11
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ...................................................................................................... 7 ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ..................................................................................... 17 ΚΥΡΙΟΤΕΡΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ...................................................................... 21 ΚΥΡΙΟΤΕΡΕΣ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ...................................................... 37 ΕΙΣΑΓΩΓΗ § 1. Σκοπός και αντικείμενο της εργασίας ...................................................... 43 § 2. Ο Άρειος Πάγος........................................................................................ 51 § 3. Το δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας.............................................. 53 I. Ανεξιθρησκεία και θρησκευτική ελευθερία.......................................... 53 II. «Επικρατούσα» θρησκεία .................................................................... 60 III. Διεθνής προστασία ............................................................................. 70 § 4. Διάρθρωση της ύλης................................................................................. 73 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Η ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΣΤΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α´ Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΩΣ Τίτλος Α΄
Η ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΩΝ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ
§ 5. Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδος ........................................................ 85 I. Η ισχύς των ιερών κανόνων .................................................................. 85 1. Κατοχύρωση όλων των κανόνων..................................................... 87 2. Κατοχύρωση μόνο των δογματικών κανόνων ................................. 88 3. Σύγκριση των θέσεων του Αρείου Πάγου και του Συμβουλίου της Επικρατείας ............................................................................... 89 II. Η περιπτωσιολογία .............................................................................. 94 1. Ιεροψάλτες και νεωκόροι .................................................................. 95
12
Περιεχόμενα
2. Εγκυρότητα γάμου μεταξύ συγγενών................................................ 99 3. Βάπτισμα και ονοματοθεσία ............................................................. 99 4. Κληρονομική διαδοχή μοναχού ...................................................... 102 5. Αντιποίηση εκκλησιαστικής αρχής από Επίσκοπο ......................... 103 6. Υιοθεσία από Επίσκοπο ή μοναχό .................................................. 104 III. Συμπεράσματα.................................................................................. 105 § 6. Οι Γνήσιοι Ορθόδοξοι Χριστιανοί (Παλαιοημερολογίτες)..................... 106 I. Το ιστορικό πλαίσιο ............................................................................ 106 II. Η θέση της νομολογίας του Αρείου Πάγου ....................................... 111 § 7. Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία................................................................. 119 I. Το δίκαιο του γάμου............................................................................ 119 II.Η εκπροσώπηση ναών, μονών και ιδρυμάτων.................................... 127 1. Το πρόβλημα ................................................................................... 128 2. Η Α. Π. 360/94 ............................................................................... 131 3. Κριτική ............................................................................................ 134 § 8. Η Ευαγγελική Εκκλησία ......................................................................... 144 § 9. Η μουσουλμανική θρησκευτική κοινότητα............................................. 147 I. Το νομοθετικό πλαίσιο........................................................................ 147 II. Η θέση της νομολογίας του Αρείου Πάγου ....................................... 152 Τίτλος Β΄
ΛΟΙΠΕΣ ΕΚΦΑΝΣΕΙΣ
§ 10. Η ελευθερία επιλογής θρησκείας ......................................................... 155 § 11. Το δικαίωμα της θρησκευτικής εκπαιδεύσεως ..................................... 158 I. Οι εννοιολογικός προσδιορισμός ....................................................... 158 II. Η έκταση δικαστικής παρεμβάσεως ................................................. 163 III. Η καταχρηστική άσκηση .................................................................. 165 1. Η μετάγγιση αίματος ....................................................................... 165 2. Ο προσηλυτισμός ανηλίκου ............................................................ 168 3. Κριτικές παρατηρήσεις.................................................................... 171 § 12. Ο όρκος ................................................................................................. 172 I. Εισαγωγικά.......................................................................................... 172 II. Ο όρκος των Ορθοδόξων ................................................................... 176 III. Ο όρκος των αλλόθρησκων ή ετερόδοξων ....................................... 184 IV. Ο όρκος των θρησκευτικών λειτουργών της Ορθόδοξης Εκκλησίας ... 188
Περιεχόμενα
13
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β´ Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΗΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ § 13. Η ίδρυση θρησκευτικών καταστημάτων γενικώς ................................. 195 I. Εισαγωγικά.......................................................................................... 195 II. Η νομοθεσία....................................................................................... 197 III. Ο «ναός» και ο «ευκτήριος οίκος» ................................................... 200 IV. Η θέση σε λειτουργία ναού και ευκτήριου οίκου............................. 203 § 14. Η ίδρυση θρησκευτικών καταστημάτων ετεροδόξων........................... 208 I. Η «άδεια» του Μητροπολίτη............................................................... 208 II. Η άδεια του Υπουργού Παιδείας και Θρησκευμάτων ....................... 214 III. Κριτική ............................................................................................. 227 § 15. Η περίπτωση των Γνησίων Ορθοδόξων Χριστιανών (παλαιοημερολογιτών)............................................................................................. 231 I. Η νομολογία του Αρείου Πάγου ......................................................... 231 II. Η άποψη του Συμβουλίου της Επικρατείας ....................................... 239 ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ ΦΡΑΓΜΟΙ ΚΑΙ ΔΙΑΚΙΝΔΥΝΕΥΣΗ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΣΤΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α´ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ § 16. Θρησκεία «γνωστή».............................................................................. 243 I. Το ιστορικό πλαίσιο ........................................................................... 243 II. Η θέση του Αρείου Πάγου................................................................. 247 § 17. Η δημόσια τάξη και τα χρηστά ήθη ...................................................... 249 I. Η δημόσια τάξη .................................................................................. 249 II. Τα χρηστά ήθη ................................................................................... 252 § 18. Οι αντιρρησίες συνειδήσεως................................................................. 256 I. Τα καθήκοντα απέναντι στο Κράτος και η συμμόρφωση στους νόμους.. 256 II. Η θέση της νομολογίας ...................................................................... 262 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β´ ΠΡΟΣΗΛΥΤΙΣΜΟΣ § 19. Η νομοτυπική υπόσταση ....................................................................... 267
14
Περιεχόμενα
I. Εισαγωγικά.......................................................................................... 267 II. Ο εννοιολογικός προσδιορισμός........................................................ 270 III. Η τυποποίηση του αδικήματος και η συνταγματικότητα των διατάξεων.. 280 1. Ο προσηλυτισμός ως τυπικό αδίκημα ............................................. 280 2. Η έννοια της διεισδύσεως .............................................................. 282 3. Η απαρίθμηση των μέσων τελέσεως.............................................. 283 4. Η συνταγματικότητα των διατάξεων ............................................. 286 α. Η ισχύς των νομοθετικών διατάξεων......................................... 286 β. Ο έλεγχος της συνταγματικότητας............................................. 287 § 20. Οι τρόποι τελέσεως ............................................................................... 292 I. Τα αθέμιτα μέσα.................................................................................. 292 1. Προϊσχύσαν νομοθετικό καθεστώς ................................................. 292 2. Ισχύον νομοθετικό πλαίσιο ............................................................. 293 II. Οι παροχές και υποσχέσεις ................................................................ 306 III. Η κουφότητα και η πνευματική αδυναμία........................................ 306 § 21. Κριτική αποτίμηση................................................................................ 310 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ´ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ § 22. Η κακόβουλη βλασφημία...................................................................... 317 Ι. Το αντικείμενο προστασίας................................................................. 317 II. Η αντικειμενική υπόσταση ................................................................ 322 1. Καθύβριση του Θεού....................................................................... 322 2. Δημόσια τέλεση .............................................................................. 324 III. Η υποκειμενική υπόσταση................................................................ 327 IV. Η συνταγματικότητα της διατάξεως................................................. 328 § 23. Η καθύβριση θρησκευμάτων ................................................................ 330 Ι. Τα άρθρα 152 και 196 Π.Ν. ................................................................ 330 1. Θεωρία ............................................................................................ 330 2. Η νομολογία του Αρείου Πάγου ..................................................... 331 II. Το άρθρο 199 Π.Κ. ............................................................................ 334 1. Θεωρία ............................................................................................ 335 2. Η νομολογία του Αρείου Πάγου ..................................................... 336 § 24. Η διατάραξη θρησκευτικών συναθροίσεων.......................................... 340 Ι. Το άρθρο 194 Π.Ν............................................................................... 340 1. Εισαγωγικά...................................................................................... 341
Περιεχόμενα
15
2. Η νομολογία του Αρείου Πάγου ..................................................... 341 II. Το άρθρο 200 Π.Κ. ........................................................................... 342 1. Θρησκευτική συνάθροιση για λατρεία............................................ 343 2. Κακόβουλη παρεμπόδιση ή διατάραξη ........................................... 344 3. Ανάρμοστες πράξεις........................................................................ 345 § 25. Η αφαίρεση πραγμάτων αφιερωμένων στη θεία λατρεία ..................... 347 Ι. Eισαγωγικά.......................................................................................... 347 II. Η αντικειμενική υπόσταση ................................................................ 349 1. Πράγματα αφιερωμένα.................................................................... 349 2. Τόπος λατρείας................................................................................ 351 III. Η υποκειμενική υπόσταση................................................................ 353 § 26. Η αντιποίηση της υπηρεσίας θρησκευτικού λειτουργού....................... 353 I. Εισαγωγικά.......................................................................................... 353 II. Οι θρησκευτικοί λειτουργοί της Ορθόδοξης Εκκλησίας ................... 355 III. Οι θρησκευτικοί λειτουργοί των Γνησίων Ορθοδόξων Χριστιανών .. 359 IV. Οι Μουσουλμάνοι θρησκευτικοί λειτουργοί (μουφτήδες)............... 362 ΣΥΓΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ...................................................................................... 369 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ........................................................................................... 393 ΕΥΡΕΤΗΡΙΑ.................................................................................................. 431
