ΦΗΛΟ΢ΟΦΗΚΔ΢ ΠΡΟΔΚΣΑ΢ΔΗ΢ ΢ΣΖΝ ΠΑΣΔΡΗΚΖ ΘΔΟΛΟΓΗΑ ΚΑΗ ΣΟ

ΠΡΟΒΛΖΜΑ ΣΖ΢ ΥΡΗ΢ΣΗΑΝΗΚΖ΢ ΦΗΛΟ΢ΟΦΗΑ΢.

Ακπαηδίδεο Θεφθηινο

Ζ Δθθιεζηαζηηθή εκπεηξία θαη ε ζπλαθφινπζε ρξηζηηαληθή δηδαζθαιία, κ’

έλαλ γνληκνπνηεηηθφ αιιά θαη ξεμηθέιεπζν ηξφπν, εμαξρήο ζηάζεθαλ θξηηηθά θαη
δηαιεθηηθά ζηελ ζπγθξεηηζηηθή χζηεξε αξραηφηεηα θαη ηελ «πξψηε» ξσκαηνθξαηία.
Ο ρξηζηηαληζκφο «εηζέβαιε» ζηελ ηζηνξία κε ηε δηθή ηνπ πίζηε θαη ζεσξία θαη ε
κεηακνξθσηηθή ηνπ δπλακηθή γξήγνξα έθξηλε ηελ έθβαζε ησλ πξαγκάησλ πξνο ηε
κεξηά ηνπ. Αλ θαη ε κεηαθσλζηαληίλεηα πεξίνδνο ζηάζεθε γηα ηελ Δθθιεζία ηφζν
αθεηεξία δηθαίσζεο θαη ειεπζεξίαο φζν θαη εθαιηήξην ζεζκνπνίεζεο, ε δηαιεθηηθή
ηνπ ρξηζηηαληθνχ πηζηεχσ κε ηελ πεξηξξένπζα αηκφζθαηξα, θαη θπξίσο ηελ ειιεληθή
θηινζνθία, ζπλερίζηεθε θαη ζπλερίδεηαη έσο ηηο εκέξεο καο.
΢ηα παξαπάλσ πιαίζηα – θαη σο απνηέιεζκα κεζνδνινγηθήο νξηνζέηεζεο ηνπ
επηζηεηνχ - εκθαλίζηεθε, ζηα λεψηεξα ρξφληα, ην πξφβιεκα ηεο χπαξμεο ηεο
ρξηζηηαληθήο θηινζνθίαο. Σν πξφβιεκα ηεο λνκηκνπνίεζεο ή ηεο επηζηεκνινγηθήο
ηεο επάξθεηαο. Δίλαη δπλαηφλ λα θάλνπκε ιφγν γηα ρξηζηηαληθή θνζκνζεσξία ή
θηινζνθία; Καη ηη απηφ κπνξεί λα ζεκαίλεη; Απηήλ ηελ πξνβιεκαηηθή ζα εμεηάζνπκε
θαηά ην δπλαηφλ, ζην ζχληνκν απηφ άξζξν καο.
Ήδε απφ ηελ πξψηε πεξίνδν ηεο ρξηζηηαληθήο ηζηνξίαο κπήθαλ ζηελ ππεξεζία
ηεο Δθθιεζίαο άλζξσπνη απφ ην θηινζνθηθφ πεξηβάιινλ φπσο : ν Ηνπζηίλνο ν
θηιφζνθνο θαη κάξηπο, ν ζησηθφο Κιήκεο ν κεηέπεηηα αιεμαλδξηλφο ζενιφγνο θ.α.
΢ηαδηαθά ν ρξηζηηαληθφο ιφγνο (ζενινγία, θαηερεηηθφο ιφγνο, αληηξξεηηθφο θ.η.ι.)
άξρηζε λα μεπεξλά ηελ απνινγεηηθή ηνπ δηάζηαζε θαη λα πξνζιακβάλεη έλαλ
ζεσξεηηθφηεξν θαη ζπζηεκαηηθφηεξν ραξαθηήξα, ρσξίο φκσο πνηέ λα θαηαληήζεη έλα
θιεηζηφ ζχζηεκα, θαηά ην πξφηππν πνιιψλ θηινζνθηθψλ ζπζηεκάησλ. Οη ζρνιέο ηεο
Αιεμάλδξεηαο θαη ηεο Αληηφρεηαο ζπλαγσλίδνληαλ, παξά ηηο δηαθνξέο ηνπο, ζηνλ
απεξηηζκφ θαη ηελ «επηζηεκνληθφηεηα» ηνπ ρξηζηηαληθνχ ιφγνπ, ψζηε λα είλαη
επππφιεπηνο ζην ειιεληζηηθφ πεξηβάιινλ.
Ζ πξψηε νπζηαζηηθή ζπλάληεζε ηνπ ρξηζηηαληζκνχ κε ηε θηινζνθία,
πξαγκαηνπνηήζεθε ζην «δηδαζθαιείνλ» ηεο Αιεμάλδξεηαο, απφ δχν εμέρνπζεο
θπζηνγλσκίεο ηεο ρξηζηηαληθήο ζθέςεο˙ ηνλ Κιήκεληα θαη ηνλ Χξηγέλε. 1 Οθείινπκε
λα παξαηεξήζνπκε φηη θαη ζηίο δχν πεξηπηψζεηο ε ζπλάληεζε ήηαλ πξνβιεκαηηθή.
Υσξίο λα επαλαιάβνπκε θνηλνχο ηφπνπο, ζπεχδνπκε λα παξαηεξήζνπκε φηη ε
σξηγεληθή δηδαζθαιία, παξά ηα κεγάια πξνβιήκαηά ηεο, έζεζε ηηο βάζεηο ηνπ
ζενινγηθψο ζθέπηεζζαη θαη εηζήγαγε γηα ζενινγηθή δηαπξαγκάηεπζε ηέηνηα
θηινζνθηθά δεηήκαηα, πνπ ζα απαζρνιήζνπλ κεγάινπο παηέξεο αηψλεο αξγφηεξα.
Πάλησο ε πεξίπησζε ηνπ Χξηγέλε κεηαβιήζεθε ζ’ έλα είδνο θξηηεξίνπ γηα ηελ ζηάζε
ησλ θαηνπηλψλ παηέξσλ έλαληη ηεο θηινζνθίαο.

1
΢ΣΑΤΡΟΤ ΓΗΑΓΚΑΕΟΓΛΟΤ – ΘΔΟΦΗΛΟΤ ΑΜΠΑΣΕΗΓΖ, Διιεληζκφο θαη Υξηζηηαληζκφο σο
παξάγνληεο δηακνξθψζεσο ηεο ειιεληθήο ηαπηφηεηαο, Δξεπλεηηθφ πξφγξακκα ηεο Αθαδεκίαο
Αζελψλ, Θεζζαινλίθε 1996, ζει. 138 θ. εμ. Πξβι. θαη ΒΑ΢ΗΛΔΗΟΤ ΣΑΣΑΚΖ, Ζ ειιεληθή θαη
παηεξηθή Βπδαληηλή Φηινζνθία, Αζήλα 2000, ζει. 36 θ. εμ.

1
 Ήδε θαηά ηελ πξνγελέζηεξε πεξίνδν άξρηζε λα δηαθαίλεηαη ε
επακθνηεξίδνπζα ηάζε ησλ ζενιφγσλ απέλαληη ζηε θηινζνθία. Απφ ηνπο
λάξζεθεο ησλ λαψλ ζηνπο νπνίνπο δσγξαθίδνληαλ νη Έιιελεο ζνθνί θαη ηηο απφςεηο
ηνπ Ηνπζηίλνπ πεξί ρξηζηηαλψλ πξν Υξηζηνχ, κέρξη ηηο ζέζεηο ηνπ Σαηηαλνχ γηα ηελ
άζπηιε απνθιεηζηηθφηεηα ηεο ρξηζηηαληθήο παξνπζίαο θαη ζθέςεο, ε Δθθιεζία
πέξαζε ηηο ζπκπιεγάδεο ησλ αθξαίσλ ζεσξήζεσλ κε θαηαιεθηηθφ ζηάδην ηηο απφςεηο
ηνπ Χξηγέλε. Γηα ηηο θαηνπηλέο πεξηφδνπο ν Ωξηγέλεο ζα είλαη ην ζεκείν αλαθνξάο
ηφζν γηα ηελ απνθπγή κηαο εκπινθήο κε ηε θηινζνθία πνπ ζα εθρσξεί ηε ρξηζηηαληθή
πίζηε ζ’ απηή, φζν θαη γηα ηελ εηζαγωγή ινγηθό – θηινζνθηθώλ θξηηεξίωλ, όξωλ θαη
κεζόδωλ ζηήλ εθθνξά ηνπ ρξηζηηαληθνύ κελύκαηνο.
Καηά ηνλ ηέηαξην, «ρξπζφλ» αηψλα ηεο ρξηζηηαληθήο ζενινγίαο, νη
Καππαδφθεο παηέξεο ζα «απνθαζάξνπλ» (αλ ζπγρσξείηαη ε έθθξαζε) ηνλ Χξηγέλε,
επεμεξγαδφκελνη κε παξαδνζηαθφ εθθιεζηαζηηθφ ηξφπν ηα θηινζνθηθά πξνβιήκαηα
αιιά θαη ηίο αηξεηηθέο παξαραξάμεηο, πξνο αλάδεημε ηεο ζσηεξηψδνπο εκπεηξίαο ηεο
Δθθιεζίαο. Γελ είλαη εδψ ν ηφπνο γηα λα εθηηκεζεί ε θνινζζηαία ζπλεηζθνξά ησλ
Καππαδφθσλ φρη κφλν ζηε ζενινγία αιιά θαη ζηελ ηζηνξία ηεο θηινζνθίαο. Οη
κειέηεο πνπ έρνπλ γίλεη γη’ απηνχο δηεζλψο θαη ε ζπλαθφινπζε βηβιηνγξαθία είλαη
απεηξάξηζκε. Δθείλν πνπ πξέπεη λα παξαηεξήζνπκε είλαη πψο ε επακθνηεξίδνπζα
ζηάζε απέλαληη ζηε θηινζνθία παξαηεξείηαη θαη εδψ, ζε πηφ ήπηνπο θπζηθά ηφλνπο.
Αθελφο φινη ηνπο ειιελνζπνπδαγκέλνη, αθεηέξνπ ζε επάξηζκα θαη επθξηλή ζεκεία
ησλ έξγσλ ηνπο ζηειηηεχνπλ ηελ έμσζελ ζνθία θαη πιάλε. Ο Μ. Βαζίιεηνο ελψ ζα
νηθηίξεη ηνλ εαπηφ ηνπ γηα ηνλ ρξφλν πνπ έραζε αζρνινχκελνο κε ηελ ειιεληθή
παίδεπζε, ηελ ίδηα ζηηγκή ζα ζηείιεη θαη’ επαλάιεςε λένπο ρξηζηηαλνχο ζηνλ
δάζθαιφ ηνπ Ληβάλην γηα ειιεληθέο ζπνπδέο.2 ΢ηελ ίδηα γξακκή ζθέςεσο ζηνηρεί θαη
ν άγηνο Γξεγφξηνο ν ζενιφγνο. «Δίζσ ησλ εκεηέξσλ φξσλ θηινζνθψκελ»3 ζα
παξαηεξήζεη ν ζενιφγνο, ζέινληαο λα θαηαδείμεη ζεκειηψδε δηαθνξά ηεο ζενινγίαο
πνπ ηελ νλνκάδεη θηινζνθία, κε ηε θηινζνθία. Μηα ζηάζε πνπ ζα ραξαθηεξίζεη
φινπο ηνπο ρξηζηηαλνχο ζπγγξαθείο απφ ηνλ Κιήκεληα θαη κεηά θαη ζα απνθαιχςεη
ηνλ αληαγσληζκφ ηεο πίζηεο πξνο ηελ ειιεληθή ζνθία. Ζ κηα απξνυπφζεηε
πεξηδηαβαίλεη ηηο αθξψξεηεο ηεο αλζξψπηλεο ζθέςεο. Ζ άιιε εξκελεπηηθή ηεο
εθθιεζηαζηηθήο εκπεηξίαο θαη ηεο Γξαθήο αλαηέκλεη ηα κχρηα ηεο αλζξψπηλεο
ππάξμεσο. Ο ίδηνο φκσο Γξεγφξηνο ζα ππεξαζπηζηεί ηελ ειιεληθή γλψζε θαη ζνθία
έλαληη π.ρ. ηνπ Ηνπιηαλνχ, πνπ ζα απαγνξεχζεη ηε δηδαζθαιία ησλ θιαζζηθψλ
ζπγγξαθέσλ απφ ρξηζηηαλνχο. Θα ππελζπκίζεη φηη είλαη θαη ν ίδηνο γλψζηεο ηεο
ειιεληθήο παηδείαο, - «αηηηθφο ζχ ηελ παίδεπζηλ; Αηηηθνί θαη πκείο»4- θαη ζα
ζεσξήζεη ηελ απαγφξεπζε απηή σο ην πιένλ νιέζξην κέηξν ηνπ Παξαβάηε ελαληίνλ
ηνπ ρξηζηηαληζκνχ. Πάλησο, κε ηνπο Καππαδφθεο θαζνξίδνληαη επαθξηβψο ηα φξηα
θαη νη ζρέζεηο ζενινγίαο θαη θηινζνθίαο, γίλεηαη πιένλ θαηαλνεηή ε κέζνδνο ρξήζεο
ηεο θηινζνθηθήο παξαγσγήο – θαηά ην πξφηππν ηνπ Μ. Βαζηιείνπ απφ ηελ επηζηνιή
ηνπ ζηνπο λένπο -, θαη επηζεκνπνηείηαη θαηά θάπνηνλ ηξφπν ε ρξήζε ηεο θηινζνθίαο
ζηνλ ρξηζηηαληθφ ιφγν. Παξάιιεια νη ζπγθπξίεο (αιιά θαη ε ηζηνξηθή θαθνήζεηα)
νδεγνχλ ζε πξννδεπηηθή θζίζε ηνπ ειιεληζκνχ ζηνπο θαηνπηλνχο αηψλεο. Πιένλ σο
θηινζνθία, απφ εδψ θαη κεηά, ζα ελλνείηαη ζηαζεξά είηε ε ζενινγία, είηε ε εζηθή θαη
εθθιεζηαζηηθή δσή, είηε ε κνλαρηθή άζθεζε θαη ζεσξία.

2
Μ. ΒΑ΢ΗΛΔΗΟΤ, επηζη. 337, ΛΗΒΑΝΗΧ, ΔΠΔ ηνκ. 2 νο, ζει. 270
3
ΓΡΖΓΟΡΗΟΤ ΝΑΕΗΑΝΕΖΝΟΤ, Λφγνο 27νο (Θενινγηθφο πξψηνο), Καηά Δπλνκηαλψλ Πξνδηάιεμηο,
πξβι. θαη ΒΑ΢ΗΛΔΗΟΤ ΣΑΣΑΚΖ, ν.π. ζει. 80 θ. εμ.
4
Σνπ ηδίνπ, επηζη. 189 (΢ΣΑΓΔΗΡΗΧ)

2
 Ζ ζθέςε ησλ Διιήλσλ παηέξσλ θαη ηδηαίηεξα ησλ Καππαδφθσλ, ηνπ ςεπδν –
Γηνλπζίνπ θαη ηνπ Μαμίκνπ ραξαθηεξίδνληαη απφ βαζεηά γλψζε ηεο θηινζνθίαο,
θπξίσο πιαησληθήο, λενπιαησληθήο θαη ζηστθήο.5 Καη φρη κφλνλ απηφ αιιά
πξνβιήκαηα θηινζνθηθά θαη ζενινγηθά ζα ηχρνπλ επεμεξγαζίαο απφ ηνπο ζενιφγνπο
απηνχο θαηά ηξφπνλ ψζηε λα πξνσζεζεί ε θηινζνθηθή ζθέςε. Ζ δέ θήκε, θαη ε
αθηηλνβνιία ηνπο ζα θζάζεη εχθνια ζηε Γχζε θαη, παξά ηηο δηαθνξέο, ζα
γνληκνπνηήζεη θαη ηελ εθεί δηαλφεζε. Ο Η. Απγνπζηίλνο θαη ν Ηεξψλπκνο γλσξίδνπλ (
ν πξψηνο απφ κεηάθξαζε ) θάπνηα έξγα ηνπ ζενιφγνπ θαη ηνπ Νχζζεο. Ο δεχηεξνο
κάιηζηα ππήξμε καζεηήο ηνπ ζενιφγνπ. Ίρλε ηεο ζθέςεο ηνπ Γξεγνξίνπ Νχζζεο ζα
βξνχκε αξγφηεξα ζηε Γχζε ζηνλ Θσκά ηνλ Αθηλάηε ε ηνλ Ησάλλε ΢θψην Δξίγελα. Ο
ηειεπηαίνο (9νο αηψλαο) κεηαθξαζηήο ηνπ Αξενπαγίηε θαη ηνπ Μάμηκνπ, ππήξμε ν
πξεζβεπηήο ηνπ ρξηζηηαληθνχ βπδαληηλνχ κπζηηθηζκνχ ζηε Γχζε.
Μηα αλαβίσζε ηεο δηαιεθηηθήο ησλ ζρέζεσλ ηεο ζχξαζελ κε ηή Υξηζηηαληθή
θηινζνθία ζά έρνπκε ζηελ ψξηκε θαη χζηεξε βπδαληηλή πεξίνδν. Απφ ηνλ Μ. Φέιιν
θαη κεηά έρνπκε κηαλ αλαγέλλεζε ησλ θηινζνθηθψλ ζπνπδψλ ζην Βπδάληην κε ηάζεηο
κάιηζηα απηνλφκεζεο φρη κφλνλ απφ ηελ ζενινγία, αιιά θαη απφ ηηο βαζηθέο αξρέο
ηεο εθθιεζηαζηηθήο πίζηεο, (π.ρ. ε πεξίπησζε ηνπ Ησάλλε Ηηαινχ). Σελ ίδηα πεξίνδν
ζεκεηψλεηαη θαη κηα έμαξζε ησλ επηκέξνπο επηζηεκψλ ζην Βπδάληην φπσο
αζηξνλνκία, καζεκαηηθά, θπζηθή θ.α. Οη ηάζεηο απηέο ζα πεξάζνπλ γξήγνξα ζηε
Γχζε κε ηηο παξαδφζεηο ησλ : Πιήζσλα Γεκηζηνχ, Βεζζαξίσλα, Μαλνπήι
Υξπζνισξά θ.α. ζηνπο Ηηαινχο, θαη ζα αξδεχζνπλ ηίο πεγέο ηνπ ηηαιηθνχ
Πιαησληζκνχ, ηνπ Αλζξσπηζκνχ θαη ηεο Αλαγέλλεζεο.6
Ζ κέρξη ζηηγκήο ηζηνξηθή δηαπξαγκάηεπζε αλαδεηθλχεη κηα ραξαθηεξηζηηθή
δπζθνιία. Πψο ζα θαηαλνήζνπκε απηφ πνπ νλνκάζακε επακθνηεξίδνπζα ηάζε ηνπ
ρξηζηηαληζκνχ απέλαληη ζηε θηινζνθία; Πψο ζα εμεγεζεί ε αληηλνκία απφ ηε κηά νη
ρξηζηηαλνί ζενιφγνη λα απαμηψλνπλ θαη λα ινηδνξνχλ ηε θηινζνθία σο δαηκνληψδε
θαη απφ ηελ άιιε λα ηή ρξεζηκνπνηνχλ επξέσο αθφκε, θάπνηεο θνξέο, λα ηελ
εμαίξνπλ;
Σν δήηεκα είλαη απινχζηεξν απ’ φ,ηη εκθαλίδεηαη. Ζ θαηαδίθε ηνπ
Διιεληζκνχ θαη εηδηθφηεξα ηεο θηινζνθίαο ζηα ρξηζηηαληθά θείκελα, δελ είλαη γεληθή
αιιά θαηαδίθε ζπγθεθξηκέλσλ δηδαζθαιηψλ θαη ζέζεσλ, πνπ ζε θάζε πεξίπησζε
βξίζθνληαη ζηνλ αληίπνδα ηεο ρξηζηηαληθήο πίζηεο. Απφ ηηο πξσηαξρέο ηεο
ρξηζηηαληθήο αληηξξεηηθήο7 ζηελ Καηλή Γηαζήθε κέρξη ηελ θαηαδίθε θηινζνθηθψλ
δηδαζθαιηψλ ζηφ ΢πλνδηθφ ηεο Οξζνδνμίαο, ε θεληξηθή απηή δηήθνπζα δηέπεη ηή
ζηάζε ηεο Δθθιεζίαο απέλαληη ζηε θηινζνθία. 8 Γελ πξέπεη άιισζηε λα ιεζκνλεζεί
φηη, θαηά ηελ ειιεληζηηθή πεξίνδν θαη ηε ξσκαηνθξαηία, ε θηινζνθία θαηαληά ζε
κηάλ έλλνηα κάιινλ ζξεζθεπηηθή ή θαιχηεξα ζσηεξηνινγηθή. Οη κπζηεξηαθέο
ιαηξείεο, ν θηινζνθηθφο ζπγθξεηηζκφο πνχ βαίλεη παξάιιεια πξνο ηνλ ζξεζθεπηηθφ,
ν ζενπξγηθφο λενπιαησληζκφο ηνπ Ηακβιίρνπ, ε πξφθιεηα ζενινγία θαη ν
Γλσζηηθηζκφο, απνδεηθλχνπλ ηνπ ιφγνπ ην αιεζέο. Ζ θαηαδίθε ηεο πεξί ςπρήο
ζεσξίαο ηνπ Πιάησλνο ή ηνπ Πισηίλνπ, ηεο θνζκνινγίαο ησλ αξραίσλ ζπιιήβδελ, ή
ηεο ζηστθήο ζεσξίαο ηεο θνζκηθήο επαλάιεςεο (εθπχξσζεο), δελ ζεκαίλεη

5
πξβι. R. Leys, L’ Image de Dieu chez Saint Gregoire de Nysse. J. Danielou, Platonisme et theologie
mystique, θαη E. Gilson, la Philosophie du Moyen age.
6
Πξβι. ΒΑ΢ΗΛΔΗΟΤ ΣΑΣΑΚΖ, Ζ Βπδαληηλή θηινζνθία, Αζήλα 1977, ζει. 261 θ. εμ.
7
Πξβι. Κνινζ. 2,8 «Βιέπεηε κή ηηο πκάο έζηαη ν ζπιαγσγψλ δηά ηεο θηινζνθίαο θαη θελήο απάηεο
θαηά ηελ παξάδνζηλ ησλ αλζξψπσλ, θαηά ηα ζηνηρεία ηνπ θφζκνπ θαη νπ θαηά Υξηζηφλ».
8
Γ. ΜΟ΢ΥΟΤ: Σν λφεκα ηεο θαηεγνξίαο επί ειιεληζκψ ζηε βπδαληηλή ζενινγηθή ζθέςε, ΢χλαμε
ηεπρ. 62, ζει. 69 θ. εμ. Πξβι. ΝΗΚΟΤ ΜΑΣ΢ΟΤΚΑ: Τπάξρεη ρξηζηηαληθή θηινζνθία; Δπεηεξίδα
Θενινγηθήο ΢ρνιήο, ηνκ. 16νο, Θεζζαινλίθε 1971, ζει. 269 θαη 283, ππνζκ.1

3
απεκπφιεζε ησλ παξαπάλσ θηινζνθηθψλ πξνβιεκάησλ (ηνπ θφζκνπ, ηνπ αλζξψπνπ,
ηεο Γεκηνπξγίαο), αιιά κηα άιιε επεμεξγαζία θαη ζέζε˙ ηε ρξηζηηαληθή.
Ζ ζέζε απηή είλαη ραξαθηεξηζηηθή θαη δηαηξέρεη φιε ηή δηαδξνκή ηεο
ηζηνξίαο ηεο Δθθιεζίαο θαη ζπλεθδνρηθά ηεο ρξηζηηαληθήο θηινζνθίαο. Σε βξίζθνπκε
θαη ζηνλ 11ν αηψλα ζηελ πεξίπησζε ηεο θαηαδίθεο ηνπ Ησάλλε Ηηαινχ, πνπ
νπζηαζηηθά πηνζεηνχζε ηηο αξραηνειιεληθέο αληηιήςεηο ζηα παξαπάλσ, ή ηνπ Μηραήι
Φειινχ πνπ ηειεπηαία ζηηγκή ηηο απέθπγε, δηαζψδνληαο ηελ Οξζνδνμία ηνπ. Αθφκε
θαη ε παζίγλσζηε δηαηχπσζε ηνπ Παιακά γηα ηε θηινζνθία9 ζηνηρεί ζηελ ίδηα
εξκελεπηηθή πξνζέγγηζε. ΢πλεπψο ε θαηαδίθε απφ ηε κεξηά ηνπ ρξηζηηαληζκνχ ηεο
ειιεληθήο θηινζνθίαο είλαη θαηαδίθε ζπγθεθξηκέλσλ ζεσξηψλ θαη ζέζεσλ, πνπ έηζη
θη αιιηψο δελ ζα κπνξνχζαλ λα γίλνπλ δεθηέο. ΢ε αληηθαηάζηαζή ηνπο ε ρξηζηηαληθή
ζενινγία δηαηχπσζε ηελ πίζηε θαη ηελ δηδαζθαιία ηεο, πξνεθηείλνληαο ηελ ζε
θηινζνθηθή βάζε θαη δεκηνπξγώληαο ηε ρξηζηηαληθή θηινζνθία.
Δίλαη αδχλαην λα ππεηζέιζνπκε ζηα επηκέξνπο επηζηεκνινγηθά πξνβιήκαηα
θαη ηηο θαηά θαηξνχο αληηξξήζεηο πνπ δηαηππψζεθαλ γηα ην δπλαηό ηεο ππάξμεωο
ρξηζηηαληθήο θηινζνθίαο. Αλ απηή φλησο δηαθνξνπνηείηαη απφ ηε ζενινγία θαη
ζπγθεθξηκέλα ηε Γνγκαηηθή ή αλ είλαη κηα ειεχζεξε θαη απξνυπφζεηε πλεπκαηηθή
θαη δηαλνεηηθή δεκηνπξγία, πνπ δελ δεζκεχεηαη απφ ην Γφγκα θαη ηηο Γξαθέο. Σελ
φιε απηή πξνβιεκαηηθή εμέθξαζε έληνλα θαη παξαζηαηηθά ν ππαξμηζηήο θηιφζνθνο
M. Heidegger, φηαλ ιέεη πψο «κηά ρξηζηηαληθή θηινζνθία είλαη μχιηλν ζίδεξν θαη κηα
παξαλφεζε».10Έηζη ζεκειηψζεθε κηα θαηαρξεζηηθή ,ζα ιέγακε, ζρέζε ζενινγίαο –
θηινζνθίαο πνπ αθνχεη ζην φλνκα «ancilla theologiae».Ζ θηινζνθία είλαη απιψο
«ζεξαπαηλίδα ηεο ζενινγίαο». Γαλείδεη έηζη απξνυπφζεηα όξνπο θαη κεζόδνπο ζηε
ζενινγία ζά λα πξφθεηηαη γηα αϋινπο ηίηινπο ηνπ ρξεκαηηζηεξίνπ πνπ κεηαβηβάδνληαη
θαη αιιάδνπλ απιά ηδηνθηήηε.
΋κσο νη Παηέξεο ρξεηάζηεθε φρη κφλν λα θινλίζνπλ ην θηινζνθηθφ
ππφβαζξν, πάλσ ζην νπνίν νη εθάζηνηε αηξεηηθνί πξνζπαζνχζαλ λα νηθνδνκήζνπλ
ηίο θαθνδνμίεο ηνπο, αιιά λα δεκηνπξγήζνπλ έλα θαηάιιειν θηινζνθηθφ ππφβαζξν
γηα λα νηθνδνκήζνπλ ηε ρξηζηηαληθή ηνπο δηδαζθαιία. Έηζη αλαγθάδνληαη λα
θαηαπηαζηνχλ θαη λα απαληήζνπλ ζε ζεηξά επηκέξνπο θηινζνθηθψλ πξνβιεκάησλ
ζεκειηψλνληαο, θαηά θάπνηνλ ηξφπν, απηφ πνπ ιέκε ρξηζηηαληθή θηινζνθία.11Έηζη ε
θηινζνθία είλαη κάιινλ «ζπγαηέξα παξά ππεξέηξηα» ηεο ζενινγίαο «filia
theologiae», κε ηελ έλλνηα φηη πξνθχπηεη αβίαζηα απφ ηε ζενινγία πνπ, έηζη θη
αιιηψο, έρεη κε ηε θηινζνθία, θαηά κεγάιν κέξνο, θνηλφ επηζηεηφ.12
Γηα λα ην πνχκε θαζαξφηεξα : Η ρξηζηηαληθή θηινζνθία είλαη ε ίδηα ε
Θενινγία, ζηηο πξνεθηάζεηο πνπ παίξλεη ν ζενινγηθφο ιφγνο ζηελ νληνινγία,
θνζκνινγία, αλζξσπνινγία, γλσζηνινγία, εζηθή θ.η.ι, πάληνηε ζε αλαθνξά θαη
δηάινγν κε ηελ πεξηξξένπζα αηκφζθαηξα. Απηφ, θαη’ νπδέλα ηξφπν δελ ζεκαίλεη φηη
πεξηνξίδεηαη ή αιινηψλεηαη ν απνθαιππηηθφο ραξαθηήξαο ηεο ρξηζηηαληθήο
ζενινγίαο, αθνχ πξνυπνηίζεηαη σο πίζηε, ζέζε θαη, ζπλεπψο, ζεσξία, γηα λα
αληηπαξαηεζεί ζε πξνγελέζηεξεο ή λεψηεξεο θηινζνθηθέο απφςεηο, πάληνηε ζηα φξηα
ηνπ δεκνθξαηηθνχ θαη επνηθνδνκεηηθνχ δηαιφγνπ. Μάιινλ ην αληίζεην κπνξεί λα
9
΢ηηο ελδηαθέξνπζεο, ελ πνιινίο, παξαηεξήζεηο πνπ θαηά θαηξνχο έρνπλ δηαηππσζεί γηα ηελ παιακηθή
απηή ζέζε λνκίδνπκε φηη πξέπεη λα πξνζηεζεί θαη απηή σο δηαρξνληθφ θιεηδί ηεο παηεξηθήο
εξκελεπηηθήο ζην πξφβιεκα ησλ ζρέζεσλ ζενινγίαο θηινζνθίαο. Πξβι. θαη Λ. ΢ΗΑ΢ΟΤ, Απφ ηε
ζπλάληεζε ηεο Θενινγίαο κε ηε θηινζνθία, ΢ΤΝΑΞΖ ηεπρ. 37, ζει. 53 θ. εμ.
10
Μ. Heidegger, Δηζαγσγή ζηε Μεηαθπζηθή, Αζήλα 1973, ζε. 38.
11
ΓΔΧΡΓΗΟΤ ΜΑΡΣΕΔΛΟΤ, Φηινζνθία θαη Θενινγία ζηελ Παηεξηθή παξάδνζε, ζηφλ ηφκν:
Οξζφδνμν δφγκα θαη ζενινγηθφο πξνβιεκαηηζκφο – Μειεηήκαηα δνγκαηηθήο ζενινγίαο Β’ Θεζ/λίθε
2000, ζει. 21.
12
Βι ΓΔΧΡΓΗΟΤ ΜΑΡΣΕΔΛΟΤ, Ο.Π., ζει. 21-28

4
ζπκβεί˙ εάλ θαη εθφζνλ απνζηεψλεηαη ε ζενινγία ηεο Δθθιεζίαο ωο ιόγνο θαη ωο
βίωκα, ηφηε εκθαλίδνληαη ηάζεηο εζσζηξέθεηαο, θνληακεληαιηζκνχ θαη άξλεζεο
δηαιφγνπ κε ηελ πεξηξξένπζα αηκφζθαηξα. ΢’ φ,ηη δε αθνξά ηελ απξνυπφζεηε
πλεπκαηηθή θαη δηαλνεηηθή ιεηηνπξγία, απηή δελ βξίζθνπκε λα ππάξρεη νχηε ζηε
θηινζνθία (θηινζνθηθά ζπζηήκαηα), αθνχ εμαξηψληαη απφ ηάζεηο θαη ζρνιέο, ηελ
εθάζηνηε επνρή θαη ηηο πξνηεξαηφηεηεο ηεο, θαζψο θαη ηα apriori ησλ θηινζφθσλ.
Μάιινλ ζηηο ρξηζηηαλνθηινζνθηθέο ζέζεηο, θαηά ην πνζνζηφ πνπ απηέο
επαιεζεχνληαη σο εκπεηξίεο κέζα ζην θνηλσληθφ ζψκα ηεο Δθθιεζίαο, κπνξεί θαλείο
λα αλαδεηά ερέγγπα αληηθεηκεληθφηεηαο θαη ξεαιηζκνχ ηεο πλεπκαηηθήο θαη
δηαλνεηηθήο ιεηηνπξγίαο.
Γηα ιφγνπο κεγαιχηεξεο ζαθήλεηαο, ζα απνηνικήζνπκε ηελ εληειψο θσδηθή
αλαθνξά ζε επηκέξνπο δεηήκαηα ζηα νπνία ε ζενινγία ηεο Δθθιεζίαο παξελέβε
απνθαζηζηηθά δεκηνπξγψληαο ηφ πιαίζην γηα ηελ θαιιηέξγεηα ηεο ρξηζηηαληθήο
θηινζνθίαο. Γχν – ηξία παξαδείγκαηα εληειψο ελδεηθηηθά:
΢ην δήηεκα ηεο δεκηνπξγίαο. Ζ ρξηζηηαληθή ζέζε γηα δεκηνπξγία εθ ηνπ
κεδελφο (ex nihilo) ηαξάδεη ζπζέκεια ηελ αησληφηεηα ηεο δεκηνπξγίαο, πεξηζζφηεξν
ηελ αησληφηεηα ηεο χιεο , ή ηνπ ππαξθηνχ. Μεηαβάιιεη ηίο αληηιήςεηο γηα ηνλ ίδην
ηνλ Θεφ – Γεκηνπξγφ θαη θινλίδεη ηηο απφςεηο ηίο ζρεηηθέο κε ηνλ άλζξσπν θαη ην
ρξφλν. Πξάγκαηη γηα ηελ αξραία θηινζνθία απφ ηνπο πξνζσθξαηηθνχο κέρξη θαη ηνλ
λενπιαησληζκφ ν θφζκνο είλαη απζχπαξθηνο, αηψληνο, αλεμάξηεηνο απφ ηνλ Θεφ.
Δίλαη γλσζηφ πσο αθφκε θαη ν Γεκηνπξγφο ηνπ Σηκαίνπ δελ είλαη ηίπνηα
πεξηζζφηεξν παξά θαιισπηζηήο θαη ηαμηζέηεο ηεο άιινηε πεξηζζφηεξν θαη άιινηε
ιηγφηεξν άηαθηεο χιεο. Αλαγθαηφηεηα θαη Δηκαξκέλε βαζηιεχνπλ, ελψ ε θπθιηθή
ζεψξεζε ηνπ ρξφλνπ θαηαδηθάδεη ηνλ αλζξψπηλν δπλακηζκφ θαη ηε δεκηνπξγηθφηεηα
ζε κηα αληηλνκηθή ρξήζε ησλ δπλαηνηήησλ ηνπο.
Ζ αληίιεςε ηεο εθ ηνπ κεδελφο δεκηνπξγίαο, ε αλαίξεζε ηεο απηνδσήο θαη
απζππαξμίαο ηνπ θφζκνπ, ε δεκηνπξγία ηνπ σο θαιινχ ιίαλ (πξνθεηκέλνπ θαη γηα ηελ
χιε), ε επζχγξακκε πξννπηηθή ηνπ ρξφλνπ, πνπ ζπληζηνχλ βαζηθά δφγκαηα πίζηεσο
ηνπ Υξηζηηαληζκνχ, ζέηνπλ απηφκαηα δεηήκαηα θηινζνθηθνχ ραξαθηήξα φρη κφλνλ
θαηά ηελ επνρή πνπ δηαηππψζεθαλ αιιά δηαρξνληθά.13 Δίλαη άιισζηε γλσζηή ε
δηαπίζησζε ησλ εηδηθψλ πσο ν ραξαθηήξαο ηεο κνληέξλαο θαη κεηακνληέξλαο
θνηλσλίαο κε ηελ απνηειεζκαηηθφηεηά ηεο θαη ηελ αλζξψπηλε ελδνθνζκηθή
εζραηνινγία, αληρλεχεη ηελ θαηαγσγή ηνπ ζην ρξηζηηαληθφ δφγκα ηεο δεκηνπξγίαο θαη
ηε ζπλαθφινπζε αληίιεςε ηνπ γξακκηθνχ ρξφλνπ. ΋ια απηά δελ ζπληζηνχλ κηά,
mutatis mutandis, αλαπφθεπθηε παξέκβαζε ηνπ ρξηζηηαληζκνχ ζε «θαζαξνχο»
θηινζνθηθνχο ρψξνπο;
΢πλαθέο κε ηα παξαθάησ είλαη θαη ην πξφβιεκα ηνπ θαθνχ. Ζ εθ ηνπ κή
φληνο δεκηνπξγία ζπκπεξηιακβάλεη θαη ζπγθαηαιέγεη ζηελ ίδηα νληνινγηθή
θαηεγνξία αηζζεηφ θαη λνεηφ, πιηθφ θαη πλεπκαηηθφ θφζκν. Ζ απελνρνπνίεζε ηεο
χιεο θαη ε ζεψξεζή ηεο σο θαιήο θαζεαπηήο, ζεκαηνδφηεζε κηαλ επαλάζηαζε ζ’ φηη
αθνξά ηελ αληίιεςε ηνπ θφζκνπ θαη ησλ ιεηηνπξγηψλ ηνπ. Σν ίδην ην αλππφζηαην
ηνπ θαθνχ, ην θαθφ σο παξππφζηαηε ζπληζηά πξνθεηηθή θαηλνηνκία, ζπλέπεηεο ηεο

13
Γηα πεξηζζφηεξα πξβι. ΢ΣΑΤΡΟΤ ΓΗΑΓΚΑΕΟΓΛΟΤ – ΘΔΟΦΗΛΟΤ ΑΜΠΑΣΕΗΓΖ, Διιεληζκφο
θαη Υξηζηηαληζκφο σο παξάγνληεο δηακνξθψζεσο ηεο ειιεληθήο ηαπηφηεηαο, Δξεπλεηηθφ πξφγξακκα
ηεο Αθαδεκίαο Αζελψλ, Θεζζαινλίθε 1996, φπνπ θαη ε ζρεηηθή βηβιηνγξαθία. Γηα αθξηβείο
αληηζηίμεηο ζενινγηθνθηινζνθηθψλ ζέζεσλ κε ηελ ειιεληθή ζθέςε θαη ηε θηινζνθία πξβι.
ΘΔΟΦΗΛΟΤ ΑΜΠΑΣΕΗΓΖ, Αξραηνειιεληθή δηαλφεζε θαη παηεξηθή ζενινγία, ΑΝΑΛΟΓΗΟΝ ηεπρ.
6ν, ζει. 6 θ. εμ.

5
νπνίαο ηρλειαηνχκε ζηηο ζχγρξνλεο αληηιήςεηο ηεο αηνκηθήο επζχλεο θαη ζπλέπεηαο ή
ζηηο ζχγρξνλεο επίζεο εθηηκήζεηο ηεο θηινζνθίαο ηεο Ηζηνξίαο.
΢πλήζσο εληνπίδεηαη ε πηψζε ηεο νπζηνθξαηίαο ζηε θηινζνθία ζε κηα
αηκαηεξή πνξεία πνπ μεθηλά απφ ηελ απγή ησλ «λέσλ ρξφλσλ» ζηε Γχζε. Ίζσο γηαηί
ην παξαπάλσ εληνπίδεηαη σο κηα αληίζεζε πξνο ηελ νπζηνθξαηία ηεο ρξηζηηαληθήο
κεηαθπζηθήο πνπ θαιιηέξγεζε ν ζρνιαζηηθηζκφο.14 ΋κσο θξηηηθή ζε άηεγθηεο
νπζηνθξαηηθέο θηινζνθηθέο απφςεηο φπσο απηέο ηνπ λεναξεηαλνχ Δπλνκίνπ, είραλ
ηελ επθαηξία λα θάκνπλ θαη νη θαππαδφθεο αδειθνί Μ. Βαζίιεηνο θαη Γξεγφξηνο ν
Νχζζεο. ΢ην αηξεηηθφ επηρείξεκα φηη πίζσ απφ ηε δηαθνξά ησλ νλνκάησλ βξίζθεηαη
ε δηαθνξά ησλ νπζηψλ, αλακθίβνια ππάξρεη ζενινγηθφ ελδηαθέξνλ, αθνχ απφ ηε
δηαθνξά αγέλλεηνπ –γελλεηνχ Δπλφκηνο εμαξηνχζε ηελ θαη’ απηφλ εηεξνπζηφηεηα
Παηξφο – Τηνχ. ΋κσο έρεη θαη αλάινγν θηινζνθηθφ ελδηαθέξνλ. Ο Δπλφκηνο, θνξέαο
κηαο νπζηνθξαηηθήο Παξάδνζεο πνπ μεθηλά ηνπιάρηζηνλ απφ ηνλ Πιαησληθφ
Κξαηχιν, πηζηεχεη φηη νη έλλνηεο ή ηα νλφκαηα θαλεξψλνπλ ηελ νπζία ησλ φλησλ.
Κάηη πνπ θπζηθά δελ γίλεηαη απνδεθηφ απφ ηνπο Καππαδφθεο, φρη κφλν αλαθνξηθά
πξνο ηελ νπζία ηνπ Θενχ, αιιά θαη γη’ απηή αθφκε ηελ νπζία ησλ φλησλ. Ζ ζεσξία
ηεο επίλνηαο15 σο πεγήο πξνέιεπζεο ησλ νλνκάησλ, κηα ζεσξία θαζαξά θηινζνθηθνχ
ραξαθηήξα, ζπληζηά γλσζηνινγηθή επαλάζηαζε πνπ ζηελ επνρή ηεο δελ έγηλε
θαηαλνεηή, αιιά αηψλεο αξγφηεξα ηελ πεξίνδν ησλ λνκηλαιηζηψλ ζηε Γχζε. Πάλησο,
ζε κπεκέλνπο θηινζνθηθνχο θχθινπο ε ζεσξία έθαλε αίζζεζε αθνχ ν λενπιαησληθφο
θηιφζνθνο θαη γξακκαηηθφο Ακκψληνο ηνλ Δ’ αη. ηελ ζπγθαηαιέγεη κεηαμχ ησλ
ζπνπδαηφηεξσλ θηινζνθηθψλ απφςεσλ πνπ δηαηππψζεθαλ εψο ηφηε γηα ηελ
πξνέιεπζε ησλ νλνκάησλ.
Σα παξαπάλσ παξαδείγκαηα, ειάρηζηα απφ κηα ζσξεία αλαιφγσλ
πεξηπηψζεσλ, είλαη αξθεηά ελδεηθηηθά ηεο άπνςεο πνπ δηαηππψζακε φηη νη
πξνεθηάζεηο ηεο ζενινγίαο, απηφκαηα θαη απηνλφεηα παξνπζηάδνπλ θηινζνθηθφ
ελδηαθέξνλ. Καη φηη ην γεγνλφο απηφ απεηέιεζε ηνλ θπξηφηεξν παξάγνληα δπκψζεσλ
ζηε δηαρξνλία ησλ θνηλσληθψλ θαη πνιηηηζκηθψλ κνξθσκάησλ, απφ ηελ πξψηε
εκθάληζε ηνπ ρξηζηηαληζκνχ κέρξη ζήκεξα.
Καη έρεη κεγάιε ζεκαζία λα ηνληζηεί, ην εληειψο παξαζεσξεκέλν, ζήκεξα. Οη
σζκψζεηο δει. ησλ ρξηζηηαληθψλ ζέζεσλ κε ηελ ζχγρξνλε πεξηξξένπζα αηκφζθαηξα,
πνπ ζπληζηά πάληνηε αλαγελλεηηθφ παξάγνληα ηεο ρξηζηηαληθήο θηινζνθίαο. Σν
θηινζνθηθφ – θαη φρη κφλνλ – ελδηαθέξσλ ησλ ρξηζηηαληθψλ ζέζεσλ δελ εμαληιείηαη
ζηελ αληηπαξάζεζε ηνπο κε ην αξραηνειιεληθφ θνζκνείδσιν θαη ηελ θηινζνθία ηνπ.
Σν ελδηαθέξνλ ελφο δηαιφγνπ ρξηζηηαλνθηινζνθηθψλ ζέζεσλ κε ζεκεξηλά
θηινζνθηθά, ςπρνινγηθά, θνηλσληνινγηθά θαη επηζηεκνληθά δεηήκαηα είλαη αθφκε
πηφ κεγάιν γηαηί αγγίδεη δεηήκαηα πνπ καο αθνξνχλ.
Πνηνο δηάινγνο πξνθχπηεη κεηαμχ κηαο «πξνζσπηθήο» αληίιεςεο γηα ηνλ Θεφ
θαη γηα ηνλ άλζξσπν πνπ θνκίδεη ε παηεξηθή ζενινγία, κε ηελ θηινζνθία ηνπ
ππνθεηκέλνπ ή ηελ βαξηά ηδησηεία ησλ ππαξμηζηηθψλ ζεσξηψλ. Πψο ζηέθεηαη ε
ρξηζηηαληθή αλζξσπνινγία φρη πηά έλαληη ηεο πξνυπάξμεσο ηεο ςπρήο, αιιά έλαληη
ηεο ςπραλάιπζεο θαη ηνπ αζπλεηδήηνπ; ή θαη έλαληη ηεο ζχγρξνλεο γελεηηθήο θαη
βηνηερλνινγίαο; Πνηα ε ζέζε ηεο ρξηζηηαληθήο νξζφδνμεο εζηθήο έλαληη
πξνβιεκάησλ ηεο ζχγρξνλεο ηερλνινγίαο πνπ ηα ραξαθηεξίδνπκε σο βνεζεηηθή;
Υξηζηηαληζκφο θαη επηζηεκνληθή αληίιεςε ηνπ ρξφλνπ, Γεκηνπξγία βηβιηθή θαη

14
Πξβι. ΠΑΝΑΓΗΧΣΖ ΚΟΝΓΤΛΖ, Ζ θξηηηθή ηεο κεηαθπζηθήο ζηε λεψηεξε ζθέςε, Αζήλα 1983,
ζει. 320 θ. εμ.
15
ΓΡΖΓΟΡΗΟΤ ΝΤ΢΢Ζ΢, Καηά Δπλνκίνπ Λφγνο Γ’ PG 45, 825 A – 828 C, 968 Dθαη 1016 C. πξβι.
θαη ΓΔΧΡΓΗΟΤ ΜΑΡΣΕΔΛΟΤ, Οπζία θαη Δλέξγεηα ηνπ Θενχ θαηά ηνλ Μέγαλ Βαζίιεηνλ, Θεζ/λίθε
1984, ζει. 165 – 166.

6
δεκηνπξγία ηεο «κεγάιεο εθξήμεσο» θαη ηφζα άιια δελ είλαη πεδίν αληηξξεηηθήο θαη
απνινγεηηθήο, αιιά ρψξνο δεκηνπξγηθψλ δπκψζεσλ πνπ θπνθνξεί, αθελφο ηελ
επηθαηξφηεηα ηεο εθθιεζηαζηηθήο πίζηεο, αθεηέξνπ ηηο θηινζνθηθέο αληηιήςεηο
επεξρφκελσλ γελεψλ. Αληηιήςεηο απφ ηηο νπνίεο δελ ζα απνπζηάδνπλ
ρξηζηηαλνθηινζνθηθέο ζπληζηψζεο κηα πνπ ε χπαξμε θαη δσληάληα ηεο Δθθιεζίαο
κέλεη εηο ηνλ αηψλα.