Γράφει ο Θεολόγοσ-Εκκληςιαςτικόσ Ιςτορικόσ-Νομικόσ Ιωάννησ Ελ.

΢ιδηράσ
Η ΘΡΑΚΟΧΕΡ΢ΟΝΗ΢ΙΑ ΙΕΡΑ ΜΗΣΡΟΠΟΛΗ ΚΑΛΛΙΟΤΠΟΛΕΩ΢ ΚΑΙ ΜΑΔΤΣΟΤ

Η πάγκαλοσ και θεοτίμητοσ Επιςκοπική Νφμφη του Ελληςπόντου
Γενζτειρα Γη Φιλόμουςων και φιλοπρόοδων Λογάδων και Εκκληςιαςτικών Ανδρών του
Ρωμαίϊκου Γζνουσ

Σο «περικαλλζςτατον κόςμημα» ςτην ακρώρεια τησ ευλογημζνησ θρακώασ γησ
Μόνον ωσ «περικαλλζςτατον κόςμθμα» ςτθν ακρϊρεια τθσ ευλογθμζνθσ κρακϊασ γθσ και
«πεποικιλμζνον περιδζραιον» τθσ Μθτρόσ Αγίασ Μεγάλθσ του Χριςτοφ
Κωνςταντινουπολίτιδοσ Εκκλθςίασ κα μποροφςε να χαρακτθριςτεί θ Ιερά Μθτρόπολθ
Καλλιουπόλεωσ και Μαδφτου, θ οποία δεςπόηει –και όχι δζςποηε– ςτθ κρακϊα χερςόνθςο,
κακϊσ ανά τουσ αιϊνεσ δζχεται τθ ηωογόνο αφρα του μυςτθριακοφ Ελλθςπόντου.
Θ Θρακοχερςονιςια Μθτρόπολθ Καλλιουπόλεωσ και Μαδφτου δεν ετάφθ κάτω από τθν
ιςτορικι ταφόπλακα αλλά κακϊσ ζχει «ποιμζνα και προςτάτθ άλκιμο και κεοςεβι»,
ςυνεχίηει αδιαλείπτωσ να ηει ςτισ «άςβεςτεσ ςυνειδιςεισ» των επιγενομζνων βλαςτϊν που
είδαν το φωσ τθσ θμζρασ μακράν τθσ πατρϊασ γθσ ωσ απόγονοι των πονεμζνων
προςφφγων προγόνων τουσ. Και κάκε φορά που ο νζοσ Μθτροπολίτθσ Καλλιουπόλεωσ και
Μαδφτου μνθμονεφει κατά τθν ευχαριςτιακι ςφναξθ των ηϊντων και κεκοιμθμζνων
απανταχοφ τθσ γθσ γόνων τθσ ευάνδρου εκκλθςιαςτικισ επαρχίασ του, τότε οντολογικά
ςυγκροτείται «μία ποίμνθ με ζναν ποιμζνα» κακϊσ καταλφονται τα νομοτελειακά δεςμά
και όρια τθσ κτιςτισ χωροχρονικισ πραγματικότθτασ. Ηϊντεσ και κεκοιμθμζνοι με αναφορά
προσ τον Επίςκοπο και Μθτροπολίτθ τουσ δορυφοροφνται νοερϊσ ωσ μζλθ οργανικά
ςυνενωμζνα ςτο «ευχαριςτιακό ςϊμα» τθσ τοπικισ Εκκλθςίασ τθσ Καλλιουπόλεωσ και τθσ
Μαδφτου, οπότε οι όροι του ιςτορικοφ γίγνεςκαι αίρονται ςτθν επζκεινα αυτοφ αλικεια
και ηωι τθσ κατά Θεόν πραγματικότθτοσ.
Ο πολφσ περί τθν τοπογραφία, γεωγραφία και ιςτοριογραφία τθσ «κατ’ ανατολάσ
Ρωμιοςφνθσ», Ακφλασ Μιλλασ ςτο πολφμοχκο και μνθμειϊδεσ πόνθμά του, υπό τον τίτλο:
«Προποντίδα, μια κάλαςςα τθσ Ρωμιοςφνθσ», γράφει: «θ χερςόνθςοσ τθσ Καλλιπόλεωσ,
ζχοντασ τθ ρίηα τθσ ςτθ νοτιοανατολικι εςχατιά τθσ Θράκθσ και για το λόγο αυτό
αποκαλοφμενθ από τουσ αρχαίουσ «Θρακία χερςόνθςοσ» ι απλϊσ «χερρόνθςοσ», κατά
περιγραφι του ΢τράβωνοσ «…τρεισ ποιεί κάλαςςεσ, τθν Προποντίδα εκ βορρά,
Ελλιςποντον εξ αριςτερϊν και Μζλανα κόλπον εκ νότου. ΢το πλζον ςτενό τθσ ςθμείο, που
δεν ξεπερνά τα τρία χιλιόμετρα, ςχθματίηει τον ιςκμό του Πλαγιαρίου ι τουρκικά Bolayir,
κζςθ ςθμαντικι από ςτρατθγικισ απόψεωσ που οχφρωνε εγκάρςια Μακρόν τείχοσ,
κτιςμζνο ςε χρόνουσ βυηαντινοφσ». Θα μποροφςε μάλιςτα να χαρακτθριςκεί θ
ανοικοδόμθςθ τθσ Καλλιπόλεωσ ωσ «παρεμβολι Θεοφ» ανάμεςα ςτθ Θρακϊα γθ και τθ
κάλαςςα κακϊσ δεςπόηει ςτα παράλια τθσ Προποντίδοσ και ςτθ βορειοδυτικι πλευρά του 

πορκμοφ του Ελλθςπόντου, κτιςμζνθ ςε μια μικρι προεξοχι γθσ, ανάμεςα ςε δφο λιμζνεσ
αβακείσ.
Δφο είναι οι επικρατζςτερεσ εκδοχζσ περί τθν ονομαςία τθσ Καλλιπόλεωσ, θ οποία
παλαιότερα ονομαηόταν Κρικωτι. Όπωσ γράφει ο ιςτορικόσ και κακθγθτισ τθσ κατά Χάλκθν
Ιεράσ Θεολογικισ ΢χολισ Βαςίλειοσ ΢ταυρίδθσ: α) Θ ονομαςία προζρχεται από τθν ωραία
κάλαςςα και τισ πολυποίκιλεσ καλλονζσ του τόπου. β) Από τον φερόμενο ωσ κεμελιωτι τθσ,
ςτρατθγό των Ακθνϊν Καλλία, εξ ου και «Καλλίου πόλισ», Καλλιοφπολισ, Καλλίπολισ. Είναι
δε χαρακτθριςτικό ότι και το πάνςεπτο Οικουμενικό Πατριαρχείο αυτι τθν ονομαςία
χρθςιμοποιεί για τθν Επιςκοπι και αργότερα Μθτρόπολθ τθσ περιοχισ, ιτοι «Ιερά
Μθτρόπολισ Καλλιουπόλεωσ και Μαδφτου».

Η Καλλιοφπολη ςτην ιςτορική διαχρονία τησ
Θ Καλλιοφπολθ ςτθν ιςτορικι διαχρονία τθσ δζχκθκε πολλοφσ επικυρίαρχουσ μνθςτιρεσ, οι
οποίοι ςφράγιςαν το διάβα τθσ μζςα ςτουσ αιϊνεσ. Αρχικά ςτθ κρακικι χερςόνθςο
κατοικοφςαν οι Δολόγκοι, φφλο κρακικό, και ζπειτα αναλαμβάνουν τθν θγεμονία τθσ
περιοχισ κατά αλλθλοδιαδοχι διάφοροι επιφανείσ Ακθναίοι άνδρεσ, όπωσ ο Μιλτιάδθσ, ο
΢τθςαγόρασ κ.ά. Οι Πζρςεσ κατακτοφν τθ Θρακϊα Χερςόνθςο και αργότερα εκδιϊκονται
από τον Ακθναίο Κίμωνα, ο οποίοσ εγκακιςτά ςτθν όλθ περιοχι κλθροφχουσ Ακθναίουσ
αποίκουσ. Ο Βαςίλειοσ ΢ταυρίδθσ, επικαλοφμενοσ τισ μαρτυρίεσ τθσ ςχετικισ ιςτορικισ
ζρευνασ αναφζρει ότι θ Καλλίπολισ εμφανίηεται ςτθν ιςτορία κατά τθν εποχι τθσ
δυναςτείασ των Μακεδόνων Βαςιλζων, περί τον Εϋ π.Χ. αιϊνα, και ο ανακαινιςτισ ι ιδρυτισ
αυτισ κεωρείται ο Βαςιλεφσ τθσ Μακεδονίασ Φίλιπποσ.
Οι Ρωμαίοι κατακτθτζσ ςυνζβαλαν ςτθ ςταδιακι ενίςχυςθ τθσ γεωςτρατθγικισ ςθμαςίασ
τθσ Καλλιπόλεωσ θ οποία εξελίχκθκε και ςε ςθμαντικό εμπορικό κζντρο, ενϊ οι βυηαντινοί
και κυρίωσ ο αυτοκράτορασ Ιουςτινιανόσ ο Μζγασ, κατά τον ΢τϋ μ.Χ. αιϊνα, τθν κατζςτθςε
«πολιτεία περιτειχιςμζνθ». Γι’ αυτό ο Ακφλασ Μιλλασ γράφει ςχετικά: «Κτιςμζνθ ςε κζςθ
επίκαιρθ τθσ χερςονιςου και του Ελλθςπόντου, επίνειο όχι μόνο των κρακικϊν χωριϊν,
αλλά και των μεςογείων κωμοπόλεων, και ταυτόχρονα αγορά τθσ άφκονθσ αλιείασ του
περάςματοσ και των πλοφςιων προϊόντων τθσ απζναντι ευλογθμζνθσ αςιατικισ γθσ, ιταν
επόμενο να εξελιχκεί, από τα χρόνια ιδθ τθσ βυηαντινισ αυτοκρατορίασ, ςε αξιόλογο
ςτακμό εμπορίου αλλά παράλλθλα και ςε κζντρο πολεμικϊν επιχειριςεων».
Ο Φρειδερίκοσ Βαρβαρόςςα, κατά το ζτοσ 1190, διιλκε με τισ ορδζσ των ςταυροφόρων από
τθν περιοχι τθσ Καλλιπόλεωσ, θ οποία το 1204/1205 κατελιφκθ από τουσ Βενετοφσ και
τελικϊσ απελευκερϊκθ από τον αυτοκράτορα τθσ Νίκαιασ Ιωάννθ Βατάτηθ κατά το ζτοσ
1234. Θ πλζον αιματοβαμμζνθ ςελίδα τθσ ιςτορίασ τθσ Καλλιπόλεωσ ςχετίηεται με τουσ
μιςκοφόρουσ Καταλανοφσ οι οποίοι το 1305 κατζλαβαν τθν Πόλθ και εκδικοφμενοι τον
κάνατο του αρχθγοφ τουσ Ρογιρου κατζςφαξαν όλο τον πλθκυςμό, άνδρεσ, γυναίκεσ και
αυτά ακόμθ τα νιπια. Κατά δε το ζτοσ 1307 εγκατζλειψαν τθν Πόλθ κατεδαφίηοντασ τα
πολφφθμα τείχθ τθσ. 

Είναι γεγονόσ ότι θ Καλλίπολισ υπιρξε θ πρϊτθ ευρωπαϊκι πόλθ τθν οποία κατζκτθςαν οι
οκωμανοί (1357) και τθν ονόμαςαν Gelibolu. Ο πρϊτοσ οκωμανόσ κατακτθτισ αυτισ
υπιρξε ο ΢ουλεϊμάν, υιόσ του ΢ουλτάνου Ορχάν, και ςτθ ςυνζχεια οι οκωμανοί ζχοντασ ωσ
ορμθτιριο τα καςτρότειχά τθσ κατζκτθςαν και τθν Αδριανοφπολθ. Κατά το ζτοσ 1416 ζλαβε
χϊρα ςτθ κάλαςςά τθσ και θ ναυμαχία μεταξφ Βενετϊν και οκωμανϊν, με νικθτζσ τουσ
πρϊτουσ. Κατά τθν περίοδο τθσ οκωμανοκρατίασ, όπωσ γράφει ςχετικά ο Ακφλασ Μιλλασ,
θ Καλλίπολισ αποτελοφςε «…λιμάνι μιασ εφφορθσ χϊρασ όπου καλλιεργοφςαν το βαμβάκι,
το λινό, το ςταφφλι και άκμαηε θ κτθνοτροφία, ςτο πζραςμα των αγελαίων ιχκφων και
παηάρι μοναδικό μεταξφ Αςίασ και Ευρϊπθσ, ςυνζχιηε να ευθμερεί και ςτα χρόνια τθσ
Οκωμανικισ Αυτοκρατορίασ».
Κατά τον κριμαϊκό πόλεμο (1840) οι ςτρατιωτικζσ δυνάμεισ των Άγγλων και των Γάλλων
ςτρατοπζδευςαν ςτθ γφρω περιοχι και το ζτοσ 1915 ςτθ χερςόνθςο τθσ Καλλιπόλεωσ
πραγματοποιικθκε θ αποτυχθμζνθ επίκεςθ των αγγλικϊν δυνάμεων, με τθ ςυμμετοχι
ςτρατευμάτων από τθν Αυςτραλία και τθ Νζα Ηθλανδία, εναντίον των οκωμανϊν. Δυνάμει
τθσ ΢υνκικθσ των ΢εβρϊν και κατόπιν ςυμφωνίασ των Μεγάλων Δυνάμεων ολόκλθρθ θ
Ανατολικι Θράκθ και φυςικά θ Καλλίπολθ ευρζκθ υπό τθ διοίκθςθ του Ελλθνικοφ ΢τρατοφ
(1920-1922), οπότε μετά τθ Μικραςιατικι καταςτροφι και τθν Αναγκαςτικι Ανταλλαγι των
πλθκυςμϊν (1923) δυνάμει τθσ ΢υνκικθσ τθσ Λωηάνθσ και ακόμθ νωρίτερα, τον Νοζμβριο
του 1922, οι κάτοικοι τθσ επαρχίασ Καλλιουπόλεωσ και Μαδφτου εγκατζλειψαν τθν πατρϊα
γθ και ωσ πρόςφυγεσ ανζςτιοι εγκατεςτάκθςαν ςτθ Νζα Καλλίπολθ (Θεςςαλονίκθ) και ςε
άλλουσ ομϊνυμουσ οικιςμοφσ και ςυνοικίεσ ςτα Γιαννιτςά και τον Πειραιά.
Κατά τθν περίοδο τθσ οκωμανοκρατίασ ανθγζρκθςαν Σεμζνθ, ςχολεία, κρατικά κτίρια για
τθ ςτζγαςθ των δθμοςίων υπθρεςιϊν των οκωμανϊν, κακϊσ και πλείςτα όςα ευαγι και
φιλανκρωπικά ιδρφματα. Θ Καλλίπολθ (Gelibolu) αποτελοφςε «Μουτεςεραφλίκιον», ιτοι
ζδρα διοικιςεωσ, και ςφμφωνα με τον κακθγθτι Βαςίλειο ΢ταυρίδθ κατά το ζτοσ 1897
κατοικοφςαν ς’ αυτιν περί τουσ 14.000 κατοίκουσ, ενϊ το ζτοσ 1905 ο πλθκυςμόσ αυτισ
ανιρχετο ςτισ 25.000 ανκρϊπουσ, που ιταν Σοφρκοι, Ζλλθνεσ, Αρμζνιοι, Εβραίοι. Ο δε
Ακφλασ Μιλλασ αναφζρει ότι κατά το ζτοσ 1912 ςτθν Καλλίπολθ κατοικοφςαν περί τουσ
12.000 κατοίκουσ εκ των οποίων το ζνα τρίτο περίπου ιταν Ζλλθνεσ. Είναι ιςτορικϊσ
καταγεγραμμζνο επίςθσ ότι θ περιοχι επλιγθ και υπό ιςχυρϊν ςειςμϊν το 1921 και το
1928.

Η Θρακοχερςονήςια Μάδυτοσ
Άξιο μνείασ είναι να αναφζρουμε ότι και θ αρχαία πόλθ τθσ Μαδφτου υπιρξε και
παραμζνει τμιμα τθσ εκκλθςιαςτικισ δικαιοδοςίασ τθσ Θρακοχερςονιςιασ Μθτροπόλεωσ
Καλλιουπόλεωσ, όπωσ ακριβϊσ μζςα ςτο διάβα του χρόνου είναι γνωςτι θ «Ιερά
Μθτρόπολισ Καλλιουπόλεωσ και Μαδφτου».
Θ Θρακοχερςονιςια Μάδυτοσ (τουρκιςτί Ετηζ Αμπάτ), ευριςκόμενθ ςτθν Ανατολικι
παραλία τθσ κρακικισ χερςονιςου, επί του Ελλθςπόντου, υπιρξε θ κυριότερθ πόλθ, μετά
τθν Καλλίπολθ, εντόσ των ορίων τθσ εκκλθςιαςτικισ επαρχίασ τθσ ομωνφμου Μθτροπόλεωσ
και δευτζρα κατά καιροφσ ζδρα του εκάςτοτε Μθτροπολίτου. Ζκειτο δε περίπου 2 μίλια 

νοτιοδυτικά τθσ ΢θςτοφ κατζναντι τθσ Αβφδου. Τπιρξε αποικία των Λεςβίων και θ αρχαία
πόλθ, θ οποία απεκαλείτο από τον Πτολεμαίο «Μάδισ», ευρίςκετο ςε διαφορετικι
τοποκεςία από αυτι τθσ ςθμερινισ ομωνφμου πόλεωσ. Ο Ακφλασ Μιλλασ γράφει
χαρακτθριςτικά: «΢τα πρϊτα χρόνια των Γραικορωμαίων θ Μάδυτοσ ιταν θ ςθμαντικότερθ
πόλθ του Ελλθςπόντου και ςυγκζντρωνε ςτο λιμάνι τθσ όλο το εμπόριο τθσ κρακικισ
χερςονιςου. Αυτά μζχρι τον 10ο αιϊνα, όταν τα ςκιπτρα πζραςαν ςτθν Καλλίπολθ, που
ζκτοτε τθν επεςκίαςε εντελϊσ. Κατά τον 11ο αιϊνα αποτελοφςε ιδιαίτερο “βαςιλικάτο”,
που είχε δωρθκεί ςτον Μιχαιλ Ψελλό από τον Κωνςταντίνο τον Μονομάχο».
΢τα τζλθ του 19ου αιϊνα οι Ελλθνορκόδοξοι τθσ περιοχισ ανιρχοντο ςε 7.000, ενϊ μετά τον
πρϊτο παγκόςμιο πόλεμο και παρά τα δεινά αυτοφ εξακολουκοφςαν να τθν κατοικοφν περί
τουσ 2.500 Ζλλθνεσ, οι οποίοι αςχολοφνταν κυρίωσ με τθ γεωργία, τθν αμπελουργία και
παράλλθλα με το ψάρεμα και τθν αγγειοπλαςτικι. Ο δε Ακφλασ Μιλλασ μζςα ςε τρεισ
αράδεσ ςκιαγραφεί γλαφυρά όλθ τθ Μάδυτο ωσ εξισ: «Θ οκωμανικι Maydos –το Eceabat
ςιμερα των Νεοτοφρκων, με το ατελείωτο πάνε κι ζλα των araba Vapuru από τ’ απζναντι
Canakkale και τθν εντυπωςιακι κζα προσ το κάςτρο, Kilitbahir…», αποτελεί μζχρι και
ςιμερα το δεφτερο από Θεοφ «εμφυτευμζνο εκκλθςιαςτικό περιδζραιο» τθσ ομωνφμου
αυτισ απορφανεμζνθσ Μθτροπόλεωσ του Οικουμενικοφ Πατριαρχείου.

Διοικητική οργάνωςη και πληθυςμιακή ςφνθεςη τησ περιοχήσ
Θ ιςτορικι ιχνθλαςία περί τθσ «Θρακοχερςονιςιασ Ιεράσ Μθτροπόλεωσ Καλλιουπόλεωσ και
Μαδφτου» είναι άμεςα ςυνδεδεμζνθ με τθ ςπορά του ευαγγελικοφ λόγου και τθ διάδοςθ
τθσ χριςτιανικισ πίςτεωσ ςτο «πάγκαλον άκρον» τθσ κρακϊασ γθσ. Σο γεγονόσ δε ότι θ
διάδοςθ του χριςτιανιςμοφ ςτθ κρακικι χερςόνθςο ςυνετελζςκθ πολφ νωρίσ, όπωσ
αναφζρει ο Μθτροπολίτθσ ΢αρδζων Γερμανόσ, είχε ωσ αποτζλεςμα τθν ίδρυςθ τθσ
Επιςκοπισ Καλλιουπόλεωσ μεταξφ του Δϋ και ΢τϋ αιϊνοσ υπό τθν εκκλθςιαςτικι
δικαιοδοςία τθσ Μθτροπόλεωσ Θρακλείασ. ΢φμφωνα με τισ λεγόμενεσ «Εκκζςεισ» των υπό
το Οικουμενικό Πατριαρχείο Μθτροπόλεων, οι οποίεσ ανάγονται επί τθσ εποχισ των
αυτοκρατόρων του Βυηαντίου, Ανδρονίκου Βϋ του Παλαιολόγου (1282-1328) και
Ανδρονίκου Γϋ του Παλαιολόγου (1328-1341) θ Καλλίπολισ αναφζρεται ωσ κατζχουςα κζςθ
Μθτροπόλεωσ από τα τζλθ του ΢τϋ αιϊνοσ, που όμωσ εξζλιπε προ τθσ αλϊςεωσ (1453 μ.Χ.).
Κατά τθν περίοδο τθσ οκωμανοκρατίασ θ Καλλίπολισ ςυνενϊκθκε με τθ Μθτρόπολθ
Θρακλείασ και ανυψϊκθκε ςε Επιςκοπι, ςτθν οποία ςυνενϊκθκε και θ Μάδυτοσ, που
αρχικϊσ υπιγετο ωσ Επιςκοπι ιδθ από του Ιϋ αιϊνοσ ςτθ Μθτρόπολθ Θρακλείασ και κατά
τουσ ΙΑϋ και ΙΒϋ αιϊνασ ανυψϊκθκε και εκείνθ ςε Μθτρόπολθ, που όμωσ εξζλιπε προ τθσ
αλϊςεωσ. Μετά τθν άλωςθ, θ Μάδυτοσ και θ Καλλίπολισ ςυνενωμζνεσ εκκλθςιαςτικϊσ
αποτελοφςαν τθν υπό τθ δικαιοδοςία τθσ Μθτροπόλεωσ Θρακλείασ Επιςκοπι
«Καλλιουπόλεωσ και Μαδφτου», θ οποία κατά το ζτοσ 1901, και επί τθσ δευτζρασ ευκλεοφσ
πατριαρχείασ Ιωακείμ Γϋ του Μεγαλοπρεποφσ (1901-1912), ανυψϊκθκε ςε Μθτρόπολθ
καταλαμβάνουςα τθν 80θ κζςθ ςτο ΢υνταγμάτιο του Οικουμενικοφ Θρόνου, ενϊ ο εκάςτοτε
Μθτροπολίτθσ αυτισ εφθμίηετο όπωσ ςυμβαίνει και μζχρι ςιμερα ωσ «Τπζρτιμοσ και
Ζξαρχοσ Θρακικισ Χερςονιςου». 

Κατά τθν περίοδο τθσ οκωμανοκρατίασ θ Καλλίπολισ αποτελοφςε «Μουτεςεραφλίκιον»,
ζδρασ διοικιςεωσ, και μζχρι το 1912 τθν κατοικοφςαν περί τισ 15.000 κάτοικοι εκ των
οποίων το 1/3 ιταν Ζλλθνεσ.
Ο ΢τ. Β. Ψάλτθσ ςτο μνθμειϊδεσ ιςτορικό πόνθμά του: «Θ Θράκθ και θ δφναμισ του εν Αυτι
Ελλθνικοφ ΢τοιχείου» (1919), επικαλοφμενοσ τον πατριαρχικό κϊδικα του 1859 αναφζρει
ότι θ Εκκλθςιαςτικι Επαρχία Καλλιουπόλεωσ, εξαιροφμενθσ τθσ κϊμθσ Εξαμιλίου που
υπιγετο ςτθ Μθτρόπολθ Θρακλείασ, περιελάμβανε δζκα πόλεισ και χωριά με ςτζφανα
(οικογζνειεσ) 2.877 και 14.385 κατοίκουσ. Ο πλθκυςμόσ αυτόσ ανιλκε κατά τθν Επετθρίδα
του κρακικοφ φιλεκπαιδευτικοφ ΢υλλόγου (1873) ςε 15.500, ιτοι: 1) Καλλίπολισ 4.000
κάτοικοι με 1 ελλθνικό ςχολείο, 2 Δθμοτικά και 1 Παρκεναγωγείο, 2) Μάδυτοσ, 2.500
κάτοικοι με 1 ελλθνικό ςχολείο και 1 Δθμοτικό, 3) Πλαγιάρι με 1 Δθμ. ΢χολείο, 4) Γενίκιοϊ με
1 Δθμ. ΢χολείο, 5) Αγγελοχϊρι με 1 Δθμ. ΢χολείο, 6) Περγάηι με 1 Δθμ. ΢χολείο, 7) Σαϊφζρι
με 1 Δθμ. ΢χολείο, 8) Μπαγίρι με 1 Δθμ. ΢χολείο, 9) Γαλατά με 1 Δθμ. ΢χολείο. Οι κάτοικοι,
εκτόσ τθσ Καλλιπόλεωσ και Μαδφτου, ςτα υπόλοιπα χωριά ανζρχονταν ςε 9.000. Σα ςχολεία
ιταν ςυνολικϊσ 13 με 920 μακθτζσ και 17 διδάςκοντεσ. Σα ίδια ςτοιχεία επαναλαμβάνει
και ο Synvet, ενϊ ο Χαςιϊτθσ (1881) παρουςιάηει ανακριβϊσ αυξθμζνο τον αρικμό των
κατοίκων (18.250) και των χωριϊν (12). Κατά δε το ζτοσ 1885 ο Επίςκοποσ Καλλιουπόλεωσ
Αβζρκιοσ δθμοςιεφει ςτθν «Ανατολικι Επικεϊρθςθ Ακθνϊν» (φφλλο 5θσ Νοεμβρίου)
λεπτομερι ζκκεςθ ςτατιςτικϊν δεδομζνων ςφμφωνα με τθν οποία ςτθν Εκκλθςιαςτικι
Επαρχία Καλλιπόλεωσ υπιρχαν 11 χωριά (πόλεισ-κοινότθτεσ), με 23.890 κατοίκουσ, 17
ςχολεία, 2.289 μακθτζσ και 24 διδάςκοντεσ.
Από τα πλζον αξιόπιςτα ςτατιςτικά ςτοιχεία είναι του Ευ. Ι. Δράκου, τα οποία δθμοςίευςε
ςτο πόνθμά του: «Σα Θρακικά» (1892), όπου αναφζρει ότι ο πλθκυςμόσ τθσ Εκκλθςιαςτικισ
Επαρχίασ Καλλιουπόλεωσ ανερχόταν ςτουσ 22.960 κατοίκουσ (4.952 οικογζνειεσ) και
λειτουργοφςαν 16 ςχολεία με 2.193 μακθτζσ και 25 διδαςκάλουσ. Ο Ευ. Δράκοσ,
επικαλοφμενοσ τα ςτατιςτικά ςτοιχεία του Επιςκόπου Καλλιουπόλεωσ Αβερκίου, αναφζρει
ότι ςτθν Καλλίπολθ κατοικοφςαν το 1885 περί τουσ 5.000, ςτο Πλαγιάρι 1.600, ςτο Γενίκιοϊ
2.000, ςτο Αγγελοχϊριον 2.500, ςτο Περγάη 1.350, ςτο Σραϊφίριον 1.900, ςτο Μπαΐριον
(Παΐρι) 1.300, ςτθ Γαλατάρια (Γαλατάσ) 1.200, ςτο Καβακλι 140, ςτθν Κρικιά (Κρικζα) 1.700
και ςτθ Μάδυτο 5.200. ΢φνολο κατοίκων 23.890, μακθτζσ 2.109, μακιτριεσ 205, διδάςκαλοι
21 και διδαςκάλιςςεσ 4.
΢τισ δφο μεγάλεσ πόλεισ τθσ ςυγκεκριμζνθσ Εκκλθςιαςτικισ Επαρχίασ, τθν Καλλίπολθ και τθ
Μάδυτο, κακϊσ ιχνθλατοφμε τα περαςμζνα μεγαλεία τουσ, αναγιγνϊςκουμε τα παρακάτω
ςτατιςτικά ςτοιχεία:
Αϋ. ΢τθν Καλλίπολθ, το 1873 κατοικοφςαν 4.000 κάτοικοι και λειτουργοφςαν 1 ελλθνικι
ςχολι, 2 Δθμοτικά, 1 Παρκεναγωγείο με 520 μακθτζσ και 7 διδάςκοντεσ. Σο 1885
κατοικοφςαν 5.000 κάτοικοι και λειτουργοφςαν 1 ελλθνικι ςχολι, 2 Δθμοτικά, 1
Παρκεναγωγείο με 440 μακθτζσ και 8 διδάςκοντεσ. Σο 1892 κατοικοφςαν 700 οικογζνειεσ
και λειτουργοφςαν 1 ελλθνικι ςχολι, 1 Δθμοτικό, 1 Παρκεναγωγείο και 1 ενοριακι ςχολι
με 503 μακθτζσ και 7 διδάςκοντεσ. ΢τθν Καλλίπολθ επίςθσ λειτουργοφςαν 4 Εκκλθςίεσ: Σου
Αγίου Γεωργίου, Μθτροπολιτικόσ, του Αγίου Νικολάου, ο οποίοσ φθμιηόταν για το
περικαλλζςτατο τζμπλο του, του Αγίου Δθμθτρίου και τθσ Κοιμιςεωσ τθσ Θεοτόκου. 

Βϋ. ΢τθ Μάδυτο, κατά το ζτοσ 1873 κατοικοφςαν 2.500 κάτοικοι και λειτουργοφςαν 1
ελλθνικό ςχολείο και 1 Δθμοτικό με 100 μακθτζσ και 3 διδάςκοντεσ. Σο ζτοσ 1885
κατοικοφςαν 5.200 κάτοικοι και λειτουργοφςαν 1 ελλθνικό ςχολείο, 1 Δθμοτικό, 1
Παρκεναγωγείο και 1 Νθπιαγωγείο με 884 μακθτζσ και 11 διδάςκοντεσ. Σο ζτοσ 1893
κατοικοφςαν 1.200 οικογζνειεσ και λειτουργοφςαν 1 Αςτικό ΢χολείο, 1 Παρκεναγωγείο, 1
Νθπιαγωγείο, 1 Νθπιαγωγείο με 409 μακθτζσ και 9 διδάςκοντεσ.
Ιδιαίτερα αξιόπιςτα και τεκμθριωμζνα είναι τα ςτατιςτικά ςτοιχεία που δθμοςιεφονται
ςτουσ δφο από τουσ τρεισ τόμουσ των «Εκνικϊν Φιλανκρωπικϊν Καταςτθμάτων», ιτοι των
ετϊν 1905 και 1907. ΢τον τόμο του ζτουσ 1905 αναφζρεται ότι τα κατά βακμίδα
εκπαιδευτιρια ςε όλθ τθν επαρχία ιταν: 2 Αςτικζσ, 9 Δθμοτικά, 1 Γραμματοδιδαςκαλείο, 2
Παρκεναγωγεία, 5 Νθπιαγωγεία, με ςυνολικά 2.350 μακθτζσ και 36 διδάςκοντεσ. ΢τον τόμο
του ζτουσ 1907 αναφζρεται ότι ςε όλθ τθν Εκκλθςιαςτικι Επαρχία υπιρχαν 30 Εκκλθςίεσ,
10 Αγιάςματα, 40 ιερείσ, 15 ςχολεία, 27 διδάςκαλοι, 7 διδαςκάλιςςεσ, 1.585 μακθτζσ, 600
μακιτριεσ, ςφνολο 2.185 εκπαιδευόμενοι.
Είναι γεγονόσ αδιαμφιςβιτθτο ότι τα εκπαιδευτικά ιδρφματα ςτθν Καλλίπολθ και τθ
Μάδυτο παρείχαν υψθλοφ επιπζδου ελλθνορκόδοξθ και εγκφκλια παιδεία. Ο ιςτορικόσ
Κωνςταντίνοσ Βακαλόπουλοσ αναφζρει ότι ςτα 1830 επαναλειτοφργθςε το ελλθνικό
ςχολείο που είχε ιδρυκεί ςτισ αρχζσ του 17ου αιϊνα με πρϊτο δάςκαλο τον Αντϊνιο Κάππα.
Με λεπτομζρεια προςδιορίηει ότι τα τρία παρκεναγωγεία τθσ Καλλιουπόλεωσ
λειτουργοφςαν, το μεν ζνα ςτο Μπαλοφκ-Παηάρ, ενϊ τα άλλα δφο ςτον Επάνω Μαχαλά.
΢τθν πόλθ τθσ Μαδφτου επίςθσ λειτουργοφςαν το οκτατάξιο Αρρζνων, το εξατάξιο
Παρκεναγωγείο και το τριτάξιο Παρκεναγωγείο, που ιταν γνωςτά ωσ «Γαϊτανάκεια
Εκπαιδευτιρια» επειδι είχαν ανεγερκεί από τον μεγάλο φιλογενι ευεργζτθ αυτισ Χατηι
΢τεφανι Γαϊτανάκθ, ο οποίοσ είχε κλθροδοτιςει ςτθν πατρίδα του μεγάλθ βιβλιοκικθ με
περίπου 5.000 τόμουσ. Σα Γαϊτανάκεια Εκπαιδευτιρια και θ βιβλιοκικθ τουσ
καταςτράφθκαν κατά τον βομβαρδιςμό τθσ Μαδφτου το 1915. Πολφτιμθ μάλιςτα ςυμβολι
ςτθν εκπαιδευτικι ανάπτυξθ τθσ Μαδφτου είχαν ο Φιλεκπαιδευτικόσ ΢φλλογοσ
«Ελλιςποντοσ» (1880), ο οποίοσ χορθγοφςε δωρεάν βιβλία ςτουσ απόρουσ μακθτζσ, θ
«Αδελφότθσ Μαδυτίων Παντοπϊλων», κακϊσ και οι Μαδφτιοι ευεργζτεσ Μθτροπολίτθσ
Αμαςείασ Άνκιμοσ Αλεξοφδθσ, Ιωάννθσ Λυκίδθσ και Νικ. Χριςτοφορίδθσ. Να ςθμειϊςουμε
εν προκειμζνω ότι ο Φιλεκπαιδευτικόσ ΢φλλογοσ «Ελλιςποντοσ» ζλαβε τθν ονομαςία αυτι
το 1880, ενϊ θ αρχικι του ονομαςία ιταν: «Φιλολογικόσ ΢φλλογοσ ο Ελλιςποντοσ» (1875).
Ο Κωνςταντίνοσ Βακαλόπουλοσ αναφζρει ςυγκεντρωτικά ότι το 1914 διαβιοφςαν ςτθ
χερςόνθςο τθσ Καλλίπολθσ περίπου 27.000 Ζλλθνεσ, 15.000 Σοφρκοι και 1.000 Αρμζνιοι. Θ
πόλθ τθσ Καλλιπόλεωσ υπιρξε ζδρα του ομϊνυμου ΢αντηακίου, το οποίο περιελάμβανε
τουσ Καηάδεσ Καλλιπόλεωσ, Μαδφτου, Κεςςάνθσ, Περιςτάςεωσ και Μυριοφφτου.
Ειδικότερα, θ πόλθ τθσ Καλλιπόλεωσ είχε 14.000 κατοίκουσ (7.500 Σοφρκοι, 3.500 Ζλλθνεσ,
2.000 Εβραίοι και 1.000 Αρμζνιοι). Οι ελλθνικζσ ςυνοικίεσ τθσ ιταν 4: του Μπαλοφκ-Παηάρ,
του Αγίου Γεωργίου, του Αγίου Νικολάου και του Αγίου Δθμθτρίου. Σόςο θ δθμογεροντία
όςο και θ ςχολικι εφορία εκλζγονταν ζμμεςα από τον λαό, δθλαδι από τθ γενικι
ςυνζλευςθ, θ οποία απαρτιηόταν από 40 μζλθ (10 μζλθ από κάκε μία εκ των ςυνοικιϊν). 

Πριν από τον πόλεμο του 1915 ςτα χωριά τθσ Μθτροπόλεωσ Καλλιουπόλεωσ και Μαδφτου
κατοικοφςαν: ςτο Μπαΐριον 350 ελλθνικζσ οικογζνειεσ, ςτο Γαλατά 250 οικογζνειεσ, ςτο
Νεοχϊρι (Γενίκιοϊ) 600, όπου υπιρχε και ο μεγαλοπρεπισ ναόσ του Αγίου Γεωργίου και
πολλά παρεκκλιςια, ςτο Καβακλι 50 οικογζνειεσ, ςτο Πλαγιάρι 450 οικογζνειεσ και 60
τοφρκικεσ, όπου λειτουργοφςε και ο μεγάφθμοσ ναόσ των Γενεκλίων τθσ Θεοτόκου, ςτο
Αγγελοχϊρι 450, ςτο Περγάηι 200 και ςτο Σαϊφίρ 400 ελλθνικζσ οικογζνειεσ.

Οικονομία και εμπόριο ςε Καλλίπολη και Μάδυτο
Όςον αφορά τθν οικονομία ςτθν Καλλίπολθ είναι γεγονόσ ότι κατά τον 19ο και 20ο αιϊνα το
εμπόριο ςτθ κρακικι χερςόνθςο ιταν ανκθρό και βριςκόταν ςτα χζρια των Ελλινων, οι
οποίοι ιταν και κραταιοί βιομιχανοι. ΢τθν Καλλίπολθ λειτουργοφςαν 2 ατμόμυλοι των
Αδελφϊν Παντερμαλι και του Ακ. Κϊςτα με εξαγωγζσ ςτθν Κωνςταντινοφπολθ και τον
Πόντο. Μεγάλεσ ιταν οι εξαγωγζσ αραβοςίτου και καναρόςπορου, ςιτθρϊν και κόκκων,
βαμβακίου, ςπορελαίου, κρικαριοφ, βρϊμθσ, ςίκαλθσ, καπνοφ, δερμάτων, μαλλιοφ,
μεταξιοφ, κραςιοφ και ςταφυλιϊν. Λειτουργοφςε επίςθσ εργοςτάςιο ςαρδζλλασ των
αδελφϊν Καμαριανοφ, ενϊ οι πολφφθμοι ζμποροι ιταν οι: αδελφοί Ιωάννθσ και Μθνάσ
Παντερμαλισ, ο κείοσ τουσ Απ. Παντερμαλισ, οι αδελφοί Αναγνϊςτου, ο Δθμ. Κϊνςτασ, ο
Επ. Γκοφμασ, ο Νίκ. Κοηονόπουλοσ, ο Δθμ. Δράκοσ, ο Γ. Χατηι Κωνςταντισ, ο Αντϊνιοσ
Μεγάλοσ κ.ά.
Θ δε πόλθ τθσ Μαδφτου ιταν επίςθσ εμπορικό κζντρο ολκισ, επειδι ακριβϊσ θ εξαγωγι
βάμβακοσ ανερχόταν ςε τεράςτιεσ ποςότθτεσ προσ τθν Κωνςταντινοφπολθ, το Βουκουρζςτι,
το Γαλάτςι, τθ Βραΐλα, τθ Μαςςαλία και εν γζνει τθν Ελλάδα. ΢τθ Μάδυτο υπιρχαν ςε
λειτουργία καπναποκικεσ όπου γινόταν το πακετάριςμα καπνοφ, ενϊ μεγάλεσ ιταν και οι
εξαγωγζσ αλιευτικϊν προϊόντων. Εντόσ τθσ πόλεωσ λειτουργοφςαν 65 παντοπωλεία, 12
υποδθματοπωλεία, 15 καφενεία, 5 ςιδθρουργεία, 20 αρτοποιεία, 3 αλευροβιομθχανίεσ, 2
ελαιοτριβεία. Άξιο μνείασ είναι το γεγονόσ ότι οι κάτοικοι τθσ Μαδφτου διζκεταν 17 μεγάλα
ιςτιοφόρα τα οποία ταξίδευαν ςτθ Μεςόγειο, ενϊ άλλα 30 είχαν ωσ εμπορικό προοριςμό
τουσ τα Δαρδανζλλια. Μετά δε τον ξεριηωμό και τθν εκκζνωςθ τθσ Ανατολικισ Θράκθσ
(1922-23), οι Μαδφτιοι εγκαταςτάκθκαν ςτθ Νζα Μάδυτο Χαλκιδικισ, ςτθ Θεςςαλονίκθ,
ςτα Γιαννιτςά.
Ο πολφσ ιςτορικόσ Βαςίλειοσ ΢ταυρίδθσ, κακθγθτισ τθσ Θεολογικισ ΢χολισ τθσ Χάλκθσ,
αναφερόμενοσ ςτο ςιμερα τθσ Καλλιπόλεωσ γράφει: «ςτθ ςθμερινι πόλθ και ςτα
περίχωρά τθσ ςϊηονται διάφορα αρχαία μνθμεία. ΢το μζςο τθσ πόλεωσ το φροφριο, από
τθν εποχι των βυηαντινϊν. Ζνασ πφργοσ. ΢τθν παραλιακι οδό ζνασ φάροσ. Ζνα παλαιό
τζμενοσ και μερικοί τάφοι προςϊπων, διοικθτϊν και ποιθτϊν, που ςυνδζονται με τθν πόλθ.
Σο γαλλικό νεκροταφείο των πεςόντων κατά τον κριμαϊκό πόλεμο. Μερικά παλαιά τεμζνθ.
΢τισ κορυφζσ των βουνϊν ερείπια από τθ ρωμαϊκι περίοδο. ΢τον ευρφτερο χϊρο τθσ
Καλλιπόλεωσ ι κρακικισ χερςονιςου διαςϊηονται μνθμεία, νεκροταφεία, μουςεία και
άλλα από τθν εκςτρατεία τθσ Καλλιπόλεωσ (1915)». 

Οι φιλόμουςοι και λόγιοι βλαςτοί τησ Καλλίπολησ
Κατακλείοντασ τθ γραφι τοφτθ, θ οποία ωσ «απάυγαςμα και κατάκεςθ και δϊρθμα ψυχισ»
αποτυπϊκθκε ςτο χαρτί για τθν αλθςμόνθτθ και «αεί ηϊςα» ςτθν «ακοίμθτθ ςυνείδθςθ»
ηϊντων και κεκοιμθμζνων τθσ «κρακοχερςονιςιασ Μθτροπόλεωσ Καλλιουπόλεωσ και
Μαδφτου», άξια ιδιαιτζρασ μνείασ είναι τα μεγάτιμα και φιλογενι πρόςωπα των λογίων και
φιλόμουςων βλαςτϊν τθσ Καλλιπόλεωσ, που από τον 17ο ζωσ τον 20ο αιϊνα ιταν: 1)
Μάξιμοσ Καλλιπολίτθσ, εκ Καλλιπόλεωσ (ΙΗϋ αιϊνασ), 2) Χρυςόςκουλοσ Καλλιπολίτθσ, εκ
Καλλιπόλεωσ, (ΙΘϋ αιϊνασ), 3) Διονφςιοσ Καλλιπολίτθσ, εκ Καλλιπόλεωσ (ΙΘϋ αιϊνασ), 4)
Άνκιμοσ (Δθμιτριοσ) Αλεξοφδθσ, εκ Μαδφτου, Μθτροπολίτθσ Αμαςείασ (1825-1907), 5)
Χρυςόςτομοσ Παπαδόπουλοσ, εκ Μαδφτου, Αρχιεπίςκοποσ Ακθνϊν και Κακθγθτισ
Παν/μίου (1868-1938), 6) Ακανάςιοσ Λάςκαρθσ, εκ Μαδφτου, Επίςκοποσ Μυρζων και
μετζπειτα Μθτροπολίτθσ Αργολίδοσ (19οσ αιϊνασ), 7) Νικόλαοσ Ποριϊτθσ, εκ Καλλιπόλεωσ
(19οσ αιϊνασ), 8) Γεϊργιοσ, Κων/νοσ και Νικόλαοσ Μακρίδθσ, εκ Καλλιπόλεωσ (19οσ αιϊνασ),
9) Κων/νοσ Αςθμιάδθσ, εκ Καλλιπόλεωσ, Μθτροπολίτθσ Μελενίκου, εκνομάρτυρασ (20 οσ
αιϊνασ), 10) Δθμιτριοσ Καλλίμαχοσ, εκ Καλλιπόλεωσ (19οσ αιϊνασ), 11) Απόςτολοσ
Σρφφωνοσ, εκ Κρικίασ (19οσ αιϊνασ).
Ο τελευταίοσ Μθτροπολίτθσ Καλλιπόλεωσ και Μαδφτου κατά τθν απορφάνεψθ (1923) τθσ
επαρχίασ του υπιρξε ο Κωνςταντίνοσ Κοϊδάκθσ (1912-1924), μετζπειτα Πλωμαρίου, ενϊ
ςιμερα Μθτροπολίτθσ Καλλιουπόλεωσ και Μαδφτου είναι ο ΢εβαςμιϊτατοσ κ. ΢τζφανοσ
(Ντινίδθσ), Πρωτοςυγκελλεφων των Πατριαρχείων.

ΤΓ.: Ο ΢εβαςμιϊτατοσ Μθτροπολίτθσ Καλλιουπόλεωσ και Μαδφτου κ. ΢τζφανοσ ζλκει τθν εκ
μθτρόσ καταγωγι του από τθ Μαρϊνεια του Ν. Ροδόπθσ.