1.

Εισαγωγή
1. Συνοπτική παρουσίαση των στοιχείων που χαρακτηρίζουν τη δικαστική
απόφαση.

Πρόκειται για την υπόθεση με αριθμό 2332/2022, όπου το ΣτΕ έκρινε ως αντισυνταγματική
την δεύτερη παράγραφο του δευτέρου άρθρου του ν. 4917/2022 σύμφωνα με την οποία «Η
ισχύς της παρ. 8 του άρθρου 206 του ν. 4820/2021, περί επαναξιολόγησης της
υποχρεωτικότητας εμβολιασμού, παρατείνεται έως την 31η.12.2022» ενώ παράλληλα
ακύρωσε την Γ4β/Γ.Π.οικ.21912/14-4-2022 απόφαση του Υπουργού και της
Αναπληρώτριας Υπουργού Υγείας (Β΄ 1995/20-4-2022), με τίτλο «Καθορισμός διαδικασίας
πρόσληψης προσωπικού ορισμένου χρόνου σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 50 ν.
4825/2021 (Α΄ 157)».

2. Τα πραγματικά περιστατικά

Τα πραγματικά περιστατικά που συνθέτουν το ιστορικό της απόφασης σε γενικές γραμμές

και που οδήγησαν τους διαδίκους στο δικαστήριο, έχουν ως εξής:

 Στις 14 Απριλίου του 2022 εξεδόθη κοινή απόφαση του Υπουργού και της
Αναπληρώτριας Υπουργού Υγείας με αριθμό Γ4β/Γ.Π.οικ.21912/14.4.2022 (ΦΕΚ Β'
1995/20.4.2022), περιεχόμενο της οποίας ήταν η παράταση ορισμένων άρθρων του
ν. 4917/2022 με σκοπό την προστασία της δημόσιας υγείας κατά του κορωνοϊού
covid-19, όπως είναι, μεταξύ άλλων, ο υποχρεωτικός εμβολιασμός κατηγορίας
εργαζομένων ως προς τους εργαζομένους σε δομές υγείας και ως προς τους
υπηρετούντες στις Ε.Μ.Α.Κ.
 Στις 19 Ιουνίου του 2022 η Πανελλήνια Ομοσπονδία Εργαζομένων Δημοσίων
Νοσοκομείων (Π.Ο.Ε.Δ.Η.Ν.), που εδρεύει στην Αθήνα, αιτήθηκε την ακύρωση της
υπ' αριθ. Γ4β/Γ.Π.οικ.21912/14.4.2022 (ΦΕΚ Β' 1995/20.4.2022) κοινή απόφαση του
Υπουργού και της Αναπληρώτριας Υπουργού Υγείας και κάθε άλλη σχετική πράξη ή
παράλειψη της Διοικήσεως.
 Η υπόθεση εισάγεται λόγω σπουδαιότητας στην επταμελή σύνθεση με την από 31-
8-2022 πράξη του Προεδρεύοντος Αντιπροέδρου του Τμήματος, σύμφωνα με το
άρθρο 14 παρ. 5 π.δ. 18/1989 (Α' 8).
 Στις 6 Οκτωβρίου 2022 το ΣτΕ δέχεται την αίτηση ακυρώσεως. Ακυρώνει την
Γ4β/Γ.Π.οικ.21912/14-4-2022 απόφαση του Υπουργού και της Αναπληρώτριας
Υπουργού Υγείας. Διατάσσει την απόδοση του παραβόλου και επιβάλλει εις βάρος
του Δημοσίου την δικαστική δαπάνη της αιτούσας Ομοσπονδίας, η οποία ανέρχεται
σε εννιακόσια είκοσι (920) ευρώ.

3. Τα νομικά ζητήματα που τίθενται ενώπιον του δικαστή

Τα νομικά προβλήματα που ανέκυψαν στην υπόθεση είναι τα εξής:

Α) Ότι η παράταση των μέτρων για την αντιμετώπιση της πανδημίας μπορεί να συνιστά
ακόμα και σοβαρή επέμβαση στην απόλαυση των θεμελιωδών δικαιωμάτων του
ανθρώπου, όπως είναι η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητάς του, η ελευθερία
κινήσεως και η ιδιωτική του ζωή, εφόσον δεν έχουν επανεξεταστεί βάσει επίκαιρων, κατά
τον χρόνο εκείνο, επιστημονικών και επιδημιολογικών στοιχείων

Β) Ότι η εν λόγω απόφαση παραβιάζει την συνταγματική αρχή της αναλογικότητας

ΙΙ. ΚΥΡΙΟ ΜΕΡΟΣ

1. Μείζων πρόταση του συλλογισμού: οι κανόνες δικαίου που εμπλέκονται
στην υπόθεση. Γενικό θεωρητικό υπόβαθρο

Κατά το άρθρο 5 παράγραφος 1 του ελληνικού συντάγματος «καθένας έχει δικαίωμα να

αναπτύσσει ελεύθερα την προσωπικότητά του και να συμμετέχει στην κοινωνική,
οικονομική και πολιτική ζωή της χώρας, εφόσον δεν προσβάλλει τα δικαιώματα των άλλων
και δεν παραβιάζει το Σύνταγμα ή τα χρηστά ήθη.» Η διάταξη αυτή είναι η πρώτη από όσες
κατοχυρώνουν την προσωπική ελευθερία με την ευρεία έννοια (άρθρα 5,6,7,9 και 19
Συντάγματος). Η έννοια της προσωπικότητας στο άρθρο 5 του συντάγματος νοείται ως «το
σύνολο των ιδιοτήτων, ικανοτήτων και καταστάσεων, που αφενός μεν προκύπτουν από την
υπόσταση του ανθρώπου ως ελλόγου και συνειδητού όντος, αφετέρου δε εξατομικεύουν
ένα συγκεκριμένο πρόσωπο»1 Πρόκειται για μια διάταξη με πολύ γενικό περιεχόμενο
καθώς περιλαμβάνει το δικαίωμα αυτοδιάθεσης του ανθρώπου τόσο ως προς την υλική-
φυσική, όσο και ως προς την πνευματική υπόστασή του, τόσο στον ιδιωτικό, όσο και στον
κοινωνικό χώρο δραστηριοποίησής του. Κατά αυτόν τον τρόπο η έννοια της
προσωπικότητας είναι πολύ ευρύτερη από την ικανότητα του ανθρώπου να είναι φορέας
δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, ικανότητα η οποία είναι και προϋπόθεση για την ανάπτυξη
της προσωπικότητας και κατοχυρώνεται συνταγματικά στο άρθρο 2 παράγραφος 1 του
Συντάγματος. Αξίζει επίσης, να γίνει αναφορά στην σχέση της έννοιας της προσωπικότητας
με την διάταξη 57 του αστικού κώδικα για το δικαίωμα στην προσωπικότητα, έχοντας
πάντα υπόψη την ιεραρχία των κανόνων δικαίου. Κατά τον ΑΚ προστατεύονται οι
εκφάνσεις της προσωπικότητας που αφορούν την τιμή, την υπόληψη, την φήμη, την
πνευματική ιδιοκτησία των φυσικών προσώπων αλλά και την εμπορική φήμη των νομικών
προσώπων, όμως δεν προστατεύονται ούτε οι ιδέες, ούτε οι θρησκευτικές ή σεξουαλικές
προτιμήσεις, σε αντίθεση με το Σύνταγμα, που τις προστατεύει.

Στις επιμέρους εκφάνσεις του άρθρου 5 του Συντάγματος, περιλαμβάνεται και το δικαίωμα
της αυτοδιάθεσης μέσω των ιατρικών πράξεων. Όπως προκύπτει και από την παράγραφο 5
εδάφιο β του ίδιου άρθρου, οι βιοϊατρικές παρεμβάσεις, όπως ο εμβολιασμός, η λήψη
γενετικού υλικού και η δωρεά οργάνων, είναι επιτρεπτές μόνο με την άδεια του φορέα
αυτού του δικαιώματος. Αυτό προκύπτει και από το άρθρο 2 παράγραφος 1 του
συντάγματος, σύμφωνα με το οποίο προστατεύεται η αξία της ανθρώπινης ζωής, ενώ
παράλληλα η ιδιωτική ζωή, ως δικαίωμα στον αυτοκαθορισμό (self-determination),
προστατεύεται και από το άρθρο 8 παράγραφος 1 της ΕΣΔΑ όπου: «Παν πρόσωπον
δικαιούται εις τον σεβασμόν της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής του, της κατοικίας του
και της αλληλογραφίας του.» αλλά και από το ελληνικό σύνταγμα στο δεύτερο εδάφιο της
πρώτης παραγράφου του άρθρου 9, σύμφωνα με το οποίο : «Η ιδιωτική και οικογενειακή
ζωή του ατόμου είναι απαραβίαστη».

Βέβαια, όπως έχει κριθεί κατ επανάληψη την περίοδο της πανδημίας, τα δικαιώματα της
προηγούμενης ενημέρωσης και της παροχής συναινέσεως δεν είναι απόλυτα, δηλαδή δεν
παρέχουν άμεση εξουσία σε ορισμένο αντικείμενο ή και σε ορισμένο πρόσωπο κατά τέτοιο
τρόπο, ώστε όλα τα άλλα πρόσωπα να υποχρεούνται να απέχουν από κάθε προσβολή του
δικαιώματος.2 Με λίγα λόγια τα δικαιώματα αυτά δεν ισχύουν έναντι όλων, και ούτε κάθε
πρόσωπο οφείλει να τα αναγνωρίζει και να τα σέβεται, αλλά υποχωρούν όταν επιβάλλεται
από ειδική διάταξη νόμου, για λόγους δημοσίου συμφέροντος, όπως είναι η προστασία της
δημόσιας υγείας. Επίσης, κατά την παράγραφο 2 του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ, που έγινε
αναφορά προηγουμένως, δεν επιτρέπεται να επέμβει η δημόσια αρχή στην ιδιωτική ζωή
των προσώπων, εκτός εάν η επέμβαση αυτή προβλέπεται από τον νόμο σε μια δημοκρατική
κοινωνία και είναι αναγκαία για συγκεκριμένους λόγους μεταξύ των οποίων είναι και η
προστασία της δημόσιας υγείας. Ακόμα, όπως προκύπτει από την πρώτη παράγραφο του
άρθρου 26 της σύμβασης του Οβιέδο (Σύμβαση για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την
Βιοϊατρική)3 : «Δεν τίθενται περιορισµοί στην άσκηση των δικαιωμάτων και
προστατευτικών διατάξεων της παρούσας Σύµβασης πλην όσων ορίζονται δια νόµου και
είναι αναγκαίοι σε µια δημοκρατική κοινωνία προς το συμφέρον της δημόσιας ασφάλειας,
την πρόληψη του εγκλήματος, την προστασία της δημόσιας υγείας ή την προστασία των
δικαιωμάτων και ελευθεριών των άλλων».

Στο άρθρο 25 παράγραφος 1 εδάφιο δ του ελληνικού Συντάγματος περιγράφεται η αρχή

της αναλογικότητας. Η τελευταία ανήκει στους λεγόμενους «περιορισμούς των
περιορισμών» των συνταγματικώς κατοχυρωμένων δικαιωμάτων και κατοχυρώθηκε στο
ελληνικό σύνταγμα με την αναθεώρηση του 2001. Η συγκεκριμένη αρχή αναλύεται σε τρία
επιμέρους στάδια. Το πρώτο από αυτά είναι η αρχή της καταλληλότητας ή προσφορότητας.
Η καταλληλότητα ή προσφορότητα του περιορισμού για την επίτευξη του επιδιωκόμενου
σκοπού είναι ουσιαστικά ο έλεγχος συνάφειας μέσων-σκοπού. Αν δηλαδή επιβάλλεται από
τον νομοθέτη ένας περιορισμός συγκεκριμένου δικαιώματος για ορισμένο σκοπό. Το
δεύτερο στάδιο, είναι η αρχή της αναγκαιότητας. Σύμφωνα με αυτήν ο περιορισμός πρέπει
να είναι αναγκαίος και όχι υπέρμετρος. Αναγκαίος είναι όταν δεν υπάρχει άλλο, εξίσου
αποτελεσματικό μέσο, το οποίο δε θα περιόριζε ή θα περιόριζε λιγότερο αισθητά το
συγκεκριμένο συνταγματικό δικαίωμα. Τρίτο και τελευταίο στάδιο της αρχής της
αναλογικότητας, είναι η αρχή της stricto sensu αναλογικότητας. Σύμφωνα με αυτήν ο
περιορισμός πρέπει να είναι εν στενή έννοια ανάλογος, δηλαδή σε μία στάθμιση κόστους-
οφέλους, πρέπει το όφελος από την προσβολή του δικαιώματος να υπερβαίνει το
αναπόφευκτα υπάρχον κόστος. Όσο πιο σοβαρά περιορίζονται οι φορείς του δικαιώματος,
τόσο ισχυρότεροι πρέπει να είναι οι λόγοι δημοσίου συμφέροντος τους οποίους εξυπηρετεί
η νομοθετική ρύθμιση. Αυτές οι τρεις ειδικότερες αρχές πρέπει να ισχύουν σωρευτικά,
ώστε να μην συντελείται κάποια παραβίαση της γενικής αρχής της αναλογικότητας.

Αφετέρου, η μέριμνα για τη δημόσια υγεία αποτελεί συνταγματική υποχρέωση του

Κράτους, στο πλαίσιο της οποίας η Πολιτεία οφείλει, μεταξύ άλλων, να λαμβάνει
απαραίτητα μέτρα. Έτσι κατά το άρθρο 21 παράγραφος 3 του συντάγματος: «Το κράτος
μεριμνά για την υγεία των πολιτών και παίρνει ειδικά μέτρα για την προστασία της
νεότητας, του γήρατος, της αναπηρίας και για την περίθαλψη των απόρων». Ως ειδικά
μέτρα μπορούν να θεωρηθούν και τα έκτακτα μέτρα που πάρθηκαν κατά του Κορωναιού
Covid-19, όπως η απαγόρευση κυκλοφορίας και ο υποχρεωτικός εμβολιασμός.

Θεμελιώδες συστατικό στοιχείο του κράτους δικαίου είναι η κανονικότητα όλων των
κρατικών λειτουργιών. Η βασικότερη όψη αυτής της κανονικότητας είναι αφενός η έννοια
της συνταγματικότητας, δηλαδή η τήρηση των διαδικαστικών κανόνων που τίθενται από το
Σύνταγμα ως προς την θέσπιση των υποδεέστερων κανόνων δικαίου, αφετέρου δε της μη
αντίθεσης του περιεχομένου των υποδεέστερων αυτών κανόνων προς το σύνταγμα. Ο
έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων διακρίνεται μεταξύ της τυπικής και της
ουσιαστικής συνταγματικότητας. Η πρώτη ελέγχει την τήρηση των διαδικαστικών κανόνων
που έχουν τεθεί από το Σύνταγμα για την θέσπιση των υποδεέστερων κανόνων δικαίου και
κυρίως των τυπικών νόμων, οι οποίοι είναι προϊόν άσκησης της νομοθετικής λειτουργίας.
Από των συνδυασμό των διατάξεων 42Σ και 70επ. Σ προκύπτει ότι άλλες σχετίζονται με την
κοινοβουλευτική διαδικασία συζήτησης και ψήφισης των νόμων και άλλες με την κατανομή
των αρμοδιοτήτων των διαφόρων κρατικών οργάνων που συμμετέχουν στην νομοθετική
διαδικασία και στην παραγωγή του νόμου.

Η τυπική συνταγματικότητα διακρίνεται επιμέρους στην εσωτερική τυπική

συνταγματικότητα και στην εξωτερική τυπική συνταγματικότητα. Η πρώτη αναφέρεται στην
τήρηση των συνταγματικών κανόνων που διέπουν την κοινοβουλευτική διαδικασία
κατάθεσης, επεξεργασίας, συζήτησης και ψήφισης των νόμων, για αυτό το λόγο εντοπίζεται
στα λεγόμενα interna corporis (εσωτερικά του Σώματος) της Βουλής. Η δεύτερη από την
άλλη, αναφέρεται στην ίδια την υπόσταση του νόμου, η οποία ταυτίζεται με την έκδοση και
την δημοσίευσή του στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, σύμφωνα με τις αρμοδιότητες του
Προέδρου της Δημοκρατίας κατά το άρθρο 42Σ.

Η ουσιαστική συνταγματικότητα αναφέρεται στο ίδιο κανονιστικό περιεχόμενο των

διατάξεων του κοινού νόμου, το οποίο δεν πρέπει να έρχεται σε αντίθεση προς τις
ουσιαστικές διατάξεις του Συντάγματος. Ουσιαστικά πρόκειται για έλεγχο ουσιαστικής
αντισυνταγματικότητας του νόμου. Στην πραγματικότητα είναι έλεγχος μη αντίθεσης και όχι
έλεγχος συμφωνίας. Ως κριτήρια του ελέγχου αυτού λογίζονται κυρίως οι διατάξεις που
θεμελιώνουν τα συνταγματικά δικαιώματα, αλλά και οι γενικές αρχές του Συντάγματος.

Τέλος άξια αναφοράς είναι η αρχή της νομιμότητας. Η τελευταία απευθύνεται προς τα
όργανα της εκτελεστικής εξουσίας, δηλαδή της διοίκησης, τα οποία και δεσμεύει, εφόσον
αυτά μπορούν να ενεργούν μόνο και όπως προβλέπει ο νόμος. Πιο συγκεκριμένα η
διοικητική πράξη από την έναρξη της ισχύος της και μέχρις ότου ακυρωθεί δικαστικώς ή
ανακληθεί ή καταργηθεί διοικητικώς ή νομοθετικώς, παράγει όλα τα έννομα αποτελέσματά
της, ανεξάρτητα από το αν τυχόν έχει νομικές πλημμέλειες. Το τεκμήριο αυτό με την ευρεία
έννοιά του χαρακτηρίζει τόσο την ατομική όσο και την κανονιστική πράξη. Επομένως και
σύμφωνα με την νομολογία του ΣτΕ οι διοικητικές πράξεις και όταν τυχόν δεν είναι
σύννομες, θεωρούνται έγκυρες και παράγουν όλες τις έννομες συνέπειές τους, εφόσον δεν
ανακλήθηκαν διοικητικώς ή δεν ακυρώθηκαν δικαστικώς.
 2. Υπαγωγή της ελάσσονος πρότασης στη μείζονα πρόταση. Νομικός
χαρακτηρισμός των πραγματικών περιστατικών. Αιτιολόγηση της
δικαστικής απόφασης.

Το ΣτΕ αποφάσισε, ότι η κρινόμενη αίτηση πρέπει να γίνει δεκτή και η προσβαλλόμενη
απόφαση να ακυρωθεί. Το άρθρο 5 παράγραφος 1 του Συντάγματος, όπως αναλύθηκε
προηγουμένως, σε πρώτο στάδιο προσβάλλεται, καθώς με τον υποχρεωτικό εμβολιασμό
των υγειονομικών περιορίζεται η εν γένει ελευθερία των ανθρώπων να
αυτοπροσδιορίζονται, όπως αυτοί θέλουν. Παρόλα αυτά η διάταξη αυτού του άρθρου είναι
γενική και μπορεί να αντικρουστεί από ειδικότερες διατάξεις. Τα άρθρα 5 παράγραφος 5
εδάφιο β του Συντάγματος, σε συνδυασμό με την παράγραφο 2 του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ και
η πρώτη παράγραφος του άρθρου 26 της σύμβασης του Οβιέδο (Σύμβαση για τα
ανθρώπινα δικαιώματα και την Βιοϊατρική), επικρατούν σε σχέση με την πρώτη παράγραφο
του άρθρου 5 του Συντάγματος, καθώς η διάταξη αυτή είναι γενική και επικουρική, όπως
γενικό και επικουρικό είναι και το δικαίωμα στην ελεύθερη ανάπτυξη στην προσωπικότητα
που αυτή κατοχυρώνει και ως εκ τούτου η εφαρμογή της παραμερίζεται από τις ειδικότερες
διατάξεις (lex specialis derogat legi generali). Άρα, ως προς το ότι η παράταση του μέτρου
για τον υποχρεωτικό εμβολιασμό των υγειονομικών για την αντιμετώπιση της πανδημίας
μπορεί να συνιστά ακόμα και σοβαρή επέμβαση στην απόλαυση των θεμελιωδών
δικαιωμάτων του ανθρώπου, όπως είναι η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητάς του,
καταλαβαίνει κανείς πως ο ισχυρισμός αυτός δεν ευσταθεί.

Όμως, για την εφαρμογή μιας διάταξης με βάση την αρχή της αναλογικότητας και
συγκεκριμένα με βάση το δεύτερο στάδιο ελέγχου της αρχής αυτής, δηλαδή το στάδιο
ελέγχου της αναγκαιότητας, που εξετάζεται αν υπάρχουν άλλα εξίσου αποτελεσματικά
μέτρα για την αντιμετώπιση ενός ζητήματος, η διοίκηση οφείλει να παραθέτει επίκαιρα
στοιχεία και έρευνες που δικαιολογούν αυτή την επιβολή του μέτρου. Εν προκειμένω, προς
τεκμηρίωση της κατά το άρθρο τρίτο του ν. 4917/2022 διατηρήσεως της επιβολής του
μέτρου του υποχρεωτικού εμβολιασμού και της επαναξιολογήσεώς του στις 31-12-2022, η
Διοίκηση επικαλέστηκε ενώπιον του Δικαστηρίου και προσκόμισε τα ακόλουθα στοιχεία: α)
Μελέτη με τίτλο «Vaccination hesitancy among helth-care-workers in Academic hospitals is
associated with a 12-fold increase in the risk of covid-19 infection: A nine-month Greek
cohort study». Η μελέτη αυτή δημοσιεύτηκε στις 24 Δεκεμβρίου 2021 και αφορά τους
επαγγελματίες υγείας των Πανεπιστημιακών Νοσοκομείων «Λαϊκό» και «Αττικό» κατά την
περίοδο 1-1 έως 15-9-2021, β) μελέτη, η οποία αναρτήθηκε στο διαδίκτυο στις 29
Ιανουαρίου 2022, με τίτλο «Comparative effectiveness of covid-19 vaccination against death
and severe disease in an ongoing nationwide mass vaccination campaign», η οποία αφορά
έρευνα που έγινε στον γενικό πληθυσμό μεταξύ Ιανουαρίου - Δεκεμβρίου 2021, σύμφωνα
δε με τα συμπεράσματά της, ο εμβολιασμός σε όλες τις ηλικιακές ομάδες είναι πολύ
αποτελεσματικός για την αποφυγή σοβαρών συνεπειών και θανάτων, τόσο κατά της
παραλλαγής «Δέλτα» όσο και των παλιότερων μεταλλάξεων του ιού SARS-CoV-2 , γ)
στοιχεία ως προς την αποτελεσματικότητα των εμβολίων, κατά την περίοδο 1-12021 έως 5-
9-2021 και ως προς την εξέλιξη των κρουσμάτων και των διασωληνώσεων, κατά το χρονικό
διάστημα από 2-8-2021 έως 2-1-2022.
Με βάση τα παραπάνω ο χρόνος της επαναξιολογήσεως παρατάθηκε έως τις 31-12-2022,
δηλαδή τοποθετήθηκε σε χρόνο που επίσης υπερβαίνει τον εύλογο, εν όψει του ότι απέχει
εννέα μήνες από την ψήφιση του ν. 4917/2022. Απόρροια αυτού είναι η παραβίαση της
αρχής της αναλογικότητας, καθώς δεν υπάρχουν επίκαιρα δεδομένα αναφορικά με την
μετάλλαξη όμικρον, η οποία βρισκόταν σε έξαρση όταν πάρθηκε η απόφαση για την
επέκταση του μέτρου του υποχρεωτικού εμβολιασμού, αλλά τα επιστημονικά δεδομένα
που υπήρχαν αφορούσαν την μετάλλαξη Δέλτα, η οποία όπως προκύπτει από τις έρευνες
που κατέθεσε η Διοίκηση ενώπιον του δικαστηρίου, αντιμετωπίστηκε αποτελεσματικά με
τα εμβόλια.

ΙΙΙ. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Την Παρασκευή 26 Νοεμβρίου 2021 η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας συνήλθε
σε διάσκεψη και τότε είχε θεωρήσει ως συνταγματική την επιβολή του υποχρεωτικού
εμβολιασμού στους υγειονομικούς, καθώς είχε κριθεί ως αδήριτη ανάγκη με βάση τα τότε
υπάρχοντα επιστημονικά δεδομένα και δεν παραβιαζόταν η αρχή της αναλογικότητας. Εν
προκειμένω τα προσκομισθέντα στο Δικαστήριο στοιχεία δεν δικαιολογούν την παράταση
της υποχρεώσεως προς εμβολιασμό. Άρα το ΣτΕ ορθώς έκρινε την παράταση του μέτρου ως
αντισυνταγματική, μέχρις ότου επαναξιολογηθεί το μέτρο με επίκαιρες έρευνες, που θα
αποδεικνύουν την αποτελεσματικότητα των εμβολίων κατά της μετάλλαξης όμικρον και
των πιο πρόσφατων μεταλλάξεων.

Βιβλιογραφία
1. Ευάγγελος Βενιζέλος, Μαθήματα Συνταγματικού Δικαίου, Νέα Έκδοση
2. Απόστολος Γέροντας, Προκόπης Παυλόπουλος, Γλυκερία Π. Σιούτη, Σπυρίδων
Φλογαΐτης, Διοικητικό Δίκαιο, Έ Έκδοση 2022
3. Κώστας Χ. Χρυσόγονος – Σπύρος Β. Βλαχόπουλος (2017) Ατομικά και Κοινωνικά
Δικαιώματα, 4η αναθεωρημένη έκδοση
4. Συνταγματικός ο υποχρεωτικός εμβολιασμός – Σχόλιο στην ΣτΕ (Δ΄ Τμήμα)
2387/2020: https://www.syntagmawatch.gr/trending-issues/syntagmatikos-o-
ypochreotikos-emvoliasmos-scholio-stin-ste-d-tmima-2387-2020/
5. Η ελευθερία κίνησης, η διασπορά του Κορωνοϊού και το Σύνταγμα:
https://www.syntagmawatch.gr/trending-issues/i-eleftheria-kinisis-i-diaspora-tou-
koronoiou-kai-to-syntagma/
6. Syntagma Watch, Σύνταγμα ερμηνεία κατά άρθρο, Άρθρο 5 παράγραφος 1,
Ηλιάδου Αικατερίνη

Παραπομπές
1. Για τον κλασικό ορισμό, βλ. Αρ. Μάνεσης, Συνταγματικά δικαιώματα, ό.π., σ.
116. Ακόμη, Π. Δαγτόγλου, Συνταγματικό Δίκαιο, ό.π., σ. 1127
2. Βλ. ορισμό από Απόστολος Σ. Γεωργιάδης, εγχειρίδιο Γενικών Αρχών Αστικού
Δικαίου, σελ 232
3. Σύμβαση Οβιέδο: https://www.iatrikodikaio.com/%CE%BA%CF%8D%CF%81%CF
%89%CF%83%CE%B7-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CF%83%CF%8D%C2%B5%CE
%B2%CE%B1%CF%83%CE%B7%CF%82-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CF%83%CF
%85%C2%B5%CE%B2%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%AF%CE%BF%CF%85-%CF
%84%CE%B7/