1

Γπάθει ο Θεολόγορ-Εκκληζιαζηικόρ Θζηοπικόρ-Νομικόρ Θωάννηρ Ελ.
΢ιδηπάρ
ΦΑΝΑΡΘΟ΢ΚΕΠΑ΢ΣΗ ΜΑΚΕΔΟΝΘΑ
Γπαπηέρ Εκθέζειρ-Κπαςγέρ Αγωνίαρ
Παηπιαπσικών Μακεδονομάσων Μηηποπολιηών (1904-1908)
 Σν Οηθνπκεληθό Παηξηαξρείν κε ηνπο Μεηξνπνιίηεο ηνπ ππήξμε ν
θξαηαηόο βξαρίσλ πξνζηαζίαο ηεο ειιεληθόηεηαο ηεο Μαθεδνλίαο
έλαληη ηνπ Παλζιαβηζκνύ
 Καηά ηνλ Μαθεδνληθό Αγώλα ν όξνο «Δμαξρηθόο» εηαπηίδεην κε
ηνλ Βνύιγαξν ελώ ν όξνο «Παηξηαξρηθόο» κε ηνλ Έιιελα
 Οη εθθιεζηαζηηθέο επαξρίεο ησλ «Νέσλ Υσξώλ» ππήξμαλ θαη
παξακέλνπλ θαλνληθό έδαθνο ηνπ Οηθνπκεληθνύ Παηξηαξρείνπ
Ο Μέγαο Ηεξνκλήκσλ ηνπ Οηθνπκεληθνύ Παηξηαξρείνπ, θαζεγεηήο
Αξηζηείδεο Παλώηεο (Άξρσλ Οθθηθίαινο), ζηελ πεξηζπνύδαζηε κειέηε
ηνπ, ππό ηνλ ηίηιν: «Ζ Παηξηαξρηθή Πξνζηαζία ησλ Νέσλ Υσξώλ θαηά
ηε Β΄ δεθαεηία ηνπ 20νπ αηώλα», (2014) αλαθεξόκελνο ζηελ ακεηάπησηε
θαη ακεηάζεηε κέξηκλα θαζώο θαη ζηνπο αλύζηαθηνπο θαη άνθλνπο
αγώλεο
ηεο
Μεηξόο
Αγίαο
Μεγάιεο
Σνπ
Υξηζηνύ
Κσλζηαληηλνππνιίηηδνο Δθθιεζίαο γηα ηελ ππεξάζπηζε ηεο
Διιεληθόηεηαο ησλ από αηώλσλ θαη κέρξη ζήκεξα ππαγνκέλσλ ζε Απηή
Ηεξώλ Μεηξνπόιεσλ ησλ Νέσλ Υσξώλ, θπξίσο δε θαηά ηελ πεξίνδν ηεο
πξνελόπινπ (1870-1904) θαη ελόπινπ θάζεσο (1904-1908) ηνπ
Μαθεδνληθνύ Αγώλνο, γξάθεη ραξαθηεξηζηηθά: «Ζ νμπδέξθεηα
Γξεγνξίνπ ΢η΄, ε θαλνληθή πξνζηαζία Αλζίκνπ ΢η΄ θαη αξγόηεξα ε
πξόλνηα γηα ηε Μαθεδνλία θαη ηε Θξάθε ηνπ Παηξηάξρε Ησαθείκ Γ΄,
έζσζε ηηο Μεηξνπόιεηο ησλ Νέσλ Υσξώλ θαη επνκέλσο θαη νιόθιεξε
ηε Βόξεηα Διιάδα από ηνλ εθζιαβηζκό ησλ αξραίσλ Διιεληθώλ
Πιεζπζκώλ ηεο. Έηζη εθεί πάληνηε «πξσηεύεη» ν Παηξηάξρεο καο σο ε
«Δπζεβήο πεγή» θαη ην ζηαζεξό θαη ακεηαθίλεην θέληξν ηνπ ηξνρνύ ηεο
Δθθιεζίαο ζην νπνίν νθείινπλ λα ζπγθιίλνπλ όιεο νη αθηίλεο ηεο
Οξζνδνμίαο».
Ηρλειαηνύληεο επηζηακέλσο ηηο ηζηνξηθέο ζειίδεο ηνπ πνιύπιαγθηνπ θαη
πνιπθύκαληνπ βίνπ ηνπ Οηθνπκεληθνύ Παηξηαξρείνπ θαη ηνπ
Μαθεδνληθνύ Αγώλνο, πνπ ππήξμε έλα «δεύηεξν 1821» γηα ηελ
«Αλάζηαζε» θαη ζσηεξία ηεο Διιεληθήο θαη καξηπξηθήο Μαθεδνλίαο,
δηαπηζηώλνπκε όηη ε ζσηεξία απηή επήγαζε από ην ηειαπγέζηαην,
καξηπξηθό θαη ηαπεηλό Φαλάξηνλ, ην νπνίν σο άιιε «θηβσηόο ζσηεξίαο»
δηεθύιαμε θαη δηέζσζε ηελ ειιελνξζόδνμε απηνζπλεηδεζία,
ηδηνπξνζσπία θαη ηαπηόηεηα ησλ ηεο Μαθεδνλίαο Παηξηαξρηώλ ηέθλσλ. 

2

Υξνληθό νξόζεκν θαίξηαο ζεκαζίαο γηα ηελ ππεξάζπηζε ησλ δηθαίσλ ηεο
Μαθεδνλίαο θαη ηνπ Παηξηαξρηθνύ Διιελνξζόδνμνπ πνηκλίνπ απηήο
έλαληη ηεο αθξόηαηα βηαίαο εζλνθπιεηηθήο (εζληθηζηηθήο) επεθηαηηθήο
πνιηηηθήο θαη πξνπαγάλδαο ησλ ζρηζκαηηθώλ βνπιγαξνεμαξρηθώλ, ησλ
΢έξβσλ θαη ησλ Ρνπκάλσλ ππήξμε αλακθίβνια ε γηα δεύηεξε θνξά
άλνδνο ηνπ κεγαινπξεπνύο θαη κεγαιόπλννπ Ησαθείκ Γ΄ (1901-1912)
ζηνλ Απνζηνιηθό Παηξηαξρηθό θαη Οηθνπκεληθό Θξόλν ηεο
θαζαγηαζκέλεο θαη καξηπξηθώο εζηαπξσκέλεο Μεηξόο Αγίαο Μεγάιεο
Σνπ Υξηζηνύ Κσλζηαληηλνππνιίηηδνο Δθθιεζίαο.
Δίρε βέβαηα πξνεγεζεί ε θαηά ην έηνο 1872 θαηαδηθή ηόζν ηνπ
«Δζλνθπιεηηζκνύ» (εζληθηζκνύ) σο αηξέζεσο δηόηη πνιηηηθνπνηεί ηελ κία
θαη αδηαίξεηε ηνπ Υξηζηνύ Δθθιεζία, όζν θαη ηεο βνπιγαξνεμαξρηθήο
Δθθιεζίαο σο ζρηζκαηηθήο θαη αληηθαλνληθήο, ππό ηεο ελ
Κσλζηαληηλνππόιεη Αγίαο θαη Μεγάιεο ΢πλόδνπ, ζπγθιεζείζεο από ηνλ
Οηθνπκεληθό Παηξηάξρε Άλζηκν ΢η΄, επεηδή θαηά ην έηνο 1870 είρε
απνθνπεί πξαμηθνπεκαηηθά θαη κε αληηεθθιεζηνινγηθά εζλνθπιεηηθά
θξηηήξηα από ηελ θαλνληθή εθθιεζηαζηηθή δηθαηνδνζία ηνπ
Οηθνπκεληθνύ Παηξηαξρείνπ.
Ζ απόθαζε ηεο Μεγάιεο εθείλεο ΢πλόδνπ ππήξμε ε πξώηε επίζεκε
εθθιεζηαζηηθή πξάμε θαηαδίθεο ηνπ εζλνθπιεηηζκνύ θαη ελ ζπλερεία ην
Οηθνπκεληθό Παηξηαξρείν αθαηαβιήησο θαη αδηαπηώησο αγσληδόκελν κε
ηνπο θαηά ηόπνπο θηινπάηξηδεο Μεηξνπνιίηεο ηνπ ζηε Μαθεδνλία ππέξ
ηνπ δεηλώο δνθηκαδόκελνπ θαη απελώο δησθόκελνπ πνηκλίνπ ηνπ από ηηο
μέλεο πξνπαγάλδεο, ήηνη ησλ Βνπιγαξνεμαξρηθώλ, ΢έξβσλ θαη
Ρνπκάλσλ, πξνζέθεξε εθαηόκβεο ζπζηαζζέλησλ θιεξηθώλ ηνπ,
Αξρηεξέσλ, Ηεξνκνλάρσλ, Ηεξέσλ θαη Μνλαρώλ γηα ηε ζσηεξία ηνπ
ειιεληζκνύ ηεο Μαθεδνλίαο.
Ζ από ην 1870 θαη έσο ην 1904 εθαξκνδόκελε ζρεηηθώο ήπηα θαη σο επί
ην πιείζηνλ άνπιε πξνπαγαλδηζηηθή πνιηηηθή ηαθηηθή ησλ
βνπιγαξνεμαξρηθώλ, ΢έξβσλ θαη Ρνπκάλσλ εζηηάδεην θπξίσο ζηελ
ύπνπιε πξνζέιθπζε ηνπ παηξηαξρηθνύ πνηκλίνπ ησλ Μεηξνπόιεσλ ηεο
Μαθεδνλίαο είηε κέζσ ηεο ηδξύζεσο θαη ιεηηνπξγίαο λέσλ ζρνιείσλ, είηε
κέζσ ηεο παξαλόκνπ θαη κε ηελ αλνρή ησλ θαηά ηόπνπο νζσκαληθώλ
αξρώλ θαηαιήςεσο ησλ ήδε ππαξρόλησλ θαη ιεηηνπξγνύλησλ ειιεληθώλ
ζρνιείσλ, όπνπ εδίδαζθαλ δηθνί ηνπο δηδάζθαινη ζηελ βνπιγαξηθή,
ζεξβηθή θαη ξνπκαληθή γιώζζα, πξνθεηκέλνπ σο «κίζζαξλα όξγαλα» λα
πείζνπλ ηνπο καζεηέο όηη δελ ήηαλ Έιιελεο. Παξάιιεια
θαηειακβάλνλην παξαλόκσο θαη βηαίσο νη Δθθιεζίεο ησλ Διιήλσλ όπνπ
ηνπνζεηνύζαλ σο ιεηηνπξγνύο, ηνπο δηθνύο ηνπο ηεξείο νη νπνίνη 

3

ηεινύζαλ δνιίσο ηελ ζεία ιεηηνπξγία θαη θάζε ηεξνπξαμία ζηελ
βνπιγαξηθή ή ζεξβηθή γιώζζα, θαη πξνζπαζνύζαλ αληηθαλνληθώο θαη
αληηεθθιεζηαζηηθώο λα απνθόςνπλ ην παηξηαξρηθό ειιελνξζόδνμν
πνίκλην ηεο Μαθεδνλίαο από ην ζώκα θαη ηελ εθθιεζηαζηηθή –
πλεπκαηηθή δηθαηνδνζία ηνπ Οηθνπκεληθνύ Παηξηαξρείνπ. ΢ε πιείζηεο
άιιεο πεξηπηώζεηο νη Βνύιγαξνη, ΢έξβνη θαη Ρνπκάλνη εθκεηαιιεπόκελνη
ηελ πελία ησλ Διιήλσλ ηεο Μαθεδνλίαο πξνζπαζνύζαλ λα εμαγνξάζνπλ
ηελ εζληθή ζπλείδεζή ηνπο κε ην δέιεαξ ησλ ρξεκάησλ. Έηζη, θαηά ηελ
ιεγόκελε έλνπιε θάζε ηνπ Μαθεδνληθνύ Αγώλνο (1904-1908)
αλεδείρζε ην αθαηάβιεην αγσληζηηθό θξόλεκα θα ε γλήζηα θηινπαηξία
ησλ παηξηαξρηθώλ θιεξηθώλ ηεο Μαθεδνλίαο, νη νπνίνη ζπλέβαιαλ ηα
κέγηζηα ζηελ αίζηα έθβαζή ηνπ θαηά ην 1908, θαζώο πνιινί εμ απηώλ
έπεζαλ ζπζηαζζέληεο καξηπξηθώο ππέξ πίζηεσο θαη παηξίδνο θαη
ελεδείρζεζαλ πξόκαρνη θαη ππέξκαρνη ηνπ Διιεληζκνύ ηεο Μαθεδνλίαο
κέρξη ηεο ηειηθήο δηθαηώζεσο ηνπ ηεξνύ απειεπζεξσηηθνύ αγώλνο πνπ
νξηζηηθώο ζπλεηειέζζε θαηά ηνπο Βαιθαληθνύο Πνιέκνπο (1912-1913).
Ο Οηθνπκεληθόο Παηξηάξρεο Ησαθείκ Γ΄ κε ηελ επζηξνθία θαη
δηνξαηηθόηεηα πνπ ηνλ δηέθξηλαλ, είρε αληηιεθζεί όηη ε θαηάζηαζε ζηηο
κεηξνπνιηηηθέο εθθιεζηαζηηθέο επαξρίεο ηνπ Οηθνπκεληθνύ Θξόλνπ ζηελ
πνιύπαζε καξηπξηθή Μαθεδνλία ήηαλ απειπηζηηθή θαη ν θίλδπλνο γηα
ηελ νξηζηηθή απώιεηα ηνπ παηξηαξρηθνύ πνηκλίνπ ηνπ ήηαλ νξαηόο θαη
άκεζνο. Δθείλε αθξηβώο ηελ θξίζηκε ηζηνξηθή ζηηγκή ζπλεηειέζζε ε
κεγάιε κεηαζηξνθή ζηελ εθθιεζηαζηηθή πνιηηηθή ζηξαηεγηθή θαη «ηεξά
ηαθηηθή» ηνπ Οηθνπκεληθνύ Παηξηαξρείνπ έλαληη ησλ Βνπιγάξσλ,
΢έξβσλ θαη Ρνπκάλσλ κε αληηθεηκεληθό ζηόρν ηελ απόιπηε θαη κέρξηο
εζράησλ ππεξάζπηζε ηνπ όληνο ςπρνξξαγνύληνο ειιελνξζόδνμνπ
παηξηαξρηθνύ πνηκλίνπ ζηηο επαξρίεο ηεο Μαθεδνλίαο όρη επί ηε βάζεη
ηεο εζλαξρηθήο αιιά ηεο «Δζληθήο» εθθιεζηαζηηθήο ηαθηηθήο θαη
αθαηαβιήηνπ ζπζηεκαηηθήο αληηκεησπίζεσο ηεο αιπηξσηηθήο πνιηηηθήο
ηνπ εζλνθπιεηηθνύ (εζληθηζηηθνύ) ηκπεξηαιηζκνύ ησλ νκνδόμσλ θαη
όκνξσλ Βαιθαληθώλ ιαώλ, νη νπνίνη είραλ σο πξώηηζην ζηόρν ησλ
εθζιαβηζκό ηεο Διιεληθήο Μαθεδνλίαο. Σν Φαλάξη δειαδή κε ηνπο
καρεηηθνύο Μεηξνπνιίηεο ηνπ εγθαηέιεηςε ηελ πνιηηηθή ηεο άκπλαο θαη
πέξαζε ζηελ ζζελαξά επίζεζε γηα λα ππεξαζπίζεη θαη ζώζεη ην ελ ηξόκσ
θαη θξίθε δηαβηνύλ ζηε Μαθεδνλία ειιελνξζόδνμν πνίκληό ηνπ.
΢ην πιαίζην ηνύην, ν πάληνηε ελεξγώλ σο Γελάξρεο θαη Δζλάξρεο ηνπ
Ρσκαίτθνπ Γέλνπο Παηξηάξρεο Ησαθείκ ν Γ΄, όπσο θαη πξηλ από απηόλ
έπξαμε, αλ θαη ζε πην πεξηνξηζκέλν βαζκό, έθηαζε θαη έληαζε, ν ζπλεηόο
πξνθάηνρόο ηνπ, ανίδηκνο Οηθνπκεληθόο Παηξηάξρεο Κσλζηαληίλνο ν Δ΄
(1897-1901), εμέιεμε ζπλνδηθώο θαη απέζηεηιε λένπο, δπλακηθνύο, ιίαλ
καρεηηθνύο, γλεζίσο θηινπάηξηδεο θαη κνξθσκέλνπο Αξρηεξείο ζηηο 

4

εθθιεζηαζηηθέο επαξρίεο ηνπ Οηθνπκεληθνύ Θξόλνπ ζε όιε ηελ έθηαζε
ηεο Μαθεδνλίαο. Ο Παηξηάξρεο Ησαθείκ εγλώξηδε θαιώο όηη νη λένη
εθείλνη Αξρηεξείο δηέζεηαλ ηόικε, ζάξξνο θαη απηνζπζηαζηηθό πλεύκα
γηα λα κπνξέζνπλ λα ζηαζνύλ κε γελλαηόηεηα, αθκαίν θξόλεκα θαη
απηαπάξλεζε δσήο πιεζίνλ ηνπ θξηθηά δνθηκαδόκελνπ πνηκλίνπ ηνπ
Παηξηαξρείνπ ζηηο ρεηκαδόκελεο επαξρίεο ηνπ ζηε Μαθεδνλία.
Οη γελλαηόθξνλεο εθείλνη Αξρηεξείο ηεο Μαθεδνληθήο γεο έγξαθαλ
εθζέζεηο θαη ελεκέξσλαλ αδηαιείπησο ην «Ηεξόλ Κέληξνλ» ζην Φαλάξη,
θαη πξνζσπηθώο ηνλ Οηθνπκεληθό Παηξηάξρε Ησαθείκ Γ΄ θαη ηελ πεξί
Απηόλ Αγία θαη Ηεξά ΢ύλνδνο γηα ηα όζα καξηπξηθώο εβίσλε ν
Διιεληζκόο ηεο Μαθεδνλίαο. ΢ηελ παξνύζα ηζηνξηθή ηρλειαζία καο
δεκνζηεύνπκε νξηζκέλα ηκεκαηηθά απνζπάζκαηα από ηα ζπγθινληζηηθά
εθείλα ηζηνξηθά θείκελα – καξηπξίεο δύν ππέξκαρσλ αξρηεξέσλ ηνπ
Μαθεδνληθνύ Αγώλνο, ησλ Μεηξνπνιηηώλ Καζηνξηάο Γεξκαλνύ
Καξαβαγγέιε (1900-1908), θαη Γξάκαο Υξπζνζηόκνπ Καιαθάηε (19101922), ηνπ κεηέπεηηα Αγίνπ εζλντεξνκάξηπξνο ΢κύξλεο (+1922), νη
νπνίνη θαηαγξάθνπλ όρη κε κειάλη αιιά κε ην αίκα θαη ηα δάθξπά ηνπο
ηελ θξαπγή αγσλίαο θαη ηνλ λπρζήκεξν, αλύζηαθην θαη άνθλν αγώλα
ηνπο γηα ηελ ζσηεξία θαη ιύηξσζε ηνπ ρεηκαδνκέλνπ δεηλώο
ειιελνξζόδνμνπ πνηκλίνπ ηνπο, πνπ βίσλε ηελ αθξαία βία ησλ
ζρηζκαηηθώλ βνπιγαξνεμαξρηθώλ.
Ο Μεηξνπνιίηεο Καζηνξηάο Γεξκαλόο, ζηηο 18 Μαξηίνπ ηνπ 1903,
έγξαθε πξνο ηνλ Κσλζηαληηλνππόιεσο Ησαθείκ κεηαμύ άιισλ, ηα εμήο:
«…Σέηνηα ζπληόκσο είλαη, Παλαγηώηαηε, ε θαηάζηαζε ησλ κεξώλ
ηνύησλ. Σελ δείλσζε δε ηεο θαηαζηάζεσο επεηάρπλε ε δνζείζα γεληθή
ακλεζηεία, σο θαίλεηαη εθ ηεο ρξνλνινγηθήο εμειίμεσο ησλ γεγνλόησλ,
δηόηη, απνζξαζπλζέληεο νη εδώ ζρηζκαηηθνί θαη αθνύ απεηίλαμαλ θάζε
ραιηλό δηά ησλ πξαθηόξσλ ηνπο, ηνπο νπνίνπο έζηεηιαλ ζηελ
Κσλζηαληηλνύπνιε, Μηθξά Αζία, Θεζζαινλίθε, Διιάδα θαη παληαρνύ
νπνπδήπνηε γεο εξγάδνληαη νη ρσξηθνί, ζπλάξζξνηζαλ θαηά εθαηνληάδεο
ζηα κέξε απηά πάληεο ηνπο ελ μεληηεία εξγαδνκέλνπο θαη έηζη
εηνηκάδνληαη κεη’ νιίγνλ γηα γεληθή επαλάζηαζε, ρσξίο λα δίλνπλ
κεδεκία πξνζνρή νύηε ζηηο ζπκβνπιέο ησλ Μεγάισλ Γπλάκεσλ, εάλ
πξάγκαηη νη δηαβεβαηώζεηο όισλ απνδεηρζνύλ όηη είλαη εηιηθξηλείο, νύηε
ζηελ αλνρή ηεο ΢. Κπβεξλήζεώο καο θαη ηηο επαλεηιεκκέλσο
ρνξεγεζείζεο ράξηηεο ηνπ ζεπηνύ Άλαθηνο. Δλ ηνηαύηε θαηαζηάζεη
πξαγκάησλ επιεκκύξεζαλ ηεξέσλ θαη δηδαζθάισλ νη δξόκνη ηεο
Καζηνξηάο, νη δε ρσξηθνί πεξίηξνκνη, εξρόκελνη ζηελ Μεηξόπνιε,
δεηνύλ ηελ ζπλδξνκή καο αληί ηεο νπνίαο παξέρνπκε ζ’ απηνύο ηελ
αδπλακία ησλ ζπκβνπιώλ καο θαη ην αλσθειέο όπιν ηεο ππνδείμεσο ηεο
αλάγθεο λα ππνκέλνπκε θαη απαζώο λα βιέπνπκε λα ρύλεηαη ην αίκα ησλ 

5

νξζνδόμσλ επί ησλ εξεηπίσλ ηεο ζξεζθεπηηθήο θαη ζρνιεηαθήο
παλσιεζξίαο καο. Σέηνηνη είλαη νη έλδνμνη άζινη ησλ νπαδώλ ηεο
Βνπιγαξηθήο Δμαξρίαο. Αζθάιεηα δσήο, ηηκήο θαη πεξηνπζίαο δελ
πθίζηαληαη ζήκεξνλ.
Παληαρνύ δηελεξγνύληαη αλαθαλδόλ έξαλνη ηνπ Βνπιγαξηθνύ
Κνκεηάηνπ θαη ελ κέζσ απηνύ ηνπ Οζξνδόμνπ θαη Σνπξθηθνύ
πιεζπζκνύ… παληθόο θαηέζρε ηνπο πάληεο. Φόβνο θαη ηξόκνο επέπεζε
θαζ’ όιελ ηελ ρώξαλ θαη από ώξαο εηο ώξαλ αλακέλνπλ νη δπζηπρείο
άλζξσπνη ηελ έθξεμε ηεο επαλαζηάζεσο…
΢ε κηα ηέηνηα ραώδε θαηάζηαζε πξαγκάησλ δελ κπνξεί θάπνηνο,
Παλαγηώηαηε, παξα λα νκνινγήζεη όηη απ’ νιίγνπ ηηλόο ρξόλνπ ε
Οξζόδνμε Δθθιεζία καο επξίζθεηαη ελ αιεζεί δησγκώ. Ζ νξζόδνμε
πίζηε καο θαη ε γιώζζα νπδέπνηε άιινηε ππέζηεζαλ ηόζα δεηλά, όζα
θαηά ηηο ραιεπέο απηέο εκέξεο… θαη ζήκεξνλ κηα δξαμ αλζξώπσλ
θαθνύξγσλ ήιζνλ θαη αλεζηάησζαλ ζύκπαληα ηνλ ηόπν καο θαη
εμαθνινπζνύλ δηά ησλ θαθνπξγεκάησλ ηνπο λα απαζρνινύλ ηελ θνηλή
γλώκε, ε νπνία έπξεπε πξν πνιινύ λα είρε θαηαδηθάζεη απηνύο ζηνλ δη’
αγρόλεο ζάλαην…
Απηνί νη απηνρεηξνηόλεηνη… ζθνιηνί κεηαξξπζκηζηέο… επιήξσζαλ ηνλ
ηόπν όιν κε βδειπξόηαηεο δνινθνλίεο θαηά ησλ νξζνδόμσλ ρξηζηηαλώλ
ησλ νπνίσλ ην καξηπξηθό αίκα κεκηγκέλν κε ηηο θξαπγέο ρηιηάδσλ
νξθαλώλ θαη ρεξώλ θξαπγάδεη πξνο νπξαλό, αιιά δελ ίζρπζε αθόκε λα
αθνπζζεί ππό ησλ αλζξώπσλ.
Ζ θαηάζηαζε απηή, Παλαγηώηαηε, θξνλώ, αλ επηηξέπεηαη θαη ε δηθή κνπ
ηαπεηλή γλώκε, είλαη αλάγθε πξνζεθόλησο ελ είδεη δηακαξηπξήζεσο θαη
ηαρέσο λα δεισζεί ζηε ΢. Κπβέξλεζε, λα γίλεη δε ζπγρξόλσο
δηακαξηύξεζε έληνλε πξνο ηνπο αληηπξνζώπνπο ησλ Μεγάισλ
Γπλάκεσλ… Δπδνθήζνπλ δ’ επί ηέινπο λα ηείλνπλ επήθννλ νπο ζηηο
νηκσγέο θαη ηηο γνέο ησλ ππό ηελ κάραηξα αγξίσλ δνινθόλσλ αδίθσο
εθπλεόλησλ αζώσλ νξζνδόμσλ ρξηζηηαλώλ αδειθώλ καο».
Σν δξηκύ «θαηεγνξώ» ηνπ Καζηνξίαο Γεξκαλνύ ζηξέθεηαη θαη ελαληίνλ
ηεο ππνθξηηηθήο «πεπνιηηηζκέλεο Δπξώπεο», όηαλ ζε άιιε έγγξαθε
έθζεζή ηνπ θαη πάιη κε εκεξνκελία ηελ 18ε Μαξηίνπ 1903, έγξαθε ζηνλ
Παηξηάξρε Ησαθείκ ηνλ Γ΄, ηα θάησζη: «Ζ δε πεπνιηηηζκέλε Δπξώπε ηεο
νπνίαο έμνρνη αληηπξόζσπνη, κεδέ ησλ ιεηηνπξγώλ ηνπ Θενύ
εμαηξνπκέλσλ, έξξεμαλ θσλή ζπκπαζείαο πξνο ηνπο αλάλδξνπο απηνύο
δπλακηζηέο, ζα εμαθνινπζήζεη λα ππνζηεξίδεη ηα βάξβαξα απηά όληα, ηα
νπνία νπδέλ ηεξό ειαηήξην έρνπλ παξά απιώο ηελ ελζηηθηώδε νξκή 

6

θαθνύξγσλ παζώλ θαη εθδηθήζεσλ, νη νπνίεο πξνέξρνληαη από ηελ
βάξβαξε απηώλ θύζε θαη ηελ βαξβαξόηεξε ηαύηεο αλαηξνθή:
Οη ππ’ απηώλ αλνζίσο δηαπξαρζείζεο θξηθαιεόηεηεο δελ ζα θαηαζηνύλ
ηζρπξέο ζην λα πεηζζνύλ (νη Δπξσπαίνη) όηη αθνπζίσο θαη αλεπαηζζήησο
γίλνληαη θνηλσλνί ησλ πξάμεσλ απηώλ κε ην λα ζπλεγνξνύλ ηπρόλ ππέξ
ησλ αλππνζηάησλ δηθαίσλ απηώλ πνπ δηά ηεο ζπάζεο αδίθεζαλ ηελ ηηκή,
ηελ ζπλείδεζε θαη ηελ δσή ησλ εληίκσλ ειιεληθώλ πιεζπζκώλ ηεο
Μαθεδνλίαο;
Δίλαη αλάγθε, Παλαγηώηαηε, λα πεηζζνύλ νη εδώ αληηπξόζσπνη ησλ
Μεγάισλ Γπλάκεσλ, όηη νη πςειέο θαη ρξηζηηαληθέο απηώλ θπβεξλήζεηο
κε ηηο ζσπείεο θαη αιιεπάιιειεο θνιαθείεο ηηο νπνίεο επεδαςίιεπζαλ ζε
απηό ην κακκόζξεπην (επλνεί ηελ Βνπιγαξία) ηεο επξσπατθήο
δηπισκαηίαο, θαζώο θαη κε ηελ απεξηόξηζηε ζπκπάζεηα, ε νπνία θαη’
αλεξκήλεπην ηξόπν θαηά δηαθόξνπο θαηξνύο θαη ρξόλνπο εμεδειώζε,
ππνδαπιίδνπλ ηηο θαθέο έμεηο θαη θιίζεηο αλαγώγνπ αιεηόπαηδνο
(αγπηόπαηδνο, ελλνεί ηνπο βνπιγαξνεμαξρηθνύο), πνπ ζπλ ησ ρξόλσ
πξόθεηηαη λα απνβεί βέβεινο πεξηθξνλεηήο ησλ ρξηζηηαληθώλ εζώλ,
πβξηζηήο αλόζηνο ηνπ Θενύ θαη ηνπ Αληηρξίζηνπ ν πξόδξνκνο.
Αθήλνληαο δε λα θαηαπαηείηαη ππό ηνπο πόδεο απηνύ αηκόθπξηνο έλαο
ιαόο, ν νπνίνο ζπλέβαιε ηα κέγηζηα ζηνλ πνιηηηζκό θαη ηελ αλάπηπμε
ησλ λεσηέξσλ εζλώλ, πξνζβάιινπλ ηηο αξρέο ηεο ηζόηεηαο θαη ηα
αλαιινίσηα αμηώκαηα ηνπ δηεζλνύο δηθαίνπ επί ησλ νπνίσλ ζηεξίδεηαη ε
ησλ εζλώλ θαη ηεο αλζξσπόηεηνο απάζεο αιιειεγγύε.
Σνύησλ νύησο ερόλησλ, Παλαγηώηαηε, επίθεηηαη ε αλάγθε όπσο ε
Θενθξνύξεηε θνξπθή ΢αο, ε επθιεώο πξνθαζεδνκέλε ηεο Οξζνδόμνπ
Αλαηνιήο, εληόλσο δηακαξηπξεζεί πξνο ηελ ΢. Κπβέξλεζε θαη ηνπο
αληηπξνζώπνπο ησλ Μ. Γπλάκεσλ γηα ηελ έθξπζκε απηή θαηάζηαζε, ηελ
νπνία εδεκηνύξγεζαλ όρη ηόζν ηα αλόζηα έλζηηθηα ελόο θαθνύξγνπ ιανύ,
όζν ε αλεμάληιεηε αλνρή ηεο ΢. Κπβεξλήζεσο θαη ε αλεξκήλεπηε
καθξνζπκία ηεο πεπνιηηηζκέλεο Δπξώπεο. Δάλ δε κνπ επηηξέπεηαη
απξνθαιύπησο λα εθθξάζσ ηελ εκή ηαπεηλή γλώκε, δελ απέκεηλε άιιν,
Παλαγηώηαηε, παξά λα απαηηήζεη ε πξνζθπλεηή κνη Παλαγηόηεηά ΢αο, κε
ηα ηειέζθνξα κέζα, κεηά ηελ ζπκπιήξσζε ηεο ηαρζείζεο ζηνπο
αλαξρηθνύο πξνζεζκίαο, ηελ θήξπμε ηνπ ζηξαηησηηθνύ λόκνπ, ν νπνίνο
θαη κόλνο είλαη δπλαηόλ λα πεξηζώζεη ηνλ ηόπν καο.
Άιισο, Παλαγηώηαηε, εάλ δελ ιεθζεί παξ’ απηώλ ζπνπδαία θξνληίδα
πεξί ησλ ζπκθεξόλησλ καο, είλαη αλάγθε λα απνρσξήζνπκε εθ ηνπ
ηόπνπ απηνύ, θαη αο έιζνπλ άιινη ζηε ζέζε καο γηα λα εμαθαλίζνπλ θαη
ηα απνκείλαληα ξάθε ηεο ζξεζθεπηηθήο θαη εζληθήο καο ππνζηάζεσο… 

7

Ο παξάηνικνο έλεθα ελζέξκνπ θηινπαηξίαο Έιιελαο θαη αθαηάβιεηνο
παηξηαξρηθόο Ηεξάξρεο, Μεηξνπνιίηεο Γξάκαο Υξπζόζηνκνο
(Καιαθάηεο) αγάπεζε θαη ειάηξεπζε ηελ Μαθεδνλία «όιε ςπρή θαη
θαξδία» αγσληζζείο αθόκε θαη κε θίλδπλν ηεο δσήο ηνπ λα δηαθπιάμεη
θαη πεξηζώζεη ην βηαίσο θαη ηξνκνθξαηηθώο δησθόκελν ειιελνξζόδνμν
πνίκλην ηνπ από ηνπο βνπιγαξνεμαξρηθνύο. ΢ηηο 28 Οθησβξίνπ ηνπ 1903
επξηζθόκελνο ζε πνηκαληηθή πεξηνδεία ζηηο ελνξίεο ηεο εθθιεζηαζηηθήο
επαξρίαο ηνπ γξάθεη ζηνλ Οηθνπκεληθό Παηξηάξρε Ησαθείκ Γ΄ γηα ηα
«καξηύξηα θαη πάζε» ησλ Διιήλσλ Μαθεδόλσλ αλαθέξνληαο κεηαμύ
άιισλ, θαη ηα εμήο: «Παλαγηώηαηε Γέζπνηα, επξίζθνκαη από εκεξώλ
πεξηνδεύσλ ζηα νξεηλά κέξε ηνπ Καδά Είρλεο ηεο εκήο επαξρίαο, όπνπ
βξαδέσο κπνξώ λα κάζσ ηα όζα ιακβάλνπλ ρώξα. Καη δηά ηνύην ηαύηε
ηε ζηηγκή κόιηο έκαζα ηνλ δηακειηζκό θαη ηελ απηόρξεκα
θαηαθξενύξγεζε
ηεζζάξσλ
επηιέθησλ
ζπκάησλ
ππό
ησλ
αλζξσπνκόξθσλ αηκνραξώλ ζεξίσλ ηνπ θαηαξάηνπ Βνπιγαξηθνύ
Κνκηηάηνπ ελ Εηξλόβσ, πνπ βξίζθεηαη ζην κέζν ηεο από Γξάκαο πξνο
Νεπξνθόπην νδνύ…
Ηδνύ ελ κέζσ ηέηνησλ νινζξεπηώλ θαη αλίεξσλ ηεξάησλ δηαβηνύκε,
Παλαγηώηαηε, ηδνύ ηέηνησλ, απαλζξώπσλ κέζσλ… γίλεηαη ρξήζε από
ηνπο αλζξώπνπο ηνπ Βνπιγαξηζκνύ πξνο παληειή εμνιόζξεπζε θαη
εμαθαληζκό ηνπ επζεβνύο Γέλνπο καο! Σν πνηήξηνλ ησλ πηθξώλ ζαλάησλ
δηα ησλ νπνίσλ θαζ’ εθάζηελ ζαλαηνύκεζα, δελ εμαληιήζεθε θαη δελ
εθθελώζε αθόκε, Παλαγηώηαηε, θαη ήηαλ άξαγε ην πεπξσκέλν νη
πνηκέλεο ηνπ νξζνδόμνπ ιανύ λα κελ έρνπκε εληαύζα θαλέλα άιιν
θαζήθνλ, εηκή λα ζξελνύκε ηα θαζ’ εθάζηελ πξν ησλ πνδώλ καο
αζπαίξνληα ζύκαηα, θαη λα ζάπηνπκε ηνπο θαηά πάζα ώξα
δνινθνλνπκέλνπο θαη θαηαθξενπξγεκέλνπο λεθξνύο ησλ πξνθξίησλ ηνπ
Γέλνπο!».
Ζ θαηά ηελ πεξίνδν 1904-1908 έλνπιε θάζε ηνπ Μαθεδνληθνύ Αγώλνο
εθαλέξσζε ην απνηξόπαην θαη θξηθηαζηηθό πξόζσπν ησλ αλζειιήλσλ
εζληθηζηώλ ζρηζκαηηθώλ βνπιγαξνεμαξρηθώλ, νη νπνίνη, όπσο γξάθεη ν
Γξάκαο Υξπζόζηνκνο, ζηηο 10 Ηνπιίνπ ηνπ 1906, ζε ζρεηηθή Έθζεζή ηνπ
πξνο ηνλ Κσλζηαληηλνππόιεσο Ησαθείκ Γ΄, απξνθάιππηα πιένλ
δνινθνλνύζαλ ζηελ επαξρία Γξάκαο ηνπο Έιιελεο θαηνίθνπο,
θιεξηθνύο θαη ιατθνύο, πξνθεηκέλνπ λα εληαρζνύλ ζηελ αληηθαλνληθή
ζρηζκαηηθή βνπιγαξηθή εμαξρία αξλνύκελνη ηελ Μεηέξα ηνπο Δθθιεζία,
ήηνη ην Οηθνπκεληθό Παηξηαξρείν.
Με αθνξκή ηηο δνινθνλίεο αζώσλ αλζξώπσλ κεηαμύ ησλ νπνίσλ θαη ηνπ
Αξρηεξαηηθνύ Δπίηξνπνπ Είρλεο, ν Γξάκαο Υξπζόζηνκνο αλαθέξεη 

8

ζρεηηθώο ζηνλ Παηξηάξρε Ησαθείκ, ηα θάησζη: «Παλαγηώηαηε Γέζπνηα,
ζπκπιεξώλνληαο θαη δηνξζνύκελνο ηα πξν ηξηώλ εκεξώλ πεξί ηεο
ιπζζαιέαο ηαπηνρξόλνπ επηδξνκήο ησλ αηκνβόξσλ ιύθσλ ηνπ
βνπιγαξηζκνύ θαη ησλ εθ ηεο θαηαηνκήο ηνπ ζρίζκαηνο ιπζζώλησλ
θπλώλ πνπ εμαπειύζεζαλ σο απεζηαικέλνη ζε δηάθνξα ηκήκαηα ηεο
επαξρίαο κνπ, ζεκεηνύκαη… Σν κόλνλ ηνπ έγθιεκα (ελλνεί ηνλ
Αξρηεξαηηθό Δπίηξνπν Είρλεο) ήηαλ όηη σο πηζηόο ζηα πάηξηα, εθ παίδσλ
δεδηδαγκέλνο ηα ηεξά θαη απνιακβάλνληαο κεγίζηνπ ζεβαζκνύ θαζ’ όιε
εθείλε ηελ πεξηθέξεηα, αξλήζεθε επηκόλσο λα πξνζρσξήζεη ζην επάξαην
ζρίζκα θαη λα ηεζεί ζηε δηάζεζε ησλ πξνπαγαλδηζηώλ Βνπιγάξσλ. Καη
έηζη πεξηβαιιόκεζα παληαρόζελ ππό ηόζσλ θαη ηόζσλ κπξίσλ επηβνπιώλ
θαη θηλδύλσλ, θαη θαηαβάιιεηαη θαζεκεξηλώο ην ζάξξνο ησλ
αζζελεζηέξσλ ζπκπνιηηώλ καο εθ ηεο ζέαο ησλ πηπηόλησλ ππό ην
δνινθνληθό εγρεηξίδην ζσκάησλ ησλ αδειθώλ καο, θαη ειιείςεη
ακπληηθώλ κέηξσλ, ηα νπνία απζηεξώο καο απαγνξεύνληαη, αλακέλνπκε
θαη γηα εκάο ηνπο ηδίνπο από εκέξα ζε εκέξα ηελ ηδία ηύρε.
Έλα κόλνλ ππνιείπεηαη ζηνλ δπζηπρή ηνύην ιαό λα ζηαζεί όξζηνο θαη
απεηιεηηθόο ελώπηνλ ησλ θαηαπηύζησλ θαη νπηηδαλώλ ηνύησλ ερζξώλ
ηεο πίζηεσο θαη ηεο παηξίδνο ηνπ. Αιιά θαίηνη ε ππνκνλή καο
εμεληιήζε, όκσο εκείο ππνκέλνπκε θαη αλακέλνπκε κόλνλ ηελ εθ ζενύ
παξεγνξηά θαη αληίιεςε, δηόηη απεπζπλζήθακε παληαρνύ θαη πξνο ηηο
επηηνπίνπο αξρέο θαη πξνο ηνλ εμνρ. Υηική θαη πξνο ηνπο Άγγινπο
δηνξγαλσηέο, ν ιαόο δε ζύζζσκνο ζπλειζώλ ζε κέγα θαη επηβιεηηθό
ζπιιαιεηήξην θάησζελ ηνπ κεγάξνπ ηνπ δηνηθεηνύ θαη λνκνηαγώο
εθηξαγσδήζαο ηα δεηλά ηνπ…
Δπί ηξεηο ηώξα εκέξεο εμαθνινύζεζαλ θαη εμαθνινπζνύλ νη αλαθξίζεηο
θαη ζπιιήςεηο. Οη Άγγνη επηηέινπο εθάλεζαλ πξνο ζηηγκή ζπγθηλεζέληεο
εθ ησλ παζεκάησλ ηνύησλ ηνπ αζώνπ θαη θηιήζπρνπ νξζνδόμνπ
πιεζπζκνύ θαη έδσζαλ ζ’ εκάο παρείο ππνζρέζεηο πεξί παύζεσο θαη
ηηκσξίαο ζπλελόρσλ θαη πεξί εγθαίξνπ ιήςεσο απάλησλ ησλ εθ ησλ
πεξηζηάζεσλ επηβαιινκέλσλ απζηεξώλ κέηξσλ… εμ όζσλ κέρξη ηεο
ζηηγκήο επιεξνθνξήζεκελ, ε θαηά ηνπ πξνζώπνπ θαη ηεο Μεηξνπόιεώο
κνπ απόπεηξα δελ επξαγκαηνπνηήζε…».
Σν παξάδεηγκα ηεο απηνζπζηαζηηθήο αληηζηάζεσο ησλ παξαπάλσ δύν
Παηξηαξρηθώλ Μαθεδνλνκάρσλ Ηεξαξρώλ θαζ’ όιε ηε δηάξθεηα ηεο
πξνελόπινπ θαη ελόπνινπ θάζεσο ηνπ Μαθεδνληθνύ Αγώλνο (19041908) επέδεημαλ θαη νη ππόινηπνη Παηξηαξρηθνί Αξρηεξείο, νη νπνίνη
δηεπνίκαηλαλ ηηο εθθιεζηαζηηθέο επαξρίεο ηεο Μαθεδνλίαο θαη κεηαμύ
άιισλ ήηαλ νη παξαθάησ: Ο Αιέμαλδξνο Ρεγόπνπινο ζηε Θεζζαινλίθε,
ν Ησαθείκ Φνξόπνπινο ζην Μνλαζηήξη, ν Φώηηνο Καιπίδεο ζηελ 

9

Κνξπηζά (Δζλνκάξηπο), ν Αηκηιηαλόο Λαδαξίδεο ζηελ Δπηζθνπή Πέηξαο
θαη έπεηηα ζηα Γξεβελά (Δζλνκάξηπο), ν ΢εξαθείκ ΢θαξνύιεο ζηε
΢ηάηηζηα, ζηελ Κνδάλε ν Κσλζηαληίλνο Μαηνπιόπνπιο αξρηθά θαη
έπεηηα ν Φώηηνο Μαληάηεο, ν Δηξελαίνο Παληνιένληνο αξρηθά ζην
Μειέληθν θαη έπεηηα ν ίδηνο ζηε Μεηξόπνιε Καζζαλδξείαο, ν
Θενδώξεηνο αξρηθά ζην Μειέληθν θαη ν ίδηνο έπεηηα ζην Νεπξνθόπη, ν
Γξεξόξηνο Ωξνινγάο ζηε ΢ηξώκληηζα (Δζλνκάξηπο Κπδσληώλ), ζηηο
΢έξξεο αξρηθά ν Γξεγόξηνο Εεξβνπδάθεο θαη έπεηηα ν Απόζηνινο
Υξηζηνδνύινπ, ζηελ Πνιπαλή (Γντξάλε) αξρηθά ν Φώηηνο Παγηώηαο θαη
έπεηηα ν Παξζέληνο, ζην Κίηξνο (Καηεξίλε) ν Παξζέληνο, ζηελ Ξάλζε ν
Ησαθείκ ΢γνπξόο θαη ζην Γπξξάρην ν Πξνθόπηνο. Δίε ε κλήκε απηώλ
αησλία θαη άιεζηνο ζηνπο αιήθηνπο αηώλεο.

Θ΢ΣΟΡΘΚΕ΢ ΢ΕΛΘΔΕ΢ ΜΑΚΕΔΟΝΘΚΟΤ ΑΓΩΝΟ΢
Θωάννη Ελ. ΢ιδηπά
Θεολόγος – εκκληζιαζηικού ιζηοπικού – νομικού
ΜΑΚΕΔΟΝΟΜΑΥΟΘ – ΕΘΝΟΜΑΡΣΤΡΕ΢ ΑΡΥΘΕΡΕΘ΢ ΣΟΤ
ΟΘΚΟΤΜΕΝΘΚΟΤ ΠΑΣΡΘΑΡΥΕΘΟΤ
Υξνληθό νξόζεκν θαίξηαο ζεκαζίαο γηα ηελ ππεξάζπηζε ησλ δηθαίσλ ηεο
Μαθεδνλίαο θαη ηνπ παηξηαξρηθνύ ειιελνξζόδνμνπ πνηκλίνπ απηήο
έλαληη ηεο αθξόηαηα βηαίαο εζλνθπιεηηθήο (εζληθηζηηθήο) επεθηαηηθήο
πνιηηηθήο θαη πξνπαγάλδαο ησλ ζρηζκαηηθώλ Βνπιγαξνεμαξρηθώλ
Κνκηηαηδήδσλ, ησλ ΢έξβσλ θαη ησλ Ρνπκάλσλ (Ρνπκαληδόλησλ) ππήξμε
αλακθίβνια ε γηα δεύηεξε θνξά άλνδνο ηνπ Ησαθείκ Γ΄ (1901-1912)
ζηνλ Απνζηνιηθό, Παηξηαξρηθό θαη Οηθνπκεληθό Θξόλν ηεο
θαζαγηαζκέλεο θαη καξηπξηθώο Δζηαπξσκέλεο Κσλζηαληηλνππνιίηηδνο
Μεηξόο Αγίαο Μεγάιεο ηνπ Υξηζηνύ Δθθιεζίαο.
Δίρε βέβαηα πξνεγεζεί ε θαηά ην έηνο 1872 θαηαδηθή ηεο
Βνπιγαξνεμαξρηθήο Δθθιεζίαο σο ζρηζκαηηθήο θαη αληηθαλνληθήο, ππό
ηεο ελ Κσλζηαληηλνππόιεη ζπγθιεζείζαο Αγίαο θαη Μεγάιεο ΢πλόδνπ,
επεηδή θαηά ην έηνο 1870 είρε απνθνπεί πξαμηθνπεκαηηθά από ηελ
εθθιεζηαζηηθή δηθαηνδνζία ηνπ Οηθνπκεληθνύ Παηξηαξρείνπ. Ζ ΢ύλνδνο
εθείλε θαηεδίθαζε ηνλ «εζλνθπιεηηζκό» σο αίξεζε θαη ην Οηθνπκεληθό
Παηξηαξρείν αγσληδόκελν κε ηηο θαηά ηόπνπο Ηεξέο Μεηξνπόιεηο ηνπ ζηε
Μαθεδνλία ππέξ ηεο πξνζηαζίαο ηνπ δεηλώο δνθηκαδόκελνπ θαη απελώο
δησθόκελνπ πνηκλίνπ ηνπ από ηηο μέλεο πξνπαγάλδεο, ήηνη ησλ 

10

Βνπιγαξνεμαξρηθώλ, ΢εξβώλ θαη Ρνπκάλσλ, πξόζθεξε εθαηόκβε
ζπζηαζζέλησλ θιεξηθώλ ηνπ, Αξρηεξέσλ, Ηεξέσλ θαη κνλαρώλ, γηα ηελ
ζσηεξία ηεο Μαθεδνλίαο. ΋ιε ηελ πεξίνδν εθείλε, θπξίσο όκσο κεηά
ηνλ απνηπρεκέλν ειιελνηνπξθηθό πόιεκν ηνπ 1897, άξρηζε ν όξνο
«εμαξρηθόο» λα ηαπηίδεηαη κε ηνλ Βνύιγαξν, ελώ ν όξνο «παηξηαξρηθόο»
κε ηνλ Έιιελα.
Ζ από ην 1870 θαη έσο ην 1904 εθαξκνδόκελε ήπηα
πξνπαγαλδηζηηθή πνιηηηθή ηαθηηθή ησλ Βνπιγαξνεμαξρηθώλ, ΢εξβώλ θαη
Ρνπκάλσλ εζηηάδεην θπξίσο ζηελ ύπνπιε πξνζέιθπζε ηνπ παηξηαξρηθνύ
πνηκλίνπ ησλ Μεηξνπόιεσλ ηεο Μαθεδνλίαο είηε κέζσ ηεο ηδξύζεσο θαη
ιεηηνπξγίαο λέσλ ζρνιείσλ, είηε κέζσ ηεο παξαλόκνπ θαηαιήςεσο ησλ
ήδε ππαξρόλησλ ειιεληθώλ ζρνιείσλ, όπνπ δίδαζθαλ δηθνί ηνπο
δάζθαινη ζηελ βνπιγαξηθή, ζεξβηθή θαη ξνπκαληθή γιώζζα πξνθεηκέλνπ
λα πείζνπλ ηνπο καζεηέο όηη δελ ήηαλ Έιιελεο. Παξάιιεια
θαηαιακβάλνληαλ παξαλόκσο νη εθθιεζίεο ησλ Διιήλσλ ζηηο νπνίεο
ηνπνζεηνύζαλ σο ιεηηνπξγνύο δηθνύο ηνπο ηεξείο, νη νπνίνη ηεινύζαλ ηελ
ζεία ιεηηνπξγία θαη θάζε ηεξνπξαμία ζηελ βνπιγαξηθή ή ζεξβηθή
γιώζζα. ΢ε πνιιέο άιιεο πεξηπηώζεηο νη Βνύιγαξνη, ΢έξβνη θαη
Ρνπκάλνη εθκεηαιιεπόκελνη ηελ πελία ησλ Διιήλσλ ηεο Μαθεδνλίαο
πξνζπαζνύζαλ λα εμαγνξάζνπλ ηελ εζληθή ζπλείδεζή ηνπο κε ην δέιεαξ
ησλ ρξεκάησλ. Ζ ιεγόκελε έλνπιε θάζε ηνπ Μαθεδνληθνύ Αγώλνο
(1904-1908) αλέδεημε ην αθαηάβιεην θξόλεκα θαη ηνλ γλήζην
παηξησηηζκό ησλ παηξηαξρηθώλ θιεξηθώλ ηεο Μαθεδνλίαο, νη νπνίνη
ζπλέβαιαλ ηα κέγηζηα ζηελ αίζηα έθβαζή ηνπ θαηά ην έηνο 1908, θαζώο
πνιινί εμ απηώλ έπεζαλ ζπζηαζζέληεο ππέξ πίζηεσο θαη παηξίδνο, θαη
αλαδείρζεζαλ πξόκαρνη ηνπ Διιεληζκνύ ηεο Μαθεδνλίαο κέρξη ηεο
ηειηθήο δηθαηώζεσο ηνπ αγώλνο ηνπο.
Ο Οηθνπκεληθόο Παηξηάξρεο Ησαθείκ Γ΄ κε ηελ δηνξαηηθόηεηα
πνπ ηνλ δηέθξηλε, είρε αληηιεθζεί όηη ε θαηάζηαζε ζηηο κεηξνπνιηηηθέο
επαξρίεο ηνπ ζξόλνπ ζηελ πνιύπαζε θαη καξηπξηθή Μαθεδνλία ήηαλ
απειπηζηηθή θαη ν θίλδπλνο γηα ηελ νξηζηηθή απώιεηα ηνπ παηξηαξρηθνύ
πνηκλίνπ ηνπ ήηαλ άκεζνο. Σόηε αθξηβώο γίλεηαη ε κεγάιε κεηαζηξνθή
ζηελ εθθιεζηαζηηθή πνιηηηθή ζηξαηεγηθή ηνπ Οηθνπκεληθνύ
Παηξηαξρείνπ έλαληη ησλ Βνπιγάξσλ, ΢έξβσλ θαη Ρνπκάλσλ κε
αληηθεηκεληθό ζηόρν ηελ ππεξάζπηζε ηνπ ςπρνξξαγνύληνο
ειιελνξζόδνμνπ παηξηαξρηθνύ πνηκλίνπ ζηηο επαξρίεο ηεο Μαθεδνλίαο
όρη επί ηε βάζεη ηεο εζλαξρηθήο, αιιά ηεο εζληθήο εθθιεζηαζηηθήο
ηαθηηθήο θαη ζπζηεκαηηθήο αληηκεησπίζεσο ηνπ εζληθηζηηθνύ
(εζλνθπιεηηθνύ) ηκπεξηαιηζκνύ ησλ νκόδνμσλ βαιθαληθώλ ιαώλ έλαληη
ηεο ειιεληθήο Μαθεδνλίαο.
΢ην πιαίζην απηό, ν Παηξηάξρεο Ησαθείκ Γ΄ εθιέγεη ζπλνδηθώο
θαη απνζηέιιεη λένπο, δπλακηθνύο, γλήζηνπο παηξηώηεο θαη κνξθσκέλνπο 

11

Αξρηεξείο ζηηο εθθιεζηαζηηθέο επαξρίεο ηνπ ζξόλνπ ζε όιε ηελ
Μαθεδνλία. Ο Παηξηάξρεο εγλώξηδε θαιώο όηη νη λένη εθείλνη Αξρηεξείο
δηέζεηαλ ηόικε, ζάξξνο θαη απηνζπζηαζηηθό πλεύκα γηα λα κπνξέζνπλ λα
ζηαζνύλ κε γελλαηόηεηα, αθκαίν θξόλεκα θαη απηαπάξλεζε δσήο
πιεζίνλ ηνπ θξηθηά δνθηκαδόκελνπ πνηκλίνπ ηνπ Παηξηαξρείνπ ζηηο
ρεηκαδόκελεο επαξρίεο ηνπ ζηε Μαθεδνλία. Αμίδεη λα αλαθεξζεί όηη ηελ
ίδηα ηαθηηθή είρε αθνινπζήζεη, αλ θαη ζε πην πεξηνξηζκέλν βαζκό θαη
έληαζε, θαη ν πξνθάηνρνο ηνπ Ησαθείκ Γ΄, ανίδηκνο Οηθνπκεληθόο
Παηξηάξρεο Κσλζηαληίλνο ν Δ΄ (1897-1901).
Σόζν θαηά ηηο παξακνλέο όζν θαη θαηά ηελ απνθνξύθσζε ηεο
ελόπινπ θάζεσο ηνπ Μαθεδνληθνύ Αγώλνο (1904-1908) εζλαξρνύζαλ νη
παξαθάησ παηξηαξρηθνί Αξρηεξείο: Ο Αιέμαλδξνο Ρεγόπνπινο ζηε
Θεζζαινλίθε, ν Γεξκαλόο Καξαβαγγέιεο ζηελ Καζηνξηά, ν Ησαθείκ
Φνξόπνπινο ζην Μνλαζηήξη, ν Υξπζόζηνκνο Καιαθάηεο ζηε Γξάκα
(εζλντεξνκάξηπξαο ΢κύξλεο), ν Φώηηνο Καιπίδεο ζηελ Κνξπηζά
(εζλνκάξηπο), ν Αηκηιηαλόο Λαδαξίδεο ζηελ Δπηζθνπή Πέηξαο θαη έπεηηα
ζηα Γξεβελά (εζλνκάξηπο), ν ΢εξαθείκ ΢θαξνύιεο ζηε ΢ηάηηζηα, ζηελ
Κνδάλε ν Κσλζηαληίλνο Μαηνπιόπνπινο αξρηθά θαη έπεηηα ν Φώηηνο
Μαληάηεο, ν Δηξελαίνο Παληνιένληνο αξρηθά ζην Μειέληθν θαη έπεηηα ν
ίδηνο ζηε Μεηξόπνιε Καζζαλδξείαο, ν Θενδώξεηνο αξρηθά ζην
Μειέληθν θαη ν ίδηνο έπεηηα ζην Νεπξνθόπη, ν Γξεγόξηνο Ωξνινγάο ζηε
΢ηξώκληηζα (εζλνκάξηπο Κπδσληώλ), ζηηο ΢έξξεο αξρηθά ν Γξεγόξηνο
Εεξβνπδάθεο θαη έπεηηα ν Απόζηνινο Υξηζηνδνύινπ, ζηελ Πνιπαλή
(Γντξάλε) αξρηθά ν Φώηηνο Παγηώηαο θαη έπεηηα ν Παξζέληνο, ζην
Κίηξνο (Καηεξίλε) ν Παξζέληνο, ζηελ Ξάλζε ν Ησαθείκ ΢γνπξόο θαη ζην
Γπξξάρην ν Πξνθόπηνο. Παξάιιεια, δεθάδεο ππήξμαλ νη ηεξνκόλαρνη,
ηεξείο θαη κνλαρνί, νη νπνίνη αγσλίζζεθαλ ζζελαξώο θαζόιε ηελ
δηάξθεηα ηνπ Μαθεδνληθνύ Αγώλνο αληηζηαζέληεο ζηελ εζληθηζηηθή
αλζειιεληθή πνιηηηθή ησλ Βνπιγαξνεμαξρηθώλ, ΢έξβσλ θαη Ρνπκάλσλ,
θαη ζπζηαζζέληεο δηέζσζαλ ηελ ειιεληθόηεηα ηεο Μαθεδνλίαο θαη ηνπ
παηξηαξρηθνύ πνηκλίνπ ηνπο.
΢ηε Γπηηθή Μαθεδνλία ν Μεηξνπνιίηεο Καζηνξηάο Γεξκαλόο
Καξαβαγγέιεο ζε κηθξό ρξνληθό δηάζηεκα είρε γίλεη ν εθηάιηεο γηα ηνπο
ζρηζκαηηθνύο βνπιγαξνεμαξρηθνύο. Καβαιώληαο ην άινγό ηνπ θαη κε
όπιν Μάιηλρεξ ζηνλ ώκν πεξηόδεπε θαη εκςύρσλε ην παηξηαξρηθό
πνίκλην ηεο επαξρίαο ηνπ, άλνηγε ηηο εθθιεζίεο θαη ηα ζρνιεία ησλ
Διιήλσλ πνπ είραλ θαηαιάβεη παξαλόκσο θαη αληηθαλνληθώο νη
Βνύιγαξνη, νη νπνίνη πνιιέο θνξέο απεπεηξάζεζαλ λα δνινθνλήζνπλ ηνλ
αθαηάβιεην Μεηξνπνιίηε, αιιά πνηέ δελ ην επέηπραλ. Έγξαθε
ραξαθηεξηζηηθά ν Ίσλ Γξαγνύκεο γηα ηνλ Γεξκαλό Καξαβαγγέιε: «Ήηαλ
ςειόο, ήηαλ σξαίνο. ΢ηεθόηαλ νξζόο θαη όηαλ βάδηδε ήηαλ ζαλ λα πήγαηλε 

12

λα ζώζεη ηελ αλζξσπόηεηα. Σέηνηα κάηηα είρε, πνπ ηξαβνύζαλ ηνλ θαζέλα
πνπ ηνλ έβιεπε θαη ηνπ εξρόηαλ λα ηνλ αθνινπζήζεη».
Ο Γεξκαλόο κε ην ςεπδώλπκν «Κώζηαο Γεσξγίνπ» έγξαθε ζπλερώο
ππνκλήκαηα, εθζέζεηο θαη αλαθνξέο πξνο ηνλ Οηθνπκεληθό Παηξηάξρε
Ησαθείκ Γ΄ θαη ηελ πεξί Απηόλ Αγία θαη Ηεξά ΢ύλνδν, όπσο επίζεο θαη
ζηελ Διιάδα, ζηελ θπβέξλεζε, ζηνπο δηπισκάηεο θαη ζε Έιιελεο
αμησκαηηθνύο γηα λα ηνπο αθππλίζεη ππέξ ηεο ζσηεξίαο ηεο
εζηαπξσκέλεο θαη δεηλώο δνθηκαδνκέλεο Μαθεδνλίαο, ελώ παξάιιεια ν
ίδηνο ελίζρπε ην πνίκληό ηνπ εζηθά θαη νηθνλνκηθά γηα ηελ επηβίσζή ηνπ.
Δίρε νξγαλώζεη αθόκε θαη έλνπια ζώκαηα ακύλεο γηα ηελ απόθξνπζε
ησλ βνπιγαξνεμαξρηθώλ, νη νπνίνη δνινθνλνύζαλ ηνπο απξνζηάηεπηνπο
Έιιελεο.
΢ηηο 24 Απγνύζηνπ 1903, ζε έθζεζή ηνπ πξνο ην Πξνμελείν
Μνλαζηεξίνπ έγξαθε: «Σα γπλαηθόπαηδα επξίζθνληαη εηο απειπηζηηθήλ
θαηάζηαζηλ δηεζθνξπηζκέλα αλά ηα όξε άλεπ ηξνθήο θαη επηθνπξίαο.
Πνιινί εμ απηώλ θαηέθπγνλ εηο ηαο Μνλάο Αγίσλ Αλαξγύξσλ θαη ηεο
Κιεηζνύξαο, επξηζθόκεζα δε εηο ζπλελλόεζηλ λα παξαδνζώζηλ εηο ηελ
Κπβέξλεζηλ θαη λα δηαλεκεζώζηλ εηο ηα πέξημ ρσξία. Παληαρόζελ
ιακβάλσ αλαθνξάο ηθεηεπηηθάο ησλ ζρηζκαηηθώλ δεηνύλησλ ηελ
πξνζηαζίαλ καο κε ηνλ όξνλ λα πξνζέιζνπλ εηο ηνπο θόιπνπο ηεο
Οξζνδόμνπ Δθθιεζίαο. Φηινμελώ δε εληόο ηεο Μεηξνπόιεσο άλσ ησλ
100 πξνζθύγσλ εθ ησλ δηαθόξσλ ρσξίσλ».΢ε άιιε έγγξαθε έθζεζή ηνπ
πξνο ηνλ Οηθνπκεληθό Παηξηάξρε Ησαθείκ Γ΄, ζηηο 4 Μαξηίνπ 1904,
έγξαθε: «Παλαγηώηαηε, ζπλεπιεξώζε πιένλ ην κέηξνλ ηεο εκεηέξαο
ππνκνλήο. Εσήλ πιένλ δελ έρνπζηλ νη ρξηζηηαλνί εκώλ ελ ησ ηόπσ.
Διεπζεξία ζπλεηδήζεσο δελ πθίζηαηαη πιένλ, αζθάιεηα δσήο θαη
πεξηνπζίαο δελ ππάξρεη, ηα πάληα επξίζθνληαη εηο ρείξαο ησλ δνινθόλσλ…
δελ απέκεηλελ πιένλ εκίλ άιιν ηη, ή λα δηαηάμε ε ζεπηή θαη ιανθίιεηνο
Απηήο θσλή ηνπο Μεηξνπνιίηαο ηεο Μαθεδνλίαο, όπσο από ζπκθώλνπ
παξαηηεζώζηλ, θαη αθήζσζηλ εηο ηελ ζέζηλ απηώλ ηνπο αηκνβόξνπο
ιύθλνπο, όπσο πνηκάλσζη ηα αζπαίξνληα θαη αηκαηόθπξηα πηώκαηα ησλ
καξηύξσλ ηνπ Γέλνπο εκώλ».
Ο Γεξκαλόο Καξαβαγγέιεο είρε ζπγρξόλσο λα αληηκεησπίζεη δηκέησπν
αγώλα, ηόζν θαηά ησλ Βνπιγάξσλ ζρηζκαηηθώλ, όζν θαη θαηά ησλ
Οζσκαλώλ, νη νπνίνη από ηεο πξώηεο ζηηγκήο ηεο εγθαηαζηάζεώο ηνπ
ζηελ Καζηνξηά ππνλόκεπαλ ηελ πνηκαληνξία ηνπ. Ο ίδηνο γξάθεη ζηα
«Απνκλελνλεύκαηά» ηνπ: «Όηαλ έθηαζα εθεί βξήθα ηνλ ηόπν ζε άζιηα
θαηάζηαζε. Ο πόιεκνο ηνπ 1897 ήηαλ αθόκε πξόζθαηνο. Οη Σνύξθνη από
κίζνο γηα ηελ Διιάδα ππνζηήξηδαλ ηαο εμαξρηθάο αμηώζεηο, νη Βνύιγαξνη
επσθεινύλην ηεο ςπρνινγηθήο θαηαζηάζεσο θαη ήηαλ θύξηνη ηνπ ηόπνπ».
Απηή ε ζπκπεξηθνξά ησλ νζσκαλώλ ζπλερίζηεθε θαη ελεηάζε ερζξηθώο
ζην πξόζσπν ηνπ Μεηξνπνιίηνπ Γεξκαλνύ, ν νπνίνο αθιόλεηνο θαη 

13

αθαηάβιεηνο απέθξνπε αδηαιείπησο θαη ζε θάζε πεξίζηαζε ηελ
βνπιγαξηθή πξνπαγάλδα θαη βία.
΋ηαλ άλνηγε κε ηελ βία ηηο εθθιεζίεο ησλ Διιήλσλ πνπ είραλ θαηαιάβεη
αληηθαλνληθώο νη Βνύιγαξνη κε ηελ αλνρή ησλ νζσκαλώλ, ιεηηνπξγνύζε
έρνληαο δίπια ηνπ ην όπιν. ΋ηαλ εθήξπηηε ζην πνίκλην, ελέπλεε,
αθύπληδε θαη ελίζρπε ην εζηθό θξόλεκά ηνπ ιέγνληαο: «Παηδηά κνπ, ιέγεη
ν Υξηζηόο, όζηηο ζε ξαπίζεη εηο ηελ δεμηάλ, ζηξέςνλ θαη ηελ άιιελ. Λέγεη ν
Μσζατθόο λόκνο, νθζαικόλ αληί νθζαικνύ θαη νδόληα αληί νδόληνο! Δ,
ινηπόλ! ΢αο ιέγσ θαη εγώ, ζηαγόλα αληί νδόληνο! Γηα ηελ Οξζνδνμία θαη
ηνλ Διιεληζκό! Καη αο πέζνπλ νη ακαξηίεο ζαο όιεο ζηελ πιάηε κνπ».
΋ηαλ ν Σζαθαιάξνθ πιήξσζε αδξόηαηα έλαλ Βνύιγαξν δήκην λα
δνινθνλήζεη ηνλ Μεηξνπνιίηε Γεξκαλό, εθείλνο δελ κπόξεζε λα πξάμεη
ην αλνζηνύξγεκα θαη απνινγνύκελνο είπε: «Όηαλ είδα ηνλ Γεζπόηε
θαβάια ζην άινγν, λόκηζα πσο ήηαλ ν Ατ Γηώξγεο ν Σξνπαηνθόξνο.
Έιακπε, άζηξαθηε ην πξόζσπό ηνπ θαη έπεζε ην όπιν από ηα ρέξηα κνπ».
Αηξόκεηνο θαη αθαηάβιεηνο, όπσο γξάθεη ν Η. Μαδαξάθεο – Αηληάλ,
όηαλ ν Μεηξνπνιίηεο Γεξκαλόο έθζαζε ζην ρσξηό Κνλνπιάηη, βξέζεθε
κπξνζηά ζηελ άξλεζε ησλ ζρηζκαηηθώλ βνπιγαξνεμαξρηθώλ λα ηνπ
παξαδώζνπλ ηα θιεηδηά ηεο εθθιεζίαο πνπ είραλ θαηαιάβεη
αληηθαλνληθά θαη κε ηελ αλνρή κάιηζηα ησλ ηνπηθώλ νζσκαληθώλ αξρώλ.
Σόηε ν δπλακηθόο Ηεξάξρεο αληέδξαζε θαη κε ηε βνήζεηα ηνπ Καβάζε
ηνπ, πνπ ηνλ ζπλόδεπε παληνύ, έζπαζε κε κπαιηάδεο ηελ πόξηα ηεο
εθθιεζίαο θαη ιεηηνύξγεζε ρσξίο λα ηνλ εκπνδίζεη θαλείο. ΢ην δε ρσξηό
Εαγνξηηζάλε, νη βνπιγαξνεμαξρηθνί απαηηνύζαλ λα ιεηηνπξγήζνπλ
πξώηνη ζηελ εθθιεζία θαηά ηελ ενξηή ησλ Υξηζηνπγέλλσλ. Ο
Μεηξνπνιίηεο Γεξκαλόο επέκελε όκσο θαη έιαβε σο αξρηεξεύο ηα
θιεηδηά ηεο Δθθιεζίαο. Σα κεζάλπρηα ινηπόλ ησλ Υξηζηνπγέλλσλ
ζπλνδεπόκελνο από ηνπο δηθνύο ηνπ θαη κε ηα όπια ζηα ρέξηα εηζήιζε
ζηελ εθθιεζία θαη ιεηηνύξγεζε ελώ νη εμαξρηθνί ήηαλ ζπγθεληξσκέλνη
θπθιόζελ. Οπδείο ηόικεζε λα ηνλ απνδνθηκάζεη ή λα ηνλ ρηππήζεη θαη
έηζη επηβιήζεθε.
Ο Καζηνξηάο Γεξκαλόο πνλνύζε ην πνίκληό ηνπ θαη αθαηάπαπζηα έγξαθε
πξνο ηνλ Παηξηάξρε Ησαθείκ Γ΄ ππνγξακκίδνληαο ηα εμήο: «Ση πνηεηένλ
ήδε, Παλαγηώηαηε, ελώπηνλ ηεο νηθηξάο ηαύηεο θαηαζηάζεσο, ελ
εδεκηνύξγεζελ ε θαθνπξγία ηνπ βνπιγαξηθνύ ιανύ, όζηηο απνπηύζαο πιένλ
πάληα ραιηλόλ ζείνλ θαη αλζξώπηλνλ, ελλνεί λα επνξρήηαη αλαηδώο επί
ησλ πησκάησλ ησλ ηαιαηπώξσλ ρξηζηηαλώλ εηο ηελ δηάζεζηλ ησλ
θαθνύξγσλ ηνύησλ ζηνηρείσλ; Σίλα παξακπζίαλ λα επηζέζσ εηο ηελ
αηκάζζνπζαλ θαξδίαλ ησλ εθαηνληάδσλ ρεξώλ θαη νξθαλώλ, άηηλα,
εζηεξεκέλα ησλ πάλησλ, ηξέθνληαη δηά ησλ δαθξύσλ ηεο ζηεξήζεσο θαη 

14

θαθνπρίαο, θαη βιέπνπζη ηνπο δνινθόλνπο ησλ ζπγγελώλ ησλ αζπζηόισο
θαη αλαηδώο βαδίδνληαο επί ην αίκα ησλ γνλέσλ, ζπδύγσλ θαη αδειθώλ;».
Ο αθαηάβιεηνο Ηεξάξρεο ζε άιιε επηζηνιή ηνπ πξνο ηνλ
Κσλζηαληηλνππόιεσο Ησαθείκ Γ΄ έγξαθε αγαλαθηηζκέλνο: «Λαόο
βάξβαξνο θαη αγλώκσλ, ηνπ Κξνύκνπ αληάμηνλ ζξέκκα, θαη ησλ
θαηνξζσκάησλ εθείλνπ εθάκηιινο κηκεηήο, βεβακκέλαο ηαο ρείξαο εηο ην
αίκα κπξηάδσλ καξηύξσλ, θαη σο άιιε αηκνδηςήο ύαηλα, αθόξεζηνλ
ηξέθνπζα βνπιηκίαλ αλζξσπίλσλ πησκάησλ, δηέξξεμε ηνπο ζξίγθνπο
ζείσλ θαη αλζξσπίλσλ λόκσλ, ηνλ θόβνλ ηνπ Θενύ, ηελ επζέβεηαλ, ηελ
ηηκήλ, ηνλ αλζξσπηζκόλ… αληί λα επγλσκνλήζε πξνο ηελ Μεγάιελ ηνπ
Υξηζηνύ Δθθιεζίαλ θαη ην επινγεκέλνλ Γέλνο εκώλ.. .εθίλεζε ηελ πηέξλαλ
θαηά ηνπ επεξγέηνπ, πξνζθέξσλ εκίλ αληί ηνπ κάλλα ρνιήλ, αληί ηνπ
ύδαηνο όμνο, θαη εκπήμαο ηελ ζπάζελ εηο ηα ζηήζε εθείλσλ, εηο νπο
νθείινπζη ηελ δσήλ, εθήξπμε πόιεκνλ εμνληώζεσο ν Βάξβαξνο… Καη
σζεί κε αξθνύλ αη πηθξαί αύηαη δνθηκαζίαη ζεξηώδνπο αραξηζηίαο θαη
βαξβαξόηεηνο, απηνί νύηνη νη δήκηνη ηεο Μαθεδνλίαο, νη εκπξεζηαί θαη
δνινθόλνη ηνπ πνιηηηζκνύ, ζέινληεο λα απνπιαλήζσζη ηελ δεκνζίαλ
γλώκελ, εηόληζαλ θηιηππηθνύο θαζ’ εκώλ δηά ηηλσλ κηζζάξλσλ νξγάλσλ
ηνπ επξσπατθνύ ηύπνπ κπξία ςεύδε επηλννύληεο θαη ηερλαδόκελνη θαζ’
εκώλ, θαη πξνο επηθάιπςηλ ηεο αηζρύλεο απηώλ κεηακθηεδόκελνη ππό
πξνβάηνπ δνξάλ απηνί νη αηκνραξείο ηίγξεηο θαη πξσηνθαλείο θαθνύξγνη
ηεο αλζξσπόηεηνο».
Καηά ηελ 13ελ Οθησβξίνπ ηνπ 1904 ν ζάλαηνο ηνπ ππέξκαρνπ
καθεδνλνκάρνπ ήξσνο Παύινπ Μειά, ηνλ νπνίν σο παηδίνλ ηνπ
αγαπνύζε θαη εζηήξηδε ν Καζηνξίαο Γεξκαλόο, ππήξμε νξόζεκν γηα ηελ
πνξεία ηνπ Μαθεδνληθνύ Αγώλνο. Γελ επηόεζε όκσο ηνλ Μεηξνπνιίηε
Γεξκαλό, ν νπνίνο θαηά ηνλ εληαθηαζκό ηνπ ζην βπδαληηλό παξεθθιήζην
ησλ Σαμηαξρώλ ζηελ Καζηνξηά αλεθώλεζε: «Ο Παύινο Μειάο δελ
πέζαλε. Σώξα αξρίδεη ε πξαγκαηηθή ηνπ δσή. Ζ ζπζία ηνπ ζα εκπλεύζεη
όινπο, κηθξνύο – κεγάινπο. Ο Αγώλαο ζα θνπληώζεη σο ηελ επηηπρία».
΋ιε ε παξαπάλσ δξάζε ηνπ Μεηξνπνιίηνπ Γεξκαλνύ είρε σο
απνηέιεζκα λα εμνξηζηεί από ηελ Καζηνξηά, θαηά ηνλ Μάην ηνπ 1907,
ύζηεξα θαη από ηηο αζθεζείζεο πηέζεηο ησλ πξεζβεπηώλ ηεο Ρσζίαο θαη
ηεο Αγγιίαο ζηελ Κσλζηαληηλνύπνιε, θαζώο θαη ησλ Βνπιγάξσλ ζηελ
Τςειή Πύιε θαη δη’ απηήο ζηνλ Παηξηάξρε Ησαθείκ Γ΄. Σελ ίδηα νδό ηεο
εμνξίαο ιίγνπο κήλεο αξγόηεξα, ηνλ Οθηώβξην ηνπ 1907, αθνινύζεζε θαη
ν καθεδνλνκάρνο Ηεξάξρεο, ν Γξάκαο Υξπζόζηνκνο, ν νπνίνο επρόκελνο
ζηνλ Καζηνξίαο Γεξκαλό γηα ηελ δνθηκαζία ηεο εμνξίαο ηνπ, έγξαθε:
«ζζέλνο θαη ζηήζνο ηνηνύηνλ, νπνίνλ αληεηάμαηε επί ηνπ πεδίνπ ηεο κάρεο.
Γαθλνζηεθήο αλερσξήζαηε εθ Μαθεδνλίαο. Αη δάθλαη αύηαη πνηέ λα κε
καξαλζώζηλ επί ηεο δεδνμαζκέλεο θεθαιήο ζαο θαη αγσληζάκελνο ελ ηε
΢πλόδσ ηνλ θαιόλ αγώλα λα αμησζήο θαη πνιπηηκνηέξνπ ζηεθάλνπ εθ 

15

ιίζσλ ηηκίσλ εθ κέξνπο όισλ ησλ Παλειιήλσλ. Καιήλ δύλακηλ…». Καη
πξάγκαηη ν Γεξκαλόο Καξαβαγγέιεο θαη σο Μεηξνπνιίηεο Ακαζείαο
(1910- 1923) εδόμαζε θαη εηίκεζε ην Γέλνο θαη ην Παηξηαξρείν ζηνλ
καξηπξηθό ειιεληθό Πόλην.
Σν πξώην «Ηεξόλ ζθάγηνλ» από ηνπο καθεδνλνκάρνπο Μεηξνπνιίηεο ηνπ
Παηξηαξρείνπ ήηαλ ν Δζλνκάξηπξαο Μεηξνπνιίηεο Κνξπηζάο Φώηηνο
(Καιπίδεο), ν νπνίνο καξηπξηθώο εηειεύηεζε ηελ δσήλ ηνπ θαζώο ε
δξάζε ηνπ ελαληίνλ ησλ Βνπιγαξνεμαξρηθώλ θαη Αιβαλώλ, είρε
πξνθαιέζεη ηνπο αλζέιιελεο ερζξνύο ηνπ, νη νπνίνη θαη ηνλ εζαλάησζαλ.
Σόηε ν Γξάκαο Υξπζόζηνκνο (κεηέπεηηα εζλντεξνκάξηπο ΢κύξλεο
+1922) έγξαςε πξνο ηνλ Μέγαλ Υαξηνθύιαθα ηνπ Οηθνπκεληθνύ
Παηξηαξρείνπ Μαλνπήι Γεδεώλ: «Έθιαπζα, έθιαπζα σο παηδίνλ κηθξόλ
γηα ηνλ νηθηξόλ ζάλαηνλ ηνπ αδειθνύ Φσηίνπ. Αησλία ε κλήκε ηνπ. Σηο
νίδε θαη νπνίνπο άιινπο αδειθνύο θαη ίζσο – ίζσο θαη ηνλ γξάθνληα
απηόλ αλακέλεη ε απηή ηύρε». ΋λησο πξνθεηηθή ε γξαθή γηα ην
καξηπξηθό κέιινλ ηνπ ζηελ ΢κύξλε.
Δηδηθόηεξα ζηε Γξάκα ν λένο θαη δπλακηθόο Μεηξνπνιίηεο
Υξπζόζηνκνο (Καιαθάηεο) από ηεο πξώηεο ζηηγκήο έδσζε ην ζαθέο
ζηίγκα
ησλ
πξνζέζεώλ
ηνπ
απέλαληη
ησλ
ζρηζκαηηθώλ
Βνπιγαξνεμαξρηθώλ θαη άξρηζε ηηο πεξηνδείεο ηνπ ζε όιεο ηηο ελνξίεο ηεο
Μεηξνπνιηηηθήο ηνπ επαξρίαο επαλαθέξνληαο ζηνπο θόιπνπο ηνπ
Παηξηαξρείνπ ην έλα κεηά ην άιιν όια ηα ρσξηά πνπ είραλ ππαρζεί
πξνεγνπκέλσο ζηελ ζρηζκαηηθή βνπιγαξηθή εμαξρία. Αηξόκεηνο,
αθαηάβιεηνο θαη ζαξξαιένο έθζαζε λα βξνληνθσλάμεη ηελ 19ε
Οθησβξίνπ 1903, όηαλ ιεηηνπξγνύζε ζην ρσξηό Εύξλνβν, όπνπ ηνλ
ππνδέρζεθε ν ιαόο σο Μεζζία:«Πσιεζάησ ηα ηκάηηα απηνύ θαη ηα
ππάξρνληα απηνύ θαη αγνξαζάησ κάραηξαλ». Ο Γξάκαο Υξπζόζηνκνο
όξθηδε ηα κέιε ηνπ αληάξηηθνπ Διιεληθνύ ζώκαηνο (Οξγάλσζε
Διιεληθνύ Κνκηηάηνπ) κε ηνλ εμήο όξθν: «Οξθίδνκαη επί ηνπ Ηεξνύ
Δπαγγειίνπ, λα θπιάηησ παλ ό,ηη αθνξά ηελ νξγάλσζηλ ηνπ Διιεληθνύ
Κνκηηάηνπ, λα ππεξαζπίδσ απηήλ κέρξη ζαλάηνπ, λα κελ πξνβαίλσ εηο
νπδεκίαλ ελέξγεηαλ άλεπ εγθξίζεώλ ηεο θαη κε θίλδπλνλ ηεο δσήο κνπ, λα
εθηειώ ηαο δηαηαγάο ηεο. Δγγύεζηο ηνπ όξθνπ κνπ αο είλαη ε δσή κνπ θαη ε
ηηκή κνπ, κάξηπο κνπ δε ν Παληνδύλακνο Θεόο». ΢εκεησηένλ όηη
ζπλεξγάηεο ηνπ Μεηξνπνιίηνπ Υξπζνζηόκνπ ππήξμε θαη ν εππαηξίδεο
Ίσλ Γξαγνύκεο, ν νπνίνο πξνζέθεξε ηα κέγηζηα ππέξ ησλ δηθαίσλ ηνπ
Μαθεδνληθνύ Διιεληζκνύ.
΋ιεο νη ελέξγεηεο ηνπ Υξπζνζηόκνπ νδήγεζαλ ηνλ νζσκαλό Γεληθό
Δπηζεσξεηή ησλ Βηιαεηίσλ ηεο Μαθεδνλίαο θαη ηνπ Μνλαζηεξίνπ λα πεη
ζηνλ Έιιελα Πξόμελν ησλ ΢εξξώλ ΢αρηνύξε: «Ο Μεηξνπνιίηεο Γξάκαο
μέθπγε από θάζε ραιηλό, ύςσζε ηελ ειιεληθή ζεκαία ηεο επαλαζηάζεσο
θαη ηεο θαηαιύζεσο ηνπ θαζεζηώηνο θαη πεξηεξρόκελνο ηελ πεξηθέξεηα 

16

εμεγείξεη ηνπο πιεζπζκνύο, ζπλελλνείηαη κε ηνπο Έιιελεο αληάξηεο θαη
ηνπο σζεί όρη κόλν ελάληηα ζηνπο Βνπιγάξνπο, αιιά θαη ελάληηα ζηνπο
Οζσκαλνύο».
Σελ 28ε Οθησβξίνπ 1903, όηαλ ν Υξπζόζηνκνο επξέζε ζηε Ννύζθα,
απέζηεηιε ηελ εθ βάζνπο ςπρήο παξαθάησ επηζηνιή ηνπ πξνο ηνλ
Κσλζηαληηλνππόιεσο
Ησαθείκ
Γ΄,
ζηελ
νπνία
κε
πόλν
έγξαθε: «Παλαγηώηαηε Γέζπνηα… Ηδνύ ελ κέζσ νίσλ νινζξεπηώλ θαη
αληέξσλ ηεξάησλ δηαβηνύκελ. Παλαγηώηαηε, ηδνύ νίσλ απαλζξώπσλ
κέζσλ, θαη ελ νία ηεξά ζηηγκή, γίλεηαη ρξήζηο παξά ηνηο αλζξώπνηο ηνπ
βνπιγαξηζκνύ πξνο παληειή εμνιόζξεπζηλ θαη εμαθαληζκόλ ηνπ επζεβνύο
εκώλ Γέλνπο. Σν πνηήξηνλ ησλ πηθξώλ ζαλάησλ, νπο θαζ’ εθάζηελ
ζαλαηνύκεζα, δελ εμεληιήζε θαη δελ εθελώζε έηη, Παλαγηώηαηε; θαη
επέπξσην άξα νη πνηκέλεο ηνπ Οξζόδνμνπ ιανύ νπδέλ άιιν λα έρσκελ
εληαύζα θαζήθνλ, εηκή λα ζξελώκελ ηνπο θαηά πάζαλ ώξαλ
δνινθνλνπκέλνπο θαη θαηαθξενπξγεκέλνπο λεθξνύο ησλ πξνθξίησλ ηνπ
Γέλνπο. Δη ηηο αγάπε ελ Υξηζηώ, εη ηη παξακύζηνλ, εη ηηλα ζπιάρλα
νηθηηξκώλ, επδνθήζαηε, Παλαγηώηαηε, θαη δηά ζεβαζκίαο παηξηαξρηθήο
επηζηνιήο παξακπζήζαηε ηνπο απέιπηδαο θαη απεγλσζκέλνπο
Υξηζηηαλνύο…».
Ζ απνηειεζκαηηθόηεηα ηεο εζληθήο θαη εθθιεζηαζηηθήο δξάζεσο ηνπ
Υξπζνζηόκνπ εθάλε πεξίηξαλα ζηελ πεξίπησζε ηεο επηζηξνθήο ησλ
θαηνίθσλ ηνπ ρσξηνύ Βώιαθαο ζηνπο θόιπνπο ηνπ Οηθνπκεληθνύ
Παηξηαξρείνπ.
Ζ
εθεί
ζθηγγνθσιέα
ησλ
ζρηζκαηηθώλ
βνπιγαξνεμαξρηθώλ δηειύζε από ηνλ Ηεξάξρε θαη ν ιαόο αλεύξε ην
ζάξξνο λα απνηηλάμεη ην εζλνθπιεηηθό (εζληθηζηηθό) βνπιγαξηθό άρζνο.
Ο ίδηνο ν Μεηξνπνιίηεο Υξπζόζηνκνο γξάθεη ζην πξνζσπηθό ηνπ
εκεξνιόγην: «… ε ηεηξαήκεξνο εθεί δηακνλή κνπ, ζπλεηέιεζελ ώζηε
πάληεο ζσξεδόλ, κεδελόο εμαηξνπκέλνπ, λα πξνζέιζσζη ηε Οξζνδνμία θαη
λα αλαγλσξίζσζίλ κε θαλνληθόλ απηώλ αξρηεξέα. ΢πγθνκίζαληεο δε ηα
βηβιία απηώλ, ηα ζιαβηθά θαη ηα βνπιγαξηθά, παξέδσθάλ κνη, ίλα ηα
εμαθαλίζσ. Δπίζεο παξέδσθαλ θαη όινλ ηνλ θεξόλ νλ είρνλ πξνο ρξήζηλ
ησλ θαη όια ηα κέρξη ηνύδε πξνζελερζέληα ηε Δθθιεζία αθηεξώκαηα. Καη
νύησ ζήκεξνλ ελ ελί ζηόκαηη θαη κηά θαξδία θαη κε ρείινο ελ, ελ κηά πίζηεη,
ηε Οξζνδόμσ, πξνζθπλείηαη ελ Βνιάθσ ν ελ Σξηάδη Θεόο ησλ
Υξηζηηαλώλ».
Μλεκεηώδεο ππήξμε ην θείκελν πνπ απέζηεηιε ν ππέξκαρνο ηνπ
Μαθεδνληθνύ Διιεληζκνύ Υξπζόζηνκνο πξνο ηνλ Παηξηάξρε Ησαθείκ Γ΄
θαη αθνξνύζε ηελ «Διιεληθόηεηα» ηεο Μαθεδνλίαο από ηζηνξηθήο
απόςεσο. Σν θείκελν απηό είλαη ηδηαίηεξα επίθαηξν θαη ζήκεξα πνπ νη
αληζηόξεηεο δηεθδηθήζεηο ησλ ΢θνπηαλώλ ζε βάξνο ηεο Διιεληθήο
Μαθεδνλίαο εληείλνληαη. Έγξαθε ηόηε ν αθαηάβιεηνο παηξηαξρηθόο
Ηεξάξρεο: «Παλαγηώηαηε Γέζπνηα, ίλα εθηηκεζή δεόλησο ε αθαηάβιεηνο 

17

θαη απαξάκκηινο δύλακηο ηεο εκεηέξαο θπιήο εληαύζα, αξθεί λα είπσκελ
όηη ηα ζύκαηα θαηηζρύνπζη ησλ δεκίσλ ησλ, όηη ην αίκα ησλ εζλνκαξηύξσλ
ηεο Μαθεδνληθήο Γεο εγέλεην ζπνξά παξαγαγνύζα ππεξάθζνλνλ
βιάζηεζηλ θαη πνιιαπιαζηαζκόλ ησλ εκεηέξσλ, όηη ηα αλόζηα ππξά δη’ σλ
επεδήηεζαλ θαίνληεο ηνπο εκεηέξνπο ηεξείο θαη δηδαζθάινπο, ηα ζρνιεία,
ηαο εθθιεζίαο θαη ηα ρσξία εκώλ, ίλα εμαθαλίζσζη ην κλεκόζπλνλ εκώλ
από ηεο γεο, απηά ηα αλόζηα ππξά θαηέθαπζαλ θαη εδεθάηηζαλ απηνύο
ηνύηνπο ηνπο εκπξεζηάο εκώλ θαη δνινθόλνπο, νίηηλεο βαξέσο λπλ
ζπλαηζζάλνληαη όηη παξά πάζαο ηαύηαο ηαο βδειπξίαο θαη ηα θξίθελ
πξνθαινύληα αλνζηνπξγήκαηά ησλ, θαη’ νπδέλ ην έδαθνο δη’ απηνύο
εθαζαξίζζε θαη νπδέλ βήκα πνδόο ερώξεζαλ πξνο ηα εκπξόο. Σαύηα δε
πάληα εγέλνλην θαη γίλνληαη θαη ζα γίλσληαη ηνηνπηνηξόπσο δηά ηνλ
απινύζηαηνλ ιόγνλ, όηη ε θπξίσο Μαθεδνλία ελ θαη έζηη θαη έζηαη ρώξα
θαζαξώο Διιεληθή, ήηηο, ίλα θαηαζηή Βνπιγαξηθή, ή αθ’ ελόο κελ λα
ζηξαγγαιηζζή ε ηζηνξία θαη ε εζλνγξαθία, αθ’ εηέξνπ δε λα
εμνινζξεπζώζηλ νύηε πεξηζζόηεξα νύηε νιηγώηεξα ή ηα ¾ ηνπ ινηπνύ
πιεζπζκνύ απηήο θαη λα θαηαζθαθώζηλ όια ηα ζρνιεία θαη αη εθθιεζίαη
θαη ζύκπαζαη, κεδεκηάο εμαηξνπκέλεο, αη θεληξηθαί πόιεηο ηεο
Μαθεδνλίαο, νύζαη απνθιεηζηηθώο ειιεληθαί θαη επί ηέινπο λα
παξαδνζώζηλ εηο ην ππξ θαη ηαο θιόγαο όια ηα κλεκεία, αξραία,
βπδαληηλά, λεώηεξα, κεδ’ ελόο εμαηξνπκέλνπ, ρσξίο λα θεηζζή ηηο κεη’
απηώλ ησλ ελ ηνηο ζπιάρλνηο ηεο γεο θξαηνπκέλσλ, άηηλα ε ζθαπάλε ησλ
αξραηνιόγσλ πνιπάξηζκα θαζ’ εθάζηελ αλαζύξεη εθ ησλ εγθάησλ ηεο γεο
θαη άηηλα πάληα είλαη ειιεληθά, θαη ηόηε, αιιά κόλνλ ηόηε, όηαλ ζβεζζώζηλ
όια ηα θώηα ηεο ηζηνξίαο θαη ηεο ζηαηηζηηθήο, ηεο γεσγξαθίαο θαη ηεο
επηζηήκεο, ηόηε, όηαλ ε Μαθεδνλία θαηαζηή απ’ άθξνπ εηο άθξνλ ελ κέγα
θνηκεηήξηνλ λεθξώλ, κία αγξία έξεκνο, κία ρώξα εξέβνπο άλεπ ηζηνξίαο,
άλεπ παξειζόληνο, άλεπ παξόληνο, άλεπ κέιινληνο, ζα θαηαζηή θαη ρώξα
Βνπιγαξηθή».
Ζ εζληθή δξάζε ηνπ Ηεξάξρνπ πξνθάιεζε ηελ αληίδξαζε ησλ
Βνπιγάξσλ, Οζσκαλώλ θαη ησλ Άγγισλ (ιηγόηεξν ησλ Απζηξηαθώλ, ησλ
Ρώζσλ θαη ησλ Γάιισλ). ΋ηαλ αξρηθά νη ηνπηθέο νζσκαληθέο αξρέο ηνπ
απαγόξεπζαλ ηηο πεξηνδείεο ζηηο ελνξίεο ηεο επαξρίαο ηνπ, ν
Υξπζόζηνκνο απάληεζε απεξίθξαζηα: «γηα ηελ εθηέιεζε ησλ ηεξώλ
θαζεθόλησλ κνπ ιακβάλσ δηαηαγέο κόλν από ηνλ Οηθνπκεληθό
Παηξηάξρε». Σηο εκέξεο εθείλεο γξάθεη πξνο ηνλ θίιν ηνπ Αξκάλδν
Πνηέλ, Δπηηεηξακκέλν ηεο Διιάδνο ζηελ Κσλζηαληηλνύπνιε: «…Ήδε
απεηινύκαη λα εθδησρζώ βία εληεύζελ θαη ππό θνπζησδίαλ… θαη ελ
πεξηπηώζεη θαζ’ ελ ην παλ ήζειελ απσιεζζή δη’ εκέ, όζνλ αθνξά ηελ
Γξάκαλ, ελεξγήζαηε ίλα κεηαηεζώ εηο Αδξηαλνύπνιηλ, όπσο ηνπιάρηζηνλ
δπλεζώ λ’ αγσληζζώ εθ λένπ, ελ ηε πξώηε γξακκή ηνπ ππξόο θαη, ελ ή
πεξηπηώζεη ήζεινλ πέζεη, λα πέζσ ηνπιάρηζηνλ σο αεηόο θαη νπρί λ’ 

18

απνζάλσ σο όξληο ελ ηηλη νξληζώλη ηεο Αλαηνιήο ή αιιαρνύ. Δλλνείηε,
αγαπεηέ κνπ, ηη ζαο δεηώ; Έλα ΢ηαπξόλ, αιι’ έλα κεγάινλ ΢ηαπξόλ, έλα
΢ηαπξόλ επί ηνπ νπνίνπ ζα δνθηκάζσ επραξίζηεζηλ θαζεινύκελνο θαη κε
έρσλ έηεξνλ ηη λα δώζσ πξνο ζσηεξίαλ ηεο εκεηέξαο ιαηξεπηήο Παηξίδνο,
αο δώζσ ην αίκα καο. Ούησο ελλνώ ην επ’ εκνί ηελ δσήλ θαη ηελ
Αξρηεξσζύλελ».
Ο καξηπξηθόο Υξπζόζηνκνο εμνξίζηεθε ππό ηηο αθόξεηεο πηέζεηο ηεο
Τςειήο Πύιεο θαη απεκαθξύλζε, αξρηθώο, γηα έλα έηνο από ηελ
Μεηξόπνιε Γξάκαο (1907-1908) θαη γηα δεύηεξε θνξά, νξηζηηθώο, ηνλ
Ηνύλην ηνπ 1909, γηα λα εθιεγεί ην 1910 λένο Μεηξνπνιίηεο ΢κύξλεο,
όπνπ καξηπξηθώο εηειεύηεζε (+1922).
΋ηαλ ν Μαθεδνλνκάρνο Ηεξάξρεο ηνπ Παηξηαξρείνπ αλαρσξνύζε από
ηελ ιαηξεπηή ηνπ Γξάκα, έγξαθε πξνο ηνλ Παηξηάξρε Ησαθείκ
Γ΄: «Παλαγηώηαηε Γέζπνηα, είκαη επηπρήο δηόηη έπεζα ελ ηε εθηειέζεη ηνπ
θαζήθνληνο, ην νπνίνλ κνη ελεπηζηεύζε ε Μήηεξ Δθθιεζία. Δζηάιελ ελ ησ
κέζσ πνηκλίνπ ην νπνίνλ πνιιά ππέθεξελ θαη εμαθνινπζεί λα ππνθέξεη.
Δζηάιελ όπσο ζηεξίμσ ηαο θαξδίαο ησλ αλζξώπσλ εθείλσλ σλ ε δσή
είρελ εμαξηεζή από ηελ κάραηξαλ ησλ πνιεκίσλ ηνπ Γέλνπο θαη ηεο
Δθθιεζίαο καο. Οη άλζξσπνη απηνί είδνλ ηνπο θηιηάηνπο ησλ
δνινθνλεκέλνπο από ηα όξγαλα ησλ Βνπιγαξηθώλ Κνκηηάησλ. Οη πιείζηνη
είρνλ θαη από ελ λσπόλ πέλζνο. Δύξνλ απηνύο αλαμηνπαζνύληαο θαη έθακα
ό,ηη νη αζζελείο κνπ δπλάκεηο κνη επέηξεπνλ λα θάκσ. Καη εάλ ζήκεξνλ
ιππνύκαη, δηόηη αθήλσ ηελ επαξρίαλ ηαύηελ, ιππνύκαη, δηόηη αθήλσ
εκηηειέο ην έξγνλ ηεο πεξηθξνπξήζεσο, ηεο εκςπρώζεσο ηνπ πνηκλίνπ κνπ,
ην νπνίνλ θαηαδηώθεηαη ζήκεξνλ παληαρόζελ…».
΢ην ηζηνξηθό Μνλαζηήξη, πνιππόζεην «κήινλ ηεο έξηδνο» γηα ηνπο
βνπιγαξνεμαξρηθνύο, πνπ από ην 1912 αλήθεη ζηελ επηθξάηεηα ηεο
΢εξβίαο, ππήξραλ νη λεπξαιγηθήο ζεκαζίαο Μεηξνπόιεηο ηεο
Πειαγσλείαο κε έδξα ην Μνλαζηήξη θαη εθείλε ησλ Πξεζπώλ θαη
Αρξηδώλ κε έδξα ην Κξνύζνβν, όπνπ ζε ακθόηεξεο ρηππνύζε αθκαία θαη
αθαηάβιεηε ε θαξδηά ηνπ Μαθεδνληθνύ Διιεληζκνύ.
Ήδε από ηνλ Απξίιην ηνπ 1903 ν Πειαγσλείαο Ακβξόζηνο
αληηκεησπίδνληαο ηηο βηαηόηεηεο ησλ ζρηζκαηηθώλ βνπιγαξνεμαξρηθώλ
έγξαθε ζηνλ Παηξηάξρε Ησαθείκ Γ΄: «Γελ πξέπεη, Παλαγηώηαηε, λα
παξαζησπήζσ, δηόηη αδηθώ ην έζλνο κνπ, πξνδίδσ ηελ ζξεζθείαλ κνπ,
απηζηώ εηο ην Βαζίιεηνλ Κξάηνο, όηη από ηεο 24 Φεβξνπαξίνπ κέρξη
ζήκεξνλ, ελ ηαηο ππνδηνηθήζεζη Μνλαζηεξίνπ, Πξηιάπνπ θαη Αρξίδνο
ζπλέβεζαλ ππεξεθαηόλ θόλνη παξά ησλ Βνπιγάξσλ ιεζηαληαξηώλ θαηά
ρξηζηηαλώλ Οξζνδόμσλ θαη Μνπζνπικάλσλ, δηά ηξόπνπ ζηπγεξνύ θαη
απνηξνπαίνπ ζαλαησζέλησλ… ν θίλδπλνο, νλ δηαηξέρνκελ εληαύζα σο
Δθθιεζία θαη Γέλνο είλε νπρί ηηο ηπραίνο θαη ζπλήζεο. Ζ αθώιπηνο ησλ 

19

θνκηηάησλ δξάζηο, ε κε επκελήο πξνο εκάο ζπκπεξηθνξά ηεο ΢εβαζηήο
Κπβεξλήζεσο, κάιινλ δ’ εηπείλ ε ζύγρπζηο ησλ εκεηέξσλ πξνο ηνπο
ζρηζκαηηθνύο, πξνζεκαίλεη ηελ επηθεηκέλελ εμόλησζηλ ηεο Οξζνδνμίαο
εληεύζελ θαη ηελ εγθαηάιεηςηλ ησλ Οξζνδόμσλ Μεηξνπνιηηώλ άλεπ ή ιίαλ
αζζελνύο θαη επαξηζκνηάηνπ πνηκλίνπ. Δθ΄σ θαη εθ θαζήθνληνο
επηθαινύκαη ηελ ζύληνλνλ ηεο Μεηξόο Δθθιεζίαο αληίιεςηλ, εο άλεπ
νκνινγώ όηη αδπλαηνύκελ λα αληηζηώκελ εηο ηνλ επεξρόκελνλ θίλδπλνλ
αζξόνλ».
Ο Μεηξνπνιίηεο Πξεζπώλ θαη Αρξηδώλ Άλζηκνο αληηκεηώπηδε
ζπγρξόλσο πξνο ηελ εζληθηζηηθή δξάζε ησλ βνπιγαξνεμαξρηθώλ θαη ηελ
πξνπαγάλδα ησλ ξνπκνπληδόλησλ, νη νπνίνη ήζειαλ λα πξνζειθύζνπλ
θαη λα ππνηάμνπλ ηνπο Έιιελεο βιαρνθώλνπο. Σνλ Ηαλνπάξην ηνπ 1906
έγξαθε κεηαμύ άιισλ ζηνλ Παηξηάξρε Ησαθείκ Γ΄ θαη ηα
εμήο: «Παλαγηώηαηε Γέζπνηα, κεηά ζπλνρήο θαξδίαο γλσξίδσ ηε Μεηξί
Δθθιεζία ηελ δεηλήλ θαη απέιπηδα ζέζηλ, εηο ελ πεξίθνβνη πεξηήιζνλ θαη
νη αιιαρνύ κελ πξνπάλησλ όκσο νη ελ Κξνπζόβσ Οξζόδνμνη ζπλεπεία ηεο
αθαηαλνκάζηνπ ζξαζπηάηεο ησλ ξνπκαληδόλησλ πνιηηείαο. Οη ηελ
πξνζσλπκίαλ ηνπ Υξηζηηαλνύ θέξνληεο θαη πξνο εμαπάηεζηλ ησλ αξρώλ
Παηξηαξρηθνί απηνθαινύκελνη Ρνπκνύλνη, δηά ησλ εμσιεζηάησλ
κηζζαξληθώλ απηώλ νξγάλσλ αλαθαλδόλ πεξηηξέρνληεο λύθησξ θαη κεζ’
εκέξαο ηαο Οξζνδόμνπο νηθίαο, ζάλαηνλ απεηινύζη θαη ππξ θαηά παληόο
κε ζπκκεξηδνκέλνπ ηα θπιεηηθά απηώλ θξνλήκαηα θαη κε ζπκκνξθνπκέλνπ
πξνο ηαο δηαηαγάο απηώλ ηνπ λα απνδηώμσζη δεινλόηη ηνλ Έιιελα ηεξέα
θαη πξνζιάβσζη Βνπιγαξνλ ηνηνύηνλ ή Ρνπκαλίδνληα. Πεξί ηαο ηξηάθνληα
αξηζκνύληαη αη νπησζί κέρξη ηνύδε απεηινύκελαη νηθνγέλεηαη, αίηηλεο,
βιέπνπζαη έζηηλ όηε εθηεινπκέλαο θαη πξαγκαηνπνηνπκέλαο αηηκσξεηεί ηαο
απεηιάο ησλ ιανθζόξσλ ηνύησλ ηεξάησλ θαη εθβξαζκάησλ ηεο θνηλσλίαο,
δελ ηνικώζηλ εθ θόβνπ θαη ηξόκνπ νπδέ εηο ηελ επηηόπηνλ λα αλελερζώζηλ
αξρήλ. Σσλ Βνπιγάξσλ θαηά γε ην παξόλ ύπνπινλ επηδεηθλπκέλσλ
αδηαθνξίαλ θαη εθεθηηθόηεηα, νη Ρνπκνύλνη ηνπλαληίνλ ππξεησδώο
θαηαγσλίδνληαη όπσο θαηαζηήζσζηλ εθ παληόο ηξόπνπ ειεύζεξνλ ην
ζηάδηνλ ησλ θαηαρζνλίσλ απηώλ ελεξγεηώλ, δη’ ν θαη πξνβαίλνπζηλ εηο
παληνεηδείο παξά ηε ζεβαζηή αξρή θαηαγγειίαο, ζπθνθαληνύληεο θαη
θαηαξξαδηνπξγνύληεο εκεηέξνπο, νπο ζεσξνύζηλ σο καηαηνύληαο θαη
εμνπδεηεξνύληαο ηαο ελεξγείαο απηώλ, θαη νίηηλεο ακέζσο,
ζπιιακβαλόκελνη νδεγνύληαη ελ ζπλνδεία εηο Μνλαζηήξηνλ, ξηπηόκελνη
θαη ζεπόκελνη εηο ηαο θπιαθάο».
Ζ θαηάζηαζε ζηε Μεηξόπνιε Πειαγσλείαο κεηεβιήζε άξδελ θαηά ην
έηνο 1903, όηαλ εμειέγε λένο Μεηξνπνιίηεο ν από Μειελίθνπ Ησαθείκ
Φνξόπνπινο, ν νπνίνο ππήξμε πλεπκαηηθό αλάζηεκα ηνπ Οηθνπκεληθνύ
Παηξηάξρνπ Ησαθείκ Γ΄. Από ηεο πξώηεο ζηηγκήο ν Ησαθείκ ζηνλ
εζξνληζηήξην ιόγν ηνπ έιεγε ζηεληνξεία ηε θσλή: «Οη θόλνη δελ 

20

αξαηνύζη ηα έζλε… ηνπο Έιιελαο δελ πηννύζηλ αη δνινθνληθαί απόπεηξαη,
νπδέ ραιαξνύζη ην αίζζεκα ηεο θηινπαηξίαο αη πηέζεηο θαη αη θπιεηηθαί
ξαδηνπξγίαη…ηνπλαληίνλ παο θόλνο απμάλεη ην καξηπξνιόγηνλ ησλ
ζπγρξόλσλ αγίσλ, ησλ νπαδώλ ηνύησλ ησλ ζενθόξσλ αγίσλ». ΢ε άιιε
κάιηζηα πεξίζηαζε, όηαλ ιεηηνπξγνύζε, θαηά ηελ ώξα ηνπ θεξύγκαηνο
από ηελ Ωξαία Πύιε απεξίθξαζηα έιεγε ζην πνίκληό ηνπ:«Γελ ζαο
ζπκβνπιεύσ νθζαικόλ αληί νθζαικνύ θαη νδόληα αληί νδόληνο. Αιιά
νθζαικνύο αληί νθζαικνύ θαη νδόληαο αληί νδόληνο».
Ο Μεηξνπνιίηεο Ησαθείκ έγηλε ν θόβνο θαη ν ηξόκνο ησλ ζρηζκαηηθώλ
βνπιγαξνεμαξρηθώλ. Πξηλ από ηελ έιεπζε ηνπ Ησαθείκ ζην καξηπξηθό
Μνλαζηήξη, όπσο γξάθεη ν Ίσλ Γξαγνύκεο: «Κξπθά, θξπθά ήξρνληαλ
θάπνηε ρσξηάηεο ζην Διιεληθό Πξνμελείν θαη δεηνύζαλ ζπκβνπιήλ θαη ν
Πξόμελνο έιεγε πάληα «ππνκνλή παηδηά, ην μέξνπλ θάησ ζηελ Διιάδα»,
θαη όηαλ πήγαηλαλ ζηελ Μεηξόπνιε ν Γεζπόηεο ηνπο έιεγε: «ηα έγξαςα
ζην Παηξηαξρείν». ΋ηαλ όκσο εμειέγε Μεηξνπνιίηεο ν Ησαθείκ όια
έιαβαλ άιιε ηξνπή. Από ηνπο ιόγνπο ν Ηεξάξρεο πέξαζε ζηε δξάζε
ελαληίνλ ησλ βνπιγαξνεμαξρηθώλ γηα λα ζώζεη ην πνίκληό ηνπ. Γελ είλαη
ηπραίν όηη πνιιέο θνξέο έζηεζαλ ελέδξα γηα λα ηνλ δνινθνλήζνπλ, αιιά
πνηέ δελ ην επέηπραλ.
Σνλ Μάην ηνπ 1906 ν Ησαθείκ γξάθεη ζε αλαθνξά ηνπ πξνο ηνλ
Παηξηάξρε Ησαθείκ: «Έρσ εηδήζεηο όηη επίθεηηαη ε θαηαζηξνθή πνιιώλ
νξζνδόμσλ ρσξίσλ κνπ… ην θνκηηάηνλ εμαιείςεη πάληα εθ ηνπ
γεσγξαθηθνύ ράξηνπ ηεο επαξρίαο κνπ» θαη ζε άιιε αλαθνξά ηνπ
ππνγξακκίδεη: «Ο νξίδσλ ιίαλ ηεζνισκέλνο» (20 Μαΐνπ 1906).
Ο καρεηήο Ηεξάξρεο θαηαγγέιιεη ηηο έθλνκεο ελέξγεηεο ησλ ζρηζκαηηθώλ
βνπιγαξνεμαξρηθώλ ζηηο νζσκαληθέο αξρέο, νη νπνίεο όκσο αξλνύληαη λα
επέκβνπλ. Οη θαζεξεκέλνη θιεξηθνί ηνπ Παηξηαξρείνπ απνηεινύλ ηνπο
πξώηνπο ηεξείο ησλ Βνπιγάξσλ, νη νπνίνη εηζηζκέλνη ζηελ ακαξηία
πξνηξέπνπλ ηνπο ρξηζηηαλνύο ζηελ αλνκία θαη επί ζξεζθεπηηθνύ θαη
εθθιεζηαζηηθνύ αθόκε πεδίνπ. Αληηδξά ν Ηεξάξρεο θαη
γξάθεη: «Φνβεξόο δησγκόο ελέζθεςε θαηά ησλ ρσξίσλ ηεο επαξρίαο
κνπ… ην βνπιγαξηθόλ θνκηηάηνλ ώκνζε ηελ εμάιεηςηλ ησλ Οξζνδόμσλ ελ
ηε ηαπεηλή παξνηθία κνπ».
΋ηαλ ηνλ Ηνύιην ηνπ 1905 νη Βνύιγαξνη δνινθνλνύλ ηνπο πξνθξίηνπο
θαη όια ηα άλσ ησλ επηά εηώλ παηδηά ηνπ ρσξίνπ Γνβξνκίξ, ν Ησαθείκ
παξά ηηο ζπζηάζεηο ηνπ Βαιή (λνκάξρνπ) όηη θηλδπλεύεη, απνθαζίδεη λα
κεηαβεί ζην ρσξηό γηα λα θιαύζεη θαη ζξελήζεη ηνπο λένπο εζλνκάξηπξεο
θαη αξγόηεξα γξάθεη ζηνλ Παηξηάξρε Ησαθείκ: «Σν ζέακα ήην
ηξνκαθηηθόλ, δηόηη ηα καξηπξηθά ιείςαλα έθεξνλ ηόζαο πιεγάο, όζαο νπάο
έρεη ην θόζθηλνλ». ΢ε θάζε πεξίζηαζε θαηαγγέιιεη ηα αλνζηνπξγήκαηα
ηνπ βνπιγαξηθνύ θνκηηάηνπ ζηνλ Παηξηάξρε γξάθνληαο: «Αλάγθε 

21

ζπληόλνπ ελεξγείαο όπσο έθαζηνλ νξζόδνμνλ ρσξίνλ θπιάηηε ζηξαηόο,
δηόηη ην θνκηηάηνλ εμαιείςεη πάληα εθ ηνπ γεσγξαθηθνύ ράξηνπ ηεο
επαξρίαο κνπ». ΋ηαλ νη Βνύιγαξνη ιεειαηνύζαλ ηνπο νξζνδόμνπο λανύο
θαηαζηξέθνληαο ηα ηεξά άκθηα, ηα ηεξά βηβιία θαη ηα ζθεύε,
παξαθαινύζε ν ίδηνο λα ζηαινύλ από ην Παηξηαξρείν ηεξά
άκθηα: «Έρνκελ αλάγθελ ακθίσλ νπρί πνιπηειώλ». Καη όηαλ νη ηεξόζπινη
βνπιγαξνθνκηηαηδήδεο ππξπνινύλ ηα νξζόδνμα κνλαζηήξηα ελεκεξώλεη
ην Φαλάξη ελάγρσο: «Ππξπνιεζήζνληαη θαη αη ινηπαί νθηώ κνλαί, αη
ζπγθξαηνύζαη ηα πέξημ ρσξία ελ ηε νξζνδόμσ πίζηεη. Σαύηα εηζί ηα ζρέδηα
ηνπ απαηζίνπ βνπιγαξηθνύ Κνκηηάηνπ». ΢ε πξνζσπηθή ηνπ επηζηνιή πξνο
ηνλ ιαηξεπηό ηνπ Παηξηάξρε Ησαθείκ Γ΄ θζάλεη λα αλαθσλήζεη ελ πνιιή
ζιίςεη: «Παλαγηώηαηε, ίιεσο δε γέλνηην ηνηο Οξζνδόμνηο ν Κύξηνο».
Καηά ην έηνο 1907 παξαηεξείηαη έμαξζε ηεο εζληθηζηηθήο καλίαο ησλ
Βνπιγάξσλ Κνκηηαηδήδσλ θαη ν Ηεξάξρεο αλαθέξεη όηη νη ζρηζκαηηθνί
θαίνπλ δσληαλνύο εγνπκέλνπο θαη κνλαρνύο, θαζώο θαη όηη «έζθαδνλ δε
σο πξόβαηα θαη ηνπο βιαρνθώλνπο». Με θξαπγή αγσλίαο ζε αλαθνξά
ηνπ ζηηο 10 Μαΐνπ 1907 έγξαθε: «νύπσ έπαπζελ ε επαξρία κνπ
πξνζθέξνπζα ζύκαηα εηο ηνλ βσκόλ ηεο νξζνδόμνπ πίζηεσο», θαη
αιινύ: «ζώδνη Κύξηνο ηνπο νξζνδόμνπο από ππξόο, καραίξαο θαη
επηδξνκήο αιινθύισλ». Σόζν κεγάιε ππήξμε ε απώιεηα ηνπ νξζνδόμνπ
πνηκλίνπ ώζηε ν Ησαθείκ πςώλεη πόλνπ θξαπγή πξνο ην Φαλάξη: «ελ
ηνζνύησ εμ αίκαηνο πειάγεη πιέεη, Παλαγηώηαηε, ε άλσ Γπηηθή Μαθεδνλία
θαη ηδία ε ηαιαίπσξνο παξνηθία ηεο Πειαγσλείαο, ελ ζώδνη Κύξηνο από
ησλ ειεπζεξσηώλ ηεο Μαθεδνλίαο θαη ησλ ππνζηεξηδόλησλ απηνύο». Ζ
δξάζε ηνπ Ησαθείκ δελ έγηλε αλεθηή από ηνπο Βνπιγάξνπο, νη νπνίνη
ππνζηεξηδόκελνη από ηελ Τςειή Πύιε επέηπραλ ηελ απνκάθξπλζε ηνπ
Ησαθείκ θαηά ην 1906 από ην ηζηνξηθό Μνλαζηήξη, ν νπνίνο έθηνηε
παξέκεηλε ζηελ Κσλζηαληηλνύπνιε κέρξη ην ζάλαηό ηνπ θαηά ην έηνο
1909.
Αλάινγε ππήξμε θαη ε εζληθή δξάζε ησλ Μεηξνπνιηηώλ Μνγιελώλ
Ησαλληθίνπ, ηνπ Βνδελώλ (Δδέζζεο) ΢ηεθάλνπ, ηνπ Θεζζαινλίθεο
Αιεμάλδξνπ, ηνπ Μειελίθνπ Δηξελαίνπ, ηνπ ΢εξξώλ Γξεγνξίνπ, ηνπ
΢ηξσκλίηζεο Γξεγνξίνπ, ηνπ Πέηξαο Αηκηιηαλνύ, ν νπνίνο αξρηθώο
έδξαζε σο βνεζόο επίζθνπνο ηνπ Πειαγσλείαο Ησαθείκ θαη αξγόηεξα σο
Μεηξνπνιίηεο Γξεβελώλ, όπνπ ην έηνο 1911 εκαξηύξεζε θαη απέζαλε σο
εζλνκάξηπο από ηνπο Ρνπκαλίδνληεο θαη ηνπο εθπξνζώπνπο ηνπ
Νενηνπξθηθνύ Κνκηηάηνπ. Σν 1913 εδνινθνλήζε ζην ΢ηδεξνθάζηξν από
ηνπο Βνπιγάξνπο ν εζλνκάξηεο Μειελίθνπ Κσλζηαληίλνο Αζεκηάδεο
θαη ιίγα έηε αξγόηεξα ν εζλνκάξηπο Διεπζεξνππόιεσο Γεξκαλόο
΢αθειιαξίδεο.
΋ηαλ ην ειιεληθό θξάηνο ήηαλ αλύπαξθην γηα λα ζώζεη ηνλ Μαθεδνληθό
Διιεληζκό από ηνπο Βνπιγαξνεμαξρηθνύο, ηνπο ΢έξβνπο θαη ηνπο 

22

Ρνπκάλνπο, σο αζπίδα πξνζηαζίαο πςώζεθε ην Οηθνπκεληθό
Παηξηαξρείν κε ηνπο αθαηάβιεηνπο Μαθεδνλνκάρνπο Μεηξνπνιίηεο ηνπ
γηα λα ζώζεη ηηο εθθιεζηαζηηθέο επαξρίεο ηνπ, πνπ κέρξη θαη ζήκεξα
ππάγνληαη ζε απηό. Γηθαηώζεθε ινηπόλ ν ήξσαο Παύινο Μειάο όηαλ
έιεγε: «Πάληνηε θαηά ηνπο αγώλαο ηνπ Έζλνπο καο πξνΐζηαην ε Δθθιεζία.
Έηζη, ηώξα πξν πάλησλ, ζηελ Μαθεδνλία, όηε θαη’ Απηήο θπξίσο
ζηξέθνληαη αη επηζέζεηο ησλ ερζξώλ, ε Δθθιεζία θαη πάιηλ ζα
πξνζηαηεύζε ηνλ Αγώλα». Μα πξηλ από όια επαιεζεύηεθε ε επηθήδεηνο
ξήζε ηνπ ππέξκαρνπ καθεδνλνκάρνπ, Μεηξνπνιίηνπ Καζηνξηάο
Γεξκαλνύ Καξαβαγγέιε, ν νπνίνο δαθξπζκέλνο εθήξπμε ζηελ θεδεία
ηνπ εζλνκάξηπξνο Μεηξνπνιίηνπ Κνξπηζάο Φσηίνπ, ιέγνληαο: «Γελ
πξέπεη λα απειπηδόκαζηε πνηέ. Υάζακε ηνλ ιαηξεπηό καο, ηνλ πνιύηηκν
πλεπκαηηθό Παηέξα. Αιιά ζηε ζέζε ηνπ ζα ζηείινπλ άιινλ, ην ίδην άμηνλ
θαη θαιόλ. Καη αλ ζθνηώζνπλ θη εθείλνλ, ζα ζηείινπλ άιινλ θαιύηεξν. Κη
ε ζέζε πνηέ δελ ζα ρεξεύζεη. Γηαηί έρνπκε Ηεξάξρεο αθνζησκέλνπο ζην
Γέλνο θαη ζηνλ Αγώλα…». 

23

Ο ΜΑΚΕΔΟΝΟΜΑΥΟ΢ ΠΑΤΛΟ΢ ΜΕΛΑ΢

Ο Τπέξκαρνο ηεο Διεπζεξίαο θαη ησλ Γηθαίσλ ηεο Διιεληθήο Μαθεδνλίαο
Δπέηεηνο Μλεκνζύλεο 110 εηώλ από ηνλ εξσηθό ζάλαηό ηνπ (1904-2014)
Θωάννηρ Ελ. ΢ιδηπάρ
Θεολόγορ – Εκκληζιαζηικόρ Θζηοπικόρ – Νομικόρ
Πεπήθανορ Έλληναρ, ένηιμορ αξιωμαηικόρ και γνήζιορ παηπιώηηρ
Ο πνιύο πεξί ηε Γεκνζηνγξαθία θαη ηελ ηζηνξία ηεο Μαθεδνλίαο
Νηθόιανο Μέξηδνο, γόλνο ηεο ειιελνκαθεδνληθήο Νέβεζθαο (Νπκθαίνλ)
ζε εκπλεπζκέλε νκηιία ηνπ γηα ην επεηεηαθό γεγνλόο ηεο ζπκπιεξώζεσο
100 εηώλ από ηνλ εξσηθό ζάλαην ηνπ Μαθεδνλνκάρνπ, ηνπ Παιηθαξηνύ
ηεο Μαθεδνλίαο Παύινπ Μειά (+1904), έγξαθε: «Σν ηεξόλ ζθάγηνλ ηεο
Διεπζεξίαο, ν ακλόο ηεο Μαθεδνλίαο, είρε πηα πξνεηνηκαζηεί γηα ηε
κεγάιε ζπζία, όπσο θαη ζηελ αξραία ηξαγσδία. Ζ ζπζία ηνπ γέκηζε ηα
παληά, ην εζληθό ζθάθνο απέπιεπζε, ε ηζηνξία θηλήζεθε κπξνζηά. Από
ηόηε, επί εθαηό ρξόληα, όια ηα ρξόληα, εκείο νη Μαθεδόλεο αθξίηεο
θηλνύκε θαη ηειεηώλνπκε θάζε ραξά κε ην κνηξνιόη θαη ην δνμνιόη ηνπ
Παύινπ καο: «΢αλ ηέηνηα ώξα ζην βνπλό ν Παύινο ιαβσκέλνο…».
Ο Μαθεδνλνκάρνο Παύινο Μειάο ππήξμε όλησο ην «ηεξόλ ζθάγηνλ» θαη
κάιηζηα ν «εζειόζπηνο ακλόο ηεο Μαθεδνλίαο», ν νπνίνο θηλνύκελνο θαη
σζνύκελνο εμ ελόο άδνινπ θαη γλήζηνπ «παηξησηηθνύ θηινκαθεδνληθνύ
έξσηνο» απαξλήζεθε ηα ηνπ θιεηλνύ άζηεσο ησλ Αζελώλ εγθόζκηα θαη
ηεξπόςπρα, θαη σο πξσηνκάξηπξαο, πξσηνκάρνο θαη ππέξκαρνο ηεο
επγελνύο θαη κεγαιόθξνλνο ηδέαο θαη ησλ πςειώλ νξακαηηζκώλ ηνπ γηα
ηελ απειεπζέξσζε ηεο επινγεκέλεο καθεδνληθήο γεο, ηεο γεο ηνπ
αξρηζηξαηειάηνπ Μεγάινπ Αιεμάλδξνπ, πέηαμε σο αεηόο πεξήθαλνο 

24

από ην ιεγόκελνλ ηόηε «εζληθόλ θέληξνλ» ησλ Αζελώλ θαη θαηέθζαζε
σο θεξέιπηο Έιιελαο αμησκαηηθόο θαη «αληάξηεο» ζηα αγέξσρα βνπλά
ηεο ησλ Διιήλσλ Μαθεδόλσλ ρώξαο γηα λα πνηίζεη κε ην αίκα ηνπ ην
δέλδξν ηεο ειεπζεξίαο θαη ηνπ ππέξ ηεο Μαθεδνλίαο αγώλνο, όπνπ
ζπζηάζηεθε σο «εζειόζπηνο ακλόο» θαη «εζειόζπηνλ ζύκα», γελόκελνο
ζηελ ηζηνξηθή εζληθή ζπλείδεζε ηνπ ιανύ, ήξσαο θαη ζξύινο κε ηνλ
«ακάξαληνλ ζηέθαλνλ ηεο δόμεο» γηα ηνπο επηγελνκέλνπο ζην δηάβα ησλ
εηώλ.
Ο Παύινο Μειάο νπδέπνηε ζπκβηβάζηεθε κε ηελ ηδέα ηεο αλνδηθήο
ζηξαηησηηθήο θαξηέξαο θαη ησλ θνηλσληθώλ δεκνζίσλ ζρέζεσλ ησλ
ζαινληώλ ηεο Αζηηθήο ειηηίζηηθεο Αζήλαο, αιιά «αθνπζίσο θαη
εζεινπζίσο», «ειεπζέξσο θαη αγνγγύζησο», επέιεμε όλησο σο
«εζειόζπηνο ακλόο» θαη «εζειόζπηνλ ζύκα» ηε δσή ηνπ
Μαθεδνλνκάρνπ, ε νπνία ηνλ νδήγεζε ζηνλ «ελ ηηκή ζάλαηνλ» ππέξ
πίζηεσο θαη παηξίδνο, ππέξ βσκώλ θαη εζηηώλ. Ράπηζε «ξαπίζκαηη
ερεξώ» ην ιεγόκελν «εζληθόλ θέληξνλ» ηνπ εζσζηξεθνύο θαη ηδηόηππνπ
ειιαδηθνύ επαξρησηηζκνύ, πνπ αλεγλώξηδε κπσπηθώο σο «ειιεληθό»
κόλνλ ν,ηηδήπνηε ήηαλ «εγθισβηζκέλν δεινηύπσο» εληόο ησλ εδαθηθώλ
νξίσλ ηεο ειιεληθήο επηθξαηείαο θαη επνκέλσο ε δεηλώο δνθηκαδόκελε
θαη απνδεθαηηδόκελε Μαθεδνλία από ηελ έλνπιε βία ησλ εζληθηζηώλ
ζρηζκαηηθώλ βνπιγαξνεμαξρηθώλ, ησλ ΢έξβσλ θαη ησλ Ρνπκάλσλ
«έθεηην καθξάλ».
Ζ ζεία πξόλνηα όκσο αλέδεημε ηνλ «έλαλ» ελ κέζσ πνιιώλ εζληθό
θήξπθα θαη έλζαξθν εζλεγέξηε εθ ηεο βαξέσο «θαζεύδνπζαο
πξσηεπνύζεο», ηνλ «ππέξκαρν δεισηή θαη εξαζηή» ηεο ειεπζεξίαο θαη
ησλ δηθαίσλ ηεο Διιεληθήο Μαθεδνλίαο, ηνλ Παύιν Μειά, ν νπνίνο σο
άιινο «Απόζηνινο ησλ Δζλώλ Παύινο» αλαπηέξσζε ην εζηθό θξόλεκα
ησλ «Παηξηαξρηθώλ Μαθεδόλσλ», γελόκελνο «ηύπνο θαη ππνγξακκόο»,
αμηνκίκεηνο θαη αμηνζαύκαζηνο. Γξάθεη δε ελ πξνθεηκέλσ ν
Οηθνπκεληθόο Παηξηάξρεο θ. Βαξζνινκαίνο: «…ζπλέδξακνλ θαη
θηινγελείο άλδξεο εθ ηεο ειεπζέξαο παηξίδνο, ελ εζεινληηθή απηνζπζία
πνξεπζέληεο θαη δξαζηεξηνπνηεζέληεο εηο ηαο θηλδπλεπνύζαο πεξηνράο,
ζέληεο ηελ δσήλ απηώλ ελ δηαξθεί θηλδύλσ ππέξ ησλ νκαηκόλσλ θαη
νκνπίζησλ αδειθώλ».
Μεηαμύ ησλ γελλαίσλ ηνύησλ κνξθώλ πξσηεύνπζαλ ζέζηλ θαηέρεη ν
εξσηθόο θαη επγελέζηαηνο αμησκαηηθόο Παύινο Μειάο, αλήξ πιήξεο
πίζηεσο θαη αγάπεο πξνο ηνλ Υξηζηόλ θαη ηελ Παηξίδα, όζηηο
αξλεζάκελνο πάζαλ θνζκηθήλ επεκεξίαλ θαη νηθνγελεηαθή ζαιπσξήλ,
εζπζηάζζε… αγσληδόκελνο ελ Μαθεδνλία ππέξ βσκώλ θαη εζηηώλ,
γελόκελνο θαη παξακείλαο νύησ ζξύινο εηο ηαο ζπλεηδήζεηο θαη ηα
ζηόκαηα ησλ ζπλειιήλσλ, κεγάισο εληππσζηαζζέλησλ εθ ηεο εξστθήο
απηνύ ζπζίαο». 

25

Ο γπλαηθάδειθνο ηνπ Παύινπ Μειά, ν ιόγηνο θαη εκθηιόζνθνο Ίσλ
Γξαγνύκεο θαθίδνληαο ηνλ εαπηό ηνπ γηα ξαζπκία ή αδξάλεηα έγξαθε
ζην πξνζσπηθό ηνπ Ζκεξνιόγην: «Ίζσο δελ έρσ αξθεηή πίζηε ζηελ ηδέα
ηεο παηξίδαο γηα λα θάκσ ό,ηη έθακε ν Παύινο». Καηαδεηθλύεηαη ινηπόλ
όηη ε αθιόλεηε θαη ακεηάζεηε πίζηε πνπ έηξεθε ν Παύινο Μειάο ζην
«ηακείνλ ηεο ςπρήο» ηνπ γηα ηελ ηδέα ηεο Παηξίδνο, ππήξμε ε θηλεηήξηνο
δύλακε, θαίηνη κε θαηαγόκελνο εθ Μαθεδνλίαο, λα απαξλεζεί «πάζαλ
ηελ βηνηηθήλ κέξηκλαλ» απηνύ θαη λα απηνζπζηαζζεί γηα ηε ιαηξεπηή ηνπ
Μαθεδνλία. Δμάιινπ, ν ίδηνο σο πεξήθαλνο Έιιελαο, σο έληηκνο
αμησκαηηθόο θαη θπξίσο σο γλήζηνο παηξηώηεο, επεηδή δελ κπνξνύζε λα
ππνθέξεη ελδνκύρσο θαη ζπλεηδεζηαθώο ηελ επνλείδηζηε γηα ηελ Διιάδα
ήηηα ηνπ απνηπρεκέλνπ ειιελνηνπξθηθνύ πνιέκνπ ηνπ 1897, είρε
ζηξέςεη όιε ηε κέξηκλα θαη ηελ ελαγώληα ζθέςε ηνπ ζηε ζσηεξία ηεο
Μαθεδνλίαο θαη ζηελ πξνο ηνύην αθύπληζε ησλ Διιήλσλ Μαθεδόλσλ
θαη ηνπ βαξέσο θαζεύδνληνο «εζληθνύ θέληξνπ» πνπ παξαθνινπζνύζε εθ
ηνπ καθξόζελ ηα γελόκελα ζε βάξνο ηνπ αθξαηθλνύο καθεδνληθνύ
ειιεληζκνύ.
Ο μακεδονικόρ θπύλορ «Μίκηρ Ζέζαρ»
Γηαηί όκσο ν ιαόο ηεο Μαθεδνλίαο εμύκλεζε ηόζν πνιύ ηνλ
Μαθεδνλνκάρν Παύιν Μειά; Μήπσο ήηαλ ν κόλνο γελλαηόθξσλ
Μαθεδνλνκάρνο πνπ έπαηδε «θνξώλα-γξάκκαηα» ηε δσή ηνπ θαη
αληηκεηώπηζε «ζηα καξκαξέληα αιώληα» ηνλ ζάλαην; Φπζηθά, ηα
παξαπάλσ εξσηήκαηα είλαη ξεηνξηθά θαη όπσο εύζηνρα γξάθεη ν
ηζηνξηθόο Κσλζηαληίλνο Γνύθιηαο: «Ο Μειάο δελ είλαη ν πξώηνο από
ηνπο λένπο αξκαηνινύο, νύηε ν πξώηνο κάξηπξαο ηνπ αγώλα. Δίλαη ν
Κώηηαο, ν Καπεηάλ Λνπθάο, Βαγγέιεο, ν Μαξγαξίηεο θαη δεθάδεο
αλώλπκνη. Μα απηνί είδαλ ηε θνβέξα. Σελ έλησζαλ σο ην κεδνύιη ηεο
ςπρήο ηνπο θαη ζέιεζαλ λα δήζνπλ ιεύηεξα. Δίραλ ηαπηίζεη ηε δσή ηνπο
κε ην βνπλό θαη ην ληνπθέθη. Ο Μειάο δελ δνύζε ηελ θαηαπίεζε, ηε
θνβέξα θαη ήηαλ ειεύζεξνο. Ήηαλ όκσο; Ή ηε ζπλείδεζή ηνπ ηελ
θαηαπίεδε κπζηηθά –άξα θνβεξόηεξα– ν θαεκόο ηνπ καθξηλνύ αδειθνύ;
Ο ιαόο ηνλ αλέβαζε θαη ηνλ έζεζε ζηελ θνξπθή ηεο ηδενινγίαο ηνπ
αγώλα. Ο ζξύινο δελ έρεη κόλν ηε γνεηεία ηεο δηήγεζεο, αιιά είλαη θαη
αλεμάληιεηε πεγή δύλακεο γη’ απηνύο πνπ έκεηλαλ, αιιά θαη γη’ απηνύο
πνπ έξρνληαη λα ζεθώζνπλ ην όπιν ηεο ιεπηεξηάο ή αλ ζέιεηε ηεο
εθδίθεζεο. Ο ιαόο ηνλ ηξαγνύδεζε θαη ηνλ αμηνιόγεζε ζσζηά. Σνλ
έθαλε αληξεησκέλν…».
Γελ είλαη επίζεο ηπραίν ην γεγνλόο όηη ν Παύινο Μειάο ππήξμε ν
πξώηνο Έιιελαο αμησκαηηθόο πνπ πέξαζε ζηελ νζσκαλνθξαηνύκελε
Μαθεδνλία, ε νπνία ππήξμε ην «κήινλ ηεο έξηδνο» πνιιώλ κλεζηήξσλ,
ήηνη Βνπιγάξσλ, ΢έξβσλ θαη Ρνπκάλσλ, θαη ζπζηάζηεθε σο ππέξκαρνο
αληάξηεο ππέξ ησλ «καθεδνληθώλ βσκώλ θαη εζηηώλ». Καη κόλνλ απηό 

26

ην γεγνλόο ήηαλ αξθεηό λα γίλεη ν Παύινο Μειάο έλα «πξόζσπνζύκβνιν» ηεο Μαθεδνλίαο θαη ελ γέλεη ηνπ Διιεληζκνύ. Ο Μειάο
«…μεηηλάρηεθε από ηελ θαινπέξαζε θαη ηε δεζηαζηά θαη ήξζε ζηε
Μαθεδνλία γηα λα βξεη ηε κνίξα ηνπ. Ο Μειάο δελ ήμεξε ηνλ πόιεκν.
Απ’ όπνπ πεξλνύζε, πεξλνύζε θαλεξά θαη ρακνγεινύζε… ΋κσο ίζσο
απηό ην θαλεξό ηνπ πέξαζκα καδί κε ην γιπθό ρακόγειν θαη ηε
ζπγρώξεζε, έθεξε ηελ αλάζηαζε ζηηο θαξδηέο ησλ Μαθεδόλσλ. Έηζη ν
Παύινο Μειάο έγηλε ν καθεδνληθόο ζξύινο Μίθεο Εέδαο… Ίζσο ν
Μαθεδόλαο έζθπςε βαζηά ζην αληάξηηθν ηνπ Μίθε Εέδα θαη είδε ζε
απηόλ ηελ έκπξαθηε θαη απεξίθξαζηε αγάπε ηεο κάλαο γηα ην κεγάιν
παηδί ηεο. Σν θαλέξσκα απηήο ηεο αγάπεο πεξίκελε ρξόληα θαη ζαλ δελ
έβιεπε, έπεθηε ζ’ έλα καθξόζπξην θαη αιύηξσην θιάκα…».
΋ηαλ ηνλ Φεβξνπάξην ηνπ 1904 ν Παύινο Μειάο πάηεζε ην
αηκαηόβξερην θαη επινγεκέλν ρώκα ηεο καθεδνληθήο γεο ήηαλ σζάλ λα
εδέρζε ην «αόξαηνλ ζθξάγηζκα» ηεο ζείαο πξόλνηαο λα αγσληζζεί θαη λα
ζπζηαζζεί ρύλνληαο ην ειιεληθό αίκα ηνπ σο «άμηνλ ηέθλνλ ηεο παηξώαο
ειιεληθήο γεο ησλ Μαθεδόλσλ» όπνπ ε ηζηνξία γξάθεηαη κόλν κε ην
«αίκα αγίσλ, καξηύξσλ θαη εξώσλ».
Αλεθιάιεηε ππήξμε ε ραξά ηνπ Παπα-΢ηαύξνπ Σζάκε από ην Πηζνδέξη
όηαλ είδαλ ηα κάηηα ηνπ ηνλ Παύιν Μειά ηνλ νπνίν νη θιεξηθνί
ππνδέρνληαλ σο «Μεζζίαλ ηεο Μαθεδνλίαο». ΋ηαλ ν Μειάο κε ηνπο
ζπληξόθνπο ηνπ έθζαζαλ ζην ρσξηό Καξπέο (΋ξλνβηθ) θαη ηνπο
ππεδέρζε ν Παπα-΢ηέθαλνο, είπε ρακειόθσλα ζηνλ Μειά: «΢ε μέξσ. Ο
Παπα-Σζάκεο κνπ είπε πσο ζαλ έξζεη απηόο, ηόηε ζα γίλνπλ κεγάια
πξάγκαηα… ν Θεόο λα ζε βνεζήζεη παηδί κνπ». Κη ν Παύινο Μειάο
αλαθέξεη ζπγθινληζκέλνο ζε κηα επηζηνιή: «Ήηαλ ηόζε ε ραξά ηνπ δηα
ηελ αλαθάιπςηλ ηνπ ζσηήξνο ηεο Μαθεδνλίαο ώζηε ιππόκνπλ λα ηνλ
δηαςεύζσ». Πνηέ δελ ήζειε λα δηαςεύζεη ηνπο καθεδόλεο αγσληζηέο
ζπλαηζζαλόκελνο βαξπηάηε ηελ επζύλε ζηνπο ώκνπο ηνπ, όπσο όηαλ
εμέζεηε ζηνπο ζπλεξγάηεο-κέιε ηεο «Ακύλεο ηεο Κνδάλεο» ηνπο ζηόρνπο
ηεο παξνπζίαο ηνπ ζηε Μαθεδνλία, γξάθνληαο έπεηηα ζε κηα επηζηνιή
ηνπ: «Έβαια εηο ηελ νκηιίαλ κνπ όιελ ηελ πεηζηηθόηεηα, όινλ ηνλ
ελζνπζηαζκόλ θαη ηελ θιόγα ηεο ςπρήο κνπ. Καη εθείλνη πνπ ήηαλ
πξνζπκόηεξνη θαη από εκέ λα εξγαζζνύλ αιιά δελ εγλώξηδαλ ην πώο,
ελζνπζηάζηεθαλ αιιά δελ δήηεζαλ ηελ γλώκε κνπ». Καη αιινύ
ελαγσλίσο γξάθεη: «Πξέπεη λα ηνπο νκηιήζσ, λα ηνπο εκπλεύζσ
ελζνπζηαζκόλ, παηξησηηζκόλ, ζάξξνο θαη πεπνίζεζηλ. Θεέ κνπ βνήζεζέ
κε. Με κε εγθαηαιείπεηο. Δίκαη κόλνο, ρσξίο βνήζεηα νπδακόζελ, ρσξίο
εηδήζεηο, ρσξίο ζπλελλνήζεηο…».
Ο Παύινο Μειάο ζηηο 14 Απγνύζηνπ 1904 νξίδεηαη από ην Μαθεδνληθό
Κνκηηάην ηεο Αζήλαο σο γεληθόο Αξρεγόο ησλ ζσκάησλ ζηελ πεξηνρή
Μνλαζηεξίνπ-Καζηνξηάο θαη ιίγεο κέξεο αξγόηεξα θαζώο μεθηλνύζε λα 

27

κεηαβεί ζηε Μαθεδνλία, έγξαθε από ηε Λάξηζα, ηελ 21ε Απγνύζηνπ
1904, ζηε ζύδπγν ηνπ Ναηαιία: «Αλαιακβάλσ απηόλ ηνλ αγώλα κε όιελ
κνπ ηελ ςπρήλ θαη κε ηελ ηδέαλ όηη είκαη ππνρξεσκέλνο λα ηνλ αλαιάβσ.
Δίρα θαη εγώ ηελ αθξάδαληνλ πεπνίζεζηλ όηη δπλάκεζα λα εξγαζζώκελ
ελ Μαθεδνλία θαη λα ζώζσκελ πνιιά πξάγκαηα. Έρσλ δε ηελ
πεπνίζεζηλ ηαύηελ, έρσ θαη ππέξηαηνλ θαζήθνλ λα ζπζηάζσ ην παλ όπσο
πείζσ θαη θπβέξλεζηλ θαη θνηλήλ γλώκελ πεξί ηνύηνπ».
Ο Μεηξνπνιίηεο Καζηνξηάο ΢εξαθείκ, δηάδνρνο ηνπ κεγίζηνπ εθείλνπ
Μαθεδνλνκάρνπ Μεηξνπνιίηνπ Καζηνξηάο Γεξκαλνύ Καξαβαγγέιε, κε
έκθαζε ππνγξακκίδεη όηη ραξαθηεξηζηηθό γλώξηζκα ηνπ Παύινπ Μειά
ήηαλ ε άδνιε αγάπε ηνπ γηα ηνλ άλζξσπν θαη πξνο ηνύην κλεκνλεύεη ηε
ζρεηηθή επηζηνιή, ηελ νπνία απέζηεηιε ζηε γπλαίθα ηνπ Ναηαιία,
γξάθνληαο κεηαμύ άιισλ: «Αδειθνί, εκείο πνπ ήιζνκελ από ηαο Αζήλαο
δηα λα ζαο βνεζήζσκελ, εθέξακε καδί καο κόλνλ αγάπε, παηξησηηζκόλ
θαη παιιεθαξηά… ζα ζαο βνεζήζσκελ λα ππεξαζπηζζήηε θαηά ησλ
αηηκηώλ ησλ Βνπιγάξσλ θαη, αλ είλαη αλάγθε, θαη θαηά ησλ αηηκηώλ ησλ
Σνύξθσλ. Ζκείο δελ ζα ζαο βηάζσκελ λα καο αθνινπζήζεηε, όπσο ζαο
έθακαλ νη Βνύιγαξνη. Απηνί… ην θαινθαίξη δηα ηεο βίαο ζαο εζήθσζαλ
κόλνλ θαη κόλνλ δηα λα δείμνπλ εηο ηελ Δπξώπελ όηη ε Μαθεδνλία είλαη
βνπιγαξηθή θαη νιόθιεξνο επαλεζηάηεζε θαη… άθεζαλ ηνπο Σνύξθνπο
θαη έθαςαλ ηα ρσξηά ζαο. Δκείο όπια ζα δώζσκελ δσξεάλ εηο όζνπο καο
δεηήζνπλ. Αιιά θαη εθείλνπο πνπ δελ ζα καο δεηήζνπλ, ζα ηνπο
αγαπώκελ θαη ζα ηνπο πξνζηαηεύσκελ… ζα πνιεκνύκε ζηήζνο κε
ζηήζνο θαη πξώηα ζα πέθησκελ εκείο θαη έπεηηα ζεηο».
Η αγάπη ππορ ηη Μηηέπα Οπθόδοξη Εκκληζία

Έλα αθόκε ραξαθηεξηζηηθό γλώξηζκα ηεο πξνζσπηθόηεηνο ηνπ
«Παιηθαξηνύ ηεο Μαθεδνλίαο» Παύινπ Μειά, όπσο γξάθεη ν
Μεηξνπνιίηεο Καζηνξηάο ΢εξαθείκ, ήηαλ ε αγάπε ηνπ πξνο ηε Μεηέξα
Οξζόδνμε Δθθιεζία θαη πξνο ην ζεαλδξηθό πξόζσπν ηνπ Ηεζνύ
Υξηζηνύ. Σν «ηξίπηπρν» πνπ απνδίδεη αςεπδώο ηελ πλεπκαηηθή 

28

ππόζηαζε ηνπ ήξσνο θαη κάξηπξνο Αλδξόο ήηαλ: 1) Αγάπε ζηελ
Δθθιεζία, 2) ΢εβαζκόο ζηνπο Πνηκέλεο ηεο Δθθιεζίαο, 3) ΢πκκεηνρή
ζηε κπζηεξηαθή δσή ηεο Δθθιεζίαο.
Ζ βαζύηαηε εκπηζηνζύλε ηνπ Παύινπ Μειά ζηνλ εζλαξρηθό ξόιν ηεο
Μεηξόο
Αγίαο
Μεγάιεο
ηνπ
Υξηζηνύ
Δθθιεζίαο
ηεο
Κσλζηαληηλνππόιεσο, ήηνη ηνπ Οηθνπκεληθνύ Παηξηαξρείνπ, γηα ηελ
αίζηα έθβαζε ηνπ Μαθεδνληθνύ Αγώλνο απνηππώλεηαη παξαζηαηηθά
ζηνπο παξαθάησ ηζηνξηθνύο ιόγνπο ηνπ: «Δπεηδή πάληνηε, θαηά ηνπο
αγώλεο ηνπ Έζλνπο καο, πξνΐζηαην ε Δθθιεζία, έηζη θαη ηώξα πξν
πάλησλ, όηε θαη’ απηήο θπξίσο ζηξέθνληαη αη επηζέζεηο ησλ ερζξώλ καο,
πξέπεη θαη πάιηλ ε Δθθιεζία λα πξνζηαηεύζε ηνλ Αγώλα, δηα ηελ
ζπλελλόεζηλ ησλ θνηλνηήησλ πξνο αιιήιαο θαη αιιεινβνήζεηαλ».
΢ηηο 24 Απγνύζηνπ 1904 ν Παύινο Μειάο καδί κε ηνπο άλδξεο ηνπ
επηζθέθζεθαλ ηελ Ηεξά Μνλή Μεξίηζαο, όπνπ δήηεζε από ηνλ Ζγνύκελν
ηεο Μνλήο λα ηνπο κεηαιάβεη. ΢ε ζρεηηθή επηζηνιή ηνπ γξάθεη ηα όζα
βίσζε ζηα ελδόκπρα ηεο ππάξμεώο ηνπ, κε ηα εμήο ζπγθηλεηηθά θαη
θαξδηόβγαιηα ιόγηα: «Δπήγακε εηο ηελ Δθθιεζίαλ ηεο Μνλήο. Δίλαη
παιαηνηάηε, βπδαληηλή. Οη ηνίρνη θαηάκαπξνη ζρεδόλ, ζθεπαζκέλνη κε
εηθόλαο Αγίσλ. Αθνύζακελ ηνλ εζπεξηλόλ πξώηα θαη θαηόπηλ καο
κεηέιαβελ ν γέξσλ ρσξηθόο, ηεξεύο ηεο Μνλήο. Οπδέπνηε κε ηόζελ
θαηάλπμηλ κεηέιαβα. Ο λνπο κνπ δηαξθώο εζηξέθεην πξνο Δθείλνλ, ν
νπνίνο ράξηλ εκώλ θαη ηεο ζείαο ζξεζθείαο Σνπ ππέζηε ην καξηύξηνλ. Σν
κέγεζνο ηεο Θπζίαο Σνπ, ην κέγεζνο ηεο Απνζηνιήο Σνπ, κ’ έθαλαλ λα
αηζζάλσκαη πόζν κηθξνί θαη πόζνλ καθξάλ Απηνύ επξηζθόκεζα, αιιά
ζπγρξόλσο θαη κε ελεζάξξπλαλ. Πάληνηε ηνλ ειάηξεπζα δηα ηελ
ζξεζθείαλ ηνπ θαη ηνλ εζαύκαζα δηα ηελ ζπζίαλ ηνπ. Διπίδσ λα καο
βνεζήζεη. Αηζζάλνκαη ηώξα ηζρπξόο, γελλαίνο θαη θαιύηεξνο. Έηνηκνο
λα θάλσ ηα πάληα».
΋ηαλ ηειείσζε ην ηεξό πξνζθύλεκα ζην Μνλαζηήξη θαη άξρηζε ε
εξστθή θαη καξηπξηθή πνξεία ηνπ, ν ίδηνο έγξαςε: «Δθάκακελ ηνλ
ζηαπξόλ καο θαη μεθηλήζακελ…». Δίρε βαζύηαηε ηελ πεπνίζεζε όηη ε
απνζηνιή όισλ ήηαλ ηεξή θαη γη’ απηό πάληνηε ζπκβνύιεπε ηνπο
ζπληξόθνπο ηνπ λα ηεξνύλ επιαβηθά ηα παξαγγέικαηα ηεο ζξεζθείαο θαη
λα κε βιαζθεκνύλ. Γξάθεη κάιηζηα ζε επηζηνιή ηνπ: «Βάζηλ ηνπ
πνιέκνπ, ηνλ νπνίνλ αλαιάβακελ ζα έρσκελ ηελ ζξεζθείαλ. Γηόηη
ελαληίνλ απηήο πξν πάλησλ επηηίζεληαη νη Βνύιγαξνη».
Η θςζία ηος Παύλος Μελά ωρ έμπνεςζη για ηον Αγώνα
Ο εζειόζπηνο Ακλόο ηεο Μαθεδνλίαο, ην ηεξόλ ζθάγηνλ, ν Παύινο
Μειάο, ηελ 13ε Οθησβξίνπ 1904 βξίζθεηαη καδί κε ηνπο άλδξεο ηνπ ζηε
΢ηάηηζηα, όηαλ μαθληθά δέρνληαη ππξά από νζσκαληθό έλνπιν
απόζπαζκα πνπ ηνπο είρε εληνπίζεη. Μηα ζθαίξα ηνλ πήξε ζηε κέζε. 

29

Αθνύ έπεζε θάησ, έβγαιε ην ζηαπξό ηνπ θαη ηνλ παξέδσζε ζηνλ πηζηό
θαη αρώξηζην ζύληξνθό ηνπ Πύξδα, ιέγνληαο: «Σνλ ζηαπξό λα ηνλ
δώζεηο ζηε γπλαίθα κνπ θαη ην ηνπθέθη κνπ, όπσο ζνπ είπα, ηνπ Μίθε
θαη λα ηνπο πεηο όηη ην θαζήθνλ κνπ έθακα», θαη ζε ιίγν άθεζε ηελ ςπρή
ηνπ ζηα ρέξηα ηνπ πιάζηνπ θαη δεκηνπξγνύ Θενύ.
Γηα λα κελ αλαγλσξηζηεί ν λεθξόο από ηνπο Οζσκαλνύο, νη νπνίνη δελ
γλώξηδαλ πνηνο αθξηβώο ήηαλ ν άλδξαο πνπ είραλ ζθνηώζεη, νη
ζύληξνθνη ηνπ Μειά απέθνςαλ ηελ θεθαιή ηνπ, ηελ νπνία κε ζξήλνπο
θαη νηκσγέο ν Παπα-΢ηαύξνο Σζάκεο εθήδεπζε θάησ από ηελ Αγία
Σξάπεδα ηεο Δθθιεζίαο ηεο Αγίαο Παξαζθεπήο ζην Πηζνδέξη. Σν δε
λεθξό ζώκα κεηεθέξζε ζηελ Καζηνξηά, όπνπ ν αηξόκεηνο θαη
γελλαηόθξσλ Μεηξνπνιίηεο Γεξκαλόο ζρεδόλ απεηιώληαο ηνλ Οζσκαλό
Κατκαθάκε παξέιαβε απαξεγόξεηνο ηνλ ιαηξεκέλν ηνπ Παύιν Μειά
θαη κε ζξήλνπο ελαπέζεζε ην ιείςαλν ζην κηθξό βπδαληηλό παξεθθιήζην
ησλ Πακκέγηζησλ Σαμηαξρώλ, όπνπ αλεθώλεζε. «Ο Παύινο Μειάο δελ
πέζαλε. Σώξα αξρίδεη ε πξαγκαηηθή ηνπ δσή. Ζ ζπζία ηνπ ζα εκπλεύζεη
όινπο, κηθξνύο θαη κεγάινπο. Ο Αγώλαο ζα θνπληώζεη σο ηελ επηηπρία».
Ο ίδηνο ν Μεηξνπνιίηεο Γεξκαλόο πεξηγξάθνληαο ηα ηεο θεδεύζεσο
ηνπ ζώκαηνο ηνπ Παύινπ Μειά έγξαθε ζηελ κε εκεξνκελία 26
Ννεκβξίνπ 1904 επηζηνιή ηνπ πξνο ηνλ Ίσλα Γξαγνύκε, γπλαηθάδειθν
ηνπ Μειά, ηα εμήο:
«Φίιηαηε αδειθέ,
Μαζώλ όηη εθηάζαηε εηο Αζήλαο, ελ ζπγθηλήζεη ςπρήο θαη θξηθηή
δνθηκαζία ηεζιηκκέλεο θαξδίαο, ππνβάιισ ηε Τκεηέξα Αγάπε ζεξκά
ζπιιππεηήξηα επί ηε εζληθή απσιεία ηνπ ελδόμνπ ήξσνο, ελζνπζησδώο
παηξηώηνπ, πνιπθιαύζηνπ αδειθνύ κνπ, πνιπηίκνπ γακβξνύ ζνπ θαη
πξσηνκάξηπξνο ηεο εζληθήο εκώλ παιηγγελεζίαο. Δγώ ηνλ εζξήλεζα θαη
ηνλ ζξελώ εηζέηη απαξεγόξεηνο. Φαληάδνκαη δε καθξόζελ νπνία
θαηαηγίο θξηθώδεο ελέζθεςελ εηο ηνλ δεδνμαζκέλνλ νίθνλ ζαο θαη πνίαλ
πιεγήλ θαηήλεγθελ εηο ηελ ηξπθεξάλ ζνπ θαξδίαλ θαη λα παξεγνξήζε
ρήξαλ θαη νξθαλά ελ ηε θξηθώδεη δνθηκαζία».
Σα ρξέε ησλ ζπγγελώλ ηνπ αεηκλήζηνπ εζλνκάξηπξνο είρνλ ην αηύρεκα
λα εθηειέζσ εγώ. Σε 23ε ηνπ απαηζίνπ κελόο κεηέθεξελ επί θξαβάηνπ
εηο ηελ πόιηλ εκώλ ν ζηξαηόο ην ηεξόλ ζώκα ηνπ πνιπθιαύζηνπ καο
εζλνκάξηπξνο. Δίλαη αδύλαηνλ λα πεξηγξάςσ εληαύζα ηελ άιεζηνλ θαη
δνθώδε εθείλελ ςπρνινγηθήλ ζηηγκήλ. Μηθξνύ δεηλ έπηπηνλ ιηπόζπκνο
ελ ησ Γηνηθεηεξίσ θαη νη θξνπλνί ησλ δαθξύσλ κνπ πξνύδνζαλ εηο ηνπο
πέξημ ηελ αλεκνδάιελ ηεο θινληζζείζεο ςπρήο κνπ. ΢πλειζώλ εθ ηεο
απνηόκνπ ζθνηνδηληάζεσο εδήηεζα λα εληαθηάζσ ην ηεξόλ ιείςαλνλ ηνπ
αεηκλήζηνπ καο κάξηπξνο. 

30

Πεξί ηελ δύζηλ ηνπ ειίνπ παξεδόζε κνη ππό ησλ Αξρώλ, αιιά ην κελ
έλεθα ηεο παξειζνύζεο ώξαο, ην δε ζέισλ λα θεξδίζσ θαηξόλ πξνο
πξνεηνηκαζίαλ αλάινγνλ ηνπ κεγάινπ αλδξόο, θαηέζεζα ηνλ ζεπηόλ
λεθξόλ εληόο κηθξάο βπδαληηλήο εθθιεζίαο θείκελεο απέλαληη ηεο
Μεηξνπόιεσο, δη’ όιεο δε ηεο λπθηόο άγξππλνο δηακείλαο ελ ησ νίθσ
θίινπ επηζηεζίνπ ιαβόληνο κε παξ’ εαπηώ όπσο κε παξεγνξήζε,
εηνίκαζα λένλ λεθξηθόλ θξάβαηνλ κε επηζηέγαζκα θέξνλ ην ζεκείνλ ηνπ
ζηαπξνύ θαη ην θιεηλόλ όλνκά ηνπ, εηνίκαζα ηνλ έλδνμνλ ηάθνλ ηνπ ελ
ησ πεξηβόισ ηνπ βπδαληηλνύ λανύ ππό δύν δελδξύιιηα απέλαληη ηνπ
παξαζύξνπ κνπ, ηε δε επαύξηνλ Κπξηαθή, όξζξνπ βαζέσο, πεξηέδεζα ηαο
καξηπξηθάο ρείξαο ηνπ κε ελ κεηάμηλνλ καλδήιηόλ κνπ, θαηέζεζα επί ηνπ
ζηήζνπο ηνπ ελ Δπαγγέιηνλ, έλα ΢ηαπξόλ θαη κίαλ εηθόλα θαη πξηλ αξρίζε
ε ιεηηνπξγία εηειέζακελ ηελ θεδείαλ ηνπ. Πεπληγκέλνο ελ ιπγκνίο
αλέγλσζα ηαο επράο εληόο ηνπ Μεηξνπνιηηηθνύ λανύ θαη κε ππάξρνληνο
ελ απηώ λεθξνηαθείνπ, κεηέθεξα ν ίδηνο εηο ηνλ παξαθείκελνλ πεξίβνινλ
ηνπ βπδαληηλνύ λανύ ησλ ηαμηαξρώλ ην ζεπηόλ ζθήλνο ηνπ, ηνλ
θαηέβξεμα κε πύξηλα δάθξπα θαη απειζώλ έπεζα επί ηεο ζηξσκλήο κνπ,
όπσο ζξελώ ηνλ ανίδηκνλ ήξσα. Οη ηεξείο θαζ’ εθάζηελ εκέξαλ
δηεηάρζεζαλ λα εύρσληαη επί ηνπ ηάθνπ ηνπ. Πξνζσξηλώο αληδξύζακελ
εππξεπή ηάθνλ, επί ηνπ νπνίνπ θέγγεη ν λεθξηθόο θαλόο, κέρξηο νπ
αλαηείιε ε εκέξα θαζ’ ελ ε παηξίο ζα αλεγείξε ζύζζσκνο επ’ απηνύ ην
αζάλαηνλ ηεο δόμεο ηξόπαηνλ. Σε 22α ηξέρνληνο εηειέζζε αζνξύβσο
κλεκόζπλνλ, είζε δε ε ζεία πξόλνηα λα επδνθήζε κεη’ νπ ην πνιύ λα
ηειέζσκελ κλεκόζπλνλ πάλδεκνλ νη πάληεο επί ην απηό.
Γελ ζα ιεζκνλήζσ επί δσήο ηαο νδπλεξάο πηθξίαο, αο δηήιζνλ ηαο
εκέξαο απηάο, εμαθνινπζώ δε επξηζθόκελνο λνεξώο ελ κέζσ πκώλ θαη
ζπλνδεπόκελνο πκίλ.
Απαξεγόξεηνο.
Κώζηαο Γεσξγίνπ (ςεπδώλπκν ηνπ Μεηξ. Καζηνξηάο Γεξκαλνύ
Καξαβαγγέιε)».
«Όηαν πεθάνει έναρ γενναίορ, αναζηαίνεηαι έναρ λαόρ»
Έλα είλαη βέβαην όηη ν εξστθόο ζάλαηνο ηνπ πξσηνκάρνπ
Μαθεδνλνκάρνπ Παύινπ Μειά αθύπληζε ηνπο εγέηεο ηνπ εζληθνύ
θέληξνπ ησλ Αζελώλ θαη ζύζζσκν ηνλ ειιεληθό ιαό. Σνύην θαηαγξάθεη
ζην πξνζσπηθό ηνπ εκεξνιόγην ν άιινο γπλαηθάδειθνο ηνπ Παύινπ
Μειά, Φίιηππνο Γξαγνύκεο, όπνπ δηαβάδνπκε: «22 Οθησβξίνπ, ηελ
άιιε κέξα: ΢ήκεξνλ ην πξσί γίλεηαη ην κλεκόζπλν ηνπ Παύινπ εηο ηελ
Μεηξόπνιηλ. Πνιύ πιήζνο ζπεύδεη πξνο απηήλ… όινη έθιαηνλ, εηο ην
ηέινο όινη εθξάπγαζαλ: Αησλία ζνπ ε Μλήκε, έςαιιε ν ρνξόο θαη
ζπγρξόλσο έπαηδελ ε κνπζηθή ηνλ Δζληθό Όκλν. ΋ηαλ όια εζίγεζαλ 

31

εθνύζζε κηα γεληθή θξαπγή «Εήησ ε Διιάο θαη ε Μαθεδνλία». Ω,
βιέπσ, είκαη πιένλ βέβαηνο όηη ζα σθειήζεη ν ζάλαηόο ηνπ».
Σελ πεπνίζεζε απηή ηνπ Φηιίππνπ Γξαγνύκε επηβεβαηώλεη θαη ν Η.Κ.
Μαδαξάθεο-Αηληάλ, ν νπνίνο αλαθέξεη ζρεηηθά: «Ο ζάλαηνο ηνπ Μειά
δηαδόζεθε ζαλ αζηξαπή ζηελ Αζήλα. Αλ θαη ιίγνη γλώξηδαλ πσο
βξηζθόηαλ ζηε Μαθεδνλία, όινη ηνλ έθιαςαλ. Σν ηέινο ηνπ ήηαλ εθείλν
πνπ ν ίδηνο ζηα γξάκκαηά ηνπ άθελε λα δηαθαλεί. Δίρε ην λόεκα ηεο
ζπζίαο, ζπληάξαμε νιόθιεξν ην έζλνο θαη παξαθίλεζε πνιινύο
ζπλαδέιθνπο ηνπ αμησκαηηθνύο λα βγνπλ κε ζώκαηα ζηε Μαθεδνλία γηα
λα εθδηθεζνύλ ηνλ ζάλαηό ηνπ. Δλώ σο ηόηε ε ππόζεζε ηεο Μαθεδνλίαο
ήηαλ ππόζεζε κηθξνύ αξηζκνύ Διιήλσλ, από ηνλ ζάλαην ηνπ Μειά έγηλε
ππόζεζε νιόθιεξνπ ηνπ Διιεληζκνύ. Ζ ζπζία ηνπ είρε πεηύρεη ό,ηη
θακία άιιε δύλακε δελ είρε θαηνξζώζεη θαη έδεημε ζηνλ θόζκν
νιόθιεξν πσο ν Διιεληζκόο έμσ από ηα όξηα ηνπ κηθξνύ βαζηιείνπ δελ
είρε ραζεί».
΢ηελ πεξίπησζε ηνπ Παύινπ Μειά επαιεζεύεηαη ε ξήζε: «΋ηαλ
πεζάλεη έλαο γελλαίνο, αλαζηαίλεηαη έλαο ιαόο». Καη ν Κσλζηαληίλνο
Γνύθιηαο ζπκπιεξώλεη: «Οη γέξνληεο ζηε Γπηηθή Μαθεδνλία ηνλ
ζπκνύληαη θαη βνπξθώλνπλ. «Ήηαλ ε αλάζηαζε ηνπ Μεγαιεμάλδξνπ»,
κνπ είπε θάπνηνο. Κη έλαο άιινο ζηα Κνξέζηηα θνκπηαζηά: «Ήηαλ ν
Αγηώξγεο ηεο Μαθεδνλίαο». Αθόκα ηα ρνξηάξηα είλαη θόθθηλα πάλσ ζην
Βίηζη, εθεί όπνπ ην αίκα ηνπ αλαθαηώζεθε κε ηα δάθξπα ησλ
Μαθεδόλσλ. Δθεί πνπ ηνλ έθιαςε ν Παπα- ΢ηαύξνο θη ύζηεξα δηάβεθε θη
απηόο ην πάλζεν ησλ εξώσλ. Έηζη ιέλε ζηα ρσξηά ηεο Καζηνξηάο θαη ηεο
Φιώξηλαο. Κη έηζη ηξαγνπδνύλ. Καη ηα θόθθηλα ρνξηάξηα ηα νλνκάδνπλ
«Λνύδηα η’ Μειά». Σνλ ηξαγνπδνύλ θαη ιέλε:
«Παύινο Μειάο θη αλ πέζαλε
Σα παιηθάξηα δνύλε
Θα θέξνπλε ηε ιεπηεξηά
΢ηε ρώξα πνπ πνζνύκε».