Οι Επιτροπζσ Εμπειρογνωμόνων

για τα νζα Προγράμματα Σπουδών
ςτα Θρηςκευτικά
Το νζο Πρόγραμμα Σπουδϊν ςτα Θρθςκευτικά απθχεί πολυετείσ προβλθματιςμοφσ ιδθ από τα
τζλθ τθσ δεκαετίασ του ’90. Με ιδιαίτερθ τιμι ςτουσ δαςκάλουσ μασ, τουσ κεολόγουσ που
ανανζωςαν και αναηωπφρωςαν τον κεολογικό λόγο τισ προθγοφμενεσ δεκαετίεσ, με τθν ίδια
αγάπθ και μακθτεία αναςτοχαςτικαμε τθ φυςιογνωμία, τθ κζςθ και τθ διδακτικι μεκοδολογία
του Μακιματοσ των Θρθςκευτικϊν, ϊςτε να ανταποκρίνεται ςτο ςιμερα.
Η ςφνταξθ των νζων Προγραμμάτων Σπουδϊν ξεκίνθςε το 2010-2011, ςτο πλαίςιο μιασ
ευρφτερθσ προςπάκειασ για μεταρρφκμιςθ τθσ διδακτικισ διαδικαςίασ ςε όλα τα γνωςτικά
αντικείμενα Δθμοτικοφ και Γυμναςίου από τθν τότε πολιτικι θγεςία του Υπουργείου Παιδείασ.
Kατά τα ζτθ 2011-2014, τα νζα Προγράμματα Σπουδϊν τζκθκαν ςε πιλοτικι εφαρμογι, θ οποία
αξιολογικθκε και από εξωτερικοφσ κριτζσ. Το 2014 ςυςτάκθκε νζα Επιτροπι Εμπειρογνωμόνων
για τθν εκπόνθςθ του Προγράμματοσ Σπουδϊν ςτα Θρθςκευτικά Λυκείου, ολοκλθρϊνοντασ ζτςι
τον κφριο κφκλο των εργαςιϊν ςχεδιαςμοφ του Προγράμματοσ Σπουδϊν ςε όλεσ τισ βακμίδεσ τθσ
Πρωτοβάκμιασ και Δευτεροβάκμιασ εκπαίδευςθσ.
Το 2016 ςυνεχίςτθκαν οι προβλεπόμενεσ ανακεωριςεισ και ζγιναν οι ςχετικζσ επανεκδόςεισ των
Προγραμμάτων Σπουδϊν. Μαηί μασ εργάςτθκαν επικουρικά και ομάδεσ κεολόγων εκπαιδευτικϊν
κακϊσ και δαςκάλων, για τθ ςυγκζντρωςθ του προτεινόμενου διδακτικοφ και υποςτθρικτικοφ
υλικοφ.
Οι ομάδεσ των εμπειρογνωμόνων ςυναπαρτίηονται από ζμπειρα ςτελζχθ όλων των βακμίδων τθσ
εκπαίδευςθσ και του Ινςτιτοφτου Εκπαιδευτικισ Πολιτικισ. Τα κριτιρια επιλογισ τουσ ιταν
αυςτθρά αξιοκρατικά, με αξιολόγθςθ των ιδιαίτερων προςόντων των υποψθφίων. Εκτόσ από τισ
Επιτροπζσ Εμπειρογνωμόνων, ςυνζβαλε και θ Επιτροπι Αξιολογθτϊν του Λυκείου, οι Σχολικοί
Σφμβουλοι Θεολόγων, οι εκπαιδευτικοί ςτα πιλοτικά ςχολεία με τθν πολφτιμθ εμπειρία τουσ,
αλλά και οι χιλιάδεσ μακθτζσ αυτϊν των ςχολείων, με τθν ανταπόκριςθ και τον ενκουςιαςμό
τουσ. Επιπρόςκετα, πρζπει να αναφερκοφν αρκετοί ςυνάδελφοι κεολόγοι-εκπαιδευτικοί, οι
οποίοι με φιλότιμο μοιράςτθκαν διδακτικζσ ιδζεσ και πολφτιμο διδακτικό υλικό. Συνάμα, οι
εξωτερικοί παρατθρθτζσ και κριτικοί φίλοι, κακϊσ επίςθσ όλοι όςοι –ςτο πλαίςιο του διαλόγου
που διεξιχκθ– κατζκεςαν καλοπροαίρετθ κριτικι και παρατθριςεισ, όπωσ εκκλθςιαςτικοί
κεςμοί, οι κεολογικζσ ςχολζσ, ςχολικοί ςφμβουλοι, επιςτθμονικζσ ενϊςεισ κεολόγων,
ςυνδικαλιςτικζσ ενϊςεισ εκπαιδευτικϊν, πανεπιςτθμιακοί κακθγθτζσ, εκπαιδευτικοί, κ.ά.
Τα νζα Προγράμματα Σπουδϊν δεν αντιγράφουν, μιτε ειςάγουν άκριτα και μιμθτικά ξζνα
μοντζλα, μιτε ςυνιςτοφν μια επιφανειακι, εμβαλωματικι ι οριακι βελτίωςθ των
προθγουμζνων. Αντίκετα, είναι μια ολοκλθρωμζνθ νζα δθμιουργία, ςτθν αιχμι τθσ ςφγχρονθσ
Παιδαγωγικισ. Από τθν άποψθ αυτι είναι καινοτόμα και πρωτοποριακά και ελπίηουμε να
εμπνεφςουν γενικότερα εκπαιδευτικοφσ και μακθτζσ ςτο ελλθνικό ςχολείο. Οι παιδαγωγικζσ
μζκοδοι που ειςθγοφμαςτε απομακρφνονται από το μοντζλο τθσ απομνθμόνευςθσ, τθσ 

μετωπικισ διδαςκαλίασ, τθσ πακθτικισ ςτάςθσ του μακθτι και προάγουν τθν πρωτοβουλία, τθν
ελευκερία μαηί με τθν ευκφνθ, τθ μακθτοκεντρικότθτα –που ςυνεπάγεται ότι θ μάκθςθ είναι
ενεργθτικά κατάκτθςθ του μακθτι με τθ διακριτικι φροντίδα και ςυνοδεία του δαςκάλου του–,
τθν αποκζντρωςθ και μεγάλθ ευχζρεια ςχεδιαςμοφ του μακιματοσ από τον διδάςκοντα και τουσ
διδαςκόμενουσ, ςε ζνα οργανωμζνο γενικό πλαίςιο, αλλά και με βάςθ τισ ιδιαίτερεσ ανάγκεσ και
τα ενδιαφζροντα τθσ ςυγκεκριμζνθσ τάξθσ. Οι τεχνικζσ που ειςθγοφμαςτε ποικίλουν –και
ανάλογα μπορεί να επιλεγοφν οι πιο κατάλλθλεσ για κάκε ςχολικι κοινότθτα και τάξθ– αλλά και
ιςορροποφν ανάμεςα ςτο παιγνιϊδεσ, δροςερό, ευχάριςτο, χαροφμενο, και το πιο ςυγκροτθμζνο,
ερευνθτικό, απαιτθτικό. Το μάκθμα από ζνα βαρετό, οριακισ αποδοχισ, απλά επιβαρυντικό ςτισ
τελευταίεσ λυκειακζσ τάξεισ μάκθμα, γίνεται ζνα μάκθμα υψθλισ εκπαιδευτικισ αξίασ, κελκτικό,
δθμιουργικό και ενδιαφζρον. Η εργαςία ςτο ςπίτι αντικακίςταται από τθν ενεργθτικι ςυμμετοχι
ςτθν τάξθ, ςχεδιαςμζνθ ποικιλότροπα ϊςτε να ενςωματϊνει φιλόξενα κάκε μακθτι με τισ
ιδιαιτερότθτζσ του. Όλοι οι μακθτζσ μποροφν ςε ποικίλα επίπεδα να δθμιουργιςουν και να
μάκουν ςτο πλαίςιο του νζου μακιματοσ των Θρθςκευτικϊν. Ενϊ προάγεται ζνα ευρφτατο πεδίο
γνϊςθσ και ενθμζρωςθσ, προάγεται ςυνάμα θ κριτικι ςκζψθ, θ γλωςςικι δεξιότθτα και ζκφραςθ,
ςυνάμα προάγεται θ χαρά τθσ μάκθςθσ και θ αγάπθ ςτο ςχολείο. Κακϊσ ξεκίνθςε θ εφαρμογι
των νζων ΠΣ, ιδθ το ενδιαφζρον αυξάνει, ο αρνθτιςμόσ μθδενίηεται, οι μακθτζσ κζλουν να
κάνουν Θρθςκευτικά, και οι ςυνάδελφοι κακθγθτζσ των άλλων ειδικοτιτων ςτθ Δευτεροβάκμια,
ςυνειδθτοποιοφν πρϊτοι ότι κάτι ςθμαντικό ςυντελείται ςτισ τάξεισ τθν ϊρα του μακιματοσ των
Θρθςκευτικϊν.
Τα νζα Προγράμματα Σπουδών δεν είναι βιβλίο του μαθητή, αλλά βιβλίο-εργαλείο του
εκπαιδευτικοφ. Κατά ςυνζπεια διαβάηονται ωσ τζτοια. Εκεί βρίςκεται το κλειδί τθσ ςωςτισ
κατανόθςθσ και εφαρμογισ των Προγραμμάτων. Σε ςχζςθ με το προτεινόμενο υλικό που υπάρχει
υποςτθρικτικά, κάκε διδάςκων επιλζγει ι και δθμιουργεί. Όριο και όροσ ςτθν ελευκερία αυτι
είναι θ υπθρζτθςθ όλων των ςτόχων και προςδοκϊμενων του ΠΣ.
Η ελευθερία που θα ζχει ο διδάςκων είναι πρωτόγνωρη ςτο ελληνικό ςχολείο. Η ελευθερία
όμωσ κάποτε είναι βαριά, καθώσ πάει με την ευθφνη. Η πρϊτθ ευκφνθ είναι θ υπθρζτθςθ των
ορίων, των γενικϊν και ειδικϊν ςκοπϊν των Προγραμμάτων Σπουδϊν. Η δεφτερθ ευκφνθ είναι
αυτι τθσ προετοιμαςίασ και του ςχεδιαςμοφ του μακιματόσ του. Ο διδάςκων επιβαρφνεται με
τθν προετοιμαςία, αλλά ευνοείται από τθν ατμόςφαιρα τθσ τάξθσ κατά τθ διεξαγωγι του
μακιματοσ.
Ο διδάςκων δεν είναι μόνοσ του. Η κοινότθτα των κεολόγων και των δαςκάλων ςτα Θρθςκευτικά
ςυνεργάηεται ςε επίςθμεσ και άτυπεσ πλατφόρμεσ για τθν παραγωγι υλικοφ, ςχεδίων
μακθμάτων, αντιμετϊπιςθ δυςκολιϊν τεχνικισ και παιδαγωγικισ φφςθσ, παραγωγι και
προςφορά υλικοφ και ιδεϊν. Συνάμα το ΙΕΠ ξεκινά το πρόγραμμα επιμορφϊςεων που κα
επιτρζψει ςε όλουσ τουσ εμπλεκόμενουσ μια βακφτερθ κατανόθςθ των νζων Προγραμμάτων. Η
βοικεια αυτι κα ολοκλθρωκεί με τθν προκιρυξθ και τθ ςυγγραφι νζων εγχειριδίων για το
μάκθμα.
Αυτό που είναι το κατεξοχιν καινοτόμο ςτο μάκθμα είναι θ παιδαγωγικι μζκοδοσ. Ωσ προσ τθν
ίδια τθ φυςιογνωμία του, θ διαφοροποίθςθ δεν είναι τόςο ριηοςπαςτικι όςο παρουςιάηεται ςτθ
βάςθ ποικίλων παραναγνϊςεων. Είναι ζνα μάθημα που δίνει απόλυτη προτεραιότητα ςτην 

παράδοςη του τόπου μασ, ςτην ορθόδοξη χριςτιανική. Δεν ζχει κατθχθτικό χαρακτιρα, κακϊσ θ
κατιχθςθ είναι μια υπόκεςθ τθσ Εκκλθςίασ και τθσ οικογζνειασ, όχι του ςχολείου. Παράλλθλα,
όπωσ και ςτα προθγοφμενα προγράμματα, ενθμερϊνει και για τον κόςμο των κρθςκειϊν. Η
αίςκθςθ ότι υπάρχει «πολλι κρθςκειολογία» ι ότι είναι «ουδετερόκρθςκο» δεν είναι ακριβισ.
Αςφαλϊσ, εξάλλου, το μάθημα δεν είναι «θρηςκειολογικό». Πόςο μάλλον δεν ιςχφει η
κατηγορία ότι το μάθημα προωθεί τον θρηςκευτικό ςυγκρητιςμό. Αυτό είναι απολφτωσ
αναλθκζσ και εδράηεται ςε ακατάλλθλθ ανάγνωςθ του ΠΣ. Το μάκθμα είναι ορκόδοξο, κατά
αντιςτοιχία με τθν κοινωνικι πλειοψθφία και κφρια πολιτιςμικι ταυτότθτα τθσ κοινωνίασ μασ.
Συνάμα είναι ανοιχτό ςτθν ετερότθτα και εμπεριζχει και γνωςιακι φλθ για άλλεσ κρθςκείεσ, όπωσ
ίςχυε και ςτο παρελκόν. Απλϊσ υπάρχει μια αναδιάρκρωςθ τθσ φλθσ, που υπθρετεί καλφτερα τισ
ςφγχρονεσ ςυνκικεσ και αντανακλά τισ παραςτάςεισ για τον κόςμο που ιδθ ζχουν τα παιδιά.
Πολφ μεγάλο μζροσ των αναηθτιςεων των ανκρϊπων ςε όλα τα μικθ και τα πλάτθ τθσ γθσ είναι
οικείο ςτουσ μακθτζσ και από τθν τθλεόραςθ αλλά ςυχνά και από τθ γειτονιά τουσ. Η
εγκυκλοπαιδικι, λοιπόν, ενθμζρωςθ για το τι ςυντελείται ςτον κόςμο ςτο πεδίο τθσ κρθςκείασ
κατεβαίνει ςε πιο μικρζσ θλικίεσ και κεωρείται δεδομζνθ ςτο Λφκειο, όπου ο μακθτισ
αναμετριζται με τισ προςωπικζσ του υπαρξιακζσ αναηθτιςεισ. Η κατάλληλη ενημζρωςη για τον
κόςμο γφρω μασ είναι η μόνη υπεφθυνη ςτάςη για το μάθημα των Θρηςκευτικών. Το μάθημα
προάγει την κατανόηςη τησ ετερότητασ, όχι τη ςφγχυςη τησ ταυτότητασ. Είναι φιλόξενο και
απευκφνεται ςε όλουσ τουσ μακθτζσ, ενθμερϊνει κζτοντασ τισ κατάλλθλεσ προτεραιότθτεσ και ςε
καμιά περίπτωςθ δεν χειραγωγεί, μιτε επιδιϊκει να χειραγωγεί, ςυνειδιςεισ.
Δεν υπάρχει τρόποσ να κλειςτοφμε ςε τείχη και να κλείςουμε ζξω από τη θζα μασ τον κόςμο.
Από ςκοπιά θεολογική δεν μποροφμε παρά να επιςημάνουμε ότι αυτό άλλωςτε είναι και το
μήνυμα τησ πρόςφατησ Αγίασ και Μεγάλησ Συνόδου τησ Ορθοδόξου Εκκληςίασ. Αλλά και από
παιδαγωγικι ςκοπιά ιςχφει πωσ οι μακθτζσ, τόςο ςτο μάκθμα των Θρθςκευτικϊν όςο και ςε όλα
τα μακιματα, δεν προετοιμάηονται για να κρυφτοφν από τον κόςμο, αλλά για να ηιςουν ςε αυτόν
με κατάλλθλθ προετοιμαςία, ενθμζρωςθ και προςωπικι ςυγκρότθςθ.
Οι εμπειρογνϊμονεσ που εκπονιςαμε τα νζα Προγράμματα Σπουδϊν ςτα Θρθςκευτικά
εργαςτικαμε με πολφ μεράκι και με προςιλωςθ ςτο παιδαγωγικό κακικον και υπθρετιςαμε το
μάκθμα ωσ κεολόγοι εκπαιδευτικοί και ωσ δθμόςιοι λειτουργοί ςτο πλαίςιο τθσ δθμοκρατικισ
παράδοςθσ και των δεςμεφςεων τθσ χϊρασ μασ για τα ανκρϊπινα δικαιϊματα.
Ωσ Επιτροπζσ Εμπειρογνωμόνων χαιρετίηουμε τθν εφαρμογι των νζων Προγραμμάτων Σπουδϊν
ςτα Θρθςκευτικά. Αναγνωρίηουμε παράλλθλα ότι κάκε τι καινοφργιο παρουςιάηει μια δυςκολία
και κα είμαςτε δίπλα ςτουσ ςυναδζλφουσ για ό,τι χρειαςτεί.

Ακανκοποφλου Καλλιρρόθ, Δρ. Θεολογίασ, κακθγιτρια Θεολόγοσ
Βαλλιανάτοσ Άγγελοσ, Δρ. Θεολογίασ, Σχολικόσ Σφμβουλοσ Θεολόγων
Βαςιλειάδθσ Πζτροσ, Ομ. Κακθγθτισ Τμιματοσ Θεολογίασ ΑΠΘ
Βουλγαράκθ Ευαγγελία, Δρ. Θεολογίασ, κακθγιτρια Θεολόγοσ 

Γιαγκάηογλου Σταφροσ, Σφμβουλοσ Αϋ του Υπουργείου Παιδείασ, Ζρευνασ και Θρθςκευμάτων, Προϊςτάμενοσ Γραφείου
Ζρευνασ, Σχεδιαςμοφ και Εφαρμογϊν Α του Ινςτιτοφτου Εκπαιδευτικισ Πολιτικισ
Γριηοποφλου Όλγα, Δρ. Θεολογίασ
Διαμαντισ Φώτιοσ, Δάςκαλοσ, MEd & Θεολόγοσ, MTh
Ζιάκα Αγγελικι, Επ. Κακθγιτρια Τμιματοσ Θεολογίασ ΑΠΘ
Ζορμπάσ Κωνςταντίνοσ, Δρ. Θεολογίασ, Κοινωνιολόγοσ, κακθγθτισ Θεολόγοσ
Καλαϊτηίδθσ Παντελειμων, Δρ. Θεολογίασ, τ. Πάρεδροσ ε.κ. του Π.Ι., κακθγθτισ Θεολόγοσ
Καραχάλιασ Στζφανοσ, Δρ. Θεολογίασ, κακθγθτισ Θεολόγοσ
Κουκουνάρασ-Λιάγκθσ Μάριοσ, Λζκτορασ Τμιματοσ Θεολογίασ ΕΚΠΑ
Μαλεβίτθσ Ηλίασ, MA, κακθγθτισ Θεολόγοσ
Μθτροποφλου Βαςιλικι, Αν. Κακθγιτρια Τμιματοσ Θεολογίασ ΑΠΘ
Μόςχοσ Δθμιτρθσ, Επίκουροσ Κακθγθτισ Θεολογικισ Σχολισ ΕΚΠΑ
Νευροκοπλισ Ακανάςιοσ, MTh, κακθγθτισ Θεολόγοσ
Παναγάκθσ Αντώνθσ, Δάςκαλοσ και Θεολόγοσ
Παπαδόπουλοσ Γιώργοσ, κακθγθτισ Θεολόγοσ
Πλιάκου Ζωι, Θεολόγοσ
Στάκθσ Γιώργοσ, τ. Πάρεδροσ Παιδαγωγικοφ Ινςτιτοφτου
Στριλιγκάσ Γεώργιοσ, Σχολικόσ Σφμβουλοσ Θεολόγων
Συργιάννθ Μαρία, Δρ. Θεολογίασ, Σχολικόσ Σφμβουλοσ Θεολόγων
Ταμβάκθσ Παναγιώτθσ, Δρ. Θεολογίασ, Σχολικόσ Σφμβουλοσ Πρωτοβάκμιασ Εκπαίδευςθσ
Τριανταφυλλίδου Κυριακι, MA, κακθγιτρια Θεολόγοσ
Υφαντισ Παναγιώτθσ, Αν. Κακθγθτισ Θεολογικισ Σχολισ ΑΠΘ
Φανάρασ Βαςίλειοσ, Δρ. Θεολογίασ, κακθγθτισ Θεολόγοσ
Χριςτόπουλοσ Νικόλαοσ, Δρ. Θεολογίασ, Σχολικόσ Σφμβουλοσ Θεολόγων