ΑΝΤΩΝΗΣ Π.

ΑΡΓΥΡΟΣ
2022

ΠΕΡΙ ΑΡΣΕΩΣ ΤΩΝ

Η ΜΝΗΜΟΝΙΑΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ

ΥΠΟ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΚΑΝΟΝΙΚΟΤΗΤΑΣ.

ΑΝΤΩΝΗΣ Π.ΑΡΓΥΡΟΣ

«Δεινής ανάγκης ουδέν ισχυρότερου»1

1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1.1 Η ετυμολογία της λέξης ανάγκη κατά τον Αριστοτέλη στο έργο

του «Μετά τα Φυσικά» ορίζεται ως: «…η ανάγκη είναι αρχή

κινούσα ή εμποδίζουσα την πράξη που προέρχεται από την

ελεύθερη βούληση και η σκέψη…». Κατά το Θαλή το Μηλίσιο:

«Δεινής ανάγκης ουδέν ισχυρότερον..». Η πρώτη αναφορά στο

δίκαιο της ανάγκης καταγράφεται στον Κικέρωνα (450 π.Χ.) ως

“salus populi suprema lex esto” η σωτηρία της πατρίδος ο

υπέρτατος νόμος . Σύμφωνα με τη Ρωμαϊκή Δωδεκάδελτο η

Σύγκλητος είχε την εξουσία, όταν επιβάλλονταν από λόγους

εξαιρετικής απειλής κατά της δημόσιας τάξεως και ασφάλειας να

παραβλέπει τις διατάξεις του ρωμαϊκού δικαίου εκδίδοντας

“Senatum Consultum Ultimum” (SCU). Το SCU αποτελούσε

διαπιστωτική πράξη νομοθετικού περιεχομένου με την οποία

1
Θαλής ο Μιλήσιος.

1
διαπιστωνόταν η πραγματική κατάσταση που έδινε τη δυνατότητα να

παρακάμπτεται η αρχή της νομιμότητας .

Στο 14ο αι. μ.Χ. στο Αγγλικό Δίκαιο συναντάμε τα Statutes

of Proclamation με τα οποία όποτε έκρινε το Συμβούλιο του

Στέμματος, ότι υπήρχε ανάγκη ο Βασιλιάς εξέδιδε αναγκαστικά

νομοθετικά διατάγματα χωρίς την άδεια της Βουλής. Η έκτακτη

αυτή εξουσία του Βασιλιά περιορίστηκε το 1628 με την Petition of

Rights.

Η επίκληση του δικαίου της ανάγκης στη Γαλλική Επανάσταση

ήταν η ανακήρυξη του Ναπολέοντα ως ισοβίου πρώτου Ύπατου με

διάταγμα της Γερουσίας. Ο Ναπολέων το 1815 εισήγαγε το δίκαιο

της ανάγκης σαν θετό κανόνα δικαίου με προσθήκη σαν παράρτημα

στο νόμο περί πολιορκίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα που

αποτελεί έκφραση συνταγματικής δικτατορίας είναι το Σύνταγμα

της Βαϊμάρης που έδινε το δικαίωμα στον Πρόεδρο της

Δημοκρατίας σε περιπτώσεις ανάγκης της δυνατότητας διάλυσης

του Κοινοβουλίου. Αυτή ακριβώς την ρύθμιση εκμεταλλεύτηκε μετά

το θάνατο του Γερμανού Προέδρου Χίντεμπεργκ ο Αδόλφος Χίτλερ

που ασκούσε ως Καγκελάριος καθήκοντα Προέδρου ενεργοποίησε

τις σχετικές διατάξεις και κατέστη δικτάτορας του τρίτου Ράιχ.

1.2 Το Δίκαιο της Ανάγκης εμφανίζεται στο μυστικό ψήφισμα της

Επιδαύρου το 1823, το οποίο εξεδόθη μόλις είχε ψηφισθεί ο νόμος

της Επιδαύρου από τη Συντακτική Συνέλευση με σκοπό τη μη

2
εφαρμογή του νόμου της Επιδαύρου σε περίπτωση εκτάκτου

ανάγκης. Τον Ιανουάριο του 1828 η Βουλή των Ελλήνων κατήργησε

το Σύνταγμα με επίκληση του δικαίου της ανάγκης «επικείμενον

κίνδυνον για την Πατρίδα». Το Σύνταγμα του 1844 είναι

δημιούργημα του δικαίου της ανάγκης, διότι ήταν προϊόν της λαϊκής

εξεγέρσεως που οδήγησε την Εθνοσυνέλευση στην ψήφιση

Συντάγματος. Το δίκαιο της ανάγκης χρησιμοποιήθηκε πάρα πολλές

φορές στη συνταγματική μας ιστορία μέσω ψηφισμάτων,

αναγκαστικών νόμων και πραξικοπημάτων, που οδήγησαν τελικά

στη δικτατορία της 21ης Απριλίου του 1967 δια της εφαρμογής του

άρθρου 91 του Συντάγματος του 1952. Τον Απρίλιο του 2010 όταν

ο τότε ανακοίνωνε από το Καστελόριζο την προσφυγή της Ελλάδας

στον μηχανισμό στήριξης του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Η

χρηματοδότηση κατά το πρώτο Μνημόνιο έγινε με διμερή δάνεια

από τα κράτη μέλη του ευρώ μέσω του μηχανισμού χρηματοδοτικής

διευκόλυνσης (Eurogroup, 2 Μαΐου 2010). Στο πλαίσιο του πρώτου

προγράμματος, η Ελλάδα έλαβε ως χρηματοδοτική συνδρομή

συνολικό ποσό 52,9 δισ. ευρώ και τότε το ΔΝΤ κατέβαλε

συμπληρωματικό ποσό 20 δισ. ευρώ περίπου. Το δεύτερο

πρόγραμμα είχε εγκριθεί στις 9 Μαρτίου 2012 και διήρκεσε μέχρι

τον Ιούνιο του 2015. Η χρηματοδότηση εδόθη από τα κράτη της

ευρωζώνης μέσω του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοοικονομικής

Σταθερότητας (ΕΤΧΣ). Το ΕΤΧΣ κατέβαλε 141,8 δισ. ευρώ και το

ΔΝΤ περίπου 12 δισ. ευρώ. Το τρίτο πρόγραμμα ξεκίνησε στις 19

3
Αυγούστου 2015 μέχρι τις 20 Αυγούστου 2018 και εκταμιεύτηκαν

46,9 δισ. Ευρώ. Το ΔΝΤ αυτή τη φορά δεν συμμετείχε αλλά είχε

ρόλο συμβούλου. Το τελευταίο πρόγραμμα ολοκληρώθηκε στις 20

Αυγούστου το 2018 και από τότε η Ελλάδα δεν εξαρτάται από

δάνεια διάσωσης. Στις 21 Αυγούστου 2018, ανακοινώνεται η έξοδο

της χώρας από τα προγράμματα στήριξης ενώ το κεφάλαιο αυτό

έκλεισε οριστικά στις 20 Αυγούστου 2022.

1.3.- Σε κοινή δήλωση που υπογράφηκε την 1η Απριλίου 2020, 14

κράτη μέλη της ΕΕ2 εκ των οποίων και η Ελλάδα, υπογράμμισαν πως

σε αυτήν την άνευ προηγούμενου κατάσταση, είναι ορθό τα κράτη

μέλη να υιοθετούν μέτρα έκτακτης ανάγκης για να προστατεύσουν

τους πολίτες τους και ξεπεράσουν την κρίση. «Σε αυτήν την άνευ

προηγουμένου κατάσταση, είναι θεμιτό τα κράτη μέλη να λάβουν

έκτακτα μέτρα για την προστασία των πολιτών τους και την

αντιμετώπιση της κρίσης. είμαστε, ωστόσο, βαθιά προβληματισμένοι

για τον κίνδυνο παραβίασης των αρχών του κράτους δικαίου, της

δημοκρατίας και των θεμελιωδών δικαιωμάτων που απορρέουν από

την έγκριση ορισμένων επειγόντων μέτρων. τα μέτρα έκτακτης

ανάγκης πρέπει να περιορίζονται στα απολύτως απαραίτητα, να

είναι αναλογικά και προσωρινά, να υπόκεινται σε τακτικό έλεγχο και

να τηρούν τις προαναφερόμενες αρχές και τις υποχρεώσεις που

απορρέουν από το διεθνές δίκαιο, δεν πρέπει να περιορίζουν την

2
Κοινή δήλωση Γερμανίας, Βελγίου, Δανίας, Ισπανίας, Φινλανδίας, Γαλλίας, Ελλάδας, Ιρλανδίας,
Ιταλίας, Λετονίας, Λουξεμβούργου, Κάτω Χωρών, Πορτογαλίας και Σουηδίας (2 Απριλίου 2020)

4
ελευθερία έκφρασης ή την ελευθερία του τύπου. συνεπώς,

υποστηρίζουμε την πρωτοβουλία της ευρωπαϊκής επιτροπής για την

παρακολούθηση της εφαρμογής των έκτακτων μέτρων για την

εξασφάλιση των θεμελιωδών αξιών της ένωσης και καλούμε το

συμβούλιο γενικών υποθέσεων να εξετάσει το ζήτημα, όταν αυτό

είναι απαραίτητο».

2.ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΤΗΣ ΑΝΑΓΚΗΣ

2.1 Η θεμελιωδέστερη εγγύηση της προστασίας του Πολιτεύματος

είναι ο έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων συνδέεται με την

αρχή του Κράτους Δικαίου την οποία ολοκληρώνει και υλοποιεί.

Παράλληλα το δίκαιο της ανάγκης ενυπάρχει σε κάθε νομικό

σύστημα προς θωράκιση της έννομης τάξης από κινδύνους που

προοιωνίζουν την κατάρρευσή της. Όταν οι θεμελιώδεις διατάξεις

του Συντάγματος απειλούνται και κινδυνεύουν να ανατραπούν

ενυπάρχει σύμφυτη εξουσία για τη διασφάλιση της συνταγματικής

τάξης με προσφυγή στο δίκαιο της ανάγκης. Το δίκαιο της ανάγκης

έχει ως λόγο και μόνο την προστασία της λειτουργίας των

συνταγματικών θεσμών και όχι την υπερφαλάγγιση των διατάξεων

του Συντάγματος. Τα μέτρα που λαμβάνονται βάσει του δικαίου της

ανάγκης δεν μπορεί παρά να έχουν μόνο προσωρινό χαρακτήρα και

χρονικά να ταυτίζονται με τη χρονική διάρκεια της εξαιρετικής

κατάστασης, ενώ έχουν σαν αντικείμενο τη συμπλήρωση των

5
ελλείψεων στη λειτουργία των συνταγματικών θεσμών που

δημιουργείται από τις εξαιρετικές και έκτακτες περιστάσεις. Τα

μέτρα λοιπόν που λαμβάνονται δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να

παραβιάζουν τις διατάξεις του Συντάγματος που αναφέρονται στα

ατομικά δικαιώματα και στις ελευθερίες, όπως και αυτές που

αφορούν τη λειτουργία του Πολιτεύματος.

Κατά το Μάνεση το δίκαιο της ανάγκης βρίσκει τη νομιμοποίησή του

στον πρωταρχικό σκοπό της πολιτειακής οργάνωσης, δηλαδή στη

διασφάλιση της κρατικής υπόστασης. Με αυτόν τον τρόπο ανάγει σε

θετικό κανόνα δικαίου το δίκαιο της ανάγκης που συμπληρώνει τα

κενά των σχετικών συνταγματικών διατάξεων. Η άποψη αυτή

θεωρεί το περιεχόμενο του Συντάγματος σαν ένα εξελισσόμενο

κείμενο που συμπληρώνεται και προσαρμόζεται με το χρόνο

(θεωρία περί εξέλιξης γνωστής και ως αλλοίωσης του

περιεχομένου του Συντάγματος ). Σύμφωνα με το Μάνεση η

κατάσταση ανάγκης δεν εφαρμόζεται σε περίπτωση καταλύσεως της

εννόμου τάξεως, αλλά σε περιπτώσεις που τίθεται σε

διακινδύνευσης η Πολιτεία πάντοτε μαζί με την Κοινωνία .

6
2.2 Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΡΙΣΗ

«Όταν υιοθετούνται εθνικά μέτρα που έχουν συμφωνηθεί στο

πλαίσιο του Μνημονίου, η Ελλάδα δεν εφαρμόζει την ευρωπαϊκή

νομοθεσία και ως εκ τούτου ο Χάρτης των Θεμελιωδών

Δικαιωμάτων δεν ισχύει ως έχει στα ελληνικά μέτρα» τόνισε ο

τότε πρόεδρος της Κομισιόν, Ζαν Κλοντ Γιουνκέρ στις 23/2/2017.

Είχαν προηγηθεί μια σειρά μέτρων που είχαν νομοθετηθεί σ’

εφαρμογή των μνημονίων. Αρκετά απ’ αυτά κρίθηκαν από τα

Ελληνικά δικαστήρια3 ύστερα από την ιστορική απόφαση της

Ολομελείας του ΣτΕ 668/20124, η οποία εκδόθηκε με αφορμή την

φύση και λειτουργία του πρώτου μνημονίου (ν. 3833/2010 και ν.

3845/2010) και δημοσιεύθηκε στις 20-2-2012. «…αντιμετώπιση

της κατά την εκτίμηση του νομοθέτη άμεσης ανάγκης καλύψεως

οικονομικών αναγκών της χώρας όσο και στη βελτίωση της

μελλοντικής δημοσιονομικής και οικονομικής της καταστάσεως,

δηλαδή στην εξυπηρέτηση σκοπών, που συνιστούν κατ’ αρχήν

σοβαρούς λόγους δημοσίου συμφέροντος και αποτελούν,

ταυτοχρόνως, και σκοπούς κοινού ενδιαφέροντος των κρατών

μελών της Ευρωζώνης, εν όψει της καθιερουμένης από τη

3
Βλ Αντώνη Αργυρού «Το δίκαιο της ανάγκης-εξαιρετικών περιστάσεων «Η δημοσιονομική κρίση
και η κατάσταση υγειονομικής έκτακτης ανάγκης» σε ΝοΒ Τ68/2020 και Μελέτη: «Τα προνόμια του
Δημοσίου και το «Δίκαιο της ανάγκης» στο κράτος δικαίου», στο συλλογικό τόμο σελ 303-
365,εκδοση ΔΣΑ 2013- ΝΟΒ 60,2012.
4
Παναγιώτη Πικραμμένου τ. Πρωθυπουργού, Προέδρου Συμβουλίου της Επικρατείας ε.τ: «Δημόσιο
δίκαιο σε έκτακτες συνθήκες από την οπτική της ακυρωτικής διοικητικής διαδικασίας» ΝοΒ 60,2643

7
νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ενώσεως υποχρεώσεως

δημοσιονομικής πειθαρχίας και διασφαλίσεως της σταθερότητας

της ζώνης του ευρώ στο σύνολό της…» (σκέψη 35)Η απόφαση αυτή

ήχθη ενώπιον του ΕΔΔΑ υπόθεση Ιωάννα ΚΟΥΦΑΚΗ κατά

Ελλάδας5.Το Δικαστήριο έκρινε ότι υφίσταται μεν επέμβαση στην

απόλαυση του δικαιώματος στην περιουσία, η επέμβαση αυτή

όμως είναι νόμιμη και υπαγορεύεται από λόγους δημοσίου

συμφέροντος.

2.3. Η ΕΞΟΔΟΣ

Η Ελληνική οικονομική κρίση ή ελληνική κρίση χρέους και η έξοδος

από την ενισχυμένη εποπτεία που έγινε στις 20 Αύγουστου έκλεισε

το επαχθές για τον Ελληνικό Λαό, κεφάλαιο κρίσης έπειτα από 12

χρόνια και φαίνεται να αρχίζουν να αποκαθίστανται πλέον οι

συνθήκες κανονικότητας στην Ελλάδα για πρώτη φορά από το 2010.

Η Ελλάδα από την 1η Ιουλίου του 2015 θεωρήθηκε χρεοκοπημένη

χώρα, σύμφωνα με τους κανονισμούς του Διεθνούς Νομισματικού

Ταμείου. Στις 21 Αυγούστου 2018, ανακοινώνεται η έξοδο της

χώρας από τα προγράμματα στήριξης ενώ το κεφάλαιο αυτό έκλεισε

οριστικά στις 20 Αυγούστου 2022. Η Ελλάδα όμως έχει δεσμευθεί

ότι θα συνεχίσει να ακολουθεί μια σταθερή και συνετή

δημοσιονομική πολιτική, θα συνεχιστούν οι μεταρρυθμιστικές

5
Προσφυγές υπ’ αρ. 57665/12 και 57657/12, 07/05/2013

8
προσπάθειες. Οι δανειστές σε εκθέσεις τους προέβησαν σε

παραδοχές για λάθη στη διαχείριση της ελληνικής κρίσης. Όμως οι

συνθήκες και τα μέτρα που έφεραν και καταστάσεις που

διαμορφώθηκαν από την μνημονιακή κρίση επέδρασσαν μεν θετικά

στην εθνική οικονομία και δημοσιονομική ισορροπία, επιδρούν και

θα συνεχίζουν για αρκετό καιρό να βαραίνουν στην κοινωνική

,πολιτική, οικονομική ζωή μας, ενώ δεν πρέπει να λησμονούμε την

επακολουθήσασα υγειονομική κρίση και την σοβούσα Τουρκική

απειλή, όπως και την οικονομική αστάθεια που δημιουργεί ο

πόλεμος στην Ουκρανία. Από το Μάρτιο του 2010 μέχρι σήμερα, οι

κυβερνήσεις που ανέλαβαν τα ηνία διακυβέρνησης της Χώρας, κατ’

επίκληση «των πρωτόγνωρων δυσμενών οικονομικών συνθηκών και

της μεγαλύτερης δημοσιονομικής κρίσης των τελευταίων

δεκαετιών» λαμβάνουν το ένα «μέτρο» μετά το άλλο, με στόχο «την

αποτροπή του κινδύνου κατάρρευσης της οικονομίας και

χρεωκοπίας της Χώρας» ,ενώ μέγα είναι το βάρος του ελληνικού

χρέους, που παραμένει το υψηλότερο στην ευρωζώνη. Είναι βέβαιο

ότι «οι έκτακτες περιστάσεις», με την πάροδο των ετών

«μνημονιακής» νομοθεσίας έχασαν τον «προσωρινό» και

«εξαιρετικό» τους χαρακτήρα και προσέλαβαν χαρακτήρα μόνιμο

και διαρκή. Έτσι το νομοθετικό πλαίσιο των μνημονίων είναι

επιβεβλημένο πλέον να αναθεωρηθεί, και μάλιστα αμέσως, όπως

και οι έμμεσες επεμβάσεις στα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα

που προέκυψαν από την μνημονιακή νομοθεσία . Είναι τόσες πολλές

9
οι επεμβάσεις που έγιναν, ώστε είναι δύσκολο στα πλαίσια ενός

άρθρου ή μιας μελέτης να καταγραφούν και να αξιολογηθούν. Η

παρατεταμένη αυτή «κατάσταση ανάγκης» δεν μπορεί επι μακρόν

και για αόριστο χρόνο να γίνεται ανεκτή και από τις Συνταγματικές

διατάξεις αλλά και την ΕΣΔΑ. Χρειάζεται μελέτη του θέματος της

μνημονιακής νομοθεσίας με στόχο την νομοθέτηση ενός νόμου-

πλαισίου « Για την άρση των συνεπειών του μνημονίου» ,έτσι

ώστε να αρθούν οι συνέπειες των νομοθετικών πρωτοβουλιών των

μνημονίων αλλά και να μην διαταραχθεί η νομισματική ισορροπία.

Παράλληλα νομίζω ότι επέστη ο χρόνος η νομολογία να

μεταβληθεί με τις νεότερες προοπτικές και εξελίξεις έτσι ώστε

να αρθεί η επαχθής μνημονιακή νομολογία που μέχρι σήμερα

συνεχίζει ακάθεκτη στην σκέψη6 «συνεκτιμάται η προκύπτουσα από

τα διαθέσιμα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής πτώση του

βιοτικού επιπέδου στην Ελλάδα κατά τα τελευταία έτη, η οποία

συνδέεται με τον σοβαρότατο κλονισμό της δημοσιονομικής

ισορροπίας του Ελληνικού Κράτους λόγω εκτίναξης του δημοσίου

ελλείμματος και του δημοσίου χρέους σε πρωτοφανή επίπεδα και η

οποία αντικατοπτρίζεται στην οικονομική ύφεση και μείωση του

ακαθαρίστου εγχωρίου προϊόντος (βλ. ενδεικτικώς ΣτΕ μονομ.

611/2022, 123/2022, 2507/2021, 1015/2021, 2991/2020).»

Κατά το άρθρο 87 παρ. 2 του Συντάγματος «Οι δικαστές κατά την

6
Βλ ΣτΕ 1317/2022

10
άσκηση των καθηκόντων τους υπόκεινται μόνο στο Σύνταγμα και

στους νόμους και σε καμία περίπτωση δεν υποχρεούνται να

συμμορφώνονται με διατάξεις που έχουν τεθεί κατά κατάλυση του

Συντάγματος» και κατά το άρθρο 93 παρ. 4 αυτού «Τα δικαστήρια

υποχρεούνται να μην εφαρμόζουν νόμο που το περιεχόμενό του

είναι αντίθετο προς το Σύνταγμα».

2.4.-ΕΠΙΛΟΓΟΣ: Η αρχή του κράτους δικαίου ανάγεται σε

βασική αρχή διασφαλίσεως της νομιμότητας, δηλαδή της

τηρήσεως όχι μόνο των νόμων, αλλά και της επιδιώξεως αυτής

της ιδέας του δικαίου υπό ουσιαστική πλέον έννοια και

περιεχόμενο, και ενέχει αντίστοιχη θεσμική-συνταγματική

εγγύηση. Το δίκαιο της ανάγκης και των εξαιρετικών

περιστάσεων έχει ως λόγο και μόνο την προστασία της

λειτουργίας των συνταγματικών θεσμών και όχι την

υπερφαλάγγιση των διατάξεων του Συντάγματος. Τα μέτρα που

λαμβάνονται βάσει του δικαίου της ανάγκης δεν μπορεί παρά να

έχουν μόνο προσωρινό χαρακτήρα και χρονικά να ταυτίζονται με

τη χρονική διάρκεια της εξαιρετικής κατάστασης, ενώ έχουν σαν

αντικείμενο τη συμπλήρωση των ελλείψεων στη λειτουργία των

συνταγματικών θεσμών που δημιουργείται από τις εξαιρετικές

και έκτακτες περιστάσεις. Θεωρώ ότι η έξοδος στην

κανονικότητα επιβάλλει την με σχέδιο άρση των μνημονικών

ρυθμίσεων και την επάνοδο στην κανονικότητα.

11
29/8/2022

12