ΜΑΝΟΛΗΣ Γ.

ΠΕΠΟΝΑΚΗΣ

ΕΞΙΣΛΑΜ ΙΣΜ Ο Ι ΚΑΙ ΕΠΑΝΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜ Ο Ι

ΣΤΗ Ν ΚΡΗΤΗ

(1645 - 1899)

Διδακτορική Διατριβή

Θεσσαλονίκη 1994
Στους γονέους μου

Βαρβάρα και Γιώργη

 - 1 -

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ................................................................................................. ,....

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ................................................................................................................ — 1 ...
14-16
ΕΙΣΑΓΩΓΗ.........................................................................................................................................

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΟΙ ΕΞΙΣΛΑΜΙΣΜΟΙ (1645-1821)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α1)

Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ

1. Η περίοδος του Κρητικού Πολέμου (1645-1669)

α) Η κοινωνική και θρησκευτική κατάσταση του αγροτικού

17-21
πληθυσμού στο τέλος της Ενετοκρατίας................................................................
22-24
β) Οι Κρήτες απέναντι στους Ενετούς και τους Τούρκους..........................................
24-27
γ) Αίτια εξισλαμισμού.................................................................................................
27-29
δ) Η εξάπλωση του Ισλάμ...........................................................................................

2. Η πρώτη εκατονταετηρίδα μετά την πτώση του Χάνδακα (1669-1770)

30-35
α) Διοίκηση, φορολογικό σύστημα και οικονομική κατάσταση....................................
35-37
β) Προβλήματα της Εκκλησίας της Κρήτης................................................................
38-40
γ) Οι εξισλαμισμοί από το 1669 ως το 1770................................................................

3. Η περίοδος κυριαρχίας των Τουρκοκρητών (1770-1821)

41-45
α) Η διοικητική αστάθεια............................................................................................
45-51
β) Η κατάσταση του χριστιανικού πληθυσμού.............................................................
, 51-53
γ) Η πρόοδος των εξισλαμισμών.................................................................................
ΚΕΦΑΛΑΙΟ θ ’)

Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΞΙΣΛΑΜΙΣΜΕΝΩΝ

1. Η ένταξη των αρνησίθρησκων στη μουσουλμανική κοινότητα

54-57
α) Η κοινωνική προέλευση των αρνησίθρησκων..........................................................
57-59
β) Το Ισλαμ και οι νεομουσουλμάνοι............................................................................
60-61
γ) Στοιχεία από τη θρησκευτική ζωή των μουσουλμάνων............................................

2. Ο κρυπτοχριστιανισμός
62-64
α) Η έκταση του φαινομένου - Η ζωή των κρυπτοχριστιανών.......................................
64-66
β) Αποκαλύψεις κρυπτοχρισπανών - Οι νεομάρτυρες.................................................

3. Η στάση του Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης και της

67-69
Εκκλησίας της Κρήτης απέναντι στους εξισλαμισμούς...............................................

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ: ΟΙ ΕΚΧΡΙΣΓΙΑΝΙΣΜΟΙ (1821-1899)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α*)

Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΩΝ

70-73
1. Η ενίσχυση της χριστιανικής κοινότητας (1821-1830) .................................................

2. Διοίκηση, θρησκειπική πολιτική και εκχριστιανισμοί από το 1830 ως το 1856

73-79
α) Η εποχή της Αιγυπτιοκρατίας (1830-1840)..............................................................
80-84
β) Η περίοδος 1841-1856 ...........................................................................................

3. Εκχριστιανισμοί και οθωμανικές μεταρρυθμίσεις

85-91
α) Οι συνέπειες του Hatt-i Hijm ayun............................................................................
92-93
β) Η καθολική προπαγάνδα (1859-1860)........................................................ .... ........
96-98
γ) Οι εκχριστιανισμοί κατά την περίοδο 1860-1878 .....................................................
99-100
δ) Οι εκχριστιανισμοί μετά τη Σύμβαση της Χαλέπας (1878-1899) ..............................

4. Ο τρόπος του εκχριστιανισμού

101-102
α) Η κοινωνική κατάσταση των εκχριστιανιζόμενων.................................................. /*
 - 3 -

103-105
β) Στοιχεία από τη ζωή το υ ς ..........................................................
106-107
γ) Η στάση της Εκκλησίας.............................................................

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β”)

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΥ

1. Οι αντιδράσεις των μουσουλμάνων της Κρήτης

108-112
α) Η οργάνωση της μουσουλμανικής κοινότητας...........................
112-114
β) Οι εξισλαμισμοί.........................................................................
115-116
γ) 0 προσηλυτισμός......................................................................

2. Η μουσουλμανική νομοθεσία
117-119
α) Οι αρμοδιότητες των μουσουλμανικών δικαστηρίων..................
119-121
β) Η άρνηση της μαρτυρίας των χριστιανών..................................
122-125
γ) Προβλήματα κληρονομιάς των εκχριστιανιζόμενων...................

3. Η στάση των πολιτικών υπηρεσιών

126-127
α) Οι πασάδες...............................................................................
128-131
β) Τα συμβούλια των πόλεων - Η σύνθεση και το έργο το υ ς ..........
132-134
γ) 0 ρόλος των προξενείων..........................................................

135-137
ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ...................................................
138-142
R E S U M E .............................................................................................
143-234
ΣΗ Μ ΕΙΩ ΣΕΙΣ.......................................................................................
235-257
ΒΙΒΛΙΟ ΓΡΑ Φ ΙΑ .....................................................................................
258-260
ΕΥ ΡΕΤ Η ΡΙΟ .........................................................................................
261-278
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
 - 4 -

ΣΥΝΤΟΜ ΟΓΡΑΦΙΕΣ
AYE- : Αρχείο Ελληνικού Υπουργεί ουΓΕξωτερικών
ΑΑ : Αταξινόμητο (Κρητικό) Αρχείο

ADN : Archives Diplomatiques de Nantes

ANF : Archives Nationales de France

ASV : Archivio di Stato di Venezia

b : busta (φάκελος)

CCC : Correspondance Consulaire et Commerciale

CPC : Correspondace Politique des Consuls

χ.χ. : χωρίς χρονολογία έκδοσης

χ.ο. : χωρίς όνομα συγγραφέα

χ.τ. : χωρίς τόπο έκδοσης

Δ ΙΕΕ : Δελτίο Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας

ΕΕΚΣ : Επετηρίς Εταιρείας Κρητικών Σπουδών

f : filza (υποφάκελος)

FO : Foreign Office Papers στο Public Record Office, Λονδίνο

φ : φύλλο

ΙΑΚ : Ιστορικό Αρχείο Κρήτης

ΙΜΚ : Ιστορικό Μουσείο Κρήτης

ΚΧ : Κρητικά Χρονικά

ΚΥ : Κεντρική Υπηρεσία
* \
MAE : Ministere des Affaires Etrangeres, Paris

PRO : Public Record Office

TAH : Μεταφρασμένο Τουρκικό Αρχείο Ηρακλείου

WNA : National Archives of the United States, Waschington

 - 6 -

ερευνητές της ιστορίας της Κρήτης από τις μεταφράσεις των τουρκικών εγγράφων του

Ν. Σταυρινίδη.

Ο στόχος μας ήταν να διερευνήσουμε τη συμπεριφορά των μεταστρεφόμενων,

στο Ισλάμ αρχικά και στο χριστιανισμό αργότερα, και την έκταση του φαινομένου της

αρνησιθρησκείας.

Ερευνήσαμε, επομένως, ιστορικές πηγές που αναφέρονται στον τελευταίο αιώνα

της Ενετοκραπ'ας και στους δυόμισι αιώνες της οθωμανικής κατάκτησης (1645-1898) και

ανατρέξαμε στα αρχεία και σπς βιβλιοθήκες των Χανίων, του Ηρακλείου, μοναστηριών

της Κρήτης, της Αθήνας, της Κωνσταντινούπολης, του Παρισιού, της Νάντης, του Λονδί­

νου και της Βενετίας. Ζητήσαμε, επίσης^τη βοήθεια της intei-Biblioth^que της Πανεπι­

στημιακής Βιβλιοθήκης του Στρασβούργου. Πρέπει, πάντως, να σημειώσουμε ότι στην

προσπάθειά μας να απαντήσουμε στα παραπάνω ερωτήματα συναντήσαμε πολλές δυ­

σκολίες, ιδιαίτερα όσον αφορά την περίοδο μέχρι και την Επανάσταση του 1821, και αυ­

τό όχι μόνο λόγω της διασποράς του αρχειακού υλικού και της μεγάλης χρονικής

έκτασης του θέματος, αλλά και λόγω έλλειψης ολοκληρωμένων ερευνών για σημαντικά

θέματά της νεότερης κρητικής ιστορίας, όπως π.χ. για την κοινωνία της Κρήτης την επο­

χή της Ενετοκρατίας, για τη σύγκριση της οικονομικής κατάστασης του νησιού την επο­

χή της Ενετοκρατίας και της Τουρκοκρατίας, για την οργάνωση των χωριών και την

απονομή της δικαιοσύνης και σπς δύο αυτές περιόδους, για τη σχέση της Εκκλησίας

της Κρήτης με το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, για τις δραστηριότητες των μο­

ναχών, για τη δύναμη των μοναστηριών, για την παιδεία πριν από το 1821 και για την

κρητική οικονομία από τη Γαλλική Επανάσταση μέχρι και την Αιγύπτιοκρατία

(1830-1840).

Ανάμεσα στις Ανέκδοτες Πηγές, που προέρχονται από την περίοδο 1570-1821 και

βοήθησαν σημαντικά την έρευνά μας διακρίνουμε εκείνες που βρίσκονται:

 α) Στα Κρατικά Αρχεία της Βενετίας (Archivio di Stato di Venezia): Τα αρχεία αυ­

τά, όσον αφορά την Κρήτη, περιέχουν πλούσιο υλικό. Τα έγγραφά τους μας δίνουν πλη­

ροφορίες για την οχυρωματική και οικονομική κατάσταση στο νησί και τις στρατιωτικές

επιχειρήσεις στη διάρκεια του Κρητικού Πολέμου. Ασχολούνται όμως σπάνια με τη θρη­

σκευτική και κοινωνική ζωή των υπόδουλων Ελλήνων. Ανάμεσά τους η σειρά

Provveditoii da terra e da ιη;ττ" , στην οποία καταχωρούνται, μαζί με τις επίσημες ανα­

φορές, εκθέσεις πρακτόρων της Βενετίας από τις κατακτημένες από τους Τούρκους πε­

ριοχές, μας πρόσφερε αξιόλογα στοιχεία, τόσο για τις διαθέσεις των κατοίκων, όσο και

για την πρόοδο του Ισλάμ την εποχή του Κρητικού Πολέμου.

β) Στα Εθνικά Αρχεία της Γαλλίας (Archives Nationales de France), που περιέ­

χουν, όσον αφορά και πάλι την Κρήτη, κατά κύριο λόγο αναφορές των Γ άλλων Προξέ­

νων στα Χανιά από το 1675 μέχρι τη Γαλλική Επανάσταση. Στα Αρχεία, επίσης, του

Γαλλικού Υπουργείου των Εξωτερικών (Archives du Ministej-e des Affaires Etrangejes).

Σ’ αυτά υπάρχουν προξενικά έγγραφα από το 1791 ως το 1821. Οι πρόξενοι, ενδιαφερό­

μενοι για την προώθηση του γαλλικού εμπορίου στο νησί, έστελναν στο Παρίσι κατά βά­

ση στοιχεία οικονομικού χαρακτήρα. Παρείχαν όμως και πληροφορίες για την κρητική

κοινωνία και μερικές φορές για τους εξισλαμισμούς. Συχνά η εικόνα που διαμόρφωναν

στις αναφορές τους οι πρόξενοι για τον πληθυσμό είχε δεχτεί την επίδραση των προκα-

ταλήψεών τους για τους χριστιανούς και τους μουσουλμάνους.

γ) Στα Διπλωματικά Αρχεία της Νάντης (Archives Diplomatiques de Nantes): Στα

αρχεία αυτά διατίθενται, όσον αφορά την Κρήτη, τα τετράδια σημειώσεων και τα κατά­

λοιπα των εγγράφων των Γάλλων Προξένων στα Χανιά, καθώς επίσης και τα τετράδια

της αλληλογραφίας, που είχε η Γαλλική Πρεσβεία στην Κωνσταντινούπολη με το προξε­

νείο της στην Κρήτη. Από τα αρχεία της Nantes παίρνουμε συνήθως τις ίδιες πληροφορί­

ες, που δίνουν και τα προξενικά αρχεία του Παρισιού. Μερικές φορές, όμως, υπάρχουν

σ’ αυτά αντίγραφα, που δεν καταχωρήθηκαν στα Εθνικά Αρχεία της Γαλλίας και στα Αρ­
 - 8 -

χεία του Υπουργείου των Εξωτερικών και δίνουν πολύτιμα στοιχεία για την οικονομική και

κοινωνική κατάσταση στο νησί.

Για την μετά το 1821 περίοδο οι σημαντικότερες ανέκδοτες πηγές ήταν:

α) Το Αρχείο του Ελληνικού Υπουργείου των Εξωτερικών: Από τα έγγραφα της

Κεντρικής Υπηρεσίας, που βρίσκονται σ’ αυτό το αρχείο, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσι­

άζουν, λόγω της συχνότητας των πληροφοριών τους για τους εκχρισπανισμούς και τις

σχέσεις χριστιανών και μουσουλμάνων, τα προερχόμενα από την περίοδο 1856-1879.

Στο Κρητικό Αρχείο και μάλιστα στα τετράδια αντιγράφων των προξένων της περιόδου

1834-1858, περιέχονται βασικά στοιχεία για να κατανοήσουμε την τουρκική πολιτική στο

θρησκευτικό και κοινωνικό τομέα και την πορεία των εκχριστιανισμών.

β) Οι εκθέσεις των Γάλλων Προξένων των Χανίων της περιόδου 1821-1899, που

βρίσκονται στο Γαλλικό Υπουργείο των Εξωτερικών. Σ’ αυτές οι πρόξενοι δίνουν πληρο­

φορίες για την οικονομία της Κρήτης και τις δυνατότητες του κρητικού εμπορίου, αλλά

αναφέρουν πιο συχνά, σε σχέση με τον πρώτο αιώνα λειτουργίας του Γαλλικού Προξε­

νείου, και πληροφορίες για την κοινωνική και θρησκειπική κατάσταση στην Κρήτη, πράγ­

μα που οφείλεται στην διεύρυνση των ενδιαφερόντων τους και στα ταξίδια, που

συνήθιζαν πλέον να κάνουν στο εσωτερικό του νησιού.

γ) Το Ιστορικό Αρχείο Κρήτης, που βρίσκεται στα Χανιά. Σ’ αυτό το αρχείο υπάρ­

χουν πολλές σειρές εγγράφων, κυρίως για την περίοδο μετά την Αιγυπτιοκρατία. Σημα­

ντική πηγή για την έρευνά μας στάθηκε το αρχειακό υλικό, που συγκέντρωσε στα τέλη

του 19ου αι. ο Π. Βλαστός και στο οποίο συμπεριελήφθησαν έγγραφα και ανπ'γραφα εγ­

γράφων σχετικά με τους εκχρισπανισμούς.

δ) Οι εκθέσεις των Αγγλων Προξένων στα Χανιά. Απ’ αυτές ερευνήσαμε κυρίως

τις εκθέσεις του Η. Ongley, που περιέχουν τις εκτιμήσεις του σχετικά με την εφαρμογή

των πολιτικών και θρησκευτικών μεταρρυθμίσεων στο διάστημα 1856-1858.

 ε) Το "Περιγραφικόν Ευρετήριον των Πατριαρχικών Κωδίκων" (1539-1856) και ο

‘Ιερός Κώδιξ των Συνοδικών Πράξεων" ( 1859- I860) ιου Πατριαρχείου της Κωνσταντι­

νούπολης. Η πρώτη από τις παραπάνω σειρές εγγράφων περιέχει περιλήψεις των εξερ-

χομένων του Πατριαρχείου. Αν παραπέμπουμε σ’ αυτή και όχι στα ίδια τα έγγραφα, είναι

διότι στα τελευταία δεν υπήρχε δυνατότητα να κάνουμε έρευνα. Η δεύτερη σειρά είναι

τα πρακτικά της Πατριαρχικής Συνόδου. Απ’ αυτή μας επιτράπηκε να δούμε δύο μόνο

τόμους. Και οι δύο σειρές αποσιωπούν πληροφορίες για το θέμα των εξισλαμισμών. Πα­

ρέχουν όμως αξιόλογα στοιχεία για να κατανοήσουμε τη θρησκευτική κατάσταση στην

Κρήτη.

στ) Η αλληλογραφία του Ρωσικού Υποπροξενείου Ηρακλείου, που βρίσκεται στο

Ιστορικό Μουσείο Κρήτης στο Ηράκλειο και αφορά το χρονικό διάστημα 1841-1893.

Εδώ πρέπει να πούμε ότι μετά από χρονοβόρες προσπάθειες κάναμε έρευνα και

στα αρχεία των εξής μοναστηριών της Κρήτης: της Πρέβελης, του Αρσανίου, του Βρο-

ντισίου, της Οδηγήτριας και της Αγκαράθου. Δεν εντοπίσαμε, όμως, σ’ αυτά υλικό για τη

μελέτη μας.

Οι κυριότερες Δημοσιευμένες Πηγές, που συνέβαλαν στην ολοκλήρωση της ερ­

γασίας αυτής είναι οι εξής:

α) Η μετάφραση μέρους του Τουρκικού Αρχείου Ηρακλείου από το Ν. Σταυρινίδη.

Ο πρόδρομος αυτός των κρητικών τουρκολογικών σπουδών δεν κάνει γνωστό αν μετα­

φράζει το σύνολο των εγγράφων της περιόδου με την οποία ασχολείται ή αν κάνει επιλο­

γή στοιχείων. Δεν δημοσιεύει, επίσης, πανομοιότυπα των εγγράφων, που θα επέτρεπαν

τον έλεγχο της εγκυρότητας των μεταφράσεών του. Στο πεντάτομο έργο του, ωστόσο,

παρέχονται πληροφορίες για πολλές πτυχές της ζωής των χριστιανών της Κεντρικής και

Ανατολικής Κρήτης και για την πολιτική των Τούρκων στο χρονικό διάστημα 1657-1765.

β) Σημαντικά στοιχεία περιέχουν και οι μεταφράσεις εγγράφων της περιόδου

1650-1750 του απολεσθέντος στη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου Τουρκικού Αρ-
 - 10 -

χείου Ρέθυμνου Οι μεταφράσεις ουτές δημοσίί ι.πηκαν σιην εφημερίδα "ΒΗΜΑ ΡΕΘΥ-

ΜΝΗΣ" και στο διάστημα 1930-1933 απο τον προ>τιν μουσουλμάνο Γ. Σιδεράκη. Πρέπει,

πάντως, να διευκρινίσουμε εδώ σπ δεν κατορθώσαμε να συμβουλευτούμε όλες αυτές τις

μεταφράσεις και αυτό γιατί η σειρά της παραπάνω εφημερίδας, που βρίσκεται στην Ε ­

θνική Βιβλιοθήκη και στη βιβλιοθήκη του Ιστορικού Αρχείου Κρήτης στα Χανιά, είναι ελλι­

πής.

Με το αρχειακό υλικό των Ν. Σταυρινίδη και Γ. Σιδεράκη, καθώς και με τα τουρκι­

κά έγγραφα που δημοσίευσαν άλλοι ιστορικοί, όπως οι Κ. Λασσιθιωτάκης, Γ. Οικονομί-

δης και Π. Χιδίρογλου, προσπαθήσαμε να καλύψουμε, σ’ ένα βαθμό το κενό, που υπήρξε

στην έρευνά μας από το γεγονός ότι δεν γνωρίζουμε την τουρκική γλώσσα.

γ) Οι ιταλικές, γαλλικές και ελληνικές διηγήσεις του Κρητικού Πολέμου. Ανάμεσά

Γους ξεχωρίζει, για πς λεπτοίirpnV πΓ-ρινρπψ*''. ι■

.>
·,■πολεμικών επιχειρήσεων, "Ο Κρητι­

κός Πόλεμος" του Μ Τ Μπουνιαλπ.

δ) Τα περιηγητικά κείμενα. Μολονότι γράφτηκαν από άτομα, που είχαν κατά βάση

αρχαιολογικά και γεωγραφικά ενδιαφέροντα και αντιμετώπιζαν δυσκολίες στο να προ­

σεγγίσουν τον πληθυσμό, ωστόσο, μας δίνουν σημαντικά στοιχεία, άγνωστα από άλλες

πηγές, για την κατάσταση των χριστιανών, τις καταπιέσεις των Τούρκων και την πορεία

των εξισλαμισμών.

ε) Οι εκδόσεις που περιέχουν τη μουσουλμανική νομοθεσία και τα διατάγματα για

τις μεταρρυθμίσεις του 19ου αιώνα.

και στ) Δημοσιεύσεις εγγράφων των κρητικών επαναστάσεων του 19ου αιώνα.

Με βάση το υλικό των παραπάνω πηγών προσδιορίσαμε ως χρονικά όρια της με­

λέτης μας την περίοδο 1645-1899. Και αυτό γιατί το 1645 αρχίζουν οι εξισλαμισμοί και

το 1899 εξαλείφονται τα τελευταία αίτια πραγματοποίησής τους. Θεωρήσαμε, τέλος, α­

παραίτητη την παρακάτω διάρθρωση:

 - 11 -

Στην Εισαγωγή παραθέτουμε τα βασικά πολεμικά και πολιτικά γεγονότα της ιστο­

ρίας της Κρήτης στη χρονική περίοδο 1645-1899.

Τον κύριο κορμό της εργασίας διαιρούμε σε δύο μέρη και το κάθε μέρος σε δύο

κεφάλαια. Στο Πρώτο Μέρος εξετάζουμε την πορεία των εξισλαμισμών και τα στοιχεία

που έδωσαν οι πηγές για τη ζωή των εξισλαμιζόμενων. Πιο συγκεκριμένα στο πρώτο κε­

φάλαιο αναζητούμε τις θρησκευτικές και κοινωνικές προϋποθέσεις πραγματοποίησης

των εξισλαμισμών και παρακολουθούμε την έκταση του φαινομένου στη διάρκεια του

Κρητικού Πολέμου αρχικά, τα πρώτα εκατό χρόνια μετά την κατάκτηση στη συνέχεια

και, τέλος, την τελευταία περίοδο πριν από την Ελληνική Επανάσταση.

Το δεύτερο κεφάλαιο αναφέρεται σας διάφορες κοινωνικές ομάδες που ασπά-

στηκαν το Ισλάμ, στη θέση των εξισλαμιζόμενων στη νέα κοινωνία που διαμόρφωναν και

στον τρόπο ζωής τους. Στο ίδιο κεφάλαιο περιγράφουμε τη διάσταση του φαινομένου

του κρυπτοχριστιανισμού, καθώς και τη ζωή και τα προβλήματα των κρυπτοχριστιανών.

Κάνουμε, επίσης, λόγο για τη στάση της Εκκλησίας απέναντι στους αρνησίθρησκους.

Μερικά διαστήματα της περιόδου, που αναπτύσσεται στο Πρώτο Μέρος, όπως τα

τέλη του 17ου και τα τέλη του 18ου αιώνα, παρουσιάζονται περιληπτικά. Αυτό όμως ο­

φείλεται στην έλλειψη ικανοποιητικού υλικού, που άλλωστε δεν επέτρεψε και την απά­

ντηση ερωτημάτων, όπως είναι: οι σχέσεις νεομουσουλμάνων και χριστιανικής

κοινότητας, η προσήλυτοι δράση των μεβλεβήδων και οι εκχριστιανισμοί στην περίοδο

1645-1821. Έτσι, παρά τα νέα στοιχεία και τις υποθέσεις που διατυπώνονται, υπάρχουν

στο Πρώτο Μέρος κενά για την πρόοδο των εξισλαμισμών, τον κρυπτοχριστιανισμό και

τα φορολογικά θέματα.

Στο Δεύτερο Μέρος εξετάζουμε τους εκχρισπανισμούς από το 1821 ως το 1899.

Αναλυτικότερα: Στο πρώτο κεφάλαιο παρακολουθούμε την προοδευτική ελάττωση του

πληθυσμού της μουσουλμανικής κοινότητας και αναζητούμε τα αίτια αυτού του φαινομέ­

νου. Παρουσιάζουμε,επίσης,στοιχεία από τη διοικητική κατάσταση και τις μεταρρυθμί­

 - 12 -

σεις, επειδή και τα δύο αυτά φαινόμενα συντελούν στην ερμηνεία των μεταστροφών στο

χριστιανισμό. Στο ίδιο κεφάλαιο δίνουμε βαρύτητα και στην έρευνα των διάφορων ομά­

δων εκχριστιανιζόμενων που απασχόλησαν τις αρχειακές πηγές, παραθέτουμε στοιχεία

για τη ζωή τους και επισημαίνουμε το ρόλο της Εκκλησίας στους εκχρισπανισμούς.

Στο δεύτερο κεφάλαιο του Δευτέρου Μέρους αναζητούμε τις αιτίες των προβλη­

μάτων εκχρισπανισμού και παρουσιάζουμε τις δυσκολίες, που αντιμετώπισαν οι αρνητές

του Ισλάμ. Εξετάζουμε επίσης τις αντιδράσεις και τη συμμετοχή των πασάδων, των συμ­

βουλίων των πόλεων και των προξένων στους εκχρισπανισμούς.

Στα συμπεράσματα παρουσιάζουμε σε γενικές γραμμές τις αιτίες που προκάλε-

σαν τους εξισλαμισμούς και τους εκχρισπανισμούς και συνοψίζουμε τις συνέπειες των

δύο αυτών φαινομένων.

Στο τέλος παραθέτουμε ένα παράρτημα,στο οποίο καταχωρίζονται, ενδεικτικά,

τρία έγγραφα του Ελληνικού Υπουργείου των Εξωτερικών και ένα του Αγγλικού Υπουρ­

γείου των Εξωτερικών. Και τα τέσσερα αυτά έγγραφα κάνουν λόγο για τους εκχρισπανι-

σμούς που συνέβησαν το 19ο αιώνα. Παραθέτουμε επίσης: ένα πίνακα του πληθυσμού

των χωριών της επαρχίας Μονοφατσίου, που αφορά την περίοδο 1821-1834, τη γραφική

παράσταση της κίνησης του χρισπανικού και του μουσουλμανικού πληθυσμού από το

1645 ως το 1924 και δύο χάρτες. Στον πρώτο παρουσιάζονται οι περιοχές στις οποίες,

σύμφωνα με τις πληροφορίες του R. Pashley (βλ. βιβλιογραφία), πλειοψηφούσαν οι μου­

σουλμάνοι στα 1834. Στο δεύτερο καταγράφονται οι ονομασίες των κυριότερων πόλεων

και χωριών της Κρήτης και η διοικητική της διαίρεση στα 1881.

Τελειώνοντας, θεωρώ χρέος μου να εκφράσω τις ευχαριστίες μου σ’ εκείνους

που με βοήθησαν στην αναζήτηση και στη συναγωγή του ανέκδοτου και του εκδομένου

υλικού της διατριβής αυτής, καθώς επίσης και σ’ εκείνους που μου πρόσφεραν πολύτι­

μες συμβουλές και υποδείξεις στη διάρκεια της σύνθεσής της.

* *■Λ Ν
/$ > ·■' -
/cT , 'ν·

?·
 - 13 -

θα ήθελα προπάντων να ευχαριστήσω τον αείμνηστο καθηγητή Στέφ. Παπαδό-

πουλο και τους καθηγητές μου κ.κ. I. Αλεξανδρόπουλο, Β. Κόντη και I. Κολιόπουλο, που

ως μέλη της Συμβουλευτικής Επιτροπής με καθοδήγησαν με βιβλιογραφικές και μεθοδο­

λογικές παρατηρήσεις, διόρθωσαν το χειρόγραφό μου και με ενίσχυσαν στην προσπά-

θειά μου. Ευχαριστώ επίσης τον καθηγητή κ. Αστέριο Αργυρίου για τις υποδείξεις του

στη διάρκεια της έρευνας. Ευχαρισπες οφείλω στη διευθύντρια του Αρχείου του Υπουρ­

γείου Εξωτερικών και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων κ. Δόμνα Βισβίζη-Δοντά

για τις παρατηρήσεις και τις διορθώσεις της. Ευχαριστώ τον αείμνηστο Ν. Σταυρινίδη,

τον τουρκολόγο κ. Π. Χιδίρογλου και τον ιστοριοδίφη κ. Γ. Τουσίμη για τις πολύτιμες

πληροφορίες τους.

Ιδιαίτερες ευχαρισπες οφείλω στην 'Com ite' Catholique pour la Collaboration

Culturelle", που ανέλαβε τα έξοδα των μετα πτυχιακών μου σπουδών. Ακόμη ευχαριστώ

την "lnter-Biblioth£que" της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης του Στρασβούργου και τη

Γεννάδειο Βιβλιοθήκη της Αθήνας, που έθεσαν στη διάθεσή μου σπάνιο βιβλιογραφικό υ­

λικό.

Θα ήθελα, τέλος, να ευχαριστήσω τους συναδέλφους: Αθ. Λαϊνα, Ελ. Παπαδάτο,

Γ. Νικολάου, Γ. Χρήστου, Γ. Γρυντάκη, Π. Λαζοπούλου, για το ενδιαφέρον και τις διορ­

θώσεις τους.
 - 14 -

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Τα οθωμανικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν στην Κρήτη τον Ιούνιο του 1645 και

άρχισαν την πολιορκία των Χανίων, βάζοντας τέλος σε τεσσερισήμισι σχεδόν αιώνες ενε-

τικής κυριαρχίας (1211-1645). Η πόλη, κάτω από την πίεση 30.000 Τούρκων στρατιωτών,

αναγκάστηκε να συνθηκολογήσει τον Αύγουστο του ίδιου έτους. Την τύχη της ακολού­

θησε το Ρέθυμνο, που παραδόθηκε το Νοέμβριο του 1646 και ο Χάνδακας (το σημερινό

Ηράκλειο), πρωτεύουσα του νησιού, 23 χρόνια αργότερα (1669).

Μετά τον πόλεμο οι Ενετοί διατήρησαν στο Βασίλειο της Κάντκις" μόνο τα τρία

οχυρά νησάκια: 1) της Γραμβούσας, δυτικά των Χανίων, 2) της Σούδας, μέσα στον ομώ­

νυμο κόλπο και 3) της Σπιναλόγκας, στο ανατολικό άκρο του νησιού.

Το 1691, στη διάρκεια του νέου βενετοτουρκικού πολέμου, οι Τούρκοι κατέλαβαν

τη Γραμβούσα. Ενα χρόνο αργότερα οι Ενετοί προσπάθησαν να ανακτήσουν την Κρήτη.

Αποβίβασαν στρατό κοντά στα Χανιά, τα οποία πολιόρκησαν, χωρίς όμως επιτυχία.

Στα 1715 οι Ενετοί παρέδωσαν στους Τούρκους τα δύο τελευταία οχυρά,της Σού­

δας και της Σπιναλόγκας. Έτσι οι Τούρκοι συμπλήρωσαν την κατάκτηση και εδραίωσαν

την κυριαρχία τους, που επρόκειτο να διατηρηθεί χωρίς σημανπκά γι’ αυτούς προβλήμα­

τα μέχρι το 1821, με εξαίρεση την επανάσταση του Δασκαλογιάννη (1770-1771).

Το 1821 οι Κρήτες χριστιανοί πήραν τα όπλα, συμμετέχοντας στον Αγώνα της Ελ­

ληνικής Ανεξαρτησίας. Η επανάσταση διήρκεσε στο νησί από το 1821 ως το 1830, με ιδι­

αίτερη έξαρση τα χρονικά διαστήματα 1821-1823 και 1825-1827. Σ’ αυτές τις περιόδους

της επαναστατικής έντασης οι χριστιανοί κυριαρχούσαν σπς επαρχίες, έχοντας ως ορ­

μητήρια τις οχυρές θέσεις των μοναστηριών, ενώ οι μουσουλμάνοι περιορίζονταν σπς

πόλεις, που βρίσκονταν όλες στο βόρειο μέρος του νησιού.

Το 1830 η Κρήτη παραχωρήθηκε στο Μωχάμετ Αλή της Αιγύπτου, ο οποίος ανέ­

θεσε τη διακυβέρνησή της στο Μουσταφά-πασά. Το νησί παρέμεινε 10 χρόνια κάτω από

την αιγυπτιακή διοίκηση, για να δοθεί ξανά στο Σουλτάνο με τη συνθήκη του Λονδίνου
 - 15 -

(1841). Οι χριστιανοί, επωφελούμενοι από τη σύγκρουση του Αντιβασιλέα της Αιγύπτου

με το Σουλτάνο, επαναστάτησαν την άνοιξη του 1841, με κύριο αίτημα την αποτίναξη

της τουρκικής εξουσίας.

Στη συνέχεια και μέχρι το 1851 το νησί διοικήθηκε και πάλι από το Μουσταφά-πα-

σά, που διορίστηκε από την Πύλη Γ ενικός Διοικητής.

Δύο χρόνια μετά τη δημοσίευση του Hatt-i HGmayun του 1856 οι χριστιανοί πήραν

ξανά τα όπλα, διαμαρτυρόμενοι για τη μη εφαρμογή του σουλτανικού διατάγματος, την

επιβολή νέων φόρων και τις επεμβάσεις των μουσουλμανικών δικαστηρίων στα ζητήματα

κληρονομιάς των ορφανών.

Ακολούθησε μια ειρηνική περίοδος οκτώ ετών, στη διάρκεια της οποίας οι χριστι­

ανοί πλήρωναν μόνο το στρατιωτικό φόρο και τη δεκάτη. Την ίδια περίοδο απόκτησαν το

δικαίωμα να φέρουν τα όπλα τους.

Στα 1866 άρχισε^εύτερη μεγάλη επανάσταση, με αφορμή την προσπάθεια της

Πύλης να επιβάλει νέους φόρους, που καταργούσαν την προνομιακή μεταχείριση των

Κρητών. Οι χριστιανοί ζήτησαν επίσης αναδιοργάνωση των δικαστηρίων, σεβασμό της

προσωπικής ελευθερίας και πραγματική ανεξιθρησκεία. Δύο χρόνια αργότερα, ο Οργα­

νικός Νόμος" της Κρήτης απάλλαξε το χριστιανικό πληθυσμό από το στραπωτικό φόρο,

για όσο χρόνο οι μουσουλμάνοι δεν υπηρετούσαν στο στρατό, και υποσχόταν την οργά­

νωση των μικτών δικαστηρίων.

Με την ευκαιρία του πολέμου ανάμεσα στη Ρωσία και την Πύλη (1877-1878) οι

Κρήτες επαναστάτησαν και πάλι στα 1877 και ζήτησαν αυτονομία. Το επόμενο έτος φιρ-

μάνι, γνωστό ως "Χάρτης της Χαλέπας", αναγνώριζε την ελληνική γλώσσα ως επίσημη

γλώσσα των δικαστηρίων. Η σημαντικότερη όμως κατάκτηση των χριστιανών ήταν η δι­

εύρυνση της συμμετοχής τους στη Γενική Συνέλευση, στην οποία τους ανππροσώπευαν

πλέον τα 49 από τα 80 μέλη.

 - 16 -

Το 1889 οι Κρήτες επαναστάτησαν ξανά με αφορμή τη νοθεία των εκλογών του

1888. Η Πύλη, με το πρόσχημα ότι οι κοινοβουλευτικοί θεσμοί δεν είχαν αποδώσει, περι­

όρισε τις παραχωρήσεις του "Χάρτη της Χαλεπός'. Στην επιλογή των δημοσίων υπαλλή­

λων προτιμούνταν οι γνώστες της τουρκικής γλώσσας και τα μέλη της Γενικής

Συνέλευσης μειώθηκαν σε 35 χριστιανούς και 22 μουσουλμάνους.

Νέα επαναστατικά γεγονότα, που διήρκεσαν δύο έτη, έληξαν τον Αύγουστο του

1898 με τη σφαγή αμάχων στο Ηράκλειο από Τούρκους στραπώτες και την αποχώρηση

του τουρκικού στρατού (Νοέμβριος 1898). Το Δεκέμβριο του ίδιου έτους αποβιβάστηκε

στη Σούδα ο Πρίγκιπας Γεώργιος, ως Αρμοστής της Κρήτης. Τον Απρίλιο τέλος του επό­

μενου έτους η Γενική Συνεύλεση των Κρητών ψήφισε το σύνταγμα της "Κρητικής Πολι­

τείας". που καταργούσε τα τελευταία πλεονεκτήματα της μουσουλμανικής κοινότητας.

Στη διάρκεια των δυόμισι αυτών αιώνων τουρκικής κυριαρχίας η Κρήτη γνώρισε

για δεύτερη φορά μουσουλμάνο κατακτητή, μετά δηλαδή την Αραβοκρατία (827-961).

Το νησί ακολούθησε την τύχη των Βαλκανίων, που διακόσια περίπου χρόνια πριν, το 15ο

αιώνα, υπόστηκαν στο σύνολό τους την τουρκική κατάχτηση.

Οπως την εποχή της Αραβοκρατίας, έτσι και την εποχή της Τουρκοκρατίας μέρος

του ελληνικού πληθυσμού εξισλαμίστηκε. Κρήτες χριστιανοί προσχώρησαν κατά χιλι­

άδες στο Ισλάμ, για λόγους που θα αναλύσουμε στη συνέχεια και πρόσφεραν στους κα-

τακτητές μια ισχυρή μουσουλμανική κοινότητα.

 - 17 -

Μ Ε Ρ Ο ΣΠ Ρ Ω ΤΟ
ΟΙ ΕΞΙΣΛΑΜ ΙΣΜ ΟΙ (1645-1821)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α) Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ Μ ΟΥΣΟΥΛΜ ΑΝΙΚΗΣ Κ Ο ΙΝ Ο ΤΗΤΑΣ

1. Η περίοδος του Κρητικού Πολέμου (1645-1669)

α) Η κοινωνική και θρησκευτική κατάσταση του αγροτικού πληθυσυου στο τέλος

τ/70 Ενετοκρατίας

Η κοινωνική κατάσταση

Τον τελευταίο αιώνα της Ενετοκρατίας οι πόλεις της Κρήτης παρουσίασαν οικο­

νομική ευημερία1. Οι Ενετοί και οι Κρήτες ευγενείς, που κατοικούσαν σ’ αυτές, εξασφάλι­

ζαν από τα κτήματά τους μεγάλα εισοδήματα και είχαν τη δυνατότητα να στέλνουν τα

παιδιά τους για σπουδές στην Ιταλία. Η αστική τάξη απέκτησε πλούτο, συμμετέχοντας ι­

σότιμα με τους ευγενείς σπς οικονομικές δραστηριότητες του τόπου. Οι φτωχοί, τέλος,

εργάτες, που αποτελούσαν την πλειοψηφία των κατοίκων των πόλεων, ήταν απαλλαγμέ­

νοι από τις αγγαρείες και την κωπηλασία σπς γαλέρες2. Η οικονομική και κοινωνική αυτή

κατάσταση, μαζί με την εγκατάσταση στο νησί Ελλήνων λογίων, είχε ως αποτέλεσμα την

καλλιέργεια των γραμμάτων, τη γνωστή σαν Κρηιική Αναγέννηση".

'Εξω, όμως, από τις πόλεις, η συντριπτική πλειοψηφία του κρητικού πληθυσμού,

με εξαίρεση δηλαδή το μικρό αριθμό των αρχόντων, ζούσε σε πολύ διαφορετική κατά­

σταση. Οι χωρικοί έπαψαν, βέβαια, από το τέλος του 16ου αιώνα να θεωρούνται δουλο­

πάροικοι και χαρακτηρίζονταν liberi3, δηλαδή ελεύθεροι, ύστερα από τις μεταρρυθμίσεις

της Βενετίας, που επιδίωκαν να βελτιώσουν τις συνθήκες ζωής τους, εν όψει του τουρκι­

κού κινδύνου. Αλλά, παρά τις προσπάθειες της Βενετίας, η οικονομική και κοινωνική θέ­

ση των χωρικών δεν άλλαξε αισθητά. Η αναδιανομή της γης και η αναδιάρθρωση της

αγροτικής παραγωγής, βασικά θέματα της μεταρρυθμιστικής πολιτικής της Βενετίας,

.'ίΐ^ι c h j'i
 - 18 -

προσέκρουσαν στην αντίδραση των ευγενών και δεν εφαρμόστηκαν4. Συγχρόνως διατη­

ρήθηκαν οι υποχρεώσεις των χωρικών προς τους ιδιοκτήτες της γης. Οι χωρικοί συνέχι­

σαν έτσι να διαθέτουν το σπόρο και τα έξοδα της καλλιέργειας και υποχρεώνονταν,

όπως και πριν, να κάνουν στους άρχοντες πρόσθετες εκδουλεύσεις6. Συγχρόνως οι χω­

ρικοί επιβαρύνονταν και με έκτακτους φόρους για την αντιμετώπιση των αμυντικών ανα­

γκών.

Ο αγροτικός πληθυσμός αντιμετώπιζε με δυσαρέσκεια και το θεσμό της αγγαρεί­

ας, στην οποία υποβάλλονταν μία εβδομάδα κάθε χρόνο οι ενήλικοι χωρικοί, τουλάχιστο

από το 1434, με σκοπό την κατασκευή και τη συντήρηση των δημόσιων έργων7. Η υπο­

χρεωτική αυτή εργασία, εκτός του ότι προσφερόταν χωρίς αμοιβή, στεναχωρούσε τους

χωρικούς, επειδή τους υποχρέωνε σε πολυήμερη οδοιπορία και σε διαμονή μακριά από

τα χωριά τους. Στα 1632 υπολογίζονταν σε 41.950 όσοι ήταν υπόχρεοι σ’ αυτή την

εκδούλευση8. Οι τελευταίοι πριν από την τουρκική εισβολή προβλεπτές, γνωρίζοντας τα

συναισθήματα των κατοίκων και τα παράπονά τους, ζητούσαν επίμονα από το Συμβού­

λιο των Δέκα να δοθεί ευνοϊκή λύση για τους χωρικούς σ’ αυτό το θέμα9. Ωστόσο δεν

μας είναι γνωστό αν εισακούστηκαν.

Εκτός από τα παραπάνω προβλήματα, ο αγροτικός πληθυσμός είχε να αντιμετω­

πίσει και την υποχρεωτική ναυτολόγηση. Στα 1638 μόνο στο διαμέρισμα του Χάνδακα η
( ^ . 'ν ή μ α τ α
υπηρεσία αυτή αφορούσε 20.000 άτομα10. Μη ε*ονπχ> ΛΤαστείλουν αντικαταστάτη, όπως

οι πλούσιοι,πολλοί χωρικοί εγκατέλειπαν τα χωριά τους,για να την αποφύγουν και κατέ-

φε^αν στα βουνά, ενώ άλλοι πουλούσαν τα κτήματά τους ,για να πληρώσουν τους ανπ-

καταστάτες τους11.

Η εξαθλίωση του αγροτικού πληθυσμού είχε φθάσει στο απροχώρητο λίγα χρόνια

πριν από την τουρκική εισβολή: Ή κατάσταση των χωρικών [έγραψε ο Francesco

ΜοΙιπο οτα 1632). είναι πολυ χειρότερη art» a u n t που μπορούν να αντέξουν. Βλέπει

κανείς ακόμη και τους προνομιούχους, τους ίδιους τους μαθητευόμενους βομβαρδι-

f w y i-t‘i
στές, τους Έλληνες ιερείς και άλλους, ιιου δεν υποβάλλονται σε καμιά συνεισφορά,

να είναι στο ίδιο κατάντημα και να φεύγουν, όταν μπορούν, με τις οικογένειες τους

σε τουρκικές χώρες"1? Αυτή η δυσαρέσκεια του πληθυσμού έκανε τους Τούρκους να πι­

στεύουν ότι μόλις εμφανιζόταν ο τουρκικός στρατός, οι χωρικοί θα πήγαιναν να τον συ­

ναντήσουν και να τον βοηθήσουν στις επιχειρήσεις13.

Η θρησκευτική κατάσταση

Τα τελευταία χρόνια της Ενετοκρσπ'ας η θρησκευτική πολιτική, που εφάρμοσε η

Βενετία στην Κρήτη, ήταν επιεικέστερη σε σχέση μ’ αυτή που είχε εφαρμόσει τους πρώ­

τους αιώνες της κυριαρχίας της στο νησί. Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Κρήτης δεν απέ­

κτησε βέβαια από τη Βενετία, όπως άλλωστε και τους προηγούμενους αιώνες, το

δικαίωμα να διατηρεί επισκόπους14. Σ’ αυτό συντέλεσαν, αφ’ ενός ο φόβος της Βενετίας

για τουρκική επιρροή στην Κρήτη μέσω της ορθόδοξης εκκλησιαστικής ιεραρχίας και

αφ’ ετέρου οι υποχωρήσεις της Γαληνότατης Δημοκρατίας απέναντι στον Πάπα, που θε­

ωρούσε δεδομένη την ένωση των Εκκλησιών και την αναγνώριση του παπικού πρωτείου orro

τους ορθόδοξους. Από τις αρχές όμως του 17ου αιώνα επιτρεπόταν στους Κρήτες, που

επιθυμούσαν να γίνουν κληρικοί, να πηγαίνουν στα Κύθηρα και να χειροτονούνται από

τον εκεί ορθόδοξο επίσκοπο15. Το μέτρο αυτό, σε συνάρτηση με τις φορολογικές ελα­

φρύνσεις των κληρικών και την απαλλαγή τους από την υπηρεσία στις γαλέρες, είχε σαν

αποτέλεσμα την αύξηση του αριθμού των ιερέων και των μοναχών16 και κατά συνέπεια

των ναών και των μοναστηριών. Σ’ ένα μόνο μέρος του διαμερίσματος Χανίων υπήρχαν

στις αρχές του 17ου αι. 382 ναοί17. Τα μοναστήρια, πάλι, ήταν διάσπαρτα σ’ όλο το νησί.

Ορθόδοξα και καθολικά μαζί ανέρχονταν το 1632 στα 37618 και είχαν στην κατοχή τους

πολλές από τις γαίες του νησιού.

Γνωρίζοντας τη δυσαρέσκεια του πληθυσμού, αλλά και την απροθυμία του να

προσχωρήσει στον καθολικισμό χωρίς κανένα υλικό συμφέρον, η Βενετία προσπαθούσε

 - 20 - '

να διατηρεί στο θρησκευτικό ισορροπία ανάμεσα στους ορθόδοξους και τους καθολι­

κούς. Για το λόγο αυτό όχι μόνο δεν ενίσχυσε τη διάδοση του καθολικισμού στο νησί^

αλλά και φάνηκε εχθρική προς τους καθολικούς ιεραποστόλους. Έτσι το 1595 επέβαλε

απαγορεύσεις στις προσηλυπστικές προσπάθειες των Ιησουιτών19, και τους υποχρέωσε,

δέκα χρόνια αργότερα, να εγκαταλείψουν το νησί20. Ανάμεσα στους ορθόδοξους και

τους καθολικούς της Κρήτης δεν υπήρξαν το 17ο αιώνα σημαντικές αντιπαραθέσεις.

Πολλοί καθολικοί παρακολουθούσαν τη λειτουργία με το ορθόδοξο τυπικό21 και οι φτω­

χότεροι, που μιλούσαν την ελληνική γλώσσα, εντάσσονταν συχνά στην ελληνική κοινωνία

και θρησκευτικά, με το να γίνονται ορθόδοξοι22.

Οι μαρτυρίες αυτές, που προέρχονται από επίσημες πηγές, μαζί με την πλούσια

εκκλησιαστική δημιουργία, συγγραφική και καλλιτεχνική της τελευταίας Ενετοκραπ'ας,

δίνουν την εντύπωση σταθερής επικράτησης και ακμής της Ορθοδοξίας στο νησί. Ωστό­

σο, και παρά το γεγονός ότι οι θεολογικές και γενικότερα οι θρησκευτικές αντιλήψεις και

συνήθειες του κρητικού πληθυσμού πρέπει να αποτελέσουν ανπκείμενο συστημσπκότε-

ρης έρευνας, σοβαρές ενδείξεις επιτρέπουν να διατυπώσουμε την άποψη ότι, εκτός από

τις προλήψεις και τις δεισιδαιμονίες, όπως η κριθαρομαντεία, οι εξορκισμοί και ο κλήδο­

νας, που αναφέρονται από βενετσιάνικες πηγές23 και περιηγητές24 και αποτέλεσαν αντι­

κείμενο λαογραφικών μελετών25, στα λαϊκά κρητικά στρώματα διατηρούνταν αντιλήψεις,

που απείχαν πολύ από τον επίσημο χριστιανισμό και κινούνταν μεταξύ ετεροδοξίας και

αίρεσης. Οι ενδείξεις αυτές, γραπτές και εικονογραφικές μαρτυρίες, είναι οι εξής:

α) Οι πληροφορίες του Ιωσήφ Βρυεννίου για τη θρησκευτικότητα των Κρητών.

Αυτός ο θεολόγος και εκκλησιαστικός συγγραφέας, εγκαταλείποντας στα 1404 την Κρή­

τη, στην οποία έδρασε σαν ιεροκήρυκας, έγραφε ανάμεσα στ’ άλλα, αναφερόμενος στον

ντόπιο πληθυσμό: Δ^λον 5ε. οιι (ίαπτιζομεθο οί μεν εϊς μίαν κατάδυσιν οί δε εις
— I , / / _ ,
τρεις μεν καταδύσεις, τοσαυτας δε και της Άγιος Ιριαδος ονομασίας/Ότι οί πλείους

ημών, ου μόνο*τι εστί χριστιανός, ολλ' ουδέ ιόν σταυρόν αυτόν ποιεΓν ίσασιν ηίσασι

ο- ■t'iL'
 - 21 -

μεν, περιφρονοΰσι δέ τό ποιεΤν "?6 έδώ πρέπει να σημειωθεί ότι το βάπτισμα με απλή

κατάδυση απαγορευόταν αυστηρά από την Ορθόδοξη Εκκλησία, με ποινή αναθέματος

στους παραβάτες27.

β) ΪΗ κρητική Άποκάλυψις τής Παναγίας' ’ ’ muio το λπίκό κείμενο του 17οιι πι

ώνα, παραλλαγή της καθόδου της Παναγίας στον Άδη. διαβάζουμε. "Καί είδε η Παναγία

άλλους χωσμένους έως είς την κορφήν καί έρώτησε Ποιοι είναι ετούτοι καί τι αμαρτί­

αν εκάμασι: Λέγει τσι ό ’Αρχάγγελος Ετούτοι r.ivni. Παναγία μου, οπού τήν πίστιν και

τον σταυρόν ατιμάζουνε καί τον Θεόν υβρίζουσι καί τόν διάβολον επικαλούνται καί
, 7 } . . / « , / / , t β Λ
παραδιδουνται εις αυτο (sic) κοι το κορμιν νιοις και τα παιδια τως και το πραμαν

ντως καί ώς καί άλλους χριστιανούς ατιμάζουν και παραδίδουν τους είς αϋτόν'?* Αυ­

τό το κείμενο, του οποίου συμβουλευτήκαμε άλλες επτά ελληνικές παραλλαγές29 , είναι

το μόνο που κάνει λόγο για επίκληση του διαβόλου. Οι άλλες κάθοδοι στον Άδη, που έ­

χουν σαν θέμα την τιμωρία ετερόδοξων και αιρετικών, αναφέρονται σ’ όσους αρνούνταν

την Αγία Τριάδα30 και σπς μάγισσες31. Μία παραλλαγή, επίσης, που δημοσιεύτηκε από

τον Η. Pernot, μνημονεύει απλώς τους "έξσγοροζομένους' από τους δαίμονες32.

γ) Το εικονογραφικό θέμα, τέλος, της τιμωρίας μαγισσών και ατόμων που απευ­

θύνονταν στο διάβολο. Στις μέχρι σήμερα γνωστές από διάφορα μέρη της Κρήτης παρα­

στάσεις της περιόδου της Ενετοκρατίας, το θέμα της τιμωρούμενης μάγισσας

παρουσιάζεται τέσσερις φορές33, ενώ στην παράσταση της Τελικής Κρίσης, που υπάρχει

στην Ιεράπετρα, συγκαταλέγεται μεταξύ των αμαρτωλών και ο επικαλούμενος τους

δαίμονες34.

Αυτές οι ετερόδοξες και αιρετικές αντιλήψεις φαίνεται ότι υπήρχαν την εποχή της

τουρκικής εισβολής, βρίσκοντας πρόσφορο έδαφος εξαιτίας της αμάθειας και των ασθε­

νειών, αλλά και της αδυναμίας του Πατριαρχείου35 να παρέμβει ενεργά στις θρησκευπ-

κές υποθέσεις της Κρήτης. Είναι, λοιπόν, πιθανό ότι συντέλεσαν στον εύκολο, όπως θα

δούμε, εξισλαμισμό μέρους του πληθυσμού.

rs : ·4 ( 1‘Ί f
 - 22 -

β) Οι Κρήτες απέναντι στους Ενετούς και τους Τούρκους

Ο κρητικός αγροτικός πληθυσμός ήταν, όπως αναφέραμε, δυσαρεστημένος με

τους Ενετούς, λόγω κυρίως της αγροτικής τους πολιτικής και των αγγαρειών που επέ­

βαλλαν. Σ’ αυτούς τους λόγους ήρθαν να προστεθούν τα δύο τελευταία χρόνια της ενετι-

κής κυριαρχίας κακές σοδειές36 και σαν συνέπεια τους η ληστεία37. Αν προσθέσει κανείς

σ’ αυτά την έλλειψη χρημάτων στα δημόσια ταμεία38, την περικοπή στις στραπωτικές δα­

πάνες από τη Βενετία και τη μη ανανέωση του στρατού και του στόλου της, διαπιστώνει

ότι οι Τούρκοι επέλεξαν την κατάλληλη στιγμή για να αποβιβαστούν στην Κρήτη.

Πράγματι, τον Ιούνιο του 1645, με αφορμή την επίθεση Ιωαννιτών Ιπποτών της

Μάλτας σε τουρκικό πλοίο, ο τουρκικός στόλοςΓκατευθυνόταν δήθεν προς τη Μάλτα, έ­

πλευσε προς τα Χανιά. Οι Τούρκοι αποβιβάστηκαν κοντά στο μοναστήρι της Γωνιάς και

άρχισαν την πολιορκία της πόλης των Χανίων, χωρίς να συναντήσουν σοβαρή αντίσταση

από τους Ενετούς39.

Οι νέοι εισβολείς από τις πρώτες κιόλας μέρες της απόβασής τους παρουσιάστη­

καν στον ντόπιο πληθυσμό σαν ελευθερωτές, ζητώντας του παράλληλα να δηλώσει υπο­

ταγή και να γίνει ραγιάς40. Και όταν σπς 22 Αυγούστου, μετά από 50 ημέρες πολιορκίας,

έπεσε η πόλη των Χανίων, οι Τούρκοι πρόσφεραν σ’ όσους βοήθησαν σπς επιδιορθώσεις

των οχυρών πενταετή απαλλαγή από το χαράτσι και υποσχέθηκαν στους χωρικούς κα­

τάργηση της υπηρεσίας σπς γαλέρες41. Προκάλεσαν μάλιστα έκπληξη στους κατοίκους

των Χανίων με το να μετατρέψουν μόνο δύο ναούς σε τζαμιά και να επιτρέψουν την ελεύ­

θερη θρησκευτική έκφραση ορθόδοξων και καθολικών42. Την ίδια πολιτική προσέλκυσης

των χριστιανών ακολούθησαν οι Τούρκοι και στην διάρκεια της πολιορκίας του Ρεθύμνου

(29 Σεπτ.-19 Νοεμ. 1646), δίνοντας διαβεβαίωση στον πληθυσμό ότι θα πλήρωνε στο ε­

ξής μόνο το 1/10 της παραγωγής43. Τον επόμενο χρόνο, επίσης, προχώρησαν στην ανα­

σύσταση της ορθόδοξης μητρόπολης Κρήτης και έφεραν στο νησί το μητροπολίτη

Νεόφυτο Πατελάρο44.

γ;- ι „· ί- hJ f
 - 23 -

Ωστόσο, οι πρώτες ανπδράσεις των κατοίκων των επαρχιών απένανπ' τους χαρα­

κτηρίστηκαν μάλλον από διστακπκότητα, αν κρίνουμε τουλάχιστο από όσα έχουν γραφεί

σε ενεπκά κείμενα της εποχής του πολέμου, που παρουσιάζουν την αδράνεια των χωρι­

κών σαν βασική αιτία των τουρκικών επιτυχιών45. Οι χωρικοί δεν πρόσφεραν ουσιαστική

βοήθεια το πρώτο έτος των επιχειρήσεων σε κανένα από τους δύο ανππάλους. Παρό­

μοια ήταν η στάση των Σφακιανών, μολονότι οι αρχηγοί τους έδωσαν το "παρών" στο ε-

νεπκό στρατόπεδο τις πρώτες μέρες των επιχειρήσεων46. Φαίνεται ότι εκτός από ένα

μικρό αριθμό αγροτών, που προσχώρησε αμέσως στους Τούρκους, οι χριστιανοί περίμε-

ναν την εξέλιξη των γεγονότων, δείχνοντας δυσπισπ'α τόσο στις υποσχέσεις των Τούρ­

κων, όσο και σ’ αυτές των Ενετών. Εξαίρεση βέβαια αποτέλεσαν οι αστοί. Οι τελευταίοι

βοήθησαν τους Ενετούς σ’ όλη τη διάρκεια του Κρητικού Πολέμου47 και τους ακολούθη­

σαν τελικά σε άλλες ενετικές κτήσεις.

Από το 1646 η επικράτηση των Τούρκων στις κεντρικές και δυτικές επαρχίες, με

εξαίρεση το Χάνδακα και το Σέλινο, που παραδόθηκε στους Τούρκους στα 1651, είχε

σαν αποτέλεσμα την υποταγή των χωρικών στον τουρκικό στρατό. Οι Σφακιανοί όμως ή­

ταν και πάλι διχασμένοι. Έτσι μερικοί υπόσχονταν βοήθεια στους Ενετούς και άλλοι δή­

λωναν υποταγή στους Τούρκους48.

Η κατάσταση άρχισε να μεταβάλλεται μόλις το 1651. Οι Ενετοί, που είχαν παρα­

δώσει το 1650 τα οχυρά της Ιεράπετρας και της Σητείας, επωφελούμενοι από την εξα­

σθένηση του τουρκικού στρατού, είχαν επιτυχίες σπς ανατολικές και σπς βόρειες

περιοχές των διαμερισμάτων Ρεθύμνου και Χανίων, υποχρεώνοντας τους Τούρκους το

1660 να κλειστούν στα Χανιά49. Με τη βοήθεια Γ άλλων εθελοντών επιδίωξαν τότε οι Ενε­

τοί να ξεσηκώσουν τους Σφακιανούς και τους χωρικούς των τουρκοκρατούμενων επαρ­

χιών. Παράλληλα οι Ενετοί προσπάθησαν να καταλάβουν τα φρούρια του Ρεθύμνου και

του Παλαιόκαστρου, χωρίς όμως επιτυχία50. Λίγο αργότερα, την εποχή του τουρκοουγ-

γρικού πολέμου (1661*1664), ζήτησαν οι Τούρκοι, σύμφωνα με πληροφορίες του R.

 - 24 -

Daru, το τέλος των εχθροπραξιών. Πρότειναν, μάλιστα, στους Ενετούς στη διάρκεια των

διαπραγματεύσεων να τους παραχωρήσουν το ανατολικό τμήμα του νησιού51, πράγμα ό­

μως που δεν έγινε αποδεκτό. Οι Τούρκοι δεν επικράτησαν σπς επαρχίες της Κρήτης πα­

ρά το 1665, οπότε με νέες ενισχύσεις περιόρισαν τους Ενετούς στο Χάνδακα.

Οσο συνεχίζονταν οι επιτυχίες της Βενετίας, οι χωρικοί πρόσφεραν συχνά τη βοή-

θειά τους στους παλιούς κατακτητές: Ενίσχυσαν με τρόφιμα την άμυνα του Σελίνου, που

πολιορκούνταν από τους Τούρκους το 165152, προσχωρούσαν κατά ομάδες και χωριά

στο στρατόπεδο των Ενετών53 και βοηθούσαν ουσιασπκά σπς επιχειρήσεις κατά των

Χανίων54. Το ίδιο βοηθούσαν τους Ενετούς και στη διάρκεια της τελευταίας τετραετούς

πολιορκίας του Χάνδακα. Η βοήθεια, όμως, των χωρικών δεν ήταν εκδήλωση αφοσίωσης

προς τους Ενετούς. Και αυτό διότι οι Ενετοί55, όπως και οι Τούρκοι56, δεν δίσταζαν να

προβαίνουν σε λεηλασίες χωριών και να υποβάλλουν σε αγγαρείες τους κατοίκους τους.

Χαρακτηρισπκά παρατηρεί ο προβλεπτής Μ. Bembo, γράφοντας για τα γεγονότα του

1660 Όσοι χωρικοί εξεγέρθηκον δεν το έκαναν από αγάπη προς τον Πρίγκιπα τους,

αλλά πιεζόμενοι από τους φόνους^ τις καταστροφές και τα δεινά, που υφίστανται από

τους Τουρκους"57.

Στην πλειοψηφία τους οι χωρικοί δεν ήταν ευχαριστημένοι με κανένα από τους

δύο κατακτητές. Και στην περίπτωση που είδαν στην τουρκική απόβαση το τέλος των

δεινών τους, οι καταστροφές, που υπόστηκαν στη διάρκεια του εικοσιπενταετούς πολέ­

μου, ol υποχρεωτικές εκδουλεύσεις, σπς οποίες υποχρεώνονταν τόσο από τους Ενε­

τούς, όσο και από τους Τούρκους, τους έκαναν να αντιληφθούν ότι κανένας από τους

δύο κατακτητές δεν επιδίωκε πραγματικά τη βελτίωση της κατάστασής τους.

γ) Αίτια εξισλαυισυού

Παρά τις υποσχέσεις, που δόθηκαν από τους Τούρκους την εποχή της εισβολής,

για φορολογικές ελαφρύνσεις και απαλλαγή από το εξουθενωτικό ενετικό φεουδαρχικό

ΐ I Η °)
 - 25 -

σύστημα, σι Κρήτες υπόστηκαν εξίσου βαριά φορολογία από τους νέους κατα­

κτητές. Μολονότι η βεζυρική διαταγή του 1661 όριζε να εισπράττεται μόνο το 1/8 των

προϊόντων και το 1/10 του κρασιού58, οι σπαχήδες και οι άλλοι ιδιοκτήτες της γης εισέ-

πρατταν πολύ περισσότερα, υποβάλλοντας επιπλέον τον πληθυσμό σε αγγαρείες59. Σε

πρόσθετα δοσίματα υποχρεώνονταν οι χωρικοί και από τους στρατιώτες, των οποίων η

πληρωμή από το κράτος καθυστερούσε60, αλλά και κατά την καταβολή των καθιερωμέ­

νων φόρων. Ο φόρος, επίσης, του χαρατσιού καταπίεζε τους χριστιανούς. Στα 1650 α­

νερχόταν σε τέσσερα γρόσια κατά οικογένεια61 και αντιστοιχούσε σε 29 οκάδες κρέας62.

Οι χωρικοί μη έχοντας χρήματα, λόγω της καταστροφής του εμπορίου και της α­

γροτικής οικονομίας, έφταναν στο σημείο να υπογράφουν συμβόλαια με Τούρκους και

χριστιανούς. Με αυτά παραχωρούσαν δήθεν τα παιδιά τους για ανατροφή, ενώ στην

πραγμαπκότητα τα πουλούσαν63. Η αξία ενός παιδιού ήταν 4 γρόσια. Η εξαθλίωση πολ­

λών οικογενειών ήταν τόση, που οδηγούσε στη δουλεία ή στον εξισλαμισμό τους:

κοί'^ [έγραφε ο περιηγητής F. RichardI } αφού πουλήσουν τα παιδιά τους, τον επόμενο

χρόνο επιστρεφουν και πουλούν τις γυναίκες τους με ro ζύγι κσι τέλος πουλούν τους

εαυτούς τους και γίνονται Τούρκοι & Qi πωλήσεις παιδιών πραγματοποιούνταν τουλά­

χιστο ως το 1659, οπότε οι Τούρκοι κατάργησαν το θεσμό, επειδή βρέθηκαν σε δύσκολη

θέση, λόγω της αρνητικής γι’αυτούς πορείας των πολεμικών επιχειρήσεων και στην προ-

σπάθειά τους να εξευμενίσουν ξανά τον πληθυσμό65.

Οι καταπιέσεις αυτές ήταν εύλογο να οδηγήσουν, όπως και στην υπόλοιπη Οθω­

μανική Αυτοκρατορία66, αρκετούς χριστιανούς στην αρνησιθρησκεία. Το ίδιο το οθωμανι­

κό κράτος, ενώ στις επίσημες διαταγές ακολουθούσε επιεική πολιτική απέναντι στους

ραγιάδες, όχι μόνο δεν πήρε στη διάρκεια του πολέμου τα απαραίτητα μέτρα για την

προστασία των χριστιανών, αλλά επιδίωξε και τη δημιουργία ισχυρού μουσουλμανικού

πληθυσμού, που θα βοηθούσε στην άμυνα, σε περίπτωση επίθεσης από δυτικοευρωπαϊ­

κή δύναμη67. Γι’ αυτό το λόγο, από την αρχή των πολεμικών επιχειρήσεων οι Τούρκοι συ-

c* Μ C >ί '
 - 26 -

γκέντρωναν στο στρατόπεδό τους και ανέθρεφαν σαν γενίτσαρους τα ορφανά των
/ / / /-» / / /
χρισπανων, που περιέρχονταν στην κατοχή τους0**. Οι γενίτσαροι αυτοί έφταναν στα

1660 τα 800-900 άτομα και υπηρετούσαν πιστά τον τουρκικό στρατό60. Με σκοπό, επί­

σης, την αύξηση του μουσουλμανικού πληθυσμού ο Σουλτάνος διέθεσε λίγο πριν από το

τέλος του Κρητικού Πολέμου σημαντικά ποσά στους Κρήτες αρνησίθρησκους70. Οι εξισ-

λαμισμοί αυτοί δεν είναι γνωστό αν γίνονταν με βίαια μέσα. Είναι πιθανό πάντως να α­

σκούνταν πιέσεις στους χρισπανούς. Είναι γνωστό, άλλωστε, ότι ο πόλεμος Ενετών και

Τούρκων στην Κρήτη πήρε θρησκευτική διάσταση και παρουσιάζεται πολύ συχνά στα

κείμενα της εποχής σαν σύγκρουση της Χριστιανοσύνης με το Ισλάμ.

Στις δύσκολες συνθήκες διαβίωσης των χρισπανών θα πρέπει να προστεθεί και η

απαισιοδοξία που τους κατακυρίευσε στη διάρκεια του πολέμου, λόγω των τουρκικών ε­

πιτυχιών. Για τους χριστιανούς οι Τούρκοι ήταν ακόμη ακατανίκητοι. Έτσι οι τουρκικές

νίκες θεωρούνταν, όπως και τους πρώτους αιώνες της τουρκικής κατάκτησης71, θέλημα

του θεού72 και είναι πιθανό ότι συνέβαλαν στον κλονισμό της χριστιανικής πίστης και τε­

λικά στην αρνησιθρησκεία.

Οι προσχωρήσεις όμως στη νέα θρησκεία ενισχύθηκαν και από το γεγονός ότι μέ­

σω αυτών οι Κρήτες αποκτούσαν τα ίδια δικαιώματα με τους κατακτητές. "Εξισλαμίζο­

ντας [έγραφε στα 1660 ο Barboi'1L' 1, "για να βελτιώσουν τις συνθήκες ζωής τους.

Ορισμένοι θέλουν μέσω του εξισλπμισμού να αποκτήσουν γη, άλλοι νπ πάρουν αμνη-

στεία για κάποια πράξη to u t, που On επέφερε τιμωρία, άλλοι τέλος για να απαλλα­

γούν από τους φορους"71. Σ’ αυτή την κατηγορία αρνησιθρησκείας από συμφέρον

ανήκουν και οι κληρονόμοι εξισλαμισθέντων, που αναφέρονται σε τουρκικά έγγραφα74.

Για να εξασφαλίσουν την πατρική κληρονομιά, στην οποία σύμφωνα με το Κοράνιο δικαί­

ωμα διαδοχής είχαν μόνο οι μουσουλμάνοι75, ασπάζονταν κι αυτοί με τη σειρά τους τη

μουσουλμανική πίστη. Το κίνητρο, επίσης, του κέρδους οδήγησε στον εξισλαμισμό Έ λ ­

ληνες και Ενετούς άρχοντες των επαρχιών. Τόσο οι πρώτοι όσο και οι δεύτεροι εξασφά-

C···<ί /- Π/
 - 27 -

λιζαν με τον εξισλαμιομό τις ιδιοκτησίες τους. Η έκταση της προσχώρησης αυτών των

μεγαλοκτημσπών στο Ισλάμ δεν μας είναι γνωστή. Στα μεταφρασμένα τουρκικά αρχεία

Ηρακλείου δεν γίνεται λόγος για το θέμα αυτό. Πληροφορία των αρχών μόλις του 19ου

αιώνα αναφέρει ότι πολλοί μουσουλμάνοι της Κρήτης ήταν ενετικής καταγωγής76. Ο ε-

ξισλαμισμός, πάντως, Ενετών επιβεβαιώνεται από τη διατήρηση και το 19ο αιώνα ενετι-

κών επωνύμων, που ανήκαν σε μουσουλμάνους77.

Εκτός από τους παραπάνω λόγους, κίνητρο εξισλαμισμού φαίνεται ότι ήταν και η

επιείκεια, με την οποία το Ισλάμ αντιμετώπιζε την ετεροδοξία, επιτρέποντας στους νε­

οφώτιστους να διατηρούν τις θρησκευπκές τους αντιλήψεις. Σε αντίθεση με το μεσαιωνι­

κό και νεότερο χρισπανισμό, το Ισλάμ δεν καταδίωκε, συνήθως, τις αποκλίνουσες

θρησκευτικές αντιλήψεις και αυτό διότι η ετεροδοξία δεν αποτελεί για τους μουσουλμά­

νους σοβαρό λόγο διάσπασης της ενότητας της ισλαμικής κοινότητας. Στην κατεύθυνση

αυτή πιθανότατα συνέβαλλαν και οι ετερόδοξοι μουσουλμάνοι δερβίσηδες, οι γνωστοί

μπεκτασήδες. Οι μοναχοί της συγκρητιστικής αυτής θρησκευπκής έκφρασης δέχονταν

χριστιανικές αντιλήψεις και συνήθειες78. Η δύναμη και επομένως η ιεραποστολική τους

δράση, όπως άλλωστε στη Μ. Ασία και στα Βαλκάνια,79φαίνεται ότι ήταν μεγάλη από την

εποχή του Κρητικού Πολέμου. Σ’ αυτό συνηγορεί η συμμετοχή σπς πολεμικές επιχειρή­

σεις μεγάλου αριθμού γενιτσάρων80, των οποίων, ως γνωστό, οι δερβίσηδες αναλάμβα­

ναν τη θρησκευτική αγωγή. Στους μπεκτασήδες, εξάλλου, ανήκαν οι περισσότεροι από

τους 17 τεκέδες (μουσουλμανικά μοναστήρια), που ιδρύθηκαν στην Κρήτη στη διάρκεια

του εικοσιπενταετούς πολέμου81.

δ) Η εΕάττλωση του Ισλάυ

Οι λόγοι που αναφέραμε είχαν σαν αποτέλεσμα τη διάδοση της μουσουλμανικής

θρησκείας στην Κρήτη. Άλλοτε από καταπιέσεις, άλλοτε από συμφέρον ή αδυναμία,

πολλοί Κρήτες αρνήθηκαν τη χριστιανική πίστη και προσχώρησαν στο Ισλάμ, από τα

s I > X 151
 - 28 -

πρώτα κιόλας χρόνια της τουρκικής εισβολής. Ο ποιητής του Κρητικού Πολέμου Μ.Τ,

Μπουνιαλής, αναφερόμενος στην κατάχτηση της Μεσαράς Ηακλείου (1647) γράφει ότι;

"...πολλοί ot χριστιανοί για μια «ταλαβατίσα καί τσί σταυρούς έρίχτασι, την πίστην (sic)

αθετήσα"8?

Ωστόσο οι γνωστές πηγές του Κρητικού Πολέμου δεν δίνουν πληροφορίες για τη

διαδικασία του εξισλαμισμού, ούτε και για τα χωριά, που εξισλαμίστηκαν. Άγνωστο γιατί,

διασώζουν μερικές περιπτώσεις ατομικών εξισλαμισμών83 και τα ονόματα δύο μόνο χωρι­

ών του διαμερίσματος Ρεθύμνου, στα οποία οι μουσουλμάνοι πλειοψηφούσαν το 1659.

Τα χωριά αυτά είναι η Κοξαρέ84 και ο Μαρουλάς85.

Παράλληλα από τις πηγές παρέχονται γενικές μόνο εκτιμήσεις για την έκταση

των εξισλαμισμών. Έτσι ο Τούρκος^ΟβΙθόϊ, καταγράφοντας πληροφορίες, που αφορούν

τα πρώτα χρόνια του πολέμου, κάνει λόγο για 7.000 αρνησίθρησκους86. Λίγα χρόνια αρ­

γότερα, το 1651, σε περιηγητικό κείμενο, που περιέχει βέβαια υπερβολές, γίνεται λόγος

για 60.000 αρνησίθρησκους Κρήτες87. Ο Ενετός προβλεπτής Μ. Bembo, με τη σειρά του,

γράφοντας για την εξάπλωση του Ισλάμ στα 1660 και χρησιμοποιώντας στοιχεία μυστι­

κής αναφοράς πράκτορα της Βενετίας, υπολογίζει τους αρνησίθρησκους σε 30.000 πε­

ρίπου 'Είναι περί τους 800 pt 900 I οαρι δείχνουν πραγματική υποταγή,

όπως οι γνήσιοι Τούρκοι, και αιπό γιατί αρνηΟηκπν njv πίστη σπο την παιδική τους

ηλικία. Οι Τούρκοι τους αφήνουν να φέρουν άιιλα κπι ιους χρησιμοποιούν στις επι

χειρησεις. Ολους τους άλλους αρνησίθρησκουςt που βρίσκονται διεσπαρμένοι στο

Βασίλειο δεν τους εμπιστεύονται πολύ, γιοτι πρνήθιικαν την πίστη σε μεγάλη ηλικία

και ανάμεσα τους ιδιαίτερη τουςΈλλφ/ες πρ^ιην χριστιανούς. Αυτοί υπολογίζεται οτι

ανέρχονται σε 30.000 περίπου Μ. Πολλοί απ’ αυτούς τους αρνησίθρησκους δεν διακρί-

νονταν για τη σταθερότητα και την προσήλωσή τους στις αρχές του Ισλάμ. Συχνά, ανά­

λογα με το ποιος ήταν ο κυρίαρχος της περιοχής τους, όχι μόνο άλλαζαν στρατόπεδο,

αλλά και μετέβαλλαν θρησκεία. Για το λόγο αυτό κάτοικοι της Σητείας, που είχαν γίνει

Γ
 - 29 -

μουσουλμάνοι την εποχή της προέλασης του τουρκικου στρατού στην Ανατολική Κρήτη

(1648-1649), έγιναν ξανά χριστιανοί, όταν μετά από λίγο κατέλαβαν τα μέρη τους οι

Ενετοί89.

Το ίδιο πρόβλημα υπάρχει και για τον υπολογισμό των χρισπανών της περιόδου

του Κρητικού Πολέμου. Γιαυτούς, μάλιστα, δεν υπάρχουν ούτε κατ’ εκτίμηση στοιχεία.

Το βέβαιο πάντως είναι ότι στο τέλος του πολέμου οι χριστιανοί είχαν υποστεί σημανπκή

μείωση λόγω των εξισλαμισμών, των μεταναστεύσεων και της πανούκλας, που έπληξε

κυρίως τις πόλεις και τις γύρω περιοχές. Ιδιαίτερα οι θάνατοι, τους οποίους προκάλεσε

η αρρώστια αυτή στο Χάνδακα, από το 164690 και σ’ όλη τη διάρκεια των πολεμικών

επιχειρήσεων91, ταλαιπώρησαν πολύ τον ασπκό πληθυσμό και έφεραν σε δύσκολη θέση

το ενετικό στρατόπεδο. Έτσι μετά το τέλος του πολέμου υπήρχαν, σύμφωνα με τον Αγ­

γλο Πρόξενο στη Σμύρνη P. Ricaut92 και τον περιηγητή Ο. Dapper93, μόνο 22.000 φορο­

λογούμενοι ραγιάδες, που πολλαπλασιαζόμενοι επί 5 ή β94, δίνουν αντίστοιχα 110.000 και

132.000 χριστιανούς κατοίκους95. Αν αυτές οι πληροφορίες πλησιάζουν την πραγμαπκό-

τητα και αν ο συνολικός πληθυσμός στο τέλος της Ενετοκρατίας ανερχόταν στις

200.000-220.00096, τότε οι χρισπανοί παρουσίασαν στη διάρκεια του εικοσιπενταετούς

πολέμου μείωση 30-50%.

y
 - 30 -

2. Η πρώτη εκατονταετηρίδα μ ετά την πτώση του Χάνδακα (1669-1770)

α) Διοίκηση, φορολογικό σύστηυα και οικονουική κατάσταση

Με την οθωμανική κατάκτηση η Κρήτη έγινε εγιαλέπ (επαρχία) και διοικούνταν

από ένα Γενικό Διοικητή, το βαλή. Στην αρχή διατηρήθηκε το διοικητικό σύστημα των Ε­

νετών, η διαίρεση δηλαδή της Κρήτης σε τέσσερα διαμερίσματα, των Χανίων, του Ρεθύ­

μνου, του Χάνδακα και της Σητείας. Άγνωστο όμως για ποιους λόγους περιορίστηκαν

λίγο μετά την άλωση του Χάνδακα τα διαμερίσματα (σαντζάκια) σε τρία, με την

προσάρτηση του διαμερίσματος της Σητείας σ’ αυτό του Χάνδακα97. Στη συνέχεια τα

τρία σαντζάκια διαιρέθηκαν σε 20 μικρότερες διοικητικές μονάδες, τους καζάδες, με δι­

οικητή το σούμπαση.

Ο βαλής επιλεγόταν από τις τάξεις των βεζίρηδων. Είχε διακριτικό τρεις, ενώ οι

άλλοι δύο πασάδες δύο ιππουρίδες. Ήταν αρχηγός όλων των στρατιωτικών δυνάμεων

του νησιού με έδρα το Χάνδακα. Οι διοικητικές του όμως αρμοδιότητες περιορίζονταν

στα όρια της διοίκησής του.

Ο κάθε πασάς είχε σ υ μ β ο ύ λ ·^ το Λι|<ά'ΐη. *γ0 ο υ ιι|^ 'ύ λ'ο n in e συνεδρίαζε τα κτικά κάθε

εβδομάδα, με τη συμμετοχή του πασά, του καδή, του μουφτή και του αρχηγού των γενι­

τσάρων. Στο συμβούλιο διαβάζονταν οι σουλτανικές διαταγές και παίρνονταν αποφάσεις

για θέματα του πασαλικιού.

Οι περισσότερες από πς Τοσ ν1r π '-1 "Μ' 1 ’αν σ ι ' >ιις Τούρκους κατακτητές. Μερι

κές απ’ αυτές είχαν παραχωρηθεί από την εποχή κιόλας του Κρητικού Πολέμου σε σπα-

χήδες και άλλους Τούρκους αξιωματούχους, που τις διαχειρίζονταν με τη βοήθεια

μουσουλμάνων εκπροσώπων98. Μετά την ολοκλήρωση όμως της κατάκτησης ανακατανε­

μήθηκαν και διαιρέθηκαν σε έξι κατηγορίες". Η πρώτη περιλάμβανε τα βασιλικά κτήματα

και τα χωριά, που ανήκαν στο ενετικό κράτος. Η δεύτερη περιλάμβανε τα τεμλίκια, δηλα­

δή τα μεγάλα κτήματα και τα χωριά, που πρ όσφερε ο Σουλτάνος με ειδικό τίτλο ιδιοκτη-

Ι^'Ιίί
 - 31 -

σίας (MCilkname) σε ανώτερους αξιωματούχους , για τις υπηρεσίες τους στη διάρκεια του

πολέμου. Σε μια τρίτη κατηγορία ανήκαν τα ζιαμέτια (zeamet), στρατιωτικά φέουδα, που

δόθηκαν σε αξιωματούχους επιφορτισμένους με την ασφάλεια του νησιού. Τα κτήματα

αυτά δεν επιτρεπόταν να πουληθούν από τους κατόχους τους. Υπήρχαν συνολικά 17 ζι-

αμέτια: 8 στο διοικητικό διαμέρισμα του Χάνδακα, 5 στο διαμέρισμα των Χανίων και 4 σ’

αυτό του Ρεθύμνου. Η τέταρτη κατηγορία ήταν τα τιμάρια (timar), μικρότερα, σε σχέση
ι
τ η fλ Ο ίΤ O LJ ι
με τις δύο προηγούμενες κατηγορίες^που πάραχωρήθηκαν σε ιδιώτες. Στο Χάνδακα υ­

πήρχαν 1400, στο Ρέθυμνο 350 και στα Χανιά 800100. Μια πέμπτη κατηγορία προσφέρθη-

κε σε μουσουλμανικά θρησκευτικά ιδρύματα (vakiflar). Μόνο στις επαρχίες του Χάνδακα

και του Ρεθύμνου υπήρχαν μετά τον Κρητικό Πόλεμο, σύμφωνα με τα μεταφρασμένα

τουρκικά αρχεία Ηρακλείου, δέκα βακουφικά χωριά. Από τις επαρχίες του Χάνδακα: η Α­

γία Βαρβάρα, ο Αγιος Θωμάς, ο Αγιος Σίλας, ο Άγιος Βλάσης, η Σίβα, η Μεγάλη Βρύση

και οι Ασίτες και από τα Ρεθυμνιώτικα τα Ανώγεια και οι Μαργαρίτες101. Πέντε, τέλος, χω­

ριά προσφέρθηκαν στον Πατριάρχη της Κωνστανπνούπολης102.

Την εκτη κατηγορία, τέλος, niiorfArcrav οι γαι?ς των' νρϊίΠΐΓΐν<6ν. (.Η Κρήτες QpyovTCo και

οι χωρικοί, που δήλωναν υποταγή στους Τούρκους, συνέχισαν να διατηρούν τα δικαι­

ώματα στα κτήματά τους. Η έκταση των ιδιοκτησιών τους δεν υπήρξε μέχρι σήμερα δυ­

νατότητα να υπολογιστεί, και αυτό διότι το τουρκικό κτηματολόγιο της Κρήτης κάηκε

στη διάρκεια των ταραχών του 1898. Φαίνεται όμως ότι οι χριστιανοί κατείχαν σημανπ-

κές εκτάσεις γης, αν κρίνουμε από τους αριθμούς των 7.456 φορολογούμενων ραγιάδων

πρώτης και των 5.874 δεύτερης τάξης, που δίνονται το 1671 σε απογραφή του πληθυ­

σμού της Ανατολικής Κρήτης103.

Οι μουσουλμάνοι ιδιοκτήτες γης, Τούρκοι και εξισλαμισμένοι, δεν είχαν με βάση

τους νόμους κανένα δικαίωμα πάνω στους χωρικούς των περιοχών τους, εκτός από την

είσπραξη των φόρων. Οι χωρικοί ανήκαν στην άμεση ιδιοκτησία του Σουλτάνου και είχαν,

όπως όλοι οι χριστιανοί, το δικαίωμα να απευθύνονται στα μουσουλμανικά δικαστήρια.

c' <I 6
 - 32 -

Στην πραγματικότητα όμως αντιμετωπίζονταν, όπως και πριν,σαν δουλοπάροικοι. Σε πλε-

ονεκπκή θέση σε σχέση μ’ αυτούς βρίσκονταν όσοι ανήκαν σε βακουφικά χωριά και σε

σουλτανικά κτήματα, δεδομένου ότι απευθύνονταν στους υπαλλήλους των θρησκευτικών

ιδρυμάτων και στη μητέρα του Σουλτάνου. Οι εκπρόσωποι του ισλαμικού κλήρου, που α­

ναλάμβαναν τη διαχείριση των βακουφικών κτημάτων και οι κάτοχοι των τσιφλικιών δέχο­

νταν αυστηρές διαταγές. Σ’ αυτές υπενθυμιζόταν η θέληση του Σουλτάνου να

αποφεύγονται οι φορολογικές επιβαρύνσεις των ραγιάδων και απαγορευόταν να γίνονται

σε βάρος των χριστιανών ενέργειες αντίθετες με τον Ιερό Νόμο.

Με βάση τον κανουνναμέ του 1670 οι μουσουλμάνοι πλήρωναν στο κράτος το φό­

ρο ιδιοκτησίας (harac) και οι χρισπανοί το φόρο αυτό και τον κεφαλικό φόρο (cizye). Ο

φόρος ιδιοκτησίας υποδιαιρέθηκε σε δύο κατηγορίες. Η πρώτη περιλάμβανε τις καλλιερ­

γήσιμες γαίες και ανερχόταν στο 1/5 της παραγωγής. Η δεύτερη αφορούσε τα αμπέλια

και τους κήπους και ήταν κατ’ αποκοπήν φόρος104. Αλλοι έκτακτοι φόροι, που εισπράττο-

νταν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, δηλαδή οι φόροι αιγοπροβάτων, ταφής, βοσκής, α­

γροφυλακής, χειμαδιών, κατοχής γαιών, αδικημάτων και εγκλημάτων, του αλατιού, ο

γαμήλιος, ο δεσποτικά και ο φόρος της σπίντζας, καταργήθηκαν105. Η εκμίσθωση των

δημοσίων εσόδων, γνωστή σαν μουκατάς, γινόταν μετά από δημοπρασίες, στις οποίες

δικαίωμα συμμετοχής είχαν εκτός από τους μουσουλμάνους και οι χριστιανοί. Οι τελευ­

ταίοι, εκπροσωπούμενοι από τους προύχοντες, αναλάμβαναν και την είσπραξη των φό­

ρων των χωριών.

Ο κεφαλικός, τέλος, φόρος εισπραττόταν πάντα σε χρήμα. Τα δύο πρώτα χρόνια

μετά την πτώση του Χάνδακα, κατανεμόταν σε τρεις τάξεις, που πλήρωναν 168, 336 και

672 άσπρα αντίστοιχα106, όσο δηλαδή και για 17, 34 και 68 οκάδες κρέας. Από το φόρο

αυτό απαλλάσσονταν οι ανίκανοι για εργασία, οι ασθενείς και οι κληρικοί.

Τα παραπάνω φορολογικά μέτρα ανακούφισαν για λίγο τους χριστιανούς. Το

1672 όμως καινούργια σουλτανική φορολογική ρύθμιση μετέβαλε τον τρόπο είσπραξης

ι > ?■/><?
 - 33 -

του χαρατσιού, καθορίζοντας την τιμή του φόρου στα 400 άσπρα για κάθε άτομο107. Η

ρύθμιση ήταν καταπιεστική για τους φτωχούς. Για να αντιμετωπίσει η Πύλη την αδικία ε­

πανέφερε για λίγο, το 1691 και 1692, την διανομή τριών φορολογικών δελτίων των 2, 4

και 8 γροσίων108, για να επανέλθει όμως στα 1693 σε αποδείξεις των πέντε γροσίων για

κάθε οικογένεια109. Προοδευτικά επιβλήθηκαν στους χρισπανούς και οι έκτακτοι φόροι

που είχαν καταργηθεί το 1671, με εξαίρεση τα βακουφικά χωριά. Και αυτά όμως υπο­

χρεώνονταν συχνά να καταβάλλουν διάφορους φόρους, παρά τις αυστηρές σουλτανικές

διαταγές.

Στα τέλη του 17ου αιώνα η κατάσταση χειροτέρευσε. Εκτός από το φορολογικό

σύστημα προβλήματα στους χριστιανούς προκαλούσαν και οι καταπιέσεις των πασάδων

και των φοροεισπρακτόρων. Την εποχή αυτή επινοήθηκε ένα πλήθος άλλων εισφορών.

Οι χωρικοί ήταν τότε υποχρεωμένοι να παραδίδουν στους Τούρκους αξιωματικούς δι­

άφορα προϊόντα, λάδι, μέλι, τυρί, άχυρα κλπ. Τους θερινούς, επίσης, μήνες αναγκάζο­

νταν να μεταφέρουν φορτία με χιόνι για την παρασκευή δροσιστικών ποτών των

πασάδων και των αγάδων. Η Πύλη έκανε, βέβαια, κατά καιρούς αυστηρές συστάσεις

στους τοπικούς αξιωματούχους της110. Οι καταπιέσεις όμως έγιναν εντονότερες λόγω

του βενετοτουρκικού πολέμου (1684-1698). Έτσι οι χωρικοί, όχι μόνο υπέμεναν τις πει-

ραπκές επιδρομές, αλλά και υποχρεώνονταν να συμβάλλουν οικονομικά στην απελευθέ­

ρωση μουσουλμάνων, που αιχμαλωτίζονταν από πειρατές111. Για τους λόγους αυτούς

πολλοί χριστιανοί τάχτηκαν με το μέρος των Ενετών κατά την απόβαση των τελευταίων

κοντά στα Χανιά και είναι γνωστό όπ τουλάχιστο 2.000 τους ακολούθησαν μετά την απο­

τυχημένη πολιορκία των Χανίων (1692), εγκαταλείποντας το νησί112.

Οι διαμαρτυρίες των χριστιανών σπς αρχές του 18ου αιώνα υποχρέωσαν την Πύ­

λη να προχωρήσει στα τέλη του 1704 σε νέα φορολογική μεταρρύθμιση113. Ελάττωσε τό­

τε η Πύλη οριστικά τη δεκάτη στο 1/7 όλων των προϊόντων και επανέφερε τις τρεις

κατηγορίες δελτίων κεφαλικού φόρου. Ο κεφαλικός φόρος δεν φαίνεται να ξεπερνούσε

C' . r<?
 - 34 -

πια τα 2,5 , 5 και 10 γρόσια114για κάθε υγιή άνδρα, που συμπλήρωνε το 16ο έτος της η­

λικίας και προοριζόταν για την πληρωμή του στρατού του νησιού.

Οι υπερβολικές, όμως, φορολογικές εισπράξεις συνεχίζονταν, ενώ συγχρόνως εκ­

δηλώνονταν διώξεις σε βάρος των Χανιωτών, ακόμη και είκοσι χρόνια μετά την ενετική α­

πόβαση, με το πρόσχημα ότι οι Χριστιανοί αυτής της πόλης συνεννοούνταν με τους

Ενετούς, για να τους παραδώσουν την πόλη. Η ποινή για τους χριστιανούς ήταν στις πε­

ριπτώσεις αυτές πολυήμερη παραμονή έξω από τα τείχη της πόλης115.

Η θέση των χριστιανών έγινε ακόμη χειρότερη μετά το 1720. Η εφ’ όρου ζωής εκ-

μίσθωση των δημοσίων εσόδων, που ίσχυε έκτοτε στη θέση του ετήσιου πλειστηριασμού

τους (Mukataa)116, συντέλεσε στη δημιουργία τσιφλικούχων, γνωστών σαν Μαλικιανέ Α­

γάδων. Οι άρχοντες αυτοί των χωριών υποχρέωναν τους χωρικούς να πουλούν τα κτήμα­

τά τους117 ή να τα αφήνουν ακαλλιέργητα. Έτσι με την πάροδο του χρόνου ένα μεγάλο

μέρος του εύφορου κρητικού εδάφους δεν χρησιμοποιούνταν πια από τους αγρότες. Η

καλλιέργεα των δημητριακών βαθμιαία εγκαταλείφθηκε και τα αποθέματα της Κρήτης σε

σιτηρά περιορίστηκαν118. Σ’ αυτή τη νέα κατάσταση ήρθαν να προστεθούν: 1) περιορι­

σμό' στις εξαγωγές, που επιβάλλονταν για να αποφευχθεί η έλλειψη τροφίμων σε περί­

πτωση ξένης απόβασης, 2) η εύνοια του κράτους προς τους Γ άλλους εμπόρους, 3) η

δημογραφική αύξηση119, 4) η αύξηση των τιμών των προϊόντων120, 5) οι εξεγέρσεις των

γενιτσάρων121 και 6) η πανούκλα. Η αρρώστια αυτή έπληξε επανειλημμένα την Κρήτη,

προκαλώντας πολλούς νεκρούς στις πόλεις. Στα 1729 στα Χανιά πέθαναν από πανούκλα

οι μισοί περίπου κάτοικοι122. Η αρρώστια εκδηλώθηκε και στο Χάνδακα το 1738 και διήρ-

κεσε ως το 1741123. "Η εξαθλίωση π·>ν κΓποίκων Κγραφ^ ίο 1728 ο Γάλλος Υποπρόξε

νος στο Χανδακα Beaump], γίνεται κάθε. μέρα πιο μεγάλη. Είναι όλο και λιγότερο σε

θεση να αγοράζουν τα εμπορεύματα που έρχονται από το εξωτερικό"’*·'. Μη μπορώ­

ντας να αντέξουν τη μιζέρια, οι χωρικοί αναγκάζονταν δέκα χρόνια αργότερα να κάνουν

iff-ns
 - 35 -

κατά εκατοντάδες συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας μπροστά στις πύλες των Χανίων απειλώ­

ντας να εγκαταλείψουν το νησί125.

Ωστόσο, η κεντρική διοίκηση έλεγχε ακόμη σ’ ένα βαθμό την κατάσταση. Κατά

καιρούς πραγματοποιούσε καθαιρέσεις πασάδων, τιμωρίες φοροεισπρακτόρων και δι­

ατηρούσε σε μικρό αριθμό τους γενίτσαρους. Οι τελευταίοι ανέρχονταν το 1737 μόλις

σε 3.500 σε μια στρατιωτική δύναμη 7.500 ανδρών126 και διακρίνονταν σε ντόπιους και σε

αυτοκρστορικούς γενίτσαρους. Παράλληλα η κεντρική διοίκηση δεχόταν στην Κωνστα-

νπνούπολη τους αντιπροσώπους των ραγιάδων, τους οποίους οι πασάδες ή οι αγάδες

των γενιτσάρων υποχρεώνονταν να επιβιβάζουν σε πλοία γι’ αυτό το σκοπό127. Βασικό

στήριγμα της εξουσίας ήταν οι εκπρόσωποι της δικαιοσύνης, καδήδες και μουφτήδες,

που σε αντίθεση με τους φοροεισπράκτορες έδειχναν συχνά κατανόηση στα αιτήματα

των χριστιανών.

β) Προβλήματα της Εκκλησίας της Κοήτης

Αμέσως μετά την παράδοση των Χανίων (1645) οι Τούρκοι υποσχέθηκαν στον

ντόπιο πληθυσμό θρησκειπικρί, ελ^ιθερίΓ/;-. ^ ><»οι Οελήσουν νο μείνουν υπήκοοι του

Σουλτάνου, [αναφέρετπι ππι mu αρχί'Μμότηγου Πουοούφ-πασά], είτε κατοι­

κούν στην πόλη, είτε έξω <πΓ αυτή, θα επιτρέπεται νπ ζουν με το δόγμα τους, ελληνι­

κό ή λατινικό. Το ίδιο θα επιτρέπεται και στους Εβραίους να ζουν με την πίστη τους.

Γι’ αυτό θα εξακολουθήσουν νπ διατηρούν τους ναούς που κατέχουν..."'"' . Παράλληλο

οι Τούρκοι επέτρεψαν από την εποχή του Κρητικού Πολέμου την επανίδρυση της μητρό­

πολης και των επισκοπών της Κρήτης και παραχώρησαν στο μητροπολίτη και στους επι­

σκόπους προνόμια πνευματικά, δικαστικά, διοικητικά και οικονομικά. Οι μουσουλμάνοι

δεν είχαν το δικαίωμα να επεμβαίνουν στο έργο των αρχιερέων. Έτσι ο Μητροπολίτης

και οι επίσκοποι ρύθμιζαν με βάση τους κανόνες της εκκλησίας τα ζητήματα γάμου, δι­

αζυγίου και δωρεών. Στο διοριστήριο έγγραφο της Υψηλής Πύλης, που μετέφερε στα
 -36­

1704 ο μητροπολίτης Ιωάσαφ οριζόταν: Ν° *» "Ρ *"ε τ α ι η άνόμιξις είς τά, συμφω-

νως πρός τάς παλαιόθεν θρησκευτικός αύτών διατάξεις, άφιερούμενα είς τάς εκκλη­

σίας καί τά μοναστήρια αυτών ακίνητα, ίίτο· αμπελώνας, κήπους, αγρεπαύλεις

(τσιφλίκια), λειμώνας, αγρούς, μύλους, οικίας, ιιαγαί,ίο καί καρποφόρα η μή δένδρα.

‘Όταν δέ, συμφώνως πρός τός θρησκευτικός αΰιών διατάξεις, εις φόρου υποτελής

διά διαθήκης διάθεση υπέρ των έκκληοιών. τών Μονών, του Πατριάρχου καί του Μ η­

τροπολίτου τό τρίτον (sulus) της περιουσίας του, μετά τήν διαπίστωσιν τούτου, νό

φροντίζετε τήν παραλαβήν τούτου από τους κληρονόμους του" γ9

Παρά την παραχώρηση, όμως, θρησκευπκών ελευθεριών και προνομίων, οι Τούρ­

κοι επιδίωξαν την δυσλειτουργία της εκκλησίας του νησιού. Οι γενίτσαροι βιαιοπραγού-

σαν συχνά σε βάρος των ιερωμένων. Στην Εκκλησία επιβλήθηκαν φόροι 76.000 γροσίων

το χρόνο130. Οι περισσότεροι ναοί των πόλεων μετατράπηκαν εξαρχής ή προοδευτικά σε

τζαμιά. Στα Χανιά, όπου οι μουσουλμάνοι διέθεταν αρχικά δύο μόνο τεμένη, οι μετατρο­

πές ναών σε τζαμιά συνεχίζονταν και την τέταρτη δεκαετία του 18ου αιώνα. Τότε είχαν

γίνει τζαμιά οι περισσότεροι από τους εικοσιπέντε ναούς της πόλης131. Στο Χάνδακα, πά­

λι, δόθηκαν μετά την κατάκτηση μόνο στους μοναχούς του μετοχιού της μονής Σινά δύο

μικροί ναοί, των Αγίων Αποστόλων και του Αποστόλου Ματθαίου, με ενέργειες του Πανα­

γιώτη Νικούσιου. Στην ίδια πόλη ο μητροπολίτης βρέθηκε σε δύσκολη θέση, επειδή δεν

του παραχωρήθηκε ναός παρά μόνο στα 1735. Το πρόβλημα, πάντως, του μητροπολίτη

δεν οφειλόταν μόνο σπς απαγορεύσεις των Τούρκων, αλλά και στη σύγκρουσή του με

τους σινάΰτες της πόλης του, που ήθελαν να καρπούνται όλες τις εισπράξεις των ναών.

Προβλήματα είχαν οι χριστιανοί και στους τόπους λατρείας. Διατήρησαν, βέβαια,

την ελεύθερη τέλεση της λατρείας132. Δεν είχαν όμως το δικαίωμα να χτίζουν νέους να -

ούς, ούτε και να ανακαινίζουν τους παλιούς133, παρά σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Όταν οι

χριστιανοί είχαν καλές σχέσεις με τους μουσουλμάνους της περιοχής τους, εξασφάλιζαν

την ανοχή τους. Έχτιζαν τότε το ναό τους, προσποιούμενοι ότι έχπζαν δωμάτια για να
 - 37 -

κατοικήσουν134. Οι χριστιανοί δεν είχαν και το δικαίωμα να χρησιμοποιούν καμπάνες.

Πολλές φορές μάλιστα, με το πρόσχημα ότι είχαν αυτό το εκκλησιαστικό σκεύος στην

κατοχή τους, δέχονταν και τις απειλές των Τούρκων. Οταν ο πασάς θέλει να εισπράξει

ένα ποσό από κάποια πλούσια οικογένεια,! σνπψΓρετπι σε περιηγητικό κείμενο], κατη­

γορεί τον αρχηγό της ότι έχει κρΟψει καμπάνα σια κτήματά του. Τον οδηγεί στη φυ­

λακή και του επιτρέπει να βγει μονο όταν πληρώσει το ποσό. που του ζήτησε",Ί5.

Σε ευνοϊκότερη θέση, σε σχέση με τις επισκοπές και τις ενορίες, βρέθηκαν τα μο­

ναστήρια. Οσα βέβαια ανήκαν σε μουσουλμανικά κτήματα εγκαταλείφθηκαν. Πολλά ό­

μως λειτούργησαν κανονικά, εξασφαλίζοντας τις περιουσίες τους. Ορισμένα

μοναστήρια, όπως της Αγίας Τριάδας Τζαγκαρόλων, του Αγίου Ιωάννου του Γουβερνέτου,

κοντά στα Χανιά, του Αρκαδίου και του Τοπλού Σητείας, κατείχαν τεράστιες εκτάσεις

γης και προστατεύονταν από το Πατριαρχείο. Ο αριθμός πάντως των μοναστηριών, που

υπήρχαν τον πρώτο αιώνα της Τουρκοκρατίας, δεν είναι γνωστός. Στα μεταφρασμένα

τουρκικά έγγραφα Ηρακλείου της περιόδου 1657-1765 αναφέρονται 46 μοναστήρια σε

λειτουργία.

Δογμσπκά προβλήματα δεν τάραξαν την Εκκλησία της Κρήτης την πρώτη περί­

οδο της Τουρκοκρατίας. Ο χριστιανικός πληθυσμός του νησιού είχε ομοιογένεια θρη­

σκευτική. Οι ετερόδοξοι εντάχθηκαν στις μουσουλμανικές αιρέσεις και οι καθολικοί,

Γάλλοι και Ιταλοί έμποροι, ήταν ελάχιστοι. Στα Χανιά και στο Χάνδακα είχαν την έδρα

τους Καποιπσίνοι ιερείς, που έφταναν συνήθως από τις Κυκλάδες, για να προσφέρουν

τις υπηρεσίες τους στους καθολικούς εμπόρους. Έπαιρναν όμως αυστηρές εντολές από

τους Γ άλλους Προξένους, να μην επεμβαίνουν στις θρησκευτικές υποθέσεις του τόπου

και να αποφεύγουν προσηλυτισπκές ενέργειες136.

c' ι (' €
 - 38 -

ν) Οι εΕισλαυισυοί από το 1669 ως το 1770

Το οθωμανικό κράτος, έχοντας εξασφαλίσει στην Κρήτη ισχυρό μουσουλμανικό

πληθυσμό στη διάρκεια του πολέμου,δεν επιδίωξε άλλους εξισλαμισμούς μετά την κατά-

κτηση. Σ’ αυτό συντέλεσε και η ανάγκη είσπραξης φόρων. Η Υψηλή Πύλη όριζε: "Να μην

ενοχλείται κανείς στη θρησκεία; στην οποία ανήκε από τη γέννησή του"137. Τη διάθεση

αυτή του κράτους εκδήλωνε και η απαγόρευση να γίνονται βίαιοι εξισλαμισμοί138. Για τον

ίδιο λόγο,ενδεχομένως δεν πραγματοποιήθηκε μετά το 1669 παιδομάζωμα στο νησί.

Εξισλαμισμοί, ωστόσο, συνέχισαν να γίνονται σ’ όλη τη διάρκεια του πρώτου αι­

ώνα της Τουρκοκρατίας. Σύμφωνα με τον Tournefort, στα 1700 υπήρχαν στην Κρήτη

60.000 μουσουλμάνοι139. Με βάση,επίσης,τη μοναδική αξιόλογη πληροφορία, που δίνεται

για τον πληθυσμό της Κρήτης στη συνέχεια, οι μουσουλμάνοι ανέρχονταν στα 1779 σπς
. . /
65.000 και ήταγπια το 1/3 του κρητικού πληθυσμού140. Αν οι πληροφορίες αυτές ανταπο-

κρίνονται στην πραγμαπκότητα, οι περισσότεροι εξισλαμισμοί του πρώτου αιώνα της

Τουρκοκρατίας πραγματοποιήθηκαν μέχρι τα τέλη του 17ου αιώνα.

Οι αρνησίθρησκοι ασπάζονταν συνήθως το Ισλάμ ατομικά ή κατά οικογένειες και

προέρχονταν και πάλι κυρίως από τις επαρχίες, στις οποίες συνέχιζαν στην πλειοψηφία

τους και μετά τον εξισλαμισμό να είναι εγκατεστημένοι. Τα Χανιά, το Ρέθυμνο και ο Χάν­

δακας, οι τρεις πιο αξιόλογες πόλεις της ενετικής εποχής παρουσίαζαν ακόμη μικρή κί­

νηση και δεν προσήλκυαν τους νεομουσουλμάνους.

Εξισλαμισμοί χωριών δεν αναφέρονται από τις γνωστές μας πηγές. Το ότι όμως

έγιναν μετά την άλωση του Χάνδακα τέτοιοι εξισλαμισμοί διασώθηκε από παραδόσεις. Ο

Β. Ψιλάκης γράφει ότι Κατά παράδοσιν αξιόπιατον, τ<ί χοιρίαΈπάνω καί Κατω Βαλ-

σαμονερον,‘Αγιος Ανδρεας. Σώματός, Μονοπαρι. τής επαρχίας Ρέθυμνου, Άτσιπα-

δες, Λαμπηνή, τής επαρχίας 7\γ Βασιλείου, ή Πατσός καί Βολιώνες καί Άντάνασσος

(ΓΙαντάνασσος) και Γέννα της επαρχίας Αμπριού, ήααν χριστιανικά, τοϊν όποιων οι

rr I 6 >
 - 39-

κάτοικοι εξισλαμίσθησαν κατά καιρούς ώς κρύφιοι διόγοντες επί δΰο και τρεΤς γεναι-

άς (sic)''141. Ο Π. Βλαστός, πάλι, επικαλούμενος κι αστός παράδοση, κάνει λόγο για 25

χωριά, που εξισλαμίστηκαν μετά την άλωση του Χάνδακα. Από τα χωριά αυτά κατονομά­

ζει το Χάρακα, το Διονύσι, την Παναγιά, την Αγία Φωτιά, το Δωράκι, το Ρωτάσι, τον Ακά­

ματο, το Λυώρο, τους Στόλους, το Κακάλι και το Σωκαρά142.

Την ίδια εποχή στο διοικητικό διαμέρισμα του Ρεθύμνου και νότια του Ψηλορείτη

εγκαταστάθηκαν, σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη143, Άραβες στρατιώτες που δημι­

ούργησαν, επειδή η περιοχή ήταν αποξενωμένη, μια κλειστή και αφιλόξενη κοινωνία. Οι

μουσουλμάνοι αυτοί, γνωστοί σαν Αμπαδιώτες, διακρίνονταν από τους υπόλοιπους μου­

σουλμάνους, εξισλαμισμένους και Τούρκους, από την αραβική τους γλώσσα και τις συ­

νήθειές τους, επιτρέποντα? έτσι σε περιηγητές να τους θεωρούν απόγονους των

Σαρακηνών της αραβικής εποχής144. Ο αριθμός του δεν μας είναι γνωστός. Στα τέλη πά­

ντως του 18ου αιώνα υπολογίζονταν σε 4.000 περίπου'45 και στα τέλη του επόμενου αι­

ώνα σε 100 μόνο οικογένειες146.

Ως αίτια εξισλαμισμών αναφέρονται συνήθως σπς πηγές της εξεταζόμενης περι­

όδου η επιδίωξη βελτίωσης της κοινωνικής κατάστασης από μέρους των χριστιανών και

η επιθυμία προστασίας από το μουσουλμανικό νόμο. Σύμφωνα με τον R. Pococke: "Κά­

ποιοι αρνήθηκαν την πίστη γιο να αποφύγουν ιην τιμωρία που άξιζαν. Κάποιοι άλλοι

για να εκδικηθούν ένα Τούρκο που τους προσέβαλε, δεδομένου ότι δεν μπορούσαν

να το κάνουν σαν χρισιιανοί και τέλος άλλοι για να αποφύγουν την πληροψη

φορών*147. Οι πηγές κάνουν λόγο συχνά για την κακή οικονομική κατάσταση των

εξισλαμισμένων145. Αναφέρουν, επίσης, τα οικονομικά προβλήματα ατόμων, που εξισλα­

μίζονταν, σαν αιτία ληστρικών ενεργειών και εξισλαμισμού. 'Μερικοί, [γράφεται σε προ-
}n r r o
ξενική έκθεση], αποφασίζουν να γίνουν και στη συνέχεια αρνησίθρησκοι’149.

Η άσκηση ^άντως, βίας σε βάρος μεμονωμένων ατόμων με σκοπό τον εξισλαμι-

σμό τους αναφέρεται σε λίγες περιπτώσεις. Είναι γνωστές, όπως θα δούμε σε άλλη

C 16/ '(Ζ
 - 40 -

παράγραφο150, πιέσεις σε βάρος Κρητών κρυπτοχριστιανών και περιπτώσεις ατόμων,

που αναφέρονται από τις γαλλικές προξενικές αρχές. Ο Γ άλλος Υποπρόξενος στο Ηρά­

κλειο Beaume έγραφε στα 1728 για πιέσεις, που ασκήθηκαν στο γιο ενός Ενετού για­

τρού. Ο νέος κατηγορήθηκε ότι είχε υβρίσει την πίστη των Τούρκων. Για να

επανορθώσει, [έγραφε ο υποπρόξενος^ θα πρεπει να αρνηθεί την πίστη* αλλιώς θα

χάσει τη ζωή του10151. Περίπτωση, επίσης, βίαιου εξισλαμισμού αναφέρεται και από το

Γ άλλο Υποπρόξενο Clairambaut και αφορά μια ανήλικη οικιακή βοηθό, που ο διερμηνέας

του υποπροξενείου έστειλε στην Κωνσταντινούπολη. Οι Τούρκοι επιβάτες, όταν έφτασαν

στην πρωτεύουσα, τη δήλωσαν μουσουλμάνο, παρά τις διαμαρτυρίες του Γάλλου

Πρέσβη152. Βίαιοι, όμως, εξισλαμισμοί έγιναν σε μεγάλη έκταση είτε από Τούρκους, είτε

και από εξισλαμισμένους, που ήθελαν να διευρύνουν την κοινότητά τους.

Μετά τα Ορλωφικά και μέχρι τον Αγώνα της Ελληνικής Ανεξαρτησίας οι χριστι­

ανοί βρέθηκαν σε ακόμη χειρότερη θέση. Στην περίοδο αυτή καταπιέσεις σε βάρος τους

αναφέρονται συχνά από τις πηγές.

c- η J
 - 41 -

3. Η περίοδος κυριαρχίας των Τουρκοκρητών (1770-1821)

α) Η διοικητική αστάθεια

Τον Απρίλιο του 1770 οι Σφακιανοί επαναστάτησαν, συμμετέχοντας στα πολεμικά

γεγονότα, τα γνωστά σαν Ορλωφικά, Με αρχηγό τον επιτυχημένο έμπορο Δασκαλογιάν-

νη συγκέντρωσαν στα Σφακιά όπλα και μια δύναμη 2.000 ανδρών153. Οι Τούρκοι όμως α-

ντέδρασαν αμέσως. Τουρκικός και τουρκοκρητικός στρατός από τα Χανιά το Ρέθυμνο

και το Μονοφάτσι κατέλαβε και πυρπόλησε τον Ιούνιο του 1770 τα περισσότερα χωριά

των Σφακίων, παίρνοντας μόνο στο Χάνδακα 2.000 γυναικόπαιδα154. Μετά απ’ αυτή την

καταστροφή και για να αποφευχθούν άλλα ανπ'ποινα των Τούρκων ο Δασκαλογιάννης

παραδόθηκε στους Τούρκους. Μεταφέρθηκε στο Χάνδακα μαζί με συνεργάτες του και

άλλους προεστούς των Σφακίων. Λίγο αργότερα στραγγαλίστηκε155 ή, σύμφωνα με πα­

ράδοση, γδάρθηκε ζωντανός, για παραδειγμαπσμό. Οι Σφακιανοί άντεξαν όλο το χειμώ­

να σπς κορυφές των Λευκών Ορέων, περιμένοντας τη ρωσική βοήθεια. Όταν όμως, το

Μάρτιο του 1771, διαπίστωσαν το αδιέξοδο του αγώνα τους, αναγκάστηκαν να συνθηκο­

λογήσουν.

Η αποτυχημένη επανάσταση των Σφακίων σήμανε την αρχή μιας περιόδου ταρα­

χών, που διήρκεσε, με εξαίρεση μερικές διακοπές, μέχρι το 1821. Η κατάσταση σπς

τρείς πόλεις, Χανιά, Χάνδακα και Ρέθυμνο, είχε περιέλθει στα χέρια των Τουρκοκρητών

και των γενιτσάρων. Οι γενίτσαροι πραγματοποιούσαν εξεγέρσεις και επιδίδονταν συχνά

σε λεηλασίες καταστημάτων, ενώ συγχρόνως προέτρεπαν τους φτωχούς μουσουλμά­

νους των πόλεων σε διάφορες πράξεις βίας. Στα 1773 οι γενίτσαροι παραβίασαν τις φυ­

λακές των Χανίων και κρέμασαν Έλληνα φυλακισμένο156. Δύο χρόνια αργότερα κρέμασαν

τρεις Έλληνες αιχμαλώτους157 και ένα φυλακισμένο από την εποχή της επανάστασης150.

Σε καμιά απ’ αυτές τις ταραχές δεν επιβλήθηκε τιμωρία. Οι αντιδράσεις των γενιτσάρων
 - 42 -

δεν επέτρεψαν επίσης τις έρευνες στην Επιτροπή Ανθρώπων του Νόμου", το επόμενο

έτος 1776159. Τα γαλλικά προξενικά έγγραφα αναφέρουν ως αιτία εξεγέρσεων των γενι­

τσάρων τις καθυστερήσεις των αμοιβών τους160. Η βασική όμως αιτία των εξεγέρσεων

φαίνεται ότι ήταν η συνειδητοποίηση της δύναμής τους και η αδυναμία της Πύλης να ε­

πιβάλει την τάξη.

Ο αριθμός των ντόπιων γενιτσάρων είχε αυξηθεί μετά τα Ορλωφικά. Πολλοί Τουρ-

κοκρήτες γράφονταν πλέον στα γενιτσαρικά τάγματα, παρά τις απαγορεύσεις που επέ­

βαλε στα 1762 συνυποσχετικό των διοικητών των γενιτσαρικών ταγμάτων: "... να μ ή

γίνεται δεκτή ανευ υψηλής αυτοκρατορικής διαταγής η εντολής εκ μέρους τού Άγα

των αύτοκρατορικών γενιτσάρων, η λόγω απληστίας των αξιωματικών των ορτάδων ή

παρατηρούμενη έγγραφή καί είσοδος εις τους όρτάδες νέων συντρόφων, προερχό­

μενων εκ τής τάξεως εκείνης τών ανθρώπων των άποκαλουμένων μπουρμά, όίτινες

δέν έχουν ούδένα πόρον ζωής και' αγνοούν τος βάσεις καί τους όρους τής ίσλαμικής

θρησκείας και διατελουν είσέτι υπό τήν έπίρροιαν του ραγιαδισμού"161. Τόσο η

συμβολή των μουσουλμάνων της Κρήτης στην καταστολή της επανάστασης των Σφακί-

ων, όσο και η συμμετοχή εθελοντών Τουρκοκρητών στο ρωσοτουρκικό πόλεμο στα

1778162, υποχρέωσαν, όπως φαίνεται, την Πύλη να δέχεται ανεμπόδιστα την εγγραφή των

ντόπιων μουσουλμάνων στους ορτάδες των γενιτσάρων. Έτσι, την τελευταία δεκαετία

πριν από το 1821, όλοι σχεδόν οι μουσουλμάνοι της Κρήτης ήταν γραμμένοι στα γενι­

τσαρικά τάγματα του νησιού1®3, που είχαν την έδρα τους στις πόλεις.

Οι πασάδες, οι αγάδες των γενιτσάρων, τους οποίους έστελνε η Πύλη από την

Κωνσταντινούπολη και οι ολιγάριθμοι Τούρκοι164, απόγονοι των κατακτητών και των πρώ­

των αποίκων, ήταν ανίσχυροι μπροστά στους Κρήτες γενίτσαρους. Ococ/

ci πασάδες αντιστέκονταν στις προκλήσεις τους, οι γενίτσαροι όχι μόνο απαιτού­

σαν τη μετάθεσή τους, αλλά και πετύχαιναν την πολύμηνη κένωση της θέσης τους. Στο

μεσοδιάστημα, μέχρι δηλαδή την

C / ( J. - Ύ ν
 - 43 -

άφιξη άλλου πασά, οι πόλεις διοικούνταν από ένα γενιτσαραγά, εκλεγμένο από τους α­

γάδες των γενιτσάρων. Αυτός όμως, για να μην εμποδίζεται στην τέλεση των καθηκό­

ντων του, αλλά και για να διατηρεί το πνεύμα της συντροφικότητας με τους

συναδέλφους του, δεν εναντιωνόταν στις απαιτήσεις των γενιτσάρων165. Λόγω αυτής της

κατάστασης, αξιόλογοι κυβερνήτες, όπως ο Δερβίς Μεχμέτ^πασάς, που επρόκειτο να δι-

ορισθεί στην Κρήτη στα 1777, απέφευγαν την τοποθέτησή τους στο νησί, χρησιμοποιώ­

ντας ισχυρούς προστάτες στην οθωμανική Αυλή166. Κατά το Γάλλο πρόξενο D a n d r e ' . ' - Π

δυσφήμιση των απεσταλμένων αξιωματούχων ιης Πύλης δεν συντελεί παρά στο να ε­

νισχύει το θράσος των Καντιωτοιν, που έγιναν πιο περήφανοι και πιο δραστήριοι λό­

γω της ατιμωρησίας’157 Qt γεν(χσαρ0ι δεν σέβονταν πια τις σουλτανικές διαταγές.

Έχοντας αναπτύξει ένα "πνεύμα ανεξαρτησίας 168, ήταν έτοιμοι να σκοτώσουνΈλληνες

συμπατριώτες τους. Η Πύλη προσπάθησε να επιβάλει την τάξη, εξορίζοντας στα 1779

δύο λόχους γενιτσάρων169. Οι ταραχές όμως επαναλήφτηκαν στα τέλη του ίδιου έτους.

Οι εκτελέσεις και οι εξορίες ταραχοποιών στα 1791170δεν άλλαξαν την κατάσταση.

Εκτός από τις εξεγέρσεις των γενιτσάρων, την αποδιοργάνωση της οθωμανικής

εξουσίας στην Κρήτη έκανε πιο έντονη η αρπακτικότητα των πασάδων και οι δωροδοκίες

των Τούρκων δικαστών, που αθώωναν αυτούς που πλήρωναν περισσότερα χρήματα171.

Οι πασάδες, γνωρίζοντας ότι η παραμονή τους στην Κρήτη ήταν πρόσκαιρη, επιδίωκαν

συχνά να επωφεληθούν και να πλουτίσουν σε βάρος όχι μόνο των χρισπανών, αλλά και

των μουσουλμάνων. Ο G.A. Olivier, που περιηγήθηκε την Κρήτη στα 1793, γράφει ότι ο

πασάς του Ρεθύμνου: ••■^rv άφηνε να του ξεφύγει καμιά ευκαιρία να φορολογήσει

τους κατοίκους του Ρεθύμνου κπι ιους δυστυχείς καλλιεργητές της επαρχίας του"172.

Βασικός, επίσης, λόγος αστάθειας ήταν η έλλειψη κεντρικής εξουσίας. Το γεγο­

νός ότι υπήρχαν στο νησί τρείς ανεξάρτητοι πασάδες ενίσχυε τις παρανομίες των μου-

c* I ?( 5
 - 44 -

σουλμάνων. Οι κακοποιοί, σίγουροι ότι θα εύρισκαν ασφάλεια σπς δύο άλλες διοικήσεις,

επιδίδονταν άφοβα σε εγκλημσπκές ενέργειες173.

Η απειθαρχία των Τουρκοκρητών έφτασε στο αποκορύφωμά της την πρώτη δε­

καετία του 19ου αιώνα, με αποτέλεσμα η Πύλη να στείλει τον Οκτώβριο του 1812 τον Χα­

τζή Οσμάν-πασά, "Υ'α ν« χτυπήσει το κακό <or ρίζ,π του"'174. Λίγο μετά την άφιξή του

ο πασάς βγήκε από την πόλη των Χανίων με στρατό και ζήτησε από τους κατοίκους να

του παραδώσουν τους κακοποιούς. Σε μια μέρα τιμώρησε με απαγχονισμό 30 μουσουλ­

μάνους και 20 χριστιανούς175, αποκαθιστώντας έτσι την ησυχία στην πόλη. Με κέντρο ε­

ξορμήσεων το Ρέθυμνο, του οποίου επίσης ορίστηκε διοικητής, πραγματοποίησε τα δύο

επόμενα χρόνια παρόμοιες εκκαθαρίσεις, ανεβάζοντας, σύμφωνα με μεταγενέστερη

πληροφορία, σε 500 τις εκτελέσεις των κακούργων176. Στα τέσσερα χρόνια της παραμο­

νής του Χατζή Οσμάν-πασά στην Κρήτη οι εξεγέρσεις των γενιτσάρων και οι καταπιέσεις

των αγάδων ανπμετωπίστηκαν με αυστηρότητα. Ο Τούρκος διοικητής έγινε αποδεκτός

από τους χριστιανούς, που τον αποκάλεσαν Πνιγηρή" και τον θεώρησαν κρυφό ιερέα

του Πατριαρχείου. Σύμφωνα με παραδόσεις ο Οσμάν-πασάς καλούσε Κρήτες ιερείς, για

να τελούν τη λειτουργία σε υπόγειο δωμάτιο του διοικητηρίου, το οποίο είχε μετατρέψει

/ /177
σε χρισπανικο ναο .

Από το Ρέθυμνο θέλησε ο Χατζή Οσμάν-πασάς να επιβάλει την τάξη και στο Χάν­

δακα, τη μεγαλύτερη πόλη του νησιού, στην οποία οι γενίτσαροι ήταν ισχυρότεροι. Αφού

ζήτησε από την Κωνσταντινούπολη την αποστολή ενισχύσεων και πέτυχε την έκδοση

φιρμανιών που καταδίκαζαν τις ταραχές, έφτασε στα περίχωρα της πόλης και θέλησε να

μπει στο οχυρό. Οι γενίτσαροι, όμως, ανησυχώντας για τις εκκαθαρίσεις που έκανε, δεν

του επέτρεψαν την είσοδο και τον υποχρέωσαν να επιστρέψει στα Χανιά.

Οι ταραχές ξανάρχισαν στο Χάνδακα στα 1817, παρά την αποστολή σ’ αυτή την

πόλη Τατάρων στρατιωτών πιστών στο Σουλτάνο. Τον επόμενο χρόνο οι γενίτσαροι πέ-

τυχαν την απομάκρυνση του Ιμπραΐμ-πασά (διοικητή του Χάνδακα), που ήταν αγαπητός

ο- I e>~
 - 45 -

στους χριστιανούς178. Σύμφωνα με την παρατήρηση του υποπρόξενου Vasse, σπς παρα­

μονές της επανάστασης του 1821 στην πόλη του Χάνδακα οι σεισμοί, οι εξεγέρσεις και η

πανούκλα παρουσιάζονταν χωρίς διακοπή179. Οι Τουρκοκρήτες ήθελαν να απαλλαγούν

από τους πασάδες και τους άλλους αξιωματούχους της Πύλης, σχεδιάζοντας πιθανότα­

τα τη δημιουργία αυτόνομης τουρκοκρητικής πολιτείας και ήταν έτοιμοι να δεχτούν αγ­

γλική απόβαση, για την οποία υπήρχαν έντονες φήμες180.

Η απομάκρυνση του Χατζή Οσμάν-πασά και η αδυναμία του διαδόχου του να α-

νπμετωπίσει τους γενίτσαρους, είχαν σαν αποτέλεσμα να επαναληφθούν οι ταραχές και

στα Χανιά. Το καλοκαίρι του 1819 στασιαστές μπήκαν στην πόλη των Χανίων, κατέλαβαν

τις οχυρώσεις και περιόρισαν τον πασά στο διοικητήριο. Ο πασάς αποφάσισε να εξορί­

σει τους υπαίτιους των ταραχών. Οι γενίτσαροι όμως, έχοντας την υποστήριξη των μου­

σουλμανικών αρχών της πόλης, αρνήθηκαν να υπακούσουν. Έτσι ο διοικητής

αναγκάστηκε να υπαναχωρήσει. Ο Γάλλος Πρόξενος Colaud παρατηρούσε τότε ότι

"...αν η τουρκική κυβέρνηση δεν κόβει ππό καιρίσε καιρό μερικό κεφάλια, δεν θα υ­

πάρξει ησυχία" Η ασυδοοιατοον αγ^ιδ'.ον εκδηλώθηκα και πάλι στις επαρχίες. "Οι αγά­

δες> [σημειώνεται αε προξενικΛ έγγραφο], πληρώνοντας μια εισφορά, κατέχουν όλες

τις γαίες του Σουλτάνου, τιου μειαβιβάζονται οπό πατέρα σε γιο. Είναι κατά συνέπεια

οι πιο πλούσιοι ιδιοκτήτες του τοπου και οι πιο οικείοι ατούς πασάδες"182. Στα μέρη,

μάλιστα, του Σελίνου Χανίων οι οικογένειες των Αληκάκηδων κατέλαβαν το μεγαλύτερο

μέρος των χρισπανικών γαιών και υπέβαλλαν τους χωρικούς σε εκδουλεύσεις.

β) Η κατάσταση του χριστιανικού πληθυσμού

Στα τέλη του 18ου αιώνα παρστηρείται μια αύξηση του χριστιανικού πληθυσμού

στις πόλεις της Κρήτης. Οι πόλεις δεν παρουσίαζαν πια την εικόνα ερήμωσης του πρώ­

του αιώνα της Τουρκοκρατίας. Οι αριθμοί που δίνονται είναι ενδεικτικοί: Στα 1793 στην

πόλη του Χάνδακα, στην οποία αμέσως μετά το τέλος του Κρητικού Πολέμου οι μουσουί-

Α / ί C
 - 46 -

μάνοι αποτελούσαν την συντριπτική πλειοψηφία, ζούσαν 2.000-3.000 χριστιανοί σε συ­

νολικό πληθυσμό 10.000-12.000 κατοίκων. Την ίδια χρονιά στα Χανιά, τη δεύτερη πόλη

του νησιού, οι χριστιανοί ανέρχονταν σε 2.000-3.000 σε σύνολο 6.000-7.000 κατοίκων183.

Η αύξηση αυτή του χριστιανικού πληθυσμού, αποτέλεσμα της γενικότερης αύξησης του

πληθυσμού της Κρήτης184 και οι ευνοϊκότερες συνθήκες, που διαμορφώθηκαν για την α­

νάπτυξη του εμπορίου, είχαν σαν συνέπεια τη βελτίωση της θέσης των χριστιανών των

πόλεων. Οι χριστιανοί επωφελήθηκαν από τη νέα συγκυρία και ανέπτυξαν σιγά-σιγά τις ε­

μπορικές τους δραστηριότητες. Έτσι ένα μέρος του εξαγωγικού εμπορίου με τη Δύση

και τη Ρωσία περιήλθε στα χέρια του*185.

Συγχρόνως οι χρισπανοί των πόλεων κατέβαλλαν προσπάθειες για την κοινοτική

τους οργάνωση. Στην κάθε μία από τις τρεις πόλεις του νησιού λειτούργησε συμβούλιο

προκρίτων. Οι πρόκριτοι μαζί με τον επίσκοπο φρόντιζαν για τις ανάγκες των ναών, του

νοσοκομείου και εκπροσωπούσαν τους χριστιανούς στον πασά186.

Στο νησί όμως συνέχιζε να επικρατεί "αμάθεια και ατεχνία'187, σε σχέση με άλλες

περιοχές της Ελλάδας. Η Κρήτη, κέντρο των γραμμάτων την εποχή της Ενετοκραπας,

είχε αποκοπεί πολιτιστικά από τον υπόλοιπο κορμό του ελληνισμού. Οι Κρήτες λόγιοι εί­

χαν εγκαταλείψει το νησί. Τα σχολεία είχαν κλείσει και δεν φαίνεται να λειτούργησαν σ’

όλη τη διάρκεια του πρώτου αιώνα της Τουρκοκρατίας. Για την αντιμετώπιση αυτής της

κατάστασης οι χρισπανοί κινήθηκαν δραστήρια στα τέλη του 18ου αιώνα, την εποχή της

βασιλείας του Σελίμ Γ ’ (1789-1807), οπότε επιτράπηκε η ελεύθεση ίδρυση σχολείων και

η εκτύπωση βιβλίων. Και στο διάστημα αυτό, βέβαια, οι πληροφορίες για τα κρητικά σχο­

λεία είναι περιορισμένες. Είναι γνωστό όμως ότι στα 1803 σχέδιαζαν οι χριστιανοί τη σύ­

σταση Ελληνικής Σχολής' στην κωμόπολη Καινούργιο (Νεάπολη) Λασιθίου188 και τη

δεύτερη δεκαετία του 19ου αιώνα είχαν καλά οργανωμένα σχολεία στις τρεις πόλεις, Χα­

νιά, Ρέθυμνο, Χάνδακα και στα Σφακιά189

r ■ /ί 6 ft f
 - 47 -

Οι προσπάθειες ωστόσο των χριστιανών των πόλεων δεν προκάλεσαν ανάλογη

πρόοδο στι επαρχίες. Εκεί, με εξαίρεση την επαρχία Σφακίων, η διοίκηση και η αστυνο­

μία ήταν στα χέρια των Τουρκοκρητών. Οι χρισπανοί είχαν, βέβαια, και στα χωριά μια

στοιχειώδη κοινοτική οργάνωση. Οι λίγες πληροφορίες που διαθέτουμε γιάυτή κάνουν

λόγο για την ύπαρξη σε κάθε χωριό ενός καπετάνιου, που επέλυε τις μικροδιαφορές των

ραγιάδων και ενός "δασκάλου', δηλαδή γραμματέα, ο οποίος κρατούσε τις καταστάσεις

του χαρατσιού190. Παράλληλα οι χριστιανοί αντιπροσωπεύονταν στις τουρκικές αρχές,

μέχρι τουλάχιστον τα τέλη του 18ου αιώνα, από ένα ■κετχουντά", πρόεδρο της επαρχίας,

που αναλάμβανε τη διεκπεραίωση των υποθέσεων των χριστιανών οτις πόλεις191. Η κυρι­

αρχία όμως των αγάδων και οι πιέσεις των Τουρκοκρητών δεν φαίνονται να επέτρεψαν ε­

πέκταση των δραστηριοτήτων των χριστιανών εκπροσώπων. Τα χωριά είχαν αποκοπεί

από τη ζωή των πόλεων και η πνευματική κίνηση σ’ αυτά ήταν ανύπαρκτη. Εντούτοις

στοιχειώδης εκπαίδευση προσφερόταν και πάλι στους χωρικούς από τα μοναστήρια. Με

το πρόσχημα της ανάγκης να εκπαιδεύονται οι μοναχοί ιδρύθηκαν σχολεία σε πολλά μο­

ναστήρια της Κρήτης τουλάχιστον από το 1750. Μοναστήρια, όπως του Αρκαδίου, της

Αγίας Τριάδας των Τζαγκαρόλων, του Αγίου Γεωργίου Απανωσήφη, του Τοπλού, είναι

σήμερα γνωστό ότι δεν διέθεταν πριν από το 1821 σχολεία και αξιόλογες βιβλιοθήκες191*

Για τις συγκεκριμένες φορολογικές υποχρεώσεις των χριστιανών τη μεταορλωφι-

κή εποχή δεν διαθέτουμε πληροφορίες. Δεν μας είναι επίσης γνωστή η αναλυτική κατα­

νομή των φόρων κατά χωριό και κατά οικογένεια. Ξέρουμε όμως ότι μολονότι οι

χριστανοί ήταν υποχρεωμένοι από το 1705 να πληρώνουν στο κράτος το 1/7 της παρα­

γωγής, στην πραγματικότητα πλήρωναν πολύ περισσότερο. Το φόβητρο των χριστιανών

των χωριών ήταν οι αγάδες192. Οι άρχοντες αυτοί είχαν απόλυτη εξουσία και δεν σέβο­

νταν τους νόμους. Συχνά υπέβαλλαν τους χριστιανούς σε εκδουλεύσεις. Όταν οι αγάδες

ήθελαν να επισκευάσουν τα σπίτια τους, έπρεπε οι χρισπανοί του χωριού να παρουσια-

σθούν σ’ αυτούς και να τους προσφέρουν υπηρεσία. Στην περίπτωση που εκφράζανε
 - 48 -

παράπονα υφίσταντο ραβδισμούς190. Ακόμη και για το γάμο τους οι χριστιανοί έπρεπε να

έχουν τη συγκατάθεση του μουσουλμάνου άρχοντα του χωριού. Ο G.A. Olivier γράφει:

"Κανένας Έλληνας δεν μπορεί να παντρευτεί χωρίς την άδεια του αγά. Για να πάρει

την άδεια, πρέπει να πληρώσει ένα πρόβατο, τνα αρνί, μερικά κοτόπουλα. Αν η νεα

αρέσει στον αγά, ιην κρατά γκι ιον εαυιό του, χωρίς κανείς τελικά να φερει

αντίρρηση"194,

Η αναρχία και η ασυδοσία, που επκράτησε σε βάρος των χριστιανών μετά τα Ορ-

λωφικά επηρέασε συχνά τη συμπεριφορά ακόμη και των πιο φτωχών μουσουλμάνων. Α­

κόμη και μπροστά σ’ αυτούς οι χριστιανοί ήταν αδύναμοι: 'Ενας Τούρκος με το

γιαταγανι στο χέρι, [γράφει η Mimics Μ-ήie i κάνει να του παραδοθούν το

πάντα: η γυναίκα (του χριστιανού), ΐ| κόρη το υ , το ποίμνιό του, το κρασί του. Το πα­

ρατήρησα κυρίως στην Κρήτη, όπου κοντά σικ πόλεις δεν υπαρχουν άλλες νεάνιδες

παρά αυτές, που η μικρή τους ηλικία ή το άσχημό τους πρόσωπο επιτρέπουν να πα­

ραμένουν ακόμη στις οικογένειές τουςΊ95

Σύμφωνα με πληροφορίες του 1820: Πριν υπό την οφιξη του Οσμάν-πασά, fm

Γουρκοκρητες] μπορούσαν νο σιτ.λνουν στους χριστιανούς σφαίρες πιστολιού, τυλιγ­

μένες σ ένα κομμάτι χαρτί, στο οποίο ήταν γραμμένο το ποσό, ττου επρεπε νο

πληρωθεί... "196. Οι χωρικοί, επίσης, κινδύνευαν από τους μουσουλμάνους, που ήθελαν να

τους εκδικηθούν. Το να παραπονεθούν δεν είχε παρά αρνητικές συνέπειες γι’ αυτούς, α­

φού η έρευνα σε βάρος μουσουλμάνων δολοφόνων ήταν αδύνατη197.

Εκτός από τους χωρικούς, την περίοδο αυτή της ν ανιτσαΡιάς" αντικείμενο των

καταπιέσεων των Τουρκοκρητών ήταν και ο κλήρος της Κρήτης. Δεν επιτρεπόταν π.χ

στους επισκόπους να περνούν τις πύλες των πόλεων έφιπποι. Έτσι, όταν ο επίσκοπος

των Χανίων αψήφισε την απαγόρευση και επιστρέφοντας από τα χωριά της περιοχής του

έφεασε μέχρι το σπίτι του πάνω στ’ άλογό του, συνάντησε πς έντονες διαμαρτυρίες των

γενιτσάρων, που θέλησαν να τον κάψουν, μαζί με τη συνοδεία του. Αλλά και μονές υπέ­
φεραν από τις επεμβάσεις και τις πρόσθετες φορολογήσεις των Τουρκοκρητών. Οι ση­

μειώσεις του γιατρού Ν. Ρενιέρη αναφέρουν: Κατά τα πρώτα έτη τής έγκαταστάσεώς

μου έν Χανίοις, αν δεν άπατώμαι έις τά 1809, την ημέραν τοΰ Πάσχα εϊς τόν^Εσπερι-

νόν. εισήλασαν 9 Τούρκοι ε’ις την Χρυσοπηγήν 'έφιπποι σφαιροβολούντες καί φονεύ-

οντες τοϋς μοναχούς. Άφοΰ έχόρτασαν αίματος έφυγαν. Μαθών δ ’ ό πασάς τό

γεγονός έρχεται την επομένην μετά του καδή καί καταδικάζουν εις επίμετρον τό Μο­

ναστήρι εις 400 γροσίων πρόαπμον; διότι ρφονπίθησπν 12 χριστιανοί εις γην

χάσικην"19*.

Συνοψίζοντας την κατάσταση των χρισπανών στα τέλη του 18ου αιώνα ο περιηγη­

τής Μ. Savary σημειώνει: Ζουν '’«άμεσο σιοιχ τυράννους τους. Οι μερες τους περ­

νούν με την ανησυχία, το φόβο και τελειώνοιπ' υυχνά οτην απελπισία"139.

Η εξαθλίωση των χωρικών ήταν ιδιαίτερα έντονη στα χωριά, που ανήκαν στη δι­

καιοδοσία των αγάδων. Τα χωριά, όμως, της μητέρας του Σουλτάνου και των τζαμιών κα­

ταπιέζονταν λιγότερο και αυτό επειδή οι καλλιεργητές μπορούσαν να απευθύνονται στη

Σουλτάνα και στους επιθεωρητές των τζαμιών. Οι τελευταίοι έρχονταν από την Κωνστα­

ντινούπολη και επιστατούσαν στη δίκαιη είσπραξη των φόρων200.

Οι καταπιέσεις υποχρέωναν ορισμένους χριστιανούς να καταφεύγουν στην εκδί­

κηση και στη συνέχεια να γίνονται χαϊνηδες (hainlar) δηλαδή παράνομοι, βρίσκοντας

πρόσκαιρη προστασία στις απομακρυσμένες μονές του νησιού και στα Σφακιά. Οι χαϊνη-

δες τιμωρούσαν τους Τουρκοκρήτες, παίρνοντας εκδίκηση για τις βιαιοπραγίες τους και

υπερασπίζονταν τους χριστιανούς. Οι σημαντικότεροι απ’ αυτούς ήταν οι Χάληδες και οι

Γιαννάρηδες στις ορεινές περιοχές των Χανίων, οι Τσουδεροί στο Ρέθυμνο, ο Ξω-

πατέρας και ο Μιχάλης Κόρακας ίττην Ανατολική Κρήτη. Οι Χαΐνφες έμειναν μέχρι και

σήμερα στη μνήμη του κρητικού λαού και υμνήθηκαν από το δημοτικό τραγούδι. Οι επα­

ναστάτες αυτοί υπήρξαν για την Κρήτη ό,τι οι κλέφτες για την Κεντρική Ελλάδα201.
 - 50 -

Λόγω των καταπιέσεων, επίσης, πραγματοποιήθηκαν στη διάρκεια της μεταορλω-

φικής περιόδου μεταναστεύσεις Κρητών. Δεν γνωρίζουμε βέβαια την έκταση που πήραν.

Στα 1775;πάντως(ρωσικά πλοία παραλάμβαναν από τα λιμάνια της Κρήτης τις ελληνικές

οικογένειες, που επιθυμούσαν να εγκαταλείψουν το νησί202 και να εγκατασταθούν στη

Ρωσία, όπου, όπως είναι γνωστό, είχαν τη δυνατότητα με βάση τη συνθήκη του Κιου-

τσούκ Καϊναρτζή να ασχολούνται ελεύθερα με το εμπόριο203. Τον επόμενο χρόνο απαγο­

ρεύτηκε στους Έλληνες να πλησιάζουν ρωσικά πλοία. Ωστόσο η μετανάστευση

ενισχύθηκε ξανά στα 1785 από την ίδρυση του ρωσικού προξενείου στα Χανιά204. Οι με­

ταναστεύσεις συνεχίζονταν και τα επόμενα χρόνια. Οι μουσουλμάνοι όμως αντέδρασαν

και πέτυχαν να απαγορευθεί στους έγγαμους να εγκαταλείπουν το νησί. Παρ’ όλα αυτά

μεταναστεύσεις γίνονταν, όπως φαίνεται από έγγραφο του Καπουδάν πασά Γαζή Χου-
\

σεϊν, που απαγόρευσε στα 1797 με ποινή θανάτου την εγκατάσταση Κρητών σπς

Κυκλάδες205.

Σημαντική πληγή του πληθυσμού, κυρίως των πόλεων, αποτελούσε μετά τα Ορ-

λωφικά και η πανούκλα. Στα 1780 πέθαναν πολλοί στο Χάνδακα, ακόμα και τους καλο­

καιρινούς μήνες, οπότε η αρρώστια συνήθως υποχωρούσε. Η .πόλη απομονώθηκε και οι

χωρικοί μετέφεραν τα εμπορεύματά τους στο Ρέθυμνο και στα Χανιά206. Τα Χανιά γνώρι­

σαν μεγαλύτερη έξαρση της ασθένειας στα 1796. Το έτος αυτό πέθανα/από την πανού­

κλα 2.000 άτομα207. Η πόλη του Χάνδακα ταλαιπωρήθηκε στα 1799. Σύμφωνα με

μεταγενέστερη μαρτυρία, πέθαιναν στην πόλη το χειμώνα αυτού του έτους 100 ως 120

άτομα τη μέρα20®. Η πανούκλα εκδηλώθηκε και πάλι στην Κρήτη στα 1813 και ταλαιπω­

ρούσε τον πληθυσμό, με μερικές μόνο διακοπές, μέχρι και τα πρώτα χρόνια της Ελληνι­

κής Επανάστασης209. Στα 1815-1816 ήταν ιδιαίτερα έντονη στα Χανιά, το Ρέθυμνο και τα

κονπνά σ’ αυτό χωριά210 . Στα Χανιά η αρρώστια υποχώρησε το καλοκαίρι του 1817. Τα­

λαιπώρησε όμως και πάλι την πόλη το Νοέμβριο του επόμενου χρόνου, υποχρεώνοντας

πολλούς κατοίκους της να την εγκαταλείψουν 2η. Στα 1818-1820 η αρρώστια έπληξε ξα-
 - 51 -

νά το Χάνδακα, προκαλώντας 60-80 θανάτους τη μέρα, στη διάρκεια του χειμώνα212 και

5-8 το καλοκαίρι213. Η αρρώστια έπληξε τότε και την περιοχή του Μεραμπέλου Ρεθύμνου,

καθώς και την κωμόπολη των Αρχανών, νοτιοανατολικά του Χάνδακα, αναγκάζοντας

τους κατοίκους να καταφύγουν στα γύρω χωριά. Mow σ’ ένα επτάμηνο του 1819 προκά-

λεσε στην Κεντρική Κρήτη 3.500-4.000 θανάτους214. Στη διάρκεια της επιδημίας οι χρι-

σπανοί έφερναν λείψανα αγίων από τον Αθω και πραγματοποιούσαν τελετές και πομπές

στους δρόμους, επικαλούμενοι τον Αγιο Χαράλαμπο, που τον θεωρούσαν προστάτη κα­

τά του θανατικού215.

γ) Η πρόοδος των εΕισλαμισυών

Οι καταπιέσεις σε βάρος του χρισπανικού πληθυσμού μετά τα επανασταπκά γε­

γονότα του 1770 ήταν επόμενο να προκαλέσουν σημαντικές στροφές προς το Ισλάμ. Η

ισλαυική θρησκεία, που είχε αποκτήσει από το τέλος κιόλας του Κρητικού Πολέμου ερεί­

σματα σπς πόλεις και σπς πεδινές περιοχές του Σελίνου, της Κισσάμου και της Κυδωνι­

άς Χανίων, του Μυλοποτάμου και της Αμπαδιάς Ρεθύμνου, του Μονοφατσίου και της

Μεσαράς στην Κεντρική Κρήτη, ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο. Στην πεδιάδα μάλιστα

της Μεσαράς, εικοσιτρία χρόνια μετά την επανάσταση των Σφακιανών, οι μουσουλμάνοι

ήταν περισσότεροι από τους χριστιανούς216.

Περισσότεροι εξισλαμισμοί πραγματοποιήθηκαν, σύμφωνα με παραδόσεις που έ­

χουν διασωθεί, στην περίοδο 1790-1821, οπότε η καταδυνάστευση των χρισαανών από

τους Τουρκοκρήτες έφτασε στο αποκορύφωμά της. Στο "Χρονικο τής‘Αγίας Τριάδος

των Τζογκαρόλων" σημειώνεται ότι οι μουσουλμάνοι παρακινούσαν τους χριστιανούς

κατά την είσπραξη των φόρων, να αρνηθούν το Χριστό, υποσχόμενοι εις αυτούς έ-

νόρκωο ότι θέλουσιν είνπι εις ιο έξης ελεύθεροι πτιο αγγαρείας καί από ολα τά χρη­

ματικό δοσίματα' ,
 Σημαντικοί εξισλαμισμοί έγιναν στην Κεντρική Κρήτη. Στα 1793 εξώμοσαν λόγω

των καταπιέσεων οι κάτοικοι του χωριού Διονύσι Μονοφατσίου και τον επόμενο χρόνο οι

κάτοικοι του χωριού Αξέντι της ίδιας επαρχίας218. Κινδυνεύοντας οι χριστιανοί αυτών των

χωρΑόν να χάσουν όλη τους την περιουσία, παρουσιάστηκαν στο Χάνδακα και ασπάστη-

καν ομαδικά το Ισλάμ. Ο G. Flourens, που στηρίζεται προφανώς σε παράδοση, γράφει

ότι οι χριστιανοί της Κρήτης πριν εξισλαμιστούν έδιναν προθεσμία στο Χριστό να τους

βοηθήσει και στη συνέχεια τον απαρνιόνταν ομαδικά και περιτέμνονταν219. Ο θρησκευπ-

κός χάρτης των επαρχιών, που ανήκουν σήμερα στο νομό Ηρακλείου, μεταβλήθηκε τότε

ριζικά. Στις πέντε από τις επτά αυτές επαρχίες, δηλαδή στο Τέμενος, στο Μονοφάτσι,

στο Καινούριο, στην Πυργιώτισσα και στο Καστελόριζο, οι μουσουλμάνοι είχαν πλέον την

πλειοψηφία, ενώ στις υπόλοιπες δύο, το Μαλεβίζι και την επαρχία Πεδιάδας, απέκτησαν

πολλούς ομόθρησκους220.

Πολλοί, επίσης εξισλαμισμοί έγιναν, σύμφωνα πάλι με παρά^δοση, και στα χωριά

της επαρχίας Σελίνου, στο νοτιοδυτικό άκρο του διοικητικού διαμερίσματος Χανίων. Στα

περισσότερα από τα χωριά αυτής της επαρχίας οι μουσουλμάνοι ήταν στις αρχές του

19ου αιώνα ισάριθμοι με τους χριστιανούς, ενώ σε ορισμένα, ανάμεσα στα οποία και η

πρωτεύουσα Κάντανος, είχαν επιβάλει εντελώς τη θρησκεία τους221. Οι κάτοικοι χωριών,

όπως ο Σάσαλος, ο Κατσοματάδος, τα Φλώρια, οι Μυλωνές και η Παπαδοφραγκιά, πή­

γαιναν στον καδή της Καντάνου και εξισλαμίζονταν222. Οι σημειώσεις του γιατρού Ν. Ρε-

νιέρη καταγράφουν πληροφορία, σύμφωνα με την οποία στο διάστημα 1810-1818

πραγματοποιήθηκαν στην παραπάνω επαρχία 2 811 εξισλαμισμοί ανδρών. Ο Ν. Ρενιέρης

αποδίδει αυτούς τους εξισλαμισμούς σε καταπιέσεις των μουσουλμάνων και στην έλλει­

ψη επισκόπου στην περιοχή223. Την ίδια προεπαναστατική περίοδο εξισλαμίστηκαν, πάλι

σύμφωνα με παραδόσεις, Οι Βαβέλοι, η Δάφνη, το Λαμνώνι, η Ζάκανθος και ο Κατελι-

ώνας της Σητείας στην Ανατολική Κρήτη224.

 - 53 -

Αποτέλεσμα των εξισλαμισμών ήταν η αλματώδης αύξηση του μουσουλμανικού

πληθυσμού. Έτσι, ενώ οι μουσουλμάνοι ανέρχονταν όπως είδαμε, λίγο μετά την επανά­

σταση του Δασκαλογιάννη (1770-1771) μόλις στο 1/3 του συνολικού πληθυσμού225, έ­

φτασαν να είναι πριν από το 1821 ισάριθμοι και σύμφωνα με άλλες πληροφορίες

περισσότεροι από τους χριστιανούς. Σύμφωνα με τον F. Beaujour, που επιθεώρησε το

γαλλικό προξενείο Χανίων στα 1817, οι μουσουλμάνοι ήταν 100.000 σ’ ένα συνολικό πλη­

θυσμό 200.000 κατοίκων226. Με βάση, τέλος, πληροφορία του Mathieu Dumas, που επι­

καλείται ο F. Pouqueville, και η οποία ως προς το συνολικό πληθυσμό τουλάχιστο

φαίνεται να ανταποκρίνεται περισσότερο στην πραγματικότητα, αν πάρει κανείς υπ’ όψη

του τη δημογραφική αύξηση, που παρατηρήθηκε στον ελληνικό χώρο τις τελευταίες δε­

καετίες του 18ου αιώνα227, το 1813 υπήρχαν στο νησί 110.000-120.000 χριστιανοί και

130.000 μουσουλμάνοι228.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β ’) Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΞΙΣΛΑΜΙΣΜΕΝΩΝ

1. Η ένταξη των αρνησίθρησκων στη μουσουλμανική κοινότητα

α) Η κοινωνική ποοέλευση των αονησίθοησκων

Οι πηγές της ιστορίας της Κρήτης, που ερευνήσαμε, μνημονεύουν εξισλαμισμούς

ατόμων και οικογενειών. Εξαίρεση, βέβαια, αποτελούν οι προσχωρήσεις μερικών χωριών

στο Ισλάμ και οι ομαδικοί εξισλαμισμοί παιδιών, στη διάρκεια του Κρητικού Πολέμου, ό­

πως επίσης και οι ομαδικοί εξισλαμισμοί, που αναφέρουν μεταγενέστερες πηγές για την

περίοδο μετά το 1669.

Οι πηγές, συνήθως, δεν αναφέρουν τις κοινωνικές τάξεις από τις οποίες προέρ­

χονταν οι αρνησίθρησκοι. Οι εξισλαμισμοί κατοίκων πόλεων αναφέρονται σπάνια, ενώ οι

εξισλαμισμοί Ενετών φεουδαρχών την εποχή του Κρητικού Πολέμου και αμέσως μετά

γίνονται γνωστοί, απ’ όσα γνωρίζουμε, για πρώτη φορά από τον F. Sieber1, που περιηγή-

θηκετην Κρήτη στα 1817.

Μνεία, επίσης, του επαγγέλματος των αρνησίθρησκων γίνεται μόνο για μερικούς

ορθόδοξους2 και καθολικούς κληρικούς3, για ναύτες της Γαλλίας4 και για στρατιώτες της

Βενετίας5. Οι τελευταίοι κατέφευγαν στους ιεροδίκες στην αρχή κυρίως και στο τέλος

του Κρητικού Πολέμου, οπότε ο βενετσιάνικος στρατός υποχωρούσε κάτω από την πί­

εση των Τούρκων.

Στα έγγραφα τόσο του Κρητικού Πολέμου όσο και της μετέπειτα Τουρκοκρατίας

αναφέρονται, συνήθως, άτομα που πήγαιναν μεμονωμένα από τα χωριά της Κεντρικής

Κρήτης στον καδή του Χάνδακα και έδιναν μπροστά του την ισλαμική ομολογία πίστης.

Στα μεταφρασμένα τουρκικά αρχεία αυτής της πόλης αναφέρονται 250 τέτοιες περι­

πτώσεις. Απ’ αυτές οι περισσότερες καταγράφηκαν τα έτη 1671-1673 και 1724-1752.

 - 55 -

Μερικοί, επίσης, ατομικοί εξισλαμισμοί είναι γνωστοί από τα κείμενα των μεταφράσεων

του τουρκικού αρχείου Ρεθύμνου, αλλά και των Γάλλων Προξένων και περιηγητών. Σ ’ ό­

λες αυτές τις καταγραφές οι άνδρες αποτελούν την πλειοψηφία. Είναι πιθανό ότι τα ά­

τομα αυτά ήταν αρχηγοί οικογενειών, που με την προσχώρησή τους στο Ισλάμ ήθελαν

να αποφύγουν τον εξισλαμισμό ολόκληρης της οικογένειάς τους και να επιτύχουν την

προστασία των νόμων. Κάποια απ’ αυτά τα άτομα είναι, επίσης, πιθανό ότι επιδίωκαν,

μέσω του εξισλαμισμού, να διευκολύνουν την εγκατάστασή τους στις πόλεις και να δι-

εισδύσουν στις συντεχνίες, που ήταν στα χέρια των μουσουλμάνων. Σε μερικές περι­

πτώσεις οι προσήλυτοι ήταν πρώην δούλοι. Αυτοί κέρδιζαν την ελευθερία τους με την

προϋπόθεση να ασπαστούν το Ισλάμ6.

Στα τουρκικά έγγραφα γίνεται λόγος μερικές φορές, μαζί με τον εξισλαμισμό του

πατέρα, και για την ομολογία πίστης των ανήλικων παιδιών του7. Σε ορισμένα έγγραφα

αναφέρεται ότι παιδιά, αγόρια και κορίτσια, παρουσιάζονταν στον ιεροδίκη συνοδευ-

όμενα μόνο από μουσουλμάνους. Τα περισσότερα είχαν παραχωρηθεί από τις οικογέ-

νειές τους λόγω χρεών σε τουρκικά σπίτια8, στα οποία υφίσταντο στη συνέχεια

προσηλυπσμό. Αλλα πάλι παιδιά εξισλαμίζονταν, επειδή είχαν μείνει ορφανά ή για να α­

ποφύγουν τιμωρίες: 'Ό« Γάλλοι γονείς, [Mwir|-<V‘ i.t. ,η· ιτροξρνική ρκθεση], δεν τολμούν

να φέρουν αντιρρήσεις στο τταιδιό »οικ; οΓπγ να τπ τιμωρήσουν, απο φόβο μιπτωτ

πάρουν το τουρμπάνι, πράγμπ non νινετοι καθημερινά ανάμεσα στουςΈλληνες'9.

Στις πηγές γίνεται μερικές φορές μνεία εξισλαμισμού Ελληνίδων, ενώ συγχρόνως

αναφέρεται άρνηση των συζύγων τους να εξισλαμισθούν10. Ο καδής προχωρούσε τότε

στη διάλυση του γάμου και αυτό, διότι στο Ισλάμ δεν επιτρέπεται ο γάμος εξισλαμισμέ­

νης με χριστιανό11. Σε άλλες πάλι περιπτώσεις γίνεται λόγος για γάμους χριστιανών γυ­

ναικών με μουσουλμάνους, χωρίς να μνημονεύεται,συνήθως εξισλαμισμός .Συχνά, οι

γάμοι αυτοί ήταν αποτέλεσμα βίας. Οι Τούρκοι από την εποχή κιόλας της εισβολής τους

στην Κρήτη, έχοντας έλλειψη γυναικών, αλλά κάνοντας χρήση και της δύναμής τους, α-

It-
πήγαγαν γυναίκες χριστιανών:' ra’ βπσντρες έχωρίζοσι of άσεβείς κι’έπΡίρνα", μας

λέει ο Μ. Μπουνιαλής12. Την εποχή, επίσης, της κυριαρχίας των γενιτσάρων, μετά το

1770, οι μουσουλμάνοι άρπαζαν τις γυναίκες, όταν τις έβλεπαν έξω από τα σπίτια

τους13. Τέτοιοι γάμοι ωστόσο, μουσουλμάνων με χρισπανές, γίνονταν και νόμιμα μπρο­

στά στον ιεροδίκη, με την παρουσία δύο χρισπανών ή δύο μουσουλμάνων μαρτύρων. Σ’

αυτές τις περιπτώσεις επιδιωκόταν μέσω του γάμου η τουρκική προστασία14. Αυτοί οι

γάμοι, γνωστοί σαν κεπήνια (KabiM)15, ήταν συνηθισμένοι κυρίως στα χωριά της Κρήτης

από την εποχή του Κρητικού Πολέμου16 και συνέχισαν να γίνονται μέχρι και τον 19ο αι­

ώνα, παρά την απαγόρευσή τους από φιρμάνια, με παρέμβαση της Εκκλησίας στην Υ­

ψηλή Πύλη17. Η διάλυση των κεπηνιών ήταν πολύ εύκολη, με την προϋπόθεση της

καταβολής της υποσχεθείσας προγαμιαίας δωρεάς, όταν βέβαια δεν παραιτείτο απ’ αυ­

τή η σύζυγος.

Οι περισσότερες από τις γυναίκες, που αναφέρονται παντρεμένες με κεπήνι, δι­

ατηρούσαν και μετά το γάμο τα ονόματά τους. Αυτό σημαίνει ότι διατηρούσαν επίσημα,

τη σπγμή τουλάχιστον του γάμου, και τη χριστιανική τους πίστη18. Οι μουσουλμάνοι σέ­

βονταν συχνά τις θρησκευτικές τους αντιλήψεις και δέχονταν την ελεύθερη έκφρασή

τους. Χαρακτηρισπκή είναι η περίπτωση, που αναφέρει στα 1710 ο περιηγητής La

Motraye 'Κοιμήθηκα) |γράψει |} ο ro σπίτι ενός Ιοιίρκο»^ που είχε πάρει με κεπήνι μιο

Ελληνίδα. Τα δύο πυτά άτομο, μολονότι είχαν διαφορετικές θρησκευτικές κοι εθνι­

κές καταβολές, ζουσαν πολύ καλό μαζί. Ο Λλή Ογλού, αυτό ήταν το όνομά του, πή­

γαινε στο τζαμί και η γυνπίκπ τππ στην ελληνική εκκλησία. Ια παιδιά είχαν

ονατραφεί με το μουσουλμανικό ιοόπο. Οταν ιι γυναίκα είχε δυσκολίες, αναβε ανε­

μπόδιστα τα Σάββατα για τον εαυτό της το λυχνάρι Μπροστά στην εικόνα της Παναγ*

ας. Μολονότι ο άντρας της ήταν θρησκευόμενος κοι τηρητπς της μουσουλμανικής

πίστης, τόσο που δεν έπινε καθόλου κρασί, διέθετε γι' αυτή και για τους φίλους της.

γιο να πίνουν, όττως συνέβη κπι πιο δείπνο ικκ; Με ιιια λέξη την άφηνε να ίει χοιστι-
ανικά και να χαίρεται όσο ήθελε την ελευθερίο non συνεχίζει να υπάρχει σ' αυτό το

μ έρ ο ς'9. - ...

Οταν δεν υπήρχαν αντιδράσεις των ομόθρησκων γειτόνων τους, οι μουσουλμάνοι

επέτρεπαν στις χριστιανές γυναίκες τους να καλούν τους ιερείς στο σπίτι τους. Ανταπο-

κρινόμενοι, επίσης, στην τελευταία επιθυμία των γυναικών τους, τις ενταφίαζαν

χριστιανικά20. Πολλές, πάντως, γυναίκες ασπάζονταν μετά το μουσουλμανικό γάμο τον

ισλαμισμό, είτε ύστερα από πιέσεις, είτε για να αναλάβουν την κηδεμονία και την ανα­

τροφή των παιδιών τους21 σε περίπτωση θανάτου των συζύγων.

β) Το Ισλάυ και οι νεουουσουλυάνοι

Για να γίνει κάποιος μουσουλμάνος ήταν απαραίτητο να κάνει την ομολογία της

πίστης του Ισλάμ: ίΕνας είνοι ο θεός και προφήτης του ο Μωάμεθ". Όποιος έκανε αυ­

τή την ομολογία μπροστά σε μουσουλμάνους, είτε με τη βία, είτε με τη θέλησή του, φο­

ρούσε στο κεφάλι το τουρμπάνι και οδηγούνταν στον ιμάμη του χωριού ή στον καδή.

Αυτός, όταν επρόκειτο για παιδί, εξακρίβωνε την ηλικία του2’-και προχωρούσε στην κα­

τήχησή του23.

Στην περίπτωση ξένων υπηκόων ο καδής έλεγχε τους λόγους της μεταστροφής

και άφηνε ελεύθερους τους προσήλυτους, αν διαπίστωνε άσκηση βίας24. Με παρόμοιο

τρόπο αντιδρούσαν και οι πασάδες σε εξισλαμισμούς ξένων υπηκόων, θέλοντας να απο­

φύγουν διατάραξη των σχέσεων της διοίκησης με τα ευρωπαϊκά προξενεία. Έτσι, όταν

στα 1745 παρουσιάστηκε από μουσουλμάνους στο Χάνδακα καθολικός, που είχε εκδη­

λώσει επιθυμία να εξισλαμισθεί, ο πασάς κάλεσε το Γάλλο Πρόξενο και τον συμβούλευ-

σε να τον φυγαδεύσει, γιατί αν γινόταν γνωστή η μεταστροφή αυτού του ατόμου, θα

ήταν υποχρεωμένος να ζητήσει την καταγραφή του εξισλαμισμού του25.

Μετά απ’ αυτές τις διαδικασίες ακολουθούσαν σε περιόδους ειρήνης τελετές,

που επισφραγίζονταν με την περιτομή του νεομουσουλμάνου. Το πρόσωπο που γίνεται

 - 58 -

μουσουλμάνος, [γράφει ο F.W. Sieber^ παραλαμβάνεται από τους Τούρκους, που το

οδηγουν θριαμβευτικά σ' ένα επίσημο σπίτι. Εκεί ο ιδιοκτήτης παρουσιάζει στο νε­

οφώτιστο τους αναδόχους του. Τον ντύνει με πολυτέλεια, του κάνει δώρο και τον

βοηθάει στις μετέπειτα επιχειρήσεις του. Η θριαμβευτική πομπή διέρχεται με θόρυβο

την πόλη. Ο νέος μουσουλμάνος βαστάζεται, επιδεικνύεται στο λαό, εισάγεται στο

τζαμί και εκεί γίνεται η περιτομή δημόσια. "■ί

Ο καδής στη συνέχεια κατέγραφε τον εξισλαμισμένο στις καταστάσεις του ιερο­

δικείου, σημειώνοντας την καθοδήγησή του από το θεό, την ομολογία πίστης, το νέο ό­

νομά του και τους μάρτυρες. Αν ο πατέρας του νεοφώτιστου ήταν χριστιανός, το άτομο

αυτό δεχόταν και το χαρακτηρισμό αβδουλλαχ ( ποι >ηπμαινει "δούλος του Θϊου , δεί­

χνοντας έτσι στη μουσουλμανική κοινότητα και στους άλλοτε ομόθρησκούς του τη με­

ταστροφή του.

Στα μεταφρασμένα τουρκικά αρχεία του Ηρακλείου, όπως και στις γαλλικές προ­

ξενικές εκθέσεις χρησιμοποιείται για την πράξη των προσήλυτων η φράση "προσχώρηση

στο Ισλάμ’ 71. Στις ελληνικές όμως πηγές και σε περιηγητικά κείμενα αναφέρεται για

την ίδια πράξη το ρήμα "τουρκεύω" 28, το οποίο εσήμαινε προσχώρηση τόσο στο Ισλάμ,

όσο και στην τουρκική κοινωνία. Στη συνέχεια, χωρίς να διακρίνονται από τους γνήσιους

Τούρκους, οι πιστοί της νέας θρησκείας αναφέρονται σαν μουσουλμάνοι ή σαν Τούρκοι.

Ποτέ όμως, όπως μετά το 1821, σαν Οθωμανοί.

Στους ομαδικούς εξισλαμισμούς δεν τηρούνταν όλες οι διατυπώσεις. Στη διάρ­

κεια του Κρητικού Πολέμου είναι γνωστό ότι πολλοί εξισλαμισμένοι απέφυγαν την

περιτομή30. Το ίδιο συνέβαινε και στους ομαδικούς εξισλαμισμούς του τέλους του 18ου

αιώνα. Λόγω έλλειψης χρόνου οι ιμάμηδες αρκούνταν στο να αγγίζουν τους προσερχό-

μενους με το χέρι και να λένε τη φράση: Άιντε Ιούρκος" , Σ ύμφ ω ν α με πλ η ρ ο φο ρ ία

που διασώζει ο Γ.Δ. Μουρέλλος. () πασάς Γ.στελνε γλό χότζα, κι αυτός, άφου τύλισε

μέ μια κερωμενη όργιά τό χωρίο ολόκληρο, γονάτιζε στην ε,ίσοδο ίου. έκανε τη δέηση

r I I · / · ' fj'
του, ένα ντοα' στον ’Αλλάχ και απλώνοντας τά χ έρ ια του με μι6 κίνηση πού κάλυπτε ο­

λόκληρο το χωριό, τούς έκανε Μουσουλμάνους όλους, άνδρες, γυναίκες, παιδιά..."31.

Οι χριστιανοί ληστές και γενικότερα όσοι διέπραχταν αδικήματα και ασπάζονταν

στη συνέχεια το Ισλάμ επιτύγχαναν την προστασία των μουσουλμανικών νόμων και γίνο­

νταν δεκτοί από τη μουσουλμανική κοινότητα. Το ίδιο συνέβαινε και για τους δούλους

που εξισλαμίζονταν. Οι τελευταίοι όμως δεν εξασφάλιζαν με τη μεταστροφή την απελευ­

θέρωση τους. Πολύ περισσότερο δεν αφήνονταν ελεύθεροι οι αιχμάλωτοι πολέμου, αν

ασπάζονταν το Ισλάμ μετά τη σύλληψή τους33. Οσοι μάλιστα απ’ αυτούς θεωρούνταν ε-

γκλημαπ'ες θανατώνονταν δημόσια. 'Ετσι εκτελεστή καν στα Χανιά το 1715 πέντε αρνησί­

θρησκοι Ελληνες, αμέσως μετά την παράδοση του οχυρού της Σούδας στους

Τούρκους34.

Το Ισλάμ αντιμετώπιζε τους Κρήτες νεομουσουλμάνους με επιείκεια. Δεν επέβαλ­

λε σ’ αυτούς ενεργό συμμετοχή στην λατρεία και πολύ περισσότερο δεν απαιτούσε να

αρνηθούν τις χριστιανικές τους συνήθειες. Εξαίρεση αποτελούσε τον πρώτο αιώνα της

κατάκτησης η αντιμετώπιση των Κρητών γενιτσάρων. Απ’ αυτούς οι ιεροδίκες απαιτού­

σαν γνώση των βασικών αρχών του Ισλάμ35 και τους απαγόρευαν να παίρνουν μέρος σε

χριστιανικές γιορτές36.

Στους απερίτμητους νεομουσουλμάνους επιβλήθηκαν στη διάρκεια του Κρητικού

Πολέμου φορολογικές επιβαρύνσεις37, που φαίνεται ότι οφείλονταν στην έλλειψη εμπι­

στοσύνης των Τούρκων απέναντι τους, λόγω της θρησκευπκής τους αστάθειας. Είναι

γνωστό;επίσης ότι οι Τούρκοι κακομεταχειρίζονταν όσους αρνησίθρησκους δήλωναν υ­

ποταγή στους Ενετούς και τους απειλούσαν με θανάτωση38. Στη συνέχεια όμως, μετά το

τέλος του πολέμου, οι ελεύθεροι νεοφώπστοι, ανεξάρτητα από τον τρόπο εξισλαμι-

σμού τους, είχαν τα ίδια δικαιώματα με τους Τούρκους, τόσο μέσα,την κρατική μηχανή,

όσο και απέναντι στη δικαιοσύνη.

 - 60 -

γ) Στοιχεία από τη θρησκευτική ζωή των μουσουλμάνων

Οι πιστοί της νέας θρησκείας, έχοντας εξασφαλίσει τόπους λατρείας με τη μετα­

τροπή ναών σε μουσουλμανικά τεμένη, δεν έκτισαν στο νησί παρά λίγα μόνο τζαμιά. Εκ­

δήλωσαν ωστόσο σημαντική οικοδομική δραστηριότητα, από την εποχή του Κρητικού

Πολέμου, με την κατασκευή τεκέδων, κυρίως κοντά στις τρεις πόλεις, τα Χανιά, το Ρέ­

θυμνο και το Χάνδακα.

Στους τεκέδες και τα τζαμιά οι μουσουλμάνοι λάτρευαν τους αγίους τους, πρό-

σφεραν προς τιμή τους ζώα και ζητούσαν τη βοήθειά τους39. Στους πολυάριθμους επί­

σης, τόπους προσκυνήματος, τάφους κυρίως και μέρη που είχαν ζήσει μάρτυρες του

Κρητικού Πολέμου, έκαναν επισκέψεις και προσεύχονταν40.

Στα αστικά κέντρα, όπου κατοικούσαν οι περισσότεροι γνήσιοι Τούρκοι, η ενδυ­

μασία και η θρησκευτική ζωή θύμιζαν αυτές της Τουρκίας41. Στα χωριά, αντίθετα, η

θρησκευτική ζωή των μουσουλμάνων είχε έντονα συγκρητισπκά στοιχεία λαϊκής προέ­

λευσης. Στη συντριπτική τους πλειοψηφία ντόπιοι αρνησίθρησκοι, οι μουσουλμάνοι των

χωριών, παράλληλα με τις τελετές του Ισλάμ δέχονταν συχνά και χριστιανικές συνήθειες

και θρησκευτικές αντιλήψεις. Διατήρησαν έτσι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, τον Κλήδονα42,

έπιναν κρασί και έτρωγαν χοιρινό κρέας43. Επικαλούνταν την Παναγία, αποκαλώντας την

Μεϊρέ-μάνα44, σέβονταν το Χριστό, τον Άγιο Ιωάννη, τον Αγιο Σπυρίδωνα και πήγαιναν

τάματα στα μοναστήρια του Αγίου Γεωργίου45, η γιορτή του οποίου συνέπιπτε με τη γι­

ορτή της άνοιξης των μπεκτασήδων46. Αναβαν τα καντήλια στα ξωκκλήσια, δέχονταν την

ευλογία των ιερέων47 και καλούσαν σε βοήθεια την Παναγία, για να ανακουφίσει τις γυ­

ναίκες στην εγκυμοσύνη: "Κατά το Μόσχο ε|*η<ρπν ούγό. εκαμνον κουλουριο καί τπ

συνήθη γλυκίσματα (καλιτσούνιπ). ώς έπρατπιν <>ί Χρισιιανοί. Κατά τήν Μεγάλην Πέμ­

πτην, κατά την άνάγνωσιν των I? Επαγγελιών, <ιί ασθενείςΌθωμανίδες προσερχο-

μενοι εις τήν Εκκλησίαν 'ΐσιανιο υπό ιό άνανιννωσκόμενον Εΰσγνέλιον" fc. Ιο ίδ'π

£ η-6· <
 - 61 -

συμμετείχαν και σας τελετές που έκαναν οι χριστιανοί για τον εξορκισμό της

πανούκλας49. Οι εξισλαμισμένοι Κρήτες γίνονταν ακόμη και "σ ύντεκνοι "των χριστιανών,

αναλαμβάνοντας τα έξοδα του βαππ'σμστος, αλλά χωρίς να παρευρίσκονται στην τέλε­

ση του μυστηρίου50. Τη συνήθεια αυτή διατήρησαν και μετά την επανάσταση του 1821

μέχρι την εποχή του Hatt-i Huimayun του 1856, οπότε υποχρεώθηκαν να την εγκαταλεί·

ψουν, για να μην κατηγορηθούν για ανάμιξη στη λατρεία των χριστιανών.

Ολα αυτά, μαζί με τη γλώσσα και τα τραγούδια, που ήταν επίσης ελληνικά, έκα­

ναν τους Τουρκοκρήτες να θυμίζουν "μεταμφιεσμένους Έλληνες"51 και να μη μοιάζουν

σπς συνήθειές τους με τους Τούρκους της Κωνσταντινούπολης. Για το λόγο αυτό οι

γνήσιοι Τούρκοι τους αντιμετώπιζαν με αντιπάθεια και οι χρισπανοί μιλούσαν γι’ αυτούς

υποτιμητικά52.
 - 62 -

2. Ο Κρυπτοχριστιανισμός

α) Η έκταση του φαινομένου - Η Ζωή των κουπτογοισηανών

Τα χριστιανικά στοιχεία στις συνήθειες και στις θρησκευτικές αντιλήψεις των μου­

σουλμάνων της Κρήτης, που εκθέσαμε παραπάνω, επέτρεψαν σε ιστοριοδί^ και ιστορι­

κούς να κάνουν λόγο για μεγάλη έκταση του κρυπτοχριστιανικού φαινομένου στην

Κρήτη53. Υποστηρίχτηκε δηλαδή ότι πολλοί από τους Τουρκοκρήτες, που είχαν τις παρα­

πάνω θρησκευπκές εκδηλώσεις, ήταν κρυφοί χριστιανοί. Ο υπολογισμός, ωστόσο, των

κρυπτοχριστιανών της Κρήτης, με βάση τα στοιχεία που διαθέτουμε, δεν είναι δυνατός.

Την περίοδο βέβαια μετά την επανάσταση του 1770 και μέχρι τον Αγώνα της Ελ­

ληνικής Ανεξαρτησίας, είναι γνωστό ότι υπήρχε στο νησί μεγάλος αριθμός κρυπτοχριστι­

ανών, κυρίως ανάμεσα στα παιδιά των μουσουλμάνων, που ανατρέφονταν από τις

χρισπανές μητέρες τους54. Την ίδια, επίσης, εποχή, όπως αναφέρεται σε πληροφορίες,

που δίνονται μετά το 1821 από το R. Pashley55 και τον πρόξενο Στ. Περόγλου, προσχώ­

ρησαν στον κρυπτοχριστιανισμό πολλές οικογένειες: Πολλοί χρισπονικαί οίκογένειαι,

[γράφει ο πρόξενος^ μη ύποφέροοοοι τάς κπιαδρομπς τών δυνατών, ηναγκασθησαν

νά έναγκαλισθώσι δημοσίως π'ν'ΌΟωμονικήν θρησκείαν, ένω κρυφίως ήκολούθουν

εκείνην των πατέρων των. Λί επαρχίαι τοϋ Μυλοποτομου καί τής Μεσαρίας εκατοι-

κοιϊντο από πολλάς τοιαϋτοΓ οικογένειας, ιιπαξιί πόν οποίων διεκρίνοντο εκεΓναι

τών Κουρμουλέων καί Σεμερτζόκιδων 56. Και για την περίοδο όμως αυτή δεν υπάρχουν

αριθμοί για τον υπολογισμό των κρυπτοχριστιανών.

Πρόβλημα, άλλωστε, για την εκπ'μηση της έκτασης του κρυπτοχριστιανισμού εί­

ναι και η ευρεία χρήση των προαναφερθεισών χριστιανικών συνηθειών από το ετερόδοξο

Ισλάμ και μάλιστα από τους μπεκτασήδες. Οι τελευταίοι πίστευαν σ’ ένα είδος Τριάδας

(θεός, Μωάμεθ, Αλή), σέβονταν τους αγίους των χριστιανών και ιδιαίτερα την Παναγία

Γ· /ft
 - 63 -

και τον Άγιο Γεώργιο. Τηρούσαν κατά κανόνα τη μονογαμία, αδιαφορούσαν για την περι­

τομή και έπιναν κρασί. Γ ενικά αντιπροσώπευαν ένα μουσουλμανισμό ανάμικτο με χριστι­

ανικές συνήθειες. Η δύναμή τους πρέπει να ήταν μεγάλη στην Κρήτη57, όπως και στα

Βαλκάνια και τη Μ. Ασία58, είτε λόγω της ανοχής του επίσημου Ισλάμ, είτε και λόγω των

ετερόδοξων αντιλήψεων, που διατηρούσε μέρος του κρητικού πληθυσμού. Οι δερβίση­

δες της Κρήτης, ζώντας ασκητικά και αποφεύγοντας τις θρησκευπκές διαμάχες, φαίνε­

ται ότι εύρισκαν απήχηση στους Κρήτες, συντελώντας στη διάδοση μιας λατρείας

χριστιανομουσουλμανικής, που βέβαια δεν μας επιτρέπει να εντάξουμε στο χρισπανισμό

όσους τη δέχονταν.

Σχεπκά με τη ζωή των κρυπτοχρισπανών της Κρήτης οι πληροφορίες μας προέρ­

χονται σχεδόν αποκλειστικά από κείμενα του 19ου αιώνα. Για να τους διακρίνουν από

τους υπόλοιπους εξισλαμισμένους, τους γνωστούς σαν Τουρκοκριίτες, ξεκουκούλωτους

(χωρίς κάλυμμα στο κεφάλι), μπουρμόδες59 και υουρτάτες, δηλαδή γυρισμένους και ε­

ξωμότες, οι πηγές τους χαρακτήρισαν ισλαιαογρισπανούς60, ψευδότουρκους61,

λινοβάιιβακους62. Τουρκορωυιούς63, κρυφούς και'Ελληνες64.

Ο Β. Ψιλάκης διέσωσε τα ονόματα οικογενειών τέτοιων κρυπτοχρισπανών, που

κατοικούσαν σπς επαρχίες του Χάνδακα και του Ρεθύμνου65, διακρίνοντας ανάμεσά

τους, όπως και άλλοι66, τους Κουρμούληδες της Μεσαράς67, που αποκαλύφτηκαν τον

πρώτο κιόλας χρόνο του Αγώνα της Ελληνικής Ανεξαρτησίας68. Οι Κουρμούληδες,

πλούσιοι κτηματίες ,με κύρος στο μουσουλμανικό πληθυσμό, ζούσαν στο χωριό Κου-

σέ της Μεσαράς και προστάτευαν τους χριστιανούς της περιοχής, αλλά και της Αμπαδι-

άς, από τις αδικίες των Τουρκοκρητών. Σύμφωνα με παράδοση διέθεταν στο χωριό τους

τόπους λατρείας και βαπτιστήρια. Απέφευγαν τις επιμςξίες με Τούρκους, είχαν μάλιστα

και ιερείς, άτομα της οικογένειας, για να βαππζουν μυστικά τα παιδιά τους πριν από την

περιτομή69 και να τελούν τη χριστιανική λατρεία.

 - 64 -

Σύμφωνα με άλλες παραδόσεις, παρόμοιες χριστιανικές τελετές πραγματοποι­

ούσαν και οι κρυπτοχρισπανοί των Αμπαδοχωριών Ρεθύμνου. Επειδή φοβούνταν τους

Τούρκους, διατηρούσαν το ναό του Αγίου Γεωργίου στη Γέννα της Αμπαδιάς σαν τζαμί,

αλλά τελούσαν σ’ αυτόν τη θεία λειτουργία, έχοντας κρυφούς ιερείς, που παρουσιάζο­

νταν σαν ιμάμηδες70.

Οι κρυπτοχρισπανοί της Κρήτης, όπως και αυτοί άλλων περιοχών της Οθωμανι­

κής Αυτοκρατορίας71, είχαν δύο ονόματα, ένα μουσουλμανικό, με το οποίο ήταν γνωστοί

στους Τούρκους και ένα χριστιανικό72. Το χρισπανικό όνομα δέχονταν με αεροβαπτισμό

ή με κανονικό βάπτισμα. Αντίθετα με τους άλλους εξωμότες, απέφευγαν να παντρεύουν

τις κόρες τους με Τούρκους και χρησιμοποιούσαν το τέχνασμα της αρπαγής χριστιανών

κοριτσιών για τους άνδρες. Με τον τρόπο αυτό διατηρούνταν για δύο-τρεις γενιές73, μέ­

χρι να ενταχθούν ορισπκά στη μουσουλμανική κοινότητα. Γι’ αυτό το λόγο και λόγω βέ­

βαια των δυσκολιών, που συνεπαγόταν η διπλή θρησκευτική ζωή τους, μερικές

κρυπτοχρισπανές μητέρες, σύμφωνα πάντα με παραδόσεις, φυγάδευαν τα παιδιά τους

ή έφευγαν μαζί τους σε άλλα μέρη εκτός Κρήτης, όπου ζούσαν χρισπανικά74.

β) ΑττοκαλύΦεκ κουπτοχοι σπανών - Οι νεουάοτυοεc

Οι κρυπτοχρισπανοί, που αποκαλύπτονταν ή γίνονταν αντιληπτοί από τους μου­

σουλμάνους, διέτρεχαν σοβαρούς κινδύνους και τούτο γιατί, αρνούμενοι τον Αλλάχ διέ-

πρατταν απέναντι του το μεγαλύτερο από τα αμαρτήματα, για το οποίο δεν υπάρχει

έλεος75. Οι γυναίκες υφίσταντο φυλάκιση και ξυλοδαρμό76, που βέβαια συχνά προκαλού-

σε το θάνατο και οι άνδρες θανατώνονταν, θεωρούμενοι μουρτάτες, δηλαδή εξωμότες.

Αυτό το τέλος είχαν οι τρεις Κρήτες κρυπτοχρισπανοί, που αναφέρονται από

τουρκικά έγγραφα77, αφού προφανώς επέμειναν στη χριστιανική τους πίστη. Ο ένας μά­

λιστα απ’ αυτούς καταδικάστηκε από τον ιεροδίκη και στο ' τιΰρ τό Γ.ξοπερον"78, στην αι­

ώνια τιμωρία, με την οποία απειλούνται από το Κοράνιο οι αποστάτες79.

! <?V ■' ΐ ί
 - 65 -

Η αρνησιθρησκεία δεν προκαλούσε βέβαια την ίδια τιμωρία στην περίπτωση, που

ο κρυπτοχρισπανός μεταστρεφόταν ξανά στο Ισλάμ. Σύμφωνα με έγγραφο του 1697,

το ιεροδικασπκό συμβούλιο απαίτησε από τον ανακαλυφθέντα κρυπτοχριστιανό να δώ­

σει ξανά την ισλαμική ομολογία πίστης, αφήνοντάς τον στη συνέχεια ελεύθερο: "Είσαι

Τούρκος η δεν είσαι; [ρωτήθηκα |. Δεν είμαι Τούρκος, αλλά δέχομαι νά γίνω" Και ανα

φώνησε 'Ένας είναι 6 Θεός καί Προφητης ίου ό Μωάμεθ”*30

Παρόμοια τύχη με τους κρυπτοχριστιανούς είχαν και όσοι αρνούνταν με δημόσια

ομολογία το Ισλάμ, στο οποίο ανήκαν μέχρι τότε συνειδητά, όπως επίσης και αυτοί, που

όντας χριστιανοί, πιέζονταν να γίνουν μουσουλμάνοι. Στις δύο αυτές κατηγορίες ανή­

κουν οι Κρήτες νεομάρτυρες της περιόδου 1645-1821, όπως άλλωστε και οι περισσότε­

ροι νεομάρτυρες της Τουρκοκρατίας01. Απ’ αυτούς το κρητικό αγιολόγιο περιέλαβε μόνο

τέσσερις02.

α) Το Μανουήλ (+1792). Γεννήθηκε στα Σφακιά και οι Τούρκοι τον συνέλαβαν αι­

χμάλωτο σε νεαρή ηλικία, μετά την αποτυχία της επανάστασης του Δασκαλογιάννη. Αρ­

γότερα διέφυγε στη Μύκονο και έζησε σαν χρισπανός. Αναγνωρίστηκε όμως και

πιέστηκε στη Χίο, όπου μεταφέρθηκε, να ασπασθεί και πάλι το Ισλάμ. Μετά την άρνησή

του να ενδώσει στις πιέσεις αποκεφαλίστηκε.

β) Το Μύρωνα (+1793), που γεννήθηκε και έζησε στο Χάνδακα, όπου και άσκησε

το επάγγελμα του ράφτη. Ο νεομάρτυρας, που διακρινόταν για την ωραιότητά του, συ-

κοφαντήθηκε από μουσουλμάνους ότι είχε παρασύρει παιδί ομόθρησκού τους σε άσε­

μνη πράξη. Του ζητήθηκε να γίνει μουσουλμάνος, αλλά προτίμησε το μαρτύριο, που του

επέβαλε ο ιεροδίκης.

γ) Τον Ιλαρίωνα (+1804), που καταγόταν επίσης από το Χάνδακα. Ο νεομάρτυ­

ρας ασπάστηκε το Ισλάμ στην Κωνσταντινούπολη, όπου είχε μεταβεί για να μαθητεύσει

κοντά στο θείο του. Αργότερα έδειξε μεταμέλεια, έγινε μοναχός στο Αγιο Όρος και επέ­

στρεψε στην Κωνσταντινούπολη, για να ομολογήσει την πίστη στον τόπο που την είχε

ο- ) ? -
 - 66 -

αρνηθεί. Επεδίωξε να συναντήσει τους μουσουλμάνους που είχε γνωρίσει παλιότερα και

ομολόγησε μπροστά τους ότι ήταν χρισπανός. Αυτοί, αφού δεν μπόρεσαν να τον μετα-

πείσουν, τον καταδίκασαν σε θάνατο.

Και δ) τον Ιωάννη (+1811). Αυτός συνελήφθη στη διάρκεια μιας συμπλοκής, που

συνέβη στα Σφακιά κατά την είσπραξη του χαρατσιού. Φυλακίστηκε και δέχτηκε πιέσεις

να εξισλαμισθεί. Αφού, τέλος, δεν υπέκυψε, θανατώθηκε με απαγχονισμό.

Από νεότερες, ωστόσο, μελέτες είναι γνωστοί και οι νεομάρτυρες: Χρήστος

(+1688)83, ο επίσκοπος Λάμπης Μεθόδιος Σιλινάρδος (+1793) και ένας ανώνυμος, που

θανατώθηκε το 181184.Όλοι οι νεομάρτυρες, με εξαίρεση το Μύρωνα, που θανατώθηκε

έξω από το Χάνδακα και το Μεθόδιο, που δολοφονήθηκε στο Αμάρι Ρεθύμνου, βρήκαν

μαρτυρικό θάνατο εκτός Κρήτης. Το μαρτύριό τους συνέπεσε με την εποχή των μεγά­

λων καταπιέσεων σε βάρος του κρητικού χριστιανικού πληθυσμού, αλλά και της ενίσχυ­

σης της ιεραποστολικής δράσης της Εκκλησίας στο νησί®5, που πιθανότατα επηρέασε

την απόφασή τους.

- /S i
 -67­

3. Η στάση του Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης και τηc Εκκλησίας της

Κρήτης απέναντι στους εξισλαμισμούς

Η στάση που τήρησε το Πατριαρχείο της Κωνστανηνούπολης τα πρώτα εκατόν

πενήντα χρόνια της τουρκικής κατάκτησης απέναντι στον κρητικό πληθυσμό και ειδικό­

τερα τους εξισλαμισμένους, είναι αποσπασματικά γνωστή. Αυτό οφείλεται αφ’ ενός στη

διάσωση ελάχιστων μόνο κωδίκων πατριαρχικής αλληλογραφίας και αφ’ ετέρου στην ε-

πιφυλακπκότητα, που χαρακτήριζε τη Μεγάλη Εκκλησία σε θέματα, όπως αυτό της αρ-

νησιθρησκείας.

Για τον πρώτο μάλιστα αιώνα της Τουρκοκρατίας η μοναδική μας πληροφορία

για την αντιμετώπιση των εξισλαμισμένων από το Πατριαρχείο προέρχεται από παράδο­

ση, που κσταγράφηκε απ’ όσο γνωρίζουμε για πρώτη φορά το 1868, την εποχή δηλαδή

της επανάστασης (1866-1868), από το δημοσιογράφο Εμ. Βυβιλάκη. Σύμφωνα μ’ αυτή,

οι Κρήτες απευθύνθηκαν στο Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης στο τέλος του Κρη­

τικού Πολέμου, παρακαλώντας να επιτραπεί ο επιφανειακός εξισλαμισμός και, επομέ­

νως, η διατήρηση των σχέσεων των κρυπτοχριστιανών με την Εκκλησία. Επειδή το

Πατριαρχείο αρνήθηκε να δεχθεί το αίτημά τους, προβάλλοντας το καινοδιαθηκικό, ° 1

στις δ’ αν αρνήσηταί με έμπροσθεν τοίν ανθρώπων, αρνησομαι κ' πγω αυτόν έμπρο­

σθεν τοΰ πατρος μου τοΰ εν ταϊς ουρανοί^ (Μτ 10,??;, οι Κρήτες απευθύνθηκαν στον

Πατριάρχη Ιεροσολύμων Νεκτάριο Πελοπίδα (1661-1669). Αυτός, λόγω της κρητικής

, ι I ,m
του καταγωγής και προτιμώντας το όυοίν κσκοΓ*' προκειμένοιν βέλτιστον το μη χεί­

ρον" , έδειξε επιείκεια και απάντησε θετικά86.

Το Πατριαρχείο είναι πιθανό ότι διατήρησε και στη συνέχεια την ίδια αυστηρή

στάση απέναντι στους κρυπτοχριστιανούς της Κρήτης, γνωρίζοντας ότι η επιφανειακή

εξωμοσία θα οδηγούσε αργά ή γρήγορα και στον οριστικό εξισλαμισμό τους. Είναι γνω­

στό άλλωστε ότι με βάση τους κανόνες της Εκκλησίας απαιτούνταν από τους εξισλαμι­

σμένους πραγματική μετάνοια και επιβάλλονταν σ’ αυτούς επιτίμια, πριν γίνουν δεκτοί

C-- IS i
 - 68 -

ξανά στους κόλπους της Εκκλησίας87, Από την αρχή πάντως της τουρκικής κατάκτησης

το Πατριαρχείο επιδίωκε την ενίσχυση της Εκκλησίας της Κρήτης στον αγώνα κατά της

αρνησιθρησκείας, εξασφαλίζοντας για τον κάθε νέο μητροπολίτη την επίσημη απαγό­

ρευση βίαιων εξισλαμισμών, όπως δείχνουν τα φιρμάνιατου 1757s® και 182389. Επιπλέον,

μετά τα Ορλωφικά, το Πατριαρχείο ανέλαβε αφανείς αλλά συντονισμένες προσπάθειες

για την ηθική στήριξη του πληθυσμού. Έδειχνε ενδιαφέρον για την ίδρυση σχολείων90

και την αποστολή βιβλίων91. Έστελνε στο νησί εξάρχους, πατριαρχικούς δηλαδή εκπρο­

σώπους, επισκόπους και ιερείς, που εκτός από τα διοικητικά και τα οικονομικά θέματα

των επισκοπών και των μονών ασχολούνταν και με τα πνευματικά ζητήματα των τοπικών

εκκλησιών92. Τέλος, μετέτρεπε τα πατριαρχικά μοναστήρια σε ενοριακά, όταν η μητρό­

πολη και οι επισκοπές είχαν οικονομικά προβλήματα93. Αυτή η συμπαράσταση του Πα­

τριαρχείου ήταν δεδομένη για τον κρητικό πληθυσμό και εξηγεί παράδοση του 19ου αι.,

που θέλει και τον Οσμάν-πασά τον Πνιγάρη (1812-1816), κρυφό ιερέα και απεσταλμένο

της Μεγάλης Εκκλησίας94.

Παρόμοια αυστηρή στάση, μ’ αυτή που τηρούσε το Πατριαρχείο απένανπ στους

παραβάτες των εκκλησιαστικών κανόνων και τους εξισλαμισμένους, υιοθέτησε και ο

κλήρος της Κρήτης. Έτσι, δεν επέτρεπε στις γυναίκες που παντρεύονταν Τούρκους να

δεχτούν τη Μετάληψη95 και απειλούσε τα παιδιά, που προσχωρούσαν στο Ισλάμ, με

/ Qf:
τιμωρίες .

Ωστόσο, ο κλήρος και οι μοναχοί ανέλαβαν να ενισχύσουν τον χριστιανικό πληθυ­

σμό, προσφέροντάς του στοιχειώδη εκπαίδευση97, ανατρέφοντας χριστιανικά τα βρέφη,

που οι χρισαανές μητέρες εγκατέλειπαν στις θύρες των ναών98, ζητώντας τη μεσολάβη­

ση του Πατριαρχείου για τη φορολογική ελάφρυνση των χριστιανών99, καλλιεργώντας

το επαναστσπκό πνεύμα100 και δίνοντας το παράδειγμα ασκητικής ζωής, για την οποία

γράφουν με θαυμασμό προξενικά101 και περιηγητικά κείμενα102.

- η s - /<Pj'
 - 69 -

Οι μοναχοί του νησιού, ενισχυόμενοι από τους αγιορείτες και τους μοναχούς,

που έφταναν από άλλες ελληνικές περιοχές, περιέτρεχαν τα χωριά και στήριζαν τους

κατοίκους. Σύμφωνα με το 'Χρονικό της Αγίας Τριάδος των Τζαγκαρό^ων*, οι μοναχοί

πρόβαλλαν το μαρτύριο των πρώτων χρισπανών, διδάσκοντες '...‘ότι οί παλαιοί μάρτυρες

ου μόνον σωμαπκούς κόπους και θλίψεις ύπέμενον οί αοίδιμοι διά την αγάπην τού Ιησού

Χριστού καί Σωτηρος ημών, αλλά καί αυτόν τόν θάνατον τής ζωής έλάμβανον μέ προθυ­

μίαν, διά νά αποφύγωσι της ψυχής τον αιώνιον, δηλαδή την ατελεύτητον κόλασιν..."103.

c" ΙΫ Ϊ

r
 - 70 -

Μ ΕΡΟ Σ ΔΕΥΤΕΡΟ:

Ο Ι ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜ ΟΙ (1821-1899)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ’) Η Π ΡΟ Ο ΔΟ Σ ΤΩΝ ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜ ΩΝ

1. Η ενίσχυση της χριστιανικήg κοινότητας (1821-1830)

Οι δημογραφικές πληροφορίες που διαθέτουμε για την Κρήτη της επαναστατι­

κής περιόδου 1821-1830 δεν επιτρέπουν τον ακριβή υπολογισμό των μουσουλμάνων και

των χρισπανών του νησιού. Οι πληροφορίες των πηγών προέρχονται κυρίως από ανα­

φορές των Κρητών, των ετών 1828-1829, και από υπολογισμούς του πληθυσμού, που έ­

γιναν μετά την επανάσταση. Πρόκειται συχνά για γενικές και ανπφσπκές εκπμήσεις,

που επιπλέον χαρακτηρίζονται από συνειδητή μείωση του μουσουλμανικού πληθυσμού,

με σκοπό την υποστήριξη της ένωσης της Κρήτης με το ελεύθερο ελληνικό κράτος. Έ ­

τσι, ενώ σε έγγραφα του 1828 υπολογίζεται ότι το έτος αυτό υπήρχαν στην Κρήτη

90.000 χριστιανοί και 22.000 μουσουλμάνοι, έναντι 160.000 και 130.000 αντίστοιχα μέ­

χρι την επανάσταση του 18211, οι πληρεξούσιοι της Κρήτης ανεβάζουν το 1829 σε

100.000 το χρισπανικό πληθυσμό και υπολογίζουν ελάττωσή του κατά το ήμισυ, σε

σχέση με το 18212.

Γεγονός/πάντως,είναι ότι ο κρητικός πληθυσμός δεν ξεπερ νούσε στο διάστημα

1832-1834 τις 110.000-140.000 κατοίκους, από τους οποίους μόλις το ένα τρίτο ήταν

μουσουλμάνοι3. Ο συνολικός αυτός πληθυσμός, στον οποίο συναριθμούνται και οι λίγοι

επαναπστρισθέντες πρόσφυγες, δεν φαίνεται να ήταν αισθητά μεγαλύτερος από τον

πληθυσμό του τέλους της επανάστασης.

Οι κυριότεροι λόγοι ελάττωσης του πληθυσμού της Κρήτης είναι οι πολεμικές ε­

πιχειρήσεις, οι μεταναστεύσεις και η πανούκλα. Ο χριστιανικός πληθυσμός δέχτηκε σο­

βαρό πλήγμα από πς σφαγές των Τούρκων. Σύμφωνα με αναφορά των Κρητών

c" i
 - 71 -

προκρίτων προς τους πρέσβεις των Δυνάμεων, οι σφαγιασθέντες χρισπανοί ανήλθαν

στις 70.0004. Πολλοί(επίσης;Κρήτες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το νησί και να ε­

γκατασταθούν στην Πελοπόννησο, σπς Κυκλάδες και στη Μ. Ασία. Ο αριθμός των Κρη-

τών προσφύγων ανερχόταν στα 18325 και 18346σπς 20.000 και 15.000 ανπ'στοιχα.

Στη μείωση των χριστιανών, εκτός από τους παραπάνω λόγους, συντέλεσαν και

οι πωλήσεις αιχμαλώτων γυναικών και παιδιών, για πς οποίες όμως δεν γνωρίζουμε α­

κριβή αριθμό. Το βέβαιο είναι όπ πολλοί Κρήτες γνώρισαν την τύχη των άλλων Ελλήνων

αιχμαλώτων, που μεταφέρθηκαν στα σκλαβοπάζαρα της Μ. Ασίας και της Αιγύπτου7. Απ’

αυτούς κάποιοι επέστρεψαν στην Κρήτη την εποχή της Αιγυπποκρσπ'ας®. Αλλοι όμως

παρέμειναν στην αιχμαλωσία, παρά πς προσπάθειες των προξένων και της ελληνικής κυ­

βέρνησης.

Οι δημογραφικές πληροφορίες δεν κάνουν επίσης λόγο για τα στάδια της ελάτ­

τωσης του χριστιανικού πληθυσμού. Το πιθανότερο όμως είναι ότι αυτή συντελέστηκε

κυρίως στις περιόδους της επανασταπκής έντασης, δηλαδή στα 1821-1823 και στα

1825-1827, οπότε έγιναν οι μεγαλύτερες σφαγές από τον τουρκικό στρατό και οι περισ­

σότερες επιδρομές Τουρκοκρητών σε χριστιανικά χωριά.

Η ελάττωση του μουσουλμανικού πληθυσμού οφείλεται, σύμφωνα με τις πηγές,

στον πόλεμο και στην πανούκλα. Η αρρώστια αυτή ταλαιπώρησε πς τρεις πόλεις της

Κρήτης τα δύο πρώτα χρόνια της επανάστασης9 και στα 1826-182710, προκαλώντας

πολλούς θανάτους ιδιαίτερα στους μουσουλμάνους, που συνοστίζονταν στα τρία οχυρά

του νησιού. Αλλά σημαντική αιτία ελάττωσης του μουσουλμανικού πληθυσμού ήταν και

οι μεταστροφές στο χριστιανισμό. Η Ελληνική Επανάσταση δε σήμανε μόνο το τέλος

του μεγάλου ρεύματος εξισλαμισμών. Ηταν παράλληλα και αφετηρία για την ενίσχυση

της χριστιανικής κοινότητας. Δύο τουλάχιστον λόγοι συντέλεσαν προς αυτή την κατεύ­

θυνση: η κυριαρχία των χριστιανών στις αγροπκές περιοχές τα περισσό τερα χρόνια

της επανάστασης και η αφύπνιση της εθνικής συνείδησης.

Ο- ΙΫ6 '
 - 72 -

Τα έγγραφα ,πάντως,της επαναστατικής περιόδου ασχολούνται σχεδόν αποκλει­

στικά με τα πολεμικά γεγονότα και τις βιαιότητες των Τούρκων. Οι μαρτυρίες τους για

τις σχέσεις των δύο κοινοτήτων και την αλλαγή θρησκείας είναι ελάχιστες. Λίγες είναι

και οι περιπτώσεις εκχρισπανισμού, που είναι γνωστές για την επαναστατική περίοδο

από τις ελληνικές προξενικές αρχές μετά το 1833, έτος σύστασης του ελληνικού προ­

ξενείου Χανίων. Οι περισσότερες απ’ αυτές αφορούν οικογένειες και άτομα, που κατέ­

φευγαν στο προξενείο διεκδικώντας την περιουσία τους από τους μουσουλμάνους

συγγενείς τους.

Από τις πηγές της Αιγυπποκραη'ας αναφέρεται και η γνωστή οικογένεια των

Κουρμούληδων της Μεσαράς, που αποκαλύφθηκε με την έκρηξη της επανάστασης και

μετείχε ενεργά σ’ αυτή. Στο τέλος της επανάστασης οι Κουρμούληδες είχαν αποδεκσπ-

στεί. Σύμφωνα με τις πηγές,στα 1834 δεν επιζούσαν παρά 2-3 μέλη της οικογένειας11.

Ο γνωστός αρχηγός της καπετάν-Μιχάλης Κουρμούλης, πρώην Ιμπραίμ-αγάς, αναγκά­

στηκε να εγκαταλείψει την Κρήτη και πέθανε στην Ύδρα στα 1824.

Από μεταεπαναστατικές πληροφορίες είναι, επίσης, γνωστοί οι τέσσερις νεομάρ­

τυρες του Ρεθύμνου, Αγγελής, Μανουήλ, Γεώργιος και Νικόλαος, που ομολόγησαν φα­

νερά τη χριστιανική πίστη και μαρτύρησαν στα 182412, καθώς και άλλες μεμονωμένες

περιπτώσεις ατόμων, που ενώ επίσημα ήταν μουσουλμάνοι, διαπιστώθηκε από τους

Τούρκους ότι ήταν χριστιανοί και εκτελέστηκαν13.

Στη διάρκεια της δεκάχρονης επανάστασης πραγματοποιήθηκαν βέβαια και εξισ-

λαμισμοί, σε μικρή όμως έκταση.

Η ελάττωση του μουσουλμανικού πληθυσμού και η ανάγκη να αναζητήσει ασφά­

λεια δημιούργησαν πλέον μια νέα κατάσταση, που συνεχίστηκε σ’ όλο σχεδόν το 19ο αι­

ώνα. Οι χριστιανοί, υπερτερώντας αριθμητικά στα λιγότερο πλούσια χωριά, επιβλήθηκαν

προοδευτικά σ’ όλες σχεδόν τις επαρχίες. Αντίθετα οι μουσουλμάνοι, που διέθεταν στο

τέλος της επανάστασης σημαντικές περιουσίες στις πλούσιες περιοχές, όπως της Με-

C" I f f - '*·Ϋ
 - 73 -

σαράς, του Μυλοποτάμου και της Σητείας, παρουσίαζαν τάση συγκέντρωσης στις

πόλεις14. Σ’ αυτή την αλλαγή συνέβαλαν και τα μέτρα της περιόδου της Αιγυπποκρατίας

(1830-1840), στα οποία θα αναφερθούμε παρακάτω.

2) Διοίκηση, θρησκευτική πολιτική και εκχριστιανισυοί από το 1830 ως το 1856

α) Η εποχή rnc Αιγυπποκρατίας (1830-1840)

Η Διοίκηση

Με βάση το Πρωτόκολλο του Λονδίνου της 3ης Φεβρουάριου 1830 η Κρήτη πα-

ραχωρήθηκε από το Σουλτάνο στον Αντιβασιλέα της Αιγύπτου Μωχάμετ Αλή, σαν αντάλ­

λαγμα των υπηρεσιών του στη διάρκεια της επανάστασης του 1821. Ο Μωχάμετ Αλή

χορήγησε αμέσως γενική αμνηστία. Στη συνέχεια προχώρησε σε μεταρρυθμίσεις. Σύμ­

φωνα με τις υποσχέσεις του, απέβλεπε στο να γίνει η Κρήτη πρότυπο ευνομούμενης

χώρας και τόπος εγκατάστασης όχι μόνο για τους Κρήτες πρόσφυγες, αλλά και για κα­

τοίκους του νεοσύστατου ελληνικού κράτους15.

Ο Μωχάμετ Αλή ενδιαφέρθηκε για την ίδρυση σχολείων16 και διέθεσε σημανπκά

ποσά για την κατασκευή δημόσιων έργων. Αξιόλογα επίσης ήταν τα μέτρα που πήρε για

την εξάλειψη των αδικιών, καθώς και για τη φορολογική εξίσωση χριστιανών και μου­

σουλμάνων: Οι φόροι του κρασιού και της ρακής, που καταβάλλονταν πριν από το 1833

μόνο από τους χριστιανούς, επιβλήθηκαν το έτος αυτό και στους μουσουλμάνους17.

Συγχρόνως σταμάτησε η αδικία που υπήρχε στην είσπραξη των τελωνειακών φόρων.

Χριστιανοί και μουσουλμάνοι πλήρωναν πλέον 3%, αντί του 4% και 2% αντίστοιχα, που

κατέβαλλαν μέχρι τότε18.

Οι χριστιανοί συνέχιζαν και στην περίοδο της Αιγυπτιοκραπ'ας να πληρώνουν το

χαράτσι. Ο φόρος όμως αυτός, που στα 1832 κυμαινόταν ανάμεσα στα 4 και 16 γρόσια19

' . ■ C ■sg? >*“r

 - 74 -

το χρόνο, αποτελούσε μικρό μόνο μέρος των δημοσίων εσόδων και ήταν λιγότερο επα­

χθής από το χαράτσι, άλλων περιοχών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας20. Ο Μωχάμετ

Αλή είχε εκφράσει την επιθυμία να καταργήσει αυτό το φόρο. Αναγκάστηκε όμως να τον

διατηρήσει, επειδή ήθελε να αποφύγει τη σύγκρουση με την Πύλη. Στα 1835 το ποσό

του κατώτερου χαρατσιού αυξήθηκε στα 15 γρόσια, προκαλώντας τις ανπδράσεις των

χριστιανών21, παρά το γεγονός ότι ισοδυναμούσε με την αξία μόλις τριών οκάδων

λαδιού22. Δύο χρόνια αργότερα ο Μωχάμετ Αλή πρότεινε να αντικαταστήσει τον κεφαλι-

κό με άλλο κατ’ αποκοπήν φόρο, αλλά η πρότασή του απορρίφθηκε από τους χριστια­

νούς, που φοβήθηκαν επιβολή νέων φόρων23.

Ο Αντιβασιλέας της Αιγύπτου επέτρεψε επίσης τη συμμετοχή των χριστιανών

στα νεοσυσταθέντα συμβούλια των πόλεων24. Ωστόσο, οι χριστιανοί ένιωθαν και πάλι ότι

ήταν πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Βασικά τους προβλήματα25 ήταν ο υποτιμητικός γι’

αυτούς κεφαλικός φόρος, η επιβολή του κρατικού μονοπωλίου, που συνεπαγόταν απα­

γόρευση ελεύθερων εξαγωγών, και η επιβολή φόρων για την κάλυψη των ελλειμμάτων

του δημοσίου. Οι παραπάνω λόγοι είχαν σαν αποτέλεσμα το κίνημα των Μουρνιών (το

Σεπτέμβριο του 1833), που όμως καταπνίγηκε αμέσως, κοστίζοντας τη ζωή σε 41

επαναστάτες26.

Εκτός όμως από τα παράπονα των χριστιανών, η Αιγυπτιακή Διοίκηση αντιμετώ­

πιζε και τη δυσαρέσκεια των Τουρκοκρητών. Ο διοικητής του νησιού, μολονότι ήταν συ­

χνά με το μέρος τους, όταν επρόκειτο για θέματα προβλεπόμενα από το μουσουλμανικό

νόμο, περιόριζε τη δύναμή τους. Έτσι διόρισε Αλβανούς συμπατριώτες του στη θέση

των Τουρκοκρητών διοικητών των επαρχιών και προτίμησε στο στρατό των φρουρίων

και στην αστυνομία Αλβανούς και Αιγύπτιους στρατιώτες, που αντικατέστησαν τα διαλυ­

μένα από το 1826 γενιτσαρικά τάγματα. Σύμφωνα με το Γάλλο Πρόξενο Aug.

Fabreguettes, ο Μωχάμετ Αλή εγκαθιστούσε τους στρατιώτες αυτούς στην Κρήτη για να
 - 75 -

δημιουργήσει ένα τρίτο πληθυσμό, που θα κινούνταν θετικά γι’ αυτόν σπς συγκρούσεις

χριστιανών και Τουρκοκρητών27.

Επιπλέον, ο Μουσταφά-πασάς σπς 21 Ιανουαρίου 1831 όρισε με διαταγή του ότι

κανένας Τούρκος δεν είχε το δικαίωμα να μπει σε σπίτι χριστιανού χωρίς την άδεια της

εξουσίας28. Στην ίδια διαταγή αναφερόταν όπ οι Τούρκοι δεν μπορούσαν στο εξής να ε­

γκαθίστανται στα χωριά, αν δεν διέθεταν σ’ αυτά ιδιοκτησίες29. Το τελευταίο μέτρο συ-

ντέλεσε στο να εγκαταλείψουν οι μουσουλ^μάνοι πολλά χωριά και να αναζητήσουν

μόνιμη διαμονή σπς πόλεις, αφήνοντας έτσι πς επαρχίες κάτω από τον έλεγχο των χρι-

σπανών.

Οι Τουρκοκρήτες έμοιαζαν πλέον μ ένα σώμα χωρίς ψυχή "00. Νοσταλγούσαν το

παρελθόν και περίμεναν μεταβολή της κατάστασης, ελπίζοντας να ξαναβρούν την παλιά

τους δύναμη. Ορισμένοι απ’ αυτούς, όσοι δεν συμβιβάστηκαν με πς μεταρρυθμίσεις,

πούλησαν τα κτήματά τους και εγκαταστάθηκαν σε άλλα μέρη της Οθωμανικής

Αυτοκρατορίας31.

Μετά το κίνημα στις Μουρνιές και μέχρι το τέλος της Αιγυπποκρατίας επικράτη­

σε στην Κρήτη ειρήνη. Ο Μωχάμετ Αλή, θέλοντας να αυξήσει τον πληθυσμό του νησιού

και να αναπτύξει την κατεστραμμένη από τον πόλεμο οικονομία, διευκόλυνε την επι­

στροφή των Κρητών προσφύγων. Οι πρόσφυγες ήταν ελεύθεροι να εγκατασταθούν στο

νησί με την προϋπόθεση να αρνηθούν την ελληνική υπηκοότητα και να γίνουν οθωμανοί

υπήκοοι. Αλλά και το μέτρο αυτό δεν εφαρμόστηκε με αυστηρότητα. Έτσι πολλοί από

τους Κρητοέλληνες που εγκαταστάθηκαν στην Κρήτη στο διάστημα 1834-1838 διατήρη­

σαν εκτός από την περιουσία τους και την ελληνική υπηκοότητα32.

Παράλληλα, από την αρχή της Αιγυπτιοκραπ'ας, διατάχτηκε να επιστραφούν οι

περιουσίες, που είχαν οικειοποιηθεί με τη βία οι μουσουλμάνοι στη διάρκεια της επανά­

στασης του 182133. Σε μερικές μάλιστα περιπτώσεις η επιστροφή των περιουσιών πραγ­

ματοποιήθηκε ακόμη και όταν οι γονείς θεωρούνταν μουσουλμάνοι34.

- I <f C I ή ι
 - 76 -

Η σύγκρουση του Μωχάμετ Αλή με το Σουλτάνο το 1838, τον υποχρέωσε να ακο­

λουθήσει ήπια πολιτική απέναντι στους Κρήτες και να ζητήσει τη βοήθειά τους. Για το

λόγο αυτό κάλεσε να καταταγούν στον αιγυππακό στρατό, εκτός από τους μουσουλμά­

νους, και χριστιανοί, που έπαιρναν σαν αντάλλαγμα της στραπωτικής υπηρεσίας την α­

παλλαγή από τα χρέη. Γ ια να μη διακρίνονται από τους άλλους στρατιώτες, οι χριστιανοί

νεοσύλλεκτοι ήταν υποχρεωμένοι να πάρουν, για την περίοδο μόνο της υπηρεσίας

τους, μουσουλμανικά ονόματα35.

Διαθέτοντας στο νησί στραπωτική δύναμη 1700 μόνο ατάκτων, μετά τη μετακίνη­

ση του κύριου όγκου των αιγυππακών δυνάμεων της Κρήτης στη Συρία, ο Μωχάμετ Αλή

απέφυγε τη σύγκρουση με τους Σφακιανούς, όταν αυτοί πρόσφεραν, στα τέλη του 1838,

προστασία στο Βικοστρατή και στην ομάδα 12 ληστών που τον συνόδευε. Μολονότι ο Βι-

κοστρατής απέβλεπε στον ξεσηκωμό των Κρητών, ο Μουσταφά-πασάς πήρε εντολές να

μην τιμωρήσει ούτε αυτόν ούτε τους Σφακιανούς συνεργάτες του. Έτσι ‘το κίνημα" έλη­

ξε ένα μόλις μήνα μετά την έναρξή του, αφού μάλιστα προσφέρθηκε τουρκικό πλοίο για

τη φυγάδευση της ομάδας του Βικοστρατή36.

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι, παρά τις ανισότητες που διατήρησε σε

βάρος των χριστιανών, η Αιγυπτιακή Διοίκηση βελτίωσε αισθητά την κατάστασή τους.

Κατά την έκφραση του φιλέλληνα V. Raulin Ί Λίγιιπιος ονοιξε μια νέα εποχή για την

Κρήτη"*

Θρησκευτική πολιτική και εκχριστιανισυοί

Ο Μωχάμετ Αλή επέτρεψε το 1831 την ανακαίνιση των χριστιανικών ναών και την

ελεύθερη θρησκευτική έκφραση των χριστιανών. Σε προκήρυξη που απηύθυνε με εντο­

λή του στους χοιστιανούς ο Γ ενικός Διοικητής της Κρήτης Μουσταφά-πασάς αναφέρε­

ται "Στοχαζόμεθα ότι ζητείτε κπί Hr.Anr ιη'ν πνπκπίυισιν ιών εκκλησιών σας απο

ήμός, διά να κάμνετε το Προσκύνημα σπς ελί.πΠεροις κατά την Θρησκείαν σας.ΊΙ-

ι -4 '
 - 77 -

μείς κατά τό πνεύμα του ΜεμχενιαλήΤΞφένδη ικις, 0ού οποίου ή μονη ελπίδα είναι

εις τό νά εύ'ρωσιν οϊ άνθρωποι της Κρήτης ησυχίαν, ανάπαυσιν και ελευθερίαν), σας

ώμιλήσαμεν πολλές φορές οτι θέλομεν από καρδίας να ί,ητε έλευθέρως και μέ εύχα-

ρίστησιν. Το Ιδιον σάς λέγομεν καί το)ρα, δια πτρισσοτέραν σπς βεβαιότητα, να ζητε

μέ κάθε ανεσιν καί ελευθερίαν καί να 'έχετε τήν άδειαν νά ανακαινίσετε και να ανα­

κτίσετε τάςΈκκλησίας σας, οπως εχετε τον τρόπον και θέλετε, μένοντας άκαταζήτη-,

τοι, χωρίς καμμίαν υποψίαν κπιΓ φοβον( δια όσα Μοναστήρια καινουρνια εκάυετχ

ποοτήτερα"3*.

Ο Μωχάμετ Αλή διέταξε ακόμη στα 1830 την απελευθέρωση των αιχμαλώτων,

που βρίσκονταν στη δικαιοδοσία των μουσουλμάνων της Κρήτης και της Αιγύπτου39. Επι­

πλέον επέτρεψε τη μεταφορά των αιχμαλώτων της Αιγύπτου στον τόπο καταγωγής τους.

Η επιστροφή δεν ήταν υποχρεωτική γι’ αυτούς που είχαν ασπασθεί το Ισλάμ και οι οποίοι

μπορούσαν, σύμφωνα με τη διαταγή του Μωχάμετ Αλή, να παραμείνουν στην Αίγυπτο.40

Περιπτώσεις πάντως εκχριστιανισμού αιχμαλώτων της Αιγύπτου αναφέρονται στα προ­

ξενικά έγγραφα και στα 183841, αλλά φαίνεται ότι ήταν πια περιορισμένης έκτασης.

Τα μέτρα ωστόσο,που πήρε ο Μωχάμετ Αλή για την αλλαγή θρησκείας τα τρία

πρώτα χρόνια της Αιγυπτιοκραπ'ας δεν είναι γνωστά. Η μόνη μαρτυρία που έχουμε για

τη θρησκευτική του πολιτική αυτό το διάστημα προέρχεται από το ημερολόγιο του Κ.

Κοζύρη και αφορά το 1831. Ο Κ. Κοζύρης αναφέρει ότι στις αρχές αυτού του έτους οι ε­

ξισλαμισμένοι μπορούσαν να γίνονται χριστιανοί42, στηριγμένοι προφανώς στις υποσχέ­

σεις για ελεύθερη θρησκευπκή έκφραση. Μεταγενέστερη, επίσης^ πληροφορία, που

αναφέρεται πάλι στο 1831, κάνει λόγο για δημόσιο εκχριστιανισμό ολόκληρων χωριών.

Απ’ αυτά μνημονεύονται οι Αλώνες, το Ρουμπάδο και το Αρολίθι Ρεθύμνου43.

Παρ’ όλα αυτά το 1834 ο Μωχάμετ Αλή αντιμετώπισε με αυστηρότητα την αρνη-

σιθρησκεία. Στις αρχές αυτού του έτους ο Αντιβασιλέας της Αιγύπτου απαγόρευσε τις

περιτομές και τις βαπτίσεις ετεροθρήσκων στην Κρήτη44. Το ίδιο, επίσης, έτος απαγο­

■ ><,2
 - 78 -

ρεύτηκαν με απόφαση του συμβουλίου Χανίων οι γενετήσιες σχέσεις μεταξύ χριστιανών

και μουσουλμάνων4^ Γι’ αυτά τα μέτρα δεν έχουμε περισσότερες πληροφορίες. Ο Έλλη­

νας Πρόξενος Στ. Περόγλου σε σημειώσεις του 1835 έγραφε μόνο ότι: "...διέταξε τόν

ενταΰθα τοποτηρητήν του νπ ύπεροσπίί,ποι τ η ν οθωμανικήν θρησκείαν. Κατά συνέ­

πειαν η επιτόπιος άρχη άνέλαβε προ τίνος τας παλαιός προλήψεις, εις τρόπον ώστε

δεν συνάδουν πλέον μέ τας υπέρ ονεξιθρπσκείας προκηρύξεις της"46. Οι παραπάνω

περιορισμοί είχαν πιθανή αφορμή το κίνημα σπς Μουρνιές (1833), που θεωρήθηκε από

τον Αντιβασιλέα της Αιγύπτου πράξη αχαριστίας των Κρητών. Η βασική τους όμως αιτία

πρέπει να αναζητηθεί στις πιέσεις των μουσουλμάνων, που έβλεπαν την κοινότητά τους

να ελαττώνεται συνεχώς.

Η περίοδος της αυστηρής θρησκευτικής πολιπκής φαίνεται ότι διήρκεσε από το

1834 ως το 1838. Στο χρονικό αυτό διάστημα απασχόλησαν ιδιαίτερα πς προξενικές αρ-

χέςοι περιπτώσεις εκχριστιανισμού παιδιών και γυναικών, που βρίσκονταν στα χαρέμια

Αλβανών και Τουρκοκρητών και ανήκαν στην κατηγορία των αιχμαλώτων, που έπρεπε να

απελευθερωθούν με βάση τη διαταγή του 1830. Σε περίπτωση αναγνώρισής τους από

τους συγγενείς τους, οι μουσουλμάνοι ήταν υποχρεωμένοι να πς αφήσουν ελεύθερες.

Ορισμένες πάντως από πς αιχμάλωτες εξακολουθούσαν να παραμένουν στους γυναικω-

νίτες των μουσουλμάνων, γιατί δεν ήθελαν να αποχωριστούν τα παιδιά τους. Οσες γυ­

ναίκες δραπέτευσαν μετά το 1834 αντιμετώπισαν διώξεις από τους μουσουλμάνους, που

απαιτούσαν την περιτομή των παιδιών. Οι μουσουλμάνοι υποστήριζαν όπ τα παιδιά αυτά

είχαν μουσουλμανικό αίμα και έπρεπε να ανατραφούν σαν μουσουλμάνοι. Τέτοιες πά­

ντως καταδιώξεις δεν αναφέρονται μετά το 1838.

Το Χαττ-ι Σερίφ του 1839, το οποίο παρείχε ισότητα σε όλους τους υπηκόους

της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας47, δεν γνωρίζουμε αν προκάλεσε εκχρισπανισμούς σε

μεγάλη έκταση όπως σε άλλες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας46. Οι προξενι­

κές αναφορές, που αποτελούν τη βασική μας πηγή για την περίοδο της Αιγυπτιοκρατί-

' " - tin

 - 79 -

ας, κάνουν σπάνια λόγο για εκχρισπανισμούς στη διετία μετά την έκδοση του

σουλτανικού διατάγματος. Το Νοέμβριο πάντως του 1841 αναφέρεται στην εφημερίδα

"Ραδάμανθυς” χων Αθηνών ότι πρώην κρυπτοχρισπανοί αρχηγοί οικογενειών βρίσκο­

νταν σπς φυλακές του Ηρακλείου, γιατί ομολόγησαν τη χριστιανική πίστη: υΑΟ' ουτο'

σήμερον εβδομήκοντα τόν ήριθμόν οίκογενειάρχοι γκ διάφορων επαρχιών, εϋρίσκο-

νται άλυσσοδεμένοι εις σκοτεινός φύλακας ιοΰ'Ηρακλείου και Ι^υριος οίδε το τέλος

των'49. Στο ίδιο σχόλιο της εφημερίδας αναφέρεται επίσης και ο φόνος ενός άλλου εκ­

χριστιανισμένου. Τόσο όμως οι ανταποκρίσεις της εφημερίδας, όσο και τα προξενικά

έγγραφα, δεν κάνουν λόγο για τη συνέχεια του γεγονότος. Δεν γνωρίζουμε (επίσης αν η

αποκάλυψη αυτών των ατόμων στηρίχτηκε στο Χσττ-ι Σερίφ ή στην επανάσταση, που εί­

χε εκραγεί στο νησί την άνοιξη του 1841.

Γεγονός,ωστόσο,είναι όπ η θρησκευπκή πολιπκή, που εφαρμόστηκε στην Κρήτη

στα 10 χρόνια της Αιγυπποκρσπας υπήρξε γενικά ανεξίθρησκη. Στο διάστημα αυτό οι

περισσότεροι εκχριστιανισμοί έγιναν σιωπηρά, χωρίς να απασχολήσουν την εξουσία.

Προβλήματα σε βάρος των εκχριστιανιζόμενων παρουσιάζονταν όταν θιγόταν η μουσου­

λμανική κοινότητα ή όταν υπήρχε θέμα διεκδίκησης της περιουσίας του εκχριστιανιζό-

μενου από τους μουσουλμάνους συγγενείς του.

β ) Η πεοίοδοο 1841-1856

Η Διοίκηση

Τα δεκαπέντε πρώτα χρόνια μετά την επανάσταση του 1841 ήταν για την Κρήτη η

διαρκέστερη ειρηνική περίοδος το 19ο αιώνα. Στο διάστημα αυτό, ανπ'θετα απ’ ό,τι

υποστηρίζεται50, έγιναν σημαντικές μεταρρυθμίσεις στο νησί και βελτιώθηκε τόσο η οι­

κονομική κατάσταση όσο και η κοινωνική θέση των χρισπανών.

Κυρίαρχη μορφή στα πολιτικά πράγματα της Κρήτης ήταν ο Μουσταφά-πασάς,

που διοικούσε το νησί από το 1830. Ο Μουσταφά-πασάς, με κέντρο άλλοτε το Ηράκλειο

και άλλοτε τα Χανιά και έχοντας σαν βοηθούς τους γιους του Βελή και Κερίμ στα διαμε­

ρίσματα Ηρακλείου και Ρεθύμνου, κυβέρνησε με σύνεση. Χρωστώντας το διορισμό του

στις αιτήσεις των χρισπανών προς το Σουλτάνο, αισθανόταν περισσότερο από πριν την

ανάγκη να διατηρεί καλές σχέσεις μαζί τους51. Αυτή η στάση του προς τους χριστια­

νούς προκάλεσε τις ανπδράσεις των μουσουλμάνων, που τον αποκαλούσαν Πσπσγιπν-

νη" και ζήτησαν την αντικατάστασή του52.

Ο Μουσταφά-πασάς διατήρησε τους υπαλλήλους και τη φρουρά, που την αποτε­

λούσαν, όπως και την εποχή της Αιγυπτιοκρατίας, Αλβανοί και Αιγύπτιοι στρατιώτες53. Το

1842 απαγόρευσε την οπλοφορία στους μουσουλμάνους καιβτους χριστιανούς κατοί­

κους του νησιού. Το μέτρο όμως αυτό δεν ίσχυσε για τους Σφακιανούς. Παρά τις απει­

λές του στη διάρκεια της επανάστασης του 1841 για μετακίνηση των Σφακιανών σε

άλλες επαρχίες και για κατασκευή πύργων στα Σφακιά, ο Μουσταφά-πασάς δέχτηκε εκ­

προσώπους των Σφακιανών και υποσχέθηκε σ’ αυτούς προνομιακή μεταχείριση54.

Το Γενικό Ταμείο της Κρήτης τέθηκε υπό την άμεση εποπτεία του Μουσταφά-πα-

σά, που προχώρησε σε μείωση του φόρου για τα προϊόντα από το 1/7 στο 1/10 της

παραγωγής55. Μετά από πιέσεις της Αγγλίας, επίσης, ο Γ ενικός Διοικητής κατάργησε το
 -• 81 -

κρατικό μονοπώλιο, που (σχυε επί Αιγυπτιοκρατίας για τα εξαγόμενα και εισαγόμενα

προϊόντα. Για ένα διάστημα μάλιστα επέτρεπε και την ελεύθερη πώληση του

μπαρουτιού56. Παράλληλα ελάττωσε τις τελωνειακές εισπράξεις κατά το 1/3, συντελώ­

ντας έτσι στην ενίσχυση των εξαγωγών και στην αναθέρμανση της εμπορικής κίνησης

των κρητικών λιμανιών57. Επέβαλε όμως νέους φόρους στις συντεχνίες για να καλύψει το

δημόσιο έλλειμμα και αντιμετώπισε με υποψία και συχνά με διώξεις τους Έλληνες υπη­

κόους, Κρήτες συνήθως στην καταγωγή. Παίρνοντας αφορμή από γάμους τους με Κρη­

τικές ή από την απόκτηση κτημάτων στην Κρήτη, προχωρούσε κατά καιρούς σε διώξεις

σε βάρος τους, θέλοντας έτσι να αποφύγει νέα επαναστατικά κινήματα.

Το χαράτσι, που εξακολουθούσε να εισπράττεται, κοστίζοντας από το 1835 15,

30 και 60 γρόσια, διατηρήθηκε5®. Αλλαξε όμως απλώς όνομα στα 1846, οπότε ονομά­

στηκε στρατιωτικός φόρος. Το ίδιο έτος δόθηκαν υποσχέσεις για πολιτική ισότητα χρι­

στιανών και μουσουλμάνων, που όμως δεν υλοποιήθηκαν.

Το Σεπτέμβριο του 1851 έφτασε στην Κρήτη ο διάδοχος του Μουσταφά-πασά, ο

Βαμίκ και τον Οκτώβριο του 1852 ο Μεχμέτ-Εμήν-πασάς. Και οι δύο αυτοί Γενικοί Διοικη­

τές, αλλά και ο τρίτος στη σειρά ( διάδοχος και γιός του Μουσταφά, Βελή-πασάς

(1855-1858), εφάρμοσαν κατά βάση τις διοικητικές και τις φορολογικές μεταρρυθμίσεις

της προηγούμενης δεκαετίας, προσπαθώντας να αποφύγουν τις αντιδράσεις των χρισπ-

ανών. Έτσι στα 1853 τα παράπονα των χριστιανών αφορούσαν ουσιαστικά μόνο το χα­

ράτσι και την ανισότητα σε βάρος τους ενώπιον των δικαστηρίων59. Παρά τις ανισότητες

αυτές, που οφείλονταν στις επιβαλλόμενες από τον ιερό νόμο διακρίσεις μεταξύ χριστι­

ανών και μουσουλμάνων, στο τέλος της διακυβέρνησης του νησιού από το Μουσταφά-

πασά και τους διαδόχους τους, η κατάσταση του χριστιανικού πληθυσμού είχε βελτιωθεί

και οι Κρήτες δεν υφίσταντο ιδιαίτερες φορολογικές καταπιέσεις60. Στις πόλεις οι ντόπι­

οι χριστιανοί μαζί με τους Έλληνες υπηκόους παρουσίαζαν αξιόλογη εμπορική δραστη­

ριότητα. Τέλος, μεγάλο μέρος των γαιών είχε περάσει σε χρισπανικά χέρια61.

c ι 3 ·■<9 ν
Οι εκγοισηανισυοί

Όπως την εποχή της Αιγυπποκρατίας έτσι και στο διάστημα 1841-1856 η τέλεση

της χριστιανικής λατρείας ήταν ελεύθερη62. Άδεια όμως για ανέγερση ναών δινόταν σε

εξαιρετικές περιπτώσεις63. Η μόνη πληροφορία που έχουμε για ανέγερση ναού στην

Κρήτη πριν από το Hatt-i Hiimayun του 1856 αφορά τον ερειπωμένο από το 1815 ναό

των καθολικών στο Ηράκλειο. Μετά από αιτήσεις των Γ άλλων Προξένων στο Γενικό Δι­

οικητή δόθηκε τελικά η άδεια και άρχισε η ανέγερση του ναού το 1852. Το δικαίωμα της

ανοικοδόμησης των ναών δόθηκε επίσημα μόλις το 185664.

Σπς πόλεις οι χρισπανοί αντιμετώπιζαν προβλήματα από τους μουσουλμάνους

και όταν χρησιμοποιούσαν καμπάνες65. Στο Ρέθυμνο μάλιστα απαγορεύτηκε η διαπλά-

τυνση των χριστιανικών ναών66 και ο επίσκοπος Ρεθύμνης υποχρεώθηκε το 1848 από το

Πατριαρχείο "...να καταβιβάσί] τούς κώδωνας,οίίς άνήρτησεν έν ταΤς έκκλησίαις της

επισκοπής του καί νά χρηται μόνψ σημάντρψ, εάν καί τούτο ου σκανδαλίζει τούς

’Οθωμανούς"*7.

Η αλλαγή θρησκείας επίσημα απαγορευόταν. Η Διοίκηση επέμενε να υπενθυμίζει

στους υπηκόους όπ δεν επιτρεπόταν η επέμβαση σπς θρησκευπκές δοξασίες του

καθενός68. Μ’ αυτό τον τρόπο διατηρούσε το δικαίωμα να ελέγχει τους αρνησίθρησκους,

δείχνοντας συγχρόνως όπ οι σιωπηροί εξισλαμισμοί και εκχρισπανισμοί δεν την απα­

σχολούσαν.

Η υπόσχεση της Πύλης στα 1843 για κατάργηση της θαναπκής ποινής των αρνη­

σίθρησκων δε φαίνεται να προκάλεσε φανερούς εκχρισπανισμούς σε μεγάλη έκταση.

Τον Έλληνα Πρόξενο στα Χανιά Στ. Περόγλου απασχόλησε την εποχή αυτή, απ’ ό,π ξέ­

ρουμε, μία μόνο περίπτωση γυναίκας, που είχε εκχριστιανιστεί στη διάρκεια της επανά­

στασης του 1821. Παίρνοντας αφορμή αυτή η εκχριστιανισμένη από πς εξαγγελίες του

Σουλτάνου, θέλησε να καταφύγει στην Ελληνική Πρεσβεία της Κωνστανπνούπολης, για

 - 83 -

να ζητήσει την περιουσία, που κατακρατούσε ο μουσουλμάνος αδελφός της. Ο πρόξε­

νος δεν την ενθάρρυνε στο σκοπό της, επισημαίνοντάς της ότι σύμφωνα με τον ισλαμι-

κό νόμο δεν είχε δικαίωμα να κληρονομήσει. Εξέφρασε μάλιστα σ’ αυτή το φόβο ότι θα

δεχόταν στην Κωνσταντινούπολη πιέσεις από τους μουσουλμάνους να επιστρέφει στη

μουσουλμανική θρησκεία69.

Οι ολιγάριθμοι εκχρισπανισμένοι, που είναι γνωστοί στη συνέχεια από τις προξε­

νικές αναφορές, αντιμετώπισαν απειλές των μουσουλμάνων για στέρηση κληρονομιάς

και για φυλάκιση. Πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι το τελευταίο αυτό μέτρο συνήθως το

απέφευγαν οι Τούρκοι με την παρέμβαση του Μουσταφά-πασά. Ο Γενικός Διοικητής ε­

πέβαλλε τη γνώμη του στα συμβούλια των πόλεων και στους μεχκεμέδες (ιεροδικεία), ε­

πιτυγχάνοντας την απελευθέρωση των νεοφώτιστων. Ενδεικτική της επιείκειας του

Γενικού Διοικητή είναι η στάση του απέναντι σε δύο ατομικούς εκχρισπανισμούς του

1851, που προκάλεσαν διώξεις των μουσουλμάνων και φυλάκιση των νεοφώτιστων. Και

σπς δύο περιπτώσεις ο Μουσταφά-πασάς διέταξε να αφεθούν ελεύθεροι οι νέοι

χριστιανοί70, παρά τις ανπδράσεις των Τουρκοκρητών.

Οι τελευταίες γνωστές περιπτώσεις άρνησης του Ισλάμ στην περίοδο που μας α­

πασχολεί, συνέβησαν στα 1855 και αφορούν πρώην κρυπτοχρισπανούς: Στις 12 Μαϊου

1855, σε αναφορά του ο Άγγλος Πρόξενος στα Χανιά Η. Ongley έγραφε ότι τρεις οικο­

γένειες της περιοχής Ιεράπετρας, αποτελούμενες από 13 συνολικά άτομα71, ομολόγησαν

φανερά τη χριστιανική τους πίστη. Οι κρυπτοχρισπανοί είχαν επηρεασθεί από την εξαγ­

γελία του Hatt-i Humayun, που όμως δημοσιεύτηκε τελικά σπς αρχές του επόμενου χρό­

νου. Αφού έγινε γνωστή η αποκάλυψή τους, οι αρχές του Ηρακλείου τους συνέλαβαν

και τους οδήγησαν σπς φυλακές της πόλης. Ο Μεχμέτ-Εμήν, Γ ενικός Διοικητής της Κρή­

της, ζήτησε οδηγίες από την Κωνσταντινούπολη. Σύμφωνα με τον Άγγλο Πρόξενο φοβό­

ταν ότι αν τους άφηνε ελεύθερους θα ακολουθούσαν και άλλοι το παράδειγμά τους72.

Για τη στάση της Διοίκησης απένανπ' τους δεν έχουμε άλλες πληροφορίες. Ξέρουμε πά­

c 19 ί
 - 84 -

ντως ότι ο Άγγλος Πρόξενος ζήτησε την απελευθέρωσή τους73 και ότι υποχρεώθηκαν να

εγκαταλείψουν το νησί74.

Παρ’ όλο όμως που οι πηγές ασχολούνται σπάνια με εκχριστιανισμούς, οι πληρο­

φορίες τους για τον πληθυσμό της Κρήτης δείχνουν ότι μέρος των μουσουλμάνων του

νησιού ασπάστηκε το χριστιανισμό. Μολονότι δεν έγιναν σημαντικές μεταναστεύσεις

μουσουλμάνων και δεν υπήρχε, απ’ ό,τι ξέρουμε, υπογεννητικότητα του μουσουλμανι­

κού πληθυσμού, οι μουσουλμάνοι, που στα 1834 ανέρχονταν κατά τον R. Pashley σε

40.37875, στα 1857 δεν αριθμούσαν παρά 62.138 άτομα, με βάση την απογραφή, του

Βελή-πασά76. Αντίθετα ο χριστιανικός πληθυσμός, από τα 70.000-90.000 άτομα, που α­

ριθμούσε στις αρχές της Αιγυπτιοκρατίας, έφτασε, σύμφωνα με την ίδια απογραφή, τα

215.863 άτομα77.
 - 85 -

3. Εκχριστιανισμοί και οθω μανικές μεταοουθυίσεις

α) Οι συνέπειες του H att-i Humayun

Η δημοσίευση του Hatt-i HCimayun, στις 18 Φεβρουάριου του 185678, υπήρξε ση­

μαντικό γεγονός για τη βελτίωση της νομικής και θρησκευτικής κατάστασης των Κρη­

τών. Το σουλτανικό διάταγμα ανέφερε ρητά ότι δεν θα γινόταν στο εξής διάκριση

ανάμεσα σε υπόδουλους και σε Οθωμανούς (άρθρο 1). Επιπρόσθετα ανάγγελλε την ί­

δρυση μικτών δικαστηρίων, που θα απαρτίζονταν από χριστιανούς και μουσουλμάνους

(άρθρο 16).

Σημαντικότερα όμως για όσους επιθυμούσαν να γίνουν χριστιανοί ήταν τα άρθρα

10-12, που αφορούσαν τη θρησκευτική έκφραση και την αλλαγή θρησκείας. Σ ’ αυτά α­

ναφερόταν ότι: ,;Η λατρεία ολων ιών θρησκειών καί δογμάτων, άτινα υπάρχουν είς τα

Κράτη Μου, θέλει έξασκεΓσθαι έν πάση ελευθερία, ούδείς δε τών υπηκόων Μου θέ­

λει έμποδισθρ νά εξάσκηση την θρησκείαν ην πιστεύει. Ουδείς ώς πρός τούτο θέλει

καταπιεσθη ή ένοχληθη. Ουδεις θελει πνονκπσΟη να μεταβολή λατρείαν η

θρήσκευμα"5 Παράρτημα, επίσης, του Hatt-i Humayun βεβαίωνε ότι θα εφαρμοζόταν

πλέον η υπόσχεση, που δόθηκε στα 1843 για τη μη θανάτωση των αρνησίθρησκων80.

Το σουλτανικό διάταγμα διαβάστηκε επίσημα στις 7 Μαρτίου του 1856 στα Χανιά,

ενώπιον ιερέων και προκρίτων της Δυτικής Κρήτης, που κλήθηκαν γι’ αυτό το σκοπό

από το Γ ενικό Διοικητή Βελή-πασά. Συνέπεια αυτής της κοινοποίησης ήταν, όπως και

σε άλλα μέρη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας81, η εκδήλωση μιας κίνησης αποκάλυ­

ψης κρυπτοχρισπανών και γενικότερα εκχριστιανισμών, της οποίας όμως δεν γνωρίζου­

με την έκταση. Ο αριθμός των εκχρισηανισθέντων την εποχή αυτή δεν είναι δυνατό να

υπολογιστεί, γιατί οι πηγές ασχολούνται μόνο με τους κρυπτοχρισπανούς των περιοχών

C- H f
 - 86 -

Ρεθύμνου και Ηρακλείου και με λίγες περιπτώσεις αρνησίθρησκων, που απασχόλησαν

την τουρκική εξουσία και τα προξενεία.

Οι πρώτες αναδράσεις των νεοφώτιστων χριστιανών εκδηλώθηκαν στο Ρέθυμνο.

Γράφοντας στις 20 Μαρτίου του 1856 προς το Γαλλικό Υπουργείο των Εξωτερικών, ο

Γάλλος Πρόξενος Chatry de Lafosse ανέφερε: Πλιιροφορήθηκα απο τον Προξενικο

μας Πράκτορα ότι μόλις δημοσιεύτηκε το φιρμάνι, άτομα αυτής της κατηγορίας^[των

κρυπτοχριστιανοιν] είχαν πάει νο rov ρωτήσουν, πν μπορούσαν να επωφεληθούν

από τις σχετικές με τους αρνησίθρησκους αποφάσεις. Σε συνεννόηση με την Αυτού

Εξοχότητα το Βελή-πασά, που ζήτησε από την Πύλη εντολές γι' αυτό το θέμα, παρηγ-

γειλα στον Προξενικο μας Πράκτορα νο τους οποσπασει υπόσχεση ότι θα αναβά­

λουν κάθε ενέργεια,β2. Τα επιχειρήματα που πρόβαλε ο Βελή-πασάς στο Γάλλο

Πρόξενο, ζητώντας του την αναβολή των αποκαλύψεων των κρυπτοχριστιανών, ήταν α­

φενός ο φόβος εκδήλωσης βιαιοτήτων από τους μουσουλμάνους της κατώτερης τάξης

και αφ'ετέρου η ασάφεια των άρθρων 10-12 του σουλτανικού διατάγματος. Κατά το Βε-

λη-πασά η πρόταση "Ουδείς θέλει ονσγκασθή νό μειαβάλη λατρείαν ή θρήσκευμα",

1 »

στην οποία στηρίζονταν όσοι επιθυμούσαν να αποκαλυφθούν, αφορούσε την προστασία

των υπηκόων από προσηλυτιστικές ενέργειες και δεν αναφερόταν στη δυνατότητα των

μουσουλμάνων να γίνουν χριστιανοί83.

Οι μετέπειτα πληροφορίες των προξενικών εκθέσεων αφορούν τις αποκαλύψεις

κρυπτοχριστιανών της περιοχής Ηρακλείου, χωρίς συγκεκριμένη μνεία του τόπου που

πραγματοποιήθηκαν. Για τις αποκαλύψεις στο Ρέθυμνο δεν έχουμε παρά μόνο μια μετα­

γενέστερη πληροφορία, σύμφωνα με την οποία λίγα μόνο άτομα ασπάστηκαν εκεί επί­
)
σημα το χριστιανισμό84. Στις 12 Μαϊου του 1856 ο Η. Ongley έγραφε ότι μερικοί

κρυπτοχριστιανοί της περιοχής Ηρακλείου είχαν ομολογήσει ανοικτά την πίστη τους.

"Δεκαπέντε περίπου απ’ αυτούς μεταφέρθηκαν στην Κάντιο, [Ηράκλειοί, πριν απο με­

ρικές μέρες και ένα πλήθος φανατικών Ιουρ· *·"' τους ακολουθούσε. Ενας αστυνου.

c- , y ϊ - / ‘ίζ
 - 87 -

κος απείλησε τους μεταστραφέντες με αποκΓ.φολιο,ιό. σλλά τέθηκε υπό κρατ,]ση

μετά από παράσταση του υποπροξένου Ittar«

Οι φυλακισθέντες πρώην κρυπτοχρισπανοί έφτασαν λίγες μέρες αργότερα τους

εβδομήντα. Ο Γραμματέας του Ελληνικού Προξενείου Ν. Θεοδωρίδης ανέφερε στις 17

Μαϊου προς το Υπουργείο των Εξωτερικών: έμδομήκοντα ανδρες γυναίκες καί παι-
, ■> > ι _ t „
δια εκ των εις τα περίχωρα του Ηράκλειου υπαρχόντων’ΐσλαμοχριστιανών. βασισθέ-

ν'τες ε ις το ν ε ο ν Χ α τ Χ ο υ μ α γ ι ο υ ν , (ο μ ο λ ό γ η σ α ν Γτπρρησίο κπτα π α ρ α κ ιν η σ ιν τινώ ν

L » ,
ιερειον την χριστιανικήν αυτών πίστιν1?6

Οι νεόφυτοι εξετάστηκαν ενώπιον του συμβουλίου και αφού επέμειναν στην ομο­

λογία της χριστιανικής πίστης, κλείστηκαν ξανά στις φυλακές. Υπήρξαν μάλιστα διαδό­

σεις ότι θα υποχρεώνονταν να εγκαταλείψουν το νησί87. Πάντως, 6 μέρες αργότερα μετά

από παρεμβάσεις των προξένων της Γαλλίας και της Αγγλίας, ο Βελή-πασάς διέταξε να

απελευθερωθούν. Στη συνέχεια ο Χασάν-πασάς του Ηρακλείου έστειλε στα χωριά αν­

θρώπους της εμπιστοσύνη*του, για να πληροφορήσουν τους χριστιανούς ότι μπορού­

σαν να ομολογούν ελεύθερα την πίστη τους, αλλά ότι δε θα έπρεπε να πηγαίνουν στις

πόλεις, για να μην ερεθίζονται οι μουσουλμάνοι του φρουρίου88. Σύμφωνα με τον Άγγλο

Πρόξενο, ο κύριος λόγος της απελευθέρωσης των πρώην κρυπτοχριστιανών ήταν η με­

τριοπάθεια του Γενικού Διοικητή και η διάθεσή του να εφαρμόσει το Hatt-i HOmayun,

παρά το γεγονός ότι δεν είχε ακόμη πάρει οδηγίες από την Κωνσταντινούπολη89.

Μετά την ευνοϊκή απόφαση για τους αποκαλυφθέντες επικράτησε, όπως φαίνε­

ται, γαλήνη στο νησί για ένα περίπου μήνα, αν κρίνουμε από τη σιωπή των προξενικών

αναφορών γι’ αυτό το θέμα. Ένα νέο όμως γεγονός, που συνέβη στην πόλη του Ηρα­

κλείου στα τέλη Ιουνίου;προκάλεσε έντονες αντιδράσεις των μουσουλμάνων και επέβα­

λε την επέμβαση του Βελή-πασά: Η γυναίκα, η θυγατέρα και ο γαμπρός του

Δερβίς-εφέντη, προύχοντα της πόλης, ασπάστηκαν δημόσια τη χριστιανική θρησκεία

και κατέφυγαν στον Προξενικό Πράκτορα της Γαλλίας Ittar. Ο Βελή-πασάς, κάτω από
 - 88 -

την πίεση των μουσουλμάνων, απαίτησε να του παραδοθούν οι εκχριστιανισθέντες. Ζή­

τησε όμως και από τον Δερβίς-εφέντη να υποσχεθεί ότι δεν θα κακοποιούσε τα συγκε­

κριμένα άτομα90.

Έχοντας πλέον πάρει απάντηση από την Πύλη, που άφηνε στη δικαιοδοσία του

τη διευθέτηση των υποθέσεων της αλλαξοπιστίας, ο Γενικός Διοικητής ταξίδεψε στις

αρχές Ιουλίου στο Ρέθυμνο και στο Ηράκλειο. Βασικός σταθμός της περιοδείας του ή­

ταν το χωριό Επισκοπή Πεδιάδας κοντά στο Ηράκλειο. Στο χωριό αυτό είχαν εκδηλώσει

επίσημα τη χρισπανική τους πίστη 76 από τις 80 μουσουλμανικές οικογένειες91. Στις

προξενικές αναφορές δεν αναφέρεται, βέβαια,αν ανάμεσα σ’ αυτούς που φυλακίστηκαν

προσωρινά ανήκαν και αποκαλυφθέντες του χωριού Επισκοπή Ηρακλείου. Αυτό όμως εί­

ναι πολύ πιθανό, δεδομένου ότι οι αποκαλύψεις κρυπτοχρισπανών της Επισκοπής

πραγματοποιήθηκαν αμέσως μόλις κοινοποιήθηκε το σουλτανικό διάταγμα92.

Ο Βελή-πασάς συγκέντρωσε τους κατοίκους του χωριού και τους ανακοίνωσε ότι

μπορούσαν να ομολογούν ελεύθερα την πίστη τους. Αλλά ζήτησε απ’ αυτούς, όπως και

από τους μουσουλμάνους, να ζουν αρμονικά, αποφεύγοντας κάθε τι που θα μπορούσε

να διαταράξει την αρμονική τους συμβίωση93. Γι’ αυτό προφανώς το λόγο τους υπόλοι­

πους μήνες του 1856 οι ιστορικές πηγές δεν αναφέρουν ομαδικούς εκχρισπανισμούς. Η

αλλαγή θρησκείας γινόταν πλέον σιωπηρά και δεν δημιουργούσε προβλήματα. Εξαίρε­

ση αποτέλεσαν μερικοί νεόφυτοι, που κακοποιήθηκαν από τους μουσουλμάνους, γιαπ'

εκδήλωσαν έντονα τη μεταστροφή τους94. Μια τέτοια αποκάλυψη έγινε το Δεκέμβριο

του 1856. Ενας χωρικός παρουσιάστηκε στον Άγγλο Πρόξενο λέγοντας ότι ήθελε να γί­

νει χριστιανός. Ο πρόξενος του είπε ότι, αν αποκαλυπτόταν ήσυχα, δεν θα είχε προβλή­

ματα. Λίγες όμως μέρες αργότερα το ίδιο άτομο χτυπήθηκε στο χωριό του από

μουσουλμάνους, και μεταφέρθηκε στα Χανιά. Ο Γενικός Διοικητής, πάντως, αφού εξέτα­

σε τον πρώην κρυπτοχρισπανό, διέταξε να τον αφήσουν ελεύθερο95.

r /· i 4’ >‘7
 - 89 -

Εκδηλώνοντας την ικανοποίησή του για τη συνετή διοίκηση του Βελή-πασά και

την διάθεσή του για πιστή εφαρμογή του Hatt-i Hiimayun, ο'Ελληνας Προξενικός Γραμ­

ματέας Ν. θεοδωρίδης έγραφε στις 29 Φεβρουάριου 1857: Τό πρώτον κα/ πολΑά ου­

σιώδες τό όποΓον καθιερώθιι. ούτως είπεΐν, εν τΓ| νήσω είναι η ελευθερία τής

συνειδήσεως ή ή τώνΊσλαμοχριατιανών φανέρωσις, περί ών (sic) όναφέρομαι εϊς

τας κατά καιρόν πρός τό Β.·ΎπουργεΓον έκθεσεις μου Ίώ οντι τήν σήμερον πας τις
* 5/ f Ρ F* ^ ν r .
'Οθωμανός, εξω και εκ νεννετπς και καταγιογής (sic) τοιοιίτος, δυναται βαπτιζομενοο

κρυφίως νά λέγει, αν εξετασθ^Γπερί rouiou( o n ήτον έκ των Ίσλαμοχριστιανών και

να μένη ουτω ανενόχλητος '96. Φαίνεται, ωστόσο, ότι στην επιείκεια του Γενικού Διοικητή

απέναντι στις αποκαλύψεις κρυπτοχρισαανών και στους εκχριστιανισμούς, συντέλεσε

και η γνώμη, που διαμόρφωσε μετά το ταξίδι του στο Ηράκλειο, ότι δηλαδή ο αριθμός

των ενδιαφερόμενων να γίνουν χρισπανοί ήταν μικρός97.

Ένα χρόνο μετά την έκδοση του Hatt-i Hiimayun η αρνησιθρησκεία ήρθε ξανά

στην επικαιρότητα και προκάλεσε ένταση στις σχέσεις χριστιανών και μουσουλμάνων.

Αφορμή έδωσαν οι εκχριστιανισμοί και εξισλαμισμοί γυναικών, που έγιναν κατά τον εορ­

τασμό της έκδοσης του σουλτανικού διατάγματος98. Οι χριστιανοί παραπονέθηκαν ότι

μόνον οι γυναίκες που ασπάστηκαν το χριστιανισμό διώχτηκαν99. Ειδοποίησαν ακόμη τις

αρχές ότι επρόκειτο να στείλουν διαμαρτυρία στην Πύλη100. Για να αποφευχθούν δυσά­

ρεστες εξελίξεις, ο Βελή-πασάς ζήτησε να μεταβούν στην Κωνσταντινούπολη ένας χρι­

στιανός και ένας μουσουλμάνος αντιπρόσωπος, για να εκθέσουν την κατάσταση στην

Πύλη101.

Οι γνωστές μας πηγές δεν δίνουν άλλα στοιχεία γι’ αυτές τις αλλαγές θρησκείας.

Φαίνεται όμως όπ οι χρισπανοί κατηγορούσαν τους μουσουλμάνους ότι οι εξισλαμισμοί

που έγιναν το 1857 πραγματοποιήθηκαν μετά από προσηλυτιστικές ενέργειες των

τελευταίων102.

Γ- · I ν Υ
 - 90 -

Στη συνέχεια σι ευάριθμοι εκχρισηανισμοί, που απασχόλησαν τους προξένους,

μέχρι την απομάκρυνση του Βελή τον Ιούνιο του 1858, αφορούν κυρίως γυναίκες και

παιδιά. Οι γυναίκες εξετάζονταν ενώπιον του συμβουλίου ή του πασά και αφή­

νονταν ελεύθερες. Τα παιδιά όμως δίνονταν στους θρησκευτικούς αρχηγούς για νου­

θεσία. Οι χριστιανοί στο διάστημα αυτό παραπονούνταν για εύνοια του Βελή απέναντι

στους εξισλαμιζόμενους. Σε υπόμνημα μάλιστα, που υπέβαλαν στον Έλληνα Πρόξενο

ι
στις 9 Μάίου του 1858, ζητώντας την αντικατάσταση του Γενικού Διοικητή, ανέφεραν

μεταξύ άλλων ότι: όταν ένος^Οθωρονός θελήπ.^ διά να γίνη χριστιανός τον εμποδί­

ζει. όταν όμως ένας χριστιανορ Οελήσ^ νίνιι Οθωμανός τον κάμνει

ευχαρίστως,|03.

Απαντώντας ο Βελή-πασάς απέκρουσε τις κατηγορίες, επικαλούμενος την ελεύ­

θερη θρησκευτική έκφραση 500, όπως ανέφερε, εκχριστιανισμένων104. Παρουσίαζε, επί­

σης, παραδείγματα κοριτσιών, στα οποία απαγόρευσε ν’ αλλάξουν θρησκεία επειδή δεν

είχαν την νόμιμη ηλικία και κατηγορούσε τους χριστιανούς ότι τους πρόσφεραν

άσυλο105. Πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι η θέση του Γενικού Διοικητή, όπως άλλωστε

και των διαδόχων του, ήταν δύσκολη106, γιατί εκτός από τα παράπονα των χριστιανών,

είχε να αντιμετωπίσει και τις αντιδράσεις των μουσουλμάνων, που με τη σειρά τους τον

κατηγορούσαν ότι ευνοούσε τους χριστιανούς107.

Το πιθανότερο είναι ότι ο Βελή-πασάς απέφευγε, όταν ήταν δυνατό, να ασχολεί-

ται με την αλλαγή θρησκείας. Αλλά όταν πιεζόταν από τους μουσουλμάνους, έκλινε

προς το μέρος τους, εφαρμόζοντας το μουσουλμανικό νόμο. Με τον τρόπο αυτό, βέ­

βαια, ο Βελή πασάς συνέβαλε στην αναβολή αποκαλύψεων κρυπτοχριστιανών.

Η άφιξη του Σαμή-πασά στις 30 Ιουνίου 1858 εσήμανε το τέλος της εξέγερσης

των χριστιανών. Το φιρμάνι που μετέφερε ο νέος Γενικός Διοικητής ανέφερε ότι: -πον
. ^ / » . i t . Λ ,, . ...
το αφορών την θρησκείαν θέλει επιτεληται σύμφωνα με το Χατι Χουμαγιουν >.το ιοιο
I f ? ? 7 > , ,
διάταγμα οριζόταν "Να μην επεμ|1πίνΐ) ουδπς f ic hjv θρησκείαν έκαστου, αλΛ εκπ-

c-.Z CC
 -91­

' *στος νά έκτελ^ έλευθέρως τά θρησκευτικά του χρέη" ° ·Με την τελευταία διατύπωση,

αφ’ενός δεν μπορούσε ν’ απαγορευθεί η αλλαγή θρησκείας και αφ’ ετέρου ο πασάς είχε

τη δυνατότητα να επεμβαίνει στις περιπτώσεις αρνησιθρησκείας, που θα παρουσιάζο­

νταν.

Η γαλήνη που επικράτησε για λίγο στο νησί έδωσε την ευκαιρία σε άτομα και οι­

κογένειες μουσουλμάνων να ασπαστούν επίσημα την χριστιανική πίστη, χωρίς να απα­

σχολήσουν τις αρχές. Σύμφωνα με τον Π. Βλαστό, τότε έγιναν χριστιανοί οι κάτοικοι

ολόκληρων χωριών, όπως π.χ. του Βενί και των Χελιανών Ρεθύμνου109. Γ ια το ίδιο χρονι­

κό διάστημα, δηλαδή το 1858 και 1859, οι προξενικές αναφορές μας δίνουν μόνο λίγες

περιπτώσεις εκχριστιανισμένων. Τα άτομα αυτά καταδιώχτηκαν από τους μουσουλμά­

νους, φυλακίστηκαν πρόσκαιρα ή υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν το νησί.

Στα τέλη του 1859 ένα νέο, απροσδόκητο γεγονός, διατάραξε τις σχέσεις των

χριστιανών και της Τουρκικής Διοίκησης. Πρόκειται για τη στροφή χριστιανών της Κρή­

της προς την Καθολική Εκκλησία.

 - 92 -

β) Η καθολική προπαγάνδα (1859-1860)

Στις 27 Νοεμβρίου του 1859, ο νεοαφιχθείς στην Κρήτη Γάλλος Πρόξενος Du

Tour έγραφε προς το Γαλλικό Υπουργείο των Εξωτερικών ότι απεσταλμένοι των κατοί­

κων δύο χωριών, (προφανώς των Καλυβών και των Κεραμιών Αποκορώνου)110, είχαν α­

πευθυνθεί στην υπό γαλλική προστασία καθολική ιεραποστολή Χανίων. Οι χωρικοί

εκδήλωσαν την επιθυμία να γίνουν καθολικοί και ζήτησαν την προστασία της Γαλλίας.

Σύμφωνα με το Γ άλλο Πρόξενο η αιτία της κίνησής τους ήταν οι καταπιέσεις της Τουρ­

κικής εξουσίας111. Φαίνεται όμως ότι η κίνηση των χριστιανών συνδεόταν και με τη σύ­

γκρουσή τους με το μητροπολίτη Κρήτης Διονύσιο, ο οποίος δεν υποστήριξε αίτημά

τους για τη διαίρεση της επισκοπής Κισσάμου και Κυδωνιάς112.

Ο Du Tour θεώρησε κατάλληλη την περίσταση για να αυξήσει την γαλλική επιρ­

ροή στο νησί, που την εποχή αυτή είχε περιορισθεί σε σύγκριση με την αγγλική113. Για

το σκοπό αυτό ζήτησε να σταλούν στην Κρήτη δύο ικανοί ιεραπόστολοι. Παράλληλα ά­

φησε ελευθερία δράσης στον ιερέα Σεραφίνο, προϊστάμενο της καθολικής ιεραποστο­

λής στα Χανιά, μολονότι του διευκρίνισε ότι η προσχώρηση στην Καθολική Εκκλησία δεν

συνεπαγόταν αυτόματα την αλλαγή υπηκοότητας.

Ο Ιταλός ιεραπόστολος, ζητούσε από τους χριστιανούς να αναγνωρίσουν τον

Πάπα ως αρχηγό της Εκκλησίας, λέγοντάς τους ότι δεν θα άλλαζαν σε τίποτε την πίστη

και τη λ α τ ρ ε ία τ ο υ ς "Είστε χριστιανοί και Καθολικοί ότιο>ς εμείς} [έ λ ε γ ε ]. Τα δόγματα

της Ανατολικής Εκκλησίας/που ομολογείτε^τα δεχόμαστε. Δεν θα αλλάξετε καθολου,

ουτε τα δόγματά σας, ούτε τις συνήθειές σας Αναγνωρίστε τον Πάπα ως αρχηγό της

Εκκλησίας και διάδοχο του Αγίου Γ1έτρου; όπως τον αναγνώρισαν οι Οικουμενικές

Σύνοδοι και όλοι οι Πατέρες της Ανατολικής και Λυτικής Εκκλησίας. Επιστοέψτε στις

εκκλησίες σας και συνεχίστε τη λατρευτική σας ζωή"114. Συγχρόνως έδινε βεβαιώσεις,

γραμμένες στα ιταλικά, που πρόσφεραν δήθεν στους χωρικούς την γαλλική προστασία.
 - 93 -

Στην πραγματικότητα όμως τα κείμενα αυτά δεν περιείχαν παρά την ομολογία των χωρι­

κών ότι αναγνώριζαν το πρωτείο του Πάπα. Σε μετάφραση μιας τέτοιας βεβαίωσης, που

παραθέτει ο Έλληνας Πρόξενος Ν. Αϊβαζίδης αναφέρεται: ^ Υποφαινόμενος φανερώ­

νω ότι τήν ένάτην ημέραν τού 1860. ό τιαιτπο Γεώργιος Μαραγκουδάκης από Χερετι-

ανά τής επαρχίας Κισσάμου έν Κρήτΐ), έλθών εκουσίως καί δΓ ίδιας ομολογίας του

ώμολόγησεν εαυτόν Καθολικόν/ Αποστολικόν Ρωμάνον) αναγνωρίζων ώς'Αρχηγόν

τήςΈκκλησίας τον Πάπποιτκαι n r ενδπξιν irjc; ΐιληθεκις του δίδεται το παρόν μαρτυ­

ρικόν.

Χπνκί τπν 9ην’Ιπνουαρίου 1860.

rifiu f) λεραφινος... " 5.

Οι χωρικοί επέστρεφαν στα χωριά τους, δηλώνοντας ότι ήταν πλέον Γ άλλοι υπή­

κοοι, αλλά τελούσαν όπως και πριν την ορθόδοξη λατρεία.

Ο Γενικός Διοικητής Χουσνή-πασάς116 και ο μητροπολίτης Διονύσιος117 απευθύν­

θηκαν στους Κρήτες, τονίζοντας ότι η προσχώρηση στην Καθολική Εκκλησία δεν πρό-

σφερε κανένα πολιτικό πλεονέκτημα. Οι καθολικοί όμως ιεραπόστολοι συνέχισαν να

καταγράφουν χωρικούς, τόσο στα Χανιά, όσο και στο Ρέθυμνο και το Ηράκλειο, ενισχυ-

όμενοι από την προστασία που πρόσφερε σε προσήλυτους χωρικούς ο Γάλλος

Πρόξενος118. Στα τέλη Δεκεμβρίου του 1859 είχαν καταγράψει 4.000 άτομα. Ανάμεσα σ’

αυτά ήταν ιερείς και μοναχοί110.

Το θέμα απασχόλησε στις αρχές του 1860 την Πατριαρχική Σύνοδο120, που έστει­

λε στην Κρήτη ως έξαρχο τον επίσκοπο Ξανθουπόλεως Καισάριο121. Παράλληλα οΈλλη-

νας Πρέσβης στο Λονδίνο Σπ. Τρικούπης ενημέρωσε το Αγγλικό Υπουργείο των

Εξωτερικών. Αυτό με τη σειρά του απέδωσε τις προσηλυτιστικές ενέργειες στην προ­

σπάθεια της Γαλλίας να αποσπάσει την Κρήτη από το Σουλτάνο. Αποτέλεσμα αυτών

των αντιδράσεων ήταν η ανάκληση του προξένου Du Tour, αλλά και του Χουσνή-πασά,

CT
 - 94 -

που αντικαταστάθηκε από τον Ισμαήλ. Π ρέπει ,πάντως να σημειωθεί ότι ο Γ άλλος Πρέ­

σβης στην Κωνστανπνούπολη, μολονότι αποδοκίμασε τον προσηλυτισμό ενώπιον του

Έλληνα Πρέσβη, δεν τόλμησε να εκδώσει διαταγή, φοβούμενος ανπδράσεις του

Βατικανού122.

Ο προσηλυπσμός, αν και υποχώρησε για λίγο μετά την άφιξη του νέου Γ ενικού

Διοικητή Ισμαήλ τον Ιανουάριο, συνεχίστηκε και ενισχύθηκε από την ανοχή της εξουσίας

απέναντι στους προσήλυτους, την άφιξη δύο καθολικών ιεραποστόλων από τη Σύρο και

τις φήμες ότι σύντομα θα έφτανε στο νησί ουνίτης επίσκοπος και θα στέλνονταν στους

προσηλυπζόμενους γαλλικά διαβατήρια123. Έτσι στα μέσα Φεβρουάριου του 1860 γινό­

ταν πλέον λόγος για 25.000 άτομα γραμμένα στους καθολικούς καταλόγους124.

Οι Κρήτες προύχοντες, που μέχρι τότε παρέμεναν αδρανείς, θεωρώντας την α­

ναταραχή σαν μέσο πίεσης κατά της εξουσίας125, προχώρησαν σε διαμαρτυρίες και πα­

ρότρυναν τους χωρικούς να εμποδίζουν τους συμπολίτες τους να πηγαίνουν σπς

καθολικές ιεραποστολές126. Οι δημογέροντες Χανίων κατηγόρησαν τον ιερέα Σεραφίνο

ότι εξαπατούσε το λαό και απευθύνθηκαν εγγράφως στο Πατριαρχείο της Κωνσταντι­

νούπολης. Η Πατριαρχική Σύνοδος, αφού ανακάλεσε τον Καισάριο, έστειλε στην Κρήτη

στα τέλη Μαρτίου τρεις ιεροδιδασκάλους, το Γρηγόριο Γώγο, το Διονύσιο Ροϊδη και το

Νικηφόρο Γλυκά, για να κηρύξουν σης επαρχίες Χανίων, Ρεθύμνου και Ηρακλείου127. Οι

πατριαρχικοί αυτοί απεσταλμένοι, με τη βοήθεια των προξενείων και των προκρίτων, με­

τέπεισαν τους προσήλυτους. Μ’ αυτό τον τρόπο έληξε άδοξα το Μάιο του 1860 η προ­

σπάθεια προσηλυτισμού των Κρητών128.

Από τις ιστορικές πηγές που ερευνήσαμε δεν γίνεται άμεση σύνδεση των παρα­

πάνω συμβάντων με τις μεταστροφές μουσουλμάνων στο χριστιανισμό. Η αναταραχή, ω­

στόσο, που προκάλεσαν οι στροφές προς την Καθολική Εκκλησία υποχρέωσε την

Οθωμανική Διοίκηση να δείξει για λίγο μεγαλύτερη ανοχή απέναντι στους αρνησίθρη­

σκους. Δείγμα αυτής της ανοχής ήταν οι προφορικές υποσχέσεις του Χουσνή-πασά
 - 96 -

ν) Οι εκχοιστιανισυοί κατά την περίοδο 1860-1878

Στη διάρκεια της διετίας που ακολούθησε τη στροφή προς την Καθολική Εκκλη­

σία, οι εκχριστιανισμοί που αναφέρονται,από τις πηγές είναι ελάχιστοι και αφορούν απο­

κλειστικά γυναίκες. Τα άτομα αυτά απασχολούσαν τις αρχές ύστερα από πιέσεις των

μουσουλμάνων. Αφήνονταν όμως γρήγορα ελεύθερα. Σε μία μάλιστα απ’ αυτές τις περι­

πτώσεις, το Μάιο του 1860, την εντολή αποφυλάκισης έδωσε ο ίδιος ο Γενικός Διοικη­

τής Ισμαήλ-πασάς, αφού ταξίδεψε για το σκοπό αυτό από τα Χανιά στο Ηράκλειο130.

Ομαδικοί εκχριστιανισμοί αναφέρονται πάλι στα 1862 και αφορούν κατοίκους

των χωριών Επισκοπής, Ζγουροκεφαλίου, Γαλύφας και Βώνης Πεδιάδας και του χωριού

Βαχός της επαρχίας Ρίζου131, που ομολόγησαν τη χριστιανική τους πίστη χωρίς να αντι­

μετωπίσουν προβλήματα. Γίνεται, επίσης, λόγος για βάπτιση πολλών Οθωμανίδων την

άνοιξη του ίδιου έτους132. Η αφορμή των αποκαλύψεων και των εκχριστιανισμών του

1862 δεν μας είναι γνωστή. Είναι πιθανό όμως ότι τα άτομα που ομολόγησαν τη χριστι­

ανική πίστη παροτρύνθηκαν από κληρικούς, όπως άλλωστε και οι αποκαλυφθέντες το ε­

πόμενο έτος, δηλαδή το 1863. Για τις αποκαλύψεις αυτές ο Π. Βλαστός σημειώνει:

"Κατά τό 1863 πλέον των 25 οικογενειών έκ τών κρύφιων τούτων χριστιανών, είς το

φαινόμενον δε μωαμεθανών, συνοδευόμενοι (sic) υπό υνος καλογήρου Κρητός. μο-

νάζοντος εως τότε είς'Άγιον^Ορος, Διονυσίου καλούμενου, οόδηγήθησαν έκ Πεδιάδος

κατά την Δευτέραν ημέραν ifjc Διπκαινησίμου εκ; ιον εν'Ηρακλείω Διοικητήν ψάλλο

ντες τό "Χριστός ανέστη" καί ςητουντες w πναγνωρισθώσι τού λοιπού ως

ί »Η3
χριστιανοί q Διοικητής Ηρακλείου τους φυλάκισε, αλλά τους άφησε μετά από λίγες

μέρες ελεύθερους, ύστερα από παρέμβαση των προξένων. Ο Διονύσιος υποχρεώθηκε

να φύγει ξανά για το Αγιο Ορος. Ο ίδιος μοναχός επανήλθε στην Κρήτη ύστερα από με­

ρικούς μήνες και οδήγησε στο Ηράκλειο τους κατοίκους των Παπαδιανών και του Επά­

νω Χωριού Χανίων. Οι πρώην αυτοί κρυπτοχριστιανοί ομολόγησαν ενώπιον του Διοικητή

 - 97 -

τη χριστιανική τους πίστη, αλλά αφέθηκαν ελεύθεροι. Ο μοναχός όμως Διονύσιος εξορί­

στηκε κατηγορούμενος για προσηλυτισμό134.

Οι παραπάνω ενέργειες της Διοίκησης δείχνουν ότι δεν είχε ακόμη συγκεκριμένη

πολιτική απένανπ στους αρνησίθρησκους. Εξαίρεση βέβαια αποτελούσε η στάση των

πασάδων απέναντι στους ανήλικους αρνησίθρησκους. Τους τελευταίους με διαταγή των

πασάδων αναλάμβαναν από το 1857 οι θρησκευτικοί αρχηγοί135.

Στη συνέχεια, στα 1864, οι πιέσεις των μουσουλμάνων και των συμβουλίων των

πόλεων υποχρέωσαν τον Ισμαήλ-πασά να επιβάλει την ποινή της εξορίας στους αρνησί­

θρησκους και να αναθέσει το έργο αυτό στα συμβούλια των πόλεων. Έτσι οι αρνησίθρη­

σκοι αναγκάζονταν άλλοτε να εγκαταλείπουν το νησί και άλλοτε να εγκαθίστανται σε

περιοχές, όπως αυτές της Σμύρνης και της Βεγγάζης136. Και πάλι όμως, παρά τους ισχυ­

ρισμούς του Γενικού Διοικητή Ααλή-πασά ότι η θρησκευτική ελευθερία ήταν σεβαστή

στην Κρήτη137, η εξορία ήταν πρόβλημα κυρίως για όσους ασπάζονταν το χριστιανισμό.

Σ’ αυτή την ανισότητα προστέθηκε, όπως θα δούμε, και η απώλεια του δικαιώματος

κληρονομιάς των εκχριστιανιζόμενων138. Την ίδια εποχή, την άνοιξη δηλαδή του 1866, οι

χριστιανοί της Κρήτης σε αναφορά τους προς το Σουλτάνο ζητούσαν, ανάμεσα στ’ άλ­

λα, αναδιοργάνωση των δικαστηρίων, σεβασμό της προσωπικής ελευθερίας και εξα­

σφάλιση πραγματικής ανεξιθρησκείας. Στην αναφορά τους οι χριστιανοί κατήγγειλαν

on ‘Ή κεκηρυγμένη, διο τοΓΓΥψηλου-Χάττη-Χουιιαγιοΰν, ανεξιθρησκεία μόνον όνο­

ματι υπάρχει εν τή νησω Κρήτη* καθότι ό μεν Χριστιανός γενομενος Οθωμανός επι­

τρέπεται αύτώ (sic) να διαμένη ενταύθα καί νό κληρονομιά τους συγγενείς του’ ο δε

Όθωμανος γενόμενος Χριστιανός οιιοπειπιπαι γ!κ rip; νήσου και αποκλείεται παντός

κληρονομικού δικαιώματος 139.

Μετά την επανάσταση του 1866, η Διοίκηση του νησιού εξασφάλιζε την ελεύθε­

ρη θρησκευτική έκφραση των χριστιανών. Για τους αρνησίθρησκους όμως διατήρησε

την ίδια πολιτική, που διαμορφώθηκε με την επιβολή της εξορίας. Ο Οργανικός Νόμος

ο- ίο·*/ '
 - 98 - >

εξάλλου του 1868, με βάση τον οποίο διοικήθηκε το νησί για μια δεκαετία, μολονότι πα­

ραχωρούσε σημαντικά προνόμια στους χριστιανούς, δεν έκανε λόγο για αλλαγή θρη­

σκείας.

Οι χριστιανοί, βέβαια, της Γ ενικής Συνέλευσης έθεσαν ξανά στη Διοίκηση του νη­

σιού στα 1876 τα θέματα των αρνησίθρησκων και ζήτησαν να μην έχουν το δικαίωμα οι

γονείς και οι κηδεμόνες, όσων νεοφώτιστων είχαν συμπληρώσει το εικοστό πρώτο έτος

της ηλικίας, να απευθύνονται στα συμβούλια και στους πασάδες. Το αίτημά τους όμως

δεν έγινε δεκτό140.

 - 99 -

δ) Οι εκγρισηανισμοί μετά την Σύμβαση της Χαλέπας (1878-1899)

Τα πλεονεκτήματα που παραχωρήθηκαν στους χριστιανούς της Κρήτης από το

"Χ άρ τ η τ η ς Χ α λ έπ α ς " του 1878 είχαν σημαντικές επιπτώσεις στις σχέσεις των δύο κοι­

νοτήτων του νησιού. Η διεύρυνση μάλιστα της συμμετοχής των χριστιανών στη Γ ενική

Συνέλευση, στην οποία διέθεταν πλέον τα 49 από τα 80 μέλη και η ανάθεση της διοίκη­

σης στο χρισπανό Φωτιάδη-πασά, στάθηκαν η αφετηρία της εξάλειψης αδικιών σε βά­

ρος του χριστιανικού πληθυσμού.

Στα 1880 ο Φωτιάδης επέτρεψε την ελεύθερη αλλαγή θρησκείας σε όσους είχαν

συμπληρώσει το εικοστό πρώτο έτος της ηλικίας και έτσι δέχτηκε το αίτημα, που πρό­

βολον στα 1876 οι χριστιανοί. Τον επόμενο χρόνο, δηλαδή στα 1881, η χριστιανική

πλαοψηφία της Γενικής Συνέλευσης κατάργησε την ποινή της εξορίας των

νεοφώτιστων141. Συγχρόνως η Γ ενική Συνέλευση αποφάσισε και την άρση απαγόρευσης

κληρονομιάς για τους αρνησίθρησκους. Η δεύτερη όμως αυτή απόφαση προκάλεσε τις

έντονες ανπδράσεις των μουσουλμάνων142. Τα παραπάνω μέτρα, όπως και η ευρύτερη

συμμετοχή των χριστιανών στα διάφορα όργανα διοίκησης, στέρησαν από το μουσουλ­

μανικό στοιχείο ουσιαστικά πλεονεκτήματα. Πολλοί από τους μουσουλμάνους της Κρή­

της είχαν πια συνειδητοποιήσει ότι το τέλος της κυριαρχίας τους ήταν ζήτημα χρόνου

και δέχονταν να τεθεί η Κρήτη υπό την προστασία ξένης δύναμης, για να νιώθουν ασφα­

λείς απέναντι στους χριστιανούς συμπατριώτες τους143.

Συνέπεια της νέας κατάστασης ήταν οι ατομικοί εκχριστιανισμοί, που πραγματο­

ποιήθηκαν στο διάστημα 1881-1884 σε διάφορα χωριά κυρίως του Ρεθύμνου, αλλά και

της υπόλοιπης Κρήτης. Απ’ αυτούς τους εκχριστιανισμούς ο Π. Βλαστός κατέγραψε

στις σημειώσεις του 57144.

Την τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα η αντιπαράθεση των δύο κοινοτήτων

εκδηλώθηκε ακόμη πιο έντονα. Στις εκθέσεις των προξένων αναφέρονται συχνά πράξεις

ό u: 6
 - 100 -

βίας και δολοφονίες, που διαπράττονταν από χριστιανούς και μουσουλμάνους. Κατα­

γράφονται επίσης βεβηλώσεις χρισπανικών χώρων λατρείας από Τούρκους στρατι­

ώτες, αλλά και παράπονα μουσουλμάνων για παρεμπόδιση της λατρείας τους και για

καταστροφή των περιουσιών τους από χριστιανούς.

Τέλος,στα 1899, μετά την παραχώρηση αυτονομίας στο νησί και ύστερα από τρι-

ετή παραμονή σπς πόλεις, στις οποίες είχαν ζητήσει καταφύγιο, 40.000 περίπου μου­

σουλμάνοι της Κρήτης προτίμησαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους145 και να ζήσουν

στη Μ. Ασία146, τη Συρία και τη Βεγγάζη, παρά να δεχτούν χρισπανό ηγεμόνα. Η ένταση

στις σχέσεις των δύο κοινοτήτων είχε φθάσει στο αποκορύφωμά της. Οι χριστιανοί, δεί­

χνοντας την αποστροφή τους, ορκίζονταν λέγοντας 'Τ'><ίρκυ<; ’ποθήν»·*" ενώ οι μου­

σουλμάνοι θεωρούσαν προσβλητική την προσχώρηση στη χριστιανική θρησκεία147.

Η μουσουλμανική μειονότητα των 33.496 ατόμων της απογραφής του 1900148, υ­

φιστάμενη με τη σειρά της τις αδικίες και πς βιαιοπραγίες των χρισπανών149που κυβερ­

νούσαν το νησί, ελαττώθηκε ακόμη περισσότερο από πς μεταναστεύσεις της περιόδου

των Βαλκανικών Πολέμων150. Την ορισπκή όμως λύση για την τύχη των μουσουλμάνων

της Κρήτης έδωσε η Συνθήκη της Λωζάννης το 1923. Με βάση αυτή οι τελευταίοι

19.181 μουσουλμάνοι του νησιού, που καταγράφηκαν στην απογραφή του 1920, υπο­

χρεώθηκαν να εγκατασταθούν στη Μ. Ασία151, παραχωρώντας τη θέση τους σε 33.900

Έλληνες πρόσφυγες.

C- -U ί, 'ίχ (
 - 101 -

4. Ο τρόπος του εκχρισηανισμου

α) Η κοινωνική κατάσταση των εκγοιστιανιζόυενων

Οι μαρτυρίες που διαθέτουμε για την κοινωνική κατάσταση των εκχρισπανιζόμε-

νων, μέχρι την επίσημη από μέρους τους άρνηση του Ισλάμ, είναι περιορισμένες. Οι

μαρτυρίες αυτές αφορούν κατά βάση άτομα και οικογένειες, που ζούσαν εξίσου στα χω­

ριά και σπς πόλεις του νησιού και ανήκαν σε όλες τις κοινωνικές τάξεις. Ο χρόνος προ­

σχώρησής τους στο Ισλάμ συνήθως δεν αναφέρεται. Μπορούμε, ωστόσο, να

υποθέσουμε όπ πολλοί απ’ αυτούς ανήκαν στους εξισλαμισμένους της μεταορλωφικής

περιόδου. 'Ηταν δηλαδή άτομα που γνώριζαν τη χριστιανική τους καταγωγή.

Οι εκχριστιανιζόμενοι χωρικοί απασχολούσαν πς αρχές κυρίως όταν ανήκαν σε

σημανπκές οικογένειες ή όταν ήταν ισχυρό στα χωριά τους το μουσουλμανικό στοιχείο.

Στις πηγές καταγράφονται συνήθως τα ονόματά τους και οι δυσκολίες που αντιμετώπι­

ζαν σαν νεοφώτιστοι. Το επάγγελμά τους όμως σπάνια γίνεται γνωστό.

Οι περισσότεροι από τους γνωστούς νεοφώτιστους είναι γυναίκες, παιδιά χριστι­

ανών γυναικών παντρεμένων με μουσουλμάνους. Πολλές απ’ αυτές παντρεύονταν μρτά

τον εκχρισπανισμό τους με χριστιανούς, άλλοτε χωρίς δυσκολία και άλλοτε μετά από πε­

ριπέτειες ή μετά την απαγωγή τους από χριστιανούς. Σπς τελευταίες περιπτώσεις τη συ­

γκατάθεση για την απαγωγή έδινε η ίδια η μητέρα για να αποφευχθεί ο γάμος με

μουσουλμάνο152. Είναι γνωστό άλλωστε όπ η δημόσια εκδήλωση της χριστιανικής πί­

στης των μητέρων γινόταν πολλές φορές με την ευκαιρία του γάμου των θυγατέρων

τους με χριστιανό153.

Οι εκχριστιανισμένοι άνδρες, που αναφέρονται, είναι αισθητά λιγότεροι από πς

γυναίκες. Συνήθως πρόκειται για άτομα που απασχόλησαν πς αρχές, επειδή,όταν αρνή-

θηκαν το Ισλάμ, κατείχαν σημανπκές θέσεις154 ή επειδή ήρθαν σε σύγκρουση με τους

 - 102 -

μουσουλμάνους διεκδικώντας την πατρική περιουσία. Ορισμένοι, πάλι, ήταν πρώην μου­

σουλμάνοι, που άλλαξαν θρησκεία για να παντρευτούν χρισπανές155, ενώ άλλοι ήταν

πρώην εξισλαμισμένοι, στρσαώτες του αιγυπτιακού στρατού. Τα τελευταία αυτά άτομα

ανήκαν κατά πάσα πιθανότητα στα ορφανά, που είχαν μεταφερθεί στη διάρκεια της Ελ­

ληνικής Επανάστασης στην Αίγυπτο156 και είχαν στη συνέχεια στελεχώσει τη στρατιωτική

σχολή της Αλεξάνδρειας. Ένας απ’ αυτούς τους εξισλαμισμένους έγραφε προς το Υπου­

ργείο των Εξωτερικών στα 1871: εδσεβάσιως υποφαινόμενος Τίτος Μαραβελάκης.

συλληφθείς παρά των όθωμανών εις νεαρόν ήλικίπν μέ (sic) ετουρκισαν και οταν ή-

λικιώθην με κατέταξαν εις τον Αυτοκρατορικόν Στρατόν, εις ον υπηρετών μετέβην

εις την πατρίδα μου Κρήτην προ τής επαναστύσεως [ ίου 1866]διαμένων έκεΓέννώ-

Ρίσα τους συγγενείς μου και επομένοις έπανηλθον εις την χριστιανικήν θρησκείαν

ήν και βρέφος είχον"157.

Πολλά από τα άτομα που αρνούνταν επίσημα το Ισλάμ από την Αιγυπτιοκρατία

ως και την επανάσταση του 1866 δήλωναν ότι ανήκαν στους κρυπτοχρισπανούς. Επέμε­

ναν, δηλαδή, ότι πριν από τη δημόσια ομολογία της χριστιανικής πίστης είχαν ανατρα­

φεί σύμφωνα με τη διδασκαλία του χριστιανισμού, αλλά δεν είχαν εκδηλώσει την

αληθινή τους πίστη, επειδή φοβούνταν τους μουσουλμάνους. Το γεγονός όμως ότι τα

άτομα αυτά επικαλούνταν την αποκρυφία δεν σημαίνει ότι ανήκαν οπωσδήποτε στους

κρυπτοχρισπανούς. Ορισμένα απ’ αυτά δεν είχαν προηγούμενη απόκρυφη χριστιανική

ζωή. Επικαλούνταν όμως την κρυπτοχρισπανική ιδιότητα, είτε για να διεκδικήσουν την

πατρική περιουσία, είτε πάλι για να αποφύγουν την κατηγορία όπ είχαν αρνηθεί το Ισ­

λάμ. Για τους λόγους αυτούς, όπως άλλωστε και λόγω της ανπφαπκότητας των αριθμών

των σχεπκών με τους κρυπτοχρισπανούς150, δεν είναι δυνατός ο υπολογισμός της έκτα­

σης του κρυπτοχρισπανικού φαινομένου.

cr i’
 - 103 -

β) Στοιχεία από τη Ζωή roue

Για τη ζωή των νέων χριστιανών, μετά την άρνηση του Ισλάμ, δεν γνωρίζουμε τις

περισσότερες φορές τίποτ’ άλλο, παρά μόνο όπ τα άτομα αυτά ομολόγησαν τη χρισπ-

ανική πίστη και βαππ'στηκαν. Οι πληροφορίες αυτές δίνονται συνήθως με την ευκαιρία

διώξεων, που υφίσταντο οι νέοι χρισπανοί. Με αφορμή αυτά τα γεγονότα οι εκχρισπανι-

ζόμενοι έλεγαν ότι ασπάζονταν τη χριστιανική πίστη ή ότι επέστρεφαν σ’ αυτή. Σε καμιά

ωστόσο από πς γνωστές μας περιπτώσεις δεν αναφέρεται να δήλωναν ■'Ελληνες* και αυ­

τό διότι, αν έκαναν τέτοια δήλωση, θα θεωρούνταν υπήκοοι του ελληνικού κράτους και

θα υποχρεώνονταν να πουλήσουν πς ιδιοκτησίες τους στο νησί.

Όταν οι μουσουλμάνοι ζητούσαν από πς αρχές να τους παραδοθούν οι νεοφώπ-

στοι, οι τελευταίοι αρνούνταν τους μουσουλμάνους συγγενείς τους, επειδή φοβούνταν

τηνπμωρία και πς πιέσεις για επανεξισλαμισμό. Μια μάλιστα ανήλικη, που είχε καταφύ­

γει στα 1857 στο Αγγλικό Προξενείο, είπε στον πρόξενο όπ θα προπμούσε να πεθάνει,

παρά να δεχτεί να επιστρέφει στην οικογένειά της159.

Επειδή επιθυμούσαν να αποφύγουν διώξεις των μουσουλμάνων, οι νεοφώπστοι

εγκστέλειπαν συχνά τα χωριά τους και βαπτίζονταν σε άλλα χωριά με αμιγή χριστιανικό

πληθυσμό. Πολλές φορές, επίσης, κατέφευγαν σπς μονές του νησιού160 για να βαπτι-

σθούν. Για μια τέτοια βάπτιση, που έγινε στη μονή Πρέβελης Ρεθύμνου, χορηγήθηκε πι-

στοποιηπκό, το μοναδικό που γνωρίζουμε, στο οποίο βεβαιωνόταν: Διά τοΰ παρόντος

πιστοποιητικού γράμματος δηλοποιουμεν οί υποφαινόμενος ότι ή έπιφέρουσα το

παρόν, προτερον μεν Τζεμιλέ θυγάτηρ τοΰ'Άλη ύγα Χάσω έκ τοΰ χωρίου Άληθινι^ς

της επαρχίας Πυργιωτίσης τής Κρήτης, νΰν δε κυρία Μαρία συζυγος τοΰ Κωνσταντί­

νου Μαριδάκη εκ τοΰ χωρίου Βυζόρι της επαρχίας Άμαρίου Κρήτης, έκ πατρός μεν

όθωμανού, μητρός δε χριστιανης καταγόμενη, όποδράσασα έκ του Πατρικού Οθω

μανικού θρησκεύματος, και ασπασθεΤοα τό Μιιιρώον'Ορθοδοξον. προσήλθεν προς

ζ ·-
 - 105 -

Τα παιδιά μουσουλμάνου και χρισηανής, που δήλωναν στις αρχές ότι ήταν κρυ­

πτοχριστιανοί, συνήθως επέμεναν ότι είχαν δεχτεί το βάπτισμα από τη γέννησή τους. Σ ’

αυτές τις περιπτώσεις η Ορθόδοξη Εκκλησία επέβαλλε τη χρίση του χριστιανού με

μύρο105. Άλλοτε, πάλι, οι αποκαλυπτόμενοι έλεγαν ότι ήταν χριστιανοί, χωρίς όμως να έ­

χουν βαπτιστεί166.

Στη διάρκεια της επανάστασης του 1821, γυναίκες που ήταν μέχρι τότε φανερά

μουσουλμάνες, ζητούσαν, σύμφωνα με τον F. Pouqueville, να ανανεώσουν το βάπτισμά

τους167. Αν η πληροφορία του Γ άλλου περιηγητή είναι έγκυρη, οι γυναίκες αυτές δεν

πρέπει να είχαν δεχτεί στην περίοδο της αποκρυφίας τους το βάπτισμα, που είναι μη ε­

παναλαμβανόμενο μυστήριο, αλλά τον αεροβαπτισμό.

Ανάμεσα στα ονόματα που προτιμούσαν οι νέοι χριστιανοί, ήταν τα ονόματα Μα­

νόλης και Μαρία. Τα ονόματα αυτά, συνηθισμένα ήδη στην Κρήτη μετά την ανακατάλη­

ψη του νησιού από το Νικηφόρο Φωκά (961 μ.Χ.), επιλέγονταν συχνότερα το 19ο

αιώνα168 σε ένδειξη ζήλου και αφοσίωσης στο Χριστό και την Παναγία.

Οι χριστιανοί, για να τονίσουν το γεγονός ότι οι εκχριστιανισμένοι ήταν νεοφώτι­

στοι τους αποκαλούσαν συχνά, ανάλογα με το όνομά τους,' Νεουυνόληδες'\ "Νεογιωρ-

γηδες" και "Νεοκωστήδες Γ’\ VW .mt πόλι( ειικιημΜ ίνηντας ττι μουσουλμανική τοικ;

προελευση, του ς αποκαλούσαν "1 ο υ ρ κ ο ικ ιν ο λ η ό Μ ;" Ί ουρκομαριες"170. Οι εκχρισπ-

ανισμοί και οι αποκαλύψεις γίνονταν συνήθως ήσυχα και δεν δημιουργούσαν

προβλήματα171. Μερικές φορές όμως οι νέοι χριστιανοί προκαλούσαν τους μουσουλμά­

νους, σχίζοντας δημόσια το τουρμπάνι172ή λέγοντας ότι δεν είχαν αρνηθεί το Ισλάμ, γι­

ατί δεν ανήκαν ποτέ σ’ αυτό173.

Μετά το Hatt-i Hiimayun οι εκχριστιανισμοί πραγματοποιούνταν συχνά με την ευ­

καιρία μεγάλων χριστιανικών γιορτών174. Οι νεοφώτιστοι γίνονταν τότε δεκτοί από τους

χρισηανούς με δημόσιες εκδηλώσεις χαράς.

y - c/c
 - 106 -

γ) Η στάση της Εκκλησίας

Το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, που συνήθιζε μετά την επανάσταση του

1821 να παρεμβαίνει στην Πύλη υπέρ των κρυπτοχριστιανών και των βίαια

εξισλαμιζόμενων175, δεν αναμίχτηκε επίσημα σπς αρνησιθρησκείες της Κρήτης. Οι Κρή­

τες άλλωστε δεν φαίνεται να απευθύνθηκαν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο176 για τους

νεοφώτιστους.

Σπάνιες είναι και οι γνωστές παρεμβάσεις επισκόπων του νησιού σε εκχρισπανι-

σμούς. Πρόκειται για παραστάσεις στους προξένους και στα συμβούλια, για άτομα που

καταδιώκονταν από τους μουσουλμάνους και είχαν προστατευθεί από την Εκκλησία177

και τις χρισπανικές δημογεροντίες. Οι επίσκοποι, όμως, τουλάχιστον από το τέλος της

Αιγυπποκρσπ'ας, αναλάμβαναν την κατήχηση γυναικών, που ήθελαν να γίνουν

μουσουλμάνες178. Στα 1857 το δικαίωμά τους αυτό επεκτάθηκε σ’ όλες πς περιπτώσεις

άρνησης του χριστιανισμού179. Το ίδιο δικαίωμα είχαν και οι καδήδες πάνω σ’ όσους ή­

θελαν να γίνουν χρισπανοί180. Η νέα αυτή αρμοδιότητα φαίνεται όπ δόθηκε μετά από δέ­

σμευση των επισκόπων να μην επεκτείνουν τις παρεμβάσεις τους σε άλλα θέματα

αρνησιθρησκείας. Γεγονός πάντως είναι όπ λίγο μετά το Hatt-i Humayun, εκδηλώθηκαν

ανπδράσεις της Διοίκησης για ανάμιξη επισκόπων σε ατομικούς εκχριστιανισμούς181.

Στα 1880 οι θρησκευτικοί αρχηγοί του νησιού, επίσκοποι και καδήδες, απόκτη-

σαν το δικαίωμα παρέμβασης και σε θέματα προσηλυπσμού182. Στηριγμένοι προφανώς

στη νέα αυτή κατάσταση, ο μητροπολίτης και οι επίσκοποι αντέδρασαν έντονα στα 1881

και 1883 κατά του προσηλυπσμού ανήλικων χριστιανών, που εργάζονταν στις πόλεις σε

μουσουλμάνους. Οι επίσκοποι ζήτησαν να τους παραδοθούν ανήλικες και διατύπωσαν

την απαίτηση να μην προσλαμβάνονται στο εξής τα άτομα αυτά σε μουσουλμανικά σπί-

πα. Ο επίσκοπος μάλιστα Χανίων γνωστοποίησε στο χριστιανικό πληθυσμό της πόλης

c /Υ1 ί ιΫ
 - 107 -

του ότι θα τιμωρούσε με βαριές εκκλησιαστικές ποινές τις γυναίκες και πς νεαρές υπη­

ρέτριες, αν συνέχιζαν να εργάζονται σε σπίτια μουσουλμάνων183.

Σε αντίθεση με τον ανώτερο κλήρο, ουσιασπκή ανάμιξη στους εκχρισπανισμούς

είχαν οι ντόπιοι μοναχοί και οι ιεραπόστολοι. Οι τελευταίοι προέρχονταν από την Κεντρι­

κή Ελλάδα και τις μονές του Αγίου Ορους. Μαζί με τους Κρήτες ιερείς και μοναχούς,

που είχαν σπουδάσει στο ελληνικό πανεπιστήμιο, πήγαιναν στο νησί κυρίως μετά το

Hatt-i Humayun184 και συνέβαλλαν με τα κηρύγματά τους στη διάδοση της Μεγάλης

Ιδέας185. Μετά το 1856, μόνον ο ηγούμενος της μονής Πρέβελης Ρεθύμνου βάππσε 18

μουσουλμάνες186. Είναι.επίσης ,γνωστό όπ Κρήτες που αποκαλύφθηκαν στα μέρη του Η­

ρακλείου την άνοιξη του 1856 είχαν προτραπεί στο εγχείρημά τους από μοναχό187. Το ί­

διο είχαν δεχθεί προτροπές και τελικά το βάππσμα δύο μουσουλμάνες, που έγιναν

χριστιανές τον επόμενο χρόνο στα μέρη των Χανίων,από το μοναχό Παρθένιο Μαυρομά­

τη. Ο μοναχός αυτός κατηγορήθηκε για προσηλυτισμό και τελικά εξορίστηκε στην

Κωνστανπνούπολη188. Στα 1869 εξορίστηκε, επίσης, στη Σητεία ο ηγούμενος της μονής

Ασωμάτων Ρεθύμνου Μεθόδιος Λαγουμβάρδος, γιατί βάππσε μουσουλμάνο189.

Οι εκχρισπανιζόμενοι και οι αποκαλυπτόμενοι φαίνεται όπ δέχονταν συχνά την ε­

πίδραση μοναχών της περιοχής τους. Αυτό τουλάχιστο αφήνουν να εννοήσουμε οι απο­

καλύψεις των χωριών, τα οποία σχεδόν πάντα γειτνίαζαν με σημαντικές μονές190.

c- ΐ ι ν - ΐ ;j
 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β ’: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΥ

1. Οι αντιδράσεις των μουσουλμάνων της Κρήτης

α) Η οργάνωση της μουσουλμανικής κοινότητας

Το τέλος της Αιγυπτιοκρατίας βρήκε τους χριστιανούς της Κρήτης να υπερέχουν

σε σύγκριση με τους μουσουλμάνους συμπατριώτες τους όχι μόνο θρησκευτικά και οι­

κονομικά, αλλά και από άποψη οργάνωσης.

Η κατάσταση της εκπαίδευσης των χριστιανών βελτιώθηκε με την ίδρυση σχολεί­

ων σπς πόλεις1 και στα κεφαλοχώρια του νησιού μέχρι το 18562. Τις ανάγκες των σχο­

λείων σε διδακτικό προσωπικό κάλυπταν από το τέλος της Αιγυπτιοκρατίας Κρήτες, που

είχαν σπουδάσει στο πανεπιστήμιο της Αθήνας. Πολλοί απ’ αυτούς γίνονταν παράλληλα

κήρυκες της Μεγάλης Ιδέας. Η τουρκική εξουσία για να περιορίσει τη δράση τους, πρό­

βαλλε προσκόμματα στην εγκατάστασή τους στο νησί λίγο πριν και κυρίως μετά τη δη­

μοσίευση του Hatt-i Hiimayun3, ενώ από το 18694 μέχρι το 1880 απαγόρευε τη διαμονή

τους στην Κρήτη ή τους απειλούσε με δήμευση της περιουσίας, στην περίπτωση που ε­

πέμεναν να διατηρούν την ελληνική υπηκοότητα.

Ανάλογη οργάνωση μ’ αυτή της εκπαίδευσης παρουσίασε μετά το τέλος της ε­

πανάστασης του 1821 και η λατρευτική ζωή του χρισπανικού στοιχείου. Οι ναοί ανακαι­

νίστηκαν. Οι χρισπανοί μετείχαν στην εκλογή των επισκόπων5. Οι μονές τέλος,

επαναστατικά ορμητήρια το 1821, μολονότι δεν συγκέντρωσαν ποτέ μετά την επανά­

σταση τον αριθμό των μοναχών της περιόδου μέχρι το 1821, ήταν σύμβολα του αγώνα

και μοναστικά κέντρα με επιρροή στο χριστιανικό πληθυσμό. Έτσι μπορούμε να υποστη­

ρίξουμε ότι από την εποχή της Αιγυπτιοκρατίας άρχισε στο νησί η εκκλησιαστική ανα­

γέννηση.
 - 109 -

Αντίθετα, η μουσουλμανική κοινότητα, εξασθενημένη αριθμητικά, μετά από δέκα

χρόνια επανασταπκών γεγονότων, εμφανιζόταν με προβλήματα στη θρησκευπκή εκπαί­

δευση και ανοργάνωτη. Μολονότι ο Μωχάμετ Αλή της Αίγυπτου ενδιαφέρθηκε για την ί­

δρυση μουσουλμανικού σχολείου στα Χανιά6, η εκπαίδευση των μουσουλμάνων δεν

φαίνεται να καλυτέρευσε αισθητά. Οι τεκέδες, που ήταν θρησκευτικά μουσουλμανικά

κέντρα και χώροι παροχής βασικής θρησκευπκής παιδείας, βρίσκονταν σχεδόν όλοι κο­

ντά σπς πόλεις και επομένως δεν επηρέαζαν σημαντικά την εκπαίδευση του μουσουλ­

μανικού πληθυσμού των επαρχιών. Έτσι οι Τουρκοκρήτες μέχρι και το 1866 έστελναν τα

παιδιά τους κατά βάση στα ελληνικά σχολεία. Προβλήματα επίσης στη μουσουλμανική

εκπαίδευση προκαλούσαν: η χρήση της ελληνικής γλώσσας από τη συντριπτική πλει-

οψηφία των μουσουλμάνων και το γεγονός ότι οι ουλεμάδες του νησιού προέρχονταν

από άλλες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας7.

Οι Κρήτες μουσουλμάνοι, που δεν διακρίνονταν ούτε τους προηγούμενους αι­

ώνες για τη συμμετοχή τους στις θρησκευτικές τελετές, από την Αιγυπποκραπ'α ως τη

δημοσίευση του Hatt-i Humayun έδειχναν ακόμη μεγαλύτερη θρησκευπκή αδιαφορία:

"Πριν από το 1856, [γ ρ ά φ ε ι οτη' το Γ < ιλ λ π '.π r l f Χαν ί ων ο E y n a n d ], οι μουσουλ­

μάνοι της Κρήτης είχαν ξεπεραστεί απ' όλους ιο ύ ς άλλους πιστούς σε ζήλο και ουιι-

μετοχή στη λατρεία'”1. Η αδιαφορία αυτή ενισχύθηκε από την ελαστικότητα, με την

οποία η Αιγυπτιακή Διοίκηση και ο Μουσταφά-πασάς αντιμετώπιζαν την τήρηση των αρ­

χών του Ισλάμ, είχε φτάσει σε τέτοιο σημείο, ώστε οι μουσουλμάνοι να βλέπουν με απά­

θεια τη μετατροπή τζαμιών σε καταστήματα9.

Τον κώδωνα του κινδύνου για τους μουσουλμάνους έκρουσε η δημοσίευση του

Hatt-i HCimayun και οι ομαδικοί εκχριστιανισμοί και αποκαλύψεις κρυπτοχριστιανών που

προκάλεσε. Οι μουσουλμάνοι ανπλήφθηκαν όπ η κοινότητά τους κινδύνευε να συρρι-

κνωθεί ακόμη περισσότερο10 και να χάσει τα πλεονεκτήματα της. Γι’ αυτό από το Μάρ-

πο κιόλας του 1856, οπότε τέθηκε σε ισχύ το αυτοκρατορικό διάταγμα, οι συντηρητικοί

«Γ ■ ί ’ If ' «' ’<· C

 - 110 -

μουσουλμάνοι εκδήλωσαν τη δυσαρέσκεια τους για την εξαγγελία των μεταρρυθμίσεων

και πίεσαν το Βελή-πασά να μην προχωρήσει στην εφαρμογή τους11. Ανπτάχτηκαν στη

δημιουργία μικτών δικαστηρίων και απαίτησαν να μην ενεργοποιηθεί η περί θρησκεύμα-

jv
τος διάταξη , φέρνοντας έτσι σε δύσκολη θέση το Γ ενικό Διοικητή.

Σπς αρχές της δεκαεπ'ας του 1860 οι πληροφορίες για θρησκευπκό φανατισμό

των μουσουλμάνων είναι συχνότερες13. Οι επιθέσεις σε βάρος χρισπανών στις πόλεις

και οι παρεμποδίσεις χριστιανικών θρησκευπκών τελετών ήταν πια συνηθισμένο φαινό­

μενο. Σπς επαρχίες, ωστόσο, η αντιπαράθεση δεν είχε την ίδια έκταση. Οι αντιθέσεις ε­

κεί ξεπερνιόνταν ευκολότερα, λόγω της επικοινωνίας του πληθυσμού και των σχέσεων

συγγένειας, που συχνά υπήρχαν μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων.

Το χάσμα μεταξύ των δύο κοινοτήτων έγινε μεγαλύτερο στην επανάσταση του

1866, που στοίχισε τη ζωή σε 10.000 κατοίκους του νησιού14. Η σύγκρουση τότε χρισπ-

ανών και μουσουλμάνων πήρε θρησκευπκό χαρακτήρα15, αφού η θρησκεία συνιστούσε

το βασικό στοιχείο διάκρισης των δύο κοινοτήτων. Από τότε οι μουσουλμάνοι βιαιοπρα-

γούσαν συχνά σε βάρος των χριστιανών και εμπόδιζαν θρησκευτικές τελετές.

Ο θρησκευπκός φαναπσμός των μουσουλμάνων εκδηλώθηκε ακόμη εντονότερα

μετά το 1870 και μάλιστα στο Ρέθυμνο, όπου το μουσουλμανικό στοιχείο ήταν φτωχότε­

ρο απ’ αυτό των δύο άλλων μεγάλων πόλεων, κάτω από την επίδραση των πανισλαμικών

ιδεών του Σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ Β ’ (1876-1909)16 και του ιεραποστολικού έργου των

δερβίσηδων. Η δράση των τελευταίων αναφέρεται για πρώτη φορά στα 1858. Το έτος

αυτό σοφτάδες, μουσουλμάνοι δηλαδή μοναχοί με συντηρηπκές ιδέες, κατευθύνονταν

στο Ρέθυμνο. Εκεί, αφού συγκέντρωναν τους μουσουλμάνους τους προέτρεπαν να δι­

αδίδουν την πίστη τους και να μην αποδέχονται το Hatt-i Hiimayun, βεβαιώνοντάς τους

συγχρόνως ότι το Ισλάμ σύντομα θα δοξαζόταν ξανά. Έλεγαν μάλιστα στους ομόθρη-

σκούς τους, σύμφωνα με τη μαρτυρία χριστιανού, που πήρε μέρος σε μια από πς μυσπ-

κές τους συγκεντρώσεις, όπ: "ftoov πλειο?ίίροΐι»; ϊ·ν ιών ππισιων οΦαξουσι, τοσοΰτον

V/<
· ν/ ϊ
 -111-

ταχύτερον είς τον παράδεισον θέλουν ψθπσιι <<ί ψυχοί των και' θέλουν κατα ταχθιΓ

είς τον χορόν των αγγέλων'

Δερβίσηδες συνέχισαν να καταφθάνουν στο νησί και μετά το 1866, με προέλευ­

ση αυτή τη φορά τη Μ. Ασία. Οι περιπλανώμενοι αυτοί ιεραπόστολοι δεν περιορίζονταν

πια σε κατηχήσεις και προτροπές για διάδοση του Ισλάμ. Επιδίωκαν επιπλέον να ενι­

σχύουν τη θρησκευτικότητα των μουσουλμάνων, γράφοντάς τους στις μοναστικές αδελ­

φότητες. Το νέο μέτρο βρήκε γρήγορα μεγάλη απήχηση, με αποτέλεσμα στα Χανιά

πάνω από 300 μουσουλμάνοι, οι περισσότεροι της ανώτερης τάξης, να γίνουν δερβίση­

δες στα 187618. Λίγα χρόνια αργότερα, στα 1881, οι γραμμένοι μόνο στην αδελφότητα

των μπεκτασήδων, τη μεγαλύτερη και πιο πλούσια του νησιού, ανέρχονταν σε πολλές

χιλιάδες19.

Στις πόλεις, με εξαίρεση τα Χανιά, στα οποία κυριαρχούσαν οι μεβλεβήδες

δερβίσηδες19·1, η δύναμη των μπεκτασήδων εξακολουθούσε να είναι μεγάλη μέχρι τη

μουσουλμανική μετανάστευση του 1899. Τότε, κατά τον F.W. Hasluck, στο Ηράκλειο ή­

ταν γραμμένα στους τεκέδες 5.000 και στο Ρέθυμνο 3.000 άτομα20.

Οι θρησκευτικές τελετές των μουσουλμάνων, όπως και των χριστιανών, αποτε­

λούσαν από το τέλος της επανάστασης του 1866, ευκαιρία επίδειξης δύναμης. Οι μου­

σουλμάνοι, ακολουθώντας το παράδειγμα των χριστιανών, πρόβαλλαν και αυτοί την

ιερότητα αντικειμένων λατρείας. Χαρακτηριστική είναι η μεταφορά στο Ηράκλειο στα

1882 υφάσματος από τέμενος της Μέκκας. Το γεγονός αυτό έδωσε αφορμή στους μου­

σουλμάνους για πάνδημες θρησκευτικές εκδηλώσεις21. Την ίδια εποχή οι μουσουλμάνοι

είχαν ξαναρχίσει το προσκύνημα στη Μέκκα, που είχε παραμεληθεί μετά το 182122.

Την εποχή του Βελή-πασά (1855-1858)23 και κυρίως μετά το 1873 οι μουσουλμά­

νοι ενδιαφέρθηκαν, επίσης, να κατασκευάσουν τεμένη και να ιδρύσουν μουσουλμανικά

σχολεία στις πόλεις24. Μια δεκαετία αργότερα το φιρμάνι του 1884, με το οποίο εισάγο-

νταν φορολογικές μεταρρυθμίσεις, καθόριζε να παραχωρείται η βακουφι,κή δεκάτη υ­

cr - .2 ) Ψ /*'
 -112-

πέρ των οθωμανικών σχολείων. Και είναι αλήθεια ότι τότε διατέθηκαν αντίστοιχα ποσά

για τα δημόσια έργα και για τα ελληνικά σχολεία. Οι επιχορηγήσεις όμως αυτές για τα

ελληνικά σχολεία καταργήθηκαν το 1889 φέρνοντας το ταμείο των μουσουλμανικών

σχολείων σε πλεονεκπκή θέση24·1. Η εκπαιδευπκή δραστηριότητα των μουσουλμάνων εί­

χε σαν αποτέλεσμα πολλοί Τουρκοκρήτες να χειρίζονται στα τέλη του 19ου αιώνα την

τουρκική γλώσσα και γραφή, παράλληλα με την ελληνική, που βέβαια συνέχισε, μέχρι

την ανταλλαγή των πληθυσμών του 1923, να είναι η μητρική τους γλώσσα.

Εκτός απ’ αυτά τα μέτρα, που απέβλεπαν στην ανάπτυξη της ισλαμικής συνείδη­

σης και στην καλύτερη οργάνωση της μουσουλμανικής κοινότητας, η τουρκική διοίκηση

του νησιού και οι Τούρκοι κληρικοί προχώρησαν στη λήψη μέτρων, με σκοπό την αύξη­

ση του μουσουλμανικού πληθυσμού.'Ετσι στα 1869, και με το επιχείρημα ότι η Κρήτη ή­

ταν αραιοκατοικημένη, πραγματοποιήθηκαν από τους Τούρκους σπς πόλεις οι πρώτες

εγκαταστάσεις Βεγγαζίων και Αιγυπτίων^’. Μολονόπ οι μεταναστεύσεις δεν φαίνεται να

πήραν μεγάλη έκταση, αν κρίνουμε από την αναφορά του Γάλλου Προξένου Aug. Cor,

που έκανε λόγο στα 1879 για μερικές μόνο αποικίες Αράβων26, προκάλεσαν ωστόσο πς

ανπδράσεις των χριστιανών. Έτσι οι εκπρόσωποι των χριστιανών στα συμβούλια των πό­

λεων ζήτησαν την απέλαση των αποίκων, τους οποίους κατηγορούσαν για ταραχές και

πράξεις βαρβαρότητας27.

Τέλος, οι μουσουλμάνοι της Κρήτης μετά το Hatt-i Humayun ευνόησαν τους εξισ-

λαμισμούς και επιδόθηκαν σε προσηλυτιστικές ενέργειες.

β) Οι εξισλαυισυοί

Η νέα κατάσταση που δημιουργήθηκε μετά το 1821, με το θάνατο των σκληρών

Τουρκοκρητών, την αφύπνιση των χριστιανών και κυρίως την επικράτηση του ελληνικού

στοιχείου στις επαρχίες του νησιού, αναχαίπσε την πρόοδο του Ισλάμ. Οι χρισπανοί έ-

παψαν να καταφεύγουν στους καδήδες και να γίνονται μουσουλμάνοι, πράγμα που έκα­
 -113-

ναν συχνά και μάλιστα ομαδικά την προεπαναστατική περίοδο, κάτω από την πίεση της

φτώχειας και της καταδυνάστευσης2701. Έτσι οι εξισλαμισμοί της περιόδου 1821-1898 εί­

χαν μικρή μόνο έκταση.

Οι εξισλαμισμοί της επανάστασης του 1821 είχαν άμεση σχέση με τις πολεμικές

επιχειρήσεις. Ήταν κατά βάση αποτέλεσμα βίας πάνω σε αιχμαλώτους και σε άτομα,

που προσχωρούσαν στο Ισλάμ για να σώσουν τη ζωή τους28. Σημειώνονταν επίσης και ε-

ξισλαμισμοί γυναικών, ανάμεσα σε εκείνες που κλείστηκαν στα χαρέμια και μεταφέρθη­

καν στην Αίγυπτο και σε άλλα μέρη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας29. Αναφέρονται

ακόμη εξισλαμισμοί παιδιών που έπεφταν στα χέρια των Τούρκων30. Ας σημειωθεί ότι οι

εξισλαμισμοί αυτού του είδους προβλέπονται από τον ισλαμικό νόμο, που επιβάλλει

μουσουλμανική ανατροφή στους ανήλικους αιχμαλώτους πολέμου31.

Την εποχή της Αιγυπτιοκρατίας, όπως και μέχρι το Hatt-i Humayun, το ενδιαφέ­

ρον για προσχώρηση στη μουσουλμανική θρησκεία κάμφθηκε ακόμη περισσότερο. Σ’

αυτό συντέλεσαν αφ’ ενός η βελτίωση της κατάστασης των χριστιανών και αφ’ ετέρου η

αδιαφορία των μουσουλμάνων για διάδοση του Ισλάμ32. Οι γνωστοί εξισλαμισμοί της α-

κοσιπενταε τίας 1831-1856 είναι ελάχιστοι και αφορούν συνήθως γυναίκες, οι οποίες

δέχονταν το Ισλάμ για να παντρευτούν μουσουλμάνους33. Αναφέρονται ωστόσο και με­

ρικοί εξισλαμισμοί ανήλικων, που έγιναν, όπως θα δούμε, μετά από προσηλυτισμό, αλλά

και επιστροφές στην ισλαμική θρησκεία ευάριθμων ατόμων, που είχαν προηγουμένως

δηλώσει χριστιανοί. Τα τελευταία αυτά άτομα με την επιστροφή τους στο Ισλάμ έθεταν

τέλος στη σύγκρουση με τους συγγενείς τους. Στις περισσότερες από τις παραπάνω πε­

ριπτώσεις το γεγονός του εξισλαμισμού δηλώνεται, όπως και στην προ του 1821 Τουρ­

κοκρατία, με το ρήμα ’‘τουρκεύω’. Από τους Έλληνες Προξένους, ωστόσο,

καταγράφεται και σαν προσχώρηση στην "οθωμανική" θρησκεία33·1.

Μετά τη δημοσίευση του Hatt-i Humayun οι προσχωρήσεις στην ισλαμική θρη­

σκεία δεν είχαν και πάλι μεγάλη έκταση. Στα 1856 και 1857 αναφέρονται λίγες γυναίκες

*'f -ί
 -11 4-

που έγιναν μουσουλμάνες34, ενώ στη συνέχεια και μέχρι το 1877 είναι γνωστοί μερικοί

μόνο εξισλαμισμοί ανδρών και γυναικών35. Ορισμένα απ’ αυτά τα άτομα επιδίωκανόπως

και πριν από το 1821, να πετύχουν, με την προσχώρηση στο Ισλάμ την προστασία της

μουσουλμανικής κοινότητας και του ισλαμικού νόμου, επειδή είχαν διαπράξει αδικήμα­

τα, ενώ οι γυναίκες απέβλεπαν στο να πετύχουν την έκδοση διαζυγίου.

Οι εξισλαμισμοί δεν αποτέλεσαν βέβαια κίνδυνο για τη χριστιανική κοινότητα,

που είχε πλέον συνείδηση της υπεροχής της απένανπ στους μουσουλμάνους. Προκάλε-

σαν, όμως, πς ανπδράσεις των χρισπανών και αυτό γιαπ' όχι μόνο ανπμετωπίστηκαν ευ­

νοϊκότερα από τους εκχρισπανισμούς, αφού για τους εξισλαμισμούς δεν εφαρμοζόταν

συνήθως, όπως για τους εκχρισπανισμούς, η ποινή της εξορίας36, αλλά και διόπ συχνά

ήταν αποτέλεσμα πιέσεων37.

Γ / ί Ο
 -115-

γ) Ο προσηλυτισμός

Η άσκηση μουσουλμανικού προσηλυτισμού αναφέρεται για πρώτη φορά το

1834, σε σχέδιο εγγράφου του νεοδιορισμένου στο ελληνικό προξενείο Στ. Περόγλου.

Τον'Ελληνα Πρόξενο απασχόλησε τότε η περίπτωση ανήλικου, που δέχτηκε να περιτμη-

θεί μετά από παρότρυνση του μουσουλμάνου, στον οποίο εργαζόταν3*3.

Η επόμενη μνεία γίνεται το 1838 σε διαμαρτυρία των χρισπανών, προς τον ίδιο

πρόξενο. Στη διαμαρτυρία τους οι χριστιανοί κατηγορούσαν τους μουσουλμάνους ότι ε­

πέμεναν να επιβάλουν την περιτομή σε παιδιά, που χρισπανές και εκχριστιανισμένες

μητέρες έπαιρναν μαζί τους φεύγοντας από τα χαρέμια39. Τα παιδιά αυτά, όταν συλλαμ-

βάνονταν από τους Τούρκους, στέλνονταν στην Αίγυπτο για να ανατραφούν σαν

μουσουλμάνοι40. Πρέπει, βέβαια, να σημειωθεί όπ για τους μουσουλμάνους δεν ετίθετο

θέμα προσηλυπσμού σ’ αυτή την περίπτωση, γιαπ' σύμφωνα με τον ισλαμικό νόμο όταν

ο πατέρας ήταν μουσουλμάνος, τα παιδιά έπρεπε να ανατραφούν με βάση πς αρχές

του Ισλάμ41. Άλλες μουσουλμανικές προσηλυτιστικές δραστηριότητες δεν αναφέρονται

πριν από το 1856. Αυτό δείχνει όπ ο προσηλυπσμός δεν ήταν την περίοδο αυτή αποτέ­

λεσμα οργανωμένων ενεργειών των μουσουλμάνων. Μετά όμως τη δημοσίευση του

Hatt-i Humayun η μουσουλμανική κοινότητα αντέδρασε δυναμικά. Οργάνωνε κηρύγματα

και κατηχήσεις και επιδίωξε τη διάδοση της μουσουλμανικής πίστης. Ο προσηλυπσμός

απευθυνόταν σε ανήλικους και κυρίως σε κορίτσια, οικιακές βοηθούς μουσουλμάνων42.

Τα παιδιά γίνονταν δεκτά στην ισλαμική κοινότητα, μολονόπ σύμφωνα με βεράπ, που

εκδόθηκε λίγο μετά την εξαγγελία των σουλτανικών μεταρρυθμίσεων του 1856, δεν επι­

τρεπόταν να δεχτούν το Ισλάμ πριν από το δέκατο πέμπτο έτος της ηλικίας τους43.

Απέναντι σ’ αυτή τη νέα κατάσταση οι χριστιανοί δεν έμειναν αδρανείς. Το 1858

είναι γνωστό όπ κατηγορούσαν τους μουσουλμάνους για βίαιο προσηλυτισμό44, ενώ

τέσσερα χρόνια αργότερα απηύθυναν διαμαρτυρία στο διοικητή Ηρακλείου, επισημαί-

C l e i ' Ζ '< ί~
 -116-

νοντας τον προσηλυτιστικό χαρακτήρα των μουσουλμανικών συγκεντρώσεων, που επί­

σημα παρουσιάζονταν σαν συνηθισμένες θρησκευπκές συναθροίσεις45.

Η απαίτηση των χριστιανών για κατάργηση των συγκεντρώσεων υποβλήθηκε α­

κόμη πιο επίμονα το 1878 στη Γενική Συνέλευση των Κρητών, λίγο πριν από την υπο­

γραφή της Σύμβασης της Χαλέπας, οπότε οι μουσουλμάνοι αναγκάστηκαν να

υποσχεθούν κατάργηση του προσηλυπσμού, με την προϋπόθεση όμως όπ θα συνέχιζε

να ισχύει η ποινή της εξορίας των αρνησίθρησκων46.

Μουσουλμανικές προσηλυτισπκές ενέργειες και συγκεντρώσεις τάραξαν και πά­

λι τις σχέσεις των δύο κοινοτήτων στα 1880-1883. Το θέμα όμως έληξε μετά από έντο­

να παράπονα των προκρίτων και των επισκόπων47 και παρεμβάσεις του Φωπάδη-πασά4®.

Η επίσημη τέλος κατάργηση του προσηλυτισμού έγινε μόλις το 1899 από το Σύ­

νταγμα της Κρητικής Πολιτείας, το οποίο όριζε στο άρθρο 10: Εκαστος ε»ναι ελευθε-

ρος ud πρεσβεύη οίονδήποττ θρήσκευ μο προτιμά. £0 προσηλυτισμόο

I * I

απαγορεύεται"*9.

f, ϊ ί-
 -117­

2. Η μουσουλμανική νομοθεσία

α) Οι αουοδιότητες των μουσουλμανικών δικαστηρίων

Σύμφωνα με τον ισλαμικό νόμο, τα αρμόδια δικαστήρια για την απονομή της δι­

καιοσύνης ήταν οι μεχκεμέδες (mahkeke), όταν υπήρχαν προβλήματα ανάμεσα σε μου­

σουλμάνους ή σε μουσουλμάνους και χριστιανούς, αλλά και ανάμεσα σε χριστιανούς,

στην περίπτωση που οι τελευταίοι δεν κατέφευγαν στα εκκλησιαστικά δικαστήρια. Τέ­

τοια δικαστήρια λειτουργούσαν σ’ όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας στις τρεις πόλεις

του νησιού, στο Ηράκλειο, στα Χανιά και στο Ρέθυμνο. Αλλα, επίσης, δικαστήρια, εξαρ­

τημένα από τους μεχκεμέδες των πόλεων, έδρευαν σε κεφαλοχώρια.

Υπεύθυνος για τις αποφάσεις του μεχκεμέ ήταν ο καδής (kadi), ειδικός εκπρόσω­

πος του Σουλτάνου, ο οποίος διοριζόταν από τον Σεΐχ Ουλ Ισλάμ και ερχόταν πάντοτε

από την Κωνσταντινούπολη. Ο ιεροδικαστής αυτός δίκαζε όλες τις ιδιωτικές και ποινικές

διαφορές50, στηριγμένος στο μουσουλμανικό ιερό νόμο και τις σουλτανικές διαταγές.

Συγχρόνως ήταν συμβολαιογράφος και αρχειοφύλακας. Ο καδής συνεργαζόταν με τον

πασά και τον αγά των γενιτσάρων, που με τη σειρά του είχε την ευθύνη για την τήρηση

της τάξης.

Παράλληλα με τον καδή, απαραίτητος για τη λειτουργία του δικαστηρίου ήταν

και ο μουφτής (muftii). Ο μουφτής βασιζόταν στις ερμηνείες της σχολής του Abu

Hanifa51 και έδινε στο μεχκεμέ την άποψή του (fetva), χωρίς την οποία ο καδής δεν μπο­

ρούσε να αποφασίσει.

Με τη σύσταση των συμβουλίων των πόλεων, την εποχή της Αιγυπτιοκρατίας, οι

αρμοδιότητες του μεχκεμέ περιορίστηκαν. Επίσημα το μουσουλμανικό δικαστήριο είχε

πλέον τη δυνατότητα παρέμβασης σε ιδιωτικές υποθέσεις, που αφορούσαν την ισλαμι­

κή θρησκεία, καθώς και στα κληρονομικά των χριστιανών, που από συμφέρον κατέφευ­
 -118-

γαν σ’ αστό52. Έτσι αποφάσιζε για θέματα ιδιοκτησίας και κληρονομιάς και βέβαια για τις

προσβολές της μουσουλμανικής θρησκείας. Σ’ αυτές πς προσβολές συμπεριλαμβανό-

ταν η άρνηση του Ισλάμ. Οι πασάδες όμως δεν είχαν πια την υποχρέωση να ζητούν τη

συγκατάθεση των καδήδων για την επιβολή της θαναπκής ποινής53. Συγχρόνως, μετά το

1821, ο μεχκεμές είχε και την ευθύνη για τη διαχείριση της περιουσίας των ορφανών

χριστιανών. Ωστόσο, παρουσιαζόταν συχνά σύγχυση αρμοδιοτήτων των δύο υπηρεσιών

και προσπάθεια επέμβασης των μεχκεμέδων στο έργο των συμβουλίων, ακόμη και για

περιουσιακά ζητήματα Ελλήνων υπηκόων54, αφού οι μεχκεμέδες απαιτούσαν από τα

συμβούλια να δικάζουν με βάση τον ισλαμικό νόμο55.

Η αποχώρηση του Μουσταφά-πασά στα 1851, έδωσε, φαίνεται, την ευκαιρία,

στους μεχκεμέδες να επεκτείνουν πς αρμοδιότητές τους. Πάντως είναι γεγονός όπ

στις αρχές τουλάχιστο του 1856 οι μεχκεμέδες απαιτούσαν επίμονα από τα συμβούλια

την εφαρμογή των φετβάδων56.

Στην κατάσταση αυτή επιχειρήθηκε να δοθεί τέλος αμέσως μετά την επανάστα­

ση του 1858, οπότε τέθηκαν σε εφαρμογή ορισμένες από πς μεταρρυθμίσεις του Hatt-i

Humayun για την οργάνωση της δικαιοσύνης. Σύμφωνα μ’ αυτές απαγορεύτηκε να α­

σχολούνται οι μεχκεμέδες με θέματα των συμβουλίων. Δεν επιτρεπόταν ακόμη να διορί­

ζουν οι καδήδες επιτρόπους ανήλικων χριστιανών και γενικότερα να εκδικάζουν

υποθέσεις σχεπκές με τα κληρονομικά των ορφανών χριστιανών. Οι υποθέσεις αυτές πε­

ριήλθαν στην αρμοδιότητα των τριών χρισπανικών δημογεροντιών, που έδρευαν σπς

πόλεις υπό την εποπτεία των επισκόπων57.

Οι καδήδες διατήρησαν και τότε πς υποθέσεις που στηρίζονταν στον ιερό νόμο

και αφορούσαν τους μουσουλμάνους. Είχαν επίσης και πάλι, και μάλιστα μέχρι το 1899,

τη δυνατότητα να κατηχούν τους νεοφώτιστους μουσουλμάνους, να στερούν την κλη­

ρονομιά από τους αρνούμενους το Ισλάμ και είχαν το δικαίωμα να εκδικάζουν κληρονο­
 -119-

μικές υποθέσεις των χριστιανών, όταν οι τελευταίοι δεν κατέφευγαν σπς δημογεροντίες

και στους επισκόπους58.

Εκτός όμως από τα μουσουλμανικά δικαστήρια οι χριστιανοί ήταν σε μειονεκπκή

θέση και στα μικτά δικαστήρια, που συστάθηκαν το 1858 με αρμοδιότητα πς ποινικές

και τις εμπορικές υποθέσεις μεταξύ ετεροθρήσκων59. Σ’ αυτά τα δικαστήρια οι μουσουλ­

μάνοι δικαστές είχαν την πλειοψηφία τουλάχιστο μέχρι το 188960, παρά την προσπάθεια

των χριστιανών να διεισδύσουν στο δικαστικό σώμα. Τα μικτά δικαστήρια, στα οποία

μετείχαν και οι καδήδες, μεροληπτούσαν υπέρ των μουσουλμάνων και αρνούνταν συ­

χνά, όπως θα δούμε, τη χρισπανική μαρτυρία. Παρόλα αυτά οι χρισπανοί έδειχναν με­

γαλύτερη εμπιστοσύνη σ’ αυτά τα δικαστήρια και είναι γνωστό όπ ζήτησαν στα 1874 να

εκδικάζουν και τα κληρονομικά ζητήματα μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων61.

Η αρμοδιότητα των ιεροδικείων ρυθμίστηκε τελικά από το Κρητικό Σύνταγμα του

1899, που περιόρισε πς επεμβάσεις των καδήδων σε θέματα καθαρά θρησκευπκά, σπς

υποθέσεις κληρονομιάς, γάμου, κηδεμονίας των μουσουλμάνων και στη διαχείριση των

βακουφικών κτημάτων.'Ετσι δινόταν τέλος σε δυόμισι αιώνων υπεροχή$του ισλαμικού

νόμου και η ανεξιθρησκεία κατοχυρωνόταν στην πράξη62.

β) Η άρνηση της μαοτυρίας των γοιστιανών

'Οπως στην υπόλοιπη Οθωμανική Αυτοκρατορία, έτσι και στην Κρήτη, δικαίωμα

μαρτυρίας σε υποθέσεις εκδικαζόμενες από τους μεχκεμέδες είχαν κατ’ αρχήν μόνον οι

μουσουλμάνοι. Η εξέταση των χριστιανών και γενικότερα των μη μουσουλμάνων, ενώ ε­

πιτρεπόταν από τον ισλαμικό νόμο για πς μεταξύ τους υποθέσεις, δεν γινόταν δεκτή,

μέχρι και το τέλος της Τουρκοκραπ'ας, όταν η μαρτυρία τους στρεφόταν κατά των πι­

οτών του Αλλάχ63, ακόμη και όταν προσκομίζονταν από τους χρισπανούς αναμφισβήτητα

στοιχεία64.
 -120-

Για να αποδείξουν οι χρισπανοί την ενοχή μουσουλμάνων, δεν είχαν άλλη λύση

από το να παρουσιάσουν μουσουλμάνους μάρτυρες. Και είναι αλήθεια όπ μ’ αυτό τον

τρόπο δικαιώνονταν συχνά από τους καδήδες, που έδειχναν πολλές φορές υποδειγμαπ-

κή ευθυκρισία®. Η άρνηση, ωστόσο, της χριστιανικής μαρτυρίας είναι φανερό όπ έφερε

τους χρισπανούς σε μειονεκπκή θέση σε σχέση με τους μουσουλμάνους, ιδαίτερα μάλι­

στα στην προ της Αιγυπποκραπ'ας περίοδο, οπότε οι μεχκεμέδες ήταν τα μόνα αρμόδια

δικαστήρια για υποθέσεις μεταξύ των δύο κοινοτήτων. Είναι δε γνωστό όπ αυτό το

πρόβλημα είχε σαν αποτέλεσμα να αδικούνται οι χρισπανοί από τα ιεροδικεία, όταν οι

μουσουλμάνοι δεν δέχονταν να καταθέσουν για λογαριασμό τους66 k o l όταν βέβαια οι έ­

νοχοι δεν ομολογούσαν το αδίκημά τους.

Η Αιγυπτιακή Διοίκηση, επειδή ήθελε να βελπώσει την κατάσταση των χριστι­

ανών και στο θέμα αυτό67, προχώρησε στη σύσταση συμβουλίων, περιορίζοντας έτσι πς

αρμοδιότητες των μεχκεμέδων και έκανε σ’ αυτά δεκτή τη μαρτυρία των χρισπανών κα­

τά των Τούρκων68. Βέβαια δεν γνωρίζουμε τον τρόπο με τον οποίο παρέκαμπτε σ’ αυτές

πς περιπτώσεις το πρόβλημα, που παρουσιαζόταν από την καταχώρηση της χριστιανι­

κής μαζί με τη μουσουλμανική μαρτυρία. Ωστόσο είναι πιθανό όπ η Αιγυππακή Διοίκη­

ση ακολουθούσε την πρακπκή, που αναφέρεται όπ εφαρμοζόταν μετά το Hatt-i

Humayun για το ίδιο θέμα σε διάφορα μέρη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας: να μην κα­

ταγράφεται, δηλαδή, σπς δικαστικές αποφάσεις το θρήσκευμα των μαρτύρων69.

Παρ’ όλα αυτά και παρά τη θέληση του Μουσταφά-πασά, να αποφεύγεται η αυ­

στηρή εφαρμογή του ισλαμικού νόμου70, το πρόβλημα της μαρτυρίας εξακολούθησε να

υπάρχει, όχι μόνο τη δεκαεπ'α 1830-1840, αλλά και τη δεκαεπ'α 1840-185071. Έτσι στις

διαμαρτυρίες που διατύπωσαν οι χρισπανοί πριν από την εφαρμογή του Hatt-i

Humayun72, όπως και σ’ αυτές που απηύθυναν στη Γ ενική Διοίκηση με αφορμή τα επα-

νασταπκά γεγονότα του 185873, αναφέρονταν στη μη παραδοχή της μαρτυρίας τους

από τη δικαιοσύνη, χωρίς να κάνουν διάκριση σε ιεροδικεία και συμβούλια. Αιπ'α και πά­
λι της άνισης μεταχείρισης των χριστιανών ήταν η ισχύς του ισλαμικού ποινικού κώδικα,

που σε περίπτωση μουσουλμανικών πιέσεων, άλλοτε καθιστούσε αδύνατη τη χριστιανι­

κή μαρτυρία και άλλοτε επέβαλλε την ακύρωσή της.

Η ίδια αδικία παρουσιαζόταν κατά καιρούς και στα μικτά δικαστήρια, που λειτου­

ργούσαν στις πόλεις μετά το Hatt-i Humayun. Αμέσως μάλιστα μετά την επανάσταση

του 1866-1868 οι μουσουλμάνοι δικαστές αυτών των δικαστηρίων επωφελούμενοι από

την πρόσκαιρη επιβολή των Τουρκοκρητών, αρνούνταν όχι μόνο τη χριστιανική μαρτυ­

ρία, αλλά και αιτήσεις χρισπανών για εκδίκαση υποθέσεών τους: "Πάσα αίτησις'Οθω-

μανού κατά Χριστιανού, ζημιώσαντος οπ ω σ δήπ ο τε αυτόν κατά τήν επανάστασιν>

[έγραφε ο X Φ ρ α γ κ ο ύ δ η ς ] , μετά προθυμίας γίνεται δεκτή, καί άφευκτος είναι ή κα­

ταδίκη του Χριστιανού, έπί τη μαρτυρία δυο πιστών τοΰ Κοοαν'ου. Τουναντίον δέ,

ττπσα τοιαύτη Χριστιανού κατά Μωαμεθανού ππορρίπτεται και απορρίπτεται μετ’ ά-

γανακτησεως, διότι οδτος εΓχε την τόλμην και π(ν αυθάδειαν νά ενάξι) Τούρκον υ-

περμαχήσαντα υπέρ τής δεσποτείας του Σουλτάνου επί τί|ς Νήσου"74:

Το θέμα, τέλος, της μαρτυρίας των χρισπανών στα μικτά δικαστήρια λύθηκε το

1881, μετά την άφιξη του Φωτιάδη-πασά, ο οποίος εφάρμοσε με συνέπεια τόσο το Hatt-i

Humayun, όσο και το "Χάρτη της Χαλέπας".

 -1 2 2 -

γ) Προβλήυατα κληρονομιάς των εκχοιστιανιζόμενων

Σύμφωνα με το Ισλάμ οι μη μουσουλμάνοι δεν μπορούσαν να κληρονομήσουν

μουσουλμάνους75. Το ίδιο φυσικά ίσχυε και για τους αρνησίθρησκους και αυτό γιαπ' οι

τελευταίοι θεωρούνταν από τον ισλαμικό νόμο νεκροί76. Οι αποστάτες δεν επανακτού-

σαν το δικαίωμα διαδοχής, παρά μόνον όταν αναγνώριζαν το σφάλμα τους και επέστρε­

φαν στην ισλαμική πίστη77. Η περιουσία των αποστατών περιερχόταν στους νόμιμους

μουσουλμάνους κληρονόμους. Όταν δεν υπήρχαν τέτοιοι κληρονόμοι, κάτοχος της πε­

ριουσίας γινόταν το evkaf, τα μουσουλμανικά δηλαδή θρησκευτικά ιδρύματα, που δια­

χειρίζονταν και τα κληρονομικά των ανήλικων μουσουλμάνων, με φρονπδα του καδή και

του μουφτή.

Εδώ πρέπει να σημειωθεί όπ, με βάση μια άλλη ερμηνεία του ισλαμικού νόμου

και οι εξισλαμισμένοι δεν μπορούσαν να κληρονομήσουν χριστιανούς συγγενείς78. Η ερ­

μηνεία αυτή γινόταν κατ’ αρχήν δεκτή από τα μουσουλμανικά δικαστήρια της Κρήτης79.

Δεν φαίνεται όμως να εφαρμόστηκε στο νησί, αν κρίνουμε από την παντελή έλλειψη

μαρτυριών για προβλήματα κληρονομιάς εξισλαμισμένων80. Αντίθετα, η άρνηση παρα­

χώρησης μουσουλμανικής περιουσίας σε εκχρισπανισμένους ίσχυε ακόμη και μέχρι τα

τέλη του 19ου αιώνα. Και είναι γεγονός όπ δεν εφαρμόστηκε, παρά μόνο για τους εκχρι-

σπανισμένους, που κατηγορήθηκαν στους μεχκεμέδες. Στάθηκε ωστόσο βασικός ανα-

σταλπκός παράγοντας για την πραγματοποίηση μεταστροφών στο χριστιανισμό.

Η εξάρτηση της κληρονομιάς από τον ιερό μουσουλμανικό νόμο καθιστούσε α­

δύνατη τη διεκδίκηση περιουσίας από τους εκχριστιανισμένους, που κατηγορούνταν από

τους μουσουλμάνους σπς αρχές, και δεν έδινε σπς προξενικές υπηρεσίες τη δυνατότη­

τα διαμαρτυρίας στα μουσουλμανικά δικαστήρια. Γι’ αυτόν προφανώς το λόγο, μολονότι

οι προξενικές αναφορές τονίζουν τη σημασία των κληρονομικών δυσκολιών των νεοφώ-

πστων χριστιανών και πς θεωρούν αιπ'α διατήρησης κρυπτοχριαστιανών, δεν δίνουν συ-

•ι
 -1 2 3 -

χνά πληροφορίες για εκχρισπανισμούς που αντιμετώπισαν κληρονομικά προβλήματα. Η

μόνη, απ’ ό,τι φαίνεται, εξαίρεση προξενικών παρεμβάσεων για κληρονομικά αφορούσε

τους εκχρισαανισμένους, που άρχισαν να επιστρέφουν στην Κρήτη μετά το 1831, αφού

προηγουμένως είχαν αποκτήσει την ελληνική υπηκοότητα διαμένοντας στο ελεύθερο

ελληνικό κράτος. Γι’ αυτά τα άτομα ο Έλληνας Πρόξενος στα Χανιά Στ. Περόγλου και ο

υποπρόξενος στο Ηράκλειο Α. Ζαφειρίδης διαμαρτυρήθηκαν επανειλημμένα στο Μου­

σταφά-πασά. Είναι όμως χαρακτηριστικό ότι και οι δύο απέφευγαν να αναφέρονται στις

διατάξεις του μουσουλμανικού νόμου και στήριζαν τα κληρονομικά δικαιώματα αυτών

των εκχριστιανισμένων στο Πρωτόκολλο της Διάσκεψης του Λονδίνου (3 Φεβρουάριου

1830). Με βάση αυτό οι Προστάτιδες Δυνάμεις ανέλαβαν να εξασφαλίσουν στους κατοί­

κους της Κρήτης προστασία, ενάντια στις καταδυναστεύσεις81. Γι’ αυτές τις κληρονομι­

κές διεκδικήσεις ο Μουσταφά-πασάς όχι μόνο δεν πρόβαλλε προσκόμματα, αλλά

άσκησε και όλη την επιρροή του στους μεχκεμέδες, με αποτέλεσμα να επιστραφεί η πα­

τρική κληρονομιά σε παιδιά κρυπτοχριστιανών32. Και πάλι όμως προϋπόθεση για την ανά­

κτηση της περιουσίας ήταν να μην υπάρχουν μουσουλμάνοι κληρονόμοι. Σε αντίθετη

περίπτωση η παραχώρηση της περιουσίας στους νεοφώτιστους ήταν αδύνατη, παρά τις

διαμαρτυρίες των ενδιαφερόμενων και τις προσφυγές τους στα συμβούλια και το

Μουσταφά-πασά83.

Η δυνατότητα των μεχκεμέδων να στερούν την κληρονομιά από τους εκχριστιανι­

σμένους δεν θίχτηκε ούτε από το Hatt-i Humayun του 1856. Μετά τη δημοσίευση του

αυτοκρστορικού διατάγματος, όχι μόνο εκφράστηκαν από μουσουλμάνους απειλές απο-

κλήρωσης νεοφώτιστων, αλλά, επί πλέον, εκδηλώθηκαν και απαιτήσεις επί της περι­

ουσίας εκχρισπανισμένων, που είχαν δεχθεί κληρονομιά ως μουσουλμάνοι84.

Η ελαστική ,ωστόσο, στάση της Διοίκησης απέναντι στους εκχριστιανισμούς, από

τον πρώτο χρόνο της σουλτανικής μεταρρύθμισης μέχρι και το 186485, φαίνεται ότι είχε

σαν αποτέλεσμα την περιορισμένη παρέμβαση των με?κεμέδων στα κληρονομικά των

2 2 ν1 - r y
 - 124 -

νέων χρισπανών, αν κρίνουμε από πς ολιγάριθμες γνωστές περιπτώσεις απώλειας κλη­

ρονομιάς, που δίνονται από τις πηγές. Τα ισλαμικά δικαστήρια αρκούνταν κατά πάσα πι­

θανότητα στην απαγόρευση κληρονομιάς μόνο σε νεοφώτιστους, των οποίων η

μεταστροφή στο χριστιανισμό προκαλούσε τις αντιδράσεις των μουσουλμάνων86. Είναι

άλλωστε γνωστό ότι στους ομαδικούς εκχρισπανισμούς, των ετών 1858 και 1863, οι νε­

οφώτιστοι δεν στερούνταν την περιουσία τους87.

Στη συνέχεια, μετά την ενεργοποίηση της μουσουλμανικής κοινότητας, η απώ­

λεια της κληρονομιάς χρησιμοποιήθηκε από τους μουσουλμάνους σαν μέτρο πίεσης για

την αποφυγή εκχρισπανισμών. Και δεν φαίνεται να αντιμετώπισαν κληρονομικά προβλή­

ματα πολλά άτομα. Είναι όμως γνωστό, όπ όσοι τουλάχιστο νεοφώπστοι τιμωρούνταν

με την ποινή της εξορίας, έχαναν παράλληλα και τα κληρονομικά τους δικαιώματα88.

Ανπδρώντας σ’ αυτή την άνιση ανπμετώπιση των εκχριστιανισμένων τα χριστιανι­

κά μέλη της Γενικής Συνέλευσης των Κρητών, ζήτησαν στα 18/4 να παραπέμπονται οι

κληρονομικές διαφορές ανάμεσα σε χριστιανούς και μουσουλμάνους στα μικτά

δικαστήρια89. Τέσσερα χρόνια αργότερα, μετά την υπογραφή της Συνθήκης του Βερολί­

νου (13 Ιουλίου 1878), που ασχολήθηκε και με τη διασφάλιση των ασπκών και πολιπκών

δικαιωμάτων των υπηκόων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τα μέλη της κρηπκής ανπ-

προσωπείας ζήτησαν, για πρώτη φορά ευθέως, την κατάργηση της αποκλήρωσης των

νεοφώπστων. Από τότε και για μια τριετία το θέμα της κληρονομιάς υπήρξε ανπκείμενο

έντονων συζητήσεων, χωρίς όμως να υπάρξει ουσιαστικό αποτέλεσμα.

Το θέμα της κληρονομιάς συνέχισε να απασχολεί τους νεοφώπστους χριστιανούς

και μετά τη Σύμβαση της Χαλέπας. Στα 1879 ανατέθηκε στο νομομαθή Μ. Σκαλτσούνη η

υποβολή προτάσεων στη Γ ενική Διοίκηση για την οργάνωση της δικαιοσύνης. Και αυτός

όμως στην έκθεση που υπέβαλε στο Φωπάδη-πασά τον επόμενο χρόνο δεν τόλμησε να

θίξει τα κεκτημένα δικαιώματα των μουσουλμάνων: ,α κληρονομικά δικαιώματα,

[εγραφε], έχοντας για τους μουοουλμά νους άμεση σχέση |ΐε τον ιερό νόμο, δεν επι-

-L ν
τρέπεται να υποστούν καμιά μεταβολή από την πολίτικη εξουσία. Καμιά κρατική νο­

μοθεσία δεν μπορεί να ρυθμίσει την αρμοδιότητα των ιερών δικαστηρίων, χωρίς να

προσβάλει θεμελιώδη δόγματα της μουσουλμανικής θρησκείας "915.

Οι συζητήσεις για τα κληρονομικά των αρνησίθρησκων κορυφώθηκαν στη συνε­

δρίαση της Γενικής Συνέλευσης των Κρητών στις 3 Ιουνίου 1881. Σ ’ αυτή τη συνεδρί­

αση, παρά την επιμονή των μουσουλμάνων να λυθεί το θέμα από τον Seyhulislam και

τον Πατριάρχη, με το επιχείρημα όπ και στα εκκλησιαστικά δικαστήρια υπήρχε παρό­

μοιο πρόβλημα, δεδομένου ότι σύμφωνα με το ορθόδοξο δίκαιο και οι αρνητές της χρι-

σπανικής πίστης δεν επιτρεπόταν να κληρονομήσουν91, οι χρισπανοί πληρεξούσιοι,

προβάλλοντας τους δεσμούς του αίματος σαν τη βάση των κληρονομικών δικαίων, ψή-
"Λ * *
φισαν την κατάργηση της απαγόρευσης να κληρονομούν οι αρνησίθρησκοι: Δια Τ0

θρήσκευμά του, [αναφέρει η απόφαση wy; χρκ.πκινικήί, πλειοψηφίας], ουδέποτε δυνα-

ται νά καταδιωχθή οποιοσδήποτε η τιμωρηθίί δικαστικώς ή άλλως, οταν έχη την νό­

μιμον ηλικίαν, ουτε δύναται τό θρήσκευμα νπ επιδράση επί των δεσμών της

συγγενείας ή των δημοσίων η ιδιωτικών δικαιωμάτων"34.

Παρόλα αυτά το πρόβλημα και πάλι δεν λύθηκε. Οι μουσουλμάνοι θεωρούσαν την

απόφαση άκυρη, αφού δεν επικυρώθηκε από το Σουλτάνο. Οι διαμαρτυρίες των χρισπ-

ανών στα συμβούλια και στους προξένους και οι παρακλήσεις του Γ ενικού Διοικητή

Φωπάδη-πασά στους συγγενείς τουλάχιστο της νεοφώπστης συζύγου του συμβούλου

Ρεθύμνου Π. Βλαστού, δεν έφεραν κανένα αποτέλεσμα93. Έτσι η αρμοδιότητα για τα

κληρονομικά των εκχριστιανισμένων εξακολούθησε να ανήκει στα ιεροδικεία μέχρι και

το 1899, οπότε ανατέθηκε ορισπκά, βάσει του Συντάγματος της Κρηπκής Πολιτείας,

στα τακτικά δικαστήρια94.

 -126-

3. Η στάση των πολιτικών υπηρεσιών

ο) Οι πασάδες

Στις αλλαγές θρησκείας που έγιναν μετά το 1830 σημαντικό ρόλο διαδραμάτισαν

οι πασάδες, τα συμβούλια των πόλεων και τα προξενεία.

Οι πασάδες της Κρήτης είχαν μετά την Ελληνική Επανάσταση μεγαλύτερη δύνα­

μη σε σχέση με την τελευταία προ του 1821 πεντηκονταετία, στη διάρκεια της οποίας υ­

πέκυπταν στις παρεμβάσεις των αγάδων και των γενιτσάρων96. νΗταν υπεύθυνοι για τη

λειτουργία της διοίκησης και του στρατού και ως πρόεδροι των συμβουλίων των πόλεων

συμμετείχαν στην απονομή της δικαιοσύνης. Επιπλέον ο Γενικός Διοικητής του νησιού,

με έδρα το Ηράκλειο μέχρι το 1851 και τα Χανιά στη συνέχεια, ασκούσε εποπτεία στις

δύο άλλες διοικήσεις και αντιμετώπιζε διαφορές χριστιανών κα· μουσουλμάνων.

Για τους λόγους αυτούς ήταν επόμενο να αναμιχθούν οι πασάδες και στο θέμα

της αλλαγής θρησκείας. Εκτός από τις διαταγές, που κατά καιρούς εξέδιδαν με σκοπό

την εφαρμογή της θρησκευπκής πολιτικής, του Μωχάμετ Αλή αρχικά και της Πύλης αρ­

γότερα, αναλάμβαναν μέχρι το 1880 και την εξέταση των νεοφώτιστων, που καταγγέλ­

λονταν στις διοικήσεις. Και όταν μεν υπήρχαν πιέσεις από το μουσουλμανικό πληθυσμό

ανέθεταν στα συμβούλια των πόλεων την τιμωρία των αρνησίθρησκων. Σε αντίθετη όμως

περίπτωση, συχνά ύστερα από διαβουλεύσεις με τους θρησκευτικούς αρχηγούς του τό­

που, τους προξένους και τους χριστιανούς συμβούλους,περιορίζονταν στο να δέχονται

την ομολογία της μεταστροφής των νέων χριστιανών. Σε περιόδους;ωστόσο,που υπήρχε

ένταση στις σχέσεις των δύο κοινοτήτων, όπως στα 1834-1838, 1856-1857 και

1863-1864, οι πασάδες απαγόρευαν σε ορισμένους να αλλάξουν θρησκεία και επέβαλ­

λαν, κυρίως σε εκχριστιανισμένους, περιορισμό, πρόσκαιρη φυλάκιση, ακόμη και εξο­

ρία, αφού πρώτα προσπαθούσαν να τους μεταπείσουν.

- -L C
 -127-

Λόγω αυτών των μέτρων, οι ελληνικές προξενικές υπηρεσίες, ιδίως μετά το 1856,

άλλοτε αναφερόμενες γενικά στη "Διοίκηση’ και άλλοτε κατονομάζοντας πασάδες, ε-

πέρριπταν σ’ αυτούς ευθύνες για τη μη εφαρμογή πραγμαπκής ανεξιθρησκείας και τους

θεωρούσαν χωρίς διάκριση εκφραστές φιλομουσουλμανικής πολιπκής.

Πάντως, είναι γεγονός όπ οι πασάδες στην προσπάθειά τους να συμβιβάσουν τον

ισλαμικό νόμο με τις πολιτικές και θρησκευπκές μεταρρυθμίσεις, τάσσονταν στην πλει­

οψηφία τους υπέρ της ελεύθερης τέλεσης της χριστιανικής λατρείας και δεν ασχολού­

νταν με τους εκχρισπανισμούς που γίνονταν σιωπηρά. Γι’ αυτή τους άλλωστε την

επιεική στάση κατηγορήθηκαν επανειλημμένα από τους μουσουλμάνους96.

Οι παρεμβάσεις των πασάδων σπς αρνησιθρησκείες έληξαν ουσιαστικά στα

1880, οπότε ο Γενικός Διοικητής Φωπάδης-πασάς ανέθεσε μόνο στους θρησκευτικούς

αρχηγούς τη νουθεσία των νεοφώπστων. Οι πασάδες από τότε και μέχρι το τέλος της

παραμονής τους στο νησί (1898) τηρούσαν τα συμφωνηθέντα για τις μεταστροφές και

πς θεωρούσαν εσωτερικές υποθέσεις των δύο θρησκευπκών κοινοτήτων.

 -1 28-

β) Τα συυβούλια των πόλεων - Η σύνθεση και το έργο τους

Στις επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που υπάγονταν στην άμεση κυρι­

αρχία του Σουλτάνου, λειτούργησαν μόλις στα 1838-184097 συμβούλια πόλεων αποτε-

λούμενα από χριστιανούς και μουσουλμάνους. Αντίθετα, στις τρεις μεγαλύτερες πόλεις

της Κρήτης και στα Σφακιά, τέτοια συμβούλια οργανώθηκαν από τον πρώτο χρόνο της

Αιγυπτιοκρατίας.

Με εντολή του Μωχάμετ Αλή κάθε μία από τις 6 επαρχίες της Δυτικής Κρήτης,

τις 3 της Διοίκησης Ρεθύμνου και τις 11 της Διοίκησης Ηρακλείου98, έστελνε σπς πόλεις

ένα χριστιανό και ένα μουσουλμάνο αντιπρόσωπο99. Οι χριστιανοί επέλεγαν, επίσης, ένα

αντιπρόσωπο από τον πληθυσμό κάθε πόλης, ενώ οι μουσουλμάνοι 5 μέχρι 8 αντιπρο­

σώπους, στους οποίους συμπεριλαμβανόταν ο καδής και ο μουφτής.

Πιο συγκεκριμένα, το συμβούλιο του Ηρακλείου με 30 μέλη100, από τα οποία μό­

νο 12 εκπροσωπούσαν τους χριστιανούς, ήταν το μεγαλύτερο. Τη δεύτερη θέση με 17

μέλη, από τα οποία 7 χριστιανικά, κατείχε το συμβούλιο των Χανίων. Πιο ολιγάριθμο ή­

ταν το συμβούλιο του Ρεθύμνου. Σ’ αυτό οι χριστιανοί διέθεταν τους 4 από τους 12 αντι­

προσώπους. Στα Σφακιά, τέλος, οργανώθηκε τοπικό συμβούλιο, στο οποίο λόγω του

αμιγούς χριστιανικού πληθυσμού, μετείχαν 5 χριστιανοί πρόκριτοι. Καθήκοντα προέ­

δρου στα συμβούλια των πόλεων αναλάμβανε ένα από τα μουσουλμανικά μέλη. Δικαί­

ωμα όμως να προεδρεύουν είχαν και οι πασάδες.

Στα 1841 επιχειρήθηκαν μικρές μεταβολές στην οργάνωση των συμβουλίων των

πόλεων χωρίς να αλλάξει αισθητά η αναλογία χριστιανών και μουσουλμάνων αντιπροσώ­

πων. Το συμβούλιο των Χανίων, το μόνο του οποίου γνωρίζουμε την ακριβή σύνθεση το

έτος αυτό, απαρπζόταν από 9 μουσουλμάνους (6 συμβούλους, τον καδή, το μουφτή και

τον πασά) και 7 χριστιανούς (6 συμβούλους και τον επίσκοπο Κυδωνιάς)101.

e" l i e Ζ 3 /
 -1 2 9 -

Στα 1858 καθορίστηκε και πάλι, όπως και την εποχή της Αιγυπποκραπ'ας, να ε­

κλέγονται από κάθε μία από τις 20 επαρχίες και από κάθε πόλη δύο μέλη, ένας χριστι­

ανός και ένας μουσουλμάνος, εκτός από τα Σφακιά, από τα οποία εκλεγόταν ένα

χριστιανικό μέλος και κανένα μουσουλμανικό. Την πλειοψηφία όμως έδιναν και πάλι

στους μουσουλμάνους οι εκπρόσωποι των πόλεων. Στα συμβούλια προήδρευε ο οικονο­

μικός έφορος και ο γραμματέας. Στο Ηράκλειο οι χρισπανοί διέθεταν τα 12 από τα 27

μέλη, στα Χανιά τα 7 από τα 16 και στο Ρέθυμνο τα 4 από τα 11102. Την περίοδο αυτή,

μετά δηλαδή το 1841, άρχισαν να λειτουργούν υποτυπωδώς και συμβούλια στις πρω­

τεύουσες των επαρχιών του νησιού.

Μετά την παραχώρηση του Οργανικού Νόμου (1868), στα συμβούλια των 3 πό­

λεων και των Σφακίων προστέθηκε και αυτό της Νεάπολης Λασιθίου103, ενώ συγχρόνως

λειτούργησε Γ ενική Συνέλευση των Κρητών με 40 αντιπροσώπους, χριστιανούς και μου­

σουλμάνους, εκλεγμένους από τους δημογέροντες των επαρχιών και των πόλεων104. Ο

αριθμός των συμβούλων των πόλεων μειώθηκε τότε ακόμη περισσότερο και ανερχόταν

σε 14 στα Χανιά και σε 11 σπς άλλες 3 διοικήσεις. Και σ’ αυτά πάντως τα αναδιοργανω­

μένα συμβούλια οι χριστιανοί συνέχισαν να έχουν τη μειοψηφία105, παρά το γεγονός όπ

συγκέντρωναν μεγαλύτερο αριθμό αντιπροσώπων στα επαρχιακά συμβούλια. Έτσι οι

χρισπανοί του νησιού, που ανέρχονταν ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα στα 3/4 του

συνολικού πληθυσμού106, έπρεπε να αναμένουν πς μεταρρυθμίσεις του 1878, για να ε­

ξασφαλίσουν για πρώτη φορά την πλειοψηφία στα συμβούλια των πόλεων107.

Τα συμβούλια των πόλεων, έχοντας στην περίοδο 1830-1858 διοικητικές και νο­

μοθετικές αρμοδιότητες, μπορούσαν να δικάζουν και πς ιδιωπκές, οικονομικές και ε-

γκλημαπκές υποθέσεις108, εφαρμόζοντας την Εξά βίβλο του Κ. Αρμενόπουλου στις

διαφορές των χρισπανών και τον ισλαμικό νόμο σπς διαφορές που αφορούσαν μου­

σουλμάνους. Συγχρόνως, είχαν μαζί με τους πασάδες την ευθύνη για τη ρύθμιση των

θεμάτων της θρησκευπκής πολιπκής, με εξαίρεση τα κληρονομικά χριστιανών και μου-

«Γ* +
 -1 3 0 -

αουλμάνων και τις υποθέσεις γάμων, που παρέμειναν στη δικαιοδοσία των χριστιανικών

και μουσουλμανικών δικαστηρίων, και πς προσβολές της ισλαμικής θρησκείας, που α­

νήκαν, όπως και πριν, στην αρμοδιότητα των ιεροδικείων.

Με βάση πς παραπάνω αρμοδιότητες, τα συμβούλια απαγόρευσαν (στα 1834)

πς γεννετήσιες σχέσεις ετεροθρήσκων, επιβάλλοντας ποινή φυλάκισης 6 μηνών στους

παραβάτες, και ανέλαβαν τις αρνησιθρησκείες, για πς οποίες εκδηλώνονταν μουσουλ­

μανικές διαμαρτυρίες, έχοντας το δικαίωμα να πμωρούν τους εξωμότες με περιορισμό,

φυλάκιση, εξορία και τον πρώτο χρόνο της Αιγύπτιο κρσπ'ας ακόμη και με θανάτωση109.

Και είναι γεγονός όπ χάρη στις προσπάθειες των πασάδων τα συμβούλια αναμίχτηκαν

σε λίγες μόνο περιπτώσεις εξωμοσιών, περιοριζόμενα συνήθως, μετά τη δημοσίευση του

Hatt-i Humayun, στην επιβολή ολιγοήμερης φυλάκισης στους εξωμότες110. Στάθηκαν ό­

μως μαζί με τους μεχκεμέδες βασικός ανασταλπκός παράγοντας στην πραγματοποί­

ηση εκχριστιανισμών και αυτό γιαπ τα πλειοψηφούντα σ’ αυτά μουσουλμανικά μέλη,

εκφράζοντας τα συμφέροντα της μουσουλμανικής κοινότητας, επέβαλλαν σχεδόν πά­

ντα πμωρίες μόνο σε εκχριστιανισμένους.

Μετά τη σύσταση μικτών δικαστηρίων, που εκδίκαζαν από το 1858 με βάση το

Hatt-i HQmayun πς εγκλημαπκές k o l ιδιωπκές υποθέσεις, τα συμβούλια υποχρεώθηκαν

μέχρι το τέλος του αιώνα να ασκούν κατά βάση διοικηπκό και νομοθετικό έργο. Ωστόσο

διατήρησαν, όπως και οι πασάδες, το δικαίωμα να πμωρούν τους αρνησίθρησκους, επι-

βάλλοντάς τους ολιγοήμερη φυλάκιση και κατ’ οίκον περιορισμό 60 ημερών111, αφού

προηγουμένως ανέθεταν την εξέτασή τους στους θρησκευτικούς αρχηγούς112.

Στα 1864, μετά από τους ομαδικούς εκχρισπανισμούς που έγιναν το προηγούμε­

νο έτος113, τα μουσουλμανικά μέλη του συμβουλίου Χανίων, επωφελούμενα από τη δύ­

ναμη που είχαν αποκτήσει, λόγω των συνεχών αλλαγών διοικητών και πασάδων,

άσκησαν πιέσεις στον Γενικό Διοικητή Ισμαήλ-πασά και κατόρθωσαν να πετύχουν διατα-

c.— I 3 Ζ
 -131-

γή της Πύλης. Σύμφωνα με αυτή οι αρνησίθρησκοι εξορίζονταν με εντολή των

συμβουλίων114.

Η ανάμιξη των συμβουλίων στις αρνησιθρησκείες συνεχίστηκε και μετά το 1868,

αλλά σε μικρή κλίμακα, με την επιβολή περιορισμού κυρίως και εξορίας στους αρνησί­

θρησκους. Με διαταγή, τέλος, του Φωτιάδη-πασά το 1880, τα συμβούλια περιορίστη­

καν ως προς τις αλλαγές θρησκείας στο να καταγράφουν τις δηλώσεις των

αρνησίθρησκων, στην περίπτωση που αποτύγχαναν οι θρησκευτικοί αρχηγοί, επ<ί<χκοποι

και καδήδες, να τους πείσουν να μην αλλάξουν θρησκεία115.

Στη συνέχεια ανάμιξη στις αρνησιθρησκείες εκδηλωνόταν μόνο από μεμονωμένα

μέλη των συμβουλίων. Μουσουλμάνοι, αλλά και χριστιανοί σύμβουλοι, πιεζόμενοι από

τις χρισπανικές και τις μουσουλμανικές δημογεροντίες, βοηθούσαν στην απόκρυψη α­

νήλικων αρνησίθρησκων και στη φυγάδευσή τους.

έ’ 3 ^
 -1 32-

γ) Ο ρόλος των προξενείων

Εκτός από τους πασάδες και τα συμβούλια των πόλεων, σημαντική ανάμιξη σπς

αλλαγές θρησκείας είχαν και οι προξενικές υπηρεσίες της Ελλάδας, της Γαλλίας, της

Αγγλίας, της Ρωσίας και της Αυστρίας116.

Οι υπηρεσίες αυτές πρόσφεραν συχνά άσυλο σε εκχρισπανισμένους, που ανπ-

μετώπιζαν προβλήματα από τους μουσουλμάνους. Στην προσπάθειά τους, ωστόσο,να δι­

ατηρούν μια ισορροπία σπς σχέσεις με το χριστιανικό και το μουσουλμανικό πληθυσμό,

αφ’ ενός, και την τουρκική διοίκηση, αφ’ ετέρου, και διστρέχοντας τον κίνδυνο να κατη-

γορηθούν για παρεμβάσεις σε ζητήματα, που αφορούσαν οθωμανούς υπηκόους, ρύθμι­

ζαν τη στάση τους ανάλογα με τις περιστάσεις. Έτσι, όταν δεν ζητούσαν τα συμβούλια

να τους παραδίδονται οι αρνησίθρησκοι, οι πρόξενοι επέτρεπαν σ’ αυτούς να παραμέ­

νουν για λίγες μέρες σπς προξενικές αρχές μέχρι να εκτονωθεί η κατάσταση και στη

συνέχεια τους άφηναν να αναχωρήσουν για τον τόπο της διαμονής τους. Όταν όμως υ­

πήρχε κίνδυνος για τη ζωή των καταδιωκόμενων, αναζητούσαν τρόπους φυγάδευσής

τους από το νησί ή απευθύνονταν, μετά από κοινές συσκέψεις, στα συμβούλια των πό­

λεων, στους κατά τόπους πασάδες και στους Γενικούς Διοικητές, ενώ σε μερικές περι­

πτώσεις ζητούσαν και την παρέμβαση των πρεσβειών τους στην Κωνσταντινούπολη.

Παρόμοιες διαβουλεύσεις με πς τοπικές αρχές είχαν και σπς περιπτώσεις των ομαδι­

κών εκχριστιανισμών, με σκοπό την προστασία των νεοφώπστων.

Την περίοδο 1834-1854 έντονη δράση ανέπτυξε υπέρ των εκχριστιανιζόμενων,

αλλά και γενικότερα υπέρ του χρισπανικού πληθυσμού της Κρήτης, Κρητοελλήνων και

Οθωμανών υπηκόων, ο πρώτος πρόξενος της Ελλάδας στα Χανιά, γιατρός Στυλιανός

Περόγλου, που αποβιβάστηκε στη Σούδα το Δεκέμβριο του 1833117. Ο Έλληνας Πρόξε­

νος συντέλεσε στη διάρκεια της Αιγυπποκρατίας, μαζί με τον επίσης γιατρό υποπρόξενο

του στο Ηράκλειο Α. Ζαφειρίδη (1834-1852) στη διεκδίκηση των περιουσιών Κρητοελλή-
 -13 3-

νων, ορισμένοι από τους οποίους ήταν παιδιά κρυπτοχρισπανών118. Παράλληλα προστά­

τευε στο προξενείο και φυγάδευε κατόπιν σπς Κυκλάδες πς γυναίκες, που εγκατέλειπαν

με τα παιδιά τους τα σπίτια των Τούρκων αγάδων119, έχοντας σ’ αυτό την υποστήριξη

του Γ άλλου Προξένου Aug. Fabreguettes, του 'Ελληνα Υποπρόξενου της Αυστρίας Στού-

τζη και του Γενικού Προξένου της Ρωσίας στην Αλεξάνδρεια Duhamel. Για την αποφυ­

γή, επίσης, ανπποίνων των μουσουλμάνων σε βάρος των χρισπανών ο Στ. Περόγλου

φυγάδευε στην Ελλάδα σ’ όλη τη διάρκεια της παραμονής του στο νησί, όσους από

τους εκχριστιανισμένους στέκονταν αφορμή για μουσουλμανικές διαμαρτυρίες και

ταραχές120.

Μετά την ανάκληση του Στ. Περόγλου το 1854, λόγω του κριμαϊκού πολέμου και

της διακοπής των διπλωματικών σχέσεων της Ελλάδας με την Πύλη (22 Μαρτίου 1854-8

Ιουνίου 1855), το Ελληνικό Προξενείο και οι εξαρτημένες απ’ αυτό προξενικές υπηρεσί­

ες παρέμειναν για 15 μήνες χωρίς εκπροσώπους. Και μολονότι λειτούργησαν ξανά το

καλοκαίρι του 1855, με επικεφαλής στα Χανιά τον Προξενικό Γραμματέα Ν. Θεοδωρίδη,

μέχρι το 1858, και τον Πρόξενο Ν. Κανάρη τα δύο επόμενα χρόνια, οι ελληνικές προξε­

νικές αρχές παρέμειναν ουσιαστικά θεατές των γεγονότων, που αφορούσαν τους εκχρι-

στιανισμούς. Η σύγκρουση μάλιστα του Σαμή-πασά με το Ν. Κανάρη είχε σαν

αποτέλεσμα να αποκλεισθεί ο Έλληνας Πρόξενος από διαβουλεύσεις του Γενικού Δι­

οικητή με τους προξένους των Δυνάμεων, που αφορούσαν νεοφώτιστες γυναίκες.

Στο διάστημα αυτό προστασία στους αρνησίθρησκους πρόσφεραν κυρίως οι

προξενικές υπηρεσίες της Αγγλίας και της Γαλλίας. Σ’ αυτές απευθύνθηκαν οι καταδιω-

χθέντες το 1855 και οι κρυπτο^χριστιανοί που θέλησαν να αποκαλυφθούν αμέσως μετά

τη δημοσίευση του Hatt-i Humayun, την άνοιξη του 1856. Ο Γ άλλος Πρόξενος A. Chatry

de Lafosse (1848-1858) και ο ισχυρός, λόγω της πολύχρονης παραμονής του στο νησί

και της φιλίας του με το Βελή-πασά, πρόξενος της Αγγλίας Η. Ongley (1837-1858), δι-

αμαρτυρήθηκαν και σπς δύο περιπτώσεις στο Γενικό Διοικητή και συνέβαλαν στην απο-
 -13 4-

φυλάκιση των νέων χριστιανών. Το ενδιαφέρον των δύο προξένων εκδηλώθηκε έντονα

και στη διετία 1856-1858, άλλοτε με παρεμβάσεις στο Γενικό Διοικητή και άλλοτε με ο-

λιγοήμερη προστασία και φυγάδευση των εκχριστιανισμένων121.

Η ανάμιξη στη συνέχεια του Γ άλλου Προξένου Du Tour στην προσπάθεια προση­

λυτισμού των Κρητών στον καθολικισμό (τέλη 1859-αρχές 1860) και η ταύτιση της πολι­

τικής των 'Αγγλων Προξένων με την πολιτική της Πύλης, είχαν σαν αποτέλεσμα να

δυσπιστούν οι χριστιανοί απέναντι στους εκπροσώπους των δύο αυτών ευρωπαϊκών

προξενείων. Οι γαλλικές και οι αγγλικές προξενικές υπηρεσίες έδιναν βέβαια στις ανα­

φορές τους κατά καιρούς και μετά το 1860 πληροφορίες για άτομα που εκχρισπανίστη-

καν και αντιμετώπισαν κληρονομικά προβλήματα και εξορία. Δεν φαίνεται όμως να τους

ζητήθηκε στο εξής παροχή ασύλου από τους νεοφώτιστους. Τα άτομα αυτά προτιμού­

σαν πλέον σε περιπτώσεις δυσκολιών να καταφεύγουν σπς ελληνικές και ρωσικές προ­

ξενικές υπηρεσίες, που είχαν αναδιοργανωθεί και είχαν πάρει ενεργό μέρος στην

προσπάθεια του ντόπιου πληθυσμού κατά της καθολικής προπαγάνδας. Οι ελληνικές

και ρωσικές προξενικές υπηρεσίες εκπμούνταν από τους χριστιανούς και ενέπνεαν εμπι-

στούνη στους διωκόμενους122.

(Τ
 Δ ΙΑ Π ΙΣΤΩ ΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Οι εξισλαμισμοί και οι εκχριστιανισμοί είναι φαινόμενα που κατέχουν, με διαφο­

ρετικές το καθένα περιόδους έξαρσης, κεντρική θέση στην κρητική ιστορία περισσότε­

ρο από δυόμισι αιώνες.

Οι εξισλαμισμοί, εκδηλώθηκαν στο χρονικό διάστημα, που οριοθετείται από την

εισβολή των Τούρκων στην Κρήτη (1645) και την έναρξη του Αγώνα της Ελληνικής Ανε­

ξαρτησίας (1821). Οι λόγοι που τους προκάλεσαν ήταν αρχικά: τα δικαιώματα που πα­

ρείχε το Ισλάμ στους αρνησίθρησκους, η οικονομική εξουθένωση μέρους του

πληθυσμού από πς μακροχρόνιες πολεμικές επιχειρήσεις, η προσπάθεια της Πύλης να

οργανώσει ισχυρό ντόπιο στρατό, είτε μέσω παιδομαζώματος είτε με προσφορά χρημα­

τικών ποσών στους νεοφώτιστους μουσουλμάνους, οι νίκες των Οθωμανών και το ιερα­

ποστολικό έργο των μπεκτασήδων δερβίσηδων. Στους λόγους αυτούς προστέθηκαν

μετά την ολοκλήρωση της κατάκτησης οι φορολογικές καταπιέσεις, που έφτασαν στο α­

ποκορύφωμά τους στην περίοδο 1770-1821.

Συνέπεια του φαινομένου των εξισλαμισμών ήταν η διαμόρφωση νέων πληθυσμι-

ακών, θρησκευτικών και κοινωνικών σχέσεων στην Κρήτη.

Συγκεκριμένα:

α) Από την εποχή κιόλας του Κρηπκού Πολέμου οργανώθηκε μια ισχυρή μου­

σουλμανική κοινωνία αποτελούμενη, σχεδόν αποκλειστικά, από Τουρκοκρήτες,Έλληνες

δηλαδή μουσουλμάνους. Η κοινωνία αυτή, συνδυάζοντας μουσουλμανικά χαρακτηριστι­

κά και ελληνικές συνήθειες, αυξανόταν συνεχώς, για να εξισωθεί σε αριθμό μελών με τη

χρισπανική λίγο πριν από το 1821. Συγχρόνως εμφανίστηκε το φαινόμενο του κρυπτο-

χρισπανισμού ανάμεσα στους βίαια εξισλαμισθέντες.

β) Η πολιπκή και η στραπωπκή δύναμη, ιδιαίτερα μετά τα Ορλωφικά, περιήλθε

στα χέρια των Τουρκοκρητών και στα ελεγχόμενα απ’ αυτούς γενιτσαρικά τάγματα.
 -136-

γ) Το νησί απομονώθηκε πολιπστικά. Τους Έλληνες αστούς,που δημιούργησαν

την "Κρητική Αναγέννηση ανπκατέστησαν εξισλαμισμένοι χωρικοί χωρίς παιδεία και κυ­

ρίως χωρίς κίνητρα για πολιπστική δημιουργία. Τη βασική εκπαίδευση πρόσφεραν

στους μουσουλμάνους οι δερβίσηδες και στους χριστιανούς οι μοναχοί και τα τρία σχο­

λεία, των Χανίων, του Χάνδακα (Ηρακλείου) και του Ρεθύμνου.

Οι εκχρισπανισμοί με τη σειρά τους άρχισαν ουσιαστικά το 1821. Οι αιτίες που

συνέβαλαν στην εκδήλωσή τους ήταν: ο περιορισμός των μουσουλμάνων στις πόλεις

στη διάρκεια της επανασταπκής περιόδου 1821-1830, η οικονομική και κοινωνική πρό­

οδος των χριστιανών, η ανεξιθρησκεία που εισήγαγε το Hatt-i Humayun του 1856 και η

αφύπνιση της ελληνικής εθνικής συνείδησης. Οι περισσότεροι εκχριστιανισμοί συνέβη-

σαν στη διάρκεια αυτών των 40 περίπου χρόνων Συνήθως γίνονταν σιωπηρά και σε πολ­

λές περιπτώσεις παρουσιάζονταν ως αποκαλύψεις κρυπτοχρισπανών. Στη συνέχεια η

στροφή προς το χριστιανισμό δεν είχε μεγάλη συχνότητα, εξαιπ'ας της οργάνωσης της

μουσουλμανικής κοινότητας και της διάδοσης σ’ αυτή των πανισλαμικών ιδεών. Έτσι μέ­

χρι και το 1898 παρέμειναν στην Κρήτη 70.000 περίπου μουσουλμάνοι, που υπήρχαν το

βασικό εμπόδιο στην προσπάθεια των χρισπανών να επιτύχουν την ένωση του νησιού με

την Ελλάδα.

Οι εκχρισπανισμοί συντέλεσαν, μαζί βέβαια με την πανούκλα και τις πολεμικές ε­

πιχειρήσεις, που έπληξαν τους μουσουλμάνους στο διάστημα 1821-1827, στην ελάττω­

ση του μουσουλμανικού πληθυσμού στο ένα τρίτο του συνολικού πληθυσμού του

νησιού σπς αρχές της Αιγυπτιοκραπ'ας και στο ένα τέταρτο το 1857. Παράλληλα επέ-

δρασαν στην αναθέρμανση του χριστιανικού θρησκευτικού ζήλου. Εξασφάλισαν επίσης

τη δημογραφική και οικονομική επικράτηση των χριστιανών στις επαρχίες και ανάγκα­

σαν τους μουσουλμάνους να ζητούν μόνιμη εγκατάσταση στα κεφαλοχώρια και στις πό­

λεις.
 -137-

Στους εκχριστιανισμούς σημαντικό ρόλο διαδραμάτισαν τα ιεροδικεία και τα

συμβούλια των πόλεων. Τα ιεροδικεία είχαν τη δυνατότητα να μην επιτρέπουν στους νε­

οφώτιστους χριστιανούς να κληρονομούν τους μουσουλμάνους συγγενείς τους, ενώ τα

συμβούλια επέβαλλαν μέχρι το 1880 περιορισμό, φυλάκιση και εξορία στους εκχριστι-

ανιζόμενους, που καταγγέλλονταν στη Διοίκηση.

Εκτός από τις υπηρεσίες αυτές στους εκχριστιανισμούς αναμίχτηκαν οι πασά­

δες, οι πρόξενοι και ο χριστιανικός κλήρος: Οι διοικητές του νησιού επέτρεπαν συνήθως

την ελεύθερη θρησκευτική έκφραση και την αλλαγή θρησκείας, τιμωρούσαν όμως με

περιορισμό, αλλά και με εξορία, τους νεοφώτιστους, όταν υποχρεώνονταν να εφαρ­

μόζουν τον ισχύοντα ισλαμικό νόμο. Οι πρόξενοι παρείχαν προστασία στους εκχριστι-

ανιζόμενους που διώκονταν. Τέλος, οι χριστιανοί κληρικοί προέτρεπαν τους

μουσουλμάνους να αρνούνται το Ισλάμ και ενίσχυαν ηθικά όσους ακολουθούσαν τις

προτροπές τους.
 -1 3 8 -

RESUME

La recherche dont le resultat est cette etude avait pour but a Γ origine P examen

de Γ etendue des conver sions et le mode de vie des islamise's et des convertis au
\ V f
Christianisme en Crete a P epoque de la domination turque.

Afin de completer notFe recherche nous avons eu recours aux archives et aux
1 / / \
bibliotheques de la Canee, d’ Heraklion, d’ Athenes, de Constantinople, de Paris, de

Londres et de Venise.

Sur la base du materiel offert par les sources nous avons fixe la periode

concernee par notre etude entre 1645-1899, soit d’ une part P arinee ou fut entamee P

islamisation et, d’ autre part, P annee ou disparace>]f les derniers vestiges de ses

effets.

Nous avons structure cette etude de la maniere suivante: Dans P Introduction

nous faisons part des faits qui ont le plus fortement marque' P histoire de la Crete durant

la periode 1645-1899. Nous avons divise' le tronc principal en deux parties dont

chacune comprend deux chapitres.

Dans la premiere partie nous examinons I’ evolution des islamisations et les

donnees evoquees par les sources sur la vie des islamises. Pius specifiquement,<ia*j> &l

premier chapitre nous recherchons les conditions religieuses et sociales prealables a la

realisation des islamisations; par la suite I’ etendue du phenomene c/u.-c.cx‘i^

/ v Λ
la Guerre Cretoise (1645-1669), pendant le premier centenaire apres la conquete et,

enfin, au cours des dernieres annees ayant precede la Revolution Grecque de 1821.

Nous avons consacre le deuxieme chapitre, d’ abord aux divers groups sociaux

convertis a P Islam, et a la place tenue par les islamises dans la nouvelle societe' qu’ils

ont formee et leur mode de vie. Dans ce meme chapitre nous decrivons, en troisieme

lieu, la dimension du phenomene du cryptochristia*|(Sme, la vie et les problemes des

 -1 3 9 -

pseudo-islamises, ne dispo^sant que de renseignements tres limites. Nous nous

referons egalement a Γ attitude de Γ Eglise vis-a-vis de ceux qui ont renie' leur foi.

OcLty premier chapitre de la deuxieme partie nous examinons les conversions au

Christianisme a partir de 1821 jusqu’en 1899e/ <a£?j/creuxienne chapitre nous exposons les

problemes que com^porte cette conversion. Plus analytiquementclan/ter chapitre, nous

suivons la diminution progressive de la communaute" musuMnane et nous recherchons Γ

impact des islamisations5u.tceile-ci. Nous presentons egalement des donnees sur la

situation administrative et les reformes, etant donne' que celles-ci ont contribue a des

reconversions au Christianisme. Dans ce meme chapitre, nous insistons aussi sur la

recherche des divers groupes des convertis au Christianisme qui ont fait P objet des
/ / / Λ
sources, nous faisons part des donnees sur leur vie et nous nous referons au role de P

Eglise dans les conversions au Christianisme.

Da>j)4 2® chapitre nous recherchons les causes des problemes que pose cette

conversion et nous exposons les difficultes auxquelle^ont du faire face ceux qui ont renie
/ ✓
I’ Islam. Nous examinons egalement les reactions et la participation des pachas, des

conseils des villes et des consuls clu-x conversions.

Dans les conclusions nous presentons en lignes generates les causes ayant

provoque les conversions a I’ Islam et au Christianism^fet nous resumons les

consequences de ces deux phenomenes.

/ / /
L’ etude se termine par une annexe, dans laquelle sont inseres des documents

dej Ministers)Hellenique et Anglais des Affaires Etrangeres, avec des renseignements sur

les conversions au Christianisme, ayant eu lieu depuis la revolution de 1821 jusqu’a la

publication de Hatt-i f-fumaya^ en 1856. Enfin, sont insere’s deux tableaux et une carte,

presentant la division administrative de la Crete en 1881, et les appqtations des provinces

et des forteresses de base et des villes, qui sont mentionnees dans cette e'tude.

Les conclusions fondamentales auxquelles nous avons abouti sont les suivantes:
 -140-

Les conversions a Γ Islam et au Christianisme sont des phenomenes, qui

occupent chacun, dans des periodes diffeVentes d’ exaltationi une position centrale dans

Γ histoire cretoise pendant plus de deux siecles et demi.

Le premier de ces phenomenes, les conversions a Γ Islam, s’est manifeste

/ / / \ 1
pendant la periode qui est delimitee par P invasion des Turcs en Crete (1645) et le

commencement de la Lutte pour Γ Independance de la Grece (1821). Les raisons qui P

ont provoque furent au debut: les droits que I’ Islam accordait aux renegats, I’

affaiblissement economique d’ une partie de la population par les entreprises de guerre

pendant plusieurs anne^s, la politique de la Porte, qui visait a organiser une puissante

armee locale et Γ indulgence avec laquelle Γ Islam envisagea les conceptions

heterodoxes de la population cretoise. A ces motifs furent ajoutes apres Γ

accomplissement de la conquete les oppression^ les imports, qui atteignirent leur

comble pendant la periode 1770-1821.

La consequence des conversionia I’ Islam fut la nouvelle structuratior^Jans les

rapports de populations, des religions et de la vie sociale en Crete. Plus specifiquement:

a) Depuis deja Γ epoque de la Guerre Cretoise (1645-1669) fut organised une

/ / f /
puissante societe musulmane composee presque exclusivement de Turcocretois, c’

est-a-dire de grecs musulmans. Cette societe aux caracteristiques musulmanes,

combinees souvent par des elements de Γ Islam heterodoxe, impregnee des coutumes

grecques, s’ accroissait sans cesse pour atteindre en i^ b re la societe^ chretienne peu

avant 1821. En meme temps, un cryptochristianisme aux dimensions non connues fut

entretenu parmi ceux qui furent islamises malgre eux.

b) La puissance politique et militaire, apres surtout les Orlofika (1770), passa

V V ✓ Λ
entre les mains des Turcocretois, qui imposerent leur volonte, exercant le controle sur

les bataiyons des Janissaires.

 - 1 *1 -

c) L’ tie fut isol^e sur le plan cufdirfel. Ces Grecs-la quiav«*4 cree la "Renaissance

Cretoise' au 16e siecle furent remplaces par des paysans islamises sans education et

surtout sans mobiles intellectuels. Ce sont les derviches qui offraient Γ education de

base aux musulmans et les moines aux chretiens, ainsi que les trois ecoles, de la Canee,

de Handaka (Heraklion) et de Rethynmon.

Les conversions au Christianisme a leur tour debuterent essentiellement en 1821.

/>
Les causes qui avaient contribue a leur manifestation furent: la limitation des musulmans

dans les villes pendant la periode revolutionnaire 1821-1830, le progres economique et

A / / · .
social des Chretiens, la tolerance religieuse qu’ introduisit le Hatt-i Humayun en 1856 et Γ

eveil de la conscience nationale hellene.

Les conversions au Christianisme se sont manifestoes surtout durant les

premieres annees apres le Hatt-i Humayun de 1856 et elles se presentaient souvent

? / / λ
comme des revelations de cryptochretiens. rott la suite les conversions etaient moins

frequentes, et ceci, en raison de P organisation de la communaute musulmane et de la

propagation au sein de celle-ci des idees du panislamisme. C’ est ainsi que jusqu’ en

1898 restaient encore en Crete 70.000 musulmans, qui furent Γ obstacl^rincipal a I’

effort des chretiens de reussir Γ union de P fie avec la Grece.

/ /
Les christianisations ont contribue, avec la peste et les operations de guerre-qui

frapperent les musulmans de 1821 a 1827-a une diminution a un tiers de la population

musulmane au debut de la domination egyptienne (1830) et a un quart en 1857.

\ / / / / /
Parallelement, elles ont influence le rechauffement de la piete chretienne. Elles ont aussi

assure la domination demographique et economique des chretiens dans les provinces et

ont oblige les musulmans a recher^cher leur domicile dans les grands villages et dans

les villes.

Dans les christianisations/ un role considerable fut joue par les tribunaux

musulmans et par les conseils des villes. Les tribunaux musulmans avaient la possibilite
 - 142 -

/ t f
de ne pas permettre aux neophytes chretiens d’ heriter leurs parents musulmans, tandis

que les conseils irriposerent jusqu’en 1880 la mise en demeure, Γ emprisonnement et Γ

exil a ceux qui se convertissaient au Christianisme, apres leur denonciation au

Gouvernement.

En plus de ces services, les pachas, les consuls et le clerge/ chretien se sont
Λ / a ' /
meles aux christianisations: Les gouverneurs de P ile autorisaient en general la libre

expression religieuse et le changement de religion; ils punissaient pour autant les

nouveaux convertis, soit par la mise en demeure, soit, dans certains cas, en les obligeant

a appliquer la loi islamique en vigneur. Les consuls offraient leur protection aux convertis
/ / # / / V
chretiens persecutes. Enfin, le clerge chretien incitait les musulmans a renier P Islam et
V
encourageait moralement tous ceux qui se conformaient a ses exhortations.
Σηυειώσεις Πρώτου Μ έρους Α ’ Κεφαλαίου

1. Για την οικονομική κατάσταση της Κρήτης τον τελευταίο αιώνα της Ενετοκρατίας

βλ.: Χρύσας Α. ΜΑΛΤΕΖΟΥ, Η Κρήτη στη διάρκεια της περιόδου της Βενετοκρα-

τίας (1211-1662), στο συλλογικό έργο: "Κρήτη, ιστορία και πολιτισμός’, Ηρά­

κλειο 1988, τ.2, 145.

2. Οι κοινωνικές τάξεις των κρητικών πόλεων και τα δικαιώματά τους παρουσιάζο­

νται αναλυτικά στις παρακάτω μελέτες: Ι.Γ. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ^Η Κρήτη κατά τον

τέταρτο Βενετοτουρκικό Πόλεμο (1570-1571), Αθήνα 1978, σ. 45. ’Αναστασίας

ΠΑΠΑΔΙΑ-ΛΑΛΑ, ’Cittadini' καί κάτοικοι πόλεων, κοινωνική διαστρωμάτωση στα

βενετοκρατούμενα Χανιά (μέσα 16ου-17ου αϊ.), "Νεοελληνική πόλη, "οθωμανικές

κληρονομιές", Πρακπκά του Διεθνούς Συμποσίου‘Ιστορίας, Αθήνα 26-28 Σεπτ.

1984,’Αθήνα 1985, τ.1, 62.’Ιωάννας ΣΤΕΡΓΙΩ ΤΟ Υ, Οΐ βενετικές ^οχυρώσεις τοΰ

Ρεθύμνου (1540-1646). Συμβολή στη φρουριακή αρχιτεκτονική του 16ου και 17ου

α’ίώνα, Διατριβή, Θεσσαλονίκη 1979, τ.1, 27.

3. Ιωάννη ΓΡΥΝΤΑΚΗ, Η κατάκτηση της Δυτικής Κρήτης από τους Τούρκους. Η

στάση των κατοίκων του διαμερίσματος Ρεθύμνου, Διατριβή, Αθήνα 1989, σ. 7.

4. Αναστασίας ΠΑΠΑΔΙΑ-ΛΑΛΑ, To Monte di Pieta του Χάνδακα (1613-μέσα 17ου

Συμβολή στην κοινωνική και οικονομική ιστορία της βενετοκρατούμενης Κρή­

της, Αθήνα 1987, σ. 28-29.

5. Βλ.: ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ.Ή Κρήτη..., οπ.,σ.52. ΓΡΥΝΤΑΚΗ, Η κατάκτηση..., οπ., σ.7.

6. A.S.V., Collegio, Relazioni ambasciatori-Retori e altre cariche, b.80, Relazione del

Francesco Molino, 1632, φ.8. Για τις καταπιέσεις των φεουδαρχών στην Κρήτη

βλ. και: Α. ΞΗΡΟΥΧΑΚΗ/ Η βενετοκρατουμένη’Ανατολή: Κρήτη καί'Επτάνησος,

Αθήνα 1934, σ.79. Στ. ΞΑΝΘΟΥΔΙΔΟΥ, ‘ ΗΈνετοκρατία έν Κρήτη καί οί κατά

τώνΈνετών αγώνες τών Κρητών, Αθήνα 1939, σ.152. B .J. S L OT, Archipelagus

Tur^batus, les Cyclades entre colonisation latine et occupation ottomane,

 c. 1500-1718, Istanbul 1982, τ.1, 48. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ,»Η Κρήτη..., ο.π., σ*

49-68.

7. A.S.V., Collegio Relazioni... οπ. b.80, Inquisitore Capello, 1638, φ.45. Για την ίδια

υποχρέωση των αγροτών βλ. και Σ. ΣΠΑΝΑΚΗ, ΜντιμεΓα της Κρητικης£Ιστορίας,

‘■Ηράκλειο 1958, τ.4, 83. Στην έκδοση αυτή δημοσιεύεται έκθεση του Benedetto

Moro, της 25ης Ιουνίου 1602.

8. A.S.V., Collegio Relazioni..., ο.π., b.80, Relazione del Francesco Molino, 1632,

φ.28.

9. A.S.V., Proweditori da terra e da mar, b.795, Proweditore Andrea Corner, Candia,

27 Settembre 1643. Στην έκθεση αυτή, όπως και σε άλλες, καθρεππ'ζεται η αγοα­

νία του προβλεπτή για το μέλλον της ενετικής κυριαρχίας στο νησί.

10. A.S.V., Collegio..., ο.π., b.80, Relazione del inquisitore Capello, 1638, φ.44.

11. θεογάρη ΔΕΤΟΡΑΚΗ/Η άγγαραα τής θάλασσας στη βενετοκρατούμενη Κρήτη,

‘Κρητολογία’, τεύχ. 16 (1984) 106.

12. A.S.V., Collegio..., ο.π., b.80, Relazione del Francesco Molino, 1632, cp.27.

13. Σ. ΣΠΑΝΑΚΗ/Η έκθεση του Γενικού Προβλεπτη Isepo Civran του 1639, “K.X.", 21

(1969) 439. To ίδιο πίστευαν και οι Ενετοί κατά τον Προβλεπτή Mocenigo, που ή­

ταν στην Κρήτη το 1589. Βλ.: ΣΠΑΝΑΚΗ, Μνημεία..., ο.π., τ. 1, 36.

14. A.S.V.. Collegio, Relazioni..., ο.π., b.80, Inquisitore Capello, 1638, φ.87. ΣΠΑΝΑ­

ΚΗ, Μνημεία..., ο.π., τ.4, 94. Η Βενετία επιδίωκε τον έλεγχο του ορθόδοξου κλή­

ρου μέσω ενός μικρού αριθμού ορθόδοξων ιερέων, που δήλωναν υποταγή στο

λαπ'νο αρχιεπίσκοπο της Κρήτης. Βλ. Ζ.Ν. ΤΣΙΡΠΑΝΛΗ, Νέα στοιχειά γιά την εκ­

κλησιαστική ιστορία τής Κρήτης (13ος-17ος αι.), ^Ελληνικά", 20 (1967) 59.

15. A.S.V.. Collegio, Relazioni..., ο.π., b.80, Relazione di General Molino, Candia 1632,

φ.83. Μέχρι τότε οι Κρήτες που επιθυμούσαν να χειροτονηθούν μετέβαιναν για το

σκοπό αυτό στη Ζάκυνθο ή στην Κεφαλονιά.

16. O Capello έγραφε το 1638 ότι οι'Ελληνες ιερείς και μοναχοί ανέρχονταν στους

2.800. Βλ.: A.S.V., Collegio, Relazioni..., ο.π., b.80, Inquisitore Capello, 1638,

φ.87.

17. Μ. ΧΑΙΡΕΤΗ,Άπογραφή ναών καί μονών τοΰ Διαμερίσματος Χανίων, "Πεπραγμένα

Β ' Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου", ’Αθήνα 1968, τ.3, 311.

18. A.S.V.. Collegio, Relazioni..., ο.π., b.80, Relazione di Candia del General Molino,

1632, φ.84.

19. A.S.V., Collegio, Relazioni..., ο.π., b.80, Relazione di Candia del General Morosini,

1629, φ. 16.

20. N.M. ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΚΗ, Η παιδεία κατά την Βενετοκρατία, στοσυλλογικό έργο:

"Κρήτη, ιστορία και πολιπσμός", Ηράκλειο 1988, τ.2, 176. Την εποχή αυτή οι σχέ­

σεις ανάμεσα στη Ρώμη και τη Βενετία είχαν ενταθεί, μετά από άρνηση της τε­

λευταίας να δεχθεί παρεμβάσεις του Πάπα. Βλ.: Rene*" GUERDAN, La

SereViissime, histoire de la Republique de Venise, ed. Fayard, Paris 1971, σ.219.

21. Henri CASTE LA, Le saint voyage de Hierusalem et Mont Sinay, faict en Γ an du

Grand Iubile 1600, A Paris 1612, σ.696. Πρβλ.: Ενα TEA, Saggio sulla storia

religiosa di Candia dal 1950 al 1630, Atti del Reale Istituto Veneto di Scienze,

Lettere ed Arti', Venezia,72 (1913) 1364.

22. A.S.V., Collegio, Relazioni..., αυτόθι.

23. A.S.V., Collegio, Relazioni..., ο.π., φ.35.

24. Jerom e DANDINI, Voyage du Liban, traduit de P italien, Paris 1675, σ.19. Πρέπει

να σημειωθεί ότι συνήθειες, όπως η κριθαρομαντεία και ο κλήδονας, θεωρήθη­

καν από πολύ νωρίς επιβιώσεις της αρχαιοελληνικής θρησκείας. Βλ.:Ιωσήφ Μο^

ναγού τού ΒΡΥΕΝΝΙΟ Υ. Παραλειπόμενα, υπό Ευγ. Βουλγάρεως, Λειψία 1784, τ.3,

121-123. Robert PASHLEY. Travels in Crete, London 1837, τ.1, 141.

 -1 4 6 -

25. Φ. ΚΟΥΚΟΥΛΕ. Συμβολή εις την Κρητικήν λαογραφίαν επί βενετοκρατίας,

Έ.Ε.Κ.Σ.*, 3(1940) 65-68. Γ.Κ. ΣΠΥΡΙΔΑΚΗ,’ Εξορκισιιοί καί μαγικοί κατάδεαμοι έκ

κρητικών χειρογράφων, ϊΕπετηρίς Λαογραφικου ’Αρχείου*, 2-3 (1940-1941) 72.

Ν.Γ. ΠΟΛΙΤΟΥ? Εν κεφάλαιον νομοκανόνος, Λαογραφία", 3(1911) 385-389. Στις

αξιόλογες αυτές μελέτες, όσον αφορά την Κρήτη, πέραν των προλήψεων και

των δεισιδαιμονιών δεν καταγράφονται άλλες ετερόδοξες αντιλήψεις.

26. Βλ.: ΒΡΥΕΝΝΙΟΥ, Παραλειπόμενα..., ο.π., τ.3, 120.

27. Ο πιστός πρέπει να βαφτίζεται με τρεις καταδύσεις στο όνομα του Πατρός, του

Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Βλ.: Εθνική Βιβλιοθήκη, Τμήμα χειρογράφων και

ομοιοτύπων, Νομοκάνων εκκλησιαστικός και πολιτικός, αρ. χειρογράφου 1917,

σ.56.

28. R.M. DAWKINS. ΚρητικήΆποκάλυψις της Παναγίας, Κ .Χ .", 2(1948) 491.

29. Βλ. τις τρεις επόμενες σημειώσεις.

30. C. TISCHENDORF, Apocalypses Apocryphes, Lipsiae 1866, σ.29. Μ. G ID EL,

Etude sur une Apocalypse de la Vierge Marie, στο ' Annual e de Γ Association

pour Γ encouragem ent des E tudes G iecq u es fin F r a n c e 5(1871) 1 11 Ν ,Γ,

ΠΟΛΙΤΟΥ, Μελέτη επί τού βίου των ΝεωτέρωνΈλλήνων, μέρος β', "Αθήνα 1874,

σ.378. A. VA SSILIEV, Anecdota Graeco- Byzantina , par prior, Mosquae 1893,

σ.127.

31. L. H EUZEY. Les supplices de Γ enfer, d’ apres les pein^tures byzantines,

"Annuaire de Γ Association pom I encomaqement des Etudes G fecques en

Fran ce1-5(1871) 118. H. W EIL, Observations critiques sur une Apocalypse de la

Vierge Marie Annuaiie de Γ Association pom Γ encourage^jnent des Etudes

Grecques en France' 6(1872) 26

32. H. PERNOT, Descente de la Vierge aux Enters, Revue d es E tudes G recques",

13(1900) 254.
 -1 4 7 -

33. Σ.Ν. M AAEPAKH‘ H κόλαση καί οΐ ποινές των κολασμένων σάν θέματα της Δευτέ­

ρας Παρουσίας της’Εκκλησίας της Κρήτης, «Υδωρ έκ Πέτρας", Άγ. Νικόλαος,

2(1979) 48, 57, 77, 79.

34. G. G ERQ LA, Monumenti veneti nell’isola di Creta, Venezia 1908, τ.2, 346. Άλλοι

κολασμένοι που παρουσιάζονται στην κρητική εικονογραφία της ενεΐικής περι­

όδου, είναι ο ζωοκλέπτης, ο μυλωνάς και ο πόρνος. Σημειώνουμε εδώ ότι στη σει­

ρά 'Sant’Ufficio*, των Ενεπκών Κρατικών Αρχείων αναφέρονται πέντε κρητικές,

που κατηγορήθηκαν στη Βενετία, στο διάστημα 1610-1658, για μαγεία και επί­

κληση του διαβόλου. Βλ.: A.S.V.. Sant’ Ufficio, σ.70, 79,108, 134. Η επισήμανση

της πληροφορίας ανήκει στον ιστορικό Μανόλη Δρακάκη, τον οποίο ευχαριστώ

θερμά.

35. Γ ια τα προβλήματα του Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης βλ.. Χ.Γ. ΠΑΤΡΙΝΕ-

A H /O cΕλληνισμός κατά την πρώιμη Τουρκοκραπα, (1453-1669), Πανεπιστημι­

ακές παραδόσεις, Θεσσαλονίκη 1980, σ. 125-139.

36. Οι κακές σοδειές ανάγκαζαν τους αγρότες να καταναλώνουν ακόμη και τους καρ­

πούς, που προορίζονταν για τη σπορά. Βλ.: A.S.V., Proweditori da terra e da mar,

b.795, Proweditore Andrea Corner, Canea, 16 Giugno 1644.

37. Ληστές κάθε είδους υπάρχου'' οε ιυ γπλο αριθμό σε πολλά μέρη αυτου του

Βασιλείου”, αναφέρεται σε έκθεση του Corner. Βλ.: A.S.V., Proweditori..., ο.π.,

b.795, Andrea Corner, Canea, 5 Luglio 1643.

38. A.S.V., Proweditori..., ο.π., b.795, Andrea Corner, 13 Settembre 1643.

39. Βλ. ΣΤΕΡΙΩΤΟΥ, Τά φρούρια της Κρήτης..., τ. 1, 46.

40. A.S.V., Proweditori..., ο.π., b.796, 29 Luglio 1645, προκήρυξη του Γιουσούφ πα­

σά. Πρβλ.: Μ.Τ. ΜΠΟΥΝΙΑΛΗ,Ό Κρηπκός Πόλεμος (1645-1669);Έκδοση, κριπ-

κή-έπιμέλεια Α.Ν. Νενεδάκη, Αθήνα 1979, σ.227.

 -1 49-

Κρήτες ευθύνονται για τις επιτυχίες των Τούρκων. Βλ.: Σ. ΖΑΜΠΕΛΙΟΥ-Κ.ΚΡΙΤΟ-

ΒΟΥΛΙΔΟΥ.‘Ιστορία τών Επαναστάσεων τής Κρήτης, συμπληρωθείάα υπό Ι.Δ.

Κονδυλάκη, Φέξης, ’Αθήνα 1897, σ.259. Β . ΨΙΛΑΚΗ,Ηστορία τής Κρήτης, ^Αθήνα

1909, τ.2, 272. Γ.Δ. ΜΟΥΡΕΛΛΟΥ,Μστορία της Κρήτης‘ Ηράκλειο 19502, τ.1, 66.

48. A.S.V., Proweditori...,o.n., b.797, Proweditore Andrea Corner, Rettimo, 8 Agosto

1646.

49. Α. ΚΑΡΑΘΑΝΑΣΗ. 'Ανέκδοτη αλληλογραφία τού Κρητικού Πολέμου (1659-1660),

"Κ.Χ,"» 25(1973) 56,77. Οι Τούρκοι, πάντως, διατήρησαν και τότε τα βασικά οχυρά

του νησιού, δηλαδή τα Χανιά, το Ρέθυμνο, το φρούριο της Κισάμου, το Καλάμι,

τον Αρμυρό, το Μυλοπόταμο, το Παλαιόκαστρο, την Ιεράπετρα και το οχυρό του

Καλογέρου. Βλ.: Biblioteca Marciana, Ι.Τ. VII, 211 (7468), Descrittione fatta da D.

Marco sanguinatto Cretense, φ.154.

50. A.S.V., Collegio, Relazioni..., o.n., b.80, Barbaro Lucca, 23 Luglio 1660.

51. P. DARU, Histoire de la Re^ublique de Venise, A Paris 18212. τ.5, 82.

52. A.S.V.. Proweditori...;o.n., b.802, G. Morosini, Candia, 25 Novembre 1651.

53. Ν. ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ, Μεταφράσεις τουρκικοον ιστορικών εγγράφων, Ηράκλειον 1975,

τ.1, 12, 16, 17, 44. Τα χωριά που αναφέρονται σ’ αυτά τα τουρκικά έγγραφα ότι

προσχώρησαν στους Ενετούς το 1657 είναι το Πρινέ, οι Κούμοι και ο Μαρουλάς

Ρεθύμνου. 'Ολα βρίσκονται σε περιοχές, όπου έγιναν πολεμικές επιχειρήσεις.

54. Βλ.: ΚΑΡΑΘΑΝΑΣΗ, Ανέκδοτη αλληλογραφία... ο.π., σ. 21-124.

55. Αυτόθι, σ. 27.

56. Francois Savinien D’ ALQUIE, Les memoires de voyage deiMonsieur le Marquis de

Ville au Levant, ou Histoire curieuse du Siege de Candie, Amsterdam 1671, τ.2, 3.

P. PICCOLOMINI. Corrispondenza tra Roma e Γ inquisitore di Malta, durante la

guerra di Candia (1645-69), Aichivi<> Storico Italiano", 41(1908) 84. F.

PIACENZA. L’ Egeo redivivo, o’sia chorographia dell’Archipelago..., di Candia, e

 -1 52-

ottomane, these, Paris 1902, σ.10. Η επιθυμία βελτίωσης της κοινωνικής και οικο­

νομικής κατάστασης ήταν βασικός λόγος εξισλαμισμού και στα Βαλκάνια. Β λ γε­

νικά: Ν. IORGA. Histoire des Etats Balkaniques jusqu’ a 1924, Paris 1925, σ.30,

ΝΙΚΟΛΑΙΔΟΥ. Οϊ κρυπτοχρισπανοί..., ο.π., σ.18.

74. Βλ: ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ. Μεταφράσεις... ο.π., τ.1, 195, 218. Πρβλ: ΒΗΜ Α ΡΕΘ Υ - .

ΜΝΗΣ',έφημ· καθημερινή, 7 Φεβρουάριου 1932, φ.345, όπου έγγαφο του 1745.

75. Κατά τον Abu Hanifa, (βλ.: A. FATTAL, Le statut legal des non musulmans en pays

d’ islam, Beyrouth 1958, σ.137), ο άπιστος δεν κληρονομεί πιστό, βάσει του κεφα­

λαίου 4, 141 του Κορανίου, που λέει: Allah ιΓ accordeia aux infi^deles nul

moyen [de Γ empower] sm les croyanis", B^ : LE CORAN. Traduit de I’ arabe,

par Regis Blachere, ed., G.P. Maisonneuve et Larose, Paris 1980, σ.126. Με βάση

αυτή την ερμηνεία, στην Οθωμανική Αυτοκρατορία γινόταν δεκτό ότι: Η — TOU

μουσουλμάνου δεν είναι δυνατό νο κληρονομηθεί από να παιδιά του, τον πα­

τέρα του ή την μητέρα του; που δεν είναι μουσ ουλμά νοιg^ . q YOUNG

Corps de droit ottoman, Oxford 1905, τ.1, 308. Πρβλ: M. B ELIN , Etude sur la
/ / \, ,
propriete fonciere en pays musulmans, et specialement en Turquie, "Journal

Asiatique", 19(1862) 346. θεα. ΚΤΕΝΑ, Κληρονομικόν Δίκαιον παρ’ Όθωμανοίξ,

Σμύρνη 1882, σ.8.

76. F.W. S IE B E R . Travels in the Island of Crete, in the year 1817, (Αθήνα 1975),

London 1823, σ.58. Η άρχουσα τάξη δέχτηκε το Ισλάμ χωρίς μεγάλη αντίσταση

και στον Πόντο, όπως και στην Αλβανία. Β λ αντίστοιχα: ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΑΟΥ; Ιστο­

ρία..., ο.π., τ. 97. ΝΙΚΟΛΑΙΔΟΥ, Of κρυπτοχρισπανοί..., ο.π., σ. 24. Στη μελέτη αυ­

τή γίνεται εκτενής παρουσίαση των αιτίων εξισλαμισμού των χριστιανών της

Αλβανίας και επισημαίνονται εκτός από τις αιτίες που αναφέραμε, (βλ. πιο πάνω

σημ. 66 και 73), η ελαστική θρησκευτική συνείδηση μέρους του πληθυσμού, οι

 -15 3-

συγγρούσεις ορθόδοξων και καθολικών, η κάμψη της αντίστασης του κλήρου και

οι επιδρομές των Αλβανών. Αυτόθι, σ. 22-27.

77. Σημειώνουμε εδώ ενδεικπκά τα επώνυμα: Βεντουράκης, Βιολάκης, Γενεραλάκης,

Μπονατσάκης. Βλ.: ΙΑΚ, Αρχείο Π. Βλαστού, τ.50, 107, 111, 145. Πρβλ.: Ε. ΑΓΓΕ-

ΛΑΚΗ, Σητειακά/Αθήνα 1939, τ.2, 23. .

78. Β λ πιο κάτω: Η ζωή των κρυπτοχρισπανών.

79. Γ ια την προσηλυτιστική δράση των μπεκτασήδων και τη συμβολή τους στον εξισ-

λαμισμό της Μ. Ασίας και της Θράκης βλ. ανπ'στοιχα: Speros VRYO NIS, The

decline of medieval Hellenism in Asia Minor and the process of islamisation from

the eleventh through the fifteenth century, Berkley 1971, σ. 357. ΖΕΓΚ ΙΝ Η , Ο Μπε-

κτασισμός..., ο.π., σ. 232-234.

80. W. CROOK, A description of Candia, in its ancient and modern state, London

1670, σ.24, όπου λόγος για 5.000 γενίτσαρους στην Ιεράπετρα. Βλ. επίσης: Α.

G U ILLETIERE, Athenes ancienne et nouvelle et P estat present de P empire des

Turcs, Paris 16763, σ.370.

81. Π. ΧΙΔΙΡΟΓΛΟΥ. Ανιολατοεία και μοναχική ζωή των Τούρκων μωαμεθανών εν Κρή­

τη, ”K .X .‘, 22(1970) σ.226-230. Εκτός από τους τεκέδες των μπεκτασήδων υπήρ­

χαν στο Χάνδακα και δύο μοναστήρια του τάγματος Halweti. Βλ.:

σ.228.

82. Βλ: ΜΠΟΥΝΙΑΛΗ,Ό Κρηπκός Πόλεμος..., ο.π., σ.310. (Σαλαβσπ'ζω σημαίνει αλ­

λάζω θρησκεία). Την πραγματοποίηση εξισλαμισμών την εποχή του πολέμου ανα­

φέρει και ο Α. Διακρούσης. Βλ.: [ΔΙΑΚΡΟΥΣΗ], Διήγησις..., ο.π., σ.47.

83. ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ. Μεταφράσεις..., ο π., τ.1, 2, 15, 100, 109, 139, 295, 335, όπου ανα­

φέρονται 14 περιπτώσεις εξισλαμισμού στη διάρκεια της περιόδου 1657-1659.

84. Αυτόθι, σ.32.

85. Αυτόθι, σ. 123.

 -1 55-

πόμενη της τουρκικής κατάκτησης η Κρήτη είχε συνολικό πληθυσμό

125.000-140.000 κατοίκων. Πρβλ.: I. ΧΑΣΙΩΤΗ, ‘Ο Κρητικός Πόλεμος..., ο.π.,

σ.351.

96. Ο BRUSO N I. Historia..., ο.π., σ.43, κάνει λόγο για 200.000 κατοίκους την εποχή

της τουρκικής εισβολής, ενώ στο A.S.V., Collegio, Relazioni..., ο.π., b.80,

Relazione del Francesco Molino 1632, φ.27, υπολογίζονται κατ’ εκτίμηση 219.000

κάτοικοι.

97. Θεογάρη ΔΕΤΟΡΑΚΗ. Η Τουρκοκραπ'α στην Κρήτη (1669-1898) στο συλλογικό

έργο: "Κρήτη, ιστορία και πολιτισμός1, Ηράκλειο 1988, τ.2, σ.336. Η διοικητική δι­

αίρεση της Κρήτης σε τρεις ανεξάρτητες διοικήσεις διατηρήθηκε μέχρι την επο­

χή της Αιγυπποκραπ'ας (1830-1840), οπότε διορίστηκε Γενικός Διοικητής με

αρμοδιότητες σ’ όλο το νησί ο Μουσταφά-πασάς. Από τότε οι πασάδες των τριών

διοικήσεων εκτελούσαν χρέη υποδιοικητών. Το 1868, τέλος, η Κρήτη, διοικούμε-

νη και πάλι από ένα Γ ενικό Διοικητή, διαιρέθηκε σε πέντε διοικητικά διαμερίσμα­

τα, των Χανίων, των Σφακίων, του Ρεθύμνου, του Ηρακλείου και του Λασιθίου. Βλ.

Ν. ΣΤΑΥΡΑΚΗ, Σταπστική τού πληθυσμού της Κρήτης, (Καραβίας/Αθήνα 1978),

"Αθήνα 1890, σ. 163.

98. "Οι σπαχήδες, που δ ι ο ι κ ο ύ ν ί ο χω ρίο η > ι ι Β α σ ιλ ε ίο υ , [αναφερεται σε έ γ γ ρ α φ ο

του 1660], αφήνουν ένα Τ ο ύ ρ κ ο στη θ έ σ η τους. για να προστατεύει τα συμφέ­

ροντα τους". Βλ.: A.S.V., Proweditori..., ο.π., b.802, Αντίγραφο αναφοράς πρά­

κτορα της Βενετίας, Adi 22 Marzo 1651. Βλ. επίσης: Bibliotheque Nationale de

Paris, salle des manuscrits, No 11322, Relation de tout ce qui s’est passe' dans le

royaume de Candie, en la campagne de P annee 1660, par le sieur De

Jeure-Millet, φ.25, που δίνει την πληροφορία ότι το μεγαλύτερο μέρος των γαιών

είχε παραχωρηθεί στους Τούρκους.

 -156-

99. Ν. ΣΤΑΥΡΑΚΗ. Στατιστική τοΰ πληθυσμου τής Κρήτης, (Καραβίας, 7Αθήνα 1978),

Αθήνα 1890, σ. 149. Οι πληροφορίες του Σταυράκη βασίστηκαν στα τουρκικά αρ­

χεία Χανίων. .

ΙΟΟ.Αντ. Γ. ΣΗΦΑΚΑ. Το υπό των Τούρκων εϊσαχθέν εις Κρήτην ψορολογικό/σύστημα,

Έ .Ε.Κ .Σ .', 3(1940)159.

101.Βλ : ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ. Μεταφράσεις..., ο.π., τ.4, 227, 254.

102.Μ. ΓΕΔ ΕΩ Ν , Πατριαρχικοί Πίνακες, Κωνσταντινούπολη (1890;), σ.585.

103.0ι ραγιάδες διαιρέθηκαν το 1671 σε τρεις τάξεις. Στην Ανατολική Κρήτη κατα­

γράφηκαν κατά επαρχία:

 -157-

Επαρχία Πλούσιοι Μεσαίας τάξης Φτωχοί

Πεδιάδας 1.650 1.515 449
Μονοφατσίου 780 707 195
Καινουργίου 887 591 304
Πυργιώπσσας 225 130 120
Μαλεβιζίου 634 153 166
Τεμένους 260 160 134
Μυλοπσταμου 1.371 492 87
Σητείας 404 342 145
Μεραμπέλλου 658 823 160
Ιεράπετρας 599 367 86
Λασιθίου 188 215 65
Ρίζου 800 379 181
7.456 5.874 2.081

Βλ.: ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ, Μεταφράσεις..., ο.π., τ.2, 113-138.

1Q4.0mer Liitfi BARKAN. XV. ve XVI. inci asirla^da Osmanli Imparatorlugunda zirai

econominin hukuki ve mali esarlari [Νομικές και οικονομικές βάσεις της γεωργι­

κής οικονομίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία κατά τον 15ο και 16ο αιώνα.

Νόμοι], Istanbul 1943, σ. 351, όπου κανουνναμές του 1670. Ο ίδιος κανουνναμές

εκδόθηκε και από τον Ν. Σταυρινίδη. Βλ. Ν. ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ. Ανέκδοτα έγγραφα τής

Τουρκοκραπ'ας εν Κρήτη, ’Κ.Χ.*, 1(1947) σ. 89-91.

105.Ν. ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ. Ανέκδοτα έγγραφα..., ο.π., σ. 90 Πρβλ: Chryssanthi B R I, Fiscalite

et economie en Crete fin du XVIIe et debut du XVIIIe siecle, memoire de D.E.A.,

Paris 1986, σ.27. Γ ια τους φόρους αυτούς, αλλά και για το πολύπλοκο φορολογι­

κό σύστημα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το 16° αιώνα βλ.. John Christos

ALEXANDER. Toward a History of Post-Byzantine Greece ■The Ottoman

Kanunnames for the Greek Lands, circa 1500 - circa 1600, Athens 1985, σ.

417-480.
 -1 59-

117.R. PO CQ CKE, Voyages en Orient (1737-1742), Neuchatel 1772, τ.4, 317.

118.D. SA BA TIER. Les relations commerciales entre Marceille et la Crete dans la

premiere moitie du XVIIIe siecle, oeuvre collective, preface de R. Besnier et de N.

Svoronos, "Dossiers sur le commerce francais en Mediterranee Orien tale au

XVIIIe siecle ", p u F t parjs 1976 σ 125 , 222.

119.Yolanda TRIANTAFYLLIDOY-BALADIE, Les conditions du commerce en Crete

pendant les premieres decennies de la domination Ottomane, "Πεπραγμένα A'

Διεθνούς Κρητολογικου Συνεδρίου", Αθήνα 1981, τ.3, 302.

120.Το 1714 μία οκά κρέας κόστιζε 12 άσπρα. Το 1736 κόστιζε 20 άσπρα. Βλ.: ΣΤΑΥ-

ΡΙΝΙΔΗ, Μεταφράσεις..., ο.π., τ.3, 394 και τ.4, 217.

121.Συνήθως οι γενίτσαροι προκαλούσαν ταραχές, όταν καθυστερούσε η πληρωμή

του μισθού τους. Β λ ενδεικτικά: A.N.F., C.C.C., Β 1, τ.343, Beaume, Candie, le 3

Mai 1751 και ίδια σειρά, τ.349, Duteil, Candie, le 4 Mars 1755.

122.A.N.F., C.C.C., Β 1, τ.342, Beaume, Candie, le 11 Janvier 1729. Πολλούς νεκρούς

προκάλεσε στα Χανιά η πανούκλα και το 1758, 1760 και 1767. Βλ.: A.N.F., Β 1,

τ.349, Duteil, Candie, le 4 Aout 1758. Και ίδια σειρά, Amoreux, La Canee, le 10

Novembre 1767.

123.Ιδια σειρά, τ.345, Pierre-Etierine Robeau de Valnay, La Canee, le 8 Janvier 1738.

Βλ. καιτ.346, La Canee, le 12 Septembre 1741, σημ.

124.Κ.Γ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗ,Εκθέσεις καί υπομνήματα του γαλλικού προξενείου Κρή­

της, κ.Χ."> 10(1956) 376. Οι Γ άλλοι έμποροι αγόραζαν από την Κρήτη κυρίως λά­

δι, σαπούνια, σταφίδες, κρασί, τυρί, μέλι και μετάξι και εισήγαγαν υφάσματα,

μπαχαρικά, ψιλικά, ξυλεία, είδη διακόσμησης κ.λπ. Βλ.:

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΟΥ-BALADIE. Το εμπόριο... ο.π., σ.159, 189-205, 213-216.

125."Στις 6 α υ τ ο ύ το υ μή να . Κ ύ ρ ι έ |ΐου^ Ιγ ρ π ψ π ο I πλλος Π ρ ό ξ ε ν ό ς ], π ε ν τ α κ ο σ ιο ι

έω ς ε ξ α κ ό σ ιο ι Έ λ λ η ν ε ς ρ α γ ιά δες ίω ν δ ι α φ ό ρ ω ν χω ρ ίω ν της ε π α ρ χ ία ς ^ ρ θ α ν
 -1 6 0 -

σ η ς π ύ λ ε ς α υτ ή ς της π όλ η ς, γιπ να δ η λ ώ σ ο υ ν σ τ ο ν π ασά ότι μ η μ π ο ρ ώ ν τ α ς

πια να π λ η ρ ώ σ ο υ ν τα υ π ε ρ β ο λ ι κ ά δ ο σ ίμ α τ α , στα οπ οία τ ο υ ς υ π έ β α λ λ ε , ή τα ν

\

αναγκασμένοι να ξενιτευτούν". Βλ.: A.N.F.. C.C.C., Β 1, τ.344, Balthazard Rostan,

La Canee, le 27 Aout 1737.

126.A.N.F.. B1, τ.344, A. Malton, Candie, le 14 Aout 1737.

127.0 Γάλλος Πρόξενος έγραφε τον Αύγουστο του 1737 ότι είχαν μεταβεί στην Κων­

σταντινούπολη 12 εκπρόσωποι των ραγιάδων, για να επιδώσουν παράπονα των

χριστιανών και ότι ο αγάς των γενιτσάρων επρόκειτο να επιβιβάσει σε πλοία με

τον ίδιο προορισμό άλλους 50-60. Βλ.: A.N.F.. C.C.C., Β 1, τ.344, Valnay, La

Canee, le 27 Aout 1737.

128.Nicolo VELLAIO, La guerra cretense, Bologna 1647, σ.137.

129.Βλ.: ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ. Μεταφράσεις...,ο.π., τ.3, 313.Πρβλ: Ν.Β. ΤΩΜΑΔΑΚΗ.1Ιστορία

της’Εκκλησίας Κρήτης επί Τουρκοκραπ'ας (1645-1898), αϊ ττηγαί, Αθήνα 1974,

τ.1,236, όπου βεράποτου 1757.

130.Θεοχάρη ΔΕΤΟΡΑΚΗ. Η Εκκλησία της Κρήτης κατά την Τουρκοκραπ'α

(1645-1898), στο συλλογικό έργο: 'Κρήτη, ιστορία και πολιπσμός', Ηράκλειο

1988, τ. 2, 441.

131.Βλ.. PO CQ CKE, Voyages..., ο.π., τ.4, 223.

132.Β. RANDOLPH. The present state of the islands in the Archipelago, (Καραβίας, Α­

θήνα 1983), Oxford 1687, σ.90.

133.F.W. S IE B E R , Travels in the Island of Crete, in the year 1817, (Αθήνα 1975),

London 1823, σ.91.

134.ADN. Ambassade de France a Constantinople, Correspondance avec les
Echelles, La Can£e,T.21, Vasse, Candie, le 8 May 1818.
135.Βλ.: POCQCKE. Voyage..., ο.π., τ.4, 317.

136.ANF, CCC, Β 1, τ. 353, 'Memoire du RoyP§en/ir d’ instruction au Sr D’ Andre, consul

de France a la Canee', Versailles, le 27 Macj 1775.

 -16Γ-

137. Η πληροφορία παρέχεται σε διαταγή του Γαλλικού Υπουργείου των Εξωτερικών

προς το προξενείο Χανίων, με αφορμή την άφιξη Αρμένιου ιεραπόστολου στο νη­

σί. Βλ.: A.N.F, Archives de la Marine, Β 7, τ.61, Ordonance de Γ annee 1694.

138.'Ομοίως δεν επιτρέπεται η εις την μουσουλμανικήν θρησκείαν μετάβασις διά

τής βίας οπουδήποτε ραγιά άνευ τή<; ΰΓ.λησεο>ς του’ . Βλ I ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΟΥ,

Βεράπον καί φιρμάνιον Μητροπόλεως Κρήτης, "Χριστιανική Κρήτη", 2,1 (1913)

114, όπου τουρκικό έγγραφο του 1756.

139.Βλ.: TOURNEFORT, Voyage..., ο.π.,τ.1, σ. 51.

140.A.N.F., Archives de la Marine, B7, τ.440, "Cornpte rendu de la mission secrete du

Bon de Tott, 1779*. Την ίδια εκπμηση έκανε τρία χρόνια αργότερα και ο

FERRIERES-SA U VEBO EU F. Memoires historiques, politiques et geograjDhiques

des voyages, faits en Turquie, en Perse et en Albanie, depuis 1782, jusqu’en

1789, Paris 1790, τ.2, 220.

141 .Β. ΨΙΛΑΚΗ/Ο έν Κρήτη ποτέ εξισλαμισμός, περιοδικό ,Έβδομάς", 14 Μαρτίου

1892.

142.1ΑΚ, Αρχείο Π. Βλαστού, τ.72, σ.166.

143. Η εγκατάσταση Αράβων μετά την πτώση του Χάνδακα στην περιοχή της Αμπαδι-

άς υποστηρίχτηκε, χωρίς όμως στοιχεία, στα τέλη του προηγούμενου αιώνα (Βλ.:

Ν. ΚΑΛΟΜΕΝΟΠΟΥΛΟΥ, Κρηπκά.../Αθήνα 1894, σ. 224 σημ.) και προβλήθηκε

στη συνέχεια από διάφορους ιστορικούς. (Βλ.: Ψ|ΛΑΚΗ,Ιστορία..., ο.π., τ. 3, 44,

MOYPEAOY,‘ Ιστορία..., ο.π., τ.1, 75). Πρόσφατα ο Ν. Σταυρινίδης στήριξε την ά­

ποψη αυτή στα τουρκικά αρχεία Ηρακλείου, φέρνοντας τα εξής επιχειρήματα: α)

τη συμμετοχή Αιγυπτίων και Σύρων γενιτσάρων στην πολιορκJ a του Χάνδακα και

β) το γεγονός όπ ο αφιερωτής του τεμένους του χωριού Πλάτανος της Αμπαδιάς

ήταν Σύρος. Βλ.: ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ, Μεταφράστες..., ο.π., 1.3, σ. 68 σημ. Με τους Α-

μπαδιώτες ασχολήθηκε και ο Ν. Τωμαδάκης, ο οποίος δεν δέχτηκε εγκατάστασή

 -1 6 2 -

τους στην Κρήτη πριν από το 1645, στηριγμένος στο γεγονός ότι ούτε ο άγιος Ι­

ωάννης ο Ξένος, που πήγε στο νησί το 975, ούτε οι ενετικές πηγές, κάνουν λόγο

για ύπαρξη Αράβων στην Κρήτη μετά το 961. Βλ.: Ν. ΤΩΜΑΔΑΚΗ, Συμβολή εις

την μελέτην των ξένων έποικήσεων εν Κρήτη, ανάτυπον άπό τήν Έ .Ε.Κ .Σ .', ’Α­

θήνα 1939, σ. 18.

144.0 περιηγητής Olivier (βλ.: G.A. O LIVIER. Voyage dans Γ empire othoman, Γ

Egypte et la Perse, A Paris 1801, τ.1, 390), που κάνει πρώτος μνεία για τους Α-

μπαδιώτες γράφει: "Ανάμεσα στους πληθυσμούς, που κατοικούν σήμερα στο νη­

σί της Κρήτης, διακρίνει κανείς τους Αμπαδιώτες, μουσουλμάνους στο

Θρήσκευμα/Άραβες στην καταγωγή και υπολείμματα αυτών των Σαρακηνών, για

τους οποίους μιλήσαμε. Η διαφορετική φυσιογνωμία που έχουν σε σχέση με τους

Τούρκους και η αραβική γλώσσα τους;δεν αφήνουν καμιά αμφιβολία στο θέμα

αυτό!1

145.Βλ OLIVIER. Voyage..., ο.π., τ.1, 390.

146.1. ΧΑΤΖΙΔΑΚΗ. Περιήγησις εις Κρήτην, (Καραβίας, "Αθήνα 1985), ‘Ερμούπολη

1881, σ. 41.

147.Βλ: POCOCKE. Voyages..., ο.π., τ.4, 317. Β λ και ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ. Μεταφράσεις...,

ο.π., τ.1, 401, όπου αναφέρεται εξωμοσία, με σκοπό την αποφυγή τιμωρίας. Ο

Chevalier, πάλι, αναφέρει ότι οι Κρήτες εξισλαμίζονταν για να αποφύγουν τις κα­

ταπιέσεις και το χαράτσι. Βλ.: Bibliotheque de Γ Arsenal, Voyage du Levant ou

itinetaire du voyage qu’a fait dans le Levant Mr Louis Chevalier.... en Γ annee

1699, τ. 1, 105.

148.A.N.F., CCC, Β 1, τ.342, Beaume, Candie, le 9 Mai 1728. Βλ επίσης:

TOURNEFORT. Voyage..., ο.π., σ. 143.

149.A.N.F.. CCC, Β 1, τ. 342, Beaume, Candie, le 9 Mai 1728.

150.Βλ. πιο κάτω: Αποκαλύψεις κρυπτοχριστιανών - Οι νεομάρτυρες.

 -163-

151.A.N.F., C.C.C., Β 1, τ.342, Beaume, Candie, le 9 Mai 1728.

152.A.N.F., C.C.C., Β 1, τ.348, Clairambaut, Candie, le 9 Mai 1750.

153.Στεφάνου I. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ,^Η Ελληνική Επανάσταση τοΰ 1770 και ό άνπκτυ-

πός της σπς Ελληνικές χώρες, 'Ιστορία τού Ελληνικού'Εθνους', ^ δ ο τ ικ ή " /Αθή­

να, 11(1975) 76.

154.A.N.F.. CCC, Β 1, τ. 351, Amoreux, La Canee, le 1 Juin 1770.

155.Αυτόθι, Vaugrigneuse, Candie, le 4 Aout 1770. To όπ η θανάτωση του Δασκαλογι-

άννη έγινε λίγο μετά τη σύλληψή του και όχι τον επόμενο χρόνο, όπως υποστηρί­

ζεται, αναφέρεται και στο τραγούδι του Μπάρμπα-Παντζελιού. Βλ. Β. ΛΑΟΥΡΔΑ.

Το τραγούδι τοΰ Δασκαλογιάννη,cΗράκλειο 1947, σ. 24. Στα τέλη του 1770 δρα­

πέτευσαν από πς φυλακές του Χάνδακα και κατέφυγαν στα Σφακιά 49 Σφακιανοί.

Β λ A.N.F., Β 1, τ. 351, Vougrigneuse, Candie, le 27 Novembre 1770.

156.A.N.F., Affaires Etrangeres, Β3, τ.91, La Canee, le ϊ9 Fevrier 1773.

157.A.N.F., C.C.C., Β 1, τ.353, Dandre, La Canee, le 24 Aout 1775.

158.Αυτόθι, La Canee, le 20 Decembre 1775.

159.Αυτόθι, La Canee, le 7 Novembre 1776.

160.A.N.F., C.C.C., Β 1, τ.355, La Canee, le 10 Juillet 1779. Κατά τον J.M . TANCOIGNE,

Voyage a Smyrne, dans Γ Archipel et I’fle de Candie en 1811, 1812, 1813 et 1814,

Paris 1817, τ.2, 109, η ημερήσια αμοιβή των γενιτσάρων στα 1814 ήταν 3-15 ά­

σπρα.

161.Β λ : ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ, Μεταφράσεις..., ο.π., τ.5, 207.

162.Το έτος αυτό αναφέρεται η συγκέντρωση στα Χανιά 600 Τουρκοκρητών εθελο­

ντών και στη συνέχεια η επιβίβασή τους σε πλοία με κατεύθυνση τη Μαύρη Θά­

λασσα. Β λ : A.N.F., C.C.C., Β 1, τ.354, La Canee, le 14 Fevrier 1778.

163.Βλ. TANCOIGNE, Voyage..., ο.π., τ.1, 102. Βλ. επίσης M A E , C.C.C., Grece, La

Canee, τ.23, La Canee, le 23 Novembre 1820, φ.219.

 -1 66-

178.M A E ., CCC, Grece, La Canee, τ.22, Candie, le 30 Juin 1818, φ.306.

179.M.A.E.. CCC, Grece, La Canee, τ.23, Candie, le 15 Juillet 1820, φ.189.

180.Αυτόθι, La Canee, le 14 Fevrier 1820, φ.164. Οι φήμες, τις οποίες αναφέρει ο Γάλ­

λος Υποπρόξενος, για αγγλική απόβαση είχαν ενισχυθεί από πς διαμαρτυρίες

των μουσουλμάνων και πς προτροπές τους προς τους χωρικούς να εξεγερθούν

κατά των απεσταλμένων της Πύλης.

181.ADN, Ambassade de France a Constantinople, Correspondence avecjies

Ech e lle s, La Canee, τ.21, Colaud, La Canee, le 9 Decembre 1819.

182.Αυτόθι. La Canee, le 23 Novembre 1820, φ.219.

183.Βλ.: G.A. O LIVIER. Voyage..., ο.π., τ.2, 269.

184.Βλ. πιο κάτω: Η πρόοδος των εξισλαμισμών.

185. Οι επιτυχίες των Κρητών εμπόρων προκαλούσαν την ανησυχία των Γ άλλων συνα­

δέλφων τους, που μέχρι τη Γαλλική Επανάσταση έλεγχαν πς εισαγωγές και πς ε­

ξαγωγές στην Κρήτη. Β λ : M A E ., CCC, Grece, La Canee, τ. 20, La Canee,

Nivose an 6(1797), <p. 219. Πρβλ: Β. ΚΡΕΜ Μ ΥΔΑ. Χαρακτηριστικές "όψεις τοΰ ε­

ξωτερικού εμπορίου της Κρήτης (τέλος 18ου καί αρχές 19ου αιώνα), ‘Ερανι-

στής·, 16(1980) 190-198.

186.Βλ.: TANCOIGNE. Voyage..., τ.1, 124.

187.Γ. ΧΑΡΙΤΑΚΗ/Η Τουρκία είς τάς αρχάς τού ΙΘ’ αιώνος υπό Α Ψαλίδα, Ήπει ρω-

τικά Χρονικά", 6(1931) 67. Στους καταλόγους συνδρομητών 120 ελληνικών τίτ­

λων της περιόδου μεταξύ του τέλους του 17ου αιώνα και του 1821 αναφέρονται

μόνο 33 Κρήτες συνδρομητές. Στους ίδιους καταλόγους αναφέρονται 205 συν­

δρομητές των Πατρών. Βλ.: Φ. ΗΛΙΟΥ, Βιβλία μέ συνδρομητές. I. Τα χρόνια του

Διαφωπσμοΰ; ]>Ερανισιής ", 12(1975) 174.

188.Περίληψη πατριαρχικού εγγράφου αναφέρει: τώ Κ ρ ή τ η ς καί τοΐς χριστιανοΓς

Κ α ιν ο υ ρ ι ο υ , εξαγγΓ.λτικαί ι ών ανι.)τερ»>»( ί ιη< ΊποίπιποΓ Μ Η ; ίο υ χω ρίου n u n μ μ

 -167-

Επισκοπή Πέτρας[ "TV> δέ τέως εξάρχω Καινουρίου/ίνα διοικώ μόνον τήν-Εκ-

κληοίαν και την συσταθησομένην ‘Ελληνικήν Σχολήν. Έπιστολαί Αύγουστου

1803" Βλ.;ΆρχεΓον Πατριαρχείου, "Περιγραφικόν Ευρετήριον των Πατριαρχι­

κών Κωδίκων, ητοι περίληψις έκαστου εγγράφου καθ' ην έν ταϊς σελίσι τοΰ

Κωδικός τέτακται σειράν f έτών 1539-1830, υπό Ιωακείμ Φοροπούλου,ΡΕν τόϊς

Πατριαρχείοις 1895-1896, τ.1, Κώδιξ 10, σ.90.

189.Για τα σχολεία των 3 πόλεων της Κρήτης και των Σφακίων βλ.: Τρϋφ. Ε. ΕΥΑΓΓΕ-

ΛΙΔΟΥ/ Η παιδεία έπί Τουρκοκρατίας,1Ελληνικά Σχολεία από της Αλώσεως μέχρι

Καποδιστρίου, Αθήνα 1936, τ.2, 169-170. Βλ. επίσηςΈ λ. Δ. ΜΠΕΛΙΑ/Η παιδεία

των Κρητών κατά τηνΈλληνικήνΈπανάστασιν καί την καποδιστριακήν περίοδον,

Μνημοσύνη' , 1(1967) 269. θεογάρη ΔΕΤΟΡΑΚΗ, Η Τουρκοκρσπα στην Κρήτη

(1669-1898), στο συλλογικό έργο: "Κρήτη, ιστορία και πολιπσμός", Ηράκλειο

1988, τ.2, σ.362-363.

190.Βλ: PO CO CKE. Voyages..., τ.4, 216.

191.Βλ.: ΔΕΤΟΡΑΚΗ. Η Τουρκοκραπα στην Κρήτη..., ο.π., σ.348.

191r Βλ.: ΔΕΤΟΡΑΚΗ. Η Εκκλησία της Κρήτης..., ό.π., σ.446.

192.Οι αγάδες, πλούσιοι γαιοκτήμονες και ενοικιαστές των δημοσίων εσόδων, ήταν

ό;π οι αγιάνηδες (ayan) άλλων τουρκοκρατούμενων ελληνικών περιοχών. (Για το

θεσμό των αγιάνηδων βλ.: John V. ALEXANDER. Brigandage and public order in

the Morea 1685-1806, Athens 1985, σ. 39).

193.'To ελάχιστο παράτιονο. η ελάχιστη αντίόραοη στις αυθαί ρετες διαταγές κο

στίζει σ’ αυτους τους ταλαίπωρους φο|5π>Γ.ς προσβολές: Αγριο ξυλοδαρμό κα;

μερικές «ρορές την ίδια τη ζωή τους. χωρίς τη δυνατότητα να προσφυγουν σε

κανένα". Βλ.: TANCOIGNE, Voyage..., ο.π., τ.2, 7.

194.Βλ.: O LIVIER. Voyage... ο.π., τ.2, 302. Η καταβολή φόρου για τη χορήγηση άδειας

γάμου λεγόταν resm-i arus (γαμήλιος φόρος). Για ένα διάστημα μετά την πτώση
 θηκε η ελευθερία, έχουν υποβληθεί στο ί, υ γ ό της πιο φοβερής σκλαβιάς, παρά

τη θάλασσα που τους περιβάλλει και τα βουνό που τους προστατεύουν".

200.Βλ.: O LIVIER. Voyage..., ο.π., τ.1, 388.

201.Για τους χαϊνηδες βλ.: ΨΙΛΑΚΗ,Ίστορία..·. ο.π., τ.3, 259-264.

202.Τρία ρωσικά πλοία, συνοδευόμενα από τρία τουρκικά, αγκυροβόλησαν τότε στη

Σούδα, έχοντας επιβιβάσει από διάφορα λιμάνια του Αιγαίου Ρώσους αιχμαλώ­

τους. Βλ.: A.N.F., CCC, Β1, τ.353, La Canee, le 20 Juin 1775.

203.Π.Μ. ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΗ. ΟίΈλληνες κατά τον πρώτον επί Αικα_τερίνης Β' ρωσσο-

τουρκικόν πόλεμον (1768-1774), (Καραβίας, Αθήνα 1989)/Αθήνα 1903, σ.306.

204.Γαλλικό έγγραφο αναφέρει ότι συνεχίζονταν στα 1788 οι μεταναστεύσεις. Βλ.:

Μ.Α.Ε.. MeWioires et Documents, Turquie, τ.30, φ.276: Observations sur Γ tie de

C a n d i e , le 2 Fevrier 1788.

205.B.B. ΣΦΥΡΟ EPA, Κρητικά επώνυμα εις τας Κυκλάδας, "Πεπραγμένα Β ' Διεθνούς

Κρητολογικοιϊ Συνεδρίου", Αθήνα 1969, τ.4, 465. Την πραγματοποίηση μετανα­

στεύσεων Κρητών επισημαίνει και ο PO UQ UEVILLE, Histoire..., ο.π., τ.3, 302 σημ.

206.A.N.F.. CCC, Β 1, τ.355, Candie, le 15 Decembre 1780.

207.M A E , CCC, Grece, La Canee, τ.20, La Canee, le 26 Brumaire, an 5(1976), Φ.150.

208.M.A.E., CCC, Grece, La Canee, τ.23, Candie, le 31 Juillet 1819, Φ.21.

209.Daniel PANZAC, La peste dans Γ Empire Ottoman, 1700-1850, th^se pour le

doctorat d’ etat, Aix-en-Provence 1982, τ.1, 222.

210.M.A.E., CCC, Grece, La Canee, τ.22, Candie, le 10 Juin 1815. Αυτόθι, La Canee,

le 19 Mai 1816
OvgW
211.A.D.N., Ambassade de France a Constantinople, CorrespondenceTes Echelles, La
Canee, le Decembre 1817, p.306.
212.M A E ,, CCC, Grece, La Canee, τ.23, Candie, le 31 Janvier 1819, Φ.21.

213.Αυτόθι, Candie, le 9 Juillet 1819.

214.Αυτόθι, Candie, le 10 Octobre 1819.

 -1 7 0 -

215.Αυτόθι. Candie, le 28 Fevrier 1819, Φ.29. Ιεροτελεστίες στο μητροπολοτικό ναό

και στους τεκέδες του Χάνδακα, με σκοπό να εξορκιστεί το θαναπκό έγιναν και

τον προηγούμενο χρόνο. Βλ.: M A E , CCC, Grece, La Canee, τ.22, Vasse,

Candie, le 30 Novembre 1818, φ.384.

216.Βλ.: O LIVIER. Voyage..., ο.π., τ.2, 342.

217.Στο χρονικό, που έγραψε ο μοναχός Συμεών Βασιλείδης Αγιοτριαδίτης, εκτίθενται

οι κακουχίες των χωρικών και μοναχών του Διαμερίσματος Χανίων τη δεύτερη δε­

καετία του 19ου αι. και αμέσως μετά την Επανάσταση του 1821. Βλ.: ΤΩΜΑΔΑ-

ΚΗ,Ιστορία τηςΈκκλησίας Κρήτης..., ο.π., τ.1, 143.

218.Π. ΚΡΙΑΡΗ,Ίστορία τής Κρήτης, (Νέα), Αθήνα 1931, τ.2, 116. Το χωριό Διονύσι εί­

χε στα 1821 25 μουσουλμανικές οικογένειες και καμία χριστιανική. Βλ.: Μ. ΧΟΥΡ-

ΜΟΥΖΗ-ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ, Κρητικά,-Αθήνα 1842, σ.83. Το χωριό Αξένπ τον ίδιο χρόνο

είχε 2 χριστιανικές οικογένειες και 55 μουσουλμανικές. Βλ.: Αυτόθι, σ.75.

219.Gustave FLO U REN S. Souvenirs d’ un philhellene..., de 1866 a 1868, Lyon 1983,

σ.6. Πρβλ.: ΨΙΛΑΚΗ/Ίστορία..·, ο.π., τ.3, 163. Παρόμοια αντέδρασαν και χριστι­

ανοί της Ηπείρου, που εξισλαμίστηκαν. Βλ.: Α. ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΥ,Ηστορία..., ο.π.,

τ.3, 370.

220.Οι πληροφορίες προέρχονται από χειρόγραφο του 1818, το οποίο διέσωσε ο Ζ.

Πρακπκίδης. Στο χειρόγραφο δίνεται η αναλογία χριστιανών και μουσουλμάνων

και στις επαρχίες Μεραμπέλου, Λασιθίου, Σητείας και Μυλοποτάμου της Κεντρι­

κής και Ανατολικής Κρήτης. Σ’ αυτές πς τελευταίες την πλειοψηφία είχαν οι μου­

σουλμάνοι. Βλ.: Ζ. ΠΡΑΚΤΙΚΙΔΟΥ, Χωρογραφία της Κρήτης, συνταχθείσα τφ\

1818...,“Ηράκλειο 1983, σ.5.

221.Αυτόθι, σ.66-67.

222.Βλ.: ΨΙΛΑΚΗ: Ιστορία.... ο.π., τ.3, 46, σημ.1. Ν.Β. ΤΩΜΑΔΑΚΗ, Παράδοσις έκ Σέ­

λινου, εφημ. "Κηρυξ Χπυκ.π/ , 18 Σεπτεμβρίου 1930, αρ.4218. Στα χωριά Σάσα-
13. Βλ.: d’ IRU M BERIE. Voyage..., ο.π., σ.249. G. PERRO T. L’ fle de Crete, souvenirs

de voyage, Paris 1867, σ.259. Πρβλ.: Α. ΓΊΑΝΝΑΡΗ.*Ασαατα Κρητικά μετά δίστι­

χων καί παροιμιών, Λειψία 1876, σ. 18-24.

14. Γρ. ΠΑΠΑΔΟΠΕΤΡΑΚΗ,' Ιστορία των Σφακίων. Αθήνα 1888, σ.152.

15. Τρία είδη γάμων ίσχυαν σύμφωνα με το τουρκικό δίκαιο: α) ο διαρκής, στον οποίο

και οι δύο σύζυγοι ήταν μουσουλμάνοι, β) 0 πρόσκαιρος ή κιαμπίν (κεπήνι) και γ)

η συνοίκηση^ή παλλακεία) με δούλη. Βλ. Νικ. I. ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΥ,Εκκλησία καί

Δίκαιον εις την χερσόνησον τού Αίμου επί Τουρκοκρατίας, Θεσσαλονίκη 1969,

σ.76-78.

16. Σε βενετσιάνικη αναφορά του 1652 σημειώνεται: " -Χ °υν γ,νει (!ν(Φ εσα στους

Τούρκους και τους κ α τ ο ίκ ο υ ς του ν η σ ιο ύ πολλοί γ ό μ ο ι και γ ε ν ν ή θ η κ α ν παιδιά,

που μεγαλώνουν σε θρησκευτική σ ύ γχ'^ Ί". Βλ.: A.S.V.. Collegio, Relazioni

ambasciatori- Rettori e altre cariche, busta 74: Sindici inquisitori in Levante, όπου:

Relation di S. Gier/mo Bragadino inquisitor ritornato dal Regno di Candia 1652, XI

Settembre. Για το ίδιο φαινόμενο στις αρχές του 18ου αιώνα και αμέσως μετά τα

Ορλωφικά βλ. ανπ'στοιχα: Richard POCOCKE, Voyages..., τ.4, 317. Francois

baron de TOTT, Memoires sur les Turcs et les Tartares..., Maestricht 1785, τ.4, 5.

17. Βλ.: ΤΩΜΑΔΑΚΗ/Ιστορία τής Εκκλησίας Κρήτης..., ο.π., τ.1, 239. Για παρόμοιες

απαγορεύσεις κεπηνιών βλ.: Μανουήλ I. ΓΕΔ ΕΩ Ν ,Έπίοτιιια γράμματα τουρκικά,

αναφερόμενα εις τά εκκλησιαστικά ημών δίκαια, Κωνσταντινούπολη 1910, σ.20.

Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι αντίθετα με ό,τι συνέβαινε στην πράξη, η χανεφίτικη

ερμηνεία του ισλαμικού νόμου, που γινόταν επίσημα δεκτή στην Οθωμανική Αυ­

τοκρατορία, δεν επέτρεπε στους μουσουλμάνους τον πρόσκαιρο γάμο. Βλ.:

Charles RAYMOND, Le droit musulman, Que sais-je, P.U.F., Paris 19822, σ.48.

18. Βλ.: ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ. Μεταφράσεις..., ο.π., τ.1, 10, 18, 46,129. Οι περιπτώσεις κεπη­

νιών που δίνει ο Σταυρινίδης στα έγγραφα της περιόδου 1657-1669 ανέρχονται
 μόλις στις 14. Για τα κεπήνια στην Κρήτη Βλ. και: SAVARY. Lettres..., ο.π., σ.317

σημ.1.

19. Aubrv de La MOTRAYE, Voyages en Europe, Asie et Afrique..., sur Γ Italie, la

Grece, la Turquie..., A La Haye 1727, τ.1, 464.

20. I,Α.Κ., Αρχείο Π. Βλαστού, τ.72, 105.

21. Τα παιδιά μουσουλμάνου ανατρέφονταν υποχρεωτικά με βάση πς αρχές του Ισ­

λάμ. Βλ.: SAVARY, Lettres..., ο.π., σ.317 σημ.1. Διατηρούσαν δε πάντοτε τα κλη­

ρονομικά τους δικαιώματα. Βλ.: ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ, Μεταφράσεις..., ο.π., τ.3, 362.

Πρβλ.: C. Le BRUYN. Voyage au Levant..., Rouen 1725, τ.1, 403, που αναφέρεται

στη Μ. Ασία.

22. Συνήθους τα παιδιά που εξισλαμίζονταν στην Κρήτη ήταν περίπου δέκα χρόνων.

Κατά τον Mouradja d1 O H SSQ N , (Tableau General de P Empire Ottoman, Paris

1820, τ.3, 231), που αναφέρεται γενικά στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, η ηλικία

μεταστροφής των παιδιών δεν ήταν καθορισμένη. Σήμερα στον μουσουλμανικό

κόσμο η περιτομή των παιδιών γίνεται από την έβδομη μέρα μετά τη γέννησή

τους μέχρι και το δέκατο πέμπτο έτος της ηλικίας τους. Βλ.: A .J. W EN SIN C K,

Khitan. Encyclopedie de Γ islam", nouvelle edition, Leiden-Paris, 1979 τ.5,20.

23. Βλ.: ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ, Μεταφράσεις..., ο.π., τ.5,8-9. Μουσουλμάνος κατηχητής ανα­

λάμβανε, κατά πληροφορίες του Ν. Ρενιέρη, και τους κατάδικους χριστιανούς

της προ του 1821 περιόδου. Βλ.: Ι.Α.Κ., Αρχείο Π.Κ. Κριάρη, τ.1, 15.

24. A.N.F.. CCC, Β 1, τ.344, Malton, Candie, le 5 Octobre 1737. Αυτόθι, τ.351,
/
Amoreux, La Canee, le 2 Avril 1770.

25. A.N.F., CCC, B1, τ.347, Magy, Candie, le 26 Octobre 1745.

26. F.W. S IE B E R , Reise nach der Insel Kreta im griechischen Archipelagus im jahre

1817, Leipzig-Sorau 1823, τ.2, 109-110. Πρβλ.: I. ΒΟΛΑΝΑΚΗ;Ή θρησκευτική κα-

τάστασις χριστιανών της Κρήτης κατά τον Sieber, κ.χ.", 25(1973) 139. Για παρό­
36. Δύο γενίτσαροι υποχρεώθηκαν να ανανεώσουν τον όρκο τους, όταν έγινε γνωστή

η συμμετοχή τους σε πανηγύρι την ημέρα του Αγίου Γεωργίου. Αυτόθι, τ.4, 135,

όπου τουρκικό έγγραφο του 1723.

37. Το 1659 διαταγή του αρχιστρατήγου, που αφορούσε την επαρχία Αγίου Βασιλεί­

ου Ρεθύμνου, όριζε να πληρώνουν οι νεομουσουλμάνοι τους φόρους, όπως τους

πλήρωναν πριν από τον εξισλα^ισ μό τους. Αυτόθι, τ.1, 108, 123. Βλ. και: "ΒΗΜΑ

ΡΕΘ ΥΜ ΝΗΣ’,ο.π., 31 Δεκεμβρίου 1931, όπου μετάφραση τουρκικού εγγράφου

του 1654.

38. A.S.V., Prorreditori..., ο.π., b.801, (G. Morosini), Candia, 29 Novembre 1650.

39. Σημανπκός άγιος των Κρητών μουσουλμάνων ήταν ο Ali Dede, Βλ.: ΧΙΔΙΡΟΓΛΟΥ,

Άγιολατρεία..., ο.π., σ.216.

40. Αυτόθι, σ. 215.

41. John B.S. M O RRITT, The letters... 1794-1796, Edited by G.E. Morindin, London

1914, σ.231.

42. Μαν. ΠΙΤΥΚΑΚΗ λ Η χρισπανική θρησκεία καί of Τούρκοι της Κρήτης, περιοδικό

' ΔριΤρος", 2(1938) 519.

43. Βλ.: O LIVIER. Voyage..., ο.π., τ.2, 277. Robert PA SH LEY, Travels in Crete, London

1837, τ,1, 10. Πρβλ.: ΨΙΛΑΚΗ*Ιστορία..., ο.π., τ.3, 81.

44. Βλ.: ΠΙΤΥΚΑΚΗ/Η χρισπανική θρησκεία..., ο.π., σ.518, PA SH LEY, Travels..., ο.π.,

τ.1, 194.

45. Βλ.: ΠΙΤΥΚΑΚΗ.^Η χριστιανική θρησκεία..., ο.π., σ.518-519. Ο Π. Βλαστός σημει­

ώνει ότι οι μουσουλμάνοι γιόρταζαν τον Αγιο Γεώργιο με το όνομα Εντρελέζι. Βλ.:

Ι.Α.Κ.. Αρχείο Π. Βλαστού, τ.31, 284 σημ., 342.

46.Η γιορτή του Αγίου Γεωργίου, όπως γενικότερα οι γιορτές των μπεκτασήδων, ήταν

ακίνητη. Βλ.: ΖΕΓΚΙΝ Η , Ο μπεκτασισμός..., ο.π., σ.236.

 - 178 -

55. Βλ.: PASH LEY. Travels..., ο.π., τ.1, 105.

56. AYE/AA, "1838, Κρητικόν , όπου; ;Α ν τ α π ό κ ρ ισ ις μετά των έπιτοπίων αρχών διά

τα ετη 1834,35,37,38"^ Σι Π ερό γλοιι προς r o v Σ ερ ασ κέρ ην, Χανιά, 25 Απριλίου

1837. Πρβλ * ΑΥΕ/ΑΛ, "1837-1840. Γ1p o ^ rv r .ih v Χ α ν ίω ν π ρ ο ς Π ρ ο ξ ε ν ε Γ ο ν Α ί γ υ ­

πτου’^ όπου: Σ χ ε δ ι α σ τ ή ρ ιο ν π ρ ό ς ι ό ν κ ύ ρ ιο ν Μ. Τοσίτζαν",Ό Στ. Περόγλου,

Χανιά, 10/22Όκτωβρίου 1837, άρ.24. Γενική αναφορά στην ύπαρξη κρυπτοχρι-

σπανών έκαναν στο υπόμνημά τους προς τους προξένους και οι ανππρόσωποι

των Κρητών στις 5/17 Απριλίου 1841. Βλ.: Ε. ΖΑΜΠΕΤΑΚΗ, Συμβολή είς την γνώ-

σιντης έπαναστσπκής περιόδου 1841 εν Κρήτη, "Κ.Χ ", 10(1956) 202.

57. Β λ πιο πάνω: Αίπα εξισλαμισμού. Τα χριστιανικά, πάντως, στοιχεία των μπεκτασή-

δων δεν απασχόλησαν πς κρηπκές πηγές που ερευνήσαμε. Αναφέρονται μία μό­

νο φορά από τον Π. Βλαστό, που γράφει όπ οι μπεκτασήδες σέβονταν τον Αγιο

Σπυρίδωνα. Β λ : Ι.Α.Κ.. Αρχείο Π. Βλαστού,, τ.31, 284 σημ.

58. Σχετικά με το συγκρητισπκό χαρακτήρα και τα χριστιανικά στοιχεία του μπεκτασι-

σμού στη Μ. Ασία και τα Βαλκάνια βλ. ενδεικπκά: P. CANTIMIR, Histoire de Γ

Empire Othoman.., A Paris 1743, τ.3, 100. Γ. ΣΚΑΑΙΕΡΗ, Λαοί καί φυλαί της Μι­

κρός Άσίας, Αθήνα 1922, σ.72, 322, 395. Ν. W EISSM A N N , Les janissaires, (Paris

1964), Paris 1938, σ.17. Ε. ΣΟΥΡΛΑ, Γιάννης Κ. Σούρλας, Ηπειρωτικά Χρονικά ·.

16 (1941) 117-118. Ο. ΒΑΤΙΔΟΥ, Η χριστιανικότητα των Τούρκων και οίΈλληνες

V
της Μικρασίας,'Αθήνα 1956, σ.22-23. Midhat SAM IC, Les voyageurs Francais en

Bosnie a la findu XVIII® siecle et au debut du XIX6..., these, Paris 1960, σ.244. I.K.

ΒΑΣΔΡΑΒΕΛΛΗ. Αί εξισλαμίσεις των Ελλήνων κατά την Τουρκοκραπ'αν, "Σερραι-

κά Χρονικά", 4(1961) 37. VRYQNIS, The decline..., ο.π., σ.356. ΝΙΚΟΛΑΙΔΟΥ, Οί

κρυπτοχρισπανοί..., ο.π., σ.32, 35-37. Κ.Α. ΜΠΟΥΡΑ, Οί μπεκτασή Δερβίσηδες:

Μερικές πτυχές συνύπαρξηςΈλλήνων καί Τούρκων στή Μικρά Ασία 1826-1922,

81. A. ZQGRAFOS, Les nouveaux martyrs, 16e-17es. Essai sur Γ experience religieuse

du peuple orthodoxe sous domination ottomane, these dact., Strasbourg 1987,

σ.51-53. Ιωάννη ΘΕΟΧΑΡΙΔΗ-Δηιιητρη ΛΟΥΛΕ, Οι νεομάρτυρες στην ελληνική ι­

στορία (1453-1821), Δωδώνη, 17(1988) 136 κ.εξ. Για τους λόγους θανάτωσης

των νεομαρτύρων βλ. και: I.E. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Σχεδίασμα περί των Νεομαρτύρων,

"Μνήμη 1821", Θεσσαλονίκη 1971, σ.18-19. Ι.Μ. ΠΕΡΑΝΤΩΝΗ, Τα αίτια καί αί ά-

φορμαί τοΰ μαρτυρίου των Νεομαρτύρων, ανάτυπο από τή Θεολογία, 'Αθήνα

1971,σ.5-10.

82. Σχετικά με τη ζωή και το μαρτύριο των τεσσάρων αυτών νεομαρτύρων βλ.: ΝΙΚΟ­

ΔΗΜΟΥ ΑΓΙΟΡΕΙΤΟΥ, Νέον Μαρτυρολόγιον.../Αθήνα 19615 , σ.214, 216. Κων.

ΣΑΘΑ, Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη, Βενετία 1872, τ.3, 610. Χρυσοστόμου ΠΑΠΑΔΟ-

ΠΟΥΑΟΥ. Οί νεομάρτυρες, 'Αθήνα 19703, σ.93-94, 116. Στα 1643 μαρτύρησε στη

Σμύρνη ο επίσης Κρητικός Μάρκος Κυριακόπουλος. Βλ. ΝΙΚΟΔΗΜΟΥ Α ΓΙΟ ΡΕΙ­

ΤΟΥ, Νέον Μαρτυρολόγιον..., ο.π., σ.70. Μ. VITTI/0 νεομάρτυρας Μάρκος Κυρι-

ακόπουλος, πού άποκεφαλίστηκε στη Σμύρνη τό 1643, (μία Δυτική πηγή),

"Μικρασιατικά Χρονικά _ 10(1963) σ.89-103. θεόν. ΔΕΤΟΡΑΚΗ,Ό νεομάρτυρας

Μάρκος Κυριακόπουλος καί ή ανέκδοτη ακολουθία του, "Πεπραγμένα Δ' Διε­

θνούς Κρητολογικου Συνεδρίου /Αθήνα 1981, τ.2, σ.67-87. Θεοδ. ΤΖΕΔΑΚΗ/Ο

νεομάρτυς Μύρων ο έξΉρακλείου, "Απόστολος Τίτος*, 9(1960)150.

83. Βλ.: ZQGRAFOS, Les nouveaux martyrs..., ο.π., σ.57.

84. Θεοχ. ΔΕΤΟΡΑΚΗ, Η Εκκλησία της Κρήτης κατά την Τουρκοκραπ'αν (1645-1898),

συλλογικό έργο: "Κρήτη; ιστορία και πολιτισμός"1, Ηράκλειο 1988, τ.2, 456. Ν.Β.

ΤΩΜΑΔΑΚΗ, Κρήτες Νεομάρτυρες; "Προμηθείς t> ΓΙυρ^φόρος", τεύχ.4 (1980)

323.

85. Γενική αναφορά στην άφιξη ιεραποστόλων στο νησί πριν από το 1821 κάνει το

‘Χρονικάτης Αγίας Τριάδος*. Βλ.: ΤΩΜΑΔΑΚΗ,' Ιστορία της Εκκλησίας Κρήτης...

 - 183 -

ο.π., τ.1, 143. Ο Γάλλος Πρόξενος Peyssonnel, επίσης^αναφέρει στα 1764 την ι­

εραποστολική δράση στα Σφακιά μοναχού άγνωστης προέλευσης. Βλ.: A.N.F.

Archives de la Marine, Β 7, τ.11, Peyssonnel, La Canee, le 29 Mai 1764.

86. Έια. ΒΥΒΙΛΑΚΗ.Έ ν βλέμμα είς τό αχανές της κρητικής ιστορίας, εφημερίδα Ρό­

δά μανθυς,Γ(Αθηνών), 23 Μαρτίου 1868. Βλ. και Β. ΨΙΛΑΚΗ,Ό εν Κρήτη ποτε έ-

ξισλαμισμός, περιοδικό ^Έβδομός', 14 και 21 Μαρτίου 1892, ΨΙΛΑΚΗ,Ιστορία...,

ο.π., τ.3, 36. Ι.Α.Κ., Αρχείο Π. Βλαστού, τ.72, 165 και 184. Ο Μουρέλλος με τη

σειρά του επικαλείται ^ ιστορικούς και χ ρ ο ν ο γ ρ ά φ ο υ ς " , Που αναφέρονται στο αί­

τημα των Κρητών προς το Νεκτάριο, χωρίς όμως να δίνει παραπομπή. Βλ.: MQY-

ΡΕΛΛΟ Υ,‘Ιστορία..., ο.π., τ.1, 89. Ο Νεκτάριος ακολούθησε παλιά τακτική της

Εκκλησίας, την οποία είχε τηρήσει και ο Ιωάννης Καλέκας. Ο Πατριάρχης αυτός

επέτρεψε περί το 1340 τον κρυπτοχριστιανισμό στους κατοίκους της τουρκοκρα­

τούμενης Νίκαιας της Μ. Ασίας. Βλ.: Fr. MIKLOSICH et I. M LJLLER, Acta

patriarchatus constantinopolitani, Vindobonae 1860, τ.1, σ. 184 και 197.

87.Τα επιτίμια ήταν μεγαλύτερα στην περίπτωση που ο εκχριστιανιζόμένος είχε εξισ-

λαμισθεί με τη θέλησή του. Επιβαλλόταν τότε νηστεία δύο χρόνων. Βλ.: Εθνική

Βιβλιοθήκη, Τμήμα χειρογράφων και ομοιοτύπων, Νομοκάνων..., ο.π., σ. 204.

88. Βλ.: ΤΩΜΑΔΑΚΗ.’Ιστορία τηςΈκκλησίας Κρήτης..., ο.π., τ.1, 241.

89. Αυτόθι, σ.252.

90. Αργείον Πατριαρχείου^"<Ιε ρ ι γ ρ α φ ικ ό ν Ι-ύρετηριον"..., ο.π., τ.1, Κ ώ δ.Ι, σ.265, ό­

π ο υ >Εγκύκλιος τοΤς’Λ ρ χ ι ε ρ ε υ σ ι και τ ο Ι ς Ό ρ θ ο δ ό ξ ο ι ς π ρ ο τ ρ ε π τ ικ ή είς σύστα-

σιν Σχολείων π ρ ό ς π α ίδ ε υ α ιν του ε υ σ ε β ο ύ ς ή μ ώ ν Γ έ ν ο υ ς . 1807. Σ ε π τ ε μ β ρ ίο υ

20" Η εγκύκλιος κοινοποιήθηκε σ’ όλους τους μητροπολίτες του Οικουμενικού

Θρόνου.
91. To 1798 απεστάλησαν χίλια αλφαβητάρια, προς διανομή στα βιβλιοπωλεία της

Κρήτης. Βλ.: Ευιαενίου ΦΑΝΟΥΡΑΚΗ, Ανέκδοτα έκκλησιασπκά έγγραφα των χρό­

νων της Τουρκοκρ σπας, Κ.χ ", 4(1950) 231.

92. Στα πατριαρχικά έγγραφα δεν αναφέρονταν βέβαια παρά μόνο τα διοικηπκά και

οικονομικά θέματα σαν λόγοι αποστολής εξάρχων. Βλ.: ΤΩΜΑΔΑΚΗ,Ιστορία της

Εκκλησίας Κρήτης..., ο.π., τ.1, 467, 506 και 508. ΦΑΝΟΥΡΑΚΗ,'Ανέκδοτα εκκλη­

σιαστικά έγγραφα..., ο.π., 4(1950) 218, 228. Η άφιξη όμως εξάρχων στο νησί συ­

νέπιπτε με εποχές, που ανπμετώπιζαν προβλήματα οι χριστιανικές κοινότητες του

νησιού. "Ετσι π.χ. η άφιξη του πρεσβυτέρου Διονυσίου παρατηρείται το 1795, λί­

γο μετά την δολοφονία του επισκόπου Μεθοδίου Σιλιγάρδου. Βλ.: ΤΩΜΑΔΑΚΗ,Ι­

στορία τηςΈκκλησίας Κρήτης..., ο.π., τ.1, 467.

93. Βλ.: ΤΩΜΑΔΑΚΗ,cΙστορία τηςΈκκλησίας Κρήτης..., ο.π., τ.1, 32.

94.Βλ. πιο πάνω: Η διοικητική αστάθεια.

95.; Ότά'ν μια χριστιανή γυναίκα, [ γ ρ ό ψ π ο R· p o c o < παντρεύεται Τούρκο, απο­

κλείεται από τη Μετάληψη μέχρι το θ ύ ν π ι ό της κ πι γι' αυτό την πιέζουν να αο

νηθεί το σύζυγό της ". Βλ.: PO CQ CKE, Voyages..., ο.π., τ.4, 317.

96. Βλ: SIEB ER , Reise..., ο.π., τ.2, 110.

97. Β λ πιο πάνω: Η κατάσταση του χριστιανικού πληθυσμού.

98. Βλ.: ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ. Μεταφράσεις..., ο.π., τ.5, 210.

99. Στα 1793 ο μητροπολίτης Κρήτης Μάξιμος έγραψε προς το πατριαρχείο να μεσο­

λαβήσει για την κατάργηση του φόρου των οινοπνευματωδών: ίνα μή εις τελεί­

αν χωρήσωσι απόλειαν (sic) m ψυχπί καί πί σώματα μηδενος όντος τού

βοηθούντος’* Βλ.: ΦΑΝΟΥΡΑΚΗ, Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα..., ο.π.,

3(1949) 134.

100.0 F. S IE B E R . (Travels..., ο.π., σ.74), γράφει ότι ο πόθος της απελευθέρωσης ήταν

έντονος στα μοναστήρια της Κρήτης. Είναι γνωστό άλλωστε όπ το 1821 βρήκε
8. Βλ. πιο κάτω: Η εποχή της Αιγυττποκρατίας (1830-1840), θρησκευτική πολιτική

και εκχριστιανισμοί.

9. Π. ΝΙΚΟΛΑΙΔΗ/Ιστορική καί κριτική σύνοψις των εν Κρήτη διαπρεψάντων από της

πτώσεως τού πρώτου διοικητού ταύιης ίππέως Άφεντούλιεφ μέχρι σήμερον, Με­

σολόγγι 1824, σ.16. Για την πανούκλα στην Κρήτη τα πρώτα χρόνια της επανά­

στασης βλ. και ΤΩΜΑΔΑΚΗ/Ιστορία τηςΈκκλησίας Κρήτης..., ο.π., σ.161,

ΔΕΤΟΡΑΚΗ λ Η πανώλης..., ο.π., σ.135, PANZAC, La peste..., ο.π., τ.1, 222. Άντ.

ΤΡΑΚΑΚΗ. Οί Σελινιώται Τούρκοι και τά χωριά των, ’Κρητική'Έστία', 6(1954), τεύ­

χος 53, σ.6.

10. Ο Ελληνας Πρόξενος στα Χανιά Στ. Περόγλου, που φαίνεται να αγνοεί τη σφο-

δρότητα του λοιμού του 1821-1822, θεωρεί ως βασικό λόγο ελάττωσης των Τουρ -

κοκρητών την πανούκλα του 1826-1827. Β λ : Α.Υ.Ε./ΑΑ, Ί839, Προξενείο

Κρήτης", "κατάστιχον γ ιγ διαφόρους απτοπίους αρχάς και σχέδια", Χανιά 29

Σεπτ. 1839. Η πανούκλα, που αναφέρέι ο Στ. Περόγλου, έπληξε την Κρήτη κυρί­

ως το πρώτο εξάμηνο του 1826. Βλ.: Edouard DRIAULT, L’ expedition de Crete et

de Moree (1823-1828), Correspondance des consuls de France en Egypte et en

Crete, Caire 1930, σ.140.

11. M.A.E... CCC, Grece, La Canee, τ.25, La Canee, le 5 Juillet 1834, Journal d une

tournee faite dans l‘ inteιioiir do Γ tlr* pm Aug. Fabreguettes, consul

de France" φ,9 9 . ο Γάλλος Πρόξενος αποδίδει τον αποδεκατισμό της οικογένει­

ας των Κουρμούληδων στη συμμετοχή της στην επανά στάση και στην αδυναμία

της να προστατευθεί σε μια περιοχή που κυριαρχούσαν οι Τουρκοκρήτες. Για τη

συμμετοχή των Κουρμούληδων στην επανάσταση βλ και στου PA SH LEY.

Travels..., ο.π., τ.1, 107. Στο τμήμα χειρογράφων της Εθνικής Βιβλιοθήκης της

Ελλάδος αναφέρεται ύπαρξη βιογραφίας του Μ. Κουρμούλη, την οποία όμως

 -18 8 -

δεν βρήκαμε. Βλ.: Λίνου ΠΟΛΙΤΟΥ, Περιγραφικός κατάλογος χειρογράφων κωδί­

κων, άρ.2160-2259,’Αθήνα (χ.χ.), σ.148.

12. Για τις παραδόσεις που αφορούν τη ζωή των τεσσάρων νεομαρτύρων του Ρεθύ­

μνου βλ.: Ι.Α.Κ., Αρχείο Π. Βλαστού, τ.72, 121. Βλ. επίσης Μιγ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ, Οί

τέσσερις νεομάρτυρες τού Ρεθύμνου, 'Προμηθεύς Πυρφόρος", Ρέθυμνον

4(1980) 261-263. Βλ. και: Ν.Β. ΤΩΜΑΔΑΚΗ. Κρήτες Νεομάρτυρες, "Προμηθευς

Πυρφόρος", 4(1980) 326. Αποκάλυψη κρυπτοχρισπανών στα μέρη της Μεσαράς

και του Ρεθύμνου την εποχή της επανάστασης του 1821 αναφέρει και ο Ελληνας

Υποπρόξενος στο Ηράκλειο Α. Ζαφειρίδης. Βλ.: Α.Υ.Ε./ΑΑ, "1834-1896 Κρήτη",*0

Α. Ζαφειρίδης προς τον Στ. Περόγλου; Ηράκλειον 17 Νοεμβρίου 1837, άρ.81.

13. Ο Στ. Περόγλου αναφέρει το Γ. Σεμερτζάκη, ο οποίος: βρεθείς οκτώ ημέρας

' 1 7 <· / r 1 } — > _ ? ·
μετα την επαναστασιν μαί,υ με τον liuip' Λγί» Καλατζόγλου εις το χωρίον Μα-
X ' ? ■ c , / 7 ( τ J
λια, εκατηγορηθη ως χριοτιανος·*αι εφονευθιι από τους στρατιώτσς". Βλ : Α ν

Ε./ΑΑ. "1838, Κρητικόν, υιιοφ. |?', ανταττοκρισις μετά τών επιτόπιων αρχών",

οπου ο Στ. Περόγλου πρός τον Σερασκέρην, την 25^Απριλίου 1837, αρ.6. Πρβλ.:

Α.Υ.Ε./ΑΑ, "1838. Κ ρητικό ν", Σχέδιο εγγράφου του Στ. Περόγλου, Χανιά 1 Μαϊου

1837, άρ.31. Ο Π. Βλαστός επίσης γράφει για τη θανάτωση δια ραβδισμού του Δ.

Πουλακάκη, κρυφού χρισπανού από το Βυζάρι Αμαρίου, που συνέβη το 1824.

Βλ.: Ι.Α.Κ., Αρχείο Π. Βλαστού, τ.72, 127.

14. Οι μουσουλμάνοι του Ηρακλείου το 1832 ανέρχονταν σε 9.000 και το 1851 σε

14.136. Οι μουσουλμάνοι των Χανίων σε 5.000 το 1832 και το 1851 σε 10.400. Βλ.

πίνακα που παραθέτει η Tomoko Ishida MASHIMO, Demographic and economic

change in Crete, in the Mid-nineteenth century, Studies in the Mediterranean

World past and present" Tokyo 1984, σ.27.

 -189­

15. Βλ.: Georges DOUIN. L’ Egypte de 1828 a 1830. Correspondence des consuls de

France, Le Caire 1935, O.280, όπου γράμμα του Γάλλου Προξένου στην Αλεξάν­

δρεια Mifjaut προς τον Κόμη Mole', Αλεξάνδρεια, 3 Σεπτεμβρίου 1830.

16. Το ενδιαφέρον για την ίδρυση χριστιανικών και μουσουλμανικών σχολείων στις

πόλεις εκδήλωσε ο Αντιβασιλέας της Αίγυπτου το 1833, πριν από τα γεγονότα

σπς Μουρνιές. Βλ.: Ν.Β. ΤΩΜΑΔΑΚΗ, Τουρκογραικικά, Έ.Ε.Κ.Σ.", 1(1938) 135.

ΡΑΣΕΝΤ, ΗΚρήτη..., ο.π., σ.86.

17. Β λ : ΤΩΜΑΔΑΚΗ. Τουρκογραικικά, ο.π., σ.134.

18. Βλ.: ΡΑΣΕΝΤ.·Η Κρήτη..., ο.π., σ.49.

19. Μ.Α.Ε... CCC, Grece, La Canee, τ.24, La Canee, le 20 Juin, φ.279.

20. Στην Κ ρ η τ ικ ιν Ε φ η μ ε ρ ίδ α της 11 Αυγούστου 1833, που εκφράζονται απόψεις

της Αιγυππακής Διοίκησης, αναφέρεται ότι οι χριστιανοί της Κρήτης πλήρωναν

για χαράτσι 8 γρόσια, κατά μέσο όρο, ενώ σε άλλα μέρη της Οθωμανικής Αυτο­

κρατορίας πλήρωναν 22 γρόσια. Βλ.: PRO, FO, 195/102, Turkey, φ.134.

21. Η είσπραξη του χαρατσιού γινόταν και πάλι με τρία διαφορεπκά δελπ'α. Η πρώτη

τάξη πλήρωνε 60, η δεύτερη 30 και η τρίτη 15 γρόσια. Βλ.: Rene'CATTAUI, Le

regne de Mohamed Aly d’ apres les archives russes en Egypte, Rome et Le Caire

1931, τ.2ΙΙ, 380. Μ. Γ. ΠΑΡΛΑΜΑ, To ημερολόγιο τού Κωνσταντίντου Κοζύρη,

"K.X.'j 1(1947) 365. Οι παραπάνω πμές του χαρατσιού ίσχυαν και στα 1840. Βλ.:

Μ.Α.Ε... CPC, La Canee, τ.11, La Canee, le 14 Aout 1840, φ.332. Και στην Ήπειρο
α νερχότα ν'^ c _
/to χαρατσι την ίδια εποχή στα 60 γρόσια. Βλ.: Β. ΚΟΝΤΗ,Ή ζωή κάι ή δράση των

ύποδούλωνΈλλήνων (1833-1881): Ήπειρος, "Ιστορία τοϋ Ελληνικού Έθνους*,'Εκ-

δοτική, Αθήνα 13(1977)387.

22. Α.Υ.Ε./ΑΑ. "1841 και 18Ί3 ΙβΊβ, Κρητικόν ( ηημι'. Προς την επί τοΰ Βασιλικού

Οίκου... Γραμματείαν", την S^’louviou 1841, (Ο Στ. Περόγλου)/Εν Χανίοις 24

Σεπτεμβρίου/6 Οκτωβρίου 1841.

 -190­

23. Βλ.: ΚΡΙΑΡΗ. -Ιστορία..·· ο.π., τ.3ά, 14. Πρβλ: V. RAULIN. L’ Tie de Crete,

Bordeaux 1858, σ.58.

24. Β λ πιο κάτω: Τα συμβούλια των πόλεων.

25. Για τις ανισότητες σε βάρος των χριστιανών την περίοδο της Αιγυπτιοκρατίας βλ:

M.A.E... Memoires et Documents, Turquie..., ο.π., τ.22, Φ.460. CATTAUI, Le regne

de Mohamed Aly..., ο.π., τ.2ΙΙ, 45. ΡΑΣΕΝΤ,^Η Κρήτη..., ο.π., σ.18, 35, 36, 42, 44.

Μιράντας ΣΤΑΥΡΙΝΟΥ. Η αγγλική πολιτική και το Κρητικό Ζήτημα (1839-1841), Α­

θήνα 1986, σ.56-57.

26. Β λ : ΔΕΤΟ ΡΑΚΗ. Ιστορία..., ο.π., σ.354.

27. M A E .., CCC, Grece, La Canee, τ.25, "Journal d une tournee faite dans Γ

inte'rieur de Γ Tie de Cieto pai Aug. Fnhmgucttes. 1834',Φ·1^· Σ ’ αυτή τη δι­

ήγηση του Γ άλλου Προξένου παρέχονται αξιόλογες πληροφορίες για τη διοίκηση

και την οικονομία της Κρήτης σας αρχές της Αιγυπτιοκρατίας.

28. A. PO LITIS, Les rapports de la Grece et d’ Egypte pendant le regne de Mohamed

Ali (1833-1842), Roma 1935, σ.506.

29. Αυτόθι, σ.505-506.

30. M.A.E.., CCC, Grece, La Canee, τ.24, La Canee, le 20 Juin 1832, φ.278.

31. Οι πληροφορίες κάνουν λόγο για μεταναστεύσεις μπέηδων και γενιτσάρων. Βλ.:

Joseph M IREPOIX, Essai sur Γ histoire de la Question Cretoise, these, Montpellier

. 1912, σ.35. ΡΑΣΕΝΤ/Η Κρήτη..., ο.π., σ.34. Το φαινόμενο πάντως δεν φαίνεται

να πήρε μεγάλη έκταση.

32. Στο 1/10 του αριθμού αυτών που επέστρεψαν το 1837 ανέρχονταν σύμφωνα με

τον'Ελληνα Υποπρόξενο Α. Ζαφειρίδη οι Κρητοέλληνες, που δεν παρέδωσαν στις

ελληνικές προξενικές αρχές το ελληνικό τους διαβατήριο. Β λ : Α.Υ.Ε./ΑΑ, Κρητι­

κόν 1834-1840' ,ΐγγραφ ο του Ά. Ζαφειρίδη πρός τόν Στ. Περόγλου/Ηράκλειον

30 Ιουνίου 1837. Οι προξενικές αναφορές κάνουν λόγο για σημαντικές επίατρο-

 -195-

68. Α.Υ.Ε./ΑΑ, "1861-1864. Προξενείου Κρητης επίσημα έγγραφα διάφορα",cO Στ.

Περόγλου,7Εν Χανίοις 23Ίανουαρίου 1851.

69. Α.Υ.Ε.,ΑΑ, "1844. Π ρ ο ξενείο ν Χανίων προς Γραμματείαν Έπικρατείας", Σχέδια

τού Στ. Περόγλου,'Εν Χανίοις 14'Ιουνίου 1844.

70. Η πρώτη περίπτωση αφορά μητέρα πρώην κρυπτοχριστιανή. Βλ.: Α.Υ.Ε./ΑΑ.

"Κρητικόν προς έ λ ε γ χ ο ν " (χ.ο.,χ.τ.), 26Ίανουαρίου 1851, αρ.5. Η δεύτερη ανα­

φέρεται σε δύο αδέλφια, επίσης πρώην κρυπτοχρισπανούς. Βλ.: M .A.E.., CPC, La

Canee, τ.2,(A. Chatry de Lafosse), La Canee, le 9 Mai 1851, Φ.34.

71. P.R.O., F.O., 195/457, Turqey, Canea 12 May 1855, αρ.10. Στην ίδια αναφορά ο

Αγγλος Πρόξενος γράφει ότι, σύμφωνα με πληροφορίες, άλλος ένας κρυπτοχρι­

στιανός αποκαλύφτηκε δημόσια στο Ρέθυμνο και έκανε έκκληση στο Γ άλλο Προ­

ξενικό Πράκτορα να τον βοηθήσει. Ο Γάλλος Πρόξενος A. Chatry de Lafosse σε

αναφορά του της 11 Μαίου 1855 κάνει λόγο για 13 αποκαλυφθέντες. Βλ.:

M A E .., CPC, τ.2, La Can^e, le 11 Mai 1855, Φ.184. Ο ίδιος όμως τον επόμενο

χρόνο, μετά τη δημοσίευση του Hatt-i Humayun, αναφερόταν γενικά σε μερικές

οικογένειες, που αποφάσισαν να αποκαλυφθούν, πριν από την δημοσίευση του

σουλτανικού διατάγματος. Βλ.: M .A.E., CPC, La Canee, τ.2, La Canee, le 2 Mai

1856, Φ.223. Τέλος,ο Ελληνας Προξενικός Γραμματέας Ν. Θεοδωρίδης αναφέρει

17 αποκαλυφθέντες την εποχή της διακοπής των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ

Ελλάδος και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (22 Μαρτίου 1854-8 Ιουνίου 1855). Βλ.:

Α.Υ.Ε.,ΚΥ. 1856/36,Έ ν Χανίοις 5/17 Μάίου 1856, άρ.60

72. P.R.O., F.O., 195/457, Turkey, Canea 12 May 1855, αρ.10.

73. Αυτόθι.

74. Βλ.: M.A.E... CPC, La Canee, τ.2, Ο A. Chatry de Lafosse, La Canee, le 2 Mai

1856, Φ.222-223.

75. Βλ.: PA SH LEY. Travels..., ο.π., τ.2, 326.

 -197­

79. Δ. ΝΙΚΟΛΑΙΔΟΥ/Οθωιιανικοί κώδικες, Κωνσταντινούπολη 1890, τ.3, 2862. Βλ. και

Μ .A. UBICINI-Pavet de CO URTEILLE, Etat present de Γ Empire Ottoman, Paris

1876, σ.238. Ολόκληρη η γαλλική μετάφραση του Hatt-i Humayun παραπ'θεται

σπς σελίδες 235-242. Οι εκχρισπανιζόμενοι συχνά επικαλούνταν τα άρθρα 10-12

του σουλτανικού διατάγματος.

80. Βλ. UBICINI-COURTEILLE. Etat present..., ο.π., σ.243.

81. Αμέσως μετά την έκδοση του Hatt-i Humayun πραγματοποιήθηκαν αποκαλύψεις

κρυπτοχρισπανών και στον Πόντο, με αφορμή τα δικαιώματα, που παρείχε το

σουλτανικό διάταγμα. Ο αριθμός των αποκαλυφθέντων ανήλθε σπς 17.260 κατά

προξενικές πληροφορίες της εποχής. Βλ.: Κώστα ΦΩΤΙΑΔΗ, Οι εξισλαμισμοί της

Μ. Ασίας και οι κρυπτοχρισπανοί του Πόντου, (Tubingen 1985), Θεσσαλονίκη

1988, σ.384. (Πολλοί κρυπτοχρισπανοί του Πόντου αποκαλύφτηκαν το 1876. Α-

νπμετωπίστηκαν όμως με διώξεις και υποχρεώθηκαν να υπηρετούν στον τουρκι­

κό στρατό. Βλ.: R. JA N IN , Musulmans malgre eux, les Stavriotes , "Echos d’

Orient’, 15(1912)502). Λίγες αποκαλύψεις κρυπτοχρισπανών έγιναν και στην Κύ­

προ. Βλ.: Παρασκευά ΣΑΜΑΡΑ, Η ελληνική καταγωγή των Τουρκοκυπρίων, εξισ-

λαμισμοί-τουρκικός επεκτατισμός, Αθήνα 1987, σ.21. Στην Αλβανία, αντίθετα, οι

αποκαλύψεις κρυπτοχρισπανών το 1856 ήταν περιορισμένες, λόγω των αντιδρά­

σεων των μουσουλμάνων σπς μεταρρυθμίσεις. Βλ.: ΝΙΚΟΛΑΙΔΟΥ, Οι κρυπτοχρι-

σπανοί..., ο.π., σ.167.

82. Μ.Α.Ε.., CPC, La Canee, τ.2, La Canee, le 20 Mars 1856, Φ.205. Στην ενδιαφέρου­

σα αυτή αναφορά δίνονται οι πρώτες ειδήσεις για πς αποκαλύψεις κρυπτοχριστι­

ανών, που προκάλεσε το σουλτανικό διάταγμα και για πς αντιδράσεις των

μουσουλμάνων.

83. P.R.O., F.O., 195/457, Turkey, Canea 8 April 1856, αρ.7.Την ερμηνεία ότι το Hatt-i

Humayun δεν κστοχύρωνε την θρησκευτική ελευθερία, έδωσε και στο Γάλλο
 -1 9 8 -

Πρόξενο στα Χανιά η Γαλλική Πρεσβεία στην Κωνσταντινούπολη. Βλ.: M .A.E...

CPC, La Canee, τ.2, Ο A. Chatry de Lafosse, La Canee, le 29 Juin 1856, Φ.252.

84. Βλ.: ΨΙΛΑΚΗ/Ιστορία.... ο.π., τ.3, 814.

85. P.R.O.. F.O., 195/457, Turkey, Canea 12 May 1856, αρ.10.

86. A.Y.E./KY. 1856/363,Ό Ν. Θεοδωρίδης,’Εν Χανίοις, 5/17 Μαΐου 1856, άρ.60. Στην

έκθεση παρατίθενται πολλές πληροφορίες για την έκταση του κρυπτοχρισπανι-

σμού, τις μεταστροφές στο χριστιανισμό και την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων

τους δύο πρώτους μήνες μετά την δημοσίευση του Hatt-i Humayun.

87. Αυτόθι. Βλ. και M.A.E... CPC, La Canee, τ.2, Ο A. Chatry de Lafosse, La Canee, le

16 Juin 1856, Φ.245.

88. A.Y.E./KY. 1856/363,Ό Ν. Θεοδωρίδης,’ Εν Χανίοις, 11/23 Μαίου 1856, άρ.63.

89. Κατά τον'Αγγλο Πρόξενο Η. Ongley, που είχε καλές σχέσεις με το Βελή-πασά, ο

Γενικός Διοικητής όχι μόνο άφησε ελεύθερους τους πρώην κρυπτοχρισπανούς,

αλλά και δεν θέλησε να συζητήσει την απομάκρυνσή τους από το νησί, μολονότι

οι οδηγίες που υπήρχαν για παλιότερες περιπτώσεις του έδιναν αυτή τη δυνατό­

τητα. Βλ. P.R.O., F.O., 195/457, Turkey, Canea 28 May 1856, αρ.13.

90. P.R.O.. F.O., 195/457, Turkey, Canea 27 June 1856, αρ.17. Βλ. και M .A.E.., CPC,

La Canee, τ.2, O A. Chatry de Lafosse, La Canee, le 29 Juin 1856, φ.252.

91. P.R.O., F.O., 195/457, Turkey, Canea 27 June 1856, αρ.17. To χωριό είχε στα

1832;κατά τον Μ. Χουρμούζη-Βυζάντιο, 65 χριστιανικές και 40 μουσουλμανικές

οικογένειες. Βλ.: ΧΟΥΡΜΟΥΖΗ-ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ, Κρητικά..., ο.π., σ.52. Ομως κατά τον

ΡASHLEY. Travels..., ο.π., τ.2, 319, που αναφέρεται στα 1834, υπήρχαν μόνο 20

χριστιανικές και 15 μουσουλμανικές οικογένειες. Στην απογραφή πάντως του

1881 καταγράφηκαν 608 χριστιανοί και 87 μουσουλμάνοι. Βλ.: Ν. ΣΤΑΥΡΑΚΗ.

Σταπστική του πληθυσμού της Κρήτης, (Καραβίας, Αθήνα 1978), Αθήνα 1890,

σ.122.
92. Ο Β. Ψιλάκης γράφει ότι μετά την δημοσίευση του σουλτανικού διατάγματος α­

ποκαλύφτηκαν 600 άτομα της Επισκοπής. Βλ.: ΨΙΛΑΚΗ,Ίστορία..., ο.π., τ.3, 814.

Το γεγονός όπ οι κάτοικοι της Επισκοπής αποκαλύφτηκαν αμέσως μετά τη δημο­

σίευση του διατάγματος μνημονεύεται και από τον Μ.Δ. ΔΑΣΚΑΛΑΚΗ, Συμβολή

£(<> τήν Κρηπκήνίστορίαν,'Αθήνα 1902, σ.7.

93. Μ.Α.Ε.., CPC, La Canee, τ.2, Ο A. Chatry de Lafosse, La Canee, le 24 Juillet 1856,

Φ.258.

94. P.R.O., F.O., 195/457, Turkey, Ο H. Ongley, Canea, 27 September 1856, ap.26.

95. P.R.O.. F.O., 195/457, Turkey, Ο H. Ongley, Canea 17 January 1857, ap.3.

96. A.Y.E./KY, 1857/363, Έ ν Χανίοις, 16/28 Φεβρουάριου 1857, άρ. 131,Έκθεση που α­

ναφέρεται στη διοίκηση του Βελή-πασά και στην εφαρμογή του Hatt-i Humayun.

97. Μ.Α.Ε.., CPC, La Canee, τ.2, A. Chatry de Lafosse, La Canee, le 24 Juillet 1856,

φ.258.

98. A.Y.E./KY, 1857,αακ,Α#,Ό Ν. Θεοδωρίδης,Έν Χανίοις 3/15 ’Απριλίου 1857.

99. Κ.Γ. ΦΟΥΡΝΑΡΑΚΗ, Διοίκησις καί δικαιοσύνη επί Τουρκοκραπ'ας εν Κρήτη, Χανιά

1929, σ.16.

100.Α.Υ.Ε./ΚΥ, 1857/363,Ό Ν. Θεοδωρίδης, Χανιά 18/30 Μαρπ'ου 1857, αρ.137.

101.0 Η. Ongley γράφει όπ ο χριστιανικός πληθυσμός συνέταξε επιστολή,

που υπ^γράφη από 2.500 άτομα. Σ'ας* τη εκφράζονταν οι ευχαριστίες των

χρισπανών για τη θρησκευτική πολιπκή του Βελή-πασά. Την επιστολή θα επέδιδε

στην Πύλη η επιτροπή, που συνοδευόταν από την Ελισάβετ Κονταξάκη. Βλ.:

P.R.O., F.O., 195/457, Turkey, Canea, 7 April 1857, αρ.10. Για το ρόλο της Ελισά­

βετ Κονταξάκη σπς πολιπκές υποθέσεις της Κρήτης βλ. Ν.Β. ΤΩΜΑΔΑΚΗ,'Αλλη-

λογραφία’Ε λ Κονταξάκη,Νεοελληνικόν ΆρχεΓον". Χανιά 1(1935) σ.258-283.

102 Αυτό αφήνει να εννοηθεί απάντηση του Βελή-πασά σπς κατηγορίες των χριστι­

ανών, στην οποία έλεγε: "Καθένος ξερή ■*11 οι Τούρκοι αποκρούουν και υποπ-
 μούν από παλιά τους αρνησίθρησκους κπι άτι ππεχουν από κάθε θρησκευτικό

προσηλυτισμό ". Βλ.: {VELI-pacha}, La verite..., ο.π., σ.71. Για τους εξισλαμισμούς

του 1857 βλ. και πιο κάτω: Οι εξισλαμισμοί.

L I
103.Α.Υ.Ε./ΚΥ, 1858/982, Αντίγραφο υπομνήματος των εν Άγια Λεούσα τη 9 Μαϊου
> \ ■
»
1858 συνελθόντων αντιπροσώπων Σελίνου και Σφακίων, αρ.3753.

104.fVELI-pacha1, La verite..., ο.π., σ.136. Για 240 οικογένειες, που ασπάστηκαν την

χριστιανική πίστη στη διετία που παρέμεινε ο Βελής στην Κρήτη, γίνεται λόγος

στου: Β. TAYLOR. Travels in Greece and Russia with an excursion to Crete,

London 1859, σ.121.

1Q5.fVELI-pachal. La verite..., ο.π., σ.136.

106.Στο χρονικό διάστημα 1852-1897 διοίκησαν την Κρήτη 34 πασάδες. Βλ.: Γ.Ι. ΚΑ-

ΛΑΙΣΑΚΗ, Οι πασσάδες της Κρήτης, '«'Ετήσιον ΚρητικόνιΗμερολόγιον τού έτους

1902 ", Χανιά 1902, σ. 148-152. Συνήθως η ανάκλησή τους οφειλόταν στα παράπο­

να είτε των χριστιανών, είτε των μουσουλμάνων.

107.Α.Υ.Ε./ΚΥ, αακ/ζ. Π ρ ο ξ ε ν ε Γ ο ν Κρίσης 1855-1860', Σχέδιο έγγράφου (του Ν. Θε-

οδωρίδη;),Έν Χανίοις, 14/26 Μαϊου 1857.

108.Ι.Μ.Κ.. Αρχείο I. Μιτσοτάκη, Κατάλογος υπ’άρ.1, φάκ.2, σειρά 14, «Υψηλός Αυτο-

κρατορικος Ορισμός /Εν Χανίοις 7 Ιουλίου 1858.

109.Αργείο Π. Βλαστού, τ.72, 156. Ο λαογράφος Π. Βλαστός ήταν καλά ενημερωμέ­

νος για τους εκχριστιανισμούς, που πραγματοποιήθηκαν μετά το Hatt-i Humayun,

κυρίως στα μέρη του Ρεθύμνου. Η σύζυγός του Μαρία, πρώην μουσουλμάνο, ε­

ξορίστηκε στα 1873. Βλ. Αυτόθι, σ.974.

110.0 Γ άλλος Πρόξενος έγραφε δύο μήνες αργότερα ότι στο χωριό Κεραμιά είχαν γί­

νει ομαδικές στροφές προς την Καθολική Εκκλησία. Βλ.: M .A.E... CPC, La Canee,

τ.4, La Canee, le 18 Janvier 1860, Φ.16. Μνεία, επίσης, του χωριού Καλύβες έκα­

νε ο Ν. Αϊβαζίδης γράφοντας ότι σ’ αυτό άρχισαν οι προσχωρήσεις στην Καθολι­

 -201-

κή Εκκλησία. Βλ. Α.Υ.Ε./ΚΥ, α.α.κ./ζ, "Μροξενειον Κρήτης 1855-1860", Χανιά,

6/18 Φεβρουάριου 1860.

111.Μ .Α.Ε... CPC, La C an le, τ.3, La Canee, le 27 Novembre 1859, Φ.381-382. Τα δει­

νά που υφίσταντο από τους στραπώτες οι χρισπανοί κάτοικοι των Καλυβών, ανα­

φέρει ως αιτία της στροφής τους στην Καθολική Εκκλησία και ο Ν. Αϊβαζίδης.

Βλ.: Α.Υ.Ε./ΚΥ, αακ/z, "ΠρόξενεΓον Κρήιη<; 1855-1860', Χανιά 6/18 Φεβρουάριου

1860. Την ίδια αιτία δέχεται και ο Ε. Ζαμπετάκης, σχολιάζοντας γαλλικά έγγραφα

του 1859-1860, σχετικά με την καθολική προπαγάνδα. Βλ.: Ε. ΖΑΜΠΕΤΑΚΗ. Προ­

σπάθεια προσηλυτισμού τών Κρητών εις τόν Καθολικισμόν, "Κ.Χ.", 11(1857) 245.

Πρβλ.: ΨΙΛΑΚΗ .Ιστορία..., ο.π., τ.3, 846. ΜΟΥΡΕΛΛΟΥ,Ιστορία..., ο.π., τ.2, 995.

ΦΟΥΡΝΑΡΑΚΗ, Διοίκησις..., ο.π., σ.17-18. Ν.Α. ΤΣΙΡΙΝΤΑΝΗ, Πολιτική και διπλω-

μαπκή ιστορία τής έν Κρήτη ΕθνικήςΈπαναστάσεως 1866-1868, Αθήνα 1950, τ.1,

42-49.

112.Η συγχώνευση των επισκόπων Κισσάμου και Κυδωνιάς είχε γίνει στις 24 Νοεμβρί­

ου του 1831. Βλ. ΔΙΑΜΑΝΤΟΥΡΟΥ/Η ζωή..., ο.π., σ.414. Την επιθυμία διαίρεσης

της επισκοπής διαδήλωσαν το 1859 2.000 χριστιανοί, όπως αναφέρεται σε επι­

στολή του μητροπολίτη Διονυσίου, που καταχωρήθηκε στα πρακτικά της Πατρι­

αρχικής Συνόδου. Βλ.: Αργείον Πατριαργείου, .'Ιερός Κώδιξ τών Συνοδινών

Πράξεων ιη> τοΰ Χριστοΰΐκκλησιος'; (Κωνστανπνούπολις) 1859-1860, Πρακπ-

κό της 25 Αυγούστου 1859. Παράπονα των χριστιανών, επειδή ο Διονύσιος δεν

είχε υποστηρίξει αιτήματά τους, με παράλληλη όμως επισήμανση της αφιλοκέρ­

δειάς του, καταχωρήθηκαν στο πρακπκό της Πατριαρχικής Συνόδου της 9 Φε­

βρουάριου 1860. Ο πατριαρχικός;επίσης ^απεσταλμένος στην Κρήτη Νικηφόρος

Γλυκάς ανέφερε σε γράμμα του προς την Πατριαρχική Σύνοδο μεμψιμοιρίες των

χριστιανών κατά του μητροπολίτη. Βλ.: ΆργεΓον Πατριαρχείου, -^poc Κώδιξ...,

ο.π., Πρακπκό της 12 Απριλίου 1860.

 -204-

CPC, La Canee, τ.4, O Bertrand, La Canee, le 2 Septebre 1862, Φ.246-247. Ο λό­

γος που αναφέρει ο υποπρόξενος της Ρωσίας I. Μιτσοτάκης για τη στροφή στον

καθολικισμό τεσσάρων απ’ αυτούς είναι η ανάμιξη του Μητροπολίτη Διονυσίου

σε εκλογή δημογέροντος του χωριού Κιθαρίδας Ηρακλείου. Βλ.: Ι.Κ.Μ., Αρχείο I.

Μιτσοτάκη, φ.θβ,'ΌΜ. Μιτσοτάκης/Ηράκλειον 16/28 Σεπτεμβρίου 1862, άρ. 26.

Το Βατικανό πάντωί δεν εγκατέλειψε την ιδέα προσηλυτισμού των Κρητών. Έτσι

στα 1875 έφτασε στο Ηράκλειο ο ουνίτης επίσκοπος Λουίτζι Κανναβός, παρά πς

ανπδράσεις του Γαλλικού Προξενείου. Βλ.: P.R.O., F.O., 195/1078, Tyrkey, Ο Τ.

Sandwith, προς την Αγγλική Πρεσβεία Κωνστανπνούπολης, Canea 24 April 1875,

φ.30. Ο Λουίτζι Κανναβός έφυγε οριστικά από την Κρήτη στα 1887 χωρίς να ανπ-

κατασταθεί. Βλ.: Μ.Α.Ε., CPC, La Canee, τ.18, Blanc, La Canee, le 13 Janvier

1894, φ.18.

129.ΑΎΈ./ΚΥ, 1860/363/0 Ν. Αϊβαζίδης,Έν Χανίοις 41ανουαρίου 1860, άρ.244.

130.Ι.Α.Κ., Αρχείο Π. Βλαστού, τ.72, 159.

131.Ι.Α.Κ., Αρχείο Π. Βλαστού, τ.72, 189 σημ. Το χωριό Γαλύφα είχε στα 1832 16 χρι­

στιανικές και 22 μουσουλμανικές οικογένειες. Βλ.: ΧΟΥΡΜΟΥΖΗ-ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ,

Κρηπκά, ο.π., σ.53. Στην απογραφή του 1881 καταγράφηκαν 123 χριστιανοί και

128 μουσουλμάνοι. Βλ.: ΣΤΑΥΡΑΚΗ, Σταπσπκή..., ο.π., σ.122. Η Βώνη είχε στα

1832 αμιγή μουσουλμανικό πληθυσμό 30 οικογενειών. Βλ.: ΧΟΥΡΜΟΥΖΗ-ΒΥΖΑ-

ΝΤΙΟΥ, Κρηπκά, ο.π., σ.66. Στο ίδιο χωριό υπήρχαν στα 1881 35 χριστιανοί και

314 μουσουλμάνοι. Βλ.: ΣΤΑΥΡΑΚΗ, Στατιστική..., ο.π., σ.123.

132.Τις βαπτίσεις Οθωμανίδων αναφέρει ο I. Παπακωστόπουλος, πληροφορώντας το

Υπουργείο των Εξωτερικών για πς ταραχές που συνέβησαν στο Ηράκλειο την ά­

νοιξη του 1862. Βλ.: Α.Υ.Ε./ΚΥ, 1862/363; Εν<Ηρακλείω 25 Απριλίου 1862.

133.Ι.Α.Κ., Αρχείο Π. Βλαστού, τ.72, 167.

134.Αυτόθι.
 -205 -

135.Βλ πιο κάτω: Η στάση της Εκκλησίας στους εκχρισπανισμούς.

136.0ι Έλληνες Πρόξενοι κάνουν λόγο για υποχρέωση των αρνησίθρησκων να εγκα-

ταλείψουν το νησί. Βλ.:Έλ. Π ΡΕΒΕΛΑΚΗ .Έκθέσεις των εν Κρήττι προξένων της

Ελλάδος (1866-1868), 'Μνημεία τηςΈλληνικης Ιστορίας*, τεύχος Α', "Αθήνα 1967,

σ.52. Αναφέρονται όμως και εξορίες εκχριστιανισμένων στη Βεγγάζη και τη

Σμύρνη. Βλ.: !ΑΚ. Αρχείο Παρθενίου Κελάίδή,Ό Π. Κελάίδής πρός Περίδη* Χανιά

16/28-2-1876. Για την ποινή της εξορίας βλ. και πιο κάτω: Τα συμβούλια των πό­

λεων.

137.Στη δεκασέλιδη έκθεση που υπέβαλε στο Σουλτάνο ο Ααλή-πασάς την 1 Μαρτίου

του 1868 αναφέρει πς αιτίες της επανάστασης και τα μέτρα που πήρε για την κα­

ταστολή της και σημείωνα μεταξύ άλλων: " Ι( >' φοροι] δεν ξεπέρασαν στην Κρη-

τη το ποσό των 40 πιάστρο)ν κοτ’ άτομο, αλλού ανέρχονται κατά μέσο όρο

στα 60 πιάστρα. Αυτή η διαφορά οφείλεται στην ιδιαίτερη μεταχείριση, με την

οποία αντιμετωπίζονταν οι Κρήτες, που ήταν απαλλαγμένοι από το φόρο επί

των προϊόντων (βεργί). Η θρησκευτικη ελευθερία, τόσο πλατιά εφαρμοσμένη

στην Τουρκία, ηταν πολύ σεβαστή στην Κπήτιι . Βλ.: Julies BALLOT, Histoire de

Γ Insurrejction Cretoise, Paris 1868, σ.313.

138.Βλ. πιο κάτω: Προβλήματα κληρονομιάς εκχριστιανιζόμενων.

139.Μ. ΠΑΠΑΜΙΧΕΛΑΚΗ, Τα άίπα της εποποιίας του Αρκαδίου, Έφημερίς Μεσόγει­

ος". (Ηράκλειο) 10 Νοεμβρίου 1856, σ. 1. Πρβλ. Έ υ υ. ΖΑΜΠΕΤΑΚΗ, "Ανέκδοτα

έγγραφα της προεπαναστατικής περιόδου τού 1866, « χ ", 13(1959) 125, όπου

το κείμενο της διαμαρτυρίας των χριστιανών στα γαλλικά.

140.Α.Υ.Ε./ΚΥ, 1876/961; Ο Ά . Λογοθέτης,’ Εν Χανίοις 17 Μαϊου 1876, άρ.153. Για να α­

ποφύγουν έντονες μουσουλμανικές αντιδράσεις, οι χριστιανοί πρότειναν συγχρό­

νως να παραμένουν οι νεοφώπστοι μερικές μέρες στη διάθεση του αρχηγού του

θρησκεύματος, στο οποίο ανήκαν προηγουμένως.

 -207 -

{
του Κ ρ η τ ι κ ο ύ Ζ η τ ή μ α τ ο ς * ; Ο Ί. Καλοκαιρινός, Σμύρνη 22 Μαϊου 1899. Μετανά­

στες εγκαταστάθηκαν, επίσης, στα βιλαέτια της Προύσσας, του Ικονίου και στην

Κωνσταντινούπολη. Βλ.: Γ.Κ. ΣΚΑΛΙΕΡΗ, Λαοί καί φυλαί της ΜικράςΆσίας/Αθήνα

1922, σ.31,35, 37, 40.

147.Στα 1898 ο Π. Βλαστός αναφέρει μία μόνο περίπτωση εκχριστιανισμού. Βλ.: l·

■Α.Κ.. Αρχείο Π. Βλαστού, τ.72, 1024. Είναι γνωστή επίσης η βάπτιση 3 μουσουλ-

μανίδων της Καντάνου Χανίων, που έγινε στα 1897. Β λ : Α. ΤΡΑΚΑΚΗ, Οί

Σελινιώται Τούρκοι καί τά χωριά των, "Κριμική'-Εστία">8(1956), τεύχος 61, σ.17.

148.Στατιστική της Κρήτης, Πληθυσμός 1900, Χανιά 1904, σ.ια’. Σύμφωνα με την ίδια

απογραφή ο χριστιανικός πληθυσμός ανερχόταν στις 269.319.

149.Στα 1910 οι μουσουλμάνοι της Κρήτης παραπονούνταν για δολοφονίες ομόθρη-

σκών τους και για ύβρεις σε βάρος των ουλεμάδων τους. Βλ.: M A E .., CPC,

Nouvelle Serie, Crete, τ.77, M. Bertrand, La Canee, le 10 Janvier 1911, φ.3. Βλ.

και’La Question C reloise" R e vu e du M onde Musulman", Paris 11(1910) σ.

485-486. Σύμφωνα με πληροφορίες του Γαλλικού Προξενείου Χανίων υπήρχαν

την ίδια εποχή 25.000 μουσουλμάνοι στην Κρήτη. Βλ.: M.A.E.., CPC, Nouvelle

Serie, Crete, τ.77, Missir, La Canee, (Janvier) 1912, φ.108.

150.Στις 8 Μαρτίου 1912 αναφέρεται μετανάστευση στη Σμύρνη 103 μουσουλμάνων.

Α.Υ.Ε./ΚΥ, 1912, Α/6, απόκομμα γαλλικής εφημερίδας, (χωρίς τίτλο), La Canee, le

8 Mars 1912.

151 .A.Y.E./KY. 1923, A/5/9, Συνημμένος Ιΐίν<ι>; ,^ιπιστΓ.υτικός" στην έκθεση τοϋΊ. Μι-

χαλόπουλου πρός τό Υπουργείο των Εξωτερικών, Αθήναι 12 Απριλίου 1923,

άρ.3694.

152.Α.Υ.Ε./ΑΑ, "Κρητικόν, πρός Υ.Κεγχον',Ό Προξενικός Πράκτορας Α.Μ. Πλατύς

πρός Στ. Περόγλου, Ρέθυμνον 26 Ιανουαρίου 1851, άρ.5, όπου περίπτωση σ\#~

κατάθεσης μητέρας για απαγωγή των θυγατέρων της από χριστιανούς.

 -208-

153.Αυτόθι. Βλ. και Μ.Α.Ε... CPC, La Canee, τ.3, Έγγραφο του Βελή-πασά προς τον

Γάλλο Πρόξενο, La Canee, le 12 Mai 1858, Φ. 118.

154.M.A.E.. CPC, La Canee, τ.2, O A. Chatry de Lafosse, La Canee, le 29 Juin 1856,

Φ.254, όπου αναφέρεται ο εκχρισπανισμός του γαμπρού του Δερβίς-εφέντη στο

Ηράκλειο. Γ ια εκχρισπανισμό Τούρκου που ανήκε στην πρώτη κοινωνική τάξη κά­

νει λόγο στα 1867 ο υποπρόξενος I. Μπαρουξάκης. Βλ.: Π ΡΕΒΕΛ Α Κ Η , Ε κ θ έ ­

σεις..., ο.π., τεύχος Β', σ.74.

155.Pro, F.O., 195/457, Turkey, Canea 17 January 1557, αρ. 3.

156.Βλ. πιο κάτω: Ο Προσηλυπσμός.

157.Α.Υ.Ε./ΚΥ, 1871/499. Ο Τίτος Μαραβελάκης, ΆθήΥαι 14 Αυγούστου 1871. Για μια

άλλη περίπτωση εξισλαμισμένης στην διάρκεια της επανάστασης του 1821, που

έγινε ξανά χρισπανή βλ.: Α.Υ.Ε./ΑΑ. 1844, ΝροξενεΓον Χανίων", (Σχέδιο εγγρά­

φου του Στ. Περόγλου),’Εν Χανίοις 11/23 Απριλίου 1843.

158.Οι πρόξενοι έκαναν λόγο στα μέσα του 19ου αι. για μεγάλη έκταση του κρυπτο-

χρισπανικού φαινομένου και έγραψαν για γέρικες χιλιάδες" κρυπτοχρισπανούς.

(Βλ. P.R.O.. F.O., 195/457, Turkey, Η. Ongley, Canea 8 April 1856, αρ. 7. Α.Υ.Ε.-

/ΚΥ, 1856/363,‘ 0 Ν. Θεοδωρίδης, Χανιά 5/17 Μαϊου 1856, άρ. 60). Οι εκπμήσεις

τους όμως έγιναν υπό την επίδραση των ομαδικών εκχρισπανισμών του καλοκαι­

ριού του 1856 και ήταν υπερβολικές. Αυτό φαίνεται όχι μόνο από το γεγονός όπ

μόλις πέρασαν οι πρώτες εντυπώσεις, τον Ιούλιο δηλαδή του 1856, γίνεται λόγος

για ύπαρξη μόνο 300 κρυπτοχρισπανικών οικογενειών στα μέρη του Ηρακλείου,

(Βλ.: Μ .Α.Ε.. CPC, La Canee, τ.2, La Canee, le 24 Juillet 1856, φ.258), αλλά και

από τη μικρή έκταση που είχαν στη συνέχεια οι γνωστές αποκαλύψεις.

159.Η ανήλικη παραδόθηκε τελικά από τον Άγγλο Πρόξενο στο Βελή-πασά, που πι-

εζόμενος από τους συγγενείς της, την έκλεισε σε χαρέμι. Βλ.: Μ .Α.Ε., CPC, La
 -211-

ε ν ’Άθω Μονών (1630-1863), Κωνστανηνούπολy 1902, τ.2, 247. Στα 1833 το

Πατριαρχείο διαμαρτυρήθηκε υπέρ των κρυπτοχρισπανών της Σπαθίας. Βλ.: ΝΙ-

ΚΟΛΑΙΔΟΥ, κρυπτοχρισπανοί..., ο.π., σ.154. Σπς 9 Οκτωβρίου 1859 ο Πατρι­

άρχης απέστειλε τακρίρι στην Πύλη υπέρ των βίαια εξισλαμισμένων χρισπανών

του Τυρνόβου και της Πελαγωνίας. Βλ.: 'Αργείον Πατριαρχείου,1Ιερός Κώδιξ...,

ο.π., Πρακπκό της 9 Οκτωβρίου 1859.

176.0ι Κρήτες είναι γνωστό ότι απευθύνονταν κατά καιρούς στο Πατριαρχείο για δι­

άφορα θέματα. Για ίδρυση σχολείων βλ.: ΑΎ.Ε/ΑΑ, 1838, Κ ρ η τ ι κ ό ν " , όπου'.' Σχε-

δ ια σ τ ή ρ ιο ν π ρ ό ς τον/ κιίριον Ά ΖίΐφΓ.ιρίήιρ./, ‘Υ π ο π ρ ό ξ ε ν ο ν της Ε λ λ ά δ ο ς είς

‘ Η ρ ά κ λ ε ιο ν 1838",Ό Στ. Περόγλου, Χανιά 15/27 Φεβρουάριου 1838. Στα 1859 ζή­

τησαν τη βοήθεια του Πατριαρχείου κατά της καθολικής προπαγάνδας. Βλ.: Αρ­

γείον Πατριαρχείου.'Ιερός Κώδιξ..., ο.π., Πρακπκό της 9 Φεβρουάριου 1860.

177.Για παρέμβαση του μητροπολίτη Μελετίου στον Στ. Περόγλου υπέρ εξισλαμισμέ­

νης κατά την επανάσταση του 1821, που έγινε ξανά χρισπανή, βλ.: Α.Υ.Ε./ΑΑ,

1835. Κρητικόν", "M em oiie sur la situation He v tie de Ciete", (Ο Στ. Περό­

γλου), Juillet 1835. Για άλλη παρέμβαση του μητροπολίτη στα 1857 βλ.: Α.Υ.Ε.-

/ΚΥ, 1857/76,1; "Ο Ν. Κανάρης,’Εν Χανίοις 19 Ιουνίου 1857. Και ο Π. Βλαστός

αναφέρει όπ στα 1860 ο μητροπολίτης Κρήτης Διονύσιος έσπευσε στον πασά και

στο συμβούλιο του Ηρακλείου και πέτυχε την αποφυλάκιση νεοφώπστης χρισπ-

ανής, που είχε συλλάβει ο καδής με σκοπό την κατήχησή της. Βλ.: Ι.Α.Κ., Αρχείο

Π. Βλαστού, τ.72, 160.

178.Τέτοια περίπτωση δίνεται από αναφορά του Γάλλου Προξένου. Βλ. Μ .Α.Ε., CPC,

La Canee, τ.1, Charpentier, La Canee, le 27 April 1842, φ.147.

179.Η πληροφορία δίνεται δεκαπέντε χρόνια αργότερα σε μια έκθεση του I. Μιτσοτά-

κη με την αφορμή προστασίας, που ζήτησε απ’ αυτόν νεοφώτιστη χρισπανή. Βλ.:
 -212-

Ι.Μ.Κ., Αρχείο I. Μιτσοτάκη, φ.9β,Ό υποπρόξενος της Ρωσίας (I. Μιτσοτάκης),

πρός τον Ρώσο Πρόξενο στά Χανιά,‘Ηράκλειον 14/26 Αυγούστου 1872.

180.Αυτόθι. Για περίπτωση κατήχησης από τον καδή γυναίκας που είχε γίνει χρισπανή

βλ.: Ι.Α.Κ., Αρχείο Π. Βλαστού, τ.72, 160.

181.Στα 1857 ο Κισσάμου κατηγορήθηκε από το Βελή-πασά ότι είχε συμβάλει στην α­

πόκρυψη ανήλικης, που εκχριστιανίστηκε. Βλ.: M A E , CPC, La Canee, τ.3, A.

Chatry de Lafosse, La Canee, le 30 Juin 1857, Φ.25. Στα 1860 ο Χασάν-πασάς έ­

πνεε μένεα κατά του μητροπολίτη Διονυσίου, γιατί ο τελευταίος είχε ζητήσει από

τον πασά και το συμβούλιο να αποφυλακίσουν νεοφώτιστη. Βλ.: Ι.Α.Κ., Αρχείο Π.

Βλαστού, τ.72, 160.

182.ΙΑΚ·, Αρχείο Π. Βλαστού, τ.74, 32.

183.Μ.Α.Ε., CPC, La Canee, τ. 11, Eug. Cor, La Canee, le 3 Juin 1882, Φ.49. Βλ. και U

■Α.Κ., Αρχείο Π. Βλαστού, τ.72, 487. Παρέμβαση του μητροπολίτη στη Διοίκηση

σε περίπτωση προσηλυτισμού αναφέρεται και στα 1884. Βλ.: Εφημερίδα 'Μ Ι­

ΝΩΣ "Η ρακλείου, 22 Δεκεμβρίου 18&4, φ.203.

184.Στα 1862 έφτασε στο Ηράκλειο, προερχόμενος από το Άγιο Ορος ο μοναχός Μά-

ξιμος Μαυρομιχάλης,Έλληνας υπήκοος. Βλ.: Α.Υ.Ε./ΚΥ, 1862/363,Ό Ν. Αϊβαζίδης,

Έ ν Χανίοις 23 Μαρτίου 1862, αρ.149. Την εποχή αυτή διακρίθηκε για την εθνική

του δράση ο Κρητικός μοναχός Παρθένιος Περίδης (1810-1903). Βλ.: Κ ΡΙΑ ΡΗ ,Ι­

στορία..., ο.π., τ.3, 79 σημ.

185.Για τη συμβολή των ντόπιων και ξένων κληρικών στη διάδοση της ελληνικής ορ-

ρωστιας", όπως χαρακτήρισε ο Ααλή-πασάς το 1868 τη Μ. Ιδέα, βλ.: Paul

C O M BES, L’ tie de Crete, etude geographique, historique, politique et

economique, Paris 1897, σ.60.

186.LAX., Αρχείο Π. Βλαστού, τ.72, 155.

 -213-

187.Μ.Α.Ε, CPC, La Canee, τ.2, A. Chatry de Lafosse, La Canee, le 29 Juin 1856,

Φ250.

188.0 Παρθένιος ομολόγησε με παρρησία πς κατηχήσεις και πς βαπτίσεις που είχε

τελέσει και δε δίστασε να πει ενώπιον του συμβουλίου και του πασά: ^Αψοΰ Γο

Σουλτάνος] δεν δυνατοί νό θέση Γ.ίς ενέργειαν ιό Χατ Χουμαγιουν, δΓ ου συγ-

7 / — ' Τ I 1 ,
χωρειται η ελευθερία τΐ|ς οιινειδησεως δ ε ν ε π ρ ε π ε να το δημοσίευση". Β λ ; Α

Ύ .Ε..ΑΑ, '1857. Κρητικό δ ιά φ ο ρ α έ γ γ ρ α φ ο ΙΠ.ΐ^ 1 8 5 7 ' (Χ·°·)>Έν Χανίοις 4/16

'Ιουλίου 1857, αρ.15. Πρβλ.: Μ.Α.Ε.. CPC, La Canee, τ.3, A. Chatry de Lafosse, La

Canee, le 20 Juillet 1857, Φ.36.

189.Βλ.: ΓΕΝ ΕΡΑ ΛΗ .*·Η Ιεοά Μονή των Ασωμάτων..., ο.π., σ.15.

190.Τα χωριά Αλώνες, Ρουμπάδο και Αρολίθι, που προσχώρησαν στον χριστιανισμό

στα 1831 (βλ. Ι.Α.Κ., Αρχείο Π. Βλαστού, τ.72, 135-136), βρίσκονται κοντά στη μο­

νή Μυριοκεφάλων. Λίγα επίσης χιλιόμετρα από την Επισκοπή Ηρακλείου, όπου έ­

γιναν αποκαλύψεις κρυπτοχρισπανών στα 1856 (βλ.: Μέρος Δεύτερο : Οι

συνέπειες του Hatt-i Humayun), βρίσκεται το σημανπκό μονασπκό κέντρο, η μο­

νή Αγκαράθου.
 -214-

Σ ημειώσειc Δ ευτέρου Μέσους. Β ’ κεφαλαίου

1. Εκτός από τα τέσσερα σχολεία, των Χανίων, του Ρέθυμνου, του Ηρακλείου και

των Σφακίων, που λειτουργούσαν και πριν από το 1821 (Βλ.: ΜΠΕΛΙΑ, Η παι­

δεία..., ο.π., σ.269), ο Μωχάμετ Αλή υποσχέθηκε στα 1833 ότι θα λειτουργούσε

ένα ακόμη χριστιανικό σχολείο στα Χανιά. Βλ.: ΤΩΜΑΔΑΚΗ, Τουρκογραικικά,

ο.π., σ.135. Στα 1837 λειτούργησε στην ίδια πόλη και αμερικάνικη σχολή. Βλ.:

W.N.A., State Department, Candia Crete, τ.374/1. Ο Πρόξενος των Η.Π.A. D.

Bonnal προς τον Αμερικανό Πρόξενο Αλεξάνδρειας, Canea 25 May 1837.

2. Την άδεια για την ίδρυση σχολείων από πς κοινότητες των χριστιανών έδωσε ο

Βαμίκ-πασάς (1851-1852). Βλ.: ΨΙΛΑΚΗ, 'Ιστορία..., ο.π., τ.3, 807.

3. Στα 1857 απαγορεύτηκε στον Κρητοέλληνα Δ. Δεληγιαννάκη να διδάξει στην Αρ­

γυρούπολη Ρεθύμνου. Βλ.: Α.Υ.Ε./ΑΑ, 18.^-1863, Κρητικόν , α’ ΠρακτορεΓον Ρε-

θύμνου 1857, 0 Πράκτορας Γ. Σκουλούδης πρός τόν Πρόξενο Χανίων, Ρέθυμνο

20 Σεπτεμβρίου 1857. Στα 1860 εξορίστηκε ο δάσκαλος και ιστορικός Β. Ψιλά-

κης. Βλ.: Α.Υ.Ε./ΑΑ, "Κοηιικόν, ιιρός rV v y o v 2", Ό Υπουργός Ά. Κουντουριώτης

πρός το ΠροξενεΓον Κρήτης,Έν’Αθήναις 3 Μαϊου 1860. Ο ίδιος είχε αναγκαστεί

να εγκαταλείψει την Κρήτη και στα 1855, μετά από τρίμηνη παραμονή στα Χα­

νιά. Βλ.: Α.Υ.Ε./ΚΥ, 1955/49,2/0 Β. Ψιλάκης πρός τό επί τώνΈξωτερικώνΥπουρ-

γείόν/ΕνΈρμουπόλει 20 Αυγούστου 1855.

4. Η τουρκική διοίκηση απαιτούσε μετά το 1869 την άρνηση της ελληνικής υπηκο­

ότητας όχι μόνον από τους δασκάλους, που σπούδαζαν στο πανεπιστήμιο της Α­

θήνας και επιθυμούσαν να διδάξουν στη συνέχεια στην Κρήτη, αλλά και από

τους γιατρούς και τους ιερείς, τους οποίους υποπτευόταν επίσης για πατριωπκή

δράση. Βλ.: Α.Υ.Ε./ΑΑ, ilpoFr,vr.row kuvh .h' πρός Π ρ εσ β εία ν Κ ω ν σ τ α ν ιι

 - 215 -

νουπόλεως ',Ό Γραμματέας Νικολούταης πρός τήν Ελληνική Πρεσβεία στήν

Κωνσταντινούπολη,Έν Χανίοις 11 Δεκεμβρίου 1872.

5. Στα 1839 Κρητοέλληνες και μέλη των συντεχνιών του Ηρακλείου δεν αρκέστηκαν

σε προτάσεις για την πλήρωση της μητρόπολης. Σε συνέλευσή τους ενέκριναν

τον επίσκοπο Αυλοπστάμου ως νέο μητροπολίτη. Το Πατριαρχείο αντέδρασε έ­

ντονα απευθυνόμενο στους επισκόπους, τον κλήρο και το λαό της Κρήτης και

τόνισε ότι η απόφαση της εκλογής ήταν έργο της Μεγάλης Εκκλησίας. Βλ.: Α ρ ­

γείον Πατριαρχείου. Περιγραφικόν εύρετήριον τών Πατριαρχικών Κωδίκων..., κώ­

δικες ΙΖ’-ΚΔ’ (1830-1856), υπό ’Ιωακείμ Φοροπούλου, ’Εν Ί^ατριαρχείοις

1895-1896, τ.3, σ.157. Στα 1859 οι χριστιανοί των Χανίων διαδήλωσαν, χωρίς ό­

μως επιτυχία, την επιθυμία τους να γίνει επίσκοπος Κισσάμου ο κατηγορούμενος

για επανασταπκή δράση Παρθένιος Περίδης. Βλ.: Αργείον Πατριαρχείου/Ιερός

Κώδιξ τών Συνοδικών Πράξεων της τού Χριστού Εκκλησίας, (Κωνσταντινούπο­

λή) 1859-1860, πράξη της 25 Αυγούστου 1859. Στα 1880 ο Γραμματέας του

Γαλλικού Προξενείου ενρπ'πε: "Στην Κ ρ η τη ; Κ ύ ρ ιε Υπουργέ, όπως στην Πρώτη

Ε κκλησία, οι πιστοί είναι οπτοί που εκλέγο υ ν ιο ν επισκοττο. Αυτή η επιλογή

γίνετα ι σ υ ν ή θ ω ς δ εκτή υττό ίο Π α τρ ια ρ χ είο ιι ιγ Κ ω νσ τα ντινο ύ π ο λη ς και ε π ι­

κυρ ώ νετα ι από το Σουλτάνο". Βλ.: M.A.E. CPC, La Canee, τ.10, Ο Aug. Missir,

La Cane'e, le 17 Septembre 1880, Φ.80.

6. Βλ.: ΤΩΜΑΔΑΚΗ. Τουρκογραικικά, ο.π., σ.135. Στα Χανιά λειτουργούσε και στα

1814 μουσουλμανικό σχολείο, το μόνο γνωστό την περίοδο πριν από την επανά­

σταση του 1821. Βλ.: TANCOIGNE, Voyage... ο.π., τ.1, 94.

7. Η μετάθεση χοτζάδων στην Κρήτη γινόταν συνήθως από την Κωνστανπνούπολη.

Βλ.: Μ. ΓΙΙΤΥΚΑΚΗ/Η χριστιανική θρησκεία και οί Τούρκοι τής Κρήτης, "Δοήρος",

2(1938) 516.
 -2 1 6 -

8. Μ.Α.Ε., CPC, La Canee, τ.8, Eynand, La Canee, le 4 Fevrier 1876, φ.225. Η έκθε­

ση του Eynand είναι η πιο σημαντική απ’ αυτές που γνωρίζουμε και αφορούν τον

ισλαμικό προσηλυπσμό στην Κρήτη.

9. Α.Υ.Ε./Α Α ," 1835, Κ ρ η τ ι κ ό ν 1', α’ Γραμματεία Εξωτερικών, οπου σχέδιο έγγραφου

τοΰ Στ. Περόγλου με τίτλο "Memoire s u r la Situation de I he de Crete", Juillet

1835.

10. T. SPRATT, Travels and Researches in Crete, London 1865, τ.1, 52.

11. M A E ., CPC, La Canee, τ.2, Ο Γ άλλος Πρόξενος A. Chatry de Lafosse, La Canee,

le 20 Mars 1856, Φ.204. Β λ και πιο πάνω. οι συνέπειες του Hatt-i Humayun.

12. Μαζί με το αίτημα να μην εφαρμοσθεί το σουλτανικό διάταγμα οι μουσουλμάνοι

ζήτησαν επίμονα, αλλά χωρίς αποτέλεσμα και τον αφοπλισμό των χριστιανών.

Βλ.: Α.Υ.Ε./ΑΑ, 1857, Κ ρ η ι ι κ ό ν , οπου σχέδια εγγράφων τοΰ προξενείου με'τίτ­

λο: Β ιβ λ ίο ν δ ε ύ τ ε ρ ο ν π ρ ο ς τ ο Έ π ί τ ώ ν ’ίτΗ οτΓρικώ ν Ύπουργείον", (χ.ο.), Χανιά

3/15 1858, αρ.96. Για πιέσεις που ασκήθηκαν στο Βελή-πασά βλ. και Μ .Α.Ε.,

CPC, La Canee, τ.2, Ο Γάλλος Πρόξενος A. Chatry de Lafosse, La Canee, le 21

Fevrier 1857, Φ.324.

13. Αναφέρονται επιθέσεις σε βάρος δασκάλων, ιερέων και μοναχών. Β λ ενδεικπκά:

A.Y.E./KY. 1861/36VO Ν. Άϊβαζίδης,Έν Χανίοις 26Ίουνίου 1861, άρ.288. Α.Υ.Ε.-

/,ΚΥ, 1862/363, ΟΊ.Ίωακειμίδης,"Ηράκλειον 24 Απριλίου 1862, αρ.132. Α.Υ.Ε./ΚΥ,

1862/36^0 υποπρόξενος I. Παπακωστόπουλος,Ηράκλειον 25Απριλίου 1862.

14. Μ.Α.Ε., CPC, La Canee, τ.7, Champoiseau, La Canee, le 16 Mars 1869, φ.225.

15. Τούτο επισημαίνεται σε σχέδιο αναφοράς του υποπροξένου της Ρωσίας I. Μιτσο-

τάκη το 1868. Βλ.: Ι.Μ.Κ., Αρχείο I. Μιτσοτάκη, φ .θ β ,Ό Ι Μιτσοτάκης πρός τόν

Obermtiller/Ηράκλειο 10/22 Ιουλίου 1868. Οι μουσουλμάνοι κατέφευγαν πολύ

συχνά στη διάρκεια της επανάστασης σε πυρπολήσεις ναών. Βλ.: Καπνας ΤΣΑ-

ΤΣΑΡΩΝΑΚΗ, Μίαέκθεσις ώμοτήτων τού 1866, Κ.Χ.", 8(1954) σ.7-43. O l χριστι­

 - 217 -

ανοί πάλι, που κατά το Γ άλλο Eynand χαρακτηρίζονταν από μεγαλύτερο απ’ ό,τι

οι μουσουλμάνοι θρησκευτικό φαναπσμό, (βλ. Μ.Α.Ε., CPC, La Canee, τ.8, La

Canee, le 29 Decembre 1875, Φ.210), είχαν αναδείξει, πριν από το τέλος της επα­

νάστασης του 1866, την αναπ'ναξη της μονής Αρκαδίου (8 Νοεμβρίου 1866) σε

κορυφαίο γεγονός των κρηπκών επαναστάσεων.

16. Ο Αβδούλ Χαμίτ Β ’ ήταν θαυμαστής του μουσουλμάνου θεολόγου Τζαμάλ Αφγκά-

νι. Είχε τόσο πολύ ενστερνισθεί πς πανισλαμικές ιδέες αυτού του θεολόγου, που

πίστευε όπ ήταν δυνατή η ένωση σουνιτών και σιϊτών. Βλ.: J. DENY, Abd al Hamid

II, Encyclopedie de Γ islain", nouvelle edition, Leyden Paris 1960, τ.1, 65.

17. Α.Υ.Ε./ΑΑ, "1852-1853; ΙΊρ ο ξ εν είο ν Κ ρ φ ΐ | ς ? φ ά κ ελ ο ς διαφόρων εγγράφων', Ό

Προξενικός Πράκτορας (χ.ο.), πρός τον Ν. Κανάρη,Έν Ρεθύμνη 23 Δεκεμβρίου

1858. Και στα 1860 ο Ν. Αϊβαζίδης ανέφερε την άφιξη "δυο η τριών δερβίση

δων"., που φανσπζαν τους ομόθρησκούς τους. Βλ.: Α.Υ.Ε./ΚΥ, 1860/99,ΐβ,‘0 Ν.

’Αϊβαζίδης,Έν Χανίοις 18Ιουλίου 1860, α’ρ.37. Την ίδια εποχή παρατηρείται ιερα­

ποστολική δράση δερβίσηδων και στην Αλβανία. Βλ.: ΑΥΕ/ΚΥ, 1860/99,Ό ^Ελλη­

νας Υποπρόξενος (I. Γεωργιάδης) πρός τοΈπί τοΰ Βασιλικού Οίκου Ύπουργείόν,

’ Εν Αυλώνι 9 Αυγούστου 1860.

18. Μ.Α.Ε., CPC, La Canee, τ.8, Ο Eynand, La Canee, le 14 Fevrier 1876, φ.227.

19. Βλ.: ΣΤΑΥΡΑΚΗ, Σταπσπκή..., ο.π., σ.205, σημ.1. Οι γνήσιοι όμως μοναχοί, αυτοί

δηλαδή που ζούσαν στους τεκέδες ήταν μόλις 147. Αυτόθι.

191) Το τάγμα των μεβλεβήδων ιδρύθηκε από τον Τζελαλεδδίν Ρουμή

(1203-1272). Οι μεβλεβήδες δέχονταν τη χανεφίπκη ερμηνεία του μουσουλμανι­

κού δόγματος.

20. F.W. HASLUCK, Geographical distribution of the Bektashi, Annual of the Biitish

School at Athens' . Athens 20(1914-1916), σ.113. O F.W. Hasluck δίνει τον αριθ­

μό των μπεκτασήδων και στα 1914: 500 υπήρχαν στο Ηράκλειο, 1.000 στο Ρέθυ-
 -218 -

μνο και 70 οτα Χανιά. Αυτόθι. Στα 1914 υπήρχαν και μεβλεβήδες στο νησί. Βλ.: Γ

ΧΑΛΕΠΙΑΝΟΥ, Πώς συζούν χριστιανοί καί μου σουλμάνοι, οί Τούρκοι είς τήν Κρή­

την, ϊΕλλάς", 6(1912) αρ.390. Δεν γνωρίζουμε όμως τον αριθμό τους. Υπάρχει ε­

πίσης μνεία και μουσουλμανικής αίρεσης <Λγιαποστολιτών'\ Βλ.: Μαν.

ΠΙΤΥΚΑΚΗ, Ή χρισηανική θρησκεία καί οί Τούρκοι της Κρήτης, "Δρήρος".

2(1938) 518.

21. ΝΕΟΣ ΡΑΔΑΜΑΝΘΥΣ" Ρεθύμνου, έφημερίδα, 8 Φεβρουάριου 1882.

22. M A E , CPC, La Canee, τ.8, Eynand, La Canee, le 4 Fevrier 1876, cp.227.

23. rVELI-pachal. La verite..., ο.π., σ.30.

24. M.A.E., CPC, La Canee, τ.8, Bourcier J. Chaffray, La Canee,le 18 Janvier 1873,

φ.8, προξενική έκθεση που αφορά τη δράση των δερβίσηδων στην Κρήτη. Βλ.

στον ίδιο τόμο και την έκθεση του Vaney (La Canee, le 15 Mars 1875, φ.138), ό­

που γίνεται λόγος για ίδρυση μουσουλμανικών σχολείων στο Ρέθυμνο. Το ίδιο έ­

τος ιδρύθηκαν μουσουλμανικές σχολές στις πρωτεύουσες των βιλαετίων της

Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Βλ.: Βασίλη ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗ, Τοπογραφία τής Θεσ-

ί' 7 _
σαλονίκης κατά την εποχή της Τουρκοκρατίας, 1430-1912, Θεσσαλονίκη 1983,

σ.397.

24r Ι.Α.Κ., Αρχείο Π. Βλαστού, τ.73, 251. Η πρώτη καταβολή χρημάτων από τη

Γενική Διοίκηση Κρήτης τοποθετείται στα 1859. Σημαντικά όμως ποσά εγκρίθη-

καν για τον ίδιο σκοπό μόλις το 1881. Βλ.: Στεφ. Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΚΗ, Η παιδεία στην

Κρήτη (1878-1889), Εκδόσεις Δήμου Ηρακλείου, Ηράκλειο 1992, σ.191-195.

25. Κατά τον Π. Βλαστό, στα 1869 εγκαταστάθηκαν Βεγγάζιοι έξω από τα Χανιά και

στα 1892 στις πόλεις του Ρεθύμνου και του Ηρακλείου, σπς οποίες είχε ενισχυθεί

πληθυσμιακά το χρισπανικό στοιχείο. Βλ.: Ι.Α.Κ., Αρχείο Π. Βλαστού, τ.73, 302

σημ.

26. M A E , CPC, τ.9, Ο Aug. Cor, La Canee, le 16 Mars 1879, Φ.271.

 -219-

27.’Εφημερίδα "ΡΑΔΑΜΑΝΘΥΣ ΑΘ Η Ν Ω Ν , 2 Σεπτεμβρίου 1872, αρ.187. Στα 1896

σε υπόμνημα που υπέβαλαν στο Γενικό Διοικητή οι πρόξενοι ζητούσαν μεταξύ

άλλων: Να απελαθώσι οΓ Βεγγάζιοι έ κ ι ό ς ιώ ν έχόντων ακίνητον περιουσίαν

15 χιλιά δω ν γ ρ ο σ ίω ν κοι επ τα ετή δ ι α μ ο ν ή ν " . Κ\.· Βιβλιοθήκη της Βουλής. Αθη

να, (τμήμα χειρογράφων), Αρχείο Μ. Ρενιέρη, έγγρ.595,Ό Ά. Μάντακας προς Μ.

Ρενιέρη,Έν Λάκκοις 271ουνίου 1896.

271. Βλ. πιο κάτω: Η πρόοδος των εξισλαμισμών.

28.Ι.Α.Κ.. Αρχείο Π.Κ. Κριάρη, τ.1, σ.15, όπου γίνεται λόγος για 60 εξισλαμισμούς στο

Ακρωτήρι Χανίων την περίοδο 1821-1830. Για βίαιους εξισλαμισμούς την ίδια πε­

ρίοδο, με απειλή θανάτωσης βλ.: Ν.Β. ΤΩΜΑΔΑΚΗ-Άνθ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ. Κρηπκά ι­

στορικά έγγραφα, 1821-1830 (Α’ 1821-1824), Αθήνα 1974, σ.611. Β λ και

Α.Υ.Ε./ΑΑ. Ί835, Κ ρ η τ ι κ ό ν , α' Γραμματεία’Εξωτερικών, οπου (Στ. Περόγλου),

"Memoire sur la situation de Γ Tie de CTe»e. Juillet 1835"· Στο κείμενο γίνεται

μνεία για δύο βίαιους εξισλαμισμούς. Στο χρονικό της Αγ. Τριάδας των Τζαγκα-

ράδων αναφέρεται επίσης όπ στη διάρκεια των πολεμικών επιχειρήσεων του

1821 οι κατακτητές Ρ·αν δυ σπ ερ ιγρ 'ίπ τπ ν πολλούς έτουρκισαν" Βλ.: NLB.

ΤΩΜΑΔΑΚΗ.' Η ιερά μονή Αγίας Τριάδος τών Τζαγκαράδων, Έ ΕΒΣ", 9(1932) 325.

29. Α.Υ.Ε./Α Α .'1838. Κρητικόν*', ύποφ. γ’,Ό υποπρόξενος Α. Ζαφειρίδης πρός τόν

Στ. Περόγλου,Έν Ηρακλείω 16 Μαϊου 1838, άρ. 19.

30. Σε επιστολή που απηύθυνε από τα Σφακιά στον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Θεόφι­

λο,στη διάρκεια της επανάστασης του 1821, ο ιερομόναχος Ιωαννίκιος έγραφε ό­

τι: ”...τά α π ό εξη καί ετππ χ ρ ό ν ω ν ποιδιπ πί ε τ ο ύ ρ κ ιζ α ν οι επ ά ρ α το ι ε χ θ ρ ο ί .

Βλ.: Τρύφωνος ΕΥΑΓΓΕΛΙΔΗ .Ανέκδοτον έγγραφον Σφακίων, " Μ υ σ ω ν ", 1(1932)

40.

31. Mouradja d’ O H SSO N , Tableau General..., ο.π., τ.3, 181.

 -220 -

32. Έλαχιστα απασχολεί σήμερα ιους ϊουριιοκρητικούς,[ έγραφε ο Στ. Περόγλου],

αν έγιναν μερικές μεταστροφές χρ ισ τια νώ ν στο Μωαμεθανισμό". Βλ.: Α.Υ.Ε.-

/ΑΑ, "1835, Κρητικόν”, α’ Γραμματεία ’Εξωτερικών, όπου (Στ. Περόγλου),

"Memoire sur la situation de I tie H e C rrie , luillet 1835".

33. Βλ.: ΠΑΡΛΑΜΑ, To ημερολόγιο..., ο.π., σ.131. Για εξισλαμισμό με σκοπό το γάμο

βλ. και: Μ.Α.Ε.. CPC, La Canee, τ.1, Charpentier, La Canee, le 27 Avril 1842,

φ.147.

33,. Α.Υ.Ε./ΑΑ, 'Κρηπκόν, πρός ελεγχον*,fO Στ. Περόγλου πρός την επί τών Εξω­

τερικά Γραμματείαν τής’Επικρατείας,’ Εν Χανίοις 15 Μαρτίου 1837.

34. Για τους εξισλαμισμούς γυναικών κάνει λόγο ο περιηγητής Β. Taylor, που αναφέ­

ρεται στα 1856-1857: Βλ.: TAYLOR, Travels..., ο.π., σ.121. Πρβλ.: Μ .Α.Ε., CPC, La

Canee, τ.3, Ο A. Chatry de Lafosse, La Canee, (Ιούλιος;) 1857, φ.33.

35. Περιπτώσεις εξισλαμισμών της περιόδου 1860-1877 αναφέρονται στα παρακάτω

έγγραφα: Α.Υ.Ε./ΑΑ," ■
■me ι; Κ ρ η τικό ν” β’ Αλληλογραφία Πρεσβείας Κωνστανπ-

νουπόλεωςίΌΊσμαήλ-πασάς προς τό Ν. Άϊβαζίδη, Χανιά 4 Φεβρουάριου 1861. Α-

Ύ.Ε./ΚΥ, 1862/36VO Ί. Παπακωστόπουλος, Ηράκλειον 13 Αύγουστου 1862,

αρ.258. Ι.Μ.Κ., Αρχείο I. Μιτσοτάκη, φακ.9β,Ό υποπρόξενος της Ρωσίας1!. Μι-

τσοτάκης πρός τόν Ρώσο Πρόξενο Χανίων,Ηράκλειον 14/26 Αυγούστου 1872,

αρ.19. Α.Υ.Ε./ΚΥ, 1877/363,tO Πρόξενος Λογοθέτης/Εν Χανίοις 14 Μαρτίου 1877,

άρ.27.

36. Βλ. πιο κάτω: Τα συμβούλια των πόλεων.

37. Μ.Α.Ε., CPC, La Canee, τ.2, Ο A. Chatry de Lafosse, La Can^e, le 24 Juillet 1856,

φ.259. Ο Πρόξενος αναφέρει περίπτωση εξισλαμισμού πρώην εκχριστιανισμένου,

που έγινε από φόβο αποκλήρωσης από τους μουσουλμάνους γονείς του. Αλλες

πιέσεις σε εκχριστιανισμένους, που έγιναν τελικά μουσουλμάνοι αναφέρονται και

στα παρακάτω έγγραφα: Α.Υ.Ε./ΚΥ, 1858/363,Ό Πρόξενος Ν. Κανάρης,Έν Χανί-

 -221-

οις 22 Σεπτεμβρίου 1858, αρ.128. P.R.O.. F.O., 195/1002, Turkey, Ο Thomas

Sandwithnpoq τον Η. Elliot, Canea 16 September 1872.

38. Ι.Α.Κ.. Αρχείο Ελληνικού προξενείου, φ.Α’-Γ’, (Ο Στ. Περόγλου), Χανιά 27 Φε­

βρουάριου 1834.
t f ) > , _
39. Α.Υ.Ε./ΑΑ. "1838, Κρητικών, δ’ προς την επί τού Βασιλικού Οίκου και τώνΈξωτε-

ρικών Γραμματείαν τηςΈπικρατείας 1837-1838, (b Στ. Περόγλου), Χανιά 20Ία-

νουαρίου 1838. Βλ. και πιο πάνω: Η εποχή της Αιγυπτιοκρατίας (1830-1840),

θρησκευτική πολιτική και εκχριστιανισμοί.

40. Για την αποστολή στην Αίγυπτο παιδιών, των οποίων οι μητέρες είχαν φύγει από

τα χαρέμια, έχουμε μία μόνο άμεση πληροφορία. Βλ.: Α.Υ.Ε./ΑΑ, "1835, Κρητι­

κόν' α’ Γραμματεία Εξωτερικών, όπου (Στ. Περόγλου), "Memoire sui In

situation de Γ fie de Creln, JuUlei 183s" Σ ’ αυτό ωστόσο το μέτρο πρέπει να α­

ναφερόταν το 1833 και η διαμαρτυρία των χριστιανών προς τους προξένους. Στη

διαμαρτυρία τους οι Χριστιανοί, κατηγορούσαν το Μωχάμετ Αλή ότι τούρκιζε τα

Ελληνόπουλα στην Αίγυπτο. Βλ.: ΡΑΣΕΝΤ,^Η Κρήτη..., ο.π., σ.108.

41. Βλ. πιο πάνω: Η κοινωνική προέλευση των αρνησίθρησκων.

42. Το 1869 γίνεται λόγος για 10 εξισλαμισμένες μετά από προσηλυτισμό. Βλ.1Εφη­

μερίδα "ΡΑΔΑΜ ΑΝΘΥΣ ΑΘΗΝί)Ν"> 4 Μάιου 1869, αρ.165. Πληροφορίες για μου­

σουλμανικό προσηλυπσμό μετά το Hatt-i Humayun παρέχονται και από τις

παρακάτω δημοσιεύσεις: ΦΟΥΡΝΑΡΑΚΗ, Διοίκησις..., ο.π., σ.13. Του ίδιου, Οι

Τουρκοκρήτες, Χανιά 1929, σ.32. Βλ. και πιο πάνω: Ο τρόπος του εκχριστιανι-

σμού, η στάση της Εκκλησίας.

43. Το έτος ενηλικίωσης για την Ορθόδοξη Εκκλησία, στην Ουγγαροβλαχία τουλάχι­

στο, ήταν το δέκατο τέταρτο για τα αγόρια και το δωδέκατο για τα κορίτσια. Βλ.:

ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΑΟΥ.Εκκλησία..., ο.π., σ.67.

44. Α.Υ.Ε./ΚΥ. Ιδδδ/Θ^,ΌΙω σήφ Βαρότσης προς τή Βασιλική Πρεσβεία Κωνστανπ-

νουπόλεως, Πέραν 21 Μαϊου 1858.

45. Α.Υ.Ε./ΚΥ. 1862/363,Ό υποπρόξενος Ί. Παπακωστόπουλος,ΈνΉρακλείω 25Απρι­

λίου 1862.

46. Μ.Α.Ε.. CPC, La Canee, τ.9,‘0 Γάλλος Πρόξενος (Petrim ojiio?), La Canee, le 30

Septembre/12 Octobre 1878, φ.182.

47. Βλ. πιο πάνω: Η στάση της Εκκλησίας.

48. P.R.O.. F.O., 195/1374, Turkey, Ο Τ.Β. Sandwith προς την Αγγλική Πρεσβεία Κων-

στανπνουπόλεως, Canea 3 February 1881, φ.27-29. Την ίδια εποχή και μετά τους

ομαδικούς εκχρισπανισμούς του 1878-1880, παρατηρήθηκαν προσηλυτιστικές ε­

νέργειες και από τους μουσουλμάνους της Κύπρου. Β λ : ΣΑΜΑΡΑ. Η ελληνική

καταγωγή των Τουρκοκυπρίων..., ο.π., σ. 27.

49. ΚΩΔΙΚΕΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ, περιέχοντες τους έν Κρήτη ισχύοντας νόμους,

διατάγματα, διαταγάς και ερμηνευπκάς εγκυκλίους,’Εν Χανίοις 1902, τ.1, σ.8.

50. Στη δικαιοδοσία των καδήδων υπάγονταν οι διαφορές που αφορούσαν γάμους,

διαζύγια, διατροφή, ανατροφή παιδιών, κληρονομικές διαφορές και επιτροπεία α­

νηλίκων. Βλ.: ΦΟΥΡΝΑΡΑΚΗ, Διοίκησις..., ο π., σ.62.

51. Ολα τα οθωμανικά δικαστήρια, από την εποχή του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπή

(1520-1566), δίκαζαν με βάση τη χαναφίπκη ερμηνεία του μουσουλμανικού νό­

μου. Βλ.: Η. INALCIK et C.V. FINDLEY, Mahkama, E n c y c lo p e d ic de Γ islam ,

nouvelle edition, Leiden-Paris 1986, τ.6, 3. Η ίδια χαναφίπκη σχολή, γινόταν δεκτή

και στην επικράτεια του Μωχάμετ Αλή, Αντιβασιλέα της Αιγύπτου (1833-1849).

Βλ: Sami Awad A LD EEB ABU-SAHLIEH, L’ impact de la religion sur Γ ordre juri

dique, cas de P Egypte. Non-musulmans en pays d’ islam, th£se, Frigourg 1979,

σ.114. Για πς άλλες σχολές ερμηνείας του μουσουλμανικού νόμου βλ. Η.

LAOUST, Hanabila, Έιιογ( ι j'-.inur, nouvelle edition, Leiden-Paris

 -2 23-

1971, τ.3, 165. Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία υπήρχαν και ιδιωτικοί μουφτήδες.

Η επιβολή των ερμηνειών τους εξαρτιόταν από το κύρος που διέθεταν. Βλ.:

Stanford SHAW . Histoire de Γ Empire Ottoman et de la Turquie, traduit de Γ

anglais par E. Reyre, Editions Horvath, Paris 1983, a. 199.

52. Στα μουσουλμανικά δικαστήρια απευθύνονταν συχνά άνδρες κληρονόμοι, οι οποί­

οι στηριγμένοι στο μουσουλμανικό ιερό νόμο, διεκδικούσαν διπλάσιο σε σχέση με

τις αδελφές τους μερίδιο. Βλ.: NIK. I. ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΥ, Τριπλή διαμάχη δικαί­

ων κατά την επίλυσιν διαφοράς επί Τουρκοκρατίας, Θεσσαλονίκη 1969, σ.38, 48.

Πρβλ.: Γκεόρνκ Λούντβιγ Μ ΑΟΥΡΕΡ,Ό ελληνικός λαός, Δημόσιο,’Ιδιωτικό καί'Εκ-

^ 1 7 — 5 > / 1 t ■'
κλησιαστικό Δίκαιο, από την έναρξη του αγώνα για την ανεξαρτησία ως την 31 Ι ­

ουλίου 1834, Χάίδελβέργη 1835, μτφρ Ολγας Ρομπάκη, Τολίδης, Αθήνα 1976,

σ.108. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι η Εκκλησία δεχόταν την με ίσους όρους συμ­

μετοχή των παιδιών στην πατρική κληρονομιά.

53. Πριν από το 1821 οι πασάδες ήταν υποχρεωμένοι να ζητούν τη συγκατάθεση των

καδήδων πριν διατάξουν τη θανατική εκτέλεση. Βλ.: Μ. SAVARY. Voyages dans

les ties de la Grece, edition revue par M.H.Du M., Limoges-Paris 1853, σ.233.

A.N.F., CCC, Grece, La Canee, τ.12, Amoreux au Ministere de la Marine, La

Canee, le 18 Avril 1770.

54. Τις διαφορές μεταξύ Ελλήνων υπηκόων επέλυαν από την εποχή της Αιγυπτιοκρα-

τίας το ελληνικό προξενείο και τα συμβούλια των πόλεων.

55. Α.Υ.Ε /AAf "1850, Κριτικόν*', Ί πμι ιΒι|ίλί<>ν π γιη Λιευθυνοεως καί των ρ.μτιό-

ρω ν',Ό ύποπρόξενος Α. Ζαφειρίδης πρός τόν Στ. Περόγλου,' ΕνΉρακλείω, 5 Δε­

κεμβρίου 1850.

56. Α.Υ.Ε./ΑΑ."1844. Προξενπον Χπνίων πο<><. ί (χιιιικιιείον τηςΈπικρατείος", Σχέ­

διο εγγράφου του Στ. Περόγλου, 1842.

 -224­

57. Βλ.: ΔΑΣΚΑΛΑΚΗ. Συμβολή..., ο.π., σ. 12. Πρβλ.: Μ.Α.Ε., CPC, La Canee, τ.2, Ο Α.

Chatry de Lafosse, La Canee, le 7 Juin 1856, φ.241. Οι δημογεροντίες λειτούργη­

σαν αρχικά, το 1859, στις πόλεις. Ήταν τρεις και είχαν την έδρα τους στα Χανιά,

το Ρέθυμνο και το Ηράκλειο. Το 1868, ακολουθώντας τη διαίρεση της Κρήτης σε

5 διοικητικά διαμερίσματα, αυξήθηκαν σε 5. Συγκροτούνταν από: τον επίσκοπο,

ένα χρισπανό δικαστή, ένα σύμβουλο του διαμερίσματος και δύο μέλη εκλεγόμε­

να από τις δημογεροντίες των χωριών, που λειτούργησαν με βάση τον Οργανικό

Νόμο. Βλ. Στεφ. Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΚΗ, Η παιδεία στην Κρήτη..., ο.π., σ.16.

58. Προσφυγές στους μεχκεμέδες για κληρονομικά έκαναν και μετά το 1858, όπως

και πριν, άτομα που δεν κληρονομούσαν με διαθήκη. Βλ.: Μ .Α.Ε., CPC, La Canee,

τ.4, Ο Bertrand, La Canee, le 30 Octobre 1860, φ.82. Πρβλ.: I.A.K., Αρχείο Π.

Βλαστού, τ.72, 946.

59. Το άρθρο ΙΣΤ' του Hatt-i Humayun όριζε: "Ποαπι <

ή εμπορικοί καί ποινικοί υπο­

θέσεις, αί άναφυόμεναι μεταξύ μουσουλμάνων καί υπηκόων χριστιανών, άλ­

λων μή μουσουλμάνων διαφόρων δογιιππ·>υ, θέλουσιν ονατίθεσθαι εις μικτά

δικαστήριαΒλ.: ΝΙΚΟΛΑΙΔΟΥ/Οθωμανικοί κώδικες..., ο.π., τ.3, 2862.

60. I. ΠΙΚΡΟΥ, Προς τον πόλεμο τού 1897, Απορία ιού^ΕλληνικοιΓ'Εθνους",Εκδοτι­

κή, Αθήνα 14(1977) 105. Στα 1875 μόνο ένα από τα 17 δικαστήρια είχε χρισπανό

πρόεδρο. Βλ.: ΚΑΛΛΙΤΑΚΗ-ΜΕΡΤΙΚΟΠΟΥΛΟΥ, Ή 'εσωτερική κατάσταση..., ο.π.,

σ.230. Στα 1889 η Πύλη, προφανώς λόγω της διείσδυσης των χρισπανών στο δι­

καστικό σώμα, απαίτησε να επικυρώνεται από το Υπουργείο Δικαιοσύνης η εκλο­

γή των δικαστών. Μετέβαλε έτσι την πρακπκή που ακολούθησε μετά τη Σύμβαση

της Χαλέπας, να αφήνει δηλαδή στον κρητικό λαό την ελεύθερη, μετά από ψηφο­

φορία, εκλογή των δικαστών του. Βλ.: Α.Υ.Ε., Αρχείο Κ. Ραγκαβή, "Φάκελος έ­

τους 1890 ", οπου αντίγραφο έκθεσης τοΰ'Ι. Γρυπάρη γιά το φιρμάνι τού 1889,

Χανιά 28 Νοεμβρίου 1889, σ.14.

 -225­

61. Ι.Α.Κ.. Αρχείο Π. Βλαστού, τ.73, 117. Το αίτημα να δικάζουν τα μικτά δικαστήρια

τα κληρονομικά των αρνησίθρησκων Κρητών υπέβαλε ο Π. Βλαστός στον Έλληνα

Πρέσβη στην Κωνσταντι νούπολη Ν. Μαυροκορδάτο και στα 1891. Βλ.: Ι.Α.Κ., Αρ­

χείο Π. Βλαστού, τ.72, 932.

62. ΕΠΙΣΗΜΟΣ ΕΦΗΜ ΕΡΙΣ π κ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ. Χανιά 27 Φεβρουάριου 1899,

αρ.17, σ.2.

63. Ο Mouradja d’ O H SSO N . (Tableau..., ο.π., τ.3, 229), σημειώνει: Η μαρτυρία im

μουσουλμάνου δεν είναι δεκτή, όταν στρεψεκη κατα μουσουλμάνου". Η ίδια

αρχή ίσχυε και στον αραβικό κόσμο. Βλ.: FATTAL, Le statut..., ο.π., σ.114. Η μαρ­

τυρία των μη μουσουλμάνων για υποθέσεις μουσουλμάνων γινόταν δεκτή κατ’ ε­

ξαίρεση: όταν αφορούσε βεβαίωση της γέννησης ενός μουσουλμάνου,

εξισλαμισμό ή απόδειξη του κύρους διαθήκης, για την οποία ο μουσουλμάνος

προσέφευγε στο ιεροδικείο. Βλ.: Mouradja d’ O H SSO N , Tableau..., ο.π., τ.3, 229.

Πρβλ.: Νικ. I. ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΥ,’Εκκλησία καί Δίκαιον εις τήν χερσόνησον τού

Αίμου επί Τουρκοκραπ'ας, Θεσσαλονίκη 1963, σ.86.

64. Th. THORNTON, Etat actuel de la Turquie, Paris 1812, τ.2, 17.

65. Οι γνωστές από τα μεταφρασμένα τουρκικά αρχεία Ηρακλείου περιπτώσεις δικαί­

ωσης χριστιανών, που στηρίχτηκαν σε μαρτυρία μουσουλμάνων είναι πολλές. Βλ.

ενδεικπκά: ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ, Μεταφράσεις..., ο.π., τ.3, 298, 400, τ.4, 135, 366. Ας ση­

μειωθεί εδώ όπ οι μουσουλμάνοι δικαστές, στην περίπτωση που ήθελαν να επιλύ­

σουν δίκαια πς υποθέσεις, μη έχοντας τη δυνατότητα να επιβάλουν τον όρκο,

εξασφάλιζαν αντικειμενική μαρτυρία: α) απαιτώντας να είναι δίκαιοι οι μάρτυρες

και β) θέτοντας διάφορες ερωτήσεις σ’ αυτούς για το πρόσωπο ή για τα είδη, για

τα οποία κατέθεταν μαρτυρία. Βλ.: Α.Υ.Ε., Πρεσβεία Κωνσταντινουπόλεως, "Φά­

κελος διπλωματικών έγγραφον 1R4?*', οπου έκθεση τοΰ Μ. Αργυρόπουλου, ”πε­

 πρός Γραμματείαν rfjr Έιιικμοτείας1)Σχέδιο έγγραφου (του Στ. Περόγλου),

1842.

71. Στα 1845 ο Στ. Περόγλου αναφέρει ότι η άρνηση του συμβουλίου των Χανίων να

δεχθεί τη μαρτυρία χριστιανού για κληρονομικό ζήτημα οφειλόταν στον καδή της

πόλης. Β λ : Α.Υ.Ε./ΑΑ, 184 ι και 1843-1846. ΙΙμοξενείον Χανίων, σχέδια". ‘Ο Στ.

Περόγλου πρός τόν Γενικόν Διοικητήν, Χανιά (Μάρτιος) 1845.

72. M.A.E., CPC, La Canee, τ.3, Ο A. Chatry de Lafosse, La Can£e, le 26 Juillet 1853,

φ.130.

73. M.A.E., CPC, La Canee, τ.3, (όπου γαλλική μετάφραση της διαμαρτυρίας των χρι­

στιανών της Κρήτης προς το Γ ενικό Διοικητή της Κρήτης Σαμή-πασά, για τη δι­

οίκηση, τη φορολογία και τη δικαιοσύνη), La Canee, le 20 Juillet 1858, φ.193.

74. A.Y.E./KY, 1869/42,^ ‘O X. Φραγκούδης, (Εκθεση που αφορά την κατάσταση της

δικαιοσύνης και της παιδείας στην Κρήτη) ,Έ ν Χανίοις 27 Ιουλίου 1869.

75. Β λ πιο πάνω: Αίτια εξισλαμισμού.

76. Β λ : ALD EEB ABU-SAHLIEH, L’ impact de la religion..., ο.π., σ.290. Για την αντιμε­

τώπιση των αποστατών από το Ισλάμ βλ. και πιο πάνω: Αποκαλύψεις κρυπτοχρι­

στιανών, α νεομάρτυρες.

77. Mouradja d’ OHSSQN, Tableau.... ο.π., τ.3, 239.

78. Βλ.: FATTAL, Le statut..., ο.π., σ.137. G. YOUNG, Corps de droit ottoman, Oxford

1905, τ.1, 328. M. BELIN , Etude sur la propriete fonciere en pays musulman et

specialement en Turquie, "Journal AsiatiqiTr» ’, 19(1862) 346. Με βάση προφανώς

αυτή την ερμηνεία, το Χαττ-ι Σερίφ του Αμπτούλ Χαμίτ Α' προς τον ηγεμόνα της

Ουγγαροβλαχίας Αλέξανδρο Υψηλάντη απαγόρευε στα 1775 να κληρονομούν

τους χρισπανούς συγγενείς τους οι εξισλμαμισμένοι βλάχοι. Βλ.: ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥ-

ΛΟΥ,Εκκλησία..., ο.π., σ.86.

 ναγκάσιηκαν από πς πολιπκές εξελίξεις να υποχωρήσουν. Βλ.: Ι.Α.Κ., Αρχείο Π.

Βλαστού, τ.72, 1032. Στα κληρονομικά των εκχριστιανιζόμενων αναφέρθηκε και ο

Ελ. Βενιζέλος σε συνέντευξή του στη 'Νέα Εφημερίδα' της Αθήνας της 5ης Νο­

εμβρίου 1886, σημειώνοντας ότι: Άν... Όθωμανός τις άσπασθή τον χριστιανι­

σμόν, χάνει... ολα τά οικογενειακά καί κληρονομικά δίκαιά του*. Βλ.: Λιλής

ΜΑΚΡΑΚΗ, Ελευθέριος Βενιζέλος (1864-1910). Η διάπλαση ενός εθνικού ηγέτη,

Μορφωπκό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1992, σ. 213.

94. Το Σύνταγμα της Κρητικής Πολιτείας όριζε ρητά όπ: »Εν περιπτώσει καθ' ην τό

κληρονομικόν ζήτημο πνπφυη πορεπιμπιόντως fv τ.τέρα δίκη, η οτε κατά την

περί κληρονομιάς δίκην rivr τις ενδιαφερόμενος μη μουσουλμάνος, ή έκδίκα-

σις γίνεται απ' εύθείας ύτιό κόν τηκτικών δικαστηρίων". Βλ.: ΕΠΙΣΗΜΟΣ ΕΦΗ-

Μ ΕΡΙΣ -mc ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΠΟΑΙΤΕΙΑΣ,Έ ν Χανίοις 27-2-1899, αρ.17, σ.2.

95. Βλ. πιο πάνω: Η διοικηπκή αστάθεια.

96. Βλ. πιο πάνω: Η περίοδος 1841-1856 και: οι συνέπειες του Hatt-i Humayun.

97. Τοπικά συμβούλια συστάθηκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία στα πλαίσια των

μεταρρυθμίσεων, που εισήγαγε ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β ’ το 1839. Βλ.: Η.

INALCIK et C.V. FIND LEY, Mahkama, Encyciopedie de Γ islam"> nouvelle

edition, Leiden-Paris 1986, τ.6, 7.

98. Στη διοίκηση Ηρακλείου ανήκαν οι επαρχίες: Σητείας, Ιεράπετρας, Μεραμπέλλου,

Λασιθίου, Μαλεβυζίου, Τεμένους, Ρίζου, Πεδιάδας, Μονοφατσίου, Καινουρίου και

Πυριώπσσας. Στη διοίκηση Ρεθύμνου οι επαρχίες Ρεθύμνου, Μυλοποτάμου και

Αμαρίου. Τέλος στη διοίκηση Χανίων ανήκαν οι επαρχίες: Αποκορώνου, Κυδωνι­

άς, Σελίνου, Κισσάμου, Σφακίων και Αγίου Βασιλείου. Βλ.: ΣΤ. ΠΑΠΑΜΑΝΟΥΣΑ-

Κ Η ,Ή δικαιοσύνη της Αιγυτταοκραπας στην Κρήτη (1830-1840), ’^Αμάλθεια ",

τεύχος 49 (1981) 28.

 -232-

109.Τη θανατική ποινή είναι γνωστό όπ επέβαλε το συμβούλιο Χανίων το 1831 σε αρ­

νησίθρησκο πρώην μουσουλμάνο. Βλ.: ΠΑΡΛΑΜΑ, Το ημερολόγιο..., ο.π., σ.181.

Οι μουσουλμάνοι βέβαια συνέχισαν να απειλούν με θανάτωση τους νεοφώτιστους

χριστιανούς, τόσο την εποχή της Αιγυπτιοκραπ'ας, όσο και μετά τη δημοσίευση

του Hatt-i Humayun. Βλ.: Α.Υ.Ε./ΑΑ, Ί 8 3 Β , Κ ρ η τ ικ ό ν ”, "ΓραμματείαΕξωτερικών

όπου: Memoire sur In situation d e r itr <Jc Ciete", Ο Στ. Περόγλου, La Canee,

Juillet 1835. Α.Υ.Ε./ΚΥ, 1856/363/0 Ν. Οεοδωρίδης,’Εν Χανίοις 5/17 Μαϊου 1856,

άρ.60. Υπέβαλαν δε σε μαρτύριο το 1867 τον τελευταίο Κρητικό νεομάρτυρα, το

Γεώργιο, από το χωριό Αλικιανού Χανίων, μετά την άρνησή του να δεχθεί το Ισ­

λάμ. Βλ.: Γεώρ. Δ. ΚΑΨΩΜΕΝΟΥ/Ο νεομάρτυς Γεώργιος Διβολής εξ Αλικιανού,

"ΚρητικήΈστίο", 15(1964), σ.283-285. Ι.Μ. ΠΕΡΑΝΤΩΝΗ, Λεξικόν τών Νεομαρτύ­

ρων,’Αθήνα 1972, σ. 131.

110.Για περιπτώσεις φυλάκισης εκχρισπανισμένων βλ. ενδεικτικά: Α.Υ.Ε./ΑΑ, Τίροξε-

νειον Κρήτης πρός διαφόρους Ε λ λ η ν ικ ό ς Άρχός", Σχέδιο εγγράφου (του Στ.

Περόγλου) πρός τό Λιμεναρχείο Μαραθωνησίου, Χανιά 27 Μαρτίου 1837. P.R.O .,

F.O., 195/457, Turkey, Ο Η. Ongley, Canea, 12 May 1855, αρ.10. P.R.O ., F.O.,

195/457, Turkey, Ο Η. Ongley, Canea, 17 January 1857, αρ.3.

111.0 κατ’ οίκον περιορισμός 60 ημερών είναι η πιο συνηθισμένη πμωρία, που επέ­

βαλλαν τα συμβούλια στο διάστημα 1858-1863. Βλ.: Α.Υ.Ε./ΑΑ, "Ι858. Κοηπκον.

-ΥποπροξενειονΗρακλείου X. Παπάζογλου πρός τον Ν. Κανάρην, ΈνΉρα-

κλείω 8/20 Μαρπου 1858. rVELI-pachal, La verite..., ο.π., 74.

112.Βλ. πιο πάνω: Η στάση της Εκκλησίας στους εκχριστιανισμούς.

113.Βλ. πιο πάνω: Οι εκχρισπανισμοί κατά την περίοδο 1860-1878.

114.Α.Υ.Ε./ΚΥ, 1867/49,2;Ο Ν. Αϊβαζίδης,Έν Γαλαζίω 22 Μαϊου 1867.

115.Μ.Α.Ε., CPC, La Can4e, τ.18, Blanc, La Canee, le 19 Fevrier 1895, <p.182.

 -234-

121.Για παροχή προστασίας σε εκχριστιανισμένο από τον Αγγλο Πρόξενο βλ. επίσης:

Α.Υ.Ε./ΚΥ. 1857/363, L0 Ν. Θεοδωρίδης,7Εν Χανίοις 16/28 Φεβρουάριου 1857,

άρ.131. Για φυγάδευση νεοφώτιστης χριστιανης από τον Γάλλο Πρόξενο βλ.:

M A E ., CPC, La Canee,'Ο A. Chatry de Lafosse, La Canee, le Jan^vier 1858, φ.76.

122.Ενδεικτικά αναφέρουμε δύο περιπτώσεις εκχρισπανισμένων στις οποίες προ-

σφέρθηκε προστασία από τα προξενεία της Ελλάδας και της Ρωσίας. Η πρώτη

μνημονεύεται από τον Ν. Αϊβαζίδη και η δεύτερη από τον Ν. Σακόπουλο. Βλ.: Α^

Ύ.Ε./ΚΥ. 1867/492,Ό Ν. Αϊβαζίδης,Έν Γαλαζίω, 22 Μαίου 1867. Έ λ . ΠΡΕΒΕΛΑ-

ΚΗ/Εκθέσεις.... ο.π., τ.2, 89.

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1) ΑΝΕΚΔΟΤΕΣ ΠΗΓΕΣ

ΑΒενετία

1. Archivio di Stato (ASV).

a.Collegio, Relazioni ambasciatori-Retori ^altre cariche, b.74, 80.

β. Proweditori da terra e da mar, b.795, 796, 797, 802, 809.

y. Sant’ Ufficio, b.70, 79, 108, 134.

δ. Cinque savi alia mercanzia, serie I, Lettere dei consoli, b.646.

2. Biblioteca Marciana, IT VII, 211, (768).

Β. Παρίσι

1. Archives Nationales de France (ANF).

a. Correspondance Consulaire et Commerciale (CCC), Β 1, τ.340-358 (1675-1791).

β. Archives de la Marine, Β7, τ.61, (1688-1694), 440 (1780-1787).

γ. Affaires Etrangeres, Β3, τ.91 (1773-1779).

2. Archives du Ministere des Affair^ Etrangferes (MAE).

a. Corresprfdance Consulaire et Commerciale (CCC), Grece, La Canee, τ.20

(1792-1805), 22 (1815-1818), 23 (1818-1824), 24 (1825-1833), 25 (1834-1840).

β. Correspondance Politique des Consuls (CPC), La Canee, τ.1-20 (1841-1898).

/
γ. Correspondance Politique des Consuls (CPC), Nouvelle Serie, τ.74

(1899-1906), 77 (1911-1918), 120.

δ. Correspondance Politique des Consuls (CPC), Consulats Divers, τ.5, 11.

 γ. Αρχείο Ελληνικού Προξενείου Χανίων, φακ.Α'-Γ (1834-1887).

δ. Αρχείο Παρθενίου Κελαίδή, τ.Α', Πολιτική Αλληλογραφία (1866-1877).

Η. Ηράκλειο

Ιστορικό Μουσείο Κρήτης (ΙΜΚ).

Αρχείο I. Μιτσοτάκη, φ.9β.

 -239­

2) ΔΗΜ ΟΣΙΕΥΜ ΕΝΕΣ ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ

ΑΓΓΕΛΑΚΗΣ, Ε., Σητειακά,Αθήνα 1939, τ.2, τεύχος Α*.

A LD EEB ABU-SAHLIEH, Sami Awad, L’ impact de la religion sur I’ordre juridique, cas de P

Egypte. Non-musulmans en pays d’ islam, these, Editions universitaires, Fribourg

1979.

ALEXANDER, John, Christos, Toward a History of Post-Byzantine Greece: The Othoman

Kanunna^es for the Greek Lands, circa 1500 - circa 1600, Athens 1985.

___________ Brigandage and public order in the Morea 1685-1806, Athens 1985.

ΑΛΙΓΙΖΑΚΗ, Στέλλα, Η μουσουλμανική μειονότητα της Κρήτης..., "Ετήσια έκδοση Δήμου

Χανύον", Χανιά 1986, σ.47-52.

ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ, I.E., Σχεδίασμα περί τών Νεομαρτύρων, "Μνήκη ιβ2 ΐ". Θεσσαλονίκη

1971, σ.9-61.

ΑΝΔΡΙΩΤΗΣ, Νικ.Π., Κρυπτοχρισπανικά κείμενα, Θεσσαλονίκη 1974.

ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ, Π., Χρονογραφία της Ηπείρου, Αθήνα 1856, τ.1.

ARGURIOY, Asterios, Les courants ideologiques au sein de P hellenisme et de P

orthodoxie a P epoque de la domination Turque (1453-1821), "Contacts", Paris

36(1984) σ.285-305.

ΑΡΜΕΝΟΠΟΥΛΟΣ, Κων., Πρόχειρον Νόμων ή Έξάβιβλος, επιμέλεια Κων. Γ. Πιτσάκη,

Δωδώνη,'Αθήνα 1971.

ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ, Απ.,Ιστορία του ΝέουΈλληνισμου, Τουρκοκρατία 1669-1812, Θεσσα­

λονίκη 1973, τ.4.

___________ Αιχμάλωτοι' Ελλήνων κατά την επανάσταση τοΰ 1821, διατριβή επί υφηγεσία,

Θεσσαλονίκη 1941.

BALLOT, Julies, Histoire de P Insurrection Cretoise, Paris 1868.

 -240-

BARKAN, Omer Ltitfi, XV. ve XVI. inci asirlarda Osmanli imparatorlugunda zizai

econominin hukuki ve mali esarlari [Νομικές και οικονομικές βάσεις της γεωργι­

κής οικονομίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία κατά το 15ο και 16ο αιώνα.

Νόμοι], Istanbul 1943.

ΒΑΤΙΔΟΥ,’Ολγα,Ή χριστιανικότητα τών Τούρκων καί οίΈλληνες της Μικρασίας, Αθήνα

1956.

ΒΑΣΔΡΑΒΕΛΛΗΣ, Ι.Κ., Αί εξισλαμίσεις τώνΈλλήνων κατά την Τουρκοκρατίαν, "Σερρπϊκά

Χρονικά", 4(1961) σ.35-46.

r ι ν
BELIN, Μ., Etude sur la propriete fonciere en pays musulmans et specialement en

Turquie, 'Journal Asiatique', 18(1861) σ.390-431, 19(1862) σ.156-212, 257-358.

BERARD, Victor, Les Affaires de Crete, Paris 19002.

"ΒΗΜΑ ΡΕΘ ΥΜ Ν Η Σ", εφημερίδα, 3 'Οκτωβρίου 1931, 23 καί 31 Δεκεμβρίου 1931, 11Ία-

νουαρίου 1932.

ΒΟΛΑΝΑΚΗΣ, I., Ή θρησκευπκή κατάστασις χρισπανών τής Κρήτης κατά τον Sieber,

"Κ.X.", 25(1973) σ. 135-154.

BRI, Chryssanthi, Fiscalite et economie en Crete fin du XVIIe et debut du XVIIIe siecle,

memoire de DEA, Paris 1986.

BRUSONI, Girolamo, Historia dell’ Ultima Guerra tra’ Veneziani, e Turchi, dall’anno 1644,

fino aM671, In Venezia 1673.

ΒΡΥΕΝΝΙΟΣ, Ιωσήφ Μοναχός, Τά παραλειπόμενα, υπό Ευγενίου τού Βουλγάρεως,

Λειψία 1784, τ.3.

ΒΥΒΙΛΑΚΗΣ/Εμ.,αΕν βλέμμα είς τό άχανές της κρηπκής ιστορίας, εφημερίδα "Ρ αδάμαν­

θυς (Α θηνώ ν)", 23 Μαρπου 1868.

ΓΕΔΕΩΝ, Μανουήλ I.,Επίσημα γράμματα τουρκικά, άναφερόμενα είς τα εκκλησιασπκά

ημών δίκαια, Κωνσταντινούπολη 1910.

_________________ ΠατριαρχικοίΠίνακες,Κωνστανπνουπολι(1890;).
 -241­

_____________ ΛαθρόβιοςΌρθοδοξία, “Μεσαιωνικό Γ ράμματα". Αθήνα ,

1(1930) σ.79-95.

ΓΕΝΕΡΑΛΙΣ,Έμ./Η'Ιερά Μονή τώνΆσωμάτωνΆμαρίου Κρήτης, ε ε ΚΣ’. 4(1941) σ.1-87.

_____________ Όσμάν πασάς ό πνιγάρης, περιοδικό ‘Δρηρος ) Νεάπολη Κρήτης, 2(1938)

507-513,555-559.

ΓΙΑΝΝΑΡΗΣ, Α., Άσματα Κρητικά μετά δίστιχων και παροιμιών, Λειψία 1876.

ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ, Ι.Γ.,Ή Κρήτη κατά τον τέταρτο βενετοτουρκικό πόλεμο (1570-1571),

Αθήνα 1978.

ΓΟΝΤΙΚΑΚΗΣ, Στέφ. Κ., Η παιδεία στην Κρήτη (1878-1889), Εκδόσεις Δήμου Ηρακλείου,

Ηράκλειο 1992.

ΓΡΥΝΤΑΚΗΣ, Ιωάννης, Η κατάκτηση της Δυτικής Κρήτης από τους Τούρκους. Η στάση

των κατοίκων του διαμερίσματος Ρεθύμνου, Διατριβή, Αθήνα 1989.

CANTIMIR, Demetrius, Histoire de Γ empire othoman, A Paris 1743, τ.3.

CASTELA, Henri, Le sainct voyage de Hierusalem et mont Sinay, faict en P an du Grand

lulibe 1600, A Paris 1612.

/ K v
CATTAUI, Rene, Le regne de Mohamed Aly d’ apres les archives russes en Egypte,

Rome et Le Caire 1931, τ.1, 21, 2II.

CHARDIN, J., Voyages du chevalier Chardin..., en Perse et autres lieux de Γ Orient,

nouvelle ed., Paris 1811, τ.1.

CO M BES, Paul, L’ fie de Crete, etude geographique, historique, politique et ebonomique,

Paris 1897.

CORNELIUS, F., Creta Sacra, Venetiis 1775, τ.2.

CROOK, William, A description of Candia, in its ancient and modern state, London 1670.

ΔΑΜΒΕΡΓΗΣ,Ίω.Μ., Οί Κρήτες μου, διηγήματα, Αθήνα 1898.

D’ ALQUIE, Francois Savinien, Les memoires du voyage de monjsieur le Marquis de Ville

au Levant, ou histoire curieuse du Siege de Candie, Amsterdam 1671.

 -243-

ΔΙΑΜΑΝΤΟΥΡΟΥ,Ιωάννα,Ή ζωή καί ή δράση τών υποδούλων Ελλήνων 1833-1881, Κρή-

-πν'Ιστορία τοΰ'Ελληνικοΰ ΈθνουςνΕκδοπ κή,’Αθήνα 13 (1977) σ.408-416.

D’ OHSSON, Mouradja, Tableau general de Γ Empire Othoman, Paris 1820, τ.3.

DONTAS, Domna N., Greece and the Great Powers, 1863-1875, Institute for Balkam

Studies, Θεσσαλονίκη 1966.

DRIAULT, Edouard, L’ expedition de Crete et de Moree (1823-1828), correspondance

des consuls de France en Egypte et en Crete, Caire 1930.

f

DU CAOURROU, F., Legislation musulmane sunnite, rite hanefi, 'Journal Asiatique',

18(1851) σ.568-591.

DUMAS, Mathieu, Souvenirs du lieutenant-general M. Dumas de 1770 a 1836, publies par

son fils, libfatrie Charles Gossejin, Paris 1839, τ.1.

EDW ARDES, Charles, Letters from Crete. Letters written during the spring of 1886,

London 1887.

ΕΠ ΙΣΗ Μ Ο Σ ΕΦΗΜ ΕΡΙΣ της ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ*, Χανιά 27-2-1899, αρ.φ.17.

ΕΥΑΓΓΕΛΙΔΗΣ, Τρύφων Ε .,Ή παιδεία επί Τουρκοκραπ'ας, ελληνικά σχολεία από της Ά-

λώσεως μέχρι Καποδιστρίου, Αθήνα 1936, τ.2.

____________ Ανέκδοτον έγγραφον Σφακίων, "Μιίσι.ηΛ 1(1932) σ.39-40.

FABREG UETTES, A., Journal d’ une tournee dans Γ interieur de Γ 1le de Crete, ‘Bulletin

de la Socie'te de Geographie', Paris 1835, τ.2, 2e serie, σ. 108-127.

FATTAL, A., Le statut legal des non-musulmans en pays d’ islam, Beyrouth 1958.

FERRIERES-SAUVEBO EUF, Memoires historiques, politiques et geographiques des

voyages faits en Turquie, en Perse et en Arabie depuis 1782, jusqu’en 1789, Paris

1790, τ.2.

FLOURENS, Gustave, Souvenirs d’un philhellene... de 1866 a 1886, Lyon 1893.

GARDET, Louis, L’ islam, religion et communaute, Paris 19702.

GEROLA. G., Monumenti veneti nell’ isola di Creta, Venezia 1908, τ.2.
 / f , / f
GUERDAN, Rene, La Serenissime, histoire de la Republique de Venise, ed. Fayard, Paris

1971.

GUILLETIERE, A., Athenes ancienne et nouvelle et Γ estat present de P empire des Turcs,

Paris 16763.

ΖΑΜΠΕΛΙΟΣ, Σ.-ΚΡΙΤΟΒΟΥΛΙΔΗΣ, Κ.,Ιστορία τών επαναστάσεων τής Κρήτης, συμπλη-

ρωθείσα υπόΊ.Δ. Κονδυλάκη, Φέξης, Αθήνα 1897.

ΖΑΜΠΕΤΑΚΗΣ’Εμ., Συμβολή είς τήν γνώσιν της έπανασταπκης περιόδου 1841 έν Κρήτη,

"Κ.Χ.", 10(1956) σ.171-214.

_______________ Προσπάθεια προσηλυπσμου των Κρητών εϊς τον Καθολικισμόν, 'Κ .Χ ",

11(1957) σ.244-258.

_______________ "Ανέκδοτα έγγραφα της προεπαναστατικής περιόδου τού 1866, Κ.Χ

13(1959) σ.84-142.

ΖΕΓΚΙΝΗΣ, Ευστρ., Ρμπεκτασισμός στη Δυτική Θράκη, Θεσσαλονίκη 1988.

HASLUCK, F.W., Geographical distribution of the Bektashi, "Annual of the British School

at Athens*, Athens 20 (1914-1916) σ. 94-122.

HEFFENING, W., Murtadd, "Encyclopedie de P islam", Leyden - Paris, 7(1992) σ.634-636.

HIDIROGLOU, P., Das religiose leben auf Kreta nach Ewlija Celebi, Leiden 1969.

ΗΛΙΟΥ, Φ., Βιβλία μέ συνδρομητές. I. Τα χρόνια τού Διαφωτισμού (1749-1821), Έρανι-

στής', 12(1975) σ.101-179.

INALCIK, Η. et FINDELY, C.V., Mahkama, 'Encyclopedie de I’ islam", nouvelle edition,

Leiden Paris 6(1986) σ.3-11.

IORGA, N., Histoire des Etats Balkaniques jusqu’ a 1924, Paris 1925.

IRUM BERIE, Charles Marie&e, Voyage ^ Constantinople, en Italie et aux Hes de I’

Archipel..., A Paris (1799;).

ΚΑΛΑίΣΑΚΗΣ, Γ.Ι., θί πασάδες τής Κρήτης, ·;ΕιιίΜ«,ν Κρηπκόν +1μερολόγιον τοϋ έτους

1902", Χανιά 1902, σ.55-64, 145-152.

 -246-

■ΚΡΗΤΗ*, εφημερίς της Γενικής Διοικήσεως Κρήτης, Χανιά 13(1881) 1, φ.617.

ΚΡΙΑΡΗΣ, Α., Κρητικά άσματα, Χανιά 1909.

ΚΡΙΑΡΗΣ, Π.,‘Ιστορία της Κρήτης, (Νέα), Αθήνα 1931, τ.1-3.

ΚΤΕΝΑΣ, θεμ,, Κληρονομικόν Δίκαιον παρ’ ΟθωμανοΓς, Σμύρνη 1882.

ΚΥΡΚΙΝΗ, Αναστασία, Η διοκηπκή οργάνωση της Πελοποννήσου κατά τη δεύτερη Τουρ-

κοκραπα (1715-1821), διδακτορική διατριβή, Αθήνα 1990.

ΚΥΡΡΗΣ, Κώστας Π., Τουρκία και Βαλκάνια, ιστορικό δοκίμιο, Αθήνα 1986.

■ΚΩΔΙΚΕΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ’, περιέχοντες τούς έν Κρήτη ΐσχύοντας νόμους, δια­

τάγματα, διαταγάς καί ερμηνευπκάς εγκυκλίους, Χανιά 1902, τ. 1-2.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ, Κ.Γ.,'Εκθέσεις και υπομνήματα τού γαλλικού προξενείου Κρήτης,

■Κ.Χ.*, 8(1954) σ.323-365, 10(1956) σ.372-394, 14(1960) σ. 109-146, 466-491.

LA MOTRAYE, Aubry de, Voyages en Europe, Asie et Afrique, ou F on trouve une grande

variete de recherches geographiques, historiques et politiques, sur F Italie, la

Grece, laTurquie.., A La Haye 1727, τ.1.

LAOUST, H., Hanabila, 'Encyclopedie de F islam', nouvelle edition, Leyden-Paris, 3(1971)

σ.161-166.

ΛΑΟΥΡΔΑΣ, B., To τραγούδι του Δασκαλογιάννη,Ηράκλειο 1947.

ΛΑΣΣΙΘΙΩΤΑΚΗΣ, Κ.Ε., Μία Τουρκογραικική* εγκύκλιος, *Κ.Χ.', 10(1956) σ.333-357.

LE BRUYN, Corneille, Voyage au Levant..., Rouen 1725, τ.1.

LE CORAN, traduit de F arabe par Regis Blachere, G.P. Maison neuve et Larose, Paris

1980.

LOPASIC, A., Islamisation in the Balkans, 'Islam in the Balkans', Edinburg 1979, σ.49-53.

ΜΑΔΕΡΑΚΗΣ, Σ.Ν .,Ή κόλαση καί οί ποινές τών κολασμένων σαν θέματα της Δευτέρας

Παρουσίας στις εκκλησίες τής Κρήτης, Ύδωρ έκ Πέτρας', 1(1978) σ. 185-236,

2(1979) σ.21-80, 3-4(1980-81) σ.51-130.

 -247-

ΜΑΚΡΑΚΗ, Λιλή, Ελευθέριος Βενιζέλος (1864-1910). Η διάπλαση ενός εθνικού ηγέτη,

Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1992.

ΜΑΛΤΕΖΟΥ, Χρύσα Α., Η Κρήτη στη διάρκειατης περιόδου της Βενετοκρατίας

(1211-1669), στο συλλογικό έργο: "Κρή'Μ ιοιορίο κοι πολιτισμός", Ηράκλειο

1988, τ.2, σ.105-162.

ΜΑΜΟΥΚΑΣ, Ανδρέας Ζ., Τά κατά την αναγέννησιν τήςΈλλάδος..., Αθήνα 1852, τ.2.

MANTRAN, Robert, Les debuts de la Question d’ Orient (1774-1839), 'Histoire de P

Empire Ottoman1, Paris 1989, σ. 421-258.

MAOYPEP, Γκεόργκ Λούντβιχ,Ό ελληνικός λαός, Δημόσιο, Ιδιωτικό καί Έκκλησιασπκό

Δίκαιο από τήν έναρξη τού αγώνα γιά την ανεξαρτησία ώς τήν 31' Ιουλίου 1834,

μετάφραση Ολγας Ρομπάκη, Τολίδης, Αθήνα 1976.

MASHIMO, Tomoko Ishida, Demographic and economic change in Crete in the

Mid-nineteenth century, "Studies in the Mediterranean World Past and present",

Tokyo 9(1984), σ 17-38.

ΜΕΝΑΡΔΟΣ, Σ., Περί τών ονομάτων τών Κυπρίων, "Αθηνά",’Αθήνα , 16(1904) σ.257-294.

ΜΗΛΙΩΡΗΣ, Ν.Ε., Οί κρυπτοχρισηανοί/Αθήνα 1962.

MIKLOSICH, Fr. et MULLER, I., Acta patriarchatus constantipolijani, Vindobonae 1860,

τ.1.

MILLIOT, Louis, Introduction a P etude du droit musulman, Paris 1953.

"ΜΙΝΩΣ'-Ηρακλείου, εφημερίδα, 28Ίανουαρίου 1884, φ.155 και 22 Δεκεμβρίου 1884.

MIREPOIX, Joseph, Essai sur P histoire de la Question Crejoise, these, Mounpellier 1912.

ΜΙΡΜΙΡΟΓΛΟΥ, Β., Οί Δερβίσσαι, Αθήνα 1940.

MORRITT, John B.S., The letters... 1794-1796, edited by G.E. Morindin, London 1914.

ΜΟΥΡΕΛΛΟΣ, Γ.Δ.,Ιστορία τής Κρήτης,Ηράκλειο 19502, τ.1, τ.3.

ΜΠΕΛΙΑ, Ε.Δ.; Η παιδεία τών Κρητών κατά τήν'Ελληνικήν Έπανάστασιν καί την Καποδι-

στριακήν περίοδον, "Μνηιιοα^νιι1', Αθήνα, 1(1967) σ.263-289.

 -250-

ΠΑΡΛΑΜΑΣ, Μ.Γ., Το ημερολόγιο του Κωνσταντίνου Κοζύρη, Κ .Χ "; 1(1947) σ.173-200,

333-376, 581-615.

PASHLEY, Robert, Travels in Crete, London 1837, τ.1-2.

ΠΑΤΕΡΑΚΗΣ, Γ., Ο καπετάν Μιχαλης Κουρμούλης, Ηράκλειο1989.

ΠΑΤΡΙΝΕΛΗΣ, Χ.Γ.,£Ο Ελληνισμός κατά την πρώιμη Τουρκοκραη'α, (1453-1669), Πανεπι­

στημιακές παραδόσεις, Θεσσαλονίκη 1980.

______________L Η ’οργάνωση τοΰ Γ ένους υπό τούς Τούρκους καί η επιβίωσή του, ιστορία

τού Ελληνικού 'Έθνους*, ’Εκδοτική, Αθήνα 10 (1974) σ. 92-113, 126-133 και

139-146.

"ΠΑΤΡΙΣ* Χανίων, εφημερίδα, 6 Μαρτίου 1882, άρ.12.

PERROT, Georges, L’ ile de Crete, souvenirs de voyage, Paris 1867.

PIACENZA, Francesco, L’ Egeo redivivo, o’ sia chorographia dell’ Archipelago..., di

Candia, e Cipri, Modona 1688.

PICCOLOMINI, Paolo, Corrispindenza tra Roma e P inquisitore di Malta, durante la guerra

di Candia (1645-1669), "Archivio Storico Italiano*, 41(1908) σ.45-127.

ΠΙΚΡΟΣ, I., Πρός τον πόλεμο τού 1897, “Ιστορία του ΕλληνικούΈθνους*,’Εκδοτική/Αθή­

να, 14(1977) σ.88-125.

ΠΙΤΥΚΑΚΗΣ, Μαν.,1Η χριστιανική θρησκεία καί οί Τούρκοι της Κρήτης, ’Δρήρος*, 2(1938)

σ.516-520.

ΠΛΟΥΜΙΔΗΣ, Γεώρ.-ΦΟΥΡΝΑΡΑΚΗΣ, Κων. Γ., Ειδικοί νόμοι παρά τόίς χριστιανοίς και 6-

θωμανοίς της Κρήτης, Χανιά 1895.

POCOCKE, Richard, Voyages en Orient (1737-1742), Neuchatel 1772, τ.4.

POLITIS, A., Les rapports de la Grece et d’ Egypte pendant le regne de Mohamed Ali

(1833-1849), Roma 1935.

POUQUEVILLE, F., Histoire de la Regeneration de la Grece..., A Paris 1824, τ.3.

ΠΡΑΚΤΙΚΙΔΟΥ,Ζ., Χωρογραφία της Κρήτης, συνταχθείάα τω 1818...,'Ηράκλειο 1983.

 -251-

ΠΡΕΒΕΛΑΚΗΣ, Έ λ .,?Επιτομαί εγγράφων τοΰ Βρεττανικου Υπουργείου τωνΕξωτερικών.

Γενική άλληλογραφία-Έλλάς, "Μνημείά τής Ελληνικής Ιστορίας", Αθήνα 1975,

τ.1-2.

_____________ ' Εκθέσεις τών εν Κρήτη προξένων τήςιΕλλάδος (1866-1868), ‘Μνημεία τής

cΕλληνικής^στορίας", ’Αθήνα, τεύχος Α', 1967, τεύχος Β ’ 1970­

__________________Τό καθεστώς τής Χαλέπας καί τό Φιρμάνι τού 1889, "Κ.Χ.', 17(1963)

σ.163-182.

“ΡΑΔΑΜΑΝΘΥΣ ΑΘΗΝΩΝ", εφημερίδα, 15 Νοεμβρίου 1841, α’ρ.10. 4 Μαϊου 1869,

αρ.165. 2 Σεπτεμβρίου 1872, φ.187.

> / / \
RAFFENEL, M.C., Histoire complete des evenements de la Grece, Paris 18252, τ.1.

RANDOLPH, B., The present state of the islands in the Archipejago, (Καραβίας, Αθήνα

1983), Oxford 1687.

ΡΑΣΕΝΤ,'Ισματ Ζενάπ/Η Κρήτη υπό την αιγυππακήν εξουσίαν, 1830-1840, μετάφραση

από τά αραβικά από τόνΈ. Μιχαηλίδη,Ηράκλειο 1978.

RAULIN, V., L’ He de Crete, Bordeaux 1858.

___________ Description physique de Γ ile de Crete, Bordeaux 1868.

RAYMOND, Charles, Le droit musulman, Que sais-je, P.U.F., Paris 19826.

RICAUT, (P.), Histoire de P estat present de P eglise grecque, et de P eglise armenienne,

traduit de P anglois, par M. De Rosemond, A Middelbourg 1692.

_______________ Histoire des trois derniers empereurs de Turquie depuis 1623, jusqu’ a

1677, traduit de P anglais, Paris 1682, τ.2.

RICHARD, Francois, Relation de ce qui s’ est passe de plus remarquable a Sant-Erini, isle

de P Archipel, A Paris 1657.

SABATIER, Dan., Les relations commerciales entre Marseille et la Crete dans la premiere

moitie du XVIIIe siecle, oeuvre collective, preface de R. Besnier et de N. Svoronos,

 -252-

'D o^siers sur le commerce francais en Medrterranee Orientale au XVIIIe siecle',

P.U.F., Paris 1976, σ.151-233.

SABRY, M., L’ empire egyptien sous Mohamed-Ali et la Question d’ Orient, (1811-1849),

Paris 1930.

ΣΑΘΑΣ, Κων., Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη, Βενετία 1872, τ.3.

ΣΑΜΑΡΑΣ, Π.Μ., Η ελληνική καταγωγή των Τουρκοκυπρίων, εξισλαμισμοί-τουρκικός επε­

κτατισμός, Αθήνα 1987.

SAMIC, Midhat, Les voyageurs Frangais en Bosnie a la fin du XVIIIe siecle et au debut du

XIXe, these, Paris 1960.

SAVARY, M., Voyages dans les lies de la Grece, edition revue, par M.H.Du M., F.F. Ardant

Freres, Limoges-Paris 1853.

___________ Lettres sur la Grece pour servir la suite a celles sur Γ Egypte, Paris 1798.

ΣΒΟΛΟΠΟΥΛΟΣ, Κων. Δ.,Ό Ελευθέριος Βενιζέλος και η πολιτική κρίσις εις τήν αυτόνο­

μον Κρήτην, 1901-1906,Ίκαρος, (Αθήνα) 1974.

ΣΒΟΡΩΝΟΣ, Νικ. Γ.,Επισκόπηση της ΝεοελληνικηςΗστορίας, Θεμέλιο, Αθήνα 197(f .

SCALZOUNIS, H .J., Organisation des Tribunaux, rapport h Pho^tiades-Pacha, Athenes

1880.

SCOTT, Rochfort C., Rambles in Egypt and Candia..., London 1837, τ.1.

ΣΦΥΡΟΕΡΑΣ, Β., Κρητικά επώνυμα ε’ις τάς Κυκλάδας, 'Πεπραγμένα τού Β ' Διεθνούς

Κρητολογικού Συνεδρίου', Αθήνα 1969, τ.4, σ.457-466.

SHAW, Stanford, Histoire de Γ Empire Ottoman et de la Turquie, traduit de P anglais par

E. Reyre, Editions Horvath, Paris 1983.

ΣΗΦΑΚΑΣ,Άντ. Γ., To υπό τών Τούρκων εισαχθέν είς Κρήτην φορολογικόν σύστημα, Έ-

ΕΚΣ', 3(1940) σ. 156-178.

SIEB ER , F.W., Travels in the island of Crete, in the year 1817, (Καραβίας, Αθήνα 1975),

London 1823.
 -253-

______________ Reise nach der insel Kreta im griechischen Archipelagus im jahre 1817,

Leipzig-Sorau 1823, τ.2.

ΣΚΑΛΙΕΡΗΣ, Γ.Κ., Λαοί καί φυλαί της Μικράς Άσίας,’Αθήνα 1922.

SOFTAZADE, A., La Crete sous la domination et la suzerainete ottomane, these, Paris

1902.

SONNINI, Ch., Voyage en Grece et en Turquie, fait par ordre de Louis XVI et avec Γ

autorisation de la Cour Ottomane, Paris 1801, τ. 1-2.

ΣΟΥΡΛΑΣ, Ε., Γιάννης Κ. Σούρλας, ’Ηπειρωτικά Χρονικά*, 16(1941) σ.103-144.

ΣΠΑΝΑΚΗΣ, Στερ. Γ., Μνημείά της ΚρηπκηςΙστορίας,Ηράκλειο , 1940 , τ.1 ,

SPRAT, Τ., Travels and Researches in Crete, London 1865, τ.1.

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ, πληθυσμός 1900, Χανιά 1904.

ΣΤΑΥΡΑΚΗΣ, Ν., Σταπσπκή τού πληθυσμού της Κρήτης, (Καραβίας,’Αθήνα 1978), Αθήνα

1890.

ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗΣ, Ν.,Ή τύχη τών αιχμαλώτων της Σπιναλόγκας, *Κ.Χ.*, 19(1965) σ.237-258.

____________ ’Ανέκδοτα έγγραφα της Τουρκοκραπ'ας έν Κρήτη, 'Κ.Χ.", 1(1947) σ.84-122.

___________ '’Απογραφικοί πίνακες τής Κρήτης, *Κ.Χ.", 22(1970) σ. 119-132.

________________ ’Ανδρέας Μηλιώρης, πρώτος Γραμμαπκός τής Πόρτας, "Κ.Χ.*, 2(1948)

σ.546-568.

____________ Μεταφράσεις τουρκικών ιστορικών εγγράφων,Ηράκλειον 1975-1985, τ.1-5.

ΣΤΑΥΡΙΝΟΥ, Μιράντα, Η αγγλική πολιπκή και το Κρηπκό Ζήτημα (1839-1841), Αθήνα

1986.

ΣΤΕΡΓΙΩΤΟΥ,Ιωάννα, Οι βενετικές οχυρώσεις τοΰ Ρεθύμνου (1540-1646). Συμβολή στη

φρουριακή Αρχιτεκτονική τοΰ 16ου καί 17ου αιώνα, Διατριβή, Θεσσαλονίκη 1979,

τ.1.
 -254-

SYNODINOS, Francois, Les Turcocretois ou Cretois Renegats dans Γ ouevre de Jean

Kondylakis (1862-1920), "Cahiers Balkaniques", 9(1985) σ.85-100.

TANCOIGNE, J.M ., Voyage a Smyrne, dans Γ Archipel et Γ ile de Candie en 1811, 1812,

1813 et 1814, Paris 1817, τ.1-2.

TAYLOR, Bayard, Travels in Greece and Russia with an excursion to Crete, London 1859.

TEA, Eva, Saggio sulla storia religiosa di Candia dal 1590 al 1630, 'Atti del Reale Istituto

Veneto di Scienze, Lettere ed Arti", Venezia 72(1913), σ. 1359-1433.

THEVENOT, Jean, Voyage du Levant, introduction, choix de textes et notes de Stephane

Yerasimos, Francois Maspero, Paris 1980.

THORNTON, Th., Etat actuel de la Turquie..., Paris 1812, τ.2.

TISCHENDORF, C., Apocalypses Apocryphes, Lipsiae 1866.

ΤΖΕΔΑΚΗΣ, Θεόδ.,'Ο νεομάρτυς Μύρων ό έξΉρακλείου. ^Απόστολος Τίτος", 9 (1960) σ.

146-151.

ΤΟΤΤ, F ra n cis baron de, Memoires sur les Turcs et les Tarjares..., Maestricht 1785, τ.4.

TOURNEFORT, Joseph Piton de, Voyage d’un botoniste. L’ Archipel grec, introduction,

notes et bibliographie de Stephane Yerasimos, Maspero, Paris 1982, τ.1.

TPΑΚΑΚΗΣ,’Αντώνιος, Οί Σελίνιώται Τούρκοι και τά χωριά των, "Κρητικήν Εστία", τεύχος

53 (1954) σ. 4-9.

TRIANTAFYLLIDOU-BALADIE, Yolande, Les conditions du commerce en Crete pendant

les premieres decennies de la domination ottomane, "Πεπραγμένα του Δ’ Διε­

θνούς Κρητολογικού Συνεδρίου", Αθήνα 1981, τ.3. σ.297-304.

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΟΥ-BALADIE, Γιολάντα, Το εμπόριο και η οικονομία της Κρήτης

(1669-1795), Ηράκλειο 1988.

ΤΣΑΤΣΑΡΩΝΑΚΗ, Κατερίνα, Μία εκθεσις ωμοτήτων τοΰ 1866, "Κ.Χ.", 8(1954) σ.7-43.

ΤΣΙΡΙΝΤΑΝΗΣ, Ν.Α.,ιΗ πολιπκή καί διπλωματική ιστορία της έν Κρήτη1Εθνικής’Επανα-

στάσεως 1866-1868, Αθήνα 1950, τ.1.

 -255-

ΤΣΙΡΠΑΝΛΗΣt Ζ.Ν., Νέα στοιχειά για την εκκλησιαστική ιστορία της Κρήτης (13ος-17ος

αι.), Ελληνικά", 20 (1967) σ. 42-106.

ΤΥΑΝ, Emile, Histoire de Γ organisation, judiciaire en pays d’ islam, Leiden I9602.

ΤΩΜΑΔΑΚΗΣ, N.B., Τουρκογραικικά, Έ ΕΚ Σ ", 1(1938) σ. 130-137.

____________ Σύντομον διάγραμμα της ιστορίας τηςΈκκλησίας Κρήτης επί Τουρκοκρατί­

ας, "ΔΙΕΕ", 14(1960) σ. 156-163.

_______________ Συμβολήείς την μελέτην τών ξένων έποικήσεων έν Κρήτη, ανάτυπο από

την ΈΕΚΣ*, Αθήνα 1939.

_______________ 'ΑλληλογραφίαΈλ. Κονταξάκη, "Νεοελληνικόν Άρχείον*, Χανιά, 1(1935)

σ.258-283.

______________ Παράδοσιςέκ Σελίνου, έφημερίδα "Κήρυξ Χανίων", 18 Σεπτεμβρίου 1930,

αρ.4218.

____________'■Ιστορία τηςΈκκλησίας Κρήτης επί Τουρκοκρατίας (1645-1898), at πηγαί, Α­

θήνα 1974, τ.1.

ΤΩΜΑΔΑΚΗΣ, Ν.Β.-ΠΑΠΑΔΑΚΗ, Άνθούλα, Κρητικά ιστορικά έγγραφα 1821-1830, (Α'

1821-1824), ’Αθήνα 1974.

UBICINI, Μ.Α., et DE COURTEILLE, Pavet, Etat present de P Empire Ottoman, Paris 1876.
/ / '
[VELI-pacha], La verite sur les evenements de Candie, Paris 1858.

VELLAIO, Nicolo, La Guerra Cretense, Bologna 1647.

VRYONIS, Speros, The decline of medieval Hellenism in Asia Minor and the process of

islamisation from the eleventh through the fifteenth century, Berkley 1971.

W EISSM ANN, N., Les janissaires, (Paris 1964), Paris 1938.

W ENSINCK, A.J., Khitan, "Encyclopedie de P islam", nouvelle edition Leiden-Paris, τ.5.

σ.20-23.

YOUNG, G., Corps de droit ottoman, Oxford 1905, τ.1.

 -256-

ΦΑΝΟΥΡΑΚΗΣ, Ευγένιος,’Ανέκδοτα έκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκο­

κρατίας, ·Κ.Χ/, 3(1949) 0.127-142, 351-362, 4(1950) σ.65-74, 214-232.

ΦΙΛΗΜΩΝ,Ίω., Δοκίμιον περί τηςΈλληνικηςΈπαναστάσεως/Αθήνα 1961, τ.4.

ΦΟΥΡΝΑΡΑΚΗΣ, Κων. Γ., Διοίκησις καί δικαιοσύνη επί Τουρκο_κρσπ'ας έν Κρήτη, Χανιά

1929.

___________ Οι Τουρκοκρητες, Χανιά 1929.

ΦΩΤΙΑΔΗΣ, Κώστας, Οι εξισλαμισμοί της Μ. Ασίας και οι κρυπτοχρισπανοί του Πόντου,

(TUbingen 1985), Θεσσαλονίκη 1988.

ΧΑΛΕΠΙΑΝΟΣ, Γ., Πώς συζούν χρισπανοί καί μουσουλμάνοι, οί Τούρκοι εις την Κρήτην,

Ελλάς', 6(1912) άρ.φ. 390.

ΧΑΡΙΤΑΚΗΣ, Γ./ Η Τουρκία εις τάς α’ρχάς του ΙΘ’ αίώνος, υπό Α. Ψαλίδα, Ηπειρωτικά

Χρονικά’, 6(1931) σ.32-74.

ΧΑΣΙΩΤΗΣ, Ι.,'Ο Κρηπκός Πόλεμος (1645-1669) καί ή έποποιΐα της πολιορκίας τοΰ Χάν-

δακος (1648-166),'ΙστορίατουΈλληνικούΈθνους',Εκδοτική,’ Αθήνα 10(1974) σ.

334-351.

ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ,"Ιωσήφ, Περιήγησις εις Κρήτην, (Καραβίας, Αθήνα 1985),Έρμούπολη 1881.

ΧΙΔΙΡΟΓΛΟΥ, Π., Άγιολατρεία καί μοναχική ζωή τών Τούρκων μωαμεθανών εν Κρήτη,

■ΚΧ.·, 22(1970) σ.211-235.

____________ Εξισλαμισμοί στην Κρήτη, "Πεπραγμένα τοΰ Δ' Διεθνούς Κρητολογικού Συ­

νεδρίου*, Αθήνα 1981, τ.3, σ.336-350.

ΧΟΥΡΜΟΥΖΗΣ-ΒΥΖΑΝΤΙΟΣ, Κρηπκά,’Αθήνα 1842.

ΧΡΙΣΤΟΦΙΛΟΠΟΥΛΟΣ, Άναστ. Π./Η εις την Ορθοδοξίαν προσέλευσις αλλοθρήσκων και

ετεροδόξων, 'Θεολογία·, 27(1956) σ.53-60, 191-205.

ΨΙΛΑΚΗΣ, Β.,‘ 0 έν Κρήττ) ποτε έξισλαμισμός, περιοδικό'Εβδομός', 14 καί 21 Μαρτίου

1892.

___________ 1Ιστορία της Κρήτης, Αθήνα 1909, τ.2-3.

 -257-

ZOGRAFOS, A., Les nouveaux martyrs, 16e-17e s. Essai sur P experience religieuse du

peuple orthodoxe sous domination ottomane, these, Strasbourg 1987.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
 — 262 -

Στην αρχή του παραρτήματος παραθέτουμε τέσσερα ανέκδοτα έγγραφα, που

χρησιμοποιήσαμε για τη συγγραφή της εργασίας. Τα τρία πρώτα προέρχονται από το

Αρχείο του Ελληνικού Υπουργείου των Εξωτερικών και το τέταρτο από το F.O. Στα ελλη­

νικά έγγραφα διατηρούμε τη στίξη και την ορθογραφία του συντάκτη. Στη συνέχεια πα­

ραθέτουμε δύο πίνακες και δύο χάρτες της Κρήτης.

Απόσπασμα σχεδίου εγγράφου του Στ. Περόγλου προς τον Σερασκέρη της Κρή­

της Μουσταφά-πασά για τη διάσταση του κρυπτοχρισπανικού φαινομένου στο νησί.

Χανιά 25 Απριλίου 1837.

Πρωτότυπο,(ΑΥΕ/ΑΑ, Κριτικόν προ»; τ<ις’ζιιιτοπίσυς'Αρχάς" 1837)(γραμμένο

σε φύλλο τετραδίου διαστάσεων 0,29x0,23.

Είς την εποχήν καθ’ ην ή Νήσος αύτη έδιοικείτο από τούς πασσάδες τής Υψηλής

Πόρτας, πολλαί χριστιανικοί

οίκογένειαι, μή ύποφέρουσαι τάς καταδρομάς τών δυνατών, ήναγκάσθησαν νά εναγκα-

λισθώσι δημοσίως τήν όθωμανικήν θρησκείαν, ενώ κρυφίως ήκολούθουν εκείνην τών πα­

τέρων των. Αί έπαρχίαι τοΰ Μιλοποτάμου καί της Μεσαρίας εκατοικουντο άπό πολλάς

τοιαύτας οίκογενείας, μεταξύ τών οποίων διεκρίνοντο έκείναι τών Κουρμουλέων καί Σε-

μερτζάκιδων. Μετά τήν εναρξιν δέ της ελληνικής έπαναστάσεως ό θρησκευπκός ούτος

συνδιασμός έπρεπε έξ ανάγκης νά διαλυθη, διόπ αφ’ ενός μέρους οι έν τοίς φρουρίοις

οθωμανοί ήρχισαν νά κατατρέχουν ώς ύποπτους τούς πατέρας τών τοιούτων οικογενει­

ών, άφ’ ετέρου οι πατέρες ούτοι δυσπιστουντες κατά της όθωμανικής αναρχίας κατέ-

φευγον είς τά χριστιανικά στρατόπεδα. Τοιουτοτρόπως ό Κουρμούλης καί άλλοι

 -264-

Έκθεση του Ν. Θεοδωρίδη προς το Υπουργείο των Εξωτερικών για πς αποκαλύ­

ψεις κρυπτοχρισπανών.

Χανιά 5/17 Μαϊου 1856.

Πρωτότυπο (ΑΥΕ/ΚΥ, 1856/363) γραμμένο σε τρίφυλλο χαρτί διαστάσεων

0,31x0,22.
* 11 — > t Λ
Προς το επί του Βασιλικού Οίκου και των’Εξωτερικών ΣχέσεωνΎπουργειον.

Εύσεβάστως αναφέρω εις τό Β. Ύπουργειον οτι κατόπιν τοΰ ΰπ’ άριθ.46 και άπό

6/18 του παρελθόντος’Απριλίου εγγράφου μου, έβδομήκοντα άνδρες γυναίκες καί παι-

δία, έκ τών εις τά περίχωρα τού Ηρακλείου ΰπαρχόντωνΊσλαμοχρισπανών, βασισθέντες

είςτό νέονΧατ

Χουμαγιούν, ωμολόγησον παρρησία κατά παρακίνησίν πνων ιερέων την χρισπανικήν αυ­

τών πίσπν. Τούτο μαθούσα ή έκείσε τοπική διοίκησις συνέλαβε παραχρήμα αυτούς και

μετά εξέτασίν πνα ενώπιον τοΰ Συμβουλίου, καθ’ ην επεβεβαίωσαν μ’ ολην την ελευθε­

ρίαν της συνειδήσεως τήν αληθινήν θρησκείαν των, τους έφυλάκισεν ως άλλους κακούς

γους και έγραψε πρός τον ενταύθα Γενικόν της Νήσου Διοικητήν ζητήσασα τάς

αναγκαίας οδηγίας του δια την περαιτέρω πορείαν της. Τά κσταθλιπτικά καί βαρβαρικά

ταύτα μέτρα εφθασαν εις τάς άκοάς τών ένταύθα Προξένων’Αγγλίας, Γαλλίας, όίπνες,

ώς έπληροφορήθην, ελαβον περί τούτου συνεντεύξεις μετά τοΰ Βελη Πασσά άναγνωρί-

σαντος μεν τό δικαίωμα τών είρημένων χριστιανών, προτείναντος όμως ότι, φοβούμενος

τάς δυσαρέστους συνεπείας εις περίπτωσιν καθ’ ήν και έτεροι τοιούτοι ήθελον άπορρί-

ψει το βεβιασμένον κάλυμμα τουΊσλα μισμου, εγκρίνει ν’ άναμείνη τάς έπί τούτων οδηγί­

ας της κυβερνήσεώς του. Μ’ ολον τούτο χθες το έσπέρας ά τής Αγγλίας Πρόξενος
t t ^ tj ^ v
ευρισκόμενος παρ’ εμοί, λόγω επισκέψεως, μοι εβαβαίωσεν όπ ό Μουσίρης τής Κρήτης
 -265-

διέταξε τον ένΉρακλείω τοποτηρητήν του Χασάν Πασσά< ν’ άποφ υλακίση τους προμνη-

σθέντας έβδομήκοντα χριστιανούς, υπό τον όρον όμως, ώς ηδυνήθη νά μάθη ό Κύριος

"Ογγλεϋ, οτι οδτοι οφείλουν ν’ αποχαιρετήσουν τήν πατρώαν των γην.Ό ίδιος δέ Κύριος

Ογγλεϋ μοι έπρόσθεσεν έμπιστευπκώς αφ’ ενός οτι, αν αί πληροφορίαι του είναι καλαί,

εμαθεν ότι ό ενταύθα Πρόξενος τής Γαλλίας έλαβεν εσχάτως έκ Κωνσταντινουπόλεως,

περί τοΰ σπουδαίου τούτου ζητήματος οδηγίας, συναδούσας με την προεκτεθείσαν δι­

αταγήν τοΰ Βελή Πασσά, αφ’ ετέρου δέ οτι επί τού παρόντος δέν δύναται να υποστήρι­

ξή τους αναξιοπαθούντας τούτους ανθρώπους, διότι στερείται εισέτι τών της

κυβερνήσεώς του Οδηγιών, άίτινες ώς εικάζει και ελπίζει θέλουν είσθαι πολύ καλύτεροι

καί ευνοϊκότεροι δια τουςΊσλαμοχριστιανούς, εκείνων τοΰ Κυρίου Σατρή δέ Λαφώς.Έπί

τέλους δε ο Κύριος Ογγλεϋ μοί έξέφρασε την επιθυμίαν του νάϊδη, ει δυνατόν, τους
Α, ' t * * /
προσεχώς ίσως παρουσιασθησομένους τοιούτους χριστιανούς λαμβάνοντας επί ολίγον

εισέτι καιρόν, υπομονήν, έως ου φθάσωοιν είς αυτόν αί από ημέραν είς ημέραν αναμε­

νόμενοι όδηγίαι τών ανωτέρων του, πρός ούς έφρόντισεν εγκαίρως να γράψη τό δέο­

ντα, υποστηρίξας πρεπόντως το νόμιμον τής ούσιώδουι καί φιλανθρώπου ταύτης

προτάοεως.

Ειπον ανωτέρω ότι τά περίχωρα τοΰΉρακλείου γέμουν τοιού^των ανθρώπων. Τψ

οντι δύναμαι νά βεβαιώσω ότι, καθ’ ας έχω έκείθεν ώς καί έκ τών επαρχιών τού Ρεθύ­

μνου πληροφορίας, οί εις τό μέρη ταύτα ευρισκόμενοι Ίσλαμοχριστιανοί υπερβαίνουν

τόν αριθμόν τών δέκα χιλιάδων.’Άν δέ τις λάβη ϋπ’ οψιν αφ’ ενός μεν την όρισπκήν καί

αμετάβλητον άπόφασιν αυτών, αποδειξάντων οτι περιφρονούν πάσαν οΐανδήποτε απει­

λήν ή βαρβαρικήν κατ’ αυτών πράξιν τώνΌθωμανών, άφ’ ετέρου δε τον ύπέρτατον φα-

ναπσμόντών τελευταίων, βεβαίως θέλει δικαιώσ^τας υποψίας τού Βελή Πασσα, τού νά

μη συμβή απευκταίάν τι. Καθόσον συνδυαζομένης της πρός τον ένΉρακλείω τοποτηρη­

τήν του τελευταίας διαταγής του, μέ τας οδηγίας τού Γ άλλου Προξένου (αν αύται έχω-

νται αλήθειας), δύναται νό συμπεράνη οτι ο' Μουσίρης έλαβεν εκ Κωνσταντινουπόλεως

 - 266 -

οδηγίας δια ν’ αποβάλλει της Νήσου πάντα’Ισλαμοχρισπανόν, όπως κατά την διακοπήν

τών Σχεσεών μας μετά της Τουρκίας επραξε καί ό προκάτοχός του Μ εχμέτΈμ^ Πασ-

σάς πρός δεκαεπτά τοιούτους.

Πιστεύω οτι αί πρός τον?λγγλον Πρόξενον ελευσόμεναι οδηγίαι θέλουν συγχωρά^

είς εκαστονΊσλαμοχριστιανόν νά μένη ανενόχλητος εις τήν πατρίδα του ή τουλάχιστον

να παραχωρήται εις αυτόν ανάλογος προθεσμία ίνα πωλήση τας ιδιοκτησίας του καί α-

ναχωρήση

ακολούθους ανενόχλητος, άλλ’ αν παρ’ ελπίδα καϊ εναντίον των προσδοκιών τών χριστι­

ανών τούτων, αύται ηθελον είσθαι απαράλλακτοι μ’ έκείνας τοΰ Γ άλλου Προξένου, αμφι­

βάλλω πολύ, αν οΐ λοιποί ομολογήσουν τόν χριστιανισμόν των, διότι απαντες σχεδόν

είναι γεωργοί καί κτηματίαι καί δεν έιμπορούν ως οίκογενειάρχαι να δοκιμάσουν το πα­

ράνομον ποτήριον της έξώσεως ανευ νέου πόρου ζωής, δημευομένων, ώς λέγεται, τών

ακινήτων ιδιοκτησιών των.ΐσως ολίγοι, νέοι, οντες έλεύθεροι παντός οικογενειακού βά­

ρους, δύνανται ν’ αψηφήσουν την έξωσιν, άλλ’ ούτοι θεωρούνται μηδέν απέναντι του με­

γάλου αριθμού τών δυστυχών οικογενειαρχών. Τούτου ενεκα ελπίζω ότι ή οίκτρά άύτη

κατάστασις τών αδελφών μας τούτων, γνωστή ήδη είς απασαν την Ευρώπην θέλει προ­

σεχώς καλυτερεύσει τήν σημερινήν τύχην καί την θέσιν των, την οποίαν λαμβάνων πας

τις ΰπ’ όψιν θέλει κλαύσει, μ’ οσην όλίγην φιλανθρωπίαν και άν ηθελεν εχει, διότι ήθελεν

’ιδεΓοτι χριστιανοί, δεχθέντες άκουσίως τονίσλαμισμόν, άλλοι δέ έχοντες χριστιανικήν

καταγωγήν καί πρεσβεύοντες εν τφ κρυπτώ την αληθή· πίστιν, δεν πτοούνται ουτε τας

περιφρονήσεις, ούτε τους βαρβαρικούς τρόπους, ουτε τάς περί αποκεφαλισμού αυτών

αισχρός άπειλάς τώνΌθωμανών, άλλ’ έξ εναντίας κηρύττονται παρρησία οτι χριστιανό»'

ειμεθα καί χριστιανοί θ έλ ο μ ε πποΗΛνο? , υβριζόμενοι, φυλακιζόμενοι καί έξωνόμενοι,

αναμένουν μέ στωϊκήν, ούτως είπείν, άπάθειαν την βοήθειαν του θεού καί την προστα­

σίαν τών Χριστιανικών Δυνάμεων.' Οπωσδήποτε όμως και άν ήθελε κανόνισθε^ η κατόπιν

πρός τους ανθρώπους τούτους πορεία της Τουρκικής Διοικήσεως, φρονώ οτι ή παρου-
 -268-

Επιστολή του εκχριστιανισμένου Τίτου Μαραβελάκη προς το Υπουργείο των Εξω­

τερικών.

Αθήνα 14 Αυγούστου 1871.

Πρωτότυπο t (ΑΥΕ/ΚΥ, 1871/499) γραμμένο σε μονόφυλλο χαρτί διαστάσεων

0,29x0,22.

Π ρ ο ς τ ο Έ ξ ω τ ε ρ ι κ ώ ν Σ ε β α σ τ όν Ύτ τ ο υ ρ γ ε ίο ν

cO εύσεβάστως υποφαινόμενος Τίτος Μαραβελάκης συλληφθείς παρά των δθω-

μανών είς νεαράν ηλικίαν μέ ετούρκισαν καί όταν ήλικιώθην μέ κατέταξαν είς τόν Αύτο-

κρατορικόν Στρατόν είς όν υπηρετών μετετέθην εις την πατρίδα μου Κρήτην πρό της

έπαναστάσεως· διαμένων έκεΓ έγνώρισα τούς συγγενείς μου και επομένως έπανήλθον

εις την χρισπανικήν θρησκείαν ή'ν και βρέφος είχον.’Ίίκτοτε ηρξαντο οΐ καταδιωγμοί ένα-

νπ'ον μου παρά τών Αρχών, ενανπ'ον τών συνθηκών, μή άπαγορευουοτών τό θρήσκευμα

εις ό έκαστος θέλει νά πρεσβεύ^. Πολλάκις άνεφέρθην είς τήν ενταύθα'Οθωμανικήν

Πρεσβείαν, αλλ’ ούδεμία θεραπεία μοΐ επηνέχθη: Παρακαλώ οθεν θερμώς τό Σεβαστόν

Ύπουργειον, όπως εϋαριστούμενον συνεννοηθή μετά της Πρεσβείας καί έξομαλύί/η την

υπόθεσιν ταύτην, μοί χορηγηθή δέ ή άδεια ϊνα επανέλθω είς την πατρίδα μου ακαταδίω­

κτος.

Ευ^ελπις ότι θέλει είσακουσθή ή ταπεινή παράκλησίς μου ύποσημειούμαι με βα-

θύτατον σεβασμόν.

Ευπειθέστατος

Τίτος Μαραβελάκης
 -269-

IV

Μετάφραση έκθεσης του Η. Ongley προς τον Άγγλο Πρέσβη στην Κωνστανπνού-

πολη Υποκόμη Stratford Canning για τις αντιδράσεις των μουσουλμάνων στους εκχριστι-

ανισμούς του 1856.

Χανιά 29 Σεπτεμβρίου 1856.

Πρωτότυπο, (P.R.O., F.O., 195/457, Turkey, αρ.26) γραμμένο σε φύλλο χαρτί δια­

στάσεων 0,23x0,38.

Προς την Πρεσβεία στην Κωνσταντινούπολη.

Οι μεταστροφές από το Μωαμεθανισμό στο Χριστιανισμό συνεχίζονται ακόμα. Οι

νεόφυτοι κακοποιούνται περιστασιακά από τους μωαμεθανούς. Παράλληλα όμως οι χρι-

σπανοί δεν αλλάζουν πάντα

θρησκεία με περίσκεψη. Τελευταία μερικοί από τους νεόφυτους, που είχαν κρατηθεί στη

φυλακή στην Κάντια και οι οποίοι είχαν απελευθερωθεί, έγιναν δεκτοί με μεγάλες δημό­

σιες εκδηλώσεις χαράς από τους χριστιανούς κατοίκους, προς μεγάλη ανησυχία των

Τούρκων του χωριού. Αυτό οδήγησε σε κάποια αναταραχή.

Έχει συμβεί ορισμένα μέλη μιας οικογένειας να μην έχουν ασπασθεί το χριστιανι­

σμό και αυτοί που έχουν παραμείνει μουσουλμάνοι να εγείρους απαιτήσεις στην περι­

ουσία αυτών που έχουν αλλάξει θρησκεία, με το αιτιολογικό ότι χριστιανός που γίνεται

μουσουλμάνους δεν μπορεί να κληρονομήσει από τους χρισπανούς συγγενείς του, ούτε

μουσουλμάνος που γίνεται χριστιανός να κληρονομήσει από τους μωαμεθανούς συγγε­

νείς.
 Ο πασάς έχει γράψει στην Κωνσταντινούπολη ζητώντας οδηγίες, πώς να ενεργή­

σει σ’ αυτές τις περιπτώσεις. Οι αρχές που μνημονεύθηκαν παραπάνω έχουν επανειλημ­

μένα εφαρμοσθεί σπς περιπτώσεις που χρισπανοί έχουν γίνει μωαμεθανοί. Δεν βλέπω

όμως να είναι δίκαιο, άτομα που έχουν γίνει χριστιανοί και έχουν αποκτήσει περιουσία

μετά το θάνατο των συγγενών τους να στερηθούν την περιουσία και να δοθεί αυτή σε ό­

σους έχουν μείνει μωαμεθανοί. Οι παραπάνω αρχές θα προκαλέσουν αναμφισβήτητα

ένα αριθμό δικών και μια δίκη σχεπκή με την έγγειο περιουσία εμπίπτει στην αρμοδι­

ότητα του Καδή, από τον οποίο οι νεόφυτοι δεν μπορούν να περιμένουν δικαιοσύνη.

Η. Ongley.
 -274-

ΔΥΝΑΜΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΚΑΙ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΩΝ ΜΟΝΟΦΑΤΣΙΟΥ

ΑΡΙΘΜΟΣ Ο ΙΚΟΓΕΝΕΙΩ Ν

Α/Α ΟΝΟΜΑΤΑ ΧΩΡΙΩΝ πριν από το 18211 το 18322 το 18343

χριστ. μουσ. χριστ. μουσ. χριστ. μουσ.

55 Τσκρούτ Καστέλι 0 14 0 6

56 Λαράνι 0 40 0 30 0 20

57 Κουτού 0 4 0 2 0 2

58 Βορού 0 6 0 2 - -

59 Πραιτώρια 25 41 6 20 12 8

60 Δαμάντρι 0 10 0 4 0 3

61 Καλαματιανά 0 35 0 0 - -

62 Ασήμι 32 30 6 15 8 7

63 Κάργια 0 6 0 3 0 4

64 Διονύσι 0 25 0 12 - -

65 Ακάματος 0 5 0 2 0 4

66 Στάβιες 6 8 3 5 - -

67 Βερούλι 0 12 0 4 0 2

68 Μπαπαλιανά 6 0 0 2 - —

69 Αποϊνι 0 22 0 8 0 5

70 Σωκαράς 1 51 0 20 2 38

70 Φαραγγιανά 0 25 0 15 ~ -

72 Μόριά 0 6 0 3 - _
 -275-

ΔΥΝΑΜΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΚΑΙ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΩΝ ΜΟΝΟΦΑΤΣΙΟΥ

ΑΡΙΘΜΟΣ Ο ΙΚΟΓΕΝΕΙΩ Ν

Α/Α ΟΝΟΜΑΤΑ ΧΩΡΙΩΝ πΡιν από το 18211 το 18322 το 18343

χριστ. μουσ. χριστ. μουσ. χριστ. μουσ.

73 Κάτω Ακρια 0 18 0 3 0 10

74 Επάνω Ακρια 0 18 0 3 - -

75 Ατσιπάδες 8 25 1 10 2 8

76 Λούρες 0 20 0 6 0 8

77 Ρίζικας 0 5 0 2 0 4

78 Στόλοι 0 12 0 7 0 6

79Ίνια 0 20 0 4 0 8

80 Λαγκάς κλπ 5 32 2 20 -

(1),(2): Τα ονόματα των χωριών και ο αριθμός των χριστιανικών και μουσουλμανικών οικογενει­

ών της επαρχίας δίνονται στου Μ. Χ Ο Υ ΡΜ Ο Υ ΖΗ -ΒΥΖΑ Ν ΤΙΟ Υ , Κρητικά, Αθήνα

1842, σ.74-85. Στο ίδιο έργο καταγράφονται κατά θρήσκευμα και οι οικογένειες των ε­

παρχιών Πεδιάδας και Καινουρίου.

(3): Τα χωριά και ο πληθυσμός τους καταγράφηκαν στου R. P A S H L E Y , Travels in Crete,

London 1837, τ.2, 316-317.

(4): Σημειώνεται παύλα στην περίπτωση που τα χωριά δεν αναφέρονται από τον R. Pashley.
 - 276 -

Πίνακας 2

Γραφική παράσταση της κίνησης του χριστιανικού και του μουσουλμανικού πληθυσμού

από το 1645 ως το 1924.

: Κίνηση του χριστιανικού πληθυσμού.

(1) Βλ.: Μέρος Πρώτο, Κεφάλαιο Α’, σημ.96.

(2) Βλ.: Μέρος Πρώτο, Κεφάλαιο Α’, σημ.95.

(3) Βλ.: Μέρος Πρώτο, Κεφάλαιο Α’, σημ. 140.

(4) Βλ.: Μέρος Πρώτο, Κεφάλαιο Α’, σημ.228.

(5) Βλ.: Μέρος Δεύτερο, Κεφάλαιο Α’, σημ.3.

(6) Βλ.: Μέρος Δεύτερο, Κεφάλαιο Α’, σημ.76.

(7) Βλ.: Μέρος Δεύτερο, Κεφάλαιο Α’, σημ.76.

(8) Βλ.: Μέρος Δεύτερο, Κεφάλαιο Α’, σημ. 148

(9) Βλ.: Μέρος Δεύτερο, Κεφάλαιο Α’, σημ. 151

 - 5 -

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ

Με εξαίρεση την εισήγηση για τους εξισλαμισμούς, που έκανε ο Π. Χιδίρογλου

στο Δ' Διεθνές Κρητολογικό Συνέδριο (1976), και στην οποία επισήμανε βασικές ανέκδο­

τες πηγές και κατέγραψε άγνωστες πληροφορίες για την αρνησιθρησκεία στην Κρήτη

την εποχή του Κρηπκού Πολέμου, οι εξισλαμισμοί και οι εκχρισπανισμοί στο νησί δεν έ­

γιναν ως τώρα αντικείμενο συστημαπκής μελέτης. Το πρώτο, βέβαια, απ’ αυτά τα προ­

βλήματα κατά κύριο λόγο, αλλά και το δεύτερο, απασχόλησαν σαν επιμέρους θέματα

διάφορους ερευνητές. Δεν διατυπώθηκαν, όμως, γίαυτά ικανοποιηπκές απαντήσεις.

Μερικοί απ’ αυτούς τους ερευνητές, όπως ο Εμμ. Βυ^λάκης, ο Γρηγ. Παπαδοπε-

τράκης και ο Β. Ψιλάκης, που έγραψαν στο β’ μισό του 19ου και σπς αρχές του 20ου αι­

ώνα, επηρεάστηκαν από τη σύγκρουση χρισπανών και μουσουλμάνων, που υπήρχε στην

Κρήτη την εποχή τους. Γ ια το λόγο αυτό παρουσίασαν μονομερώς πς δημοσιευμένες

πηγές, παραπέμποντας μόνο σε κείμενα με φιλελληνικές πληροφορίες και διατύπωσαν

απόψεις φορπσμένες συναισθημαπκά.

Οι ιστορικοί, πάλι, που ασχολήθηκαν με την ιστορία της Κρήτης στη συνέχεια και

έγραψαν για το θέμα μας, μολονόπ πρόσφεραν αξιόλογο υλικό για τη διερεύνηση των

σχέσεων χριστιανών και μουσουλμάνων την εποχή της Τουρκοκραπ'ας, δεν θίγουν βασι­

κά ερωτήματα, που έχουν σχέση με την αρνησιθρησκεία στην Κρήτη, όπως π.χ. αυτά

που αφορούν τη λαϊκή θρηκεία, πς μουσουλμανικές αιρέσεις, πς αποκαλύψεις κρυπτο-

χρισπανών και τα προβλήματα επανεκχριστιανισμού. Αδυναμία των εργασιών αυτών των

συγγραφέων, σχετικά πάντα με το θέμα μας, μπορεί να θεωρηθεί και η μη αξιοποίηση

του ανέκδοτου υλικού, που, όμως, δικαιολογείται από το γεγονός όπ τα περισσότερα

αρχεία έχουν ταξινομηθεί πρόσφατα και είναι διάσπαρτα σε πολλές χώρες.

Οι ελλείψεις αυτές, πς οποίες διαπιστώσαμε μετά από προσεκτικό έλεγχο της βι­

βλιογραφίας, στάθηκαν το πρώτο έναυσμα για έρευνα. Κίνητρο, επίσης^για την πραγμα­

τοποίηση της προσπάθειάς μας υπήρξαν και τα νέα στοιχεία, που προσφέρθηκαν στους