα μπορούσαμε να ονομάσουμε αδόκιμα τον ιμπε­ ριαλισμό «εξουσιαστισμό». ο ιμπεριαλισμός είναι μια κατάσταση που ταιριάζει στη φύση του «κατακτητή ανθρώπου». για επέκταση της εξουσίας έξω από τα συγκεκριμένα όρια ενός συγκεκριμένου κράτους. κυριαρχία Συνεπώς. Αυτό ακριβώς είναι που ξεχωρίζει ένα αριστερό από ένα δεξιό κόμμα. ιμπε­ ριαλισμός είναι η τάση για διεύρυνση.αυτή τη μακρά διαδρομή. συνε­ πώς και του κράτους. Οικουμενοποίηση είναι το σεμνό όνομα του ιμπεριαλισμού. ή «αυτοκρατορισμό». βάζοντας από τότε τα θεμέλια αυτού που σήμερα ονομάζεται οικουμενοποίηση του κεφαλαίου. ή με άλλους τρόπους πιο ήπιους στις νεοαποικιοκρατικές μέρες μας. που όσο αυ­ ταρχικά και αν ασκείται η εξουσία εντός των ορίων του δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ιμπεριαλιστικό αν δεν προσπαθεί να την ευρύνει με κατα­ κτήσεις ή με πιο ήπιους τρόπους στις νεοαποικιοκρατικές μέρες μας. την οικονομική. που δεν είναι αποκλειστικά μαρξιστική. Τούτη η επιθυμία περνάει σιγά σιγά από το προσωπικό επίπεδο στο συλλογικό για να προκύψουν έτσι κόμματα σοσιαλιστικά ή κομουνιστι­ κά που εγγράφουν την απαίτηση για κοινωνική δικαιοσύνη στα εξώ­ φυλλα των προγραμμάτων τους. με επεμβάσεις. Στα λατινικά imperium σημαίνει εξουσία. Σύμφωνα με την πρώτη. Ο ιμπεριαλισμός είναι μια πανάρχαιη και πολύ περιπεπλεγμένη ιστορία Ιμπεριαλιστική δεν ήταν μόνο η αυτοκρατορική Ρώμη αλλά και η δημο­ κρατική Αθήνα Για την εμφάνιση και την ιστορική σημασία του ιμπεριαλισμού υπάρ­ χουν τέσσερις ομάδες θεωριών. ο ιμπεριαλισμός έχει σαν στόχο τον έλεγχο των υλικών πόρων και του ανθρώπινου δυναμικού μιας χώρας ή μιας περιοχής. η απαίτηση για κοινωνική δικαιοσύνη. που δυναμώνει συνεχώς και περισσότερο καθώς ο καπιταλισμός διά του ιμπεριαλισμού διεθνο­ ποιεί ολοένα και πιο πολύ τη δράση του. καθώς και την εξασφάλιση αγορών για τη διάθεση των προϊόντων. Που από ιδανικό κινούμενο στην περιοχή του ευχολογίου γίνεται τώρα συγκεκριμένη κοινωνική και πολιτική δράση. η θεωρία θα αράξει και θα προσαρμοστεί στην πραγματικότητα κάμποσες φορές. Η λέξη ιμπεριαλι­ σμός δεν εκφέρεται εύκολα από καπιταλιστικά χείλη διότι παραπέμπει στον αυτοκρατορισμό. Όμως αυτό που δεν θα αλλάξει ποτέ είναι η επιθυμία για κοινωνική δικαιοσύνη. Σύμφωνα με τη δεύτερη ομάδα θεωριών. οι κάτοικοι του οποίου δεν είναι παρά ένα άθροι­ 502 . και πρώτων υλών για την παραγωγή αυτών των προϊόντων.

Μεταξύ άλλων ανάλογες απόψεις θα υιοθετήσουν ο Νικολό Μακιαβέλι και ο Φράνας Μπέικον. ο ιμπεριαλισμός είναι συναρτημένος με τη στρατηγική της ασφάλειας και όχι κατ’ ανάγκην με τη στρατηγική της κατάκτησης. μια κοινωνικοποίηση του φυσικού. κατάγεται από την παλιά συζήτηση των διαφωτιστών περί φυσικού δικαίου. που γέννησε το φιλελευθερισμό. Ο σαδισμός. Αλλά η κοινωνία είναι ακριβώς το αντίθετο της φύσης. Η κοινωνία επιβάλλει έναν έλεγχο. όπως θα δείξει ο ντε Σαντ. απ’ όπου κατάγεται ο φιλελευθερισμός. στηρίζεται αποκλειστικά στη λογική. Ο φασι­ σμός. όπως ξέρουμε. συνεπώς και του φιλελευ­ θερισμού. Ο «θείος» μαρκήσιος ντε Σαντ στο συναρπαστικό δοκίμιό του με τον τίτλο Γάλλοι. Αυτό που πολύ αργότερα θα ονομαστεί φασισμός είναι η τραβηγμένη στα άκρα λογική του φιλελευθερισμού που.τι μπορεί για να την ελέγξει Σύμφωνα με την τέταρτη ομάδα θεωριών. Είναι δηλαδή μια αμυντική στρατηγική. Αν δυσκολεύεσαι. που θα δανείσει το όνομα του στον όρο. θα έρθει ο νομοθέτης διά του δικαστή και θα σε επαναφέρει στην τάξη που επιβάλλει η λογική και όχι ο καταναγκασμός. το πιο μεγάλο δημιούργημα των αρχαίων Ελλήνων). αφού θέλει να προστατέψει τους αδύνατους από τους 503 . θα πει τον τελευταίο και οριστικό λόγο για το φιλελευθερισμό και το φυσικό δίκαιο. είναι δημιούργημα του Διαφωτισμού.σμα από φύσει καταχτητές ανθρώπους. Φτάνει μέχρι το Διαφωτισμό. Στη φύση κυριαρχεί πράγματι ο νόμος του ισχυρότε­ ρου. οι οποίες δεν είναι κατ’ ανάγκην φασιστικές αλλά που θα τις υιοθετήσει πολύ πρόθυμα ο φασισμός. όπως και κάθε τι το ελληνικό. είναι φιλελευ­ θερισμός στην πιο ακραία του μορφή και έχει σχέση με το φυσικό. που πηγαίνει πολύ πιο πέρα από τον κοινωνικό δαρβινισμό. ίσως και αριστερό κείμενο. (Το ελληνικό δίκαιο. το μη θεσμικό δίκαιο. ΓΓ αυτό ακριβώς λέμε πως ο φασισμός είναι μια πολύ σοβαρή υπόθεση. προκειμένου να μην αλληλοσπαράσσονται οι άνθρωποι όπως τα ζώα στη ζούγκλα Το «ζην κατά Νόμον» των αρχαίων Ελλήνων σημαίνει να έχεις συνεχώς υπό έλεγχο τα ένστικτα και τις επιθυμίες σου. ο ιμπεριαλισμός έχει ηθικές προθέσεις. είναι ήδη εγγεγραμμένος σαν δυνατότητα στη φιλοσοφία του Διαφωτισμού. που το προσαρτά σαν αυτόνομο κείμενο στο αφήγημα Η φιλοσοφία στο μπου­ ντουάρ. Όταν ένα κράτος και κυρίως μια μεγάλη δύναμη νιώθει να απειλείται από μια άλλη δύναμη κάνει ό. Σύμφωνα με την τρίτη ομάδα θεωριών. δεν είναι μόνο ψυχικής τάξεως διαστροφή. Αυτή η κατηγορία θεωριών. ακόμα μια προσπάθεια να γίνετε ελεύθεροι. που είναι μια πολύ σοβαρή υπόθεση. Μόνο οι απαίδευτοι θα ήταν δυνατό να αντιμετωπίσουν το Κοινωνικό συμβόλαιο του Ρουσσώ σαν προοδευτικό.

Όμως. αυτών που σχε­ τίζουν τον ιμπεριαλισμό με την οικονομία. Τώρα. Με τη δυναμική που απόχτησε το Κεφάλαιο από την εποχή του Μαρξ και μετά έχει φτάσει σε τέτοιο βαθμό συγκέντρωσης στις αρχές του 20ού αιώνα εξαιτίας της συγχώνευ­ σης του βιομηχανικού και του τραπεζικού Κεφαλαίου. Μέχρι τότε πολλοί είχαν ονειρευτεί να κατακτήσουν τον κόσμο ολόκληρο και να δημιουργήσουν το «παγκόσμιο κράτος» (imperammundi). και οι τέσσερις ομάδες θεωριών έχουν μια δόση αλήθειας. με τη θεαματική ανάπτυξη της παραγωγικότητας. Στην συζήτηση που ήδη έχει αρχίσει ανάμεσα στους μαρξιστές πα­ ρεμβαίνει ξαφνικά ο Λένιν με ένα βιβλίο που γράφει στη Ζυρίχη από τον Ιανουάριο μέχρι τον Ιούνιο του 1916. ο κίνδυνος ενός καταστροφικού πληθωρισμού γίνεται καθημερινή απειλή. το δρόμο του «αληθινού θεού». Ο ιμπεριαλισμός ως ανώτατο στάδιο τον καπιταλισμού. Η αποικιοκρατία που αναπτύσσεται αυτόν τον αιώνα θα αλλάξει την έννοια του ιμπεριαλισμού. ακόμα και οι κατακτή­ σεις δεν ήταν παρά διεύρυνση ενός μικρού κράτους. Σίγουρα πρόκειται για το σημαντικότερο θεωρητικό κείμενο του Λένιν. οι λέξεις ιμπεριαλισμός και αποι­ κιοκρατία γίνονται συνώνυμα και μαρξιστές σαν τον Χίλφερντιγκ και τη Λούξεμπουργκ ψάχνουν επίμονα να καταλάβουν τη σχέση που μπο­ ρεί να έχει ο καπιταλισμός με την αποικιοκρατία και συνεπώς με τον ιμπεριαλισμό που δημιουργεί αποικίες. που η οικονομία να ελέγχεται από ολοένα και λιγότερους κεφαλαιούχους. Κατά τον Μαρξ ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής μετασχηματίζε­ ται αδιάκοπα Και δεν μένει ποτέ στάσιμος. Ήταν πολλοί οι ιεραπόστολοι που ούτε την ώρα που οι ανθρωποφάγοι τους έβραζαν με τα κρεμμύδια για να τους κάνουν στιφάδο δεν συνήλθαν και δεν κατάλαβαν πως δεν ήταν απεσταλμένοι του θεού. που αποτελεί την άμεση συνέ­ χεια και την παραπέρα ανάπτυξη του Κεφαλαίου του Μαρξ. αλλά των αποικιοκρατών. Τον 19ο αιώνα ο ιμπεριαλισμός θα αποχτήσει μια εντελώς καινούρ­ για διάσταση. Χωρίς αμφιβολία. τώρα. να τους φέρει στο σωστό δρόμο. Τίτλος του. Η έξοδος 504 . επίσης χωρίς αμφιβολία οι τρεις τελευταίες είναι πα­ ραλλαγές ή μεταμφιέσεις της πρώτης ομάδας θεωριών. όμως ο κόσμος ήταν πολύ μικρός. Επειδή ο κίνδυ­ νος μιας πληθωριστικής υπερπαραγωγής είναι σύμφυτος στον καπιταλι­ σμό. που μεγάλωνε επεκτείνοντας συνεχώς τα σύνορά του μέχρι να γίνει αυτοκρατορία Οι κλασικές αυτοκρατορίες δεν μεγαλώνουν με πηδήματα απ’ τη μια άκρη του κόσμου στην άλλη· πηδήματα που θα δημιουργήσουν τις εξουσια­ στικές νησίδες που λέγονται αποικίες.δυνατούς· και κατά μία χριστιανική-ιεραποστολική εκδοχή.

αν και το δεύτερο κατά κανόνα ακολουθεί το πρώτο. Η αποικιοκρατία ταιριάζει γάντι στον καπιταλισμό. είναι η ενδεδειγμένη λύση για να μην πεθάνει από. Αυτός. λοιπόν.τόσο των εμπορευμάτων όσο και των κεφαλαίων από την περιορισμένη αγορά στην οποία κινείται ο κεφαλαιούχος γίνεται επιτακτική ανάγκη. Τα ίδια προϊόντα χαμηλού κόστους μπορείς να τα εξάγεις οπουδή­ ποτε. Όμως. Για παράδειγμα. ο παραγωγός μπορεί να πουλά τα προϊόντα που του περισσεύουν στους ιθαγενείς εφόσον. όσο χρειάζεται για να μπο­ ρούν να καταναλώνουν στην αρχή φτηνά πράγματα και μετά πιο ακρι­ βά. Οι ζώνες επιρροής είναι κι αυτές αποικίες. οπότε δημιουργείς εντά­ σεις στο Αιγαίο και πουλάς πολεμικά προϊόντα της ίδιας μάρκας και στους Έλληνες και στους Τούρκους. τότε μπορείς να πουλάς όπλα και στις δύο. Αν. λοιπόν. υγεία ο ακμαιότατος καπιταλισμός. Και ο ιμπεριαλισμός που ανοίγει το δρόμο στους αποικιοκράτες είναι φυσικό να οδηγεί τον καπιταλισμό στο υψηλότερο επίπεδο της ανάπτυξής του. η χρεοκοπία καθίσταται μοιραία Πρέ­ πει. καταφέρεις να κάνεις τη μια φυλή να ριχτεί στην άλλη. μάλιστα.. Και όσο πιο μεγάλες είναι αυτές. Η αποικία είναι μια καλά ελεγχόμενη αγορά. Συντηρεί την πολεμική βιομηχανία και συμβάλλει στη μείωση της ανεργίας με δύο τρόπους. Αλλιώς. Φυσικά. Αργότερα μπορεί να φτάσεις μέχρι το ποδήλατο και απ’ αυτό να προχωρήσεις στο αυτοκίνητο. είναι ο λόγος που όλοι σι πόλεμοι ανάμεσα σε καπιταλιστικές χώρες γίνονται είτε για την κατοχή των αποικιών. το να πουλάς σταυρουδάκια για νεοφώτιστους στη θρησκεία της αγάπης ή θυμίαμα είναι μια καλή αρχή. καθώς τα εμπορεύματα συνεχώς θα παράγονται προκειμένου να δουλεύει η επιχείρηση και οι πωλήσεις συνεχώς θα λιγοστεύουν λόγω κορεσμού της εσωτερικής αγοράς. Ο εθνικισμός κάνει καλό. να βρεθούν αγορές για τα εμπορεύματα που δεν μπορεί να απορροφήσει η εγχώρια αγορά. Με το θάνατο των πεινασμένων πατριωτών στο πεδίο της μάχης και τη δημιουργία κενών θέσεων εργασίας που θα προκύψουν από ήρωες που έπεσαν υπέρ πατρίδος. είτε 505 . οπότε δεν σου στοιχίζουν σχεδόν τίποτα και το κέρδος είναι όλο δικό σου. πρόκειται για ζώνες οικονομικής και όχι ηθικής επιρροής. μπορείς να παράγεις επιτόπου τα προϊόντα που θα πουλήσεις στους ντόπιους. Οι αποικίες. αλλά σε μια παραλ­ λαγή πολύ πιο ήπια και πολιτισμένη. τόσο πιο άνετα θα αναπτύσσεται η παραγωγή. Μάλιστα. ακόμα και στην πατρίδα σου. λοιπόν. εκτός από τις κραυγαλέες αποικίες υπάρχουν και οι διακρι­ τικές «ζώνες επιρροής». βέβαια. Λαοί πιο ανα­ πτυγμένοι θα χρειαστούν Μιράζ και Φάντομ. Τώρα. φροντίσει να τους αναπτύξει τόσο.

τόμος 27): «Ο ιμπεριαλισμός είναι ο καπιταλισμός σ’ εκείνο το στάδιο ανάπτυξης. όλα αυτά τα προγράμματα μπο­ ρούν να εκτελεστούν με σχετικά λίγους και υψηλής εξειδίκευσης εργαζό­ μενους. ώστε να προκύψει μια κοινή διεθνής εργατική πολιτική. έχα αρχίσα το μοίρασμα του κόσμου από τα διεθνή τραστ και έχει τελείωσα το μοίρασμα του εδάφους της γης από τις μεγαλύτερες κεφαλαιοκρατικές χώρες». Σου επιτρέπει να εκμεταλ­ λεύεσαι τους «κατώτερους» χωρίς χριστιανικές τύψεις και χωρίς τον κίνδυνο της απώλειας του παραδείσου. Που θα χαθεί αν η παραγωγή βαλτώσει Ο ρατσισμός είναι οικονομικά χρήσιμος. β) Παρασιτικός καπιταλισμός. αλλά τώρα πολύ πιο οξυμένο.για τον έλεγχο των ζωνών επιρροής. που λέγονται και ζώνες επιρ­ ροής. Ωστόσο. Η Πρώτη Διεθνής είχε σαν σκοπό το συντονισμό της δράσης των συνδικαλιστών. ας πούμε έναν λαγό. Η Δεύτερη Διεθνής είχε σαν σκοπό το συντονισμό της δράσης των αριστερών πολιτικών κομμάτων. Και η αυξανόμενη ανεργία κυοφορεί επαναστάσεις. Η ανεργία αυξάνεται συνεχώς. που μπορεί να σκοτώσει άνετα κάθε ζωντανό που δεν έχει ψυχή. στην κυβερνητική. θα βρει τρόπους να συνε­ χίζει τις επενδύσεις και να διοχετεύει τα σωρευμένα κεφάλαια στα πυρηνικά προγράμματα. όπου έχει διαμορφωθεί η κυριαρχία των μονοπωλίων και του χρηματιστικού κεφαλαίου. σοσιαλιστικών. Αυτό που κρατάει ζωντανό τον καπιταλισμό είναι η τεράστια δυναμική του. ο οποίος είναι: α) Μονοπωλιακός καπιταλισμός. σοσιαλδημοκρατικών και κομουνιστικών που μόλις τώρα αρχίζουν να ξεπετιούνται μέσα από τα σοσιαλιστικά με μια παραπέρα ριζοσπαστικοποίηση της αριστερής πτέρυγας. στο παλιό πρόβλημα της απορρόφησης των εμπορευμά­ των και των κονδυλίων προστίθεται το εξίσου παλιό πρόβλημα της ανεργίας. και κάθε άνθρωπο που δεν έχει καλής ποιότητας ψυχή. και γ) θνήσκων καπιταλισμός. Όμως. ας πούμε έναν μαύρο. Οπότε. Να. Που αν δεν ανα­ πτύσσεται συνεχώς αυτοκαταστρέφεται και αυτοκαταργείται. στα διαστημικά προγράμματα και. ένας σαφής και καθαρός ορισμός του ιμπεριαλισμού. μετά τον Λένιν. είναι μια αναγκαιότητα για τον καπιταλισμό. διότι είναι αδύνατη πλέον η παραπέρα ανάπτυξή του. η οποία μόλις δυναμώσει αρκούντως αποσπάται από τον 506 . ο καπιταλισμός. τώρα. που είναι ο μόνιμος εφιάλτης κάθε καλού χριστιανού. Οι αποικίες παλιότερα και σήμερα οι νεοαποικίες της νεοαποικιοκρατίας. Παρακάτω στο ίδιο έργο ο Λένιν θα καταγράψει σε μορφή επιγράμ­ ματος τα τρία βασικά χαρακτηριστικά του ιμπεριαλισμού. Αυτό το τελευταίο. όπως τον βρίσκουμε στο Ο ιμπεριαλισμός ως ανώτατο στάδιο τον καπιταλι­ σμού (Απαντα Λένιν. τα τελευ­ ταία χρόνια.

κομουνιστικό κόμμα σημαίνει κατ’ ανάγκην κόμμα λενινιστικό-φιλοσοβιετικό. Γίνεται για τον έλεγχο των πετρελαίων της Μέσης Ανατολής και των πολύτιμων μετάλλων της Αφρικής. λέει ο Λένιν και πολλοί άλλοι. ένα μόλις χρόνο μετά το φοβερό καβγά του 1916 για τη στάση που έπρεπε να κρατή­ σουν οι σοσιαλιστές σ’ αυτόν τον πόλεμο. δύο μόλις χρόνια πριν τη δημιουργία της Τρίτης Διεθνούς. Κι ο πόλεμος που διεξάγεται είναι σα­ φέστατα ιμπεριαλιστικός. λοιπόν. δύο χρόνια πριν την αλλαγή του ονόματος του Κόμματος των Μπολσεβίκων. Αυτή η κατάσταση στη Δεύτερη Διεθνή είναι ήδη πλήρως διαμορφω­ μένη το 1916. που μόνο μετά το 1918 θα ονομάζονται κομουνιστικά Η μετονομασία από τον Λένιν του Κόμματος των Μπολσεβίκων σε Κομουνιστικό Κόμμα το 1918 θα συμπαρασύρει στην αλλαγή του ονόματος όλα τα φιλοσοβιετι­ κά σοσιαλιστικά κόμματα του κόσμου. Ψάχνει. θ α ήταν δυνατό οι σοσιαλιστές της Διεθνούς να χωριστούν σε φίλους και εχθρούς ανάλογα με τη φιλοπό­ λεμη ή την ειρηνική πολιτική των κυβερνήσεών τους. όπου η Γερμανία δεν έχει σοβαρές αποικίες. οι σοσιαλιστές βοηθούν για λόγους εθνικούς στη διεξα­ γωγή αυτού του πολέμου. ο Λένιν επεχείρησε την επανάστασή του στα πλαίσια των θεωρητικών του απόψεων για τον ιμπεριαλισμό. Και το αποτέλεσμα τον δικαίωσε απόλυτα Βέβαια. Αδύνατον. Το 1916 είναι η χρονιά που φουντώνει ο καβγάς ανάμεσα στους σοσιαλιστές που μετείχαν στη Δεύτερη Διεθνή σχετικά με τη στάση που έπρεπε να κρατήσουν τα κόμματά τους απέναντι στις εθνικές κυβερνήσεις. λέει ο Λένιν. βοηθούν όχι την πατρίδα αλλά τον ιμπερια­ λισμό. που ονειρεύεται τη μετατροπή του ιμπεριαλιστικού πολέμου σε εμφύλιο. Ονόμασε ζωτικό (για την παραπέρα ανάπτυξη του καπιταλισμού) χώρο όχι μόνο τις αποικίες αλλά και τις ζώνες επιρροής. που ήταν επιβεβλημένη ακριβώς για να χαρακτηρί­ ζει την καινούργια τάση που διαμορφώθηκε μέσα στους κόλπους της Δευτέρας Διεθνούς. για ζωτικό χώρο. Ο καπιταλισμός βρήκε μόνος του το σωστό χαρακτηρισμό. Ο σοσιαλισμός είναι από τη φύση του διεθνιστικός και αντιιμπεριαλιστικός. σε όλες τις εμπλεκόμενες στον πόλεμο χώρες. είτε ετοιμά­ ζονταν να εμπλακούν στον πόλεμο.κομματικό μητρικό κορμό για να δημιουργηθούν έτοι νέα κόμματα. Ονειρεύεται. μια γρήγορη μετατροπή ολόκληρης της Ευρώπης σε σοσιαλιστική ήπειρο. Αλλωστε. κατά το πολύ πετυχημένο ρωσικό πρότυπο μιας επανάστασης που επεκράτησε με απίστευτα μεγάλη άνεση. λοιπόν. συνεπώς. στις 4 Μαρτίου 1919 που ιδρύεται η Τρίτη Διεθνής ο πόλεμος έχει ήδη τελειώσει και η ευκαιρία που έψαχνε ο Λένιν έχει 507 . Στο εξής. που αποτελούν τις λεγάμενες «φιλικές χώρες». Αν. που είτε είχαν εμπλακεί από το 1914.

θα προκαλέσει ένα χωρίς προηγούμενο κομφούζιο παντού. Λένιν και κάντε λίγη υπομονή μέχρι να αρχίσει ο Γ Παγκόσμιος Πόλεμος. Κι αυτό ακριβώς κάνουν σήμερα όλα τα κομουνιστικά κόμματα Στρέφουν τον εθνικισμό κατά της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης που επιβάλλει ο σημερινός ιμπεριαλισμός. πρέπει να το οικειοποιηθούμε και να το εκμεταλλευτούμε αντιμετωπίζοντάς το σαν εργαλείο δου­ λειάς. που ο πάντα διορατικός Λένιν τον ανέμενε από τότε. δηλαδή η συμμαχία του Στάλιν με τον Τσόρτσιλ. αν και ανόητο καθεαυτό. Έτσι κι αλλιώς. και κυρίως στους μαρξιστές που βρέθηκαν αντιμέτωποι με εντελώς απροσδόκητες από θεωρητικής από­ ψεως καταστάσεις. που μέχρι την εμφάνισή τους αναπτυσσόταν με εξαιρετικά ταχείς ρυθμούς. ενώ η τρελή συμμαχία φιλελεύθερου καπιταλισμού και κομουνισμού ενάντια στο δικτατορικό καπιταλισμό. Και μέχρι τότε μην παραλείψετε να βοηθήσετε λιγάκι την κατάσταση πετώντας κάπου κάπου καμιά μπομπίτσα. τα κομουνιστικής εμπνεύσεως και καθοδηγήσεως αντιφασιστικά αντάρ­ τικα παντού στην Ευρώπη είναι εθνικά απελευθερωτικά κινήματα Νάτος πάλι ο εθνικισμός. Ο φασισμός και ο ναζισμός θα ανακόψουν παντού στην Ευρώπη την ανάπτυξη του κομουνιστικού κινήματος. Κι έτσι. Δεν χάλασε ο κόσμος αν κάποιοι αρχίσουν λίγο νωρίτερα τον Γ Παγκόσμιο Πόλεμο. όμως κανείς δεν ξέρει τι θα μπορούσε να συμβεί στον Β' Παγκό­ σμιο Πόλεμο. τότε οι ντιρεκτίβες της Τρίτης Διεθνούς μάλλον μπερδεύουν παρά ευκολύνουν την κατάσταση. θα μπερδέψει πολύ τη θεωρία. Αν το κάθε εθνικό κομουνιστικό κόμμα επιχειρεί να εφαρμόσει το δικό του κομου­ νισμό με το δικό του τρόπο. αριστεροί και μηφιλελεύθεροι δεξιοί μοιάζουν να συμπλέουν. έτσι για να μένει η μηχανή αναμμένη.χαθεί. Αλλωστε. που είχε πατέρα δωσίλογο και σήμερα ψηφίζει για λόγους συναισθηματι­ κούς και κάθε άλλο παρά ταξικούς άκρα Δεξιά. τουλάχιστον επ’ αυτού του θέματος. Βέβαια. στο μεταξύ έχουν αλλάξει και οι γενικότερες συνθήκες. Ο εθνικισμός είναι ένα πανίσχυρο ιδεολόγημα που. θα μας 508 . η θεωρία του Στάλιν για το σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα καθιστά την Τρίτη Διεθνή εκ των πραγμάτων περιττή. Ίσα ίσα. Διαβάστε. ο αμερι­ κάνικος ιμπεριαλισμός ή ο συμπαθέστατος κυρ-Γιάννης ο μανάβης. Ποιος είναι ο κύριος εχθρός μας σήμερα. που είναι ο φασισμός και ο ναζισμός. Κακό είναι. Δυστυχώς (γι’ αυτόν και τα οράματά του) ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος θα έρθει 15 χρόνια μετά τον πρόωρο θάνατό του και η Τρίτη Διεθνής του Στάλιν δεν θα ήταν δυνατό να παίξει τώρα πλέον το σπουδαίο ρόλο που επεφύλασσε γι’ αυτήν ο μεγάλος επαναστάτης. Ο Λένιν τον έβγαλε από την πόρτα και η ιστορία τον έβαλε απ’ το παράθυρο. λοιπόν. Η αναγκαία πράξη.

βάρβαρη πρίάξη. 509 .βοηθήσουν να προσαρμοστούμε καλύτερα Και μη χαρακτηρίσει κανείς κυνισμό κάτι που δεν είναι παρά απλή ελληνική λογική. Ο Τσόρταλ κι αν ήταν. Η επίθεση της Δύσης κατά του διεθνούς κομουνισμού δεν είναι αδικαιολόγητη. έστω κι αν είχατε πατέρα ή θείο ταγματασφαλίτη. Αν απαντήσετε όχι. το 1945. Όμως. βέβαια. μόλις 6 μήνες μετά την εξαγγελία του δόγματος Τρούμαν. Ο ιμπεριαλισμός είναι πράξη· σκληρή. παντελώς άσχετη με τα χριστιανικά ευχολόγια Λογικότατα φέρθηκε και ο Στάλιν όταν διέλυσε την Τρίτη Διεθνή στις 15 Μαΐου 1943. το Μάρτιο του 1947 που αρχίζει ο Ψυχρός Πόλεμος με την εξαγγελία του δόγματος Τρούμαν. Είναι φανερό πως η Δύση έχει πανικοβληθεί από το τεράστιο διεθνές γόητρο που απόχτησε η Σοβιετική Ένωση εξαιτίας των θριάμβων της κατά τον πόλεμο. διά του οποίου κηρύσσεται παγκό­ σμιος ιδεολογικός πόλεμος κατά του κομουνισμού. αν δεις το πράγμα με το δεξί σου μάτι Όμως. Ο Λένιν δεν τον αντιμε­ τώπισε θεωρητικά. ο Στάλιν θα νιώσει την ανάγκη να αντιδράσει. στις 27 Σεπτεμβρίου 1947. Η Κομινφόρμ θα ιδρυθεί στην Πολωνία. οι Αμερικανοί εξαγγέλλουν και το Σχέδιο Μάρσαλ για την οικονομική ανόρθωση της κατεστραμμένης Ευρώπης. λοι­ πόν. ιμπερια­ λιστής δεν ήταν μόνο ο Χίτλερ. πολύ περισσότερο όταν μόνο τέσσερις μήνες μετά. Και ένα κουίζ για αντικομουνιστές και αντιμαρξιστές: σας αρέσει η σημερινή οικουμενοποίηση της «ελεύθερης» οικονομίας. η Κομιντέρν (Κομουνιστική Διεθνής) δεν υπάρχει πια για να αντιμετωπί­ σει την κατάσταση επί διεθνούς κομουνιστικού επιπέδου. Ήδη πολεμούσε τους ναζιστές παρέα με τους δυτικούς συμμάχους και θα ήταν φρικτό να τους τρομάξει τότε με διεθνιστικές κομουνιστικές δραστηριότητες που κατ’ ανάγκην θα στρέ­ φονταν κατά των ιμπεριαλιστών συμμάχων του. να δημιουργηθεί το ταχύτερο ένα υποκατάστατο. αυτή η γριά αλεπού της πεπειραμένης και πατόκορφα σκοτωμένης αγγλικής αποι­ κιοκρατίας κι αν ήταν ιμπεριαλιστής. που έχει τελειώσει δύο χρόνια νωρίτερα. Αλλά ο ιμπεριαλισμός αποδείχτηκε ισχυρότερος. τον Ιούνιο του 1947. Κι αυτουνού. που θα ονομα­ στεί Κομινφόρμ (σύντμηση των λέξεων Communist Information) και στα ρωσικά Ινφόρμμπορο (γραφείο πληροφοριών). ελάτε μαζί μας. Διότι. ούτε καν του φαινόταν τον καιρό που μεθόδευε πονηρά την κατάκτηση του κόσμου παριστάνοντας το φιλάνθρωπο. Δεν είναι θεωρία για να τον αντιμετωπίσεις θεωρητικά. Πρέπει. Αυτός που ξέρει πως θα πεθάνει μπορεί να κάνει απίθανα πράγματα προκει­ μένου να παρατείνει τη ζωή του έστω για λίγο. Ο Ρούσβελτ κι αν ήταν ιμπεριαλι­ στής. Για να τον αντιμετωπίσει έκανε μια επανάσταση και ίδρυσε μια Διεθνή.

με το θάνατο του Στάλιν και τ ψ άνοδο στψ εξουσία του Χρουστσόφ. πράγμα που μεταξύ άλλων γίνεται φανερό και από τις χρήσιμες οδηγίες που δίνει η ελληνική εκπομπή του ραδιοφώνου της Κομινφόρμ στους έλληνες μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού στη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου. Από το 1953 και μετά. μέχρι το 1949 που κάνει τη θριαμβευτική της εμφά­ νιση στο προσκήνιο της ιστορίας η κομουνιστική Κίνα Η οποία δεν έχει νόημα να είναι στψ Κομινφόρμ. ανάλογα με τα κέφια τους και τα διαβάσματα τους — όσοι διαβάζουν. που ψάχνουν για τρόπους εκτόνωσης ελάχιστα διαφορετικούς από εκείνους που προσφέρει το ποδόσφαιρο. Κι έτσι η Κομινφόρμ θα αυτοδιαλυθεί στις 17 Απριλίου 1956. Έδρα της Κομινφόρμ θα οριστεί αρχικά το Βελιγράδι. είναι η επίση­ μη. Ο κομουνι­ στικός πολυκεντρισμός και οι μεγάλες αποστάσεις ανάμεσα στις διασπαρμένες τώρα πλέον και εκτός Ευρώπης κομουνιστικές χώρες θα κάνει περιττή τη συνέχιση της λειτουργίας της σταλινικής διεθνϊστικής οργάνω­ σης. από συναρπαστική περιπέτεια που ήταν μέχρι το 1953 θα καταντήσει ένα παιχνίδι για «ανήσυχους ανθρώπους». σύμφωνα με την οποία ο κόσμος χωρίζεται στα δύο: στο ιμπεριαλιστικό και αντιδημοκρατικό στρατόπεδο. έχουν τ ψ ευχέρεια να εντάσσο­ νται. τον παλιό και συνεχώς ανανεούμενο τροτσκισμό και το φρέσκο μαοϊσμό. του οποίου ηγείται η Σοβιετική Ένωση.Δημιουργήθηκε όχι για να διευθύνει το διεθνές κομουνιστικό κίνημα όπως η Κομιντέρν. ή και για ποικι­ λία Ο μαρξισμός. 510 . ύστερα από τη ρήξη ΊΙτο-Στάλιν. έτσι. Το σοβιετικό κομουνι­ σμό (τον «επίσημο»). μικρότερες ομάδες. ο εκτός Σοβιετικής Ενώσεως «κομουνι­ στικός πλουραλισμός» θα είναι γεγονός αναμφισβήτητο και άκρως εντυπω­ σιακό. η έδρα θα μεταφερθεί στο Βουκουρέστι Τα πράγματα πηγαίνουν μάλλον καλά με την «ανταλλαγή πληροφο­ ριών». τόσο μακριά που βρίσκεται. Η επικοι­ νωνία ανάμεσα στα δυο στρατόπεδα απαγορεύεται αυστηρά Σιδηρσύν παραπέτασμα θα ονομάσει τότε ο Τσόρτσιλ τούτη την κατάσταση και το πετυχημένο ευφυολόγημα θα γίνει πολιτικός όρος. να αποχωρούν και να επανεντάσσονται και σε άλλες. Επιπρόσθετα. κομψή διατύπωση. γιατί οι περισσότεροι αλλάζουν προσανατολισμό. αλλά για να δίνει γραμμή η Μόσχα στους απανταχού της γης κομουνιστές και κυρίως για να επιτηρεί τις Λαϊκές Δημοκρατίες — για να ανταλλάσσουν πληροφορίες τα αδελφά κόμματα. του οποίου ηγούνται οι Ηνωμένες Πολιτείες. και στο αντιιμπεριαλιστικό και δημο­ κρατικό στρατόπεδο. Στην ιδρυτική συνδιάσκεψη του 1947 θα υιοθετη­ θεί η θέση του Ζντάνοφ. για λόγους συναισθηματικούς μάλλον παρά ιδεολογικούς. Τώρα οι κομουνιστές της Δύσης έχουν να διαλέξουν τουλάχιστον ανάμεσα σε τρεις αλληλοσπαρασσόμενες τάσεις. αλλά τον Ιούνιο του 1948.

και μια «προλεταριακή» το 1949 θα εγκαθιδρύσει έναν αγροτικό «κο­ μουνισμό». από τον 14ο αιώνα βρίσκεται ακόμα στη θέση του το μεγαλύτερο οχυρωματικό έργο όλων των εποχών. που θα γίνουν τα μεγάλα είδωλα των νεοκομουνιστών. ούτε προλετά­ ριοι. τους μαοϊκούς. και οι πραγματικοί και οι κατά φαντασία. όση και ο Κομφούκιος. θα έχουν σαν συνέπεια την αποόυνάμωση του δορυφο­ ρικού του σταλινισμού «αντισταλινικού» κομουνισμού και την ενδυνά­ μωση του αυτόνομου κομουνισμού του Κάστρο και του Γκεβάρα. Ήταν ένα άγριο μεν. απροσδιορίστου επαναστατικής ποιότητας. ενδεδειγμένο δε κυνηγητό της κομματικής γραφειοκρατίας από τον επικεφαλής της κομματικής γραφειοκρατίας! Στη χώρα όπου. ήταν μόνο λενινιστής. έχουν τώρα τη δυνατότητα να μοιράζονται κατά βούληση. Οι αστοί αντιπροσώπευαν το 3% του πληθυσμού και οι προλετά­ ριοι το 0. όπως και στο ποδόσφαιρο. Όμως.000 χιλιομέτρων. που δεν προστάτευσε ποτέ την Κίνα από κανέναν εχθρό και που μαζί με τις πυραμίδες της 511 . Μάο και Χο Στην Κίνα πριν απ’ τον Μάο δεν υπήρχαν ούτε αστοί. του Μάο το 1976. Ο Τίτο ήταν ένας σταλινικός βαλκανικού τύπου. 2. Ο Μάο ήταν ένας λενινιστής ασιατικού τύπου. θα τον υπερκεράσει Εντούτοις. ο Μάο δήλωνε μαρξιστής. Και ως εκ τούτου και ολίγον μαρξιστής. Κι έτσι οι αντισοβιετικοί επαναστάτες του κόσμου όλου. που από το 1956 δεν είναι πλέον αποδεκτοί στη Σοβιετική Ένωση. αλλά δεν είχε σε εκτίμηση τον Στάλιν. Ο Χότζα ήταν ένας sui generis υποβαλκάνιος σταλινικός. αν και σε μια τουλάχιστον περίπτωση. τους τιτοΐκούς και τους «Αλβα­ νούς». Αγαπούσε και σεβόταν τον Λένιν. Ωστόσο. Μεγάλη ομάδα η Εθνική Αλβανίας! Όλο αυτή έπαιρνε το πρω­ τάθλημα στους «προλεταριακούς» αγώνες. του Τίτο το 1980 και του Χότζα το 1985. το εντελώς παρα­ νοϊκό Σινικό Τείχος μήκους 3. η «πολιτιστική επανάσταση» έγινε με τις καλύτερες των επαναστατικών προθέσεων. τρεις θάνατοι. στη διάρκεια της περιλάλητης «πολιτιστικής επανάστασης». μια «αστική» επανάσταση το 1911 θα διώξει τον τελευταίο αυτοκράτορα και θα εγκαταστήσει τη Δημοκρατία το 1912.Ωστόσο. σε τέσσερις κύριες ομάδες: τους κλασικούς σταλινικούς. Ωστόσο.5%. που έχει τόση σχέση με τον Μαρξ.

όχι σε αντάρτες. αλλά και των νεωτέρων χρόνων κατά το ότι οι κινέζοι αγρότες καταφέρνουν για πρώτη στην ιστορία να συγκροτήσουν ένα τεράστιο στρατιωτικό σώμα.Χ. την πρώτη γνωστή στους ιστορικούς δυναστεία. είναι τούτη ακριβώς η παραδοξότητα που θα κάνει συναρ­ παστική την Κινέζικη Επανάσταση. η επανάσταση είναι ένας κανονικός πόλεμος. κανείς δεν θα μπορούσε να ξέρει όχι αν τελειώσει. που θα διαδεχτεί μια μεγάλη σειρά μυθικών και θεϊκών δυναστειών. που θα ήταν δύσκολο να τους πεις αντάρτες· αν και οι αγρότες εύκολα γίνονται αντάρτες και δύσκολα στρατιώτες. Εχθρός στο μαοϊσμό δεν είναι μόνο ο χορτάτος αλλά και αυτός που αδιαφορεί για την τεράστια μάζα των πεινασμένων αγροτών. Ο Μάο. Η αδιάλειπτη και αδιάκοπη ιστορία της Κίνας αρχίζει το 2205 π. κάτω από οποιοσδήποτε μορφής κοινωνικό καθεστώς. Παράδοξη είναι η ίδια η επανάσταση στο σύνολό της. θα μείνει στην ιστορία κυρίως σαν ο άνθρωπος που έφκιαξε ένα πολύ μεγάλο και πολύ καλά οργανωμένο στρατό από αγρότες εθελοντές. που δεν μοιάζει με καμιά άλλη. βέβαια. παλιότερη και νεώτερη. Κανείς δεν ξέρει σε ποιο βάθος προϊστορικού χρόνου θα ήταν δυνατό να τοποθετηθεί η αρχή της ιστορίας της Κίνας. Η κινέζικη είναι μια αγροτική επανάσταση. που ξέρει να χτυπάει. θα είναι η μόνη υπερδύναμη του 21ου αιώνα Κατά τον Μάο. Ωστόσο. με τη δυναστεία των Χσιά. Το μόνο βέβαιο είναι πως η Κίνα. Ο Μάο πέτυχε αυτό που μέχρι τότε (ραινόταν ακατόρθωτο. Ο Μάο (1893-1976) στήριξε την πολιτική του στον αγροτικής προε512 . αλλά αν θα ήταν δυνατό να τελειώσει μια ιστορία που δεν γνωρίζουμε πότε άρχισε. η Τσουνγκχουά όπως λέγεται στα κινέζικα το μεγαλύτερο και αρχαιότερο κράτος της γης με το ένα δισεκατομμύριο διακόσια εκατομμύρια κατοί­ κους. που δεν ήταν στρατιωτικός αλλά δημοδιδάσκαλος που άσκησε πολύ λίγο το επάγγελμά του. Που διαφέρει από τις πάμπολλες αγροτικές εξεγέρσεις και επαναστάσεις του Μεσαίωνα. αλλά χτυπήματος του υπερταξικού εχθρού των φτωχών μέχρι πλήρους εξοντώσεως. Η Κινέζικη Επανάσταση είναι στην πιο απόλυ­ τη κυριολεξία μοναδική. Και όπως σε όλους τους πολέμους έτσι και στην επανάσταση δεν μπαίνει πρόβλημα ένοπλης ταξικής πάλης. Να μετατρέψει τους αγρότες σε τακτικούς στρατιώτες. και άγρια και αποτελεσματικά Το μεγάλο κατόρθωμα του Μάο ήταν που μπόρεσε να φκιάξει έναν μεγάλο στρατό από αγρότες. Και. η «πολιτιστική επανάσταση» δεν είναι ούτε το μόνο ούτε το παραδοξότερο παράδοξο. Όπως μοναδική είναι και η πανάρχαια Κίνα.Αίγυπτου είναι τα μόνα ανθρώπινα χτίσματα που φαίνονται από τη Σελήνη.

Αλλά τελικά και ο ίδιος ο Μάο θα τρομάξει από τα θλιβερά της αποτελέσματα Και το 1969 θα ανακόψει τη φόρα των Ερυθροφρουρών. Τόσο πολύ μίσησε ο Μάο τη γραφειοκρατία. Ποτέ κανείς κομουνιστής δεν μίσησε την κομματική γρα­ φειοκρατία τόσο πολύ. όσο ο Μάο. αλλά τον λάτρεψε σχεδόν στην κυριολεξία Αυτός ήταν ο λόγος που κανένας πολιτικός του αντίπαλος δεν μπόρεσε να τον απειλήσει στα σοβαρά Είχε πάντα με τη μεριά του ολόκληρο το στράτευμα Και διά του αγροτικής καταγωγής στρατεύματος είχε συνεχώς δικούς του σχεδόν όλους τους πεινασμένους αγρότες μιας απέραντης φτωχής αγροτικής χώρας. θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε το μαοϊκό καθε­ στώς δικτατορία των αγροτών. Σε καμιά περίπτωση το καθεστώς του Μάο δεν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί δικτατορία του προλεταριάτου. όσο ο Μάο. Δεν είναι. που διά του στρατού θα βάλει τη νεολαία να λιανίσει την κομματική γραφειοκρατία στη διάρκεια της τρίχρονης πολιτιστικής επανάστασης που αρχίζει το 1966 και τελειώνει το 1969. που όλα τα καταλαβαί­ νει και όλα τα μπορεί Ήδη από το 1959 ο Μάο έχει εγκαταλείψει οικειοθελώς το αξίωμα του Προέδρου της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας και έχει περιοριστεί σ’ αυτό του αρχηγού του Κομουνιστικού Κόμματος. τον αγράμματο άνθρωπο. δύσκολο να ερμηνεύσει κανείς τη σχεδόν θρησκευτική λατρεία των μαζών για τον Μάο· μια λατρεία που δύσκολα θα την έλεγες προσωπολατρία Ποτέ κανένας ηγέτης στην ιστορία δεν είχε κάπου οχτακόσια εκατομμύρια έως θανάτου αφοσιωμένους οπαδούς. Και ο στρατός του όχι απλώς αγάπησε το «μεγάλο τιμονιέρη». το δυστυχισμένο. Δεν ήταν δικτάτορας γιατί το επεδίωξε. όπως τον ονόμασε και αυτός. αλλά διότι η μάζα τον ήθελε πάνω απ’ όλους και πάνω απ’ όλα Το θρυλικό Κόκκινο βιβλίο θα μπορούσε να είναι το βιβλίο ενός εβραίου προφήτη που σκότωσε το θεό και στη θέση του έβαλε τον απλό. καθέναν που εμπόδιζε τον «αυθορμητισμό και τη δημιουργικότητα των μαζών». λοιπόν. Ποτέ κανείς δεν αγάπησε τη μάζα με τέτοιο πάθος και τόση ειλικρίνεια. η άκρι­ τη. Μόνο τότε. ακριβώς για να μη 513 . η αταξική λατρεία της εξαγιασμένης μάζας. Συνεπώς. Ο Μάο είναι ένα ιστορικό φαινόμενο εντελώς μοναδικό. το μαοϊκό καθεστώς ήταν σχεδόν παλλαϊκό. Και επειδή οι κινέζοι αστοί ήταν αριθ­ μητικά ασήμαντοι και οι κινέζοι προλετάριοι σχεδόν ανύπαρκτοι. που σκότωναν κάθε ύποπτο για δυτικοφροσύνη ή γραφειοκρατική αγκύλωση.λεύσεως Κόκκινο Στρατό. Ήταν μάλλον μια στρα­ τιωτική δικτατορία. στην οποία οι στρατιώτες εκπροσωπούσαν τους αγρότες. το 1966-1969. θα συνειδητοποιήσουμε πόσο επικίνδυνο πράγμα είναι ο λαϊκισμός.

όπως το συνήθιζε. μια στρατιωτική ιδιοφυία και έναν σπουδαίο πολιτικό. που για πολλά χρόνια υπήρξε ηγέτης του Κουόμιντανγκ. Όμως. θα υποχρεωθούν να γίνουν δικτάτορες με τη θέλησή τους· αλλά και με τη βοήθεια του Κόκκινου Στρατού. τη χρονιά της εμφάνισης στην ιστορία της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας. τη χώρα του ενός και μοναδι­ κού λουλουδιού. που τα πρώτα χρόνια της πολιτικής του καριέρας θα μπορούσε να περάσει και σαν σοσιαλδημοκράτης. αρχίζει το 1926 να εκδιώκει επιλεκτικά τους κομουνιστές. ακόμα και αυτοί που μισούν την πολύ σκληρή κινέζικη αστυνομία Οι Κινέζοι. που μέχρι τότε συνεργάζονταν μαζί του στο εθνικι­ 514 . είναι οι εφευρέτες της πυρίτιδας. Τον αγαπούσαν τόσο πολύ και με τόσο μεταφυσικό πάθος οι Κινέζοι. Το 1956. Οταν όμως ο Τσανγκ καταλαβαίνει πως βοήθεια δεν πρόκειται να έρθει από τη χώρα του Λένιν. ο Μάο θα συνοψίσει το πρόγραμμά του με ένα ποιητικό σύνθημα. δεν μπόρεσε να αποφύγει ούτε το ένα. γνωστό και σαν Εθνικιστική Κίνα Ωστόσο. ήθελε πολύ να έχει φίλο τον Στάλιν ώστε να εξασφαλίσει σοβιετική βοήθεια στον αγώνα του για την ανατροπή της συντηρητικής κυβέρνησης του Πεκίνου. που συνεχίζουν να τον έχουν σε μεγάλη υπόληψη σχεδόν όλοι οι Κινέζοι. Και γι’ αυτό με κάθε ευκαιρία διακήρυσσε δημοσίως την πίστη του στην παγκό­ σμια επανάσταση. της μιας και μοναδικής σκέψης. πάντα αγαπούσαν το στρατό και τα όπλα Αλλωστε. Κοα που το 1949. που θα μείνει στην ιστορία Ας ανθίσουν εκατό λουλούδια Που σημαίνει πως στην Κίνα δεν πρό­ κειται να υπάρξουν φαινόμενα ανάλογα μ’ αυτά που εμφανίστηκαν τον καιρό του Στάλιν στη Σοβιετική Ένωση. ούτε το άλλο. προκειμένου να ελέγξουν την απέραντη χώρα. που κανείς κρατικός ή κομματι­ κός λειτουργός δεν τολμούσε να κάνει το παραμικρό χωρίς να το θέσει υπό την έγκρισή του. Οι διάδοχοί του. Και της πυξίδας. μόλις τρεις μήνες μετά την μυστική εισήγηση του Νικήτα Χρουστσόφ στο 20ό Συνέδριο. Αλλά και του χαρτιού. που δύσκολα θα μπορούσε να τη φανταστεί κανείς δημοκρατική με τρόπο δυτικό. Ο Μάο μισούσε τον Στάλιν όσο δεν μίσησε τον υπ’ αριθμό ένα εχθρό του.θεωρηθεί υπίργραφειοκράτης και υπερδικτάτορας. Ο Τσανγκ Κάι-σεκ. και ιδιαίτερα ο Μάο. ο Μάο δεν ήταν λιγότερο εθνικιστής από τον Τσανγκ — κι αυτή είναι μια ακόμα από τις πολλές μομφές που θα του προσάψουν οι Σοβιετικοί. του εθνικιστικού κόμ­ ματος που κατέλυσε την Αυτοκρατορία το 1912. τον Τσανγκ Κάισεκ. υποχρεώθηκε να καταφύγει στο νησί Ταϊβάν (Φορμόζα) για να φκιάξει εκεί το δικό του κράτος. που θα καταλάβει έγκαιρα τι μούτρο ήταν αυτός ο παμπόνηρος Κινέζος. Αλλά ο κραυγαλέος και ψευδέστατος διεθνισμός του Τσανγκ δεν θα παραπλανήσει τον όντως διεθνιατή Τρότσκι.

Για να μην τα φάει επιτίθεται στον Μάο και τον διώχνει προς Βορρά Κι έτσι αρχίζει το 1934 η θρυλική Μεγάλη Πορεία. το 1928. Κατάφερε όχι μόνο να περισώσει το στρατό του. χωρίς τη βοήθεια των κομουνιστών. Έχει γίνει το συνέδριο της Τρίτης Διεθνούς στη Μόσχα στο οποίο αποφασίστηκε να παραμείνουν οι λιγοστοί προς το παρόν κινέζοι κομουνιστές στο μεγάλο κόμμα του Κουμιντάνγκ. το 1927 ο Τσανγκ διώχνει όλους τους κομουνιστές από το κόμμα του και την επόμενη χρονιά. και αφού οι ηττημένοι Ιάπωνες 515 . την ανάγκη φιλοτιμία ποιούμενος. Αν και συνιδρυτής στη Σαγκάη του Κομουνιστικού Κόμματος Κίνας το 1921. Ο στρατός του Μάο καλύπτει με τα πόδια 12 χιλιάδες χιλιό­ μετρα! Πρόκειται για ένα από τα πιο μεγάλα κατορθώματα στην πα­ γκόσμια στρατιωτική ιστορία Ο Μάο θα γίνει πρόσωπο μυθικό τότε. τους πετσοκόβει στην Καντώνα και τη Σαγκάη. θα παραμείνει στο Κουόμιντανγκ. που θα ολοκληρωθεί σε δύο χρόνια. Το 1931.στικό κόμμα Κουόμιντανγκ. Ο εθνικιστής Τσανγκ. που οε καμιά περίπτωση δεν θα δεχόταν να τον ξεπεράσει σε εθνικισμό ο εθνικιστής μεν αλλά και κομουνιστής Μάο. κατά προτροπή του Στάλιν. Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος θα βρει τους δύο μεγάλους εχθρούς να κυνηγούν παρέα τον πολύ πιο μεγάλο κοινό τους εχθρό. είναι κι αυτός εθνικιστής όπως και ο Τσανγκ. το 1925. ένα χρόνο μετά το θριαμβικό τέλος της Μεγάλης Πορείας ο Μάο καλεί τον Τσανγκ να ενώσουν τις δυνάμεις τους για να διώξουν τους Ιάπωνες εισβολείς. το 1928. και τώρα πιστεύει πως μπορεί να ελέγξει την απέραντη Κίνα μόνος του. αλλά και να ξεσηκώ­ σει ολόκληρη σχεδόν τη χώρα Απ’ όπου περνάει οι χωρικοί τον υποδέ­ χονται σαν δικό τους άνθρωπο που έχουν να τον δουν καιρό και η δύναμη του στρατού του πολλαπλασιάζεται αυτόματα Το 1937. ο Μάο ανακηρύσσει σε Σοβιετική Δημοκρατία τη μεγάλη επαρχία του Χουάν και ο Τσανγκ είναι έτοιμος να φάει τα μουστάκια του. Όμως. τους Ιάπωνες. που πεθαίνει αυτή τη χρονιά. Ο κομουνιστής Μάο όμως. θα συνεργα­ στεί μαζί του. το 1936. ΤΙ είχε γίνει στο μεταξύ και σκυλιάζει ο Τσανγκ. τη χρονιά που οι Ιάπωνες εισβάλλουν στην Κίνα. Ο Τσανγκ Κάι-σεκ τους κυνηγάει και στα βουνά και ο εμφύλιος πόλεμος αρχίζει τότε. Με τη λήξη όμως του πολέμου το 1945. για να το αλώσουν εν καιρώ από μέσα Οι διώξεις του 1928 είχαν σαν συνέπεια να εγκαταλείπουν οι κο­ μουνιστές τα αστικά κέντρα και να πάρουν τα βουνά για να σωθούν. ο Τσανγκ Κάι-σεκ θα διαδεχτεί στο Κουόμιντανγκ τον ιδρυτή του Σαν Γιαν-τσεν. δεν έχει ακόμα σοβαρό πόστο στο Κόμμα Αλλωστε. Ένα χρόνο νωρίτερα.

με τη βοήθεια και των Αμερικανών. να οργανώσουν κοινόβια. Απευθύνεται προς τις μάζες αφού η έκκλησή του προς τους διανοούμενους για βοήθεια δεν βρήκε ανταπόκριση και ζητάει από τους αγρότες να αυτοοργανωθούν. έχει ανάγκη απ’ όλα τα λουλούδια της. Ο Μάο. πολλοί διανοούμενοι. κατά τον μαρ­ ξισμού. που χίλιοι μαρξι­ σμοί ή καπιταλισμοί να τον ρίξουν κάτω αυτός θα στέκει πάντα όρθιος 516 . δεν μπορείς να στηρίξεις την οικονομία μιας αχανούς χώρας σαν την Κίνα σε ασυντόνιστες και άτακτες πρωτοβουλίες. θυμώνει πολύ και το 1966 για να χτυπήσει τους σοβιετόφιλους και δυτικόφιλους συντρόφους αμολάει εναντίον τους τούς Ερυθροφρουρούς της Πολιτιστικής Επανάστασης. που συνίοταται σε μια ριζική διαφορο­ ποίηση του τρόπου σκέψης των δυτικοφρόνων Κινέζων. κατά της αγράμματης μάζας των αγροτών — κατά των πάντων. Οι οποίοι πρέ­ πει να μάθουν να αντιμετωπίζουν το μαρξισμό με κινέζικο. Ο Μάο. Όμως. κατά του Μάο. Όμως. κομφουκιανό τρόπο. να αυτοδιοικηθούν. όμως. Ο Μάο. Δηλαδή. το μεγάλο άλμα προς τα εμπρός κινδυνεύει να γίνει ένα μεγάλο άλμα προς τα πίσω. του Κομφούκιου. Με τη βοήθεια και του Χρουστσόφ. με την παροιμιώδη προσήλωση στην παράδοση και στην ιστορία της. δεν τους διώκει Και το 1957 κάνει κάτι πιο κομουνιστικό. που αρνείται την οικονομική βοήθεια προς την Κίνα. το Μεγάλο Άλμα προς τα Εμπρός. που και να θέλεις ν’ αγιάσεις σαν κομουνιστής δεν θα σ’ αφήσουν. λοιπόν. το προσφέρει στους διανοούμενους το 1956 για να τους πει με λουλούδια πως σε ένα κομουνιστικό καθεστώς οι διανοούμενοι έχουν υποχρέωση να εκφράζο­ νται ελεύθερα Η Κίνα. ο εμ­ φύλιος πόλεμος θα ξαναρχίσει δριμύτερος μέχρι την τελική ήττα του Τσανγκ το ι949 και την εγκαθίδρυση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας αυτή τη χρονιά Για να κάνουμε την αναγκαία ιστορική αναδρομή ώστε να καταλά­ βουμε κάτω από ποιες συνθήκες ο Μάο θα γίνει ο μεγάλος λαϊκός ηγέτης στη διάρκεια της Μεγάλης Πορείας. να αναπτύξουν την τοπική μικρή οικονομία με τα δικά τους μέσα και τις δικές τους δυνάμεις. Και ο Μάο επιστρέφει στη σοβιετικού τύπου κεντρικά διευθυνόμενη οικονομία Οι Σοβιετικοί πανηγυρίζουν. αρχίζουν τις βάρβαρες επιθέσεις κατά του κομουνισμού. χωρίς εγωισμό και με σεβασμό στην παροιμιώδη κοινωνικότητα των Κινέζων. μείναμε με το μπουκέτο των εκατό λουλουδκόν στο χέρι. Απόχτησαν συνενόχους. που έχουν σχέση μάλλον με τον ουτοπικό σοσιαλισμό παρά με τον κομουνισμό. Δηλαδή.υποχρεωθούν από τους Συμμάχους να εγκαταλείπουν την Κίνα. που συνεχίζει να πιστεύει στη δημιουργικότητα των μαζών. Η ανταπόκριση πού βρίσκει είναι μεγάλη. Δηλαδή προς το κομουνιστικό μέλλον.

σαν πολιτική συμπεριφορά νοούμενος. τη σπουδαιότερη. Ο Μάο. Τίποτα το παράδοξο επ’ αυτού. ο Μάο που μισεί και τον Στάλιν. δεν θα παραλείψει να χαρακτηρίσει τον Τίτο αρχιρεβιζιονιστή* δεν βλέπει με καλό μάτι την απομάκρυνσή του από τον Στάλιν το 1948. Αν η θέση του ατόμου μέσα στο σύστημα παραγωγής. Το εξουσιαστικό του στυλ θα παραμείνει μέχρι τέλους όχι ακριβώς δικτατορικό. Στο μαοϊσμό τα υλικά κίνητρα παίζουν πολύ μικρό ρόλο όσον αφορά την επαναστατική ενεργοποίηση των μαζών. και τον Χρουστσόφ. συνεχώς θα απορρίπτει το συντηρητικό κομφουκιανισμό και συνεχώς στην πράξη θα προσπαθεί να αντικαταστήσει. Ωστόσο. ό. ούτε τις προσπάθειες των πολωνών και των ούγγρων κομουνιστών να κόψουν τον ομφάλιο λώρο με τη μαμά-Ρωσία Και. ποτέ δεν θα εγκρίνει κανέναν άλλο εθνικισμό. τους ελάχιστους. θα μπορούσες να στηρίξεις μια επανάσταση στους λίγους. που έχουν το επαναστατικό 517 . αλλά αυτοκρατορικό. που γνώριζε τη σκέψη του Κομφούκιου καλύτερα από τη σκέψη του Μαρξ και που προσπάθησε να τη συμβιβάσει με τη σκέψη του Λένιν. θα μπορούσε να συνοψιστεί επιγραμματικά στην κατά προτεραιότητα σημασία που πρέ­ πει να δίνεται στις κοχλάζουσες επαναστατικές ιδέες στο μυαλό του επαναστάτη και στην πολιτική και κοινωνική αξιοποίηση της «επανα­ στατικής συνείδησης» του κάθε υποκειμένου χωριστά. εκείνη που σχετίζεται με το συγκεντρωτισμό και το μονοκομματισμό. σε θεμέλια πολύ βαθιά. Ομως. αποδέχεται σιωπηρά μια πλευρά του στα­ λινισμού. και την κομματική γραφειοκρατία.στην Κίνα Ο Μάο. ακόμα και με το ζόρι. βέβαια. αν και εθνικιστής όσον αφορά την πατρίδα του την Κίνα.τι πέφτει σ’ αυτή την απέραντη χώρα παραμένει πάντα_. Ο μαοϊκός Τσε Γκεβάρα είναι ο τέλειος μαοϊκός. αντικατασταθεί με υψηλά αισθή­ ματα ανθρωπισμού και σπουδαίες ιδέες αλληλεγγύης. Στην πραγματικότητα η Κίνα παραμένει η αιώνια αυτοκρατορία που ήταν πάντα και το κομουνιστικό καθεστώς της είναι το αυτοκρατορικό καθεστώς που ήταν πάντα Σο­ βιετικού τύπου πτώση του κομουνισμού δεν θα υπάρξει στην Κίνα Γιατί. που καθορίζει την ταξική του τοποθέτηση. όρθιο! Το κέντρο βάρους στην Κίνα βρίσκεται κάτω από το σημείο στήριξης των αντικειμένων στην επιφάνεια. τότε τη θέση του προλεταριάτου στην επανάσταση την παίρνουν όλοι όσοι συμμερίζονται τις ίδιες υψηλές ιδέες. Ο μαοϊσμός. ακόμα και όταν τα μέσα δεν είναι επαρκή. το δυτικότροπο ατομικισμό με την παραδοσιακή κινέζι­ κη κομφουκιανή κοινωνικότητα Για τον Μάο οι μάζες με υψηλή πολιτική συνείδηση και με μεγάλο επαναστατικό ζήλο μπορούν να ξεπεράσουν όλα τα εμπόδια. Αυτός είναι ο λόγος που δεν θα εγκρίνει ούτε την αποσταλινοποίηση.

Κάτι είναι κι αυτό.. Ο Πόλεμος του Βιετνάμ θα είναι ο τελευταίος αποικιοκρατικός πόλεμος. στη Γαλλία. (Τηρούμενων των αναλογιών. Δεν πειράζει. «ο ασιάτης Λένιν» όπως τον λεν. που τους 518 . όμως σε λίγα χρόνια θα επανέλθσυν σαν νεοαποικιοκράτες για να «συμβάλουν» διά της οικονομίας στην ανόρθωση μιας χώρας 60 εκατομμυρίων κατοί­ κων. μέχρι το θάνατό του το 1969 δεν θα προλάβει να δει τη μεγάλη νίκη των Βιετκόνγκ το 1975 και την ενοποίηση του Βορείου και του Νοτίου Βιετνάμ τη χρονιά αυτή.. μια από τις πιο μεγάλες μορφές του διεθνούς κομουνιστικού κινήματος. αν και η δουλειά γίνεται αποκλειστικά με το χρήμα. το 1960. Φυσικά. Ο Χο Τσι Μινχ. που διαδέχτηκαν τους αποικιοκράτες Γάλλους. Κα­ μπότζη) το 1858 και ολοκληρώνουν την κατάχτηση σε 35 χρόνια. με τη βοήθεια και της CIA. οι γάλλοι αποικιοκράτες δεν θα αντιμετωπίσουν πολλά προβλήματα μέχρι το 1940. το μετωπικό κόμμα Βιετμίνχ το 1941 και τον εκπληκτικό στρατό του Βιετμίνχ. που την είχαν καταστρέψει. αν το Βιετμίνχ είναι το δικό μας ΕΑΜ. Ίσως. ο διανοούμενος που έζησε χρόνια στην Αγγλία. πρόεδρος της Λαϊκής Δημοκρατίας του Βιετνάμ (Βόρειο Βιετνάμ) από το 1945 που ιδρύθηκε το πρώτο ασιατικό κομου­ νιστικό κράτος. στη Ρωσία.πάθος και το ηθικό μέγεθος ενός Μάο ή ενός Toe.φυσικά. Αυτοί οι δύο αξίζουν όλο το θαυμασμό μας. Αυτοί υπάρχουν μόνο για να τους θαυμάζουμε και για να αντισταθμίζουμε την επανα­ στατική μας ανεπάρκεια και τον επαναστατικό βερμπαλισμό με τα κρεμασμένα πάνω από τα κεφάλια μας πορτραίτα τους. Όταν οι νεοαποικιοκράτες σε πηδούν λες κι ευχαριστώ. Οι παλιοί και πεπειραμένοι αποικιοκράτες θα καταλήξουν στο. που τουλάχιστον σε αντιμετώπισαν σαν πουτάνα και σε πλήρωσαν για να σε πηδήξουν. το 1893. μαρξιστικό συμπέρασμα πως σε έναν λαό κυριαρχείς ευκολότερα με το χρήμα παρά με τα όπλα Η νεοαποικιοκρατία είναι αναίμακτη και στοιχίζει λιγότερο. ο ναύτης που γύρισε όλον τον κόσμο με τα εμπορικά πλοία. Οι Γάλλοι βάζουν πόδι στη Γαλλική Ινδοκίνα (Βιετνάμ. Όταν οι αποικιοκράτες σε βιάζουν πονάς. δεν θα δει ούτε τη διακριτική πτώση διά διολισθήσεως του βιετναμέζικου υπαρκτού σοσιαλισμού και την εξίσου δια­ κριτική διολίσθηση της αποικιοκρατίας στη νεοαποικιοκρατία Οι αποικιοκράτες Αμερικανοί. τους Βιετκόνγκ. όμως. οι Βιετκόνγκ είναι ο δικός μας ΕΛΑΣ). ακόμα πιο μεγάλο θαυμασμό να αξίζει ο Χο Τσι Μινχ (1890-1969). ο άνθρωπος που ίδρυσε το Κομουνιστικό Κόμμα Ινδοκίνας το 1930. Παρά τις πολλές εξεγέρσεις των ντόπιων. Λάος. θα μπορούσαμε να πούμε πως. θα φύγουν μεν εντελώς εξευτελισμένοι από το Βιετνάμ το 1975. τέσσερα χρόνια πριν από το κινέζικο.

που συνεργάζεται πολύ καλά με τους πολύ καλούς μαζί της καταχτητές. και για την αποικιο­ κρατία και για την αντιαποικιοκρατία Τη μέρα αυτή οι Βιετμίνχ κυ­ ριεύουν με έφοδο το γαλλικό φρούριο Ντιεν Μπιεν Φου ύστερα από πολιορκία μόλις 55 ημερών. Πρόκειται για μια απίστευτη πανωλεθρία που συνταράσσει συθέμελα τον κόσμο όλο και κάνει διεθνώς γνωστό. αλλά και το στρατηγό Γκιάπ. Το ίδιο και οι γηγενείς αντίπαλοί τους. ο Βιετναμέζος Χο Τσι Μινχ αρνείται να συνεργαστεί με τους Γάλλους χωρίς όρους. το δεξί του χέρι του «θείου». που δεν είναι ακριβώς εμφύλιος αφού οι Βιετμίνχ μάχονται και με τους ομοφύλους τους Βιετναμέζους και με τους καταχτητές Γάλλους. που ακόμα δεν έχει χωριστεί σε Βόρειο και σε Νότιο. οι φίλοι των Γάλλων. βόρειοι και νότιοι. και συνήθως δεν φέρονται πάρα πολύ άσχημα στους ντόπιους. Το Βιετμίνχ. Όμως. 519 . μέχρι την 7η Μαΐου 1954. Αλλοι τόσοι είναι οι τραυματίες. Αλλωστε.000 νεκρούς.διαδέχονται οι Ιάπωνες σαν καταχτητές. μέσα σε μια μέρα τον Χο Τσι Μινχ. τη χρονιά που αρχίζει ο Εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα αρχίζει και ο Εμφύλιος πόλεμος στο Βιετνάμ. στα 52 χρόνια που βρίσκονται στη Γαλλική Ινδοκίνα έχει ήδη δημιουργηθεί μια πολύ ισχυρή ντόπια άρχουσα τάξη. αν θα παραμείνουν υπό την επικυριαρχία των Γάλλων ή αν θα φκιάξουν δικό τους αυτόνομο κρά­ τος. Τούτη η κατάσταση διαρκεί 8 χρόνια. στο δημοψήφισμα που επίκειται προκειμένου να αποφασίσουν όλοι οι Βιετναμέζοι. Ομως οι Γάλλοι συνεχώς μπλοφάρουν και συνεχώς αναβάλλουν το δημοψήφισμα Το 1946. Οι Γάλλοι και οι ντόπιοι συνεργάτες τους αφήνουν επί τόπου 3. το πανίσχυρο μετωπικό κόμμα Βιετμίνχ θα κερδίσει τις εκλογές και στο Βορρά και στο Νότο. που πολεμούν τους ένοπλους οπαδούς του κόμματος Βιετμίνχ παρέα με τους Γάλλους σ’ αυτόν τον ιδιόρρυθμο εμφύλιο πόλεμο. Και αμέσως μετά τη συνθηκολόγηση των Ιαπώ­ νων χρησιμοποιεί τον ισχυρό αντάρτικο στρατό που είχε δημιουργήσει στη διάρκεια του πολέμου για να πολεμήσει τους Ιάπωνες και δι’ αυτού εγκαθιστά προσωρινή κυβέρνηση στο Βόρειο Βιετνάμ με τη βεβαιότητα πως. που είναι πανεθνικό κόμμα. το «θείο Χο» όπως τον λεν οι δικοί του. Ομως. που διαφέρει από το αγγλικό. με τη συνθηκολόγηση της Ιαπωνίας τον Αύγουστο του 1945 οι Γάλλοι επιστρέφουν τρέχοντας στη «δική τους» Ινδοκίνα Και καταφέρνουν να πείσουν τους ντόπιους φίλους τους στο Λάος και την Καμπότζη πως δεν έχουν κανένα λόγο να θέλουν να αποχωριστούν για πάντα τους Γάλλους. έχει οπαδούς και στο Βορρά και στο Νότο. Οι Γάλλοι έχουν το δικό τους αποικιοκρατικό στυλ. που είναι μια ιστορική ημέρα και για το Βιετνάμ.

Η θεωρία του ντόμινο φαίνεται να επαληθεύεται τουλάχιστον στην Ασία. Αλλωστε. αφού την ίδια κιόλας χρονιά τα μαζεύουν και φεύγουν άρον άρον από το Βιετνάμ. Ξέρει πως ο εθνικισμός δεν είναι νταηλίκι. φαίνεται να ταιριάζει πολύ στους Ασιάτες και ειδικότερα στους οπαδούς του κομφουκιανισμού και του βουδισμού. για πρώτη φορά στην ιστορία της. καμιά κοινωνία δεν δέχεται ευχάριστα την ασέβεια προς τους κοινόχρηστους θεούς. Ήδη το Βόρειο Βιετνάμ είναι κομουνιστικό από το 1945 και η Κίνα από το 1949. που είναι περισσότερο ευεπίφορη στον κομουνισμό εξαιτίας των δεινών που προκάλεσε στη μητρική της Ευρώπης ήπειρο η ευρωπαϊκή αποικιοκρατία αλλά και εξαιτίας της παραδοσιακής ασιατικής κοινωνικότητας. που μόλις έχει κάνει την εμφάνισή της. Πιο σωστά.Η αποικιοκρατία. Και είναι πράγματι ανεπανόρθωτη η ήττα για τους Γάλλους. όμως. υφίσταται μια πανωλεθρία αυτού του μεγέθους. Ο ατομοκεντρισμός είναι φαινόμενο τυπικά ευρωπαϊκό. που κάνουν τον καθένα να φέρεται κατά τα κέφια του. Εδώ. αφήνοντας τους ντόπιους φίλους στην τύχη τους. μετασωκρατικά ελληνικό. Το 1955. Η Αθηναϊκή Δημοκρατία δεν θα ήταν δυνατό να δεχτεί πως υπάρχουν προσωπικής υφής «καινά δαιμόνια». το τελευταίο δεν θα αργήσει να πέσει κι αυτό. οι Αμερικανοί καταφτάνουν στο Βιετνάμ σαν «εγγυητές της ηρεμίας» για να αντικαταστήσουν τους γάλλους «εγγυητές της ηρεμίας». λοιπόν. ούτε η χρι­ στιανική έννοια του προσώπου θα έχουν ιδιαίτερη απήχηση. (Κυρίαρχη θρησκεία στο Βιετνάμ είναι ο βουδισμός). Τα έτσι αποσυνδεμένα από το κοινωνικό σώμα άτομα ο χριστιανισμός θα τα συνδέσει ένα ένα χωριστά με το θεό και η κοινωνική συνοχή θα αποκατασταθεί με τη μεσολάβηση του θεού Πατέρα Είμαστε αδέρφια γιατί είμαστε παιδιά του θεού. ούτε η ελληνική έννοια του ατόμου. η κοινωνική ομάδα θα έχει πάντα την προτεραιότητα. Ο δεξιός και εθνικιστής Ντε Γκωλ είναι πολύ σώφρων πολιτικός. όπως και στην προσωκρατική Ελλάδα Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως τον Σωκράτη τον καταδίκασε σε θάνατο η Δημοκρατία. τους εγγυητές των «συνταγματικών νόμων» τον καιρό που δεν υπήρχαν Συντάγματα Ο κομουνισμός. Οι βουδιστές μοναχοί αυτοπυρπολούνται με πολύ μεγάλη άνεση προκειμέ520 . Το όνομα Ντιεν Μπιεν Φου θα γίνει συνώνυμο της ανεπανόρθωτης ήττας. και όχι μόνο η γαλλική. Στην Ασία. Οι Γάλλοι δεν είναι σε θέση να δράσουν αποτελεσματικά ενάντια στο φόβο από τις πιθανές συνέπειες της περιβόητης «θεωρίας του ντόμινο». ένα χρόνο μετά την πανωλεθρία των Γάλλων στο Ντιεν Μπιεν Φου. με απολύτως διαφανείς δημοκρα­ τικές διαδικασίες. Σύμφωνα μ’ αυτή τη θεωρία αν πέσει πάνω στο δεύτερο το πρώτο «πούλι» του ντόμινο.

που οι αφιλοσόφητοι άρπαγες τον έχουν κάνει αβίωτο. δεν σχημά­ τισαν έναν στρατό που να είναι σε θέση να μάχεται ταυτόχρονα σε όλα τα μέτωπα. που με την αθέτηση από τους Γάλλους της υπόσχεσης για δημοψήφισμα κατάλαβε πως κάποια κρίσιμα για τα συμφέροντα των αποικιοκρατίαν προβλήματα δεν είναι δυνατόν να λυθούν με την κάλπη. είναι ο ένοπλος λαός. γέροι. αν και γνωρίζουν τα (κο­ μουνιστικά) πολιτικά του φρονήματα Οι Βιετκόνγκ. το πολιτικοστρατιωτικά αριστούργημα του Χο Τσι Μινχ.νου να περάσουν στην κατάσταση της νιρβάνα και να γλιτώσουν από τα βάσανα αυτού του μάταιου και άθλιου κόσμου. με βαριά όπλα. θα γίνουν σχεδόν όλοι Βιετκόνγκ. Και τώρα οι Βιετναμέζοι τον ακολουθούν μαζικά. ενός καλά καταρτισμένου μαρξιστή. που σ’ όλη του τη ζωή ήταν πάρα πολύ διαλλακτικός και ήπιος και ποτέ δεν κατέφευγε στη βία αν δεν εξαντλούσε και την τελευταία δυνατότητα για ειρηνική διευθέτηση των προβλημάτων. πίσω από τα μέτωπα σαν κομάντος. Το 1965. με κασμάδες. Οι Βιετκόνγκ δεν είναι ακριβώς αντάρτες. τόσο ολοκληρωτι­ κό πόλεμο δεν θα βρείτε ο’ ολόκληρη την ιστορία των πολέμιον όσο κι αν ψάξετε. στις πόλεις σαν δολιοφθορείς. που την αντιμετωπίζουν σαν εχθρική χώρα Το 1974 το αμερικανικό Κογκρέσο ψηφίζει την κατάργηση της στρατιωτικής βοήθειας προς το Νότιο Βιετνάμ Έτσι ονόμασαν την αμερικανική εισβολή στο Βιετνάμ. νέοι. με κανόνια. που γνώριζε τα τερτίπια της αποικιοκρατίας και τους τρόπους άμυνας και επίθεσης της αντιαποικιοκρατίας όσο κανείς. πέντε χρόνια μετά την άφιξη των Αμερικανών στο Βιετνάμ ως «ειρηνοποιών». Όλοι πολεμούν με ελαφρά όπλα. στα χωριά σαν «μη συνεργάσιμοι με τον εχθρό». με σφεντόνες. δηλαδή στρατιώτες. Πρόκειται για ένα ακόμα από τα πολλά πολιτικοστρατιωτικά κατορθώ­ ματα του «θείου Χο». την πιο ισχυρή στρατιωτικά και οικονομικά δύναμη στον κόσμο. Τελικά. δέκα χρόνια μετά την άφιξη των Αμερικανών στο Βιετνάμ ως «ειρηνοποιών» ο Πόλεμος του Βιετνάμ αμερικανοποιείται απροκά­ λυπτα Τώρα οι αμερικανοί στρατιώτες αποβιβάζονται κανονικότατα και χωρίς προσχήματα στην πατρίδα του Χο. οι οπαδοί του κόμματος των Βιετμίνχ. ο Χο παρέα με τον Γκιάπ θα πετύχσυν το ακατόρ­ θωτο: ένας σχετικά μικρός λαός ηρώων θα νικήσει τις Ηνωμένες Πολι­ τείες. Ο λαός ήξερε ήδη από καιρό πως αυτό που αποφάσι­ ζε ο «θείος Χο» δεν μπορεί παρά να είναι και σωστό και δίκαιο. που μάχονταν τους Γάλλους. παιδιά. στα μέτωπα σαν τακτικός στρατός. Τόσο μαζικό. στρατιωτική βοήθεια την ονόμασαν. Αυτή είναι η άποψη του Χο Τσι Μινχ. ήταν κάτι το μοναδικό στην πιο απόλυτη κυριολεξία Ποτέ στην ιστορία ένας ολόκληρος λαός. γυναίκες. 521 . Το 1960.

σύμφωνα με τα επίσημα αμερικανικά στοιχεία. ο Πολ Ποτ δεν είναι ακριβώς κομουνιστής. που παριστάνει το φιλοκινέζο κομουνιστή. Ο «θείος Χο» δεν θα είναι εκεί για να δει το «ναυαγοσωστι­ κό» ελικόπτερο να απογειώνεται Είχε πεθάνει 6 χρόνια νωρίτερα. και μάλιστα μαοϊκός. κόκκινοι. τούτη η πρωτόγονη παραλλαγή του απ’ τη φύση του περιπετειώδους μαρξισμού θα μπορού­ σε και να λείπει εντελώς. της γηγενούς και κυρίαρχης φυλής σε μια πολυεθνική βουδιστική χώρα Δεν θα ονομαστεί τυχαία το κόμμα του Ερυθροί Χμερ. 2 εκα­ τομμύρια επί πληθυσμού 60 εκατομμυρίων. Πιο φονικός και πιο βάρβαρος πόλεμος δεν έγινε ποτέ στψ ιστορία Τον θέλησαν και τον διεξήγαν οι «πολιτι­ σμένοι» Αμερικανοί Δηλαδή. ένας σπουδαίος κομουνιστής. και μάλιστα μ’ ένα τρόπο εντελώς πρωτόγονο. για να λέμε τα πράγματα με το σωστό κοινωνικοοικονομικό τους όνομα Στις 30 Απριλίου 1975 οι Βιετκόνγκ καταλαμβάνουν τη Σαϊγκόν. ο κομου­ νισμός μπαίνει φανερά και καθαρά στψ υπηρεσία του σοβινισμού. Φυσικά. Το παίζει κομου­ νιστής. αφενός για να δείξει πως έχει τ ψ ασιατι­ κή περί κομουνισμού άποψη του Μάο και όχι τη σοβιετίζσυσα του Χο. όμως. Οι Βιετναμέζοι που σκοτώθηκαν είναι ίσοι με τους Αμερικανούς που εισέβαλαν στη χώρα τους. Το όνομα θέλα να πει πως μόνο οι ανήκοντες στη φυλή των Χμερ θα μπορούσαν να είναι καλοί. και αφετέρου για να γίνει ο οιονεί φύλαρχος της φυλής των Χμερ. Εδώ. τ ψ πρωτεύουσα του Νοτίου Βιετνάμ. Ομως.3 εκατομμύρια τόνους βόμβες. το 1969. 522 . Σοφοί οι Γάλλοι. το πολύ πιο καταστροφικό Ντιεν Μπιεν Φου.000 και τραυματίστηκαν σοβαρά 313. ο καπιταλισμός. Αιώνια του η μνήμη. 'Εφυγαν ομολογώντας τ ψ ήττα τους προτού γελοιοποιηθούν εντελώς όπως οι Αμερικανοί στο δικό τους. Δυστυχώς. τα όσα ηρωικά συμβαίνουν στο Βιετνάμ θα σκιαστούν από τα όσα φρικώδη θα επισυμβούν στη γειτονική Καμπότζη. Από τα 2 εκατομμύρια Αμερικανών που πολέμησαν στο Βιετνάμ σκοτώθηκαν 58. Οι τελευταίοι Αμερικανοί που έχουν απομείνει διαφεύγουν με ελικόπτερο από τ ψ ταράτσα της αμερικανικής πρεσβείας. τριπλάσιου συνολικού βάρους από τις βόμβες που έριξε η Γερμανία και η Ιαπωνία μαζί στη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. ένας μεγάλος ηγέτης. κατακόκκινα. ένας άψογος επαναστάτης. Οπου ένας αχρείος σνόματι Πολ Ποτ. Οι Αμερικανοί έριξαν στο Βιετνάμ 6.Ντρέπονται οι γερουσιαστές να πουν πως αυτό που στψ πραγματικό­ τητα ψήφισαν ήταν η εγκατάλειψη της προσπάθειας να υποτάξουν το βιετναμέζικο λαό.000. Ήταν ένας σοφός Ααάτης. στα τρία χρόνια που διατηρείται στψ εξουσία θα σφάξει τα τρία από τα έξι εκατομμύρια των κατοίκων που έχα η μικρή Καμπότζη. ξεροψημένοι κομουνιστές.

με τη βοήθεια των μέχρι πριν από λίγο εχθρών του. ο εν λόγω εμφύλιος διεξάγεται και σε ξένο έδαφος. γνωστό περισσότερο με την επωνυμία Ερυθροί Χμερ. τη χρονιά που θα εκδηλωθεί η σινοσοβιετική διένεξη και στο γειτονικό Βιετνάμ θα κάνουν για πρώτη φορά την εμφάνιση τους οι Βιετκόνγκ. Κι αυτό σημαίνει πως ο πόλεμος του Βιετνάμ επεκτείνεται τώρα και στην Κα­ μπότζη. θα προκύψει με διάσπαση του Κομουνιστικού Κόμματος της Καμπότζης το 1960. Ο δεξιός αντιαμερικανισμός που λανσάρει ο Ντε Γκωλ υπάρχει μέχρι τις μέρες μας. αν προτιμά­ τε το σωστό. ιθαγενές όνομα Από το 1963. Και τότε ο οργισμένος Σιχανούκ δημιουργεί δικό του αντάρτικο. στην Καμπότζη. Πράγμα που σημαίνει πως ο αντιαμερικανισμός δεν είναι μια υπόθεση αυστηρά αριστερή. οι Ερυθροί Χμερ βοηθούν προς το παρόν τους Βιετκόνγκ. Είναι τότε που θα πρωτοεμφανιστεί ο πολιτικός όρος «γκωλισμός». ανεξάρτητη από την αμε­ ρικανική πολιτική». που τώρα μπορούν να μπαινοβγαίνουν στη γειτονική Κα­ μπότζη σαν στο σπίτι τους. δύο χρόνια πριν από την αμερικανοποίηση του εμφυλίου πολέμου του Βιετνάμ το 1965. αρκεί να ικανοποιείται ο εθνικισμός τους. Οι Αμερικανοί απ’ τη μεριά τους εκτός από τους Βιετκόνγκ κυνηγούν τώρα και τους Ερυθρούς Χμερ. φίλου του δεξιού μεν αλλά αντιαμερικανού στρατηγού Σαρλ Ντε Γκωλ. των Ερυθρών Χμερ. Ωστόσο. Λέει πως όπου επεμβαίνουν οι Αμερι­ κανοί προκαλούν ανωμαλίες και καλεί τους ηγέτες της Δύσης να μην είναι τόσο αφοσιωμένοι στους υπερατλαντικούς συμμάχους τους.Καμπούτσεα. Από πίσω τους θα τρέξουν αμέσως οι Βιετκόνγκ και θα μπουν κι αυτοί στην Καμπότζη . θα προσεγγίσουν τους Χμερ και θα τους στρέψουν κατά του Σιχανούκ. που έχουν τρελαθεί με την επίμονη και συνεπέστατη ουδετερότητα του αρχηγού του κράτους της Καμπότζης πρίγκιπα Νοροντόμ Σιχανούκ. παν με όλα και με όλους. Το 1970 ο αμερικανόφιλος Λον Νολ ανατρέπει το γαλλόφιλο Νορο­ ντόμ Σιχανούκ. οι Ερυθροί Χμερ θα εγκαινιάσουν την ένοπλη δράση τους κατά των πάντων. το 1963.Σε τρία χρόνια. 523 . ο ανάμικτος με ασιατικό κομουνισμό. σύντομα οι Ερυθροί Χμερ θα στραφούν κατά του Νοροντόμ Σιχανούκ. Τον ίδιο καιρό και για τον ίδιο λόγο τα αμερικανσκινούμενα στρατεύματα του Νοτίου Βιετνάμ θα εισβάλουν στην Καμπότζη. Όπως και να ’ναι. Που σημαίνει «δεξιά πολιτική ευρωπαϊκού τύπου. που είναι κάτι σαν την κόκκινη γραβάτα.Το Επαναστατικό Κόμμα των Χμερ. Το 1966 ο Ντε Γκωλ θα επισκεφθεί στην Καμπότζη το φίλο του Νοροντόμ Σιχανούκ και θα εκφωνήσει στην πρωτεύουσα Πνομ Πεν έναν πραγματικά ιστορικό λόγο. Οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες.

μέχρι πότε ο καπιταλισμός θα είναι σε θέση να ευρύνει τις αγορές του σε μια Γη στρογγυλή. που το παίζει κομουνιστής. Και τότε ο σφαγέας εθνικιστής Πολ Ποτ. η ανάπτυξη των οποίων συμβάλλει τα μέγιστα στη διεύρυνση της παγκόσμιας καπιταλιστικής αγοράς. κυρίως όταν τον μαστιγώνουν για να γίνει Το 1978. από την οποία έχει απόλυτη ανάγκη ο αναπτυσσόμενος καπιταλισμός προ­ κειμένου να παραμείνει καπιταλισμός. Καπιταλισμός που δεν ευρύνει συνεχώς τις αγορές του για να τοποθετεί σ’ αυτήν τα προϊόντα που πρέπει να παράγει σε συνεχώς και μεγαλύτερες ποσότητες προκειμένου να αναπτύσσεται. 'Οσοι «αστοί» γλιτώσουν από το δρεπάνι της καμποτζιανής παραλλαγής πολιτιστικής επανάστασης θα σταλούν στα χωράφια. όμως. που τους λέμε επί το ευπρεπέστερο και «λαούς υπό ανάπτυ­ ξη» ή «αναπτυσσόμενους λαούς». Η κατοχή διαρκεί 6 χρόνια και το 1984 οι Βιετναμέζοι αρχίζουν να αποσύρονται σταδιακά Τελικά και οι δύο χώρες θα υποταχτούν στους νεοαποικιοκράτες· δηλαδή. ο βιετναμικός στρατός του ενοποιημένου πλέον Βιετνάμ εισβάλλει στην Καμπότζη. που αιμορραγεί ήδη από χρόνια στο Βιετνάμ. Το θεωρούν μάταιο. Φυσικά. προκαλώντας ταραχές μεγάλες στην Αμερική. αφενός για να δουν τι τραβούν οι αγρότες και αφετέρου για να μάθουν να καλλιεργούν τη γη. στους υπανά­ πτυκτους. Να δούμε. περνάει διά μαχαίρας τους μισούς κατοίκους μιας μικρής χώρας. διά των πολιτικών που τους υπηρετούν. στο χρήμα που προσφέρουν υπό μορφή οικονομικής βοήθειας οι κεφαλαιούχοι. την καταλαμβάνει και προσπαθεί να περισώσει ό. τρία χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου το 1975. είναι καταδικασμένος σε θάνατο. τη χρονιά που οι Αμερικανοί εγκαταλείπουν καταεξευτελισμένοι την προσπάθεια να σώ­ σουν το Βιετνάμ απ’ τον κομουνισμό.Τον Αύγουστο του 1973 οι Αμερικανοί σταματούν να βομβαρδίζουν την Καμπότζη. με πεπερασμένα όρια 524 . Μόνο οι κομάντος θα μπορούσαν να κάνουν κάτι το αποτελεσματικό εκεί πέρα. αλλά οι από ξηράς επιχειρήσεις θα ήταν ακόμα μια βαθιά πληγή στο σώμα της ιμπεριαλι­ στικής αμερικάνικης Δημοκρατίας.τι απόμεινε από τη βουτηγμένη στο αίμα «πολιτιστική επανάσταση» του Πολ Ποτ. Απερίσπαστοι πλέον οι Ερυθροί Χμερ μετά το σταμάτημα των αμε­ ρικανικών βομβαρδισμών επιτίθενται κατά της πρωτεύουσας Πνομ Πεν και την καταλαμβάνουν στις 17 Απριλίου 1975. θα τα κάνουν θάλασσα Δεν γίνεται κανείς αγρότης απ’ τη μια μέρα στην άλλη.

(Έτσι λέγεται στην κομουνιστική γλώσσα ο διορισμός και όχι η εκλογή σε κάποιο 525 . Ήταν μ’ άλλα λόγια γνήσιος προλετά­ ριος. σε ηλικία 88 ετών. είχε γίνει κομουνιστής το 1917 στη Ρωσία. Η πολιτική συμπεριφορά αυτού του Βαλκάνιου θα προκαλέσει τόσες συζητήσεις σ’ Ανατολή και Δύση. Ο σύντροφος Τίτο είχε όλα τα προσόντα Ήταν έξυπνος. Ο Τίτο πάντα θεωρούσε τον εαυτό του και λιγάκι Μπολσεβίκο. ήταν γοητευ­ τικός. Και γι’ αυτό. Είχε μολυνθεί για τα καλά με το «μικρόβιο του κομουνισμού» τότε που τον έβαλαν να πολεμήσει για συμφέροντα που καμιά σχέση δεν θα ήταν δυνατό να έχουν μ’ εκείνα του πάμφτωχου και θρήσκου αγρότη πατέρα του με τα 15 παιδιά. Γεννημένος ένα χρόνο πριν απ’ τον Μάο θα πεθάνει τέσσερα χρόνια μετά απ’ τον Μάο. σ’ Ανατολή και Δύση. που τη μίσησε όσο λίγοι. μέχρι να γίνει επαγγελματίας κομουνιστής δούλευε σαν εργάτης μετάλλου. όσες δεν προκάλεσε η πολιτική συμπεριφορά του ασιάτη Μάο. όπου βρέθηκε αιχμάλωτος. γεννημένα τα περισσότερα χάρη στην επέμβαση του Αγίου Πνεύματος. το σημαντικότερο. Ο Τίτο διορίστηκε από τον Στάλιν Γενικός Γραμματέας του Κομου­ νιστικού Κόμματος Γιουγκοσλαβίας το 1937. όταν σχεδόν όλους τους παλιούς γιουγκοσλάβους κομουνι­ στές ηγέτες τους είχε φάει ήδη το σκοτάδι και οι σταλινικοί έψαχναν στα σκοτεινά να βρουν τον πιο σκληρό γιουγκοσλάβο κομουνιστή για να τον κάνουν αρχηγό ενός από τα πιο σκληρά κομουνιστικά κόμματα που εμφανίστηκαν ποτέ στην ιστορία του κομουνισμού. 43 με τα τρία της κοπτάτσιας. Η πατρίδα του η Κροατία ανήκε τότε στην Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία και ο νεαρός Ιωσήφ υπηρετούσε στον αυτοκρατορικό στρατό. ήταν όμορφος. δηλαδή την αυστηρή απαγόρευση των αντισυλληπτικών από την καθολική εκκλησία Κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες ο έξυπνος και δυναμικός Ιωσήφ δεν θα ήταν δυνατό να αποχτήσει σοβα­ ρή μόρφωση. δεν ήταν τόσο σταλινικός και τόσο προσκολλημένος στη Σοβιετική Ένωση όσο ο Κροάτης Γιόζιπ Μπροζ (1892-1980). γνωστός με το επανα­ στατικό ψευδώνυμο σαν Τίτο. είχε γερή κράση και από σωματικής και από ψυχολογικής απόψεως και. Το 1940 ο Τίτο θα εκλεγεί και επισήμως Γενικός Γραμματέας του Κομουνιστικού Κόμματος Γιουγκοσλαβίας και θα διατηρήσει το πόστο για 40 ολόκληρα χρόνια.3. Ίΐτο και Χότζα Κανένας ηγέτης κομουνιστικού κόμματος. Και λυσσώδης εχθρός της αστικής τάξης. το έτος αιχμής των δικών της Μόσχας.

ας πούμε το γιουγκοσλάβο Ναπολέοντα Ζέρβα. ο κομουνι­ στικός βίος και η αντάρτικη πολιτεία του Τίτο το έδειξε με ένα τρόπο άκρως εντυπωσιακό. Αρχηγός αυτού του στρατού εξαρχής θα είναι ο Τίτο. Στην πραγματικότητα ο Τίτο δεν υπήρξε ποτέ ούτε αντιοταλινικός. Ο Αρης Βελουχιώτης θα μπορούσε θαυμάσια να είναι ο έλληνας Τίτο αν ήταν ο ΓΤ του ΚΚΕ σε μια εποχή που οι συζητήσεις ανάμεσα στους «μεγάλους» για τις ζώνες επιρροής δεν είχαν αρχίσει ακόμα και που όλοι οι Σύμμαχοι. είχαν ανάγκη από όλα τα αντάρτικα σώματα Απ’ τα οποία τα πιο σοβαρά ελέγχονταν από τους κομουνιστές. οι γιουγκοσλάβοι κομουνιστές από μια μάλ­ λον ασήμαντη ομάδα παρανόμων που ήταν πριν από τον πόλεμο. που θα γίνει κανονικός στρατός. Τα πράγματα θα εξελιχθούν ως εξής. στο τέλος το αντάρτικο θα φουντώσει τόσο. Τα τετελεσμένα δύσκολα αναιρούνται. που ήταν σύμμαχος της Γερμανίας όταν άρχισε ο πόλεμος. ούτε αντισοβιετικός. όποιου δεν του αρέσει κάθεται και τον σκοτώνουν οι Γερμανοί Ακόμα και οι σύμμαχοι θα υποχρεωθούν να παραμερίσουν το δικό τους άνθρωπο. βέβαια. πολύ δίκαια. Που μετά τον πόλεμο θα αναγνωριστεί και επισήμως. αλλά οι αντιφασίστες πατριώτες ανέτρεψαν το βασιλιά και μαζί του τη συμμαχία με τους Γερμανούς. Οταν τέλειωσε ο πόλεμος οι αντάρτες του θα μπορούσαν να σχηματίσουν κυβέρνηση πλειοψηφίας μάλλον άνετα Στην αρχή του αντάρτικου. αλλά σαν ηγέτης συμμαχικού στρα­ τού. τόσο δυναμώνει το αντάρτικο. ο Ίΐτο υπερτονίζει τον κοινωνικό και 526 . Λέει εξαρχής ότι το αντάρτικο είναι κομουνιστικό. για να στηρίξουν τον Τίτο. που ούτε ο Στάλιν δεν θα μπορούσε να τον αντέξει. δηλαδή του επικεφαλής όλου του στρατού. μέσα από το αντάρτικο θα γίνουν μαζικό κίνημα Ο Τίτο δεν μασάει τα λόγια του. Και να σκεφτεί κανείς πως όλα αυτά λέγονται και γίνονται από τους Δυτικούς για έναν φανερά και κραυγαλέα κομουνιστή. δεν θα μπορού­ σε να του το αμφισβητήσει κανείς. Η ρήξη του με τον Στάλιν το 1948 θα προκληθεί μάλλον από υπερβάλλοντα κομουνιστικό ζήλο. αυτό. τον Ντράγκολγιουμπ Μιχαήλοβιτς. Και το σημαντικότερο. Κι αυτό. Ο βασιλιάς την είχε ήδη παραδώσει στους φίλους του τους Γερμανούς. Οι οποίοι σκυλιάζουν και βαρούν ανελέητα Και όσο βαρούν. τον τίτλο του στρατάρχη.κομματικό αξίωμα). όχι σαν αρχηγός ανταρτών. τόσο βαρούν. Σε καμιά κατεχόμενη χώρα οι ναζί δεν θα φερθούν τόσο βάρβαρα όσο στη Γιουγκοσλαβία. Ο εργάτης μετάλλου θα αναδειχτεί σε στρατιωτική ιδιοφυία για να πάρει κάποτε. σ’ Ανατολή και Δύση. Και όσο δυναμώνει το αντάρτικο. Κι όποιου του αρέσει πάει και πολεμάει με τους κομουνιστές αντάρτες. Με το βάρα και ξαναβάρα των Γερμανών.

κι αυτό θα ενοχλήσει τη Μόσχα. ήταν επιλογή του Στάλιν. Λοιπόν. που θα σφάζονταν από τότε αν δεν υπήρχε ο Τίτο. οι ΗΠΑ και η Μεγάλη Βρετανία θα αναγνωρίσουν ταυτόχρονα τη Λαϊκή Δημοκρατία της Ομοσπονδιακής Γιουγκοσλαβίας. Λίγο μετά τις εκλογές. πράγμα που τον ωφελεί και προσωπικά γιατί τώρα γίνεται υπερκομματικός εθνικός ήρωας. που εντελώς αναί­ 527 . που θεωρεί το στρατό του εγχώρια προέκταση του ρωσικού στρατού. Το δημοψήφισμα έχει ήδη γίνει στις μάχες τον καιρό του αγώνα. εκτός από τα παλιά κόμματα και την καθολική εκκλησία. που του ζητάει να αντιστρέφει τη σχέση ανάμεσα στην εθνική και την κοινωνική παράμετρο και να μιλάει περισ­ σότερο για τον εθνικό απελευθερωτικό χαρακτήρα του αντάρτικου. ώστε να μην τρομάξουν οι Σύμμαχοί Ο Τίτο συμμορφώνεται προς τις υποδείξεις της Μόσχας. τότε που οι ηγέτες των παλιών αστικών κομμάτων της Γιου­ γκοσλαβίας. Κανείς δεν θα ήταν δυνατό να αμφισβητήσει το αποτέλεσμα των εκλογών. Τη Γιουγκοσλαβία την ελευθέρωσε μεν από τους Γερμανούς ο Κόκκινος Στρατός.υποτονίζει τον εθνικό χαρακτήρα του αντιφασιστικού αγώνα. στις εκλο­ γές που γίνονται την 11η Νοεμβρίου 1945 η νίκη του Λαϊκού Μετώπου χαρακτηρίζεται απ’ όλους σαν απόλυτος θρίαμβος της πολιτικής του Τίτο. Με την ευκαιρία. Όμως. Του έχει κλέψει ένα μέρος της δόξας και έχει μετατοπίσει μεγάλο μέρος του ενδιαφέροντος της διεθνούς κοινής γνώμης από τη Σοβιετική Ένωση στη Γιουγκοσλα­ βία. λέει υποθέτω ο Τίτο μέσα του. Κι αυτό δίνει το δικαίωμα στον Τίτο να καταργήσει το θεσμό της μοναρχίας χωρίς δημοψήφισμα το 1946. χτυπούσαν μύγες στο Λονδίνο και στο Κάιρο. Δύσκολα ο Τίτο θα μπορούσε να είναι εθνικιστής. τι δημοψήφισμα και τι κουροφέξαλα. αλλά με τη βοήθεια των ανταρτών του Τίτο. ο Στάλιν δεν βλέπει με καλό μάτι το πολύ μεγάλο κύρος που έχει αποχτήσει ο Τίτο και εντός και εκτός Γιουγκοσλαβίας. Πριν καν τελειώσει ο πόλεμος ο Τίτο είναι ήδη μια διεθνής πολιτική προσωπικότητα. Πουθενά αλλού στον κομουνιστικό κόσμο οι κομουνιστές δεν πήραν την εξουσία με τόσο αδιαμφισβήτητα νόμιμο τρόπο. Ο εθνικισμός δεν ήταν επιλογή του. Ήταν ο ηγέτης της πολυεθνικής Γιουγκοσλαβίας και όχι των κροατών ή των σέρβων εθνικιστών. την 22α Δεκεμβρίου 1945. Το 1944 ο Τίτο είχε υποσχεθεί στους Συμμάχους πως μετά τον πόλεμο θα συνεργαστεί με τα παλιά αστικά κόμματα Όμως. Στο τέλος του πολέμου ο Τίτο συνεχίζει να είναι ο αφοσιωμένος φίλος των Σοβιετικών που ήταν στην αρχή. αποδεκτός και από τους μη κομουνιστές όλων των εθνοτήτων που συναποτελούν την ομόσπονδη Γιουγκοσλαβία-. ο Τίτο βάζει σε μόνιμη καραντίνα. όπως και της Ελλάδας.

στα πολιτικά πράγματα όχι. η υποδειγματική σύμπνοια που υπάρχει ανάμεσα στα μέλη του Πολιτικού Γραφείου του Κομουνιστικού Κόμματος Γιουγκοσλαβίας δεν αρέσει καθόλου στους Ρώσους. που έχουν ήδη συνεννοηθεί με τους 528 . σαν έδρα της ορίζεται το Βελιγράδι τιμής ένεκεν. υπέρ των κομουνιστών ή έστω των προοδευτικών. βέβαια. Δουλειά της εκκλησίας είναι να συντηρεί.τι μπορούν για να καλοπιάσουν τους Γιουγκοσλάβους από τότε που αρνήθηκαν να τους βοηθήσουν να ενσωματώσουν την Τεργέστη. Μάλιστα. έτσι που όλοι είναι συσπειρωμένοι γύρω από τον Τίτο.τι κάνουν με δική τους πρωτοβουλία το ελέγχουν από χίλιες μεριές. Εκείνος τους λέει πως στη βράση κολλάει το σίδερο — και το κολλάει Σε καμιά άλλη ανατολική χώρα η μπολσεβικοποίησή δεν προχώρησε με τόσο γρήγορους ρυθμούς. όταν το 1947 ιδρύεται η Κομινφόρμ (Κομουνιστική Πληροφόρηση) που θα αντικατα­ στήσει την Κομιντέρν (Κομουνιστική Διεθνής ή Τρίτη Διεθνή). όχι να ανατρέπει Μια εκκλησία μπο­ ρεί να γίνει προοδευτική. Του λεν πως είναι πολύ βιαστικός και πως δεν πρέπει να τρομάξει τους Συμμάχους με μέτρα που παίρνει με τον κλασικό αντάρ­ τικο τρόπο του αιφνιδιασμού. Οι γιουγκοσλάβά κομουνιστές έχουν κερδίσει τη συμπάθεια του λαού στη μάχη. έτσι γενικά και αόριστα Μπορεί πολλοί παπάδες. κανείς στη Ρωσία δεν θα έχει αντίρρηση όταν οι Γιουγκοσλάβοι. Μέχρι το 1947 οι γιουγκοσλάβά κομουνιστές δεν κάνουν τίποτα που θα ήταν δυνατό να δυσαρεστήσει τους Σοβιετικούς· και ό. που φέρεται εντελώς άψογα στους συντρόφους. πόλη μισοϊταλική και μισογιουγκοσλάβικη και παλιό μήλο της έριδος ανάμεσα στις δύο χώρες. που απορρέουν από τις συμφωνίες της Γιάλτας. Την ανάγκη φιλοτιμία ποιούμενοι. ώστε να μη δη­ μιουργήσουν προβλήματα στη Σοβιετική Ένωση. με ποιους θα περάσουν τη γραμμή τους αν χρειαστεί. όχι στις συγκεντρώσεις. ακό­ μα και μεγαλοπαπάδες να είναι προοδευτικοί. Το μεταπολεμικό γιουγκοσλάβικο κομουνιστικό καθεστώς το δημιούργησε η ιστορία. και μάλιστα με την de facto συγκατάθεση του λαού. Πάντως. Πώς. Οι Ρώσοι κάνουν ό. με επιχειρήματα ματωμένα. όμως καμιά εκκλησία καμιάς θρησκείας δεν θα ήταν δυνατό να είναι προοδευτική. μόνο παρεμπιπτόντως και μόνο προσωρινά Για να κάνει όλα αυτά τα πολύ δύσκολα ο Τίτο δεν παίρνει την άδεια κανενός. ίσως και επαναστατική. όχι με ξερά λόγια χωρίς συναισθηματικό αντίκρισμα. θεωρεί αυτονόητο πως τουλάχιστον οι Σοβιετικοί θα εγκρίνουν τα μέτρα που έχει πάρει από θέσεως ισχύος. Αλλά εκείνοι έχουν σοβαρές αντιρρήσεις. όπως πάντα.σχυντα συνέχιζε να μπερδεύεται κι εκεί όπως παντού. όχι οι κομματικές αποφάσεις και οι έξωθεν επεμβάσεις.

σχέση έχοντα. συνεχίζει τη συκοφάντηση των γιουγκοσλάβων κομουνιστών και τελικά τους υποχρεώνει να περάσουν το 1950 στην αντεπίθεση με μια σειρά άρθρων του Μίλοβαν Τζίλας. Η Σοβιετική Ένωση. τον Ιανουάριο του 1948 οι Ρώσοι λεν στους γιουγκοσλάβους συντρόφους πως τα πολύ φιλόδοξα σχέδιά τους για τη δημιουργία μιας τέτοιος ομοσπονδίας είναι πολύ πρόωρα και πως πρέ­ πει να κάνουν λίγη υπομονή. αμέσως μετά τη γνωστοποίηση της διένεξης οι Σύνεδροι ζητωκραυγάζουν και υπέρ του Στάλιν και υπέρ του Τίτο εναλλάξ. ενός εξίσου με τον Τΐτο σταλινικού και φιλοσοβιετικού μέχρι πρότινος. Ο Τζίλας. Λέει πως στη βράση κολλάει το σίδερο και πως δεν είναι βέβαιο πως οι Βούλγαροι θα συμφωνούν και αργότερα για την Ομοσπονδία Ωστόσο. αντιμαρξιστικές και κατ’ ουσίαν αντικομουνιστικές συμπεριφορές της Ρωσίας απέναντι στη Γιου­ γκοσλαβία. Παρά ταύτα. όπως άλλωστε και στους έλληνες κο­ μουνιστές. πράγμα που ο Τίτο το θέλει πολύ.τι μπορούν για να κρατήσουν το πρόβλημα που προέκυψε στα όρια της φιλικής διένεξης. ωστόσο. οι Γιουγκοσλάβοι κάνουν ό. οι Βούλγαροι ήδη έχουν διαφωνήσει κατ’ εντολή της Μόσχας και οι γιουγκοσλάβοι κομουνιστές δεν καταλαβαίνουν πώς γίνεται να μη θέλει η μαμά-Ρωσία το σφιχταγκάλιασμα των παιδιών της. το βιολί του.τι κέρδισε το κέρδισε μόνη της και που αν τη χτυπήσουν οι Δυτικοί είναι βέβαιο πως θα το πληρώσουν πολύ ακριβά σε μια εποχή που ο πολύ φρέσκος γιουγκοσλα­ βικός εθνικισμός θα μπορούσε να παίξει ενωτικό ρόλο ανάμεσα στους λαούς που συναποτελούν την πολυεθνική Γιουγκοσλαβία. ένας πολύ καλά καταρτισμένος μαρξιστής. Μάλιστα. Και την 1η Μαρτίου 1948 σε μια ιστορική συνεδρίαση της ΚΕ του ΚΚΓ συζητιούνται όλες οι παράξενες. όταν μάλιστα δεν έχουν την πρόθεση να φύγουν απ’ το σπίτι και να κάνουν δική τους οικογένεια Έχουν ήδη σωρευτεί πολλά παράδοξα στη συμπεριφορά των Ρώσων απέναντι στους Γιουγκοσλάβους. μια κομουνιστική χώρα που ό. που δημοσιεύονται στην εφημερίδα Μπάρμπα. όπως θα φανεί αργότερα. με τις συμφωνίες της Γιάλτας για τις ζώνες επιρροής των δυτικών και των ανατολικών Συμμάχων. ζητούν τη συγκατάθεση των Ρώσων για τη δημιουργία μιας Βαλκανικής Ομοσπονδίας με πρώτα μέλη τη Γιουγκοσλαβία και τη Βουλγαρία Όμως. Τον Ιούνιο του 1948 η Κομιντέρν με κείμενο υπό τον τίτλο «Τίτο εναντίον Στάλιν» θα κάνει γνωστή σ’ όλον τον κόσμο τη διένεξη. επίσημο όργανο του κόμμα­ τος.Βούλγαρους. Αλλά ο αντάρτης Τίτο. είναι υπεύ­ θυνος προπαγάνδας και διαφώτισης του κόμματος και ένας από τους 529 . στο 5ο συνέδριο του κόμματος που γίνεται τον Ιούλιο του 1948.

μόλις και προλαβαίνει το 1949 να διακόψει τη βοήθεια προς τον αντάρτικο ελληνικό Δημοκρατικό Στρατό. με πολύ βαριά καρδιά. οι Αμερικανοί απειλούν με απόβαση στη Γιουγκοσλαβία για αντιπερισπα­ σμό. είτε προς τα αριστερά είτε προς τα δεξιά Οι παντί τρόπω και πάση θυσία εθνικιστές. πως η Ελλάδα δεν είναι μόνη της στον κόσμο και πως δεν θα ήταν δυνατό να κάνουν οι άλλοι ό. για να παραμείνει η Γιουγκοσλαβία χώρα υποδειγματικά κομουνιστική) θα κόψει απότομα τον ομφάλιο λώρο με τη μητέρα-Ρωσία χωρίς προς το παρόν να θέλει να ακουμπήσει στη Δύση. την 3η Απριλίου 1947. είτε επαγγελμα­ τίες εθνοκάπηλοι. δεξιότροποι και αριστερότροποι. ακριβώς 20 χρόνια πριν από την άλλη 21η. την «εθνοσωτήριο» (ωχ!). οι προσωπικές του από­ ψεις για τη σταλινική γραφειοκρατία είναι και απόψεις του Τίτο και του κόμματος. Συνεπώς. Αυτόν τον καιρό. δεν είναι εθνικιστές· είναι είτε βλάκες. σχεδόν στα τυφλά. Ο Ζαχαριάδης το υποβάλλει την επομένη κιόλας και ο πάντα γρήγορος αρχιαντάρτης εγκρίνει τις θέσεις του αντάρτη Ζαχαριάδη στα γρήγορα Λίγες μέρες νωρίτερα. που έχουν κάνει τον πατριωτισμό επάγγελμα Αλλωστε. την 21η Απριλίου (τι σύμπτωση!) του 1947. Η χώρα του Τίτο είναι πλήρως απομονωμένη και από τα δεξιά της. που πέφτουν σαν βόμβα στη διεθνή πολιτική σκηνή. ο πόλεμος της Κορέας (1950-1953) μαίνεται. που δεν έχει το όμοιό της στη διεθνή ιστορία του κομουνιστικού κινήματος.πιο στενούς συνεργάτες του Τίτο. η μέχρι τότε μάλλον διακριτική διένεξη μεταξύ Στάλιν και Τίτο γίνεται ηχηρή ρήξη και οι δύο χώρες διακό­ πτουν τις σχέσεις τους. και από τα αριστερά της. ο Νίκος Ζαχαριάδης συναντάται μυστικά με τον Τίτο κι αυτός του ζητάει γρα­ πτό υπόμνημα με τις απόψεις του ΓΤ του ΚΚΕ για τον ελληνικό εμφύλιο. σε μια περιπέτεια. Παραμένοντας χώρα υποδειγματικά κο­ μουνιστική (γι’ αυτό άλλωστε ο Τιτο συγκρούστηκε με τον Στάλιν. προδιαγράφοντας έτσι την έκβαση του εμφυλίου πολέμου στην Ελλάδα Είναι η τραγικά δύσκολη διεθνής πολιτική συγκυρία που υπο­ χρεώνει τον Τίτο να εγκαταλείψει και επίσημα τους έλληνες κομουνι­ στές μ’ έναν λόγο που εκφωνεί στην Πόλα στις 10 Ιουλίου 1949 και όχι η «προδοτική του διάθεση». Η Γιουγκοσλαβία το 1950 μπαίνει. όπως λεν ακόμα και σήμερα άνθρωποι εντελώς ανίκανοι να καταλάβουν το αυτονόητο.τι τη βολεύει εκάστοτε. με τα κείμενα του Ίζίλας. Τώρα (1950). ο ρώσος πρε­ σβευτής στην Ελλάδα ναύαρχος Ραντιόνοφ εγκαταλείπει οριστικά την Αθήνα ύστερα από μια περίοδο συνεχούς πηγαινέλα κι αυτό ερμηνεύε­ ται από τους δυο βαλκάνιους κομουνιστές ηγέτες σαν πρόθεση της 530 . ο Γ Παγκόσμιος Πόλεμος είναι προ των πυλών και ο γεννημένος αντάρτης Τίτο.

αλλά απο­ γοητεύεται και πάλι Και τότε στρέφεται προς τους Αγγλους. δεν πρόλαβε καλά καλά να στεγνώσει το μελάνι των υπογραφών κάτω από τα έγγραφα για την άνευ όρων συνθηκολόγηση της Γερμανίας την 8η Μαΐου 1945. Δεν έχουν ανακοινωθεί ακόμα επισήμως τα αποτε­ λέσματα Όταν. Στις 17 Ιουλίου που αρχίζει η συνδιάσκεψη του Πότσδαμ θα πάει σ’ αυτήν σαν χαμένος. Ναι αλλά. Για να δείτε πόσο δύσκολα είναι τα πράγματα όχι μόνο με μας τους μικρούς αλλά και με τους μεγάλους. Στά­ λιν) στη Γιάλτα της Κριμαίας από 4 μέχρι 11 Φεβρουάριου 1945. Τρούμαν. Που σαν μεγάλοι μετρ της τέχνης του πολιτεύεσθαι. Ούτε κανείς τους ενημέρωσε για όσα λέχτηκαν λίγο αργότερα στην ακόμα πιο κρίσιμη συνάντηση των «τριών μεγάλων» (Τσόρτσιλ. ανακοινωθούν την 25 Ιουλίου θα τρέξει στο Πότσδαμ και θα τον σκατζάρει ο διάδοχός του. Και μπορεί μεν ο μεγάλος Στάλιν να μην ήταν ίδιος κι απαράλλαχτος με τους άλλους δυο μεγάλους. Αλλωστε.τι θέλει Για να πάρει έπρεπε να δώσει. Ελπίζει σε έναν συμβιβασμό με τον Στάλιν. Ο Τίτο κάνει απεγνωσμένες προσπάθειες να βγάλει τη χώρα από την απομόνωση. Ρούσβελτ. σύμφωνα με το κλα­ σικό στην πολιτική αξίωμα «ο εχθρός του εχθρού μου είναι φίλος μου». λίγο νωρίτερα από τον Χίτλερ.Μόσχας για μια πιο άνετη διεξαγωγή του εμφυλίου πολέμου από μέ­ ρους των ελλήνων κομουνιστών. την 5η Ιουλίου 1945 χάνει τις εκλογές από τους Εργατικούς στη Μεγάλη Βρετανία. ούτε ο Ζαχαριάόης γνωρίζουν τι ακριβώς αποφάσισαν οι περιστασιακοί σύμμαχοι στην κρίσιμη για το μέλλον της Ευρώπης συνάντηση των «τριών μεγάλων» (Τσόρτσιλ. Στά­ λιν) στο Πότσδαμ. όμως τώρα. αν και 531 . Δεν πρόλαβε καλά καλά να αυτσκτονήσει ο Χίτλερ παρέα με τον Γκέμπελς την Πρωτομαγιά (κοίτα σύμπτωση!) του 1945. ακρι­ βώς μια βδομάδα μετά την αυτοκτονία του Χίτλερ. ο και «πατέρας της νίκης» επιλεγόμενος. που έχουν πρότυπο τον Τίτο. όμως. και οι μεγάλοι άλλη μια φορά τρέχουν να εδραιώσουν το μεγαλείο τους ερήμην όλων των μικρών του κόσμου. ο Τιτο ξέρει πως μπορεί να ακουμπήσει όπου θέλει στη Δύση γιατί όποιους όρους και αν βάλει θα γίνουν αμέσως αποδεκτοί. όμως δεν αποφάσιζε μόνος του το μοίρασμα της μεταπολεμικής Ευρώπης για να μπορεί να κάνει ό. ούτε ο Τίτο. ο για τρεις διαδοχικές θητείες 32ος Πρόεδρος των ΗΠΑ Φράνκλιν Ντελάνο Ρούσβελτ στις 12 Απριλίου 1945. δεν πρόλαβε καλά καλά να πεθάνει από οξύ εγκεφαλικό επεισόδιο. ο Κλίμεντ Ατλυ. κοντά στο Βερολίνο. Ο Γιτο παραμένει ο κομουνιστής που ήταν πάντα. ως συνήθως. από την 17η Ιουλίου μέχρι την 2α Αυγούστου 1945. είναι άλλοτε πολύ σκληροί και άλλοτε πολύ συμβιβαστικοί με τους εχθρούς τους. σκεφτείτε μόνο πως ο πολύ μεγά­ λος Τσόρτσιλ.

των χωρών δηλαδή που δεν ανήκουν σε κάποια διεθνή συμμαχία. η Τουρκία και η Γιουγκοσλαβία κάθονται στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων και αποφασίζουν να αναπτύξουν στενότερες σχέ­ σεις στο μέλλον σαν καλοί φίλοι και γείτονες. του αποστάτη. Η επίσκεψη του Χρουστσόφ στο Βελιγράδι το 1955 και η ανταπό­ δοση της επίσκεψης από τον Έτο στη Μόσχα το 1956 είναι ένας πραγματικός θρίαμβος για το γιουγκοσλάβο κομουνιστή ηγέτη. που το έπαιζαν κομουνιστές. Με με­ γάλη χαρά ξαναμπαίνει στο σοσιαλιστικό στρατόπεδο. θα κάνει πολύ μεγάλη ζημιά στο 532 . που το μόνο κο­ μουνιστικό αμάρτημά του ήταν πως κάποτε επιχείρησε διά του Τζίλας να πει στους ρώσους κομουνιστές πως δεν ήταν κομουνιστές αλλά γραφειοκράτες. θέλει τον εαυτό του όχι ακριβώς δυτικό. που υποχρεώθηκε να απομακρυνθεί από τον Στάλιν με πολύ βαριά καρδιά κάτω από περι­ στάσεις πολύ δύσκολες. Η Κομιντέρν ήταν αυτή που είχε αναλάβει τον άχαρο ρόλο του διαβολέα του Έτο διεθνώς. είτε στη Δύση είτε στην Ανατολή. Τον Αύγουστο του 1954 ο Έτο θα δείξει για πρώτη φορά σε διεθνές επίπεδο τις μεγάλες διπλωματικές του ικανότητες. θα βρει το δάσκαλό του στον πιο στενό του συνεργάτη. αλλά και εξαιτίας της αντάρτικης βιασύνης του να θέλει να φέρει τον κομουνισμό μια ώρα αρχύτερα στα Βαλκάνια και στον κόσμο. θα καταλήξει στο συμπέρασμα πως το έλλειμμα δημοκρατίας στη Ρωσία του Στάλιν. δεν είναι ούτε φίλος του Στάλιν κι αυτό είναι επαρκής λόγος για να τον δεχτούν στη Δύση με ανοιχτές αγκάλες όχι σαν φίλο.δεν είναι εχθρός αφού παραμένει κομουνιστής. ένα υποκατάστατο της Κομιντέρν (Κομουνιστι­ κή Διεθνής ή Τρίτη Διεθνής) από την οποία ο Τίτο δεν έχει καθόλου καλές αναμνήσεις. αλλά σαν εχθρό του εχθρού. που ήταν καταφάνερο. Ωστόσο. ο πάντα σταλινικός κατά βάθος Έτο. αλλά και του Μιχάλη Ράπτη. Ψάχνοντας ο Τζίλας για τα αίτια που οδήγησαν στη ρήξη. τον Μίλοβαν Τζίλας. ο Χρουστσόφ. που κι αυτός υπήρξε φανατικός σταλινικός. του αντικομουνιοτή. στις 17 Απριλίου 1956 διαλύει την Κομινφόρμ (Κομου­ νιστική Πληροφόρηση). αλλά βαλκάνιο και τριτοκοσμικό πολιτικό. το γόητρό του και το διεθνές του κύρος θα τον κάνει αυτόματα και χωρίς καμιά προσπάθεια ηγέτη του «κινήματος των αδεσμεύτων». απ’ όπου υπο­ χρεώθηκε να φύγει το 1950. Μ’ αυτή του την ιδιότητα θα γίνει φίλος του αρχιεπίσκο­ που της Κύπρου Μακάριου. που υπάρχει μέχρι τις μέρες μας στις σελίδες της προ­ σωπικής ιστορίας αυτού του σπουδαίου κομουνιστή. Η καλή δουλειά που έκανε τότε η Κομιντέρν φαίνεται και από το λεκέ του προδότη. Μάλιστα. Με δική του πρωτο­ βουλία η Ελλάδα. Ο Τίτο. Έτσι. για να υπογραμ­ μίσει την αλλαγή της στάσης της Σοβιετικής Ένωσης απέναντι στη Γιουγκοσλαβία.

το Κομουνιστικό Κόμμα Αλβανίας. σύμφωνα με την οποία ο σοσια­ λισμός είναι δύσκολο να ευδοκιμήσει (για πολύ) σε μία μόνο χώρα Το σταλινικό δόγμα για το σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα γίνεται περισ­ σότερο εμφανές και το μελετάει κανείς καλύτερα στην περίπτωση της Γιουγκοσλαβίας παρά της Σοβιετικής Ένωσης. θα θυμώσει πολύ με τα πολύ σκληρά λόγια που λέει γι’ αυτόν ο πολύ παλιός του φίλος και για κάμποσα χρόνια θα τον βάζει στη φυλακή. Απ’ τη μια εφάρμοζε μια πολιτική αποκέντρωσης. τις συνέπειες της οποίας τις βλέπουμε καλύτερα σήμερα (λ Αλβανοί μισούν τόσο πολύ τους γείτονες Σέρβους. θα τον βγάζει απ’ τη φυλακή. πράγμα θετικότατο καθεαυτό. θα τον ξαναβγάζει απ’ τη φυλακή κι έτσι σχοινί κορδόνι μέχρι που τελικά να τον αμνηστεύσει. όπου το σταλινικό δόγμα για το σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα θα οδηγήσει τη χώρα αφενός στη γελοιοποίηση και αφετέρου στην απόλυτη καταστροφή. Κι ακόμα πιο εμφανές γίνεται κι ακόμα πιο καλά το μελετάει κανείς στην περίπτωση της Αλβανίας του Χότζα. Πρωτοβουλία των μαζών καπελωμένη και κεντρικά διευθυνόμενη δεν είναι πρωτοβουλία των μαζών. Η δίωξη του Τζίλας είναι το πιο μελανό σημείο στην ένδοξη και πολυτάραχη σταδιοδρομία του Τΐτο σαν αντάρτη. σαν λαϊκού ηγέτη και σαν διπλωμάτη.διεθνές κομουνιστικό κίνημα. ενώ ο Τίτο παραπλανούσε τόσο το λαό όσο και τους κομουνιστές που είχαν σοβαρή μαρξιστική παιδεία με αποφάσεις εντελώς αντιφατικές και αλληλοαναιρούμενες. που όταν ο Εμβέρ Χότζα (1908-1985) αποδεσμεύει τον εαυτό του και από την κηδεμονία των Γιουγκοσλάβων και από την προστασία των Ρώσων θα μετονομαστεί και στο εξής θα λέγεται Αλβα­ νικό Κόμμα Εργασίας. ο Τζίλας κάπου αδίκησε τον παλιό του φίλο. Ο Τίτο που ξέρει πως η κριτική και οι προτάσεις του Τζίλας οδηγούν στην πολυκομματική δημοκρατία. Ωστόσο. θα τον ξαναβάζει στη φυλακή. Στην περίπτωση της Γιουγκοσλαβίας έχουμε μια ακόμα επαλήθευ­ ση της κλασικής μαρξιστικής αρχής. και από την άλλη επιτηρούσε την περιφερειακή κομματική γραφειοκρατία και ήλεγχε τα πάντα από το κέντρο. Τουλάχιστον στον τομέα της κουλτούρας η ανεκτικότητα του Τίτο ήταν μοναδική για κομουνιστή ηγέτη που βρίσκεται στην εξουσία Ο Τίτο δεν ενόχλησε ποτέ στα σοβαρά τους καλλιτέχνες ή τους διανοούμενους και δεν εμπό­ δισε τη διακίνηση των ιδεών. αυτοδιοίκησης και αυτοδιαχείρι­ σης. που το 1912 θα αρνηθούν να πάρουν μέρος στον Πρώτο Βαλκανικό Πόλεμο για να μην πολεμήσουν τους Τούρκους μαζί τους. είναι πρωτοβουλία της γραφειο­ κρατίας που την κάνει να φαίνεται σαν πρωτοβουλία των μαζών. Ωστόσο. από το 1941 που ιδρύεται μέχρι το 1948 που 533 .

Όλοι ξέρουμε πως ο κομουνισμός δεν είναι για υπανάπτυκτες κοινωνίες. από το 1934 μέχρι το 1936. αλλά κράτος σκέτα Αλλωστε. που φοίτησε στο Γαλλικό Λύκειο της Κορυτσάς και στην Αμερικανική Τεχνική Σχολή των ΊΙράνων και που σπούδασε με κρατική υποτροφία νομικά στο πανεπιστήμιο του Μονπελιέ της Γαλλίας και των Βρυξελών. που δεν εμφάνιζε ακόμα σημάδια μόλυνσης από το κομουνιστικό μικρόβιο. το 1954.αυτονομείται θα τελεί υπό την επιστασία του Τίτο. έτσι κι εδώ οι Γάλλοι βρίσκονται σε μόνιμα ανταγωνιστικές σχέσεις με τους Ιταλούς. δεν ήταν και τόσο της προκοπής ο μαρξισμός του Εμβέρ. της ορθοδοξίας και του καθολικισμού. Τον Χότζα. δεν ήταν τίπο­ τα περισσότερο από ένα άστοχο διοικητικό μέτρο για τον περιορισμό της παραδοσιακής εχθρότητας ανάμεσα στους αλλόδοξους. με την άδεια των Σοβιετικών. όχι ακριβώς κομουνιστικό κράτος. Ο αυταρ­ χικός κομουνισμός του Χότζα ήταν ένα πρόσχημα για τον εκσυγχρονι­ σμό της Αλβανίας ενώ η απαγόρευση και των τριών θρησκευμάτων. που στη γη έψαχναν τα προσχήματα για καβγά και στον ουρανό τα εύρισκαν. θ α γίνει αργότερα. που ονειρευόταν να δει την Αλβανία να αφήνει επιτέλους πίσω της το πρωτόγονο κοινωνικό στάδιο των φατριών και το δικαιικό σύστημα της αυτοδικίας. ήταν γραμματέας του αλβανικού προξενείου των Βρυξελών. δεν τον ενδιαφέρουν τα κομματικά αξιώματα· τον ενδιαφέρουν μόνο τα κρατικά αξιώματα Μοναδική του φιλοδοξία είναι να κάνει την Αλβα­ νία. που ούτε καν το συζη­ τούν πως η Αλβανία θα μπορούσε να μην είναι υπό την επιρροή τους. Οπως παντού στη Μεσόγειο. Ο τρόπος που βρήκε ο Εμβέρ Χότζα για να εκσυγχρονίσει τη χώρα του θα μπορούσε να ικανοποιήσει μόνο τους ρέποντες προς τον αυταρχισμό λαϊκιστές απανταχού της γης. Ο νεαρός Εμβέρ ήταν ένα πάρα πολύ καλό και μελετηρό παιδί και ο μουσουλμάνος πατέρας του καμάρωνε όταν για δυο χρόνια. του μουσουλμανισμού. Ο Χότζα είναι πρωθυπουργός της Αλβανίας από το 1944 μέχρι το 1954 και από το 1946 μέχρι το 1953 εκτός από πρωθυπουργός είναι και υπουργός των Εξωτερικών. Το 1936 ο Χότζα επιστρέφει στην πατρίδα του και διορίζεται καθη­ γητής των γαλλικών στο Γαλλικό Λύκειο της Κορυτσάς. έναν αλβανό διανοούμενο με γαλλική κουλτούρα. Ο Χότζα το 1949 που ο Τίτο διακόπτει τις σχέσεις του με τον 534 . ο προκομμένος του. Πάντως οι Γάλλοι σπεύδουν να αναγνω­ ρίσουν τη Λαϊκή Δημοκρατία της Αλβανίας την 26η Δεκεμβρίου 1945. του φιλόδο­ ξου γιου ενός ευκατάστατου υφασματέμπορου από το Αργυρόκαστρο. Φυσικά. όπου παλιότερα είχε φοιτήσει αυτός ο φανατικός Ευρωπαίος. T ) χρονιά αυτή ο Εμβέρ Χότζα δεν είναι Γενικός V Γραμματέας του κόμματος.

ηλιθίως δε. Μάλιστα. Που δεν την εφεύρε ο Κάστρο. Και για το λόγο αυτό ο Χότζα το 1961 κάνει στροφή και προσεγγίζει την Κίνα. είναι ένα σύμπλεγμα 3. συμβατικό όνομα Σιμπονέ από τότε που ο Κούγκατ. Μέχρι το 1960 ο Χότζα παραμένει δεμένος στο άρμα της Μόσχας χωρίς να σταματάει ούτε για μια μέρα να παινεύει το σοβιετικό κομουνιστικό μοντέλο. για να ικανοποιήσει τους Ρώσους την 13η Μαΐου 1949 εκτελεί τον ύποπτο για φιλοτιτοΐσμό αντιπρόεδρο της κυβέρνησης Κότσε Ντότσε και προκαλείται σάλος στον κόσμο όλο. τον Μεχμέτ Σέχου. όπως συνήθως γίνεται με κάθε απο­ στάτη.1Η υστερικού μάλ­ λον παρά πολιτικού τύπου εκκαθάριση που θα ακολουθήσει τούτη τη νηπιώδη και ανιστόρητη αποκλειστικότητα.Στάλιν δηλώνει φανατικός σταλινικός ίσα ίσα για να ξεζέψει την Αλβα­ νία από το άρμα της Γιουγκοσλαβίας. πως η Αλβανία θα αναπτυχθεί με τις δικές της δυνάμεις. που μάλλον είναι για το βιβλίο Γκίνες παρά για τα βιβλία της ιστορίας. ο βασι­ λιάς της κόνγκας και της ρούμπας. του Φιντέλ Κάστρο και μιας ιθαγενούς φυλής που θα γίνει διεθνώς γνωστή με το ισπανικό. Και την ανάγκη φιλοτιμία ποιούμενος δηλώνει αξιοπρεπώς μεν. κραυ­ γή πόνου και ζητωκραυγή.715 νησιών. Αυτή είναι η Κούβα Ένα κράμα μουσικής και επανάστασης. το 1960 αρχίζουν οι γκρίνιες. Αλλά ούτε από την πολύ μεγάλη χώρα έρχεται στην πολύ μικρή μεγάλη βοήθεια που ματαίως περιμένει Τον καημένο τον Χότζα τον πιάνει τότε αμόκ. 4. θα γράψει την περίφημη ρούμπα «Σιμπονέ». το κινέζικο. Κάστρο και Γ&βάρα Το κράτος της Κούβας. θα πάρει σβάρνα και τον πιο στενό του συνεργάτη. Όμως. μια χαρούμενη μουσική που είναι ταυτόχρονα λυγμός. βάζοντας στην τρύπα που άφησε το κενό της επαρκούς λογικής αιτιολόγησης της πολιτικής συμπεριφοράς του ιδεολο­ γήματα πρόχειρα και σαβουροειδή. Από το 1961 μέχρι το 1978 ο Χότζα παραμένει προσκολλημένος στο νέο άρμα. Η οικονομι­ κή βοήθεια που παίρνει η Αλβανία από τη Σοβιετική Ένωση δεν θεωρεί­ ται επαρκής. Αποκλειστικά. Η επανάσταση στην Κούβα είναι μια ενδημι­ 535 . ίσο περίπου σε έκταση και πληθυσμό με την Ελλάδα. και σε κρατικό και σε προσωπικό επίπεδο. Το μεγαλύτερο απ’ αυτά θα δώσει το όνομά του στην πατρίδα του Ξαβιέ Κούγκατ.

που θα πάρει το όνομά της από την πρωτεύουσα Αβάνα. που αρχίζει το 1492. θ α τον ακολουθήσει ο Σεμπάστιαν Οκάμπο. Διπλοσκοπιά. Στην Κούβα. που θα οδηγήσει στην ομαδική αυτο­ κτονία την ιθαγενή φυλή των Σιμπονέ όταν οι ισπανοί καταχτητές διδάξουν σ’ αυτούς τους πανευτυχείς τροφοσυλλέκτες πως «τα καλά κόποις (των άλλων) κτώνται». των ιθαγενών που προτίμησαν να αυτοκτονήσουν παρά να δουλέψουν. κόνγκας. Δεν πήγε ποτέ κόντρα στην ιδιοσυγκρασία τους. ο Χριστόφορος Κολόμβος. για να σφυρίζει σε λίγο κλέφτικα και να δώσει έτσι το σύνθημα στους πρώτους 300 ισπανούς κλέφτες αποίκους. σάμπας.κή κατάσταση. κυριαρχεί παντού· στα σαλόνια. Και θ’ αρχίσουν αμέσως μια τόσο συστηματική λεηλασία του ιθαγενούς πλούτου. που καρπούσαι την υπεραξία της δουλειάς τους. μάμπο. να λιάζεσαι σε συνθήκες αιώνιας Ανοιξης και να κολυμπάς όλες τις εποχές του έτους στον παράδεισο που λέγεται Κούβα Στο ένα χέρι το όπλο. χειμώνα καλοκαίρι Αυτόν το μουσικοχορευτικό σοσιαλισμό που προσπαθεί να περισώ­ σει τη μνήμη των Σιμπονέ. στις δεξιώσεις. ενώ η σχετική με την επιστήμη της πολιτικής οικονομίας εργασία είναι χαρά μόνο όταν βλέπεις τους άλλους να δουλεύουν για λογαριασμό σου κι εσύ. στο άλλο η κιθάρα Ήταν το κύριο σύνθημα της κουβανικής επανάστασης. οι οποίοι θα φτάσουν εκεί το 1511. τη χρονιά που πατάει εκεί το πόδι του ο πρώτος Ευρωπαίος. Τα περισσότερα από τα επαναστατικά τραγούδια των Κουβανών είναι γραμμένα σε ρυθμό ρούμπας. να κάθεσαι. ο μοντέρνος τροφοσυλλέκτης. Κι όταν κάπο­ τε παρακάλεσε τους συμπατριώτες του να κάνουν οικονομία και να 536 . άντρας γυναίκα Αυτό που υποπτεύεστε γίνεται είτε πριν είτε μετά τη βάρδια Καταλαβαίνετε τώρα γιατί οι Κουβανοί αγαπούν με πάθος τον Φιντέλ. μια πιο αργή και πιο ηδονική παραλλαγή του ταγκό. αρχίζουν να κουνιούνται στους ρυθμούς της αφροκουβάνικης μουσικής. πως ο πλούτος προκύπτει με τον ιδρώτα (των άλλων). Και. όλοι. αλλά και στους ειδικούς ξενώνες που έχτισε ο Κάστρο όχι για να κοιμούνται οι ξένοι αλλά για να «πηδούν» οι νέοι και να μη σοκάρουν τους κρυόκωλους τουρίστες με τα όσα «αισχρά» διέπρατταν στα πάρκα Κανείς δεν θα μπορούσε να βάλει φραγμό στον έρωτα σε μια χώρα. που θα εξερευνήσει το νησί το 1508. μα όλοι. τον καταλαβαίνω. βέβαια. με την παρα­ μικρή αφορμή. η χαμπανέρα. Κάθε οραματιστής της αταξικής κοινωνίας κρύβει μέσα του έναν Σιμπονέ και κάθε σοβαρός επαναστάτης κρατάει κιθάρα στο ένα χέρι Και στη σκοπιά πηγαίνει ζευγαρωμένος. όπου η θερμοκρασία κυμαίνεται σταθερά ανάμεσα στους 22 και τους 28 βαθμούς Κελσίου.

παίζουν το βιολί τους πάνω απ’ το κεφάλι του λιονταριού κάπου 40 χρόνια. αν και οι Κουβανοί διεκδικούν την ανεξαρτησία τους από το 1868. όπου οι Αμερικανοί πεζοναύτες επιχείρησαν ματαίως να αποβιβαστούν τον Απρίλιο του 1961. Η Κούβα θα γίνει ανεξάρτητο κράτος στις 10 Δεκεμβρίου 1898 ερήμην των Κουβανών. Διά του Γέλταν οι Αμερικανοί κατέλυσαν μια κομουνιστική αυτοκρατορία Όμως στην Κούβα τα γουρούνια πήραν το μάθημά τους μέσα σε λίγες μέρες στον Κόλπο των Χοίρων. που είναι αμερικανικό έδαφος επί του εδάφους της Κούβας από το τέλος του περασμένου αιώνα Ο Κάστρο όμως δεν θα βρίσκεται για πάντα στη θέση του. βρήκε τότε την ευκαιρία να κάνει ένα συναρπα­ στικό μάθημα μαρξιστικής πολιτικής οικονομίας για να εξηγήσει στα πλήθη των φανατικών του πως τα φονικά και όχι. με μαέστρο τον Φιντέλ. Αλλά ο Κόλπος των Χοίρων βρίσκεται πάντα στη θέση του. απέναντι Οι Κουβανοί. στη Φλόριντα. εκτός από φαΐ θα υπάρχουν και μουσικά όργανα σε πλήρη επάρκεια Τέτοιου ύφους είναι οι λόγοι του Κάστρο. που όταν αρχίζει να μιλάει ξεχνάει να σταματήσει. Αλλά πώς να επιζήσει μετά το θάνατο του Κάστρο. Στην αταξική κοινωνία του μέλλοντος δεν θα υπάρχουν όπλα Συνεπώς. τα μουσικά όργανα είναι αυτά που ευθύνονται για όλες τις οικονομικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν όλοι οι λαού Αν δεν υπήρχαν εξοπλισμοί θα υπήρ­ χε φαΐ για όλους. Και ο Κάστρο. με το επιχείρημα πως μια τρομπέτα κοστίζει όσο κι ένα σακί ζάχαρη. το περιεχόμενο του οποίου γίνεται κατανοητό και από τον πιο χοντροκέφαλο. οι τρομπετίστες του απά­ ντησαν λογικότατα πως ένα τανκ κοστίζει όσο η μισή ετήσια παραγωγή της Κούβας σε ζάχαρη. Ένας σοσιαλισμός που αντιμετωπίζει τη μουσική σαν αγαθό πρώτης ανάγκης αξίζει να επιζήσει. Το τελευταίο κοψίδι υπαρκτού σοσιαλισμού βρί­ σκεται σε απόσταση αναπνοής από τις Ηνωμένες Πολιτείες. που λέει ο λόγος. Κάθε εμφάνισή του στο μπαλκόνι ή στην τηλεόραση είναι ένα άψογο σεμινάριο. ο κουβανικός σοσιαλι­ σμός ήταν και παραμένει προσωποκεντρικός. Ο «δεύ­ τερος πόλεμος της ανεξαρτησίας» υπό τον εθνικό ήρωα και εθνικό ποιητή Χοσέ Μαρτί θα αρχίσει το 1895. Απ’ την Κούβα πηγαίνεις κολυμπώντας. που οι μπαρμπούτος (οι μουσάτοι) του Κά­ στρο μπαίνουν στην Αβάνα και διώχνουν τον Μπατίστα Είναι απίστευτο. τη χρονιά που αρχίζει ο δεκαετής «πρώτος πόλεμος της ανεξαρτησίας» (από την Ισπανία) υπό τον Αντόνιο Μασέο. αλλά σύντομα θα καταλήξει 537 . Δυστυχώς. το ίδιο και οι χοίροι απέναντι Το ίδιο και η αμερικανική βάση του Γκουαντάναμο. βέβαια. Έκτοτε δεν το ξαναεπιχείρησαν.και τρομπέτες και κιθάρες για όλους τους Κουβανούς. από την 1η Ιανουαρίου 1959.μην αγοράζουν τόσο πολλά μουσικά όργανα.

Κι έτσι. Τελικά. σχεδόν πιτσιρικάς. Να παραμείνουν κάτοικοι μιας αυτόνομης επαρχίας της Ισπανίας. την Πρωτοχρονιά του 1959. όπως όλοι οι δικτατορικά αξιοπρεπείς δικτάτορες. από το 1948 μέχρι το 1952. η Κούβα θα είναι μια άτυπη Πολιτεία των Ηνωμένων Πολιτειών. οι φίλοι του οι Αμερικανοί ήταν 538 . και καταλαμβάνει την εξουσία πολύ νέος. Δεν θέλουν να τους προσθέσουν στους μαύρους των ΗΠΑ για να μην προκύψει έτσι μια πολύ ισχυρή «μαύρη δύναμη». αυτόν τον καιρό οι Κουβανοί όεν ξέρουν τι ακριβώς πρέπει να κάνουν. Έχει μεγάλο ταλέντο δικτά­ τορα αυτό το παιδί. Στην Κούβα υπάρχουν μόνο εκμεταλλευτές και εκμεταλλευόμε­ νοι. Άλλωστε. Τον έκτο χρόνο της νέας δικτατορικής του περιόδου. όπως και οι άλλοι λαοί της Λατινικής Αμερικής. να γίνουν πολίτες μιας ακόμα Πολιτείας των Ηνωμένων Πολιτειών. αν οι Αμερικανοί δεν φοβούνταν τους μαύρους Κου­ βανούς (τους αφροκουβανούς). Πράγμα που θα γινόταν από τις αρχές του αιώνα. δεδομένου ότι το 66% των κατοίκων είναι ισπανικής καταγω­ γής. στην οποία οι Αμερικανοί δημιουργούν την αναγκαία υποδομή για την πλήρη και κανονική ενσωμάτωσή της στις ΗΠΑ. δεν περιμένει να γίνει τουλάχιστον συνταγματάρχης. για 60 χρόνια. ή να διεκδικήσουν την πλήρη αυτονομία τους. το ερμαφρόδιτο ημικατοχικό καθεστώς τούς βολεύει πολύ. θ α του δώσει απολυτήριο χωρίς να τον ευχαριστήσει για τις υπηρεσίες που προσέφερε στην πατρίδα. από το 1899 μέχρι το 1959.σε πόλεμο ανάμεσα στην Ισπανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες. καλός και πιστός φίλος των Αμερικανών. Όλοι εκεί είναι «ξένοι». δεδομένου ότι δεν υπάρχουν πλέον ούτε για δείγμα ντόπιοι (ιθαγενείς) για να διεκδικούν την πατρογονική κληρονομιά και τα σχετικά. οι μεγαλύτεροι εκμεταλλευτές είναι οι Αμερικανοί και οι περισσότερο εκμεταλλευόμενοι είναι οι μαύροι Το 1933 ο λοχίας Φουλγκένσιο Μπατίστα. Πάντως. Φυσικά. ο Μπατίστα θα μείνει εκτός εξουσίας για να ξεκουραστεί και το 1953 θα επανέλθει φρέσκος και ανανεωμένος. για λογαριασμό τους θα αποφασίσουν οι Ηνωμένες Πολιτείες. που είναι και πολλοί και πολύ δραστή­ ριοι. που θα διώξουν από την Κούβα τους Ισπανούς για λογαριασμό και των Κουβανών που δεν θέλουν τους Ισπανούς. ο Κάστρο θα του κάνει έναν μπουναμά που με τίποτα δεν τον περίμενε. Ο Μπατίστα δεν είχε πάρει στα σοβαρά τους γκεριλέρος (τους αντάρτες) του Κάστρο. ντόπιοι και ξένοι. που βοηθούν τους επαναστάτες προκειμένου να βάλουν στο χέρι την Κούβα μόλις την εγκαταλείπουν οι Ισπανοί. δηλαδή στις ΗΠΑ. Για τέσσερα χρόνια. δεδομένου ότι τα συμφέροντα της ντόπιας άρχουσας τάξης είναι συνδεδεμένα με τα συμφέροντα της αμερικανικής άρχουσας τάξης. Αλλωστε.

Κανείς ποτέ δεν θα μάθει πότε ακριβώς θα αρχίσα να μελετάει τον Μαρξ. Ήταν ένας ριζοσπάστης αστός δικηγόρος. μόλις είχε προλάβει να γεννη­ θεί Κουβανός. Ίσως από τους κομουνιστές. Μάλιστα. και ως εκ τούτου υπεράνω πάσης κομουνιστικής υποψίας. όπου όλοι ζούσαν αγαπημένοι. ανάμεσά τους και ο αδερφός του Ρισύλ. Την 26η Ιουλίου της χρονιάς αυτής θα κάνει μια μεγάλη αποκοτιά όταν με μια παρέα φίλων μάλλον παρά επαναστατών θα επιτεθούν στο φρούριο Μονκάδο του Σαντιάγο δε Κούμπα Το 1953 που γίνεται για πρώτη φορά λόγος γι’ αυτόν στην Κούβα ο Κάστρο είναι 27 χρονών (γεννήθηκε το 1926). Όλα τα έκανε νωρίς στη ζωή του αυτός ο φοβερός άνθρωπος. Ο πατέρας του δεν ήταν γηγενής. με την αυστηρά επιτηρούμενη σκληρή δουλειά και την επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος στη διάρκεια της προσευχής. Η διπλή ταξική καταγωγή του Φιντέλ θα παίξει το ρόλο της στον κατοπινό κοινωνικοπολιτικό του προσανα­ τολισμό. γόνος ευκατάστατης οικογένειας γαιοκτημόνων. τα δυο από τη σύζυγό του και τα πέντε από τη μαγείρισσά του. όπως άλλωστε και η φοίτησή του σε αυστηρά καθολικά σχο­ λεία. που τον ακολουθεί κατά πόδας. Ο Κάστρο όμως δεν ήταν κομουνιστής. ήταν γνήσιος Ισπανός που είχε μεταναστεύσει στην Κούβα Ο Ανχελ (Αγγελος) Κάστρο υ Αργκίς Αρχίς είχε επτά παιδιά. αν υπήρχαν. που ξέρα να συναρπάζει και να πείθα τις μάζες πολύ εύκολα. Η προοδευτικότητα του Φιντέλ όσο είναι ακόμα νέος σταματάει στην επισήμανση αυτών των αντιφάσεων. Μέσα σ’ αυτήν την πολυμελή και μπερδεμένη οικογένεια. είναι πολύ γνω­ στός στους Κουβανούς από το 1953. που έτσι κι αλλιώς δεν θα χρησιμεύσει και πολύ σ’ αυτόν τον υπερπληθωρικό και γοητευτικό άν­ θρωπο. όπου η γνώση ερχόταν πάντα με διπλό τρόπο στους μαθητές.τι ώρα ήθελε για να σώσουν την πατρίδα Από ποιον εχθρό να τη σώ­ σουν. το 1955 που βγαίνει από τη φυλακή είναι 29 χρονών. σε απόσταση αναπνοής. με την εμφάνισή του και μόνο σε ένα μπαλκόνι Αλλωστε. τόσο ο Φιντέλ όσο και ο Ραούλ θα μάθουν από μικροί να αδιαφορούν για την αιματοσυγγένεια και την καταγωγή και να ενδιαφέρονται κυρίως για το διμέτωπο αγώνα του πατέρα τους εναντίον των πλούσιων ανταγωνιστών του από τη μια και των εργατών του από την άλλη. την κυρία Ρους. ανάμεσά τους και ο Γκεβάρα που μόλις 539 . παρέα με 83 φίλους. ακόμα και οι δύο γυναίκες του ερωτικά υπερδραστήριου Αγγέλου. Ο Φιντέλ ήταν το δεύτερο παιδί της κυρίας Ρους και το τέταρτο της οικογένειας και ο Ραούλ το πέμπτο παιδί της κυρίας Ρους και το έβδομο της οικογένειας. που στις 2 Δεκεμ­ βρίου 1956. και θα μπορούσε να τους καλέσει ό.δίπλα. το 1956 που αρχίζει την επανάσταση είναι 30 χρονών και το 1959 που την τελειώνει. 33 χρονών.

τη χρονιά που επικρατεί η επανάσταση. που θα λέγεται και πάλι Κομουνιστικό Κόμμα Ο Κάστρο δεν θα ασχολη­ θεί ποτέ με τους τύπους. εξ ορισμού επαναστάτες όπως όλοι οι κομουνιστές. πριν εδραιωθεί η επανάσταση. ίσως γιατί το βρίσκουν πολύ εύκολο. βέβαια. αλλά στην αρχή. Που όχι μόνο δεν θα τους ψέξει για την αρχική συμπεριφορά τους. θα διαλύσει το παλιό Κομουνιστικό Κόμμα για να βάλει στη θέση του ένα καινούργιο. που δεν είναι ακόμα κομουνιστής. και στον κόσμο. και το 1961 τη χρονιά που ο Κάστρο αυτοχαρακτηρίζεται εντελώς ξαφνικά κομουνιστής. Οι 10 επιζήσαντες θα καταφύγουν στο ψηλό βουνό Σιέρα Μαέστρα για να οργανώσουν εκεί στα γρήγορα ένα φοβερό αντάρτικο. Ειδικότερα στην επανάσταση της Κούβας οι κουβανοί κομουνι­ στές. Στην πρώτη κιόλας μάχη που θα δώσουν μετά την απόβαση θα σκοτωθούν οι 72 από τους 82. επαναστάτες δεν υπάρχουν μόνο στα κομουνιστικά κόμματα. αλλά θα τους δεχτεί με ανοιχτές αγκάλες. όπου συ­ χνάζουν κυρίως γραφειοκράτες που έχουν κάνει τον κομουνισμό επάγ­ γελμα. όλοι οι γνήσιοι επαναστάτες απ’ όπου κι αν προέρχονται. Ανάμεσα στο 1959. Είναι απροσδόκητα μεγάλη η απήχηση που βρίσκει το επαναστατικό άγγελμα του αστού Κάστρο. προερχόμενοι από το Μεξικό όπου οργά­ νωσαν τη δουλειά.άγγελο. Τον ενδιαφέρουν μόνο οι γνήσιοι επαναστάτες. αποβιβάζονται σε μια ερημική ακτή της Κούβας από το κότερο «Γκράνμα» που τους δάνεισε ένας φίλος.τον είχε γνωρίσει στο Μεξικό. όχι μόνο δεν παίρνουν μέρος στην επανάσταση από την αρχή. Και είναι πράγματι εύκολο σε καιρούς ειρηνικούς και μη επαναστατικούς. και στην Αμερική. από τους πεινασμένους χωρικούς. Η πείνα και η δυστυχία είναι καταστάσεις δυνάμει επαναστατικές και μια σπίθα μόνο φτάνει για να πάρει φωτιά η σωρευμένη πίκρα αιώνων. μέσα σε τρία χρόνια θα γίνουν χιλιάδες και θα φέρουν τα απάνω κάτω και στην Κούβα. τι είδους είναι το καθεστώς που εγκαθίδρυσε ο Κάστρο στην Κούβα διώχνοντας τον Μπα­ τίστα Ο Κάστρο είναι γόνος οικογενείας πλούσιων αστών και οι Αμερι­ κανοί έχουν συνηθίσει στις ενδοαστικές επαναστάσεις και τα πραξικοπή­ 540 . πράγμα που το επιβεβαιώνει το 1963 με την επίσκεψή του στη Μόσχα. που λες και περίμεναν από χρόνια τον ελευθερωτή . ούτε καν οι Αμερικανοί. Και. το πολιτικό και ιδεολογικό «φύλο» του οποίου ουδόλως τους ενδιαφέρει Στην αρχή δέκα άνθρωποι όλοι κι όλοι. αφού καταλάβει την εξουσία. αυτοί μόνο τις διεκπεραιώνουν τις επαναστάσεις τις κάνουν οι πεινασμένοι και οι δυ­ στυχείς. ΤΙς επαναστάσεις δεν τις κάνουν οι επαναστάτες. κανείς δεν ξέρει. θα χαρακτηρίσουν τον Κάστρο ανισόρροπο και τυχοδιώκτη. Αν και αργότερα. Ευτυχώς που θα καταλάβουν νωρίς το λάθος τους και θα πιαστούν έγκαιρα από την ουρά του Κάστρο.

ο κουβανικός κομουνι­ σμός γίνεται το πρότυπο για όλους τους κομουνιστές της Δύσης. αυτό εδώ δεν έγινε με την άδειά τους. τη Βενεζουέλα και τη Βολιβία. παρά την αποτυχία των παρακινημένων από τ ψ Κούβα εξεγέρσεων στον Αγιο Δομίνικο. Για δύο χρόνια. ο οργανωτής του νέου επαναστατικού τραπεζικού συστήματος. κι ας είναι η Κούβα απόλυ­ τα εξαρτημένη από τη Σοβιετική Ένωση. μιμούμενος τον Γκεβάρα που ήταν κρυπτοφιλομαοϊκός. οι Αμερικανοί αποβιβάζονται στον Κόλπο των Χοίρων για να τον συνετίσουν. και οι Ρώσοι φοβούνται πως ο Κάστρο. όμως. και έχουν δίκιο. τη μεγάλη χρονιά της κουβάνικής επανάστασης. και όσο αυξάνεται η εξάρτησή του από τη μακρινή Μόσχα. πως αυτά τα πράγμα­ τα δεν γίνονται με διατάγματα Εκείνον τον καιρό η Κίνα κάνει ανάλο­ γα πειράματα για την κατάργηση του χρήματος. Ενώ οι ΗΠΑ από χρόνια ετοιμάζονταν να ενσωματώ­ σουν την Κούβα και για χρόνια ανέβαλλαν την ενσωμάτωση εξαιτίας του προβλήματος των μαύρων. ο «απόλυτος κομουνισμός» του Κάστρο θα τρομά­ ξει όχι μόνο τους Αμερικανούς αλλά και τους Σοβιετικούς. Βέβαια. Κι ενώ σιγά αγά τούτη η αντίφαση οδηγεί τον αρχικό ενθουσιασμό 541 . πού συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας. τόσο αφρίζει η κοντινή Ουάσινγκτσν. Μ’ άλλα λόγια. όπως είχε προτείνει ο Γκεβάρα. που σκοτώνεται στη Βολιβία την προηγούμενη χρονιά προσπαθώντας να εξαγάγει την επανάσταση. κλίνει περισσότερο προς τ ψ κινέζικη περί κο­ μουνισμού άποψη παρά προς τη σοβιετική. Δυστυ­ χώς. μέχρι το 1961 όλο και ελπίζουν. Ο εμπορικός αποκλεισμός (εμπάργκο) που επι­ βάλλουν στην Κούβα οι Αμερικανοί το 1961 μετά το φιάσκο της απόβα­ σης στον Κόλπο των Χοίρων. αλλά τούτο δεν σημαίνει ότι εν καιρώ δεν θα τεθεί υπό την προστασία τους. ακόμα και τα κουρεία. αλλά οι Ρώσοι του λεν. είναι όμως απολύτως λογικός από καπιτα­ λιστικής απόψεως. Αλλά όταν ο Κάστρο το 1961 δηλώνει πως είναι κομουνιστής κόβοντας την ανάσα όλου του κόσμου. ξαφνικά τους προκύπτει μια φιλοσοβιετική εμπροσθοφυλακή κάτω απ’ τη μύτη τους. Και όσο αδυνατούν να τον συνετίσουν. Οι Κάστρο είναι έτοιμος να καταργήσει και το χρήμα. μπορεί να είναι απάνθρωπος. απέναντι από τη Φλόριντα Το 1968 και ενώ ο Γκεβάρα που θα τον εισηγηθεί είναι ήδη πεθα­ μένος από το 1967. ο κουβανικός κομουνισμός είναι στηριγμένος περισσότερο στη βούληση και τα καλά συναισθήματα παρά στις αντικειμενικές συν­ θήκες. θα το στρίψει και θα αρχίσει να στραβοκοιτάει κατά την Κίνα Το 1968.ματα στη Λατινική Αμερική. Το 1968 καταργείται εντελώς ο θεσμός της ατομικής ιδιοκτησίας και εθνικο­ ποιούνται τα πάντα. που όμως ούτε κι αυτή θα το καταργήσει τελικά. πως δεν πρέπει να βιάζεται. παρά τη ρήξη του Κάστρο με τον Γκεβάρα.

του 1968 στην σταδιακή διολίσθηση προς την απογοήτευση, έρχεται το 1980 η ηθική καταστροφή για την Κούβα με τη δήλωση του Κάστρο πως υποστηρίζει τους Σοβιετικούς, που τη χρονιά αυτή εισβάλλουν στο Αφγανιστάν. Ο Κάστρο είναι μέχρι τότε η υπ’ αριθμόν ένα προσωπικό­ τητα του Κινήματος των Αδεσμεύτων. Και ξαφνικά δεσμεύεται υπέρ των Ρώσων, που έχουν εισβάλει σε μια φτωχή και ουδέτερη χώρα με το εύλογο ίσως επιχείρημα πως αν δεν βάλουν αυτοί στο χέρι το Αφγανι­ στάν θα το βάλουν οπωσδήποτε οι Αμερικανοί, που ήδη έχουν διεισδύσει για τα καλά στην καίριας στρατηγικής σημασίας ασιατική χώρα Όπως και να ’ναι, ο Κάστρο είναι αδύνατον πλέον να παριστάνει τον αδέσμευτο. Αλλωστε, από το 1961 που οι Αμερικανοί εφαρμόζουν επί της Κούβας τον εμπορικό αποκλεισμό ο Κάστρο είναι εκ των πραγμάτων δεσμευμένος υπέρ της Σοβιετικής Ένωσης, στην οποία πουλάει όλη τη ζάχαρη που πρέπει να εξαχθεί και από την οποία παίρνει όλο το πετρέλαιο που έχει ανάγκη. Είναι το εμπάργκο, λοι­ πόν, που βγάζει τον Κάστρο από την ουδετερότητα και όχι η πολιτική του βούληση. Ωστόσο, η υπερπληθωρική και υπερσυναισθηματική επαναστατική πολιτική βούληση που ο Κάστρο έχει κληρονομήσει από τον πιο στενό του συνεργάτη και φίλο, τον Γκεβάρα, θα μπορούσε να έχει αποτελέ­ σματα αν οι Σοβιετικοί είχαν αποφασίσει διαφορετικά για το Αφγανι­ στάν το 1980, αν δεν καθυστερούσαν πάρα πολύ να απεμπλακούν από το δικό τους Βιετνάμ το 1989 επί Γκορμπατσόφ, αν δεν άφηναν εκεί κάπου 10.000 νεκρούς, αν οι μουσουλμάνοι αντάρτες Μουτζαχεντίν δεν πίστευαν τόσο πολύ και τόσο φανατικά στο μουσουλμανικό παράδεισο, πράγμα που κάνει το θάνατο στο πεδίο της μάχης μια υπόθεση μάλλον επιθυμητή, αν ο Χρουστσόφ δεν ήταν νταής και δεν εγκαθιστούσε ρωσικούς πυραύλους στην Κούβα το 1961 εκβιάζοντας τον Κάστρο και δίνοντάς του από την αρχή να καταλάβει πως δεν μπορεί παρά, αργά ή γρήγορα, να δεθεί στο άρμα κάποιος μεγάλης δύναμης, αν την ίδια χρονιά (1961) οι Σοβιετικοί δεν έχτιζαν στο Βερολίνο το βλακώδες «τείχος του αίσχους», που στοίχισε τη ζωή σε 79 ανθρώπους που προσπάθησαν να το καβαλήσουν, αν το 1968 δεν ερχόταν πρόωρα η περίφημη «άνοιξη της Πράγας», αν ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ δεν γινό­ ταν πρόεδρος της Σοβιετικής Ένωσης το 1985, αν δεν κατέρρεε το σοβιετικό μπλοκ το 1990 και αν δεν διαλυόταν η Σοβιετική Ένωση το 1991. Αν, μ’ άλλα λόγια, όλα γίνονταν σύμφωνα με τη θέλησή μας θα ελέγχαμε την ιστορία πιο αποτελεσματικά και από τον Παντοκράτορα θεό των χριστιανών, που ακόμα κι αυτός δεν τα κάνει όλα όπως θέλει, αφού δίνει στον άνθρωπο το δικαίωμα να χρησιμοποιεί τη βούλησή του, 542

κι αυτός ο βλακέντιος αντί να τη χρησιμοποιήσει σε πλαίσια ανθρώπι­ να το παίζει θεός «ός τα πάνθ’ ορά» και προορά Η βουλησιαρχία είναι καθαρή μεταφυσική, και σαν τέτοια αδιαφο­ ρεί απολύτως για το γεγονός πως η πολιτική είναι παιχνίδι τουλάχιστον για δύο, ένα σκάκι στο οποίο η κάθε κίνηση είναι απολύτως εξαρτημένη από την κίνηση του αντιπάλου. Κανένα νησί, ακόμα και το πιό μικρό, ακόμα και το χαμένο στον Ειρηνικό Τιμόρ δεν είναι πολιτικά απομονω­ μένο. Η κομουνιστική Κούβα χρωστάει την κομουνιστική επιβίωσή της στο σπάνιο ιστορικό γεγονός πως τη διεκδικούσαν ταυτόχρονα για τρεις δεκαετίες και με μεγάλο πείσμα τρεις μεγάλες δυνάμεις, η ΗΠΑ, η ΕΣΣΔ και η Κίνα Σήμερα κινείται με τη δύναμη της αδράνειας και την ωστική δύναμη του θαυματουργού μύθου του Φιντέλ Κάστρο. Η κουβανική επανάσταση κατ’ ουσίαν ήταν η αρχή μιας εξέγερσης, που δεν ολοκληρώθηκε, της Κεντρικής και της Νότιας Αμερικής κατά της Βόρειας Αμερικής, και όχι μια προλεταριακή επανάσταση. Ο μαρξι­ σμός θα χρησιμεύσει στον Κάστρο σαν εργαλείο δουλειάς μετά την επικράτηση της επανάστασης και όχι σαν καθοδηγητικό πρόγραμμα πριν απ’ αυτήν και κατά τη διάρκειά της. Άλλωστε, θα δηλώσει πως είναι αφοσιωμένος στις αρχές του μαρξισμού-λενινισμού μόλις την 1η Δεκεμβρίου 1961, περίπου δύο χρόνια μετά την κατάληψη της εξουσίας. Ο Κάστρο ξεκίνησε σαν ο νέος λιμπερταδόρ, σαν ο νέος Σιμόν Μπολίβαρ και στην πορεία έγινε κατ’ ανάγκην ο νέος, ο λατινοαμερικανός Λένιν. Δεν είχε άλλο τρόπο να επιβάλει τον εκσυγχρονισμό και τις κοινωνικές ανατροπές που επιθυμούσε. ΤΙ δηλώνει ο μύθος; Δηλώνει απλά και καθαρά πως ο μαρξισμός είναι ένα κλειδί που μπορεί να ξεκλειδώσει πολλές πόρτες, όχι κατ’ ανάγκην προλεταριακές. Αυτός είναι ο λόγος που και οι ρώσοι και οι κινέζοι θεωρητικοί θα τα μπερδέψουν πολύ με την κουβανική επανά­ σταση. Για χρόνια συζητούσαν αν ήταν ή δεν ήταν προλεταριακή, αν συμφωνούσε ή δεν συμφωνούσε εξαρχής με το μαρξιστικό δόγμα Ωστό­ σο, όλοι ήξεραν πως την επανάσταση στην Κούβα την οργάνωσαν οι προοδευτικοί αστοί και την διεκπεραίωσαν οι εξαθλιωμένοι αγρότες. Έτσι περίπου είχε γίνει και με τα απελευθερωτικά κινήματα που οργά­ νωσαν οι λατινοαμερικανοί λιμπερταδόρες (ελευθερωτές) τον περασμένο αιώνα, έτσι περίπου είχε γίνει και στο Μεξικό με τις αγροτικές επανα­ στάσεις του Πάντσο Βίλα και του Εμιλιάνο Ζαπάτα τις δύο πρώτες δεκαετίας του αιώνα μας και που ήταν τα διεθνή πρόδρομα επαναστα­ τικά φαινόμενα γι’ αυτά που θα συνέβαιναν αμέσως μετά στην εξίσου εξαθλιωμένη με το Μεξικό, Ρωσία του καιρού εκείνου. Δεν είναι τυχαίο που και τη μεξικανική και την οκτωβριανή επανά543

στάση την περιέγραψε με τρόπο συναρπαστικό ο ίδιος αμερικανός δημοσιογράφος, ο Τζων Ρηντ (1887-1920), ο μόνος ξένος που τάφηκε μαζί με τους άλλους μεγάλους ήρωες της Οκτωβριανής Επανάστασης στο τείχος του Κρεμλίνου, πίσω από το μαυσωλείο του Λένιν, στην Κόκκινη Πλατεία Η πείνα, η εξαθλίωση, η κοινωνική αδικία ούτε χρώμα έχουν, ούτε σύνορα γνωρίζουν. Έχουν, όμως, την ίδια κοινωνι­ κοοικονομική ρίζα, αυτήν ακριβώς που προσπάθησε να ξεθάψει ο Καρλ Μαρξ σκάβοντας βαθιά στα απολιθώματα της ιστορίας. Αν σε πολλούς δεν αρέσουν τέτοιου είδους ανασκαφές ή εκταφές, ας βουλώσουν τη μύτη μέχρι να σκάσουν και ποτέ πια η μπόχα της ιστορίας να μην τους δημιουργήσει την αίσθηση πως οι σκελετοί που ξεθάβονται ανήκαν σε δυστυχείς των περασμένων αιώνων, που άλλοι άρπαγες ίσως τους οδή­ γησαν πρόωρα στον τάφο. Και οι πριν απ’ τον Μαρξ και οι μετά τον Μαρξ επαναστάτες είναι όλοι σεβαστοί για μας. Όλοι αγωνίστηκαν για την κοινωνική δικαιοσύνη και πολλοί πέθαναν με το όπλο στο χέρι. Ο Μπολίβαρ, ο Μαρτί, ο Σαντίνο, ο Βίλα, ο Ζαπάτα, ο Κάστρο, ο Γκεβάρα, ο Λένιν, ο Στάλιν, ο Τρότσκι, ο Μάο, ο Χο, ο Γκιάπ, ο Αρης, όλοι αυτοί και πάρα πολλοί άλλοι επώνυμοι και ανώνυμοι είναι δικοί μας άνθρωποι. Ο Πάμπλο Νερούντα (Νερούδα είναι το σωστό) έγραψε το «Κάντο χενεράλ» (το «Γενικό άσμα») για όλους τους αγωνιστές όλου του κόσμου. Γι’ αυτό, άλλωστε, και το άσμα λέγεται γενικό. Γι’ αυτό και ο Έλληνας Μίκης θεοδωράκης μπήκε τόσο βαθιά μέσα στην ψυχή των λατινοαμερικανών επαναστατών όταν μελοποιούσε το «Κάντο χενεράλ». Η επανάσταση κατά των εκμεταλλευτών αφορά όλους τους ευαίσθητους και τίμιους ανθρώπους αυτού του κόσμου. Αριστερός είναι αυτός που είναι σε θέση να επαναστατήσει και όχι μόνο ο κομουνιστής. Η μεγάλη περιπέτεια του μαρξισμού είναι και προμαρξιστική και μεταμαρξιστική, και παραμαρξιστική, αφού ο μαρξισμός εμπεριέχει, σαν δυνατότητα ερμηνείας, όλα τα επαναστατικά γεγονό­ τα όλων των αιώνων. Ο κλασικός μαρξισμός είναι απλώς ένα σημείο αναφοράς και μια πυξίδα που μας επιτρέπει να μη χανόμαστε όταν περιπλανιόμαστε στους λαβυρίνθους της ιστορίας. Ο Αργεντινός Ερνέστο «Τσε» Γκεβάρα θα οδηγήσει την περιπέτεια του μαρξισμού στην κορύφωσή της. Στην παγκόσμια ιστορία των επα­ ναστάσεων δεν θα βρείτε άλλον επαναστάτη του ηθικού μεγέθους του Γκεβάρα Δεν περπάτησε στη γη επαναστάτης πιο «καθαρός» απ’ τον «Τσε». Ο Αγιος Ερνέστο, μεγάλη η χάρη του, έχει ήδη πάρει τη θέση του στην κσυβανική Σαντερία δίπλα στον Καμίλο Σιενφουένκος, που μπήκε στο μαρτυρολογίο αυτής της παράξενης και αποκλειστικά κου544

δανικής θρησκείας πριν απ’ τον Ερνέστο. Η Σαντερία, ας πούμε η υπερθρησκευτική αγιολατρία των μαύρων της Κούβας, περιέχει όλους τους επίσημους Αγίους του χριστιανισμού αλλά και όλους τους περισωθέντες αφρικανούς θεούς που είχαν στις αποσκευές τους οι μαύροι όταν τους κουβαλούσαν σαν δούλους από την Αφρική στην Κούβα Περιέχει επίσης κάθε άνθρωπο που οι μαύροι της Κούβας λάτρεψαν όσο ήταν ακόμα στη ζωή και που θα ήθελαν να συνεχίσουν να τον λατρεύουν και μετά θάνατον. Για τον Αγιο Καμίλο Σιενφουένκος μιλήσαμε σε άλλη σελίδα Τώρα θα δούμε με συντομία πώς έγινε Αγιος της Σαντερία ο «Τσέ», φυσικά ερήμην του πάπα Αλλωστε, ποιος καθολικός μαύρος λογάριασε ποτέ τον πάπα; Ο Ερνέστο «Τσε» Γκεβάρα ντε λα Σέρνα γεννήθηκε στο Ροσάριο της Αργεντινής το 1928. Ήταν δύο χρόνια νεώτερος του Κάστρο και λίγο πιο κοντός απ’ αυτόν. Ο «Τσε» ήταν βραχύσωμος όπως και ο Κάστρο. Μη βλέπετε που δεν το βλέπετε στις φωτογραφίες και στα φιλμ. Σε τέτοιους ανθρώπους άλλα πράγματα παρατηρεί κανείς. Ο Ερνέστο, εκτός από κοντός ήταν και ασθματικός από πολύ νέος, από τότε που ήταν φοιτητής της ιατρικής. Ωστόσο, το άσθμα καθόλου δεν τον εμπόδισε να πάρει το πτυχίο του σε χρόνο ρεκόρ, πηδώντας τα εξάμηνα σπουδών δύο δύο, σαν εξαιρετική ιδιοφυία, όπως αποφάνθηκαν οι καθηγητές του. Ούτε στάθηκε εμπόδιο στις εξαιρετικές επιδόσεις του στον αθλητισμό και αργότερα στον επαναστατικό «αθλητισμό», όπου θα αναδειχτεί παγκόσμιος πρωταθλητής με ρεκόρ που δύσκολα καταρρίπτονται. Μισός Ισπανός απ’ τη μεριά του πατέρα του και μισός Ιρλανδός απ’ τη μεριά της μητέρας του, θα μάθει από τον πλούσιο και καλλιερ­ γημένο πατέρα και την όμορφη και μορφωμένη μητέρα πως η φτώχεια, εκτός από κοινωνικό και ηθικό πρόβλημα, είναι και πρόβλημα αισθητι­ κό. Ασχημαίνει τον κόσμο. Και τον γεμίζει αρρώστιες. Όλες οι επιδημίες έχουν «λαϊκή βάση», θα πει ο γιατρός Γκεβάρα Φοιτητής ακόμα, με τα χρήματα του πατέρα του, περιοδεύει ολό­ κληρη τη Λατινική Αμερική. Προσπαθεί να καταλάβει πώς γίνεται και μια αμερικάνικη εταιρία εμπορίας φρούτων, η Γιουνάιτεντ Φρουτ, γνω­ στή σε μας κυρίως από τις μπανάνες Τσικίτα, ελέγχει τόσο αποτελεσμα­ τικά την πολιτική ζωή σ’ ολόκληρη τη Λατινική Αμερική. Οι δημοκρα­ τίες της μπανάνας, γνωστές και σαν μπανανιές, δεν είναι παρά το ειδικό πολιτικό ψευδοδημοκρατικό καθεστώς που επέβαλε σ’ ολόκληρη τη Λατινική Αμερική μια εταιρία που εμπορεύεται μπανάνες. Αν είναι δυνατόν! Και όμως είναι δυνατόν. Για να εμποδίσουν τη βιομηχανική ανάπτυ­ 545

ξη της Νότιας Αμερικής, ώστε να μπορούν να πουλούν εύκολα σ’ αυτήν τα δικά τους βιομηχανικά προϊόντα, οι Βορειοαμερικανοί ενισχύουν όσο μπορούν τη γεωργική της παραγωγή. Κάθε απόπειρα εκβιομηχάνισης πρέπει να τσακίζεται στη γέννησή της, ώστε τα Εκατό χρόνια μοναξιάς του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, του στενού φίλου του Κάστρο, να γίνουν μια αιώνια μοναξιά, που θα επιβάλλει την αιώνια εξάρτηση της γεωργικής Νότιας από τη βιομηχανική Βόρεια Αμερική. Η Νότια Αμερι­ κή πρέπει να παραμείνει η δούλα που ταΐζει την κυρά. 'όσο για τους Λατινοαμερικάνους, αυτοί μπορούν να κάνουν δίαιτα με φρούτα, που κάνουν καλό και στην επιδερμίδα των μουλάτων, των δίμετρων μιγάδων γυναικών με τα εβένινα σώματα, που τις βλέπεις και σου τρέχουν τα σάλια Τα φρούτα πράγματι κάνουν καλό σ’ αυτούς που τα τρων, όχι όμως και στις οικονομίες των χωρών που τα παρά­ γουν σε μονοκαλλιέργειες. Ο Γκεβάρα καθιστά υπεύθυνη γι’ αυτή την κατάσταση τη Γιουνάιτεντ Φρουτ Κόμπανυ. Ο «Τσε», που γνωρίζει απ’ έξω κι ανακατωτά, που λέμε, τη Λατι­ νική Αμερική, σκόπευε να εγκαταλείψει τη σχετικά πλούσια Αργεντινή και να εγκατασταθεί στη φτωχή Γουατεμάλα της Κεντρικής Αμερικής. Από τη Γουατεμάλα, άλλωστε, θα αρχίσει την επαναστατική του δράση το 1953. Βρίσκεται εκεί όταν το 1954 οι Αμερικανοί επεμβαίνουν απροσχημάτιστα για να ανατρέψουν το αριστερό καθεστώς του συ­ νταγματάρχη Χάκοβο Άρμπενς Γκουσμάν, φίλου του «Τσε». Το Τσε δεν είναι επαναστατικό ψευδώνυμο, είναι ισπανικό εμφατικό επιφώνημα Τσε, λεν οι Ισπανοί πριν αρχίσουν να μιλούν πολύ σοβαρά. Τσε, συνεπώς, θα μπορούσε να σημαίνει «πρόσεξε τι θα σου πω». Ο Ερνέστο, ο κοντός, ο ασθματικός γιατρός με τα τεράστια μαύρα διαπεραστικά μάτια και το πλατύ μελαγχολικό χαμόγελο, που μιλάει πάντα σοβαρά, λέει συνέχεια τσε. Συνεπώς «Τσε» Γκεβάρα θα μπορούσε να σημαίνει ο «τσετσές Γκεβάρα», αυτός που λέει συνέχεια τσε γιατί πάντα λέει και κάνει σοβαρά πράγματα Είναι τέτοιο το επαναστατικό πάθος αυτού του ανθρώπου, που θα εγκαταλείψει τα βολή του στην Αργεντινή και θα γίνει ο Επαναστάτης Απόστολος των Εθνών. Ο «Τσε» με το σχεδόν σταυρικό του θάνατο θα δείξει πως η αγάπη για τους πάσχοντες αποκλείεται να είναι χριστια­ νική στο μέλλον. Και τούτο διότι οι χριστιανοί είναι πλέον παντελώς ανίκανοι να πεθάνουν για συμφέροντα που δεν είναι τα προσωπικά τους. Οι Αγιοι του μέλλοντος θα έχουν την ποιότητα και το ήθος του Ερνέστου του Μεγαλομάρτυρα Τον Ερνέστο «Τσε» Γκεβάρα (Γκουεβάρα είναι το σωστό) θα τον σκοτώσουν στη Βολιβία, τη χώρα που φέρει το όνομα του λιμπερταδόρ 546

Σιμόν Μπολίβαρ, οι ντόπιοι πράκτορες των Αμερικανών, την 9η Οκτω­ βρίου 1967. Είχε πάει εκεί για να ξεσηκώσει τους φτωχούς, όπως στην Κούβα, όπου όλα είχαν γίνει μάλλον εύκολα Στο μεταξύ, όμως, οι Αμε­ ρικανοί θα πάρουν τα μέτρα τους παντού στον «ελεύθερο» κόσμο, ακόμα και στην «ελεύθερη, υπερήφανη και ανεξάρτητη Ελλάδα», που εκείνον τον καιρό κινδύνευε, λέει, από τους κομουνιστές! Ο θάνατος του Γκεβάρα έπεται κατά έξι μήνες του θανάτου της ελληνικής δημοκρατίας την 21η Απριλίου 1967. Φύλαγε τα ρούχα σου για να ’χεις τα μισά, αυτά που θα σου αφήσουν οι κομουνιστές, που όλα τα παίρνουν, όπως στην Κούβα Βέβαια, στην Ελλάδα δεν υπήρχαν κομμουνιστές δυνάμενοι να κάνουν ξανά επανάσταση. Αλλά σάμπως υπήρχαν στην Κούβα; Βάρα, λοιπόν, στα κουτουρού πριν προκύψει εξ αστών αποστατών της τάξης τους κανένας Κάστρο ή κανένας Γκεβάρα Οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις τύπου Ηρώδη δεν αφορούν πλέον τα αθώα νήπια Αφορούν την επαναστατική αθωότητα Αυτήν ακριβούς που συμβολίζει μ’ έναν τρόπο συναρπαστικό ο Γκεβάρα και κάνει τους απογοητευμένους από τον καιροσκοπισμό των πατεράδων τους νεαρούς να κρεμούν το πορτραίτο του πάνω από το προσκεφάλι τους. Το μέλ­ λον της Επανάστασης προεικονίζεται από τώρα στο διασημότερο και δημοφιλέστερο πορτραίτο όλων των εποχών. Σύντροφοι, η επανάσταση συνεχίζεται! Με τρόπους ορθόδοξους, μισοορθόδοξους, ανορθόδοξους, ατομικούς, ομαδικούς, μαζικούς.

547

ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΙΣ ΕΠΙΡΡΟΕΣ
Η παράθεση των τίτλων που ακολουθεί δεν ενέχει θέση βιβλιογραφίας, που ούτως ή άλλως θα ήταν πολύ μεγαλύτερη- είναι μια απλή ένδειξη των επιρροών και μια παρακίνηση για σοβαρότερη μελέτη. Ο συγγρα­ φέας δεν αυτοπροτείνεται σαν ειδικός στη μελέτη του μαρξισμού, αλλά σαν βιβλιόφιλος και κυρίως σαν ανίατα περίεργος άνθρωπος γεμάτος ετερόκλητες και άλυτες απορίες. Φυσικά, η βιβλιοθήκη του δεν περιέχει μόνο τα βιβλία της λίστας που ακολουθεί Αλλωστε, εδώ σημειώνονται μόνο βιβλία που έχουν άμεση ή έμμεση σχέση με όσα διαβάσατε στο βιβλίο που κρατάτε, και όχι με όσα διαβάσατε ενδεχομένως σε άλλα του κείμενα Τα παρακάτω βιβλία, αλλά και πολλά άλλα, συνέβαλαν στη διαμόρ­ φωση του ρεβιζιονισμού του, που είναι ένα κράμα σε ίσες δόσεις από μαρξισμό, αναρχισμό, υπαρξισμό, φροϋδισμό, νιτσεΐσμό, λογικισμό, παραλογισμό και μερικών ακόμα «-ισμών», που αλληλοαναιρούνται και προφυλάσσσυν από τον πιο επικίνδυνο «-ιαμό», το δογματισμό, αυτόν ακριβώς που κάνει τους άλλους να σε χαρακτηρίζουν δογματικό, ίσως γιατί δεν ξέρουν πως ο δογματικός και ο «μονοδιάστατος άνθρωπος» είναι το ίδιο πρόσωπο, όπως λέει ο Μαρκούζε. Ο συγγραφέας, ας τον πούμε έτσι, είναι ειδικός στη μη ειδικότητα Κι αυτό, σε μια εποχή υπερεξειδίκευσης, ενέχει θέση σπάνιας ειδικότη­ τας. θεωρείται ειδικός στον κινηματογράφο, αλλά δεν είναι ούτε σ’ αυτόν. Απόδειξη το γεγονός πως, στη λίστα που ακολουθεί, δεν υπάρχει ούτε ένα κινηματογραφικό βιβλίο. Κλασικός μαρξισμός Αϊξάια Μπερλίν, Καρλ Μαρξ, Scripta. Βέρνερ Μπλούμενμπεργκ, Μαρξ, Πλέθρον. Καρλ Μαρξ, Το Κεφάλαιο, Μόρφωση. Μαρξ-Ένγκελς, Το κομουνιστικό μανιφέστο. (Μια από τις πολλές εκδό­ σεις είναι μετάφραση του Γιάννη Κορδάτου). 549

Καρλ Μαρξ, Κριτική της πολιτικής οικονομίας, θεμέλιο. Μαρξ - Ένγκελς, Διαλεχτά έργα, Γνώσεις. Μαρξ - Ένγκελς, Η Αγία Οικογένεια, Φιλοσοφία Καρλ Μαρξ, Αθλιότητα της φιλοσοφίας, Νέοι Στόχοι. Καρλ Μαρξ, Οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα, Γλάρος. Καρλ Μαρξ, Μισθωτή εργασία και κεφάλαιο, μισθός, τιμή, κέρδος, Στόχοι Καρλ Μαρξ, Κριτική τον προγράμματος της Γκότα, Καμπίτση. Καρλ Μαρξ, Το εβραϊκό ζήτημα, Οδυσοέας. Φρίντριχ Ένγκελς, Οντοπικός σοσιαλισμός και επιστημονικός σοσιαλι­ σμός, θεμέλιο. Φρίντριχ Ένγκελς, Λουδοβίκος Φόνερμπαχ και το τέλος της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας, θεμέλιο. Φρίντριχ Ένγκελς, Διαλεκτική της φύσης, Αναγνωστίδης. Φρίντριχ Ένγκελς, Αντι-Ντύρινγκ, Αναγνωστίδης. Κάρλ Κάουτσκι, Ηθική και υλιστική αντίληψη της ιστορίας, Γ.Ι. Βασι­ λείου. Άπαντα Λένιν, 55 τόμοι συν 2 τόμοι ευρετήρια, Σύγχρονη Εποχή. Λέον Τρότσκι, Η προδομένη επανάσταση, 1948, μετάφραση Παντελής Πουλιόπουλος. Αλεξάνδρα Κολοντάι, Οικονομική και σεξουαλική απελευθέρωση της γυναίκας, Πύλη. Νικολάι Μπουχάριν, θεωρία του ιστορικού υλισμού, Αναγνωστίδης. Νικολάι Μπουχάριν, Το αλφάβητο τον κομμουνισμού, Αλφειός. Πωλ Λαφάργκ, Το δικαίωμα σ τ ψ τεμπελιά, Ελεύθερος Τύπος. Ρόζα Λούξεμπουργκ, Η πρωτόγονη κομουνιστική κοινωνία, Κοροντζή. Ρόζα Λούξεμπουργκ, Μεταρρύθμιση ή επανάσταση; Κοροντζή. Ρόζα Λούξεμπουργκ, Γράμματα από τη φυλακή, Υδροχόος. Ρόζα Λούξεμπουργκ, 71 είναι η πολιτική οικονομία, Κοροντζή. Καρλ Λήμπκνεχτ, Μιλιταρισμός- αντιμιλιταρισμός, Παρουσία Τζωρτζ Τόμσον, Ο καπιταλισμός και η διάδοχή του εποχή, Εκδόσεις του Λαού. Τζων Λιούις, Ο μαρξισμός του Μαρξ, Μπουκουμάνης. Τζωρτζ Νόβακ, Εισαγωγή στη λογική τον μαρξισμού, Πρωτοποριακή Βιβλιοθήκη. Ρόμπερτ Στάιγκερβαλντ, Μαρξιστική φιλοσοφία- Βασικές έννοιες και αρχές, Σύγχρονη Εποχή. Μπ. Φάινε και Λ. Χάρρις, Ξαναδιαβάζοντας το Κεφάλαιο, Gutenberg. Μ.Μ. Σιντόροφ, 71 είναι ο ιστορικός υλισμός, Σύγχρονη Εποχή. Μοοέ Λεβίν, Η τελευταία μάχη του Λένιν, Παρουσία 550

Γκέοργκ Λούκατς, Ιστορία καί ταξική συνείδηση, Οόυσσέας. Γκέοργκ Λούκατς, Λένιν, μια μελέτη πάνω στην ενότητα της σκέψης τον, Ορίζοντες. Γκέοργκ Λούκατς, Προβλήματα οντολογίας και πολιτικής, Εκδόσεις 70. Έρνστ Φίσερ, 71 είπε πράγματι ο Μαρξ, Γλάρος. Γκάμπριελ Κόλκο, Ιδιοκτησία και εξουσία, Κάλβος. Β. Μποστριάνσκι, Στρατηγική και τακτική της προλεταριακής επανά­ στασης, Ειρήνη. Β.Φ. Χάουγκ, Εισαγωγικά μαθήματα στο Κεφάλαιο, Νέα Σύνορα Αντόνιο Λαμπριόλα, Η υλιστική αντίληψη της ιστορίας, Οδυσσέας. Γκαλβάνο ντέλλα Βόλπε, Για τη διαλεκτική, Οδυσσέας. Κάρλο Καφιέρο, Σύνοψη του Κεφαλαίου του Μαρξ, Ελεύθερος Ίΐπος. Αγκνες Χέλερ, Η θεωρία των αναγκών στον Μαρξ, Εξάντας. Ζιλ Μαρτινέ, Οι πέντε κομουνισμοί, Εκδόσεις 70. Καρλ Κορς, Γιατί είμαι μαρξιστής, Ύψιλον. Καρλ Κορς, Μαρξισμός και φιλοσοφία, Ύψιλον. Άντον Πάνεκουκ, Ο Λένιν σαν φιλόσοφος, Ύψιλον. Γκεόργκι Ντιμιτρόφ, Ο φασισμός, Αρίων. Παλμίρο Τολιάτι, Μαθήματα για το φασισμό, Οδυσσέας. Αντόνιο Γκράμσι, Ιστορικός υλισμός, Οδυσσέας. Αντόνιο Γκράμσι, Η οργάνωση της κουλτούρας, Στοχαστής. Αντόνιο Γκράμσι, Οι διανοούμενοι, Στοχαστής. Σιατελέ, Πιζιέ, Βενσάν, Οι μαρξιστές και η πολιτική, Εξάντας. Πιέτρο Ινγκράο, Μάζες και εξουσία, θεμέλιο. Φράντς Μάρικ, Η φιλοσοφία της επανάστασης, Ολκός. Έντουαρντ Ρόζενταλ, Στόχος η φθορά των σννειδήσεα/ν, Σύγχρονη Εποχή. Έντουαρντ Ρόζενταλ, Στους λαβυρίνθους της συνείδησης, Σύγχρονη Εποχή. Ερνέστ Μαντέλ, Βασικές αρχές οικονομικής θεωρίας, Νέοι Στόχοι Ερνέστ Μαντέλ και Τζωρτζ Νόβακ, Η μαρξιστική θεωρία για την αλ­ λοτρίωση, Πρωτοποριακή Βιβλιοθήκη. Πωλ Σουήζυ και Σαρλ Μπετελέμ, Μερικά σύγχρονα προβλήματα του σοσιαλισμού, Διογένης. Σαρλ Μπετελέμ, Μετάβαση στη σοσιαλιστική οικονομία, Μπάυρον. Ντωτρύ, Αρμάν, Μόρτον, Οι τρεις μεγάλοι πρόδρομοι του επιστημονι­ κού σοσιαλισμού, Σαιν-Σιμόν, Φουριέ, Όουεν, Πανόραμα Ρόμπερτ Χάις, Οι μεγάλοι διαλεκτικοί Χέγκελ, Κίρκεγκαρντ, Μαρξ, Επίκουρος. Φραντς Λέζερ, Πόσο μεγάλος είναι ο άνθρωπος, Σύγχρονη Εποχή. Μάρτα Χάρνεκερ, Βασικές έννοιες του ιστορικού υλισμού, Παπαζήσης. 551

Στ. Οοόβοκι, Η ταξική δομή στην κοινωνική συνείδηση, Κάλβος. Νικολάι Ιριμπατζιάκοφ, Η Κλειώ μπροστά στο δικαστήριο της αστικής φιλοσοφίας, Δωδώνη. Συλλογικό έργο, Οι βάσεις του μαρξισμού - λενινισμού, Σύγχρονη Επι­ στήμη. Συλλογικό έργο, Αναμνήσεις για τον Μαρξ. Οι φίλοι και οι αντίπαλοι που τον γνώρισαν μιλούν για την προσωπικότητά του, Gutenberg. Ακαδημία Κοινωνικών Επιστημών ΕΣΣΔ, Η κομμουνιστική προπαγάν­ δα, προβλήματα θεωρίας και μεθοδολογίας, Μνήμη. Λεηνιοτικές αλήθειες, Σύγχρονη Εποχή. Επιλογή - παρουσίαση Θόδω­ ρος Λιακόπουλος. Ινστιτούτο Φιλοσοφίας ΕΣΣΔ, Βασικές αρχές υλιστικής φιλοσοφίας, Σύγχρονη Εποχή. Συλλογικό έργο, Η λογική του Μαρξ, Ιστορική 'Ερευνα Ερικ Χόμπσμπαουμ, Η συμβολή του Κάρολου Μαρξ στην επιστήμη της ιστορίας, Μνήμων. Ροζέ Γκαρωντύ, Καρλ Μαρξ, Ολκός. Ροζέ Γκαρωντύ, Η μεγάλη καμπή του σοσιαλισμού, Καμαρινόπουλος. Ροζέ Γκαρωντύ, Το κινέζικο πρόβλημα, Βέγας. Ροζέ Γκαρωντύ, Η ελευθερία εν αναστολή, Πλανήτης.

Νεομαρξισμός και αναθεωρητισμός Χέρμπερτ Μαρκούζε, Αντεπανάσταση και εξέγερση, Παπαζήσης. Χέρμπερτ Μαρκούζε, Σοβιετικός μαρξισμός, Καστανιώτης. Χέρμπερτ Μαρκούζε, Λόγος και επανάσταση, Υψιλον. Τέοντορ Αντόρνο, Minima Moialia, Εκδοτική Ομάδα Ανρί Λεφέβρ, Χέγκελ, Μαρξ, Νίτσε, Ράππας. Ανρί Λεφέβρ, Μαρξισμός και πόλη, Οδυσσέας. Ανρί Λεφέβρ, Μια σκέψη που έγινε κόσμος, Κένταυρος. Ανρί Λεφέβρ, Ο μαρξισμός, I. Ζαχαρόπουλος. Ανρί Λεφέβρ, Μαρξ, Πράξη. Πιέρ και Μσνίκ Φαβρ, Ο μαρξισμός μετά τον Μαρξ, I. Ζαχαρόπουλος. Λουί Αλτουσέρ, Το μέλλον διαρκεί πολύ - Τα γεγονότα, Ο Πολίτης. Λουί Αλτουσέρ, Για τον Μαρξ, Γράμματα Λουί Αλτουσέρ, 71 πρέπει ν ’ αλλάξει στο κομουνιστικό κόμμα, Σήμερα Λουί Αλτουσέρ και Ίζων Λιούις, Απάντηση στον Ίζων Λιούις, Κριτική του έργου του Λουί Αλτουσέρ, θεμέλιο. Λουί Αλτουσέρ, θέσεις, θεμέλιο. 552

Αιβάνης. Εκδόσεις 70. Πέλλα Μαξ Νέττλασυ. Η φιλοσοφία τον Μαρξ. Το κόκκινο βιβλιαράκι των μαθητών. Εμείς οι τρομοκράτες. Τσε Γκεβάρα. Ημερολόγιο Βολιβίας. Τομ Μπότομορ. Τσε Γκεβάρα. Μάρκοβιτς. Πιότρ Κροπότκιν. Μαρκούζε. Η σκέψη τον Μάο Τσε Τουνγκ. Ζωρζ Σορέλ. Ντανιέλ Γκερέν. Διεθνής Βιβλιοθήκη. Ο Λένιν και η φιλοσοφία. Η παρισινή κομούνα τον 1871 και η ιδέα τον κράτους. θεός και κράτος. Τζέημς Τζολ. Φασισμός και δικτατορία. Συλλογικό. Τομ Μπότομορ. Διαλεκτική. Διεθνής Βιβλιοθήκη. Εκδοτική Ομάδα Τζόαν Ρόμπινσον. Πλέθρον. Οι Αναρχικοί. Νήσος. Αιχμές. Νέοι Στόχοι. Κλοντ Αεφόρ. Πολιτικά κείμενα. Πολιτική εξουσία και κοινωνικές τάξεις. Πουλαντζάς. Για έναν αντιεξονσιασηχό σοσιαλισμό. Πέρυ Αντεροον. Ελίτ και κοινωνία. Νέσν Φως. Τσε Γκεβάρα. Η επανάσταση σ τ ψ Κούβα. Ζαχαρόπουλος. Βέργος. Ο Σοσιαλισμός.Αουί Αλτουσέρ. θεμέλιο. Ιστορία της Αναρχίας. Ελενθερία και αναγκαιότητα. Επίκουρος. Ανρί Αβρόν. Ο δυτικός μαρξισμός. όπλο ακαταμάχητο. Η ιστορία των ιδρντών των Ερυθρών Ταξιαρχιών. Σκέψεις πάνω στη βία. Κυβερνητική και διαλεκτικός υλισμός. Ο Αριστερισμός. Ελεύθερος Τύπος. Ο αναρχισμός. Αναγνωστίδης. Ελεύθερος Ήιπος. I. Μπακούνιν. Λατινοαμερικάνο. Στοχαστής. Νίκος Α. Μιχαήλ Μπακούνιν. Ηριδανός. Φασισμός παλιός και νέος. Τσε Γκεβάρα. θεμέ­ λιο. Αντρέ Γκλυκσμάν. Κόζικ. Σύγχρονη Εποχή. 553 . Ανρί Αβρόν. Πουλαντζάς. Ετιέν Μπαλιμπάρ. Ελεύθερη Σκέψις. Συλλογικό. Βέργος. I. Η Αναρχία. Γιόχεν Βάιχολντ. Ζωρζ Μπουργκέν και Πιέρ ΡΕμπέρ. Μιχαήλ Μπακούνιν. Ζαχαρόπουλος. Κοινωνιολογία και μαρξισμός. Καρανάσης. Ζακ Γκιγιωμώ. Πύλη. Ο αναρχισμός σήμερα. Νέον Φως. Αλμπέρτο Φραντσεσκίνι. 71 είναι η γραφειοκρατία. Ράππας. Αναρχισμός και σιτοναοιονιομός Μιχαήλ Μπακούνιν. Νέον Φως. Επίκουρος. Νίκος Α.

Ζοζέφ Γκαμπέλ. Ταξική συνείδηση και σεξουαλική χειραφέτηση. Ο Τσόμσκι για την πολιτική. Ακμών. Έρασμος. Ο Φανατικός. Μπουκουμάνης. Η διοπάθεια του καρκίνου. Στάχυ. Αντωνοπούλου. Φρονδισμός και μαρξισμός. Ο φόβος μπροστά στην ελευθερία. Μορφές ρομαντικού αντιχαπιταλισμού. Οδυσσέας. Επίκουρος. Δοκίμια αναλυτικής κοινωνιοψυχολογίας. Ραούλ Βανεγκέμ. Κατασκευή υπηκόων. Βίλχελμ Ράιχ. Κατσάνος. Micro-Mega. Μίλαν Ραα. Ε. Ψυχανάλυση και διαλεκτικός υλισμός. Βίλχελμ Ράιχ. ΡΟμπέρ Καλιβοντά. Scripta. Έριχ Φρομ. Η ψευδής συνείδηση. Μπουκουμάνης. Στάχυ. Ιβάν Ίλιτς. Μπου­ κουμάνης. Η μαζική ψυχολογία τον φασισμού.Ζύστ. Το λυκόφως των κοινωνικών θεών. Αύγουστος Στρίντμπεργκ. Βίλχελμ Ράιχ. Ελληνική Ψυχανα­ λυτική Βιβλιοθήκη. Πώς κατασκευάζεται μια γνώμη σ ’ ένα κεφάλι. Λουτρά αίματος. Βίλχελμ Ράιχ. Ραλφ Κονκόουαρντ. Η ανατομία της ανθρώπινης καταστροφικότητας. Λυσιέν Σε6. Πιέρ Μπρυνό. Η εικόνα του ανθρώπου στον Μαρξ. Ηριδανός. Η επικαιρότητα του αναρχισμού. Η κοινωνία του θεάματος. Κονστάντσο Πρέβε. 554 . Πύλη. Μικρή κατήχηση για τις κατώτερες τάξεις. Γκυ Ντεμπόρ. Έριχ Φρομ. Ακμών. Στο σοσιαλισμό φτάνεις μόνο με ποδήλατο. ο αρχάγγελος της επανάστασης. Νόαμ Τσόμσκι. Οι έχοντες και οι μη έχοντες. Χανς Μάγκνους Εντσεναμπέργκερ. Έρικ Χόφφερ. Φρονδομαρξισμός και φροϋδονπαρξωμός Κατρίν Κλεμάν. Το σύντομο καλοκαίρι της αναρ­ χίας. Αναγνωστίδης. Διεθνής Βιβλιοθήκη.Ιβάν Ίλιτς. Μπουκουμάνης. Βίλχελμ Ράιχ. Βέργος. Αιγόκερως.Α. Διεθνής Βιβλιοθήκη. Η χειραγώγηση των μαζών. Παλιές και νέες τάξεις πραγμάτων. Ράουτερ. Για μια μαρξιστική κριτική της ψυχαναλυτικής θεωρίας. Καστανιώτης. Νόαμ Τσόμσκι. Έριχ Φρομ. Νόαμ Τσόμσκι. Η επανάσταση της καθημερινής ζωής. Νόαμ Τσόμσκι. Σάυρι και Αόβι. Λιβάνης. Μπουκουμάνης. Σαιν. Έριχ Φρομ. Ακμών. Ηριδανός. Η σημασία και η φύση του οργασμού. Νόαμ Τσόμσκι. Κοινωνία χωρίς σχολεία. Αυτόνομες Εκδόσεις.

Ερωτισμός και αυτοερωτισμός. Το παιδί. 'Υψιλον. Βίλχελμ Ράιχ. Ντ. Ο εαυτός και οι άλλοι. Πύλη. Βίλχελμ Ράιχ. Βίλχελμ Ράιχ. Πύλη. Υπόθεση Αϊνστάιν. Καστανιώτης. Βίλχελμ Ράιχ. Η γραμματική της ζωής. Το παιδί. Ντ. Πύλη. Καστανιώτης. Η πολιτική της εμπειρίας και το πουλί του παραδεί­ σου. Βίλχελμ Ράιχ. Συνομιλίες με παιδιά. Ο μαξοχιστικός χαρακτήρας. Βίλχελμ Ράιχ. Βίννικοτ. Πύλη. Ρόναλντ Λαινγκ.Βίλχελμ Ράιχ. Καστανιώτης. Χειρόγραφα οργόνης. Ο σεξουαλικός αγώνας των νέων. Η λίμπιντο. Ντέιβιντ Μποαντελά. Τα γεγονότα της ζωής. Ο θίορακισμένος άνθρωπος. 555 . Ελεύθερος Τύπος. Καστανιώτης. Πύλη. Ορμή και ηδονή. Ο συσσωρευτής οργόνης. Ο θάνατος της οικογένειας. Πύλη. Ντέιβιντ Κούπερ. Βίλχελμ Ράιχ. Ελεύθερος Τύπος. Πάλμοργσν. Ρόναλντ Λαινγκ. Βίννικοτ. Σπηλιώτης. Πύλη. ο θεός κι ο διάβολος. Άνθρωποι σε μπελάδες. Εγνατία. Καστανιώτης. Ράππας. Πύλη. Άκου ανθρωπάκο. Χειρόγραφα βιοφυσικής. Η πολιτική της οικογένειας. Ρόναλντ Λαινγκ. Η ανάλυση του χαρακτήρα. Καστανιώτης. Βίλχελμ Ράιχ. η ζωή και το έργο του. Ψυχανάλυση στο θέατρο. Ο Φρόυντ κι εγώ. Καστανιώτης. Ελεύθερος Τύπος. Καστανιώτης. Η κοσμική υπέρθεση. Βίλχελμ Ράιχ. Βίλχελμ Ράιχ. Βίλχελμ Ράιχ. Το ένστικτο του θανάτου. Ντέιβιντ Κούπερ. Πύλη. Βίλχελμ Ράιχ. Χρόνος. Βίλχελμ Ράιχ. Βίλχελμ Ράιχ. Καστανιώτης. Βίλχελμ Ράιχ. Ελεύθερος Τύπος. Καστανιώτης. Βίλχελμ Ράιχ. Έβελυν Ρηντ. Καστανιώτης. Βίλχελμ Ράιχ. Βίλχελμ Ράιχ. Βίλχελμ Ράιχ. Λη Κόμερ. Σπηλιώτης. το παιχνίδι και η πραγματικότητα. Καστανιώτης. Ρόναλντ Λαινγκ. Πύλη. η οικογένεια και ο εξωτερικός του κόσμος. Ο αιθέρας. Ο παρορμητικός χαρακτήρας. Ο μύθος της μητρότητας. Η σεξουαλική επανάσταση. Ράιχ. Ρόναλντ Λαινγκ. Η εισβολή της σεξουαλικής ηθικής. Η δολοφονία του Χριοτού. Έμμα Γκολντμάν. Βίλχελμ Ράιχ. Βίλχελμ Ράιχ.

Κείμενα Ελία Κανέττι. Π. Νορμπερτο Μπόμπιο. Μήνυμα Συλλογικό έργο ιταλών μαρξιστών.Ποντύ. Πόλις. Ισότητα και ελευθερία. Μηδέ ο Μαρξ μηδέ ο Χριστός. Ανολοκλήρωτη επανάσταση. Ράππας. Η φαιά πανούκλα. θρίαμβος και τραγωδία IB. πολιτικό πορτραίτο.Φρανσουά Ρεδέλ. Από τον Χέγκελ στον Νίτσε. Δεξιά και Αριστερά. Το επαναστατικό κίνημα στο σύγχρονο καπιταλισμό. Μισέλ Φουκώ. Ντμίτρι Βολγκογκόνοφ. Νομενκλατούρα.Η χρήση των απολαύ­ σεων. Φραντς Φανόν.Οι θέσεις των μαρξιστών διαφωνούντων. Γνώση. Μισέλ Φουκώ. Μισέλ Φουκώ. Επιτήρηση και τιμωρία . Ούτε θεός. Στάλιν. Πόλις. Παπαζήσης. Πρά­ ξη. Αντιπολιτευ­ τικές τάσεις στη Σοβιετική Ένωση . Ντανιέλ Γκερέν. Σπηλιώτης. Ζιλ Ντελέξ και Φελίξ Γκουατταρί.Ποντύ. Κρατικός καπιταλισμός στη Ρωσία. Ζακ Ντεριντά. Ανθρωπισμός και τρομοκρατία. Οδυσσέας. Ιστορία της σεξοναλικότητας. Κράσικοφ. Ο πειρασμός της δύσεως. Αντρέ Μαλρώ. Η Επανάσταση των Διενθνντών. Νεοεκδοτική. Ύψιλον. Κόπελεφ. Εγκόροφ. Ράππας. Εξάντας. Ζαν. Μπερδιάγεφ.Η γέννηση της φυλακής. κομουνισμός χαι δυτική κοινωνία Δεκάτομο συλλογικό έργο. Της γης οι κολασμένοι. Μιχαήλ Βοσλένσκι. Νορμπέρτο Μπόμπιο. Τζ. Καρντάν. Ισαάκ Ντόυτσερ. Κάλβος. Μάζα και εξουσία. Πολιτικά και αντοβιογραφικά κείμενα. Μαρξισμός και χριστιανισμός. Κάλβος.Κριτική τον μαρξισμού και τον καπιταλισμού Μαρξισμός. Εξάντας. Ράππας. Ηριδανός. Εξάντας. Καρλ Λέβιτ. Οι περιπέτειες της διαλεκτικής. Μεντβέντεφ. Λερτ. Μπάρναμ. Σαρλ Μπετελέμ. Ράπ­ πας. Μπουκουμάνης. Δίφρος. Εκκρεμές. Ντανιέλ Γκερέν. Τόνυ Κλιφ. Το επαναστατικό ρήγμα στη σκέψη τον δέκατου ένατον αιώνα. ούτε αφέντης. Η αρχαιολογία της γνώσης. Παρουσία Νικ. Ζαν-Πωλ Σαρτρ. Ο μαρξισμός σήμερα. Μωρίς Μερλώ . Σύγχρονη Εποχή. Ζίμιν. Εξάντας. Καπιταλισμός και σχιζοφρένεια. Οι ταξικοί αγώνες στην ΕΣΣΔ. 556 . Μωρίς Μερλώ. Φαντάσματα τον Μαρξ. Οδυσσέας. Ράππας. Αλμπέρ Καμύ. Ο επαναστατημένος άνθρωπος.

Νέοι Στόχοι. Η εξέλιξη τον πολιτισμού. Εξάντας. Αλεξάντερ Σολζενίτσιν. θεωρία και πολιτική. Κάλβος. Πιτσιλάς. Δοκίμιο για τον άνθρωπο. Δοκίμιο πάνω στα ακραία φαινόμενα. θεωρία Ζόρες Μεντβέντεφ. Ωρόρα 557 . Ερνστ Κασσίρερ. Ο μύθος του κράτους. Οι δημοκρατίες αυτοκτονούν. Ίζων Κένεθ Γκαλμπρέιθ. 'Ερνστ Κασσίρερ. Πέρυ Άντερσον. Ινιάτσισ Σιλόνε. Η κοινωνία της αφθονίας. Ανατομία της Δημοκρατίας. Αφήνοντας τον εικοστό αιώνα. Αλεξάνδρεια ΡΕΐμόν Αρόν.Κ. Νόρμπερτ Ελίας. Ιστορικές Εκδόσεις. Η διαφάνεια του κακού. Μπρούνο Σνελ. Έντουαρντ Σαΐντ. Παπαζήσης. Κάλβος. Οικονομική ανάπτυξη. Αγρα Κλωντ Ζυλιέν. Κουλτούρα και ιμπεριαλισμός. Ράππας. Αγγελόπουλος. Φιλίππο Βιόλα. Εντγκάρ Μορέν. Η άνοδος και η πτώση του Λυσένκο.Μιλς. Η βιομηχανική κοινωνία. Ίζ. Αλκαίος. Αγγελος θ . Αιβάνης. Καραβίας. Στάχυ. Επιθετικότητα. Ήθη και κοινωνική συμπε­ ριφορά στη νεώτερη Ευρώπη. Κοινωνιολογία. Οι πολιτικές αντιλήψεις του 20ού αιώνα-Ιστορία της πολιτικής σκέψης. Φερνάν Σαρλιέ. Η κοινωνία της αφαίρεσης. Τζόναθαν Σουίφτ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης. Ίζων Πλάμενατζ. Προς τον καπιταλισμό ή προς τον σοσιαλισμό τα εργα­ τικά κράτη. Νεφέλη. Ο κομουνισμός στην Ελλάδα. Συλλογικό. Πώς θα αναδιοργανώσουμε τη Ροχκα μας. Εθνική Εταιρεία Ρούντολφ Μπάρο. Ράππας. Νεφέλη. Στάχυ. Έρα­ σμος. Η τεχνική των σύγχρονων πολιτικών μύθων. Η δυναμική του καπιταλισμού.η του ανθρώπου. θεωρίες για το τέλος της ιστορίας. Ζαν Μποντριγιάρ. Η προλεταριακή επανάστα­ ση και ο χρονστσωφικός ρεβιζιονισμός. Η εξέλιί. Δωδώνη. Οι χαρτογιακάδες. Ράιτ. Φρανσουά Σατελέ και Εβελίν Πιζιέ-Κουσνέρ. Μπρονόβσκι. Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου. Οι ελληνικές ρίζες της ευρωπαϊκής σκέψης. Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της. Φερνάν Μπροντέλ. Εντγκάρ Μορέν. Κάλβος Καρλ Πόπερ. Αλέξις ντε Τοκβίλ. Κάλβος. Ροές. θ α συνεχίσω το δρόμο μου. Η Σχολή των Δικτατόρων. 'Ερνσι Κασσίρερ. Χατζηνικολή. επίσημη έκδοση του ΚΚ Κίνας. Μεταξική του 1937. Εκδόσεις των Φίλων. Η ανακάλυψη τον πνεύματος. Η τέχνη της πολιτικής ψευδολογίας. Κόνραντ Λόρεντζ. Γνώση. Ιδεολογία.

Λιβάνης. Δωρικός. Λιβάνης. Μελέτες πάνω στον ελληνικό καπιταλισμό. Μύθος και ιδεολογία στη ραχχκή επανάσταση. Μια ζωή επαναστάτης. Αποψη. Φλόγα Γιάννης Ιμβριώτης. Προετοιμασία για τον 21ο αιώνα. Έλλη Παππά. Έλληνες μαρξιστές. Η τριλογία του πολέμου. Εκτός συνόρων. Λιβάνης. Ροές. Εναλλακτικές Εκδόοεις.Γιούργκεν Χάμπερμας. Διπλωματία.Ι. Δοκίμια μαρξιστικής φιλοσοφίας.Μια ανατομία της ηγεσίας. Χένρι Κίαινγκερ. Ροές. Λιβέρη. Α. Πώς πλούτισε η Δύση. Ο Πλάτωνας στην εποχή μας. Αρμάνιο Βαλαντάρες. Μπίρτζελ τζσύνιορ. Δωρικός. Κώοτας Μπίρκας. Το τέλος της ιστορίας και ο τελευταίος άνθρο)πος. Παπαζήση. Το τέλος της εργασίας και το μέλλον της. Νάθαν Ρόζενμπεργκ και Λ. διαστρεβλώθηκε. Σύγχρονη Εποχή. Κάκτος. Μιχάλης Ράπτης. Ο φιλοσοφικός λόγος της νεωτερικότητας. Ηγετικές προσωπικότητες . Έλλη Παππά. Δεν ξεπεράστηκε ο Μαρξ. Παντελής Πουλιόπουλος. Η σύγκρουση Ανατολής-Δύσης. Μαρ­ ξιστική κοινωνιολογική μελέτη. Εγχειρίδιο μαρξιστικής φιλοσοφίας.Ι. χωρίς εκδότη. Δελφίνο. Εστία Έλλη Παππά. Πωλ Κένεντυ. Λειψία Μιχάλης Ράπτης. νεομαρξιατές και κριτικοί τον μαρξισμού Δημήτρης Γληνός. Λιβάνης. Ο ρόλος των κομουνιστικών κομμάτων στις αστικές κοινω­ νίες. Πρωτοποριακή Βιβλιοθήκη. Φράνσις Φουκουγιάμα. Μάριος Νικολινάκος. Έλλη Παππά. Ίζέρεμυ Ρίφκιν. Λιβέρη. Τουλούπας. Αντρέας Σκαμπαρδώνης. Η Μεγάλη Σκακιέρα. Ε. Σάμιουελ Χάνχινγκτον. Αλε­ ξάνδρεια Χάουαρντ Γκάρντνερ. Ζμπίγκνιου Μπρεζίνσκι. Νέα Σύνορα 558 . Δημοκρατία ή σοσιαλιστική επανάσταση στην Ελλάδα. Α. Λιβάνης. Πέρα από κάθε ελπίδα. Ο Λένιν χωρίς λογοκριοία και εκτός μαυσωλείου. Singular. Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου. Καπιταλισμός και μετανάστευση. Το κοινωνικό γίγνεσθαι στον καιρό μας. Μάριος Νικολινάκος. Κομμούνα του 1871.

Κονδύλης. Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Παν. ο κριτικός της ιδεολογίας. Η εξουσία ως λαός και ως έθνος. Γιώργος Ρούσης. Νέα Πορεία Κορνήλιος Καστοριάδης. Κορνήλιος Καστοριάδης.Κορνήλιος Καστοριάδης. Gutenberg. Γνώση. Κέντρο Πολιτισμού Δημ. Κορνήλιος Καστοριάδης. θεμέλιο. θεμέλιο. Το κράτος. Κονδύλης. Τσουκαλάς. Αμφορέας.Πωλ Σούηζυ. Κορνήλιος Καστοριάδης. Λιβάνης. Γκοβόστης. Φιλοσοφία του ανθρώπου. Μίμης Ανδρουλάκης. Σάββας Μιχαήλ.Κλωντ Λεφόρ. Κορνήλιος Καστοριάδης. Η πείρα του εργατικού κινήματος. θεμέλιο. Γεώργιος Γεωργιάδης. θεμέ­ λιο. Βέργος. Γκοβόστης. Συλλογικό. Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα. I. Σύγχρονη Εποχή. Βέργος. Μίμης Ανδρουλάκης. Σοσιαλισμός. Οι παραγωγικές σχέσεις στη Ρωσία . Καρλ Μαρξ. Μετά. Ο Λόγος σ τ ψ Ουτοπία. Σολωμός και Χέγκελ. Ανδρομέδα Κορνήλιος Καστοριάδης . Λιβάνης.Ο χαρακτήρας της σοβιετικής κοινωνίας. Σάββας Μιχαήλ. Τσουκαλάς. εφαρμογής και πράξης. Παναγιώτης Νούτσος. Στάχυ. Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας. Η δυναμική του ελάχιστου. Παν. Κορνήλιος Καστοριάδης. Σοσιαλισμός και περεστρόικα. Λέων. Σύγ­ χρονη Εποχή. Παναγιώτης Νούτσος (επιλογή κειμένων). Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης. Παλινόρθωση ή επανάσταση. Ύψιλον. Το επαναστατικό πρόβλημα σήμερα. Ο θρυμματισμένος κόσμος. Σοσιαλιστική αυτοδιοίκηση-αυτοδιαχείριαη. Ζαχαρόπουλος. Κων. Οι μειονότητες στα μετακομουνιστικά Βαλκάνια. Ευτύχης Μπιτσάκης. Διεθνής Βιβλιοθήκη. Ράπ­ πας. Γιώργος Ρούσης. Η σοσιαλιστική σκέψη στψ Ελλάδα. Μαριλένα Κοππά. Ο αρχαίος υλισμός. Ελεφάντης. Γιώργος Ρόύσης. I. προβλήματα θεωρίας. Ζαχαρόπουλος. Λενινιστικό Λεξικό. 559 . θεμέλιο. Σύγχρονος καπιταλισμός και επανάσταση. Γληνός. Η παρακμή του αστικού πολιτισμού. Ευτύχης Μπιτσάκης. Γιώργος Ρούσης. Λιβάνης. Ευτύχης Μπιτσάκης. Παπαζήσης. Κων. θεμέλιο. Αγγελος Γ. Κομουνισμός τέλος. Ουγγρική Επανάσταση 1956. θεωρία και πράξη. Η γραφειοκρατική κοινωνία. Γιάννης Μαντζουράνης. ή η αρχή της ιστορίας. θεωρία του πολέμου. Λέων. Κορνήλιος Καστοριάδης. Ύψιλον.

Σύγχρονη Εποχή. Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος. Χρήστος Τυροβούζης. Θεσσαλονίκη. Κοινωνιολογία της οικονομίας. Γιάννης Ιωαννίδης. Βασίλης Φίλιας. Κοτζιούλας. Η διάσπαση τον ΚΚΕ. Νίκος Σβορώνος. Μάρκος Βαφειάδης. Δοκίμια. Δημήτρης Βλαντάς.ΟΠΛΑ. Εξάντας. Απομνημονεύματα. Εθνισμός και οικονομική ανάπτυξη. θεμέλιο. Η διαθήκη του Νίκου Ζαχαριάδη. Επισκόπηση της νεοελληνικής ιστορίας. Εξάντας. Σταύρος Αβδούλος. Κώστας Βεργόπουλος. Κωστής Μοσκώφ. Διονύσης Χαριτόπουλος. Κώστας Βεργόπουλος. Ο Νίκος Ζαχαριάδης.ΕΑΑΣ. Προσκήνιο. τομή της μεταπρατικής πόλης. Αναμνήσεις. Εξάντας. 560 . Αφοί Τολίδη. Εξάντας. Σύγχρονη Εποχή. Γιατί χάθηχε η νίκη. ΕΑΜ . Σοσιαλισμός και νποκουλτούρα. Διεθνής Βιβλιοθήκη. θεμέλιο. Μάριος Νικολινάκος. Στοχα­ στής. Κωστής Μοσκώφ. Ο εμφύλιος. Τάσος Βουρνάς. Αχιλλέας Παπαΐωάννου. Συνομιλίες με τον Νίκο Ζαχαριάδη. Gutenberg. Η ελληνική αντίσταση 1940-44. Κωστής Μοσκώφ. Κοινωνική ιστορία της Ελληνικής Επανά­ στασης του 19ου αιώνα. θεμέλιο. Στίνας. Αυτοδιοίκηση χαι λαϊκή δικαιοσύνη 1942-1945. Οι ρίζες του ελληνικού κομμμουνιστικού χινήματος. Ολκός. Λύσανδρος Παπανικολάου. Λευτέρης Ελευθερίου. Αντίσταση και αντιπολίτευση 1967-1974. Α. Δίφρος. θεμέλιο.Κώστας Γιαμπάνης. Εξάντας. θεμέλιο. Βασίλης Λάζαρης. Γεωργσύλας Μπέικος. Για την ελληνική Αριστερά και την ελληνική κοινωνία Αντρέας Κέδρος. 'Οταν ήμουν με τον Άρη. Ντομινίκ Εντ. Οι Καπετάνιοι. Η λαϊκή εξουσία στην Ελεύθερη Ελλάδα. Κένταυρος. Κράτος και οικονομική πολιτική στον 19ο αιώ­ να. Προσκήνιο. Γλάρος. Διπλή αποκατάσταση της Εθνικής Αντίστασης. θεμέλιο. Μήτσος Παρτσαλίδης. Εισαγωγικά στην ιστορία του χινήματος της εργατι­ κής τάξης. Γλάρος. Η τελευταία πράξη του σταλινισμού. ο αρχηγός των ατάχτων. έκδοση του συγγραφέα Αντώνης Βογιάζος. Γ. Άρης. Τάσος Βουρνάς. θεμέλιο. Αφοί Τολίδη.

Λεωνίδας Κύρκος. Χρηστός Γιανναράς. Μαρτυρίες και στοχασμοί. Ο Ιωάννης Μεταξάς και οι μεγάλες δυνάμεις. Γεράσιμος Κακλαμάνης. Αρης Αλεξάνδρου. Γεράσιμος Κακλαμάνης. Προσκήνιο. Το «ανατολικό ζήτημα» σήμερα. Οι Φίλοι της Ιστορίας. Παύλος Πετρίδης. Κώστας Παπαϊωάννου. Σπύρος Λιναρδάτος. Ο πολιτικός θεοδωράκης. Προ­ σκήνιο. Γρηγόρης Φαράκος. Η γέννηση του νεοφασισμού στην Ελλάδα. Γεώργιος Νακρατζάς. Πρόλογος Λένιν και Κρούπσκαγια. 561 . Ο πόλεμος του 1940-41 και η μάχη της Κρήτης. Βουλγαρίαν και Τούρκων. Γραμ­ μή· Γεράσιμος Κακλαμάνης. Η γέννηση του ολοκληρωτισμού. Στάχυ. Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου. Imago. Δέκα μέρες που συγκλόνισαν τον κόσμο. Προσκήνιο.Νίκος Μουζέλης. Η στενή εθνολογική συγγένεια των σημερινών Ελλήνων. Η Ελλάς ως κράτος Δικαίου. θεμέλιο. Παπαζήσης. Σπύρος Λιναρδάτος. Η ταραγμένη εξαετία 1961-1967. Μπατάβια. Ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης. Γεράσιμος Κακλαμάνης. Γιάννης Κάτρης. Γεώργιος Ράλλης. Εξάντας. Ιστορία και μελλοντολογία Ίζων Ρηντ. Ανατρεπτικά. ΗΠΑ. Ανάλυση της νεοελληνικής αστικής ιδεολογίας. Γιώργος Γάτος. Σύγχρονη Εποχή. Βαλκάνια. Εξω α π ’ τα δόντια. Επί της δομής τον νεοελληνικού κράτους. Νεοελληνισμός και ιστορικές συσχετίσεις. επιμέλεια Κώστας Βάρναλης. Η Ανατολική Μεσόγειος ως ευρωπαϊκή ιστο­ ρία Γεράσιμος Κακλαμάνης. Γεράσιμος Κακλαμάνης. Δολοφονία Ααμπράκη. όψεις υπανάπτυξης. Ύψιλον. Δόμος. Προσκήνιο. Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου. Μιχάλης Παπακωνσταντίνου. Παύλος Πετρίδης. Προσκήνιο. Προσκήνιο. Η Νέα Γιάλτα ΕΟΚ. Εισαγωγή Μάρκος Αυγέρης. Ζαν Ελλενστάιν. Προσκήνιο. Νεοελληνική κοινωνία. Γιώργος Δελαστίκ. Πολιτικές εκμυστηρεύσεις. Πολυτεχνείο. Προσκήνιο. Το πραγματικό και το φαντασιώδες στην Πολιτική Οικονομία.

θεμέλιο. Ακαδημία Επιστημών ΕΣΣΔ. 1917-1936. Παγκόσμια ιστορία. Ιστορία της σοβιετικής Ρωσίας. Κάκτος. 562 .Τάσος Μιχαλακέας (επεξεργασία ύλης). Μαλλιάρης. Κάκτος. Ιστορία τον σταλινικού φαινομένον. Πονομάριοφ. Ιστορία τον Κομμουνιστικού Κόμματος της ΕΣΣΔ. Παγκόσμια ιστορία. Ομάδα Ρώσων ιστορικών με επικεφαλής τον Ακαδημαϊκό Μπ. Αλβιν Τόφλερ. Κραναός. Ζαχαρόπουλος.Χ. Το σοκ του μέλλοντος. Αλβιν Τόφλερ. Ίκαρος. Αλβιν Τόφλερ. Κοκέν. Η ιστορία τον σοσιαλισμού. Ν. Το τρίτο κύμα. Ακμών. Φ. Πόλεμος και αντιπόλεμος. Η ιστορία τον καπιταλισμού. Γκούσταβ Βέλτερ. Η Ρωσική Επανάσταση (4 τό­ μοι). Αλβιν Τόφλερ. Πρόγραμμα και καταστατικό της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Νέες Δννάμεις. Κάλβος. Κάκτος. Η ιστορία της ρωσικής επαναστάσεως. Μέλισσα CD. Η ιστορία μιας εποχής.ROM. (Ιστορία της Σο6. Αντρισυ Ρόθστάιν. Ερευνητές.Παιδεία Μισέλ Μπω. Μαλλιάρης. Ζαν Ελλενστάιν.Παιδεία Ζαν Ελλενστάιν. Κάκτος. I. Το γαλλικό κομμουνιστικό κόμμα. Ένωσης μέχρι το τέλος τον Β' Παγκόσμιόν Πολέμου). θεμέλιο. Μισέλ Μπω.

το Βελβενδό της Κοζάνης. Επαγγελματίας κινηματογραφικός κρι­ τικός γίνεται το 1965. μετά τ ψ αποφυλάκιαή του από τις φυλακές της Αίγινας εκδίδει μαζί με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο σ τψ αρχή και πολλούς άλλους στη συνέχεια. μετά τ ψ επιστροφή τον από τ ψ Αλγερία. Μέχρι το 1946 ζει στο χωρώ της δασκάλας μάνας του. όπου εγκαθίσταται η οικογένεια μαζί με το φιλόλογο πατέρα. η Ασφάλεια χαλάει το παιδαγωγικό σχέδιο φυλακίζοντας και εξορίζοντας τον πατέρα στη διάρκεια τον Εμφυλίου. μαζί με τον Θόδωρο Αγγελόπονλο. επιχειρώντας να σπουδάσει (τρόπος του λέγειν) κινηματο­ γράφο. προσπαθώντας να τα βολέψει όπως όπως Το 1959 εγγράφεται σ τψ ιδιωτική Κινηματογραφική Σχολή Στανράκον. Από το 1963 μέχρι το 1985. με ενδιάμεσα αναγκαστικά διαλείμματα. Το 1953 εγκαθίσταται σ τψ Αθήνα. Το επαγγελματικό βόλεμα είναι η αιτία πον εγκαταλείπει τ ψ ενασχόλη­ ση με τον επαγγελματικά αβέβαιο κινηματογράφο.Βιογραφικό σημείωμα Ο Βααίλης Ραφαηλίδης γεννήθηκε το 1934 στα Σέρβια της Κοζάνης. Το 1963 προηοεμφανίζεται σαν κινηματογραφικός κριτικός από το περιοδικό «Επιθεώρηση Τέχνης». που συμπίπτουν μ ’ αυτά τον Εμφυλίου Πολέμου. Το 1966 μαζί με τον Αλέξη Γρίβα εκδίδουν το περιοδικό «Ελληνικός Κινηματογράφος» που κλείνει με τη χούντα Το 1968. τα περνάει στην Κα­ στοριά. Το 1964 και 1965 βρίσκεται σ τψ Αλγερία κοντά στον Μιχάλη Ράπτη (Μισέλ Πάμπλο). που υπηρετεί εκεί Ωστόσο. διδάσκει σ τψ Επαγγελματική Σχολή Κινηματογράφου (Στανράκον) Διδά563 . και το 1963 γνρίζει δυο ταινίες μικρού μήκονς. το περιοδικό «Σύγχρονος Κινηματογράφος» και το διευθύνει μέχρι το 1973 που το εγκαταλείπει κουρασμένος απ’ τις ίντριγκες. Τα γυμνασιακά του χρόνια. Το 1943 ακολουθεί στο βουνό τους αντάρτες γονείς τον μαζί με τον αδερφό τον. Με τ ψ αποφοίτηση δουλεύει σαν βοηθός τον Νίκον Κούνδονρον και τον Ροβήρου Μανθούλη. όπου βρίσκει προσωρινό καταφύγιο και ο περυιλανώμενος κωνσταντινουπολίτης πατέρας τον. σ τψ εφημερίδα «Δημοκρατική Αλλαγή».

σε πολλά κινηματογραφικά σεμινάρια στην «Ώρα». στο Γαλ­ λικό Ινστιτούτο. θ α ακολονθήσουν πολλές εκδόσεις κινηματογραφικών και άλλων βιβλίων. 564 . από τον Ασαντούρ Μπαχαριάν. επίσης. Από το Σεπτέμβρη του 1983 μέχρι το Σεπτέμβρη τον 1998 δουλεύει στην εφημερίδα «Έθνος» σαν κινηματογραφικός κριτι­ κός. στο Ινστιτούτο Γκαίτε. Ο ίδιος πάντα ονειρευόταν για τον εαυτό του το ανύπαρχτο επάγγελμα του αναγνώστη. στην «Τέχνη» Θεσσαλονίκης και στη Σχολή τον θεάτρου Τέχνης Το σεμινάριο στην «Ωρα» εκδίόεται το 1970 σε βιβλίο με τον τίτλο «12 μαθήματα για τον κινηματογράφο».σχει. πάντα ύστερα από πρόταση των εκδοτών και ποτέ τον ίδιον. Από το 1974 μέχρι το κλείσιμο του καθημερινού φύλλου το 1983 δονλεύει στην εφημερίδα «Το Βήμα» σαν κινηματογραφικός κριτικός και ρεπόρτερ. σχολιογράφος και επιφυλλιδογράφος.

12. 2. 5.123 Ο νεομαρξισμός___________________________________ 132 Η αλλοτρίωση--------------------------------------------------------153 Οι κριτικοί του μαρξισμού----------------------------------------. 11. 6. 5. 7. ο κομουνιστής βιομήχανος---------------------. 3.156 15 565 .104 Η διαλεκτική--------------------------------------------------------.9 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΟ ΜΑΡΞΙΣΜΟ______________________ 1. 8.111 Ο ρεβιζιονισμός-----------------------------------------------------. 2. 7. 4. Η μεγάλη ουτοπία_________________________________ 17 Σε αναζήτηση νέων αξιών___________________________ 21 Ο σαινσιμονισμός__________________________________ 25 Ο φουριερισμός____________________________________29 Ο χρωτιανοκομουνισμός του Καμπέ____________________ 35 Ρόμπερτ Όουεν. 10. 9. Ο αναρχισμός_____________________________________ 57 Ο κομουνισμός____________________________________ 69 Ο μαρξισμός______________________________________ 77 Πώς κινείται η ιστορία_____________________________ 84 Το προϊόν και το εμπόρευμα_________________________ 91 Ο νόμος της αξίας_________________________________ 96 Ο νόμος της υπεραξίας--------------------------------------------. 4. 6. 3.Π ΕΡΙΕΧ Ο Μ ΕΝ Α Πρόλογος-----------------------------------------------------------------.41 Ανταμ Σμιθ και Ντέιβιντ Ρικάρντο-------------------------------47 ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΟΥΡΕΣ ΤΟΥ____________________55 1.

301 Η αξία και η σημασία του τροτσκισμού--------------------------303 Η διαρκής επανάσταση---------------------------------------------. 7.198 Η Φεβρουαριανή Επανάσταση------------------------------------.373 .312 Η τραγωδία της Κροστάνδης--------------------------------------. 2. 3.203 Η Οκτωβριανή Επανάσταση---------------------------------------.223 Ο κλασικός λενινισμός ------------------------------------------. 7. 9. 8.349 Όταν ο Στάλιν ήταν δημοκράτης---------------------------------.---------------------------.175 Οι γάλλοι πρόγονοι των ρώσων επαναστατών------------------. 3. ζήτω ο Λένιν____________________241 Η στρατηγική της επανάστασης________________________248 Η δικτατορία του προλεταριάτου______________________ 258 Η τραγική αναγκαιότητα της γραφειοκρατίας_____________ 265 Τα παιδιά του Μαρξ και του Λένιν____________________ 270 Η δυσκολία του να είσαι κομουνιστής---------------------------.362 Ουβριερισμός--------------------------------------------------------.ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ____________________________________ 169 1. 2. 4.319 Η ευρωπαϊκή επανάσταση που δεν έγινε_________________ 325 Το παλιό καρκίνωμα της νέας γραφειοκρατίας____________ 334 ΜΕΡΟΣ ΕΚΤΟ Ο ΣΤΑΛΙΝΙΣΜΟΣ____________________________________ 341 1. 5. 6. 5. 2.280 Οι δυσκολίες της ενδοκομουνιστικής αντιπολίτευσης-----------.209 ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ Ο ΛΕΝΙΝΙΣΜΟΣ_____________________________________ 1.180 Οι επαναστάτες πρόγονοι του επαναστάτη Λένιν--------------. 8.227 Τής γης οι κολασμένοι______________________________ 233 Ο λενινισμός απέθανε. 566 Ο μεγάλος μύθος του Στάλιν---------------------------------------343 Η παρακαμπτήριος οδηγεί στη λεωφόρο-------------------------.171 Η έννοια της επανάστασης----------------------------------------. 5. 221 Βλαντιμίρ Ουλιάνοφ ή Νικολάι Λένιν. 4. 3. 6. 3.190 Η ματωμένη Κυριακή------------------------------------------------193 Η πονηρή δημοκρατία----------------------------------------------. 2. 4. 10. Το στυλ της Οκτωβριανής Επανάστασης------------------------. 4.291 ΜΕΡΟΣ ΠΕΜΠΤΟ Ο ΤΡΟΤΣΚΙΣΜΟΣ____________________________________ 1.

Οι δίκες της Μόσχας_______________________________ 380 Ο Στάλιν ήταν κεντρώος_____________________________ _388 Ο σταλινισμός ήταν ιστορικά αναγκαίος. 3. Το σχέδιο Μάρσαλ-------------------------------------------------. 4. 3.511 Τίτο και Χότζα---------------------------------------------------------525 Κάστρο και Γκεβάρα________________________________ 535 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΙΣ ΕΠΙΡΡΟΕΣ____________________________ _549 Βιογραφικό σημείωμα__________________________________ 563 567 . 2. 6. 2. 10. ο μεγάλος ρεβιζιονιστής_______________________ 423 ΜΕΡΟΣ ΕΒΔΟΜΟ Η ΠΤΩΣΗ____________________________________________433 1. 8.455 Χρουστσόφ και Μπρέζνιεφ___________________________ 463 Αντρόποφ και Τσερνιένκο-----------------------------------------. 5.435 Ο Ψυχρός Πόλεμος_________________________________442 Ο πόλεμος της Κορέας---------------------------------------------.473 Περεστρόικα με γκλάσνοστ___________________________ _477 Ο ενταφιασμός του υπαρκτού σοσιαλισμού_______________ 491 ΜΕΡΟΣ ΟΓΔΟΟ Ο ΚΟΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΣ ΠΟΛΥΚΕΝΤΡΙΣΜΟΣ________________ 499 1. 6. Ο ιμπεριαλισμός και η Κομιντέρν----------------------------------501 Μάο και Χο---------------------------------------------------------. 11.5. 8. 7.--448 Ο μεταπολεμικός σταλινισμός-------------------------------------. 4. 7. 9.________________ 395 Οι δυσκολίες της αποσταλινοποίησης___________________ 402 Ένας φαύλος κύκλος που οδηγεί στην ευθεία_____________ 410 Ο Στάλιν πηγαίνει στον πόλεμο_______________________ _418 Στάλιν.

.

.

.

ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ Ο.. ΤΟΝ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟ ΤΟΥ 1999 ΓΙΑ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΤΟΥ ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ. ΤΥΠΩΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΟΥΣ Γ. ΦΩΤΟΣΤΟΙΧΕΙΟΘΕΤΗΘΗΚΕ ΣΤΗ Μ. ΣΙΤΑΡΑ .ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ TOY ΒΑΣΙΛΗ ΡΑΦΑΗΛΙΔΗ Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΡΞΙ­ ΣΜΟΥ.θ.Ε. ΒΛΗΣΙΔΗΣ . ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟ . ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΑΟ. ΛΕΥΚΑΔΟΣ 9 ΜΟΣΧΑΤΟ ΚΑΙ ΒΙΒΑΙΟΔΕΤΗΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΗΝ Π. ΛΕΟΝΤΑΚΙΑΝΑΚΟΣ.Δ.X. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ . ΕΑΙΚΩΝΟΣ 11 ΧΑΛΑΝΔΡΙ. ΤΙΣ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ ΕΚΑΝΕ Ο Κ. ΟΡΦΕΩΣ 200 ΑΘΗΝΑ.