[Link]

com

Ο ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΠΕΦΩΤΙΣΜΕΝΗ ΔΕΣΠΟΤΕΙΑ

Προϋπόθεσις τῆς Δημοκρατίας στάθηκε ἡ πεφωτισμένη δεσποτεία στὶς

εὐρωπαϊκὲς χῶρες. Χωρὶς τὴν πεφωτισμένη δικτατορία οἱ προϋποθέσεις
γιὰ μία ὁμαλὴ καὶ συνειδητὴ μετάβασι στὴν δημοκρατικὴ ζωὴ ἀτονοῦν.
Πρέπει πάντα νὰ ὑπάρχει ὁ Ἕνας, χάρις ἀκριβῶς στὴν συνείδησι τοῦ ὁποί-
ου θὰ δύνανται νὰ ἐκφρασθοῦν καὶ νὰ ὑπάρξουν οἱ πολλοί. Ὁ Ἕνας της πε-
φωτισμένης δεσποτείας ἔχει καθολικότητα. Ὑπερνικᾶ ὄχι μόνον τὴν ἐποχή
του ἢ τὴν τάξι του, ἀλλὰ καταφάσκει καὶ τὰ κοινωνικὰ αἰτήματα τῶν πολ-
λῶν.1 Στὴν Πεφωτισμένη Δικτατορία ὁ Ἕνας δὲν ὑπάρχει γιὰ τὴ στενὴ
ὁμάδα του ἢ τὴν κλίκα του, ὑπάρχει γιὰ τοὺς πολλούς. 2 Κι' ἀκριβῶς γιατί ἡ
πολιτικὴ συνείδησι τῶν πολλῶν εἶναι καθυστερημένη, ἔρχεται ὁ Ἕνας
πρὸς στιγμὴν νὰ τὴν ὑποκαταστήσῃ, ὄχι γιὰ νὰ τὴν ἀναστείλῃ ἀλλὰ γιὰ νὰ
τὴν προετοιμάσῃ ὡς καθολικὴ ἐντελέχεια. Ἔτσι ἡ πεφωτισμένη δικτατορία
τοῦ Καποδίστρια εἶναι παιδευτικὴ προεισαγωγὴ στὸ ἀληθινὸ νόημα τῆς

1 «Ἰδιαιτέρως τὸ ὑπὸ τοῦ Καποδίστρια ἐφαρμοσθὲν σύστημα τῆς παροχῆς Βοηθη-

μάτων εἰς τοὺς ἀπόρους ἔναντι ἐργασίας τινός, πλὴν τῆς ἠθικῆς ἀπόψεως, συνέβαλεν
καὶ μικροπροθέσμως καὶ μακροπροθέσμως ὑπὲρ τῶν δημοσίων οἰκονομικῶν». Α. Δε-
σποτοπούλου: Ἱστορία τῆς Νεωτέρας Ἑλλάδος (1828-1940) σελ. 104. (Εἰς τὸν ἐν λόγῳ
τόμον διατυποῦνται παρακεκινδυνευμέναι τοποθετήσεις ὡς πρὸς τὴν ἑρμηνείαν τῆς νε-
οελληνικῆς ἱστορίας ὑπὸ τῶν ὑπολοίπων συγγραφέων τῆς τελούντων ὑπὸ μονόπλευρον
ἐπίδρασιν τῆς θεωρίας τοῦ Ἱστορικοῦ ὑλισμοῦ).

2 «Ἡ ἐπαναλειτουργία γενικῶς τῆς οἰκονομίας τῆς χώρας, ἐξηρτάτο εἰς μέγαν βαθ-
μόν, λόγῳ ἐλλείψεως ἰδιωτικῶν κεφαλαίων, ἐκ τῶν προκαταβολῶν τῆς Κυβερνήσεως,
ἤτοι τῶν χρηματικῶν ἢ εἰς εἴδη, ἐνισχύσεων τῶν χορηγουμένων παρ' αὐτῆς πρὸς τοὺς
γεωργούς, τοὺς πλοιοκτήτας, τοὺς ἐμπόρους ὑπὸ μορφὴν πιστώσεων, ἀποζημιώσεων,
δωρεὰν χορηγήσεως ἢ ἄλλως» ἔνθ. ἀνωτ. σελ. 106.

1
Δημοκρατίας. Ὅσοι λαοὶ ἐπαιδεύθησαν ὑπὸ τὸν ἀρχῶν τῆς πεφωτισμένης
ἀπολυταρχίας διατήρησαν, καὶ ἂν ἡ παιδεία των ἐκείνη δὲν εἶχε ἀποτε-
λέσματα διαρκείας, πέραν τῶν στιγμιαίων παρεκτροπῶν των, τὴν εἰς τὰς
ἀρχὰς τῆς παιδείας ταύτης ψυχικὴν ἐπαφὴν τῶν. «Ὑπὸ τὴν πεφωτισμένην
ἀπολυταρχίαν ἀναπτύσσεται μάλιστα κατ' ἐξοχὴν καὶ ἀποκτᾶ τὰ σταθε-
ρώτερα τῶν μέτρων της ἡ πολιτικὴ τοῦ λαοῦ τινὸς Κοινωνία».3

Οἱ ἀγωνιστὲς ἦταν ἠθικὰ ἀρτιωμένες ὑπάρξεις, γενναιότατοι πολεμιστὲς

ποὺ ἔξω ἀπ' τοὺς θεσμοὺς τῶν ἑλληνικῶν κοινοτήτων καὶ τὸν ὀθωμανικὸ
δεσποτισμό, δὲν ἤξεραν ἀρκετὰ γιὰ Πολιτικὴ Δημοκρατία. Μὴ ξεχνοῦμε
πὼς ἡ Γαλλικὴ Ἐπανάστασις βγῆκε ἀπὸ τὴν εὐδαιμονιστικὴ κραυγὴ τοῦ
ἰδιώτη. Ἐνῶ ἡ Ἑλληνικὴ Ἐπανάστασις δουλεύτηκε ὀρθόδοξα στὸ κοινο-
βιακὸ ὑφάδι τῆς Τουρκοκρατίας. Τὸ παλληκάρι ὅσο κι' ἂν εἶναι ἡ σύνθεσι
λεβεντιᾶς καὶ ἀσκητικῆς περίνοιας, δὲν ξέρει τίποτε ἀπὸ Πολιτικὴ Κοινω-
νία κοινοβουλευτικοῦ τύπου. Στὶς ἀπρόσιτες κορυφὲς τῶν βουνῶν σφυρη-
λατεῖ σεμνὰ τὸν ἑλληνικὸ μύθο ὡς ἀταξικὸ ἰδανικό, ὡς σύνθεσι ἐπικοῦ καὶ
ἀσκητικοῦ στοιχείου.4 Ἀλλ' ὅταν κερδήθηκε ὁ ἀγὼν καὶ τὸ ἔθνος συγκροτε-
ῖται σ' ἐλεύθερη Πολιτεία, τὸ παλληκάρι εἶναι πολιτικὰ ἄμουσο, κι' ὅπως
συμπλέκεται μὲ τὰ ὀργανωμένα συμφέροντα τῶν Φαναριωτῶν καὶ τῶν λο-
γής-λογὴς ἀπιθάνων μεγαλοαστῶν καὶ λογίων, πρόκειται ἀνεπανόρθωτα νὰ
ἠττηθῇ. Γι' αὐτὸ ἔπρεπε νὰ ἔλθῃ ὁ Καποδίστριας. Ὡς ἀνάσχεσις στὰ ποικι-
λότροπα συμφέροντα τῶν ἀνευθύνων μεγαλοαστῶν καὶ ὡς φράγμα στὴν
κομψευόμενη διανόησι τοῦ Φαναρίου.5 Μόνο ἕνας Ἥρως -σύνθεσις ἀν-

3 Π. Κανελλοπούλου: Νεοελληνικὴ Πνευματικὴ Κοινωνία, 1935.

4 Δημ. Τσάκωνα: Εἰσαγωγὴ εἰς τὸν Νέον Ἑλληνισμόν, 1958.

5 «Ἡ Ἑλλὰς εἶχε καταντήσει 'τόπος τὸ πλεῖστον ἔρημος, τὸν ὁποῖον μακρὰ σειρὰ δυ-
στυχιῶν κατέστησε σχεδὸν ἂγονον'. Ἦτο ἐπὶ πλέον βεβαρημένη μὲ τὸ ὑπέρογκον χρέος
2.800.000 λιρῶν Στερλιγνῶν ἐκ τῶν ἐξωτερικῶν δανείων τοῦ 1824 καὶ 1825 καὶ μὲ
ἐσωτερικὸν χρέος, ἀνερχόμενον ἕως εἰς 30 ἑκατομμυρίων φράγκων». Α. Δεσποτοπού-
λου: ἔνθ. ἀνωτ.

2
δρείας καὶ ἀρετῆς- μπορεῖ νὰ ἀντισταθῇ εἰς τὰ συμφέροντα τῶν «δυνα-
τῶν», ἕνας ταξικὸς ἀποστάτης. Κι' ὁ Καποδίστριας γενναία τὸ ὁμολογεῖ:

«Γνωρίζει καλύτερα κι' ἀπ' τὸ Λαὸ τὰ ὁποιαδήποτε συμφέροντά του».

Καὶ μόνη ἡ διατύπωσις τῆς ρήσεως αὐτῆς ἀρκεῖ γιὰ νὰ σὲ πιάσῃ ρίγος.
Πρέπει νὰ ποῦμε τὴν ἀλήθεια: Μόνο ἡ ἑλληνικὴ διοικητικὴ ἀριστοκρατία
τῆς Μολδοβλαχίας κι' ἕνα ἀφάνταστα μικρὸ τμῆμα τῆς Ἰονικῆς -ἐννοῶ
ἐκεῖνο ποὺ δὲν προσεχώρησε στὸν Φραγκοπρόβλητο κατακτητή- ἐπέκεινα
κάθε αἰσθητισμοῦ, διαβλέπουν, τὴν ὁμαλὴ ἀναγέννησι τοῦ νεοελληνικοῦ
Κράτους σ' ἕνα σεμνὸ αἴτημα πεφωτισμένης δεσποτείας. Εἶναι ἡ ἐποχὴ ποὺ
ὑπάρχουν ἀκόμη λιγοστοὶ «εὐπατρίδαι» σὰν ταξικοὶ ἀποστᾶται, αὐτοὶ ποὺ
ζοῦν ἐν ὀνόματι τῆς ἀταξικῆς ἰδέας τοῦ Ἔθνους καὶ ποὺ γι' αὐτὸ καὶ τὴν
Δημοκρατία προτίθενται νὰ θυσιάσουν καὶ τὰ «ὑπάρχοντά» τους ὑπὲρ τῶν
πολλῶν.6 Μία ἔννοια πειθαρχημένου χρέους πρὸς τὸ Ὑψηλόν, πρὸς τὴν
ἀταξικὴ καὶ ἠθικὴ ἔννοια τοῦ Ἔθνους, πρὸς τὴν προαστικὴ ἑνότητα τῶν
Ἑλλήνων, ἰδωμένη ἐπέκεινα τῆς οἰκονομίας, δουλεύει ἡ πεφωτισμένη ἀρι-
στοκρατία τῶν λιγοστῶν (στὴν προσπάθειά της νὰ προετοιμάσῃ τὴν Δημο-
κρατία). Κι αἰτεῖται τὴν γεφύρωσιν τοῦ ἱστορικοῦ χάσματος -ἄρσις ἀντι-
θέσεως Οὐμανισμοῦ καὶ Ὀρθοδοξίας, Ἀρχοντολογίου καὶ Λαοῦ, Κοτζα-
μπάσηδων καὶ Λαϊκῶν Στρωμάτων- ὡς πρωταρχικὴν ἀνανέωσιν τοῦ νεοελ-
ληνικοῦ κόσμου. Μέσα ἀπὸ τὸ χάος τῶν ἰδεῶν τῆς Γαλλικῆς Ἐπαναστάσε-
6 «Ἡ προγραμματισθεῖσα αὔτη λαμπρὰ οἰκονομικὴ πολιτικὴ δὲν ἐπρόφθασε νὰ
πραγματοποιηθῇ εἰς ὅλην τὴν ἔκτασιν καὶ δὴ εἰς τὸ καίριον σημεῖον τῆς διανομῆς τῶν
ἐθνικῶν κτημάτων εἰς τοὺς ἀκτήμονας γεωργοὺς καὶ πολεμιστάς.

Ὁ κύριος δὲ λόγος τῆς μὴ πραγματοποιήσεως τῆς διανομῆς ταύτης, ὡς εἶχε σχεδια-

σθῆ, ὑπῆρξε τὸ γεγονὸς ὅτι, παρὰ τᾶς καταβληθείσας μεγίστας προσπαθείας καὶ τοῦ
Καποδίστρια καὶ τοῦ Ἐϋνάρδου, ὅστις εἶχε διορισθῆ καὶ ἐπίσημος ἐκπρόσωπος τῆς Ἑλ-
ληνικῆς Κυβερνήσεως, καὶ τοὺς προταθέντας ποικίλους συνδυασμούς, καὶ παρὰ τὰς δο-
θείσας ἐπανειλημμένως ὑποσχέσεις, ἀπὸ ἀναβολῆς εἰς ἀναβολήν, δὲν ἐχορηγήθη μέχρι
τέλους εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Καποδίστρια τὸ δάνειον τῶν 60.000.000 Φράγκων».
Ἔνθ. ἀνωτ.

3
ως ποὺ ἐπηρεάζει τὴν ξένη πρὸς τὸν λαὸ διανόησι καὶ τὰς ἐξωτερικῶς συ-
νετὰς ἀλλ' οὐσιαστικῶς ἐπαναστατικὰς ἐπὶ τοῦ κοινωνικοῦ πεδίου ἐγκυκλί-
ους τῶν Πατριαρχῶν, καὶ ἰδίᾳ τὰ κινήματα τῶν καλογήρων, ἡ ἰσορροπία
τοῦ νεοελληνικοῦ κόσμου ἔχει ἀπολεσθῆ.

Τὸ ἐλεύθερον πλέον κρατίδιον ὁμοιάζει πρὸς τὴν ἀρχαία «πόλη». Ἡ

ἰσχὺς τῆς πόλεως ἔγκειται εἰς τὸν χαρακτήρα καὶ τὴν ἀξία ἑκάστου τῶν πο-
λιτῶν της. Ὅλες αὐτὲς οἱ ποικίλες προσωπικότητες τῶν παλληκαριῶν
βλέπουν στὸ ἐλεύθερο κρατίδιο μία ἐπέκτασι τῆς οἰκογένειας, τῆς μικρᾶς
κοινότητος, μία ἀνασύνθεσι τῆς βιοτεχνίας καὶ τοῦ οἰκογενειακοῦ κτήμα-
τος.7 Πολίτης σημαίνει καὶ στρατιώτης τῆς μικρᾶς Πολιτείας, ὑπεύθυνος
καὶ αὐτὸς ἐξ' ἴσου μετὰ τῶν ἄλλων γιὰ τὴν ἄμυνα τῶν γεωγραφικῶν της
συνόρων. Φυσικὸ εἶναι ὁ ἡγέτης τοῦ ἀναγεννωμένου κρατιδίου νὰ εἶναι ὄχι
Πρόεδρος, ἀλλὰ Κυβερνήτης καὶ Πατέρας τῶν ποικίλων πτωχῶν καὶ τῶν
ἀδυνάμων.8 Τοῦτος εἶναι ὁ ρόλος τοῦ Καποδίστρια. Μήτε μύθος Μαρμα-
ρωμένου Βασίληᾶ, οὔτε γδοῦπος ἀπάνθρωπος καὶ Ἀσιανὴς Αὐτοκρατορί-
ας, μήτε ἀνόητος ἢ κακόηχος μιλιταρισμὸς ἀλλὰ μόνο συμμάζεμα, περι-
συλλογή, σεμνότης καὶ ἐθνικὴ αὐτοσυγκέντρωσι σὲ μία λιτὴ σχεδία ἑλλη-
νικοῦ βίου εἶναι τὸ αἴτημά του. Ἡ πεφωτ. δικτατορία του δὲν εἶναι μίγμα
βαρβαρικῆς δυνάμεως καὶ στρατιωτικῆς μέθης. Ἀντιθέτως, εἶναι ἡ στιγμὴ

7 «Κρίνωμεν δὲ χρέος μας νὰ βοηθήσωμεν κατὰ προτίμησιν τοὺς πολίτας ἐκείνους,

οἵτινες πορίζονται τὰ πρὸς τὸ ζῆν ἐντίμως διὰ τῆς καλλιεργείας τῆς γῆς, καὶ εὑρίσκονται
ἤδη ἐστερημένοι καλύβης, βοσκημάτων καὶ ἐργαλείων», γράφει ὁ Καπ. τὴν 7ην Ἀπριλί-
ου 1829 εἰς τοὺς ἐκτάκτους ἐπιτρόπους. Ἔνθ. ἀνωτ.

8 «Διὰ νὰ ἐπαναχθῇ ἡ γεωργία εἰς τὸ πρὸ τῶν καταστροφῶν τοῦ πολέμου, ἐπίπεδον,
ἔπρεπε νὰ ἐπαναπατρισθώσιν οἱ γεωργοί, οἵτινες εἶχον ἐγκαταλείψει τᾶς ἑστίας αὐτῶν
καὶ νὰ ἐνισχυθώσιν οἰκονομικῶς, τόσον αὐτοὶ ὅσον καὶ οἱ μὴ ἐγκαταλείψαντες τὰ χωρία
αὐτῶν ὥστε νὰ ἐπιδοθώσιν εἰς τὰς γεωργικᾶς ἐργασίας. Πρὸς τοῦτο, οἱ Δημογέροντες
λαμβάνουν ἐντολὴν παρὰ τοῦ Κυβερνήτου, 'ν' ἀνακαλέσωσι καὶ νὰ φέρωσιν εἰς τὰς ἀρ-
χαίας των κατοικίας τοὺς γεωργοὺς ἑκάστου χωρίου'». Παρόμοιαι δὲ ὁδηγίαι δίδονται
καὶ εἰς τοὺς ἐκτάκτους ἐπιτρόπους. Ἔνθ. ἀνωτ.

4
τῆς μετὰ τὸ Ναυαρίνο συνέσεως ποὺ δένει ὡς ἀναγκαιότητα τοὺς ἀγωνι-
στὰς μὲ τὰς Μεγάλας Δυνάμεις. Ἀπὸ δῶ καὶ πέρα τὸ κρατίδιο δὲν θὰ κινδυ-
νεύσῃ τόσο ἀπὸ τοὺς Ὀθωμανούς, ὅσο ἀπὸ τὰς ἀντιθέσεις καὶ τὴν πίεσι
τῶν Μεγάλων προστατίδων Δυνάμεων. Καὶ σ' αὐτὴν τὴν ἀδήριτη πραγμα-
τικότητα -τὴν τραγική, ἂν θέλετε, πραγματικότητα ποὺ ἐν τούτοις μᾶς χάρι-
σε τὸ Ναυαρίνο μέσα ἀπ' τὸ ὁποῖο, μὴ τὸ κρύβουμε, εἰσέβαλε ἡ Ἐλευθε-
ρία- μόνο ἕνας Κυβερνήτης, ὁ διεθνῶς καθιερωμένος Καποδίστριας, ἕνας
φορέας καὶ ἀσκητὴς τῆς Πεφωτισμένης Δεσποτείας, μποροῦσε μὲ τὴν χαρι-
σματική του πρωτοβουλία καὶ τὴν τιτανική του ἠθικὴ βούλησι νὰ σταθῇ
ἔρεισμα ἀντιστάσεως στὶς Μεγάλες Δυνάμεις καὶ πόλος κοινωνικὰ σωστι-
κὸς γιὰ τοὺς πολλούς, δηλ. τοὺς μικροὺς καὶ ἀδύνατους. Δίχως μοιρολα-
τρεία, ἐπέκεινα κάθε ἀπιστίας, μ' ἐνθουσιασμὸ γιὰ κάθε ὀργανωμένη προο-
δευτικὴ δράσι, ὑπεράνω τῆς διαφθορᾶς, δηλ. μὲ συνθήματα ὁλότελα ἠθικά,
ἔβλεπε ὁ Καποδίστριας τὴν Νεοελληνικὴ Ἀναγέννησι.

Μὴν ξεχνοῦμε πὼς ὁ Καποδίστριας εἶναι ἕνας διαφωτισμένος, ἕνας

Εὐρωπαῖος ἠθικολόγος, εὐθυγράμμου προτεσταντικῆς εὐπρεπείας. Στερε-
ῖται παντελῶς τῆς ὀρθοδόξου κοινοβιακότητος, γιατί ἔζησε ὡς «ἀλλοε-
θνής» εἰς τὴν Δύσι, γιατί προέρχεται ἀκόμη ἀπ' τὰ Ἐπτάνησα καὶ σημασιο-
δοτεῖ μὲ τὴν ὕπαρξί του τοὺς νεωτέρους χρόνους. Ἂν εἶχε ὀρθόδοξη κοινο-
βιακότητα καὶ ἐὰν ἠδύνατο -ὅπως ὁ Γκαῖτε ὑπεγράμμισε- νὰ ἐμβαθύνῃ εἰς
τὴν ψυχὴ τῶν ἀγωνιστῶν, δὲν θὰ ὑπῆρχε θέμα Πεφωτισμένης Δεσποτείας,
ἀλλὰ πραγματώσεως τοῦ θρύλου, τοῦ ὁποίου μόνος φορεὺς θὰ ἦταν πλέον
αὐτός. Καὶ ὁ θρύλος ἦταν ἡ σύνθεσις τοῦ ἀλυτρωτικοῦ ἰδανικοῦ τῆς με-
γάλης ἰδέας μὲ τὴν κοινοβιακὴ ἀντίληψι τῆς Ὀρθοδοξίας σὲ μία τρίτη
ἑνότητα περισσότερο συγκαιρινή. Ὄχι. Ὁ Καποδίστριας, διπλωμάτης καὶ
συνετός, ζῇ μακρυὰ ἀπὸ μία τέτοια παραζάλη εἰς τὸν στενὸ ἀλλὰ καὶ κα-
θάριο χῶρο τῆς συνέσεως. Εἶναι ἕνας εὐρωπαῖος τῆς ἑλληνικότητας, ἕνας
προτεσταντικὰ ἁπλοποιημένος ὀρθόδοξος, ἕνας ἀναγεννητὴς τῆς σεμνότη-
τος συνειδητὰ «ἐμβαλωματικός» τῶν πληγῶν τοῦ ἔθνους χωρὶς κούφια κι'

5
ἀβασάνιστη ρητορεία, διώκτης τῆς ἰδιοτέλειας καὶ τοῦ ἀτομικοῦ συμφέρο-
ντος, προφανῶς ἕνας ἰδανικὸς αὐτόχειρας σ' ἕνα Βαλκανικὸ ὀροπέδιο ποὺ
τὸ περιβάλλουν κίβδηλοι ἀστοὶ καὶ ἀμνήμονες γλεντοκόποι. Γι' αὐτὸ καὶ
συνεχίζει ἐξωτερικῶς μόνο τὸ πνεῦμα τῆς Ἑλληνικῆς Κοινότητος χωρὶς νὰ
προχωρῇ σὲ μία βίαια ἰσόμετρη διανομὴ τῶν οἰκονομικῶν βαρῶν, γεγονὸς
ὅπερ διασπᾷ τὸ βαθύτερο πνεῦμα τῆς Κοινότητος, τὴν Ἀδελφότητα. Στὴν
Ἑλλάδα ὁ Καποδίστριας ξαναβρίσκει τὸν χῶρο τῆς προσωπικῆς του κα-
θάρσεως ἀφοῦ εἰς τὸ παρελθὸν ὡς διπλωμάτης εἶχε τόσο ἀθέμιτα διαπραγ-
ματευθῆ.

Ἂν στὴν ἀφόρητα ἰσοπεδωτικὴ Ρωσία τῆς Ζάδρουγας ἢ τοῦ Μὶρ εἶχε τὴν
ἀπόστασι τῆς ἐξορίας, στὴν ὀρθόδοξη Ἑλλάδα ξανάβρισκε τουλάχιστο τὴν
διάστασι μίας προσευχῆς σὲ ἀνθρώπινα, ἔλλογα μέτρα. Ἡ Ἑλλάδα εἶναι ὁ
χῶρος τῆς καθάρσεως. Κι' ὅπου ὑπάρχει κάθαρσις στὸν εὐρωπαϊκὸ ἄνθρω-
πο, παρὰ πόδας ἵστανται ἡ θυσία. Ἡ διαλεκτικὴ τῶν συνόρων τοῦ αὐτόχει-
ρος καὶ τοῦ ἥρωος εἶναι ἀρκούντως δυσδιάκριτη γιὰ τὴν Φαουστικὴ ψυχὴ
τοῦ εὐρωπαϊκοῦ ἀνθρώπου. Καὶ μ' αὐτὴν ἀκριβῶς τὴν ψυχολογία, συνο-
δευόμενη ἀπὸ μία ἐντιμότητα ἀσυνήθιστη, θάλεγα ἑλληνική, ὁ Καποδί-
στριας ὀρθώνεται ὡς ἀντίπαλος ὅλων ἐκείνων τῶν κοτζαμπάσηδων καὶ με-
γαλοαστῶν ποὺ θέλουν νὰ σχηματίσουν κράτος ὑπὸ τὴν νοσταλγία ἢ τὴν
ἀπομίμησι τῆς ὠμῆς βίας τοῦ Ὀθωμανικοῦ Δεσποτισμοῦ. «Οἱ προύχοντες
εἶναι Τοῦρκοι μὲ ὄνομα χριστιανοῦ» δογματίζει ρηματικὰ καὶ παράφορα ὁ
φορεὺς τῆς εὐρωπαϊκῆς ἀναμορφώσεως τοῦ κράτους. Τελικῶς, ὅμως, καὶ
κατόπιν σκληρῶν ἀγώνων ἀπεφάσισε τὸ Κράτος -ἐρήμην της θελήσεως
τοῦ Καποδίστρια- νὰ ὑποχωρήσῃ ἐνώπιόν τοῦ Ἔθνους καὶ ὑπεχώρησε ὄχι
ὑποταχθὲν -ὅπως πιστεύεται ὑπὸ πολλῶν- εἰς τὸ Ἔθνος, ἀλλὰ συμβιβασθὲν
πρὸς αὐτό, τοῦ συμβιβασμοῦ μάλιστα τούτου γενομένου μὲ τὴν ἐνεργὸ με-
σολάβησι τῆς οἰκονομίας, ὑπὸ τὴν κηδεμονίαν τῆς ὁποίας τελεῖ καὶ σήμερα
ἀκόμη τὸ Κράτος (τὸ «ἑλλαδικό» τῶν Κοτζαμπάσηδων διεδέχθη τὸ «τιμα-

6
ριωτικό» τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας).9 Τὸ Ἑλλαδικὸν Κράτος προέβη
εἰς τὴν παραχώρησιν αὐτήν, κατέστρεψε τὴν παράδοσι τῆς ἀμέσου ἀγροτι-
κῆς καταναλώσεως τῶν προκεφαλαιοκρατικῶν κοινωνικῶν σχηματισμῶν
αὐταρκείας, ἐπενεγκὸν φρικτὴν παραμέλησιν τῆς ὑπαίθρου. Κάτω ἀπ'
αὐτὴν τὴν ἀντιαγροτικὴ νοοτροπία συνετελέσθη ὁ ἀπρόοπτος καὶ ἀντιφυ-
σιολογικὸς σχηματισμὸς τῆς μεγαλουπόλεως ἐντὸς τοῦ ὑδροκεφάλου τῆς
ὁποίας, ἀνεπτύχθη ἡ ἑκάστοτε εὐνοιοκρατικὴ κάστα τῆς Οἰκονομίας καὶ
τῆς Πολιτικῆς. Εἰς τὴν θέσιν τῆς αὐτάρκους Ἀγροτικῆς Κοινότητος ἐτοπο-
θετήθη μὲ τὴν πάροδον τῶν ἐτῶν ἀναιτιολογήτως καὶ αἰφνιδίως ἡ βιομηχα-
νικὴ ληστεία τῆς μεγαλουπόλεως. Εὔλογος συνέπεια τῆς ἐλάχιστα συνειδη-
τῆς τούτης πορείας τῶν φουστανελλοφόρων στὴν ἔννοια τῆς ἀπομονω-
μένης ἀνθρωπομάζης καὶ τὴν ὑπερτίμησι τῆς μηχανῆς, στάθηκε ἡ ἰδεολογι-
κὴ ἐγκατάλειψις τοῦ ἐθνισμοῦ, ἡ πολιτικὴ ἀστάθεια καὶ ὁ ἀτελεύτητος σκε-
πτικισμὸς πρὸς πάσαν μορφὴν αὐτοθεμελιώτου ἑλληνικῆς ἀξίας, συνάμα
δὲ καὶ ἡ προβολὴ τοῦ ἀχαλινώτου συμφέροντος τοῦ ἰδιώτου, ὁ ἀστικὸς δη-
λαδὴ ματεριαλισμὸς τῶν βιομηχανικῶς προεκχωρημένων λαῶν τῆς Δύσε-
ως.10 Ὅλες ἐτοῦτες οἱ ἐπιγενόμενες συνέπειες ἦταν ἀποτέλεσμα τῆς διαλύ-
σεως τῆς Κοινοτικῆς Ἑστίας. Ἐὰν ὁ Καποδίστριας εἶχε ἐντονώτερα ὀρ-
θόδοξα βιώματα, θὰ εἶχε κατανοήσει τὴν διάφορη πνευματικὴ φυσιογνω-
μία τῶν λαῶν τῆς Βαλκανικῆς ποὺ ἐντεταγμένοι στὴν Βυζαντινὴ Ὀρθοδο-
ξία ἐξειλίχθησαν ὅλων διάφορα ἀπὸ τοὺς Λατινικούς, Ἀγγλοσαξονικούς,
Καθολικοὺς καὶ Διαμαρτυρομένους λαοὺς τῆς Εὐρώπης, μὴ σχηματίσαντες
πνευματικὴ Κοινότητα μετὰ τοῦ νεωτέρου Δυτικοῦ πολιτισμοῦ. Τοῦτο ση-
μαίνει ὅτι ἂν ἡ ἀρχὴ τοῦ Salus populi suprema lex esto (οἱ ἐπὶ μέρους νόμοι
πρέπει νὰ ἀτονήσουν γιὰ τὴν σωτηρία τῆς Πατρίδος) ἐγένετο πολιτικὸ
μέσο γιὰ τὴν ἀξιοποίησι καὶ προβολὴ τῆς προκεφαλαιοκρατικῆς ἰδέας τοῦ
9 Π. Κανελλοπούλου: Ἡ Κοινωνία τῆς ἐποχῆς μας, 1935. Δ. Τσάκωνα:
Εἰσαγωγὴ εἰς τὸν Νέον Ἑλληνισμόν, 1958.
10 Δ. Τσάκωνα: Κοινωνία καὶ Ὀρθοδοξία, 1956.

7
ἐθνικοῦ κοινοβίου, ἡ ἀνόρθωσις τοῦ νέου Ἑλληνισμοῦ θὰ εἶχε ἀκολουθή-
σει εὐτυχέστερη τροχιά, ὁ δὲ Καποδίστριας, ὡς ὁ ἀξιώτερος ὅλων θὰ εἶχε
διαθέσει τὴν ἐλευθερία του περισσότερο εὐεργετικὰ γιὰ μία ὁμαλώτερη
ἀνάπτυξι καὶ ἐξέλιξι τοῦ νεοελληνικοῦ κόσμου. Οἱ δυτικῆς ἀποχρώσεως
βάσεις τῆς πεφωτισμένης Δεσποτείας ποὺ ἔθεσε ὁ Καποδίστριας, ηὐνόησαν
τὴν εἰσβολὴν ἑνὸς ἀνευθύνου ἀτομικισμοῦ -ὁ λιμπεραλισμὸς εἰσέβαλε διὰ
νὰ μαράνῃ τὴν ἐθνική μας ζωή- οἱ δὲ πολιτικοί μας σχηματισμοί, ἀρχομα-
νεῖς, ἀσυνείδητοι καὶ ὀλιγαρχικοί, προσηνατολίσθησαν ἀσυνέτως εἰς ξένα
πρότυπα. Μὲ τὴν ἀποτυχία τῆς Πεφωτισμένης Δεσποτείας τοῦ Καποδί-
στρια ἡ Ἑλλὰς μέσα ἀπὸ τὴν ἀνευθυνότητα τῶν κομμάτων, τὴν ἔλλειψι
ἠθικῶν ἀρχῶν καὶ τὴν κοινωνικὴ σχετικοκρατία -ἀναφομοίωτες ἐκφράσεις
τοῦ Δυτικοῦ φιλελευθερισμοῦ- τροχοδρομεῖται στὴν ἐπαναστατικὴ πράξι
ἀπὸ τὴν ὁδὸ τῆς λαϊκῆς ἀγανακτήσεως. 11 Κι ἔκτοτε ὑπὸ λαίλαπα καὶ ἀφρο-
σύνη κυοφορεῖται τὸ αἴτημα τῆς ἐπαναστατικῆς ἀναγεννήσεως τοῦ νέου
ἑλληνισμοῦ.12

Δημ. Γρ. Τσάκωνα, Δοκίμια Ἐπαναστάσεως, σ. 57-70, Ἑλληνικὰ Γράμ-

ματα

[Link]

11 Δ. Τσάκωνα: Χριστιανικὴ Κοινωνιολογία καὶ Ἑλληνικότης, 1954.

12 «Ἐὰν εἶχα τὸ ἔτος τοῦτο νὰ ἀγοράσω τινὰ ζεύγη βοῶν καὶ νὰ δανείσω εἰς τὰς κοι-
νότητας ἑκατομμύρια τινὰ γροσσίων, ἠθέλαμεν ἔχει καὶ κάμπους γεωργημένους καὶ χω-
ρία ἀναστημένα, καὶ σχολεῖα κτλ. Ἀλλὰ τῶν χρημάτων λειπόντων, τὸ πᾶν ὀλιγοδρανεῖ,
καὶ γινόμενα ἐπιμόχθως τὲ καὶ ἰσχνῶς κατὰ τὲ τὸ ὑλικὸν καὶ ἠθικόν». Α. Δεσποτοπού-
λου, ἔνθ. ἀνωτ.

8
9