Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ

ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ 

ISBN: 960-7058-87-9
© Βασίλης Ραφαηλίόης
και Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 1999
I. Νικολόπουλος & Σία Ε.Ε.
Μαυρομιχάλη 15, 10679, Αθήνα
τηλ.: 3639336 - Fax: 3638489 

ΒΑΣΙΛΗΣ ΡΑΦΑΗΛΙΔΗΣ

Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ
ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ

ε κ δ ο ς ε ις

I

Τ τον

Ε ικοσ τού Π ρώ του 

στη μνήμη τον Μιχάλη Ράπτη 

Πρόλογος
Γιατί κάποτε ανακόπηκε η οικονομική ανάπτυξη στην πρώην Σοβιε­
τική Ένωση.; θ α μπορούσε ΰχας να γίνει κάτι για να ξαναπάρει μπρο­
στά μια ιδιαίτερα παραγωγική άλλοτε μηχανή, που για πρώτη φορά
στην ιστορία άρχισε να κινείται στις 7 Νοεμβρίου 1917 με το νέο
ημερολόγιο, στις 25 Οκτωβρίου με το παλιό; Για πολλά χρόνια η παρα­
γωγική μηχανή της Σοβιετικής Ένωσης δεν σταμάτησε να λειτουργεί,
παρά τις εργώδεις προσπάθειες της καπιταλιστικής Δύσης να σταματή­
σει τη λειτουργία της, παρά τη στρατιωτική επέμβαση 14 χωρών (μετα­
ξύ των οποίων και η Ελλάδα, παρακαλώ!) στη διάρκεια του εμφυλίου
πολέμου, παρά τα είκοσι εκατομμύρια θύματα του Β' Παγκόσμιου Πο­
λέμου, παρά τα άλλα τόσα θύματα των σταλινικών «εκκαθαρίσεων»
(που κόντεψαν να καθαρίσουν το σύστημα που επέβαλε ο Λένιν κατά
τις «δέκα μέρες που συγκλόνισαν τον κόσμο»), παρά την υπανάπτυξη
της τσαρικής Ρωσίας, παρά την απερίγραπτη φτώχεια των ασιατικών
περιοχών, παρά τους εξοπλισμούς που επέβαλε ο πάντα έτοιμος για
επέμβαση εχθρός, παρά το καταστροφικό για την οικονομία διαστημικό
πρόγραμμα Παρά ταύτα, και σε πείσμα όλων αυτών, ο σοσιαλισμός
επιβίωνε και η οικονομία αναπτυσσόταν για πολλά δύσκολα χρόνια στη
χώρα του Λένιν.
Όμως, στα μέσα της δεκαετίας του ’70 η σοβιετική οικονομία αρχίζει
να μαραζώνει. Γιατί; θα το δούμε στη συνέχεια Προς το παρόν ας δούμε
κάποιους αριθμούς για να μπορέσουμε να κάνουμε μια πω έγκυρη σύ­
γκριση ανάμεσα στο σοσιαλισμό και τον καπιταλισμό, αφού θυμίσουμε
πως η Σοβιετική Ένωση ήταν μια μεγάλη πολυεθνική χώρα 280 εκατομ­
μυρίων κατοίκων, κατανεμημένων σε κάπου 100 έθνη και εθνότητες, τα
οποία καταλάμβαναν το ένα έκτο της επιφάνειας της Γης.
Η ΕΣΣΛ, λοιπόν, ήταν ένα πολυεθνικό κράτος πλούσιο σε φυσικούς
πόρους. Αλλά με παραγωγικότητα πολύ χαμηλή Κάποιος είπε πως, αν
οι σοβιετικοί πολίτες δούλευαν φιλότιμα όλες τις εργάσιμες ώρες, η
Σοβιετική Ένωση θα είχε ξεπεράσει προ πολλού όλες τις αναπτυγμένες
καπιταλιστικές χώρες Ο εργαζόμενος σοβιετικός πολίτης δούλευε ωφέλιμα
9 

και παραγωγικά μόνο δύο απ’ τις εργάσιμες ώρες της ημέρας Η παρα­
γωγικότητα, μ ’ άλλα λόγια, ήταν απελπιστικά χαμηλή
Εντούτοις, αυτό δεν είχε ιδιαίτερα δυσάρεστες συνέπειες για την
οικονομία της χώρας. Το σύστημα αποδείχτηκε ανθεκτικό και στην εκ
νωθρότητος φθορά. Η σοβιετική σοσιαλιστική μηχανή έμοιαζε να δου­
λεύει από μόνη της και ερήμην των πάντων, ακόμα και των γραφειο­
κρατών, που έκαναν ό,τι περνούσε απ’ το χέρι τους για να την καταστρέψουν. Ο σοσιαλισμός έμοιαζε να έχει μια δυναμική που ενεργούσε
και παρήγαγε έργο ερήμην των διαχειριστών του.
Η Σοβιετική Ένωση, αν και ήταν η πρώτη χώρα στον κόσμο σε
παραγωγή χάλυβα, πρώτων υλών, καυσίμων και ενέργειας, αντιμετώπι­
ζε ελλείψεις ακόμα και σ ’ αυτά τα αγαθά εξαιτίας της σπατάλης ή της
αδέξιας διαχείρισης από τη μεριά μιας διεφθαρμένης γραφειοκρατίας,
που γελοιοποίησε την ιστορία των παλιών Μπολσεβίκων του Λένιν και
του Τρότσκι, ακόμα και του Στάλιν, των ανθρώπων δηλαδή που έκαναν
την Επανάσταση, και δυσφήμησε τον κομουνισμό τόσο, που θα χρεια­
στούν πολλά χρόνια για να συνελθεί.
Παρά ταύτα, τα πράγματα δεν ήταν άσχημα σε απόλυτους αριθ­
μούς. Αυτό που κάποτε άρχισε να γίνεται ανησυχητικό δεν ήταν η ανά­
πτυξη καθεαυτή, αλλά η επιβράδυνση του ρυθμού ανάπτυξης. Η ανάπτυ­
ξη δεν σταμάτησε, αλλά δεν ήταν αυτή που υπόσχονταν οι προηγούμε­
νοι δείχτες, πράγμα που θα μπορούσε να έχει σαν συνέπεια να μην
ξεπεράσει η Σοβιετική Ένοχ/η μέχρι το 2000 την πιο αναπτυγμένη
καπιταλιστική χώρα, τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως έδειχναν οι μέχρι
τα μέσα της δεκαετίας του ’70 δείκτες ανόδου της παραγωγής.
Εντούτοις, και ενώ η κρίση είχε αρχίσει να εκδηλώνεται, η σοβιετι­
κή βιομηχανία αντιπροσώπευε το 80% της αμερικανικής το 1981, ενώ
το 1913 αντιπροσώπευε μόλις το 12%. Το άλμα που είχε γίνει ήταν
εντελώς άγνωστο για τους ρυθμούς ανάπτυξης του καπιταλισμού. Ωστό­
σο, αυτό το άλμα εις ύψος θα γίνει τα τελευταία χρόνια της ζωής της
Σοβιετικής Ένωσης άλμα εις βάθος, θα επιχειρήσουμε να δούμε το πώς
και το γιατί
Στη γεωργία τα πράγματα ήταν καλύτερα, αλλά όχι ενθουσιαστικά
Το 1913 η γεωργική παραγωγή της Ρωσίας αντιπροσώπευε το 65% της
αμερικανικής και το 1981 το 85%. Ομως, για να μπορούν οι Σοβιετικοί
να μιλούν για σχετική αφθονία γεωργικών αγαθών, αυτά τα ποσοστά
έπρεπε να φτάσουν και να ξεπεράσουν το 100%.
Ωστόσο, εκεί που τελικά θα κριθεί το παιχνίδι για τους Σοβιετικούς
δεν είναι ούτε η βαριά βιομηχανία, ούτε η ελαφρά βιομηχανία, ούτε το
μάταιο διαστημικό πρόγραμμα, ούτε οι επιβεβλημένοι εξοπλισμοί Είναι
10 

η μοντέρνα τεχνολογία και η πληροφορική. Η λεγάμενη «τρίτη βιομηχα­
νική επανάσταση» που σχετίζεται με τους κομπιούτερ (η πρώτη είχε να
κάνει με τη μηχανή εξωτερικής καύσεως, την ατμομηχανή και η δεύτε­
ρη με τη μηχανή εσωτερικής καύσεως, τη βενζινομηχανή) θα παραμείνει
άγνωστη υπόθεση για τους Σοβιετικούς για πολλά χρόνια
Το 1946 τίθεται σε λειτουργία στην Αμερική ο πρώτος χρηστικός
ηλεκτρονικός υπολογιστής, ο Eniac. Αλλά οι Ρώσοι διακωμωδούν τον
όγκο του, που είναι ίσα με μια μονοκατοικία Δεν σκέφτονται πως αυτή
η «μονοκατοικία» κάνει 3.000 αριθμητικές πράξεις το δευτερόλεπτο.
Το 1951 θα γίνει στην Αμερική η πρώτη εκπομπή έγχρωμης τηλεό­
ρασης. Αλλά οι Ρώσοι λεν πως καλή είναι και η ασπρόμαυρη.
Το 1956 η Ampex θα βγάλει στο εμπόριο το πρώτο ογκώδες μαγνη­
τόφωνο. Αλλά οι Ρώσοι λεν πως είναι δύσχρηστο και συνεπώς άχρηστο.
Το 1958 κυκλοφορούν οι πρώτοι στερεοφωνικοί δίσκοι. Αλλά οι
Ρώσοι λεν πως καλοί είναι και οι μονοφωνικοί
Το 1960 ανακαλύπτονται οι ακτίνες λέιζερ. Αλλά οι Ρώσοι δεν
εντυπωσιάζονται ιδιαίτερα
Το 1971 κατασκευάζεται στην Αμερική ο πρώτος μικροεπεξεργαστής με τσιπ πυριτίου, που θα εγκαινιάσει την επανάσταση της πληρο­
φορικής των PC. Και μόνο τότε ξυπνούν οι Ρώσοι. Το 1976, που σ τψ
Αμερική ο περίφημος υπολογιστής Gray 1 θα χάνει 240 εκατομμύρια
πράξεις το δευτερόλεπτο, οι Ρώσοι αποφασίζουν επιτέλους να ενημερω­
θούν σωστά πάνω στην τεχνολογία της πληροφορικής. Που την εφαρ­
μόζουν, βέβαια, και από νωρίτερα, αλλά μόνο όταν είναι απολύτως
αναγκαία, ας πούμε στο διαστημικό πρόγραμμα Με τους PC, που στη
Δύση τους χειρίζονται και τα μωρά, θα αργήσουν να εξοικειωθούν.
Όταν βγουν στην αμερικανική αγορά α κόμπακτ-νπσκ το 1982, οι
Ρώσοι θα δηλώσουν πως προτιμούν τους δίσκους βινυλίου. Γιατί, λέει, έχουν
καλύτερο ήχο κι όχι δώτι πρέπει να αλλάξουν την τεχνολογία εγγραφής
και επεξεργασίας ήχου.
Όποιος δεν γνωρίζει, δεν χρησιμοποιεί και δεν αγαπάει την τεχνολο­
γία, κλασική και μοντέρνα, είτε κοινός πολίτης είναι είτε ο Γενικός Γραμμα­
τέας του Κομουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης, είναι καταδι­
κασμένος σε αφανισμό. Οι Αμερικανοί, μ ’ άλλα λόγια, δεν είχαν και
πολλά να κάνουν, για να «βοηθήσουν» σ τψ κατάρρευση και τη διάλυση
της Σοβιετικής Ένωσης το 1991.
Και μέσα σ ’ όλη αυτή τη γραφειοκρατική δυσκαμψία που απορρί­
πτει ανόητα κάθε τι το καινούργιο, έρχεται το 1961 ο Νικήτα Χρουστσόφ και στα καλά καθούμενα κηρύσσει το πέρας της δικτατορίας του
προλεταριάτου. Στη θέση της βάζει στα γρήγορα το παλλαϊκό κράτος.
11 

Σκέτη παραφροσύνη. Δηλαδή, τι; Από δω και πέρα την εξουσία στη
Σοβιετική Ένωση θα μπορούσε να την ασκεί ο καθένας; Έφτασε ο
κομουνισμός, έστω και πειναομένος, και δεν το κατάλαβε κανένας άλ­
λος εκτός από τον Χρουστσόφ;
Ωστόσο, ο Χρουστσόφ, για να μη γίνει εντελώς γελοίος θα σπεύσει να
κάνει τις αναγκαίες διευκρινίσεις, θα πει πως κύριος στόχος του παλλαϊ­
κού κράτους που έβγαλε α π’ το μανίκι του είναι η θεμελίωση της κομου­
νιστικής κοινωνίας. Δηλαδή, το προλεταριάτο τι έκαμνε τόσα χρόνια; Ή
μήπως δεν είχε σχέση με τ ψ εξουσία όλα αυτά τα χρόνια; Μόλις τότε
άρχιζε η θεμελίωση της κομουνιστικής κοινωνίας, λέει ο Χρουστσόφ.
Δηλαδή, ο Στάλιν τι έκαμνε τόσα χρόνια; θεμελίωνε τη θεμελίωση;
θ α γίνει ένα κιτς διάλειμμα μακράς διαρκείας με τον Μπρέζνιεφ
και το έργο «Γραφειοκρατικός Κομουνισμός» θα ξαναπαιχτεί σε αμερι­
κάνικο ριμέικ από τον Γκορμπατσόφ.
Σύντροφοι, ο αγώνας συνεχίζεται από κει που τον άφησε ο Λένιν
το 1924. Οι κανόνες του παιχνιδιού έχουν αλλάξει, οι αρχηγοί των
ομάδων έχουν αλλάζει, οι διαιτητές έχουν αλλάξει, πολλά έχουν αλλά­
ξει, εκτός από τ ψ απαίτηση των φτωχών και των τίμιων για κοινωνική
δικαιοσύνη
Η μεγάλη περιπέτεια του μαρξισμού δεν τελείωσε. Αντίθετα, χρειά­
στηκε να περάσει σ τ ψ ανυπαρξία ο υπαρκτός σοσιαλισμός για να
ξαναποχτήσει ο μαρξισμός το παλιό του κύρος και τη χαμένη του
αξιοπρέπεια
Αυτό το βιβλίο είναι μια προσπάθεια ανίχνευσης της γέννησης και
της πολιτικής μορφοποίησης της παμπάλαιας απαίτησης του τίμιου
ανθρώπου για κοινωνική δικαιοσύνη, όπως αυτή καταγράφηκε από το
μαρξισμό και «εφαρμόστηκε» από έναν άτσαλο, χαοτικό και εμπειρικό
κομουνισμό, βαθύτατα αντιμαρξκπικό κατά βάθος και κατ’ ουσία Στη
διαλεκτική σχέση θεωρίας και πράξης μας ενδιαφέρει περισσότερο η
επίδραση της «βρώμικης» πράξης πάνω σ τ ψ «καθαρή» θεωρία

Η πρώτη έκδοση αυτού του βιβλίου κυκλοφόρησε το 1990 με τον
τίτλο Η περιπέτεια του μαρξισμού (έλειπε ο επιθετικός προσδιορισμός
μεγάλη) σε συνθήκες περεστρόικας, όταν ο υπαρκτός σοσιαλισμός ψυ­
χορραγούσε ενώ εμείς πιστεύαμε πως έκαμνε λίφτινγκ. Η έκδοση εκείνη
είχε πολλές ελλείψεις. Η παρούσα έκδοση, που δεν τη θεωρώ δεύτερη
αφού δεν έχει ουσιαστική σχέση με τ ψ πρώτη, είναι αναγκαστικά και
ριζικά αναθεωρημένη και σημαντικά επαυξημένη Είναι διπλάσια σε
όγκο από τ ψ προηγούμενη έκδοση.
12 

Το διδλίο είναι γραμμένο από έναν ελαφρώς αναρχίζοντα μαρξιστή,
που ποτέ δεν υπήρξε μέλος κανενός κόμματος, ούτε του κομουνιστικού.
Και που εκτός από τον Μαρξ αγάπησε πολύ και τον Μπακούνιν. Είναι
δύσκολο να είναι κανείς κομουνιστής όντας μέλος του κομουνιστικού
κόμματος. Άλλωστε, άλλο κομουνιστής, άλλο κομματικός κομουνιστής
εξ απονομής ή εξ επαγγέλματος, άλλο κομματικός σκέτα και άλλο
αριβίστας που χάνει το διδακτορικό του στο «κολέγιο» του Περισσού ή
σ ’ όποιο άλλο ανάλογο ευαγές ίδρυμα.
Ευχαριστώ θερμά τ ψ Πολυάννα Κωνσταντοπούλου και τον Στάθη
Σταυρόπουλο, που από αγάπη και με δική τους πρωτοβουλία έφτιαξαν
το εξώφυλλο αυτού του βιβλίου.
Βασίλης Ραφαηλίδης
Αθήνα, 23/10/99

13 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
η πορεία προς το μαρξισμό
πριν από την περιπέτεια 

1. Η Μεγάλη ουτοπία
Σκοτώστε τη μάνα οας όσο είναι ακόμα νέα, λέει ο σουρεαλιστής και
κομουνιστής Πωλ Ελυάρ, ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές του αιώ­
να που τελειώνει με το θάνατο της Σοβιετικής Ένωσης. Αιωνία της η
μνήμη.
Ήταν μια καλή μητέρα για όλους εμάς τους κομουνιστές του κό­
σμου όλου, που την αγαπήσαμε, άλλοι από κομματικό καθήκον, άλλοι
από ηθική υποχρέωση και άλλοι από κεκτημένη ταχύτητα εξαιτίας της
αγάπης μας για τον Μαρξ.
Έπρεπε να σκοτώσουμε τη μάνα μας όσο ήταν ακόμα νέα και ανα­
μάρτητη. Είναι καλό να θυμάσαι αναμάρτητους τους πεθαμένους. Δυ­
στυχώς, τη σκοτώσαμε όταν έγινε 74 ετών και είχε πολύ αμαρτήσει.
Η μητέρα μας γεννήθηκε με καισαρική τομή το 1917 στην Πετρού­
πολη, γνωστή περισσότερο σε μας σαν Λένινγκραντ, και το 1991 πα­
ρέδωσε το πνεύμα στη Μόσχα· συγκεκριμένα, στους γκάνγκστερ της
Μόσχας, που είχαν επικεφαλής τον Γέλτσιν. Ο Λένιν, ο πατέρας της
και παππούς μας, πέθανε πολύ νέος, μόλις 54 ετών, ίνα πληρωθεί το
ρηθέν, οι καλοί πεθαίνουν νέοι.
Η μητέρα λυπήθηκε πολύ για το χαμό του πατέρα της. Και για να
το δείχνει και να τη βλέπει ο κόσμος και να λέει «να η κόρη του Λέ­
νιν», από το 1924 που πέθανε ο πατέρας της πήγαινε κάθε μέρα στον
τάφο του, στην Κόκκινη πλατεία, για να δει μια μούμια. Κάποιοι είχαν
βαλσαμώσει την Επανάσταση.
Αφού όλα πεθαίνουν, πρέπει να πεθαίνει και η φτώχεια που γεν­
νάει επαναστάσεις· κομουνιστικές και άλλες. Η φτώχεια βρωμάει και
βαλσαμωμένη. Αυτό πίστευε ο Μαρξ, που δεν πίστευε στο θεό, που είναι
βάλσαμο για τους απελπισμένους.
Ο μαρξισμός είναι μια απόπειρα απάντησης σε ερωτήματα τόσο
παλιά, όσο και οι μούμιες των Φαραώ. Όμως, με τον Μαρξ, για πρώτη
φορά στην ιστορία τα ερωτήματα για τη φύση και την καταγωγή του
Κακού δεν διατυπώνονται μόνο με ηθικό, δηλαδή φιλοσοφικό, αλλά και
με επιστημονικό τρόπο. Ο Μαρξ γνώριζε καλά την περιπέτεια ενός πολύ
17 

έντιμου ανθρώπου, που πίστεψε πως αρκεί να είσαι καλός χριστιανός
για να βάλεις τάξη στον κακό κόσμο.
Το 1516, ο σερ Τόμας Μορ, άγγλος λόρδος που θα προαχθεί σε
καθολικό Αγιο από τον πάπα μόλις το 1935, θα δώσει στην κυκλοφο­
ρία το βιβλίο του Περί της καλλίστης δημοκρατίας της ευρισκόμενης
επί της νέας νήσον Ουτοπίας.
Σ’ αυτή τη νέα (φανταστική) νήσο τοποθετεί ο σερ Τόμας Μορ, φίλος
του ολλανδού φιλόλογου και ουμανιστή Έρασμου, που θα γράψει το
Μωρίας εγκώμιο στο σπίτι του Μορ στην Αγγλία, ένα τόσο καλό και
δίκαιο κράτος, που θα ήταν τέλεια χριστιανικό αν οι πολίτες του μπο­
ρούσαν να ξεπεράσουν κάποιες δυσκολίες που δημιουργεί το προπατο­
ρικό αμάρτημα
Ο Μορ, ο πιο μεγάλος Αγγλος, όπως τον χαρακτηρίζουν οι Αγγλοι,
ήταν τόσο τίμιος άνθρωπος, που όταν ο Ερρίκος Η' τον κάλεσε να
επικυρώσει, με την ιδιότητα του σοφού νομομαθή, το βασιλικό διαζύ­
γιο με τη βασίλισσα Αικατερίνη την οποία είχε ήδη χωρίσει από μόνος
του για να παντρευτεί πάλι από μόνος του την Αννα Μπόλεϋν, του
είπε πως δεν θα είχε αντίρρηση να το επικυρώσει αφού ο μεγαλειότατος ήταν ήδη παντρεμένος με την Αννα Μπόλεϋν. Όμως, αρνήθηκε να
ορκιστεί πριν υπογράψει τη γνωμάτευσή του.
Ο βασιλιάς θύμωσε πολύ που δεν μπόρεσε να έχει εκτός από τη
νομική και τη θεϊκή επιβεβαίωση της ατιμίας του και πέρασε από δίκη
τον Τόμας Μορ. Στη σύνθεση του δικαστηρίου μετείχαν ο πατέρας, ο
αδερφός και ο θείος της νέας βασίλισσας, της Αννας Μπόλεϋν.
Το οικογενειακό δικαστήριο αποφάνθηκε πως ο Τόμας Μορ έπρεπε
πρώτα να πνιγεί, μετά να κρεμαστεί και στο τέλος να διαμελιστεί Αλλά
ο μεγαλόθυμος βασιλιάς μετέτρεψε την ποινή σε απλό αποκεφαλισμό.
Ένας άνθρωπος σαν τον Τόμας Μορ, ναι, είναι Αγιος. Σωστά το
κατάλαβε, αν και καθυστερημένα, ο πάντα καθυστερημένος πάπας.
Πιο σωστά, ο Μορ είναι ο Άνθροιπος για όλες τις εποχές, ο παντο­
τινός άνθρωπος, όπως λέει ο τίτλος του σχετικού με το μαρτύριο του
Μορ θεατρικού έργου του Ρόμπερτ Μπολτ. Ο Μορ είναι η τέλεια εν­
σάρκωση της ανθρωπιάς. Μόνο ένας τέτοιος άνθρωπος θα μπορούσε
να γράψει τ ψ Ουτοπία, λέξη σύνθετη από τις ελληνικές ου και τόπος,
κατασκευασμένη από τον Μορ για να ονομάσει μ’ αυτήν τη «νέα» νήσο.
Ο Μορ δεν λέει πως η Ουτοπία είναι φανταστική νήσος· λέει πως
είναι νέα νήσος. Συνεπώς φανταστική μόνο γι’ αυτούς που δεν την
επισκέφτηκαν ακόμα Δηλαδή για όλους εκτός από τον αφηγητή, τον
Ραφαέλ.
Η Ουτοπία υπάρχει για όλους τους έντιμους ανθρώπους, που νιώ­
18 

θουν άσχημα ζώντας σε ένα κόσμο, εντός του οποίου εκτός του προ­
πατορικού κυκλοφορούν και χιλιάδες άλλα αμαρτήματα Για έναν καλό
χριστιανό σαν τον Τόμας Μορ, τέλειος χριστιανός γίνεσαι όταν μπορέ­
σεις να περιορίσεις όλα τα αμαρτήματα σε ένα, το αρχικό, το πυρηνι­
κό, το προπατορικό, από το οποίο είναι αδύνατο να απαλλαγείς. Απ’
όλα τ ’ άλλα μπορείς να απαλλαγείς.
Στην Ουτοπία του Μορ επικρατεί καθεστώς άψογης κοινοκτημοσύ­
νης. Όπως λέει ο σοφός σερ και Αγιος, η κοινοκτημοσύνη είναι λύτρω­
ση από τον εγωκεντρισμό, τόσο στον ιδιωτικό, όσο και στο δημόσιο βίο.
Να, λοιπόν, τι είναι η Ουτοπία, λύτρωση από τον εγωκεντρισμό διά της
κοινοκτημοσύνης.
Σοσιαλισμός σημαίνει κοινωνισμός, κυριαρχία του συλλογικού πάνω
στο ατομικό. Τον όρο θα τον δημιουργήσει το 1830 ο σαινσιμονιστής
Πιέρ Λερού.
Είναι φανερό πως ο νεολογισμός έχει τη ρίζα του στην Ουτοπία
Και η Ουτοπία στη σκέψη του καλού χριστιανού Τόμας Μορ είναι μια
παραλλαγή του παραδείσου, αλλά μετά την «πτώση» των πρωτοπλά­
στων. Στην Ουτοπία η Εύα έχει φάει ήδη το μήλο, η ανόητη, και η
ζημιά έχει γίνει Το πρόβλημα τώρα είναι πώς θα την περιορίσουμε στο
αρχικό της κομμάτι, το θεϊκό, το μη εξαρτώμενο από τη βούληση του
ανθρώπου.
Ακριβώς αυτό είναι ο σοσιαλισμός. Ένας χριστιανισμός που δεν
κρεμάει όλα τα αμαρτήματα από το προπατορικό, αλλά προσπαθεί να
τα καταργήσει όλα εκτός από το προπατορικό. Φυσικά, ένας τέτοιος
άθλος δεν είναι για ανθρώπους· όμως, η προσπάθεια αρκεί Αλλωστε,
ούτε όλοι οι χριστιανοί μπορούν ν’ αγιάσουν όμως, η προσπάθεια αρ­
κεί για να κερδίσουν τον παράδεισο. Δηλαδή, την Ουτοπία
Η Ουτοπία είναι, κατ’ αρχάς, πρόβλημα ψυχολογικό. Αλλά όχι πα­
θολογικό, φυσιολογικότατο. Κάθε φορά που νιώθουμε άσχημα από την
υπάρχουσα γύρω μας δυσάρεστη κατάσταση φτιάχνουμε με το μυαλό
μας μια Ουτοπία ιδιωτικής χρήσεως και την κοπανάμε.
Μόλις φτάσουμε εκεί αρχίζουμε να αφαιρσύμε πολύ προσεχτικά από
το φανταστικό τοπίο τα πολύ φανταστικά και στο τέλος καταλήγουμε
σε ένα πολύ συγκεκριμένο σχέδιο, που καμιά φορά το βρίσκουμε πολύ
λογικό, ίσως και εφαρμόσιμο.
Έτσι έφτασε ο Πλάτωνας στην Πολιτεία του, την πρώτη πολύ σο­
βαρή Ουτοπία Που, βέβαια, δεν τη λέμε έτσι, πρώτον διότι ο Τόμας
Μορ είναι πολύ μεταγενέστερος και δεύτερον διότι η Ουτοπία του άγγλου σερ έχει χριστιανική ρίζα
Αν δεν σας αρέσει η πλατωνική, επισκεφθείτε την ομηρική Ουτο­
19 

πία Υπάρχει μια υπέροχη και γνηοίως ποιητική Ουτοπία στην Οδύσ­
σεια Η περιγραφή των κήπων του Αλκίνοου από τον Οδυσσέα είναι
κάτι το εντελώς συναρπαστικό, θ α δυσκολευτείτε πολύ να βγείτε απ’
αυτούς τους κήπους, για να δοκιμάσετε τις ουτοπικές προτάσεις του
Ησίοδου, ή του Πίνδαρου. Οι αρχαίοι Έλληνες ήταν φύσει ουτοπικοί.
Γι’ αυτό έκαναν αυτά που έκαναν. Η Ουτοπία παράγει έργο. Αρκεί να
έχεις ποιητική, δηλαδή κατασκευαστική διάθεση.
Ο ρωμαίος ποιητής Οβίδιος έχει αυτή τη διάθεση. Και γι’ αυτό στις
Μεταμορφώσεις θα φτιάξει μια πρώτης τάξεως Ουτοπία Χωρίς να έχει
επισκεφθεί ποτέ κάποιο τροπικό νησί φαντάζεται έναν τόπο με μια μόνο
εποχή, την Ανοιξη. Ούτε όπλα υπάρχουν, ούτε πόλεμοι γίνονται στη
βουτηγμένη στην αιώνια Ανοιξη Ουτοπία του Οβίδιου. Μη μου πείτε
πως ένα τέτοιο σχέδιο είναι ουτοπικό! Όλοι μας ξέρουμε πως ο πόλε­
μος είναι μια πολύ χειμερινή υπόθεση. Παγωνιά σ’ όλα τα μέτωπα και
σ’ όλες τις καρδιές.
Ο χριστιανικός Μεσαίωνας απαγορεύει την Ουτοπία Για κάπου δέκα
αιώνες μια μόνο Ουτοπία θα υπάρχει, ο χριστιανικός παράδεισος. Ευ­
τυχώς που ο Τόμας Μορ θα δει αλλιώς το πράμα και η φαντασία θα
αποδεσμευτεί και πάλι. Ως εν ουρανώ και επί της γης, δεν λεν οι χρι­
στιανοί; Ε, αυτό ακριβώς λέει και ο χριστιανός Τόμας Μορ.
Παράδεισος στον ουρανό; Παράδεισος και στη γη. Αιώνια ειρήνη
στον ουρανό; Αιώνια ειρήνη και στη γη. θεός ο θεός στον ουρανό;
Βοηθός θεού ο άνθρωπος στη γη αν όχι και θεός ο ίδιος, όπως θέλει
ο Νίτσε.
Ο Τομάζο Καμπανέλα θα μιμηθεί τον Τόμας Μορ και το 1602 θα
γράψει στη φυλακή την Πολιτεία τον Ήλιον. Τίποτα δεν θα εμποδίσει
να ονειρεύεται αυτόν το φιλόσοφο και ποιητή καλόγερο, το φίλο του
Γαλιλαίου, θ α περάσει 27 χρόνια της ζωής του στις φυλακές της Ιεράς
Εξέτασης, αλλά αυτός εκεί Ούτε βασιλιάδες χρειάζονται, ούτε πρίγκιπες,
ούτε καν χριστιανικά κράτη. Υπό τον ήλιο πρέπει να υπάρχει μόνο μια
Παγκόσμια Χριστιανική Αυτοκρατορία, η Πολιτεία του 'Ηλιου, στην οποία
η ατομική ιδιοκτησία θα απαγορεύεται αυστηρά. Ομοίως και ο προερχό­
μενος από την εργασία υπερβολικός ατομικός πλούτος.
Ο Καμπανέλα φαντάζεται ολόκληρο τον κόσμο ένα απέραντο χρι­
στιανικό μοναστήρι Αυτό μπορεί να (ραίνεται εντελώς τρελό, όμως η
τρέλα του Καμπανέλα είναι πέρα για πέρα., κομουνιστική! Μόνο ένας
κομουνιστής θα μπορούσε να καθίσει 27 χρόνια φυλακή χωρίς να υπο­
γράψει δήλωση μετανοίας. ΊΙς δηλώσεις μετανοίας δεν τις εφεύρε η
ελληνική Ασφάλεια, αλλά η Ιερά Εξέταση.
Το μόνο που χρειάζεται για να είσαι άνθρωπος σαν τον Καμπανέ20 

λα και σαν τους... συναδέλφους του, τους κομουνιστές, είναι εντιμότη­
τα, αξιοπρέπεια και πείσμα Δεν είναι ο κομουνισμός που κάνει τους
κομουνιστές, είναι η εντιμότητα, η αξιοπρέπεια και το πείσμα
Ο ιταλός καλόγερος Καμπανέλα από τη Νάπολη χτύπησε έγκαιρα
την καμπάνα, αλλά μερικοί ακόμα ρωτούν, όχι ποιος χτυπά την καμπάνα,
αλλά για ποιον χτυπά η καμπάνα Ο Χέμινγουαιη είπε, πολύ έγκαιρα
κι αυτός, για ποιον χτυπά η καμπάνα, για όλους χτυπά. Αλλά κάποιους,
για να νιώσουν το χτύπημα πρέπει να τους χτυπήσεις με σφυρί στο
κεφάλι, άντε με σφαίρα από Μάγκνουμ, για να φανούμε κι εμείς γεν­
ναιόψυχοι σαν τον Ερρίκο Η'.
Σιγά σιγά οι Ουτοπίες εγκαταλείπουν την περιοχή του φανταστι­
κού και μετατρέπονται σε πολύ σοβαρές προτάσεις για τ ψ αλλαγή του
κόσμου και τ ψ απαλλαγή της ανθρωπότητας από τη φτώχεια και τη
δυστυχία Μέσα από τις Ουτοπίες και με τη μεταμόρφωσή τους σε σχέδια
δράσης θα προκύψει το 1830 ο λεγόμενος ουτοπικός σοσιαλισμός. Και
με μια παραπέρα διαφοροποίηση, μέσα από τον ουτοπικό σοσιαλισμό
θα προκύψει το 1845 ο «επιστημονικός σοσιαλισμός», γνωστός και σαν
μαρξισμός.
Η σκυτάλη της Ουτοπίας περνάει από τους Έλληνες στους Αγγλους,
από τους Αγγλους στους Ιταλούς, από τους Ιταλούς στους Γάλλους (που
θα κάνουν τα περισσότερα για τον ουτοπικό σοσιαλισμό), από τους
Γάλλους στους Γερμανούς (που θα κάνουν τα περισσότερα για τον επι­
στημονικό σοσιαλισμό) και από τους Γερμανούς στους Ρώσους. Που θα
κάνουν τα περισσότερα και στψ πράξη και στψ απραξία Τελικά, τη
σκυτάλη θα τ ψ πάρει ο Γέλτσιν και θα τη βάλει εκεί που ξέρετε, το
καθίκι.
Ναι, αλλά εκτός απ’ τον Γέλτοιν υπάρχει και ο Τόμας Μορ.

2. Σε αναζήτηση νέων αξιών
Μετά τη Γαλλική Επανάσταση, ένας νέος κόσμος γεννιέται από το πτώμα
του παλιού. Είναι τόσο ακατάστατη η νέα κοινωνία των αστών, που ο
Ονορέ ντε Μπαλζάκ (1799-1850), η μεγάλη αγάπη του Μαρξ, ο γιος
χωρικών από το γαλλικό νότο, χωρίς να έχει κανένα ουσιαστικότερο
λόγο πέρα από τ ψ ειλικρίνεια που επιβάλλει ο λογοτεχνικός ρεαλισμός,
νοσταλγεί τον «παλιό καλό καιρό» της μοναρχίας και της φεουδαρχίας,
21 

τότε που όλοι ήξεραν ποιος είναι ποιος μέσα σ’ ένα αυστηρά ιεραρχη­
μένο σύστημα κοινωνικών δομών.
Μέχρι τις μέρες μας, η κοινωνική συμπεριφορά της αστικής τάξης
παραμένει λίγο ώς πολύ όμοια μ’ αυτήν που ήταν τον καιρό του Μπαλζάκ. Παρά τις αλλεπάλληλες προσπάθειες του σοσιαλισμού, ουτοπι­
κού και επιστημονικού, ειρηνικού και βίαιου, να βάλει τάξη στο αστι­
κό χάος, το χάος ενδημεί στον καπιταλισμό και συνεχώς τον απειλεί
απ’ τα μέσα. Η αστική τάξη δεν μπόρεσε να βρει ένα σταθερό αξιακό σύστημα για να πιαστεί απ’ αυτό. Ο παραδοσιακός θεός παραπα­
τάει, η παραδοσιακή οικογένεια σκοντάφτει και μόνο η πατρίδα λει­
τουργεί προς το παρόν ικανοποιητικά στο κλασικό αστικό τρίπτυχο
«πατρίς-θρησκεία-οικογένεια». Όμως, μόνη της η πατρίδα δεν μπορεί
να σηκώσει τον όγκο και το βάρος της κολοσσιαίας αστικής υπερδο­
μής κι αυτό έχει σαν συνέπεια την υπερτροφία του πατριωτισμού και
τη μεταστροφή του σε εθνικισμό.
Επειδή, όμως, το Κεφάλαιο έχει την τάση να συγκεντρώνεται σε
λίγους και όχι να επιμερίζεται σε πολλούς, οι παλιές αυτοκρατορικές
δομές της φεουδαρχίας επανήλθαν με νέα μορφή. Οι πολυεθνικές και
οι διεθνείς καπιταλιστικοί οργανισμοί μπέρδεψαν άλλη μια φορά τον
αστό και κυρίως το μικροαστό, που τρέχει να βρει καταφύγιο στα μι­
κρά παραδοσιακά αστικά σχήματα των μικρών και χαλαρών εκκλησιών,
των μικρών και ολιγομελών οικογενειών, των μικρών εθνικών κρατών.
Το μικρό μπορεί να είναι ωραίο, αλλά οι αυτοκρατορίες όλων των
τύπων, άρα και οι πολυεθνικές του Κεφαλαίου, ποτέ δεν αγάπησαν το
μικρό στο οποίο στηριζόταν η παραδοσιακή αστική τάξη. Το μικρότερο
από τα μικρά είναι το άτομο. Η αστική κοινωνία είναι κοινωνία ατό­
μων. Αλλά τα άτομα μόνο από βιοθεωρίες μπορούν να πιαστούν, ποτέ
από κοσμοθεωρίες. Ο χριστιανισμός, μια παλιά και δοκιμασμένη κοσμο­
θεωρία, τεμαχίστηκε τόσο πολύ, κυρίως με τον προτεσταντισμό, που τώρα
ο καθένας θα μπορούσε να ιδρύσει μια χριστιανική εκκλησία, προσαρ­
μοσμένη στο αστικό μεταφυσικό γούστο του ίδιου και της παρέας του.
Σωστά το λέει ο Μαξ Βέμπερ, η ταιριαστή στον καπιταλισμό θρη­
σκεία είναι ο προτεσταντισμός. Ο καθολικισμός είναι αυτοκρατορισμός,
όπως και ο φασισμός, ενώ η ορθοδοξία είναι υπαρξισμός, μια προσω­
πική σχέση με το θεό, εντελώς ακατάλληλη πλέον να οργανώσει κοινω­
νίες κατά το βυζαντινό διαρχικό πρότυπο, στο οποίο ο αυτοκράτορας
παίζει ρόλο πάπα και ο πατριάρχης επιτηρητή της καλής λειτουργίας
της κακής και βεβαρημένης συνείδησης ενός εκάστου εκ των πιστών.
Ο σοσιαλισμός είναι μια απόπειρα να βρεθούν υπερατομικές ηθικές
αξίες και συλλογικά οργανωτικά σχήματα ταιριαστά στη νέα κατάστα­
22 

ση πραγμάτων που δημιούργησε ο Διαφωτισμός, η Γαλλική Επανάστα­
ση και ο φιλελευθερισμός. Ο σοσιαλισμός δεν είναι μια άσκοπη και
ατελέσφορη νοσταλγία του «παλιού καλού καιρού» της χριστιανικής
κοινότητας (της ενορίας), αλλά μια νέα μορφή οργάνωσης των μεγά­
λων κατακτήσεων της αστικής επανάστασης, με την τεράστια προσφο­
ρά της στην ιστορία Ο σοσιαλισμός δεν είναι άκριτη και συναισθημα­
τικής τάξεως απόρριψη του αστισμού, είναι κοινωνικοποίηση των κατακτήσεών του, ξεπέρασμα του ατομικισμού του και επαναφορά του
προσώπου στη θέση που το έβαλε κάποτε ο Σωκράτης. Η κοινωνία
ατόμων, που είναι ο αστισμός, πρέπει να γίνει κοινωνία προσώπων, που
είναι ο σοσιαλισμός.
Κάποτε κοινωνία προσώπων ήταν και ο χριστιανισμός. Από τότε,
όμως, που έμπλεξε με τους αστούς προσαρμοζόμενος ταχύτατα στη νέα
κατάσταση πραγμάτων, άδειασε τελείως το περιεχόμενό του στις τρά­
πεζες και στα ταμεία των Μητροπόλεων και κράτησε για τους πιστούς
την αμηχανία στην καλύτερη περίπτωση, το -ψέμα και την απάτη στη
χειρότερη.
Ο Φόιερμπαχ, ο Νίτσε και ο Σπένγκλερ, οι τρεις πιο αποτελεσματι­
κοί πολέμιοι του χριστιανισμού, δεν είχαν καμιά σχέση ούτε με το σο­
σιαλισμό, ούτε με το μαρξισμό. Κανείς επαναστάτης δεν σκότωσε το θεό
των χριστιανών. Ο θεός των χριστιανών αυτοκτόνησε από τύψεις θεϊ­
κής συνειδήσεως για την παταγώδη αποτυχία του να εγκαταστήσει στη
γη μια κοινωνία αγάπης, ειρήνης και ευτυχίας για όλους. Ο θεός πέ­
θανε, λέει ο Νίτσε και εννοεί αυτοκτόνησε, αφού κανείς δεν θα μπο­
ρούσε να στήσει μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα μια ιδέα και ένα
ιδανικό. Ο θεός δεν είναι., κομουνιστής για να τον περάσουμε στρατο­
δικείο και να τον εκτελέσουμε για τις ιδέες του.
Ωστόσο, με το θεό πεθαμένο και το θεοκτόνο καπιταλισμό ολοζώ­
ντανο επί του παρόντος, οφείλαμε να βρούμε καινούργια ιδανικά και
αξίες, προσαρμοσμένες στην καινούργια κατάσταση πραγμάτων.
Στην αρχή, οι κοινωνιστές (σοσιαλιστές) έψαχναν στα τυφλά για
αξίες νέου τύπου. Ο Διαφωτισμός δημιούργησε το φιλελευθερισμό, αλλά
ο φιλελευθερισμός δεν δημιούργησε αξίες άλλες εκτός από αυτές που
έχουν σχέση με το άτομο και τα ατομικά δικαιώματα Όμως, εκτός από
το εγωιστικό άτομο και τις αξίες του, υπάρχει και η ολοποιούσα κοι­
νωνία και οι αξίες της.
Βέβαια, ήταν γεγονός τεράστιας ιστορικής σημασίας το σπάσιμο από
την Αστική Επανάσταση των πάρα πολύ αυστηρών φεουδαρχικών δο­
μών, που έβαζαν φραγμό στην παραπέρα ανάπτυξη των παραγωγικών
δυνάμεων, όμως νέοι κανόνες τόσο στην ατομοκεντρική αστική οικονο­
23 

μία όσο και στην ατομικιστική αστική ηθική δεν είχαν δημιουργηθεί
ακόμα το 1830 που εμφανίζεται ο σοσιαλισμός, μια απόπειρα δημιουρ­
γίας τέτοιων κανόνων, διά των οποίων επιχειρείται να μπει μια κάποια
τάξη στο αστικό χάος.
Κανείς δεν σχεδίααε και κανείς δεν μεθόδευσε το σοσιαλισμό στα πρώτα
στάδια της ανάπτυξής του. Απλώς, σι προεπαναστατικές φαντααακές ου­
τοπίες αρχίζουν να παίρνουν σιγά σιγά μια πιο ρεαλιστική μορφή και να
γίνονται προγράμματα δράσης και οργάνωσης της κοινωνίας.
Στη φεουδαρχική κοινωνία δεν υπάρχουν άτομα, υπάρχουν μόνο άρ­
χοντες και αρχόμενοι. Είναι αυτή ακριβώς η κατάσταση που δημιούρ­
γησε τον πληθυντικό ευγενείας, που στη φεουδαρχία δεν ήταν παραλογισμός. Η γραμματική δεν είναι για να εκφραζόμαστε ευγενικά, αλλά
λογικά.
Τόσο οι φεουδάρχες όσο και οι κολίγοι μιλώντας οι μεν στους δε
στον πληθυντικό ήταν απολύτως λογικοί. Όταν ο φεουδάρχης απηύθυνε το λόγο σε έναν κολίγο έλεγε «εσείς» και εννοούσε «όλοι εσείς οι
κολίγοι». Το ίδιο εννοούσε και ο κολίγος που απηύθυνε το λόγο σε έναν
φεουδάρχη. Σ’ αυτή την περίπτωση «εσείς» σήμαινε «εσύ στον οποίο
απευθύνω το λόγο και όλη η οικογένειά σου».
Μόνο οι Αγγλοι θα ξεφύγουν πολύ έξυπνα απ’ τον αστικό παραλογισμό του πληθυντικού ευγενείας. Έκαναν όμοια το δεύτερο ενικό και
το δεύτερο πληθυντικό πρόσωπο και ησύχασαν. Οι άλλοι βολοδέρνουν
ακόμα μέσα στο γελοίο γραμματικό αστικό παραλσγισμό του πληθυντι­
κού ευγενείας. (Φαντάζεστε τους αρχαίους Έλληνες να χρησιμοποιούν
πληθυντικό ευγενείας;).
Βλέπετε τα λαϊκά περιοδικά; Ακόμα εκπαιδεύουν τους αστούς στη
φεουδαρχική συμπεριφορά. Καλά κάνουν. Κάποτε θα μάθουν και οι αστοί
να είναι εκτός από γραμματικά ευγενικοί και κοινωνικοί άνθρωποι, που
νοιάζονται ουσιαστικά για τους συνανθρώπους. Αν δεν το μάθουν με
το καλό, θα το μάθουν με το κακό, ή το πολύ κακό. Ξέρετε. Ο σοσιαλι­
σμός είναι μια σειρά από κανόνες καλής κοινωνικής συμπεριφοράς για
άγρια ζώα αστικής ράτσας.
Μέχρι το 1830 κανείς απ’ αυτούς που εμείς σήμερα θα χαρακτη­
ρίζαμε σοσιαλιστές δεν λεγόταν έτσι. Και μέχρι το 1840 κανείς δεν είχε
ακούσει τον πολιτικό όρο κομουνισμός. Ωστόσο, και σοσιαλιστές και
κομουνιστές κατ’ ουσίαν και όχι κατ’ όνομα υπήρχαν και πριν απ’ αυτές
τις εντελώς συμβατικές χρονολογίες. Ο σοσιαλισμός και ο κομουνισμός
πριν απ’ το κάθε τι είναι μια πρόταξη του συλλογικού στο ατομικό,
πέρα και πάνω απ’ τις ετικέτες. Ο αστισμός είναι ακριβώς το αντίθετο.
Όπως και να ’ναι, μέχρι το 1848 οι όροι σοσιαλισμός και κομου24 

νιαμός χρησιμοποιούνται σαν συνώνυμα Σιγά σιγά όμως, xohodvu^ oc
θα φτάσει να σημαίνει πιο ριζοσπαστικός και πιο αποφασιστικός σο­
σιαλισμός.
Η σύγχυση εν πολλοίς συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας, αν και μετά
την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού πολλοί πρώην κομουνιστές θα δια­
λέξουν για τον εαυτό τους το χαρακτηρισμό «σοσιαλιστής» και άλλοι
περισσότερο καιροσκόποι θα προτιμούν το «αριστερός», έτσι γενικά και
αόριστα Η συνεχιζόμενη ασάφεια στη χρήση των όρων προφανώς ανα­
κλά μια βαθύτερη σύγχυση και ένα ουσιαστικότερο μπέρδεμα
Τελικά, ο σοσιαλισμός δεν έβαλε τάξη στο αστικό χάος. Κι αν
ζούσε ο Μπαλζάκ, πάλι θα μπερδευόταν και πάλι θα νοσταλγούσε
τη φεουδαρχική ευταξία, όπως και ο σύγχρονος Χέρμαν Μπροχ στους
Υπνοβάτες.

3. Ο σαινσιμονισμός
TV ιστορία του σοσιαλισμού στη θεωρητική του μορφή την εγκαινίαζα
ένας ξεπεσμένος κόμης, που ισχυριζόταν πως καταγόταν από τον Καρλομάγνο, ο Κλωντ- Ανρί ντε Ρουβρουά, κόμης του Σαιν-Σιμόν (17601825), και για συντομία Σαιν-Σιμόν σκέτα
Στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης ο κόμης, ίσως γιατί ήταν
ξεπεσμένος, όχι μόνο κατάφερε να γλιτώσει το κεφάλι του αλλά μπό­
ρεσε να κάνει και περιουσία Την οποία και θα φάει μέχρι δεκάρας μετά
την επανάσταση. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του αυτός ο πολύ ανή­
συχος άνθρωπος, που ο Ένγκελς τον θαύμαζε για την πρωτοτυπία και
την τόλμη της σκέψης του, θα το περάσει με δανεικά κι αγύριστα Του
τα δανείζουν προθυμότατα άνθρωποι που πίστευαν φανατικά στην ιδιο­
φυία του. Ανάμεσα τους, τραπεζίτες και επιστήμονες.
Ο Σαιν-Σιμόν ήταν καλός χριστιανός, αλλά θεωρούσε τους παπά­
δες υποδεέστερους των επιστημών. Ήταν τέτοια η πίστη αυτού του αν­
θρώπου στις δυνατότητες της επιστήμης, που συνεχώς συμβούλευε τους
φίλους του πολιτικούς και τραπεζίτες να έχουν πάντα κοντά τους επι­
στήμονες. Γιατί αυτοί θα κυβερνήσουν κάποτε τον κόσμο, έλεγε. Δυστυ­
χώς, συνεχίζουν να τον κυβερνούν οι πολιτικοί Ευτυχώς, με τη βοή­
θεια επιστημόνων, που ονομάζονται «σύμβουλοι».
Ο Σαιν-Σιμόν εκτός από το θεσμό των επιστημονικών συμβούλων ει25 

σηγείται και την πολιτική ένωση της Ευρώπης και γίνεται έτσι ένας από
τους πρωτοπόρους της ιδέας η οποία θα οδηγήσει με τον καιρό στη ση­
μερινή Ενωμένη Ευρώπη. (Για να γίνουν ευκολότερα οι αναγκαίες ανα­
γωγές, πρέπει να πούμε πως ο «κουτόφραγκος» Σαιν-Σιμόν πέθανε το
πέμπτο έτος της Ελληνικής Επανάστασης, σε ηλικία 65 ετών, και πως
ήταν ακριβώς δέκα χρόνια μεγαλύτερος από τον Κολοκοτρώνη).
Ο Σαιν-Σιμόν ήταν αυτός που έβαλε στους σκουντούφληδες νομομα­
θείς την ιδέα πως, εκτός απ’ τους νόμους, πρέπει να κοιτούν λιγάκι και
τον κόσμο γύρω τους. Δεν φτιάχνουν οι νόμοι την κοινωνία, η κοινωνία
φτιάχνει τους νόμους, λέει ο ξεπεσμένος κόμης και δημιουργεί, μαζί με
το φίλο του Ωγκύστ Κοντ, την επιστήμη της κοινωνιολογίας μ’ αυτήν την
πολύ εντυπωσιακή για τον καιρό εκείνο αντιστροφή της πυραμίδας. Οι
νόμοι δεν πρέπει να βρίσκονται πάνω απ’ το κεφάλι του λαού, αλλά κάτω
απ’ τα πόδια του. Το πρώτο βήμα προς το σοσιαλισμό (τον κοινωνισμό)
έχει γίνει με τη μετατόπιση του ενδιαφέροντος από τους νόμους στην
κοινωνία Η καινούργια επιστήμη που θα προκύψει απ’ αυτή τη μετατό­
πιση θα ονομαστεί κανωνωλογία
Ο Σαιν-Σιμόν δεν πίστευε στην ισότητα, αλλά στην ικανότητα Κάθε
μορφή ιδιοκτησίας που προέρχεται από προνόμια πάσης φύσεως και
κληρονομικούς τίτλους ευγενείας είναι καταδικαστέα Ένας κόμης, έστω
και ξεπεσμένος, ξέρει καλύτερα τι γίνεται στα αρχοντικά.
Ο Σαιν-Σιμόν κατακρίνει με την ίδια σφοδρότητα και τους φεου­
δάρχες και τους αστούς. Τους πρώτους γιατί πιστεύουν μόνο στους νόμους
(που τους φτιάχνουν οι ίδιοι) και τους δεύτερους γιατί δεν καταλαβαί­
νουν τίποτα από νόμους, καταλαβαίνουν μόνο από χρήμα Αυτή η ζεύ­
ξη πολιτικής (νόμων) και οικονομίας είναι ένα ακόμα μεγάλο βήμα τόσο
προς τη μεριά της επιστήμης της κοινωνιολογίας όσο και του σοσιαλι­
σμού, που εμφανίζεται ταυτόχρονα με την επιστήμη της κοινωνιολογίας,
που είναι μια κατ’ εξοχήν γαλλική επιστήμη.
Ο Σαιν-Σιμόν πιστεύει πως η εκβιομηχάνιση, που τότε έσκαζε μύτη,
κάποτε θα λύσει όλα τα κοινωνικά προβλήματα Άλλωστε, ο κόμης έβλεπε
ολόκληρη την κοινωνία σαν ένα τεράστιο εργοστάσιο. Πιστεύει, μ’ άλλα
λόγια, στη «διοίκηση των πραγμάτων», όπως έλεγε, στην οικονομική
διαχείριση, όπως θα λέγαμε εμείς, και όχι στη «διοίκηση των ανθρώ­
πων», την αυταρχικότητα και το ζόρισμα των εργαζόμενων. Επί του
προκειμένσυ είναι καταφάνερη άλλη μια μετακίνηση του σαιναμονισμού
προς τη μεριά εκείνου που αργότερα θα ονομαστεί σοσιαλισμός.
Ο σαινσιμονισμός, η πρώτη μορφή θεωρητικά επεξεργασμένου σο­
σιαλισμού, θα γίνει Σχολή με χιλιάδες οπαδούς στη Γαλλία κυρίως αλλά
και σ’ ολόκληρη την Ευρώπη. Είναι αυτή η Σχολή που θα δημιουργή- 

οει τους διαζευκτικούς όρους «εκμεταλλευτές και εκμεταλλευόμενοι»,
«εργαζόμενοι και αργόσχολοι». Οι σαινσιμονιστές ξέρουν πως η κοινω­
νία είναι ταξικά διαρθρωμένη, αλλά πιστεύουν στη συνεργασία και όχι
στην πάλη των τάξεων. Με σύγχρονους όρους θα μπορούσαμε ίσως να
τους χαρακτηρίσουμε σοσιαλδημοκράτες.
Το 1831 το κίνημα των σαινσιμονιστών διασπάται. Οι «συντηρητι­
κοί» παραμένουν πιστοί στις ιδέες του πεθαμένου από έξι χρόνια δά­
σκαλου και οι «προοδευτικοί» παίρνουν φόρα και συζητούν πολύ σο­
βαρά πάνω στο δύσκολο πρόβλημα της μορφής που πρέπει να έχει η
κοινωνία του μέλλοντος.
Οι «προοδευτικοί» πριν από όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα βάζουν
τα «δικαιώματα της σάρκας» και ζητούν μια εδώ και τώρα αποκατά­
σταση των φυσικών δικαιωμάτων του πέους και του αιδοίου, δύο ορ­
γάνων που υπέφεραν πολύ λειτουργώντας τους ατέλειωτους χριστιανι­
κούς αιώνες σε συνθήκες αυστηρά αναπαραγωγικές του είδους και κα­
θόλου παραγωγικές ηδονής.
Οι πάρα πολύ προχωρημένες για τον καιρό εκείνο απόψεις των
«προοδευτικών» σαινσιμονιστών προαγγέλλουν μεν την έλευση του Βίλχελμ Ράιχ κάπου έναν αιώνα αργότερα, όμως οδηγούν σε παταγώδη
αποτυχία το πρόγραμμά τους για την οργάνωση της κοινωνίας του
μέλλοντος, όπως άλλωστε ήταν φυσικό και αναμενόμενο. Δεν βάζει κανείς
εύκολα χέρι στο αιδοίο χωρίς να πάρει σοβαρά υπ’ όψη πως εκεί μέσα
είναι κρυμμένος ο σατανάς.
Αν όχι όλοι, τουλάχιστον οι ευφυείς χριστιανοί γνωρίζουν πως το
φίδι που προσέφερε στην Εύα το μήλο δεν ήταν παρά το πέος του Αδάμ
με την πραγματική βάλανο στη θέση του συμβολικού μήλου, που κρα­
τούσε στο στόμα του το συμβολικό φίδι. Η Εύα δεν «το» έφαγε αλλά
«τον» έφαγε. Η λαϊκή γλώσσα διατηρεί πάντα τον αρχικό λογικό πυ­
ρήνα των μύθων. Το προπατορικό αμάρτημα συντελέσθηκε εκείνη ακρι­
βώς τη στιγμή, στη διάρκεια του πρώτου «πηδήματος» που έκανε ο
άνθρωπος στην προσπάθειά του να μάθει να πολλαπλασιάζεται μόνος
του, χωρίς τη βοήθεια του κρεοπώλη-θεού που κόβει παιδάκια απ’ τα
πλευρά των ανδρών.
Αμαρτάνει με τρόπο προπατορικό όποιος προσπαθεί να τα κάνει
όλα μόνος του, χωρίς τη βοήθεια του θεού. Ακόμα και να δημιουργή­
σει ζωή μόνος του θέλει ο εκπεσμένος άνθρωπος, αφαιρώντας έτσι από
τον καθ’ ύλη αρμόδιο θεό την κύρια αρμοόιότητά του.
Οι «προοδευτικοί» σαινσιμονιστές, που παραμένουν χριστιανοί, λεν
πως και το χωρίς αναπαραγωγική πρόθεση, το σκέτα ηδονοπαραγωγικό πήδημα είναι εκ θεού, αφού δεν θα υπήρχε τέτοιου είδους πήδημα
27 

αν δεν το ήθελε ο θεός. Ό, τι γίνεται στη φύση δεν μπορεί παρά να
είναι εκ θεού. Αν δεν ήταν, ο θεός πρέπει να ήταν μεθυσμένος όταν
έφκιαχνε τον κόσμο. Πράγμα εντελώς ακατανόητο και από λογικής και
από θεολογικής απόψεως.
Αλλά οι άλλοι επιμένουν με πείσμα στη χριστιανική ορθοδοξία και
τότε οι «προοδευτικοί» σαινσιμονιστές την κοπανούν από το «κόμμα»
ίσα ίσα για να μπορούν να πηδούν ελεύθερα και χωρίς τύψεις χριστια­
νικής συνειδήσεως. (Οι κομουνιστές θα αργήσουν πολύ να δώσουν άδεια
πηδήματος στους κνίτες και τις κνίτισσες, με συνέπεια να φύγουν και
να παν σε κόμματα όπου το πήδημα επιτρέπεται Η σεξ-πολ είναι μια
αναμφισβήτητη πραγματικότητα Το πήδημα είναι πράγματι πολιτική
πράξη).
Η πρώτη μετακίνηση από τη σοσιαλιστική θεωρία στη σοσιαλιστική
πράξη είχε σεξουαλικό χαρακτήρα Κι αυτός ίσως ήταν ένας από τους
λόγους που οι πουριτανοί μίσησαν εξαρχής το σοσιαλισμό, ακόμα και
τον ουτοπικό. Γνήσιος σοσιαλιστής και ανερωτικός δεν νοείται σε κα­
μιά περίπτωση. 'Οταν προτιμάς το χειροποίητο έρωτα είσαι, απλούστα­
τα, μαλάκας.
Από το σαινσιμονικό σχίσμα θα ξεπεταχτεί μια σπουδαία μορφή, ο
Πιέρ - Ανρί Λερού (1797-1871), ο δημιουργός του όρου σοσιαλισμός.
Είναι ο πρώτος που συνειδητοποιεί πως αν η συζήτηση περιοριστεί στους
κύκλους των διανοουμένων και των ιδιορρύθμων, σοβαρή δουλειά όσον
αφορά τα κοινωνικά ζητήματα δεν μπορεί να γίνει Τα κοινωνικά ζητή­
ματα είναι λαϊκά ζητήματα
Αυτός είναι ο λόγος που ο Λερού ιδρύει το 1830 μια πραγματικά
ιστορική εφημερίδα, τη Σφαίρα, που από την αρχή θα δείξει πόσο σο­
βαρός είναι ο ρόλος των δημοσιογράφων στη διάδοση των σοσιαλιστι­
κών ιδεών.
Εκτός από το λαό η Σφαίρα θα επηρεάσει με τις ουτοπικά σοσια­
λιστικές ιδέες της και ένα μεγάλο πλήθος καλλιτεχνών και διανοουμέ­
νων. Ανάμεσά τους και προσωπικότητες σαν τη Γεωργία Σάνδη, τον
Λαμαρτίνο, τον Σαιντ-Μπεβ και κυρίως τον Βικτόρ Ουγκώ (1802-1885),
τον εθνικό ποιητή των Γάλλων, που θα γίνει και πεζσγράφος, προκειμένου να εκλαϊκεύσει τις σοσιαλιστικές του ιδέες, αλλά και πολιτικός,
προκειμένου να προσπαθήσει να κάνει πράξη τις ίδιες ιδέες.
Ο Ουγκώ θα ζήσει πολλά χρόνια εξόριστος εκτός Γαλλίας και η
κηδεία του το 1885 θα είναι ένα εντελώς πρωτόγνωρο στα διεθνή χρο­
νικά παλλαϊκό και πανγαλλικό συλλαλητήριο. Όλοι τώρα ξέρουν πως
οι καλλιτέχνες και οι διανοούμενοι θα παίξουν, στο σοσιαλιστικό μέλ­
λον, πρωταγωνιστικό ρόλο στη διάδοση των σοσιαλιστικών ιδεών.
28 

'Οποιος αμφιβάλλει για την παιδαγωγική αξία της τέχνης και κυ­
ρίως της πεζογραφίας δεν έχει παρά να διαβάσει τώρα αμέσως τους
Αθλίους του Βικτόρ Ουγκώ. Δεν υπάρχει η παραμικρή πιθανότητα να
μη γίνεις σοσιαλιστής, έστω μόνο συναισθηματικά, έστω μόνο ουτοπι­
κά, αν διαβάσεις αυτό το χειμαρρώδες και υπερπληθωρικό ρομαντικό
μυθιστόρημα, τη «Βίβλο του σοσιαλισμού», όπως χαρακτηρίστηκε. Τα
παθήματα του Γιάννη-Αγιάννη αποκλείεται να μη σε ταράξουν συθέμε­
λα Οι Άθλιοι του Βικτόρ Ουγκώ θα φέρουν στον προμαρξιστικής ποιό­
τητας ουτοπικό και συναισθηματικό σοσιαλισμό τουλάχιστον τους μισούς σοσιαλιστές του κόσμου.
Αν σας ενδιαφέρει η προσωπική μου περίπτωση, αυτό το ογκώδες
μυθιστόρημα, που το διάβαζα κατά την περίοδο των προαγωγικών εξε­
τάσεων από την προτελευταία στην τελευταία τάξη του γυμνασίου, θα
μου στοίχιζε μια χρονιά στην ίδια τάξη αν δεν ήμουν γιος καθηγητή,
για τον οποίο οι συνάδελφοι του πατέρα έκαναν κάποιες ταξικές δια­
κρίσεις. Κινδύνεψα να χάσω τότε μια σχολική χρονιά, κέρδισα όμως από
τότε την αυτοστράτευσή μου στην Αριστερά, για την οποία και ευγνω­
μονώ το «πνεύμα» του Βικτόρ Ουγκώ, χωρίς τη βοήθεια του οποίου
το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας δεν θα είχε γραφεί.

4. Ο φουριερισμός
Ο Σαρλ Φουριέ (1772-1837), δώδεκα χρόνια νεώτερος του Σαιν-Σιμόν
(και δύο του Κολοκοτρώνη) είναι το αγλάισμα και η δόξα του ουτοπι­
κού σοσιαλισμού, που στην περίπτωσή του δεν είναι και τόσο ουτοπι­
κός, αφού μοντέρνες παραλλαγές φαλανστηρίων, σαν τα εβραϊκά κιμπούτς,
συνεχίζουν να υπάρχουν μέχρι τις μέρες μας.
Τα φαλανστήρια ή φαλαγγιστήρια όπως τα λεν άλλοι, είναι συ­
νεργατικά και συνεταιριστικά αγροτικά κοινόβια, που σχεδίασε με
κάθε λεπτομέρεια ο ευφυέστατος και εξαιρετικά ευέλικτος Σαρλ Φου­
ριέ, ένας πρώην υφασματέμπορας, που όταν χρεοκόπησε άρχισε να
αναρωτιέται γιατί χρεοκόπησε, για να καταλήξει τελικά στο συμπέ­
ρασμα πως οι έμποροι χρεοκοπούν πιο εύκολα από τους παραγω­
γούς, διότι είναι παράσιτα, διότι ζουν σε βάρος και των παραγω­
γών και των καταναλωτών και διότι τους βαρούν από δύο μεριές
και οι παραγωγοί και οι καταναλωτές και πολύ καλά τους κάνουν,
29 

αυτούς τους κοριούς, που πρέπει να τους πατάει κανείς με το τα­
κούνι όπου τους συναντά. Το μίσος αυτού του πρώην εμπόρου για
τους εμπόρους ήταν αβυσσαλέο.
Σημειώστε πως ο Μαρξ στο Κεφάλαιο, ίσως επηρεασμένος και από
τον Φουριέ, που πολύ τον εκτιμούσε, αρχίζει την κριτική του καπιταλι­
σμού από το εμπόριο. Μόνο που ο Μαρξ σαν εμπόρους αντιλαμβάνε­
ται κυρίως τους πράκτορες των παραγωγών (τους λέμε και πρατηριούχους ή εμπορικούς αντιπροσώπους). Ενώ ο Φουριέ, σε μια εποχή κατά
την οποία δεν ήταν ακόμα καλά οργανωμένη η καπιταλιστική παρα­
γωγή, όταν λέει έμπορος εννοεί τον ελεύθερο επαγγελματία, που αγο­
ράζει φτηνά εδώ και πουλάει ακριβά εκεί, προσπαθώντας να κλέψει και
τον παραγωγό από τον οποίο αγόρασε το εμπόρευμα και τον κατανα­
λωτή στον οποίο θα το πουλήσει Για τον Φουριέ τίμιος έμπορος δεν
υπάρχει Και όταν εμφανιστεί κανένας, χρεοκοπεί λόγω εντιμότητας. Να,
λοιπόν, γιατί χρεοκόπησε ο ίδιος.
Αυτή η φουριερική αλήθεια δύσκολα αμφισβητείται. Και δεν είναι
κατ’ ανάγκην μαρξιστική αλήθεια Είναι γενική διαπίστωση. Άλλωστε
ο Φουριέ παρέμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του φανατικός εχθρός της
ισότητας. Αν και τον χαρακτηρίζουμε ουτοπικό σοσιαλιστή, στο νου του
ο Φουριέ είχε έναν πολύ ιδιόρρυθμο καπιταλισμό, τόσο διαφορετικό απ’
αυτόν που γνωρίζουμε, που θα μπορούσε να είναι και σοσιαλισμός.
Μιλούμε για μια εποχή που όλοι οι κοινωνιστές ψάχνονται και τί­
ποτα δεν έχει κατασταλάξει. Ο σοσιαλισμός δεν φτιάχτηκε από κάποιον
θεωρητικό' προέκυψε μέσα από μακρόχρονες κοινωνικές διεργασίες με
τη μέθοδο της δοκιμής και του λάθους.
Ο φουριερισμός εκτός από ουτοπικός σοσιαλισμός είναι και χριστια­
νισμός και- φασισμός. Ο φουριερισμός είναι μια μαγική μεν, αλλά εντελώς
μαγευτική εικόνα Ένα μέρος του φουριερισμού, που αρχίζει την τρε­
χάλα του στην ιστορία από χριστιανική αφετηρία, θα φτάσει στον κο­
μουνισμό και ένα άλλο στο φασισμό.
Ο Φουριέ στηρίζει το κοινωνικό του σύστημα στο νόμο της παγκό­
σμιας έλξης του Νεύτωνα Γιατί ισορροπεί τόσο σταθερά το Σύμπαν,
που έχει μέσα του μια απειρία ετερόκλητων πραγμάτων και δεν μπορεί
να ισορροπήσει, έστω και ασταθώς, ένα τόσο δα κολομπότσι, σαν την
ανθρώπινη κοινωνία; αναρωτιέται ο Φουριέ.
Αν ο θεός έφκιαξε τον κόσμο, και ο Φουριέ δεν αμφιβάλλει καθό­
λου περί αυτού, δεν μπορεί να τον έφκιαξε βάοει δύο εντελώς διαφο­
ρετικών αρχιτεκτονικών σχεδίων, το ένα για το άπειρο Σύμπαν και το
άλλο για την πεπερασμένη κοινωνία των ανθρώπων. Αν θέλουμε να εί­
μαστε συνεπείς και με τη χριστιανική θεολογία και με τη μαθηματική
30 

λογική, λέει ο πολύ καλός μαθηματικός Φουριέ, πρέπει να δεχτούμε πως
το μπάχαλο που υπάρχει στη γη προκύπτει από παραποίηση ή πλα­
στογράφηση του συμπαντικού σχεδίου του Καλού θεού. Δεν καταλά­
βαμε το λόγο του θεού- όχι αυτόν που είναι καταγραμμένος στις Γρα­
φές, τον άλλο που είναι γραμμένος στη φύση.
Στο Σύμπαν δεν υπάρχει ίχνος ισότητας μεταξύ των ουρανίων σω­
μάτων. Εντούτοις, αυτά ισορροπούν τέλεια, λέει λογικότατα ο Φουριέ.
Μήπως θα μπορούσαν και οι άνθρωποι, παραμένοντας εντελώς άνισοι,
ακριβώς όπως τους έφκιαξε ο θεός, να ισορροπήσουν τέλεια μέσα σε
ένα κοινωνικό καθεστώς απόλυτης ανισότητας;
Παίρνει, λοιπόν, μολύβι και χαρτί ο Φουριέ και αρχίζει να κάνει
λογαριασμούς προσπαθώντας να ανακαλύψει μέσα στην κοινωνία όσο
το δυνατόν περισσότερα είδη ανισότητας. Όσο πιο πολλά, τόσο πιο κοντά
στο νόμο της παγκόσμιας έλξης θα βρεθεί η εντελώς συναρπαστική θεωρία
του, ένα τρελό κράμα θεολογίας, μαθηματικών και αστροφυσικής.
Τελικά, ψάχνοντας προσεχτικά, ο Φουριέ ανακαλύπτει 810 είδη ανι­
σότητας. Συνάγει τον αριθμό 810 από τους ποικίλους συνδυασμούς των
13 ανθρωπίνων παθών, όπως τα περιγράφει ο χριστιανισμός.
Όλα τα πάθη, όλα τα ανθρώπινα ελαττώματα είναι αποδεκτά από
το μεγαλόθυμο Φουριέ. Μόνο ο θεός ξέρει γιατί έχουμε τόσο πολλά
ελαττώματα Πάντως, αφού τα έχουμε, καλώς τα έχουμε. Εκ θεού τα
έχουμε. ΤΙ να κάνουμε, να πάμε στον ψυχαναλυτή ή τον ψυχίατρο; Α,
πα πα! Αλλωστε, πού να βρεις ψυχαναλυτή και ψυχίατρο στην ιδανική
κοινωνία του Φουριέ, μια εντελώς υποδειγματική κοινωνία βασισμένη
όχι στη ισότητα αλλά στην ανισότητα;
Έχουμε και λέμε, 810 ανδρικού τύπου ανισότητες συν 810 γυναι­
κείου, σύνολο ανισοτήτων 1620. Είναι ο ιδανικός αριθμός των κατοί­
κων ενός φαλανστηρίου, ή φαλαγγιστηρίου, δηλαδή ενός κοινοβίου που
στεγάζει τη φάλαγγα των 1620 εντελώς διαφορετικών μεταξύ τους
ατόμων. Αλλα 1620 εντελώς διαφορετικά μεταξύ τους άτομα στεγάζο­
νται σε ένα άλλο φαλανστήριο και πάει λέγοντας, μέχρι να γεμίσει ο
κόσμος φαλανστήρια και οι συμπαντικοί νόμοι του θεού να γίνουν
επιτέλους και κοινωνικοί νόμοι.
Όμως, το δύσκολο δεν είναι το στήσιμο ενός φαλανστηρίου, αυτό
μπορούν να το κάνουν και οι καλόγεροι, το δύσκολο είναι να μοιρά­
σεις όσο γίνεται πω δίκαια το εισόδημα που έρχεται στα ταμεία ενός
φαλανστηρίου, που δουλεύει σαν παραγωγικός και ταυτόχρονα κατα­
ναλωτικός συνεταιρισμός. Ο οποίος, ούτε αγοράζει απ’ έξω, ούτε που­
λάει έξω τίποτα Όλα τα χρειώδη τα παράγει και τα καταναλώνει το
φαλανστήριο.
31 

Το φαλανσιήριο έχει πλήρη παραγωγική επάρκεια στα πάντα, από
αγγουράκια μέχρι σώβρακα. Φυσικά, σε ένα φαλανστήριο του 1830 δεν
ψάχνει κανείς ούτε για τηλέφωνο, ούτε για τηλεόραση. Το φαλανστηριακό σύστημα οργάνωσης της κοινωνίας δεν προβλέπει άλλες εφευρέ­
σεις εκτός από αυτές που είχαν ήδη γίνει μέχρι την εμφάνισή του και,
βέβαια, δεν έχει καμιά σχέση μ’ αυτό που λέγεται πρόοδος. Αλλωστε,
το φαλανστήριο είναι χριστιανικής εμπνεύσεως κατασκευή. Και στο
χριστιανισμό καλό είναι τα πράγματα να σταματούν εκεί που τα στα­
ματάει ο θεός.
Το υβρίδιο, το προερχόμενο από διασταύρωση μαθηματικής και θεολογικής σκέψης που είναι ο φαλανστήριο, μπορείτε να το πείτε και τέρας
αν δεν σας συγκινεί η ποίηση και κυρίως η αγωνία του ανθρώπου να
βρει τρόπους να ζήοει ανθρώπινα σ’ αυτόν τον άθλιο κόσμο, τον γεμά­
το εμπόρους κάθε είδους, των εμπόρων ιδανικών μη εξαιρούμενων.
Και τώρα, κυρίες και κύριοι, το μεγάλο κατόρθωμα του Φουριέ, η
κατανομή του κέρδους με έναν τρόπο τόσο δίκαιο, που ούτε οι κομου­
νιστές στην αταξική κοινωνία του μέλλοντος δεν θα μπορούσαν να τον
έχουν. Από το φασισμό της απόλυτης φυσικής ανισότητας, με τη βοή­
θεια του θεού πάμε κατ’ ευθείαν στη σχεδόν θεϊκή δικαιοσύνη, τη
βασισμένη στην απόλυτη, θεϊκή ανισότητα
Στο φαλανστήριο όλοι είναι και παραγωγοί και καταναλωτές ταυ­
τόχρονα Και όλοι έχουν ατομική ιδιοκτησία Η κοινοκτημοσύνη απα­
γορεύεται αυστηρά, διότι δεν τη θέλει ο θεός. Που αν την ήθελε θα
την είχε φτιάξει από καιρό, από την έκτη ημέρα της Δημιουργίας. Ωστόσο,
κανείς εκεί μέσα δεν νιώθει αδικημένος. Και, φυσικά, κανείς δεν θέλει
να φύγει Να πώς γίνεται το θαύμα
Το εισόδημα καταμερίζεται ανάμεσα στο κεφάλαιο κατά τα 4/12,
στο ταλέντο κατά τα 3/12 και στην εργασία κατά τα 5/12. Αυτό ση­
μαίνει πως όποιος έχει μόνο κεφάλαιο και δεν θέλει να δουλέψει (δι­
καίωμά του) και για κακή του τύχη δεν έχει ταλέντο σε τίποτα, όντας
μέλος του παραγωγικού και ταυτόχρονα καταναλωτικού συνεταιρισμού
που είναι το φαλανστήριο, εισπράττει μόνο από το ποσοστό του 4/12
που προορίζεται για τους κεφαλαιούχους, το μοιράδι του ανάλογα με
το κεφάλαιο που έχει επενδύσει
Αυτός που δεν έχει ούτε κεφάλαιο ούτε ταλέντο σε κάτι, αλλά ερ­
γάζεται, εισπράττει σύμφωνα με τις ώρες που εργάστηκε (δικαίωμά του
να εργαστεί όσες ώρες θέλει) από τα 5/12 των εσόδων που μοιράζο­
νται στους εργαζόμενους.
Αυτός που έχει κάποιο ταλέντο, ας πούμε τραγουδιστικό ή υποκρι­
τικό, και διασκεδάζει τα 1620 μέλη του φαλανστηρίου, εισπράττει, κατά
32 

τη σπανιότητα και το μέγεθος του ταλάντου του, πράγμα που αποφασίζεται από όλους διά ψηφοφορίας, από τα 3/12 των εσόδων που προο­
ρίζονται για τα ταλέντα
Αν κάποιος είναι και κεφαλαιούχος και εργαζόμενος και ταλαντού­
χος, εισπράττει και από τις τρεις κατηγορίες. Και, βέβαια, όσοι δεν έχουν
κεφάλαιο κάνουν οικονομίες για να το αποχτήσουν, ώστε να εισπράτ­
τουν και από τη μερίδα του κεφαλαίου.
Αυτό σημαίνει πως ο καπιταλισμός όχι μόνο δεν καταργείται στο
κοινόβιο που λέγεται φαλανστήριο, αλλά γίνεται ιδανικό αφού όλοι
στοχεύουν το κέρδος προκειμένου να το επενδύσουν στη μερίδα «κε­
φάλαιο». Μ’ άλλα λόγια, τα έσοδα δεν μοιράζονται ούτε κατά την
εργασία του καθενός, ασχέτως άλλων παραγόντων, όπως στο σοσιαλι­
σμό, ούτε κατά τις ανάγκες του καθενός, όπως στον κομουνισμό της
μελλοντικής αταξικής κοινωνίας. Πάντως κανείς δεν νιώθει αδικημένος
μέσα σ’ αυτό το ιδιοφυές καπιταλιστικό σύστημα διανομής των εσόδων
με μια πολύπλοκη και σχολαστική λογιστική. Το φαλανστήριο το κυ­
βερνούν οι λογιστές.
Και αν νομίζετε πως όλα αυτά έμειναν στην οργιώδη φαντασία του
Φουριέ πλανάσθε πλάνην οικτράν. Ο Φουριέ είχε τον Απόστολο Παύ­
λο του. Λεγόταν Βικτόρ-Προσπέρ Κονσιντεράν. Αυτός ο φοβερός άν­
θρωπος όργωσε τον κόσμο διαδίδοντας με γνήσιο πάθος την παλιά
θρησκεία της αγάπης βελτιωμένη κατά το σημαντικότερο και απολεσθέν
σκέλος της, την κοινωνική δικαιοσύνη. Χιλιάδες φαλανστήρια θα ξεφυ­
τρώσουν παντού στην Ευρώπη αλλά και στην Αμερική. Φυσικά, όλα θα
διαλυθούν σε λίγα χρόνια εκτός από ένα στην Αμερική, που υπάρχει
ακόμα Από τότε!
Τα κοινωνικά φαινόμενα δεν επιμερίζονται Ο καθένας θα μπορού­
σε να στήσει ένα κομουνιστικό, ας πούμε, κοινόβιο. Αλλά αυτό δεν ση­
μαίνει πως έφερε τον κομουνισμό στην κοινωνία Μόνο στην παρέα του
τον έφερε και μάλιστα μόνο στις ενδοπαρεϊκές σχέσεις. Εξω από την
παρέα, μην τον είδατε μην τον απαντήσατε τον κομουνισμό.
Η απροσδόκητα μεγάλη επιτυχία του φουριερισμού και η ταχύτατη
εξάπλωσή του πρέπει να συνδέεται με τον τεκτονισμό. Αλλά και με την
καρμποναρία Πιο σωστά, αυτά τα τρία εσωστρεφή, κλειστά και αντικρατικά κινήματα, ο φουριερισμός, η καρμποναρία και ο τεκτονισμός,
κάπου πρέπει να συναντήθηκαν.
Ιδιαίτερη απήχηση είχε ο φουριερισμός ανάμεσα στους καρμπονά­
ρους της Ιταλίας και της Γαλλίας, αυτούς που περισώζουν το όνομά τους
στη γνωστή μακαρονάδα Κανείς δεν ξέρει πώς ακριβώς ξεφύτρωσαν γύρω
στο 1800 οι καρμπονάροι, που σημαίνει καρβουνιάρηδες, πρώτα στη
33 

Νότια Ιταλία, μετά στη Βόρεια Ιταλία και μετά στη Γαλλία Από το
όνομά τους εικάζουν οι μελετητές πως στην αρχή οι καρμπονάροι ήταν
μια κλειστή συντεχνία καρβουνιάρηδων, που ίσως μετεξελίχτηκε σε τε­
κτονική Στοά.
Είναι βέβαιο πως οι Μασόνοι (κτίστες σημαίνει η λέξη) είναι μετε­
ξέλιξη κάποιας μεσαιωνικής κλειστής συντεχνίας, σαν τις περίφημες
κομπανίες των κτιστών της Ηπείρου, που είχαν δικά τους σήματα ανα­
γνώρισης και δική τους ιδιόλεκτο για να μη διαρρέουν τα πολύτιμα
μυστικά της τέχνης τους. Είναι επίσης βέβαιο πως στην Ιταλία οι καρ­
μπονάροι, αμέσως μετά την κατάκτηση της χώρας από τον Ναπολέοντα οργάνωσαν αντάρτικο που δυνάμωνε συνεχώς και περισσότερο μέ­
χρι την ήττα του Ναπολέοντα το 1815, οπότε οι Ισπανοί επέστρεψαν
σαν κατακτητές στο ιταλικό Νότο και οι Αυστριακοί βρήκαν την ευ­
καιρία να τρυπώσουν στον ιταλικό Βορρά.
Το 1815 οι μυστικές και συνωμοτικές οργανώσεις των καρμπονά­
ρων θα γίνουν η βάση στην οποία θα στηριχτεί ο Τζιουζέπε Ματσίνι
για να οργανώσει το 1831 το Ρίζορτζιμέντο (ανάσταση σημαίνει η λέξη),
το εθνικό ενωτικό ιταλικό κίνημα, που το 1861 θα καταλήξει στην ένωση
των πολλών κρατιδίων της Ιταλίας σε ενιαίο κράτος.
Οι τεκτονικές Στοές, ένα διεθνές όργανο του φιλελευθερισμού, μια
κλειστή οργάνωση αντιαυτοκρατορική και αντιμοναρχική εκ κατασκευής
με τεράστιο έργο στον τομέα της εκλαΐκευσης και της διάδοσης των
φιλελεύθερων ιδεών (μην ξεχνάμε πως η δική μας Φιλική Εταιρία ήταν
τεκτονική Στοά) κάποτε συναντήθηκαν με τους καρμπονάρους, το ιτα­
λικό ανάλογο των δικών μας Αρματολίών και Κλεφτών, με την ίδια
περίπου έννοια που οι δικοί μας Φιλικοί κάποτε συναντήθηκαν με τους
δικούς μας Αρματολούς.
Όλα δείχνουν πως ο Κονσιντεράν ήταν Τέκτων ή πως χρησιμοποίη­
σε τους Τέκτονες για να διαδώσει το φουριερισμό, που έχει πολλά κοι­
νά με τον τεκτονισμό: τ ψ κλειστότητα, τ ψ αλληλεγγύη, το μυστικιομό,
τ ψ εχθρότητα προς τις επίσημες, τις κρατικές δομές εξουσίας, αλλά και
τ ψ αδιαφορία για τις επίσημες, τις κατεστημένες εκκλησίες, προς κάθε
τι, εν πάση περιπτώσει, που εμποδίζει τον αστό να ενεργήσει σαν άτο­
μο και να υπερασπιστεί τα προσωπικά του συμφέροντα
Ο καπιταλιστικού προσανατολισμού φουριερισμός θα δώσει τη
θέση του σε άλλες μορφές σοσιαλισμού, πιο επαναστατικού. Οι εξαι­
ρετικά μακρόβιες συντεχνίες που πρωτοεμφανίστηκαν κατά το Με­
σαίωνα θα μετεξελιχθούν σε συνδικάτα παντού στον κόσμο εκτός από
τη φασιστική Ιταλία, όπου θα αποτελέσουν το σκληρό πυρήνα του
φασιστικού κράτους. (Ο Μουσολίνι χαρακτήριζε συντεχνιακό το κρά­
34 

τος του και ζητούσε το κάθε συνδικάτο να υπερασπίζεται μεν τα
κλειστά του συμφέροντα, αλλά σε καμιά περίπτωση να μη συντονί­
ζει τη δράση του με άλλα συνδικάτα στα πλαίσια μιας εργατικής Συ­
νομοσπονδίας).
Και μόνο οι Στοές θα απομείνουν ατάραχες σαν αταβιστικά κατά­
λοιπα ενός πολύ παλιού παρελθόντος. Τώρα πλέον οι Στοές, με τη με­
γάλη και θετική ιστορία τους, δεν είναι παρά φωλιές αριβιστών, που ο
ένας πατάει στη ράχη του άλλου για να αναρριχηθεί, τσαλαπατώντας
όταν χρειάζεται και θεσμούς και αξίες. Αλλά και ανθρώπους, ίσως πιο
άξιους απ’ τους Τέκτονες.
Ο μύθος σε όλες του τις παραλλαγές, και ειδικότερα στη φουριερική,
δηλώνει πως η επιθυμία για κοινωνική δικαιοσύνη και αρμονική συνύ­
παρξη των ανθρώπων είναι τόσο μεγάλη και τόσο παλιά, που θα ήταν
αδύνατο να μη συγκινήσει έναν στοιχειωδώς ευαίσθητο άνθρωπο.

5. Ο χριστιανισμός του Καμπέ
Το 1840 ο γάλλος νομομαθής Ετιέν Καμπέ δημοσιεύει το μυθιστόρη­
μα Ταξίδι α τψ Ικαρία Πρόκειται για την περιγραφή μιας ακόμα Ου­
τοπίας, η οποία έχει συγγένεια πρώτου βαθμού με το φανταστικό νησί
του Τόμας Μορ που ονομάζεται Ουτοπία Μόνο που η Ουτοπία του
Καμπέ έχει και υπαρκτό και ένδοξο όνομα* και το καθεστώς που επι­
κρατεί σ’ αυτήν δεν είναι σοσιαλιστικό (στον καθένα ανάλογα με την
εργασία του) αλλά κομουνιστικό (στον καθένα ανάλογα με τις ανά­
γκες του). Ο όρος κομουνισμός είναι του Καμπέ και πρωτοεμφανίζεται το 1840.
Ο Καμπέ, χωρίς βέβαια να ξέρει πως η Ικαρία θα γίνει κάποτε τό­
πος εξορίας για τους έλληνες κομουνιστές, δεν θα διαλέξει τυχαία το
ελληνικό νησί του Αιγαίου για να τοποθετήσει εκεί την ουτοπία του.
Στο Ικάριο πέλαγος ο ελληνικός μύθος έπνιξε το μυθικό Ίκαρο για να
ξεπεταχτεί από τα νερά του Αιγαίου εκτός από τη Σχολή Ικάρων και
ένας συμβολισμός που παραπέμπει στην αδιάκοπη προσπάθεια του αν­
θρώπου να καταρρίπτει συνεχώς τα ρεκόρ, να ξεπερνάει συνεχώς τα
ανθρώπινα όριά του.
Κανείς δεν ξέρει σε ποιο ύψος θα μπει ο πήχης για να σταθερο­
ποιηθεί κάποτε το ρεκόρ του Μπούμπκα στο άλμα επί κοντώ' ένα άλμα
35 

που δεν είναι αυτόνομο αλλά στηρίζεται σε μια «μηχανή», το κοντάρι,
όπως και το άλμα του ανθρώπου με αεροπλάνο, με πύραυλο, με δια­
στημόπλοιο. Τέτοια άλματα τον καιρό του Ίκαρου θα αντιμετωπίζονταν
σίγουρα σαν ουτοπικά εγχειρήματα
Σήμερα όλοι ξέρουμε πως τα φτερά που έφκιαξε ο Δαίδαλος ήταν
τα πρώτα που δεν έπεσαν από τον ουρανό, αλλά πήγαν προς τον ου­
ρανό. Οι νόμοι της βαρύτητας είναι φυσικοί νόμοι. Όμως, αυτό δεν
σημαίνει πως δεν μπορούμε να παραβιάζουμε τους φυσικούς νόμους στην
προσπάθεια μας να σπρώξουμε τις δυνατότητες μας στα μάξιμουμ όριά
τους, που ιδέα δεν έχουμε ποια θα μπορούσαν να είναι. Ίσως ο άνθρω­
πος να συνέλαβε την ιδέα του θεού για να ορίσει μ’ αυτήν τα μάξι­
μουμ όρια των δυνατοτήτων του.
Δεν υπάρχει μεταφυσική με την τρέχουσα έννοια Τα Μετά τα φυ­
σικά του Αριστοτέλη, από τα οποία, με μια λανθασμένη χριστιανική ερ­
μηνεία, θα πρσκύψει ο όρος μεταφυσική, δεν είναι τα μη υπαρκτά ή τα
πνευματικά, αλλά τα άγνωστα προς το παρόν φυσικά πράγματα Το
σύνολο των γνωστών και αγνώστων φυσικών νόμων ονομάζεται θεός.
Εξ αυτού συνάγεται πως όσο περισσότερους φυσικούς νόμους γνωρί­
ζουμε, τόσο περιορίζεται το περιεχόμενο της έννοιας θεός.
Ωστόσο, πάντα θα απομένει ένα κατάλοιπο θεού, αν δεν απαντη­
θεί επιστημονικά το ερώτημα «ποιος και γιατί έφκιαξε τον κόσμο». Ο
Αριστοτέλης αυτό το κατάλοιπο το ονομάζει «πρώτον κινούν αίτιον»,
πρώτη αιτία της κίνησης. Για τον Αριστοτέλη ο θεός έδωσε το εναρ­
κτήριο λάκτισμα για να αρχίσει το παιχνίδι και στη συνέχεια άραξε στις
κερκίδες. Μ’ αυτή τη φυσική έννοια, και αν στη θέση του θεού βάλου­
με το μπιγκ-μπανγκ, όλοι θα μπορούσαν να πιστέψουν στο θεό, ακόμα
και οι άθεοι.
Το σύνθημα για την απογείωση του ανθρώπου, που δεν θα απαλ­
λαγεί ποτέ από την αγάπη του, όχι για τον αθλητισμό αλλά για τον
πρωταθλητισμό, θα το δώσει ένας πολύ σπουδαίος τεχνίτης από την
Αθήνα, ο Δαίδαλος, που ο Αρειος Πάγος τον εξόρισε κάποτε στην Κρήτη
γιατί σκότωσε κάποιον.
Εκεί, κατ’ εντολή του Μίνωα θα μαστορέψει το Λαβύρινθο. Αλλά η
σύζυγος του Μίνωα, η βασίλισσα Πασιφάη, τώρα που έχει μια πρώτης
τάξεως κρυψώνα, διατάσσει τον Δαίδαλο να βρει τρόπο να τη βάλει να
πηδηχτεί με ένα ταύρο. (Κάθε νορμάλ γυναίκα ψάχνει για τον ταύρο
της). Κι έτσι η βασίλισσα Πασιφάη θα γεννήσει τον Μινώταυρο, που
κατά πάσα πιθανότητα ήταν άλλη μια μηχανή του δαιμόνιου Δαίδαλου
για να δικαιολογήσει το άγριο πήδημα της Πασιφάης από τον ίδιο εντός
του Λαβυρίνθου, πράγμα που συνάγεται λογικά από την οργή του Μί36 

νωα, που φυλάκισε τον Δαίδαλο μαζί με το γιο του Ίκαρο εντός του
Λαβυρίνθου.
Κανένας, ούτε ο Δαίδαλος, ο αρχιτέκτονας που κατασκεύασε αυτή τη
φοβερή φυλακή, δεν θα μπορούσε να δραπετεύσει από το Λαβύρινθο, όπου
τον έκλεισε ο κερατάς ο Μίνωας. Βέβαια, ο έρωτας πάντα σε βγάζει από
τη φυλακή καθώς σε κάνει να πετάς, αλλά η Πασιφάη ουδεμία σχέση
είχε σαν χαρακτήρας με την κόρη της την Αριάδνη, αυτό το υπέροχο
κορίτσι, που ερωτεύτηκε του σκοτωμού τον Αθηναίο θησέα
Τόσο πολύ αγάπησε η Αριάδνη το παλικάρι απ’ την Αθήνα, που
χωρίς να λογαριάσει ούτε μάνα ούτε πατέρα, του δίνει έναν μίτο, ένα
νήμα, ένα κουβάρι με κλωστή, που ο θησέας θα τη δέσει στην είσοδο
του Λαβυρίνθου και ξετυλίγοντας το κουβάρι θα μπει άφοβα στο Λα­
βύρινθο, θα σκοτώσει στα γρήγορα τον Μινώταυρο και θα βγει σαν
κύριος ακολουθώντας το μίτο της Αριάδνης. Μ’ άλλα λόγια, ο θησέας
δραπέτευσε από τη φυλακή με τη βοήθεια της Αριάδνης. Κι έτσι θα
γλιτώσει την εκτέλεση πρωί πρωί με τη δροοούλα ο Μπελογιάννης του
καιρού εκείνου.
Ο Δαίδαλος, λίγο νωρίτερα, είχε δραπετεύσει με άλλο τρόπο, επι­
στημονικό. Αλλά, δυστυχώς, λίγο μετά τη δραπέτευση θα χάσει το γιο
του, τον Ίκαρο. Η επιστήμη πάντα δημιουργεί ίλιγγο, έτσι που σε κά­
νει να πιστεύεις πως όλα μπορείς να τα κάνεις μόνος σου, χωρίς τη
βοήθεια του θεού Έρωτα
Να μην πετάς ούτε πολύ χαμηλά, για να μη βρέξεις τα φτερά σου
στη θάλασσα, ούτε πολύ ψηλά, για να μη λιώσει το κερί ο ήλιος, συμβούλευσε ο σώφρων επιστήμων Δαίδαλος το ζωηρό γιο του. Αλλά ο
Ίκαρος πέταξε πολύ ψηλά, όπως ταιριάζει σε κάθε γνήσιο επαναστά­
τη που το λέει η ψυχούλα του. Και πάει το παλικάρι. Πνίγηκε στο
Ικάριο πέλαγος λες και ήταν πιλότος της Ελληνικής Πολεμικής Αερο­
πορίας. Αιώνια η μνήμη και του Ίκαρου και των Ικάρων. Ο κόσμος
θα θυμάται και θα τιμά περισσότερο τον απερίσκεπτο Ίκαρο, παρά
τον οώφρονα Δαίδαλο που, ως επιστήμων, έκανε τα περισσότερα σ’
αυτόν τον εντελώς συναρπαστικό μύθο. Η πτητική τέχνη του Ικάρου
προηγείται σταθερά της πτητικής επιστήμης του Δαιδάλου στη συνεί­
δηση του κόσμου.
Ο Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ δεν είναι από τους μεγαλύτερους
γάλλους λογοτέχνες. Ωστόσο, το κενοτάφιό του υπάρχει στο Πάνθεο,
για να θυμίζει το μυστηριώδη χαμό του καλού λογοτέχνη και απερί­
σκεπτου αεροπόρου, που πετώντας μόνος του με το αεροπλάνο του
έπεσε κάπου στη Μεσόγειο το 1944, χωρίς ποτέ κανείς να μάθει το
πώς και το γιατί χάθηκε ο συγγραφέας της Γης των ανθρώπων και
37 

του Μικρού πρίγκιπα. Στο Πάνθεον βρίσκεται μάλλον ο αεροπόρος
παρά ο λογοτέχνης.
Ο Καμίλο Σιενφσυένκος, ένας πανέμορφος νεαρός, ο δεύτερος μετά
τον Κάστρο τα πρώτα χρόνια της Κουβανικής Επανάστασης, χάθηκε
πετώντας μόνος του με το αεροπλάνο του. Κανείς ποτέ δεν έμαθε αν
το αεροπλάνο του Σιενφουένκος έπεσε στη στεριά ή στη θάλασσα, κά­
νοντας μια πολύ μικρή πτήση μέσα στην Κούβα Η μόνη λογική ερμη­
νεία που βρήκαν τότε γι’ αυτό το παράδοξο γεγονός ήταν πως το
παλικάρι ανελήφθη εις ουρανούς. Χάθηκε στο διάστημα πετώντας κά­
θετα προς τα πάνω.
Οι κουβανοί χωρικοί θα αποφανθούν πως ο Σιενφουένκος ήταν Αγιος,
γι’ αυτό ανελήφθη εις ουρανούς. Σήμερα οι λαϊκοί Κουβανοί, οι εντε­
λώς αδιάφοροι για κάθε επίσημο δόγμα, τον λατρεύουν σαν Αγιο μαζί
μ’ όλους τους Αγίους του καθολικισμού. Κι έτσι ο Σιενφουένκος θα γίνει
ο πρώτος εξ επαναστατών και άθεων Αγιος της ιστορίας. Είναι ο λαός
που κάνει τους αγίους. Η εκκλησία απλώς επικυρώνει μια απόφαση που
ήδη πάρθηκε.
θ α ήθελα πολύ να δω τον Ίκαρο Αγιο της ορθοδοξίας. Αλλά πώς
να κάνεις Αγιο ένα τόσο ανυπάκουο άνθρωπο, που αδιαφορεί για τους
νόμους της φύσης, δηλαδή του θεού για όσους πιστεύουν στο θεό; Αυτός
είναι ο φύσα επαναστάτης. Ένας άνθρωπος που αδιαφορεί για τη φυσική
τάξη πραγμάτων και θέλει να φκιάξει τον κόσμο απ’ την αρχή, θεω­
ρώντας το θεό, που έφκιαξε τον κόσμο μέσα σε έξι μέρες βιαστικά και
τσαπατσούλικα, εντελώς άσχετο με τη λογική. Αν ο θεός ήξερε τι έκαμνε όταν έκαμνε τον κόσμο, δεν θα έκαμνε και την κοινωνική αδικία,
λέει ο Ετιέν Καμπέ. Και βάζοντας στη φαντασία του τα φτερά του Ικάρου
οργανώνει στα γρήγορα στην Ικαρία μια υποδειγματικά κομουνιστική
κοινωνία Είναι η πρώτη φορά που η Ουτοπία του Τόμας Μορ θα περάσει τα όρια του σοσιαλισμού και θα κινηθεί προς τον κομουνισμό.
Ο Καμπέ θα μπορούσε να συμφωνήσει σε όλα και με τον Μπαμπέφ
και με τον Μπλανκί, τους ακτιβιστές επαναστάτες, που θεωρούνται οι
δημιουργοί του ριζοσπαστικού σοσιαλισμού, που θα ονομαστεί κομου­
νισμός. Ο Καμπέ πιστεύει πως η κοινοκτημοσύνη είναι κάτι τόσο λογι­
κό και τόσο βαθιά ανθρώπινο, που αποκλείεται να μη δουλέψουν γι’
αυτήν τουλάχιστον οι καλοί χριστιανοί.
Για τον Καμπέ η κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας, η ίση κατα­
νομή των αγαθών, η ίδρυση δημοσίων εστιατορίων, η επιβολή κανόνων
για μια λιτή ένδυση, η δωρεάν δημόσια εκπαίδευση, είναι πράγματα
λογικά και αυτονόητα τόσο από χριστιανικής όσο και από δημοκρατι­
κής απόψεως. Για τον Καμπέ μόνο οι προκαταλήψεις των φθαρμένων
38 

ανθρώπων της Ευρώπης εμπόδιζαν την εφαρμογή στην πράξη του σχε­
δίου του για μια ριζική αναμόρφωση της κοινωνίας. Στον ωραίο παρ­
θένο κόσμο της ευσεβούς και δημοκρατικής Αμερικής, η ειρηνική κο­
μουνιστική ιδέα του Καμπέ αποκλείεται να μην έβρισκε απήχηση. Φεύ­
γει, λοιπόν, ο Καμπέ για την Αμερική και εκεί επιδίδεται με ζήλο στην
ίδρυση κομουνιστικών κοινοβίων, κυρίως στις γαλλικές ακόμα τότε κτή­
σεις, τη Λουιζιάνα και τη Νέα Ορλεάνη.
Το πρώτο κοινόβιο που θα ιδρύσει το 1849 θα το βαφτίσει Ικαρία
Αλλά ο πληθυσμός της υπέροχης πόλης του Ικάρου δεν θα ξεπεράσει
ποτέ τα 1800 άτομα Αριθμός εντελώς ανεπαρκής για τα μεγάλα σχέ­
δια αυτού του μεγάλου ιδεαλιστή, που επεχείρηοε να κάνει κομουνιστι­
κή την Αμερική από τότε. Φυσικά, ο Καμπέ δεν ήξερε τίποτα ούτε για
την «κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας», ούτε για τους γκάνγκστερ, ούτε,
βέβαια, για τον Μακάρθυ. Απογοητευμένος ο καημένος θα πάρει τους
180 εναπομείναντες χριστιανοκομουνιστες και θα πάει να εγκαταστα­
θεί στο Σαιντ Λούις για καλύτερα το 1856. Όμως, την ίδια χρονιά θα
πεθάνει εκεί, ίσως απ’ τον καημό του για την παταγώδη αποτυχία του
χριστιανοκομουνισμού. Μαζί του θα εξαφανιστεί για πάντα και ο χριστιανοκομουνισμός.
Ο Τεοντόρ Ντεζαμύ (1803-1850), στενός φίλος και συνεργάτης του
Καμπέ θα καταλάβει πως μια δόση μπαμπεφισμού, δηλαδή βίας, είναι
απολύτως αναγκαία για την επιτυχία του κομουνισμού. Αλλά και αυτός
θα αποτύχει παταγωδώς. Γιατί ήταν υλιστής. Και ο υλισμός ποτέ δεν είχε
πέραση στις χριστιανικές μάζες. Ο Καμπέ παραήταν ιδεαλιστής για να
μπορέσει να καταλάβει πως ο χριστιανισμός ταιριάζει γάντι στον καπι­
ταλισμό, ο Ντεζαμύ παραήταν υλιστής για να μπορέσει να καταλάβει πως
χωνεύεις καλύτερα όταν κάνεις το σταυρό σου πριν φας του σκασμού.
Πολύ καλύτερη τύχη θα έχει ο Λουί Μπλαν (1811-1882), με τον
οποίο ο σοσιαλισμός αρχίζει να γίνεται ένα συγκροτημένο πολιτικό κί­
νημα και να ξεφεύγει από τα όρια της ουτοπίας. [Προσοχή στη σύγχυ­
ση που γίνεται συχνά με το συνομήλικό του ακτιβιστή επαναστάτη Λουί
Μπλανκί (1805-1881)].
Ο Μπλαν όπως και ο Καμπέ ήταν κι αυτός κατηγορηματικά κατά
της βίας. Όμως, δεν ήταν τόσο φανατικός χριστιανός. Κι αυτό θα τον
προφύλαξε από την επιπόλαιη απαίτηση για την ταχεία εμφάνιση της
άψογης χριστιανικής και κομουνιστικής δημοκρατίας εδώ και τώρα Στο
γνήσιο κοινωνικό χριστιανισμό, όπως και στο γνήσιο κοινωνίαμό (σο­
σιαλισμό) φτάνεις βήμα βήμα, λέει ο Μπλαν. Αρκεί να πιστέψεις στην
αξία και τη σημασία της χριστιανικής αλληλεγγύης, που βρίσκεται στον
κρυφό πυρήνα κάθε παραλλαγής σοσιαλισμού.
39 

Το σημαντικό, λέει ο Μπλαν, είναι το κράτος να εμποδίσει τον αντα­
γωνισμό, που κάνει τον ένα άνθρωπο να πέφτει σαν λύκος πάνω στον
άλλο και να τον κατασπαράσοει. Ο ελεύθερος ανταγωνισμός είναι σύ­
στημα εξόντωσης του ανθρώπου από τον άνθρωπο, λέει ο Μπλαν, ο
εισηγητής δύο βασικών σοσιαλιστικών όρων, που εξακολουθούν να
ισχύουν, «οργάνωση της εργασίας» και «δικαίωμα στην εργασία».
Την εργασία, λέει ο Μπλαν, πρέπει να την οργανώνει το κράτος με
μια σειρά από μέτρα, όπως η εθνικοποίηση των τραπεζών, των ασφα­
λιστικών εταιριών, των σιδηροδρόμων και των ορυχείων. Μόνο έτσι
εξασφαλίζεται το δικαίωμα στην εργασία. Και για να εξασφαλιστεί
καλύτερα αυτό το βασικό και πρωταρχικό ανθρώπινο δικαίωμα, που
εγγυάται την αξιοπρέπεια του εργαζόμενου, πρέπει το κράτος να δώ­
σει χρήματα για να δημιουργηθούν όσο το δυνατόν περισσότεροι συνε­
ταιρισμοί. Το κράτος θα παρακολουθεί τους συνεταιρισμούς μέχρι να
πάρει πίσω τα δανεικά. 'Οταν όμως τα πάρει πρέπει να κάνει στην άκρη
για να μπει στη θέση του η αυτοδιοίκηση κι αυτοδιαχείριση.
Στο εργασιακό σύστημα του Μπλαν και η ατομική ιδιοκτησία υπάρ­
χει, και η ανισότητα υπάρχει, και ο καπιταλισμός υπάρχει. Αυτό που
δεν υπάρχει είναι ο ανταγωνισμός. Δεν καταλαβαίνει ο Μπλαν πως χωρίς
ανταγωνισμό ούτε ατομική ιδιοκτησία ούτε καπιταλισμός είναι δυνατό
να υπάρξουν. Αυτός ο ουτοπικός σοσιαλισμός της «καλής θέλησης»
υπάρχει μέχρι τις μέρες μας και λέγεται σοσιαλδημοκρατία
Ωστόσο, ο Λουί Μπλαν ήταν απόλυτα ειλικρινής όταν έλεγε αυτά
που έλεγε σε μια εποχή κατά την οποία η σκέψη του Μαρξ ήταν ακό­
μα κάτι το άγνωστο και η πάλη των τάξεων κάτι το ακατανόητο. Αλλω­
στε, πλήρωσε πολύ ακριβά την εντιμότητά του και την πίστη στις ιδέες
του. Σ’ όλη τη διάρκεια του καθεστώτος της λεγάμενης Δεύτερης Αυτο­
κρατορίας (του Λουδοβίκου Βοναπάρτη), από το 1848 μέχρι το 1870,
για 22 ολόκληρα χρόνια θα ζει αυτοεξόριστος στο Λονδίνο παραδίδοντας μαθήματα γαλλικής γλώσσας για να ζήσει.
Το 1852 ένας μελετητής του καιρού εκείνου θα πει; «Το να μιλάς
σήμερα για σοσιαλισμό είναι σαν να βγάζεις εσύ ο ίδιος τον επικήδειο
σου». Αργότερα, το καθήκον να εκφωνούν οι ίδιοι τον επικήδειο τους
θα περάσει στους κομουνιστές.
Και καλά αυτοί, αυτοί είναι άθεοι, τουλάχιστον επισήμως. Αμ, οι
καημένοι οι σοσιαλιστές του περασμένου αιώνα, που δεν ήταν άθεοι;
Παπάδες, αφήστε την πλάκα περί αθεΐας και τα τέτοια, αφού ξέρετε
πως δεν είναι αυτή που σας φταίει Τουλάχιστο την υποκρισία θα μπο­
ρούσατε να την αποφύγετε. Σας είναι δύσκολο να ομολογήσετε πως είστε
μέρος του εκμεταλλευτικού συστήματος; Εγώ που σας αγαπώ σας λέω,
40 

φυλάξτε τα γένια σας γιατί δεν τα βλέπω χαλά. Τα βλέπω τρίχες να
πέφτουν στο πάτωμα μία μία
Από τον Μπλαν και μετά ο Ίκαρος θα ακούει τον επιστήμονα πατέρα
του, τον Δαίδαλο. Όμως, τελικά, η κατάσταση θα γίνει πιο δαιδαλώδης.

6. Ρόμπερτ Όουεν, ο κομουνιστής βιομήχανος
Ένας «κομουνιστής» βιομήχανος είναι αυτός που θα ρίξει το περισσότε­
ρο νερό στο μύλο του μαρξισμού. Που ναι μεν δεν έχει αρχίσει ακόμα να
αλέθει, αλλά με τον Όουεν μισομορφοποιείται σαν μισοεπιστημονική περί
σοσιαλισμού άποψη. Η οποία τώρα μετατοπίζεται στην άκρη του περι­
θωρίου του μη επιστημονικού, του ουτοπικού σοσιαλισμού. Που μόνο οι
μαρξιστές τον χαρακτηρίζουν έτσι, μη επιστημονικό, για να τον αντιδια­
στέλλουν από το δικό τους επιστημονικό σοσιαλισμό. Ενώ οι μη μαρξι­
στές θεωρητικοί προτιμούν τον όρο «πρώιμος σοσιαλισμός» χωρίς, όμως,
να λεν ποιος είναι ο ώριμος ή ο όψιμος σοσιαλισμός.
Πάντως ο Ρόμπερτ Όουεν (1771-1856) δεν είναι ούτε πρώιμος, ούτε
ώριμος, ούτε όψιμος σοσιαλιστής αφού δεν είναι ακριβώς σοσιαλιστής,
αλλά ένας πάρα πολύ ιδιόρρυθμος σοσιαλκαπιταλιστής, που θα γίνει
απότομα κομουνιστής όταν πάει κάποτε στην Αμερική.
Πριν απ’ όλα, ο Όουεν είναι ένας βιομήχανος «που κοιτάει τη δου­
λειά του». Και κοιτώντας την προσεχτικά διαπιστώνει πως στη βιομη­
χανία όλα παν καλύτερα όταν δεν αντιμετωπίζεις τους εργάτες σαν
εξαρτήματα των μηχανών, όταν τους πληρώνεις όσο πιο καλά μπορείς
γιατί σέβεσαι την ανθρώπινη υπόστασή τους και όχι γιατί σε πιέζουν
τα συνδικάτα, όταν δεν χρησιμοποιείς παιδιά στο εργοστάσιό σου για­
τί αρνείσαι να τα καταστρέψεις πριν καν μπουν στη ζωή, όταν αντιμε­
τωπίζεις ολόκληρη την πόλη στην οποία βρίσκεται το εργοστάσιό σου
σαν σύμμαχο στη δουλειά σου, όταν δεν έχεις συνέχεια στο μυαλό σου
το κέρδος αλλά τη χαρά που δίνει η κοινωνική προσφορά, όταν χαίρε­
σαι στην προοπτική πως η ανάπτυξη της βιομηχανίας είναι δυνατό να
εξαφανίσει τη φτώχεια, όταν μπαίνεις μπροστά στην οργάνωση του
συνδικαλιστικού κινήματος όντας εργοδότης γιατί πιστεύεις πως ο συν­
δικαλισμένος εργάτης δουλεύει καλύτερα αν δεν φοβάται την απόλυση,
όταν εμπιστεύεσαι το μυαλό σου περισσότερο από το θεό και λες στους
εργάτες πως η πίστη στο θεό δεν κάνει καλό ούτε στη δουλειά, ούτε
41 

στο συνδικαλισμό. Όλα αυτά τα έκανε ο Όουεν όταν ήταν μόνο ένας
πολύ ιδιόρρυθμος βιομήχανος και όχι ακόμα ένας πολύ ιδιόρρυθμος
κοινωνικός μεταρρυθμιστής.
Ο Όουεν είναι ο μόνος βιομήχανος στην ιστορία του καπιταλισμού
που θα προκόψει πηγαίνοντας κόντρα στον καπιταλισμό όπως τον εν­
νοούμε σήμερα Και όταν εδραιώσει καλά τη θέση του ως διεθνούς επι­
πέδου κλωστοϋφαντουργός, θα πάει στην Αμερική για να κάνει κοινω­
νικά πειράματα εφαρμόζοντας στην πράξη έναν σοσιαλισμό, που βρί­
σκεται πολύ κοντά στον κομουνισμό του Μαρξ.
Αυτός ο υπέροχος Ουαλός, αρχίζοντας την καριέρα του σαν μάνατζερ σε κάποια βαμβακοβιομηχανία, θα γίνει ένας από τους πιο πλού­
σιους βιομηχάνους της Αγγλίας του καιρού εκείνου, εφαρμόζοντας τη
συνεταιριστική ιδέα, της οποίας είναι ο πατέρας, κατ’ αρχάς στην ίδια
τη βιομηχανία του. Ήθελε να έχει μαζί του όσο το δυνατόν περισσότε­
ρους συνεταίρους.
Ο Όουεν ήταν ένας πολύ πραχτικός άνθρωπος και ο οικονομίστικος ουτοπικός σοσιαλισμός του δεν έχει σχέση με το γαλλικό πολιτικό
ουτοπικό σοσιαλισμό, που φαίνεται να μην τον απασχολεί και τόσο. Ο
Όουεν δεν ενδιαφέρεται για την πολιτική, ενδιαφέρεται για την οικο­
νομία και αφήνει την πολιτική να βγει μέσα απ’ αυτήν. Κάνει πριν από
τον Μαρξ ό,τι και ο Μαρξ. Δουλεύει κατά κύριο λόγο στην οικονομική
βάση και αφήνει το εποικοδόμημα να διαμορφωθεί σύμφωνα με τη βάση.
Ταυτόχρονα, όμως, δουλεύει και στο εποικοδόμημα σύμφωνα με το
σχέδιό του για τη διαμόρφωση της οικονομικής βάσης της κοινωνίας
και κοιτάει να δει πώς οι ιδέες επιδρούν στην οικονομική βάση. Εύκο­
λα θα διαπιστώσει τελικά, όπως και ο Μαρξ μετά απ’ αυτόν, πως δεν
είναι οι ιδέες για τον κόσμο που φτιάχνουν τον κόσμο, είναι ο κόσμος
που φτιάχνει τις ιδέες που έχουμε για τον κόσμο.
Ναι μεν ο Όουεν ξεκινά από αφετηρία διαφορετική από τη γαλλι­
κή, αλλά ούτε αυτός αντιλαμβάνεται πως η ρίζα του κακού δεν βρίσκε­
ται στις κακές προθέσεις των άπληστων ανθρώπων, αλλά στο ιδιοκτη­
σιακό σύστημα Ο Όουεν είναι υπέρ της συλλογικής ιδιοκτησίας, αλλά
όχι οε πλαίσια εθνικά ή διεθνή. Η κατά Όουεν συλλογική ιδιοκτησία
περιορίζεται στα όρια ενός ελεύθερου συνεταιρισμού ελεύθερων ανθρώ­
πων, που μπορούν να μπουν στο συνεταιρισμό ή να βγουν απ’ αυτόν
όποτε θέλουν. Μέσα σε ένα τέτοιο συνεταιριστικό σύστημα η ατομική
ιδιοκτησία εξακολουθεί να υφίσταται σαν κοινωνικός θεσμός. Ο κομου­
νισμός του 'Οουεν δεν αφορά ολόκληρη την κοινωνία, περιορίζεται μόνο
στους παραγωγικούς συνεταιρισμούς.
Ωστόσο, το ενδιαφέρον του στρέφεται κυρίως στους καταναλωτικούς
42 

συνεταιρισμούς, στους οποίους δίνει πολύ μεγάλη έμφαση προκειμένου
να αποφύγει όπως και ο Φουριέ το παρασιτικό εμπόριο, που ανεβάζει
τις τιμές των προϊόντων.
Ο Όουεν είναι από τους πρώτους που θα καταλάβουν πως ο πλη­
θωρισμός έχει σχέση και με την παραγωγή και με την κατανάλωση. 'Οταν
παράγεις αλλά δεν πουλάς, γιατί οι υποψήφιοι αγοραστές δεν έχουν
χρήμα να αγοράσουν αυτά που παράγεις, επέρχεται πληθωρισμός (πε­
ρίσσεια) απούλητων εμπορευμάτων. Οταν οι υποψήφιοι αγοραστές έχουν
χρήμα, ας πούμε από την αύξηση που πήραν πρόσφατα, αλλά στην αγορά
δεν υπάρχουν εμπορεύματα για να μπορέσουν να κάνουν αγορές, επέρ­
χεται και πάλι πληθωρισμός, αυτή τη φορά χρήματος. Στο σωστό και
λειτουργικό καπιταλισμό πρέπει να υπάρχει πάντα ισορροπία ανάμεσα
στην προσφορά και τη ζήτηση. Ο Όουεν προκόβει σαν βιομήχανος γιατί
ελέγχει σχολαστικά την καλή λειτουργία του νόμου της προσφοράς και
της ζήτησης.
Ο ουτοπικός σοσιαλισμός του Όουεν έχει διαφορετική αφετηρία από
το γαλλικό. Στην πρωτοπόρα καπιταλιστικά Αγγλία, τον καιρό του Όουεν
η βιομηχανία έχει ήδη αναπτυχθεί, ενώ στη Γαλλία είναι ακόμα υπανά­
πτυκτη. Στην Αγγλία η μεγάλη δυστυχία που θα προκαλέσει η βιομη­
χανική επανάσταση έχει ήδη περιοριστεί κάπως με τον ταχύτατα ανα­
πτυσσόμενο συνδικαλισμό, ενώ στη Γαλλία επικρατεί το πλήρες χάος σε
όλα τα επίπεδα κοινωνικής οργάνωσης. Ο συνδικαλισμός είναι άγνω­
στη υπόθεση στη Γαλλία τον καιρό του Οουεν. Οι γάλλοι εργάτες πο­
λιτικολογούν πολύ και τα περιμένουν όλα από την πολιτική, οι άγγλοι
εργάτες συνδικαλίζονται με ζήλο και τα περιμένουν όλα από τους συν­
δικαλιστές. Το Εργατικό Κόμμα έχει βαθιές ρίζες στην Αγγλία και τού­
το άσχετα με την κατοπινή του εξέλιξη.
Βέβαια, ο πεζογράφος-καταγραφέας της αγγλικής καπιταλιστικής αθλιό­
τητας Κάρολος Ντίκενς (1812-1870) είναι μεταγενέστερος κατά μία γε­
νιά του Ρόμπερτ Όουεν, όμως στα μυθιστορήματα του Δαβώ Κόπερφάντ και Όλιόερ Τουίστ διαγράφεται ήδη μια πρόθεση οργανωμένης αντί­
δρασης και αντίστασης στην αθλιότητα Ο Ντίκενς αντιμετωπίζει τη φτώ­
χεια σαν κοινωνικό δεδομένο, άσχετο από τη θεϊκή πρόθεση. Τουλάχι­
στον επ’ αυτού η επίδραση που δέχεται από τον εργατισμό (ουβριερισμό) αλλά και από τον Οουεν είναι φανερή.
Ο γαλλικός ουτοπικός σοσιαλισμός έχει τη γοητεία που έχουν όλες
οι καινοφανείς κοινωνικές θεωρίες, ενώ ο τυπικά αγγλικός ουτοπικός
σοσιαλισμός του Οουεν είναι ξερός, πραχτικός, πραγματιστικός, οικονομίστικος. Αλλά τόσο εντυπωσιακός στην πράξη, που οι όροι σοσιαλι­
σμός και οουενισμός θα γίνουν συνώνυμα για πολλά χρόνια Τα πράγ­
43 

ματα, όμως, θα αλλάξουν μετά την παταγώδη αποτυχία των κομουνι­
στικών πειραμάτων του Όουεν στην Αμερική. Στην Αγγλία ο Όουεν
εμφανίζεται πιο συντηρητικός και ό,τι κάνει το κάνει με σεβασμό σε
όλες τις αγγλικές παραδόσεις, εκτός από τις δύο σοβαρότερες, την πί­
στη στο θεό και στην οικογένεια Και τότε αρχίζουν τα προβλήματα
Ο Όουεν δεν δηλώνει ακριβώς άθεος, λέει όμως πως ο θεός του
χριστιανισμού είναι πλέον ξεπερασμένος και ένας θεός πιο ορθολογι­
στικός και καλύτερα προσαρμοσμένος στη βιομηχανική εποχή πρέπει να
πάρει τη θέση του. Ο θεός, κατά τον Όουεν, οφείλει να βοηθάει κι
αυτός στην αύξηση της παραγωγικότητας ενώ οι παπάδες πρέπει να
μπουν επιτέλους στην παραγωγή για να γίνουν κι αυτοί χρήσιμοι στην
κοινωνία άνθρωποι.
Υπέρτατο Ον αυτόν τον καιρό στην Αγγλία είναι η βιομηχανία Και
ό,τι κάνει καλό στη βιομηχανία κάνει καλό και στο θεό. Με μια κάποια δυσκολία ο αθεϊσμός του Όουεν θα γίνει τελικά ανεκτός. Είναι
πετυχημένος βιομήχανος. Και εφόσον είναι πετυχημένος σημαίνει πως
τον βοήθησε ο θεός, άσχετα αν ο ίδιος δεν το κατάλαβε.
Εκτός από τον παραδοσιακό θεό, την ανάπτυξη της βιομηχανίας την
εμποδίζει και η παραδοσιακή οικογένεια, το φυτώριο των προκαταλήψεων
και των συντηρητικών ιδεών, λέει ο Όουεν και επιτείνει τη δυσαρέσκεια
των Τόρώων. Πρέπει, λοιπόν, να αναδιοργανωθεί κι αυτή, λέει ο Οουεν.
Που εξελίσσεται σε κοινωνικό αναμορφωτή, από αναμορφωτής του εργοστασωκού-εργασιακού συστήματος που ήταν στην αρχή.
Στο τέλος της μακράς ζωής του θα κατασκευάσει και μια δικής του
εμπνεύσεως θρησκεία και θα πεθάνει πανευτυχής και ένδοξος, σε ηλι­
κία 85 ετών. Όλος ο κόσμος στην Ευρώπη και στην Αμερική μιλάει για
το «μεγάλο Οουεν» κι αυτή είναι η μεγάλη χαρά ενός υπέργηρου βιομηχάνου, που δεν ενδιαφέρθηκε ποτέ για το προσωπικό του όφελος,
δείχνοντας με την ίδια του τη συμπεριφορά σαν βιομήχανος τη σχεδόν
μεταφυσική του πίστη στη βιομηχανία, που επρόκειτο να σώσει τον
κόσμο, όπως πίστευε. Δεν τον έσωσε. Αλλά αυτή είναι μια άλλη ιστο­
ρία, άσχετη με το μεγάλο πάθος του Όουεν για τη βιομηχανία
Χάρη στην αδιάκοπη ανάπτυξη της βιομηχανίας κάποτε ο πλούτος
θα είναι τόσο μεγάλος, που οι επιθυμίες του καθένα θα εκπληρώνονται
αμέσως, λέει ο Όουεν, ένας ανθρωπιστής καπιταλιστής, που αντλεί τον
ανθρωπισμό του αποκλειστικά από την πίστη του στη βιομηχανική ανά­
πτυξη. Για τον Οουεν ο παλιός κόσμος, ο ανήθικος, ο εγκληματικός, ο
διεφθαρμένος, ο άπληστος, ο γεμάτος άγνοια και θρησκευτικές προκα­
ταλήψεις, σύντομα θα είναι ένα παρελθόν, που κανείς δεν θα θέλει να
θυμάται. Η βιομηχανική ανάπτυξη θα εξαφανίσει όλα αυτά τα δεινά
44 

Δεν τα εξαφάνισε. Αλλά αυτό είναι άσχετο με τον ιδεαλισμό ενός όμορφου
ανθρώπου, που λάτρευε τους ανθρώπους.
Όταν διαβάζεις κείμενα του Όουεν είναι σαν να ακούς έναν παπά
που κηρύσσει το νέο ευαγγέλιο, θ α πέσει τραγικά έξω αυτός ο ονειροπόλος στις προβλέψεις του για τις απελευθερωτικές δυνατότητες του
Κεφαλαίου, που μπορεί να τα κάνει όλα από μόνο του* όμως, μέσα στον
άκρατο ιδεαλισμό του θα επισημάνει με απίστευτη οξυδέρκεια τις απε­
λευθερωτικές για τον άνθρωπο δυνατότητες του καπιταλισμού και θα
δώσει έτσι την ευκαιρία στον Μαρξ να σκεφτεί πάνω στους λόγους που
μπλοκάρουν το σύστημα και το Κεφάλαιο δεν μπορεί να παίξει το ρόλο
που επιφυλάσσει γι’ αυτό ο ιεραπόστολος της βιομηχανικής επανάστα­
σης Ρόμπερτ Όουεν.
Με τον καιρό ο Όουεν, συγκρίνοντας το δικό του ανθρωπιστικό κα­
πιταλισμό με τον άλλο που υπάρχει γύρω του, θα καταλήξει σε μια γενι­
κότερη θεωρία για τον άνθρωπο και τη μοίρα του, που έχει τρία σκέλη.
Πρώτο σκέλος: ο χαρακτήρας του ανθρώπου δεν εξαρτάται από τον ίδιο
αλλά από το κοινωνικό περιβάλλον. Τόσο ο εγωισμός όσο και η αντικοι­
νωνική επιθυμία για κέρδος, αφού δεν είναι σύμφυτες στον άνθρωπο ιδιό­
τητες μπορούν να εξαλειφθούν με την κατάλληλη εκπαίδευση, που πρέ­
πει όμως να αρχίσει από πολύ νωρίς, από το νηπιαγωγείο. Ο Όουεν θα
φκιάξει νηπιαγωγεία στο εργοστάσιό του για να μαθαίνουν τα παιδιά από
μωρά να μην αγαπούν τον πλούτο και να μην τον κρατούν για τον εαυ­
τό τους όταν τυχαίνει να τον έχουν. Εξυπακούεται πως στην αγγλική
παραλλαγή του οουενισμού η ατομική ιδιοκτησία υπάρχει, δεν καταργείτοα. Στην αμερικανική όμως παραλλαγή καταργείται.
Δεύτερο σκέλος: ό,τι κάνει ο άνθρωπος αποσκοπεί στην προσωπική
του ευτυχία Αλλά κανείς δεν μπορεί να είναι ευτυχισμένος όταν οι άλλοι
γύρω του δυστυχούν. Συνεπώς, όταν βοηθούμε τους άλλους βοηθούμε
τους εαυτούς μας στην πιο απόλυτη κυριολεξία Εδώ ο Όουεν προετοι­
μάζει το σοσιαλυπαρξισμό του Σαρτρ.
Τρίτο σκέλος: καμιά κοινωνία δεν μπορεί να αλλάξει αν τα παι­
διά από πολύ μικρά, από το νηπιαγωγείο, δεν δεχτούν την επίδρα­
ση καλών δασκάλων μέσα σε ένα εθνικό εκπαιδευτικό σύστημα, που
θα φροντίζει να κάνει καλούς ανθρώπους όλους τους πολίτες. Τού­
τες οι απόψεις του Όουεν όχι για την ηθική, αλλά για την κοινωνι­
κή αξία και σημασία της παιδαγωγικής είναι απίστευτα προωθημέ­
νες για την εποχή του.
Ο οουενισμός δεν είναι συγκροτημένο σύστημα Ο Όουεν δεν είναι
θεωρητικός και δυσκολεύεται να βάλει σε τάξη τη σκέψη του. Αυτοσχε­
διάζει αδιάκοπα, αλλά πάντα προς την ίδια κατεύθυνση: την πίστη στην
45 

απελευθερωτική για το φτωχό και δυστυχισμένο άνθρωπο βιομηχανική
ανάπτυξη.
Το 1825 (πέμπτο έτος της Ελληνικής Επανάστασης, έτσι για να μη
χανόμαστε στον ιστορικό χρόνο) ο Ρόμπερτ Όουεν θα πάει στην Αμε­
ρική και θα αγοράσει στην Ιντιάνα 150.000 στρέμματα γης. Εκεί θα
οργανώσει ένα πρότυπο κομουνιστικό κοινόβιο, που θα το ονομάσει Νέα
Αρμονία
Η δυσαρμονία στη Νέα Αρμονία θα εμφανιστεί όταν αρχίσουν οι περί
θεού συζητήσεις. Ο Οουεν δεν αγαπάει καθόλου το χριστιανισμό και δεν
θέλει τα παιδάκια της Νέας Αρμονίας να μεγαλώνουν με το παλιό σύ­
στημα αρμονίας, το βασισμένο στην παιδαγωγική μέθοδο του καρότου και
του μαστιγίου διά της οποίος ο εκπαιδευτής μετατρέπει σε ζώο τσίρκου
το λαγό που λατρεύει το καρότο. Επειδή ο λαγός είναι αδύνατο να αποφύγει τον πειρασμό του καρότου, κάθε φορά που το πλησιάζει τρώα και
μια στ’ αυτιά. Κι έτσι κάποτε μαθαίνει να κάνα αυτό ακριβώς που θέλει
ο εκπαιδευτής. Οι παπάδες, λέα ο Όουεν, μας έχουν κάνα λαγούς. Ενώ
μας δείχνουν συνέχεια το καρότο που λέγεται παράδεισος, μας βαρούν
διαρκώς στ’ αυτιά με το μαστίγιο που λέγεται κόλαση.
Τελικά στη Νέα Αρμονία θα νικήσει ο χριστιανισμός και ο Οουεν
θα αφήσει τους λαγούς λεύτερους στα 150.000 στρέμματα της Νέας
Αρμονίας. Απτόητος παρά ταύτα θα επιστρέψει στην Αγγλία για να
ιδρύσει πολλά νέα μικρά κομουνιστικά κοινόβια, στα οποία όλα είναι
κοινά εκτός από τις γυναίκες. Πάντως, σ’ αυτά τα κοινόβια, δεν μπαί­
νει πρόβλημα γάμου παραδοσιακού τύπου και το διαζύγιο είναι υπε­
ραυτόματο.
Η μεγάλη καινοτομία που εισάγει τώρα (1832) ο Όουεν στο σύστη­
μά του είναι η Ανταλλακτική Τράπεζα Εργασίας. Σ’ αυτές τις τράπεζες
δεν υπάρχει χρήμα με τ ψ τρέχουσα έννοια Ειδικοί υπάλληλοι έρχονται
στη δουλειά και εκτιμούν τ ψ παραγωγή με βάση τ ψ αξία των πρώτων
υλών και το χρόνο που καταναλώθηκε για τ ψ κατασκευή του κάθε κομ­
ματιού και δίνουν στον παραγωγό ένα μάτσο χαρτιά. Το καθένα αντι­
προσωπεύει μια εργατοώρα Με τα χαρτιά αυτά ο παραγωγός, όταν θέ­
λει να αγοράσα πράγματα από ένα άλλο παραγωγό πηγαίνει στψ οουενική τράπεζα και τα ανταλλάσσα με άλλα χαρτιά, που αντιπροσωπεύουν
άλλα εμπορεύματα Εν καιρώ πηγαίνει και παίρνει τα εμπορεύματα από
τ ψ αποθήκη του παραγωγού. Μπορεί μάλιστα και να τα προαγοράσει
Με τον τρόπο αυτό καταργείται ο μεσάζων έμπορας και οι συναλ­
λαγές γίνονται απ’ ευθείας μεταξύ παραγωγών. Λιγάκι πολύπλοκο το
σύστημα, αλλά το εμπορικό κέρδος πράγματι καταργείται Ο Οουεν
επιτέλους εξαφάνισε τον έμπορα! Αλλά μόνο στα όρια του χωριού. Ούτε
46 

εθνικό ούτε, πολύ περισσότερο, διεθνές εμπόριο μπορεί να γίνει με το
οουενικό σύστημα ανταλλαγών.
Στην αμερικανική Νέα Αρμονία ο Ρόμπερτ Όουεν θα χάσει το 80%
της περιουσίας του. Αλλά το 20% που απομένει αντιστοιχεί σε τόσο
πολλά χρήματα που φτάνουν και περισσεύουν για όλες τις τράπεζες και
τα κοινόβια που θα ιδρύσουν οι οπαδοί του στην Αγγλία Όμως, πού
να βρει τόσο πολλούς μη χριστιανούς κοινοβιακούς;
Τελικά όλα τα οουενικά κοινόβια θα πεθάνουν μαζί του το 1858.
Πάντως το πείραμα άξιζε τον κόπο. Ο Όουεν θα αποδείξει στην πρά­
ξη πως το Κεφάλαιο καθεαυτό δεν είναι κακό· κακή είναι η ατομική
ιδιοκτησία
Αυτός ο σπουδαίος άνθρωπος ήταν ένας βιομήχανος που ποτέ δεν
θα τον εκτελούσε ούτε η 17η Νοέμβρη ούτε κάποια άλλη ανάλογη
«φιλανθρωπική» οργάνωση. Γι’ αυτό και μόνο το λόγο του αξίζει κάθε
τιμή, αυτού του αρχικαπιταλίστα προδρόμου του Μαρξ, που του έδειξε
με ενάργεια και σαφήνεια τα αδιέξοδα στα οποία είναι εκ κατασκευής
εγκλωβισμένος ο καπιταλισμός.
Δεν σου χρειάζονται πολλά για να είσαι σοσιαλιστής. Μόνο αγάπη
για τον άνθρωπο. Ακόμα και ένας βιομήχανος μπορεί να είναι σοσιαλι­
στής. Αλλωστε βιομήχανος ήταν και ο Ένγκελς. Ο σοσιαλισμός δεν εί­
ναι μόνο για τους φτωχούς, είναι κυρίως για τους τίμιους. Αλλωστε,
είναι πολλοί οι φτωχοί που δέχονται τη φτώχεια τους σαν τιμωρία εκ
Θεού, τρέχα γύρευε για ποιο δικό τους ή προγονικό αμάρτημα Ίσως
και για το προπατορικό αμάρτημα Ο 'Οουεν, ο μεγάλος ανθρωπιστής,
δεν ήταν τυχαία εχθρός του χριστιανισμού.

7. Ανταμ Σμιθ και Ντέιβιντ Ρικάρντο
Ο Ανταμ Σμιθ (1723-1790), ο σκοτσέζος δημιουργός της επιστήμης της
πολιτικής οικονομίας, δεν είχε καμιά πρόθεση να γίνει οικονομολόγος.
Έγινε, ωστόσο, χωρίς να το καταλάβει, μέσα από τη μελέτη των ηθι­
κών προβλημάτων, που τον απασχολούσαν επίμονα σ’ όλη του τη ζωή.
Διαπρεπής εκπρόσωπος του αγγλικού Διαφωτισμού ο Ανταμ Σμιθ, φί­
λος του Βολταίρου και του Χιούμ, αναρωτιέται από πού άραγε να αντλεί
ο άνθρωπος την επίγνωση του καλού, που δεν την έχουν τα ζώα, και
την ικανότητα να μην είναι ηθικά ουδέτερος, όπως η πέραν του καλού
47 

και του κακού μονιμως ευρισκόμενη φυση, στην οποία ωστοσο ανήκει
και ο άνθρωπος. Από κάπου πρέπει να την αντλεί, αν δεν την αντλεί
από το θεό, με τον οποίο ο Ανταμ Σμιθ δεν τα είχε και τόσο καλά
όπως, άλλωστε, όλοι οι διαφωτιστές. Εφόσον η λογική είναι αυτή που
ξεχωρίζει το ζώο άνθρωπος από τα κυρίως ειπείν ζώα και τη (ρύση
γενικότερα, η ηθική πρέπει να έχει σχέση με τη λογική και όχι με την
πίστη στο θεό.
Στο έργο του θεωρία των ηθικών αισθημάτων (1759) ο Ανταμ Σμιθ
επιχειρεί να εξηγήσει την καταγωγή του καλού με τον ψυχολογικό μη­
χανισμό της συμπάθειας. Συμπαθώ σημαίνει βάζω τον εαυτό μου στη
θέση ενός άλλου, φαντάζομαι τον εαυτό μου να πάσχει στη θέση κά­
ποιου άλλου, που πράγματι πάσχει. 'Οσοι δεν μπορούν να συμπάσχουν
με τον πάσχοντα συμπαθώντας τον χωρίς να πάσχουν, δεν είναι σε θέση
να καταλάβουν τι σημαίνει πάθημα αν δεν πάθουν οι ίδιοι. Και, βέβαια,
δεν είναι και τόσο λογικό να παθαίνεις για να μαθαίνεις, όπως τα παιδιά,
αφού μπορείς να μάθεις συμπάσχοντας με τους πάσχοντες, πάσχοντας
φαντασιακά και εκ του ασφαλούς.
Ένας «αμερόληπτος παρατηρητής» θα μπορούσε να μου πει πότε
είμαι καλός και πότε κακός, στην περίπτωση που δεν διαθέτω την ανα­
γκαία λογική για να το καταλάβω μόνος μου. Ακόμα καλύτερα αν ο
«αμερόληπτος παρατηρητής» είναι ο «ιδανικός παρατηρητής». Και, βέ­
βαια, πιο ιδανικός παρατηρητής από την ίδια μου τη συνείδηση δεν θα
μπορούσε να υπάρξει, αφού με «κοιτάει» από μέσα Αρκεί να μπορώ
να βλέπω εγώ ο ίδιος τον εαυτό μου με τα μάτια του «ιδανικού παρα­
τηρητή», που με προσέχει συνεχώς και με ελέγχει αδιάκοπα, προκειμένου να μην αρχίσω τους βλαπτικούς για τον εαυτό μου παραλογισμούς.
Μπορώ να σκοτώσω, αλλά δεν το κάνω όταν σκέφτομαι λογικά βάζο­
ντας τον εαυτό μου στη θέση αυτού που σκότωσα Μπορώ να κλέψω,
αλλά δεν το κάνω όταν σκέφτομαι την τιμωρία στην περίπτωση που
με συλλάβουν. Κατά τον Ανταμ Σμιθ, ο φόβος φυλάει τα έρημα Και
φόβο δεν είναι δυνατό να νιώσω αν δεν μπορώ να συμπάσχω, να πά­
σχω φαντασιακά πριν πάθω πραγματικά.
Αν βάλω το δικαστή στη θέση του «ιδανικού παρατηρητή» του Καλού
και του Κακού θα έχω μια ιδανική δικαιοσύνη. Αν βάλω τον έμπορο
στη θέση του «ιδανικού παρατηρητή» της αγοράς θα έχω ένα τέλειο
εμπόριο. Και αν βάλω στη θέση του «ιδανικού παρατηρητή» την κρατι­
κή εξουσία, αυτή δεν μπορεί παρά να παρατηρεί με λογική επάρκεια
τα άλλα κράτη ώστε να μην καταφεύγει εύκολα στον παραλογισμό του
πολέμου.
Αυτό που κυρίως εμποδίζει την καλή λειτουργία της λογικής, συνε­ 

πώς και της ηθικής, είναι η οικονομία Ο Ανταμ Σμιθ, ένας ιδιοφυής
άνθρωπος που βαδίζει θαρραλέα και με μεγάλα βήματα σε εντελώς
άγνωστα μονοπάτια, εντοπίζει την πέτρα του ηθικού σκανδάλου στην
οικονομία Αλλά δεν απογοητεύεται. Όπως όλοι οι διαφωτιστές είναι
σκανδαλωδώς αισιόδοξος. Και πιστεύει με πάθος στην αξία της λογι­
κής. Είναι η δύναμη της λογικής που κάνα την ιστορία να κινείται καθώς
αλλάζουν οι τρόποι της οικονομικής συμπεριφοράς του ανθρώπου, πά­
ντα σύμφωνα με τη λογική, που αποκλείεται να πηγαίνει κόντρα στην
ανθρώπινη φύση. Έτσι, το κυνήγι δίνει τη θέση του στην πιο λογική
νομαδική κτηνοτροφία, η οποία είναι λογικό να δίνει τη θέση της στη
γεωργία, η οποία είναι λογικό να δίνει τη θέση της στο εμπόριο. Αυτά
είναι τα κατά Ανταμ Σμιθ τέσσερα στάδια της ανάπτυξης της οικονο­
μίας μέσα από τη διαφοροποίηση προς το λογικότερο της οικονομικής
συμπεριφοράς του ανθρώπου.
Ωστόσο, όταν ο ηθικολόγος Σμιθ ξεχνάει τον οικονομολόγο ξεχωρί­
ζει το πρώτο στάδιο, το κυνηγητικό, που αν και λιγότερο λογικό είναι
πιο ηθικό. Στην πρωτόγονη κοινωνία των κυνηγών οι ικανοί και οι άξιοι
αποχτούν προνόμια με τρόπο αυτόματο, χάρη στις αυταπόδεικτες και
καθημερινά δοκιμαζόμενες ικανότητές τους. Στις άλλες τρεις μορφές
κοινωνικής οργάνωσης, που κυριαρχούνται από το θεσμό της ατομικής
ιδιοκτησίας, υπεισέρχεται ο παράγων τύχη και η «καθαρή» φυσική ιε­
ραρχία αρχίζει να μπερδεύεται.
Μ’ άλλα λόγια, η οικονομική ανισότητα για τον Σμιθ είναι πρόβλη­
μα τύχης. Αλλά και ικανοποίησης κάποιων αναγκών που δεν έχουν σχέση
με τη λογική. Οι στρατιωτικοί εξοπλισμοί, για παράδειγμα, οι δαπάνες
για διάφορες μη αναγκαίες τελετές αλλά και η σπατάλη πλούτου για
επίδειξη, για γόητρο όπως θα λέγαμε σήμερα, δημιουργούν πολλά μπερ­
δέματα στην καλή λειτουργία της λογικής, συνεπώς και της οικονομίας,
που είναι μια υπόθεση αυστηρά λογική, συνεπώς και ηθική, αφού η ηθική
εδράζεται στη λογική. Αν στραβώσει η λογική της οικονομίας στραβώ­
νει και η ηθική της κοινωνίας και όλα παν κατά διαβόλου.
Ευτυχώς που υπάρχει και το εμπόριο, που χαρακτηρίζει το τέταρ­
το και σημαντικότερο στάδιο ανάπτυξης της κοινωνίας. Ο εμπορικός
ανταγωνισμός επαναφέρει στην τάξη μια αγορά που ενδέχεται να μπατάρα προς τη μεριά του παραλόγου εξαιτίας της ασυνειδησίας και της
ανηθικότητας κάποιων εμπόρων με ανεπαρκή λογική, πράγμα που δεν
τους επιτρέπει να καταλάβουν πως αν ζημιώσει η αγορά στο σύνολό
της θα ζημιώσουν και οι ίδιοι, δεδομένου ότι αποτελούν μικρά τμήμα­
τα της μεγάλης αγοράς, που εμπεριέχει όλους τους εμπόρους.
Ο Σμιθ δεν κάνει λόγο για βιομηχανία Στον καιρό του δεν υπήρχε
49 

βιομηχανία Ο Σμιθ ζει στην προβιομηχανική εποχή, κατά την οποία η
περισσότερο προσοδοφόρα οικονομική ενασχόληση είναι το εμπόριο. Αυτό
τον καιρό η αστική τάξη δεν είναι ακόμα κυρίαρχη. Όμως, ανέρχεται
συνεχώς διότι ασχολείται κατ’ ανάγκην με το εμπόριο, με το οποίο
απαξιούν να ασχοληθούν οι φεουδάρχες. Ο Ανταμ Σμιθ κατάφερε να
δώσει κύρος και αξιοπρέπεια στο εμπόριο, που θεωρούνταν ανάξιο για
άρχοντες. Το γεγονός και μόνο πως μπόρεσε να παραμερίσει τις προ­
καταλήψεις και να κατανοήσει τη σημασία που είχε το εμπόριο στις
περιπεπλεγμένες συνθήκες της μετάβασης από τη φεουδαρχία στον κα­
πιταλισμό, κάνει τον Ανταμ Σμιθ τον πρώτο σοβαρό υπερασπιστή της
αστικής τάξης στα πρώτα, τα πιο δύσκολα και πιο πολύπλοκα στάδια
της οικονομικής της ανάπτυξης.
Η βιομηχανική ανάπτυξη θα επιταχυνθεί με επενδύσεις στην παρα­
γωγή των συνεχώς αυξανόμενων κερδών των εμπόρων. Όπως θα δείξει
ο Μαρξ, που αρχίζει τη μελέτη του Κεφαλαίου από το εμπόρευμα, η
καπιταλιστική οικονομία είναι εμπορευματική. Ο βιομήχανος παράγει για
να πουλήσει και όχι για να ικανοποιήσει κοινωνικές ανάγκες, που λίγο
τον ενδιαφέρουν αν δεν τον αφορούν προσωπικά. Τούτη τη σχεδόν
μεταφυσική προσήλωση στο εμπόρευμα καθεαυτό ο Μαρξ την ονομά­
ζει «φετιχισμό του εμπορεύματος».
Από την αρχή του 16ου μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα ο μερκα­
ντιλισμός (η εμποριοκρατία) κυριαρχεί. Ο μερκαντιλισμός, όμως, δεν
είναι παρά οικονομικός εθνικισμός. Το κράτος εδώ νοείται σαν μια
μεγάλη επιχείρηση που ελέγχει την κρατική οικονομία διά των τελω­
νείων, ευκολύνοντας τις εξαγωγές και δυσκολεύοντας τις εισαγωγές
με τέτοιον τρόπο ώστε στο ισοζύγιο πληρωμών, τη σχέση ανάμεσα στο
τι πληρώνει ένα κράτος για να εισάγει εμπορεύματα και στο τι ει­
σπράττει από τις εξαγωγές των δικών του εμπορευμάτων, να υπάρχει
πάντα ένα πλεόνασμα, που μένει στο κράτος με τη μορφή χρυσού ή
αργύρου. Το καλό και πλούσιο κράτος είναι ένας καλός έμπορας, όχι
ένας καλός παραγωγός.
Ναι, αλλά το φιλελεύθερο εμπόριο προϋποθέτει αγορά ελεύθερων
ιδιωτών και όχι αυταρχικό κράτος τελωνειακών, που ρυθμίζουν τη ροή
των εμπορευμάτων στα σύνορα Το κράτος πρέπει να φροντίζει για τη
διεύρυνση της αγοράς προσθέτοντας σ’ αυτήν νέα εδάφη, όχι για τη
λειτουργία της. Όσο πιο μεγάλη είναι η αγορά τόσο διευρύνονται οι
συναλλαγές και άρα τόσο μεγαλύτερος πλούτος (χορεύεται στους ιδιώ­
τες εμπόρους. Ένα μέρος του ιδιωτικού πλούτου περνάει από τους ιδιώτες
στο κράτος διά του φορολογικού μηχανισμού. Αυτό σημαίνει πως όσο
πλουτίζουν οι ιδιώτες, τόσο πλουτίζει και το κράτος από την είσπραξη
50 

των συνεχώς αυξανόμενων φόρων. Που όσο πιο πολλοί είναι, τόσο πιο
ισχυρό γίνεται το κράτος. Που όσο πιο ισχυρό γίνεται, τόσο πιο ικανό
καθίσταται για περαιτέρω διεύρυνση της αγοράς. Και πάει λέγοντας.
Κάπως έτσι σκέφτεται ο αισιόδοξος Ανταμ Σμιθ. Κάπως έτσι σκέφτο­
νται και οι σημερινοί φιλελεύθεροι.
Κι έτσι, από το ατομικό εισόδημα φτάνουμε στο εθνικό εισόδημα
Ο όρος «εθνικό εισόδημα» είναι του Ανταμ Σμιθ. Το βασικό έργο, που
θα κάνει ένδοξο τον ηθικολόγο που θα γίνει ο πρώτος σοβαρός οικο­
νομολόγος της αστικής τάξης, έχει το σημαδιακό τίτλο 'Ερευνα γα τη
φύση και τα αίτια του πλούτου των εθνών, θ α εκδοθεί το 1776, θα
μεταφραστεί στις κυριότερες ευρωπαϊκές γλώσσες και θα προκαλέσει
κατάπληξη και θαυμασμό. Το 1787 ο διεθνώς γνωστός τώρα πλέον Ανταμ
Σμιθ θα γίνει πρύτανης του πανεπιστημίου της Γλασκόβης.
Η διεθνής φήμη του είναι δικαιολογημένη. Για πρώτη φορά κάποιος
επισημαίνει τη σχέση ανάμεσα στον ιδιωτικό και το δημόσιο πλούτο. (Το
κράτος πρέπει να μεριμνά για τον ιδιωτικό πλούτο αν θέλει να είναι
πλούσιο). Για πρώτη φορά το δημόσιο συμφέρον ταυτίζεται με το ιδιωτι­
κό και αντιστρόφως. Το προσωπικό και το κοινωνικό γίνονται συναρτημένες έννοιες και το κράτος παύει να είναι ένας αυταρχικός εξουσιαστι­
κός μηχανισμός, που λειτουργεί κατά πώς θέλουν οι φεουδάρχες, που
κάποτε άφησαν το εμπόριο στα χέρια των κατοίκων των μπούργκος, όπως
λέγονται οι τενεκεδομαχαλάδες που ξεφυτρώνουν γύρω από τα φέουδα
Μπουρζουάς είναι ο κάτοικος του μπούργκος, ο γυρολόγος, ο έμπορος,
και στη συνέχεια ο μεγαλέμπορος, που σωρεύει χρήμα για να γίνει σε
λίγο βιομήχανος και να εκτοπίσει το βιοτέχνη του Μεσαίωνα
Βέβαια, η αγορά από την οποία διά του εμπορίου θα ξεπηδήσει σε
λίγο το εργοστάσιο εμφανίζει μια κάποια αταξία κι αυτό το ξέρει καλά
ο Ανταμ Σμιθ. Όμως, δεν ανησυχεί καθόλου. Ένα «αόρατο χέρι», όπως
λέει, συντονίζει τα πάντα στην αγορά. Οι νόμοι της αγοράς επιβάλλουν
τη λογική τους στους πάντες. Κι όποιος αρνείται να συμμορφωθεί, κακό
του κεφαλιού του.
Για το πλεοναστικό ισοζύγιο πληρωμών, εκτός από τους ντόπιους
εμπόρους φροντίζει και η αποικιοκρατία, που αναπτύσσεται συνεχώς
και περισσότερο. Από τις αποικίες εισάγονται στις μητροπόλεις φτηνές
πρώτες ύλες, που μεταποιούνται σε προϊόντα τα οποία εξάγονται σε
άλλες χώρες. Κι έτσι, με την αποικιοκρατία, το ισοζύγιο πληρωμών γί­
νεται αυτομάτως πλεοναστικό για την αποικιοκρατική χώρα Η Δύση
πλουτίζει ενώ η οικονομία των ιθαγενών στις αποικίες κρατιέται σκό­
πιμα καθηλωμένη σε πρωτόγονα επίπεδα μην τυχόν και αντιστραφεί η
ροή των εμπορευμάτων και οι «πρωτόγονοι» αρχίσουν να πουλούν στους
51 

«πολιτισμένους» ακριβά πράγματα φκιαγμένα επί τόπου με τις δικές
τους φτηνές πρώτες ύλες. Όχι μία χάντρα ένα όπλο, αλλά ανταλλαγή
με σωστό νόμισμα στη σωστή τιμή, όπως γίνεται στο εξαγωγικό εμπό­
ριο ανάμεσα σ’ όλα τα πολιτισμένα κράτη.
Ο ηθικός και συνεπώς κοινωνικός χαρακτήρας που αποδίδει στην
οικονομία ο Ανταμ Σμιθ καθώς και η πληρέστερη κατανόηση της ση­
μασίας του εμπορεύματος στην ανάπτυξη της αγοράς των ιδιωτών πρώτα
και των κρατών μετά, θα αποδειχτούν έννοιες ιδιαίτερα χρήσιμες στον
Μαρξ, που χρωστάει πολλά σ’ αυτόν τον Σκοτσέζο.
Ο Ντέιβιντ Ρικάρντο (1772-1823), ήταν γόνος πλούσιας οικογένειας
εδραίων χρηματιστών από το Αμστερνταμ της Ολλανδίας, που είχε με­
ταναστεύσει στο Λονδίνο. Οπως όλοι οι ασχολούμενοι με την οικονο­
μία τον καιρό εκείνο, θα επηρεαστεί και αυτός από τον Ανταμ Σμιθ.
Ωστόσο, απ’ τη μια η καταγωγή του από τους εκδιωχθέντες από την
Ισπανία ισπανόφωνους Εβραίους, οι μισοί από τους οποίους εγκατα­
στάθηκαν στο Αμστερνταμ και οι άλλοι μισοί στη Θεσσαλονίκη, και απ’
την άλλη η γενική του παιδεία και τα πολυποίκιλα ενδιαφέροντά του
δεν επιτρέπουν στον Ρικάρντο να είναι αφελώς αισιόδοξος, όπως ο
ταπεινής καταγωγής δάσκαλός του, Ανταμ Σμιθ.
Ο Ρικάρντο είναι αυστηρός οικονομολόγος, όπως αρμόζει σε σοβα­
ρό επιστήμονα που δεν του επιτρέπεται να ηθικολογεί προκειμένου να
αντιμετωπίζει ψύχραιμα και νηφάλια τις συνέπειες των ερευνών του. Ο
Ανταμ Σμιθ έρχεται στην πολιτική οικονομία από την ηθική, κι αυτή
καθοδηγεί την έρευνά του και προκαθορίζει τα συμπεράσματα του. Αυτό
σημαίνει πως δεν μπορεί να θεωρηθεί «καθαρός» επιστήμονας, όπως ο
ψύχραιμος Ντέιβιντ Ρικάρντο, ο κατ’ ουσίαν δημιουργός της αυστηρής
επιστήμης που λέγεται πολιτική οικονομία
Η θεωρία του Ρικάρντο για την «οριακή γη» και το «ημερομίσθιο
επιβίωσης» θέτει από τότε το πάντα άλυτο πρόβλημα της σχέσης ανά­
μεσα στην «ανελαστική» γη που δεν μεγαλώνει και τον «ελαστικό»
πληθυσμό που ενώ αυξάνεται συνέχεια πρέπει να διατρέφεται από τα
προϊόντα μιας γης που δεν αυξάνεται από μόνη της. Η έννοια του «ζω­
τικού χώρου» έχει ήδη εμφανιστεί Ζωτικός είναι ο χώρος που καθιστά
δυνατή τη ζωή όσων κατοικούν πάνω του. Επειδή όμως μια συγκεκρι­
μένη χώρα έχει όρια (σύνορα), αύξηση του πληθυσμού εντός των συνό­
ρων σημαίνει είτε αλληλοεξόντωση των κατοίκων με συνεχείς εμφυλίους
πολέμους, είτε επέκταση των συνόρων με κατακτήσεις.
Μέσα σε τέτοιες συνθήκες η συνεχής αύξηση του εθνικού πλούτου,
όπως θα ήθελε ο Ανταμ Σμιθ, είναι απολύτως αδύνατη εφόοον αυξάνε­
ται ο πληθυσμός. Αλλά και όταν δεν αυξάνεται, δεν είναι δυνατή η
52 

συνεχής αύξηση της μερίδας του εθνικού πλούτου που αναλογεί στον
κάθε κάτοικο. Γιατί η «οριακή γη» δεν επιτρέπει τη συνεχή αύξηση της
παραγωγής, ακόμα και αν αξιοποιηθούν και τα πιο άγονα εδάφη. Κι
έτσι, ο Ρΐκάρντο δημιουργεί τον «τρομοκρατικό» όρο «ημερομίσθιο επι­
βίωσης», που ορίζει το μίνιμουμ εισόδημα που πρέπει να έχει ένας άν­
θρωπος για να μπορεί να επιβιώνει όπως όλα τα ζώα του πλανήτη. Που
όταν δεν βρίσκουν τροφή πεθαίνουν. Κι έτσι μπορούν και ζουν τα ζώα
που θα επιζήσουν - για ν’ αρχίσει και πάλι ένας νέος κύκλος αυτόμα­
της προσαρμογής των έμβιων όντων στις φυσικές διατροφικές συνθή­
κες. Πάντως, ο απαισιόδοξος για το μέλλον του κόσμου Ρικάρντο ανοί­
γει ένα μικρό παραθυράκι ελπίδας όταν προτείνει την όσο το δυνατό
μεγαλύτερη ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου για την ανταλλαγή προϊό­
ντων που δεν παράγονται στις χώρες που τα εισάγουν, ενώ η χώρα που
τα εξάγει, εισάγει από την άλλη χώρα προϊόντα που δεν μπορεί να
παράγει η ίδια Μ’ άλλα λόγια, ο Ρΐκάρντο εισηγείται την εξειδίκευση
της παραγωγής κατά χώρα
'Ομως, δεν κάνει λόγο για τη δυνατότητα που έχουν οι πλούσιοι γαιο­
κτήμονες να επιβιώνουν. Ωστόσο, με τις έννοιες «οριακή γη» και «ημε­
ρομίσθιο επιβίωσης» βάζει έμμεσα το πρόβλημα της πάλης των τάξεων.
Κι αυτό ο Μαρξ θα το αξιοποιήσει δεόντως· και αναπτύσσοντάς το θα
το κάνει τον ακρογωνιαίο λίθο της θεωρίας του. Ο Μαρξ χρωστάει
περισσότερα στον Ρικάρντο και στο κλασικό σύγγραμμά του Αρχές
πολιτικής οικονομίας και φορολογίας (1817) παρά στον Σμιθ και τις
απόψεις του για τη σχέση ανάμεσα στον πλούτο των εθνών και τον
πλούτο των ιδιωτών απόψεις που αρέσουν πολύ στους φιλελεύθερους,
ακόμα και στις μέρες μας.
Ο Τόμας Μάλθους (1766-1834) χρωστάει σχεδόν τα πάντα στον Rκάρντο. Κατά το μαλθουαανιομό η οικονομική εξαθλίωση δεν οφείλεται
στην άνιση κατανομή του πλούτου, όπως λεν οι σοσιαλιστές, αλλά στην
αύξηση του πληθυσμού κατά γεωμετρική πρόοδο (1, 2, 4, 8_) τη στιγμή
που τα μέσα διατροφής αυξάνονται κατά αριθμητική πρόοδο (1, 2, 3,
4_). Συνεπώς, η λύση του προβλήματος κατά τον Μάλθους βρίσκεται στον
περιορισμό των γεννήσεων. Η πρότασή του θα εξοργίσει τόσο τους χρι­
στιανούς όσο και τους σοσιαλιστές, αν και οι σοσιαλιστές τις τελευταίες
δεκαετίες θα αρχίσουν να προσέχουν και τον Μάλθους εκτός από τον
Μαρξ, ενώ οι χριστιανοί συνεχίζουν να επιμένουν ανοήτως και επιπολαίως στο βιβλικό αυξάνεσθε και πληθύνεσθε.

53 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ
ο μαρξισμός και οι ουρές του
η αρχή της περιπέτειας 

1. Ο αναρχισμός
Η αναρχία, η απόρριψη της Αρχής, της εξουσίας, είναι μια κατάσταση
φυσική. Κάθε φυσιολογικός άνθρωπος δεν μπορεί παρά να νιώθει άσχημα
όταν κάποιος ή κάποιοι προσπαθούν να περιορίσουν τη φυσική για κάθε
άνθρωπο τάση να φέρεται φυσικά. Η εξουσία είναι κάτι το παρά φύση.
Στη φύση δεν υπάρχει εξουσία, υπάρχει ηγεσία Ηγέτης είναι αυτός που
ηγείται, που προηγείται και δείχνει το δρόμο στους άλλους για να μη
χαθούν. Το κριάρι δεν ασκεί εξουσία στο κοπάδι, απλώς ηγείται του
κοπαδιού. Μια μικρή ή μεγάλη ομάδα ανθρώπων εύκολα δέχεται σαν
φυσικό ηγέτη αυτόν που αναδεικνύεται φυσικά, μέσα από φυσικές, μη
καταναγκαστικές, αυτόματες διαδικασίες. Οι άνθρωποι μπορεί να μην
το δείχνουν πάντα, αλλά πάντα δυσφορσύν όταν ο ηγέτης έρχεται έτοιμος
απ’ έξω ή πέφτει με αλεξίπτωτο από πάνω ακόμα και όταν εκλέγεται
δημοκρατικά.
Αναρχία, λοιπόν, είναι η άρνηση κάθε μορφής εξουσίας που δεν εί­
ναι φυσική και κοινά αποδεκτή από όλους και όχι μόνο από την πλειοψηφία Η αναρχία πάει σταθερά κόντρα σε κάθε είδους αρχή, σε κάθε
μορφή εξουσίας, θρησκευτική, πολιτική, κομματική.
Η αναρχία και η ελευθερία είναι σχεδόν συνώνυμα Οι προσπάθειες
των φιλοσόφων να τοποθετήσουν τα όρια της ατομικής ελευθερίας ενός
ανθρώπου δίπλα στα όρια της ατομικής ελευθερίας του κάθε ανθρώπου
δεν είναι παρά μια θεωρητική επιβεβαίωση του κύριου αιτήματος του
αναρχισμού για σεβασμό της ατομικότητας και της προσωπικότητας του
καθένα Τα όρια αυτά σε προφυλάσσουν από τις εξουσιαστικές επεμβά­
σεις των άλλων, αλλά και σε εμποδίζουν να γίνεις εσύ εξουσιαστής. Η
προσωπικότητα όλων πρέπει να διαφυλαχτεί.
Αρκεί, βέβαια, τούτη η προσωπικότητα να μην είναι χσνδροειδώς ετεροκαθορισμένη, βιασμένη σε τελική ανάλυση, και με τον ψυχολογικό
μηχανισμό της «ψευδούς συνειδήσεως» να γίνεται αντιληπτή από το
άτομο σαν αβίαστα αυτοκαθορισμένη. Δεν είναι δυνατό κάποιος να
πιστεύει πως είναι άνθρωπος με προσωπικότητα, όταν είναι καταφάνε­
ρό πως το συνειδησιακό περιεχόμενο της προσωπικότητάς του δεν δη57 

μιουργήθηκε κάτω από μια πολύ μεγάλη δέσμη ανεμπόδιστων επιδρά­
σεων αλλά μπήκε στη συνείδηση με μονοσήμαντη «μετάγγιση» από μια
κοινή δεξαμενή, ας πούμε από το θεό, από την κομματική ιδεολογία,
από τη συλλογική «εθνική ψυχή», από τον Αρχηγό.
Το αναρχικό κίνημα, με τις πολλές και ποικίλες παραλλαγές του,
αποσκοπεί στην εγκαθίδρυση στην κοινωνία καθεστώτος πραγματικής
ισότητας, πραγματικής αδελφοσύνης, πραγματικής δικαιοσύνης, έξω και
πέρα από κάθε καταναγκασμό που βάζει όρια και στψ ισότητα, και
στψ αδελφοσύνη, και στη δικαιοσύνη. Ο αναρχισμός, η απόρριψη της
Αρχής, της εξουσίας σε όλες της τις μορφές, είναι ένα ιδανικό για τψ
αβίαστα και ελεύθερα αυτορυθμιζόμενη προσωπικότητα
Μια συγκεκριμένη «κοινωνία ζώων» δεν αλληλοσπαράσσεται. Τα μέλη
της ανακαλύπτουν τ ψ αξία της φυσικής κοινωνικότητας μόνα τους, με
βάση το ένστικτο της αυτοσυντήρησης. Το φυσικό δίκαιο δεν είναι το
δίκαιο της ζούγκλας. Γίνεται, όμως, δίκαιο της ζούγκλας όσον αφορά
τις «εξωτερικές σχέσεις». Μια ομάδα ζώων του ίδιου είδους μπορεί να
βρίσκεται σε σταθερά εχθρικές σχέσεις με μια άλλη ομάδα ζώων δια­
φορετικού είδους. Αν αντιμετωπίζουμε τις ανθρώπινες φυλές σαν δια­
φορετικά ζωικά είδη που αλληλοσπαράσσονται μέχρι εξοντώσεως, τότε
δεν είμαστε μόνο ρατσιστές, είμαστε ζώα αφού ξέρουμε πως όλοι οι
άνθρωποι, ασχέτως φυλής, ανήκουν στο ίδιο βιολογικό είδος. Κανένας
άνθρωπος δεν διαφέρει από τον άλλο όσον αφορά τις βιολογικές λει­
τουργίες. Κάθε διαφορά στψ εξωτερική εμφάνιση έχει σχέση μάλλον με
το περιβάλλον παρά με τη βιολογία Όταν ζεις στψ διακεκαυμένη ζώνη
είναι σαν να κάνεις μια διαρκή, καταναγκαστική ηλιοθεραπεία Το δέρ­
μα σου μαυρίζει και το επίκτητο χαρακτηριστικό γίνεται κληρονομικό
με τ ψ εγγραφή του στο DNA. Κάθε λευκός θα μαυρίσει, ας πούμε,
ύστερα από χίλιες γενιές απογόνων αν εγκατασταθεί σήμερα στη Νιγη­
ρία, για παράδειγμα Κάθε διαφορά, λοιπόν, ανάμεσα σε φυλές είναι
διαφορά ανάμεσα σε συμφέροντα και όχι σε αίματα
Ο εθνικισμός είναι πολιτιστικό δεδομένο· στηρίζεται στη διαφορετι­
κότητα των πολιτισμών, ή μάλλον στψ ιεράρχηση των πολιτισμών, αν
δεχτούμε πως θα ήταν δυνατό να υπάρξει μια τέτοια ιεράρχηση, πράγ­
μα που ο μεγάλος εθνολόγος και δημιουργός του δομισμού (στρουκτου­
ραλισμού) Λεβί-Στρως το απορρίπτει με τον πιο κατηγορηματικό τρό­
πο. Δεν υπάρχει ανώτερος και κατώτερος πολιτισμός, λέει ο Λεβί-Στρως.
Κάθε πολιτισμός υπάρχει «καθ’ εαυτόν και διά τον εαυτό του», όπως
θα έλεγαν οι υπαρξιστές. Μόνο η τερατώδης αλαζονεία του αποικιοκράτη Ευρωπαίου θα κάνει τον ευρωπαϊκό πολιτισμό μέτρο σύγκρισης
για όλους τους άλλους. 

Γιατί οι Ινδιάνοι της Αμερικής να μη βλέπουν σαν κατώτερο του
δικού τους τον εξοντωτικό ευρωπαϊκό πολιτισμό που τους καθυπόταξε;
Και τι θα μπορούσε να σημαίνει η νοσταλγία του «πολιτισμένου» για
το «χαμένο παράδεισο» αν όχι μια αναγνώριση της αξίας πολιτισμών
που δεν μοιάζουν με το δικό του; Ο αναρχισμός πριν απ’ όλα είναι μια
αποδοχή της ετερότητας, ένας σεβασμός του διαφορετικού, μια συνερ­
γασία με το «όλως άλλο», όπως θα έλεγε ο Κροπότκιν.
Ο αναρχισμός, δίνοντας έμφαση στην αξία της μοναδικότητας της
αυτοκαθοριζόμενης προσωπικότητας είναι φυσικό να απεχθάνεται κάθε
αγελαία συμπεριφορά ακόμα και την εθνικιστική, πολύ περισσότερο τη
ρατσιστική. Ωστόσο, κάθε τόσο εμφανίζονται αγέλες «αναρχικών». Βέ­
βαια, δεν πρόκειται για κλασικού τύπου αναρχικούς αλλά για «αναρ­
χοαυτόνομους», που είναι το ακριβώς αντίθετο των αναρχικών. Οι αναρ­
χικοί είναι εξόχως κοινωνικοποιημένα άτομα Κύριος στόχος τους είναι
η δημιουργία μιας όσο το δυνατό πιο φυσικής κοινωνίας, χωρίς κατα­
ναγκασμούς και καταπίεση. Οι αναρχοαυτόνομοι, αντίθετα, είναι τέρα­
τα εγωισμού, επιδεικτικά εχθρικοί όχι μόνο προς τον ανηφρονούντα αλλά
και προς τον ομοϊδεάτη τους. Είναι αυτοί ακριβώς που γελοιοποιούν
σταθερά και μόνιμα το αναρχικό κίνημα με την ίδια περίπου έννοια που
οι γραφειοκράτες κομουνιστές γελοιοποιούν σταθερά και μόνιμα το κο­
μουνιστικό κίνημα
Ωστόσο, έχουν και οι αναρχοαυτόνομοι το μεγάλο θεωρητικό τους.
Λέγεται Μαξ Στίρνερ (1806-1856). Κατά τον Στίρνερ δεν υπάρχει αντι­
κειμενική πραγματικότητα ανεξάρτητη από το άτομο. Η κοινωνία, το
κράτος, οι τάξεις, οι άλλοι άνθρωποι αποτελούν αφαιρέσεις. Κατά συ­
νέπεια δεν μπορεί να παίρνει κανείς στα σοβαρά όλα αυτά τα σκιώδη.
Η μόνη πραγματικότητα είναι το άτομο και τίποτα άλλο έξω απ’ αυτό.
Ένας τέτοιος ριζικά αντικοινωνικός εγωισμός ονομάζεται σολιπσισμός.
Είμαι τόσο μόνος (solus) που η μόνη γνήσια συνείδηση που μπορώ να
έχω είναι η συνείδηση του εαυτού μου.
Φυσικά, οι αναρχοαυτόνομοι δεν είναι τέτοιοι γιατί μελέτησαν Μαξ
Στίρνερ, που είναι ένας πολύ σοβαρός φιλόσοφος, αλλά διότι δεν έχουν
κανενός είδους ιδανικά, ιδεατούς στόχους προς τους οποίους οι άν­
θρωποι προσανατολίζουν τη συμπεριφορά και τη δράση τους, άσχετα
από την επιτυχή ή ανεπιτυχή έκβαση της προσπάθειας. Τα ιδανικά
είναι «σημαδούρες». Δεν υπάρχουν για να πραγματώνονται αλλά για
να μπορούμε να προσανατολίζουμε τη συμπεριφορά μας και να μη χα­
νόμαστε στο χάος.
Ο Μαξ Στίρνερ είναι ένας απελπισμένος άνθρωπος που βλέπει τη
χρεοκοπία των χριστιανικών ιδανικών και θλίβεται. Και ενώ στην αρχή
59 

πιάνεται από τα σοσιαλιστικά ιδανικά, τα εγκαταλείπει κι αυτά ως
εξ ίοου ανεπαρκή με τα χριστιανικά. Ακριβώς τέτοιοι είναι και οι ση­
μερινοί αναρχοαυτόνομοι. Χωρίς να είναι φιλόσοφοι για να μπορούν
να μετατρέψουν την απελπισία τους σε φιλοσοφικό κείμενο, τη μετα­
γράφουν σε καταστροφικές πράξεις για να μας πουν στη γλώσσα που
καταλαβαίνουμε καλύτερα πως ξέρουν ότι είμαστε απατεώνες, παντε­
λώς αδιάφοροι για το μέλλον του κόσμου, συνεπώς και το δικό τους
μέλλον, μέσα στο οποίο ανακλάται πολλαπλασιαζόμενη η απελπισία
του άνεργου πατέρα και ο σπαραγμός της αγράμματης μάνας, που
άδικα περιμένει την εξ ύψους βοήθεια Γιατί, λοιπόν, αυτοί οι άνθρω­
ποι να μην είναι εχθρικοί απέναντι σ’ έναν κόσμο εχθρικό; Δεν υπάρχει
τίποτα το παράλογο στην «παράλογη» συμπεριφορά εφήβων-αλητών
που ξέρουν σε ποιον κόσμο βρέθηκαν πεταγμένοι και γι’ αυτό τον
καταστρέφουν άτσαλα Και τα χειρότερα δεν ήρθαν ακόμα. Ο κόσμος
γέμισε «σολίστες» που αρνούνται να παίξουν με ορχήστρα Αλλωστε,
ξέρουν πόσο δύσκολο είναι να προσληφθείς σ’ αυτήν.
Η αναρχία είναι τόσο παλιά, όσο οι Στακκοί και κυρίως οι Κυνικοί
φιλόσοφοι της αρχαίας Ελλάδας. Εμείς ξέρουμε τον Διογένη μόνο από
το πιθάρι του ή το φανάρι του και όχι από συμπεριφορές πολύ πιο
τυπικά αναρχικές, όπως για παράδειγμα η αδιάκοπη παρενόχληση των
αρχόντων. Σύμφωνα με την παράδοση ο Διογένης είπε στον Μέγα
Αλέξανδρο που πλησίασε να δει γιατί ο φιλόσοφος δεν εγκαταλείπει
έστω για λίγο την ηλιοθεραπεία του, έστω από απλή περιέργεια να δει
ποιος τέλος πάντως είναι αυτός ο σπουδαίος Αλέξανδρος από τη Μα­
κεδονία, «Τραβήξου πιο πέρα, μου κρύβεις τον ήλιο». 'Εστω και σε μορφή
ανεκδότου, η συμπεριφορά του Διογένη είναι τυπικότατα αναρχική. Η
εξουσία πράγματι καταστρέφει τις φυσικές καταστάσεις.
Ένας άλλος βασιλιάς δεν τόλμησε να τιμωρήσει το μεγαλοφυή αναρ­
χικό Μπετόβεν όταν δεν έβγαλε το καπέλο του τη στιγμή που περνού­
σε από μπροστά του η βασιλική άμαξα κι αυτό δεν είναι ανέκδοτο, είναι
γεγονός. Ρώτησαν τον Μπετόβεν γιατί έκανε κάτι τόσο παράτολμο κι
αυτός απάντησε φυσικότατα Μα, ο βασιλιάς πρέπει να βγάζει το κα­
πέλο του όταν με βλέπει! Οι καλλιτέχνες είναι φύσει αναρχικοί. Η όποια
εξουσία ασκούν με το ταλέντο τους είναι μια φυσική εξουσία και συνε­
πώς αυτονοήτως σεβαστή.
Οι Κυνικοί, που τους είπαν έτσι χλευαστικά γιατί η συμπεριφο­
ρά τους ήταν τόσο φυσική όσο και του σκύλου (του κυνός) εμφανί­
ζονται σε περίοδο παρακμής της Δημοκρατίας. Η κυνική φιλοσοφία,
η πρώτη γνωστή μορφή αναρχισμού, δεν είναι παρά μια κριτική της
δημοκρατίας, που δεν τα κατάφερε να εδραιωθεί τόσο ώστε να μη
60 

χρειαστεί να παραδοθεί στην ασιατικών τάσεων μακεδονική αυταρχία
Σ’ όλη τη διάρκεια του χριστιανικού Μεσαίωνα η αναρχική ιδέα θα
πάρει τη μορφή σατανά και θα χωθεί στις ψυχές των μαγιοσών, που
τολμούσαν να απειθαρχήσουν στις εντολές των επί της γης τοποτηρητών
της Υπέρτατης Εξουσίας. Ας είναι καλά εκεί στην κόλαση που βρίσκο­
νται αυτές οι υπέροχες γυναίκες που ενστικτωδώς κατάλαβαν, κάποιες
απ’ αυτές, πως αν δεν ξεσφίξεις τα πόδια σου για να αφήσεις να περάσει από την τρύπα ο σατανάς και να σε κατακυριεύσει, αναρχική, δηλα­
δή επαναστατική διάθεση είναι δύσκολο να αποχτήσεις. Όπως έλεγαν οι
σαιναμονιστές, τα δικαιώματα της σάρκας είναι φυσικά και άρα αναρχι­
κά δικαιώματα Το κρεβάτι, ένα αντικείμενο τριπλής χρήσεως, όταν δεν
το έχεις μόνο για να κοιμάσαι ή να πεθαίνεις σε οριζόντια θέση, είναι
πρώτης τάξεως τόπος για ασκήσεις λυτρωτικού αναρχισμού. Τόσο πολύ
θα εξευτελίσει την αναρχική ιδέα ο χριστιανισμός, που στο εξής οι Κυνικοί δεν θα είναι φιλόσοφοι, αλλά άνθρωποι που τολμούν να λεν τα πράγ­
ματα με το όνομά τους, αρνούμενοι να χρησιμοποιήσουν το συμβατικό,
κοινόχρηστο λόγο του ποιμνίου.
Παρά ταύτα, όταν τα πράγματα καταλαγιάσουν και όλες οι μάγισ­
σες καούν στην πυρά, ο χριστιανισμός θα είναι αυτός που θα ξαναφέρει στη μόδα τον αναρχισμό. Και δεν εννοούμε μόνο τις πάμπολλες
αναρχικές χριστιανικές αιρέσεις, σαν τους Καθαρούς για παράδειγμα,
εννοούμε πρώτιστος το χριστιανικό φιλοσοφικό αναρχισμό του Αγγλου
Γουίλιαμ Γκόντουιν (1756-1836), που λέει πως μόνο η σκέψη και το
πνεύμα δικαιούνται να κυβερνούν τον κόσμο και όχι οι κοσμικοί άρχο­
ντες ή οι παπάδες με το δανεικό πνεύμα, που το λεν και Αγιο.
Το πνεύμα ή το έχεις ή δεν το έχεις από τη φύση και από την
αγωγή. Ούτε το μυστήριο της βαπτίσεως, ούτε το άλλο της χειροτονίας μπορούν να σε κάνουν πνευματικό άνθρωπο, λέει ο καλός χρι­
στιανός Γκόντουιν. Η θεία Χάρη δεν μεταγγίζεται με τύπου άμπρα
κατάμπρα επεμβάσεις έξωθεν, λέει ο καλός χριστιανός Γκόντουιν και
βρίσκει τον μπελά του από άλλους καλούς χριστιανούς, που όλη τους
την πνευματικότητα την παίρνουν με διαρκείς μεταγγίσεις πνεύματος
από την αστείρευτη πηγή του Αγίου Πνεύματος. Την ξέρουμε την κα­
λοσύνη αυτών των εμβολιασμένων με καλοσύνη. Μοιάζουν μ’ αυτούς
που πάσχουν από μεσογειακή αναιμία και κάνουν συνεχείς μεταγγί­
σεις επί ματαίω.
Περίπου τα ίδια θα πει και ένας άλλος σπουδαίος χριστιανός αναρ­
χικός, ορθόδοξος αυτός, ο Λέον Τολστόι (1828-1910). Που δεν έγραψε
μόνο τα δημοφιλή μυθιστορήματα Πόλεμος και ειρήνη και Άννα Καρένινα, αλλά και τα φιλοσοφικά πεζογραφήματα Το κράτος του ζόφου
61 

και Ο θάνατος τον Ι6άν Ίλιτς, δυο συγκλονιστικά κείμενα ορθόδοξου
χριστιανικού αναρχισμού.
Σημειώστε πως η ορθοδοξία είναι αναρχική εκ κατασκευής. Στην
καθαρή της μορφή δεν αποδέχεται κανενός είδους εξουσία, ούτε καν
του μητροπολίτη, ούτε καν του πατριάρχη. Αν δεν αποδεχόταν και την
απ’ ευθείας στη συνείδηση του πιστού δρώοα θεϊκή εξουσία θα ήταν
ένας τέλειος αναρχισμός. Ο τολστοΐσμός, που παραλίγο θα γινόταν
κάποτε χριστιανική αίρεση, είναι μια πιο ριζοσπαστική μετακίνηση της
ορθοδοξίας προς τη μεριά του αναρχισμού.
θέλω να πω πως ο χριστιανισμός και ειδικότερα η ορθοδοξία, η πιο
παλιά μορφή χριστιανισμού, διατηρεί ακόμα την προκωνσταντινική ανά­
μνηση των αναρχομεταφυσικών αγώνων της κατά της ρωμαϊκής εξου­
σίας και της εξουσίας των πλουσίων. Ο τολστοΐσμός είναι μια απόπει­
ρα απαγκίστρωσης της ορθοδοξίας από το εξουσιαστικό φορτίο που της
έβαλε στη ράχη η ιστορία για να κάνει τη δουλειά της με το παπαδα­
ριό και την τρομοκρατία της κόλασης. Κι εσείς μου μιλάτε για τρομο­
κράτες εντελώς της πλάκας, αν τους συγκρίνεις με τον αρχιτρομοκράτη
θεό, το μόνο που διατηρεί το δικαίωμα να μισεί και να σκοτώνει τον
πλησίον του, όπως λέει ο είρων Λαμπίς.
Ο αναρχισμός δεν είναι κατ’ ανάγκην βίαιος. Αλλωστε, άλλο τρομοκρατία
και άλλο αναρχία. Η τρομοκρατία, μια ανάμεσα σε πολλές μορφή βίαιου
αναρχισμού, είναι η άσκηση εξουσίας διά του τρόμου. Αυτό σημαίνει πως η
εξ ορισμού αντιεξουσιαστική κλασική προμπακουνική αναρχία είναι εχθρός
της εξ ορισμού σκληρής εξουσιαστικής τρομοκρατίας.
Τα πράγματα θα αλλάξουν όταν το αναρχικό κίνημα συναντήσει στο
δρόμο του το μεταγενέστερο κομουνιστικό κίνημα, για να προκύψει από
τη διασταύρωση το υβρίδιο του αναρχοκομουνισμού του Μπακούνιν και
του Κροπότκιν. Οι αριστεροί τρομοκράτες (υπάρχουν και δεξιοί τρομο­
κράτες) δεν είναι ούτε αναρχικοί, ούτε κομουνιστές· είναι αναρχοκομσυνιστές (προσοχή, όχι αναρχομαρξιστές), παιδιά του Μπακούνιν και όχι
του Μαρξ. Επειδή, όμως, τον Μαρξ και τον Μπακούνιν, δυο θανάσι­
μους εχθρούς, που όσο ζούοαν τρώγονταν σαν τα σκυλιά, που λέμε, τους
συνέδεε κάτι κοινό, ο κομουνισμός, ο αναρχοκομουνισμός θα δώσει μια
τεράστια ποικιλία μιγμάτων, που άλλα έχουν μέσα τους περισσότερο
μαρξισμό και άλλα περισσότερο μπακουνισμό. Πάντως, όπου μπαίνει
μπακουνιομός, ο κλασικός μαρξισμός είτε νοθεύεται είτε εξαφανίζεται
εντελώς.
Ο προυντονισμός δεν έχει καμιά συγγένεια με τον κομουνισμό, είτε
του Μαρξ, είτε του Μπακούνιν. Και όμως είναι αναρχισμός, και μάλι­
στα η πρώτη μορφή οργανωμένου αναρχισμού. Ο Πιέρ-Ζοζέφ Προυντόν
62 

(1809-1865) είναι αυτός που θα αναγάγει τον αναρχισμό από ηθικό
αίτημα που ήταν μέχρι τότε σε πολιτικό κίνημα και θα καθιερώσει τον
όρο σαν πολιτικό όρο.
Στο περιλάλητο σύγγραμμά του 71 είναι η ιδιοκτησία;, γραμμένο
το 1840, θα δώσει μια απάντηση που θα γίνει κλασική: Η ιδιοκτησία
είναι κλοπή. Εντούτοις, ο Προυντόν δεν είναι κατά της ατομικής ιδιο­
κτησίας, είναι κατά της κλεμμένης ιδιοκτησίας. Ρουσφέτια, μίζες, απάτες,
αρπαγές, πουοτιές διάφορες, όλα αυτά τα εξόχως καπιταλιστικά εί­
ναι αυστηρά απαγορευμένα στον ηθικοκεντρικό καπιταλιστικό αναρ­
χισμό του Προυντόν, το μικροαστικό αναρχισμό, όπως τον έλεγε ο
Μαρξ.
Επειδή τίποτα δεν μπορείς να πετύχεις με τον καταναγκασμό, λέει
ο Προυντόν, πρέπει να δρεις τρόπο να διασφαλίσεις την κοινωνία από
κάθε εξουσιαστική παρεκτροπή. Η προυντονική λύση στο δύσκολο αυτό
πρόβλημα είναι ένα πολύ πυκνό δίκτυο παραγωγικών και καταναλωτι­
κών συνεταιρισμών, που ενώνονται ελεύθερα σε ομοσπονδίες, κι αυτές
σε συνομοσπονδίες. Έτσι, προκύπτει στο τέλος ένα κράτος χωρίς κε­
ντρική εξουσία, ένα μη-κράτος συνεταίρων. Αυτό που σήμερα λέγεται
αποκέντρωση και αυτοδιοίκηση είναι προυντονιομός. Πράγματι, όσο πιο
αποκεντρωμένο είναι το κράτος, τόσο λιγότερο αισθητή είναι η παρου­
σία του. Και αν κάθε αυτοδιοικούμενη περιοχή γίνει μια ομοσπονδία
συνεταιρισμών, ο συνεταιριστικός αναρχισμός του Προυντόν μετατρέπεται σε αναρχικό διοικητικό σύστημα
Η ιδέα είναι εντελώς συναρπαστική. Και απολύτως πραγματοποιήσι­
μη, λέει ο νεοπρουντονικός Νόαμ Τσόμσκι, ο μεγάλος γλωσσολόγος και
διεθνής ηγέτης του σύγχρονου ειρηνικού, μη κομουνιστικού αναρχικού
κινήματος, θ α ευχόταν κανείς η συνεταιριστική ιδέα, την αξία της αποίας
πρώτος επεσήμανε ο Όουεν, να αναπτύσσεται συνεχώς και περισσότερο.
Ο καπιταλισμός σίγουρα θα αποχτούσε πω ανθρώπινο πρόσωπο. Όμως,
η παταγώδης αποτυχία του παμπάλαιου χριστιανικού κοινοτισμού, που
δεν ήταν παρά περιορισμένου εύρους προυντονιομός πριν από την εμφά­
νιση του όρου (οι ενορίες ήταν κάποτε παραγωγικοί και καταναλωτικοί
συνεταιρισμοί) δείχνει πως οι συνεταιρισμοί είναι η ασπιρίνη και όχι το
φάρμακο στον καρκίνο του καπιταλισμού.
Μετά τον Μαρξ όλοι πλέον ξέρουμε πως η ατομική ιδιοκτησία δεν
θα ήταν δυνατό να είναι στατική έννοια Καπιταλισμός που δεν επεκτείνεται συνεχώς, κάποτε καταρρέει Βιομηχανίες που δεν καταχτούν
διαρκώς νέες αγορές για να τοποθετήσουν την αυξανόμενη παραγωγή
που θα δώσει τα αυξημένα κέρδη δεν αναπτύσσονται και κάποτε κα­
ταρρέουν κάτω από την πίεση ανάλογων βιομηχανιών, που αναπτύσ63 

οοντοα. Ο ανελέητος ανταγωνισμός είναι νόμος απαράβατος στον κα­
πιταλισμό. Στο γεμάτο καλές προθέσεις προυντονισμό, και στο συγγε­
νικό του χριστιανικό κοινοτισμό, δεν είναι. Η προυντονική αλλά και η
χριστιανικά κοινοτική οικονομία είναι κλειστές οικονομίες χωρίς δυνα­
τότητες ανάπτυξης, ο καπιταλισμός είναι μια ανοιχτή οικονομία με
κολοσσιαίες δυνατότητες ανάπτυξης.
Ωστόσο, στα όρια και τα πλαίσια του υπάρχοντος καπιταλισμού, ο
προυντονισμός είναι η πιο προωθημένη μορφή σοσιαλδημοκρατίας. Ο
αναρχισμός του Προυντόν δίνει πράγματι ένα ανθρώπινο πρόσωπο στον
καπιταλισμό. Ο προυντονισμός έχει το τεράστιο ηθικό πλεονέκτημα να
καταργεί το κράτος ειρηνικά και στα γρήγορα Δεν είναι τυχαίο που ο
προυντονισμός, μια εξαιρετικά γοητευτική μορφή ειρηνικού αναρχισμού,
θα γίνει τόσο δημοφιλής.
Όμως, το κράτος δεν καταργείται όσο υπάρχει ατομική ιδιοκτησία
και κατά συνέπεια ανταγωνιστικές τάξεις, που καθιστούν αναγκαία την
ύπαρξη του κράτους, λέει ο Μαρξ. Το κράτος μαραζώνει σιγά οιγά μέχρι
την πλήρη εξαφάνισή του στην αταξική κοινωνία, λέει ο Μαρξ και
αρπάζεται άγρια τόσο με το σύγχρονό του Προυντόν όσο και τον ομοίως
σύγχρονο και φίλο του μέχρι τότε Μπακούνιν.
Στο πολιτικό του ξεκίνψα ο Μιχαήλ Μπακούνιν (1814-1876) είναι
φίλος και με τον Προυντόν και με τον Μαρξ. Όμως θα τσακωθεί πολύ
άσχημα και με τους δύο. Με τον Προυντόν γιατί ο Μπακούνιν είναι
κομουνιστής, ονειρεύεται δηλαδή την αταξική και συνεπώς μη καπιταλι­
στική κοινωνία, και με τον Μαρξ διότι θέλει το αταξικό κράτος εδώ και
τώρα, χωρίς τη διαμεσολάβηση της δικτατορίας του προλεταριάτου, που
ιστορικός προορισμός της είναι, κατά τον Μαρξ, να οδηγεί το κράτος στο
δρόμο ενός συνεχούς μαρασμού, μέχρι την πλήρη εξαφάνισή του στην
αταξική κοινωνία Η οποία δεν μπορεί παρά να είναι αναρχική, αφού δεν
θα υπάρχουν σ’ αυτήν τάξεις και συνεπώς εξουσία
Αν επαναστατήσουμε όλοι όσοι μισούμε την ατομική ιδιοκτησία, την
υπεύθυνη για όλα τα δεινά της ανθρωπότητας, και αν όλοι μαζί, προ­
λετάριοι και μη, χτυπήσουμε σκληρά τον καπιταλισμό, τότε φτάνουμε
στα γρήγορα στον κομουνισμό χωρίς να περιμένουμε να μαραζώσει το
κράτος και κουραφέξαλα, λέει ο πολύ βιαστικός Μπακούνιν.
Το σχέδιο του Μπακούνιν φαίνεται ακόμα πιο γοητευτικό απ’ αυτό
του Προυντόν, όχι μόνο γιατί έχει μέσα του πολλή δράση αλλά και διότι
υπόσχεται έναν κομουνισμό που θα τον ζήσουν αυτοί που θα τον φτιά­
ξουν. Ενώ ο κομουνισμός του Μαρξ είναι δυσκίνητος. Ποιος μπορεί να
ξέρει τι είναι δυνατό να συμβεί μέχρι την έλευση της αταξικής κοινωνίας,
με μια δικτατορία του προλεταριάτου συνεχώς πάνω από το κεφάλι σου;
64 

Σήμερα όλοι ξέρουμε τι είναι δυνατό να συμβεί αφού συνέβη. Όμως,
όλοι ξέρουμε επίσης τι συνέβη και με την Κομούνα του Παρισιού το 1871.
Τσακίστηκε στα γρήγορα και εξαφανίστηκε μέσα οε λίγες μέρες. Κράτος
δεν είναι η κυβέρνηση, κράτος είναι η βία, λέει ο Μαρξ επαναλαμβάνο­
ντας τα λόγια του Προμηθέα Κράτος χωρίς αστυνομία και στρατό δεν
νοείται. Εδώ δεν νικάει ο καλύτερος, όπως στο στίβο, αλλά ο καλύτερα
οπλισμένος, ή αυτός που θα πιάσει στον ύπνο τον καλύτερα οπλισμένο,
όπως έγινε κατά την Οκτωβριανή Επανάσταση.
Για να συνοψίσουμε: οι προυντονικοί είναι αναρχικοί αλλά δεν εί­
ναι κομουνιστές. Οι μπακουνικοί είναι και αναρχικοί και κομουνιστές
αλλά δεν είναι μαρξιστές. Οι μαρξικοί είναι κομουνιστές διαρκώς και
αναρχικοί μακροπροθέσμως. Και στα τρία ρεύματα ο αναρχισμός είναι
η κοινή συνιστώσα Ομως αναρχισμός υπάρχει και στο χριστιανισμό, όπως
είπαμε. Αρα ο αναρχισμός, στις πολλές παραλλαγές του, είναι μια απολύτως κυρίαρχη κατάσταση.
(Ο αναρχομαρξισμός τονίζει τον ενυπάρχοντα στο μαρξισμό αναρχι­
σμό για να παραπέμψει στο τελικά ζητούμενο που είναι η αταξική κοι­
νωνία Οι κομουνιστές-μαρξιστές συχνά ξεχνούν αυτό το ιδανικό, οπότε
ο αγώνας τους μοιάζει με τον αστικό αγώνα για την κατάληψη και τη
νομή της εξουσίας, ενώ το τελικά ζητούμενο στο μαρξισμό είναι η κα­
τάργηση της εξουσίας, δηλαδή ο αναρχισμός, που υπάρχει σαν πρώτο και
κύριο συστατικό σε κάθε ανατρεπτικό κίνημα, ειρηνικό ή βίαιο).
Το 1876, τη χρονιά του θανάτου του Μπακούνιν, που όσο ζούσε
διατηρούσε ζεστό το αίμα στις φλέβες των αναρχικών, ο ιταλός αναρ­
χικός Ενρίκο Μαλατέστα θα δημιουργήσει μια καινούργια παραλλαγή
αναρχισμού. Αφού οι προυντονιστές, οι μπακουνιστές και οι μαρξιστές
δεν μπορούν να τα βρουν και να δράσουν συντονισμένα, καλό είναι να
μη σταματήσουμε να ενεργούμε ένας ένας ή σε μικρές ομάδες. Αυτή τη
μορφή δράσης ο Ενρίκο Μαλατέστα την ονομάζει «έμπρακτη προπα­
γάνδα». Χρειάζεται, λέει ο Μαλατέστα, η έμπρακτη προπαγάνδα για
να διατηρείται υψηλό το αγωνιστικό φρόνημα του λαού, μέχρι να έρθει
η κατάλληλη στιγμή της επανάστασης, όποτε κι αν έρθει
Η άποψη του Μαλατέστα θα βρει μια απροσδόκητα μεγάλη απή­
χηση. Ανταποκρίνεται θαυμάσια στον κοινωνικό ατομικισμό του αναρ­
χισμού και ξεπερνάει τη μεγάλη δυσκολία του αναρχικού κινήματος
για μαζική οργάνωση και δράση. Τρεις φορές επεχείρησαν οι αναρ­
χικοί να φκιάξουν δική τους Διεθνή, και τις τρεις απέτυχαν πατα­
γωδώς. Μαζική δράση και αναρχισμός είναι έννοιες αντιφατικές εξ
ορισμού.
Ο Μαλατέστα συνέλαβε το κοινωνικό νόημα του φιλοσοφικού Κυ­
65 

νισμού των αρχαίων Ελλήνων: κάθε τόσο πρέπει να παρενοχλείς τους
κατέχοντες την εξουσία με διακεκομμένα χτυπήματα Και με μια αυ­
τόματη αλλαγή βάρδιας, μετατρέπεις το βίαιο, τον μπακουνικό αναρ­
χισμό σε μια κατάσταση διιστορική. Αυτό ακριβώς είναι το μπακουνικής και όχι μαρξικής καταγωγής σημερινό αναρχικό κίνημα, που ποτέ
δεν είχε την επιδοκιμασία των κομουνιστικών κομμάτων. Αλλά πά­
ντα εύρισκε κρυφή και ανομολόγητη αποδοχή από τη λαϊκή συνεί­
δηση. Ο ταλαιπωρημένος ανθρωπάκος, με το χωροφύλακα, το δικα­
στή και το φορατζή συνεχώς πάνω απ’ το κεφάλι του, γνωρίζει καλά
τι σημαίνει εξουσία
Μόνο σε μια ειδική περίπτωση ο αναρχισμός θα γίνει μαζικό λαϊκό
κίνημα Ο αναρχοσυνδικαλισμός είναι ένα από τα πιο έξυπνα και τα
πιο τίμια λαϊκά κινήματα που εμφανίστηκαν ποτέ. Το 1895 μια ομάδα
γάλλων αναρχικών ιδρύουν μια νέας μορφής εργατική ομοσπονδία, όχι
χωρισμένη σε κλάδους ανάλογα με τη μορφή της εργασίας, αλλά μαζι­
κή και συμπαγή. Όχι, ας πούμε, εργάτες χάλυβος απ’ τη μια, εργάτες
Τύπου απ’ την άλλη (που έχουν γράψει ιστορία στο αναρχικό κίνημα)
αλλά εργάτες σκέτα Μόνο έτσι θα ξεπεραστεί η λογική κατά τα άλλα
τάση για υπεράσπιση των κλαδικών συμφερόντων και θα τονιστεί ο
μαζικός και ταξικός χαρακτήρας του συνδικαλισμού.
Κύριος σκοπός ύπαρξης αυτών των σωματείων δεν είναι οι οικονο­
μικές διεκδικήσεις, που μπαίνουν πάντα σε δεύτερο πλάνο, αλλά η ορ­
γάνωση γενικών απεργιών με απώτερο στόχο την παράλυση και την
κατάρρευση του καπιταλιστικού κράτους και την ανάληψη της εξουσίας
απευθείας από τα συνδικάτα Στη διάρκεια των μεγάλων απεργιών οι
απεργοί και οι οικογένειές τους συντηρούνται από ένα καλά οργανω­
μένο ταμείο απεργιακής αρωγής.
Ο γαλλικός θεσμός του αναρχοσυνδικαλισμού θα διαδοθεί ταχύτα­
τα στην Ιταλία και κυρίως την Ισπανία Για ένα πολύ μεγάλο χρονικό
διάστημα ο ισπανικός αναρχοσυνδικαλισμός, παρόλο που δεν έχει την
υποστήριξη των κομουνιστών, εντελώς το αντίθετο μάλιστα, θα γίνει ο
φόβος και ο τρόμος των βιομηχάνων που χρησιμοποιούν πάρα πολύ
συχνά το νόμιμο δικαίωμά τους για ανταπεργία (λοκ-άουτ).
Το πανίσχυρο αναρχοσυνδικαλιστικό κίνημα ήταν η πρώτη πολιτική
δύναμη στον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο. Όμως, ήταν πολύ ισχυρό από πολύ
νωρίτερα, από το τέλος του περασμένου αιώνα Αν στον εμφύλιο πόλεμο
είχε την υποστήριξη του κομουνιστικού κόμματος, θα μπορούσε ίσως να
καταλάβει την εξουσία πολύ άνετα όταν δημιουργήθηκαν οι κατάλληλες
συνθήκες. Τόσο μεγάλο και τόσο καλά οργανωμένο ήταν το αναρχοσυνδικαλιστικό κίνημα στην Ισπανία, που στα χρόνια του εμφυλίου, σε συν­
66 

θήκες πάρα πολύ αντίξοες, οι αναρχικοί μπόρεσαν να οργανώσουν υπο­
δειγματικές κολεκτίβες, κάνοντας τον Φράνκο και τους περί αυτόν καθο­
λικούς και φεουδάρχες να λυσσάξουν.
Με τη σειρά τους θα λυσσάξουν και οι αναρχικοί και θα αρχί­
σουν να καιν εκκλησίες και να σκοτώνουν παπάδες, οι οποίοι έχουν
ήδη πιαστεί γερά από το ξίφος του στρατηγού Φρανθίσκο Φράνκο.
Τόσο λυσσώδη εμφύλιο πόλεμο δεν θα βρείτε άλλον στην παγκόσμια
ιστορία όσο κι αν ψάξετε. Το πολιτειακό ισπανικό πρόβλημα τότε
δεν παιζόταν στα ζάρια μόνο ανάμεσα στη δημοκρατία και το φα­
σισμό, αλλά και ανάμεσα στη αστική δημοκρατία, την οποία στήρι­
ζαν οι κομουνιστές και το φασισμό από τη μια μεριά, και από την
άλλη τον αναρχικό, τον μπακουνικό κομουνισμό. Τελικά θα κερδίσει
ο φασισμός.
Ωστόσο, ένα σπάνιο φαινόμενο συμπεριφοράς της μάζας θα δείξει
με τον πιο καθαρό τρόπο πως ο αναρχισμός έχει βαθιές ρίζες στη λαϊκή
συνείδηση. Ο σαρωτικός Μπουεναβενΐούρα Ντουρούτι, μια από τις πιό
σπάνιες και χαρισματικές μορφές λαϊκού ηγέτη, πριν σκοτωθεί με ένα
εντελώς μυστηριώδη τρόπο και περάσει στο χώρο των λαϊκών θρύ­
λων, ήταν ήδη αποδεκτός από ένα τεράστιο πλήθος Ισπανών, ασχέ­
τως πολιτικής τοποθετήσεως. Η κηδεία στη Βαρκελώνη αυτού του πολύ
μεγάλου αναρχικού ηγέτη είναι ένα φαινόμενο που ακόμα το μελε­
τούν οι ειδικοί στη συμπεριφορά της μάζας. Μιλιούνια λαού από ολό­
κληρη τη δημοκρατική εμφυλιοπολεμική Ισπανία δεν παρακολουθούν
απλώς μια κηδεία, θα ήταν αδύνατο άλλωστε να περπατούν πίσω από
ένα φέρετρο εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι, αλλά κλαιν μαζικά, κατά
ομάδες, για το θάνατο ενός πεθαμένου θεού, του οποίου η ανάσταση
δεν θα αργήσει. (Για περισσότερα και ακριβέστερα βλέπε το αριστούρ­
γημα του Χανς Μάγκνους Έντσεομπέργκερ Το σύντομο καλοκαίρι της
αναρχίας).
Είναι βέβαιο πως η αναρχία έχει βαθιές και δυνατές ρίζες στη μάζα
Αυτό το ήξερε καλά και ο αναρχικός μάλλον παρά κομουνιστής κατ’
ουσίαν Αρης Βελουχιώτης, όταν μάζευε γύρω του ένα πλήθος «παρα­
νόμων». Ο Φραντς Φανόν, ο θεωρητικός της αλγερινής επανάστασης
στο βιβλίο του Της γης οι κολασμένοι δεν αναφέρεται στους κολασμέ­
νους του Κομουνιστικού Μανιφέστου αλλά στην αναρχική διάθεση που
κρύβουν μέσα τους οι λούμπεν, που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν
επαναστατικά με έξυπνους χειρισμούς.
Όλοι οι ριψοκίνδυνοι χρειάζονται σε μια επανάσταση όταν ήδη έχει
ξεσπάσει. Δεν είναι εύκολο πράγμα η εξόντωση του ταξικού εχθρού, που
έχει στη διάθεσή του τις πολύ ισχυρές δυνάμεις καταστολής, τους άν67 

δρες των οποίων χρησιμοποιεί το σύστημα βαναύσως εκμεταλλευτικά
έναντι πινακίου ολοένα και περισσότερο δυσεύρετης φακής.
Με λούμπεν κάνουν εκείνοι τη δουλειά τους; Με λούμπεν θα κάνου­
με και εμείς τη δική μας. Αν είχαμε προλετάριους, θα την κάναμε με
προλετάριους. Αυτό που σίγουρα έχουμε σε υπεραφθονία είναι η αναρχι­
κή διάθεση. Όλοι οι νορμάλ άνθρωποι κρύβουν μέσα τους έναν αναρχι­
κό. Ακόμα και οι άνδρες των ΜΑΤ. Προς το παρόν μας λιανίζουν αφού
γι’ αυτό πληρώνονται Αλλά νομίζετε πως δεν έχουν συνείδηση της βαρ­
βαρότητας του συστήματος που τους χρησιμοποιεί εκμεταλλευόμενο την
ανάγκη για επιβίωση των σύγχρονων σκλάβων,
Δεν καταλαβαίνω γιατί δεν θα μπορούσαν να είναι αναρχικοί οι πά­
γιες, αφού ήταν αναρχικός ένας γνήσιος ρώσος αριστοκράτης, ο Μιχαήλ
Μπακούνιν και κυρίως ένας γνησιότατος ρώσος πρίγκιπας, ο Πιότρ
Κροπότκιν (1842-1921), ο πιο μεγάλος θεωρητικός του αναρχισμού, που
διετέλεσε και υπασπιστής του τσάρου Αλεξάνδρου Β', αυτού ακριβώς
που δολοφόνησαν οι αναρχικοί το 1881. Πάντως, δεν τον δολοφόνησε
ο Κροπότκιν. Αλλά επειδή ήταν ήδη φιλοαναρχικός απελάθηκε από τη
Ρωσία αμέσως μετά τη δολοφονία του φίλου του, του τσάρου. Δεν εκτελέστηκε γιατί ήταν πρίγκιπας. Αλλά μόλις φτάσει στη Γαλλία θα αποποιηθεί επισήμως τον τίτλο του πρίγκιπα και το 1883 οι Γάλλοι, για
να τον τιμωρήσουν και για λογαριασμό των Ρώσων, τον κλείνουν για
τρία χρόνια στη φυλακή.
'Οταν αποφυλακίζεται το 1886 πηγαίνει στην Αγγλία όπου ζει τα
επόμενα 30 χρόνια της ζωής του. θ α επιστρέψει στην πατρίδα του με
την έκρηξη της Επανάστασης το 1917, αλλά δεν θα πάρει μέρος. Ως
γνήσιος αναρχικός δεν είναι υπέρ της βίαιης επανάστασης, όπου πεθαί­
νουν πολλοί, είναι υπέρ των μεμονωμένων εκτελέσεων σε κλασικό αναρ­
χικό στυλ, για να γίνεται οικονομία οτο αίμα και για να γίνεται αβίω­
τος ο βίος των αστών. Η αριστερή τρομοκρατία είναι μια λεπτή και
δύσκολη τέχνη, που απαιτεί υψηλό δείκτη νοημοσύνης και επιδεξιότητα νευροχειρουργού.
Ο φίλος του Πιότρ Κροπότκιν, Οσκαρ Ουάιλντ, ένας ακόμα διάση­
μος αναρχικός, λέει πως ο αυτοκαθαιρεθείς πρίγκιπας ήταν ένας από
τους δύο αληθινά ευτυχισμένους ανθρώπους που γνώρισε στη ζωή του.
Και ο Ρομαίν Ρολάν θα γράψει πως ο Κροπότκιν έζησε αυτά που πρέ­
σβευε μεν, αλλά δεν μπόρεσε να κάνει ο Λέον Τολστόι.
Οσο για τους Μπολσεβίκους, αυτοί τίμησαν τον Κροπότκιν στην κη­
δεία του επιτρέποντας στις χιλιάδες των ρώσων οπαδών του, που υπήρ­
χαν ακόμα το τέταρτο έτος της Επανάστασης, το 1921, να ακολουθή­
σουν το φέρετρο με αναπεπταμένες μαύρες αντί για κόκκινες σημαίες. 

Αλλά αυτό θα συμβεί για τελευταία φορά. Στο εξής όλοι οι Ρώσοι θα
φορούν κόκκινα Τα μαύρα, άλλου είδους μαύρα, θα τα ξαναφορέσουν
πολύ αργότερα, το 1991.
Ο Πιότρ Κροπότκιν ήταν ο πιο καλός πρίγκιπας που έζηοε ποτέ.
Ένας γνήσιος πρίγκιπας της εντιμότητας και του ήθους, που στο αρι­
στούργημά του Αμοιβαία βοήθεια λέει πως στον καιρό μας ούτε καν οι
μεγαλοφυείς μπορούν να κάνουν κάτι μόνοι τους. Η ανάγκη για συλ­
λογική δράση θα γίνεται ολοένα και περισσότερο απαραίτητη οε όλα
τα επίπεδα Μέσα απ’ αυτή την ανάγκη για συλλογική δράση και με
την ανάπτυξη όλων των δεξιοτήτων του καθένα χωριστά προκειμένου
η συλλογική δράση να είναι πιο αποτελεσματική, η ανθρωπότητα θα
οδηγηθεί κάποτε κατ’ ανάγκην στον αναρχοκομσυνισμό. Είθε, άθεε Αγιε
Πιότρ Κροπότκιν.
Αλήτες σαν τον Νετσάγεφ, που σκοτώνουν για τη χαρά του φόνου,
θα τρυπώνουν πάντα ανάμεσα στους αναρχικούς. Αλλά δεν είναι αυτοί
οι γνήσιοι αναρχικοί Οι γνήσιοι αναρχικοί έχουν κάτι από τη συμπερι­
φορά του Διογένη και το ήθος του Κροπότκιν, ίσως του πιο έντιμου
ανθρώπου που περπάτησε ποτέ στη γη.

2. Ο κομουνισμός
Στα γαλλικά ο δήμαρχος λέγεται maire και το δημαρχείο mairie, από
το λατινικό majior (μεγαλύτερος), συγκριτικό βαθμό του επιθέτου magnus (μεγάλος). Ο Δήμαρχος είναι ο πρώτος πολίτης και όχι ο άρχων
μιας πόλης.
Δήμαρχοι κυβερνήτες όχι μόνο μιας πόλης αλλά και μιας χώρας
υπήρξαν μόνο στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης και μόνο στο
Παρίσι. Οι αυξημένες αρμοδιότητες του δημάρχου του Παρισιού τον καιρό
εκείνο θα οδηγήσουν τελικά στον_ κομουνισμό!
Αυτό σημαίνει πως οι αντικομουνιστές πρέπει να προσέχουν τους
δημάρχους. Η κομουνιστική εξουσία εγκαθίσταται κατ’ αρχάς στην
περιφέρεια και από εκεί μεταφέρεται στο κέντρο. Η εξουσία των Σο­
βιέτ, των λαϊκών συμβουλίων αυτοδιοίκησης στη Ρωσία του 1917 είναι
η πιο χαρακτηριστική περίπτωση περικύκλωσης της κεντρικής εξουσίας
από την περιφερειακή.
Στη ρωμαϊκή αρχαιότητα ο δήμαρχος δεν είναι ο πρώτος πολίτης
αλλά ο «άρχων των πληβείων» (tribuni plebis). Οι πατρίκιοι (οι ευγε69 

νείς, οι πλούσιοι) απαγορεύεται να κατέχουν το αξίωμα του δημάρχου,
που είναι αποκλειστικά πληβειακό και έχει σχέση μόνο με την πλέμπα,
την πλεμπάγια Η ψευδαίσθηση αυτοδιοίκησης που δίνει η περιχαρά­
κωση σε ένα αυτοδιοικούμενο γκέτο, που δεν επικοινωνεί με άλλα γκέτο, είναι ο πονηρός τρόπος που βρίσκει η κεντρική εξουσία να ελέγχει
την περιφερειακή με το μικρότερο κόστος. Αυτό σημαίνει πως η δημο­
τική αρχή μπορεί να ενεργήσει κατά της δημοτικής αρχής, όταν επιτη­
ρείται από το κέντρο.
θ α επανέλθουμε στο δημαρχείο του Παρισιού, εντός του οποίου θα
γεννηθεί ο σύγχρονος κομουνισμός. Όμως, πριν καβαλήσουμε την πολύ
χρήσιμη στη μελέτη της ιστορίας μηχανή του χρόνου για να πάμε στο
δημαρχείο του Παρισιού το κοσμογονικό έτος 1789, πρέπει να οπισθο­
χωρήσουμε κι άλλο για να δούμε πως προέκυψε ο δήμαρχος, η καρδιά
και η ψυχή της δημοκρατίας.
Στην αρχαία Ελλάδα, για πολλούς αιώνες υπάρχει μεν δήμος αλλά δεν
υπάρχει δήμαρχος για το δήμο. Ο 'Ομηρος χρησιμοποιεί τη σανσκριτικής
καταγωγής λέξη δήμος με πολλές έννοιες. Αλλοτε η λέξη δηλώνει το σύνο­
λο του λαού, άλλοτε τη συγκέντρωση, τη μάζωξη του λαού, άλλοτε τον όχλο
και άλλοτε την περιοχή. Στην ιστορική εποχή η έννοια της λέξης δήμος θα
στενέψει και θα γίνει πιο σαφής. Τώρα, δήμος σημαίνει είτε το σύνολο του
λαού, είτε μια αυτοδιοικούμενη μικρή περιοχή.
Ο δήμαρχος θα προκύψει πολύ αργότερα, με τη μεταρρύθμιση του
Κλεισθένη, η οποία θα οδηγήσει το δήμο στη δημοκρατία, την εξουσία
του δήμου, του λαού που κατοικεί σε μια συγκεκριμένη περιοχή. Μ’ αυτή
τη σημαδιακή για την ιστορία ολόκληρης της ανθρωπότητας μεταρρύθ­
μιση, που έγινε το 507 π.Χ., ο Κλεισθένης καταργεί την αιματοσυγγένεια, δηλαδή τις τέσσερις ιωνικές αρχαϊκές φυλές της Αττικής, τους
Αιγικορείς, τους Αργαδείς, τους Όπλητες και τους Γελέοντες, και βάζει
στη θέση τους δέκα καινούργιου τύπου φυλές, που προκύπτουν με ανά­
μιξη των αιμάτων των τεσσάρων παλιών.
Στην κάθε μια από τις δέκα καινούργιες φυλές q Κλεισθένης θα
δώσει το όνομα ενός ντόπιου ήρωα Και έτσι θα προκύψουν οι άσχε­
τες με το καταγωγικό αίμα νέες φυλές των Κεκροπέων, των Ερεχθιέων,
κ.λπ. Ο ίδιος ο Κλεισθένης ήταν αριστοκράτης και ανήκε στη διασημότερη οικογένεια της Αθήνας, τους Αλκμεωνίδες, απογόνους του Αλκμέωνα, απογόνου του σώφρονα ομηρικού βασιλιά της Πύλου, Νέστορα
Σημειώστε με την ευκαιρία πως η νεοελληνική κατάληξη των κύριων
ονομάτων σε -ίδης είναι τυπικά αρχαιοελληνική και σημαίνει απόγονος
του τάδε, γιος του τάδε. Τα νεοελληνικά επίθετα σε -όπουλος, -άκης και
τα συναφή προέρχονται είτε από λέξεις που χαρακτηρίζουν επαγγέλμα­
70 

τα και προσδιορίζουν ιδιότητες είτε από παρατσούκλια, κυρίως μειωτικά. Αν ο Κλεισθένης ήταν Νεοέλληνας (ωχ!) η αστυνομική του ταυ­
τότητα θα έγραφε Κλεισθένης Αλκμεωνίδης του Μεγακλέους και της
Αγαρίστης.
Δεδομένου ότι οι πλούσιοι όλων των εποχών προστατεύονται πιο
αποτελεσματικά από τον πλούτο τους παρά από τους συγγενείς της
ίδιας φυλής, οι πλούσιοι του καιρού εκείνου δεν είχαν κανένα λόγο
να μην εγκρίνουν το μεγαλοφυές σχέδιο του Κλεισθένη για την κα­
τάργηση της διοικητικής αιματοσυγγένειας, εκ της οποίας κατάγε­
ται η αυτοδίκαιη δικαιοσύνη της αυτοδικίας (βεντέτας), θ α ήταν απολύτως αδύνατο να υπάρξει δημοκρατία αν δεν καταργούνταν το αρ­
χαϊκό, συνεκτικό της κλειστής κοινωνίας σύστημα της αιματοσυγγένειας.
Καταλαβαίνετε, τώρα, γιατί η νεοελληνική δημοκρατία έχει τα χά­
λια που έχει; Το δίκαιο της φυλής σε μας, όπως και στους Αφρικανούς,
είναι υπέρτερο του κοινού, δημοκρατικού δικαίου. Ας ελπίσουμε πως ο
ένδοξος πρόγονος Κλεισθένης, με τη βοήθεια του γνωστού σε μας αλλά
αγνώστου σ’ εκείνον θεού των Ελλήνων, θα κάνει μια ακόμα μεταρ­
ρύθμιση διά του πνεύματός του. Φυσικά, με τη μεσολάβηση του Αγίου
Πνεύματος.
Η μεταρρύθμιση του Κλεισθένη επιβάλλει τέσσερις καινοτομίες στην
κοινωνία της Αττικής:
1. Δίνει πολιτικά δικαιώματα οε όλους τους ελεύθερους κατοίκους
της Αττικής. Μέχρι τότε πολιτικά δικαιώματα είχαν μόνο οι πλούσιοί
Στην πραγματικότητα η Αθηναϊκή Δημοκρατία ήταν Αττική Δημο­
κρατία Αυτό σημαίνει πως στην Αθηναϊκή Δημοκρατία που ήταν Αττι­
κή πλειοψηφούσαν οι χωρικοί Τωνες των μεσογείων της Αττικής. Τότε
η Αττική κατοικούνταν μόνο από Τωνες. Σήμερα κατοικείται από κάθε
ελληνικής και μη καρυδιάς καρύδι ή κολοκυθιάς κολοκύθι
2. Κατανέμει τους πολίτες σε δέκα νέες μη αιματοσυγγενικές φυλές
αλλά και σε τριάντα δήμους για μεγαλύτερη σιγουριά. Ο κλεισθένειος
δήμος είναι διοικητικό διαμέρισμα άσχετο με τον παλιότερο τόπο κα­
τοικίας των αιματοσυγγενικών φυλών.
Οι δέκα νέες φυλές σε συνδυασμό με τους τριάντα δήμους κάνουν σμπα­
ράλια την αιματοσυγγένεια και δημιουργούν την ανάγκη για έναν νέο χα­
ρακτηρισμό των μη συγγενών κατοίκων, που στο εξής θα λέγονται συ­
μπολίτες. Ο όρος είναι του Κλεισθένη, αγαπητοί μου συμπολίτες.
3. Συνιστά τη Βουλή των Πεντακοσίων που έχει περίπου διακόσια
μέλη περισσότερα από τη νεοελληνική, και άρα είναι σχεδόν κατά το
μισό πιο δημοκρατική. Σημειώστε για να κάνετε τις αναγκαίες δημο­
71 

κρατικές αναγωγές πως ο πληθυσμός της Αττικής εκείνον τον καιρό δεν
ξεπερνούσε τις 15.000 κατοίκους.
4.
Εισάγει τον περί οοτρακισμού νόμο, δηλαδή την διά οστράκων
(κομματιών από σπασμένα αγγεία) ψηφοφορία προκειμένου να πορ­
θεί από όλους η δύσκολη απόφαση για το διώξιμο εκτός Αττικής ενός
εχθρού της δημοκρατίας. Ο εξοστρακισμός, η εξορία, θα αποδειχτεί
δίκοπο μαχαίρι στα χέρια δημαγωγών αλλά, τι να κάνουμε, ουδέν καλόν
αμιγές κακού και αντιοτρόφως.
Αν σήμερα εφαρμοζόταν το μέτρο του εξοστρακισμού στους εχθρούς
της δημοκρατίας, πρώτον δεν θα αρκούσαν τα όστρακα της αττικής γης,
και δεύτερον θα έμεναν τόσο λίγοι έλληνες δημοκράτες στον τόπο που
γέννησε τη δημοκρατία, που οι Αλβανοί οικονομικοί μετανάστες θα
ένιωθαν φρικτή μοναξιά. Τόσο φρικτή, που θα υποχρεώνονταν να επιστρέψουν στην πατρίδα τους για να βρουν παρέα
Δύσκολο πράγμα η δημοκρατία, κυρίως στον τόπο που τη γέννησε.
Που επειδή τη γέννησε σι Έλληνες πιστεύουν πως την κατέχουν σαν
περιουσιακό στοιχείο, με τον ίδιο περίπου τρόπο που ο πατέρας κατέ­
χει το παιδί που γέννησε με μοναδική πρόθεση να το προσθέσει στα
περιουσιακά του στοιχεία μαζί με την κατσίκα και τη σύζυγο.
Αφού το θεσμό του δημάρχου τον δημιούργησε ο Κλεισθένης που δη­
μιούργησε τη δημοκρατία πριν δημιουργήσει τη δημοκρατία, η τοπική δη­
μοκρατική αυτοδιοίκηση προηγείται ιστορικά της κεντρικής δημοκρατικής
διοίκησης και αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την ύπαρξή της.
Ο δημοκράτης δήμαρχος του Κλεισθένη είναι δήμαρχος όλων των
δημοτών και όχι μόνο των πληβείων, των φτωχών, όπως στη Ρώμη. Οι
Ρωμαίοι χώρισαν τους φτωχούς από τους πλούσιους για να τους έχουν
μαντρωμένους σε γκέτο και έβαλαν επικεφαλής των γκέτο έναν δήμαρ­
χο για να τους φυλάει Έκαναν, δηλαδή, ακριβώς το αντίθετο από αυτό
που έκανε ο Κλεισθένης, που ανακάτωσε τους πάντες. Το μπέρδεμα όλων
των φυλών και όλων των βαλαντίων είναι αναγκαία προϋπόθεση για
να υπάρξει ισσνομική δημοκρατία
Η ισονομία, η ισότητα απέναντι στο νόμο, ήταν κάτι πρωτόγνωρο
τότε. Αυτή η μορφή ισότητας με τον καιρό θα ανοίξει την,όρεξη και
για άλλες μορφές ισότητας, πιο ουσιαστικές, που θα μπουν σαν αίτημα
από την κοινωνία όταν ωριμάσουν οι συνθήκες.
Ο κομουνισμός, σαν δυνατότητα, υπάρχει ήδη μέσα στην ισονομία
του Κλεισθένη. Αφού όλοι είμαστε ίσοι απέναντι στο νόμο, φταίει ή δεν
φταίει ο νόμος που είμαστε άνισα στο πορτοφόλι; Το βασανιστικό ερώ­
τημα «τις πταίει» για την οικονομική ανισότητα θα σημαδέψει τον πάρα
πολύ μακρύ δρόμο προς το σοσιαλισμό και τον κομουνισμό.
72 

Να, λοιπόν, γιατί ποτέ δεν πρέπει να γίνονται νομικής τάξεως φι­
λολαϊκές μεταρρυθμίσεις. Από νομική μεταρρύθμιση σε νομική μεταρρύθ­
μιση φτάνεις τελικά στο δημαρχείο του Παρισιού που λέγαμε. Ο κο­
μουνισμός θα προκύψει με μετάλλαξη του αγώνα για την ισονομία μέσα
στο δημαρχείο και διά του δημαρχείου, στη διάρκεια της Γαλλικής (αστι­
κής) Επανάστασης.
Αχ, Κλεισθένη, τι μας έκανες ανοίγσντας τους ασκούς του Αιόλου
τότε! Ήθελες να μπερδέψεις τα αίματα για να φκιάξεις δημοκρατία; Ελα
τώρα να ξεμπερδέψεις το κουβάρι και θα δεις τι έχεις να τραβήξεις μ’
αυτούς που τα θέλουν όλα τακτοποιημένα κατά φυλές και κατά ομά­
δες αίματος. Ακόμα και οι χριστιανοί, που κι αυτοί πολύ θα ήθελαν να
δουν όλα τα παιδιά του θεού μπερδεμένα, θα υποχωρήσουν τελικά στις
απαιτήσεις των βρώμικων «καθαρών».
Αν δεν με πιστεύεις, φίλε Κλεισθένη, ρώτα και τον Χριστόδουλο. Να
στον συστήσω αν δεν τον ξέρεις. Πού να τον ξέρεις, δηλαδή, αλλά εν πάση
περιπτώσει, λέμε. Λοιπόν, Κλεισθένη μου, Χριστόδουλος ονομάζεται ένας
κύριος με γένια που το παίζει Αρχιεπίσκοπος και που εκτός από την κα­
θαρότητα της ελληνικής φυλής υπερασπίζεται με πάθος και την καθαρότη­
τα της εκκλησιαστικής περιουσίας. Λέω να τον πάρω μαζί μου στο δημαρ­
χείο που Παρισιού για να παραστεί στη βάφτιση του κομουνισμού. Που
βέβαια, δεν είναι παιδί του Καρλ Μαρξ και της Ίζένυ Βεστφάλεν, της συ­
ζύγου του Μαρξ, αλλά της φτώχειας και της δυστυχίας. Ο κομουνισμός με
όνομα είναι παλιότερος του μαρξισμού, ενώ ο κομουνισμός χωρίς όνομα, ο
ακατονόμαστος κομουνισμός, είναι πανάρχαιος. Αφήστε, λοιπόν, την πλά­
κα για το τέλος του υπαρκτού σοσιαλισμού και μιλήστε μας για το τέλος
της υπαρκτής φτώχειας, αν δεν θέλετε να δείτε τον κομουνιστή Φοίνικα να
ξαναγεννιέται απ’ τις στάχτες του.
Η γαλλική λέξη commun, λατινικά communis, σημαίνει κοινός. Κο­
μουνισμός, συνεπώς, θα μπορούσε να σημαίνει κοινοτισμός, αν ο κομου­
νισμός δεν ήταν κάτι περισσότερο από διοικητικό σύστημα σχετικό με τις
κοινότητες, τις κώμες του Σόλωνα, που θα τις πει δήμους ο Κλεισθένης,
εννοώντας το ίδιο αλλά τώρα και με μια απόχρωση κοινωνική.
Μετά τον Κλεισθένη οι κώμες θα συνεχίσουν να διατηρούν τον αρχι­
κό αγροτικό τους χαρακτήρα, ενώ τα άστεα, οι πόλεις, τα παλιά εμπορι­
κά κέντρα, που θα δανείσουν το όνομα πόλη στην πολιτική και στον
πολιτισμό, θα γεννήσουν τη δημοκρατία και μαζί της την τραγωδία
Η κωμωδία θα αναπτυχθεί στις κώμες, που είναι περισσότερο ανέμελες.
Μετά την καρατόμηση του βασιλιά, η Γαλλία έμεινε χωρίς διοικητι­
κή κεφαλή. Και επειδή η φύση απεχθάνεται το κενό και η κοινωνία το
κενό εξουσίας, το κενό εξουσίας που δημιούργησε το κενό κεφάλι του
73 

βασιλιά, που πετάχτηκε σαν άχρηστο, καλύφθηκε αμέσως από το λαό,
έτσι αυθόρμητα
Επειδή όλα ή σχεδόν όλα τα σημαντικά γεγονότα της Γαλλικής Επα­
νάστασης διαδραματίζονται στο Παρίσι, και επειδή στο Παρίσι βρίσκε­
ται το μεγαλύτερο δημαρχείο της χώρας, και επειδή η δημοτική αρχή
συνεχίζει να λειτουργεί, η εν λόγω δημοτική αρχή μετατρέπεται αυτο­
μάτως σε κυβέρνηση λόγω ανυπαρξίας κυβερνήσεως.
Φυσικά, μια τέτοιου είδους κυβέρνηση και να το ήθελε δεν θα μπο­
ρούσε να είναι σχολαστική. Ασε που δεν το ήθελε. Κι έτσι καταργούνται και οι κρατικές διοικητικές υπηρεσίες και ο διαχωρισμός των εξου­
σιών. Νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική εξουσία, μαζί με όλα τα
εξαρτήματα τους, συνοψίζονται άκρως περιληπτικά στη δημοτική αρχή,
που γίνεται η Υπέρτατη Επαναστατική Αρχή. Πρόκειται για μια εξου­
σία commune, κοινή για όλα, που τα έχει όλα μέσα Νάτος, λοιπόν, ο
κομουνισμός, φρέσκος και λαχταριστός.
Πρόκειται, όμως, για έναν κομουνισμό διοικητικής φύοεως, γραφειο­
κρατικό. Πρώτος ο Γράκχος Μπαμπέφ θα σκεφτεί πως αυτός ο γρα­
φειοκρατικός κομουνισμός θα μπορούσε να πάρει και έναν ουσιαστικό­
τερο, οικονομικό χαρακτήρα Τώρα που η διοίκηση είναι κοινή για όλα
και για όλους και όλα βρίσκονται στα χέρια του λαού, που έδειξε πως
μπορεί να κυβερνά, μήπως και τα αγαθά θα μπορούσαν να γίνουν κοι­
νά; αναρωτιέται ο Μπαμπέφ. Κοινοκτημοσύνη εδώ και τώρα, πριν συνέλθουν οι ιδιοκτήτες, λέει ο Μπαμπέφ. Κι έτσι, στη διάρκεια της Γαλ­
λικής Επανάστασης, προκύπτει ο κομουνισμός με την τρέχουσα και πάντα
ισχύουσα έκτοτε έννοια της κοινοκτημοσύνης.
Μέχρι το 1840 οι όροι σοσιαλισμός και κομουνισμός χρησιμοποιού­
νται αδιακρίτως. Ο κομουνισμός, που γεννήθηκε σε συνθήκες παρανο­
μίας, θα βγει τσάρκα στην πολιτική πιάτσα μόλις το 1840. Τη χρονιά
αυτή ο Ετιέν Καμπέ με μια ηρωική δημόσια δήλωση θα χαρακτηρίσει
τον εαυτό του κομουνιστή. Ο όρος θα αρχίσει τη δημόσια σταδιοδρο­
μία του τότε.
Λίγο πριν και λίγο μετά το 1840 ξεφυτρώνουν ένα σωρό μικρές,
κλειστές επαναστατικές ομάδες τόσο στη Γαλλία, όσο και στην Αγ­
γλία Οι μετά το 1840 παράνομες ομάδες προτιμούν το νεολογισμό
του Καμπέ κομουνισμός αντί του σοσιαλισμός για να τονίσουν τον κα­
ταγόμενο από τον Μπαμπέφ επαναστατικό δυναμισμό τους. Έκτοτε
ο όρος κομουνισμός, εκτός από το κοινωνικό του περιεχόμενο, την κοι­
νοκτημοσύνη, που υπάρχει σαν κύριο περιεχόμενο και στο σοσιαλι­
σμό, θα αποχτήσει και ένα δεύτερο, κατά το μάλλον και ήττον επα­
ναστατικό και βίαιο. Κομουνισμός, λοιπόν, είναι ένας πιο αποφασι­
74 

στικός και πιο ριζοσπαστικός σοσιαλισμός. Για να χρησιμοποιήσουμε
αριστοτελικούς όρους, ο σοσιαλισμός είναι έννοια γένους και ο κο­
μουνισμός έννοια είδους.
Με τον καιρό, ο όρος σοσιαλισμός θα φτάσει να σημαίνει «επι­
δίωξη της κοινοκτημοσύνης με ειρηνικά μέσα» και ο όρος κομουνι­
σμός «επιδίωξη της κοινοκτημοσύνης με βίαια μέσα». Επειδή όμως οι
κομουνιστές, όπως όλοι οι λογικοί άνθρωποι, δεν αποποιούνται τα ει­
ρηνικά μέσα για την κατάληψη της εξουσίας, οι όροι σοσιαλισμός και
κομουνισμός θα συνεχίσουν να χρησιμοποιούνται αδιακρίτως μέχρι τις
μέρες μας.
Όταν ο Ένγκελς ρωτήθηκε γιατί ονόμασαν κομουνιστικό το μανι­
φέστο που έγραψαν το 1848 μαζί με τον Μαρξ, είπε πως δεν ξέρει,
πως θα μπορούσε να λέγεται κάλλιστα και σοσιαλιστικό. Χαρακτηρί­
στηκε έτσι γιατί γράφηκε για λογαριασμό, σχεδόν κατά παραγγελία της
Ένωσης (Λίγκας) των Κομουνιστών, που ήταν μετεξέλιξη της προγενέ­
στερης Ένωσης των Δικαίων, μιας μυστικής οργάνωσης γερμανών εξό­
ριστων και αυτοεξόριστων που ζούσαν στο Λονδίνο. Κανείς δεν μπορεί
να πει με βεβαιότητα πως ο Μαρξ και ο Ένγκελς ήταν μέλη της Ένω­
σης των Κομουνιστών. Τουλάχιστον ο θυμώδης Μαρξ, που γινόταν θη­
ρίο όταν άκουγε τον έναν και τον άλλο ψευτοδιανοούμενο να μιλάει
για σοσιαλισμό ως έλλην σοσιαλιστής του καφενείου, μάλλον δεν ήταν.
Ωστόσο, το Κομουνιστικό Μανιφέστο, αυτό το εντελώς συγκλονι­
στικό κείμενο, σίγουρα γράφτηκε ευκαιριακά. Όμως, ήταν ήδη πανέτοιμο
στο κεφάλι του Μαρξ, που αφορμή έψαχνε για να το βάλει στο χαρτί
και να το κοινοποιήσει Την αφορμή θα του τη δώσει η Ένωση των
Κομουνιστών.
Δεν θα ήταν υπερβολικό αν λέγαμε πως τα κατοπινά κομουνιστικά
κόμματα θα διαμορφώσουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα τους με βάση το
Κομουνιστικό Μανιφέστο του 1848. Ποτέ ένα κείμενο, εκτός από το
Ευαγγέλιο, δεν άσκησε τόσο καταλυτική επίδραση σε τόσο πολλούς για
τόσο πολύ χρόνο.
Αν θέλετε να μάθετε με τον πιο έγκυρο τρόπο τι είναι ο κομουνισμός
πετάξτε αμέσως το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας και πιάστε το Κο­
μουνιστικό Μανιφέστο. Περισσότερα για τον κομουνισμό, εμείς δεν θα
σας πούμε. Αλλωστε, δεν θέλουμε να σας κάνουμε κομουνιστές. Καλό θα
είναι να γίνετε με δική σας πρωτοβουλία Ωστόσο, θα προσθέσουμε λίγα
ακόμα, σχέση εχοντα με τον κομουνισμό- στην αρχαία Ελλάδα Όταν λέμε
πως όλα στον ευρωπαϊκό πολιτισμό αρχίζουν στην αρχαία Ελλάδα, εν­
νοούμε εντελώς όλα, μηδέ του κομουνισμού εξαιρουμένου.
Υπάρχει μια ομολογημένη υστεροβουλία σ’ αυτή την αναφορά στους
75 

εκ κομουνιστών ένδοξους προγόνους μας. θέλουμε να κάνουμε τους μονίμως συγκινημένους από τους εθνικούς ψυχικούς αυτοματισμούς να νιώοουν άλλη μια φορά εθνικά υπερήφανοι αυτή τη φορά με τρόπο πιο
δύσκολο απ’ αυτόν που προσφέρει στους εθνικά ευαίσθητους και κοινω­
νικά αναίσθητους η ανύψωση της ελληνικής σημαίας κατά τας εθνικάς
εορτάς, ή όταν η εθνική ομάδα μπάσκετ κερδίζει το κύπελλο. Ή είμαστε
υπερήφανοι για τους προγόνους μας για όλα, ή δεν είμαστε για τίποτα
Η επιλεκτική υπερηφάνεια, όταν δεν είναι βλακεία είναι φασισμός.
Σε όλες τις αρχαίες κοινωνίες απαντάται κομουνισμός και στις τέσ­
σερις παραλλαγές του, την πολιτική, την κοινωνική, τη στρατιωτική και
τη θρησκευτική. Στους Ίνκας της Νότιας Αμερικής, για παράδειγμα, ο
κομουνισμός (η κοινοκτημοσύνη) ήταν γενικευμένη κατάσταση, που το
σημερινό «Φωτεινό Μονοπάτι» του Περού, μια ισχυρή μαρξιστική αντάρ­
τικη οργάνωση, τον επικαλείται συνέχεια (Το Περού είναι η νοτιοαμερικανική χώρα με τον πυκνότερο ντόπιο, μη ευρωπαϊκής καταγωγής
πληθυσμό).
Η πιο εντυπωσιακή μορφή διπλού κομουνισμού, κοινωνικού και
στρατιωτικού ταυτόχρονα, απαντάται στην ελληνική-ροδιακή αποι­
κία του συμπλέγματος των επτά Νήσων του Αιόλου, βόρεια της Σι­
κελίας. Τον ένα χρόνο οι μισοί άνδρες των νησιών ήταν στρατιώτες
και τον επόμενο χρόνο όλοι όσοι ήταν στρατιώτες τώρα γίνονται
γεωργοί, ενώ εκείνοι που ήταν γεωργοί γίνονται στρατιώτες. Αυτό
σημαίνει πως το μισό πληθυσμό τον ταΐζει ο άλλος μιοός εναλλάξ,
χρόνο με το χρόνο.
Η κοινωνία της Σπάρτης ζούσε σε καθεστώς σαφέστατα κομουνι­
στικό στρατιωτικού τύπου- σταλινικού τύπου, αν προτιμάτε. Ενώ οι
κοινότητες των Πυθαγορείων ζούσαν αναμφισβήτητα σε κομουνιστικό
καθεστώς φιλοσοφικοθρησκευτικού τύπου.
Ο Αριστοτέλης περιγράφει τα κομουνιστικά κοινωνικά συστήματα
που επεξεργάστηκαν θεωρητικά ο Φαλέας ο Χαλκηδόνιος και ο Ιππόδαμος ο Μιλήσιος, ενώ ο συντηρητικός μεν, ιδιοφυής δε Αριστοφάνης
στις Εχχλησιάζουσες επιτίθεται άγρια κατά της κομουνιστικής ιδεολο­
γίας, που για να τον ενοχλεί τόσο, φαίνεται πως τα κοινόβια ήταν
αρκούντως διαδεδομένα στον καιρό του.
Στην κοινοβιακή Πολιτεία του Πλάτωνα, τουλάχιστον κατά τη με­
ταβατική προς την αταξική κοινωνία περίοδο της δικτατορίας του προ­
λεταριάτου, φιλόσοφος βασιλιάς θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ο Μαρξ.
Αλλωστε, γνώριζε πολύ καλά τον Πλάτωνα Όχι, πάντως, ο Στάλιν γιατί
αυτόν τον κάναμε ήδη δώρο στη Σπάρτη.
Η εξόχως καταρτισμένη στο μαρξισμό Έλλη Παπά, στο εξαντλητι­
76 

κά τεκμηριωμένο βιβλίο της Ο Πλάτωνας στην εποχή μας αποόεικνύει,
με ισχυρά επιχειρήματα, πως κάθε μορφή σύγχρονου αυταρχισμού έχει
τη ρίζα της στον Πλάτωνα Ενώ ο επίσης μαρξιστής, καθηγητής Γιώρ­
γος Ρούσης στο υπέροχο και εξίσου καλά τεκμηριωμένο έργο του Αρ­
χαία Δημοκρατία για πάντα νέα λέει ακριβώς τα αντίθετα
Από δύο μαρξιστές που διαφωνούν, ποιον θα διάλεγε ένας μαρξι­
στής που, σε τούτο το βιβλίο, αρνείται να διαφωνήσει με οποιονδήποτε
μαρξιστή γιατί πιστεύει στην αυταπόδεικτα επαναστατική αλήθεια του
καινοφανούς (μόλις τώρα κατασκευάστηκε) συνθήματος «κομουνιστές
όλων των δογμάτων και μαρξιστές όλων των θεωρητικών παραλλαγών
ενωθείτε, γιατί αν δεν ενωθείτε μας πήρε ο καπιταλιστής διάολος και
μας σήκωσε»;
Αλλωστε, ποιος είδε τον κομουνισμό πραγματωμένο στην αταξική κοι­
νωνία του μέλλοντος για να μπορεί να επαληθεύσει με τρόπο επιστημο­
νικό την αλήθεια του μαρξισμού, συγκρίνοντάς τον σαν θεωρία με την
ολοκληρωμένη πράξη, ώστε να επιβεβαιώσει ή να απορρίψει τη θεωρία,
όπως ακριβώς γίνεται με κάθε επιστημονική θεωρία; Δηλαδή, ο Χαρίλαος
Φλωράκης, η Αλέκα Παπαρήγα, οι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού,
τα εκατομμύρια των παλιών και νέων αγωνιστών σ’ όλον τον κόσμο, στην
επιστημοσύνη του Μαρξ στηρίχτηκαν ή στηρίζονται για να κάνουν όσα
κάνουν, ή για να μην κάνουν όσα θα έπρεπε να κάνουν,
Αλλωστε, εκτός από το μαρξισμό υπάρχει και η προμαρξιστική φτώ­
χεια Είναι η αγανάκτηση για την κοινωνική αδικία που φέρνει τους
ανθρώπους στα κομουνιστικά κόμματα και όχι η επιστημοσύνη του Μαρξ.
Άλλωστε, δεν έχει καμιά σημασία για το χορτάτο πεθαμένο πώς ονο­
μάζεται και πώς σκέφτεται ο νηστικός που τον καθάρισε.
Πριν από το κάθε τι ο κομουνισμός είναι ένα κράμα από ήθος Τσε
Γκεβάρα, ευστροφία Φιντέλ Κάστρο, ανθρωπιά Νίκου Μπελσγιάννη, εντι­
μότητα Νίκου Πλουμπίδη και αυτοκτονικό πείσμα Αρη Βελουχιώτη.

3. Ο μαρξισμός
Η φτώχεια και η δυστυχία είναι μια «φυσική» κατάσταση, απ’ την οποία
η ανθρωπότητα δεν θα απαλλαγεί ποτέ; Αν δεν είναι φυσική αλλά κοι­
νωνική κατάσταση, ποια είναι τα συγκεκριμένα αίτια που κάνουν έναν
άνθρωπο φτωχό κι έναν άλλο πλούσιο;
77 

Μπορούμε να αποδώσουμε αυτές τις ιδιότητες στην προσωπική ικα­
νότητα και την προσωπική ανικανότητα; Αν μπορούμε, πώς συμβαίνει
η ηλιθιότητα κι ο πλούτος να κάνουν συχνά καλή παρέα;
Αφού υπάρχουν άνθρωποι έξυπνοι και δραστήριοι, που παραμένουν
σ’ όλη τους τη ζωή φτωχοί και, εν πάση περιπτώσει, λιγότερο πλού­
σιοι από κάποιους άλλους, που είναι λιγότερο έξυπνοι και δραστήριοι,
θα ήταν δυνατό να αποδώσουμε την ύπαρξη πλούτου αποκλειστικά στην
εξυπνάδα και τη δραστηριότητα;
Και τι θα γίνει, π.χ., με τους έξυπνους που προτιμούν, ας πούμε, τη
μελέτη και την έρευνα απ’ το εμπόριο και το λαθρεμπόριο; Αυτούς ποιος
θα τους ταΐσει; Είναι λογικό και έντιμο, οι σοφοί αυτού του κόσμου
να πεθαίνουν κατά κανόνα στην ψάθα;
Γιατί υπάρχουν πλούσια κράτη και φτωχά κράτη; Μήπως υπάρχει
μια κρυφή σχέση ανάμεσα στον πλούτο των εθνών και το φανερό ή
λανθάνοντα πόλεμο ανάμεσα στα έθνη;
Γιατί υπάρχουν κόμματα ανταγωνιστικά; Γιατί υπάρχουν κόμματα
συγγενικά; Ανάμεσα στα κόμματα υπάρχει συγγένεια πρώτου, δεύτε­
ρου και τρίτου βαθμού όπως στους ανθρώπους; Κι αν υπάρχει, γιατί
υπάρχει;
Πώς συμβαίνει το χρήμα να γεννάει χρήμα, αφού είναι άψυχο και
κανένα άψυχο δεν μπορεί να πολλαπλασιαστεί από μόνο του;
Γιατί τα χρήματά μου θα πολλαπλασιαστούν αν τα βάλω στην τρά­
πεζα και δεν θα πολλαπλασιαστούν αν τα βάλω στο χρηματοκιβώτιο
που έχω σπίτι μου; Από πού παίρνει ο τραπεζίτης το χρήμα που μου
δίνει σαν τόκο;
Ποιος αποφασίζει πως ο μισθός μου πρέπει να είναι Α και όχι Β
δραχμές; Γιατί ο δικός μου μισθός είναι μεγαλύτερος απ’ το δικό σου;
Πρόκειται για αδικία; Αν πρόκειται για αδικία, ποιος μας αδικεί και γιατί;
θ α διορθωθεί η κατάσταση αν όλα τ’ αφεντικά γίνουν καλοί χρι­
στιανοί; Και τι γίνεται μέχρι να γίνουν καλοί χριστιανοί όλα τ’ αφεντι­
κά μετά τη Δευτέρα Παρουσία; Κι αν το αφεντικό μου σήμερα τυχαίνει
να μην είναι και τόσο καλός χριστιανός; Κι αν ο καλός χριστιανός και
ο καλός απατεώνας κάνουν καλό ζευγάρι, όπως συχνά συμβαίνει; Κι
αν τυχαίνει να είναι μεν καλός χριστιανός τ ’ αφεντικό και να θέλει ν’
αγιάσει διά της φιλανθρωπίας, αλλά δεν του το επιτρέπει ο ανταγωνι­
στής του;
Γιατί η φιλανθρωπία, που υπάρχει από υπάρξεως φιλάνθρωπου αν­
θρώπου, δεν έλυσε το πρόβλημα της φτώχειας;
Πώς καθορίζονται οι τιμές των προϊόντων που αγοράζουμε; Γιατί ανεβοκατεβαίνουν οι τιμές Γιατί η αξία ενός προϊόντος αποτιμάται σε χρή­
78 

μα κι όχι, ας πούμε, σε βοτσαλάκια του γιαλού, που είναι και όμορφα;
Ποιος αποφασίζει πως αυτό το προϊόν πρέπει να πουλιέται τόσο
και το άλλο τόσο; Αν ο χρόνος είναι χρήμα, κι αν το χρήμα είναι το
ιδανικό εμπόρευμα, αυτό που θα μπορούσα να το ανταλλάξω μ’ οποιοδήποτε άλλο εμπόρευμα, δεν πρέπει να υπάρχει μια στενή σχέση ανά­
μεσα στο χρόνο και στο χρήμα, που δεν είναι μόνο σχήμα λόγου και
αγγλοσαξονική παροιμία πασίγνωστη;
Κι αν υπάρχει όντως σχέση ανάμεσα στο χρόνο και το χρήμα, γιατί
εγώ που αφιερώνω πολύ χρόνο στη δουλειά που κάνω, κερδίζω λιγότερα απ’ τον αργόσχολο που ξύνεται όλη μέρα κι αφήνει την καλή του
τύχη να δουλεύει για λογαριασμό του;
Μπας και δεν δουλεύει για λογαριασμό του η καλή του τύχη, αλλά
οι κακότυχοι εργάτες και γενικότερα οι εργαζόμενοι καθ’ οιονδήποτε
τρόπο; Μπας κι ο χαραμοφάης, που κληρονόμησε τα χρήματα που τρώει
μ’ όλη του την άνεση απ’ τον πατέρα του, που δεν ήταν χαραμοφάης,
τελικά τρώει απ’ αυτά που «χάρισαν» στον πατέρα του κάποιοι που
δούλευαν για λογαριασμό του;
Αν δουλέψεις ολομόναχος, όντας εργατικός, ικανός και έξυπνος, υπάρχει
περίπτωση να γίνεις πλούσιος; Γιατί χρειάζεσαι και άλλους ανθρώπους
γύρω σου, χωρίς τους οποίους αποκλείεται να γίνεις πλούσιος;
Εφόσον χρειάζονται και άλλοι άνθρωποι για να γίνεις πλούσιος, μπας
και χρωστάς τελικά τον πλούτο σου σ’ αυτούς κι όχι στην εργατικότητά σου, την ικανότητά σου, την εξυπνάδα σου;
Γιατί ο Προυντόν είχε δίκιο όταν έλεγε εκείνο το περίφημο «αν ο
πλούτος ήταν προϊόν εργασίας, τότε οι πλουσιότεροι άνθρωποι θα έπρεπε
να είναι οι εργάτες»; Και αν ο πλούτος δεν είναι προϊόν εργασίας, τι
είναι; Μπας και είναι προϊόν εκμετάλλευσης;
Και τι πάει να πει εκμετάλλευση όταν ο εργοδότης μού δίνει μεγά­
λο μισθό; Και γιατί να μου δίνει μεγάλο μισθό; Κορόιδο είναι; Αφού
δεν είναι κορόιδο, κι αφού είναι κερδισμένος από μένα παρά το μεγά­
λο μισθό που μου δίνει, από πού βγάζει το κέρδος που έχει από μένα;
Όταν διαπραγματεύομαι το μισθό μου με τον εργοδότη, δεν είναι
σαν να διαπραγματεύομαι την πώληση ή την ενοικίαση ενός προϊόντος
που παρήγαγα;
Γιατί κοντά σ’ όλες τις άλλες υπάρχει και μια «αγορά εργασίας»; Σ’
αυτή την τρομερή αγορά, ποιος πουλάει και ποιος αγοράζει; ΤΙ πράγμα
πουλάει και τι αγοράζει, αφού αυτή η αγορά δεν έχει πράγματα;
Και σε ποια τιμή πρέπει να πουλώ ή να νοικιάζω, και σε ποια τιμή
πρέπει να πληρώνουν ή να νοικιάζουν την εργατική μου δύναμη ή την
ικανότητά μου για εργασία αυτοί που τη χρειάζονται;
79 

Κοα ποιος αποφασίζει για την τιμή της εργατικής μου δύναμης ή
της ικανότητάς μου για παραγωγή ενός συγκεκριμένου έργου;
Και αν στην «αγορά εργασίας» με κλέψουν στο ζύγι οι απατεώνες
που υπάρχουν κι εδώ όπως και σε κάθε άλλη αγορά;
Και αν η αγορά εργασίας είναι κορεσμένη και μείνω άνεργος, όχι
γιατί το θέλω αλλά γιατί δεν με θέλει η αγορά, που πρέπει πάντα να
έχει περίσσευμα, ώστε οι τιμές να κρατούνται χαμηλές;
Δεν είμαι σκλάβος, είμαι ελεύθερος άνθρωπος. Και σαν τέτοιος, αν
θέλω δουλεύω, αν θέλω δεν δουλεύω. Ας μη δουλέψω, όμως, και θα δω
τι έχω να πάθω.
Αφού θέλω δεν θέλω θα δουλέψω, αν θέλω κι εγώ να φάω και τα
παιδιά μου να ταΐσω, θα ψάξω για δουλειά. Κι αν τη βρω, πράγμα που
γίνεται περισσότερο δύσκολο όχι από χρόνο σε χρόνο τώρα πλέον αλλά
από μέρα σε μέρα, ενδέχεται να δω το αφεντικό μου σαν σωτήρα, οπό­
τε την πάτησα 'Οχι μόνο γιατί τον έβαλα στη θέση του Σωτήρα, πράγ­
μα για το οποίο η παραθρησκευτική οργάνωση «Σωτήρ» δεν θα είχε
καμιά αντίρρηση, αλλά κυρίως διότι ενδέχεται να γίνω όργανό του, άμεσα
η έμμεσα, προκειμένου να μη με απολύσει, ή για να μου δώσει αύξηση,
ή για να με κάνει προϊστάμενο, δηλαδή αφέντη στη θέση του αφέντη,
δηλαδή καθίκι. θ α βρεις εργοδότες αποστάτες της τάξης τους, αλλά
προϊστάμενο αποστάτη της τάξης του αφεντικού του, εντός της οποίος
παρασιτεί ο γυμνοσάλιαγκας, δεν θα βρεις.
Βέβαια, υπάρχει και ο συνδικαλισμός. Αν, όμως, τους συνδικαλισμέ­
νους εργαζόμενους τους εκβιάσουν οι ομοίως συνδικαλισμένοι εργοδό­
τες κατά την υπογραφή της περίφημης «συλλογικής σύμβασης εργασίας»,
πράγμα πάρα πολύ πιθανό, πιο σωστά, πράγμα που γίνεται πάντα;
Και πόσα πρέπει να μου δώσει το αφεντικό για να είμαι καλά πλη­
ρωμένος Πολλά; Πόσα είναι τα «πολλά»; Και πόσα τα «λίγα»; Και ποιος
αποφασίζει αν είναι πολλά ή λίγα; Μπας και υπάρχει κάποιος συγκε­
κριμένος τρόπος μέτρησης της αξίας αυτού του δύσκολου εμπορεύμα­
τος που λέγεται «εργατική δύναμη», που την έβγαλα για πούλημα στην
«αγορά εργασίας»;
Αν όντως υπάρχει, μήπως πρέπει με τον ίδιο τρόπο που μετρώ τη
αξία της δικής μου εργατικής δύναμης να μετρήσω και την αξία της
εργατικής δύναμης του εργοδότη, αφού κι αυτός είναι αναμφισβήτητα
ένας σκληρά εργαζόμενος άνθρωπος όπως κι εγώ; Ο εργοδότης, όμως,
θα καθίσει να τον μετρήσω με το ίδιο μέτρο, ή θα μου δώσει καμιά
φάπα, στην περίπτωση που δεν μου πασάρει ένα εντελώς διαφορετικό
μέτρο, φτιαγμένο σπέσιαλ γι’ αυτόν,
Κι αφού υπάρχει ένα Διεθνές Γραφείο Μέτρων και Σταθμών, γιατί 

να μην υπάρχει και ένα διεθνές γραφείο μέτρησης της εργατικής δύνα­
μης, που δεν πρέπει, βέβαια, να συγχέεται με τη μυϊκή δύναμη; Αν το
μετρικό σύστημα CGS (εκατοστό, γραμμάριο, δευτερόλεπτο) είναι έγκυρο
για τις φυσικές ποσότητες, γιατί να μην υπάρχει κι ένα άλλο μετρικό
σύστημα το ίδιο έγκυρο για ποσότητες που δεν είναι φυσικές, αλλά
κοινωνικές όπως η εργασία;
Κι αφού η εργασία δεν είναι φυσική ποσότητα, γιατί συνεχίζουν να
τη μετρούν σαν να ήταν φυσική, βάζοντάς με να δουλέψω τόσες ώρες
για να παραγάγω τόσο έργο; Και αν οι φυσικές μου δυνατότητες δεν
μου επιτρέπουν να πιάσω τη νόρμα (το κανονισμένο), τι χαμπάρια
μάστορα;
Κι αφού η δουλειά είναι δουλεία, όπως δηλώνει η ευφυέστατη ελ­
ληνική γλώσσα, που για να διαφοροποιήσει ελαφρώς τα νοήματα των
δύο λέξεων μεταθέτει τον τόνο απ’ την παραλήγουσα στη λήγουσα, ποιος
κερατάς έβγαλε το σύνθημα «χαρά και εργασία»; Δηλαδή, πρέπει ν’
αρχίσω να τραγουδάω μόλις ακούσω να χτυπάει το πρωί το ξυπνητήρι
για να μου πει με το φρικτό του τρόπο πως άρχισε για μένα η χαρού­
μενη εργάσιμη μέρα;
Βρε, απατεώνες, γιατί δεν λέτε στον κόσμο πως άλλο πράγμα είναι
η εργασία που είναι δημιουργία και συνεπώς χαρά κι άλλο αυτή που
κάνει κανείς για το ψωμί του, ακόμα και για το παντεσπάνι του;
11 ακριβώς εννοούσε ο Φιντέλ Κάστρο όταν έλεγε πως κομουνισμός
είναι το σύστημα εκείνο στο οποίο ο έρωτας γίνεται αγάπη και η δου­
λειά χαρά; θ α συμβεί ποτέ αυτό το ποιητικό θαύμα;
Σ’ αυτά τα ερωτήματα και σε χιλιάδες άλλα ανάλογα, ο μαρξισμός
προσπαθεί να δώσει απάντηση. Όμως, είναι φανερό πως απαντήσεις
λογικές δεν μπορείς να έχεις, αν δεν βάλεις σωστά τα ερωτήματα
Διάολε, τουλάχιστον τα ερωτήματα πρέπει να ξέρουμε να τα βάζουμε.
Οι απαντήσεις κοστίζουν, τα ερωτήματα δεν κοστίζουν τίποτα Χρειά­
ζεται μόνο να έχεις απορίες. Απορία στην πάντα σοφή ελληνική γλώσ­
σα, σημαίνει αδιέξοδο, έλλειψη πόρου, περάσματος.
Ρωτάτε, λοιπόν, ρωτάτε όσο το δυνατόν συχνότερα για όσο το δυνατόν περισσότερα, ρωτάτε για τη φύση της δουλειάς και του πλούτου,
για την καταγωγή της φτώχειας, για τη διαφορά ανάμεσα στη φιλαν­
θρωπία και τον ανθρωπισμό.
Το προφανές είναι καλά κρυμμένο. Ρωτάτε κυρίως για τα προφανή,
για πράγματα που φαίνονται αυτονόητα γιατί «έτσι τα βρήκαμε». Σε
ποιους τα βρήκαμε έτσι που τα βρήκαμε; Σε κάποιους που κι αυτοί έτσι
τα βρήκαν. Που κι εκείνοι έτσι τα βρήκαν εκεί που τα βρήκαν. Και πάει
λέγοντας μέχρι τον καιρό του Αδάμ και της Εύας, τότε που ο θεός
81 

είπε πως οι απόγονοί τους θα βγάζουν το ψωμί τους με τον ιδρώτα
του προσώπου τους.
Εντάξει, αλλά επειδή ο Αδάμ και η Εύα έφαγαν τον απαγορευμένο
καρπό και τιμωρήθηκαν πρέπει να τιμωρούμαι κι εγώ που θέλω να φάω
τον επιτρεπόμενο καρπό και μου το απαγορεύουν τ’ αφεντικά;
Καταλαβαίνετε, τώρα, τι κρύβει η συμβουλή της μαμάς που λέει
να μη ρωτάμε πολλά; Όποιος ρωτάει πολλά είναι ανάγωγος, λέει η
μαμά. Οχι μόνο ανάγωγος, λέει ο θεοσεβούμενος, αλλά και αμαρτω­
λός. Η φτώχεια βγήκε απ’ την κόλαση, όπως το ξύλο βγήκε απ’ τον
παράδεισο. Τέρμα Για περισσότερες πληροφορίες, στον Αρχιεπίσκοπο.
Ο Καρλ Μαρξ προσπάθησε να απαντήσει λογικά και επιστημονικά
σε μια μεγάλη σειρά από ερωτήματα, εντελώς άσχετα με τη μεταφυσι­
κή. Δεν ήταν προφήτης· αυτούς να τους αναζητήσετε στην Αγία Γραφή.
Δεν είπε τίποτα για το πώς θα είναι οργανωμένη η κομουνιστική κοι­
νωνία του μέλλοντος. Είπε μόνο πως ο καπιταλισμός ούτε το τελευταίο,
ούτε το τελειότερο κοινωνικοοικονομικό σύστημα είναι. Και ονόμασε το
σύστημα που θα διαδεχθεί κατ’ ανάγκην τον καπιταλισμό, είτε με ει­
ρηνικό είτε με βίαιο τρόπο, κομουνισμό. Ο όρος δεν είναι δικός του,
τον δανείστηκε.
Ο Μαρξ ήταν ένας επιστήμονας και ένας φιλόσοφος, που γεννήθηκε το 1818 στο Τριρ της Γερμανίας από πατέρα Εβραίο που ασπάσθηκε το χριστιανισμό και που πέθανε το 1883 εξόριστος στο Λονδί­
νο όπου έζησε πάμφτωχος τα περισσότερα χρόνια της ζωής του και
όπου έγραψε το Κεφάλαιο. Που ίσως να μην το έγραφε χωρίς την
οικονομική, κατ’ αρχάς, βοήθεια του στενού του φίλου και συνεργά­
τη, Φρίντριχ Ένγκελς (1820-1895), που εκτός από σοφός ήταν και
βιομήχανος. Οι δυο τους το 1848 θα συνυπογράψουν το θρυλικό Κο­
μουνιστικό Μανιφέστο που, όμως, θα το γράψει μόνος του ο Μαρξ.
Πρόκειται για ένα σύντομο κείμενο που έχει λιγότερες από εκατό
σελίδες.
Ο Ουμπέρτο Έκο λέει πως αυτό το βιβλιαράκι πρέπει να γίνει υπο­
χρεωτικό ανάγνωσμα σ’ όλα τα σχολεία του κόσμου. Όχι, βέβαια, για
να γίνουν κομουνιστές όλοι, αλλά για να καταλάβουμε επιτέλους όλοι
τι σημαίνει γραφή που δεν είναι γραπτός λόγος αλλά συμπυκνωμένη
πνευματική δύναμη.
Το Κεφάλαιο, ένα ογκώδες σύγγραμμα που εκδόθηκε σταδιακά σε
τρεις τόμους από το 1867 μέχρι το 1894, δεν είναι ένα βιβλίο για τον
κομουνισμό, αλλά μια σοφή κριτική του καπιταλισμού. Ο Τζωρτζ Σόρος το συνιστά στους καπιταλιστές προκειμένου να καταλάβουν τι εί­
ναι αυτό που υπηρετούν, ώστε να το υπηρετήσουν καλύτερα Ευτυχώς
82 

που οι καπιταλιστές δεν αγαπούν τη μελέτη, αγαπούν το χρήμα
Αλλά τη μελέτη δεν την αγαπούν ούτε οι εργαζόμενοι. Κι αυτοί το
χρήμα αγαπούν. Μόνο που το χρήμα που αγαπούν αυτοί είναι λιγο­
στό, το άτιμο, και έχει σχέση με το ένστικτο της αυτοσυντήρησης.
Πάντως, οι εξαντλημένοι από τη δουλειά εργαζόμενοι πάντα εμπι­
στεύονταν τους λειτουργικούς και πάντα υποπτεύονταν τους οργανικούς
διανοούμενους, όπως ονομάζει ο Αντόνιο Γράμσι όσους διανοούνται όντας
όργανα ενός συστήματος, σε αντίθεση με τους πρώτους, τους λειτουρ­
γικούς διανοούμενους, που διανοούνται όπως μπορούν γιατί δεν μπο­
ρούν να διανοηθούν κατά παραγγελία
Ο Μαρξ ήταν ένας λειτουργικός διανοούμενος, που σ’ όλη του τη
ζωή λειτούργησε με υποδειγματική συνέπεια κατά των πλουσίων. Και
πλήρωσε βαρύ τίμημα γι’ αυτό. Τον έδιωξαν και από την πατρίδα του,
και από το Βέλγιο και από τη Γαλλία Τον δέχτηκαν μόνο στην Αγ­
γλία, την πιο ανεκτική για τους καινοτόμους χώρα του καιρού εκείνου.
Στο Λονδίνο θα εγκατασταθεί το 1849 κι εκεί θα περάσει τα 34 από
τα 65 χρόνια της ζωής του.
Εκεί, στο Λονδίνο, δεν θα ιδρύσει αλλά θα οργανώσει καλύτερα το
1866 τη Διεθνή Ένωση Εργατών, γνωστή περισσότερο σαν Πρώτη Διε­
θνή, που θα διαλυθεί το 1874 για να πάρει αργότερα τη θέση της η Δεύτερη
και στη συνέχεια η Τρίτη και η τροτσκιστική Τέταρτη Διεθνής.
Είτε αποδεχόμαστε είτε όχι το μαρξισμό, ο Μαρξ υπήρξε. Και το
Κεφάλαιο υπάρχει ακόμα διότι ακόμα υπάρχει Κεφάλαιο. Αν θέλετε να
καταργήσετε το Κεφάλαιο, καταργήστε το Κεφάλαιο. Και μη χτυπάτε
το κεφάλι σας στον τοίχο, πρώτον γιατί ενδέχεται να χαλάσετε τον τοίχο
και δεύτερον διότι δεν θα έχουμε τι να χαλάσουμε εμείς οι κομουνι­
στές, οι κυνηγοί κεφαλών.
Να οας πω ένα μυστικό που το ξέρουν όλοι; Δεν σας φταιν οι κο­
μουνιστές, εσάς που σας φταιν οι κομουνιστές. Η φτώχεια σας φταίει
Εξαφανίστε τη φτώχεια και οι κομουνιστές θα εξαφανιστούν αυτομά­
τως. Ο καλός αντικομουνιστής κυνηγάει πλούσιους, όχι κομουνιστές.
Αλλωστε, οι κομουνιστές ήταν πάντα λίγος Και προπαντός μην μπερ­
δεύατε τους κομουνιστές με τους κομματικούς. Βέβαια, στα κομουνιστι­
κά κόμματα μπορείς να βρεις τα πάντα, ακόμα και κομουνιστές. Όμως,
κομουνιστής δεν είναι αυτός που είναι μέλος ενός κομουνιστικού κόμ­
ματος αλλά εκείνος που σκέφτεται, ζει και πράττει με έναν πολύ συ­
γκεκριμένο τρόπο, θ α τον δούμε.

83 

4. Πώς κινείται η ιστορία
ΤΙ είναι αυτό που κάνει την ιστορία να κινείται; Τα μικρά και τα μεγά­
λα γεγονότα, που συνεχώς συμβαίνουν στον κόσμο και που, καθώς δια­
δέχονται το ένα το άλλο, δημιουργούν αυτό που ονομάζεται ιστορία,
είναι τυχαία, ή μήπως καθορίζονται από κάποιους νόμους, που συνιστούν την ιστορική νομοτέλεια;
Αν δεν είναι τυχαία πρέπει να είναι αναγκαία Όσα έγιναν με τον
τρόπο που έγιναν δεν μπορούσαν παρά να γίνουν έτσι κι όχι αλλιώς.
Όχι γιατί ήταν μοιραίο να γίνουν έτσι κι όχι αλλιώς, αλλά διότι αν δεν
μπορούσαν να γίνουν έτσι που έγιναν, απλούστατα δεν θα είχαν γίνει
όπως έγιναν.
Η ιστορία είναι και δυνατότητα και πιθανότητα ταυτόχρονα Ο
«νόμος της αιτιακής σχέσης», που είναι ένα από τα πιο μεγάλα κατορ­
θώματα της ελληνικής σκέψης, λέει πως κάθε αιτιατό έχει το αίτιό του,
πως τίποτα δεν είναι αναίτιο, ακόμα και όταν φαίνεται τυχαίο στην
περίπτωση που δεν μπορούμε να επισημάνουμε την αιτία που το προκάλεσε και που ίσως την επισημάνουμε μετά από χρόνια ή αιώνες.
Ο Χάιζεμπεργκ είπε πως ο θεός παίζει ζάρια και προκάλεσε την
οργή του Αϊνστάιν, που δεν ήθελε το θεό παίκτη αλλά σχεδιαστή. Μπορεί
να παίζει και πρέφα, δεν έχει σημασία Ό, τι και να παίζει, πάντως,
αν δεχτούμε πως η ιστορία φτιάχνεται μόνο από τυχαία περιστατικά,
εμείς οι άνθρωποι δεν θα ήμασταν παρά το παίγνιο του θεού, που μας
έφτιαξε ίσα ίσα για να διασκεδάζει την αιώνια θεϊκή του ανία
Αλλά αυτό δεν θα το δέχονταν ούτε οι χριστιανοί θεολόγοι, του
Καλβίνου εξαιρουμένου. Αν το δέχονταν η ελευθερία της βούλησης
θα πήγαινε περίπατο. Κι αν πήγαινε περίπατο η ελευθερία της βού­
λησης, δεν θα κάναμε καμιά προσπάθεια όχι μόνο να επέμβουμε στην
ιστορία αλλά ούτε καν ν’ αγιάσουμε, πράγμα που είναι ευκολότερο.
Και για την ιστορία και για την αγιότητα, που καταργεί την ιστο­
ρία αφού καταργεί το κακό, θα είχε ήδη αποφασίσει ο θεός για
λογαριασμό μας.
Αν, λοιπόν, η βούληση παίζει κάποιο ρόλο στην ιστορία, έστω μικρό,
αυτή αποκλείεται να είναι ένα άθροισμα τυχαίων περιστατικών, όπως στη
(ρύση Η βούληση είναι παράμετρος της λογικής. Τα ζώα δεν θέλουν, απλώς
ακολουθούν τα ένστικτά τους, δηλαδή τη φύση τους. Η βούληση είναι κάτι
πολύ διαφορετικό. Συχνά είναι μια νίκη πάνω στο ένστικτο.
Όμως, η βούληση λειτουργεί αυτόματα, ή κάποιος την «κουρδίζει»; 

Ο θεός την «κουρδίζει», θα πουν οι θεολόγοι και θα λύσουν αυτό το
δύσκολο πρόβλημα μια κι έξω.
Αλλά, αν ο θεός μας προίκισε με ελεύθερη βούληση, πρέπει να επω­
μιστεί και την ευθύνη για το γεγονός πως συχνά τη χρησιμοποιούμε
ενάντια στη δική του βούληση. Οπότε απεκδυόμαστε την προσωπική μας
ευθύνη, αφού δεχόμαστε πως η βούληση του θεού είναι υπέρτερη της
δικής μας. Και, ταυτόχρονα, μεταθέτουμε την ευθύνη για το Κακό στο
θεό, που είναι το Υπέρτατο Καλό σε όλα τα μεταφυσικά συστήματα
Αν οι θεολογούντες φιλόσοφοι μπορούσαν να δώσουν μια τόσο εύ­
κολη απάντηση στο πρόβλημα της θεοδικίας, της ύπαρξης του Κακού,
που εξ ορισμού δεν είναι «εκ θεού» αλλά υπάρχει ωστόσο πλάι στο
Καλό, που εξ ορισμού είναι «εκ θεού», τότε ο σοφός Λάιμπνιτς, που
έφαγε τη ζωή του ερευνώντας το πρόβλημα της θεοδικίας, πρέπει να
ήταν εντελώς ηλίθιος.
Όπως και να ’ναι, και συνυπολογίζοντας την αναμφισβήτητη ύπαρξη
του Κακού εν τω κόσμω, όλοι οι σοφοί όλων των εποχών αναρωτιού­
νται τι είναι αυτό που κάνει την ιστορία να κινείται έτσι κι όχι αλλιώς.
Αν την κινούσε ο θεός, θα έπρεπε η ιστορία να κινείται πάντα προς
τη σωστή μεριά, χωρίς αίματα και πολέμους.
Και επειδή οι σοφοί δεν μπορούσαν να δώσουν σαφή και λογική
απάντηση σ’ αυτό το πολύ δύσκολο ερώτημα, οι θεολογούντες φιλόσο­
φοι της ιστορίας μοιράστηκαν σε Σχολές. Οι περισσότεροι αποφάνθηκαν πως την ιστορία την κινεί ο θεός με τη βοήθεια του ανθρώπου
ενώ μερικοί πιο λογικοί είπαν πως τ ψ ιστορία τ ψ κινεί άλλοτε ο Κα­
λός θεός και άλλοτε ο Κακός θεός, δηλαδή ο διάβολος, με τη βοήθεια
των καλών και των κακών ανθρώπων ανάκατα Όλα αυτά, μέχρι τον
18ο αιώνα
Φαίνεται παράδοξο, αλλά μέχρι τον 18ο αιώνα κανείς δεν αναρωτήθηκε: Μήπως είναι ο άνθρωπος αυτός που δημιουργεί τ ψ ιστορία του;
Αυτή τ ψ ερώτηση τψ έκανε πρώτος ο Τζισβάνι Βίκο (1668-1744) χωρίς
να καεί στψ πυρά της Ιεράς Εξέτασης. Ήταν τυχερός.
Ούτε καν ο μεγάλος Πλάτων, που τα κοινωνικά και πολιτικά προ­
βλήματα της εποχής του τον απασχολούσαν επίμονα, δεν διανοήθηκε πως
τα αίτια που κάνουν τις ανθρώπινες πράξεις να είναι αυτές που είναι,
είναι δυνατό να αναζητηθούν στο υπερπέραν, στο χώρο των Ιδεών.
Αν όντως ο άνθρωπος δημιουργεί τ ψ ιστορία του, είτε εμπρόθετα
είτε άτσαλα, όπως λέει ο πρώτος φιλόσοφος της ιστορίας, ο Βίκο (η
φιλοσοφία της ιστορίας είναι ένας ξεχωριστός κλάδος της φιλοσοφι­
κής σκέψης) πρέπει να ψάξουμε να βρούμε γιατί τη δημιουργεί έτσι
κι όχι αλλιώς. Ακόμα και άτακτα να κινείται η ιστορία πρέπει να
85 

ψάξουμε για τους νόμους της άτακτης κίνησής της εντός της κοινω­
νίας, με βάση την «αρχή των πιθανοτήτων». Είναι η άποψη του Καρλ
Πόπερ (Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της).
Αν, όμως, και πάλι πούμε πως ο άνθρωπος δημιουργεί τυχαία την
ιστορία του, το μόνο που πετυχαίνουμε είναι να πάρουμε τα ζάρια από
τα χέρια του θεού και να τα βάλουμε στα χέρια του ανθρώπου, που
προσπαθεί απεγνωσμένα να φέρει εξάρες. Κάπου κάπου, το πετυχαίνει
Αλλά, γίνεται να παίζουμε συνεχώς στα ζάρια την ύπαρξή μας εν τω
κόσμω;
Ομως, αν ρίξουμε μια έστω πρόχειρη και επιπόλαιη ματιά στο σύ­
νολο της ανθρώπινης ιστορίας, θα διαπιστώσουμε εύκολα πως, αυτή όχι
μόνο διαφοροποιείται συνεχώς, αλλά και συνεχώς βελτιώνει τις συνθή­
κες ύπαρξης του ανθρώπου επί της γης. Αρα κινείται θετικά, ας πούμε
ηλιοτροπικά.
Και μην αρχίσετε πάλι τα γνωστά εσείς οι συντηρητικοί για τον
«παλιό καλό καιρό»· γιατί, αν όντως το πιστεύετε αυτό και προκειμένου να μας πείσετε πρέπει πρώτα να πετάξετε το αυτοκίνητο, το ηλε­
κτρικό ψυγείο, το ραδιόφωνο, το τηλέφωνο, την τηλεόραση, να ξηλώ­
σετε το ασανσέρ, να πάτε να ζήσετε σε καλύβα και να πάψετε να πα­
ριστάνετε ανοήτως τους δήθεν ρομαντικούς ενώ δεν είστε παρά κυρια­
κάτικοι φυσιολάτρες, που δεν λένε να καταλάβουν πως το ρετρό είναι
μια μεταμφίεση του φόβου του θανάτου.
Δεδομένου ότι ο προσωπικός μας θάνατος θα συμβεί σε χρόνο μέλλο­
ντα, κάνουμε ένα εύκολο φλας μπακ και αγκιστρωνόμαστε από τις βε­
βαιότητες του παρελθόντος, χωρίς ωστόσο να έχουμε καμιά άλλη δυνα­
τότητα να επιστρέψουμε σ’ αυτό, εκτός από τη μνημική που εκμεταλ­
λεύεται λογοτεχνικά ο Μαρσέλ Προυστ με έναν ιδιοφυή τρόπο στο Σε
αναζήτηση του χαμένου χρόνου.
Κανένα χτες δεν ήταν καλύτερο απ’ το σήμερα και κανένα αύριο
δεν θα είναι χειρότερο απ’ το σήμερα αν, βέβαια, πάρουμε τα μέτρα
μας. Κι αν συχνά συμβαίνουν πιοωγυρίσματα κι αν τυχαίνει να ζει κα­
νείς σε μια ιστορική περίοδο στασιμότητας ή αναδίπλωσης, αυτό δεν
σημαίνει πως πρέπει να χάνουμε την αισιοδοξία μας για έναν καλύτε­
ρο κόσμο.
Κι αν τη χάσουμε πρέπει να ψάξουμε να δούμε αν αυτό οφείλεται
σε λόγους που έχουν σχέση μάλλον με τον ψυχισμό μας και τη βεβαιό­
τητα του προσωπικού μας θανάτου, παρά με τους νόμους της ιστορίας,
που έτσι κι αλλιώς τελείται ερήμην των συναισθημάτων μας, των φό­
βων μας και της ιδιαιτερότητας του ψυχισμού μας.
Μπορεί να είμαστε αντικείμενα της ιστορίας, όμως ταυτόχρονα εί86 

μαστέ και υποκείμενά της. Αυτή είναι μια βασική αρχή του ιστορικού
υλισμού. I V ιστορία και την υφιστάμεθα, και τη δημιουργούμε. Πιο
σωστά, την υφιστάμεθα ώς το βαθμό που αρνούμαστε να την δημιουρ­
γούμε και αφήνουμε το θεό να την δημιουργεί όπως προβλέπει το θεϊ­
κό Του σχέδιο.
Ο ήλιος ανατέλλει κάθε μέρα και θα συνεχίσει ν’ ανατέλλει και μετά
το θάνατό μου, μέχρι που να εκραγεί κι αυτός ύστερα από μερικά δι­
σεκατομμύρια χρόνια και στη θέση του να εμφανιστεί άλλη μια «μαύρη
τρύπα».
Να μια καλή παρηγοριά για τον πάντα επικείμενο θάνατό μας; αφού
και τ ’ αστέρια πεθαίνουν, γιατί θα έπρεπε να είμαι αθάνατος εγώ;
Δηλαδή, τι περισσότερο έχω εγώ απ’ τον ήλιο; Τη συνείδηση; Μα, τη
συνείδηση, όση έχω τέλος πάντων, την έχω κατ’ αρχήν και κατά κύριο
λόγο για να κατανοώ το φοβερό γεγονός του θανάτου των πάντων. Και
της αναγέννησης των πάντων.
Για κάθε αστέρι που πεθαίνει, ένα καινούργιο εμφανίζεται μέσα στο
σύμπαν. Η γέννηση συνεχίζεται αέναα επί αστρικού επιπέδου. Κι αν σας
παρηγορεί το γεγονός πως κάποτε θα γίνετε αστρική σκόνη, τόσο το
καλύτερο.
Πάντως μην περιμένετε να ξαναγίνετε ο συγκεκριμένος άνθρωπος
με τη συγκεκριμένη συνείδηση που ξέρετε. Ακόμα κι αν η ύλη ανασυ­
ντεθεί με τον ίδιο ακριβώς τρόπο για να φτιάξει τον ίδιο ακριβώς άν­
θρωπο, αυτός θα απέχει μερικά δισεκατομμύρια έτη φωτός από τον
σημερινό, οπότε, για μένα τουλάχιστον, δεν μπαίνει πρόβλημα ανάστα­
σης διά του τρόπου αυτού· ούτε πρόβλημα μετεμψύχωσης μπαίνει, κατά
το ινδουιστικό πρότυπο.
Όπως θα πει ο Καμύ, η μόνη γνήσια μορφή αισιοδοξίας είναι η χωρίς
προσδοκία ανάστασης ή αναβίωσης παραδοχή του απόλυτα βέβαιου γε­
γονότος του θανάτου των πάντων. Μόνο τότε μπορείς να βαδίζεις προς
τον τάφο σου τραγουδώντας ηρωικά και πένθιμα, λέει ο Καμύ. (Ο Ξέ­
νος και Ο μύθος τον Σίσυφον θα σας μάθουν πολλά επ’ αυτού).
Κουράγιο, λοιπόν, μελλοθάνατοι, και καλή δύναμη. Κι όσοι προτι­
μάτε μια από τις πολλές μορφές αθανασίας που προσφέρουν τα μαγα­
ζιά όλων των θρησκειών, δεν έχετε παρά να διαλέξετε όποια σας ται­
ριάζει και με γεια σας!
Λέγαμε, λοιπόν, μαζί με τον Βίκο, πως ο άνθρωπος δημιουργεί την
ιστορία του. Όμως, εκτός του γεγονότος πως υπάρχουν άνθρωποι που
αδιαφορούν για την ιστορία και δεν κάνουν τίποτα για να την δημιουρ­
γήσουν, που δεν μετέχουν ενσυνείδητα στο ιστορικό γίγνεσθαι, υπάρχουν
κι άλλοι που κάνουν ό,τι μπορούν για να μην κουνηθεί η ιστορία απ’ τη
87 

θέση που τη βρήκαν. Είναι οι λεγόμενοι συντηρητικοί, αυτοί που προ­
σπαθούν ματαίως να συντηρήσουν (να διαφυλάξουν) τα κεκτημένα
Αλλά μόνο πρόσκαιρα θα μπορούσαν να το πετύχουν. 'Οοο και να
συντηρήσεις τα τρόφιμα στο ψυγείο, κάποτε θα χαλάσουν και θα υπο­
χρεωθείς να τα ανανεώσεις. Σε τελική ανάλυση το μόνο που πετυχαίνει
να συντηρήσει εφ’ όρου ζωής ο συντηρητικός είναι ο φόβος του αγνώ­
στου. Και η δειλία που δημιουργεί ο φόβος του αγνώστου. Το θάρρος
και η συντήρηση ποτέ δεν έκαναν καλά ζευγάρι
Εκ των ανωτέρω συνάγεται πως προοδευτικός άνθρωπος δεν είναι
μόνο ο αριστερός με την τρέχουσα έννοια Είναι αυτός που πιστεύει
πως ο κόσμος αλλάζει Αν π.χ. πιστεύεις πως ο καπιταλισμός αλλάζει
και συνεπώς είναι δεκτικός συνεχούς βελπώσεως πρέπει να είσαι σε θέση
να φανταστείς μέχρι πού μπορεί να φτάσει αυτή η βελτίωση. Στις μέ­
ρες μας ο Φράνας Φουκουγιάμα λάνσαρε τη βολική άποψη πως η ιστορία
μπορεί να φτάσει μέχρι τον καπιταλισμό κι εκεί να σταματήσει Ο Μαρξ
παλΐότερα είπε πως η ιστορία μπορεί να φτάσει μέχρι τον κομουνισμό
αλλά δεν θα σταματήσει εκεί. Ο κομουνισμός είναι τέλος, αλλά μόνο
για την ταξική κοινωνία, όχι για την ιστορία Η ιστορία θ’ αρχίσει να
εξανθρωπίζεται πληρέστερα και ταχύτερα όταν ο άνθρωπος πάρει την
τύχη στα χέρια του, απαλλαγμένος όχι από την οικονομική μέριμνα, αλλά
από τον οικονομικό καταναγκασμό.
Μπορεί ν’ αργήσει να εμφανιστεί η κομουνιστική κοινωνία, αλλά
θα έρθει κάποτε. Δεν έχει σημασία πότε. Αρκεί να πάρουμε τα μέτρα
μας και να διαφυλάξουμε τη ζωή στον πλανήτη Γη, που τον ρήμαξαν
οι άπληστοι Αλλωστε, η ιστορία μετράει την ηλικία της με αιώνες. Και
μέχρι να πεθάνει η Γη θα έχουν ζήσει πάρα πολλές γενιές ανθρώπων
στην επιφάνεια της.
Κι αν θέλουμε να σπρώξουμε λιγάκι τα πράγματα πρέπει, κάπου
κάπου, να κάνουμε και καμιά επαναστασούλα, κυρίως όταν η ιστορία
πεισμώνει σαν γαϊδούρι στον ανήφορο και δεν λέει να περπατήσει
Πάντως, αν όλοι ήμασταν στ’ αλήθεια προοδευτικοί, οι επαναστάσεις
δεν θα είχαν λόγο ύπαρξης.
Αλλωστε, αυτοί που κυρίως απεχθάνονται τα αίματα είναι οι γνή­
σιοι επαναστάτες. Που χύνοντας λίγο αίμα τώρα πιστεύουν πως συντε­
λούν στο να μη χυθεί περισσότερο αργότερα Και μη μου πείτε ποιος
ζει ποιος πεθαίνει μέχρι τότε που θα χυθεί το αίμα, γιατί τη νύφη θα
την πληρώσουν τα παιδιά σας, τα εγγόνια οας, τα δισέγγονά σας.
Και μην ξαναπείτε τι με νοιάζει εμένα για όλους αυτούς τους απο­
γόνους, γιατί θα δηλώνατε αυτομάτως συντηρητικός· οπότε, κάποτε, θα
χρειαστεί ίσως να συγκρουστείτε με τους προοδευτικούς με κίνδυνο να 

πάτε πρόωρα στον παράδεισο να παριστάνετε εκεί με την άνεσή σας
τους αιωνίως συντηρημένους «ζωντανούς» σε έναν τόπο χωρίς χρόνο.
Έτσι κι αλλιώς κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει απ’ το φαύλο κύκλο
της ιστορίας, είτε προοδευτικός είτε συντηρητικός είναι. Είμαστε όλοι
πιασμένοι στην ίδια παγίδα και συνεπώς όλοι πρέπει να βοηθήσουμε
να βγούμε απ’ αυτήν βάζοντας την ιστορία να δουλέψει για λογαρια­
σμό μας.
Αν οι κομουνιστές έχουν τις περισσότερες πιθανότητες να κερδί­
σουν τελικά, λέει ο Τεγιάρ ντε Σιαρντέν, που συν τοις άλλοις ήταν
και πολύ καλός θεολόγος, αυτό οφείλεται στο ότι είναι οι μόνοι πλέον
που είναι σε θέση να πεθάνουν για συμφέροντα που δεν είναι τα προ­
σωπικά τους, όπως οι χριστιανοί παλιότερα, τότε που δεν ήταν ακό­
μα ψοφοδεείς και μπορούσαν να αντιμετωπίζουν με αξιοπρέπεια τα
λιοντάρια στην αρένα
Αλλωστε, εκείνοι πίστευαν στη «μετά θάνατον ζωή» κι αυτό διευ­
κόλυνε το θάνατό τους. Οι χιλιάδες κομουνιστές, όμως, που στήθηκαν
με τόση αξιοπρέπεια μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα δεν πίστευαν
στη μετά θάνατον ζωή. Για μένα τουλάχιστον, ο Νίκος Μπελογιάννης
και ο Νίκος Πλουμπίδης, μεταξύ πάρα πολλών άλλων, σαφώς υπερτε­
ρούσαν κατά το ήθος από τους μάρτυρες του χριστιανισμού.
Ο άνθρωπος δημιουργεί την ιστορία του, σύμφωνοι. Αυτοί που συμ­
φωνούν αλλά δεν λένε να κάνουν τίποτα πραχτικότερο είναι οι περισ­
σότεροί Αλλά αυτό δεν εμποδίζει την ιστορία να κινείται. Όμως, ποιες
συγκεκριμένες δυνάμεις επενεργούν πάνω στα συγκεκριμένα γεγονότα
και τα κάνουν να παίρνουν μια συγκεκριμένη μορφή, αυτή που κατα­
γράφουν οι ιστορικοί;
Ο σκοτσέζος φιλόσοφος της ιστορίας Τόμας Καρλάιλ (1795-1881)
λέει πως ο κινητήρας της ιστορίας είναι ο Μεγάλος Ανδρας. Βέβαια,
κανείς δεν θα υποτιμούσε το ρόλο της προσωπικότητας στην ιστορία,
αλλά το «κινούν αίτιον» δεν είναι η προσωπικότητα, η οποία απλώς
εκφράζει πληρέστερα μια συγκεκριμένη εποχή, που έχει συγκεκριμένες
ανάγκες, οι οποίες θα ικανοποιούνταν οπωσδήποτε, έστω κι αν δεν
υπήρχε αυτή η συγκεκριμένη προσωπικότητα αλλά μια άλλη. Τελικά,
πάντα βρίσκονται αρχηγοί για το καθετί.
Αλλωστε, ουδείς αναντικατάστατος. Απόδειξη, η αντικατάσταση
του Λένιν από τον... Στάλιν! Η Σοβιετική Ένωση δεν διαλύθηκε ούτε
με το θάνατο του Λένιν, ούτε με το θάνατο του Στάλιν, ούτε από
τον Γκορμπατσόφ, ούτε από τον Γέλτσιν. Κάποιες άλλες κοινωνικές
δυνάμεις, πέραν της προσωπικότητας του Λένιν ή του Στάλιν, κρα­
τούσαν τη συνοχή της Σοβιετικής Ένωσης τότε και κάποιες άλλες
89 

κοινωνικές δυνάμεις, πέραν του Γκορμπατσόφ και του Γέλτσιν, την
οδήγησαν στην καταστροφή.
Αυτές οι δυνάμεις, λοιπόν, που κινούν την ιστορία είναι οι εργαζό­
μενοι άνθρωποι, λέει ο Μαρξ, και όχι οι άνθρωποι εν γένει, έτσι αορίστως. Εκείνοι οι άνθρωποι που παράγουν έργο ή ιδέες δυνάμενες να
επηρεάσουν τη ζωή, θα διορθώσουν οι νεομαρξιστές. Για πρώτη φορά
στην ιστορία, με τον Μαρξ, η έννοια της εργασίας γίνεται η πρωταρχι­
κή και βασική κινητήρια δύναμη της ιστορίας. Κι αυτό ακριβώς είναι
το καινούργιο που φέρνει ο Μαρξ στη φιλοσοφία της ιστορίας. Αυτή η
άποψη θα ονομαστεί «ιστορικός υλισμός». Είναι άποψη ενταγμένη σε
ένα ευρύτερο φιλοσοφικό ρεύμα που ονομάζεται «διαλεκτικός υλισμός».
Βέβαια, δεν είναι αρκετό να είναι κανείς φιλόσοφος της ιστορίας
για να κάνει κάτι για την ιστορία Όπως λέει ο Μαρξ, το να ερμη­
νεύεις την ιστορία δεν σημαίνει και πως επεμβαίνεις σ’ αυτήν. Αλλω­
στε, το ζητούμενο, λέει ο Μαρξ, δεν είναι να ερμηνεύσουμε τον κόσμο,
αλλά να τον αλλάξουμε. Από ερμηνείες του κόσμου, άλλο τίποτα στην
ιστορία του κόσμου. Αλλωστε, η θεωρία από μόνη της χάνει το νόημά
της αν δεν μπορεί να καθορίσει τα όρια εντός των οποίων θα τελεστεί
μια πιθανή πράξη.
Ο μαρξισμός, εν ολίγοις, δεν είναι μόνο μια θεωρία, αλλά και μια
πρακτική, μια μέθοδος που μας επιτρέπει όχι μόνο να ερμηνεύουμε τα
γεγονότα, αλλά και να επιδρούμε πάνω τους, στη βάση ενός σχεδίου.
Προσοχή, όχι να οδηγούμε τα γεγονότα, αυτά τα οδηγεί μια συνισταμένη δυνάμεων που η κοινωνιολογία την ονομάζει «κοινωνική δυναμι­
κή», απλώς να επιδρούμε πάνω τους, ώστε να κινηθούν αν είναι δυνα­
τό προς την επιθυμητή κατεύθυνση. Η επιτυχία του μαρξισμού οφείλεται σ’ αυτή τη διπλή, θα λέγαμε, υπόστασή του. Είναι η πρώτη θεωρία
στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης η οποία δεν αυτοπροτείνεται σαν
μια ακόμα θεωρητική ενατένιση του κόσμου, αλλά προτείνεται σαν μέ­
θοδος δουλειάς για την αλλαγή του κόσμου.
Βέβαια, όπως κάθε θεωρία, έτσι και ο μαρξισμός δεν υπάρχει για
να εφαρμόζεται κατά γράμμα και σχολαστικά. Αυτό είναι αδύνατο. Γιατί,
όπως ξέρουμε, η θεωρία, η όποια θεωρία, καθορίζει κάποια όρια εντός
των οποίων είναι δυνατό να εμφανιστεί ή να μην εμφανισθεί μια πρά­
ξη ή να δημιουργηθούν άλλες θεωρίες κατά κάποιο τρόπο θυγατρικές
ή δορυφορικές της πρώτης. Ο μαρξιστικός σουρεαλισμός του Μπρετόν,
ο φροϋδομαρξισμός της Σχολής της Φρανκφούρτης, ο γαλλικός νεομαρ­
ξισμός είναι παραλλαγές του αρχικού μαρξισμού του Μαρξ. Ο οποίος
έλεγε πως δεν είναι μαρξιστής. Ήθελε να τονίσει πως κανένας «Ηθμός»
δεν έχει νόημα όταν γίνεται δόγμα
90 

Ο μαρξισμός δεν είναι δόγμα, είναι μια ευέλικτη μέθοδος ερμηνείας
και αλλαγής του κόσμου. Ο μαρξισμός δεν έχει καμιά σχέση με την
οντολογία· έχει σχέση, και μάλιστα πάρα πολύ στενή, με τη διαλεκτική,
που είναι το αντίθετο της οντολογίας. Ο μαρξισμός ίσως να μην εφαρ­
μοστεί ποτέ στην καθαρή του μορφή αλλά σε κάποιες παραλλαγές επι­
βεβλημένες από την αλλαγή των συνθηκών.
Στην εποχή του Μαρξ «η μάρκα γοήτρου», για παράδειγμα, που
τη δημιουργεί περισσότερο η διαφήμιση και λιγότερο η ποιότητα, δεν
υπήρχε. Σήμερα, εκτός από ποσότητα και ποιότητα, αγοράζουμε και
γόητρο αγοράζοντας, για παράδειγμα, ένα αυτοκίνητο γοήτρου, ας πούμε
μια Μερσεντές. Σήμερα, μέσω της διαφήμισης, η παροιμιώδης έκφραση
«πουλάει φύκια για μεταξωτές κορδέλες» μπορεί να γίνει πραγματικό­
τητα, που αλλοιώνει τους νόμους της κλασικής πολιτικής οικονομίας,
όχι μόνο της μαρξιστικής. Στην εποχή του Μαρξ οι σταρ δεν ήταν ένα
εντελώς τρελό εμπόρευμα, όπως σήμερα Το Χόλλυγουντ δεν υπήρχε για
να διδάξει στους τραπεζίτες μυθική πολιτική οικονομία, όπου η επέν­
δυση γίνεται σε μύθους. Και οι φωνητικές χορδές, ένα δώρο της φύσης,
δεν ήταν χρυσωρυχεία
θ α δούμε στη συνέχεια τρεις μόνο από τις βασικές μαρξιστικές έν­
νοιες στψ «καθαρή» τους μορφή. Αυτές που είναι απαραίτητες για να
έχει κανείς μια γενική ιδέα για το τι περίπου είναι ο μαρξισμός του
Μαρξ, όχι των επιγόνων.

5. Το προϊόν και το εμπόρευμα
Προϊόν είναι αυτό που προβαίνει, που προχωρεί, που προπορεύεται.
Αυτό το ουσιαστικό, που είναι ουσιαστικότατο αφού η ικανότητα για
τ ψ παραγωγή προϊόντων καθορίζει τ ψ κοινωνική υπόσταση του αν­
θρώπου, παράγεται από το ρήμα πρόειμι, που σημαίνει προβαίνω, προ­
χωρώ, πηγαίνω μπροστά. Μπροστά από πού; Από τον άνθρωπο-καταναλωτή.
θέλω να κατέχω προϊόντα, είτε γιατί το προϊόν είναι χρήσιμο για
μένα, είτε από βίτσιο όταν είμαι ένας διεστραμμένος συλλέκτης προϊό­
ντων, που τα συσσωρεύω ακόμα και όταν δεν τα χρειάζομαι γιατί μέσα
μου λειτουργεί αταβιστικά ο πανάρχαιος φόβος της πείνας και της έλ­
λειψης. Ήποτα πιο πρωτόγονο και πιο βάρβαρο από τ ψ τσιγκουνιά.
91 

Αλλά και τίποτα πιο συντηρητικό, με την απόλυτη και κυριολεκτική
έννοια της λέξης.
Χρήσιμο είναι το χρησιμοποιούμενο προϊόν, ή αυτό που θα μπορούσε
να χρησιμοποιηθεί 'Οταν το προϊόν δεν πρόκειται να χρησιμοποιηθεί,
δεν έχουμε λόγο να το παράγουμε. Μόνο οι τρελοί παράγουν άχρηστα
πράγματα Και μόνο α τσιγκούνηδες αχρηστεύουν προϊόντα, συσσωρεύοντάς τα ανοήτως.
Τα προϊόντα, λοιπόν, παράγονται είτε για να καταναλώνονται, όπως
τα τρόφιμα και όλα τα αναλώσιμα αγαθά, είτε για να χρησιμοποιού­
νται ως «διαρκή αγαθά» όπως, για παράδειγμα, το αυτοκίνητο. Που
επίσης είναι προϊόν αναλώσιμο, σε τελική ανάλυση, αφού φθείρεται και
αντικαθίσταται.
Προσπαθώ να φανταστώ μια κοινωνία που παρήγαγε άπαξ διά
παντός τα άφθαρτα προϊόντα της, αλλά την ανακαλύπτω μόνο στο
μυθικό Παράδεισο της θρησκευτικής μυθολογίας. Τι ευτυχία, αν όλα
μας τα έδινε έτοιμα η (ρύση, ή έστω αν δούλευαν να τα φτιάξουν, μια
κι έξω, κάποιοι πολύ μακρινοί μας πρόγονοι! ΤΙ συγκλονιστική εικό­
να μια ροδακινιά που παράγει κονσερβοποιημένα ροδάκινα κομπόστα
Και μαζί με το κουτί που κρέμεται απ’ το κλαδί, η φύση να προνοεί,
λέει, να παράγει και το κλειδί που ανοίγει την κονσέρβα
Κι ύστερα σου λένε πως «τα πάντα εν σοφία εποίηοε» ο θεός. Δεν
θέλω να προσβάλω το θεό, αλλά εγώ αν ήμουν στη θέση του θα έφτιαχνα
μερικές «βιομηχανικές» ροδακινιές όπως τις περιέγραψα παραπάνω. Και
θα έκανα το αεροπλάνο να πετάγεται έτοιμο για πτήση από τα βάθη
του ωκεανού, συναρμολογημένο από τα ψάρια Μη μου πείτε πως δεν
μου φαίνεται πως έχω δει πολλές ταινίες!
Αυτά, λοιπόν, συμβαίνουν μόνο στον κινηματογράφο, όπου όλα εί­
ναι δυνατά. Στην κοινωνία, όμως, είναι ο άνθρωπος που πρέπει να κάνει
τα αδύνατα δυνατά. Η κατασκευαστική ικανότητα του ανθρώπου είναι
ανεξάντλητη. Κι ό,τι εποίηοε ο άνθρωπος, εν σοφία το εποίηοε προκαλώντας το φθόνο των θεών, παλιότερων και νεώτερων.
Κατακαημένε Προμηθέα, τι τράβηξες κι εσύ για χατίρι του ανθρώπου
κατασκευαστή! Πολύ θα ήθελα να ξέρω τις απόψεις του Δία για τα αε­
ροπλάνα της Ολυμπιακής, που πετούν πάνω απ’ τον Όλυμπο. Κι αυτό
διότι κάποτε, στο μύθο, ο Προμηθέας έκλεψε τη φωτιά από τους ολύ­
μπιους και την έκανε δώρο στους θνητούς. Ο «χόμο φάμπερ», ο άν­
θρωπος κατασκευαστής, είναι τόσο παλιός όσο σχεδόν και ο «χόμο
σάπιενς», ο έμφρων, ο σοφός άνθρωπος. Στην πραγματικότητα αυτοί
οι δυο άνθρωποι πάνε πάντα μαζί.
Λοιπόν, όλα τα προϊόντα είναι χρήσιμα, ακόμα κι αυτά που σε μερι­
92 

κούς φαίνονται άχρηστα Μπορεί εγώ να θεωρώ άχρηστο π,χ. το βερνίκι
των νυχιών, που κι αυτό είναι προϊόν, όμως άντε να το πω σε μια κοκέ­
τα θ α μου βγάλει τα μάτια με τα άβαφα νύχια της. Μπορεί η τσίχλα να
μην έχα σοβαρό λόγο ύπαρξης ως εδώδιμο προϊόν, πες το όμως σ’ ένα
μηρυκαστικό κι αντί για τσίχλα θα μασήσει τ’ αυτί σου.
Κανείς δεν μπορεί ν’ αποφασίσει ποιο προϊόν είναι σημαντικό και
ποιο λιγότερο σημαντικό. Εκτός κι αν πρόκειται για τα προϊόντα δια­
τροφής και ένδυσης, για τη σημασία των οποίων θα είχαν αντιρρήσεις
μόνο οι ασκητές που ζσυν με μέλι και ακρίδες και ντύνονται με ακατέρ­
γαστα δέρματα ζώων για να νιώθουν μεταφυσικές ανατριχίλες, σχετιζόμενες με τις τρίχες της προβιάς.
Να σταματήσει, λοιπόν, το πονηρό αστείο για το λιτοδίαιτο και την
ολιγάρκεια, που το εφεύραμε ίσα ίσα για να κάνουμε οικονομία Αν
υπήρχε αφθονία κανείς δεν θα έκανε λόγο για ολιγάρκεια Ο άνθρω­
πος, άλλωστε, είναι άπληστος απ’ τη φύση του, κι αλίμονο του αν στα­
ματήσει να είναι Απληστος σημαίνει αγέμιστος, ακόρεστος. Και ξέρου­
με τι συμβαίνει όταν επέλθει ο κόρος, όταν στομώσει η επιθυμία Όλα
θα σταματήσουν αυτομάτως.
Πάντως, χρωστάμε χάριτες στο χριστιανισμό που μας δίδαξε την ολι­
γάρκεια Βέβαια, αυτή η διδαχή ήταν ο καλύτερος τρόπος για μια καλύ­
τερη διατροφή κατ’ αρχήν των ιερέων, αλλά όπως και να το κάνουμε
και μέχρι να υπάρξει αφθονία αγαθών για όλους, η ολιγάρκεια θα επι­
βάλλεται εκ των πραγμάτων και συνεπώς δεν είναι ανάγκη να την προ­
τείνουμε σαν ιδανικό. Αλλωστε, η ολιγάρκεια δεν είναι ηθικής τάξεως αρετή.
Είναι σκληρή και αδήριτη ανάγκη. Κι όσοι μπορούν να μην είναι ολιγαρ­
κείς, πολύ καλά κάνουν και δεν είναι Αλίμονο στον άνθρωπο που νιώθει
ικανοποιημένος και δεν ζητάει ολοένα και περισσότερα Αλλωστε, και όλα
να τα ’χουμε, θα μας λείπει ο ουρανός με τ’ άστρα
Τα κοινωνικά προβλήματα δεν πρόκειται να λυθούν με τις παροχές
του σοσιαλδημοκρατικού κράτους προνοίας. Γιατί, όσα και να δώσεις
σε κάποιον, θα ζητάει συνεχώς και περισσότερα Να γιατί η ηθική επι­
ταγή της ολιγάρκειας είναι αντιδραστική: προλαβαίνει τις εξεγέρσεις
αυτών που ζητούν συνεχώς περισσότερα
Ο μαρξισμός του Μαρξ δεν μιλάει για ολιγάρκεια, μιλάει για αφθο­
νία για όλους ή, εν πάση περιπτώσει, για ίση κατανομή του υπάρχοντος «κοινωνικού προϊόντος» σε μια δεδομένη στιγμή της κοινωνικής
ανάπτυξης. Ο μαρξισμός είναι υπέρ του πλούτου, όχι υπέρ της φτώ­
χειας. Μόνο που θέλει τον πλούτο για όλους. Ay αυτό είναι ουτοπία,
τότε η συσσώρευση του πλούτου σε λίγους είναι ανηθικότητα Ανάμεσα
στο δυο, διαλέγω την ουτοπία Που, στο κάτω κάτω, δεν σημαίνει «τό­
93 

πος που δεν υπάρχει», σημαίνει «τόπος που δεν υπάρχει ακόμα, αλλά
θα μπορούσε και να υπάρξει».
Η κοινωνία των ανθρώπων προσαρμόζει αδιάκοπα την παραγωγή
προϊόντων στις συνεχώς διαφοροποιούμενες ανάγκες της. Μόνο η κοι­
νωνία των μελισσών, λέει ο Ένγκελς, πραγματοποιεί μονότονα, στον
αιώνα τον άπαντα, πάντα το ίδιο σχέδιο «κοινωνικής δράσης». Βέβαια,
το εκτελεί άψογα, αλλά είναι η παρέκκλιση απ’ τη νόρμα που γοητεύει,
λέει ο Μποντριγιάρ. Κανείς δεν θα ήθελε να ζει σε μια κάθε άλλο παρά
γοητευτική κοινωνία μελισσών, ή μυρμηγκιών.
Η χριστιανική ηθική προετοιμάζει τον άνθρωπο για τον Παράδεισο.
Η μαρξιστική ηθική προσπαθεί να κάνει τη γη Παράδεισο. Κι αν αυτό
είναι ουτοπία, σίγουρα δεν είναι μεγαλύτερη απ’ αυτήν που υπόσχεται
την ουράνια ευτυχία στους δυστυχείς. Αλλωστε, όλοι ξέρουμε πως ο χρι­
στιανισμός, με τους εκπληκτικούς μύθους του, παρήγαγε πολύ σημαντικό
έργο. Η εκκλησιαστική μουσική και η θρησκευτική αρχιτεκτονική δεν εί­
ναι μύθος, είναι μια συναρπαστική πραγματικότητα Χώρια η βοήθεια που
ο χριστιανισμός δίνει ο’ όσους φοβούνται υπέρ το δέον το θάνατο. Οι
ουτοπίες, λοιπόν, μπορεί να είναι εξόχως παραγωγικές και χρήσιμες.
Ό, τι προϊόν παράγει τόσο η φύση όσο και η κοινωνία είναι ή θα
μπορούσε να είναι χρήσιμο. Βέβαια, πολλά φυσικά προϊόντα φαίνονται
άχρηστα, όμως τίποτα δεν απόκλεια στο μέλλον ο άνθρωπος να τα με­
τατρέψει κι αυτά σε χρήσιμα, όπως τόσα και τόσα, που κάποτε φαίνο­
νταν άχρηστα Ο πρωτόγονος άνθρωπος θα θεωρούσε τον εαυτό του ιδιαί­
τερα δυστυχή αν έπεφτε πάνω σε μια πετρελαιοπηγή. Αλλωστε, ο πολιτι­
σμός δεν είναι παρά κοινωνικοποίηση της φύσης, όπως λέει ο Χουιζίνγκα, ένας διαπρεπής φιλόσοφος της ιστορίας του πολιτισμού.
Κοινωνικοποίηση του φυσικού σημαίνει μετατροπή του φυσικού σε
κοινωνικό. Το δένδρο είναι κάτι το φυσικό, υπάρχει στη φύση, όχι στην
κοινωνία Το σανίδι, όμως, που θα πάρω απ’ το δέντρο για να το χρη­
σιμοποιήσω στο σπίτι που φτιάχνω είναι προϊόν κοινωνικό. Προσοχή,
λοιπόν, στα δέντρα του δάσους. Όταν τα καίτε, καίτε το σπίτι σας πριν
καν το χτίσετε.
Όλα έρχονται απ’ τη φύση και όλα επιστρέφουν σ’ αυτή. Ακόμα
και τα ερτζιανά κύματα είναι φύση. Τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα
είναι μια φυσική κατάσταση που την εκμεταλλευόμαστε τεχνηέντως.
Ο άνθρωπος πρώτα ανακάλυψε τούτη τη δυνατότητα στη φύση και ύστε­
ρα επιχείρησε να επέμβει σ’ αυτήν και να την κοινωνικοποιήσει
Δεν είναι όλα τα προϊόντα το ίδιο χρήσιμα Είναι φανερό πως το
ξίδι δεν είναι το ίδιο χρήσιμο με το κρασί. Ομως, κάθε προϊόν έχει μια
«αξία χρήσης», μικρή ή μεγάλη αδιάφορο. Έχει δηλαδή αξία γιατί εί­
94 

ναι χρήσιμο. Πω σωστά, είναι χρήσιμο και γι’ αυτό έχει αξία Δεν θα
αγοράζαμε προϊόντα που δεν θα είχαν αξία χρήσης. Έχουν αξία χρή­
σης ακόμα και τα προϊόντα που, επιπόλαια, θα μπορούσε κανείς να τα
θεωρήσει άχρηστα ή περιττά.
Το έργο τέχνης για πολλούς είναι άχρηστο αφού δεν είναι δυνατό
να χρησιμεύσει από πρακτική άποψη. Όμως, η αισθητική αξία είναι κι
αυτή μια μορφή αξίας. Πνευματικής τάξεως. Και είθε οι άνθρωποι να
φτάσουν να βλέπουν κάποτε τα πάντα σαν καλλιτέχνες κι όλα τα προϊό­
ντα τους σαν έργα τέχνης.
Αλλωστε, και σήμερα τα χρηστικά προϊόντα έχουν μαζί με την κυ­
ρίως ειπείν αξία χρήσης και μια αισθητική αξία Η χωριάτισσα που
υφαίνει με μεράκι την κουβέρτα προσπαθεί να τη στολίσει με χίλια
πλουμίδια, αν και δεν έχει κανένα πρακτικό λόγο να το κάνει, αφού
και η στολισμένη και η αστόλιστη κουβέρτα ζεσταίνουν το ίδιο καλά
Ο Πλάτων θα πει πως η αγάπη μας για τις μορφές και το εύμορφο
(όμορφο) είναι μια νοσταλγία για την τέλεια μορφή, που είναι η Ιδέα
Οι Ιδέες του Πλάτωνα δεν είναι πνεύματα, είναι μορφές. Μορφές και
όχι πνεύματα είναι και οι ψυχές στην αρχαιοελληνική μεταφυσική. Οι
Έλληνες ήταν ένας λαός που δεν ζούσε και με τέχνη, ζούσε μέσα στην
τέχνη.
Έτσι κι αλλιώς, κάθε προϊόν έχει μια μορφή. Κι όσο πιο καλή είναι
η μορφή του, τόσο περισσότερο προσεγγίζει το έργο τέχνης, το οποίο
έχει απομακρυνθεί από τις πολύ πρακτικές αξίες χρήσης και έχει απο­
κτήσει μια αυτονομημένη αισθητική αξία, η οποία έχει τη δική της ση­
μασία αφού μας βοηθάει να νιώθουμε καλύτερα, και συνεπώς να ζούμε
καλύτερα Αρα, η αισθητική αξία είναι κι αυτή μια αξία χρήσης, άσχε­
τα απ’ το γεγονός πως δεν μπορούν να τη χρησιμοποιήσουν όλοι. Επί
του παρόντος τη χρησιμοποιούν καλύτερα αυτοί που βρίσκονται πιο κο­
ντά στην «ηθική του μέλλοντος», όπως χαρακτηρίζει την αισθητική ο
Νίτσε.
Το προϊόν που δεν παράγεται για να καταναλωθεί από τον ίδιο
τον παραγωγό, αλλά για να πουληθεί, λέγεται εμπόρευμα Φυσικά, αξία
χρήσης έχουν και τα εμπορεύματα, αυτό είναι αυτονόητο. Εκείνο όμως
που δεν είναι αυτονόητο είναι πως η αξία χρήσης του εμπορεύματος
είναι υπερκαλυμμένη από την ανταλλακτική του αξία, δηλαδή από την
αξία που έχει ως εμπόρευμα και μόνο, δυνάμενο να φέρει κέρδος όταν
πουληθεί. Σε μια τέτοια περίπτωση, ο παραγωγός αδιαφορεί αν το
εμπόρευμα είναι ή όχι χρήσιμο και το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι
να σου το πουλήσει, συχνά πείθοντάς σε με τη διαφήμιση πως σου
είναι χρήσιμο.
95 

Ο Μαρξ ονόμασε «φετιχισμό του εμπορεύματος» το κρύψιμο ή την
εξαφάνιση της αξίας χρήσης πίσω από την ανταλλακτική. Σχεδόν έχουμε
ξεχάσει πως δεν παράγουμε για να πουλάμε αλλά για να ικανοποιούμε
ανάγκες. Η απανθρωπιά εγκαθίσταται στον κόσμο μαζί με το εμπόρευ­
μα, που κάνει τις ανθρώπινες σχέσεις αλλοτριωμένες, διαμεσολαβημένες απ’ αυτό. Αλλοτρίωση σημαίνει αποξένωση, απομάκρυνση από την
αρχική, τη γνήσια φύση των πραγμάτων ή του εαυτού μας.
Ανάμεσα σε μένα και τον άλλο δεν παρεμβάλλονται αισθήματα, θε­
τικά ή αρνητικά, παρεμβάλλεται ένα πράγμα, ένα αντικείμενο. Αυτό μας
συνδέει Αλλοτρίωση είναι η καταστροφή των ανθρωπίνων σχέσεων. Το
λεγόμενο «συμφέρον» (αυτό που φέρει κάτι μαζί του και δεν είναι μόνο
του) ακολουθεί τον άνθρωπο όπως η σκιά του.
Κι έτσι, για να ξαναβρείς τη χαμένη ανθρωπιά πρέπει να απο­
μονωθείς. Αλλά αν απομονωθείς για να απαλλαγείς από τα συμφέ­
ροντα που σε συνδέουν με τους άλλους, περιέρχεσαι στην κατάστα­
ση του ζώου, δεδομένου ότι ο άνθρωπος είναι «ζώον κοινωνικόν»,
όπως λέει ο Αριστοτέλης.
Δίνοντας, λοιπόν, ο Μαρξ την προτεραιότητα στην αξία χρήσης και
όχι στην ανταλλακτική (εμπορική) αξία, δεν κάνει τίποτα περισσότερο
από το να προσπαθεί να μας πείοει πως πρέπει να ξαναβρούμε τη χαμένη
ανθρωπιά μας, που εξαφανίστηκε μαζί με την προτεραιότητα που έδι­
ναν κάποτε οι άνθρωποι στην αξία χρήσης.
Στη συνέχεια θα δούμε πώς και γιατί ένα πράγμα αποκτά πρώτα
αξία χρήσης (χρησιμότητα) για ν’ αποκτήσει στη συνέχεια και ανταλ­
λακτική (εμπορική) αξία

6. Ο νόμος της αξίας
Το κάθε τι έχει την τιμή του. Και μόνο η τιμή τιμή δεν έχει, αν και η
τιμή, ως ηθική έννοια νοούμενη, πάρα πολύ συχνά μπαίνει κι αυτή στον
τιμοκατάλογο, για να ενωθούν έτσι οι δυο έννοιες της ίδιας λέξης διά
της οποίας προσδιορίζεται η αξία, στην πρώτη περίπτωση του εμπο­
ρεύματος και στη δεύτερη του ανθρώπου που αντιστέκεται αρνούμενος
να μετατρέψει τον εαυτό του σε εμπόρευμα και να «πουληθεί». Η τιμή,
και με τις δύο έννοιες, δεν είναι αδιαπραγμάτευτη. Μπορεί να επέμβει
κανείς και στις τιμές και στην τιμή.
96 

Τιμή. λοιπόν, λέγεται η προσδιορισμένη σε χρήμα αξία ενός εμπο­
ρεύματος.
Ο προσδιορισμός της τιμής ενός εμπορεύματος γίνεται σε χρήμα γιατί
κι αυτό είναι εμπόρευμα, το ιδανικό εμπόρευμα Ενεργώντας το χρήμα
σαν μπαλαντέρ στο παιχνίδι των συναλλαγών, χώνεται μέσα στα εμπο­
ρεύματα και ανιχνεύει τις σχέσεις που αναπτύσσουν μεταξύ τους όλα
τα εμπορεύματα
Δεν μπορώ να βάλω στην τσάντα μου ένα αυτοκίνητο. Όμως μπο­
ρώ να βάλω τα χρήματα που κοστίζει ένα αυτοκίνητο και που αντι­
προσωπεύουν την τιμή του. Και τότε είναι σαν να έχω στην τσάντα μου
ένα αυτοκίνητο. Όλοι ξέρουμε τι σημαίνει τιμή ενός εμπορεύματος. Εί­
ναι τα χρήματα που πληρώνουμε για να το αγοράσουμε. Όμως λίγοι
ξέρουν γιατί η τιμή ενός εμπορεύματος, ας πούμε ενός αυτοκινήτου, είναι
αυτή και όχι η άλλη.
Πώς, λοιπόν, διαμορφώθηκε η τιμή του; Ασφαλώς όχι αυθαίρετα
Δεν μπορώ να πουλήσω όσο θέλω και κυρίως δεν μπορώ να πουλήσω
κάτω του κόστους, εκτός κι αν κάνω ντάμπινγκ, που σημαίνει «χτύπη­
μα» των τιμών για ένα διάστημα, μέχρι να εξουδετερώσω τους ασθενέ­
στερους ανταγωνιστές μου και όταν το πετύχω ανεβάζω ξανά τις τι­
μές, καμιά φορά πιο πάνω απ’ όσο ήταν πριν το χτύπημα
Το κόστος ενός εμπορεύματος το βρίσκω εύκολα με μια απλή άθροιση
όσων ξόδεψα για να το παραγάγω. Όμως, εδώ δεν μιλάμε για το κό­
στος, αλλά για την αξία του εμπορεύματος, που είναι κάτι διαφορετι­
κό. Η αξία είναι μια πολύ δύσκολη στην κατανόησή της σύνθετη έν­
νοια, με την οποία είναι συναρτημένα και το κόστος παραγωγής, και
το ενσωματωμένο στην τιμή πώλησης βιομηχανικό και εμπορικό κέρ­
δος, και η επένδυση που έκανε ο παραγωγός ή που θα κάνουν οι αγο­
ραστές, και το γόητρο του παραγωγού ή του αγοραστή, και ο δείκτης
της οικονομικής ευρωστίας του παραγωγού ή του αγοραστή, και η θέση
του παραγωγού στο χρηματιστήριο. Η αξία είναι η έννοια κλειδί στην
επιστήμη της πολιτικής οικονομίας.
Όταν, λοιπόν, κατανοήσουμε τον τρόπο με τον οποίο αποχτούν ή
χάνουν αξία τα εμπορεύματα θα κατανοήσουμε και τον τρόπο με τον
οποίο αποχτά ή χάνει αξία το χρήμα Όπως ξέρουμε η αγοραστική αξία
του χρήματος δεν μένει σταθερή, με την ίδια έννοια που δεν μένει στα­
θερή η αξία κάποιου εμπορεύματος.
Χρήμα ετυμολογικά σημαίνει «χρήσιμο πράγμα». Και, βέβαια, κα­
νείς δεν θα διαφωνήσει για τη χρησιμότητα αυτού του πράγματος.
Νόμισμα σημαίνει νενομισμένο πράγμα, πράγμα που παίρνει την αξία
του διά νόμου. Το χαρτονόμισμα σαν πράγμα νοούμενο, σαν χαρτί δη­
97 

λαδή, έχει ευτελή αξία Είναι ένα σύμβολο. Την όποια αξία αυτό το
σύμβολο την παίρνει διά νόμου.
Η τιμή, λοιπόν, καθορίζεται σε χρήμα και το χρήμα εκφράζεται διά
του νομίσματος, ή και δι’ άλλων χρησίμων πραγμάτων, όπως οι ράβδοι
χρυσού και οι πολύτιμες πέτρες, που κι αυτά είναι χρήματα, αλλά όχι
νομίσματα Το χρυσάφι δεν παίρνει την αξία του από το νόμο της
Πολιτείας, αλλά από τον οικονομικό νόμο της αξίας. Αξίζει διότι είναι
σπάνιο και άφθαρτο. Το ίδιο και οι πολύτιμοι λίθοι.
Ο πρώτος τρόπος καθορισμού της αξίας ενός εμπορεύματος είναι
παμπάλαιος και σχετίζεται με τη οπανιότητα και την αντοχή ενός εμπο­
ρεύματος στο χρόνο. Επί του προκειμένου, το χρυσάφι είναι το τέλειο
εμπόρευμα Μεταφέρεται εύκολα, δεν χαλάει, διευκολύνει το κληρονο­
μικό δίκαιο, διευκολύνει τους κλέφτες, τους λαθρέμπορους, τους πιστούς
με τα χρυσά τους αφιερώματα, αλλά και τους παπάδες, που ξέρουν
καλύτερα απ’ όλους πως ο θεός δεν έχει ανάγκη από χρυσάφια και,
συνεπώς, δεν θα στενοχωρηθεί καθόλου αν οι παπάδες κλέψουν το
χρυσάφι που προοριζόταν γι’ Αυτόν.
Όλα τα εμπορεύματα, από τα πιο φτηνά μέχρι τα πιο ακριβά, έχουν
την τιμή τους. Αν δεν είχαν τιμή θα ήταν αδύνατο να γίνουν συναλλα­
γές. Για να βρεις, λοιπόν, πόσοι τόνοι πορτοκάλια «χωράνε» σ’ ένα
αεροπλάνο που πρόκειται να αγοράσεις, πρέπει να ξέρεις την τιμή τόσο
του αεροπλάνου, που είναι εμπόρευμα, όσο και των πορτοκαλιών, που
κι αυτά είναι εμπόρευμα Και τότε αυτομάτως καταλαβαίνεις το πώς
και το γιατί η ελληνική οικονομία έχει τα χάλια που έχει Μια σωστή
συναλλαγή προϋποθέτει σωστό προσδιορισμό της αξίας του εμπορεύ­
ματος, προκειμένου να καθοριστούν σωστά οι τιμές και η συναλλαγή
να γίνεται όπως πρέπει ανάμεσα σε καλούς εμπόρους, που ο ένας δεν
προσπαθεί να ρίξει τον άλλο.
Γιατί, λοιπόν, το μολύβι και η γραφομηχανή, που κάνουν την ίδια
δουλειά, δεν έχουν την ίδια τιμή; Σας φαίνεται αφελής η ερώτηση; Κι
όμως, οι πριν απ’ τον Μαρξ οικονομολόγοι δεν ήξεραν ν’ απαντήσουν
με λογική επάρκεια σ’ αυτή την αφελή ερώτηση. Έλεγαν, π.χ., πως ένα
εμπόρευμα είναι ακριβότερο από ένα άλλο, διότι είναι χρησιμότερο και
συνεπώς ζητιέται περισσότερο στην αγορά.
Η χρησιμότητα, όμως, είναι πολύ γενική, πολύ σχετική και πολύ
αόριστη έννοια Και με αόριστες έννοιες καθαρά παζάρια δεν γίνονται.
Η γραφομηχανή, για παράδειγμα, δεν είναι το ίδιο χρήσιμη σε όλους.
Αλλά κι αν υποθέσουμε πως είναι χρήσιμη σε όλους τους γραφιάδες, η
τιμή της αποκλείεται ν’ ανεβεί πάνω από ένα ορισμένο όριο, ή να πέ­
σει κάτω από ένα ορισμένο όριο. Οι τιμές διακυμαίνονται εντός ορίων. 

Εκτός από τις περιόδους πληθωρισμού, όταν όλα γίνονται άνω κάτω,
είτε γιατί στην αγορά κυκλοφορεί περισσότερο χρήμα απ’ όσο πρέπει,
είτε διότι τα εμπορεύματα παραμένουν απούλητα γιατί ο κόσμος δεν
έχει χρήμα για να κάνει αγορές. Πολύ χρήμα, πληθωρισμός, λίγο χρήμα
πάλι πληθωρισμός.
Ο καπιταλισμός ακροβατεί μονίμως σε ένα τεντωμένο σχοινί, που
κάπου κάπου σπάει και τότε ακούς ένα «κρατς». Η λέξη κραχ, και σε„
σωστά ελληνικά κρατς, είναι ηχοποίητη. Δηλώνει τον ήχο που κάνει κάτι
που σπάει Κρατς στη μεγάλη οικονομική κρίση του 1929 και παρ’ τους
κάτω τους ακροβάτες καπιταλιστές. Μεταξύ πολλών άλλων Κροίσων
αυτοκτόνησε τότε και ο Ίζωρτζ Ήστμαν, ο δημιουργός του ρολ-φιλμ
και της Κόντακ. Μπορείτε να βάλετε έγκαιρα στοίχημα για το ποιοι
θα αυτοκτονήσουν στο κραχ που έρχεται Τα κριτς κριτς τα ακούμε ήδη.
Αλίμονο μας αν ακούσουμε και τα κρατς κρατς.
Πώς, λοιπόν, θα προσδιοριστεί η σωστή μέση τιμή ενός εμπορεύμα­
τος; Μόνο από τη χρησιμότητα, μόνο από τη σπανιότητα, μόνο από
το επείγον των αναγκών που ικανοποιεί, μόνο από τη διαφήμιση; Σε
τελική ανάλυση, ο μαρξισμός θα μπορούσε να θεωρηθεί σα μια σύνθετη
απάντηση σ’ αυτό το απλό ερώτημα, που δεν έτυχε σαφούς και καθα­
ρής απαντήσεως από τη μεριά των πριν από τον Μαρξ οικονομολό­
γων. Οι οποίοι έλεγαν πως η τιμή καθορίζεται απ’ όλα τα παραπάνω
μαζί και από άλλα πολλά ανάλογα
Ομως, ο Μαρξ λέει πως η τιμή ενός εμπορεύματος δεν καθορίζεται
από τη χρησιμότητά του, ούτε από τη σπανιότητά του, ούτε απ’ όλα
τα άλλα που είπαμε. Πιο «οστά, καθορίζεται κι απ’ αυτά αλλά και από
κάτι άλλο, που παίζει τον πρώτο ρόλο στον καθορισμό της τιμής. Αυτό
το κάτι άλλο είναι ο «κοινωνικά αναγκαίος χρόνος εργασίας» που
απαιτείται για την κατασκευή ενός προϊόντος. Κοινωνικά και όχι ωρο­
λογιακά αναγκαίος είναι ο χρόνος που απαιτείται για την κατασκευή
ενός εμπορεύματος σε μια δεδομένη στιγμή της κοινωνικής και οικονο­
μικής ανάπτυξης μιας συγκεκριμένης κοινωνίας.
Είναι προφανές πως ο χρόνος που χρειαζόμαστε για να κατασκευά­
σουμε με βιομηχανικό τρόπο ένα ζευγάρι παπούτσια δεν είναι ίσος μ’
αυτόν που απαιτείται για να κατασκευάσουμε τα ίδια παπούτσια στο
χέρι Αν μετρήσω το χρόνο με το ρολόι, τον έκαψα τον παραδοσιακό
τσαγκάρη. Δηλαδή, τον έκαψαν αυτοί που προσαρμόστηκαν στον κοι­
νωνικά αναγκαίο χρόνο εργασίας.
Ο χρόνος είναι ποσότητα και όχι ποιότητα Ο καπιταλιστής παρα­
γωγός οφείλει να ενδιαφερθεί κατ’ αρχήν για την ποσότητα των παραγομένων κομματιών στον καθορισμένο χρόνο χωρίς, βέβαια, να αδια­
99 

φορήσει για τ ψ ποιότητα Η παραγωγή εδώ είναι απολύτως υποταγ­
μένη στψ παραγωγικότητα, δηλαδή στψ ταχύτητα παραγωγής, στψ
ποσότητα των παραγομένων πραγμάτων μέσα σε έναν ορισμένο χρόνο,
ας πούμε μέσα σε μια ώρα, σε μια μέρα, σε έναν χρόνο.
Η εκβιομηχάνιση της παραγωγής παλιότερα και η μηχανοργάνωση σή­
μερα ευνόησαν πάρα πολύ τ ψ παραγωγικότητα, αλλά όχι και τον εργα­
ζόμενο. Το αφεντικό δεν μοίρασε τα επιπλέον κέρδη στους εργαζόμενους.
Αντίθετα, τους περισσευούμενους τους απέλυσε. Το αφεντικό δεν ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο, ενδιαφέρεται για το κέρδος. ΤΙ τιμωρία του
αξίζει; Δεν ξέρω και δεν θέλω να ρωτήσω τη 17η Νοέμβρη!
Πριν απ’ τον Μαρξ, οι οικονομολόγοι έδιναν καθαρά ποσοτικές
ερμηνείες στψ έννοια της τιμής του εμπορεύματος. Ο Μαρξ αντικατέ­
στησε τις ποσοτικές ερμηνείες με ποιοτικές και στψ αρχή προκάλεσε
μεγάλη σύγχυση. Ήταν φυσικό. Κάθε φορά που υπεισέρχεται η έννοια
της ποιότητας στους λογαριασμούς τα πράγματα δυσκολεύουν πάρα πολύ.
Γιατί η ποιότητα δεν μετριέται και δεν ζυγίζεται Όλοι ξέρουμε πως η
ποιότητα ενός προϊόντος αυξάνει τ ψ τιμή του, αλλά δεν μπορούμε να
πούμε πόσο πιο ακριβό πρέπει να είναι ένα κιλό φέτα από ένα άλλο
κιλό φέτα, κατώτερης ποιότητας. Η ποιότητα, στο κάτω κάτω, θα μπο­
ρούσε να είναι και ζήτημα γούστου.
Λοιπόν, η εργατική δύναμη, νοούμενη σαν εμπόρευμα που πουλιέ­
ται και αγοράζεται στψ αγορά εργασίας, είναι έννοια ποσοτική ή ποιο­
τική; Ποσοτική λεν οι πριν από τον Μαρξ οικονομολόγοι, ποιοτική λέει
ο Μαρξ και προκαλεί σάλο.
Ωστόσο, δεν είναι ανάγκη να είσαι οικονομολόγος για να καταλά­
βεις πως δεν θα ήταν δυνατό να υπάρξει ποσοτική μέθοδος για το μέ­
τρημα της εργατικής δύναμης ή της ικανότητας για παραγωγή έργου.
Εδώ δεν μιλάμε, βέβαια, για τη μυϊκή δύναμη που μπορεί να μετρηθεί
ποσοτικά με το δυναμόμετρο (το βλακόμετρο είναι μια εφεύρεση που
πρέπει να γίνει το ταχύτερο), μιλάμε για τ ψ εργατική δύναμη, που δεν
έχει σχέση με τον αθλητισμό.
Φυσικά, θα μπορούσαμε να μετρήσουμε τ ψ εργατική δύναμη έμμεσα,
με το αποτέλεσμα, δηλαδή με τ ψ ποσότητα των προϊόντων ή του μέ­
ρους ενός σύνθετου προϊόντος που παράγει ο εργαζόμενος, κι αυτό ακριβώς
κάνα ο καπιταλισμός. Αλλά σε μια τέτοια μέτρηση πρέπει να συνυπολο­
γιστεί και η ποιότητα της δουλειάς, αφού δεν θα είχε νόημα ο εργαζόμε­
νος να παράγει μεν ποσότητα, αλλά σκάρτης ποιότητας.
Παρά τις εγγενείς δυσκολίες που έχει η μέτρηση της εργατικής δύ­
ναμης, το προϊόν που παράγει ο εργαζόμενος ή οι υπηρεσίες που προ­
σφέρει ένας άλλος εργαζόμενος, κατά κάποιον τρόπο εμπεριέχει πραγ100 

ματωμένη, «παγωμένη» την εργατική δύναμη μέσα στο πράγμα που είναι
το προϊόν, ή στο αποτέλεσμα της εργασίας όταν πρόκειται για παροχή
υπηρεσιών, ας πούμε για κούρεμα, ή για τρισάγιο στον τάφο του μα­
καρίτη που κληρονομήσαμε, ή για «πήδημα» στο μπορντέλο ή όπου αλλού
παρέχει τις υπηρεσίες της η πουτάνα, που κι αυτή είναι ελεύθερος επαγγελματίας, πολύ ελεύθερος μάλιστα, και σαν τέτοιος θα πρέπει να κό­
βει αποδείξεις και να ενημερώνει λογιστικά βιβλία.
Αν θεωρήσουμε και τον εργαζόμενο σαν πράγμα, όχι όμοιο αλλά
ανάλογο μ’ αυτό που παράγει, τότε το μυστήριο της αξίας λύνεται
αυτόματα και με πολύ απλό τρόπο, αυτόν ακριβώς που υιοθετεί ο κα­
πιταλισμός, που είναι απάνθρωπος ακριβώς γιατί αντιμετωπίζει τον
άνθρωπο σαν πράγμα ισοδύναμο με τα πράγματα που παράγει Ένας
εργάτης, ένα κομμάτι εμπορεύματος, δύο εργάτες, δύο κομμάτια εμπο­
ρεύματος. Η αναλογία ανάμεσα στους αριθμούς αυτών που παράγουν
και τους αριθμούς των πραγμάτων που παράγουν αυτοί που παράγουν
μπορεί να ποικίλλει, αλλά στον καπιταλισμό ποτέ δεν αλλάζει η ποσο­
τική αντίληψη στην αντιμετώπιση της έννοιας εργατική δύναμη. Ο ερ­
γαζόμενος είναι αριθμός, δεν είναι άνθρωπος. Ο βιομήχανος λέει έχω
τόσους εργάτες, με την ίδια έννοια που ο τσοπάνος λέει έχω τόσα πρό­
βατα Αφού τους αρμέγει όλους το ίδιο, δεν έχει λόγο να μην τους
αντιμετωπίζει σαν πρόβατα όλους.
Όμως, είναι φανερό πως δεν είναι το ίδιο ικανοί όλοι οι άνθρωποι
να παράγουν προϊόντα στο χρόνο που απαιτεί ο παραγωγός προκειμέ­
νου ν’ αυξήσει την παραγωγικότητα, δηλαδή τη δυνατότητα για παρα­
γωγή έργου στο μικρότερο δυνατό χρόνο και με τις μικρότερες δυνατές
απώλειες σε εργατική ή πνευματική δύναμη. (Και η πνευματική δύναμη
είναι σε τελική ανάλυση εργατική. Μάλιστα, ολοένα και περισσότερο
αντικαθιστά την κυρίως ειπείν εργατική δύναμη).
Αλλωστε, στην κοινωνία υπάρχουν και ανάπηροι, υπάρχουν και
άρρωστοι, υπάρχουν και γέροι, υπάρχουν όλοι αυτοί που εκ των πραγ­
μάτων δεν είναι δυνατό να πάρουν μέρος στην παραγωγή. Το καπι­
ταλιστικό κράτος, τις πάσης φύσεως συντάξεις και επιδόματα που
δίνει, τα αντιμετωπίζει σαν ένα αναγκαίο κακό. Τόσο το καλύτερο,
λοιπόν, για την καπιταλιστική κοινωνία αν οι γέροι πεθαίνουν έγκαιρα
και οι άρρωστοι δεν πάσχουν από μακροχρόνιες και ανίατες αρρώ­
στιες. Ο ακαριαίος θάνατος από καρδιά είναι ο ιδανικός στον καπι­
ταλισμό θάνατος. Δεν κοστίζει τίποτα σε περίθαλψη και το κέρδος
είναι προφανές.
Κάθε προϊόν, λέει ο Μαρξ, είναι προϊόν της ανθρώπινης εργασίας. Όλα
τα προϊόντα, είτε είναι είτε δεν είναι εμπορεύσιμα είτε, δηλαδή, παρή101 

χθησαν με αποκλειστικό σκοπό να πουληθούν (αυτό είναι το εμπόρευμα)
είτε παρήχθηοαν για να καταναλωθούν απ’ τον ίδιο τον παραγωγό, δεν
είναι τίποτα περισσότερο από σωρευμένη ανθρώπινη εργασία
Να, λοιπόν, γιατί η εργατική δύναμη είναι ποιοτική έννοια. Διό­
τι αναγκαστικά εξατομικεύεται και διαφοροποιείται η ποιότητά της,
συνεπώς και η αξία της από άνθρωπο σε άνθρωπο, από εργαζόμενο
σε εργαζόμενο. Δεν είναι όλοι οι εργαζόμενοι ικανοί να παράγουν
το ίδιο πράγμα στον ίδιο χρόνο. Αλλος χρειάζεται περισσότερο και
άλλος λιγότερο.
Καθώς, όμως, αυτός που χρειάζεται περισσότερο χρόνο στριμώχνε­
ται και αγωνιά για να φτάσει εκείνον που χρειάζεται λιγότερο, και καθώς
τρέμει την απόλυση για το λόγο πως η φύση του δεν του επιτρέπει να
είναι το ίδιο παραγωγικός με τον πιο παραγωγικό, στο τέλος κλατάρει
και οδηγείται είτε στο ταμείο ανεργίας, είτε στο νοσοκομείο, είτε στο
τρελοκομείο. Ο μαρξισμός είναι ανθρωπισμός. Ίσως ο μόνος ανθρωπι­
σμός που δεν είναι αοριστολόγος, ο μόνος που δεν εξαρτάται από τα
«καλά μας αισθήματα». Τα οποία αν θέλει κι αν μπορεί τα έχει κανείς.
Όμως, η πολιτική οικονομία δεν είναι πρόβλημα συναισθηματικό.
Ο ποιοτικός και όχι ο ποσοτικός τρόπος προσδιορισμού της αξίας,
σύμφωνα με τον κοινωνικά και όχι τον ωρολογιακά αναγκαίο χρόνο
εργασίας, ονομάστηκε από τον Μαρξ «νόμος της αξίας». Ονομάστηκε
έτσι γιατί οι πριν απ’ αυτόν οικονομολόγοι, ακόμα και οι δάσκαλοί του
στην πολιτική οικονομία, ο Σμιθ και ο Ρικάρντο, στους οποίους πολλά
χρωστάει ο Μαρξ, δεν ήθελαν να παραδεχτούν πως πρέπει να υπάρχει
ένας αυστηρός αντικειμενικός νόμος για τον προσδιορισμό της αξίας ενός
εμπορεύματος. Δεν ήθελαν να παραδεχτούν, δηλαδή, ότι υπάρχει στον
καθορισμό της αξίας μια αντικειμενική αναγκαιότητα που δεν θα ήταν
δυνατό να υπακούσει στη βούληση του οποιουδήποτε. Η σωρευμένη στο
προϊόν εργατική δύναμη δεν είναι ούτε περιατασιακή, ούτε τυχαία, όπως
είναι η σπανιότητα ή η χρησιμότητα Είναι απολύτως αναγκαία προκειμένου αυτό να πάρει αξία
Η αξία, λοιπόν, ενός εμπορεύματος καθορίζεται βάσει ενός συγκε­
κριμένου και αυστηρού νόμου και δεν είναι η συνέπεια της επενέργειας
πολλών, ποικίλων και ετερόκλητων παραγόντων, όπως η ζήτηση, η χρη­
σιμότητα, η βούληση, η διαφήμιση, το καπρίτσιο και τα περιστασιακά
γούστα του καταναλωτή.
Βέβαια, όλα αυτά παίζουν το ρόλο τους στη διαμόρφωση της τιμής
του εμπορεύματος, αλλά είναι αδύνατο να είναι οι καθοριστικοί παρά­
γοντες στον προσδιορισμό της τιμής ενός προϊόντος που έγινε εμπό­
ρευμα, που παρήχθη με την πρόθεση να πουληθεί
102 

Χωρίς, λοιπόν, την εργατική δύναμη (σήμερα τη λέμε και εργασια­
κή δύναμη, ή ικανότητα για παραγωγή έργου, ή ικανότητα για παροχή
υπηρεσιών), η κατασκευή ενός προϊόντος είναι αδύνατη. Ακόμα και στις
εργασίες που δεν σχετίζονται άμεσα με την παραγωγή συγκεκριμένων
προϊόντων θα βρούμε στο τέρμα της αλυσίδας έναν παραγωγό. Ο πα­
πάς ή ο δικαστής, για παράδειγμα, δεν παράγουν προϊόντα, όπως δεν
παράγουν προϊόντα όλοι εκείνοι που προσφέρουν υπηρεσίες. Όμως, όλοι
αυτοί δεν θα ήταν δυνατό να υπάρξουν αν δεν υπήρχαν παραγωγοί.
Και όταν λέμε παραγωγοί εννοούμε όλους όσους μετέχουν σε ένα σύ­
στημα είτε βιομηχανικής είτε αγροτικής παραγωγής· και τους κεφαλαιού­
χους και τους εργαζόμενους γι’ αυτούς.
Τον καπιταλισμό τον κάνουν καπιταλισμό οι έμποροι, όχι οι παρα­
γωγοί Πιο σωστά, η απόλυτη εξάρτηση της παραγωγής από το εμπό­
ριο. Αυτός είναι ο λόγος που ο Μαρξ στο Κεφάλαιο αρχίζει τη μελέτη
του καπιταλισμού από το εμπόριο και όχι από τη βιομηχανία
Όλους μας, λουιόν, μας συντηρούν οι παραγωγοί Και τον παπά της
ενορίας, και το γραφέα του υπουργείου, και την πόρνη, κι εμένα που
είμαι γραφιάς κι όχι εργάτης, και το μεσάζοντα έμπορο και την κου­
τσή Μαρία Χωρίς τους παραγωγούς, τέρμα όλα Πέφτει ο γενικός δια­
κόπτης της οικονομίας.
Με το μαρξιστικό νόμο της αξίας έγινε επιτέλους αντιληπτό πως ο
πλούτος δεν είναι «θείον δώρο». Είναι ανθρώπινο δώρο. Ανθρωποι εί­
ναι αυτοί που κάνουν πλούσιους άλλους ανθρώπους. Ο πλούτος δεν είναι
ούτε πρόβλημα εξυπνάδας, ούτε πρόβλημα φυσικής ικανότητας, ούτε
πρόβλημα ταλέντου.
Αν όντως είχαν ταλέντο όλοι όσοι μας εκμεταλλεύονται, θα έκαμναν κάτι που πραγματικά απαιτεί ταλέντο, θ α υπηρετούσαν, π,χ., μια
από τις καλές τέχνες, ή θα γίνονταν επιστήμονες ή ερευνητές. Το
ταλέντο να εκμεταλλεύεσαι άλλους δεν είναι ταλέντο, είναι απανθρω­
πιά. Το λέει και η λέξη: εκμεταλλεύω σημαίνει βγάζω το μέταλλο από
το μετάλλευμα Και προκειμένου για ανθρώπους, τους βγάζω το ζου­
μί, τους βγάζω το λάδι, τους στραγγίζω, τους στύβω. Ακόμα και η
γλώσσα είναι... μαρξιστική!
Αφού, λοιπόν, είδαμε πώς δημιουργείται η αξία του εμπορεύματος
με την εργατική δύναμη που πραγματώνεται (γίνεται πράγμα) στο προϊόν,
θα δούμε στη συνέχεια πώς ένα μέρος αυτής της αξίας, δηλαδή ένα μέρος
της εργατικής δύναμης, μετατρέπεται σε κέρδος.
Ο δεύτερος βασικός μαρξιστικός νόμος, ο νόμος της υπεραξίας,
έχει περισσότερο ενδιαφέρον για μας τους εργαζόμενους και εκμε­
ταλλευόμενους.
103 

7. Ο νόμος της υπεραξίας
Ποιο είναι το «μυστικό του πλούτου»; θ α σας το αποκαλύψουμε στη
συνέχεια, γιατί πολύ θα θέλαμε να γίνετε πλούσιοι! Αλλωστε, πολλοί κατά
καιρούς πρότειναν πολλές μεθόδους άνευ διδασκάλου για να γίνει κανείς
πλούσιος. Τέτοιες μεθόδους έχουν γράψει και οι αατρολόγοι.
Όλοι ξέρουμε πως ακόμα κι ο παπάς της ενορίας γνωρίζει το μυ­
στικό του πλούτου. Ο καημένος, καταβάλλει φιλότιμες προσπάθειες στη
διάρκεια του αγιασμού να πείσει το θεό πως πρέπει να βοηθήσει ώστε
να παν καλά οι δουλειές ενός συγκεκριμένου πιστού, αυτού που πλή­
ρωσε τον παπά. Και αν, με τη βοήθεια του θεού, παν όντως καλά οι
δουλειές, ένα μικρό μέρος απ’ τα κέρδη μπορείς να τα επενδύσεις σω­
στά, ας πούμε χτίζοντας μια εκκλησία Αφενός για να ευχαριστήσεις το
θεό που βοήθησε μεροληπτικότατα εσένα και όχι τον ανταγωνιστή σου
και αφετέρου για να μην αποσύρει ο καλός Θεός από σένα την εύνοιά
του, και παν όλα κατά διαόλου. Αλλωστε, καλύτερα να έχεις συνέταιρο
στη δουλειά σου το θεό, παρά το διάβολο. Αυτό είναι αυτονόητο.
Και επειδή ο θεός είναι πνεύμα και σαν τέτοιο δεν χρειάζεται το
χρήμα, το δίνεις στους εκπροσώπους του, που το χρειάζονται όπως όλοι
οι άνθρωποι. Αντε, λοιπόν και καλές δουλειές με τη βοήθεια του θεού.
Που αποκλείεται να την έχεις αν παραλείψεις να κάνεις αγιασμό κατά
τα εγκαίνια της καινούργιας σου δουλειάς. Και καλά κάνεις που κάνεις
αγιασμό. Γιατί κατά κει που παν τα πράγματα στον καπιταλισμό, αν
δεν έχεις το θεό μαζί σου, την πάτησες.
Αιώνιο, όπως ο θεός, φαίνεται να είναι και το σύστημα παραγω­
γής πλούτου για τους μεν, φτώχειας για τους δε. Αλλά τι σε νοιάζει
εσένα αν διαιωνίζεται το εκμεταλλευτικό σύστημα αφού θα πεθάνεις;
Εσύ να ’σαι καλά εκεί που θα πας κι άσε τους άλλους στη γη να βουρ­
λίζονται με αγιασμούς ή άλλους προσφορότερους τρόπους παραγωγής
πλούτου. Και, πού ’σαι, χαιρετίσματα στην εξουσία την ουράνια. Την
ως εν ουρανώ και επί της γης. Πιο σωστά, την ως εν τη γη και εις
ουρανόν. Εντάξει, προσευχήσου στο θεό, δεν κάνει κακό, πρόσεξε όμως
και το θείο Κάρολο, που ούτε αυτός θέλει το κακό σου.
Λοιπόν, οι σίγουρες πηγές κέρδους είναι τρεις:
α) Η βιομηχανική και η εμπορική επιχείρηση,
β) Οι καταθέσεις στην τράπεζα,
γ) Η γαιοπρόσοδος.
Το κέρδος που δίνει η εκμετάλλευση της γης λέγεται γαιοπρόσοδος.
104 

Είναι η παλιότερη πηγή κέρδους. Το Κεφάλαιο άρχισε να συσσωρεύε­
ται μόνο όταν η γαιοπρόσοδος άρχισε να περισσεύει
Όλες οι πηγές κέρδους έχουν τη μακρινή αφετηρία τους στη γη Αυτό
που ονομάζεται «πρωταρχική συσσώρευση του κεφαλαίου» δεν είναι παρά
κεφαλαιοποίηση των κερδών που δίνει η πώληση των αγροτικών προϊό­
ντων και επένδυση σε επιχειρήσεις όχι άμεσα εξαρτώμενες από τη γη.
Όσο οι επενδυτές απομακρύνονται από τη γη, όσο αναπτύσσεται ο
καπιταλισμός, τόσο απομακρυνόμαστε από τις οικονομικές μας ρίζες,
που ωστόσο συνεχίζουν να βρίσκονται στη γη. Η κεφαλαιοποιημένη
γαιοπρόσοδος έχει αυτονομηθεί πλήρως από τα χωράφια εδώ και αιώ­
νες, όμως αυτό δεν σημαίνει πως το έτσι αυτονομημένο κεφάλαιο δεν
εξαρτάται πάντα απ’ τη γη. Η αγροτική οικονομία είναι η σταθερή βάση
ολόκληρης της οικονομίας. Η αγροτική οικονομία είναι το φαΐ μας.
Εκτός από τους παραπάνω τρεις αποτελεσματικούς τρόπους για να
βγάλει κανείς χρήματα, υπάρχει κι ένας τέταρτος, που είναι αναποτε­
λεσματικός διότι είναι ελάχιστα προσοδοφόρος (κερδοφόρος): η αποτα­
μίευση του περισσεύματος του μισθού ή του ημερομισθίου.
Σε αντίθεση με τους τρεις κλασικούς τρόπους που είναι ανοιχτοί,
αυτός εδώ είναι κλειστός. Ο μισθός είναι αδύνατο να αυξάνεται συνε­
χώς. Αυτό σημαίνει πως όσο μεγάλος κι αν είναι ο μισθός σου απο­
κλείεται να γίνεις βιομήχανος με την αποταμίευση του περισσεύματος.
Μπορείς, όμως, να γίνεις στην αρχή μικροβιοτέχνης, στη συνέχεια βιοτέχνης και τέλος βιομήχανος, αν όλα παν καλά και κυρίως αν έχεις το
θεό, που λέγαμε, μαζί σου.
Όπως και να ’ναι, αν παραμείνεις μισθωτός σ’ όλη σου τη ζωή
και ποτέ δεν βάλεις στη δούλεψή σου άλλους μισθωτούς, ξέχνα τον
πλούτο. Δεν υπάρχει ούτε ένας πλούσιος που απόχτησε πλούτο με τις
εκ του μισθού του οικονομίες και χωρίς να έχει ανθρώπους να δου­
λεύουν για λογαριασμό του σε μια δική του εργασία Η δική μας ερ­
γασία ανοίγει κάποιες προοπτικές, η μισθωτή εργασία συνήθως κλεί­
νει όλες τις προοπτικές.
Το πολύ που μπορείς να κάνεις με το μισθό σου είναι να αγορά­
σεις, κατά το τέλος της ζωής σου, ένα ή δυο διαμερίσματα και, λίγο
νωρίτερα, ένα ή δύο αυτοκίνητα, ένα με μονό κι ένα με ζυγό αριθμό.
Αντε, να νοικιάσεις και καμιά γκαρσονιέρα για την γκόμενα, που βοη­
θάει την κατάκοπη σύζυγό σου στα συζυγικά της καθήκοντα χωρίς,
βέβαια, την άδειά της. Η επί της γης μικροαστική ευτυχία σου θα πε­
ριοριστεί σ’ αυτά τα ολίγα Πες, λουιόν, δόξα οοι ο θεός, και συνέχισε
να πηδάς την γκόμενα
Αν, μωρέ μικροαστέ μου, τα θεωρείς πολλά όλα αυτά που απόχτη105 

αες είναι γιατί δεν έχεις συνείδηση των μεγεθών και παριστάνεις τον
καπιταλιστή διότι έχεις ένα σπίτι, ένα αυτοκίνητο, μια σύζυγο, ένα παιδί,
ένα σκύλο και μια γκόμενα Να με συγχωρείς, φίλε, αλλά αν τον καπι­
ταλισμό τον αντιλαμβάνεσαι ούτω πως, μικροαστικά, τι να σου πω- να
σου πω πως είσαι ηλίθιος; Και γι’ αυτό φοβάσαι πως θα στα «πάρουν
οι κομουνιστές»; ΤΙ να σου πάρουν, βρε ξόανο; Το διαμέρισμα; Ξέρεις
να πήραν οι κομουνιστές, όταν υπήρχαν, εκεί που υπήρχαν, κανένα
διαμερισματάκι ή κανέναν κηπάκο; Αντε, λοιπόν, πνίξου μέσα στην τάφρο
που δημιούργησε γύρω σου η χονδροειδής προπαγάνδα, η προορισμένη
για χοντρούς εγκεφάλους και άσε μας ήσυχους στην αγωνία μας για
το μέλλον του κόσμου.
Λοιπόν, φίλε μου, που αν και σε βρίζω σε θεωρώ πάντα φίλο (άλ­
λωστε, μόνο τους φίλους θα μπορούσε να βρίσει κανείς χωρίς να τον
παρεξηγήσουν), όσο καλά κι αν σε πληρώσει ο εργοδότης σου για τις
υπηρεσίες που του παρέχεις, ποτέ δεν θα σου δώσει αυτά που πρέπει
Για να στα δώσει πρέπει να σε κάνει συνεταίρο. Αλλωστε, κανείς εργο­
δότης δεν δίνει στο μισθωτό περισσότερα απ’ όσα κερδίζει απ’ αυτόν.
Αν το έκαμνε, θα χρεοκοπούσε, θα το έκλεινε το μαγαζί
Αυτά τα πράγματα, άλλωστε, δεν μπορούμε να τ’ αφήσουμε στην
καλή προαίρεση των αφεντικών, στην καλοσύνη τους, στα χριστιανικά
τους αισθήματα Εκτός του ότι οι περισσότεροι στερούνται αυτών των
υψηλών ιδανικών, τα κοινωνικά και τα οικονομικά φαινόμενα δεν είναι
πρόβλημα συνεννόησης και καλής θέλησης, όπως θέλουν να λένε αφε­
λέστατα οι σοσιαλδημοκράτες.
Οι κοινωνικοί νόμοι, δυστυχώς, δεν έχουν σχέση ούτε με το συ­
ναισθηματισμό, ούτε με την ατομική βούληση, ούτε με την καλή προαί­
ρεση. Είναι αντικειμενικοί Και αφάνταστα σκληροί Αυτός είναι ο λόγος
που ένας καπιταλιστής, ακόμα και στην περίπτωση που είναι όντως
ένας «χρυσός άνθρωπος» (με την ηθική έννοια, γιατί με την οικονο­
μική δεν θα ήταν και τόσο δύσκολο να είναι), θα παραμείνει εκμε­
ταλλευτής μέχρι το τέλος του καπιταλιστικού βίου του. θέλει δεν θέ­
λει. Αν δεν θέλει δεν έχει παρά ν’ αλλάξει δουλειά και να γίνει μι­
σθωτός. Το μυστικό του πλούτου, λοιπόν, είναι καλά κρυμμένο μέσα
στη μαγική λέξη κέρδος.
Όμως τι είναι το κέρδος; Από πού προέρχεται; Εφόσον κέρδος ση­
μαίνει αύξηση κατά τι της περιουσίας μου κι αφού η περιουσία μου
αποτελείται από άψυχα πράγματα, κι αφού τα άψυχα πράγματα δεν
γεννούν, δεν αυξάνονται από μόνα τους, το κέρδος πρέπει να προέρχε­
ται από κάτι που είναι ολικά και αποκλειστικά ανθρώπινο.
Εδώ πρέπει να θυμηθούμε το νόμο της αξίας για τον οποίο μιλήσα­
106 

με ήόη και να ξαναπούμε πως το προϊόν που παράγει ο άνθρωπος δεν
είναι παρά η πραγματωμένη (η «σταθεροποιημένη» σε ένα πράγμα)
εργατική δύναμη. Αν όντως είναι έτσι, τότε και το κέρδος δεν μπορεί
παρά να προέρχεται από την εργατική δύναμη, εφόσον ο παραγωγός
κερδίζει μόνο όταν πουλάει τα προϊόντα που παράγει εκμεταλλευόμε­
νος την εργατική δύναμη του μισθωτού. Και, βέβαια, αν πουλήσει με
ζημία, θα δώσει στον αγοραστή κι αυτά που κέρδισε από σένα, απ’ τη
δουλειά σου. Δεν θα έχει κέρδος.
Επειδή, λοιπόν, η εργατική δύναμη δεν είναι κάτι το άψυχο, δεν είναι
πράγμα, μπορεί και γεννάει Κέρδος. Πώς τελείται, αυτή η μυστηριώ­
δης λειτουργία της κυοφορίας και της γέννησης του κέρδους με την
αναγκαία επενέργεια της εργατικής δύναμης; Ιδού η απορία Και οι πριν
από τον Μαρξ οικονομολόγοι απορούσαν. Διότι κανείς δεν επεσήμανε
τον κρυφό μηχανισμό της μετατροπής της εργατικής δύναμης σε κέρ­
δος. Ας παρακολουθήσουμε, λοιπόν, τη σκέψη του Μαρξ επί του κρίσι­
μου αυτού θέματος.
Έχουμε και λέμε: ο μισθός, δηλαδή η αμοιβή για την προσφερόμενη
στον εργοδότη εργατική μας δύναμη διά της οποίας θα κατασκευάσει
τα προϊόντα του, καθορίζεται τώρα πλέον ελευθέριος στην ελεύθερη αγορά
εργασίας. Εκεί γίνεται ελευθέρως η συμφωνία και ελευθέριος αποφασί­
ζω αν θα πάω ή όχι στη δουλειά που μου προσφέρεται μέσω της αγο­
ράς εργασίας. Κανείς πια δεν με υποχρεώνει να δουλέψω, όπως τον καιρό
της δουλείας, ή της δουλοπαροικίας. Στον καπιταλισμό είμαι όντως
ελεύθερος να διαλέξω ανάμεσα στη δουλειά και την τεμπελιά. Όμως,
αν επιλέξω την τεμπελιά και εφόσον δεν δούλεψαν κάποτε για μένα
κάποιοι άλλα πριν από μένα ώστε να μου αφήσουν μια καλή κληρονο­
μιά, η επιλογή της τεμπελιάς ισοδυναμεί με αυτοκτονία
Λουιόν, τι νόημα έχει η ελευθερία που μας χάρισε ο καπιταλισμός;
Είναι ελευθερία η δυνατότητα που έχεις να διαλέγεις τον εκμεταλλευτή
σου; Ασε που με την ανεργία που μας δέρνει ούτε εκμεταλλευτή δεν
μπορείς πια να βρεις εύκολα Ψάχνεις από δω κι από κει για εκμεταλ­
λευτή κι όταν τον βρεις λες δόξα σοι ο θεός που πάλι θα με πηδήξουν.
θ α φάω, όμως. Φάε. Όμως, αν είσαι γυναίκα προτίμησε να γίνεις πουτάνα Και καλύτερα θα φας και την ηδονή θα έχεις διάφορο. (Πηδημέ­
νοι όλων των εθνών, ενωθείτε!).
Ο μισθός μάς δίνεται για να φάμε, να ντυθούμε, να στεγαστούμε, ν’
αγοράσουμε τα βιβλία μας, τους δίσκους μας, να πάμε σινεμά, θέατρο,
γήπεδο, ν’ αγοράσουμε ένα παγωτό για το κορίτσι μας, εν ολίγοις για
να ικανοποιήσουμε τις βασικές ανάγκες ημών των ιδίων καθώς και των
μη εργαζομένων μελών της οικογένειάς μας. Και όσο πιο μικρός είναι ο
107 

μισθός, τόαο συρρικνώνονται οι ανάγκες σης βασικές. Η πιο βασική ανάγκη
είναι, βέβαια, το φ αί Στον προηγμένο καπιταλισμό, π,χ. τον αμερικανι­
κό, ο μισθός μπορεί να καλύψει ένα ευρύ φάσμα αναγκών. Το τι μπο­
ρούμε να καλύψουμε με το μισθό μας εξαρτάται από το σημείο που έχει
φτάσει ο κοινωνικά καθορισμένος μέσος όρος των αναγκών, σε μια δεδο­
μένη χώρα, σ’ ένα συγκεκριμένο χρόνο.
Αν ο εργοδότης πλήρωνε στο ακέραιο την αξία της εργατικής σου
δύναμης (ή της ικανότητάς σου για παραγωγή έργου) δεν θα έμενε τί­
ποτα γι’ αυτόν. Προσέχει, λοιπόν, και σου δίνει μόνο αυτά που χρειά­
ζεσαι για να ικανοποιήσεις τις ανάγκες σου, άλλοτε μόνο τις βασικές
και άλλοτε και τις πέραν των βασικών. Αλλά και για να συνεχίσεις τη
διαιώνιση του είδους προκειμένου να μη λείψουν οι «ελεύθεροι άνθρω­
ποι» που θα συνεχίσουν να δουλεύουν ελεύθερα υπό καθεστώς ελεύθε­
ρης οικονομίας.
Όντας ελεύθερος άνθρωπος, στον εργοδότη δεν πουλάς τον εαυτό
σου ολόκληρο, αλλά μόνο την εργατική σου δύναμη. Τον εαυτό σου,
απλώς τον νοικιάζεις. Σίγουρα είναι μια τεράστια πρόοδος να μην πουλάς
αλλά μόνο να νοικιάζεις τον εαυτό σου. Ο καπιταλισμός είναι σαφώς
καλύτερος και ανθρωπινότερος από τη φεουδαρχία την οποία διαδέχτηκε
και, βέβαια, ασύγκριτα καλύτερος από τη δουλοκτησία, το προγενέστε­
ρο της φεουδαρχίας σύστημα οργάνωσης της κοινωνικής και οικονομι­
κής ζωής.
Δεν έχει σημασία που οι Αμερικανοί σήμερα καταναλώνουν μόνο για
τα κλιματιστικά τους τόσο ηλεκτρικό ρεύμα, όσο οι Κινέζοι για όλες
τις ανάγκες τους· και που το 6% του πληθυσμού του πλανήτη που
κατοικεί σήμερα στις ΗΠΑ ξοδεύει το 40% της παγκόσμιας παραγω­
γής πετρελαίου. Σημασία έχει που σήμερα ούτε στην Αμερική δεν βα­
σανίζουν τους μαύρους! Επιτέλους, έγιναν κι αυτοί ελεύθεροι άνθρωποι.
Και άντε, τώρα, να βρουν δουλειά. Τουλάχιστον τον καιρό που ήταν
σκλάβοι είχαν κι έτρωγαν ένα κομμάτι ψωμί.
Είναι φρικτό οι μισοί άνθρωποι του πλανήτη στις μέρες μας να
νοσταλγούν τον «παλιό καλό καιρό» της δουλείας και της δουλοπαροι­
κίας, τότε που είχες τουλάχιστον αξία ίση μ’ αυτήν του σκύλου του
αφεντικού σου και σου έριχναν κανένα κόκαλο. Σήμερα, τα ανθρώπινα
απορρίμματα του καπιταλισμού, πρέπει να ψάξουν να βρουν κόκαλα
στα απορρίμματα
Η διαφορά ανάμεσα στην πληρωμένη και την πραγματική αξία της
δουλειάς σου λέγεται υπεραξία κι αυτήν ακριβώς τη διαφορά κρατά ο
εργοδότης για να σωρεύει κέρδη και να γίνεται πλουσιότερος. Όμως,
ποια είναι η πραγματική αξία της δουλειάς σου; Δεν μπορούμε να τη
10β 

λογαριάσουμε με ακρίβεια γιατί, όπως είπαμε, η εργατική δύναμη είναι
έννοια ποιοτική και όχι ποσοτική για το μαρξισμό. Πάντως, θα μπο­
ρούσαμε να την υπολογίσουμε στη βάση ενός στατιστικού μέσου όρου,
που θα τον χρησιμοποιήσουμε σαν μέτρο.
Αυτός ο μέσος όρος της πραγματικής αξίας της δουλειάς καθορίζε­
ται από τις ανάγκες που έχει ο μέσος άνθρωπος σε μια ορισμένη χώρα,
που βρίσκεται σε ένα συγκεκριμένο στάδιο της οικονομικής της ανά­
πτυξης. Είναι το βιοτικό επίπεδο μιας συγκεκριμένης χώρας που καθο­
ρίζει την πραγματική αξία της δουλειάς του εργαζόμενου. Το επίπεδο
ζωής στις ΗΠΑ είναι υψηλότερο απ’ αυτό της Ελλάδας. Αρα και η
πραγματική αξία της δουλειάς των Αμερικανών είναι υψηλότερη απ’ την
πραγματική αξία της δουλειάς των Ελλήνων. Γι’ αυτό και τα μεροκά­
ματα εκεί είναι καλύτερα Όμως η φτώχεια δεν είναι μικρότερη. Το
σύστημα εκεί είναι πιο σκληρό. Συχνά ανελέητο. Οσους πετάει έξω, τους
αφήνει να ψοφήσουν σαν τα σκυλιά. ΤΙ λέω, τα σκυλιά τα προστατεύουν
οι ζωόφιλοι!
Είναι δυνατός ο υπολογισμός της πραγματικής αξίας της δουλειάς,
υποστηρίζει ο Μαρξ. Διότι η εργατική δύναμη είναι κι αυτή εμπόρευ­
μα Συνεπώς έχει μια αξία, όπως κάθε εμπόρευμα Κι όπως μπορούμε
να καθορίζουμε τις τιμές των κυρίως ειπείν εμπορευμάτων, έτσι μπο­
ρούμε να καθορίσουμε και την τιμή του ιδιόμορφου εμπορεύματος που
λέγεται εργατική δύναμη.
Η υπεραξία εμφανίζεται κάτω από δυο μορφές; ως απόλυτη και ως
σχετική. Απόλυτη είναι αυτή που προέρχεται από την παράταση του
χρόνου εργασίας, χωρίς ανάλογη αύξηση του μισθού. Και σχετική εκεί­
νη που προέρχεται από την εντατικοποίηση και τη μηχανοργάνωση της
παραγωγής. Στον καιρό μας, κυριαρχεί ολοένα και περισσότερο η σχε­
τική υπεραξία Γι’ αυτό και δεν αισθανόμαστε πολύ τ ψ εκμετάλλευση.
Δεν δουλεύουμε πλέον δώδεκα ώρες, όπως στψ αρχή του αιώνα
Όμως, είναι προφανές πως, ακόμα κι όταν τη δουλειά τ ψ κάνουν
ρομπότ, χρειάζονται άνθρωποι για να τα κατασκευάσουν και να επιβλέψουν τη λειτουργία τους. Και να σχεδιάσουν τ ψ παραγωγή. Και να
διοικήσουν τ ψ επιχείρηση. Και να παρακολουθήσουν επιμορφωτικά
σεμινάρια Και να παν στα συνέδρια Και να ασκήσουν εξουσία σαν
πολιτικού Και να ασκήσουν επίσημη τρομοκρατία σαν άνδρες των δυ­
νάμεων καταστολής, και ανεπίσημη σαν άνδρες των τρομοκρατικών
ομάδων. Που κι αυτοί είναι εργαζόμενοι άνθρωποι, και μάλιστα σκλη­
ρά και επικίνδυνα Περισσότερο απ’ ό,τι στα παλιότερα στάδια ανά­
πτυξης της κοινωνίας, η εργασία στις μέρες μας είναι καταφάνερα πλέον
ένα κοινωνικό γεγονός. Πολύ περισσότερο που ο πληθυσμός της γης
109 

αυξάνεται με καλπάζοντες ρυθμούς. Σήμερα γεννιούνται 3 άνθρωποι το
δευτερόλεπτο! Ο πληθυσμός της γης το 2000 θα είναι 6 δισεκατομμύ­
ρια Απ’ αυτά, το Vh δισεκατομμύριο θα είναι Κινέζοι.
Και οι καλοί χριστιανοί το χαβά τους; Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε
και κατακυριεύσατε τη γη! Ζουν ακόμα στον καιρό του Αδάμ και της
Εύας. Αυτοί οι άνθρωποι αρχίζουν να γίνονται επικίνδυνοι για το μέλ­
λον της ανθρωπότητας. Αυτοί οι άνθρωποι πηγαίνουν κόντρα στη θέ­
ληση του θεού τους να υπάρξει ζωή στη γη. Ακόμα δεν κατάλαβαν πως
η εντολή του θεού εκπληρώθηκε προ πολλού, και μάλιστα με υπερβάλλοντα ζήλο.
Ιδού τώρα μερικοί αριθμοί προς χρήση των καλών χριστιανών, που
κατανοούν τη συμβολική γλώσσα της Αγίας Γραφής και δεν παίρνουν τας
μετρητοίς όσα λέγονται εκεί: το 1830, τη χρονιά που προέκυψε το νεοελ­
ληνικό κράτος, ο πληθυσμός της γης ήταν 1 δισεκατομμύριο. Το 1930
ήταν 2 δισεκατομμύρια Χρειάστηκε ένας αιώνας για να διπλασιαστεί Το
1960 ήταν 3 δισεκατομμύρια, το 1970 ήταν 4 δισεκατομμύρια, το 1980
ήταν 5 δισεκατομμύρια Το 2000 θα είναι 6 δισεκατομμύρια, το 2025 θα
είναι 8 δισεκατομμύρια και το 2100 θα είναι 11 δισεκατομμύρια, δηλαδή
περίπου διπλάσιος απ’ αυτόν που είναι σήμερα Τα στοιχεία είναι τα πιο
επίσημα που θα μπορούσαν να υπάρξουν του ΟΗΕ.
Αν ο πλανήτης μας δεν βουλιάξει στο μεταξύ, πέστε μου πόσα δι­
σεκατομμύρια κατοίκους θα έχει στη ράχη της η γριά Γη όταν γίνει η...
Δευτέρα Παρουσία Που ελπίζω τουλάχιστον να είναι και μια δευτέρα
παρουσία του χαμένου μυαλού.
Ο Αλβιν Τόφλερ λέει πως σύντομα θα έρθει η εποχή που δεν θα
υπάρχει καλλιεργήσιμη γη και που οι άνθρωποι θα κατοικούν και στην
επιφάνεια του νερού! Αυτό συμβαίνει ήδη στο Κάιρο, όπου εκτός από
τα νεκροταφεία που τα κατέλαβαν ήδη οι ζωντανοί, αρχίζει να κατα­
λαμβάνεται και ο Νείλος. Πολλές χιλιάδες Καϊρινών ζουν μονίμως σε
βάρκες.
Εν όψει των δεινών που αναμένουν την ανθρωπότητα κι αφού ξέ­
ρουμε πως η εργασία είναι κοινωνικό γεγονός, γιατί επιτρέπουμε να
ελέγχουν ιδιώτες τα μέσα παραγωγής; Ίσως γιατί δεν καταλαβαίνουμε
και πολλά από διαλεκτική, που είναι η τρίτη και σημαντικότερη αρχή
του μαρξισμού.
θ α το καταλάβουμε όταν οι Αιγύπτιοι περάσουν με τις «κατοικίες»
τους στη Μεσόγειο, ή όταν οι Κινέζοι φτάσουν στο φεγγάρι πατώντας
ο ένας στη ράχη του άλλου. Ξέρετε πόσο επιδέξιοι στα ακροβατικά εί­
ναι οι Κινέζοι. Όσο για τους Τούρκους, άσ’ τα καλύτερα Δεν θα προ­
λαβαίνουμε να., σκοτώνουμε τους αυτοσχέδιους πεζοναύτες!
110 

Και η Ελλάδα; ΤΙ, η Ελλάδα! Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει, δεν τη
σκιάζει φοβέρα καμιά...

8. Η διαλεκτική
Διαλεκτική είναι ο στενά σχετιζόμενος με τον ορθολογισμό τρόπος σκέ­
ψης, διά του οποίου επιχειρούμε να απαλλαγούμε από τις αντιφάσεις
χωρίς ποτέ να το πετυχαίνουμε, αφού μόλις ξεπεράσουμε κάποια αντί­
φαση, μια καινούργια παίρνει τη θέση της. Το σημαντικό στο διαλεκτι­
κό τρόπο σκέψης είναι η προσπάθεια που συνεχώς γίνεται ώστε κάθε
καινούργια αντίφαση να μην είναι επανάληψη ή παραλλαγή της προη­
γούμενης ή των προηγούμενων, αλλά μια μετάθεση της διαλεκτικής δια­
δικασίας (προτσές) σε ένα συνεχώς υψηλότερο επίπεδο, που παραμένει
διαρκώς μετακινούμενο. Η διαλεκτική είναι μια ανύψωση και ένας πλου­
τισμός του νοήματος και όχι ένα πάγωμα των εννοιών. Στη διαλεκτική
δεν υπάρχει αλήθεια, υπάρχει μόνο το κυνήγι της αλήθειας, που νοεί­
ται σαν ιδανικό και όχι σαν οντότητα
Κατά τον Χέγκελ, το μέγιστο των ιδεαλιστών διαλεκτικών, διαλε­
κτική είναι η ταυτότητα της ταυτότητας και της μη ταυτότητας. Πιο
απλά, η ταύτιση αυτού που είναι ίδιο με τον εαυτό του με εκείνο που
είναι συνεχώς ανόμοιο με τον εαυτό του, που αλλάζει ακατάπαυτα και
με τέτοιον τρόπο, που η άρνηση και η κατάφαση να μη διακρίνονται,
αφού η μία είναι συνεχώς «κολλημένη» στψ άλλη, όπως οι δυο όψεις
του νομίσματος.
Όλα γυρίζουν στο αντίθετό τους. Και μέχρι να γίνει αντιληπτή η
αλλαγή με το διαλεκτικό άλμα, το απότομο πέρασμα από μια ποιότη­
τα σε μια άλλη, όλα αντιφάσκουν με τον εαυτό τους μέσα σε μια πο­
σότητα που διαρκώς τροποποιεί τ ψ ποιότητά της μέχρι τη στιγμή του
διαλεκτικού άλματος. Ο ατμός που διαρκώς συμπιέζεται στο κλειστό
καζάνι, συνεχώς τροποποιεί τ ψ ποιότητά του, γίνεται πιο πυκνός, μέ­
χρι που να σκάσει το καζάνι και να προκύψει έτσι, με το διαλεκτικό
άλμα τη στιγμή της έκρηξης, μια καινούργια ποιότητα, τα συντρίμμια
του καζανιού.
Στη διαλεκτική, αυτό το πέρασμα στο αντίθετο δεν είναι ποτέ πισωγύρισμα Κατά τον Χέγκελ, στον οποίο θα στηρίξει ο Μαρξ τη δική
του διαλεκτική με ένα αναποδογύρισμα του χεγκελιανού ιδεαλισμού, το
111 

γύρισμα στο αντίθετο, που δεν είναι ποτέ πισωγύρισμα, είναι μια συνε­
χής μετακίνηση προς τα μπροστά της διαλεκτικής διαδικασίας, που
ορίζεται από το τριαδικό διαλεκτικό σχήμα θέση —αντίθεση— σύνθε­
ση Σ’ αυτό που υπάρχει αντιτίθεται κάτι που προκύπτει και η σύγκρουση
ανάμεσα στο παλιό και το καινούργιο θα δημιουργήσει μια σύνθεση, που
θα λειτουργήσει σαν θέση στον επόμενο κρίκο της διαλεκτικής αλυσί­
δας, που δεν διακόπτεται ποτέ. Η ολοκλήρωση κάθε τριαδικής σχέσης
μεταθέτει τη διαλεκτική διαδικασία σε ένα υψηλότερο από το προηγού­
μενο επίπεδο. Που, επειδή είναι υψηλότερο δεν σημαίνει πως είναι
απαλλαγμένο από την αρνητικότητα, το δεύτερο σκέλος της τριαδικής
σχέσης. Η άρνηση και η άρνηση της άρνησης είναι ο «κινητήρας» της
συνεχώς κινούμενης διαλεκτικής διαδικασίας.
Κάθε καινούργια άρνηση δεν είναι ποτέ ίδια με την προηγούμενη ή
τις προηγούμενες. Κάθε άρνηση είναι μια καινούργια άρνηση εξαρτημέ­
νη από το προηγούμενο τριαδικό διαλεκτικό σχήμα και κάθε θέση εί­
ναι μια καινούργια θέση εξαρτημένη από το προηγούμενο τριαδικό δια­
λεκτικό σχήμα Το σημαντικό εδώ είναι να καταλάβουμε πως δεν μπο­
ρούμε να αποφύγουμε την άρνηση, το αντίθετο, το ανάποδο, το δυσά­
ρεστο. Ακόμα και η πίστη στο θεό προϋποθέτει πίστη στο διάβολο. Αν
δεν πίστευες στην ύπαρξη του διαβόλου, του Κακού θεού, δεν θα είχες
κανέναν λόγο να πιστεύεις στον Καλό θεό, που σε προφυλάσσει από
τα κακοποιά τεχνάσματα του άλλου.
Ο ζωροαστρισμός, η πρώτη ατελής μορφή μονοθεϊσμού, ξεκίνησε πολύ
καλά από διαλεκτικής απόψεως με την τέλεια συνύπαρξη, κατά το χεγκελιανό πρότυπο, του Αχουρα Μάζντα και του Αριμάν. Αλλά ο ιου­
δαϊσμός και οι δύο θυγατρικές του θρησκείες, ο χριστιανισμός και ο
μουσουλμανισμός, θα αφήσουν ολομόναχο τον Καλό θεό, που δεν μπο­
ρεί πλέον να κάνει πΰρέα με τον Κακό, παρά μόνο με τη μεσολάβηση
του αμαρτωλού ανθρώπου. Μια κατάσταση διαρκούς θετικότητας, που
λέγεται και ευδαιμονία, είναι δυνατή μόνο στη φαντασία· και αν είμα­
στε θρησκευόμενοι, μόνο στον Παράδεισο, δηλαδή πάλι στη φαντασία
Όλοι επιδιώκουμε την ευτυχία αλλά όλοι ξέρουμε πως η ευτυχία χωρίς
τη δυστυχία χάνει το νόημά της. Για να νιώσεις ευτυχής πρέπει προη­
γουμένως να γνωρίσεις τη δυστυχία Και αντιστρόφως.
Ο κατήφορος και ο ανήφορος ανήκουν στον ίδιο δρόμο, λέει ο
Ηράκλειτος, ο δημιουργός της διαλεκτικής. Η μέρα δεν θα υπήρχε χω­
ρίς τη νύχτα, και το αντίστροφο, η Δεξιά χωρίς την Αριστερά, και το
αντίστροφο, ο άντρας χωρίς τη γυναίκα, και το αντίστροφο, η ζωή χωρίς
το θάνατο, και το αντίστροφο. Οι έννοιες που δεν γίνονται αντιληπτές
χωρίς το αντίθετό τους, ονομάζονται διαλεκτικά δίπολα
112 

Δεν είναι τυχαίο που καμιά μονοθεϊστική θρησκεία δεν αποδέχεται
τη διαλεκτική. Αν την αποδέχονταν, η υποσχεμένη αιώνια ευτυχία, η
εξαρτημένη από την υποσχεμένη αθανασία, θα ήταν ακατανόητη. Υπάρχει,
όμως, και μια μορφή ιδεαλιστικής διαλεκτικής, στην οποία αυτό που
συνεχώς ανακυκλώνεται ή ανανεώνεται είναι το πνεύμα Το οποίο, στη
συνεχή του κίνηση, συμπαρασύρει και την ύλη.
Τούτη η μεγαλειώδης διαλεκτική σύλληψη του Χέγκελ, του μεγαλύ­
τερου ιδεαλιστή διαλεκτικού φιλόσοφου, δεν γίνεται αποδεκτή από τους
λεγάμενους υποκειμενικούς ιδεαλιστές, που αρνούνται να βάλουν στο
παιχνίδι και την ύλη δίπλα στο πνεύμα Στον υποκειμενικό ιδεαλισμό
τα γεγονότα τελούνται μέσα σε ένα περιβάλλον κατά το δυνατό απαλ­
λαγμένο από την αρνητιχότητα, που εμπόδιζα την τελείωσή τους, η οποία
δεν γίνεται δυνατή σε κατάσταση διαρκούς κίνησης και αλλαγής. Η
διαλεκτική δεν γνωρίζει την τελειότητα, γνωρίζει μόνο τη βελτίωση.
Στο μαρξισμό, τόσο ο διαλεκτικός υλισμός, που ανήκει στη φιλοσο­
φία, όσο και ο ιστορικός υλισμός, που είναι μέθοδος προσέγγισης των
ιστορικών γεγονότων και εφαρμογή του διαλεκτικού υλισμού στη μελέ­
τη της ιστορίας, δεν έχουν καμιά σχέση με το χυδαίο υλισμό. Ο διαλε­
κτικός υλισμός δεν αρνείται το πνεύμα και την πνευματικότητα, απλώς
δίνει την προτεραιότητα στην ύλη, θεωρεί το πνεύμα εξαρτημένο από
την ύλη και όχι αυτόνομη οντότητα
Αυτή περίπου είναι και η θέση της σοβαρής ορθόδοξης θεολογίας η
οποία, εκτός από υπαρξισμός είναι και διαλεκτική μιας συγκεκριμένης,
ιδεαλιστικής μορφής, που εκφράζεται σαν διαρκής και ατέρμων πάλη
του θεού με το διάβολο, πράγμα που νομίζω πως, από τους έλληνες
ορθόδοξους θεολόγους, μόνο ο π. Γεώργιος Μεταλληνός το έχει κατα­
νοήσει πλήρως. Στον καθολικισμό, και πολύ περισσότερο στον προτε­
σταντισμό δεν υπάρχει ίχνος διαλεκτικής. Αυτού.του τύπου οι χριστια­
νοί δεν έχουν συμφιλιωθεί ακόμα με το διάβολο, όπως οι σωστοί ορθό­
δοξοι, που θα έλεγες πως επιδιώκουν την αμαρτία γιατί μόνο έτσι τους
δίνεται η δυνατότητα να συγκρουστούν με το διάβολο και ν’ αγιάσουν,
αν νικήσουν.
Όσο για το σταθερά αντιδιαλεκτικό πάπα, το μόνιμα τρομοκρατημέ­
νο από τους κομουνιστές, τους μόνιμους εκπροσώπους επί της γης του
σατανά, θα επιχειρήσει τη ριζική λύση του προβλήματος του Κακού, που
εκπορεύεται από τη μαρξιστική διαλεκτική, αφορίζοντας την 12η Ιουλίου
1949 όλους τους κομουνιστές όλου του κόσμου, που εκτός από κομουνι­
στές δήλωναν και καθολικοί Αν σας φαίνεται αστείος αυτός ο μαζικός
αφορισμός, που έχει σχέση με ένα κοινό για όλους τους αφορεσμένους
αμάρτημα, σκεφτείτε μόνο πως, τουλάχιστον οι απλοί και αγαθοί κομου­
113 

νιστές, που δεν κατέχουν πόστα στην κομματική γραφειοκρατία, κατά
συντριπτική πλειοψηφία είναι σίγουρα θρησκευόμενοι ή κρυπτοθρησκευόμενοι, και τότε θα κατανοήσετε την πολιτική σκοπιμότητα της απόφα­
σης του πάπα, ενός πολιτικού μάλλον παρά θρησκευτικού ηγέτη. Οι χρι­
στιανοί πρέπει να ξεχάσουν τα κοινωνικά μηνύματα του χριστιανισμού,
που δεν διαφέρουν πολύ απ’ αυτά του κομουνισμού και να αφοαωθούν
στην αβλαβή για το σύστημα χριστιανική μεταφυσική.
Ένας κόσμος απαλλαγμένος από το Κακό θα ήταν απίστευτα ανια­
ρός. Ούτε ένας φόνος, ούτε μια μοιχεία, ούτε μια κλοπή, ούτε μια αρ­
ρώστια ούτε καν συνάχι! ΤΙ ανία, ω Θεέ μου! Πρόσεχε το διάβολο, θεέ
μου, γιατί αν χαθεί, χάθηκες. Και μαζί του και μαζί σου θα χαθούν όλοι
οι καλλιτέχνες. Όλοι οι δραματουργοί, όλοι οι ποιητές, όλοι οι πεζογράφοι, όλοι οι ζωγράφοι Τέχνη χωρίς σύγκρουση ανάμεσα στο Καλό
και το Κακό δεν νοείται.
Καταλαβαίνουμε, τώρα, γιατί ο Καρλ Πόπερ στο κλασικό πλέον
βιβλίο του με τον τίτλο Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της, προκειμένου να φτάσει στην «κατεδάφιση» του μαρξισμού, που είναι το
ζητούμενο, επιχειρεί ένα συστηματικό γκρέμισμα ολόκληρης της δια­
λεκτικής, αρχίζοντας από τον Ηράκλειτο και τον Πλάτωνα για να
καταλήξει στον Χέγκελ, τον Κίρκεργκορ, τον Νίτσε και τον Μαρξ. Ο
Πόπερ κατάλαβε πως ο κύριος κίνδυνος για το αστικό καθεστώς βρί­
σκεται κυρίως στη διαλεκτική γενικά και όχι στο μαρξισμό ειδικά. Δεν
μπορεί να αντιταχτεί κανείς με επιτυχία στο μαρξισμό, αν δεν πολε­
μήσει πρώτα τη διαλεκτική, και στις δύο παραλλαγές της, την ιδεαλιστική και την υλιστική.
Ο Χέγκελ είναι φιλοσοφικός πρόγονος του Μαρξ. Ο Νίτσε και ο
Κίρκεργκορ, όμως, δεν έχουν καμιά σχέση με το μαρξισμό. Είναι, ωστόσο,
διαλεκτικοί και ως εκ τούτου τόσο απεχθείς για τους αντιδιαλεκτικούς
όσο και ο Μαρξ. Ούτε ο Φρόυντ έχει σχέση με τον Μαρξ, αλλά είναι
και αυτός μισητός, διότι και αυτός είναι διαλεκτικός. Σωστά το επιση­
μαίνει ο Πόπερ: κύριος εχθρός του «ανοιχτού συστήματος οργάνωσης
της κοινωνίας» δεν είναι ο μαρξισμός, είναι η διαλεκτική.
Εντούτοις, η σκέψη του Πόπερ δεν είναι παραδοσιακά αντιδιαλεκτική. Το «ανοιχτό σύστημα» του Πόπερ διαφοροποιείται αδιάκοπα, μόνο
που τούτη η διαφοροποίηση είναι τυχαία Ο Πόπερ είναι ο πρώτος
σοβαρός μεταμοντέρνος επιστημολόγος και κοινωνικός φιλόσοφος. Και
ο μεταμοντερνισμός κονιορτοποιεί τόσο τη διαλεκτική «αρχή της αιτιό­
τητας» όσο και τη φιλοσοφική και θεολογική οντολογία και στη θέση
τους βάζει το τυχαίο.
Η διαλεκτική δεν ηρεμεί τον ανήσυχο και φοβισμένο άνθρωπο. Δεν
114 

υπόσχεται ούτε ευτυχισμένο ούτε δυστυχισμένο τέλος. Υπόσχεται, απλώς,
το τέλος. Αλλά και μια καινούργια αρχή. Δεν υπάρχει ηρεμία στη δια­
λεκτική. Γι’ αυτό και δεν είναι ιδιαίτερα αγαπητή, και στις δυο παραλ­
λαγές της, την υλιστική και την ιδεαλιστική.
Η άρνηση γίνεται πιο αισθητή απ’ την κατάφαση. Τα δυσάρεστα
είναι πιο εντυπωσιακά γιατί είναι απειλητικά και συνεπώς επικίνδυνα
Έτσι αντ (διαλεκτικοί που είναι οι φοβισμένοι, εντυπωσιάζονται περισ­
σότερο από το γεγονός του θανάτου παρά από το γεγονός της γέννη­
σης. Διότι θεωρούμε το πρώτο δυσάρεστο και το δεύτερο ευχάριστο. Δεν
έχουν κατανοήσει το απλό διαλεκτικό γεγονός πως η γέννηση είναι
ταυτόχρονα και θάνατος. Το μόνο που χρειάζεται για να πεθάνει κα­
νείς είναι να έχει γεννηθεί. Εξασφαλίζουμε το θάνατο ακριβώς τη στιγ­
μή της γέννησης.
Τα πράγματα, ωστόσο, με τη διαλεκτική δεν είναι τόσο απλά. Η δια­
λεκτική, ακόμα και η μαρξιστική, ενέχει κινδύνους και παγίδες. Η σοβα­
ρότερη απ’ αυτές είναι η τελεολσγία, ενάντια στην οποία μάλλον μά­
ταια αγωνίστηκε ο μαρξιστής Λουί Αλτουσέρ με το δομικό (στρουκτου­
ραλιστικό) μαρξισμό του.
Τελεολσγία είναι η επισήμανση ενός σκοπού, ενός «τελικού αίτιου»,
μιας causa finalis στην αρχή κάθε διαδικασίας. Η αιτιοκρατία (ντετερ­
μινισμός) δεν απόκλεια την τελεολσγία Αντίθετα, σε πολλές περιπτώ­
σεις τη συμπληρώνει Όταν αποδέχεσαι πως κάθε αιτιατό έχει το αίτιό
του και το επόμενο βγαίνει μέσα από το προηγούμενο (αυτό είναι η
αιτιοκρατία) δεν σημαίνει ότι απορρίπτεις την άποψη πως αυτή η δια­
δικασία τείνει σε ένα εξαρχής προδιαγεγραμμένο τέλος (αυτό είναι η
τελεολσγία).
Αν δεχτείς πως ο τελικός σκοπός, που είναι ήδη εγγεγραμμένος στο
Είναι πριν αυτό, βάσει της «εν δυνάμει» ενέργειας που υπάρχει εγκλω­
βισμένη μέσα του, αρχίσει να μπαίνει στη μεγάλη περιπέτεια του ψαξί­
ματος για την εύρεση της τελικής του μορφής, πράγμα που ο Αριστο­
τέλης το ονομάζει εντελέχεια, τότε πρέπει κατ’ ανάγκην να ρωτήσεις
ποιος ενέγραψε στην αρχή το τέλος, ποιος προδιέγραψε αυτό το συ­
γκεκριμένο τέλος. Η απάντηση είναι αυτονόητη: μόνο ο θεός μπορεί
να ξέρει εξαρχής το τέλος και να εγγράφει τη βούλησή Του ως πεπρω­
μένο στα πράγματα, τη στιγμή ακριβώς που αυτά εμφανίζονται εν τω
κόσμω.
Η άποψη του Ηράκλειτου, του δημιουργού της διαλεκτικής, είναι πολύ
διαφορετική. Η αυτσχρατορική επιφυλακτικότητα και η μεγαλοπρεπής
γαλήνη του Ηράκλειτου, όπως λέει ο πιο σοφός μελετητής του, ο Νίτσε,
έρχεται από τη διαπίστωση πως το σταθερό και αμετακίνητο Είναι του
115 

Παρμενίδη είναι μια κούφια επινόηση και πως ο διαρκώς μεταβαλλόμε­
νος κόσμος δεν είναι παρά ένα παιχνίδι με τα φαινόμενα, όπως θα έλεγε
και ο Κώστας Αξελός, ένας ακόμα βαθύτατα επηρεασμένος από το με­
γάλο Εφέσιο στοχαστής. Το πολύ δημοφιλές στους Ρωμαίους και μελσγχολικότατο κατά βάθος carpe diem (άρπαξε τη μέρα, επωφελήσου απ’
το παρόν) έλκει την καταγωγή του από τη «ρέουσα» και «παιγνιώδη»
σκέψη του Ηράκλειτου. Μόνο το παρόν δημιουργεί μια κάποιο ψευδαί­
σθηση σταθερότητας. Για τον Ηράκλειτο όμως δεν υπάρχει ούτε παρόν,
ούτε παρελθόν, ούτε μέλλον. Υπάρχει μόνο ο «συμπαγής», ο συνεχώς
κινούμενος και διαρκώς μετακινούμενος χρόνος. Για τον Ηράκλειτο, αυτό
που ονομάζουμε ιστορία δεν προσφέρει κανενός είδους βεβαιότητα Ο Ηρά­
κλειτος, όπως και ο Νίτσε, ο συνεπέστερος επίγονός του, αδιαφορούν για
την ιστορία Η ιστορικότητα θα μπολιαστεί στο αρχαίο σώμα της ηρα­
κλείτειας διαλεκτικής με τον Χέγκελ.
Μ’ άλλα λόγια, το γίγνεσθαι στον Ηράκλειτο είναι άσκοπο. Υπάρ­
χει για να υπάρχει και δεν κατατείνει πουθενά. Υπάρχει μια αθωότητα
στο γίγνεσθαι του Ηράκλειτου, λέει ο Ζαν Μπρυν, μια ανυστεροβουλία, που έχει σχέση με το γεγονός πως στον κόσμο του Ηράκλειτου δεν
υπάρχει κέντρο, το κέντρο βρίσκεται παντού. Το συναρπαστικό παιχνί­
δι των «μαχόμενων δυνάμεων» (πόλεμος πάντων πατήρ) στη σκέψη του
Ηράκλειτου καταργεί όλα τα όρια Το πάνω είναι ταυτόχρονα κάτω, το
μέσα είναι ταυτόχρονα έξω, το καλό είναι ταυτόχρονα κακό. Το κάθε τι
είναι, και ταυτόχρονα δεν είναι αυτό που φαίνεται πως είναι. Ο δημιουργός
της διαλεκτικής είναι ιδεαλιστής, όπως θα λέγαμε με σύγχρονους φιλο­
σοφικούς όρους.
Ο Χέγκελ, που δηλώνει απερίφραστα πως χρωστάει τα πάντα στον
Ηράκλειτο, θα μπερδέψει πολύ τα πράγματα όταν βγάλει το Γίγνεσθαι
έξω από το Είναι, όπου ο Ηράκλειτος το έχει εγκλωβίσει, και το κάνει
«γίγνεσθαι του Είναι», μια εξωτερική δηλαδή προς το Είναι δύναμη, που
κινεί την ιστορία Στον Ηράκλειτο, όμως, δεν υπάρχει ιστορία Το γίγνε­
σθαι δεν αφήνει τίποτα σταθερό, ώστε το Είναι να αποχτήσει ιστορία
Το γίγνεσθαι στον Ηράκλειτο δεν αποκαλύπτει τίποτα Γι’ αυτό
και δεν έχει σχέση ούτε με το λόγο των Ελλήνων, ούτε με το Λόγο
των χριστιανών. Είναι ένα γίγνεσθαι «καθεαυτό και διά τον εαυτό του»,
όπως θα πουν οι υπαρξιστές, που πολλά χρωστούν, και αυτοί, στον
Ηράκλειτο.
Ο Πλάτων στον Τιμαιο ορίζει τον ευθύγραμμο χρόνο σαν την κινη­
τή εικόνα της αιωνιότητας. Στον κυκλικό χρόνο του Ηράκλειτου, όμως,
η αιωνιότητα είναι το γίγνεσθαι καθεαυτό και όχι ο ατέρμων χρόνος.
Ο Ηράκλειτος, όπως και ο Νίτσε, πιστεύει στον κυκλικό, τον διαρκώς
116 

επαναλαμβανόμενο χρόνο, όπως συμβαίνει στο φιλμικό χρόνο της «μπούκλας» ενός κομματιού κινηματογραφικής ταινίας, του οποίου έχουμε
ενώσει τα δύο άκρα για να πετύχουμε μια ατέρμονα προβολή. Ο κυκλι­
κός χρόνος καταργεί κάθε μορφή ανοιχτής ιστορίας, αφού αυτή επα­
ναλαμβάνεται αδιάκοπα Ο κύκλος δεν οδηγεί πουθενά. Μόνο στον εαυτό
του οδηγεί ύστερα από πάροδο 10.800 ηλιακών ετών στο ηρακλείτειο
σύστημα σκέψης. Το Μεγάλο Έτος του Ηράκλειτου επαναλαμβάνεται
κάθε 10.800 ηλιακά έτη.
Ο κυκλικός χρόνος του Ηράκλειτου διαρκώς καταστρέφει και συνε­
χώς δημιουργεί Η ζωή και ο θάνατος εδώ είναι το ίδιο πράγμα Στον
Ηράκλειτο θα στηριχτεί ο μεγάλος αναρχικός Μιχαήλ Μπακούνιν, που
είχε μια πολύ σοβαρή φιλοσοφική παιδεία, για να πει εκείνο το τρομε­
ρό, που θα γίνει σύνθημα για τους αναρχικούς όλου του κόσμου: Ας
ξαναποχτήσουμε τψ εμπιστοσύνη στο αιώνιο πνεύμα που καταστρέφει,
γιατί είναι η ανεξάντλητη και αιώνια πηγή κάθε ζωής. Η χαρά της
καταστροφής είναι συγχρόνως και χαρά της δημιουργίας.
Στον Ηράκλειτο έχει τη ρίζα της επίσης και η απαίτηση του Νί­
τσε για «μεταξίωση όλων των αξιών», κυρίως των χριστιανικών αξιών,
που κάνουν τους δούλους να νιώθουν καλά μέσα στην υποταγή. Στο
απόσπασμα 62 ο Ηράκλειτος λέει πως ο θεός ζει από το θάνατο των
ανθρώπων και ο άνθρωπος πεθαίνει από τη ζωή του θεού. Το ηρα­
κλείτειο γίγνεσθαι στο απόσπασμα 62 αγγίζει τα ακρότατα όρια της
ηρακλείτειας σκέψης. Εδώ θα στηριχτεί ο Λούντβιχ Φόιερμπαχ, ένας
από τους δασκάλους του Μαρξ, για να πει στο περιλάλητο σύγγραμ­
μά του Η ουσία του χριστιανισμού, πως ο θάνατος του θεού συμπί­
πτει με τη γέννηση ή την αναγέννηση του ανθρώπου. Όσο για την
Ανάσταση του πεθαμένου θεού, αυτή κατά τον Φόιερμπαχ είναι ένα
πρόχειρο μπάλωμα για να ξαναβουλώσει όπως όπως η τρύπα που
άφησε στον ουρανό ο πεθαμένος θεός, που πέθανε από φιλανθρωπία
και αναστήθηκε από θεϊκό εγωισμό. Το σκάνδαλο για το φανατικά
φιλάνθρωπο Φόιερμπαχ δεν είναι ο θάνατος του θεού, αλλά η Ανά­
στασή του.
Στους μετασωκρατικούς φιλόσοφους ο κυκλικός χρόνος των Προσωκρατικών γίνεται ευθύγραμμος και η τραγωδία ξεπετιέται απ’ αυτό
ακριβώς το γεγονός. Η τραγωδία είναι μια ανάμνηση του κυκλικού χρόνου
που είχε εγκλωβίσει τον Προμηθέα στο φιλάνθρωπο μαρτύριό του και
τις Δαναΐδες και τον Σίσυφο σε ένα καθήκον δίχως σκοπό και δίχως
τέλος, όπως λέει ο έξοχος Ζαν Μπρυν στο βιβλίο του Ηράκλειτος.
Ο υπαρξισμός, θεΐστικός και αθεϊστικός, έχει κι αυτός τη ρίζα του
στον Ηράκλειτο και τον κυκλικό του χρόνο, που καταστρέφει την όποια
117 

προοπτική και οε κάνει Σίσυφο. Ο Μύθος του Σισύφου του Αλμπέρ Καμύ,
που θα σημαδέψει κόσμο και κόσμο (ανάμεσά τους κι εμένα) έχει τη
ρίζα του στον Ηράκλειτο.
Το σπάσιμο του κύκλου του χρόνου και ο ευθύγραμμος χρόνος που
θα προκύψει απ’ αυτό θα δημιουργήσει την έννοια της προόδου. Τώρα
το γίγνεσθαι του Ηράκλειτου δεν είναι ένα γίγνεσθαι καθεαυτό αλλά
ένα γίγνεσθαι τύπου Χέγκελ, που υπηρετεί το Είναι και την ιστορία
Τώρα, με την ευθυγράμμιση του κυκλικού χρόνου, ο συλλογισμός δίνει
τη θέση του στον υπολογισμό και ο παραλογισμός στο εξής θα ονομά­
ζεται λάθος. Η έννοια του τραγικού θα χαθεί στον ευθύγραμμο χρόνο.
Κάποιοι μάλιστα θα αρχίσουν να ψάχνουν για τα λάθη που έκανε ο
Οιδίποδας και κατάντησε όπως κατάντησε. Ποιος; Ο σεβάσμιος Οιδίποδας, ο παγιδευμένος στον κυκλικό χρόνο, ο μεγάλος τραγικός ήρωας
που είναι τέτοιος γιατί δεν θα ήταν δυνατό να αποφύγει να δαγκώσει
την ουρά του. Όπως, άλλωστε, όλοι εμείς οι αισιόδοξοι που δεν θέλου­
με να σκεφτόμαστε πως κάποτε θα δαγκώσουμε την ουρά μας πεθαίνοντας για να κλείσουμε έτσι τον κύκλο μας. Τραγικό είναι το αναπό­
φευκτο κακό. Για το οποίο ευθύνεται μόνο η απρόσωπη φύση, η πα­
ντελώς αδιάφορη και για το καλό και το κακό, όπως θα πει ένας άλ­
λος μεγάλος διαλεκτικός, ο Σ.Μ. Αϊζενστάιν. Η ελληνική τραγωδία δεν
ηθικολογεί γιατί η φύση δεν ηθικολογεί. Η διαλεκτική του Ηράκλειτου,
όπως ολόκληρη η προσωκρατική φιλοσοφική σκέψη, είναι φυσική, όχι
ιστορική. Η ελληνική τραγωδία κατάγεται από τον Ηράκλειτο.
Παρόλο που, όπως λέει ο «σκοτεινός» Ηράκλειτος, δεν μπορούμε
να κρυφτούμε από αυτό που ποτέ δεν δύει [εννοεί μάλλον από τη φύση],
ο Καντ, που δεν τα έχει καλά με τον Ηράκλειτο, στην Κριτική του
καθαρού λόγου θα προσπαθήσει να μας κρύψει το συνεχώς κυκλικά
μετακινούμενο ήλιο της ηρακλείτειας διαλεκτικής, βάζοντάς μας αντι­
μέτωπους με τρία εντελώς πεζά και αντιδιαλεκτικά ερωτήματα, που θα
σημαδέψουν τον αντιδιαλεκτικό Διαφωτισμό, δηλαδή το στοχαζόμενο και
υγιέστατο μέσα στις βεβαιότητές του αστισμό, του οποίου ο Καντ είναι
διαπρεπής εκπρόσωπος:
1. ΤΙ μπορώ να ξέρω;
2. Τι πρέπει να κάνω;
3. ΤΙ μου επιτρέπεται να ελπίζω;
Ο αστισμός είναι ένας προσκοπισμός για μεγάλους, που συχνά γί­
νεται καταστροφικός, όπως στην καντιανή οντολογία του Κων. Τσάτσου,
που στον Καντ θα στηρίξει τα επιχειρήματά του για την αναγκαιότητα
της εξόντωσης των κομουνιστών, που κατέστρεφαν τις κατακτημένες από
την αστική τάξη βεβαιότητες και αναιρούσαν μια μεταφυσικής τάξεως
118 

στατική, σχεδόν αρχιτεκτονική θα λέγαμε αρμονία, που είναι αδύνατο
να υπάρξει στη διαλεκτική.
Αν η ιστορία έχει έναν σκοπό (ένα τέλος), πράγμα που ο Ηράκλει­
τος δεν το πιστεύει γιατί στον κυκλικό χρόνο δεν υπάρχει σκοπός, τότε
αυτόν το σκοπό κάποιος τον προδιέγραψε. Ο μαρξισμός λέει πως τον
προδιέγραψε ο άνθρωπος. 'Ομως, αν όντως είναι έτσι, οι νόμοι που κινούν
την ιστορία είναι τελεολογικοί, δηλαδή μεταφυσικοί σε τελική ανάλυση.
Και τούτο, άσχετα με το γεγονός πως τον τελικό σκοπό της αταξικής
κοινωνίας δεν τον προδιέγραψε ο θεός αλλά ο άνθρωπος. Το τέλος που
είναι εγκλωβισμένο στην αρχή οδηγεί κατ’ ευθείαν στη μεταφυσική. Αν,
λοιπόν, η αταξική κοινωνία είναι ένα τέλος γνωστό απ’ τα πριν, τότε
η μεταφυσική εισβάλλει στο μαρξισμό απ’ την πίσω πόρτα
Αλλωστε, αν η ιστορία είχε μέσα της το σκοπό της, που στο μαρξι­
σμό δεν είναι άλλος από την αταξική κοινωνία, θα μπορούσε να κινηθεί
και με αυτόματο πιλότο. Οπότε, φτάνουμε πάλι στο θεό, άσχετα αν δεν
τον ονομάζουμε έτσι. Η αταξική κοινωνία, νοούμενη σαν ο προκαθορι­
σμένος, τελεολογικός ιστορικός στόχος, θα μπορούσε να είναι μια μοντέρνα
παραλλαγή της παραδοσιακής μεταφυσικής, κι αυτό το τονίζουν κατά κόρο
οι κριτικοί του μαρξισμού, που ορθότατα αρνούνται να καταλάβουν πώς
γίνεται να γνωρίζεις εξαρχής το τέλος αν δεν είσαι μάντης ή προφήτης.
Γι’ αυτούς, η αταξική κοινωνία είναι απλώς ένας ευσεβής πόθος του Μαρξ
και των μαρξιστών, ένα όνειρο, μια ουτοπία
Έξω και πέρα από το μαρξισμό, το δυσεπίλυτο πρόβλημα που προκαλεί η εισβολή της τελεολογίας στη διαλεκτική λύνεται απλά, αρκεί
να αντιλαμβάνεσαι το χρόνο κυκλικά, όπως ο Ηράκλειτος και όπως ο
Νίτσε, και όχι ευθύγραμμα Στον κυκλικό χρόνο δεν υπάρχει πρόβλημα
τέλους γιατί δεν υπάρχει πρόβλημα αρχής. Κάθε σημείο του κύκλου εί­
ναι και αρχή και τέλος, λέει ο Ηράκλειτος. Η διαλεκτική ταιριάζει κα­
λύτερα στον κυκλικό παρά στον ευθύγραμμο χρόνο. Όμως, ο κυκλικός
χρόνος καταργεί κατ’ ουσίαν την ιστορία Συνεπώς, ο ιστορικός υλι­
σμός, η εφαρμογή της χεγκελιανής καταγωγής μαρξιστικής διαλεκτικής
στη μελέτη της ιστορίας, πρέπει να βρει τρόπο να ξεπεράσει το εμπό­
διο της τελεολογίας, αν θέλει να απαλλαγεί από τη μομφή πως δεν εί­
ναι παρά μια μεταφυσική που αρνείται το όνομά της.
Η κλειστότητα της δομής (της στρουχτούρας) είναι ένα υποκατά­
στατο του κυκλικού χρόνου. Εδώ, όλα είναι μεταθετά, αλλά τίποτα δεν
μπορεί να βγει έξω από τη δομή χωρίς αυτή να καταστραφεί. Σε μια
οικοδομή (δομή που συνιστά οίκο) μπορώ να βάλω όπου θέλω τα πα­
ράθυρα ή τις πόρτες, δεν μπορώ όμως να τα καταργήσω χωρίς να κα­
ταστρέψω τη δομή. Ο στρουκτουραλιστής μαρξιστής Λουί Αλτουσέρ, παρά
119 

την μέχρι παραφροσύνης στην κυριολεξία προσπάθεια του (κάποτε θα
τρελαθεί και θα σκοτώσει τη γυναίκα του) δεν θα μπορέσει να λύσει το
δύσκολο πρόβλημα και να απαλλάξει τη μαρξιστική διαλεκτική από τη
λανθάνουσα σ’ αυτήν τελεολογία Ίδια θα είναι και η τύχη του άλλου
στρουκτουραλιστή - μαρξιστή, του Νίκου Πουλαντζά, που θα αυτοκτονήσει. Πάντως, η προσπάθεια και του Αλτουσέρ και του Πουλαντζά
δείχνει πως οι μαρξιστές έχουν συνείδηση των δυσκολιών που δημιουρ­
γεί στο μαρξισμό η τελεολογικά εγγεγραμμένη στο πρόγραμμά του ατα­
ξική κοινωνία
Οι χριστιανοί τα βολεύουν καλύτερα Αποδέχονται μεν και αυτοί τον
ευθύγραμμο χρόνο, που δημιουργεί αυτά τα προβλήματα, όμως η αιω­
νιότητα στην οποία καταλήγει ο ευθύγραμμος χρόνος δεν είναι παρά
μια κλειστή δομή, που τη φτάνεις με τον ευθύγραμμο χρόνο της ζωής
σου. Αιωνιότητα σημαίνει τέλος του χρόνου, άρα και κάθε χρονικά
προσδιορισμένης διαδικασίας, που όταν καταλήξει στην αιωνιότητα
μπαίνει σε μια κατάσταση αιώνιας περιστροφικής (κυκλικής) κίνησης.
Στο χριστιανισμό, ο χρόνος είναι ευθύγραμμος όσον αφορά τον κτιστό
κόσμο και κυκλικός όσον αφορά τον άκτιστο. Η ιστορία και η μεταφυ­
σική συνυπάρχουν.
Στην προσπάθεια του να ξεπεράαει την παγίδα της τελεολογίας, ο
Μάο Τσε Τουνγκ θα τα καταφέρει καλύτερα από τους δομιστές μαρξι­
στές. Ίσως γιατί πριν γίνει μαρξιστής ήταν κομφουκιανιστής. Στις θρη­
σκείες του «αιωνίου όντος» (ινδουισμός, βουδισμός, ταοϊσμός), που δεν
είναι ιστορικές και αποκαλυπτικές όπως οι τρεις μονοθεϊστικές και στις
οποίες ο θεός ποτέ δεν φανερώθηκε, ούτε αναμένεται να εισβάλει κά­
ποτε στην ιστορία για να τη φκιάξει καλύτερη, ο χρόνος είναι πάντα
κυκλικός. Από δω και η πίστη στη μετεμψύχωση.
Λέει, λοιπόν, ο Μάο πως στη μαρξιστική διαλεκτική σημασία δεν
έχει η αντίθεση, έτσι γενικά, αλλά η κυρίαρχη αντίθεση, δηλαδή μια από
τις πολλές αντιθέσεις που είναι δυνατό να συνωθούνται μέσα στη δια­
λεκτική διαδικασία Το να επισημαίνεις μια από τις πολλές αντιθέσεις
και να τη μεταχειρίζεσαι σαν κυρίαρχη είναι πρόβλημα βούλησης. Συ­
νεπώς, είναι η βούληση αυτή που οδηγεί στον τελικό σκοπό της αταξι­
κής κοινωνίας και όχι ο τελεολογικά εγγεγραμμένος στην αρχή τελικός
σκοπός.
Βέβαια, εδώ η ιστορία δεν κινείται με τον αυτόματο πιλότο της
τελεολογίας. Όμως, ο μαρξισμός γίνεται λιγότερο επιστημονικός-αντικειμενικός και περισσότερο βουλησιαρχικός. Πράγμα που δεν έχει ιδιαί­
τερη πρακτική σημασία αφού στην πράξη ο μαρξισμός ήταν πάντα
αρκούντως βουλησιαρχικός. Η βούληση του Λένιν, του Στάλιν, του Μάο,
120 

του Κάστρο, του Γκεβάρα, του Βελουχιώτη έπαιξε πολύ πω σοβαρό ρόλο
στις επαναστατικές διαδικασίες απ’ ό,τι οι αντικειμενικοί νόμοι κίνη­
σης της ιστορίας. Για να είμαστε πω σωστοί, το ιστορικό γίγνεσθαι εί­
ναι μια διαλεκτική σχέση του υποκειμένου (δρώντος ανθρώπου) και του
αντικειμένου (εξωτερικών συνθηκών). Το παν εδώ θα εξαρτηθεί από τη
μετακίνηση της έμφασης από το υποκείμενο στο αντικείμενο ή αντίστρο­
φα Απ’ όλους τους επαναστάτες, μόνο ο Λένιν θα πετύχει την τέλεια
ισορροπία υποκειμένου - αντικειμένου, που είναι το ιδανικά ζητούμενο
σε μια διαλεκτική διαδικασία
Όταν, όπως ο Μάο, χαρακτηρίζεις και επιλέγεις σαν βασική μια από
τις πολλές αντιθέσεις, σαφώς επεμβαίνεις με τη βούλησή σου στους
αντικειμενικούς νόμους κίνησης της ιστορίας. Όμως, γλιτώνεις από τις
ιδεαλιστικές επιρροές του Χέγκελ, που δημιούργησε τη φιλοσοφική πε­
ριπλοκή της τελεολογίας στο μαρξισμό. Η πριν από τον Χέγκελ διαλε­
κτική νοείται με πολλούς και διάφορους τρόπους, κυρίως όμως έχει σχέση
με τον κυκλικό χρόνο, όπου δεν μπαίνει πρόβλημα τελεολογίας. Εδώ
το τέλος είναι ταυτόχρονα και αρχή.
Σε όλες τις περιπτώσεις, πάντως, η διαλεκτική παραμένει μια δια­
δικασία η οποία παίρνει την κίνησή της από την αντίθεση, την οποία
προσπαθεί να ξεπεράσει ματαίως, αφού κάθε λύση ενός προβλήματος
δημιουργεί ένα καινούργιο. Αυτή ακριβώς είναι η γοητεία της διαλε­
κτικής.
Προσοχή, όμως. Την κίνησή της η ατέρμων διαλεκτική διαδικασία
δεν την παίρνει από την αντίθεση, όπως συνήθως λέμε για να απλουστεύουμε τα πράγματα, αλλά από την αντίφαση. Η αντίθεση είναι η
ολοκλήρωση μιας σειράς αντιφάσεων αλλά και η αρχή μιας καινούρ­
γιας σειράς αντιφάσεων, που θα καταλήξουν σε μια νέα αντίθεση, και
πάει λέγοντας. Συνήθως στη μαρξιστική διαλεκτική μιλούμε για αντί­
θεση χωρίς να διευκρινίζουμε πως αυτή δεν είναι παρά μια «δέσμη»
αντιφάσεων, η τελική κατάληξη μιας σειράς αντιφάσεων.
Το μαύρο - άσπρο είναι αντίθεση. Το μαύρο - μη μαύρο είναι αντί­
φαση. Δεν υπάρχει μαύρο που ταυτόχρονα δεν είναι μαύρο. Κάτι τέ­
τοιο θα συνιστούσε παραβίαση της δεύτερης αρχής της λογικής του
Αριστοτέλη, της αρχής της αντίφασης, σύμφωνα με την οποία κάτι δεν
μπορεί να είναι και ταυτόχρονα να μην είναι αυτό που είναι.
Και όμως στη διαλεκτική η αριστοτελική αρχή της αντίφασης δεν
ισχύει Μέχρι να φτάσουμε στην αντίθεση προκειμένου να κινηθεί και
πάλι η αριστοτελική λογική θα είμαστε κατ’ ανάγκην βουτηγμένοι στο
φαινομενικό παραλογισμό των αντιφάσεων. Το μαύρο δεν έγινε ακόμα
άσπρο για να περάσουμε στην αντίθεση και να καταλάβουμε την ου­
121 

σιώδη διαφορά ανάμεσα στο μαύρο και το άσπρο. Για να φτάσει στο
άσπρο, το μαύρο θα περάσει από όλα τα διαφορικά (απειροστικά) στάδια
του γκρίζου. Το γκρίζο είναι και μαύρο και άσπρο. Το γκρίζο αναιρεί
την αρχή της αντίφασης του Αριστοτέλη, αφού το μαύρο και το άσπρο
συνυπάρχουν σε συνεχώς διαφοροποιούμενες αναλογίες μέσα σε μια
κλίμακα αποχρώσεων του γκρίζου, που οδηγεί από το μαύρο στο άσπρο
ή αντίστροφα
Αυτή ακριβώς είναι η διαλεκτική λογική, που διαφέρει από την
αριστοτελική. Μια λογική των αποχρώσεων και των αντιφάσεων και όχι
των αντιθέσεων, ή μάλλον μια λογική των αντιθέσεων που συνίστανται
από ένα τεράστιο πλήθος αντιφάσεων, που όταν εξαντλήσουν τη δυνα­
μική τους καταλήγουν στην αντίθεση μέσα από το διαλεκτικό άλμα
Στο παράδειγμα του καζανιού που σκάει από την πίεση του ατμού,
οι συνεχώς σωρευόμενες αντιφάσεις και ανισορροπίες που δημιουργεί
η συνεχής διαφοροποίηση της ποσότητας του ατμού, καταλήγουν τε­
λικά στο διαλεκτικό άλμα, που οδηγεί στο σπάσιμο του καζανιού και
τη δημιουργία με την άρνηση (την κατάργηση του καζανιού) μιας νέας
ποιότητας μέσα από την αντιφατικά διαφοροποιούμενη ποσότητα, που
συνεχώς αναιρεί τις ισορροπίες μέσα στο κλειστό καζάνι μέχρι που
να το κάνει εντελώς ανισόρροπο κατά τη διάρκεια της έκρηξης, οπό­
τε καταλήγουμε στην αντίθεση (στο μη καζάνι που είναι τα συντρίμ­
μια). Κατά κάποιον τρόπο, η έκρηξη ενυπάρχει σαν δυνατότητα στον
ατμό που συνεχώς διαφοροποιεί την ποσότητά του μέσα στο κλειστό
καζάνι. Η διαλεκτική λογική είναι μια λογική των αποχρώσεων, που
όταν τις παίρνουμε υπ’ όψη το διαλεκτικό άλμα δεν μας ξαφνιάζει.
Μια σειρά από αντιφάσεις, όταν ξεπερνιούνται μία μία μπορεί να
οδηγήσουν στην αντίθεση, μπορεί όμως και να μην οδηγήσουν πουθε­
νά, όπως στους πλατωνικούς διάλογους, στους οποίους όλα τα ερωτή­
ματα μένουν εκκρεμή. Για το μεγάλο ιδεαλιστή διαλεκτικό Πλάτωνα,
αλήθεια είναι η πορεία προς την αλήθεια, η κίνηση προς την Ιδέα, όχι
το φτάσιμο στην Ιδέα
Η λογική του Μαρξ δεν μπορεί παρά να είναι διαλεκτική. Όπως ο
ίδιος λέει, η αλήθεια δεν είναι οντότητα, δεν είναι πεταλούδα για να
την πιάσεις με την απόχη, η αλήθεια είναι μια ατέρμων διαδικασία, που
οδηγεί μόνο στο θεό, αν πιστέψεις πως κάπου οδηγεί Αλήθεια για το
μαρξισμό είναι το κυνήγι της αλήθειας. Συνεπώς, δεν θα ήταν δυνατό
να είναι τελεολογική και άρα μεταφυσικά προσδιορισμένη η πορεία προς
την αταξική κοινωνία, όταν η αταξική κοινωνία αντιμετωπίζεται σαν
ιδανικό και όχι σαν το τέλος μιας προδιαγεγραμμένης πορείας. Αλλω­
στε, στην αταξική κοινωνία όλες οι αντιθέσεις συνεχίζουν να υπάρχουν
122 

εκτός από μια, την οικονομική ανισότητα Και στην αταξική κοινωνία
θα υπάρχουν έξυπνοι και βλάκες, ταλαντούχοι και ατάλαντοι, όμορφοι
και άσχημοι, ψηλοί και κοντοί, ερωτικοί και ανερωτικοί, αισιόδοξοι και
απαισιόδοξοι, έντιμοι και ανέντιμοι, φοβισμένοι και θαρραλέοι. Η ατα­
ξική κοινωνία δεν είναι μια ισοπεδωμένη κοινωνία Ίσα ίσα, μόνο ο’
αυτήν μπορούν να αναδειχτούν οι βαθιά και ουσιαστικά ανθρώπινες
διαφορές, που δεν είναι καθορισμένες από την τύχη και τη συγκυρία
του πλούτου. Στην αταξική κοινωνία όλα τα κοινωνικής τάξεως άλλοθι
των ανικάνων και των ηλιθίων καταπίπτουν.
Ο μαρξισμός γεννήθηκε από την προσπάθεια κατανόησης με επι­
στημονικό τρόπο του μηχανισμού που αναπαράγει αδιάκοπα τη φτώ­
χεια Αν κάποτε λείψει αυτό το κακό, η μαρξιστική διαλεκτική δεν θα
εξαφανιστεί θ α τη συντηρούν τα άλλα κακά. Ας πούμε η ασχήμια, η
κουταμάρα, η αρρώστια, ο φόβος του θανάτου, ο απελπισμένος έρωτας
και το πάντα γεμάτο με σαβούρα υποσυνείδητο.

9. Ο ρεβιζιονισμός
Ο ρεβιζιονισμός ενυπάρχει σαν δυνατότητα στην ίδια τη μαρξιστική
θεωρία όταν την αντιμετωπίζεις, όπως θα το ήθελε ο Μαρξ, σαν μέθοδο
προσέγγισης της ιστορίας και ανάλυσης των κοινωνικών γεγονότων και
όχι σαν δεδομένο άπαξ διά παντός αμετακίνητο δόγμα Απ’ αυτή την
άποψη, πρώτος ρεβιζιονιστής θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ο Λένιν,
δεύτερος ο Στάλιν και τρίτος ο Τρότσκι, δεδομένου ότι η σκέψη του
καθένα απ’ αυτούς είναι μια απόπειρα ερμηνείας του μαρξισμού και
εφαρμογή στην πράξη αυτής της ερμηνείας. Με μια αυστηρή έννοια,
κάθε ερμηνεία είναι ρεβιζιονισμός, αφού κάθε ερμηνεία είναι μια προ­
σωπική σχέση του μελετητή με το προς μελέτη αντικείμενο. Όταν ένα
υποκείμενο έρχεται αντιμέτωπο με ένα αντικείμενο είναι αδύνατο να
αποφύγει να περάσει σ’ αυτό κάτι από την υποκειμενικότητά του, λέει
ο Μαξ Αντλερ. Καταλαβαίνω αυτό που είμαι σε θέση να καταλάβω,
ανάλογα με την ποιότητα του μυαλού μου, την παιδεία μου και τον
ψυχισμό μου.
Ωστόσο, κανένας απ’ αυτούς τους τρεις κορυφαίους επαναστάτες
δεν θα ήταν, φαντάζομαι, διατεθειμένος να δεχτεί για τον εαυτό του
το χαρακτηρισμό ρεβιζιονιστής, αφού κανένας δεν θα μπορούσε να
123 

κατηγορήσει τον εαυτό του για απομάκρυνση από το πολιτικώς ορθόν, από μαρξιστικής απόψεως. Γιατί, αυτό ακριβώς είναι ο ρεβιζιονισμός: άλλοτε μια ασυνείδητη απομάκρυνση από το «μαρξιστικά ορθόν» και άλλοτε ένα ενσυνείδητο αίτημα για αναθεώρηση του μαρξι­
σμού όχι, όμως, και μια απόπειρα για αναίρεσή του. Οι αρνητές του
μαρξισμού πρώην μαρξιστές δεν είναι ρεβιζιονιστές. Χαρακτηρίζονται
άλλοτε «αποστάτες» και άλλοτε «προδότες», ανάλογα με τη βαρύτη­
τα των παραπτωμάτων, τη συμπεριφορά τους απέναντι στους παλιούς
συντρόφους και την ισχύουσα μαρξιστική ορθοδοξία. Που την καθόρι­
ζε ένα παγκόσμιο μαρξιστικό κέντρο, όπως η Σοβιετική Ένωση, όσο
αυτή υπήρχε. Τώρα που δεν υπάρχει, δεν υπάρχει ούτε η πολιτική
απαίτηση για μαρξιστική ορθοδοξία Όμως, για κάποιους δογματικούς
συνεχίζει να υπάρχει η παλιά, ανόητη και αντιμαρξιστική σε τελική
ανάλυση απαίτηση για ιδεολογική μαρξιστική ορθοδοξία.
Όπως και να ’ναι, σε καμιά περίπτωση ο ρεβιζιονισμός δεν πρέπει να
συγχέεται με το ρεφορμισμό, το μεταρρυθμισμό, ας το πούμε έτσι αδό­
κιμα Ο ρεφορμισμός είναι όρος που χαρακτηρίζει την πολιτική συμπε­
ριφορά ανθρώπων που μπορεί μεν να είναι σοσιαλιστές, όχι όμως και
μαρξιστές κατ’ ανάγκην. Είναι αυτοί που πιστεύουν πως το ισχύον
κοινωνικοπολιτικό σύστημα πρέπει να βελτιώνεται συνεχώς στο μέτρο
του δυνατού και χωρίς μεγάλο ζόρισμα, προς όφελος ολόκληρης της
κοινωνίας και κυρίως των φτωχότερων στρωμάτων, χωρίς όμως να
βάζουν σαν ευκταίο απώτερο στόχο την εν καιρώ κατάληξη των μεταρ­
ρυθμίσεων στην αταξική κοινωνία Οι ρεφορμιστές αποφεύγουν να επεμ­
βαίνουν στη διάρθρωση ή να παρεμβαίνουν στη λειτουργία των θεσμι­
κών δομών του εκμεταλλευτικού συστήματος, θεωρούν την εκμετάλλευ­
ση ανθρώπου από άνθρωπο κάτι το αναπόφευκτο και δεκτικό μόνο
χριστιανικής καταγωγής ανθρωπιστικών βελτιώσεων. Ωστόσο, οι ρεφορμιστές είναι άνθρωποι προοδευτικοί, αφού δεν αντιτίθενται στην πρόο­
δο όπως οι συντηρητικοί, που «θέλουν να τα αφήσουν όλα όπως τα
βρήκαν».
Πρέπει να διευκρινιοθεί εδώ πως η πρόοδος, έννοια που δημιουργήθηκε από το γαλλικό Διαφωτισμό, είναι καθαρά και τυπικά αστική,
όπως άλλωστε και ο Διαφωτισμός στο σύνολό του. Για το Διαφωτισμό,
η πρόοδος δεν μπορεί παρά να είναι συνεχής και αδιάλειπτη κι αυτό το
εξασφαλίζει η πίστη στην παντοδυναμία της λογικής και της απόλυτα
εξαρτημένης απ’ αυτήν επιστήμης.
Ο Διαφωτισμός κατανοεί τέλεια την έννοια της προόδου, όμως δεν
κατανοεί καθόλου την έννοια της επανάστασης, που είναι ένα διαλεκτι­
κό άλμα, ένα απότομο πέρασμα από μια ποιότητα σε μια άλλη, κινδυ­
124 

νώδες, παράτολμο και καμιά φορά παράλογο με τα τρέχοντα κριτήρια
της τρέχουσας λογικής. Ο Διαφωτισμός, αν και προετοίμασε ιδεολογικά
τη Γαλλική Επανάσταση, δεν θα την ενέκρινε στη βίαιη μορφή της
αλματώδους προόδου, που τελικά πήρε- πολύ περισσότερο δεν θα ενέκρινε τις κομουνιστικές επαναστάσεις. Ο Διαφωτισμός είναι εξ ορισμού
ρεφορμιστικός, όπως θα δείξει με τον πιο σαφή και καθαρό τρόπο ο
Καντ, ο διαπρεπέστερος διαφωτιστής. Όμως, ρεφορμισμός θα μπορούσε
να είναι και ο ρεβιζιονισμός, δηλαδή ο αναθεωρητικός μαρξισμός.
Ο ρεβιζιονισμός είναι μαρξισμός. Δεν υπάρχει ρεβιζιονισμός μη μαρ­
ξιστικός, αφού ο όρος χρησιμοποιείται μόνο εντός των ορίων της μαρ­
ξιστικής σκέψης. Πιο συγκεκριμένα, ο όρος ρεβιζιονισμός είναι περιορι­
στικός και προσδιορίζει μια ορισμένη μορφή μαρξισμού, θ α μπορούσα­
με να πούμε πιο απλά πως ο ρεβιζιονισμός είναι ένας ανορθόδοξος
μαρξισμός, που τοποθετείται περισσότερο ή λιγότερο μακριά από το
ορθόδοξο μαρξιστικό κέντρο. Οι αναθεωρητές (ρεβιζιονιστές) δεν αναι­
ρούν ολικά, απλώς αναθεωρούν μερικά το μαρξισμό, προσαρμόζοντάς
τον στις νέες συνθήκες. Δέχονται τις βασικές του αρχές, όχι όμως στη
μορφή που είχαν αυτές τον καιρό του Μαρξ, σε κοινωνικοοικονομικές
και πολιτικές συνθήκες πολύ διαφορετικές από τις σήμερα ισχύουσες.
Ωστόσο, όταν ο εξ ορισμού μαρξιστικός ρεβιζιονισμός είναι εξελικτικιστικός και όχι επαναστατικός, είναι ρεφορμιστικός. Και σαν τέτοιος
θα μπορούσε να προσεγγίσει τον καταγόμενο από το Διαφωτισμό αστι­
κό ρεφορμισμό. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, ο ρεβιζιονιστής ποτέ δεν
κόβει εντελώς τον ομφάλιο λώρο που τον ενώνει με το μαρξισμό. Αν
τον κόψει παύει να είναι ρεβιζιονιστής. Συνεπώς, ο εξ ορισμού μαρξι­
στικός ρεβιζιονισμός είναι κάτι διαφορετικό από το ρεφορμισμό της
σοσιαλδημοκρατίας, που κατάγεται από το Διαφωτισμό και αφορά
κυρίως τους λεγάμενους «φωτισμένους αστούς». Που διαφέρουν από
τους «αφώτιστους» κατά το ότι αποδέχονται την πρόοδο, την αλλαγή
και τη διαφοροποίηση. Βέβαια, όλα αυτά είναι λιγάκι σχηματικά, όπως
πάντα στη θεωρία Στην πράξη τα πράγματα είναι πιο σύνθετα Στην
τρέχουσα καθημερινότητα τα όρια ανάμεσα στο ρεβιζιονισμό και σ’
όλες τις παραλλαγές του ρεφορμισμού είναι ασαφή στις περισσότερες
περιπτώσεις.
Ο όρος ρεβιζιονισμός θα εμφανιστεί προς το τέλος του 19ου αιώνα,
όταν ο γερμανός μαρξιστής Έντουαρντ Μπερνστάιν, με το κύρος που
του δίνει η προσωπική του σχέση με τον Ένγκελς, θα επιχειρήσει μια
ριζική κριτική του μαρξισμού, που κανείς μαρξιστής δεν την είχε τολμή­
σει μέχρι τότε. Το κύρος του Μαρξ, ο θάνατος του οποίου δεν απέχει
πολύ από το χρόνο της εμφάνισης του ρεβιζιονισμού, είναι πολύ μεγάλο
125 

ανάμεσα στους μαρξιστές του καιρού εκείνου και δύσκολα θα τολμούσε
κάποιος να κρίνει κατ’ ουσίαν τη σκέψη του τότε. Πρώτος θα το
τολμήσει ο Μπερνστάιν παραμένοντας, ωστόσο, μέχρι τέλους μαρξι­
στής. Η όιαψορά του με τον Μαρξ δεν έχει σχέση με τον προσδιορισμό
του τελικού στόχου, που παραμένει η αταξική κοινωνία· έχει σχέση με
τις μεθόδους που πρέπει να χρησιμοποιηθούν για να επιτευχθεί ο σκο­
πός πιο άνετα, χωρίς βία και σε συνθήκες απαγορευτικές για την
εκδήλωση ενός μαζικού επαναστατικού κινήματος.
Ο Μπερνστάιν είναι κατά κύριο λόγο πολιτικός. Η φιλοσοφική του
παιδεία είναι ανεπαρκέστατη. Αλλά αυτό δεν τον ενοχλεί καθόλου,
αφού δίνει εντελώς ιδιαίτερη σημασία στους μαρξιστικούς πολιτικούς
στόχους του παρόντος και όχι στο μαρξιστικό μέλλον της αταξικής
κοινωνίας. Που, ναι μεν δεν το απορρίπτει, δεν το βάζει όμως και σε
θέση άμεσης προτεραιότητας, όπως εκείνοι οι μαρξιστές που προτιμούν
την επαναστατική βία διότι είναι βιαστικοί (Προσέξτε την καταγωγή
των δύο λέξεων από το ίδιο ρήμα, το βιάζω).
Ο Μπερνστάιν θέλει μια μαρξιστικά προσανατολισμένη κοινωνία
εδώ και τώρα και όχι μια δικτατορία του προλεταριάτου, που εργάζεται
για την αταξική κοινωνία ενός αορίστου μέλλοντος. Ο Μπερνστάιν δεν
αγαπάει τις θεωρίες, αγαπάει την πολιτική δράση μέσα σε συνθήκες
δεδομένες και, φυσικά, άσχετες με τις επιθυμίες και τα προγράμματα
των μαρξιστών. Αλλωστε, θεωρεί τη δικτατορία του προλεταριάτου
αταβισμό εντελώς ακατάλληλο για κοινωνίες με δημοκρατική παράδοση
και πολιτική παιδεία πολύ διαφορετική απ’ αυτήν των χωρών οι οποίες
δεν έχουν δημοκρατική παράδοση.
Για τον Μπερνστάιν, η εκπλήρωση του μαρξιστικού σοσιαλισμού δεν
είναι τίποτα περισσότερο από την πλήρη ανάπτυξη της δημοκρατίας. Η
σωστή δημοκρατία δεν μπορεί παρά να είναι σοσιαλιστική. Αρα, όταν
δουλεύουμε για τη σωστή δημοκρατία, δουλεύουμε για το σοσιαλισμό και
όταν δουλεύουμε για το σοσιαλισμό, δουλεύουμε για τη σωστή δημοκρα­
τία Όμως, κάτι τέτοιο δεν θα ήταν δυνατό να συμβεί πέρα και έξω από
το μαρξισμό. Μόνο ο μαρξισμός εγγυάται την πλήρη ανάπτυξη της δημο­
κρατίας, λέει ο Μπερνστάιν. Που πιστεύει πως οι θεσμοί της κοινοβου­
λευτικής δημοκρατίας είναι πολύ εύκαμπτοι και διαφοροποιούνται πολύ
πιο εύκολα από τους σκληρούς θεσμούς της φεουδαρχίας. Μέσα σε τέ­
τοιες συνθήκες, ο προλετάριος εύκολα γίνεται πολίτης με πλήρη πολιτικά
δικαιώματα, που ευκολύνουν την επίτευξη προλεταριακών στόχων ή προ­
γραμμάτων. Η περίφημη «κοινωνία των πολιτών» είναι όρος που εμφανί­
ζεται μαζί με το ρεβιζιονισμό του Μπερνστάιν. Και, βέβαια, στην «κοινω­
νία των πολιτών» πλειοψηφούν οι φτωχοί πολίτες.
126 

Ο Γερμανός Έντουαρντ Μπερνστάιν (1850-1932) είχε έναν λαμπρό
ιταλό ιδεολογικό πρόγονο, τον προδρομικά αναθεωρητή μαρξιστή Αντόνιο Λαμπριόλα (1843-1904), το δημιουργό του όρου «κριτικός σοσιαλι­
σμός» διά του οποίου αντικαθιστά τον όρο «επιστημονικός σοσιαλι­
σμός» του Μαρξ, για να τονίσει έτσι τον ηθικό και να υποβαθμίσει τον
οικονομικό χαρακτήρα του μαρξισμού. (Αλλωστε και ο Μαρξ ξεκίνησε
σαν ηθικολόγος). Ήδη με τον Λαμπριόλα, αν και πριν την εμφάνιση του
όρου, βρισκόμαστε στην καρδιά του ρεβιζιονιομού, που θα στηριχτεί
περισσότερο στο πνευματικό εποικοδόμημα παρά στην οικονομική βάση.
Ο νεομαρξισμός, που είναι κάτι διαφορετικό από το ρεβιζιονισμό (βλέ­
πε το σχετικό κεφάλαιο στο πρώτο μέρος) θα αξιοποιήσει στο μάξιμουμ
την παρακαταθήκη του Λαμπριόλα στο επίπεδο της θεωρίας, όμως δεν
θα ασχοληθεί και πολύ με την πολιτική, όπως ο ρεβιζιονισμός, που είναι
μια υπόθεση περισσότερο πρακτική παρά θεωρητική.
TV πιο επιθετική αλλά και την πιο τεκμηριωμένη κριτική θα τη
δεχτεί ο Μπερνστάιν από τη Ρόζα Λούξεμπουργκ, μια υπερεπαναστάτρια, που δεν θα αναγνωρίσει σαν σωστό επαναστάτη ούτε τον Λένιν
και γι’ αυτό θα ασκήσει σκληρή κριτική στην επαναστατική τακτική
του. Φυσικά, ο Λένιν θα επιτεθεί και αυτός κατά του Μπερνστάιν, που
αρνείται την επανάσταση και αδιαφορεί για τον πολιτικό ρόλο του
προλεταριάτου. Τον καιρό εκείνο η επανάσταση ήταν ακόμα μια δυνα­
τότητα πραγματοποιήσιμη και συνεπώς η κριτική που δέχτηκε τότε ο
Μπερνστάιν από τους επαναστάτες δεν ήταν άδικη.
Ωστόσο, και παρά τις επιθέσεις που συνεχίζει να δέχεται ο Μπερ­
νστάιν μέχρι τις μέρες μας, φαίνεται πως έβλεπε από τότε μακριά και
έβλεπε προς τη Δύση, όχι προς την Ασία, ή τη Μεσοασία. Με το
πέρασμα του υπαρκτού σοσιαλισμού στην ανυπαρξία ο Μπερνστάιν θα
γίνει ξαφνικά τραγικά επίκαιρος. Ελλείψει γνησίως επαναστατικών κο­
μουνιστικών κομμάτων στις μέρες μας, ο σκληρά τίμιος μπερνσταϊνισμός θα μπορούσε να είναι χρήσιμος, αφού περισώζει το μαρξισμό σαν
πολιτική δυνατότητα και συνεπώς διασώζει κατ’ ανάγκην την επανα­
στατική μήτρα για τη γέννηση μιας άλλου είδους επαναστατικής δρά­
σης, που δεν θα την ενέκρινε καθόλου ο μεγάλος ρεβιζιονιστής. Οι
αντάρτες πόλεων και οι «τρομοκράτες» σίγουρα δεν θα μπορούσαν να
είναι φίλοι του Μπερνστάιν.
Το αστείο, όμως, είναι πως δεν θα μπορούσαν να είναι φίλοι ούτε
των οπαδών των δήθεν επαναστατικών κομμάτων ή εκείνων των αρι­
στερών ομάδων που έχουν έναν χαρακτήρα μάλλον προσκοπικό παρά
μαρξιστικό, αφού τα μέλη τους συνεχίζουν να πιστεύουν αφελώς και
μακαρίως (ή δολίως) στη δυνατότητα ανάπτυξης στις μέρες μας ενός
127 

μαζικού επαναστατικού κινήματος. Ο Μπερνστάιν μίλησε έγκαιρα και
γι’ αυτούς. Τους χαρακτήρισε δειλούς, κρυψίνοες και φυγάδες, που αν
ήξεραν πως η επανάσταση είναι δυνατή μάλλον δεν θα παρίσταναν
τους επαναστάτες, τουλάχιστον οι περισσότεροι απ’ αυτούς.
Ο Μπερνστάιν αναθεωρεί το μαρξισμό στα εξής πέντε σημεία;
1) Ο ορθόδοξος μαρξισμός λέει πως η πτώση του καπιταλισμού
είναι αναπόφευκτη. Ο Μπερνστάιν λέει πως ο καπιταλισμός έχει τερά­
στια περιθώρια αντοχής και παραπέρα ανάπτυξης και μέχρι να εξα­
ντλήσει αυτά τα περιθώρια η πτώση του καθίσταται κάτι παραπάνω
από προβληματική. Κανείς δεν μπορεί να ξέρει μέχρι πότε θα αντέξει
και τι παραχωρήσεις μπορεί να κάνει όταν τα βρει σκούρα καθώς θα
μπερδεύεται ολοένα και περισσότερο σκοντάφτοντας στις ίδιες του τις
αντιφάσεις.
2) Ο ορθόδοξος μαρξισμός λέει πως η πόλωση ανάμεσα στις δυο
κύριες τάξεις, τους αστούς και τους προλετάριους, είναι αναπόφευκτη
και το χάσμα ανάμεσά τους θα μεγαλώνει ολοένα και περισσότερο. Ο
Μπερνστάιν λέει πως η πόλωση δεν είναι καθόλου αναπόφευκτη, δεδο­
μένου ότι τα μεσαία στρώματα που κανονίζουν το πολιτικό παιχνίδι
στην κοινοβουλευτική δημοκρατία έχουν την τάση να κινούνται μάλλον
προς τη μεριά των αστών παρά των προλετάριων. Η κοινωνία δεν
προλεταριοποιείται, όπως προέβλεπε ο Μαρξ, αλλά αστοποιείται συνε­
χώς και περισσότερο.
3) Ο ορθόδοξος μαρξισμός απαιτεί προσήλωση στην ταξική πάλη. Ο
Μπερνστάιν λέει πως οι εργαζόμενοι δείχνουν μια προϊούοα αδιαφορία
για την ταξική πάλη, διότι το Κεφάλαιο ολοένα και περισσότερο εγκα­
ταλείπει τους εκβιασμούς και τη βαρβαρότητα και καταφεύγει στην
εξαγορά των εργαζομένων με ποικίλες παροχές.
4) Ο ορθόδοξος μαρξισμός λέει πως η αστική τάξη μόνο με τη βία
θα εγκαταλείψει την εξουσία Ο Μπερνστάιν λέει πως η ελάσσων βία
δεν μπορεί να εκτοπίσει τη μείζονα Το κράτος μπορεί να γίνει πιο
βίαιο από οποιαδήποτε βίαιη ομάδα εμφανιστεί στην επικράτειά του. Η
«προσφορά» βίας δημιουργεί «αντιπροσφορά» μεγαλύτερης βίας από
μέρους του κράτους.
5) Ο ορθόδοξος μαρξισμός πιστεύει πως το αστικό κράτος, το έθνος
και η κοινοβουλευτική δημοκρατία είναι ευάλωτοι θεσμοί. Ο Μπερ­
νστάιν λέει πως είναι ελαστικοί θεσμοί, που μπορούν και προσαρμόζο­
νται στις εκάστοτε συνθήκες.
Την εποχή που εμφανίζεται ο ρεβιζιονισμός, στην αρχή σαν μπερνσταϊνισμός, ένας άλλος -ισμός, ο νεοκαντιανισμός, βρίσκεται σε πλήρη
άνθηση και με την αστική του προοδευτικότητα απειλεί σοβαρά το
128 

μαρξισμό, σε όλες του τις εκδοχές, ειρηνικές και βίαιες. Ο νεοκαντιανι­
σμός θα προμηθέυσα στην αστική τάξη τη σοβαρή πολιτική θεωρία που
της έλειπε και που την είχε ανάγκη για να ξεφύγει από τον εμπειρισμό
τώρα που ο μαρξισμός τραβάει το χαλί κάτω από τα πόδια της δηλώ­
νοντας πως είναι η γνήσια συνέχεια και το αναγκαίο συμπλήρωμα του
παλιού γαλλικού και γερμανικού Διαφωτισμού.
Ο Ιμμάνουελ Καντ (1724-1809), ο διαπρεπέστερος και σοβαρότερος
εκπρόσωπος του γερμανικού Διαφωτισμού, ο ιδρυτής του «κριτικού ιδεα­
λισμού», θα δώσει στο μαρξιστή Αντόνιο Λαμπριόλα την ιδέα για τον
«κριτικό σοσιαλισμό», που θα τον προτείνει σαν αντίβαρο στον «κριτικό
ιδεαλισμό». Ο «κριτικός ιδεαλισμός» του Καντ είναι μια ιδιοφυής απόπει­
ρα ενός από τους πιο μεγάλους συστηματικούς φιλοσόφους (έτσι λέγο­
νται οι δημιουργοί ολοκληρωμένων φιλοσοφικών συστημάτων) για διαχω­
ρισμό του νοητού και του πνευματικού από το αισθητό και το πραγματι­
κό, ώστε να αποδοθεί ίση αξία και στις δύο περιοχές. Έτσι, λύνεται με
τον πιο άνετο τρόπο το παλιό και ακανθώδες φιλοσοφικό πρόβλημα της
σχέσης πνεύματος και ύλης. Στον καντιανισμό το πνεύμα και η ύλη είναι
διαχωρισμένα μεν, αλλά στενά αλληλοεξαρτώμενα
Το «πράγμα καθεαυτό», το άσχετο από τον άνθρωπο που το παρα­
τηρεί και το μελετάει, είναι κάτι διαφορετικό από το «φαινόμενο καθεαυ­
τό», που είναι η μορφή του «πράγματος καθεαυτό». Η εν λόγω άυλη
μορφή και όχι το «πράγμα καθεαυτό» επενεργεί στο μυαλό μας με τη
μεσολάβηση των ενυπαρχουσών σ’ αυτό a priori (εκ των προτέρων)
εποπτικών μορφών χώρου και χρόνου και άλλων νσητικών κατηγοριών
όπως η αιτία, το αποτέλεσμα, η ποσότητα, η ποιότητα, κλπ. Μ’ άλλα
λόγια α παντελώς άσχετες με το πνεύμα εικόνες των πραγμάτων που μας
προμηθεύουν οι αισθήσεις «χτυπούν», κατά κάποιον τρόπο, πάνω σε
έτοιμες εκ των προτέρων (από πότε άραγε;) «φόρμες» και ενεργοποιούν
έτσι τη νόησή μας. Απίθανης εξυπνάδας εύρημα προκειμένσυ να πάψει ο
θεός να είναι μια οντότητα άσχετη προς τη νόησή μας και να τρυπώσει
στο μυαλό σαν κάτι το κληρονομημένο, άγνωστο πώς.
Τώρα ο θεός, αφού βρίσκεται στο μυαλό μας με τη μορφή ενός
πλήθους από φόρμες, από μήτρες, που περιμένουν να δεχτούν και να
«διαβάσουν» τις εικόνες των αναμφισβητήτως υπαρκτών και ανεξάρτη­
των από τη νόησή μας πραγμάτων, γίνεται εργαλείο δουλειάς, απολύτως ταυτισμένο με τη νοητική ικανότητα του επιστήμονα ανθρώπου,
του δημιουργού ανθρώπου. Ο Καντ καταργεί κάθε μορφής δογματισμό,
εκτός από ένα- την ακλόνητη πίστη του στα a priori σχήματα της
νόησης, που κάνουν δυνατή την πολύπλοκη σχέση του μυαλού μας με
τον πολύπλοκο κόσμο.
129 

Στο τέλος του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα μια μεγάλη
ομάδα γερμανών φιλοσόφων θα κατανοήσουν την πολιτική σημασία
του παλιού καντιανισμού, νοούμενου σαν ενοποιούσα ολοπαητική αρχή.
Τώρα, η σκόρπια γνώση, οι διαφορετικές επιστήμες που μελετούν την
πραγματικότητα η κάθε μια από τη σκοπιά της, με τη μεσολάβηση των
a priori σχημάτων σμίγουν στο μυαλό μας σε ένα ενιαίο σύνολο. Επιτέ­
λους, η αστική σκέψη βρίσκει μια ολοποιητική θεωρία που περικλείει τα
πάντα και ερμηνεύει τα πάντα με τον πιο απλό τρόπο.
Ο Αλμπερτ Λάνγκε, ένας από τους θεμελιωτές του ναοκαντιανισμού, τονίζει με έμφαση πως την «πληρέστερη πληρότητα» την έχουν η
ποίηση και η θρησκεία, που είναι ομοειδή ολοποιητικά φαινόμενα,
έμμεση μόνο σχέση έχοντα με την κατακερματισμένη γνώση, που προκαλεί ανησυχία για μόνο το λόγο πως είναι κατακερματισμένη και δεν
μας επιτρέπει να καταλάβουμε πως τα πάντα ανήκουν σε μια ολότητα
Τώρα, ξεκινώντας από την επιστήμη, που πολύ την υπολήπτεται ο
νεοκαντιανισμός, μπορούμε να φτάσουμε στα πιο γενικά και αφηρημένα σχήματα, όπως είναι η ποίηση και η θρησκεία, που εμπεριέχουν τα
πάντα και δεν είναι υποχρεωμένα να δικαιολογήσουν τίποτα Η θρη­
σκεία και η ποίηση, γεγονότα εν πολλοίς άλογα, ενεργούν πραϋντικά
στη συνείδησή μας. (Η αισθητική, που μελετάει τα δεδομένα που παρέ­
χουν στη συνείδηση όλες οι αισθήσεις μαζί και η κάθε μια χωριστά, που
ασχολείται δηλαδή με τις κάθε είδους απλές ή σύνθετες μορφές, κυρίως
αυτές που επινοεί ο άνθρωπος, θα ενταχτεί στην αρμοδιότητα της
φιλοσοφίας από τον Καντ. Το φιλοσοφικό σύστημα του Καντ είναι κατ’
ουσίαν αισθητικό).
Η ηθική για τον Καντ είναι κάτι το πραχτικό και χρήσιμο. Συνεπώς,
ο σοσιαλισμός, που είναι κάτι το ηθικό εξ ορισμού αφού νοιάζεται για
όλα τα άτομα μιας κοινωνίας και θέλει το καλό όλων, είναι για τους
νεοκαντιανούς, που όλοι τους είναι σοσιαλιστές, κάτι το ηθικό και
χρήσιμο. Αν όμως ο σοσιαλισμός είναι μόνο ηθικό αίτημα, τότε δεν έχει
αντικειμενική υπόσταση η μαρξιστική άποψη για τους αντικειμενικούς
κοινωνικούς και οικονομικούς νόμους που κινούν την ιστορία και ο
σοσιαλισμός δεν είναι μια ιστορική αναγκαιότητα, αλλά μια ευχάριστη
ενασχόληση για καλούς ανθρώπους. Επειδή, όμως, υπάρχουν και οι
κακοί, πρέπει να κάνουμε υπομονή μέχρι να γίνουν καλοί οι περισσότε­
ροι και να πάρουμε την εξουσία δι’ εκλογών!
Χωρίς καμιά αμφιβολία, ο σοσιαλισμός είναι και ηθικό αίτημα Αλλω­
στε, η στράτευση στο σοσιαλισμό γίνεται κατά κανόνα διά της ηθικής.
Ο ευαίσθητος και τίμιος άνθρωπος δύσκολα μένει μακριά από το σο­
σιαλισμό. Αυτό θα το δείξει και θα το αποδείξει πάρα πολύ καλά ο
130 

περίφημος «αυστρομαρξισμός» (Μαξ Αντλερ, Όττο Μπάουερ, Καρλ
Ρέννερ, Φρίντριχ Αντλερ, Ρόύντολφ Χίλφερντινγκ), η πιο γόνιμη φιλο­
σοφικά παραλλαγή του ρεβιζιονισμού, που ξεκίνησε στη Βιέννη σαν
νεοκαντιανισμός για να καταλήξει μαρξισμός με καταφάνερες προσμί­
ξεις νεοκαντιανισμού και να γίνει έτσι η γέφυρα που θα ενώσει τις δυο
Σχολές φιλοσοφικοκοινωνικής σκέψης. Ο ρεβιζιονισμός αυτής της Σχο­
λής, και ειδικότερα του Μαξ Αντλερ, θα στραφεί κυρίως κατά του
Λένιν, που δεν κατηγορείται σαν ανεπαρκής πολιτικός ηγέτης ή σαν
επαναστάτης, κάθε άλλο μάλιστα, αλλά μόνο οαν ανεπαρκής διαλεκτι­
κός και συνεπώς δογματικός.
Όπως λέει ο Μαξ Αντλερ, δεν είναι δυνατό να ξεκινάει κανείς με
βάση είτε την ύλη είτε το πνεύμα, ούτε μπορεί ο λεγόμενος εξωτερικός
κόσμος να αντιμετωπίζεται σαν κάτι ξεχωριστό από την ανθρώπινη
συνείδηση χωρίς να καταλήξει, όπως κάνει ο Λένιν, σ’ αυτό ακριβώς
για το οποίο κατηγορεί τους ιδεαλιστές, δηλαδή τον πιο ξεροκέφαλο
φιντεϊσμό. (Ο φιντεϊσμός, που θα μπορούσαμε να τον πούμε αδόκιμα
και πιστισμό, είναι το ακριβώς αντίθετο της λογικής και της επιστημο­
νικής σκέψης. Μια θρησκευτικής τάξεως προσήλωση στη λογικά ατεκμηρίωτη πίστη). Ο υλισμός στα χέρια του Λένιν, λέει ο Μαξ Αντλερ,
καταντάει μια δογματική κοσμοθεωρία της οποίας η διαλεκτική αποτελεί απλή επίφαση και κάλυμμα για άλυτα προβλήματα Η ζεύξη Χέγκελ,
Καντ και Μαρξ που κάνει ο Αντλερ είναι άκρως εντυπωσιακή και από
μόνη της αποτελεί επαρκές τεκμήριο για την τεράστια φιλοσοφική
γνώση αυτού του πολύ σπουδαίου ρεβιζιονιστή μαρξιστή.
ΤΙ μένει από αυτήν την περί ρεβιζιονισμού παλιά συζήτηση; Η
άκριτη και αστόχαστη πολιτική οικειοποίηση του όρου από το γραφειο­
κρατικό κομουνισμό προκειμένου να διώκει εύκολα τους αντιφρονούντες, η ετεροχρονισμένα επίκαιρη σκέψη του Έντουαρντ Μπερνστάιν,
και η έμφαση στην αξία και τη σημασία του πνευματικού εποικοδομή­
ματος από τον Μαξ Αντλερ, που θα επηρεάσει θετικά το νεομαρξισμό.
Από τον «καθαρό» νεοκαντιανισμό θα απομείνει η συναρπαστική
και εξαιρετικά ευέλικτη σκέψη του Ερνστ Κασσίρερ, ενός πολύ μεγάλου
«ζογκλέρ» του φιλοσοφικού λόγου. Και για μας εδώ, τα νεοκαντιανά
κείμενα του Παναγιώτη Κανελλόπουλου στη «Μεγάλη Ελληνική Εγκυ­
κλοπαίδεια» (του Παύλου Δρανδάκη) που θα μπορούσαν να θεωρηθούν
και σοσιαλιστικά αλλά με τη νεοκαντιανή έννοια, καθώς και τα ομοίως
νεοκαντιανά κείμενα του Κωνσταντίνου Τσάτσου.
θ α μείνει επίσης ο αυθόρμητος και αυτόματος πολιτικός και πρα­
κτικός ρεβιζιονισμός του Μάο, του Χο, του Γιτο, του Χότζα, του Κά­
στρο και του Γκεβάρα για να επαληθεύεται και με εμπειρικό τρόπο η
131 

άποψη πως ο μαρξισμός δεν είναι δόγμα, αλλά εργαλείο δουλειάς και
τρόπος για ποικίλες ερμηνείες μιας μεγάλης σειράς ιστορικών, κοινωνι­
κών και οικονομικών φαινομένων. Σίγουρα ο Μαρξ που, βέβαια, δεν
ήξερε τίποτα από ρεβιζιονισμό, αφού ο ρεβιζιονισμός θα προκύψει από
τη σκέψη του και θα στηριχτεί στη σκέψη του, θα αγαπούσε και αν
μπορούσε θα βοηθούσε όλους τους ρεβιζιονιστές. Ο αναθεωρητισμός
είναι το ακριβώς αντίθετο του δογματισμού.

10. Ο νεομαρξισμός
Για 35 χρόνια, από το θάνατο του Μαρξ το 1883 μέχρι το τέλος του
Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου το 1918 ο μαρξισμός ασχολείται με τον
εαυτό του. Αυτή την περίοδο οι θεωρητικοί του μαρξισμού προσπα­
θούν να κατανοήσουν πληρέστερα τα κείμενα του Μαρξ και να βα­
θύνουν περισσότερο στη σκέψη του. Ο μαρξισμός είναι ακόμα «φρέ­
σκος» και όλοι είναι προσεχτικοί. Δεν θέλουν να παρεμβάλλουν τη
μεμψιμοιρία ή τις αστοχίες της κριτικής σε μια ανατρεπτική θεωρία,
που έσκασε σαν βόμβα το 1867, τη χρονιά που δημοσιεύεται ο πρώ­
τος τόμος του Κεφαλαίου, 19 χρόνια μετά την πρώτη δημοσίευση του
Μανιφέστου του Κομουνιστικού Κόμματος το 1848, που θα προετοι­
μάσει το έδαφος και θα διεγείρει την περιέργεια Δεν είναι εύκολο να
γίνει ευρέως αποδεκτή η άποψη του Μαρξ σύμφωνα με την οποία η
ιστορία δεν κινείται τυχαία, πως υπάρχουν νόμοι που την κινούν προς
μια συγκεκριμένη κατεύθυνση.
Η έκπληξη που προκαλούν οι εντελώς καινοφανείς απόψεις του Μαρξ
το 1867 είναι τόσο μεγάλη, όσο ήταν και το 1687 (λιγότερο από δύο
αιώνες πριν το 8 αλλάξει θέση με το 6 στις δυο χρονολογίες), τη σημα­
διακή για την επιστήμη χρονιά που ο Νεύτων δημοσιεύει το έργο του
Philosophiae Naturalis Pnncipia Mathematics (Μαθηματικές Αρχές της
Φυσικής Φιλοσοφίας). Οι σκανδαλώδεις για την εποχή εκείνη νόμοι της
βαρύτητας και της παγκοσμίου έλξεως θα αντιμετωπιστούν και από τον
ίδιο τον Νεύτωνα όχι ακριβώς σαν επιστημονικοί νόμοι, αλλά σαν η
μαθηματική διατύπωση της έννοιας της θεότητας, σαν μαθηματικές εξι­
σώσεις που τις έγραψε κάποτε ο ίδιος ο θεός στη δική του γλώσσα
και τις μετάφρασε ένας μεγαλοφυής αγγλοεβραίος επιστήμονας στην
ανθρώπινη Η άνετη επικράτηση της Οκτωβριανής Επανάστασης το 1917
132 

μοιάζει με επιβεβαίωση των αντικειμενικών νόμων κίνησης της ιστορίας,
όπως τους βρήκε άγραφους ψάχνοντας στην ιστορία και τους διατύ­
πωσε γραπτά ο Γερμανοεβραίος Μαρξ.
Όμως, για κίνηση της ιστορίας βάσει νόμων που μοιάζουν με τους
φυσικούς μιλάει και ο Χέγκελ. Μήπως, τελικά, ο Μαρξ πρόσθεσε στη
διαλεκτική του Χέγκελ εκείνο ακριβώς το βαρίδι που της έλειπε για να
την προσγειώσει; Μήπως ο μαρξισμός δεν είναι παρά ένας εφαρμοσμέ­
νος χεγκελιανιομός, που κατέβασε στη γη των εργαζόμενων ανθρώπων
το αιωνίως και αυτομάτως περιφερόμενο μέσα στην ατέρμονα ιστορία
Παγκόσμιο Πνεύμα του Χέγκελ; Τι να σημαίνει άραγε η δήλωση του
Μαρξ πως αναποδογύρισε τη διαλεκτική του Χέγκελ και την έκανε να
σταθεί φυσιολογικά, με το κεφάλι πάνω και τα πόδια κάτω; Ο Μαρξ
θα εκφράζει συνεχώς το θαυμασμό του για τον ιδεαλιστή δάσκαλό του,
τον Χέγκελ Όμως, ποτέ δεν θα ασχοληθεί συστηματικά με τη χεγκελιανή διαλεκτική, αν και τη γνώριζε πολύ καλά όπως, άλλωστε, ολό­
κληρη τη διαλεκτική, ιδεαλιστική και υλιστική.
Η λεγόμενη «επιστημολογική τομή» στο έργο του Μαρξ, το πέρα­
σμα δηλαδή από τη φιλοσοφία στην επιστήμη το 1844, εμπόδιζε τους
μελετητές του μαρξισμού να ασχοληθούν με τις φιλοσοφικές καταβολές
της μαρξικής σκέψης. Που, ωστόσο, υπάρχουν αφανώς και στο επιστη­
μονικό του έργο. Και εν πολλοίς το καθοδηγούν. Ένας επιστήμονας που
είναι και φιλόσοφος δεν παύει να είναι φιλόσοφος όταν αρχίσει να
ασχολείται κατά προτεραιότητα με την επιστήμη. Ο λεγόμενος «χυδαίος
μαρξισμός» είναι ένας αφιλοσόφητος και εν πολλοίς αγράμματος μαρ­
ξισμός που βολεύει πολύ όσους έρχονται στο μαρξισμό από το θετικι­
σμό και το «χυδαίο υλισμό». Ο μαρξισμός δεν είναι μόνο οικσνομολογία Και δεν ασχολείται μόνο με την ύλη και τις θετικές επιστήμες που
τη μελετούν. Ο μαρξισμός αντιμετωπίζει την υλική οικονομική βάση και
το πνευματικό εποικοδόμημα που στηρίζεται σ’ αυτήν σαν διαλεκτικό
δίπολο, σαν διμερή ολότητα
Η διερεύνηση, λοιπόν, των σχέσεων του Μαρξ με τους φιλόσοφους
που τον επηρέασαν θα απασχολήσει τους μελετητές του μαρξισμού από
την αρχή. Όμως, θα γίνει πρόβλημα εξόχως ενδιαφέρον μετά το 1932,
τη χρονιά που πρωτοδημοσιεύονται τα άγνωστα μέχρι τότε νεανικά
κείμενα του Μαρξ και κυρίως τα Ουίονομυιοφάοοοφικά χειρόγραφα
τον 1844. Αυτά τα συναρπαστικά κείμενα είναι η γέφυρα που οδηγεί
από τη φιλοσοφική στην επιστημονική σκέψη του Μαρξ. Από το 1932
και μετά οι μελετητές του μαρξισμού που είναι και μέλη κομουνιστικών
κομμάτων μπορούν να ασχολούνται με το φιλόσοφο Μαρξ χωρίς να
απειλούνται με διαγραφή απ’ το κόμμα, που μέχρι τότε ζητούσε επίμο­
133 

να από τα μέλη του «μαρξιστική επιστήμη και μόνο μαρξιστική επιστή­
μη», χωρίς καλά καλά να ξέρουν οι κομματικοί γραφειοκράτες σε τι
ακριβώς συνίσταται αυτή η ειδική επιστήμη, που την αντιλαμβάνονταν
περισσότερο θετικιστικά παρά διαλεκτικά.
Από δω και οι θετικιστικές παρανοήσεις, που ταυτίζουν μηχανιστι­
κά τους αντικειμενικούς νόμους κίνησης της ιστορίας, που αποτελούν
την ειδοποιό διαφορά της μαρξιστικής κοινωνιολογίας και ιστορίας από
τις άλλες κοινωνιολογικές Σχολές, με τους αντικειμενικούς νόμους κί­
νησης της φύσης, που είναι κυκλικά επαναλαμβανόμενος Η ιστορία δεν
επαναλαμβάνεται, όπως τα φυσικά φαινόμενα Κι αυτό σημαίνει πως η
διαλεκτική της «ρύσης και η διαλεκτική της ιστορίας δεν είναι ομότρο­
πες έννοιες.
Την παρανόηση θα τη δημιουργήσει ο ίδιος ο Ένγκελς (1820-1895)
στη Διαλεκτική της φύσης, ένα έργο που το έγραφε για δέκα χρόνια,
από το 1873 μέχρι το 1883, σταδιακά και με διαλείμματα Προφανώς,
είχε συνείδηση των δυσκολιών. Το 1873, που αρχίζει το παρακινδυνευ­
μένο εγχείρημα, ο Ένγκελς ενημερώνει τον Μαρξ για την πρόθεσή του
να ευρύνει τη διαλεκτική του ιστορικού υλισμού ώστε να περιλαμβάνει
και τους νόμους της φύσης, δεδομένου ότι και αυτή έχει την ιστορία
της. Αλλά ο Μαρξ δεν γνωρίζει τις φυσικές επιστήμες τόσο καλά όσο ο
Ένγκελς, που από το 1858 ασχολείται συστηματικά με τη φυσική.
Σίγουρα η Διαλεκτική της φύσης, παρά το εξαιρετικό ενδιαφέρον
που έχει καθεαυτό ένα έργο υπερφορτωμένο με γνώση και σοφία, είναι
ένα ατόπημα της κλασικής μαρξιστικής σκέψης. Η διαλεκτική της φύ­
σης μπορεί να γίνει αντιληπτή μόνο με τον τρόπο του Ηράκλειτου, δηλαδή
σαν ένα κλειστό, κυκλικό σύστημα, σταθερά επαναλαμβανόμενο κάθε
10.800 ηλιακά έτη, κατά το φυσικό φιλόσοφο Ηράκλειτο. Μπορεί, βέ­
βαια, η φύση να μην είναι ένα κλειστό σύστημα και να διαφοροποιείται
κατά την έννοια του γραμμικού χρόνου, πράγμα που το επιβεβαιώνει η
σύγχρονη αστροφυσική με τη θεωρία του μπιγκ-μπανγκ, η γραμμική δια­
φοροποίηση όμως γίνεται με τόσο αργούς ρυθμούς, που θα ήταν αδύ­
νατο να επισημάνει κανείς τους διαλεκτικούς νόμους κίνησης της φύ­
σης με λογική και επιστημονική επάρκεια Η διαλεκτική της «ρύσης, για
να γίνει αντιληπτή σαν τέτοια, προϋποθέτει την έννοια του κυκλικού
χρόνου που, βέβαια, δεν είναι ο ανοιχτός, ο γραμμικός χρόνος του δια­
λεκτικού υλισμού.
Έπρεπε, λοιπόν, να αποσαφηνιστούν πολλά και κυρίως να γίνει
αντιληπτό πως ο Μαρξ, πριν από το κάθε τι είναι ένας πολύ μεγ«ίλος
διαλεκτικός και πως χωρίς την κατανόηση της χεγκελιανής διαλεκτι­
κής, απ’ την οποία κατ«ίγεται η μ«ϊρξιστική, ο μαρξισμός εύκολα εκπί­
134 

πτει σε εμπειρισμό και θετικισμό, τις δυο φιλοσοφικές τάσεις που πο­
λέμησε με πείσμα ο Μαρξ. Μπορεί ο Ηράκλειτος να είναι ο δημιουρ­
γός της διαλεκτικής, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως θα ήταν δυνατό να
εξαρτήσουμε ευθέως τη μαρξιστική διαλεκτική από την ηρακλείτεια
Αλλωστε, η φιλοσοφία του Ηράκλειτου, όπως και όλων των Προσωκρατικών, είναι φυσική και όχι ιστορική. Κανείς Προσωκρατικός δεν έχει
αντίληψη της έννοιας της ιστορικότητας. Στη Διαλεκτική της φύσης ο
Ένγκελς ενεργεί σαν Προσωκρατικός.
Ο Γκέοργκ Βιλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ (1770-1831) στη Φαινομενο­
λογία του Πνεύματος (1807) κάνει μια σπουδαία ανακάλυψη, που την
ονομάζει Παγκόσμιο Πνεύμα ή Απόλυτη Ιδέα Πρόκειται για μια πα­
γκόσμια δημιουργική δύναμη που δεν μοιάζει με το θεό γιατί είναι
αυστηρά συναρτημένη μόνο με το ανθρώπινο πνεύμα και την ανθρώπι­
νη δημιουργικότητα και γιατί ο Χέγκελ θεωρεί τη φύση σαν μια κατώ­
τερη βαθμίδα της πραγματικότητας. Η οποία, όταν φτάσει στην καθα­
ρή μορφή της Απόλυτης Ιδέας, δεν μπορεί παρά να χάσει την υλικότητά της και να γίνει αποκλειστικά πνευματική. Η υλικότητα της φύσης,
μ’ άλλα λόγια, είναι προσωρινή και υπάρχει σαν υλικότητα μόνο όταν
το Παγκόσμιο Πνεύμα κατέρχεται στη γη για να δημιουργήσει την ύλη
με αποκλειστικό σκοπό να αναδυθεί απ’ αυτήν ο άνθρωπος, ο θεματοφύλακας του Παγκοσμίου Πνεύματος, το οποίο δεν νοείται ξεκομμένα
από τον άνθρωπο. Αυτό σημαίνει πως η φύση υπάρχει μόνο για να
μεταστοιχειωθεί σε πνεύμα μέσα από την ελεύθερη δημιουργική πράξη
του ανθρώπου. Βέβαια, αυτή η ανθρωποκεντρική αντίληψη του Σύμπαντος κατάγεται από το χριστιανισμό, όμως ο Χέγκελ δεν τοποθετεί το
θεό κάπου έξω από το κτιστό, όπως λεν οι χριστιανοί, Σύμπαν ώστε
να μπορέσει να δημιουργήσει από κει τον κόσμο. Για τον Χέγκελ ο
άνθρωπος εμπεριέχει το Σύμπαν ολόκληρο και ταυτόχρονα εμπεριέχε­
ται σ’ αυτό.
Το Παγκόσμιο Πνεύμα, ένα είδος υπερπερίληψης κάθε τι του πνευ­
ματικού που υπήρξε στο παρελθόν, που υπάρχει στο παρόν και που θα
υπάρχει και στο μέλλον, ξυπνά» μέσα στον κάθε άνθρωπο στην αρχή σαν
αυτογνωσία Που εκδηλώνεται πρώτα με τη λέξη, μετά με το λόγο και
στη συνέχεια με την οργανωμένη γλώσσα Τέλος, το Παγκόσμιο Πνεύμα
γίνεται υλικός και πνευματικός πολιτισμός για να καταλήξει στις Έννοιες,
τα εργαλεία του φιλόσοφου, του ανθρώπου που μετέχει με τη μεγαλύτε­
ρη πληρότητα στο Παγκόσμιο Πνεύμα, το πνεύμα ολόκληρης της ανθρω­
πότητας, που περνάει από γενιά σε γενιά και που δημιουργεί πολιτισμούς,
οι οποίοι βγαίνουν ο ένας μέσα από τον άλλο, προωθώντας τα πάντα σε
ολοένα και πιο υψηλό επίπεδο πνευματικότητας. Για τον Χέγκελ, η ιστο­
ί 35 

ρία είναι μια πρόοδος του Πνεύματος προς τη συνείδηση της ελευθερίας.
Αυτή η πρόοδος ξετυλίγεται μέσω του πνεύματος μεμονωμένων λαών, που
στη ιστορική τους πορεία αντικαθιστούν ο ένας τον άλλο στο βαθμό που
εκπληρώνουν την αποστολή τους, που είναι η εξυπηρέτηση του Παγκο­
σμίου Πνεύματος.
Στην ατέρμονη δραστηριότητα του Παγκοσμίου Πνεύματος υπάρχει
μια σαφής αντικειμενικότητα Επειδή όμως το Παγκόσμιο Πνεύμα μετέρ­
χεται διάφορα τεχνάσματα για να κάνει τη δουλειά του, συχνά χρησιμο­
ποιεί προσωπικά συμφέροντα και πάθη, όπως η ματαιοδοξία και ο εγωι­
σμός εκείνου του σοφού ή εκείνου του ταλαντούχου που πιστεύει πως
ενεργεί για λογαριασμό του ενώ στην πραγματικότητα είναι όργανο του
Παγκοσμίου Πνεύματος. Στο φιλοσοφικό σύστημα του Χέγκελ υπάρχει
και το άτομο και το πρόσωπο. Μόνο που κάθε άτομο και κάθε πρόσω­
πο ολοκληρώνεται σαν τέτοιο μόνο εντός του Παγκοσμίου Πνεύματος και
με την επενέργειά του. Είναι δηλαδή ασύνειδο γρανάζι ενός μηχανισμού,
που αφενός ξεπερνάει και αφετέρου εμπεριέχει το άτομο.
Η σχέση της σκέψης του Χέγκελ με την προσωκρατική και ειδικό­
τερα τη σκέψη του Ηράκλειτου είναι σαφής. Κατά κάποιον τρόπο ο
χεγκελιανισμός είναι μια ζεύξη του χριστιανισμού με την προσωκρατι­
κή «φυσική» φιλοσοφία, που επιτυγχάνεται με μια υπέρβαση του Σω­
κράτη, του δημιουργού της έννοιας του προσώπου. Αλλά και του Πλά­
τωνα, του δημιουργού της έννοιας της αρχετυπικής Ιδέας, της ιδέαςμήτρας, που έχει μεγαλύτερη σχέση με τη σκέψη του Καντ παρά με τη
σκέψη του Χέγκελ. Η Απόλυτη Ιδέα του Χέγκελ δεν είναι μια μήτρα,
ένα καλούπι, που δεν αναμιγνύεται στα του κόσμου τούτου, όπως η
πλατωνική Ιδέα, είναι η ίδια η πεμπτουσία της Ιστορίας. Η ιστορικότη­
τα κατέχει προεξάρχουσα θέση στο φιλοσοφικό σύστημα του Χέγκελ και
αποτελεί τον αποχρώντα λόγο ύπαρξης της διαλεκτικής του. Και ακρι­
βώς αυτή η ιστορικότητα απομακρύνει τελικά τη διαλεκτική του Χέγκελ
από την αφετηριακή διαλεκτική του Ηράκλειτου και την προσεγγίζει
στη διαλεκτική του Μαρξ.
Φυσικά, το Παγκόσμιο Πνεύμα κινείται πάντα διαλεκτικά, ξεπερνώντας και ενσωματώνοντας τις αντιφάσεις, που κατά κάποιον τρόπο
αποτελούν την κινητήρια δύναμή του, ή μάλλον το συνεχώς αναμμένο
μοτέρ που το σπρώχνει, σπρώχνοντας και όλους τους ανθρώπους, που
αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να υπάρ­
ξει σαν πνευματική οντότητα, σαν μέρος του Παγκοσμίου Πνεύματος,
έξω από τη συλλογικότητα και έξω από ένα κράτος που πρέπει να εί­
ναι όσο γίνεται πιο μεγάλο και ισχυρό, ας πούμε σαν την Πρωσία της
εποχής του Χέγκελ, ώστε να εγγυάται την καλή λειτουργία της συλλο136 

γικότητας. Κι εδώ αρχίζουν τα επικίνδυνα ο’ αυτή την εντελώς συναρ­
παστική πνευματική σύλληψη ενός από τα πιο δυνατά πνεύματα στην
ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού. Το κράτος, και μάλιστα το αυταρ­
χικό, μπορεί πράγματι να εγγυηθεί την καλή λειτουργία του Παγκοσμίου
Πνεύματος;
Ο Μαρξ, που σαν φιλόσοφος θα ξεκινήσει από τον Χέγκελ, πιστεύει
στην αναγκαιότητα ύπαρξης των αυτοκρατοριών. ΊΙς φαντάζεται, όμως,
στην αρχή προλεταριακές και στο τέλος αταξικές. Ο Μαρξ πιστεύει στη
συναδέλφωση όλων των λαών μέσα σε μια τεράστια, παγκόσμια, αταξι­
κή κοινωνία Πρόκειται για ένα παλιό ιδανικό, που πρωτοεμφανίζεται
με τον οικουμενικό ιουδαϊσμό και αποχτά την ηθική πληρότητά του με
τον επίσης οικουμενικό χριστιανισμό.
Όμως, και οι δύο παλιοί οικουμενισμοί θα βουλιάξουν μέσα στις
τρύπες που θα δημιουργήσουν τα κλειστά συμφέροντα, που κάποτε θα
περιχαρακωθούν στα όρια των κλειστών εθνικών κρατών. ΤΙ φταίει; Ο
Μαρξ πιστεύει πως ξέρα τι φταίει Φταίει η ταξική συγκρότηση της
κοινωνίας, που είναι συνέπεια της συγκέντρωσης των μέσων παραγω­
γής στα χέρια λίγων κεφαλαιούχων, της μικρότερης μερίδας των παρα­
γωγών. Οι άλλοι παραγωγοί, οι πολλοί, οι εργαζόμενοι, απλώς εργάζο­
νται και παράγουν για λογαριασμό των κεφαλαιούχων, που κατέχουν
τα μέσα παραγωγής. Όλοι όσοι παίρνουν μέρος στην παραγωγή, ο
καθένας με τον αναγκαίο για την παραγωγή τρόπο του, δικαιούνται το
ίδιο μοιράδι κέρδους αφού χωρίς τη συμβολή τους η παραγωγή θα ήταν
αδύνατη, λέει ο Μαρξ. Ο κεφαλαιούχος καταλαβαίνει καλά αυτή τη
μαρξιστική αλήθεια σε κάθε απεργία
Το Κεφάλαιο και η εργασία, λοιπόν, έχουν ίσα δικαιώματα Ο κε­
φαλαιούχος, όταν κι αυτός εργάζεται, έχα ίσα δικαιώματα με τους ερ­
γάτες του και δεν δικαιούται να θεωρεί προσωπική του υπόθεση το
Κεφάλαιο, που είναι κοινωνικό αγαθό, αφού προκύπτει με την εργασία
όλων. Οπως τα πρόσωπα στο χεγκελιανό σύστημα δεν κάνουν τίποτα
περισσότερο από το να συντελούν το καθένα με τον ανιδιοτελή, καθότι
ασυνείδητο και υποταγμένο στις πονηριές του Παγκοσμίου Πνεύματος
τρόπο του, στην παραπέρα αποπνευμάτωση του κόσμου, έτσι και στο
μαρξιστικό σύστημα όλοι οι εργαζόμενοι παίρνουν άμεσα ή έμμεσα μέ­
ρος σε μια παραγωγή που αφορά την επιβίωση και την προκοπή ολό­
κληρης της κοινωνίας, έξω από την οποία θα ήταν αδύνατο να υπάρ­
ξει το άτομο.
Μήπως, λοιπόν, ο Μαρξ δεν αντιστρέφει τον Χέγκελ αλλά βαδίζει
παράλληλα; Μήπως το Παγκόσμιο Πνεύμα του Χέγκελ είναι το παγκό­
σμιο πνεύμα του διεθνούς προλεταριάτου, που εγγυάται την ενότητα του
137 

παγκόσμιου πολιτισμού μέοα στην αταξική κοινωνία του μέλλοντος; Τα
παράδοξα αυτά ερωτήματα τα βάζει ο Γκέοργκ Λούκατς (1885-1971),
γόνος πλούσιας οικογένειας εβραίων εμπόρων από τη Βουδαπέστη, σε
μια σειρά δοκιμίων για τη μαρξιστική διαλεκτική και τη σχέση της με
τη χεγκ ελ ια νή γραμμένα ανάμεσα στο 1919 και το 1922, που θα εκδοθούν με το γενικό τίτλο Ιστορία και ταξική συνείδηση.
Το 1924 η Κομουνιστική (Τρίτη) Διεθνής θα απαγορεύσει την κυ­
κλοφορία αυτού του σπουδαίου έργου γιατί δεν συμφωνεί ούτε με τη
Διαλεκτική της φύσης του Ένγκελς, ούτε με τη «θεωρία της αντανά­
κλασης» του Λένιν. Ο Λούκατς, κομουνιστής «βαμμένος» που δεν επι­
θυμεί τη διαγραφή του από το κόμμα, θα προτιμήσει να αποκηρύξει το
έργο του για να ξαναμιλήσει γι’ αυτό με αγάπη μόνο μετά το θάνατο
του Στάλιν. Ωστόσο, το Ιστορία και ταξική συνείδηση, έργο οριακό για
τη μαρξιστική σκέψη, θα επηρεάσει μια μεγάλη σειρά μαρξιστών και
κυρίως τους στοχαστές της Σχολής της Φρανκφούρτης. Και, το σημα­
ντικότερο, θα εγκαινιάσει την τάση στη μαρξιστική σκέψη που θα ονο­
μαστεί νεομαρξισμός.
Ο νεομαρξισμός δεν είναι ένας αναθεωρημένος μαρξισμός, όπως
ο ρεβιζιονισμός- είναι μια απελευθέρωση της μαρξιστικής θεωρίας
από τα στενά και ασφυκτικά πλαίσια που βάζει η κομματική υπο­
χρέωση για υπεράσπιση του αγώνα του προλεταριάτου και η προ­
σκόλληση στην αυστηρότητα του «επιστημονικού σοσιαλισμού», που
αναφέρεται κυρίως στις επιστημονικές απόψεις του οικονομολόγου,
κοινωνιολόγου και ιστορικού Μαρξ και όχι στην απέραντα γοητευ­
τική σκέψη του φιλόσοφου Μαρξ, που δεν αρέσει και τόσο στους
άμοιρους φιλοσοφικής παιδείας κομματικούς. Οι οποίοι ποτέ δεν θα
καταλάβουν πως ο μαρξισμός ενδιαφέρεται για όλες τις επιστήμες,
για όλες τις τέχνες, για ολόκληρη τη φιλοσοφία· πως είναι, μ’ άλλα
λόγια, μια ολοποιητική θεωρία. Εξού και η γοητεία που ασκεί η
μαρξιστική σκέψη ακόμα και σε διανοούμενους που αρνούνται το
μαρξισμό.
Ο νεομαρξισμός, λοιπόν, είναι ένας άνετος μαρξισμός με τεράστιο
θεματολογικό εύρος και με απόψεις που συχνά ακροβατούν στην κόψη
του ξυραφιού, στα ακρότατα όρια του μαρξισμού. Κατά κανόνα, όπως
θα φανεί κι απ’ τη συνέχεια, ο νεομαρξισμός είναι ακατάλληλος για
απαίδευτους κομματικούς, παραλίγο θα έλεγα για ανήλικους.
Το Ινστιτούτο Κοινωνικής Ερευνας που ιδρύθηκε το 1923 στη Φραν­
κφούρτη εμφανίστηκε τη χρονιά αυτή σχεδόν σαν αυτονόητη και φυσι­
κή συνέπεια των ζωηρών συζητήσεων που γίνονται τότε στη Γερμανία
για τη σχέση που θα ήταν δυνατό να υπάρχει ανάμεσα στον Μαρξ, τον
138 

Χέγκελ και τον Φρόυντ. Μέσα από τις σχετικές έρευνες του Ινστιτού­
του θα δημιουργηθεί τελικά μια Σχολή σκέψης με κοινά χαρακτηριστι­
κά, που θα ονομαστεί Σχολή της Φρανκφούρτης. Η μεγάλη προσωπι­
κότητα της Σχολής και, κατά κάποιο τρόπο, ο ιδρυτής της είναι ο μαρ­
ξιστής κοινωνιολόγος και φιλόσοφος Μαξ Χορκχάιμερ (1895-1973) που
θα ασχοληθεί κυρίως μ’ αυτό που ο μαρξισμός ονομάζει εποικοδόμημα
Ο όρος προσδιορίζει μια πολιτιστική και πνευματική δομή που δεν έχει
αυτάρκεια, που δεν λειτουργεί από μόνη της αλλά στηρίζεται στην οι­
κονομική βάση, που την προσδιορίζει και την επικαθορίζει.
Ωστόσο, κατά τον Χορκχάιμερ, το εποικοδόμημα δεν είναι ένα είδος
πνευματικής συλλογικότητας, όπως θα έλεγε ο Χέγκελ, αλλά ένα άθροι­
σμα από ετερόκλητες προσωπικές και ατομικές πνευματικότητες, που η
κάθε μια συνδέεται με το δικό της τρόπο με την οικονομική βάση. θ α
μπορούσαμε να κάνουμε εδώ λόγο για έναν «μαρξιστικό ατομικισμό». Για
τον Χορκχάιμερ το άτομο παραμένει άτομο με τη δική του πνευματικό­
τητα και τα δικά του προβλήματα και μέσα στον καπιταλισμό, και μέσα
στο σοσιαλισμό, και μέσα στην προσδοκώμενη αταξική κοινωνία του μέλ­
λοντος. Η συλλσγικότητα στον τομέα της παραγωγής δεν αναιρεί την
ατομικότητα στον πνευματικό και τον ψυχολογικό τομέα
Η πόρτα για να εισχωρήσει ο φροϋδισμός στο μαρξισμό έχει ανοίξει
Στο εξής το κύριο γνώρισμα της Σχολής της Φρανκφούρτης θα είναι η
τάση να δημιουργεί αμαλγάματα μαρξισμού και φροϋδισμού σε διαφορε­
τικές κατά στοχαστή αναλογίες και με υπερβολικά μεγάλη τη φροϋδική
δόση στον Χέρμπερτ Μαρκούζε, έναν από τους διαπρεπέστερους εκπρο­
σώπους της Σχολής, και τον 'Εριχ Φρομ* και κυρίως στον Βίλχελμ Ράιχ,
που τελικά θα εγκαταλείψει και τη Σχολή και το Κομουνιστικό Κόμμα
στο οποίο ανήκε και τις ψυχαναλυτικές εταιρίες στις οποίες ήταν δια­
πρεπές στέλεχος σαν ο αγαπημένος μαθητής του Σίγκμουντ Φρόυντ και
βέβαιος διάδοχός του. Ο Βίλχελμ Ράιχ δεν χωράει πουθενά.
Ο Μαρκούζε, ο Φρομ και ο Ράιχ είναι οι κύριοι εκπρόσωποι του
φροϋδομαρξισμού, όπως θα ονομαστεί μια αυτόνομη τάση της Σχολής
της Φρανκφούρτης. Οι φροϋδομαρξιστές πιστεύουν πως οι ανατροπές
που επέφερε ο Φρόυντ στην περιοχή του ανθρώπινου ψυχισμού, αν
συνταιριαστούν με τις ανατροπές που επέφερε ο Μαρξ στο χώρο της
κοινωνικής οργάνωσης της ζωής, θα οδηγήσουν στην πλήρη και ολική
επανάσταση, κι από μέσα κι από έξω. Πάρα πολύ κοντά τους βρίσκε­
ται και ο «πάπας» του σουρεαλισμού Αντρέ Μπρετόν, που μάταια θα
επιχειρήσει και αυτός να πείσει τους κομουνιστές πως έχουν κάθε λόγο
να επιζητούν την αλλαγή του ανθρώπου και από τα μέσα, με τη βοή­
θεια του σταθερά «επαναστατημένου» υποσυνείδητου.
139 

Όλα αυτά θα θεωρηθούν αστικός ατομικισμός από τους ορθόδοξους
μαρξιστές. Ο μεγάλος Χορκχάιμερ δεν θα καταφέρει να τους πείσει πως
ο έτσι κι αλλιώς αναπόφευκτος ατομικισμός δεν αναιρεί τη συλλογικότητα Αντίθετα, κάνει τη συλλογικότητα πιο ενσυνείδητη, έτσι που τα
μέλη της ομάδας διαφυλάγουν την προσωπικότητά τους και παύουν να
είναι πρόβατα, που βελάζουν όλα μαζί με τον ίδιο τρόπο. Ο αγελαίος
άνθρωπος είναι ο κύριος εχθρός των στοχαστών της Σχολής της Φραν­
κφούρτης. Η οποία θα δώσει στο νεομαρξισμό ένα εύρος που δεν θα
το γνωρίσει ο γερμανικός νεομαρξισμός μετά τη διάλυση της Σχολής το
1971, με την αναχώρηση από τη Φρανκφούρτη του Γύργκεν Χάμπερμας, του τελευταίου της ηγέτη, που θα διαδεχτεί τον προτελευταίο,
Τέοντορ Αντόρνο.
Στις παρυφές της Σχολής της Φρανκφούρτης κινείται και ο Βάλτερ
Μπένγιαμιν (1892-1940), φιλόσοφος, αισθητικός και κριτικός της τέ­
χνης, που θα αυτοκτονήσει για να μην πέσει στα χέρια των γερμανών
ναζιστών όταν επιχειρεί να περάσει τα σύνορα Γαλλίας- Ισπανίας το
1940. Αυτός ο σταθερά εκτός ορίων στοχαστής, ένας από τους μεγαλύ­
τερους του αιώνα μας, είναι και μαρξιστής, και φροϋδιστής, και μετα­
φυσικός, και πεσιμιστής. Κάθε σελίδα του είναι και μια ηφαιστειακή
έκρηξη της υπερφορτωμένης με αγωνία κάθε είδους συνείδησής του. Κατά
κάποιον τρόπο ο πολύπλοκος και πολύτροπος προβληματισμός του Γερμανοεβραίου Βάλτερ Μπένγιαμιν είναι κάτι σαν πλήρης σύνοψη των
προβλημάτων του αιώνα μας, όπως αυτά ανακλώνται κυρίως στην τέ­
χνη. Ο Μπένγιαμιν, πριν απ’ το κάθε τι, είναι ένας πολύ μεγάλος αι­
σθητικός, που αντιμετώπιζα τα κοινωνικά προβλήματα σαν να ήταν και
αυτά αισθητικά.
Επίγονος της γονιμότατης Σχολής της Φρανκφούρτης είναι και ο
δικός μας Παναγιώτης Κσνδύλης, ο διεθνώς γνωστός και διαπρεπέστε­
ρος μαζί με τον Νίκο Πουλαντζά έλληνας νεομαρξιστής. Νεομαρξιστής
είναι επίσης και ο οξυδερκέστατος κοινωνιολόγος Κωνσταντίνος Τσου­
καλάς. (Οι εκδοτικοί οίκοι «θεμέλιο» και «Παπαζήσης» έχουν μια εξαδίκευση στα νεομαρξιστικά κείμενα).
Αν ο γερμανικός νεομαρξισμός χαρακτηρίζεται από τις στενές του
σχέσεις με το φροϋδισμό, ο γαλλικός είναι επηρεασμένος, άλλοτε πε­
ρισσότερο και άλλοτε λιγότερο, από τον υπαρξισμό. Ακόμα και ο Ανρί
Λεφέβρ, «ο μαρξιστής της καθημερινότητας» και η μεγάλη προσωπικό­
τητα του γαλλικού νεομαρξισμού, είναι σαφώς επηρεασμένος από τον
υπαρξισμό. Για τον Λεβίέβρ δεν θα ήταν δυνατό να εμφανιστεί στο μέλ­
λον «ο ολοκληρωμένος άνθρωπος», ο μη αλλοτριωμένος άνθρωπος πρώ­
τον, αν δεν εκπληρωθούν οι κοινωνικοοικονομικοί όροι, όπως αυτοί
140 

ορίζονται από το μαρξισμό και, δεύτερον, αν ο κάθε άνθρωπος χωρι­
στά δεν συνειδητοποιήσει κάποια πράγματα στο καθαρά προσωπικό
επίπεδο. Πρέπει να μάθουμε να ξεχωρίζουμε το κοινωνικό από το προ­
σωπικό και να μην τα ζητάμε όλα είτε από τη συλλογικότητα μόνο είτε
από την ατομικότητα μόνο. Τα δύο επίπεδα είναι σαφώς αλληλοεξαρτημένα και ο κόσμος δεν πρόκειται να αλλάξει αν η δουλειά δεν γίνει
ταυτόχρονα και στα δυο. Ο Λεφέβρ, με το βαθύ ουμανισμό του, θα
επηρεάσει ουσιαστικά το σύγχρονο μη δογματικό μαρξισμό και θα μας
κάνει να καταλάβουμε πως ο μαρξισμός εκτός από κοσμοθεωρία (από­
πειρα ερμηνείας των του κόσμου γενικά) είναι και βιοθεωρία (προσπά­
θεια οικειοποίησης σε προσωπικό επίπεδο της κοσμοθεωρίας, εναρμό­
νιση της προσωπικής ζωής με μια συγκεκριμένη κοσμοθεωρία).
Ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ στο Υλισμός και επανάσταση, έργο γραμμένο το
1949, χαρακτηρίζει τον ιστορικό υλισμό μύθο, αν και αναγνωρίζει την
αξία και τη σημασία της επανάστασης, που την αντιμετωπίζει όμως
καθαρά υπαρξιστικά, σαν κίνηση προς την απόλυτη ελευθερία Ωστόσο,
το 1960 με την Κριτική του διαλεκτικού λόγου θα κάνει τη μεγάλη
στροφή και θα γίνει ένας από τους πιο δραστήριους νεομαρξιστές, παραμένοντας ωστόσο ο «πάπας» του αθεϊστικού υπαρξισμού που ήταν
και παλιότερα Η συμπάθεια του Σαρτρ προς τον Μάο ήταν σαφής και
δηλωμένη.
Αντίθετη είναι η κίνηση του Μωρίς Μερλώ-Ποντύ, που στο Ανθρω­
πισμός και τρομοκρατία, έργο γραμμένο το 1947, όχι μόνο εμφανίζε­
ται σαν μαρξιστής, αλλά αντιμετωπίζει την επαναστατική βία σαν ένα
αναγκαίο συμπλήρωμα του ανθρωπισμού. Ο επαναστάτης είναι ένας
ένοπλος ανθρωπιστής που επιτίθεται κατά ανθρώπων που παριστάνουν
τους ανθρωπιστές, ίσα ίσα για να μην καταλάβουμε πόσο βαθιά απάν­
θρωποι είναι Ωστόσο, ο υπαρξιστής και νεομαρξιστής Μερλώ-Ποντύ θα
απομακρυνθεί από το μαρξισμό χωρίς να πάψει να είναι επαναστάτης
όταν διαπιστώσει πως η σταλινική τρομοκρατία δεν δημιουργεί ανθρω­
πισμό αλλά επιτείνει την παραδοσιακή απανθρωπιά των πονηρών που
ισχυρίζονται πως ενεργούν βίαια για το καλό του ανθρώπου. Είναι πολύ
κρίμα που αυτός ο εξαιρετικά σύνθετος και οξύνους στοχαστής, ένας
βαθιά επαναστατημένος άνθρωπος, θα πεθάνει σε ηλικία μόλις 53 ετών,
το 1961.
Η περίπτωση του Αλμπέρ Καμύ έχα κάποιες αναλογίες μ’ αυτή του
Μερλώ-Ποντύ. Κομουνιστής όταν ζούσε στην πατρίδα του την Αλγερία
με την ιοπανίδα μητέρα του (ο φτωχός πατέρας του, γάλλος γηγενής της
Αλγερίας, θα σκοτωθεί στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο), στη συνέχεια
θα απομακρυνθεί αλλά όχι εντελώς από το μαρξισμό, θα πλησιάσα αλλά
141 

όχι εντελώς το χριστιανισμό και θα φλερτάρει μόνιμα με τον υπαρξισμό
χωρίς να γίνει ποτέ ένας «καθαρός» υπαρξιστής. Σπαραχτικός και βαθύ­
τατα αγωνιακός άνθρωπος ο Αλμπέρ Καμύ, μαζί με τον Βάλτερ Μπένγιαμιν θα εκπροσωπούν με τον πιο σαφή και καθαρό τρόπο την ταραγ­
μένη σκέψη του 20ού αιώνα Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος, το πιο
μεγάλο έργο του στον τομέα της πολιτικοφιλοσοφικής σκέψης επιζεί για
να μας θυμίζει πως ο γνήσιος επαναστάτης, ο γεννημένος θα λέγαμε επα­
ναστάτης, είναι μια «ηρωική και πένθιμη» μορφή, που μισεί όσο τίποτα
τους χαζοχαρούμενους και ψευτοαιαόδοξους και που διαρκώς χτυπιέται
με τα μίζερα ανθρωπάκια που λεν αδιάκοπα ψέματα στους εαυτούς τους
με την ελπίδα πως διά της «ψευδούς συνειδήσεως» θα μπορέσουν να
πνίξουν την υπαρξιακή τους αγωνία
Ψευδή ονομάζει η ψυχολογία την έτσι διαμορφωμένη από ποικίλους
φόβους και κυρίως από τον υπέρτατο φόβο του θανάτου συνείδηση, ώστε
ο άνθρωπος να αφομοιώνει τόσο καλά το ψέμα, που να το αντιλαμβά­
νεται σαν αλήθεια, παραμένοντας ειλικρινής. Η ειλικρινής πίστη στο θεό
είναι μια κατάληξη ψυχικών διεργασιών που τελούνται με τους ψυχι­
κούς μηχανισμούς της ψευδούς συνειδήσεως. Η «καθαρή» αλήθεια δεν
αντέχεται. Χρειάζεται αραίωμα, νέρωμα για να την καταπιεί κανείς χωρίς
να «δηλητηριαστεί από καθαρή αλήθεια». Ο Καμύ είναι ένας από τους
λίγους που μπόρεσαν να αντέξουν την αλήθεια αδιαφορώντας για τις
καταστροφικές συνέπειες. Πολύ κρίμα και γι’ αυτόν, που όπως και ο
Μερλώ-Ποντύ θα πεθάνει νέος, 47 ετών, σε αυτοκινητικό δυστύχημα
το 1960.
Ο Ροζέ Γκαρωντύ, διαπρεπής κλασικός μαρξιστής μέχρι το 1960, θα
περάσει αυτή τη χρονιά σε ένα πολύ άνετο νεομαρξισμό, που ερευνά
κατά προτεραιότητα τις πιθανές κρυφές σχέσεις του μουσουλμανισμού
με το μαρξισμό. Ο αντισταλινισμός αλλά και η εξαιρετικά τολμηρή ενα­
σχόλησή του με τον κορανικό «σοσιαλισμό» θα του στοιχίσει τη δια­
γραφή από την Κεντρική Επιτροπή του Κομουνιστικού Κόμματος Γαλ­
λίας το 1970. Έκτοτε, ο ακόμα πιο άνετος τώρα πλέον Γκαρωντύ δεν
θα διστάσει να δηλώσει μουσουλμάνος, περισσότερο για να σοκάρει παρά
γιατί πράγματι έγινε μουσουλμάνος. Η αγάπη του για τους Αραβες θα
τον οδηγήσει σε έναν έντονα στρατευμένο αντισιωνισμό.
Τα τελευταία χρόνια ο Γκαρωντύ ασχολείται σχεδόν αποκλειστικά
με τη συλλογή τεκμηρίων για να αποδείξει πως το Ολοκαύτωμα είναι
άλλη μια πονηρή επινόηση των σιωνιστών (εθνικιστών) Εβραίων και όχι,
βέβαια, όλων των Εβραίων, προκειμένου να υπερτονίσουν τα δικά τους,
βεβαιωμένα δεινά και να υποβαθμίσουν τις συνέπειες που είχε η εφαρ­
μογή της ναζιστικής βαρβαρότητας και σε άλλους λαούς και κυρίως στους
142 

κομουνιστές. Κάνουν πως ξεχνούν οι σιωνιστές πως ο υπ’ αριθμόν ένα
εχθρός του Χίτλερ δεν ήταν οι Εβραίοι, αλλά οι κομουνιστές. Και ότι
οι Εβραίοι τράβηξαν όσο φρικτά τράβηξαν γιατί οι μισοί ήταν μαρξι­
στές και οι άλλοι μισοί τραπεζίτες και μεγαλοτραπεζίτες, κεφαλαιούχοι
και μεγαλοκεφαλαιούχοι, που εμπόδιζαν την άνοδο των μικροαστών, που
εκπροσωπούσε ο Χίτλερ, στην «ανώτερη τάξη».
Ο Λουί Αλτουσέρ και ο μαθητής του Νίκος Πουλαντζάς θα έχουν
μια πολύ γόνιμη και παραγωγική ιδέα, που θα δώσει στο νεομαρξισμό
μια εξαιρετικά μοντέρνα διάσταση. Αφού ο Μαρξ δεν είναι μόνο οικο­
νομολόγος, ή μόνο κοινωνιολόγος, ή μόνο ιστορικός, ή μόνο φιλόσοφος,
αλλά ένας αριστοτελικού τύπου πανεπιστήμονας όμοιος του οποίου έχει
να εμφανιστεί στην ιστορία του ανθρωπίνου πνεύματος από τον καιρό
του Αριστοτέλη, δεν μπορεί παρά να συνυπάρχουν στη σκέψη του πε­
ρισσότερες από μια διαστάσεις, έστω και αν η μία, η οικονομική, είναι
η κυρίαρχη. Ο στρουκτουραλισμός (δομισμός) του μεγάλου εθνολόγου
Κλωντ Λεβί-Στρως, γόνου της εβραϊκής οικογένειας των μεγαλοβιομηχάνων και εμπόρων που φτιάχνει τα μπλου τζιν Λιβάις (Λεβί στα γαλ­
λικά), θα τους προμηθεύσει το αναγκαίο οργανωτικό πλαίσιο για να
αναπτύξουν την πιο γοητευτική παραλλαγή του νεομαρξισμού, το στρου­
κτουραλιστικό μαρξισμό.
Όπως σε οποιαδήποτε δομή, υλική ή πνευματική, συνυπάρχουν πολλά
δομικά υλικά, απολύτως αναγκαία στην κατασκευή της, έτσι και στο
μαρξισμό, αν τον δεις σαν κλειστή δομή, συνυπάρχουν πολλά επιμέρσυς
στοιχεία που όχι μόνο δεν αναιρεί το ένα το άλλο αλλά το καθένα εί­
ναι αναγκαίο για την καλή λειτουργία όλων των άλλων και κυρίως του
κυρίαρχου. Μπορεί στην οικοδομή κυρίαρχο στοιχείο να είναι οι κολό­
νες του μπετόν-αρμέ, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως μπορούμε να κατοι­
κήσουμε μέσα σε κολόνες χωρίς τούβλα και χωρίς στέγη, που είναι μόνο
δύο από τα πολλά δομικά στοιχεία που έχει μια κατοικήσιμη οικοδομή.
Μπορεί στο μαρξισμό το κυρίαρχο δομικό στοιχείο να είναι η οικονο­
μία, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως μπορούμε να υπάρξουμε μέσα σε έναν
κόσμο αποτελούμενο αποκλειστικά από βιομηχανίες και χρηματιστήρια
Μόνο σε τελική ανάλυση είναι κυρίαρχη σε μια κοινωνία η οικονομική
της βάση, όπως μόνο σε τελική ανάλυση είναι κυρίαρχος σε μια οικο­
δομή ο φέρων (το βάρος) σκελετός του μπετόν-αρμέ.
Η φράση του Αλτουσέρ «σε τελική ανάλυση» θα γίνει το σήμα κατατεθέν ολόκληρου του νεομαρξισμού. Γιατί, αυτό ακριβώς είναι ο νεομαρ­
ξισμός: ένας μαρξισμός που μόνο σε «τελική ανάλυση» παραπέμπει για
στήριξη στην οικονομική βάση τα πολλά και ετερόκλητα που υπάρχουν
πάνω της και που αποτελούν στοιχεία του εποικοδομήματος. Το επακο143 

δόμημα, λοιπόν, δεν είναι μηχανιστικά συνδεδεμένο με τη βάση αλλά δια­
τηρεί τη σχετική αυτονομία του. Αν σε μια οικοδομή θελήαω να αλλάξω
την εσωτερική διευθέτηση των χώρων, μπορώ να το κάνω εύκολα αρκεί
να μη θίξω το σύστημα στήριξης, το μπετόν-αρμέ.
Ποιος θα μπορούσε να αμφισβητήσει τις καταφάνερες και αυταπό­
δεικτες αλήθειες του μαρξιστικού στρουκτουραλισμού; Μπορεί να είναι
λιγάκι μηχανιστικές, όμως είναι ολοστρόγγυλα λογικές, και τούτο άσχετα
με την επί προσωπικού επιπέδου τρέλα του Λουί Αλτουσέρ και την για
προσωπικούς λόγους αυτοκτονία του Νίκου Πουλαντζά. Ίσα ίσα, η
συμπεριφορά τους επί προσωπικού επιπέδου επιβεβαιώνει με τρόπο
τραγικό τη σχετική αυτονομία του εποικοδομήματος. Για τους χοντρο­
κέφαλους διώκτες των μαρξιστών θα μπορούσαμε να πούμε το βλακωδώς αυτονόητο: επί προσωπικού επιπέδου ένας μαρξιστής αντιμετωπί­
ζει τα ίδια ακριβώς προβλήματα που αντιμετωπίζουν όλοι! Κι έτσι ερ­
χόμαστε και πάλι στην αφετηρία του νεομαρξισμού, τη σκέψη του Μαξ
Χορκχάιμερ και τ ψ επιμονή του στο άτομο.
Ο γερμανικός νεομαρξισμός, που αξιοποιεί όχι μόνο τη σκέψη του
Γερμανού Μαρξ αλλά και την εξαιρετικά πλούσια γερμανική φιλοσο­
φική παράδοση, και ο γαλλικός νεομαρξισμός που αξιοποιεί τις κατ’
εξοχήν γαλλικές επιστήμες της κοινωνιολογίας και της πολιτειολογίας,
συμπληρώνονται με τον εκρηκτικό ιταλικό νεομαρξισμό, που θα έχει
και τις σοβαρότερες συνέπειες στψ πολιτική δράση των κομουνιστι­
κών κομμάτων, κυρίως του ιταλικού, που από τον πόλεμο και μετά,
με τον Παλμίρο Τολιάτι, θα είναι φανερά νεομαρξιστικό.
Αν θεωρήσουμε τον μέχρι μυελού οστέων Ιταλό Αντόνιο Λαμπριόλα
(1843-1904) όχι μόνο σαν τον πρώτο ρεβιζιονιστή αλλά και σαν τον
πρώτο νεομαρξιστή πριν από τ ψ εμφάνιση του όρου, τότε καταλήγου­
με σε ένα απλουστευτικό μεν αλλά βεβαιωμένο από τ ψ πράξη συμπέ­
ρασμα: ο καλύτερος τόπος για να φυτρώσει ο σπόρος του νεομαρξισμού
με φυσικό τρόπο είναι οι γύρω από τη Μεσόγειο εύκρατες περιοχές.
Εδώ, η αυστηρότητα του κλασικού μαρξισμού, η σοβαρότητα του γερ­
μανικού νεομαρξισμού, η δαιδαλώδης κομψότητα του γαλλικού νεομαρ­
ξισμού είναι όλα ελάχιστα λειτουργικά. Εδώ, ο νεομαρξισμός είναι κυ­
ρίως αισθητικής τάξεως και τον υπηρετούν κατά κύριο λόγο καλλιτέ­
χνες και διανοούμενοι με έντονη και ακατάσχετη ροπή προς τ ψ τέχνη
μάλλον παρά προς τ ψ επιστήμη· σαν αυτούς που είχαν συγκεντρωθεί
εδώ σε μας πριν από τη χούντα στο περιοδικό Επιθεώρηση Τέχνης,
νεομαρξιστικό χωρίς να το ξέρει και χωρίς να το επιδιώκει (Αν σας
ενδιαφέρει, που δεν το νομίζω, απ’ αυτό το περιοδικό άρχισα κι εγώ
τ ψ καριέρα μου σαν αριστερός γραφιάς).
144 

Ο Ναπολιτάνος Μπενεντέτο Κρότσε (1886-1952), ο αυτοδίόακτος
φιλόσοφος, η πιο σημαντική μορφή του ιταλικού πνεύματος το πρώ­
το μισό του αιώνα μας, ο άνθρωπος που αρνήθηκε να πάρει δίπλωμα
μην τυχόν και του ’ρθει κάποτε να διδάξει στο πανεπιστήμιο, ο Με­
γάλος Ιταλός όπως τον λεν οι Ιταλοί, ο Απόστολος της Ελευθερίας, ο
μια ζωή μοναχικός άνθρωπος που θα συγκεντρώσει γύρω του ολόκληρη
την προοδευτική Ιταλία στη διάρκεια του φασισμού, ο πολίτης που
τον σεβάστηκε ακόμα και ο υπ’ αριθμόν ένα εχθρός του, ο Μουσολίνι, ο πλούσιος γαιοκτήμονας του ιταλικού νότου που θα ξοδέψει τη
μισή του περιουσία για να φκιάξει μια από τις πιο μεγάλες ιδιωτικές
βιβλιοθήκες που θα μπορούσε κανείς να βρει στον κόσμο, αυτή η
πραγματικά σεβάσμια, πατριαρχική μορφή που θα επιβάλει το ήθος
της στους πάντες, για ένα διάστημα όχι μόνο θα φλερτάρει με το
μαρξισμό, όπως λέει ίδιος στην αυτοβιογραφία του, μια από τις πιό
σεμνές και τίμιες αυτοβιογραφίες που γράφηκαν ποτέ, αλλά θα βοη­
θήσει ενεργητικά τους ιταλούς μαρξιστές να επισημάνουν τη σχέση του
Μαρξ με τον Χέγκελ^
Ο Κρότσε είναι ένας από τους πιο μεγάλους χεγκελιανούς φιλόσο­
φους, μια αναμφισβήτητη αυθεντία στη μελέτη του έργου του Χέγκελ,
και τον ενδιαφέρει ο καθένας που ενδιαφέρεται για το μεγάλο του
δάσκαλο. Συνεπώς και οι μαρξιστές. Που θα βρουν στο πρόσωπό του
έναν απροσδόκητο σύμμαχο, που αν και από το περιθώριο θα δώσει
κύρος στον ιταλικό νεομαρξισμό. Ό,τι αγαπάει ο Κρότσε οφείλουν να
το αγαπούν όλοι οι Ιταλοί. Είναι απίστευτο το κύρος αυτού του πολύ
μεγάλου ουμανιστή, όχι μόνο ανάμεσα στους ιταλούς διανοούμενους αλλά
και σ’ ολόκληρο τον ιταλικό λαό. Πληθωρικός αλλά μοναχικός από αγάπη
για την ελευθερία και μόνιμα θλιμμένος εξαιτίας της αδυναμίας για
παραπέρα εξανθρωπισμό του ανθρώπου όπως δείχνει η φασιστική χυ­
δαιότητα που καθημερινά βλέπει γύρω του, ο Μπενεντέτο Κρότσε ήταν
και παραμένει η προσωποποίηση της εθνικής συνείδησης της εξόχως
μεσογειακής και απροσδόκητης στα πάντα Ιταλίας.
Ο Γκαλβάνο ντέλλα Βόλπε (1895-1968) θα ανακαλύψει το μαρξι­
σμό σχεδόν χωρίς να το επιδιώξει, σιγά σιγά, μετά το Δεύτερο Παγκό­
σμιο Πόλεμο. Αρχίζοντας την επιστημονική του καριέρα σαν ακαδημαϊκός
επιστημολόγος, ο ντέλλα Βόλπε θα καταλάβει κάποτε πως οι φιλοσο­
φικές προεκτάσεις των επιστημονικών εννοιών (αυτό είναι το αντικεί­
μενο της επιστήμης που ονομάζεται επιστημολογία) συχνά ακολουθούν
μια αυτόνομη πορεία πέρα από την επιστήμη. Η οποία μπορεί μεν να
είναι αντικειμενική, όμως οι εξαρτήσεις της και οι συνέπειες των ερευ­
νών της είναι ταξικά καθορισμένες.
145 

Η λέξη ελευθερία, για παράδειγμα, μπορεί να γίνει αντικείμενο με­
λέτης του επιστήμονα φιλόλογου. Ο οποίος, παρακολουθώντας την ιστο­
ρία της λέξης και τη διαφοροποίηση του εννοιολογικού της περιεχομέ­
νου εύκολα καταλήγει στο συμπέρασμα πως η ελευθερία είναι μια πολύ
ελαστική έννοια, που ο καθένας την καταλαβαίνει όπως τον βολεύει
Γιατί, λοιπόν, μια τόσο σοβαρή έννοια δεν μπορεί να έχει ένα σταθερό
περιεχόμενο και ο Μαρξ την αντιλαμβάνεται τόσο διαφορετικά από τον
Ρόυσσώ; Μα, διότι παίρνει το περιεχόμενό της από το κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον που υπηρετεί Λέμε συνήθως πως η δική μου ελευθε­
ρία τελειώνει εκεί που αρχίζει η ελευθερία του άλλου. 'Ομως, ποιος ορίζει
αυτά τα όρια, με βάση ποιους επιστημονικούς κανόνες μπορούμε να τα
προσδιορίσουμε;
Η λέξη ελευθερία, λοιπόν, έχει ένα μεταβαλλόμενο, διαλεκτικό ενναολσγικό περιεχόμενο εξαρτημένο από το κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον
μέσα στο οποίο χρησιμοποιείται. Συνεπώς, θα μπορούσε κάλλιστα να
υπάρχει και μια κομουνιστική ελευθερία, λέει ο ντέλλα Βόλπε. Οι φιλε­
λεύθεροι δεν είναι οι αποκλειστικοί «ιδιοκτήτες» της λέξης ελευθερία
Η ζεύξη της επιστημολογίας με το μαρξισμό που επιχειρεί ο ντέλλα Βόλπε
θα προσφέρει πολλά στο νεομαρξισμό και θα μας κάνει να κατανοή­
σουμε καλύτερα γιατί η επιστήμη δεν είναι ποτέ «αθώα».
Η μελέτη των βιβλίων του μαρξιστή επιατημολόγου Ευτύχη Μπιτσάκη εδώ σε μας βοηθάει πολύ στο να καταλάβει κανείς πως ο ρόλος
των επιστημόνων είναι και αυτός ταξικός· ακόμα και εκείνων των επι­
στημόνων που κόπτονται για την επιστημονική τους αθωότητα και
ανιδιοτέλεια Που μπορεί και να υπάρχει στο επίπεδο της εργαστηρια­
κής έρευνας, αλλά χάνεται αυτομάτως μόλις τα αντικειμενικά επιστη­
μονικά συμπεράσματα έρθουν σε επαφή με τον ταξικό οικονομιομό. Ο
ιδεαλιστής Μπενεντέτο Κρότσε μάταια αναζητούσε την αθωότητα του­
λάχιστον στην επιστήμη. Τίποτε δεν μπορεί να είναι αθώο σε έναν κό­
σμο βαθύτατα αλλοτριωμένο.
Η πολύ μεγάλη μορφή του ιταλικού και του ευρωπαϊκού νεομαρξι­
σμού είναι ο Αντόνιο Γκράμσι (1891-1937), συνιδρυτής μαζί με τον
Παλμίρο Τολιάτι του Κομουνιστικού Κόμματος Ιταλίας. Αυτός ο σπου­
δαίος άνθρωπος θα πεθάνει φυματικός σε ηλικία 46 ετών, λίγες μέρες
μετά την αποφυλάκισή του για λόγους υγείας. Το φασιστικό καθεστώς
αποφάσισε να τον κλείσει στη φυλακή το 1926 «προκειμένου να κλεί­
σει το στόμα του για 20 χρόνια», όπως είπε κυνικότατα ο εισαγγελέας.
Καταδικάστηκε πράγματι σε 20 χρόνια φυλάκιση αλλά ο εισαγγε­
λέας διαψεύσθηκε διπλά. Πρώτον γιατί δεν ολοκληρώθηκε ο χρόνος της
φυλάκισης αφού πέθανε το ενδέκατο έτος της, και δεύτερον διότι ο
146 

Γκράμσι, που καταγόταν από τη Σαρδηνία και που σπούδασε με υπο­
τροφία στο από παράδοση προοδευτικό Τορίνο, φιλοσοφία, φιλολογία
και ιστορία, ναι μεν έκλεισε το φοβερό του στόμα όταν οι φασίστες
τον έβαλαν στη φυλακή, έπιασε όμως τη γραφίδα και έγραψε εκεί μέσα
τα περίφημα «33 τετράδια της φυλακής».
Τα τετράδια θα αρχίσουν να εκδίδονται σταδιακά 10 χρόνια μετά
το θάνατό του, από το 1947 και μετά. Έκπληκτοι οι μαρξιστές του
κόσμου όλου θα βρεθούν μπροστά σε μια ολοκληρωμένη πολιτική μαρ­
ξιστική θεωρία, στην οποία αναπτύσσονται οι προϋποθέσεις για να
υπάρξει δυνατότητα για την κατάληψη της εξουσίας από το προλετα­
ριάτο στψ αναπτυγμένη Δύση, με τρόπο ειρηνικό.
Το βασικό σ’ αυτή τη θεωρία είναι η αντικατάσταση του όρου «δι­
κτατορία του προλεταριάτου» με τον όρο «ηγεμονία του προλεταριά­
του». Στη Δύση, το προλεταριάτο δεν μπορεί να ασκήσει εξουσία αφού
είναι δύσκολο να τ ψ καταλάβει· μπορεί όμως να ηγεμονεύσει τόσο το
ίδιο μέσα από το κόμμα του, με τ ψ ανάπτυξη κοινωνικών και οικονο­
μικών δραστηριοτήτων, όσο και με τους πολλούς μαρξιστές διανοούμε­
νους. Οι μαρξιστές διανοούμενοι, λέει ο Γκράμσι, με τη σοβαρότητα και
τ ψ κατάρτισή τους, πρέπει να γίνονται ολοένα και περισσότερο απα­
ραίτητοι στη δημοκρατική αστική κοινωνία, που δεν μπορεί να τους
αποκλείσει από τ ψ πολιτική, τ ψ επιστημονική και τ ψ πνευματική ζωή
αν θέλει να παραμείνει δημοκρατική.
Σ τψ Ιταλία το αστικό κράτος δεν θα μπορέσει να βγάλει στο περι­
θώριο τους αριστερούς διανοούμενους και το Κομουνιστικό Κόμμα Ιτα­
λίας θα αναπτυχθεί ταχύτατα μετά τον πόλεμο. Σ τψ Ελλάδα όμως θα
τους εξαφανίσει διά των «πιστοποιητικών κοινωνικών φρονημάτων»
αρχίζοντας τ ψ εκκαθάριση τότε ακριβώς, το 1947, που πρωτοεμφανίζονται οι ανησυχητικές μεν για τους αστούς αλλά πολύ «δροσερές», πολύ
ιταλικές θα λέγαμε, ίσως και ελληνικές κατά γεωγραφική προέκταση,
απόψεις του Γκράμσι. Ο ιταλός διανοούμενος και πολιτικός ηγέτης θα
ανοίξει τα μάτια στους φασίζοντες έλληνες ψευτοδημοκράτες. θ α τους
μάθει πως ο νους είναι όπλο πολύ πιο αποτελεσματικό από εκείνα που
μπορεί να χειριστεί εύκολα ο κάθε ηλίθιος.
Αλλο, λοιπόν, κυρίαρχη και άλλο διευθύνουσα τάξη, κατά τον Γκράμσι
Η κυρίαρχη, κυριαρχεί στψ οικονομική βάση, η διευθύνουσα κυριαρχεί
στο εποικοδόμημα, που με τον Γκράμσι θα αποκτήσει και πολιτική ση­
μασία Φυσικά, η κυρίαρχη τάξη κάνει ό,τι μπορεί, και μπορεί πολλά
πληρώνοντας καλά, είτε άμεσα είτε έμμεσα, για να έχει τους δικούς της
διανοούμενους, που διανοούνται κατά πώς υπαγορεύει η τσέπη τους και
όχι η συνείδησή τους ή η γνώση τους. Ο κόσμος είναι γεμάτος από τέ147 

tout «όργανα της σκέψης» που ελάχιστα διαφέρουν από τα «όργανα της
τάξης». Αυτούς τους διανοούμενους ο Γκράμσι τους ονομάζει οργανικούς.
Υπάρχουν, όμως, και οι λειτουργικοί Είναι εκείνοι που κάνουν αυτό που
πιστεύουν πως πρέπει να κάνουν και δεν σπεύδουν στο δημόσιο ή σε όποιο
άλλο ταμείο να εξαργυρώσουν την υστερόβουλη γνώση τους.
Οι μαρξιστές διανοούμενοι είναι εξ ορισμού λειτουργικοί. Εκτός,
βέβαια, και αν διανοούνται κατ’ ανάθεσιν από τους εργολάβους της
κομματικής σκέψης κομματικούς γραφειοκράτες ή, ακόμα χειρότερα, αν
υπηρετούν την εγκαταστημένη στην εξουσία κομματική γραφειοκρατία
κατά πώς ταιριάζει σ’ εκείνη και όχι στο μαρξισμό. Χώρια αυτοί που
το παίζουν μαρξιστές διανοούμενοι, ίσα ίσα για να γίνουν οργανικοί
διανοούμενοι σε ένα κομουνιστικό καθεστώς. Ο Αντόνιο Γκράμσι είναι
ένας από τους πρώτους αντισταλινικούς διανοούμενους και πολιτικούς
ηγέτες, όπως και ο φίλος του Παλμίρο Τολιάτι. Το Κομουνιστικό Κόμ­
μα Ιταλίας θα είναι αντισταλινικό, αλλά όχι κραυγαλέα, από της ιδρύσεώς του.
Βέβαια, το προλεταριάτο πουθενά στον κόσμο δεν πήρε ακόμα την
εξουσία κατά πώς προτείνει ο Γκράμσι και μάλλον δεν θα την πάρει
ποτέ μ’ αυτόν τον πολύ άνετο, ιταλικό τρόπο. Δεν έχει σημασία Σημα­
σία έχει η καινοφανής και πολύ χρήσιμη στη μαρξιστική πολιτική θεω­
ρία γκραμσιανή έννοια της ηγεμονίας, που μπορεί εύκολα να παίξει
παιδαγωγικό, αν όχι και πολιτικό ρόλο. Σημασία έχει επίσης η γκραμσιανή άποψη για τον πολιτικό ρόλο των διανοούμενων γενικά και ειδι­
κά για την υποχρέωσή μας να ψάχνουμε, να βρίσκουμε και να διαπο­
μπεύουμε τόσο τους «δικούς» μας οργανικούς διανοούμενους, όσο και
τους άλλους, του «ταξικού εχθρού», που είναι και οι περισσότεροί Τα
κομουνιστικά κόμματα δεν πληρώνουν καλά. Αυτό το ξέρουν καλά όλοι
οι κομματικοί οργανικοί διανοούμενοι, που κάποτε εγκατέλειψαν τον
εργοδότη τους, το κόμμα, και πήγαν να βρουν καλύτερο εργοδότη ως
οργανικοί διανοούμενοι στην ελεύθερη αγορά εργασίας.
Όσο για τους αξιοσέβαστους λειτουργικούς διανοούμενους, φιλελεύ­
θερους και μαρξιστές, γιατί υπάρχουν και φιλελεύθεροι λειτουργικοί
διανοούμενοι, οι μεν φιλελεύθεροι τα βολεύουν διότι εύκολα συγχέονται
με τους οργανικούς που υπηρετούν το σύστημα δολίως, οι δε αριστεροί
συνήθως βολοδέρνουν και κάποτε πεθαίνουν «πτωχοί μεν, πλην τίμιοι»,
όπως στα φτηνά μελοδράματα
Στον τομέα της πολιτικής οικονομίας θα διαπρέψουν κυρίως οι άγγλα νεομαρξιστές και εντελώς ιδιαίτερα η Τζόαν Ρόμπινσον (1903-1983),
καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ, μαθήτρια και συνεργάτιδα του «ιερού τέρατος» της αστικής πολιτικής οικονομίας Τζων Μέι148 

ναρντ Κέυνς (1883-1946), του ανθρώπου που θα δείξει πως οι αυτο­
ματισμοί της ελεύθερης οικονομίας της αγοράς είναι εντελώς ακατάλ­
ληλοι για τη μείωση της ανεργίας, που είναι το σταθερά ζητούμενο όχι
μόνο στη σοσιαλιστική, αλλά και στη φιλελεύθερη οικονομία Που ούτε
αυτή θα επιθυμούσε να υπάρχουν άνεργοί Το πρόβλημα, ωστόσο, με
την ανεργία, που κανείς δεν λέει πως είναι καλό πράγμα, δεν είναι ηθικό,
αλλά πραγματικό. Υφίσταται δηλαδή αντικειμενικά και ανεξάρτητα από
την καλή θέληση των αστών οικονομολόγων.
Ο μεταξύ άλλων και οικονομολόγος Μαρξ θα πει και επιστημονικά
θα αποδείξει πως η ανεργία είναι απολύτως αναγκαία στον καπιταλι­
σμό προκειμένου αυτός να μπορεί να αναπτύσσεται Αν δεν υπάρχουν
μόνιμα άνεργοι ο κεφαλαιούχος δεν μπορεί να ελέγχει τους μισθούς και
τα μεροκάματα κατά πώς τον συμφέρει και τον συμφέρει να είναι όσο
γίνεται πιο χαμηλά. Αλλά δεν γίνεται να είναι όσο πιο χαμηλά γίνεται,
όταν στην αγορά εργασίας δεν υπάρχουν άνεργοι και όσο οι ήδη εργα­
ζόμενοι δεν φοβούνται τον εκπεσμό στην κατάσταση του ανέργου. Αυ­
τός ο φρικτός φόβος, που παραπέμπει στο φόβο του θανάτου από πεί­
να, υποχρεώνει τους εργαζόμενους να μην είναι ιδιαίτερα διεκδικητικοί
και να συμβιβάζονται με τα λίγα
Η κλασική φιλελεύθερη πολιτική οικονομία πρεσβεύει πως η ανερ­
γία είναι δυνατό να εκλείψει αν αφήσουμε την αγορά να αναπτύξει τους
αυτοματισμούς της, ώστε να ισορροπήσουν κάποτε από μόνα τους τα
δύο σκέλη του νόμου της προσφοράς και της ζήτησης. Η αγορά μπορεί
να προσφέρει τόσα εμπορεύματα στον καταναλωτή και σε τέτοιες τι­
μές, που να απορροφώνται όλα και να μη δημιουργούνται προβλήματα
πληθωρισμού, είτε εξαιτίας του περισσεύματος των απούλητων εμπορευ­
μάτων είτε εξαιτίας του περισσεύματος του χρήματος που δεν βρίσκει
εμπορεύματα για να καταναλωθεί με την αγορά τους.
Το φιλελεύθερο κράτος επιβλέπει την καλή λειτουργία του νόμου της
προσφοράς και της ζήτησης (χωρίς ποτέ να επεμβαίνει σ’ αυτόν) μόνο
με τη νομισματική πολιτική, που στην απόλυτη μορφή της λέγεται μο­
νεταρισμός. Όταν η Εκδοτική Τράπεζα (σε μας η Τράπεζα της Ελλά­
δος που εκδίδει το χαρτονόμισμα, επιβλέπει και ελέγχει τις εμπορικές
τράπεζες και εφαρμόζει την οικονομική πολιτική της κυβέρνησης) εγκρίνει
την αύξηση των επιτοκίων των εμπορικών τραπεζών, κάνει το περισσευούμενο χρήμα να συσσωρεύεται στις τράπεζες υπό μορφή προσοδο­
φόρων (διά του τόκου) αποταμιεύσεων. Και όταν τα μειώνει και ο
αποταμιευτής δεν προσδοκά σοβαρά κέρδη από τις αποταμιεύσεις του,
το περισσευούμενο χρήμα επενδύεται και γίνεται παραγωγικό. Το παν
εδώ, λεν οι κλασικοί φιλελεύθεροι οικονομολόγοι, θα εξαρτηθεί από την
149 

ικανότητα των ανθρώπων που διευθύνουν την οικονομία ενός κράτους
να τραβούν το λουρί όταν πρέπει και να το χαλαρώνουν όταν επιβάλ­
λεται, ώστε το σκυλάκι που λέγεται ελεύθερη αγορά να βρίσκει μεν την
κολόνα για να πάει να κατουρήοει, να μην απομακρύνεται όμως πολύ
από το καλό αφεντικό, που μόνο το καλό του σκύλου έχει στο νου του.
Εντάξει, αλλά τόσο επιδέξιοι καραγκιοζοπαίκτες δεν εμφανίστηκαν
ποτέ στην οικονομία της ελεύθερης αγοράς, που είναι μάλλον αναρχική
παρά φιλελεύθερη. Γιατί, λοιπόν, τσαμπουνάν για την αναρχία των κυρίως
ειπείν αναρχικών άνθρωποι που στο επίπεδο της οικονομίας της ελεύ­
θερης αγοράς δεν μπορεί παρά να είναι αναρχικοί; Γιατί αυτοί οι κύ­
ριοι να είναι αναρχικοί στην αναρχική κατ’ ουσίαν οικονομία της ελεύ­
θερης αγοράς και καλοί νοικοκυραίοι σ’ όλα τα άλλα; ΤΙ τους κάνεις
αυτούς τους απατεώνες, τους παραπέμπεις για παλούκωμα στους κυ­
ρίως ειπείν αναρχικούς ή όχι;
Τη δεκαετία του ’20 ο μεγάλος άγγλος οικονομολόγος Τζων Μέιναρντ Κέυνς, κάτω από την έμμεση επίδραση του Μαρξ θα φέρει τα
πάνω κάτω στο χώρο της κλασικής φιλελεύθερης οικονομίας. Η ανερ­
γία, η εξάλειψη της οποίας είναι το σταθερά ζητούμενο σ’ όλη αυτή
την ιστορία, δεν εξαλείφεται με τη νομισματική αλλά με την επενδυτι­
κή πολιτική, θα πει ο Κέυνς. Το κλειδί για την καλή λειτουργία των
νόμων της αγοράς είναι ο απ’ ευθείας έλεγχος των επενδύσεων με κρα­
τική παρέμβαση και όχι η διακριτική και από μακριά επέμβαση του
κράτους με τη νομισματική του πολιτική.
Οι σημερινοί κεφαλαιούχοι ολοένα και περισσότερο αποφεύγουν τις
επενδύσεις. Προτιμούν τις αποταμιεύσεις και τα άνετα παιχνίδια στα
χρηματιστήρια Και τούτο διότι στον καπιταλισμό η παραγωγική επέν­
δυση είναι τζόγος. Αλλοτε κερδίζεις μυθώδη ποσά στήνοντας μια επι­
χείρηση και άλλοτε χάνεις τα πάντα Όμως, εδώ ακριβώς βρίσκεται η
γοητεία του «σωστού» καπιταλισμού, του φτιαγμένου για ριψοκίνδυνους
ανθρώπους, αυτούς ακριβώς που έκαναν θαύματα στο καπιταλιστικό
παρελθόν πέφτοντας οι περισσότεροι ηρωικά μαχόμενοι, αλλά και συντρίβοντας ανταγωνιστές και εργαζόμενους στην ανελέητη μάχη που
επιβάλλει το κυνήγι του κέρδους.
Ο Κέυνς ξέρει πολύ καλά τι κάνει όταν στοχεύει απευθείας τις
επενδύσεις. Υποχρεώνει τον καπιταλιστή, που τεμπέλιασε πολύ, να ξαναενεργοποιηθεί, να πάρει τα λεφτά του από την τράπεζα, να πάρει κι
άλλα από το χρηματιστήριο όπου έχει βάλει για πώληση τις μετοχές
του και να φκιάξει παραγωγικές επιχειρήσεις χρήσιμες στην κοινωνία
Είπαμε, το χρήμα είναι το ιδανικό εμπόρευμα, αλλά όχι όταν παραμέ­
νει ες αεί χρήμα Το χρήμα δεν τρώγεται σκέτο, δεν γίνεται από μόνο
150 

του αυτοκίνητο ή αεροπλάνο εκτός κι αν κάνεις σαΐτα το χαρτονόμι­
σμα Το χρήμα με τη διαδικασία της παραγωγής μετατρέπεται στο οποιοδήποτε χρήσιμο πράγμα έχει ανάγκη η κοινωνία και γι’ αυτό ακριβώς
είναι το ιδανικό εμπόρευμα
Ο ιδιοφυής Κέυνς είχε καταλάβει πάρα πολύ έγκαιρα πως το χρημα­
τιστηριακό κεφάλαιο, ενώ προέκυψε κάποτε για να βοηθήσει την ανά­
πτυξη του καπιταλισμού, κινδυνεύει να γίνει ο τάφος του. Στο χρηματι­
στήριο, τον καθεδρικό ναό του καπιταλισμού, όπως λέει ο Μαρξ, τώρα
πλέον γίνονται μόνο μεγαλειώδεις λειτουργίες προς τιμήν του θεού Μα­
μωνά. Αλλά η μαμωνική θεία χάρις, όλως διάφορος της άλλης, συνεχώς
και περισσότερο αποφεύγει να βγει στην πιάτσα και κουρνιάζει εκεί μέσα
Φοβάται τους κινδύνους που συνεπάγεται η ελεύθερη βούληση του ελεύ­
θερου επενδυτή. Σήμερα, μόνο το 8% των κερδών που αντλούν οι μέτο­
χοι από την πώληση των μετοχών στο χρηματιστήριο πηγαίνει σε επεν­
δύσεις. Το 92% ανακυκλώνεται εντός του χρηματιστηρίου. Ο επενδυτής
έγινε χρηματιστής. Ο Σόρος πήρε τη θέση του Φορντ.
Ωστόσο, με επενδυμένο στην παραγωγή μόνο το 8% των κερδών του
χρηματιστηρίου ο καπιταλισμός εξακολουθεί να τα καταφέρνει καλά.
Σκέψου τι θα μπορούσε να γίνει για την κοινωνία αν επένδυε το 92%,
έστω το 50%, έστω το 20%. Δεν θα το επενδύσει όμως. Γιατί ο καπιτα­
λιστής ενδιαφέρεται μόνο για το κέρδος και καθόλου για την κοινωνία
θ α βάλει τα χρήματά του εκεί όπου προσδοκά κέρδος και όχι εκεί όπου
υπάρχουν κοινωνικές ανάγκες. Ο καπιταλισμός είναι εξ ορισμού απάν­
θρωπος γι’ αυτό ακριβώς.
Ο Κέυνς στην προσπάθεια του να δημιουργήσει επενδυτικά κίνητρα για
τον καπιταλισμό θα παροτρύνει τις κυβερνήσεις να φορολογούν αυστηρά
το Κεφάλαιο και με τα χρήματα που θα συγκεντρώνουν να κάνουν κρατι­
κές επενδύσεις. Που ωστόσο είναι και πάλι ιδιωτικές, αφού γίνονται έμμε­
σα με τα χρήματα ιδιωτών. Ο κρατικός καπιταλισμός δεν είναι σοσιαλι­
σμός. Και δεν είναι καλύτερος από τον ιδιωτικό καπιταλισμό.
Μάζευε κι ας είν’ και ρώγες, έτσι πονηροί; Ξέρετε, παμπόνηροι, πως
φασούλι το φασούλι γεμίζει το σακούλι και δεν μας αφήσατε φασόλια
ούτε για την αλάδωτη φασολάδα μας. ΤΙ να σας κάνω που οι αντάρτες
πόλεων (και όχι μόνο) δεν είναι ακόμα πολλοί. Να δω, όμως, πού θα
κρυφτείτε για να φάτε το φασιανό σας υπό την προστασία των ανδρών
των εταιριών σεκιούριτυ όταν γίνουν πολλοί. Ζωή είναι αυτή που κά­
νετε, ρε κερατάδες; Να πηγαίνετε για κατούρημα υπό την προστασία
των σεκιούριτυ, να κερατώνετε τη σύζυγο με τη βοήθεια των σεκιούρι­
τυ, να πηδάτε την γκόμενα με τους σεκιούριτυ έξω απ’ την πόρτα Μα,
καλά, δεν σας απόμεινε ίχνος αξιοπρέπειας;
151 

Ο Κέυνς κάνει ό,τι μπορεί για να σώσει τον καπιταλισμό. Και στη
μεγάλη οικονομική κρίση του 1929 θα τον σώσει πράγματι Ο Ρούσβελτ
για να εφαρμόσει την πολιτική του New Deal (νέο πρόγραμμα ανακα­
τανομής του πλούτου), που θα το κηρύξει αντισυνταγματικό το Ανώ­
τατο Δικαστήριο σαν σοσιαλιστικό και συνεπώς αντίθετο προς το laissez-faire (άσ’ τα να γίνουν μόνα τους) που είναι το κλασικό δόγμα του
φιλελευθερισμού, θα υποχρεωθεί να καλέσει σε βοήθεια τον Κέυνς.
Πολλές φορές έκτοτε το καπιταλιστικό κράτος θα γίνει επεμβατικό
ή παρεμβατικό, δηλαδή κεϋναανό, δηλαδή σοααλίζον, καταστρέφοντας
έτσι την παλιά καλή φιλελεύθερη συνταγή του ρωμαλέου καπιταλισμού
της περιόδου της ακμής του, στις αρχές του 20ού αιώνα Το παρεμβα­
τικό, το κεϋνσιανό κράτος, που λέγεται παραπειστικά και κράτος προνοίας διότι λαμβάνει πρόνοια υποτίθεται για όλους, θα αποτύχει και
αυτό παταγωδώς, όπως και το φιλελεύθερο. Τελικά, οι ζαλισμένοι κυβερνώντες θα βάλουν την καπιταλιστική οικονομία πάνω στο κάρο, όπως
ο Νασρεντίν Χότζας το φούρνο του, και θα τη γυρίζουν μια κατά τη
μεριά του κλασικού φιλελευθερισμού και μια κατά τη μεριά του κεϋνσιανού κρατικού παρεμβατισμού.
Να σταματήσει αυτό το φάλτσο βιολί, που το παίζουν για να ξορ­
κίσουν την ανεργία, λέει η καλή μαθήτρια του Κέυνς, Ίζόαν Ρόμπινσον.
Όσο υπάρχει καπιταλισμός θα υπάρχει και ανεργία, λέει η έντιμη Τζόαν
Ρόμπινσον, που θα επιχειρήσει τη ζεύξη κεϋνσιανισμού και μαρξισμού.
Κρατάει μεν τον κεϋνσιανισμό σαν μια προσωρινή λύση ανάγκης, κινεί
όμως προς τη μεριά της σοσιαλιστικής οικονομίας τους κλασικούς και
δοκιμασμένους από τη χρήση αιώνων μηχανισμούς της αγοράς. Η λογι­
κά επιτηρούμενη αγορά με γνώμονα το γενικό συμφέρον δεν αναιρεί
τους βασικούς νόμους του μαρξισμού, θα πει η Τζόαν Ρόμπινσον. Της
οποίας η προσφορά στο νεομαρξισμό είναι και μεγάλη, και δύσκολη,
και επικίνδυνη. Η επέμβασή της δεν γίνεται στο εποικοδόμημα όπως
των άλλων νεομαρξιστών αλλά απ’ ευθείας στη βάση.
Νεομαρξιστές είναι ακόμα οι αγλοσάξονες επιστήμονες και στοχα­
στές Μωρίς Ντομπ, Πωλ Σουίζυ, Πωλ Μπάραν, Τζόζεφ Γκίλμαν και
Ρόμαν Ρ^σντόλσκυ, ενώ οι ιστορικοί Ρ Χ Τώνεϋ, Κρίστοφερ Χιλ και 'Ερικ
Χόμσμπαουμ έχουν δεχθεί εντονότατες επιδράσεις από το μαρξισμό. Ο
νεομαρξισμός θα βρει πολύ καλούς μελετητές και στψ Αμερική. Ο Τζέιμς
Μπάρναμ και ο Σίντνεϋ Χουκ είναι από τους πιο γνωστούς, ενώ ο διά­
σημος κοινωνιολόγος Σ. Ράιτ Μιλς βρίσκεται αρκετά κοντά στο μαρξι­
σμό. Εντελώς ιδιαίτερη σημασία έχει η δουλειά του άγγλου ιστορικού
Ρ.Χ. Τώνεϋ που θα επιχειρήσει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ζεύξη του
χριστιανισμού με το μαρξισμό.
152 

Καμιά άλλη θεωρία ή κοσμοθεωρία δεν συγκέντρωσε γύρω της τόσο
πολλούς και τόσο καλούς ερευνητές. Και μόνο το τεράστιο πλήθος των
φιλοσόφων, των μελετητών και των επιστημόνων που ασχολήθηκαν ή
ασχολούνται κατ’ αποκλειστικότητα ή κατά προτεραιότητα με τον Μαρξ
και τις απόψεις του για την οικονομία, την κοινωνία και την ιστορία,
δείχνει πως ο μαρξισμός ήταν το πιο μεγάλο πνευματικό και επιστημονι­
κό γεγονός του εικοστού αιώνα Και τούτο άσχετα με την κατάληξη της
Οκτωβριανής Επανάστασης, που ήταν το πιο μεγάλο ιστορικό γεγονός
του ίδιου αιώνα Οι επαναστάσεις είναι ιστορικά γεγονότα που έρχονται,
παρέρχονται, διαφοροποιούνται και επιδρούν άμεσα ή έμμεσα σε άλλα
ιστορικά γεγονότα Οι θεωρίες με ευρεία απήχηση, κυρίως αυτές που έχουν
την αξίωση να είναι και κοσμοθεωρίες ή βιοθεωρίες, επενεργούν στο αν­
θρώπινο πνεύμα σε μεγάλο εύρος χρόνου και έξω από τα στενά όρια των
ιστορικών γεγονότων που συνδέονται άμεσα μ’ αυτές. Ασχετα απ’ την
αποδοχή ή την απόρριψη του μαρξισμού, κανείς καλόπιστος δεν θα μπο­
ρούσε να μη δεχτεί πως ο μαρξισμός ανήκα στις πολύ μεγάλες κατακτή­
σεις του ανθρωπίνου πνεύματος.

11. Η αλλοτρίωση
Αλλοτρίωση στα ελληνικά και αποξένωση σε ελληνική μετάφραση του
αγγλικού και γαλλικού όρου alienation λέγεται η αίσθηση που μπορεί
να έχει ο άνθρωπος ότι είναι ξένος τόσο προς τον ίδιο του τον εαυτό,
όσο και προς τον κόσμο που τον περιβάλλει 'Οταν νιώθεις αλλοτριω­
μένος είναι σαν να έχεις χάσει ένα μέρος του εαυτού σου, ενώ αυτό
που σου απομένει δεν το αναγνωρίζεις σαν εντελώς δικό σου, αφού δεν
έχεις πλήρη επαφή με τον εαυτό σου, χωρίς αυτό να σημαίνει πως εί­
σαι ψυχοπαθής. Ο αλλοτριωμένος είναι απλώς ένας «χαμένος άνθρω­
πος», που ψάχνει να δρει τον εαυτό του και δεν τον βρίσκει διότι έχει
φύγει. Είναι φευγάτος, όπως λέει ο λαός.
Τα αίτια μιας τέτοιος κατάστασης μπορεί να είναι πολλά; υπαρξια­
κά, ψυχολογικά, κοινωνικά, οικονομικά. Όλα, όμως, καταλήγουν στο ίδιο
αποτέλεσμα; απώλεια της συνείδησης ή μέρους της συνείδησης, αίσθη­
ση υπαγωγής και εξάρτησης από κάτι το εξωτερικό, από έναν άλλο
άνθρωπο, από έναν ηγέτη, από έναν θεό, που αφαιρεί, που κλέβει μέ­
ρος της προσωπικότητάς σου ή ολόκληρη την προσωπικότητά σου και
153 

οε υποχρεώνει να βλέπεις τον εαυτό σου σαν ξένο προς τον εαυτό σου.
Με μια νομική έννοια ο όρος πρωτοεμφανίζεται στην ελληνική και
τη ρωμαϊκή αρχαιότητα Φιλοσοφικό νόημα θα απσχτήσει κατ’ αρχάς
στον Χέγκελ, ο οποίος θα επαναφέρει σε χρήση τον όρο αλλοτρίωση,
που θα γίνει ιδιαίτερα σημαίνον όρος αμέσως μετά τον Δεύτερο Πα­
γκόσμιο Πόλεμο, πρώτα με τους υπαρξιστές μαρξιστές Μερλώ-Ποντύ
και Σαρτρ, και στη συνέχεια με τους φροϋδομαρξιστές Μαρκούζε και
Φρομ. Ο νεομαρξισμός γενικότερα θα δώσει εντελώς ξεχωριστή σημα­
σία στην έννοια της αλλοτρίωσης, βασισμένος στα νεανικά κείμενα του
Μαρξ και ειδικότερα στα Οιχονομιχοφύοοοφικά χειρόγραφα του 1844.
Και ο Ανρί Λεφέβρ θα γίνει, κατά κάποιον τρόπο, ειδικός στη μελέτη
της μαρξιστικής εκδοχής της αλλοτρίωσης, που όπως ήδη καταλάβαμε
δεν είναι όρος ειδικά μαρξιστικός.
Με την αλλοτρίωση θα ασχοληθούν και πολλοί χριστιανοί θεολό­
γοι. Αλλά και φιλόσοφοι του μεγέθους ενός Χάιντεγκερ ή ενός Γιάσπερς.
Καμιά φιλοσοφική έννοια δεν υπήρξε τόσο δημοφιλής και δεν προκάλεσε
τόσες συζητήσεις, κυρίως στις δεκαετίες του ’50 και του ’60, τον καιρό
που το έργο του Φραντς Κάφκα (1883-1924) βρίσκει ετεροχρονισμένα
μια εξαιρετικά θερμή διεθνή υποδοχή από ένα κοινό που νιώθει αλλο­
τριωμένο και γι’ αυτό ίσως δεν δυσκολεύεται να διαβάσει τα «ξερά»
και ελάχιστα ελκυστικά από υφολογικής απόψεως πεζογραφήματα σαν
τη Δίκη, τον Πύργο και τη Μεταμόρφωση, έργα μιας σπαραγμένης ιδιο­
φυίας, που αναφέρονται αλληγορικά σε καταστάσεις ολικά αλλοτριω­
μένες με έναν εντελώς συναρπαστικό τρόπο. Οσο ασαφής, σκοτεινή και
γενική είναι η έννοια της αλλοτρίωσης στις πολλές και ποικίλες φιλο­
σοφικές παραλλαγές της, πού ενδέχεται και να μπερδέψουν ένα ανεξοικείωτο με τη φιλοσοφική σκέψη αναγνώστη, άλλο τόσο σαφής και
καθαρή γίνεται στο έργο του τσεχοεβραίου συγγραφέα, που θα γίνει ο
λογοτέχνης-σύμβολο του 20ού αιώνα
Στο φιλοσοφικό σύστημα του Χέγκελ η αλλοτρίωση έχει, κατ’ αρ­
χάς, έναν θετικό χαρακτήρα Το εγκλωβισμένο στην ανθρώπινη προσω­
πικότητα Παγκόσμιο Πνεύμα βγαίνει προς τα έξω και καθώς αλλοτριώ­
νεται, καθώς γίνεται κάτι διαφορετικό από το δημιουργό αποχτά αυ­
τόνομη υπόσταση και έτσι υποστασιοποιημένο επανεντάσσεται στο
Παγκόσμιο Πνεύμα Τέτοια ακριβώς είναι τα έργα τέχνης στην Αισθη­
τική του Χέγκελ: υποστασιοποιημένες αλλοτριώσεις της συνείδησης του
δημιουργού.
Ωστόσο, στη Φαινομενολογία του Πνεύματος βρίσκουμε και μια
δεύτερη και σημαντικότερη προσέγγιση της έννοιας της αλλοτρίωσης,
μη αισθητική, υπαρξιακή και ιστορική, σαν αυτή με την οποία θα γίνει
154 

ευρύτερα γνωστός ο αρχαίος όρος που ξέθαψε ο Χέγκελ. Οι πολιτιστι­
κές αξίες και οι θεσμοί δεν γίνονται πλέον αντιληπτοί σαν υποκείμενοι
στο συνειδητό έλεγχο του ανθρώπου, ο άνθρωπος δεν τα βιώνει σαν
κάτι το δικό του, που τον αφορά προσωπικά. Αντιλαμβάνεται τις πολι­
τιστικές αξίες και τους θεσμούς σαν κάτι που το έφτιαξαν κάποιοι
κάποτε, ερήμην του. Το έθιμο και η παράδοση, η ρουτίνα και η τυπο­
ποίηση κάνουν το σκεπτόμενο Πνεύμα να εκπίπτει και να αποσυντίθε­
ται. Σε μια τέτοια κατάσταση ευρισκόμενο, το Πνεύμα δεν αναγνωρίζει
τον εαυτό του κι αυτό είναι το μεγαλύτερο δυστύχημα που μπορεί να
συμβεί στο Παγκόσμιο Πνεύμα, που είναι υποχρεωμένο να κατεβαίνει
πολύ χαμηλά προκειμένου να δημιουργεί και να συντηρεί την ύλη. Σε
μια τέτοια περίπτωση το Παγκόσμιο Πνεύμα αλλοτριώνεται, γίνεται ξένο
προς τον εαυτό του.
Στην ανθρωπολογική φιλοσοφία του Λούντβιχ Φόιερμπαχ, η χεγκελιανή έννοια της αλλοτρίωσης θα πάρει μια πολύ συγκεκριμένη μορφή.
Η κυριότερη παραλλαγή αλλοτρίωσης, η θρησκευτική, κατά τον Φόιερμπαχ πηγάζει από την τάση που έχει ο άνθρωπος να προσωποποιεί στο
πρόσωπο του θεού, χωρίς να το καταλαβαίνει αφού δεν το κάνει ενσυ­
νείδητα, τα πω σπουδαία από τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Tty αγά­
πη, την καλοσύνη, την εξυπνάδα, τη δημιουργικότητα, το αίσθημα της
δικαιοσύνης, τον αλτρουισμό και πολλά άλλα Αφού αθροίσει και αντικειμενικοποιήσει αυτές τις ανθρώπινες αρετές στο πρόσωπο του θεού, ο
άνθρωπος κάθεται και τον λατρεύει Στην πραγματικότητα, όμως, λατρεύει
τον καλύτερο εαυτό του, τον άνθρωπο που θα επιθυμούσε να είναι αν
συγκέντρωνε όλες τις αρετές, όλα όσα κάνουν τον άνθρωπο ένα τέλειο
ον. Επειδή, όμως, ο άνθρωπος ποτέ δεν θα γίνει τέλειος θαυμάζει και
λατρεύει το τέλειο συνοπτικό είδωλό του, το θεό. Ο θεός, λοιπόν, κατά
τον Φόιερμπαχ, κατάγεται από τον αλλοτριωμένο άνθρωπο, προκύπτει
με μετασχηματισμό κάτι που είναι ανθρώπινο σε κάτι άλλο που βρίσκε­
ται πέρα από τον άνθρωπο και ονομάζεται θεός. Μ’ άλλα λόγια, στον
Φόιερμπαχ η θεότητα δεν έχα καθόλου αρνητικό νόημα, όπως σε άλλους
άθεους. Ωστόσο, θα καταταχθεί και αυτός ο φιλόσοφος στους άθεους και
μάλιστα σε μια από τις πρώτες θέσεις.
Ο Μαρξ στα νεανικά του κείμενα υιοθετεί το χεγκελιανό όρο αλλο­
τρίωση, μόνο που τον ευρύνει πολύ για να χωρέσουν και τα κοινωνικά
φαινόμενα εκτός από τα υπαρξιακά και τα ψυχολογικά. Για τον Μαρξ η
πω απόλυτη μορφή αλλοτρίωσης είναι η καπιταλιστική κοινωνία Με τη
μεσολάβηση του εμπορεύματος, που απομονώνει τον παραγωγό από τον
καταναλωτή και κάνει τη σχέση ανάμεσά τους εντελώς απρόσωπη, η
αλλοτρίωση παίρνει επικίνδυνες μορφές, σαν αυτές που θα περιγράψει ο
155 

Τσάρλι Τοάπλιν στους Μοντέρνους καιρούς. Στον καπιταλισμό οι άνθρωποι
δεν είναι πρόσωπα, είναι γρανάζια σε μια κολοσσιαία μηχανή, που ούτε
να την ελέγξουν μπορούν ούτε να καταλάβουν είναι σε θέση σε τι ακρι­
βώς θα χρησιμεύσει αυτό που φτιάχνουν με τόσο κόπο. Και βέβαια, δεν
θα έχουν ποτέ προσωπική επαφή με τον καταναλωτή ή το χρήστη, όπως
ο παλιός τεχνίτης, που χαίρεται και καμαρώνει για την καλή δουλειά και
με χαρά εισπράττει την επιδοκιμασία του χρήστη, που τον κάνει να νιώ­
θει κοινωνικά χρήσιμος.
Στο επιστημονικό του έργο ο Μαρξ ελάχιστα χρησιμοποιεί πλέον
τη λέξη αλλοτρίωση, που τόσο συχνά χρησιμοποιούσε στα νεανικά, φι­
λοσοφικά του κείμενα Αντ’ αυτής τώρα χρησιμοποιεί τον όρο «κατα­
μερισμός εργασίας» περίπου σαν συνώνυμο της αλλοτρίωσης. Πράγμα­
τι, ο καταμερισμός της εργασίας, τεμαχίζοντας τη δουλειά και μοιράζοντάς την σε πολλούς απομακρύνει τον εργαζόμενο από το τελικό προϊόν.
Όμως εδώ η έννοια αλλοτρίωση περιορίζει την εμβέλειά της στο χώρο
εργασίας και γίνεται κατά κάποιον τρόπο οικονομική. Τώρα, «είμαι
αλλοτριωμένος» σημαίνει είμαι αποκομμένος από το προϊόν της εργα­
σίας μου, δεν το ελέγχω, είμαι ξένος προς αυτό και όχι είμαι ξένος από
τον ίδιο τον εαυτό μου. Εφόσον τώρα ο Μαρξ μιλάει σαν επιστήμονας
και όχι σαν φιλόσοφος, όπως παλιότερα, δεν μπορεί παρά να μιλάει
έτσι. Ωστόσο, τούτη η επιστημονική χρήση της έννοιας αλλοτρίωση θα
βολέψει πολύ τους γραφειοκράτες του κόμματος, που δεν θα ήθελαν να
χαρακτηρίζονται αλλοτριωμένοι οι άνθρωποι που ζουν και «ευτυχούν»
υπό «σοσιαλιστικό» καθεστώς.

12. Οι κριτικοί του μαρξισμού
Για κείνους που αποδέχονται τις αρχές του μαρξισμού και δεν είναι ούτε
οικονομολόγοι, ούτε κοινωνιολόγοι, ούτε ιστορικοί ώστε να μπορούν να
έχουν μια επιστημονικά έγκυρη άποψη για την αξία του, ο μαρξισμός είναι
ιδεολογία Ιδεολογία είναι επίσης και ο αντιμαρξισμός εκείνων που δεν
είναι ούτε οικονομολόγοι, ούτε κοινωνιολόγοι, ούτε ιστορικοί, ώστε να
μπορούν να έχουν μια επιστημονικά έγκυρη άποψη για την απαξία του.
Η ιδεολογία είναι μια άκρως συνοπτική και περιληπτική μορφή
ηθικής, πολιτικής ή κοινωνικής φιλοσοφίας με χαρακτήρα είτε μόνο
θεωρητικό, είτε θεωρητικό και πρακτικό ταυτόχρονα Για πολλούς εί­
156 

ναι επίσης μια γενική και αφηρημένη αρχή πολιτικού, ηθικού ή κοι­
νωνικού χαρακτήρα, που μπορεί κανείς να την υπηρετεί με αφοσίω­
ση, με αυταπάρνηση και, κυρίως, με πλήρη ανιδιοτέλεια Οι ιδεολόγοι
είναι πάντα συμπαθείς, οποιαδήποτε κι αν είναι η ιδεολογία τους.
Βέβαια, μπορούν να συγκρουστούν επί ιδεολογικού επιπέδου με αντιφρονούντες ιδεολόγους, αλλά δεν θα ήταν δυνατό να αλληλοεξοντωθούν, όπως οι φανατικοί.
Ο συνδυασμός άγνοιας, φανατισμού και επιπολαιότητας οδηγεί την
ιδεολογία στο ιδεολόγημα Έτσι λέγεται η ιδεολογία που αστόχως και
ανοήτως παίρνει τη θέση δόγματος και συνεπώς δεν είναι η φυσιολογική
κατάληξη μιας διασκεπτικής και ερευνητικής διαδικασίας. Το ιδεολόγη­
μα, με τη σειρά του, εύκολα καταντά ιδεοληψία, έμμονη ιδέα ψυχολογι­
κού και όχι νοητικού χαρακτήρα, όπως η ιδεολογία Και τότε η σύγκρου­
ση ανάμεσα σε δυο διαφορετικές ιδεολογίες, που διά των ιδεολογημάτων
εξέπεσαν σε ιδεοληψίες, μπορεί να είναι καταστροφική.
Κανείς δεν μπορεί να παρακάμψει τα δόγματα, στις ποικίλες πα­
ραλλαγές τους, διότι είναι η αναγκαία συνέπεια της κίνησης της διασκεπτικής διαδικασίας προς την αφαίρεση, προς τη γενίκευση, και εν
τέλει προς τη θεωρία, που στην κυριολεξία σημαίνει κοίταγμα από πάνω
και από μια κάποια απόσταση, ώστε να αντιλαμβανόμαστε καλύτερα
τα γενικά χαρακτηριστικά των φαινομένων ή των καταστάσεων. Βέβαια,
τα γενικά χαρακτηριστικά δεν έχουν την απλότητα και τη σαφήνεια των
συγκεκριμένων κι αυτό δημιουργεί προβλήματα στον παρατηρητή εκεί­
νον που έχει την απαίτηση να επισημαίνει σαφώς εγγεγραμμένο το μερικό
μέσα στο γενικό, σαν το γενικό να ήταν το άθροισμα των μερικών ή
ένας καθρέφτης που ανακλά όλα τα μερικά.
Αυτός ο αφελής θετικισμός συχνά παρακάμπτει το μόρφωμα Έτσι
λέμε στις κοινωνικές επιστήμες κάτι που βρίσκεται ακόμα υπό διαμόρ­
φωση, που δεν έχει πάρει ακόμα την τελική του μορφή και που είναι
πιθανό να μην την πάρει ποτέ. Οι λεγόμενοι «περιθωριακοί», για πα­
ράδειγμα, είναι ένα κοινωνικό μόρφωμα Δεν ξέρουμε αν διαμορφωθούν
κάποτε σε αυτόνομη τάξη, αν θα εξαφανιστούν εντελώς, ή αν ενταχθούν
στην εργατική ή την αστική τάξη, όταν εκλείψουν, αν εκλείψουν, οι λόγοι
που τους κρατούν τώρα στο κοινωνικό περιθώριο.
Υπάρχουν πολλά και ποικίλα δόγματα, φιλοσοφικά, θρησκευτικά,
πολιτικά, επιστημονικά, στρατιωτικά. Και, βέβαια, δεν είναι όλα μεταφυ­
σικά βεβαρημένα Ωστόσο, τα πάσης φύσεως δόγματα έχουν κάπ το σκληρό
και δύσκαμπτο, πράγμα αναγκαίο προκειμένου το δόγμα να παραμείνει
η θεμελιώδης αρχή, που κρατάει κάπ από το μητρικό ρήμα δοκώ (νομί­
ζω, πρεσβεύω). Κι αυτό συχνά οδηγεί τους φανατικά προσκολλημένους
157 

στο δόγμα σε μια συμπεριφορά «κατά το δοκούν». Πάντως, ο φανατικός
δεν πρέπει να συγχέεται με το δογματικό. Ο δογματικός δεν είναι κατ’
ανάγκην φανατικός. Ο δογματικός χριστιανός, για παράδειγμα, δεν μπο­
ρεί παρά να σέβεται τα δόγματα της θρησκείας του. Ο φανατικός χρι­
στιανός, όμως, απλώς πιστεύει πως υπηρετεί το δόγμα ενώ στην πραγ­
ματικότητα υπηρετεί μόνο την άγνοια ή την ψυχική του ανωμαλία
Λέμε πως ο μαρξισμός δεν είναι δόγμα, σύνολο άκαμπτων ή δύσκα­
μπτων αρχών, αλλά έννοια εξόχως διαλεκτική, συνεχώς προσαρμοζόμενη στις εκάστοτε εμφανιζόμενες συνθήκες, πράγμα που τον κάνει να
είναι μια εύκαμπτη μέθοδος προσέγγισης και ερμηνείας των κοινωνικοϊστορικών γεγονότων. Όμως, κατά πόσο θα ήταν δυνατό να ισχύει
αυτό στην πράξη, αφού όλοι ξέρουμε τον καταστροφικό ρόλο που έπαιξε
ο γραφειοκρατικός κομμουνιστικός δογματισμός;
Αν και η επαγγελλόμενη από το μαρξισμό αταξική κοινωνία του
αορίστου μέλλοντος δεν είναι ένα αξίωμα, μια θεμελιώδης αφετηριακή
για τη θεωρία αρχή που δεν χρειάζεται απόδειξη, αλλά αίτημα, θεώρη­
μα, υπόθεση δυνάμενη να αποδειχτεί με την κλασική επιστημονική μέ­
θοδο της δοκιμής και του λάθους, εντούτοις είναι πολλοί αυτοί που
αντιμετωπίζουν το μαρξισμό σαν ένα άθροισμα αξιωμάτων και δογμά­
των, που οφείλει κανείς να τα τηρεί πιο προσεχτικά απ’ ό,τι ο χρι­
στιανός τα δικά του αξιώματα και δόγματα Αν ο χριστιανός δεν τα
τηρήσει πηγαίνει στην κόλαση. Δηλαδή, δεν πηγαίνει πουθενά. Αν ο
μαρξιστής δεν τα τηρήσει πηγαίνει στα γκουλάγκ ή στον τάφο. Και στην
καλύτερη περίπτωση πετιέται στο περιθώριο.
Δεν θα ασχοληθούμε εδώ με την κριτική που ασκήθηκε στην πολι­
τική των κομουνιστικών κομμάτων ή καθεστώτων, γιατί αυτό είναι κάτι
διαφορετικό από την κριτική σε θεωρητικό επίπεδο, που θα μπορούσε
να ασκήσει κανείς στο μαρξισμό καθεαυτόν και πέρα από τις θετικές ή
αρνητικές επιπτώσεις του στην κομουνιστική πρακτική.
Ο σοβαρότερος κριτής αλλά όχι και κριτικός του μαρξισμού είναι ο
Μαξ Βέμπερ (1864-1920) που, ωστόσο, δεν ασχολήθηκε ποτέ συστη­
ματικά με το μαρξισμό ώστε να μπορούμε να τον χαρακτηρίσουμε κρι­
τικό του μαρξισμού. Όμως, η κοινωνιολογική θεωρία του θα δημιουρ­
γήσει τελικά τη μόνη καλά συγκροτημένη άποψη, που θα μπορούσε να
αντιπαραταχθεί με αξιώσεις στο μαρξισμό. Ο βεμπερισμός, πάντως, δεν
είναι το αντίθετο του μαρξισμού- είναι μια άλλη μέθοδος προσέγγισης
των κοινωνικών γεγονότων, εξαιρετικά ενδιαφέρουσα όσον αφορά την
εφαρμογή της στην ερμηνεία της γέννησης του καπιταλισμού. (Εδώ στην
Ελλάδα, τα βιβλία τόυ βεμπεριανού κοινωνιολόγου Βασίλη Φίλια μπο­
ρούν να σας φανούν πολύ χρήσιμα).
158 

Κύριος στόχος μελέτης και έρευνας για το βεμπερισμό, όπως και για
το μαρξισμό, είναι ο καπιταλισμός. Μόνο που ο Μαξ Βέμπερ, θεωρώ­
ντας τον εαυτό του αυστηρό επιστήμονα και όχι φιλόσοφο ή ηθικολό­
γο, αποφεύγει συστηματικά τις οποιεσδήποτε αξιολογικές κρίσεις για
τον καπιταλισμό περιοριζόμενος σε περιγραφές, καταγραφές και επι­
στημονικές εκτιμήσεις. Είναι πολύ σχολαστικός αυτός ο αυστηρός μεν
αλλά ιδιοφυής γερμανός επιστήμονας, που επεχείρησε να δώσει στην
κοινωνιολογία κάτι από το κύρος των θετικών επιστημών. Και μάλλον
το πέτυχε ώς το βαθμό τουλάχιστον που η κοινωνιολογία θα ήταν δυ­
νατό να είναι μια αυστηρή επιστήμη, σαν την πολιτική οικονομία Στον
Μαρξ η κοινωνιολογία και η πολιτική οικονομία δεν ξεχωρίζουν. Ούτε
στον Βέμπερ ξεχωρίζουν εντελώς. Μόνο που ανάμεσά τους παρεμβάλ­
λεται. η αυστηρή προτεσταντική ηθική, που ελέγχει και επικαθορίζει την
καπιταλιστική οικονομία σαν βασικός παράγοντας της ανάπτυξής της.
Ο Βέμπερ δεν θεωρεί τον Μαρξ επιστήμονα, αλλά φιλόσοφο και
ηθικολόγο. Συνεπώς, κατά τον Βέμπερ, ο Μαρξ δεν μπορεί να ισχυρί­
ζεται ότι ανακάλυψε τους αντικειμενικούς και άρα επιστημονικούς νό­
μους κίνησης της ιστορίας. Αυτό σημαίνει πως ο μαρξισμός δεν μπορεί
να προβάλλει επιστημονικές αξιώσεις και να διεκδικεί επιστημονικό κύρος.
Ο μαρξισμός, ωστόσο, λέει ο Βέμπερ, θα μπορούσε να είναι μια ιδεολο­
γία χρήσιμη όταν συγκρίνουμε μ’ αυτήν υπαρκτά και όχι ιδεατά κοι­
νωνικά φαινόμενα, σαν την αταξική κοινωνία, που είναι αδύνατο να γίνει
αντικείμενο μελέτης της κοινωνιολογίας ακριβώς γιατί δεν είναι υπαρ­
κτή σήμερα Αλλωστε, αυτή είναι η βεμπεριανή μέθοδος: μια χρησιμο­
ποίηση των ιδεολογιών, νοούμενων σαν εργαλείων, στην έρευνα πραγ­
ματικών κοινωνικών γεγονότων, που μόνο αυτά ενδιαφέρουν τον επι­
στήμονα Βέμπερ, που δεν τα πηγαίνει καθόλου καλά με τη φιλοσοφία
Προκειμένου να εξηγήσει την εμφάνιση και ανάπτυξη του καπιτα­
λισμού ο Βέμπερ καταφεύγει στη θρησκειολογία, ειδικότερα στη χριστια­
νική ηθική, ακόμα πιο ειδικά στον προτεσταντισμό και εντελώς ιδιαίτε­
ρα στον καλβινισμό. Στο περιλάλητο σύγγραμμά του Η προτεσταντική
ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού ο Μαξ Βέμπερ θα προσπαθή­
σει να δείξει πως ο καπιταλισμός οφείλει την ανάπτυξή του στην αντί­
φαση που δημιουργεί η αντιμετώπιση από τον προτεσταντισμό της ερ­
γασίας σαν απόλυτης αξίας και η αξίωσή του για μια ζωή ασκητικής
λιτότητας. Να δουλεύεις πολύ, αλλά να καταναλώνεις λίγα Γιατί να
δουλεύεις πολύ όταν δεν καταναλώνεις πολλά; Διότι οφείλεις να αντι­
μετωπίζεις την εργασία σαν «δώρο θεού». Και την αποταμίευση σαν
«χαρά θεού». Σε μια τέτοια περίπτωση μιμείσαι το θεό που «εργάζε­
ται» αδιάκοπα επιτηρώντας την καλή λειτουργία του κόσμου που δη159 

μιουργηοε με τροπο ακρως οικονσμικο και χωρίς να κάνει σπαταΛη ατα
υλικά Τέτοια και άλλα ανάλογα χαζά έλεγε ο Καλβίνος, ο δημιουργός
της παραλλαγής του προτεσταντισμού, που θα ονομαστεί πουριτανισμός.
(Πουριτανός σημαίνει καθαρός. Εννοείται, ηθικά καθαρός. Ο πουριτα­
νός μπορεί να κάνει απίθανες ανοησίες για να μη βρωμίσει ηθικά Ση­
μειώστε πως η ορθοδοξία δεν έχει στενή σχέση με τον προτεσταντισμό
και κάθε ορθόδοξος πουριτανισμός είναι παρέκκλιση προς τον πολύ
αυστηρό προτεσταντικό ηθικισμό, όπως λέγεται ο σεβασμός του γράμ­
ματος αλλά όχι πάντα και του πνεύματος της ηθικής).
Ο σκληρά εργαζόμενος και οικονόμος προτεστάντης πρώτα συσσω­
ρεύει κεφάλαιο και αναπτύσσει τον καπιταλισμό και μετά δημιουργεί
τράπεζες για να ακουμπήσει εκεί το κέρδος, που ήρθε σαν δώρο θεού.
Βέβαια, ολόκληρος ο χριστιανισμός και όχι μόνο ο προτεσταντισμός
αντιμετωπίζει τον πλούτο σαν δώρο θεού, αντιφάσκοντας με τον εαυ­
τό του, δηλαδή με την ευαγγελική παραβολή που αναφέρεται στη σχέ­
ση του πλούσιου, της βελόνας και της καμήλας. Όμως ο προτεσταντι­
σμός δεν μιλάει για τον πλούτο ειδικά, μιλάει γενικότερα για την αξία
και τη σημασία που έχει για τη σωτηρία της ψυχής η θεάρεστη εργα­
σία, που μπορεί να οδηγήσει μπορεί και να μην οδηγήσει στον πλουτι­
σμό. Αυτό, κατά τον Βέμπερ, σημαίνει πως στην αναγκαία για την ανά­
πτυξη του καπιταλισμού συσσώρευση του Κεφαλαίου συμβάλλουν όλοι
οι προτεστάντες, πλούσιοι και λιγότερο πλούσιοι, καθώς και οι προτεσταντίζοντες χριστιανοί των άλλων χριστιανικών δογμάτων. Σημειώστε
πως ο χριστιανισμός γενικά έχει την τάση να κινείται προς τον προτε­
σταντισμό. Εδώ σε μας οι θεολογικές οργανώσεις «Ζωή», «Σωτήρ» και
οι ανάλογες άλλες παρεκκλίνουν σαφέστατα προς τον προτεσταντισμό.
Δεν είναι τυχαίο που οι οργανώσεις αυτές γνώρισαν μια εντυπωσιακή
ανάπτυξη την εποχή που ο υπανάπτυκτος ελληνικός καπιταλισμός «αξιοποιούσε» κλεπτικά τα κεφάλαια του Σχεδίου Μάρσαλ.
Είναι αλήθεια πως ο προτεσταντισμός έπαιξε σημαντικό ρόλο στην
ανάπτυξη του καπιταλισμού. Αλλά, σίγουρα, δεν είναι το άκρως αντι­
δραστικό ιδανικό της λιτότητας, το οποίο πάντως βοηθάει τις τράπεζες
να διοχετεύουν τις αποταμιεύσεις στην παραγωγή, αυτό που κυρίως
συνετέλεσε στην ανάπτυξη και την εδραίωση του καπιταλισμού. Βέβαια,
ο Μαξ Βέμπερ δεν ισχυρίζεται πως σι προτεστάντες δεν έχουν κατά
νου παρά μόνο την ανάπτυξη του καπιταλισμού- ισχυρίζεται πως, κα­
θώς έχουν αδιάκοπα στο νου τους τη σωτηρία της ψυχής τους διά της
ασκητικής αποχής από τις απολαύσεις εν γένει, συντελούν χωρίς να το
καταλαβαίνουν στην ανάπτυξη του καπιταλισμού.
Όμως, το ασκητικό ιδανικό δεν είναι ούτε αποκλειστικά χριστιανι­
160 

κό, ούτε ειδικά προτεσταντικό. Και, σίγουρα, δεν εργαζόμαστε με απο­
κλειστικό σκοπό να απομακρύνουμε από κοντά μας το σατανά με την
κούραση, αν και ο σκληρά εργαζόμενος δεν έχει διάθεση για τίποτα το
ηδονικό και ευχάριστο και κυρίως για έρωτα Έχει διάθεση μόνο για
ύπνο. Όπως και να ’ναι, πάντως, η αποταμίευση παίζει το ρόλο της
στην ανάπτυξη του καπιταλισμού. Αν δεν τον έπαιζε, δεν θα το έπαι­
ζαν προτεστάντες εκείνοι οι ανόητοι ορθόδοξοι που βάζουν τους μαθη­
τές να γράφουν εκθέσεις για τα καλά της αποταμίευσης.
Ο Εβραίος από τη Βιέννη Σίγκμουντ Φρόυντ (1856-1939) θα είχε κάθε
λόγο να είναι ικανοποιημένος, αν όχι από τον κλασικό μαρξισμό, τουλάχι­
στον από το νεομαρξισμό. Σε ένα κείμενο του 1933 ο Φρόυντ θα μιλήσει
με επκρυλακτικότητα αλλά και με συμπάθεια για το μαρξισμό, αν και δη­
λώνει πως δεν τον γνωρίζει Γνωρίζει, όμως, την εντύπωση που προκάλεσε
το συνταίριασμα από τη νεομαρξισηκή Σχολή της Φρανκφούρτης της «εξω­
τερικής» επανάστασης του Μαρξ και της «εσωτερικής» του Φρόυντ. Και
μάλλον θα τον κολάκεψε το ζωηρό ενδιαφέρον που έδαχναν για το φροϋδισμό οι στοχαστές της Σχολής της Φρανκφούρτης. Ο δημιουργός της ψυ­
χανάλυσης και εξερευνητής του υποσυνειδήτου, ούτε καν να φανταστεί θα
ήταν δυνατό πως θα βρει συμμάχους ανάμεσα στους μαρξιστές. Οι πονη­
ριές του υποσυνειδήτου, που ο Φρόυντ το είχε βρει πλακωμένο κάτω από
το βάρος της συνείδησης, τον είχαν εμπλέξει χωρίς να το επιδιώξει σε μια
φαινομενικά άσχετη με τη δική του υπόθεση.
Το πιο πιθανό, όμως, είναι πως η μη αποδοχή του μαρξισμού από
τη μεριά του Φρόυντ να οφείλεται μάλλον στο ότι δεν ένιωσε και τόσο
άνετα όταν διαπίστωσε πως η libido, με τους φροϋδομαρξιστές τείνει
να χάσει την απόλυτη κυριαρχία της σαν παράγοντας καθοριστικός της
ανάπτυξης του πολιτισμού. Τώρα, με τους φροϋδομαρξιστές, η libido
βγαίνει έξω από το χώρο του υποσυνειδήτου, που έτσι κι αλλιώς είναι
μια περιοχή που την ελέγχει απολύτως ο Φρόυντ. Για τους νεομαρξιστές, οι ενέργειες του υποσυνειδήτου, όπως κι αυτές της συνείδησης που
βρίσκεται πάνω του και το ταπώνει για να μη βγαίνει έξω η βρώμα,
ανήκουν στην περιοχή του εποικοδομήματος, που ο Φρόυντ δεν το γνώ­
ριζε και τόσο καλά.
Στο έργο του Ο πολιτισμός πηγή δυστυχίας ο Φρόυντ κάνει ένα
άκρως εντυπωσιακό άνοιγμα πολύ πέρα από την περιοχή του ανθρώ­
πινου ψυχισμού, στην περιοχή του ανθρώπινου πολιτισμού. Τώρα η
ψυχανάλυση τείνει να γίνει κοσμοθεωρία Τώρα η libido, μια διάχυτη
μορφή σεξουαλικότητας, μια αστείρευτη πηγή ηδονής που εμφανίζεται
στη βρεφική ηλικία και συνοδεύει τον άνθρωπο μέχρι το τέλος της ζωής
του, γίνεται βασική παράμετρος της ανάπτυξης του πολιτισμού. Στο
161 

φρσϋδιομό η ανηδονική «αρχή της πραγματικότητας» λειτουργεί αε βάρος
της «αρχής της ηδονής». Κι αυτό σημαίνει πως κάθε τι το σπουδαίο
που έγινε στη μακρά ιστορία του πολιτισμού έγινε σε βάρος της libidoκαι με κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων libido, που τρέφει και συντη­
ρεί τον πολιτισμό.
Ο Φρόυντ είναι ένας βαθύτατα συντηρητικός άνθρωπος, που μόνο
οι αδαείς θα μπορούσαν να τον χαρακτηρίσουν «πανσεξουαλιστή».
Μπορεί να αντιμετωπίζει τη σεξουαλικότητα σαν το θεμέλιο του αν­
θρώπινου ψυχισμού, όμως αυτό δεν σημαίνει πως μας προτείνει να
κάνουμε το «πήδημα» σκοπό της ζωής μας και ιδανικό. Εντελώς το
αντίθετο, η libido που δεν ξοδεύεται απερίσκεπτα στο κρεβάτι, μπορεί
να γίνει ποίημα, τραγούδι, επιστήμη, φιλοσοφία, μεταφυσική, τα πάντα
Αυτή φτιάχνει τον Αγιο, αυτή και το σεξουαλικό δολοφόνο. Ο πολιτι­
σμός, λοιπόν, είναι πηγή δυστυχίας διότι ενεργεί πάντα σε βάρος της
προσωπικής ηδονής καταναλώνοντας libido για να υπάρχει και να ανα­
πτύσσεται κι έτσι πρέπει να γίνεται, κατά τον Φρόυντ, αν θέλουμε να
συνεχίσει να υπάρχει πολιτισμός, που στο φροϋδισμό νοείται σαν μετα­
στοιχειωμένη libido.
Αν σε κάποιους πολύ πιο συντηρητικούς από τον Φρόυντ δεν αρέ­
σει ο εξέχων ρόλος που δίνει ο δημιουργός της ψυχανάλυσης στη σε­
ξουαλικότητα και την ηδονή, είναι δικό τους πρόβλημα, που σχετίζεται
με τη δική τους ανικανότητα να λύσουν τα προσωπικά τους σεξουαλι­
κά προβλήματα, που τα ανάγουν σε προβλήματα μείζονος σημασίας ίσως
πολύ περισσότερο απ’ ό,τι ο Φρόυντ.
Το φροϋδισμό θα τον αποδεσμεύσουν από τη συντηρητική του αγκύ­
λωση οι στοχαστές της Σχολής της Φρανκφούρτης και ειδικότερα οι
φροϋδομαρξιστές. Πράγματι, ο πολιτισμός είναι πηγή δυστυχίας. Αλλά
ποιος πολιτισμός; Ο ανηδονικός, αυτός που προκύπτει από μια εργα­
σία που δεν είναι χαρά και που έχει σχέση μάλλον με την επιβίωση
παρά με τη ζωή. Δεν ζούμε για να δουλεύουμε, δουλεύουμε για να ζούμε. Και η ζωή είναι ηδονή. Το άρωμα του λουλουδιού προσφέρει ηδονή.
Το ηλιοβασίλεμα προσφέρει ηδονή. Η θάλασσα προσφέρει ηδονή. Ο
περίπατος στο δάσος προσφέρει ηδίονή. Η ποίηση προσφέρει ηδονή. Η
μουσική προσφέρει ηδονή. Η ζωγραφική προσφέρει ηδονή. Το θέατρο
και ο κινηματογράφος προσφέρουν ηδονή. Τόσο η φύση σ’ όλες της τις
εκφάνσεις όσο και η Τέχνη σ’ όλες της τις παραλλαγές είναι πηγές
ηδονής. Και, βέβαια, δύσκολα βρίσκεις πηγές ηδονής σε έναν εργασια­
κό χώρο που δεν σε ικανοποιεί. Ο ανοργασμικός έρωτας και η «ανοργασμική» εργασία είναι καταστάσεις ομόλογες.
Εμείς α προοδευτικοί άνθρωποι ποτέ δεν θα ξοφλήσουμε τα χρέη μας
162 

στο συντηρητικό Φρόυντ. Μας έμαθε να ψάχνουμε στη σωστή μεριά για
τις προσωπικές εστίες της ατομικής δυστυχίας. Δεν έχει καμιά σημασία
που ο Φρόυντ απέρρυπε τον Μαρξ, τουλάχιστον κατά το μισό. Η επιμο­
νή του Μαρξ στην οικονομική βάση μπορεί να εξηγεί πολλά, δεν εξηγεί
όμως τα βασικά, λέει ο Φρόυντ. Πώς γίνεται, για παράδειγμα, διαφορε­
τικοί λαοί, φυλές και άτομα να συμπεριφέρονται με διαφορετικό τρόπο
όταν ζουν κάτω από τις ίδιες οικονομικές συνθήκες
Δυστυχώς, ο Φρόυντ δεν κατάλαβε πως ο Μαρξ ασχολείται κατά
προτεραιότητα με τα συλλογικά και τα κοινωνικά προβλήματα με μο­
ναδική πρόθεση την εν καιρώ δημιουργία συνθηκών κατάλληλων για την
πλήρη ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας. Ομως, ανάπτυξη της
ανθρώπινης προσωπικότητας δεν σημαίνει πορεία προς την αγιότητα,
όπως στο χριστιανισμό. Σημαίνει να είσαι αυτός που μπορείς να γίνεις
αν λείψουν οι δυσμενείς για την ανάπτυξή σου κοινωνικοοικονομικές
συνθήκες. Αν δεν «φτάνεις», δεν θα γίνεις. Συνεπώς, και πάλι θα είσαι
αυτός που μπορείς να γίνεις, όταν οι ευνοϊκές κοινωνικές συνθήκες
δείξουν πως δεν μπορείς να γίνεις αυτό που φαντάζεσαι πως θα μπο­
ρούσες να γίνεις, αλλά η «καταραμένη κοινωνία», κ.τ.λ. Τα άλλοθι που
χρησιμοποιούν οι ανίκανοι και οι ατάλαντοι πρέπει να λείψουν κάπο­
τε. Η εξάλειψη της οικονομικής ανισότητας αναδεικνύει τη φυσική ανι­
σότητα, τουλάχιστον στην περιοχή που καταλαμβάνει ο σκληρός της
πυρήνας, που δεν είναι δεκτικός βελτιώσεων με τη βοήθεια της κοινω­
νίας κι αυτό ακριβώς είναι που ενοχλεί τόσο τους εξισωτιστές αριστε­
ρούς, που αντιλαμβάνονται την ισότητα σαν ισοπέδωση, όσο και τους
άλλους που μόνο στα θολά μπορούν να ψαρεύουν.
Ο Γιόζεφ Σουμπέτερ (1883-1950), αμερικανός οικονομολόγος και
κοινωνιολόγος που καταγόταν από τη Μοραβία, αν και δεν ήταν μαρξι­
στής ποτέ δεν έκρυψε το θαυμασμό του για τον Μαρξ. Ο Σουμπέτερ
απορρίπτει μεν το μαρξισμό σαν ένα ενιαίο και αύταρκες κοινωνικοοικο­
νομικό και ιστορικό σύστημα, αλλά αυτό δεν τον εμπόδιζα να χρησιμο­
ποιεί μαρξιστικές έννοιες και όρους στις έρευνές του για τον καπιταλι­
σμό, του οποίου είναι ένας από τους περισσότερο οξυδερκείς μελετητές.
Αυτός, άλλωστε, έβγαλε από την «παρανομία» τον όρο του Μαρξ καπι­
ταλισμός (κεφαλαιοκρατίαΧ που με μεγάλη δυσκολία ιχοθετήθηκε από τους
αστούς οικονομολόγους και κοινωνικούς επιστήμονες. Προτιμούσαν, και
εν πολλοίς προτιμούν ακόμα, τον όρο «ελεύθερη οικονομία».
Ο Σουμπέτερ θεωρεί το Κεφάλαιο έργο μεγαλοφυούς επιστήμονα,
χρήσιμο όχι μόνο στους μαρξιστές αλλά και στους οπαδούς και τους
θεωρητικούς της ελεύθερης οικονομίας. Το Κεφάλαιο, όπως ξέρουμε, πριν
απ’ το κάθε τι είναι μια αυστηρά επιστημονική μελέτη του τρόπου λει­
163 

τουργίας του Κεφαλαίου και μια επιστημονικά τεκμηριωμένη κριτική του
κοινωνικού συστήματος που στηρίζεται σ’ αυτό, του καπιταλισμού. Και
μόνο παρεμπιπτόντως αναφέρεται στην αταξική κοινωνία του μέλλοντος
και τον κομουνισμό. Συνεπώς, κάθε σοβαρός οικονομικός επιστήμονας,
άσχετα από τις κοινωνικοπολιτικές του πεποιθήσεις, έχει υποχρέωση να
μελετήσει προσεχτικά το Κεφάλαιο.
Ωστόσο, ο Σουμπέτερ πιστεύει πως η σκέψη του Μαρξ είναι λιγά­
κ ι. συντηρητική! Ανάμεσα στην επανάσταση και την εξέλιξη ο Μαρξ
διαλέγει την εξέλιξη, αφού πιστεύει στην έμφυτη λογική των πραγμά­
των, λέει ο Σουμπέτερ. Ακόμα και η επανάσταση είναι μια κατάληξη
της έμφυτης λογικής των πραγμάτων. Αλλά όταν πιστεύεις στη λογική
των πραγμάτων είναι σαν να πιστεύεις σε δυνάμεις που βρίσκονται έξω
από τον άνθρωπο, μέσα στην ιστορία, και που κινούνται μαζί με την
ιστορία, όπως το Αγιο Πνεύμα που κινείται πέρα και πάνω από τον
άνθρωπο και κανονίζει τα της μοίρας του γράφοντας την ιστορία αυτό,
οε τελική ανάλυση, και όχι ο άνθρωπος.
Είναι προφανές πως ο Σουμπέτερ, που δεν πιστεύει σιην έμφυτη λογική
των πραγμάτων αλλά στη λογική του νσήμονος ανθρώπου, θεωρεί τον
εαυτό του περισσότερο επαναστάτη από τον Μαρξ, αν και κινείται αυ­
στηρά στα πλαίσια της καπιταλιστικής οικονομίας. Εντούτοις, θαυμάζει
τον Μαρξ ακριβώς γιατί είναι συντηρητικός, όπως λέει. Τους συντηρητι­
κούς τους παίρνει κανείς περισσότερο στα σοβαρά Είναι προσεχτικοί, όπως
ο Μαρξ, και δεν διακινδυνεύουν εύκολα την προσωπική τους τύχη κα­
θώς και την τύχη του κόσμου. Συντηρούν τις κατακτήσεις άλλων επανα­
στατών που προηγήθηκαν και που αν δεν προηγούνταν δεν θα μπορού­
σαν να είναι συντηρητικοί, αφού δεν θα είχαν τι να συντηρήσουν.
Κατά τον Σουμπέτερ η επανάσταση και η συντήρηση σχηματίζουν
διαλεκτικό δίπολο. Η επανάσταση παραδιδει τις κατακτήσεις της στους
συντηρητικούς για να τις συντηρήσουν. Αλλά οι εξ αφελών συντηρητι­
κοί δεν συνειδητοποιούν πάντα πως αυτά που θέλουν να διαφυλάξουν
και να διασώσουν δεν είναι οι δικές τους κατακτήσεις. Σε τελική ανά­
λυση, ο Μαρξ για τον Σουμπέτερ δεν είναι ακριβώς συντηρητικός, αλλά
ένας άψογος διαλεκτικός. Συντηρητικός και επαναστάτης ταυτόχρονα
Ξέρει πως αν δεν διαφυλαχτούν οι κατακτήσεις μιας επανάστασης εί­
ναι σαν να μην έγινε. Αν, λοιπόν, δεν προσέξουμε τον Μαρξ, μάλλον
τους εαυτούς μας βλάπτουμε εμείς οι συντηρητικοί παρά εκείνον, λέει
ο Σουμπέτερ.
Πολύ έγκαιρα και επίκαιρα, το 1945, που ο πόλεμος μόλις έχει
τελειώσει και ο ψυχρός πόλεμος δεν έχει ακόμα ανάψει για τα καλά
θα κυκλοφορήσει το πιο γνωστό και δημοφιλές βιβλίο του Σουμπέτερ
164 

υπό τον τίτλο Καπιταλισμός, Σοσιαλισμός και Δημοκρατία. Εδώ, ο εξαι­
ρετικά τολμηρός αμερικανός επιστήμονας θα συμβουλεύσει τους καπι­
ταλιστές να αναγνωρίσουν τα δάνεια που διαρκώς παίρνουν από το
μαρξισμό, χωρίς καλά καλά να το συνειδητοποιούν. Και κάνουν πολύ
καλά που παίρνουν δάνεια από το μαρξισμό διότι ο Μαρξ δεν ανήκει
στους μαρξιστές κατ’ αποκλειστικότητα, ανήκει στον κόσμο όλο, όπως
όλοι οι μεγαλοφυείς. Το αναμφισβήτητο επιστημονικό κύρος αυτού του
πολύ σπουδαίου αστού οικονομολόγου θα παίξει το ρόλο του στο να
βγει από το επιστημονικό γκέτο της δυτικής πολιτικής οικονομίας το
Κεφάλαιο και σαν επιστημονικό σύγγραμμα πλέον να πάρει τη θέση που
του αξίζει δίπλα στα άλλα κλασικά έργα της επιστήμης που λέγεται
πολιτική οικονομία
Από το μαρξισμό ο Γιόζεφ Σουμπέτερ θα πάρα έμμεσα και θα προσαρμόσα στον καπιταλισμό την εξαιρετικά γόνιμη οικονομικά έννοια της
καινοτομίας. Οι πάσης φύσεως καινοτομίες που εφαρμόζουν στις επι­
χειρήσεις τους, δίνουν τη δυνατότητα στους επιχειρηματίες να δημιουρ­
γούν μονοπωλιακές καταστάσεις. Που, ωστόσο, είναι πάντα προσωρι­
νές. Οταν γενικευτεί η καινοτομία και πάψει να φέρνει κέρδη στους
καινοτόμους, τα μονοπώλια που στηρίχτηκαν σ’ αυτήν διαλύονται και
νέα παίρνουν τη θέση τους, βασισμένα σε νέες καινοτομίες.
Οι καινοτομίες καθιστούν τους τεχνικούς και τους επιστήμονες βα­
σικούς παράγοντες της οικονομίας. Ο εφευρέτης θα μπορούσε κάλλιστα
να γίνει ένας χωρίς κεφάλαιο συνεταίρος του κεφαλαιούχου. Μάλιστα,
θα ήταν δυνατό και να αυτονομηθεί από τον πάτρωνά του και εν και­
ροί» να τον παραμερίσει εντελώς. Αυτό σημαίνει, κατά τον Σουμπέτερ,
πως στον σύγχρονο καπιταλισμό η ανθρώπινη δημιουργικότητα και η
πνευματική δουλειά θα μπαίνουν συνεχώς και περισσότερο στην παρα­
γωγή, με συνέπεια να διαφοροποιείται ολοένα και πιο πολύ ο παραδο­
σιακός ρόλος του παραδοσιακού καπιταλιστή, που δεν μπορεί πλέον να
βασίζεται αποκλειστικά στο κεφάλαιο, στις οργανωτικές του ικανότη­
τες και στην παρακράτηση της υπεραξίας της δουλειάς όσων εργάζο­
νται γι’ αυτόν. Σε πολλές περιπτώσεις, μάλιστα, η δημιουργικότητα του
πνευματικά εργαζόμενου μπορεί να αντικαταστήσει σημαντικό μέρος του
κεφαλαίου όταν κεφαλαιοποιείται η ίδια. Τη διαδικασία της άμεσης
κεφαλαιοποίησης της πνευματικής εργασίας ο Μαρξ την παρέβλεψε. Στην
εποχή του η οικονομική σημασία της πνευματικής εργασίας δεν ήταν
σοβαρό πρόβλημα για σοβαρούς επιστήμονες. Η πνευματική εργασία τότε
ανήκε κυρίως στο χώρο του εποικοδομήματος. Αλλά ο Σουμπέτερ μι­
λάει για την πνευματική εργασία που συναρτάται ευθέως με την οικο­
νομική βάση, που μπορεί να γίνει Κεφάλαιο στην κυριολεξία
165 

Παρά την κεφαλαιοποίηση του πνεύματος και τη βοήθεια που δέ­
χεται απ’ αυτό το Κεφάλαιο, η συνεχώς και μεγαλύτερη συσσώρευση
του Κεφαλαίου δεν είναι κάτι που ευνοεί το Κεφάλαιο μακροπρόθεσμα,
λέει ο πάντα τολμηρός Σουμπέτερ. Οι γιγαντιαίες επιχειρήσεις δυσκο­
λεύονται να πάρουν αποφάσεις ενώ η ορθολογική οργάνωση της παρα­
γωγής δυσχεραίνεται μέοα οε όρια που δεν ελέγχονται εύκολα Αυτό
έχει σαν συνέπεια να δημιουργούνται κύκλοι, συνεχή σκαμπανεβάσμα­
τα στη λειτουργία μιας επιχείρησης. Η θεωρία των οικονομικών κύκλων
του Σουμπέτερ θα παίξει βασικό ρόλο στην παραπέρα ανάπτυξη της
αστικής πολιτικής οικονομίας. Στο εξής, δεν θα υπολογίζεται ευθύγραμμα
η ανάπτυξη μιας επιχείρησης ή μιας οικονομίας γενικότερα και η συ­
χνότητα εμφάνισης των καθοδικών τάσεων θα αντιμετωπίζεται σαν
προάγγελος δεινών για την οικονομία
Προκειμένου, λοιπόν, οι κεφαλαιούχοι, οι μέτοχοι των Ανωνύμων
Εταιριών, να ξεπεράσουν τα πολλά και μεγάλα εμπόδια που δημιουρ­
γεί ο δυσλειτουργικός γιγαντισμός των επιχειρήσεών τους καταφεύγουν
συνεχώς και περισσότερο στη βοήθεια των μάνατζερ (των διευθυντικών
στελεχών), που χωρίς να διαθέτουν Κεφάλαιο ελέγχουν τις επιχειρήσεις
και κάνουν τον κλασικό κεφαλαιούχο να αισθάνεται άσχημα
Τελικά, ανάμεσα στον κλασικό κεφαλαιούχο και το μάνατζερ δημιουργείται μια αντιπαλότητα που συχνά εξελίσσεται σε εχθρότητα, έτσι ασα­
φή που γίνονται τα πράματα στο μοντέρνο καπιταλισμό, με συνέπεια να
μην ξέρουμε πλέον σε ποιους ακριβώς ανήκουν οι επιχειρήσεις, στους
κεφαλαιούχους (μετόχους) ή στους μάνατζερ, που μπορεί να είναι και
κεφαλαιούχοι, μπορεί και όχι, μπορεί σήμερα να είναι μόνο μάνατζερ αλλά
αύριο να ξωπετάξουν τους κεφαλαιούχους και να πάρουν τη θέση τους
αφού πρώτα γίνουν και αυτοί κεφαλαιούχοι Εν ολίγοις, ο σημερινός
καπιταλισμός δεν είναι ίδιος μ’ εκείνον της εποχής του Μαρξ, τότε που
οι επιχειρήσεις ήταν ακόμα οικογενειακές κατά κύριο λόγο και ο καπι­
ταλιστής ήταν ένα συγκεκριμένο άτομο, με συγκεκριμένα χαρακτηριστι­
κά, σεβαστό ή μη, που πάντως ήλεγχε προσωπικά τα του Οίκου του.
Ο Βέρνερ Ζόμπαρτ (1863-1941), γερμανός οικονομολόγος και κοι­
νωνιολόγος, γόνος πλούσιας οικογένειας γαιοκτημόνων και βιομηχάνων
ήταν φανατικός μαρξιστής στην αρχή της ένδοξης καριέρας του σαν
πανεπιστημιακός δάσκαλος διεθνούς φήμης και πολυδιαβασμένος συγ­
γραφέας, του οποίου τα έργα μεταφράστηκαν σε 24 γλώσσες. Ο Ένγκελς
διάβασε τα πρώτα βιβλία του νεαρού Ζόμπαρτ και ενθουσιάστηκε με
την «ανακάλυψη» ενός μεγάλου μαρξιστή, που έχει κατανοήσει τη σκέ­
ψη του Μαρξ όσο λίγοι.
Ομως, το 1924 αυτός ο ιδιοφυής άνθρωπος κάνει μια άκρως θεα­
166 

ματική στροφή. Δεν αρνείται μόνο το μαρξισμό αλλά γίνεται και πολέ­
μιός του. Και δεν γίνεται μόνο πολέμιός του, αλλά και φιλοναζιστής.
Επειδή ο εξαιρετικά ανήσυχος Ζόμπαρτ άλλαζε εύκολα απόψεις, οι
πάμπολλοι θαυμαστές του είναι πάντα έτοιμοι να συγχωρήσουν το φιλοναζισμό του με το επιχείρημα πως και πάλι θα άλλαζε απόψεις αν
δεν πέθαινε το 1941 αφήνοντας το ναζισμό στην ακμή του, χωρίς να
προλάβει να τον δει σ’ όλο το φρικτό μεγαλείο του και να καταλάβει
τι ακριβώς υποστήριζε τόσα χρόνια Αλλωστε, δεν είναι ο μόνος ιδιο­
φυής που εξαπατήθηκε από τον εθνικοσοσιαλισμό' η περίπτωση του
Μάρτιν Χάιντεγκερ είναι ακόμα πιο εντυπωσιακή. Όμως, είναι ο μό­
νος που όντας ήδη αντιμαρξιστής (από το 1924) συνεχίζει να θαυμάζει
τον Μαρξ (το 1928). Προσέξτε τι λέει αυτός ο παράξενος στοχαστής
και επιστήμονας στο γνωστότερο και δημοφιλέστερο αντιμαρξιστικό έργο
του, που έχει τον τίτλο Ο σύγχρονος καπιταλισμός, γραμμένο το 1928
και κατά κόρον λεηλατημένο από όλους τους μεταγενέστερους αντιμαρξιστές, που δεν θα τολμούσαν να ομολογήσουν τα χρέη τους προς τον
Μαρξ, όπως ο Ζόμπαρτ:
«Όσο έντονα απορρίπτω την κοσμοθεωρία αυτού του ανθρώπου και
μαζί μ’ αυτήν όλα όσα περιλαμβάνονται συνοπτικά και περιληπτικά σ’
αυτό που λέμε Μαρξισμό, άλλο τόσο απερίσκεπτα τον θαυμάζω σαν
θεωρητικό και ιστορικό του Καπιταλισμού. Κι όλα όσα είναι μάλλον καλά
στο έργο μου, τα οφείλω στο πνεύμα του Μαρξ. Αυτό που αποτελεί το
μεγαλύτερο ταλέντο του, είναι η μαεστρία του στο να θέτει ερωτήσεις.
Σήμερα ακόμα ζούμε απ’ τις ερωτήσεις του. Η μεγαλοφυΐα του άνοιξε
για έναν αιώνα το δρόμο της καρπερής και γόνιμης έρευνας στην οικο­
νομική επιστήμη. Όσοι οικονομολόγοι δεν κατάφεραν να εξοικειωθούν
μαζί της ήταν καταδικασμένοι σε στειρότητα, όπως μπορούμε να πι­
στοποιούμε σήμερα με σιγουριά». (Το παράθεμα είναι από το βιβλίο Μαρξ
του Βέρνερ Μπλσύμενμπεργκ, Πλέθρον, σειρά Φιλοσοφία).
Όταν σε επαινούν οι εχθροί είσαι σίγουρα σπουδαίος. Αρκεί να σε
γνωρίζουν, ώστε να μη σε απορρίπτουν από άγνοια ή για λόγους συ­
ναισθηματικούς. Όμως, ούτε η αποδοχή από άγνοια ή για λόγους συ­
ναισθηματικούς θα μπορούσε να είναι έγκυρη και σεβαστή.

167 

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ
η επανάσταση
η μεγάλη περιπέτεια 

1. Το στυλ της Οκτωβριανής επανάστασης
Η Οκτωβριανή Επανάσταση χαρακτηρίστηκε από πολλούς αστούς ιστο­
ρικούς γεγονός παράδοξο, αφύσικο, τερατώδες, ανήθικο, σκανδαλώδες.
Αυτά και άλλα ανάλογα επίθετα ανασύρθηκαν βιαστικά από τα λεξικά
προκειμένου να καλυφθεί πρόχειρα η αμηχανία που δημιούργησε η
απίστευτα εύκολη επικράτηση των Μπολσεβίκων του Λένιν τον Οκτώβρη του 1917.
Αμέσως μετά το πρώτο σοκ που προκάλεσε η επανάσταση των προ­
λετάριων και στην ντόπια και στην ευρωπαϊκή αστική τάξη όλοι, ακό­
μα και οι Μπολσεβίκοι, προσπαθούν να καταλάβουν τι ακριβώς συνέ­
βη και η αναμενόμενη αστική επανάσταση κατέληξε τόσο εύκολα σε μια
μη αναμενόμενη προλεταριακή επανάσταση. Αστική επανάσταση περίμεναν οι αστοί και προλεταριακή τους προέκυψε στα καλά καθούμενα
Από τότε οι αστοί όλου του κόσμου θα τρέμουν τους κομουνιστές. Κανείς
δεν ξέρει τι μπορούν να σκαρώσουν στα γρήγορα αυτοί οι «εξωγήινοι».
Ηρεμήστε, κύριοι, τίποτα δεν θα μπορούσαν να πετύχουν οι ρώσοι
κομουνιστές το 1917 αν δεν τους ευνοούσε η ιστορική συγκυρία, που
δημιούργησαν οι φεουδάρχες με τις βρωμιές τους και οι αστοί με τις
πονηριές τους. Οι κομουνιστές είναι επαναστάτες, δεν είναι μάγοι. Η
μαρξιστικής καταγωγής επανάσταση δεν προκύπτει βάζοντας τον Μαρξ
να χτυπήσει το μαγικό ραβδί στο βράχο, όπως ο Μωϋσής. Ηρεμήστε,
κύριοι, κανείς δεν μπορεί να βγει έξω απ’ την ιστορία και να την ελέγ­
χει από πάνω, για τον απλό λόγο πως κανείς δεν μπορεί να βγει έξω
απ’ το χρόνο. Η ιστορία είναι χρόνος. Επειδή, όμως, το μέλλον εμπε­
ριέχει και τον προσωπικό μας θάνατο, έχουμε την τάση να παριστά­
νουμε τη στρουθοκάμηλο χώνοντας το κεφάλι στην κινούμενη άμμο του
χρόνου που περνάει και μας προσπερνάει για να φέρει στη θέση μας
άλλους, και άλλους... Όλους αυτούς που ονομάζουμε απογόνους.
Είμαστε και τα υποκείμενα και τα αντικείμενα της ιστορίας. TV
ιστορία και τη φτιάχνουμε και την υφιστάμεθα Την Οκτωβριανή Επα­
νάσταση την έκαναν και οι προλετάριοι και οι αστοί και οι φεουδάρ­
χες. Όλοι μαζί Την Οκτωβριανή Επανάσταση την έκανε η Ανάγκη.
171 

Ηρεμήστε, κύριοι, καμιά επανάσταση δεν μπορεί να φέρει τη «συ­
ντέλεια του κόσμου». Η άσχετη με τις επαναστάσεις και τις αντεπανα­
στάσεις συντέλεια του κόσμου δεν έχει σχέση με κανέναν δαίμονα, κα­
πιταλιστικής ή κομουνιστικής καταγωγής. Η συντέλεια του κόσμου εί­
ναι ένα φυσικό γεγονός που θα συμβεί ύστερα από μερικά εκατομμύ­
ρια χρόνια, όταν ο Ηλιος εκραγεί και στη θέση του εμφανιστεί μια
«μαύρη τρύπα», απ’ αυτές που αναστατώνουν τους αστρονόμους όταν
ερευνώντας τον έναστρο ουρανό ανακαλύπτουν εδώ κι εκεί «μαύρες τρύ­
πες», που ορίζουν τη θέση όπου πριν υπήρχε ένα «ολοζώντανο» αστέρι
(Βλέπε επί του θέματος και το εντελώς συναρπαστικό βιβλίο Η κόμη της
Βερενίκης του καθηγητή Γιώργου Γραμματικάκη, ενός επιστήμονα που
θα μπορούσε κάλλιστα να είναι και ποιητής).
Ηρεμήστε, κύριοι, και τ’ αστέρια πεθαίνουν. Όμως, μέχρι να πεθάνει και το δικό μας αστέρι, ο ζωοδότης στην πιο απόλυτη κυριολε­
ξία Ήλιος, ο Μεγάλος θεός, πρέπει να φροντίσουμε από τώρα για
τους απογόνους, κοντινούς και μακρινούς. Πολλούς, πολύ απασχόλη­
σε το δύσκολο πρόβλημα της μοίρας των απογόνων. Όμως, κανείς εκτός
απ’ τον Μαρξ δεν πήρε τόσο στα σοβαρά το πράγμα Τόσο σοβαρά
το πήρε, που όλη του τη ζωή έψαχνε να βρει τους νόμους κίνησης
της ιστορίας προκειμένου να βολευτούν καλύτερα οι απόγονοι.
Ηρεμήστε, κύριοι, ο μεγάλος ανατροπέας Μισέλ Φουκώ στο βιβλίο
του Αρχαιολογία της γνώσης ίσως σας πείσει πως «ο άνθρωπος είναι
μια προκατάληψη». Ο ίδιος ο άνθρωπος αποφάσισε κάποτε να δώσει
προνόμια στον άνθρωπο, λες και δεν δικαιούνται προνομίων όλα τα
άλλα όντα, έμψυχα και άψυχα Γιατί, δηλαδή, ο θεός ή όποιος άλλος
παντοδύναμος να διαλέξει τον άνθρωπο, συνεπώς και τον καπιταλι­
στή άνθρωπο και όχι, ας πούμε το σκουλήκι, για να τον κάνει το κατ’
εξοχήν προνομιούχο ον στο Σύμπαν ολόκληρο; Και αν κάποτε εμφα­
νιστούν ακόμα πιο προνομιούχα όντα στο Σύμπαν τι θα πουν οι θεο­
λόγοι, πως έκαναν λάθος εκλαμβάνοντας τον άνθρωπο σαν τον αγα­
πημένο του θεού; Και αν αυτά τα εξωγήινα όντα τύχει να έχουν μια
αντίληψη για τα πράγματα κάπως... κομουνιστική, ή αναρχική; Νομί­
ζετε πως θα ανατραπεί η τάξη του Σύμπαντος αν ανατραπεί ο καπι­
ταλισμός στη γη;
Αν μπορούσε κανείς να ρωτήσει το σκουλήκι πώς βλέπει τον άνθρω­
πο, θα απαντούσε «σαν άνθρωπο» και θα εννοούσε αυτό που εννοούμε
εμείς όταν λέμε «σαν σκουλήκι». Τον άνθρωπο πρέπει να τον αγαπήσου­
με κατ’ αρχήν σαν ζωόφιλοι Όλα τα άλλα θα έρθουν μόνα τους. Αν
μετακινούσαμε λίγη από την αγάπη μας για τα ζώα από τα ζώα στον
άνθρωπο, όλα τα προβλήματα θα είχαν λυθεί διά της ανθρωποζωοφιλίας.
172 

Η μελέτη της ιστορίας είχε πείσει τον Μαρξ πως οι κοινωνίες δεν
διαφοροποιούνται εική και ως έτυχε. Μπορεί οι νόμοι κίνησης της Ιστο­
ρίας να μη μοιάζουν με τους φυσικούς (που είναι κυκλικοί, δηλαδή
σταθερά επαναλαμβανόμενοι), όμως είναι νόμοι* χαλαροί και δυσεφάρ­
μοστοι, αλλά νόμος Όχι κυκλικοί, όπως οι φυσικοί, αλλά ευθύγραμμος
Κι αυτό σημαίνει πως ό,τι γράφει (η ιστορία) δεν ξεγράφει
Και όταν έρθουν οι εξωγήινοι, η ιστορία του ανθρώπου θα συνεχί­
σει να γράφεται* από τους εξωγήινους. Αλλά και οι εξωγήινοι να μην
έρθουν και έρθει ξανά ένας σαν τον άλλο απερίσκεπτος θεός κατά τη
Δευτέρα Παρουσία, πάλι επανάσταση θα έχουμε. Ηρεμήστε, κύριοι, και
πάρτε το απόφαση. Απ’ όποια μεριά κι αν δείτε το πράγμα, δεν τη
γλιτώνετε την επανάσταση.
Μπορεί να μην υπακούουν αυστηρά στο νόμο της αιτιότητας οι
ιστορικοί νόμοι, όμως υπακούουν στο νόμο των πιθανοτήτων, που εί­
ναι η μοντέρνα εκδοχή του νόμου της αιτιότητας. Σε τελική ανάλυση,
αιτιότητα και πιθανότητα είναι το ίδιο πράγμα. Και η πιθανότητα να
είναι ο καπιταλισμός το τελευταίο και το τελειότερο στάδιο της κοινω­
νικής εξέλιξης φαντάζει σαν το άκρον άωτον της προκατάληψης.
Όλοι ξέρουμε πως η ιστορία του ανθρώπου διαφοροποιείται αδιά­
κοπα καθώς κυλάει μέσα στον ιστορικό χρόνο. Συνεπώς, θα ήταν έξω
από κάθε λογική η απαίτησή μας να πάψει να διαφοροποιείται. Το θέμα,
λοιπόν, είναι να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε προς τα πού κινείται
η ιστορία, ποια είναι η δυναμική της. Αν νομίζετε πως η δυναμική της
θα είναι σταθερά καπιταλιστικού τύπου, πέστε μας τότε την άποψή σας
για το Γενναίο νέο κόσμο του Αλντους Χάξλεϋ, που ήταν και αναρχι­
κός και σοφός.
Λοιπόν, μπορεί κανείς να αμφισβητεί όσο θέλει την αξία και τη
σημασία της Οκτωβριανής Επανάστασης, όμως κανείς ποτέ δεν θα
καταφέρει να αμφισβητήσει την ύπαρξή της; η Οκτωβριανή Επανάστα­
ση είναι ένα τετελεσμένο ιστορικό γεγονός. Και σαν τέτοιο αφορά τους
πάντες, μαρξιστές και μη, κομουνιστές και μη. Μπορεί να αμφισβητού­
με τις προτανόμενες ποικίλες ερμηνείες των ιστορικών γεγονότων, αλλά
τα ίδια τα ιστορικά γεγονότα μόνο οι ολικά ηλίθιοι θα μπορούσαν να
τα αμφισβητήσουν και να ρυθμίζουν τη σκέψη τους σαν να μην υπήρ­
χαν. Η Οκτωβριανή Επανάσταση υπήρξε. Ο Λένιν υπήρξε. Οι Μπολσε­
βίκοι υπήρξαν.
Και ο Στάλιν υπήρξε. Το να λες καλύτερα να μην υπήρχε ο Στάλιν,
είναι σαν να λες καλύτερα να μην υπήρχε ο μπαμπάς και η μαμά, για­
τί αν δεν υπήρχαν δεν θα υπήρχα ούτε εγώ για να μεταφέρω στους
επιγενόμενους την προκατάληψη πως ο άνθρωπος είναι το κατ’ εξοχήν
173 

προνομιούχο ον του Σύμπαντος, ή πως ο Στάλιν είναι μια μοντέρνα
παραλλαγή του κλασικού σατανά. Αλλωστε, εκτός από τον Καλό Δη­
μιουργό του Ευαγγελίου υπάρχει και Ο Κακός Δημιουργός του Σιοράν.
Μη μου πείτε πως αγνοείτε ακόμα και τον Σιοράν. Για διαβάστε τον
και θα δείτε για πότε θα σταματήσετε να φοβάστε και τους επαναστά­
τες και τους τρομοκράτες.
Η ανατροπή της Αυτοκρατορίας των τσάρων και η εγκατάσταση στη
θέση της του πρώτου κομουνιστικού καθεστώτος στην Ιστορία δεν εί­
ναι απλώς ένα γεγονός αναμφισβήτητο, που κανείς ιστορικός σ’ Ανα­
τολή και Δύση δεν θα μπορούσε να το παρακάμψει σα να μην υπήρχε,
είναι ένα γεγονός που συνεχίζει να επηρεάζει τις τύχες του κόσμου, σ’
ολόκληρο τον κόσμο, είτε αρνητικά είτε θετικά. Ακόμα και η «μαύρη
τρύπα» που δημιούργησε η πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού το 1990
και της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 συνεχίζει να επηρεάζει τις τύχες
όλου του κόσμου... Να, λοιπόν, που ζούμε ακόμα υπό τ ψ επήρεια της
Οκτωβριανής Επανάστασης. Τότε μας επηρέαζε η ύπαρξή της, σήμερα
μας επηρεάζει η ανυπαρξία της.
Έτσι κι αλλιώς, η Οκτωβριανή Επανάσταση είναι το μεγαλύτερο
ιστορικό γεγονός των δύο τελευταίων αιώνων της παγκόσμιας ιστορίας.
Για να βρούμε ένα ανάλογης σημασίας γεγονός πρέπει να πάμε στη
Γαλλία του τέλους του 18ου αιώνα Αν η Γαλλική Επανάσταση του 1789
ήταν αυτή που έδωσε τ ψ πολιτική εξουσία στους αστούς, που κατεί­
χαν τψ οικονομική τουλάχιστον από δυο αιώνες νωρίτερα, η Οκτωβριανή
Επανάσταση είναι αυτή που για πρώτη φορά θα δώσει τ ψ πολιτική
εξουσία στους προλετάριους και τούτο άσχετα από τις στρεβλώσεις που
θα υποστεί το καθεστώς μετά τ ψ επανάσταση και μέχρι τ ψ τελική του
πτώση.
Όμως, σ’ αυτό το βιβλίο, δεν μιλάμε για τη ρωσική επανάσταση και
τον εκπεσμό της αλλά για τις δυνατότητες της συνέχισής της με άλλον
τρόπο, στη Ρωσία ή αλλού, δεν έχει σημασία πού. Μας ενδιαφέρει η
Επανάσταση, όχι μια συγκεκριμένη επανάσταση. Οι συγκεκριμένες επα­
ναστάσεις είναι τμήματα της Επανάστασης. Πώς λέμε πως η Τέχνη εί­
ναι μία, επιμερισμένη σε έξι ή επτά; Έτσι λέμε και πως η Επανάσταση
είναι μια, επιμερισμένη σε πολλές. Κάθε επανάσταση έχει το στυλ της.
Σ τψ Οκτωβριανή Επανάσταση, για παράδειγμα, τα πράγματα έγιναν ανάποδα σε σχέση με τη Γαλλική: πρώτα κατέλαβαν τ ψ πολιτική
εξουσία οι προλετάριοι και ύστερα επεχείρηοαν να γίνουν οικονομική
δύναμη. Αλλά δεν έγιναν. Η πολιτική βούληση δεν αρκεί Ο σταλινισμός
ήταν εξόχως βουλησιαρχικός, αλλά τελικά δεν πέτυχε τίποτα που θα
μπορούσε να διαρκέσει, αν όχι μέχρι τ ψ εμφάνιση (!) της αταξικής
174 

κοινωνίας και την εξωοικονομική διαφοροποίηση των ανταγωνιστικών
σχέσεων, τουλάχιστον μέχρι που ο καπιταλισμός να εξαντλήσει τις ανα­
πτυξιακές του δυνατότητες και να παραλύσει από μόνος του, υποθέτω
μετά τον Γ Παγκόσμιο Πόλεμο, που έρχεται όπου να ’ναι.
Αυτό που έγινε στην πρώην Σοβιετική Ένωση ήταν μια πρόβα τζενεράλε. Το έργο θα ξαναπαιχτεί- βέβαια, όχι με τη ίδια διανομή, αλλά
ας ελπίσουμε με καλύτερη σκηνοθεσία Η απαίτηση για κοινωνική δι­
καιοσύνη δεν είναι δυνατό να εκλείψει στην ταξική κοινωνία
Και, ω του παραδόξου, μια υπανάπτυκτη το 1917 χώρα κατάφερε
να γίνει υπερδύναμη. Σκέψου και να ήταν αναπτυγμένη. Τα κατάφερε
καλά και με «ολίγον κομουνισμό», και μάλιστα αυταρχικό. Σκέψου τι
μπορούσε να κάνει με πολύ κομουνισμό, και μάλιστα δημοκρατικό. Δεν
πειράζει, μια άλλη φορά. Σωστά μετρούν με γύρους τους δικούς μας
αγώνες.
Σύντροφοι, η επανάσταση συνεχίζεται! Η μεγάλη περιπέτεια του
μαρξισμού μόλις άρχισε.

2. Η έννοια της επανάστασης
Οι επαναστάσεις είναι τρελές εμπνεύσεις της ιστορίας λέει ο εμπνευ­
σμένος Τρότσκι, ένας πολύ μεγάλος επαναστάτης.
Υπάρχουν πολλών ειδών επαναστάσεις. Αισθητικές, επιστημονικές,
τεχνολογικές, θρησκευτικές, ακόμα και σεξουαλικές. Εμείς εδώ θα πε­
ριοριστούμε στις πολιτικές, που κατά κανόνα εκδηλώνονται ένοπλα
Υπάρχουν επαναστάσεις μικρές και ασήμαντες και άλλες τόσο
μεγάλες, που φέρνουν τα πάνω κάτω στον κόσμο ολόκληρο και όχι
μόνο στη χώρα που εκδηλώθηκαν. Η Αγγλική, η Αμερικανική, η
Γαλλική και η Ρωσική Επανάσταση επηρέασαν, λιγότερο ή περισσό­
τερο, τους πάντες και τα πάντα. Η Ελληνική, κινούμενη στο περι­
θώριο της γαλλικής, επηρέασε μόνο την Ελλάδα.
Η Μεταρρύθμιση του Λούθηρου, που εκτός από θρησκευτική ήταν
και πολιτική και πολιτιστική επανάσταση, θα κάνει βαθιές επαναστατι­
κές τομές σε έναν χριστιανισμό εξουσιαστικό και αντιδραστικό που είχε
χάσει προ πολλού τον αρχικό επαναστατικό και λαϊκό του χαρακτήρα
Δεν πρέπει να συγχέουμε τις επαναστάσεις, ακόμα και τις πιο μι­
κρές και ασήμαντες, με τα πραξικοπήματα Το πραξικόπημα αναφέρε175 

ται πάντα οτον αγώνα για τη νομή της εξουσίας· και ναι μεν ανατρέ­
πει κυβερνήσεις ή άλλου είδους εξουσιαστικά μορφώματα, όμως δεν
αλλάζει τις βαθύτερες κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές δομές.
Αλλωστε, και μέσα σε μια επανάσταση είναι δυνατό να εκδηλωθούν
αλλεπάλληλα πραξικοπήματα Η Γαλλική Επανάσταση, για παράδειγ­
μα, είναι γεμάτη από αλυσιδωτά πραξικοπήματα Πραξικοπήματα είναι
και οι απότομες ή βίαιες αλλαγές των κυβερνήσεων στα αστικά καθε­
στώτα, αλλά και οι μη φυσιολογικές αλλαγές της ηγεσίας στα Κομουνι­
στικά Κόμματα
Τα ενδοκομματικά κομουνιστικά πραξικοπήματα είναι μια κοινότα­
τη υπόθεση, σχεδόν κανόνας. Ο δικός μας Χαρίλαος Φλωράκης ανήκει
στην πολύ σπάνια περίπτωση κομουνιστή ηγέτη που εγκατέλειψε αυτό­
βουλα την κομματική ηγεσία, συνεπώς και την κομματική εξουσία Γι’
αυτόν και μόνο το λόγο και άσχετα με την προσφορά του στο εργατι­
κό, κομουνιστικό και επαναστατικό ελληνικό κίνημα, του αξίζει ένας
ανδριάντας, στημένος όχι στον Περισσό αλλά στο Πεδίο του Αρεως. Το
να ερίζουν οι κομουνιστές για την κομματική εξουσία δεν είναι μόνο
γελοίο, είναι και αντιμαρξιστικό εξ ορισμού.
Την τρέλα της επανάστασης, που κανείς δεν τη θεωρεί αυτοσκοπό,
ούτε καν οι πολύ φανατικοί επαναστάτες, την επεσήμανε κατ’ αρχήν ο
Πλάτων. Η Πολιτεία του δεν είναι παρά η προσπάθεια ενός σοφού, που
λατρεύει την ειρήνη, την τάξη και τ ψ ηρεμία, να σταματήσουν, αν εί­
ναι δυνατό για πάντα, οι βίαιες ανατροπές μιας υπάρχουσας κοινωνι­
κής, διοικητικής, ή θεσμικής κατάστασης. Γιατί αυτό ακριβώς είναι η
επανάσταση, μια λίγο ώς πολύ βίαιη ανατροπή του κατεστημένου, του
όποιου κατεστημένου.
Εκτός από τον Πλάτωνα, και ο Μαρξ τις πολιτικές επαναστάσεις
θέλει να καταργήσει διά παντός με τ ψ αταξική κοινωνία που επαγ­
γέλλεται Ξέρει καλύτερα από τον καθένα πως η επανάσταση είναι ένας
εκβιασμός της ιστορίας· τ ψ οποία ο επαναστάτης υποχρεώνει να κινη­
θεί ταχύτερα απ’ όσο κινείται συνήθως μέσα σε μια διαδικασία συνε­
χούς εξέλιξης, άρα και διαφοροποίησης της υφιστάμενης κατάστασης.
Ξέρει επίσης πως στψ ταξική κοινωνία τόσο οι πόλεμοι όσο και οι
επαναστάσεις είναι γεγονότα αναπόφευκτα και παντελώς άσχετα με τψ
καλή θέληση. Η καλή θέληση αναστέλλει ή σταματάει έναν πόλεμο ή
μια επανάσταση, δεν καταργεί όμως το κοινωνικό φαινόμενο που λέγε­
ται πόλεμος, ή επανάσταση. Ο πόλεμος και η επανάσταση είναι οι ανα­
γκαίες συνέπειες της ταξικής διάρθρωσης της κοινωνίας.
Παρά ταύτα, η εξέλιξη, που είναι μια διαρκής, έρπουσα επανάστα­
ση, είναι αναπόφευκτη, η κυρίως ειπείν επανάσταση δεν είναι. Γίνεται
176 

ωστόσο αναπόφευκτη όταν κάποιες κοινωνικές δυνάμεις αντιδρούν στη
φυσιολογική εξέλιξη και εμποδίζουν τα πράγματα να κινηθούν προς τα
κει που ορίζει η δυναμική τους. Κάποιες άλλες κοινωνικές δυνάμεις δεν
αντιδρούν στην εξέλιξη, όμως κάνουν ό,τι μπορούν για να συντηρήσουν
την υπάρχουσα κατάσταση πραγμάτων.
Οι συντηρητικοί έχουν να παίξουν έναν πολύ σημαντικό ρόλο στην
κοινωνία, λέει στο έργο του Οι δύο πηγές της ηθικής και της θρησκείας
ο Ανρί Μπερξόν που δεν ήταν καθόλου επαναστάτης. Πρέπει να συ­
ντηρήσουν αυτά που κατάχτησαν οι επαναστάτες του παρελθόντος και
να φρενάρουν τις απότομες αλλαγές. Διότι, όποιος ζητάει τα πολλά, και
οι επαναστάτες συνήθως ζητούν περισσότερα απ’ αυτά που θα ήταν
δυνατό να πετύχουν, κινδυνεύει να χάσει και τα λίγα
Οι συντηρητικοί, όμως, όταν γίνονται αντιδραστικοί, όταν δηλαδή
αντιδρούν ακόμα και στις αυτόματες, μικρές αλλαγές και ζητούν να επα­
ναφέρουν τα πράγματα στην κατάσταση που ήταν τον «παλιό καλό και­
ρό» δεν είναι απλώς ανόητοι αφού κολυμπούν κόντρα στο ρου του ηρα­
κλείτειου ποταμού, αλλά γίνονται επικίνδυνοι ακόμα και για τους συντη­
ρητικούς. Που σε καμιά περίπτωση δεν θα ήθελαν να δουν τα πράγματα
να κινούνται ανάποδα, προς τα πίσω.
Το συντηρητικό τον ενοχλεί η κίνηση γενικώς. Τον επαναστάτη τον
ενοχλεί η ακινησία γενικώς. Δεδομένου, όμως, ότι κίνηση υπάρχει και
όταν κινούμαστε με την όπισθεν, οι αντιδραστικοί μπορούν να γίνουν
και αυτοί επαναστάτες. Η επανάσταση δεν σημαδεύει κατ’ ανάγκην την
πρόοδο.
Όμως, τα αποτελέσματα μιας αρνητικής μεν, πετυχημένης δε επα­
νάστασης, που δεν ήταν πραξικόπημα, πράγμα σπανιότατο για αντι­
δραστική επανάσταση, είναι πάντα προσωρινά, ακόμα και όταν είναι
μακρόβια Το καθεστώς του Φράνκο στην Ισπανία, για παράδειγμα,
προέκυψε μέσα από την πολύ σκληρή επαναστατική διαδικασία του
εμφυλίου πολέμου και ήταν μακρόβιο. Όμως, όχι μόνο κατέρρευσε κά­
ποτε αλλά και αυτά που είχε κερδίσει για λογαριασμό των γαιοκτημό­
νων και της καθολικής εκκλησίας χάθηκαν με την πτώση του φασιστι­
κού καθεστώτος. Καμιά αρνητική επανάσταση, που ξεπερνάει τα στενά
όρια του πραξικοπήματος, δεν θα μπορούσε να ανακόψει την πρόοδο.
Ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά εφιστά την προσοχή των δημοκρατών
στην εγγενή αντιδραστικότητα που έχει μέσα της είτε η άκριτη απαίτη­
ση του λαού για παροχές από το δημόσιο ταμείο είτε η μνησίκακη
διεκδίκηση της δήμευσης ή της αρπαγής της περιουσίας των πλουσίων.
Ο προοδευτικός άνθρωπος ζητά την κοινωνική δικαιοσύνη και όχι το
βόλεμα των φτωχών που θα ήθελαν να είναι στη θέση των πλουσίων
177 

και που ίσως κάποτε προσπάθησαν να γίνουν και αυτοί πλούσιοι αλλά
δεν τα κατάφεραν.
Η επανάσταση γίνεται πολιτικός όρος το Μεσαίωνα, κατά τα μέσα
του 15ου αιώνα Η έννοια της λέξης τότε ήταν ακριβώς αντίθετη μ’
αυτήν που είναι σήμερα Τον όρο επανάσταση τον δημιούργησαν οι
συνεργαζόμενοι με τους βασιλιάδες και τους φεουδάρχες χριστιανοί
θεολόγοι για να δηλώνουν μ’ αυτόν την ανάγκη επαναστάσεως με την
ετυμολογική έννοια της λέξης: ξαναστήσιμο των πραγμάτων στην προτέρα τους θέση σημαίνει ετυμολογικά η λέξη επανάσταση. Και η πιο
παλιά απ’ όλες τις θέσεις είναι αυτή που υπήρχε τον καιρό του Αδάμ
και της Εύας και μάλιστα πριν αυτοί φαν τον απαγορευμένο καρπό
της γνώσης και επαναστατήσουν, με τη σημερινή έννοια, κατά του θεού.
Η λέξη επανάσταση θα αρχίσει να παίρνει το σημερινό της νόημα
στις αρχές του Που αιώνα, τον καιρό που διαμορφώνεται η σύγχρονη
έννοια του κράτους. Το οποίο δεν έχει πλέον σχέση με το θεό και τη
βούλησή Του, δεδομένου ότι η συγκρότηση και η λειτουργία του αρχί­
ζει να εξαρτάται από την επιθυμία του ανθρώπου να υπάρξει σαν άν­
θρωπος με τις δικές του δυνάμεις.
Από τον 17ο αιώνα και μετά ο θεός αρχίζει να μην εκχωρεί όλα
τα πολιτικά του δικαιώματα στους βασιλιάδες και τους άρχοντες, όπως
γινόταν μέχρι την Αναγέννηση- εννοείται του αρχαίου ελληνικού ήθους
και της αρχαίας ελληνικής σκέψης. Ο νόμος στο εξής θα είναι ανθρώ­
πινος νόμος, όπως στην Αθηναϊκή Δημοκρατία, και όχι θεϊκός, εκχω­
ρημένος από το θεό για νομή και εκμετάλλευση σε κάποιους επιτήδειους.
Αυτός ακριβώς είναι ο Διαφωτισμός, που κατά το πολιτικό του σκέλος
διαμορφώνεται σε φιλελευθερισμό τον Που αιώνα, αρκετά μετά την
ανακάλυψη της Αμερικής το 1492, τη χρονιά που ορίζει λιγάκι συμβα­
τικά και την αρχή της Αναγέννησης, πράγμα κάθε άλλο παρά τυχαίο.
Ο πλούτος που αρχίζει να εισρέει στην Ευρώπη από την Αμερική τότε
θα μειώσει την ανασφάλεια, συνεπώς και την εξάρτηση των υπηκόων
από το βασιλιά-προϊστάμενο των φεουδαρχών, το βασιλιά-διοικητικό
εκπρόσωπο του θεού επί της γης.
Οι διαφωτιστές του 18ου αιώνα δεν απορρίπτουν το θεό αλλά την
εξουσία Του διά της Εκκλησίας. Ο Βολταίρος, για παράδειγμα δεν ήταν
άθεος, ήταν ντεΐστής. Πίστευε δηλαδή σε μια Υπερτάτη Δύναμη, εντε­
λώς άσχετη με τις μορφοποιήσεις που αυτή αποχτά στις διάφορες θρη­
σκείες, που οργανώνουν σε τρομοκρατούσα εξουσία την πίστη στο θεό.
Όλοι οι βασιλιάδες θέλουν να γίνουν αυτοκράτορες, δηλαδή βασι­
λείς βασιλέων. Δεν τους αρέσει να παραμένουν για πάντα προϊστάμε­
νοι των φεουδαρχών. Όλοι τους θέλουν να μοιάσουν όσο γίνεται πε­
178 

ρισσότερο στον Παντοκράτορα όντας αυτοκράτορες, παίρνοντας δηλα­
δή το δικαίωμα να εξουσιάζουν (κράτος στα αρχαία ελληνικά σημαίνει
εξουσία) από τον ίδιο τους τον εαυτό.
Και επειδή κάτι τέτοιο δύσκολα θα το δεχόταν η μάζα των υπη­
κόων, ο βασιλιάς ή ο αυτοκράτορας παίρνει το δικαίωμα να εξουσιάζει
από το θεό στη διάρκεια της τελετής της στέψης. Κατά την οποία ένας
όσο το δυνατόν πιο υψηλόβαθμος ιερέας εγγυάται τη μεταβίβαση από
το θεό στο βασιλιά ή στον αυτοκράτορα του δικαιώματος να εξουσιά­
ζει Και μόνο η στέψη, η θρησκευτική ορκωμοσία της κυβέρνησης και
οι αγιασμοί που γίνονται στις κρατικές υπηρεσίες μαρτυρούν με τον πιο
πειστικό τρόπο τη στενή σχέση της γήινης και της ουράνιας εξουσίας.
Ο βασιλιάς μετά τη στέψη μπορεί να ασκεί την εξουσία του στο όνομα
του θεού. Ο θεϊκός Νόμος εδώ ενέχει θέση Συντάγματος, θ α αργή­
σουν πολύ οι βασιλιάδες να γίνουν πρώτα συνταγματικοί άρχοντες και
μετά απλοί υπήκοοι ενός συνταγματικού κράτους. Αυτό είναι το μεγά­
λο πολιτικό κατόρθωμα του Διαφωτισμού.
Ο Διαφωτισμός στο πολιτικό του σκέλος, με τον Τζων Λοκ κυρίως,
αποσκοπεί στον εξανθρωπισμό του διοικητικού συστήματος, την απαλ­
λαγή τρόπον τινά του θεού από τα διοικητικά Του καθήκοντα και τον
εγκλωβισμό Του στην ανθρώπινη συνείδηση απ’ όπου, άλλωστε, ξεκί­
νησε τη θριαμβευτική Του πορεία προς τον Ουρανό, όπως θα πει ο
Λούντβιχ Φόιερμπαχ, ένας από τους δασκάλους του Μαρξ. Ακόμα και
η ορθοδοξία, η πιο φιλελεύθερη και δημοκρατική εκδοχή του χριστιανι­
σμού, συνεχίζει να μισεί το Διαφωτισμό, ακριβώς για τούτη την απο­
φασιστική του συμβολή στην απομυθοποίηση της εξουσίας.
Στο βάθος όλοι οι καλοί και συνεπείς με το δόγμα τους χριστιανοί
θα ήθελαν να είναι «Χριστιανοί Μάρτυρες του Ιεχωβά», όπως είναι η
επίσημη ονομασία τους. Οι Μάρτυρες του Ιεχωβά είναι οι μόνοι χρι­
στιανοί που απορρίπτουν με τον πιο απόλυτο και κατηγορηματικό τρόπο
κάθε μορφή ανθρώπινης εξουσίας για να υποταχτούν ολικά στη θεϊκή.
Δεν παίρνουν μέρος στις εκλογές, δεν συνδικαλίζονται, δεν πιάνουν όπλο
στο χέρι Οι Μάρτυρες του Ιεχωβά είναι ένας καταφάνερος χριστιανι­
κός αταβισμός, που καθηλώνει το χριστιανισμό στον 3ο αι. μ Χ Μόνο
η ειλικρίνεια κάνει τελικά συμπαθείς αυτούς τους ξεροκέφαλους οπα­
δούς της πιο αναχρονιστικής εκδοχής της χριστιανικής πίστης.
Η ορθοδοξία, όμως, που δεν είναι παρά θεΐστικός υπαρξισμός όταν
είναι γνήσια, με τις τετ-α-τετ σχέσεις που αναπτύσσει σ’ αυτήν ο πι­
στός με το θεό του ξεπερνάει το σκόπελο και της αυταρχικότητας και
ώς ένα βαθμό και του Διαφωτισμού, που κυνήγησε άγρια όλες τις Εκ­
κλησίες, αλλά όχι και το θεό.
179 

Όσο για το πλήθος των πιστών, αυτοί, όπως όλα τα πλήθη των
πιστών σε όλες τις θρησκείες, παραμένουν μεταλλαγμένοι ειδωλολάτρες.
Ο μεγάλος θρησκειολόγος Μιρτσέα Ελιάντ θα πει πως η πανάρχαιη
ειδωλολατρία παραμένει κρυμμένη στον πυρήνα όλων των θρησκειών,
ακόμα και των πιο πνευματικών, όπως ο χριστιανισμός.
Όπως και να ’ναι, ο κύριος εχθρός της επανάστασης είναι ο Κύ­
ριος. Εκτός, βέβαια, και αν μια επανάσταση γίνεται στο όνομά Του, έστω
και προσχηματικά. Πράγμα που ο θεός μάλλον δεν θα το καταλάβει
Γι’ αυτό ακόμα και οι άθεοι θα μπορούσαν να κάνουν επανάσταση με
τη βοήθεια των πιστών. Αυτό ακριβώς συνέβη κατά την Οκτωβριανή
Επανάσταση. Ένα τεράστιο πλήθος ορθοδόξων χριστιανών θα ακολου­
θήσουν φανατικά τον άθεο Λένιν.
Ο Αρης Βελουχιώτης για να κάνει καλύτερα τη δουλειά του δεν
δίστασε να κρεμάσει ένα σταυρουδάκι στο λαιμό του. Δεν ήταν τρυκ,
ήταν επίγνωση των δεσμών που ενώνουν όλες τις εκδοχές του ανθρω­
πισμού. Ο τίμιος άνθρωπος, πιστός ή άπιστος, είναι εξ ορισμού αριστε­
ρός. Η στράτευση στην Αριστερά είναι κατ’ αρχήν πρόβλημα ήθους.
Προσοχή, όμως, γιατί όπως λέει ο μαρξιστής-σημειολόγος Ρολάν
Μπαρτ στις Μυθολογίες, μπορείς να βρεθείς εκτός παιχνιδιού, όπως και
στο θέατρο, τόσο από υπερβολική ειλικρίνεια, όσο και από υπερβολική
επιτήδευση.

3. Οι γάλλοι πρόγονοι των ρώοων επαναστατών
Οταν έρθει το πλήρωμα του χρόνου ο ήλιος θα λάμπει σ’ ένα κόσμο
ελεύθερων ανθρώπων χωρίς άλλον αφέντη εκτός από τη λογική και τότε,
οι τύραννοι και οι σκλάβοι, οι παπάδες και τα ηλίθια εργαλεία τους
δεν θα υπάρχουν παρά μόνο στην ιστορία ή στο θέατρο.
Δεν είναι λόγια του Μαρξ ή του Λένιν αλλά του μαρκήσιου ντε
Κοντορσέ (1743-1794), μαθηματικού, φιλόσοφου και διαφωτιστή, φί­
λου και μαθητή του Βολταίρου, διαπρεπούς στελέχους του «κόμματος»
των μετριοπαθών Γιρονδίνων στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης
και εχθρού του Ροβεσπιέρου, του ηγέτη του ριζοσπαστικού «κόμματος»
των Γιακωβίνων. Στον Κοντορσέ οφείλουμε τις έννοιες πρόοδος, προο­
δευτικός, προοδευτικότητα, που δεν είναι παρά πίστη στην αξία και τη
σημασία της λογικής.
180 

Η Γαλλική Επανάσταση του 1789 είναι δημιούργημα των αστών.
Έγινε σε μια εποχή κατά την οποία δεν είχαν εμφανιστεί ακόμα οι
έννοιες σοσιαλισμός ή κομουνισμός και συνεπώς οι ποταμοί αίματος που
χύθηκαν στη διάρκεια της, κυρίως κατά την περίοδο της Τρομοκρατίας
(1793-1794), ουδεμία σχέση θα ήταν δυνατό να έχουν με το αίμα που
θα χύσει αργότερα ο «Γιρονδίνος» Λένιν και κυρίως ο «Γιακωβίνος»
Στάλιν.
Ωστόσο, αν επιμένουμε να βρούμε κάποιον σύνδεσμο ανάμεσα στις
δυο επαναστάσεις, τη Γαλλική και τη Ρωσική, αυτός δεν μπορεί να εί­
ναι άλλος από το δημοσιογράφο Γράκχο Μπαμπέφ (1760-1797), τον
μόνο γάλλο επαναστάτη που έδινε οικονομικό περιεχόμενο στη λέξη
ισότητα, που ήταν το ένα από τα τρία βασικά αιτήματα των γάλλων
επαναστατών. (Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφοσύνη). Δεν είναι κάτι το
σημαντικό το να είναι οι πολίτες νομικά ίσοι όταν δεν είναι και οικο­
νομικά ίσοι, λέει ο Μπαμπέφ και τρώει το κεφάλι του.
Πάντως, όχι από τον Μαξιμιλιανό Ροβεσπιέρο (1758-1794), που θα
καρατομηθεί τρία χρόνια πριν από τον Γράκχο Μπαμπέφ, τον οποίο θα
φάει η εντός της Επαναστάσεως εκδηλωθείσα επανάσταση της 9ης θερμιδώρ (27ης Ιουλίου) του χριστιανικού έτους 1794 ή, αν προτιμάτε, του
επαναστατικού έτους 2. Ένα χρόνο νωρίτερα, οι γάλλοι επαναστάτες, μέσα
στον επαναστατικό τους ενθουσιασμό, είχαν καταργήσει τόσο το χριστια­
νικό ημερολόγιο, όσο και τη ρωμαϊκή ονομασία των μηνών.
Το όνομα του μήνα θερμιδώρ, για παράδειγμα, είναι φόρος τιμής
στο λογοκρατούμενο ελληνικό πνεύμα. Η γαλλική λέξη είναι σύνθεση δύο
ελληνικών, του ουσιαστικού θερμότητα και του ρήματος δίδω. θερμιδώρ είναι ο ζεστός μήνας Αύγουστος, που έπρεπε να καταργηθεί κατ’
όνομα γιατί θύμιζε το ρωμαίο αυτοκράτορα Αύγουστο, που του χάρισε
το όνομα Για τους ίδιους λόγους έπρεπε να καταργηθεί και ο μήνας
Ιούλιος· έφερε το όνομα του Ιούλιου Καίσαρα
Αν αυτό είναι εκδήλωση σεβασμού στον ελληνικό Λόγο, τότε πρέ­
πει να κατασκευάσουμε μια άλλη λέξη για τον παραλογισμό. Η συμπά­
θεια ή η αποστροφή για τα ονόματα δεν είναι παρά ένας φετιχισμός
του ονόματος, ιδιαίτερα προσφιλής και σε μας τους Νεοέλληνες, που
«το όνομά μας είναι η ψυχή μας».
Ο Ροβεσπιέρος, με την αντιφατική πολιτική του, είχε δυσαρεστήσει
τους πάντες, ακόμα και τους Αβράκωτους, ας πούμε τους προλετάριους
του καιρού εκείνου, που θεωρούσαν ανεπαρκέστατα τα μέτρα που είχε
πάρει υπέρ των φτωχών. Είχε δυσαρεστήσει ακόμα και τους άθεους,
που δεν ήταν λίγοι και που θεωρούσαν σκέτο εμπαιγμό την καθιέρωση
από τον Ροβεσπιέρο της λατρείας του Υπερτάτου Όντος μετά την «κα­
181 

ρατόμηση» μεταξύ πολλών άλλων και του παραδοσιακού θεού προκειμένου να βάλει στη θέση του Γιάννη τον Γιαννάκη.
Ο Ροβεσπιέρος ήταν αστός. Ριζοσπάστης αστός ήταν και το πρωτοπαλίκαρό του, ο Σαιν-Ζυστ, ένας πανέντιμος άνθρωπος και ένα μεγάλο
παλικάρι, ίσως η πιο ηρωική μορφή της Γαλλικής Επανάστασης, θ α
καρατομηθεί κι αυτός από τους θερμιδωριανούς παρέα με τον Ρββεσπιέρο.
Αστός ήταν και ο γιατρός Ζαν-Πωλ Μαρά, που έζησε και δούλεψε
χρόνια στην Αγγλία και που αλληλογραφούσε με τον ηγέτη της Αμερι­
κανικής Επανάστασης Βενιαμίν Φραγκλίνο. Αυτός, όμως, «πέθανε νω­
ρίς» (φίλε Χρόνη Μίσιο), στις 13 Ιουλίου 1793, όταν η Σαρλότ Κορνταί, μια νεαρή οπαδός του μετριοπαθούς κόμματος των Γιρονδίνων,
τρύπωσε στο σπίτι του, μπήκε στο μπάνιο του κι εκεί του κάρφωσε το
στιλέτο στη ράχη για να γίνει έτσι η διασημότερη γυναίκα δολοφόνος
σ’ ολόκληρη την αιματοβαμμένη ιστορία του ανθρωπίνου γένους. Αν η
Σαρλότ Κορνταί δεν σκότωνε νωρίς τον «Φίλο του Λαού», όπως τον
έλεγαν μεταφέροντας στο πρόσωπό του τον τίτλο της εφημερίδας που
έβγαζε, οι άλλοι φίλοι του λαού, οι Μπολσεβίκοι δεν θα βάφτιζαν
«Μαρά» ένα από τα πρώτα πολεμικά τους πλοία Πάρα πολύ συχνά
το πόσο ένδοξος γίνεσαι εξαρτάται από το πόσο νωρίς ή αργά πεθαί­
νεις. Ηρωοποίηση είναι ο σωστός θάνατος τη σωστή ώρα
Ο Δαντών, για παράδειγμα, την πάτησε επ’ αυτού. Και την 5η
Απριλίου 1794 που καρατομήθηκε θα υποχρεωθεί να πα στο δήμιο λίγο
πριν του κόψει το κεφάλι: «Δείξε το κεφάλι μου στον κόσμο, αξίζει τον
κόπο». Πράγματι άξιζε τον κόπο. Ο Ζωρζ-Ζακ Νταντόν (1759-1794)
είναι ο πιο τυπικός αστός επαναστάτης της Γαλλικής Επανάστασης, εντός
της οποίας συνωθούνταν πολλά και διάφορα κοινωνικοπολιτικά ρεύμα­
τα, που θα μπορούσαν να την οδηγήσουν είτε πιο αριστερά, είτε πιο
δεξιά, σε σχέση με τη θέση που τελικά οδηγήθηκε από τον Μεγάλο
Ναπολέοντα
Ανθρωπος εξαιρετικά ευφυής και δανός ρήτορας ο Δαντών, ένας πολύ
βολεμένος επαρχιώτης δικηγόρος, τα πρώτα χρόνια της επανάστασης
θα είναι ο μπαλαντέρ που κινείται με άνεση άλλοτε δεξιά και άλλοτε
αριστερά του πολιτικού φάσματος, προσπαθώντας να συμβιβάσει τα
ασυμβίβαστα Βλέπει ο Δαντών τον άλλο επαρχιώτη δικηγόρο, τον Ρό­
δεσπιέρο, να δημαγωγεί επικίνδυνα κολακεύοντας αδιάκοπα έναν λαό
στον οποίο δεν πιστεύει, αφού δεν κάνει καμιά παραχώρηση στο λαϊκό
αίτημα για οικονομική ισότητα, και τρομάζει
Ο Δαντών είναι ο μόνος που εξαρχής συνειδητοποιεί πως για να
αποφευχθούν τα χειρότερα πρέπα ο λαός να καταλάβα το ταχύτερο πως
η Επανάσταση δεν τον αφορά κατ’ ουσίαν, δηλαδή από οικονομικής
182 

απόψεως· ενώ τον αφορά και πολύ μάλιστα από νομικής απόψεως, δε­
δομένου ότι η ισότητα απέναντι στο νόμο θα ευνοήσει σίγουρα και τους
φτωχούς, που πρέπει να αγωνιστούν κυρίως γι’ αυτό το λόγο. Δεν είναι
τυχαίο που από όλες τις προσωπικότητες της Γαλλικής Επανάστασης οι
Γάλλοι ξεχωρίζουν και τιμούν ιδιαίτερα τον Νταντόν - Δαντών τον λέμε
εμείς, θ α ήταν παράδοξο αν τιμούσαν τον Μπαμπέφ, έναν κομουνιστή
που εμφανίστηκε στην ιστορία πριν απ’ τον κομουνισμό.
Η Γαλλική Επανάσταση αρχίζει, λιγάκι συμβολικά, στις 14 Ιουλίου
1789 με την αυθόρμητη και ακαθοδήγητη κατάληψη και ισοπέδωση από
το λαό της φυλακής της Βαστίλης, στα νοτιοανατολικά της πόλης του
Παρισιού. Αυτό το φρούριο, που κάποτε θα μετατραπεί σε φυλακή, από
το 1382 που χτίστηκε, ήταν το σύμβολο της απολυταρχίας. Η μέρα της
άλωσης της Βαστίλης (Μπαστίγι) θα γίνει η εθνική γιορτή των Γάλλων,
αν και δυσκολεύεται κανείς να καταλάβει u ακριβώς γιορτάζουν οι Γάλλοι
αυτή τη μέρα TV) νίκη του λαού ή τη νίκη της αστικής τάξης, και επί
των φεουδαρχών και επί του λαού ταυτόχρονα; Η Γαλλική Επανάστα­
ση ήταν μια ανολοκλήρωτη επανάσταση. Οπως, άλλωστε, και η δαστορική της συνέχεια, η Ρωσική Επανάσταση. Αυτό σημαίνει, έτσι απλά,
πως η επανάσταση συνεχίζεται. Υπάρχουν πολλές Βαστίλες στον κόσμο
που περιμένουν την άλωσή τους. Από επαναστάτες έχουμε έλλειψη, όχι
από Βαστίλες.
Οι λεγάμενες Γενικές Τάξεις ήταν ένας παλιός βασιλικός θεσμός. Οι
εν λόγω τάξεις ουδεμία σχέση έχουν με την ταξική συγκρότηση της
κοινωνίας, όπως εννοεί το πράγμα ο μαρξισμός. Αλλωστε, παραήταν
γενικές οι τρεις Γενικές Τάξεις. Στην πρώτη Τάξη ανήκαν οι μη συμπα­
θείς, ως μη εργαζόμενοι, ευγενείς. Στη δεύτερη ανήκαν οι συμπαθείς,
πνευματικά εργαζόμενοι, παπάδες, που ορθότατα οι Γάλλοι τους ξεχώ­
ρισαν απ’ όλους τους άλλους, αφού οι παπάδες είναι ούτως ή άλλως
μια sui generis κατηγορία εργαζομένων. Κένταυροι, από τη μέση και
πάνω άνθρωποι του θεού και απ’ τη μέση και κάτω άνθρωποι του
διαβόλου. Στην τρίτη τάξη ανήκαν όλοι οι άλλος οι πλούσιοι αστοί, οι
μικροαστοί, οι χωρικοί και οι προλετάριος Όλοι ανάκατα
Η περίφημη Τρίτη Τάξη αποτελούσε, βέβαια, την πλειοψηφία Αλλά
τον καιρό εκείνο κανένας δεν κάνει λόγο για πλειοψηφίες και μειοψηφίες. Οι όροι θα προκύψουν μετά τη Γαλλική Επανάσταση, ή μάλλον
με τη Γαλλική Επανάσταση. Που γι’ αυτό και μόνο το λόγο, πολλοί τη
θεωρούν σαν το μεγαλύτερο γεγονός της παγκόσμιας ιστορίας.
Η δημοκρατία με τη σύγχρονη και όχι με την ελληνική ή τη ρωμαϊ­
κή έννοια θα προκύψει τότε, αν και ποτέ δεν θα διευκρινιστεί με σα­
φήνεια η διαφορά ανάμεσα στη ρωμαϊκή respublica, που σημαίνει «δια­
183 

χείριση των δημοσίων πραγμάτων» (από το res, που στα λατινικά ση­
μαίνει πράγμα και το publica, που στα λατινικά σημαίνει δημόσια) και
στην ελληνική δημοκρατία, που σημαίνει εξουσία του δήμου, δηλαδή του
λαού, δηλαδή λαοκρατία, για να πούμε την αρχαιοελληνική δημοκρα­
τία με το σωστό νεοελληνικό της όνομα
Τώρα ξέρετε γιατί το Δημοκρατικό Κόμμα των Ηνωμένων Πολιτειών
είναι κατά τι πιο δημοκρατικό από το ΡΕπουμπλικανικό. Διότι αντιλαμ­
βάνεται τον άσπρο γάτο κατά τι συμπαθέστερο απ’ το μαύρο. Πράγμα
που θα το απέρριπτε κάθε σοβαρός, μη ρατσιστής ζωόφιλος, που δεν
μπερδεύει τους μαύρους γάτους με τους μαύρους ανθρώπους.
Λοιπόν, ο βασιλιάς είχε να συγκαλέσει σε κοινή συνεδρίαση τις τρεις
Γενικές Τάξεις από το 1614. ΊΙς θυμήθηκε ξαφνικά ύστερα από 175
χρόνια διότι το 1786 το κρατικό έλλειμμα είχε φτάσει τα 120 εκατομ­
μύρια γαλλικά φράγκα και η Γαλλία κινδύνευε να διαγραφεί από το
χάρτη της Ευρώπης λόγω χρεοκοπίας. Εκείνον τον καιρό ούτε Διεθνές
Νομισματικό Ταμείο υπήρχε, ούτε πακέτα Ντελόρ και Σαντέρ μοιράζο­
νταν και οι Γάλλοι είχαν αρχίσει να χάνουν την παραδοσιακή εθνική
τους υπερηφάνεια, που ουδεμία σχέση θα ήταν δυνατό να έχει με τη
σημερινή δική μας ερζάτς εθνική υπερηφάνεια, που στηρίζεται στα σωρευμένα δάνεια και τα πακέτα
Αυτό ήταν. Την πάτησε ο βασιλιάς. ΤΙ ήθελε και συγκαλούσε τις τρεις
Γενικές Τάξεις, αφού ήξερε πως η Τρίτη και γενικότερη ήταν η φαρμα­
κερή; Λέει, υποθέτω, οι άρχοντες των υλικών αγαθών, οι φεουδάρχες,
είναι με τη μεριά μου, οι άρχοντες των πνευματικών αγαθών, οι παπά­
δες, είναι με τη μεριά μου, την πλεμπάγια θα φοβηθώ; Ε, ρε μαλάκα
βασιλιά, σε έφαγε κι εσένα η βασιλική μαλακία, όπως τόσους και τό­
σους βασιλιάδες, του «δικού μας» μη εξαιρουμένου.
Οι Γενικές Τάξεις έκαναν την πρώτη τους συνεδρίαση την 5η Μαΐου
1789. Και αμέσως προέκυψε ένα διαδικαστικό ζήτημα Πώς θα ψήφιζαν
οι σύνεδροι, κατά κεφαλήν ή κατά τάξη; Η Τρίτη Τάξη είχε πολλές κε­
φαλές και πρότεινε, λογικότατα, οι ψηφοφορίες να γίνονται με το μέτρη­
μα των κεφαλιών. Οι φεουδάρχες και οι παπάδες είπαν, τι λέτε κύριοι,
ίσα κι όμοια είναι τα δικά μας κεφάλια με τα δικά σας; Η κάθε τάξη θα
ψηφίζει χωριστά. Σε μια τέτοια περίπτωση, ο μπαλαντέρ θα ήταν οι
παπάδες, θ α νικούσε η ομάδα που θα υποστήριζαν οι παπάδες.
Πάλι ο θεός θα αποφάσιζε; Αμ, δε, λεν οι εκπρόσωποι της Τρίτης
Τάξης και η ρήξη επέρχεται απ’ την πρώτη κιόλας μέρα Ο πυρήνας της
χιονοστιβάδας που θα ακολουθήσει έχει ήδη διαμορφωθεί. Πολιτικό δί­
δαγμα Ποτέ μην υποτιμάτε τα διαδικαστικά θέματα σε μια συνεδρίαση
Μετά απ’ αυτά τα διαδικαστικά προβλήματα που επιλύονται υπέρ
184 

της Τρίτης Τάξης, οι εκπρόσωποί της συνεδριάζουν χωριστά σε μια αί­
θουσα μπιλιάρδου, κι εκεί δίνουν στις 20 Ιουνίου τον περίφημο «όρκο
του σφαιριστηρίου» διά του οποίου δεσμεύονται να κάνουν ό,τι μπο­
ρούν για να αποχτήσει η χώρα Σύνταγμα
Ο βασιλιάς που παρακολουθεί εναγωνίως τις εξελίξεις αντιλαμβά­
νεται πως οι σύνεδροι της Τρίτης Τάξης, εκτός από πολλοί είναι και
πολύ αποφασιστικοί και δίνει εντολή στους δικούς του να υποχωρήσουν
και να ανακατωθούν με τους άλλους για να τους διαβρώσουν απ’ τα
μέσα Παλιό το κόλπο.
Και τότε είναι που θα γίνουν όλοι μαλλιά κουβάρια εκεί μέσα
Μπάχαλο. Και μέσα στο γενικό μπάχαλο ο λαός βρίσκει την ευκαιρία
και αλώνει τη Βαστίλη στις 14 Ιουλίου, την ώρα που οι άλλοι συνε­
δρίαζαν. Εκτός από τους βουλευτές υπάρχει και ο λαός. Αυτό για πρώ­
τη φορά στην ιστορία γίνεται αντιληπτό με τόσο παταγώδη τρόπο. Μια
μυρμηγκιά λαού ισοπεδώνει στην κυριολεξία ένα κολοσσιαίο παλιό
φρούριο.
Το γεγονός θα εντυπωσιάσει πολύ και το δικό μας Αδαμάντιο Κοραή που από χρόνια ζει και δουλεύει στο Παρίσι. Τα ενθουσιώδη γράμ­
ματά του προς τους ελληνες πατριώτες αυτόν τον καιρό θα παίξουν το
ρόλο τους στο ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης, που κυοφορεί­
ται στη γαστέρα της Γαλλικής. Και τούτο, άσχετα από το μίσος που
συνεχίζουν να του έχουν οι ελληνορθόδοξοι και κυρίως οι νεοορθόδοξοι πατριώτες. Ο Κοραής φραγκόφερνε, λεν. Εντάξει, αλλά καλύτερα
να φραγκοφέρνεις παρά να κουτοφέρνεις.
Στις 4 Αυγούστου 1789 η Συντακτική τώρα πλέον Συνέλευση (η επι­
φορτισμένη με την προετοιμασία του Συντάγματος) στην οποία μετατράπηκε η συνέλευση των Γενικών Τάξεων, καταργεί τα προνόμια των
ευγενών και του κλήρου. Και στις 27 Αυγούστου ψηφίζει και δίνει στη
δημοσιότητα την ιστορική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου,
ένα κείμενο που τσαλαπατήθηκε πολλές φορές έκτοτε, αλλά βρίσκεται
πάντα σε χρήση παντού στον κόσμο εκτός από την Τουρκία και μερι­
κές ακόμα εξίσου πολιτισμένες χώρες.
Στις 5 και 6 Οκτωβρίου 1789 ο λαός του Παρισιού, ένας όντως
σπουδαίος λαός που πολλές φορές στη γαλλική ιστορία θα δείξει π μπορεί
να κάνει μόνος του χωρίς καθοδήγηση, βαδίζει μπουλουκηδόν προς τις
Βερσαλίες, ένα αριστοκρατικό προάστιο του Παρισιού όπου βρίσκονται
τα βασιλικά ανάκτορα και υποχρεώνει το βασιλιά να κάνει κάτι πολύ
απλό, να μετακομίσει στα άλλα ανάκτορα, στον Κεραμεικό, μέσα στο
Παρίσι Το μήνυμα είναι σαφές. Ο βασιλιάς βρίσκεται τουλάχιστον υπό
καθεστώς λαϊκής επιτήρησης, αν όχι σε κατάσταση λαϊκής ομηρίας. ft,
185 

πού καταντήσαμε, να θέτει ο λαός το βασιλιά σε κατ’ οίκον περιορι­
σμό κι αυτός να λέει μέσα του, πάλι καλά που το κεφάλι μου βρίσκε­
ται στη θέση του. Σε λίγο, όμως, ούτε αυτό θα μπορεί να το λέει.
Τα πράγματα τρενάρουν μέχρι τις 30 Σεπτεμβρίου 1791, που δια­
λύεται η Συντακτική Συνέλευση. Η οποία, καθώς έχει ολοκληρώσει την
επεξεργασία και την ψήφιση του Συντάγματος μετατρέπεται αυτή τη
μέρα σε Νομοθετική Συνέλευση, προκειμένου να αρχίσει να εφαρμόζει
το ολοκαίνουργιο Σύνταγμα
Κανονικά τα πράγματα θα έπρεπε να τελειώσουν εδώ ομαλά. Αλλά
ο μαλάκας βασιλιάς έχει κάνει ήδη τη θανάσιμη μαλακία του λίγο νω­
ρίτερα, στις 20 Ιουνίου 1791, τη μέρα που επιχειρεί να δραπετεύσει απ’
τη μεριά των βελγικών συνόρων. Αλλά συλλαμβάνεται. Πρωτοφανές! Ένας
βασιλιάς - δραπέτης, που ούτε δραπέτης της προκοπής δεν μπορεί να
είναι, συλλαμβάνεται από τους υπηκόους του! Ένας βασιλιάς - ξεφτί­
λας επικεφαλής ενός παμπάλαιου, περήφανου λαού, των Γαλατών, γνω­
στών στην ιστορία από τον καιρό της Ιούλιου Καίσαρα (Πού ήσουν
Αστερίξ τότε να κρατήσεις τον ουρανό για να μην πέσει στο κεφάλι
του βασιλιά;)·
Της γαλλικής βασιλικής γκάφας έπονται άλλες δύο, η μια αυστρια­
κή και η άλλη πρωσική. Οι βασιλιάδες της Αυστρίας και της Πρωσίας
τον Αύγουστο του 1791 δηλώνουν δημοσίως πως θα επέμβουν στη Γαλλία
για να βοηθήσουν το συνάδελφό τους, που τα κουτσοβόλευε στα ανά­
κτορα του Κεραμεικού με την ψυχή στο στόμα
Αυτό ήταν. Η Νομοθετική Συνέλευση κηρύσσει αμέσως τον πόλεμο
κατά της Αυστρίας και της Πρωσίας. Ευτυχώς που το κράτος πρόλαβε
και κατάσχεσε την εκκλησιαστική περιουσία το 1790 για να ξεπληρώ­
σει τα χρέη του και τώρα έχει περισσευούμενα χρήματα για να μπορέ­
σει να διεξαγάγει τον πόλεμο με επιτυχία Να μια καλή ιδέα Να κατα­
σχέσουμε και εμείς την εκκλησιαστική περιουσία για να κάνουμε πόλε­
μο με τους... Τούρκους και να πάρουμε την Πόλη και την Αγιά Σόφιά
(ώ, μεγάλε βασιλιά). Αφού, όμως, πρώτα πληρώσουμε τα χρέη μας.
Παρά ταύτα, ο βασιλιάς - δραπέτης συνεχίζει να βασιλεύει Μέχρι
που στις 10 Αυγούστου 1792 ο λαός επιτίθεται στα ανάκτορα του
Κεραμεικού με επικεφαλής τον Νταντόν και ζητάει από τη Νομοθετική
Συνέλευση να τον θέσει υπό κράτηση. Πράγμα που γίνεται αμέσως με
ταυτόχρονη προκήρυξη νέων εκλογών, για νέα Συντακτική Συνέλευση,
για την ψήφιση νέου Συντάγματος. Αλλά και για να δικάσει το βαοιλιά-δραπέτη.
Η νέα Εθνοσυνέλευση συνέρχεται στις 20 Σεπτεμβρίου 1792. Και
την επόμενη εγκρίνει παμψηφεί την κατάργηση της μοναρχίας καταδι­
186 

κάζοντας σε θάνατο το βασιλιά. Κι έτσι, στις 21 Ιανουαρίου 1793 ο
βασιλιάς Λουδοβίκος 16ος καρατομείται. Η κάρα του τέμνεται και κα­
θώς αποκάπτεται από το σώμα στη θέση του λαιμού πέφτει σ’ ένα καλάθι
σαν φρεσκοκομμένη κολοκύθα
Η δουλειά γίνεται στην γκιλοτίνα Πρόκειται για ένα σατανικό ερ­
γαλείο διά του οποίου ένα πολύ βαρύ και φαρδύ τσεκούρι πέφτει καθέτως από εύλογο ύψος στο λαιμό του υποψήφιου μακαρίτη όταν ο
δήμιος ενεργοποιεί τους μοχλούς και τις τροχαλίες. Η γκιλοτίνα, που
θα γνωρίσει ημέρες μαύρης δόξας στη διάρκεια της Γαλλικής Επανά­
στασης, είναι γνωστή και με το λόγιο ελληνικό όνομα ως λαιμητόμος
καθώς και με το ιταλικό ως καρμανιόλα
Πρόκειται για μια εφεύρεση του γάλλου γιατρού Γκιγιοτέν, που θα
της χαρίσει το όνομά του για να τον θυμούνται οι επιγενόμενοι ως
φιλάνθρωπο. Ναι, για φιλανθρωπικούς λόγους εφεύρε τη σκοτώστρα του
ο Γκιγιοτέν! Ήθελε να προσφέρει στους κατάδικους έναν γρήγορο και
«καθαρό» θάνατο!
Του Λουδοβίκου θα του κάνει παρέα στην γκιλοτίνα η σύζυγός του
Μαρία-Αντουανέττα, η εστεμμένη κότα που συνιστούσε στο λαό να τρώει
παντεσπάνι όταν δεν είχε ψωμί Δύο εστεμμένα στόματα λιγότερα τον
καιρό εκείνο, σήμαινε οικονομία υλικών για κάπου τρεις χιλιάδες μερί­
δες καλού λαϊκού επαναστατικού συσσιτίου. Τόσοι περίπου ήταν οι
παλατιανοί στα ανάκτορα των Βερσαλιών που σήμερα είναι μουσείο,
δηλαδή κατοικία των Μουσών.
Πάει κι ο βασιλιάς! Ποιος έχει σειρά; Μα, οι ηγέτες της Επανά­
στασης, όπως συνήθως γίνεται στις επαναστάσεις. Ο μεγάλος σκοτω­
μός τώρα αρχίζει
Στη νέα, δημοκρατική πλέον Εθνοσυνέλευση, ο Ροβεσπιέρος εμφα­
νίζει ένα νέο σχέδιο Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, από
το οποίο απουσιάζει το προγενέστερο άρθρο για το απαραβίαστο της
ιδιοκτησίας χωρίς, βέβαια, να γίνεται λόγος για κατάργηση της ατομι­
κής ιδιοκτησίας. Τώρα η ατομική ιδιοκτησία μπορεί να παραβιάζεται.
Πώς, πότε, γιατί και από ποιους; Από το κοινωνικό σύνολο και υπέρ
του κοινωνικού συνόλου, λέει ο έξυπνος Ροβεσπιέρος. Ναι, αλλά η ατο­
μική ιδιοκτησία δεν καταργήθηκε, όπως ζητούσε ο Μπαμπέφ. Αρα, αργά
ή γρήγορα το κοινωνικό σύνολο θα εγκατέλειπε σε ιδιώτες τα απαλλοτριωμένα Μπορεί να μη γινόταν αυτό τότε, αλλά θα γινόταν ας πούμε
σήμερα, που οι αποκρατικοποιήσεις είναι της μόδας. Αλλωστε, υπό
καθεστώς ατομικής ιδιοκτησίας οι κρατικοποιήσεις δεν είναι σοσιαλι­
σμός, είναι κρατικός καπιταλισμός.
Οι έριδες γι’ αυτό το θέμα αλλά και για πολλά άλλα θα προκαλέ187 

σουν το τέλειο κομφούζιο. Η αστική τάξη που μόλις κατέλαβε την πο­
λιτική εξουσία (την οικονομική την κατείχε τουλάχιστον από δυο αιώ­
νες νωρίτερα) δεν ξέρει ακόμα να κυβερνάει. Ψάχνεται και ψάχνει.
Ανάμεσα στα κομμένα κεφάλια Και οι μικροαστοί να μην ξέρουν τι
θέλουν, ως συνήθως. Και οι προλετάριοι να βολοδέρνουν πεινασμένοι.
Και οι παλιοί άρχοντες να λυσσούν. Ο παλιός κόσμος πεθαίνει αλλά ο
νέος δεν έχει γεννηθεί ακόμα Τώρα γεννιέται Βουτηγμένος στο αίμα,
όπως όλα τα νιογέννητα
Η θερμιδωριανή επανάσταση θα ξεσπάσει στις 27 Ιουλίου 1793 με
το χριστιανικό ημερολόγιο, την 9η θερμιδώρ με το επαναστατικό. Σε
δυο μέρες οι αστοί θερμιδωριανοί, που είναι μεν συντηρητικοί αλλά
ουδεμία σχέση έχουν με τους παλιότερους συντηρητικούς, τους φεου­
δάρχες και τους παπάδες, θα οδηγήσουν στην γκιλοτίνα τον Ροβεσπιέρο. Μια νέα μορφή πολιτικής συντήρησης θα προκύψει με τη θερμιδωριανή επανάσταση. Η αστική. Και ο δήμιος συνεχίζει τις υπερωρίες του.
Σε ένα χρόνο περίπου μετά τη θερμιδωριανή επανάσταση, στις 16
Οκτωβρίου 1795, θα δημιουργηθεί το Διευθυντήριο, αποτελούμενο από
μια δικτατορική ομάδα πέντε συνδικτατόρων. Το Διευθυντήριο θα διευ­
θύνει την Επανάσταση για τέσσερα χρόνια περίπου, μέχρι το Νοέμβριο
του 1799. Ο Κορσικανός Ναπολέων, που δεν είναι ακόμα μεγάλος, ετοι­
μάζεται στο παρασκήνιο του Διευθυντηρίου.
Η έναρξη της Επανάστασης θα βρει τον Ναπολέοντα στην πατρίδα
του, το Αιάκιο, την πρωτεύουσα της Κορσικής. Σύντομα θα έρθει στο
Παρίσι, αλλά σ’ όλη τη διάρκεια της Επανάστασης θα κάνει την πά­
πια φλερτάροντας κάπου κάπου με τους Γιακωβίνους, δηλαδή τους
αριστερούς, ας τους πούμε έτσι.
Είναι ήδη ένας γνωστός από τα προεπαναστατικά χρόνια στρατιω­
τικός καριέρας, με λαμπρές στρατιωτικές σπουδές, που όμως θα δείξει
τις ικανότητές του αργότερα όταν, ως υποστράτηγος, θα αναλάβει τη
διοίκηση του πυροβολικού του γαλλικού στρατού κατοχής της Ιταλίας
το Μάρτιο του 1794.
Σημειώστε πας όλα τα χρόνια του Διευθυντηρίου, οι Γάλλοι, με τονω­
μένο το εθνικό τους φρόνημα από τις αλλεπάλληλες νίκες της Επανάστα­
σης, που κατάφερε να αποκρούοει και τελικά να νικήσει δύο Αυτοκράτορες, τον Αυστριακό και τον Πρώσο, τον καιρό που είχαν εισβάλει απερί­
σκεπτα στη Γαλλία για να βοηθήσουν το συνάδελφό τους Λουδοβίκο, μπαι­
νοβγαίνουν σαν στο σπίτι τους στις γειτονικές χώρες της Ευρώπης, κυρίως
στην Ιταλία, για να χαρίσουν, λέει, την ελευθερία στους σκλαβωμένους στους
ντόπιους άρχοντες λαούς. Ποτέ δεν ρώτησαν κανέναν αν προτιμάει να έχει
στο σβέρκο του ξένον άρχοντα αντί για ντόπιο. 

Οι νικητές αστοί είναι απόλυτα βέβαιοι, χώρα πλέον, για το δίκιο
τους και κάνουν εξαγωγή γαλλικού επαναστατικού δικαίου. Διδάσκουν
στους λαούς της Ευρώπης αστική δικαιοσύνη με τα όπλα και όποιον
πάρει ο χάρος. Οποιοι λαοί κατάλαβαν τότε, κατάλαβαν, οι υπόλοιποι
θα καταλάβουν αργότερα
Τον Οκτώβριο του 1795, τη χρονιά που θα παντρευτεί την Ιωσηφί­
να ντε λα Παζερί, χήρα του ένδοξου στρατηγού ντε Μπωαρναί, ο Να­
πολέων αναλαμβάνει γενικός διοικητής του στρατού της Γαλλίας στο
εσωτερικό της χώρας. Το Διευθυντήριο σιγά σιγά περνάει στο περιθώ­
ριο, στο βαθμό που ο Ναπολέων αργά αργά γίνεται δικτάτορας. Σε λίγο
θα γίνει γενικός αρχηγός ολόκληρου του γαλλικού στρατού, και μέσα
και έξω απ’ τη χώρα Και θα σαρώσει παντού. Ο Ναπολέων είναι πράγ­
ματι μια από τις πιο μεγάλες στρατιωτικές ιδιοφυίες που εμφανίστη­
καν ποτέ στην ιστορία
Υπερφορτωμένος με δόξα και μιμούμενος τους ρωμαίους άρχοντες,
το 1800 θα ζητήσει από το λαό το ρωμαϊκό αξίωμα του Πρώτου Υπά­
του για δέκα χρόνια Και ο λαός θα του το δώσει ασυζητητί Το 1802
θα ζητήσει από το λαό να μετατραπεί η δεκαετής υπατεία σε ισόβια
Και ο λαός θα του κάνει αμέσως το χατίρι. Το 1804 από πρώτος ισό­
βιος Ύπατος λέει να αυτοπροαχθεί σε Αυτοκράτορα, αλλά πάντα με
την έγκριση του λαού.
Ποτέ ο Ναπολέων δεν έκανε το παραμικρό χωρίς την έγκριση του
λαού και πάντα ήταν δικτάτορας με την έγκριση του δικού του λαού,
όχι, βέβαια, των λαών που καταχτούσε. Ο Ναπολέων θα υπόδειξα στους
νικητές αστούς το τέλειο μοντέλο αστικής διοίκησης. Να σε θέλουν όλοι
για δικτάτορα και να σου λεν κι ευχαριστώ από πάνω που τους κάνεις
το χατίρι να τους δικτατορεύεις.
Το μυστικό εν προκειμένω είναι η εθνική υπερηφάνεια Δώσε στο
λαό εθνική υπερηφάνεια και πάρ’ του το φαΐ απ’ το στόμα Ο σύγ­
χρονος εθνικισμός, ο πρακτικός, ο κατακτητικός, ο ιμπεριαλιστικός, ο
αμερικανικού τύπου, ο τυπικά αστικός είναι εφεύρεση των Γάλλων. (Δεν
είναι τυχαίο που ο Βενιζέλος αγαπούσε τόσο πολύ τους Γάλλους). Υπάρ­
χει, όμως, και ένας άλλος εθνικισμός, πνευματικότερος και ιδεαλιστικότερος, εβραϊκής καταγωγής.
Από τότε που οι Εβραίοι διά των προφητών άρχισαν να ισχυρίζο­
νται πως είναι ο «περιούσιος λαός», ο λαός που επέλεξε ο θεός, τρέχα
γύρευε για ποιους προσωπικούς του λόγους, για να σώσει δι’ αυτού τον
κόσμο, ένα σωρό λαοί άρχισαν να το παίξουν περιούσιοι, μάλλον για
να αντισταθμίσουν φαντασιακά την έλλειψη περιουσίας, ου μην αλλά
και μυαλού.
189 

Ανάμεσα στους νεοπεριούαους λαούς οι Γερμανοί του Χίτλερ κατεί­
χαν περίοπτη θέση, από την οποία επεχείρησαν ανεπιτυχώς να εξαφανί­
σουν από προσώπου γης τους παλαιοπεριούσιους Εβραίους, προφανώς
με το σκεπτικό πως δύο περιούσιοι λαοί δεν μπορεί παρά να αλληλοαναιρούνται εντός της θεϊκής βουλήσεως και να προκαλούν προβλήματα
στο θεό πόσο μάλλον στους ανθρώπους. Επικίνδυνο πράγμα η βλακεία,
ακόμα και όταν σε προστατεύει το DNA ενδόξων προγόνων.
Λοιπόν, σύντροφοι, η επανάσταση συνεχίζεται σε πολλά μέτωπα Το
σοβαρότερο απ’ αυτά είναι καλά προστατευμένο εντός της κρανιακής
κάψας. Και μια συμβουλή για τους επαναστάτες του μέλλοντος; Όταν
αρχίζετε μια επανάσταση, μια και θα χυθεί οπωσδήποτε αίμα, φροντί­
στε το αίμα που είναι να χυθεί, να χυθεί μια και καλή, όλο μαζί, στην
αρχή. Μην αφήνετε την κάνουλα της επανάστασης να στάζει εκνευριστικά για πολλά χρόνια, όπως έκαναν και οι Γάλλοι και οι Ρώσοι.

4. Οι επαναστάτες πρόγονοι του επαναστάτη Λένιν
Δεν θα καταλάβουμε πολλά πράγματα για το τι συνέβη στη Σοβιετική
Ένωση μέχρι την πτώση της αν δεν γνωρίζουμε πώς εμφανίστηκε, πώς
ξεκίνησε και πώς εδραιώθηκε η Οκτωβριανή Επανάσταση. Και δεν θα
μπορέσουμε να δώσουμε την πραγματική ιστορική διάσταση αυτής της
επανάστασης, αν την εξαρτήσουμε μόνο απ’ τους Μπολσεβίκους και τον
Λένιν. Όχι μόνο γιατί η Οκτωβριανή Επανάσταση ήταν δημιούργημα
της μεγάλης μάζας του ρώσικου λαού, αλλά και διότι ήταν η λογική
συνέπεια, αφενός της Γαλλικής και αφετέρου μιας μακράς σειράς αγώ­
νων των Ρώσων, πολύ πριν εμφανιστεί ο μαρξισμός, ο λενινισμός και
το κόμμα των Μπολσεβίκων, το οποίο θα αναλάβει να συνεχίσει την
ευρωπαϊκή επανάσταση από εκεί περίπου που την άφησε ο Μπαμπέφ
στη Γαλλία Μία είναι η επανάσταση, αυτή που συνεχίζεται με τη μια
ή με την άλλη μορφή. Μια επανάσταση πεθαίνει, άλλη γεννιέται. Όσο
υπάρχουν τάξεις, τόσο οι πόλεμοι όσο και οι επαναστάσεις θα είναι μια
αιματηρή διαδικασία που θα συνεχίζεται.
Η Οκτωβριανή Επανάσταση είναι η συνέπεια και η κατάληξη του
αγγλικού, του γαλλικού και του γερμανικού Διαφωτισμού. Αλλά και η
πιο μεγάλη στιγμή του ευρωπαϊκού ουμανισμού. Αν στη δύσκολη πο­
ρεία της έχασε τον αρχικό ουμανιστικό της προσανατολισμό αυτό οφεί190 

λεται, όπως θα δούμε, στις πάρα πολύ δύσκολες συγκυρίες κάτω απ’
τις οποίες εμφανίστηκε και που τη στρέβλωσαν τόσο, που ο Μαρξ δεν
θα την αναγνώριζε σαν δική του θυγατέρα
Ακόμα και οι παλιοί τσάροι έβαλαν το χέρι τους σ’ αυτή την ευρω­
παϊκή επανάσταση, που είναι η Οκτωβριανή. Υπάρχουν στη ρωσική
ιστορία δύο μακρινοί πρόδρομοι του Λένιν. Ο Μεγάλος Πέτρος (16721725) και η Μεγάλη Αικατερίνη (1729-1796). Είναι οι δυο τσάροι που
εισάγουν τον ευρωπαϊκό πολιτισμό στη μέχρι τότε καθυστερημένη και
σχεδόν απολίτιστη Ρωσία Από τότε κιόλας, ο απύθμενος σλαβικός συ­
ναισθηματισμός και ο αυστηρός ευρωπαϊκός ορθολογισμός θα δημιουρ­
γήσουν ένα παράδοξο πολιτιστικό κράμα ο Ντοστσγιέφσκι, ο Τολστόι,
ο Τσέχοφ, ο Τουργκένιεφ, ο Γκόγκολ, ο Ρίμσκι- Κόρσακοφ, ο Μποροντίν, ο Τσαΐκόφσκι, ο Μεντελέγιεφ, ο Τσιολκόφσκι, ο Τσερένκοφ πα­
τούν με το ένα πόδι στις στέπες της κεντρικής Ασίας και με το άλλο
στην Ευρώπη. Τούτη η ρώακη γέφυρα μεταξύ Ευρώπης και Αοίας μοιάζει
με το ουράνιο τόξο. Έχει μέσα όλα τα χρώματα και όλες τις αποχρώ­
σεις. Έχει ορθοδοξία, έχα μυστικισμό, έχα μυαλό, έχα πάθος, έχα αίμα,
έχει τρελούς έρωτες, έχει σωφροσύνη, έχει παραφροσύνη - όλα τα έχει
τούτη η ρώσικη σαλάτα Ο αλματώδης εκπολιτισμός, λοιπόν, της χώ­
ρας του Μπόρις Γκοντούνοφ και του Ιβάν του Τρομερού αρχίζει από
την εποχή του Μεγάλου Πέτρου, του τσάρου που έχτισε εκ θεμελίων
σε χρόνο ρεκόρ πάνω σε μια ελώδη περιοχή, μια ολόκληρη πόλη, τ ψ
Αγία Πετρούπολη, τ ψ επιλεγόμενη Βενετία του Βορρά, επιστρατεύο­
ντας σχεδόν όλους τους μεγάλους ιταλούς αρχιτέκτονες της εποχής του.
Όπου υπάρχει πολιτισμός, υπάρχει και πολιτική. Έτσι, σε χρόνο
ανύποπτο, εμφανίζεται στη Ρωσία, το 1826, το πρώτο σ τψ Ευρώπη
καθαρά αριστερό, όπως θα λέγαμε σήμερα, κόμμα Που, βέβαια, ήταν
παράνομο και αποτελούνταν κυρίως από διανοούμενους. Πρόκειται για
τους περίφημους Δεκεμβριστές με ηγέτες και καθοδηγητές τον Πέστελ
και τον Ρίλεφ. Ωστόσο, στψ πραγματικότητα οι Δεκεμβριστές δεν εί­
ναι κόμμα, ήταν κοινωνικό κίνημα με ιστορία που πάει πολύ πιο πίσω
απ’ τη χρονιά της «επίσημης» εμφάνισής του, όταν θα το φέρει στο
προσκήνιο μια θεαματική εξέγερση. Η οποία θα καταλήξει στη σφα­
γή. Το ήξεραν αυτό οι Δεκεμβριστές, αλλά τόλμησαν τ ψ εξέγερση.
Συχνά η τόλμη είναι συνώνυμο της απελπισίας. Οι Δεκεμβριστές ήταν
ουτοπιστές σοσιαλιστές. Αν και ολοκάθαρα ρομαντικοί εγκαινιάζουν,
ωστόσο, μια αιματηρή, ρεαλιστική επαναστατική παράδοση στη Ρω­
σία Είναι οι μακρινοί επαναστατικοί πρόγονοι των Μπολσεβίκων. Ο
Λένιν πατάει σε έδαφος με γερά επαναστατικά θεμέλια στψ ιστορία
της πατρίδας του.
191 

Λίγο αργότερα, το 1857, ο Αλεξάντρ Χέρτσεν, διανοούμενος πανευ­
ρωπαϊκής φήμης, θα τυπώσει στο Λονδίνο και θα μοιράσει παράνομα
στη Ρωσία την εφημερίδα Καμπάνα, που βαράει δυνατά και για χρό­
νια, ξεκουφαίνοντας τον τσάρο με τα σοσιαλιστικά μηνύματα που στέλνει
σ’ όλα τα αστικά κέντρα της Ρωσίας. Ο Χέρτσεν κήρυττε ένα είδος
αγροτικού σοσιαλισμού, που θα έπρεπε να στηρίζεται, όπως πίστευε, στην
παράδοση των μιρ, των συνεταιριστικών κοινοτικών και εκκλησιαστι­
κών αγροκτημάτων, που υπήρχαν από παλιά στη Ρωσία και που θα
παίξουν σημαντικό ρόλο κατά την Επανάσταση.
Την ίδια εποχή ξεφυτρώνουν παντού στη Ρωσία διάφοροι «κύκλοι»
διανοουμένων επαναστατών. Είναι κάτι σαν κλειστές πολιτικές λέσχες
που ενεργούν παράνομα, δηλαδή συζητούν παράνομα, αν και η δράση
τους συχνά ξεπερνάει τη θεωρητική αναδίφηση των κοινωνικών προ­
βλημάτων. Στον κύκλο του αναρχικού Πετρασέφσκι ανήκε και ο Ντοστογιέφσκι. Σχεδόν όλα τα μέλη του εν λόγω κύκλου, που έμεινε στην
ιστορία κυρίως χάρη στον Ντοστσγιέφσκι και τους Δαιμονισμένους του,
συλλαμβάνονται το 1849 από την Οχράνα, τη μυστική αστυνομία του
τσάρου. Οι περισσότεροι εκτελούνται. Αλλά ο Ντοστσγιέφσκι γλιτώνει
με λίγα χρόνια φυλακή στα κάτεργα της Σιβηρίας. Που δεν την ανακά­
λυψε, βέβαια, ο Στάλιν αλλά ο τσάρος. Και την έκανε ευρύτερα γνωστή
ο Ντοστσγιέφσκι με το αυτοβιογραφικό του μυθιστόρημα Αναμνήσεις
από το σπίτι των πεθαμένων.
Την ίδια περίοδο, ο κριτικός της λογοτεχνίας και φιλόσοφος Μπιελίνσκι, ο κοινωνιολόγος, εγκυκλοπαιδιστής και αγωνιστής Τσερνιτσέφσκι και ο φιλολογικός κριτικός Ντομπρολιούμποφ αναστατώνουν τη
Ρωσία με τα έργα τους και γίνονται σχεδόν λαϊκοί ήρωες. Ο Τσερνιτσέφσκι θα καθίσει εννιά χρόνια στη φυλακή για το «διδακτικό» του
μυθιστόρημα με τον τίτλο ΤΙ να χάνουμε.
Ο Μπακούνιν είναι απ’ αυτούς που ξέρουν τι πρέπει να κάνουν;
Πρέπει να δουλέψουν για την κατάργηση του κράτους, δηλαδή της
Αυτοκρατορίας των Τσάρων. Φεύγει, λοιπόν, για την Ευρώπη, διαδέχε­
ται τον Χέρτσεν στην αρχισυνταξία της Καμπάνας και μεταφράζει το
Κομουνιστικό Μανιφέστο των Μαρξ και Ένγκελς στα ρωσικά. Ενώ ο
Λοπάτιν μεταφράζει το Κεφάλαιο, το 1873, ο μαρξισμός εισβάλλει για
τα καλά στη Ρωσία και μάλιστα πολύ νωρίς. Το έδαφος είναι γόνιμο
για μια γρήγορη ανάπτυξη του μαρξισμού. Οχι όμως και οι οικονομι­
κές συνθήκες για μια επιτυχή εφαρμογή της θεωρίας στην πράξη.
Ο Λένιν δεν το πιστεύει αυτό. Η επαναστατικότητα έχει μεγάλη
παράδοση στη Ρωσία, λέει Τα πράγματα θα δείξουν πως είχε δίκιο για
την κοχλάζουσα εποχή του και την ταραγμένη χώρα του. Όμως, η θερ­
192 

μοκρασία βρασμού θα πέσει ταχύτατα μετά το θάνατό του. Κι έτσι, η
παλιά, η παραδοσιακή ρώσικη επαναστατικότητα θα θαφτεί κάτω από
την εύκολη νίκη του προλεταριάτου· που θα αποδειχτεί τελικά νίκη της
κομματικής γραφειοκρατίας.
Στο εξής η παραδοσιακή ρώσικη επαναστατικότητα θα ακολουθεί
ολοένα και πιο στρεβλούς δρόμους, μέχρι την τελική της κατάληξη στον
γκανγκστερισμό του Γέλτσιν. ΤΙ εκπεσμός!

5. Η ματωμένη Κυριακή
Η Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917, που κράτησε δέκα μέρες όλο κι
όλο, κατ’ ουσίαν άρχισε το 1905 και κράτησε δώδεκα χρόνια. Η αυ­
θόρμητη και εν πολλοίς ακαθοδήγητη επανάσταση του 1905 δεν ήταν
παρά μια «πρόβα τζενεράλε» για όλους, επαναστάτες και δυνάμει επα­
ναστάτες, τσαρικούς και γαιοκτήμονες, αστούς και διανοούμενους. Όλες
οι κοινωνικές δυνάμεις δοκιμάζονται το 1905 και όλοι ανάβουν τις
μηχανές τους τότε. Όλος ο κόσμος σ’ όλον τον κόσμο καταλαβαίνει πως
κάτι πολύ σοβαρό θα συμβεί σύντομα στη Ρωσία ΤΙ όμως;
Το 1905 ο ρωσικός λαός αρχίζει να συνειδητοποιεί τη δύναμή του.
Και ο τσάρος την αδυναμία του. Ενώ οι Μπολσεβίκοι ετοιμάζονται από
τότε για την κατάληψη της εξουσίας. Όλοι οι ιστορικοί συμφωνούν πως
χωρίς το επαναστατικό πρελούντιο του 1905, η «γκραν όπερά» της
επανάστασης δεν θα έκαμνε πρεμιέρα τον Οκτώβρη του 1917. Όσο
ιδιοφυής κι αν ήταν ο Λένιν, ίσως δεν θα πετύχαινε τίποτα σημαντικό
αν δεν είχαν ωριμάσει οι συνθήκες.
Ο τελευταίος τσάρος Νικόλαος Β' ανεβαίνει στο θρόνο το 1894. Αυτός
ο γελοίος, εκτός από άβουλος, ανόητος και πολλαπλά ανίκανος, ήταν
και σκληρός επιπροσθέτως, όπως συνήθως συμβαίνει με τους άβουλους
και ανίκανους που προσπαθούν να αντισταθμίσουν την έλλειψη πραγ­
ματικών προσόντων με παλικαρισμούς. Αυτόν το σαχλό τσάρο χρησι­
μοποιούν οι μεγαλογαιοκτήμονες, που κυριαρχούν στην οικονομική ζωή
της αυτοκρατορίας, για να αρπάξουν και άλλη γη στην Απω Ανατολή.
Όμως, οι Ιάπωνες θεωρούν την Απω Ανατολή δικό τους τσιφλίκι. Κι
έτσι, το 1904 ξεοπά ο τυχοδιωκτικός Ρωσοΐαπωνικός πόλεμος, που θα
οδηγήσει τον τσάρο στην πανωλεθρία
Και τότε αρχίζουν να ουρλιάζουν όχι μόνο οι εργάτες και οι αγρό­
193 

τες, που θα πληρώσουν και σ’ αυτόν τον πόλεμο τη νύφη, όπως πά­
ντα, αλλά και οι αστοί που δεν έχουν κανένα λόγο να πάρουν τη με­
ριά των γαιοκτημόνων που ξεκίνησαν αυτόν τον οικτρό πόλεμο για να
αποχτήσουν κι άλλα κτήματα στην υπό ιαπωνική κατοχή τελούσα Απω
Ασία Οι αστοί συνειδητοποιούν με το Ρωσοΐαπωνικό πόλεμο του 1904
πως αν το κοινωνικό σύστημα στη Ρωσία παραμείνει για πολύ ακόμα
φεουδαρχικό ή μισοφεουδαρχικό, η χώρα θα καταστραφεί εντελώς.
Αυτή την εποχή, ο καπιταλισμός βρίσκεται σε άνοδο και οι ρώσοι
αστοί επείγονται ν’ ακολουθήσουν τους ρυθμούς ανάπτυξης της Ευρώ­
πης και της Αμερικής. Συμφωνούν, λοιπόν, κι αυτοί με τους προλετά­
ριους πως το κύριο εμπόδιο για τη βιομηχανική ανάπτυξη της Ρωσίας
είναι ο προϊστάμενος των φεουδαρχών, ο τσάρος, και δεν βλέπουν την
ώρα να τον ξαποστείλουν, είτε στα κτήματά του είτε στον άλλο κόσμο.
Τελικά θα συμβεί το δεύτερο. Το αίτημα για την ανατροπή του τσάρου
από τους αστούς έχει ήδη μπει από το 1902, πριν από το Ρωσοΐαπω­
νικό πόλεμο, όταν άρχισαν στη Ρωσία οι απανωτές απεργίες των προ­
λετάριων των μεγάλων αστικών κέντρων και κυρίως της Πετρούπολης.
Η κατάσταση, λοιπόν, στη Ρωσία που ήταν έτσι κι αλλιώς έκρυθμη
από το 1902, στη διάρκεια του Ρωσοΐαπωνικού πολέμου του 1904 θα
γίνει χαώδης. Και το 1905 η γενική αγανάκτηση θα καταλήξει σε μια
αυθόρμητη εξέγερση των εξαθλιωμένων μαζών που έχουν τη συμπαράστα­
ση και των λιγότερο εξαθλιωμένων.
Οι αστοί βλέπουν τούτη την άμορφη και ακατάστατη εξέγερση με μισό
μάτι Από τη μια θα ήθελαν πολύ να ρίξουν τον τσάρο οι πεινασμένοι
και για λογαριασμό των λιγότερο πεινασμένων, απ’ την άλλη όμως δεν
θα ήταν δυνατό να ξέρουν πού μπορεί να καταλήξει μια τέτοια ιστορία
με αγρίους, που είναι έτοιμοι να σαρώσουν τα πάντα, των αστών μη εξαι­
ρούμενων. Οι αστοί είχαν δίκιο να φοβούνται από τότε. Ο οργισμένος
λαός μπορεί να σαρώσει τα πάντα Η δύναμή του είναι σχεδόν φυσικής
τάξεως- κάτι σαν το χαλάζι, ή σαν το σεισμό.
Αυτή τψ εποχή, 699 μεγαλογαιοκτήμσνες (κουλάκοι) κατέχουν το ένα
τρίτο της απέραντης ρωσικής γης. Τα άλλα δυο τρίτα είναι κλιμακούμε­
νες κατά φθίνουσα πρόοδο μικροΐδιοκτησίες δέκα εκατομμυρίων οικογε­
νειών, που ζουν και ζέχνουν μέσα σε μια απερίγραπτη αθλιότητα Κιαι,
βέβαια, το Ρωσοΐαπωνικό πόλεμο δεν ήταν οι γαιοκτήμονες που τον διεκπεραίωσαν όπως όπως, δεν ήταν τα παιδιά τους που σκοτώθηκαν.
Είναι πάρα πολλοί οι εξαθλιωμένοι που τρέχουν πρόθυμα να πεθάνουν για το «βασιλιά και τ ψ πατρίδα». Κανείς δεν φρόντισε να τους
πει πως, όταν οι φτωχοί σκοτώνονται στους πολέμους, για τ’ αφεντικά
τους σκοτώνονται. Εν πάση περυττώσει, ας μ ψ έχουμε πολλές απαιτή­
194 

σεις από ανθρώπους που και μια ελιά να τους δώσει ο βασιλιάς, θα
σκοτωθούν για χατίρι του φωνάζοντας ελιά ελιά και Κώτσο βασιλιά.
ΤΙ να πεις και τι να μολογήσεις! Αν δεν υπήρχε η αμάθεια και η
βλακεία σε τούτο τον κόσμο κανένας αφέντης δεν θα μπορούσε να δια­
τηρηθεί στην εξουσία ούτε για ένα εικοσιτετράωρο. Εν πάση θλιβερά
περυιτώσει, πρέπει να συνυπάρξουμε και με τους ηλίθιους και με τους
αμαθείς. Και συνυπάρχοντας να κάνουμε κάτι ώστε η ανθρωπότητα
κάποτε να ξεπεράσει τη σημερινή νοητική, γνωστική, ηθική και ■ψυχο­
λογική της υπανάπτυξη.
Το 1903, ένα χρόνο πριν από το Ρωσοΐαπωνικό πόλεμο του 1904,
αρχίζει στις Βρυξέλλες και τελειώνει στο Λονδίνο το δεύτερο και ση­
μαδιακό συνέδριο του ρωσικού Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμμα­
τος, στο οποίο ανήκει και ο Λένιν σαν ηγετικό στέλεχος. Σ’ αυτό το
συνέδριο το Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα διασπάται. Αυτοί που
θα παν με τους πολλούς θα ονομαστούν Μπολσεβίκοι, που στα ρωσικά
σημαίνει πλειοψηφούντες, αυτοί που θα παν με τους λίγους θα ονομα­
στούν Μενσεβίκοι, που στα ρωσικά σημαίνει μειοψηφούντες.
Αυτοί που μετά τη διάσπαση θα ονομαστούν Μπολσεβίκοι ζητού­
σαν το κόμμα να γίνει αποκλειστικά προλεταριακό. Οι Μενσεβίκοι,
αντίθετα, ήθελαν να έχουν μαζί τους όλους τους προοδευτικούς ανθρώ­
πους, όλους τους αποφασισμένους να ενεργήσουν με ήπιους και αναί­
μακτους τρόπους για την κατάληψη της εξουσίας από τους μαρξιστές.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως και οι Μενσεβίκοι ήταν μαρξιστές.
Όμως, ο Λένιν και οι Μπολσεβίκοι του ήδη σκέφτονται τον ένοπλο
αγώνα Και ένοπλος αγώνας με διατακτικούς και γκρινιάρηδες δεν γί­
νεται. Αυτός, λοιπόν, ήταν ο πραγματικός λόγος της διάσπασης του
Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος το 1903, ένα χρόνο πριν από το Ρω­
σοΐαπωνικό πόλεμο του 1904, δυο χρόνια πριν από την επανάσταση
του 1905, που στην πραγματικότητα δεν είναι ακριβώς επανάσταση αλλά
μια μεγάλη σειρά ένοπλων απεργιών.
Ξέρει ο Λένιν πως τέτοιος έκτασης και έντασης συνεχόμενες απερ­
γίες, κατά το μάλλον και ήττον αυθόρμητες και ακαθοδήγητες, απο­
κλείεται να μην εγκυμονούν καινούργια και πολύ σημαντικά γεγονότα
για τη Ρωσία Το τσαρικό καθεστώς γκαστρώνεται το 1905 και για 12
χρόνια, μέχρι το 1917 κυοφορεί τα δίδυμα που θα ονομαστούν Φεβρουαριανή και Οκτωβριανή Επανάσταση.
Στους Μπολσεβίκους ανήκε στην αρχή και ο σεβαστός απ’ όλους
Πλεχάνοφ. Ομως, σε λίγο θα πάει με τους Μενσεβίκους. Η διαφωνία
του με τον Λένιν δεν έχει σχέση με το ερώτημα αν πρέπει ή δεν πρέπει
το κόμμα των Μπολσεβίκων να καταλάβει βίαια την εξουσία, αλλά με
195 

το αν πρέπει ή δεν πρέπει να είναι κόμμα αποκλειστικά προλεταριακό.
Αν η επανάσταση γίνει μόνο με τους απαίδευτους και αγράμματους
προλετάριους η επαναστατική δία ίσως πάρει ανεξέλεγκτες και εκδικη­
τικές μορφές, λέει ο σοφός Πλεχάνοφ. Αλλά ο Λένιν επιμένει στον
προλεταριακό χαρακτήρα του κόμματος των Μπολσεβίκων και ο βετε­
ράνος του ρωσικού μαρξισμού τον εγκαταλείπει
Όσο για τον άλλο βετεράνο, τον Αξελροντ, που θαυμάζει απεριόρι­
στα τον Λένιν, θα βρεθεί κι αυτός με τη μεριά των Μενσεβίκων του
Μάρτοφ. Για άλλους λόγους. Φοβάται, λέει, το πάθος και την τυφλή
αποφασιστικότητα του Λένιν.
Το 1905, κι ενώ ο λαός με τις μεγάλες απεργίες έχει ήδη αρχίσει
να γράφει την ιστορία της επανάστασης ακαθοδήγητος, συνέρχεται στο
Λονδίνο το πρώτο συνέδριο του αυτονομημένου από το 1903 κόμμα­
τος των Μπολσεβίκων, ενώ στη Γενεύη, το ίδιο διάστημα, συνέρχεται
το πρώτο συνέδριο του αυτονομημένου από το 1903 κόμματος των
Μενσεβίκων. Στο ιστορικό συνέδριο των Μπολσεβίκων το 1905 οι οπαδοί
του Λένιν αποφαίνονται πως η ένοπλη εξέγερση των προλετάριων εί­
ναι δυνατή. Καταστρώνουν το σχέδιο μιας επανάστασης, που έμελλε
να ονομαστεί Οκτωβριανή, δώδεκα χρόνια πριν από την έναρξή της!
Η επιμονή και η προσήλωση του Λένιν στο όραμά του είναι σχεδόν με­
ταφυσικής τάξεως. Να στρέφεται εναντίον σου ο Πλεχάνοφ, η μεγάλη
μορφή του ρωσικού μαρξισμού και εσύ να παραμένεις κολλημένος στο
όραμά σου- να σε εγκαταλείπει ο Αξελροντ που σε λατρεύει και μέχρι
τότε κάνει για σένα ό,τι μπορεί κι εσύ να παραμένεις προσκολλημένος
στο όραμά σου.
Η 9η Ιανουαρίου 1905 είναι η Κυριακή που θα περάσει στην Ιστο­
ρία σαν «ματωμένη Κυριακή». Αυτή τη μέρα οι απεργοί της Πετρούπο­
λης συγκεντρώνονται στην πλατεία μπροστά από τα Χειμερινά ανάκτορα
και με εικόνες αγίων και πορτραίτα του τσάρου στα χέρια, του ζητούν
να νοιαστεί για τα προβλήματα των εξαθλιωμένων. Και ο τσάρος νοιά­
ζεται πράγματι: διατάσσει την ανακτορική φρουρά να χτυπήσει στο
ψαχνό. Οι φρουροί βαρούν με πολυβόλα Εκατοντάδες πειναομένοι θα
βάψουν με το αίμα τους το χιόνι. Είναι ένα πρωτοφανές μακελειό, που
δίνει στους εξαθλιωμένους να καταλάβουν πως οι άγιες εικόνες που
κρατούν στα χέρια τους δεν είναι το πιο αποτελεσματικό όπλο στον
αγώνα τους για ψωμί
Τη χριστιανική συμπεριφορά της μάζας το 1905 έχουν στο νου τους
οι Μενσεβίκοι και λεν πως ο λαός δεν μπορεί να επαναστατήσει Και γι’
αυτό ακριβώς πρέπει να γίνει ένας σοβαρός συμβιβασμός με τους προο­
δευτικούς αστούς και τους ριζοσπάστες διανοούμενους. Ο Λένιν και οι
1% 

Μπολσεβίκοι, όμως, πιστεύουν ακριβώς το αντίθετο: ο λαός ένα πολύ μικρό
σπρώξιμο χρειάζεται για να σαρώσει τα πάντα Το έδειξε, άλλωστε, στην
πράξη στη διάρκεια της αυθόρμητης επανάστασης (κατ’ άλλους εξέγερ­
σης) του 1905 όχι μόνο με τις απεργίες που βάφτηκαν στο αίμα, αλλά
κυρίως με εκείνα τα εκπληκτικά Σοβιέτ, που δημιουργούνται αυθόρμητα,
αυτήν την περίοδο. Ο Λένιν στηρίζεται στην ικανότητα του λαού να αυτοοργανώνεται στις δύσκολες στιγμές. Πιστεύει στα Σοβιέτ, τα συμβού­
λια λαϊκής αυτοδιοίκησης που προέκυψαν αυθόρμητα το 1905.
Το πρώτο μικτό Σοβιέτ των εργατών και των στρατιωτών εμφανί­
ζεται στην Πετρούπολη το 1905 και ασκεί στην πόλη και τη γύρω
περιοχή μια πολύ αποτελεσματική εξουσία Μέσα σε ελάχιστο χρόνο ο
θεσμός των Σοβιέτ γίνεται μόδα Τα Σοβιέτ θα γίνουν ταχύτατα μια τόσο
σημαντική πολιτική δύναμη, που ο Κερένσκι δεν θα τολμήσει να τα θίξει
στο διάστημα που θα μεσολαβήσει ανάμεσα στη Φεβρουαριανή και την
Οκτωβριανή Επανάσταση.
Ωστόσο, ο Λένιν φοβόταν πως ο ενθουσιασμός που κάνει τον κό­
σμο να αυτοοργανώνεται στα Σοβιέτ με τόση προθυμία δεν θα κρατή­
σει πολύ. Κανένας ενθουσιασμός δεν κρατάει πολύ. Αυτός είναι ο λό­
γος που οι Μπολσεβίκοι αρχίζουν να επιτηρούν προσεχτικά και δια­
κριτικά τα Σοβιέτ, θέλουν να τα προφυλάξουν απ’ τον εκφυλισμό. Και
τα Σοβιέτ θα αναγνωρίσουν εύκολα στους Μπολσεβίκους τους φυσικούς
τους ηγέτες. Το 1917 ο Λένιν θα πατήσει γερά στα Σοβιέτ, που δεν τα
οργάνωσε εκείνος. Οι Μπολσεβίκοι παίρνουν, λοιπόν, στα χέρια τους
τα Σοβιέτ απλά, εύκολα, φυσιολογικά, χωρίς ίντριγκες, χωρίς παρασκήνιο,
χωρίς φασαρίες. Μ’ αυτά θα κάνουν την επανάσταση τον Οκτώβρη.
Χωρίς τα Σοβιέτ του 1905 η επανάσταση του 1917 θα ήταν από προ­
βληματική έως αδύνατη.
Εκτός από τη μαχητική παρουσία των Σοβιέτ στον κοινωνικό και
πολιτικό χώρο από το 1905, ένα ακόμα γεγονός θα κάνει τον Λένιν
να επιχειρήσει το 1917 το παράτολμο εγχείρημα την 15η Ιουνίου 1905,
το θωρηκτό «Ποτέμκιν» του τσαρικού στόλου στασιάζει και οι ναύτες
το οδηγούν στη Ρουμανία (Ο Σεργκέι Μιχαήλοβιτς Αΐζενστάιν θα απο­
θανατίσει το γεγονός στο αριστούργημά του θωρηκτό Ποτέμχιν).
Είναι απίστευτο. Ένα θωρηκτό του αυτοκρατορικού στόλου στρέ­
φει τα κανόνια του κατά της ελέω θεού τσαρικής εξουσίας και απομυ­
θοποιεί έναν παμπάλαιο καταπιεστικό θεσμό. Κανείς δεν σέβεται πλέον
τον τσάρο. Ούτε καν η τσαρίνα, που το ρίχνει στο σορολόπ μ’ εκείνο
τον καλόγερο, τον Ρασπούτιν. Τα τελευταία χρόνια της τσαρικής αυτο­
κρατορίας θυμίζουν τα τελευταία χρόνια της Ρωμαϊκής. Όλα είναι σά­
πια στην κορυφή.
197 

6. Η πονηρή δημοκρατία
Κάτω από την πίεση των αιματηρών γεγονότων του 1905 ο τσάρος
αποφασίζει να δώσει ένα είδος συντάγματος. Προς τούτο, προκηρύσσει
εκλογές για την 17η Οκτωβρίου. Η Βουλή (Δούμα) που προκύπτει απ’
αυτές συνέρχεται με το πάσο της ένα χρόνο μετά τις εκλογές, το 1906.
Είναι μια Βουλή σκέτο αλαλούμ Χειρότερη και απ’ την ελληνική.
Δεν προλαβαίνει να συνεδριάσει καλά καλά κάνα δυο τρεις φορές
η πρώτη Δούμα και διαλύεται από τον τσάρο. Καινούργιες εκλογές, και­
νούργια Δούμα Η δεύτερη. Που συνέρχεται το Φεβρουάριο του 1907.
Οι Μπολσεβίκοι μποϊκοτάρουν και τις πρώτες και τις δεύτερες εκλο­
γές. Οι Μενσεβίκοι επαμφοτερίζουν. Αλλοι τις μποϊκοτάρουν και άλλοι
όχι Ούτως ή άλλως, πάντως, διαλύεται στα γρήγορα και η δεύτερη Δούμα
ως υπέρ το δέον... προοδευτική, παρότι δεν μετέχουν σ’ αυτήν Μπολ­
σεβίκοι, αλλά μόνο λίγοι Μενσεβίκοι Τα σχέδια του πρωθυπουργού του
τσάρου, του Στολίπιν, είναι να φτιάξει μια Βουλή κατά παραγγελία, στα
μέτρα των γαιοκτημόνων που στηρίζουν τον τσάρο. Και τη φτιάχνει
Ιδού με ποιον πονηρό τρόπο θα γίνουν οι τρίτες κατά σειράν εκλογές
για την ανάδειξη της τρίτης Δούμας.
Διά νόμου μειώνεται κατά 50% ο αριθμός των εργατών και των
αγροτών ψηφοφόρων. Έτσι, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της
ασιατικής Ρωσίας αποκλείεται απ’ τις εκλογές σαν., απολίτιστο ενώ οι
πολιτισμένοι γαιοκτήμονες αυξάνουν το εκλογικό τους σώμα κατά το
ένα τρίτο σε σχέση με τις προηγούμενες εκλογές.
Η τρίτη Δούμα, που θα προκύψει από τις δεύτερες εντός του 1907
εκλογές, τρίτες από το 1905 που για πρώτη φορά γίνονται εκλογές στη
Ρωσία, συνέρχεται σε πρώτη συνεδρίαση αμέσως μετά τις εκλογές και
πεθαίνει από κατάθλιψη τέσσερα χρόνια αργότερα με τη δολοφονία του
πρωθυπουργού Στολίπιν το 1911.
Ο Λένιν, που δεν παίρνει μέρος στις δυο προηγούμενες εκλογές,
αποφασίζει να πάρει μέρος στις τρίτες για την ανάδειξη της τρίτης
Δούμας. Και ιδού το οικτρό αποτέλεσμα επί συνόλου 437 βουλευτών,
οι Μπολσεβίκοι και οι Μενσεβίκοι μαζί καταλαμβάνουν 15 έδρες, ενώ
στην προηγούμενη Βουλή μόνοι τους σι Μενσεβίκοι είχαν 64. Είναι
φανερό πως οι οπαδοί των δύο κομμάτων όχι μόνο δεν προτιμούν τους
βίαιους Μπολσεβίκους, αλλά εγκαταλείπουν και τους ήπιους Μενσεβί­
κους όταν αυτοί συμμαχούν με τα ξαδέρφια τους, τους Μπολσεβίκους.
Ο λαός θέλει επανάσταση όχι εκλογές, αποφαίνεται ο Λένιν.
198 

Βρισκόμαστε στο κρίσιμο έτος 1907. Δύο χρόνια νωρίτερα, αμέσως
μετά το χτύπημα της επανάστασης του 1905, οι Μπολσεβίκοι και οι
Μενσεβίκοι αποφασίζουν να συνεργαστούν στη βάση ενός μίνιμουμ κανού
προγράμματος. Όλα πηγαίνουν καλά, α προκαταρκτικές συζητήσεις
κρατούν πολύ λίγο και σε λίγο Μπολσεβίκα και Μενσεβίκα συγκαλούν
κανό συνέδριο στη Στοκχόλμη με την ελπίδα πως θα ξαναενώσουν τις
δυνάμεις τους.
Αλλά τα πράγματα δυσκολεύουν ξανά. Οι Μπολσεβίκα δηλώνουν
στο κανό συνέδριο Μπολσεβίκων και Μενσεβίκων της Στοκχόλμης πως,
κατά την άποψή τους, η Ρωσία βρίσκεται στις παραμονές μιας μεγά­
λης επανάστασης, που ουδεμία ομοιότητα θα ήταν δυνατό να έχει μ’
αυτήν του 1905. Αντίθετα, α Μενσεβίκοι πιστεύουν πως η μοναδική
διέξοδος που έχα η Ρωσία, προς το παρόν τουλάχιστον, είναι η συνταγ­
ματική μοναρχία Λεν πως ο τσάρος θα υποχρεωθεί εκ των πραγμάτων
να γίνει ένας ευπρεπής συνταγματικός βασιλιάς βορειοευρωπαϊκού τύ­
που. Πιστεύουν, δηλαδή, α Μενσεβίκοι πως ο ρώσος Καίσαρ (αυτό
σημαίνει τσάρος στα ρωσικά) θα υποχρεωθεί να σταματήσει τις αηδίες
με τις προκάτ εκλογές και θα σοβαρευτεί, θ α διαψευστούν οικτρά.
Ωστόσο, παρά τη σαφώς πλέον εκφρασμένη επαναστατική του θέση, ο
Λένιν αποφασίζει τελικά να πάρει μέρος στις εκλογές για την ανάδειξη
της τρίτης Δούμας, χωρίς όμως να σταματήσει να ετοιμάζεται για επα­
νάσταση. θέλει να παρακολουθεί τα πράγματα και από μέσα
Όλες τις πρωτοβουλίες στην τρίτη Δούμα τις παίρνουν δύο πολιτι­
κά σχήματα, το κόμμα των Καντέ, δηλαδή των συνταγματικών δημο­
κρατών και το κόμμα των Οκτωβριστών, δηλαδή των φιλελεύθερων
μεγαλοαστών μεταρρυθμιστών, που δεν επιθυμούν ρήξη με τον τσάρο,
όπως α Καντέ.
Πέρα και πάνω από κόμματα, από το 1907 μέχρι το 1911 στην
πολιτική ζωή της Ρωσίας θα κυριαρχεί ο Στολίπιν. Είναι ένας ικανός
και έξυπνος πολιτικός, που με χίλιες πονηριές προσπαθεί να συμβιβά­
σει τα ασυμβίβαστα, τους αστούς με τους γαιοκτήμονες. Αλλά στο τέ­
λος θα φάει το κεφάλι του. Φυσικά, ο Στολίπιν υπηρετεί μόνο τον τσάρο
κι αυτόν προσπαθεί να σώσει πείθοντάς τον να κάνει υποχωρήσεις. Να
πώς σκέφτεται ο Στολίπιν για την πιθανότητα σωτηρίας αυτού του
κρετίνου, που μαζί μ’ όλη του τη φαμίλια τον κρατάει «αιχμάλωτο» ο
καλόγερος Ρασπούτιν.
Γιατί περισώθηκε η μοναρχία στην Αγγλία, τη Σουηδία και αλλού;
Μα, διότι α βασιλιάδες εκεί τρώνε καλά χωρίς να δουλεύουν καθόλου.
Για να τρώει καλά κι ο τσάρος χωρίς να του κόβεται η όρεξη κάθε τόσο
απ’ αυτόν τον άθλιο όχλο που αρχίζει να μη σέβεται τους παμπάλαιους
199 

θεσμούς, πρέπει ανάμεσα στους πολύ πεινασμένους αγρότες και τους
πολύ χορτάτους γαιοκτήμονες να παρεμβληθεί το στρώμα των μικρομεσαίων αγροτών. Ο Στολίπιν θα γίνει ο προστάτης των μικρομεσαίων.
Αλλά αυτό θα εξοργίσει τους τσιφλικάδες, που θα συμμαχήσουν προ­
σωρινά με τους αστούς εναντίον των μικρομεσαίων.
Κι έτσι, ο Πιοτρ Αρκάντεβιτς Στολίπιν δολοφονείται το 1911 απ’
τους μπράβους κάποιων νεόπλουτων αστών, που αποδείχτηκαν και πολύ
άπληστοι και πολύ βιαστικοί. Φοβήθηκαν πως οι μικρομεσαίοι αγρότες
που στηρίζει ο Στολίπιν θα ενισχύσουν τις τάξεις των γαιοκτημόνων.
Σε λίγο, μετά τη μάταιη από πολιτικής απόψεως δολοφονία του Στολί­
πιν, η σύγκρουση ανάμεσα στους ταχύτατα ανερχόμενους αστούς και
τους γαιοκτήμονες θα είναι πολύ σκληρή. Η αστική τάξη ετοιμάζεται
για την επανάστασή της.
Το 1912, ένα χρόνο μετά το θάνατο του Στολίπιν, ανοίγουν και πάλι
οι ασκοί του Αιόλου. Η μεγάλη απεργία των χρυσωρυχείων του Λένα
τελειώνει με τον παραδοσιακό τρόπο: 270 νεκροί είναι αρκετοί για να
λυθεί μια απεργία, που κόντευε να σταματήσει τη ροή του χρυσού στις
τράπεζες που έφτιαξε ο πολύ δραστήριος Στολίπιν, ο μόνος πολιτικός
που θα μπορούσε να βγάλει από τα αδιέξοδα και τους αστούς και τους
φεουδάρχες αν δεν τον σκότωναν οι αστοί, που μ’ αυτή τη βλακώδη
δολοφονία αποσταθεροποιούν κι άλλο την κατάσταση και ανοίγουν το
δρόμο για τον Λένιν, ο οποίος είναι έτοιμος να ορμήξει.
Μετά το θάνατο του Στολίπιν οι απεργίες γενικεύονται και πάλι.
Και μέχρι το 1914 που κηρύσσεται ο πόλεμος, ένας άτυπος εμφύλιος
έχει ήδη αρχίσα στη Ρωσία. Οι απεργίες μετατρέπονται ταχύτατα σε
κανονικές οδομαχίες, με οδοφράγματα και αναχώματα Ο Λένιν έχα δίκιο.
Η κατάσταση είναι όντως εξόχως επαναστατική χωρίς οι Μπολσεβίκοι
να χρειαστεί να βάλουν το χέρι τους ώστε να γίνει ακόμα πιο επανα­
στατική. Πιο επαναστατική απ’ όσο έγινε από μόνη της δεν μπορεί να
γίνει. Φεουδάρχες και αστοί ανάκατα βρίσκονται στα όρια της συλλο­
γικής νευρικής κρίσης και της μαζικής κατάρρευσης.
Η αστική τάξη είναι ήδη αρκούντως ισχυρή. Και, βέβαια, τα συμφέροντά της είναι εκ διαμέτρου αντίθετα μ’ αυτά των γαιοκτημόνων, που
συνεχίζουν να στηρίζουν με πείσμα τον τσάρο. Δυστυχώς, όμως, οι αστοί
δεν τολμούν να θίξουν ευθέως τον τσάρο, τον Καίσαρα Μπορεί μεν οι
αστοί να σιχαίνονται τους γαιοκτήμονες, τρέμουν όμως τους προλετά­
ριους, που έχουν γίνα υπολογίσιμη δύναμη όπως, άλλωστε, δείχνουν και
οι πολύ δυναμικές ένοπλες απεργίες. Που, φυσικά, θίγουν κατά κύριο
λόγο τους βιομηχάνους, όχι τους γαιοκτήμονες.
Ο πονηρός Στολίπιν, όσο ζούσε και δρούσε και ισορροπούσε τα
200 

ανισόρροπα πράγματα, χρησιμοποιούσε τους αστούς σαν μπαλαντέρ. Μια
τους έριχνε κατά των απεργών προλετάριων που απειλούσαν να τα
κάνουν όλα Γης Μαδιάμ, μια τους αντιπαρέθετε στους γαιοκτήμονες,
μια τους έβαζε να κυνηγούν τους Εβραίους, τους παραδοσιακούς απο­
διοπομπαίους τράγους. Αυτά και άλλα τέτοια πονηρά έκαμνε συνέχεια
αυτή η γριά αλεπού, που θα φάει τελικά το κεφάλι της όταν μπει στο
καπιταλιστικό κοτέτσι.
Αυτόν τον καιρό στη Ρωσία τίποτα δεν μπορεί να είναι ισορροπη­
μένο. Η φεουδαρχία είναι ακόμα ισχυρή και ο καπιταλισμός ισχυροποιεί­
ται συνεχώς και περισσότερο χωρίς, όμως, να μπορεί να βλάψει τη
φεουδαρχία την οποία, άλλωστε, στηρίζει ο τσάρος. Και η φεουδαρχία
και ο καπιταλισμός βρίσκονται σε πλήρες αδιέξοδο εξαιτίας της παρά­
λογης συνύπαρξής τους, πράγμα που ο μεγάλος πεζογράφος Λέσν Τολστόι, ο μοναχικός μεγαλοκτηματίας και καλός χριστιανός της Γιάσναγια Πολιάνα, θα το προβλέψει έγκαιρα
Βρισκόμαστε στις παραμονές του Α Παγκόσμιου Πολέμου του 1914
και η Ρωσία προσπαθεί απεγνωσμένα να γίνει καπιταλιστική χώρα,
παραμένοντας εντούτοις φεουδαρχική. Πάντως, δείχνει να τα καταφέρ­
νει στον καπιταλισμό με τη βοήθεια των ευρωπαίων καπιταλιστών, που
έχουν βάλει για τα καλά πόδι στη Ρωσία
Η καπιταλιστική Δύση υποστηρίζει το κόμμα των συνταγματικών
δημοκρατών, τους Καντέ, που είναι δυτικόφιλοι και πρεσβεύουν πως ο
τσάρος πρέπει να φύγει το ταχύτερο απ’ τη μέση προκειμένου να ανα­
πτυχθεί καπιταλιστικά η Ρωσία Οι Ευρωπαίοι δεν θέλουν τον τσάρο.
Πιστεύουν πως οι γαιοκτήμονες έχουν παίξει τον ιστορικό τους ρόλο
και τώρα πρέπει να πάρουν την τιμητική τους θέση στο μουσείο της
ιστορίας. Η πτώση του τσάρου κατά κύριο λόγο είναι έργο των δυτι­
κών καπιταλιστών, που ενεργούν μέσω των δυτικόφρονων Καντέ.
Προσέξτε, τώρα, για να καταλάβετε γιατί ενδιαφέρονται τόσο πολύ
οι Δυτικοί για τη Ρωσία του καιρού εκείνου και γιατί η χώρα έπρεπε
να πολεμήσει στο πλευρό των συμμάχων της Αντάντ (Αγγλία-Γαλλία)
και όχι των Γερμανών. Η Γαλλία ελέγχει το 67,5% των κεφαλαίων που
είναι επενδυμένα στη ρωσική μεταλλουργία και το 75% των κεφαλαίων
που είναι επενδυμένα στην εξόρυξη του άνθρακα Η Αγγλία ελέγχει το
40% των κεφαλαίων που είναι επενδυμένα στη νάφθα, το 57% των
κεφαλαίων που είναι επενδυμένα στο χαλκό και το 51% των κεφαλαίων
που είναι επενδυμένα στο χρυσό και τ ψ πλατίνα Και η Γερμανία ελέγχει
μόνο την ηλεκτροτεχνική βιομηχανία (εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρι­
κής ενέργειας). Βέβαια, η Γερμανία μονοπωλεί σχεδόν κατά 100% το
ρώακο ηλεκτρισμό, αλλά τούτη η επένδυση είναι μάλλον ασήμαντη κοντά
201 

στις άλλες, των άλλων «συμμάχων» και προστατών της Ρωσίας, που
αναλαμβάνουν να εκβιομηχανίσουν τη χώρα των τσάρων.
Κοα ο Στολίπιν είναι εκσυγχρονιστής. Αλλά για να κάνει το παιχνί­
δι του υπολογίζει πολύ στη λατρεία που έχουν οι εξαθλιωμένοι μουζί­
κοι για τον τσάρο. Δυστυχώς, όμως, γι’ αυτόν οι εξαθλιωμένοι ρώσοι
χωρικοί, δηλαδή σχεδόν ολόκληρη η Ρωσία, έχουν πάψει να πιστεύουν
στις μαγικές δυνάμεις του τσάρου μετά την πανωλεθρία των Ρώσων στο
Ρωσοΐαπωνικό πόλεμο του 1904. Η αγάπη για το μονάρχη είναι παρά­
δοση στους ορθόδοξους (ένας ο Αρχών στους ουρανούς ένας και στη
γη)- όμως και η βλακεία έχει τα όριά της.
Απ’ την άλλη μεριά, το ρωσικό προλεταριάτο ούτε πολυάριθμο εί­
ναι ούτε πολλές δυνατότητες για δράση έχει. Στις παραμονές της Οκτω­
βριανής Επανάστασης το ρωσικό προλεταριάτο ήταν μόλις το 8% του
συνολικού πληθυσμού, αγροτικού και αστικού. Όμως, οι εργάτες δού­
λευαν από δέκα μέχρι δώδεκα ώρες το εικοσιτετράωρο σε συνθήκες
εντελώς απάνθρωπες και με μεροκάματα πείνας. Κι αυτό τους κάνει
ιδιαίτερα αποφασιστικούς και μαχητικούς.
Ήξεραν πολύ καλά τι έκαμναν οι δυτικοί κεφαλαιούχοι που επέν­
δυαν στη Ρωσία στα τυφλά. Τότε, πουθενά στην Ευρώπη το μεροκάμα­
το δεν ήταν πιο φτηνό. Το μέλλον του ευρωπαϊκού καπιταλισμού στη
Ρωσία προμηνυόταν λαμπρό. Κι έρχεται εκείνος ο αχρείος ο Λένιν και
καταστρέφει όλα τα καπιταλιστικά όνειρα, και μέσα στη χώρα και έξω
απ’ τη χώρα Για καλή του τύχη, όμως, κανένας σοβαρός καπιταλιστής,
σ’ Ανατολή και Δύση, δεν τον παίρνει στα σοβαρά στην αρχή.
Στις παραμονές του πολέμου, σε επιχειρήσεις που απασχολούσαν
πάνω από χίλιους εργαζόμενους δούλευαν συνολικά 900.000 εργάτες
σ’ ολόκληρη τη Ρωσία. Ήταν αυτοί που μπήκαν μπροστά στην επα­
νάσταση, ήταν αυτοί που ξεσήκωσαν εύκολα και τους άλλους. Τελι­
κά, όλα θα έρθουν τα πάνω κάτω σ’ αυτήν την απέραντη χώρα, στην
οποία τη δουλειά της κατεδάφισης, και της φεουδαρχίας και του
καπιταλισμού ταυτόχρονα, θα την αναλάβουν αρχικά οι 900.000 προ­
λετάριοι του Λένιν. Ο οποίος, συγκεντρώνοντας όλη του την προσοχή
σε 900.000 ανθρώπους όλους κι όλους καταφέρνει τελικά να τους πείσει
πως αυτοί και μόνο αυτοί κρατούν στα χέρια τους τη μοίρα της Ρω­
σίας και του κόσμου.

202 

7. Η Φεβρουαριανή Επανάσταση
Η Φεβρουαριανή αστική ρωσική επανάσταση του διπλά επαναστατικού
για τη Ρωσία και πολλαπλά σημαδιακού για τον κόσμο έτους 1917
ξεπετάχτηκε κι αυτή όπως και η άλλη του 1905 μέσα από τις διαδη­
λώσεις και τις απεργίες των εργατών της Πετρούπολης.
Στις 25 Φεβρουάριου 1917, 240.000 απεργοί κάνουν άνω κάτω την
όμορφη Πόλη του Πέτρου. Η κυβέρνηση Γκαλίτζιν, που είχε προκύψει
από την τέταρτη Δούμα (Βουλή) πανικοβάλλεται και ο πρωθυπουργός
του τσάρου διατάσσει την ομαδική σύλληψη όλων των μελών της διοί­
κησης της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών.
Μετά απ’ αυτή τη «δυναμική» ενέργεια του πρωθυπουργού Γκαλίτζιν, ο πρόεδρος της Δούμας Ροντζιάνκο, ένας πλούσιος γαιοκτήμονας
που, ωστόσο, έχει πολύ προοδευτικές για γαιοκτήμονα ιδέες και γίνε­
ται γι’ αυτό ο αρχηγός της παράταξης των φιλελεύθερων αστών, στέλ­
νει στον τσάρο ένα δυσάρεστο μήνυμα; Αν θέλει να μην του προκαλέσει ανεπανόρθωτη βλάβη η οργή του λαού της Πετρούπολης, που συ­
νεχίζει να απεργεί και να διαδηλώνει, πρέπει ν’ αλλάξει ολόκληρη την
κυβέρνηση και να διορίσει μια καινούργια, που να είναι σε θέση να μην
προκαλεί το λαό τόσο χυδαία Ο τσάρος ακούει το σώφρονα Ροντζιάν­
κο, που θέλει το καλό του, αλλά είναι πλέον αργά Ο λαός έχει επιβά­
λει τη δική του λαϊκή εξουσία, τα Σοβιέτ, τις επιτροπές αυτοδιοίκησης.
Έτσι, από δω και πέρα και μέχρι τον Οκτώβρη, στη Ρωσία θα υπάρχει
δυαδική εξουσία; η κεντρική κυβέρνηση του τσάρου και η «παράλλη­
λη» των Σοβιέτ, τα οποία δεν έχουν περάσει ακόμα υπό τον έλεγχο
των Μπολσεβίκων.
Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει κεντρική κυβέρνηση. Υπάρχει μόνο
μια προσωρινή κυβερνητική επιτροπή υπό τον πρόεδρο της Βουλής Ρο­
ντζιάνκο, ενώ στην παράλληλη εξουσία λειτουργεί μια κεντρική εκτελε­
στική επιτροπή των Σοβιέτ, που ενεργεί σαν να ήταν αυτή η επίσημη
κυβέρνηση. Στη δεύτερη, την ανεπίσημη ρωσική κυβέρνηση, που έχει υποκαταστήσει την επίσημη, κυρίαρχη μορφή είναι ο σοσιαλεπαναστάτης
Αλεξάντρ θεοδόροβιτς Κερένσκι, το «πρώτο νούμερο» στη ρωσική πολι­
τική σκηνή αυτή τη δύσκολη περίοδο, κατά την οποία ο Λένιν βρίσκεται
ακόμα στην Ευρώπη και περιμένει να έρθει η ώρα του. Πρέπει να ση­
μειωθεί πως στην πολυάριθμη εκτελεστική επιτροπή των Σοβιέτ το Φε­
βρουάριο του 1917 υπάρχουν μόνο τέσσερις Μπολσεβίκοι Οι άλλοι είναι
κυρίως Μενσεβίκοι και σοσιαλεπαναστάτες, στους οποίους ανήκει και ο
203 

Κερένσκι, που δεν έχει περάσει ακόμα από την άλλη μεριά του οδοφράγ­
ματος, που χωρίζει τη λαϊκή από την επίσημη κρατική εξουσία
Η εκτελεστική επιτροπή των Σοβιέτ αφενός και η προσωρινή επι­
τροπή, που εκτελεί χρέη κυβέρνησης διορισμένης από τη Δούμα αφετέ­
ρου, κάτω από την πίεση των πραγμάτων συνεργάζονται όπως όπως
προκειμένου να βρεθεί λύση στα αδιέξοδα που έχει δημιουργήσει η δι­
πλή εξουσία Οι δυο επιτροπές της δυαδικής εξουσίας σε κοινή συνε­
δρίαση κρίνουν πως όλα θα παν καλύτερα αν ζητήσουν από τον τσάρο
Νικόλαο Β' να παραιτηθεί υπέρ του τσάρεβιτς (διαδόχου) Μιχαήλ Αλεξάντροβιτς, που είχε τον τίτλο του Μεγάλου Δούκα Ο τσάρος υπακούει
Ας έκανε κι αλλιώς τώρα που τα γεγονότα τον έχουν πάρει σβάρνα Κι
έτσι, τη νύχτα 2 Μαρτίου 1917 ο τσάρος Νικόλαος Β', ο τελευταίος
τσάρος, παραιτείται υπέρ του διαδόχου. Προς το παρόν κανείς δεν ξέ­
ρει πως δεν θα υπάρξει διάδοχος.
Οταν η προσωρινή επιτροπή της Δούμας, που εκτελεί χρέη κυβέρ­
νησης, εξασφαλίζει την παραίτηση του τσάρου παραιτείται κι αυτή και
τη θέση της παίρνει μια «κανονική» μεν αλλά ομοίως προσωρινή κυ­
βέρνηση με επικεφαλής τον πρίγκιπα Λβοφ, που διατηρεί αρχικά και
το υπουργείο Εξωτερικών.
Τον καιρό που γίνονται τα παραπάνω κοσμοϊστορικά στη Ρωσία, ο
Α' Παγκόσμιος Πόλεμος μαίνεται από το 1914 και οι Ρώσοι μάχονται
στο πλευρό των Γάλλων και των Αγγλων. Συνεπώς, η παραποιούσα
αυτοκρατορία του τσάρου εκτός από εσωτερικά έχει και εξωτερικά ζό­
ρια Όμως, το εξωτερικό και το εσωτερικό ζόρι είναι τελικά το ίδιο ζόρι,
αφού το εσωτερικό ζόρι δεν είναι παρά η συνέπεια της κορύφωσης της
λαϊκής αγανάκτησης απ’ τον πόλεμο, που αναζωπύρωσε τις παλιές και
αιματηρές απεργίες στην Πετρούπολη.
Στην υπό τον πρίγκιπα Λβοφ προσωρινή κυβέρνηση, υπουργός
Εξωτερικών, όταν ο πρωθυπουργός εγκαταλείπει αυτό το υπουργείο λόγω
φόρτου εργασίας, αναλαμβάνει ο εξέχων ιστορικός Μιλιούκοφ, ο ηγέ­
της του κόμματος των Καντέ (των δυτικοφρόνων συνταγματικών δημο­
κρατών) και υπουργός Δικαιοσύνης ο Κερένσκι, ο εκ των Σοβιέτ προερ­
χόμενος νέος αστέρας της πολιτικής, που έκανε το άλμα εις ύψος και
πέρασε από τη λαϊκή εξουσία των Σοβιέτ στην επίσημη κρατική, για
να παίξει υποτίθεται το ρόλο του ειρηνοποιού και συμβιβαστή.
Ο Κερένσκι, που μετά την επικράτηση των Μπολσεβίκων θα καταφύγει στις ΗΠΑ, όπου και θα πεθάνει σε βαθύ γήρας, δεν ήταν καθό­
λου τυχαίο πρόσωπο. Ήταν όντως επαναστάτης, αλλά αστός. Και, βέ­
βαια, δεν ήταν μαρξιστής. Και, βεβαιότατα, σαν μη μαρξιστής που ήταν
δεν ήταν σε θέση να εκτιμήσει με επάρκεια τη φορά κίνησης της ιστο­
204 

ρίας. Που τώρα στη Ρωσία δεν κινείται απλώς, καλπάζει μ’ έναν εντε­
λώς ξέφρενο τρόπο.
Η κυβέρνηση του πρίγκιπα Λβοφ, αν και κανονική, ονομάζεται
προσωρινή γιατί ετοιμάζει εκλογές. Αλλά δεν θα προλάβει να τις κάνει
θ α την πάρουν φαλάγγι τα γεγονότα Το καθεστώς, πάντως, που εγκα­
θιδρύει η προσωρινή κυβέρνηση Λβοφ είναι αμιγώς αστικό. Για πρώτη
φορά οι φεουδάρχες εγκαταλείπουν την εξουσία
Φυσικά, οι εκθρονισμένοι φεουδάρχες αντιδρούν λυσσωδώς στις
καθόλου ευχάριστες γι’ αυτούς αλλαγές στο στυλ διακυβέρνησης, αλλά
οι γαιοκτήμονες δεν έχουν δύναμη τώρα πλέον. Τους καημένους, τους
εγκατέλειψε ακόμα και ο τσάρος, ο προϊστάμενός τους. Που για να
εξασφαλίσει το θρόνο τουλάχιστον για το διάδοχο ώστε να μη χαθεί η
φύτρα των Ρομανώφ πηγαίνει με τη μεριά των αστών, και θα μείνει σε
τούτη τη δυσάρεστη γι’ αυτόν θέση μέχρι τη μέρα που θα πάρει το δρόμο
της εξορίας.
Η πρώτη διακήρυξη της προσωρινής αστικής κυβέρνησης Λβοφ λέει
πως οι Ρώσοι θα συνεχίσουν να πολεμούν στο πλευρό των αγγλογάλλων συμμάχων, μέχρι τέλους, θ α συνεχίσουν όντως. 'Οχι μέχρι το τέλος
του πολέμου, αλλά μέχρι που ο Λένιν να αποφασίσει περί του τέλους
της εμπλοκής της Ρωσίας στον πόλεμο. Η αστική κυβέρνηση δεν θα
μακροημερεύσει. Ο Λένιν έχει το νσυ του. Αλλά και ο ικανότατος Κερένσκι έχει το νου του. Και σαν υπουργός Δικαιοσύνης υπόσχεται μια
κάποια κοινωνική δικαιοσύνη. Αλλά ποιος τον ακούει τώρα πλέον. Όλοι
έχουν τεντωμένα τ’ αυτιά για να ακούσουν εκείνον που θα πει «να
σταματήσει αμέσως ο πόλεμος».
Αυτός που θα το πει θα είναι ο Λένιν. Όλα τα κόμματα, ακόμα και
μερικοί δικοί του, θα επιχειρήσουν να τον χλευάσουν, θεωρούν αδύνα­
τη τη μονομερή έξοδο της Ρωσίας από έναν πόλεμο που δεν είναι ρωσογερμανικός αλλά γαλλοαγγλορωσογερμανικός. Ο λαός, όμως, θ’ αρ­
πάξει στον αέρα το σύνθημα «κάτω ο πόλεμος» και θα το κάνει ση­
μαία Οι αστοί, πάντως, που εγκαταστάθηκαν στην εξουσία με την πολύ
περιπεπλεγμένη και άκρως συγχυσμένη Φεβρουαριανή Επανάσταση θα
ήταν αδύνατο να πουν κάτι τέτοιο. Τα συμφέροντά τους ήταν δεμένα
μ’ αυτά των Αγγλογάλλων. Βέβαια, κάποιος θα κόψει το γόρδιο δεσμό
σε λίγο, αλλά προς το παρόν οι αστοί ελπίζουν πως, πρώτα θα βγά­
λουν τη χώρα απ’ τη δεινή θέση στην οποία έχει περιέλθει και αμέσως
μετά θα νικήσουν τους Γερμανούς, ώστε οι Αγγλογάλλοι να εγκαταστα­
θούν πιο άνετα στη Ρωσία και να την εκβιομηχανίσουν.
Όπως και να ’ναι, από το Φεβρουάριο του 1917 η Ρωσία μπαίνει σε
μια καινούργια φάση της ιστορίας της με δύο κυβερνήσεις. Την επίσημη
205 

κρατική και την ημιεπίσημη σοβιετική. Τα κάθε άλλο παρά κομουνιστικά
προς το παρόν Σοβιέτ συνεχίζουν να λειτουργούν μια χαρά και η προ­
σωρινή κυβέρνηση δεν τολμά να τα θίξει, ώστε να καταργήσει τη δυαδι­
κή εξουσία Ούτε τον πόλεμο μπορεί να σταματήσει η προσωρινή κυβέρ­
νηση ούτε τα Σοβιέτ να διαλύσει. Ήποτα σοβαρό δεν μπορεί να κάνει η
προσωρινή κυβέρνηση, που όλα τα αντιμετωπίζει προσωρινά και όλα τα
βλέπει σχεδόν μάταια, έτσι αιχμάλωτη που είναι των Σοβιέτ.
Αν και δεν βρίσκεται στη Ρωσία αλλά στην Ελβετία, ο Λένιν παρα­
μονεύει και όλοι το ξέρουν. Με τη στήριξη των Μπολσεβίκων τα Σο­
βιέτ θα γίνουν ένα άψογο κράτος εν κράτα και από θέσεως ισχύος πλέον
θα υπαγορεύουν στην προσωρινή κεντρική κυβέρνηση τη θέλησή τους.
Έτσι, την 1η Μαρτίου 1917 όλοι οι ρώσοι στρατιώτες ονομάζονται
από τα Σοβιέτ πολίτες, και η κεντρική κυβέρνηση το εγκρίνει! Οι και­
νούργιου τύπου πολίτες, που είναι στρατιώτες, κυκλοφορούν και φέρονται σαν πολίτες όταν βρίσκονται εκτός υπηρεσίας και σαν στρατιώτες
όταν βρίσκονται στη στρατώνα Που ολοένα και περισσότερο τη χρησι­
μοποιούν μόνο για ύπνο και φ α ί Και η κεντρική κυβέρνηση δεν αντι­
λέγει! Ο λαϊκός στρατός έχει γεννηθεί και οι ποινές στη στρατώνα
απαγορεύονται αυστηρά, αλλά δεν πειράζει, η κεντρική κυβέρνηση έχει
κι άλλο στρατό, πειθαρχημένο, που μάχεται στο μέτωπο!
Ο υπουργός Δικαιοσύνης Κερένσκι, που προέρχεται από τα Σοβιέτ,
ξέρα καλύτερα απ’ όλους τι θα μπορούσε να σημαίνα ένας τέτοιος λαϊκός
στρατός. Ένας τέτοιος λαϊκός στρατός δεν είναι στρατός, είναι οπλι­
σμένος λαός. Δηλαδή, ό,τι χειρότερο θα μπορούσε να συμβεί σε μια
κεντρική εξουσία που διεξάγει πόλεμο.
Στις 19 Μαρτίου η προσωρινή κυβέρνηση Λβοφ υποχρεώνεται από
τα Σοβιέτ να δώσει γενική αμνηστία και να κηρύξει την αυτονομία της
Φινλανδίας, που μέχρι τότε βρισκόταν υπό την εξουσία του τσάρου. Και
την επομένη, 20 Μαρτίου, η προσωρινή κυβέρνηση υποχρεώνεται από
τα Σοβιέτ να θέσει υπό κράτηση τον τσάρο και την τσαρίνα και να
μεταφέρει την τσαρική οικογένεια στο Τσάρσκογιε Σέλο. Και μέσα σ’
όλα τα σοβαρά, να και το αστείο: στις 22 Μαρτίου 1917 οι Ηνωμένες
Πολιτείες της Αμερικής, πρώτες και καλύτερες, αναγνωρίζουν το νέο
δημοκρατικό καθεστώς της Ρωσίας.
Συνεχίζουμε την απαρίθμηση των βιαστικών μεταρρυθμίσεων που
κάνει η προσωρινή αστική κυβέρνηση, πάντα κάτω απ’ την πίεση των
Σοβιέτ, δηλαδή της λαϊκής αλλά όχι ακόμα κομουνιστικής εξουσίας: στις
24 Μαρτίου εφαρμόζεται το οκτάωρσ στις 27 Μαρτίου το μεγάλο και
ηρωικό Σοβιέτ των εργατών και στρατιωτών της Πετρούπολης στέλνει
στα πέρατα της Γης μήνυμα για ειρήνη και δημοκρατία, ενώ η κεντρι­
206 

κή κυβέρνηση συνεχίζει τον πόλεμο- στις 2 Απριλίου οι γυναίκες απο­
κτούν το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι.
Η προσωρινή κυβέρνηση αρχίζει να τα χάνει Η δημοκρατία, σπρωγ­
μένη από το λαό, αλλά όχι κι απ’ τους Μπολσεβίκους προς το παρόν,
καλπάζει τόσο ξέφρενα, που τώρα πλέον το δεύτερο σκέλος της δυαδι­
κής εξουσίας, τα Σοβιέτ, κοντεύουν να συγκεντρώσουν όλη την εξουσία
καταργώντας ντε φάκτο την προσωρινή κυβέρνηση.
Αυτή την περίοδο, ο μαρξισμός στη Ρωσία μοιάζει να επιβεβαιώνε­
ται στην πράξη μ’ έναν τρόπο θα λέγαμε αυτόματο και χωρίς την επέμ­
βαση των μαρξιστών; «'Οταν οι συνθήκες ωριμάσουν, τίποτα δεν μπο­
ρεί να κρατήσει στη θέση του το παλιό καθεστώς», λέει ο Μαρξ. Πράγ­
ματι, ό,τι είχε απομείνει από το παλιό καθεστώς, το φεουδαρχικό, σα­
ρώνεται βιαστικά από τα Σοβιέτ, από το λαό, όχι από τους κομουνι­
στές, το ξαναλέμε. Η αστική επανάσταση προχωρεί με άλματα και επι­
βάλλει καταστάσεις με συνοπτικές διαδικασίες, πάντα κάτω από την πίεση
των Σοβιέτ, όχι των κομουνιστών, το ξαναλέμε, είναι αναγκαίο.
Και ξαφνικά, τον Απρίλη του 1917, φτάνει στην Πετρούπολη κρυ­
φά από τη Ζυρίχη μέσω Γερμανίας ο Λένιν. Διασχίζει την εμπόλεμη και
εχθρική για τη Ρωσία χώρα καλά κρυμμένος μέσα σ’ ένα φορτηγό τρέ­
νο. Οι Γερμανοί έχουν κάθε λόγο να θέλουν να βοηθήσουν τον ειρηνό­
φιλο και διεθνιστή Λένιν. Σκέφτεστε τι θα συνέβαινε αν δεν τον βοη­
θούσαν, Ίσως η μπολσεβίκικη επανάσταση να μη γινόταν.
Μόλις ο Λένιν πατήσει το πόδι του στο σταθμό της Πετρούπολης
πετάει το άκρως «ανατρεπτικό» και προκλητικό σύνθημα· «Καμιά υπο­
στήριξη στην καπιταλιστική ρωσική κυβέρνηση! Κάτω ο ιμπεριαλιστικός
πόλεμος! Ζήτω η κοινωνική επανάσταση». Αυτό ήταν. θ α γίνει χαμός.
Τα συγκεντρωμένα στο σταθμό πλήθη παραληρούν.
Σε λίγες μέρες, στις 7 Απριλίου 1917, ο Λένιν παρευρίσκεται στην
πρώτη πανρωσική συνδιάσκεψη των Σοβιέτ, που γίνεται στο Μινσκ, την
πρωτεύουσα της Λευκορωσίας. Εδώ είναι που ακούγεται από το στόμα
του για πρώτη φορά το σύνθημα που θα βάλει φωτιά; «Όλη η εξουσία
στα Σοβιέτ!». Που σημαίνει πως τα ισχυρά Σοβιέτ δεν πρέπει να μοι­
ράζονται την εξουσία με την ανίσχυρη προσωρινή κυβέρνηση.
Στο ίδιο συνέδριο, θα ακουστεί και ένα δεύτερο εμπρηστικό σύνθη­
μα απ’ το στόμα του Λένιν «Ειρήνη τώρα». Αλλά το φαρμακερό σύν­
θημα είναι το τρίτο: «Η γη στους χωρικούς». Μόλις φτάσει στ’ αυτιά
τους, όλοι οι εξαθλιωμένοι χωρικοί της Ρωσίας τάσσονται αμέσως στο
πλευρό του Λένιν. Είναι καταπληκτικό. Μέσα σε πέντε μέρες από τότε
που επέστρεψε κρυφά στην πατρίδα του, ο Λένιν παίρνει την κατάσταση
στα χέρια του και γίνεται η κυρίαρχη πολιτική μορφή.
207 

Όμως, οι Μενσεβίκοι τού ρίχνονται άγρια για τούτα τα παλαβά
συνθήματα, όπως θέλουν να λεν, που τα αμολάει το ένα μετά το άλλο.
Οι Μενσεβίκοι, που είναι κι αυτοί μαρξιστές, βρίσκουν πολύ καλά τα
πράγματα όπως έχουν τώρα, με την προσωρινή κυβέρνηση. Δεν ζη­
τούν πολλά για να μη χάσουν και τα λίγα Ο Λένιν, όμως, τα θέλει
όλα. Ή όλα ή τίποτα Και τα παίρνει όλα Είναι συγκλονιστικό. Ποτέ
δεν συνέβη κάτι ανάλογο στην παγκόσμια ιστορία Νιώθεις δέος όταν
παρακολουθείς, μέρα τη μέρα, ώρα την ώρα, αυτόν το φοβερό άνθρω­
πο να καλπάζει προς το στόχο του, που είναι σαφώς καθορισμένος από
το 1903.
Η απροσδόκητα μεγάλη απήχηση που βρίσκει ο Λένιν στα Σοβιέτ,
στην αρχή πανικοβάλλει και στο τέλος κλονίζει την προσωρινή κυβέρ­
νηση του πρίγκιπα Λβοφ, που είναι έτοιμη να καταρρεύσει. Ο σεβα­
στός καθηγητής Μιλιούκοφ παραιτείται από υπουργός Εξωτερικών γιατί
δεν τον θέλουν τα Σοβιέτ, δηλαδή ο Λένιν τώρα πλέον. Ενώ ο Κερένσκι προάγεται και περνάει από το υπουργείο Δικαιοσύνης στο υπουρ­
γείο Στρατιωτικών. Στη νέα κυβέρνηση μπαίνουν και Μενσεβίκοι από
το πανίσχυρο Σοβιέτ της Πετρούπολης.
Αυτή την κρίσιμη στιγμή ο Τρότσκι παίρνει τη μεγάλη απόφαση και
προσχωρεί στους Μπολσεβίκους. Μέχρι τότε ήταν ανεξάρτητος και
αμέτοχος στη διαμάχη Μπολσεβίκων-Μενσεβίκων, των δυο κομμάτων
στα οποία είχε διαιρεθεί το μητρικό Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα
της Ρωσίας το 1903. Τώρα τα Σοβιέτ, που πέρασαν ήδη εξ ολοκλήρου
στα χέρια των Μπολσεβίκων, έχουν στη διάθεσή τους δυο ιδιοφυείς
ηγέτες. Αυτό σημαίνει πως τίποτα δεν μπορεί πλέον να ανακόψει την
πορεία των Σοβιέτ προς την εξουσία, τη μία εξουσία Η Σοβιετική Δη­
μοκρατία βρίσκεται επί θύραις. Η Αθηναϊκή Δημοκρατία μοιάζει να
ξαναγεννιέται.
Βέβαια, ουσιαστικά ο λαός κατέχει ήδη την εξουσία πριν τα Σοβιέτ
έρθουν και επισήμως στην εξουσία Αλλά ο Λένιν δεν κρίνει σκόπιμο
να ανατρέψει αυτή τη στιγμή την προσωρινή κυβέρνηση και να βάλει
στη θέση της τα Σοβιέτ. Μάλιστα, κάνει έκκληση απ’ την Πράβντα, την
εφημερίδα του κόμματος, τα Σοβιέτ να μην ανατρέψουν πρόωρα την
προσωρινή κυβέρνηση! Προσπαθεί να συγκροτήσει την ορμή του λαού!
Είναι απίστευτο. Ο λαός να καλπάζει ξέφρενα προς τη δική του εξου­
σία και ο Λένιν να προσπαθεί να τον συγκροτήσει λιγάκι για να ωρι­
μάσουν κι άλλο οι συνθήκες. Δεν το βάζει νους ανθρώπου. Ο Λένιν παίζει
με τις μάζες σαν ζογκλέρ. Σπρώχνει-φρενάρει, σπρώχνει-φρενάρει.
Φρενάρει γιατί στις 3 και 4 Ιουνίου άνδρες των Σοβιέτ που δεν τους
ιταματάει τίποτα πολιορκούν τα ανάκτορα της Ταυρίδας αυθόρμητα και
208 

ακαθοδήγητα, ενώ την ίδια στιγμή χιλιάδες ένοπλοι εργάτες καταλαμβά­
νουν το Ναύσταθμο της Κροστάνδης, κοντά στην Πετρούπολη. Η προ­
σωρινή κυβέρνηση, μέσα στον πανικό της θεωρεί υπεύθυνους τον Λένιν
και τον Τρότσκι γι’ αυτά τα επεισόδια και διατάσσει τη σύλληψη και
των δύο.
Είναι μια μοιραία κίνηση για την προσωρινή κυβέρνηση Λβοφ, που
θα εξοργίσει τα πλήθη. Ο Λένιν και ο Ζινόβιεφ φεύγουν και κρύβονται
στη γειτονική Φινλανδία Ο Τρότσκι, ο Λουνατσάρσκι, και ο Κριλένκο
συλλαμβάνονται αλλά δεν θα μείνουν για πολύ μέσα Ο πανικόβλητος
πρίγκιπας Λβοφ, ο πρωθυπουργός, παραιτείται βιαστικά μέσα σε τού­
τη την αντάρα και την πρωθυπουργία αναλαμβάνει ο μέχρι τότε υπουργός
Στρατιωτικών και πρώην Δικαιοσύνης, ο Κερένσκι, που ανεβαίνει δύο
δύο τα σκαλοπάτια της εξουσίας.
Τον Αύγουστο ο στρατηγός Κορνίλοφ, στρατιωτικός διοικητής της
Πετρούπολης, στασιάζει κατά του Κερένσκι και της κυβέρνησης «σω­
τηρίας της πατρίδας και της επανάστασης», όπως ονομάζεται τώρα, γιατί
θεωρεί τον «αριστερό» Κερένσκι ανίκανο να αναχαιτίσει τα μαινόμενα
πλήθη. Αλλά αυτός θα αποδειχτεί πιο ανίκανος. Καθώς προχωρεί να
ανατρέψει τον Κερένσκι και να σώσει την αστική επανάσταση, συλλαμβάνεται και καθαιρείται καθ’ οδόν από τους ένοπλους εργάτες των
Σοβιέτ. Είναι η πρώτη μεγάλη νίκη των Μπολσεβίκων, οι οποίοι τώρα
ελέγχουν απολύτως τα Σοβιέτ.
Βρισκόμαστε στα τέλη Αυγούστου του 1917. Μας χωρίζει μόνο ένας
μήνας από το Μεγάλο Οκτώβρη.

8. Η Οκτωβριανή Επανάσταση
Την 25η Οκτωβρίου 1917 οι εφημερίδες της Δύσης στα έκτακτα παραρτήματά τους δεν θα προλάβουν να αναλύσουν το πώς και το γιατί
αναβίωσε αυτή τη μέρα στη Ρωσία του Λένιν η Χρυσή Ορδή των Μογγόλων, που διά του Μπατού, εγγονού του Τζένγκις Χαν, είχαν ιδρύσει
το 1240 ένα τατάρικο βασίλειο στη Ρωσία, υποτάσσοντας τους Ρως για
δύο αιώνες. [Για πόσους αιώνες θα κατέχουν τη Ρωσία οι νεομογγόλοι
του Λένιν, Η σχετική συζήτηση στη Δύση θα φουντώσει ένα χρόνο μετά
την 25η Οκτωβρίου 1917, τη μέρα που εκρήγνυται, με τρόπο πολύ
θορυβώδη, η Οκτωβριανή Επανάσταση].
209