ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Ο.Π.

ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ
ΣΠΟΥΔΩΝ Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ - ΘΕΡΙΝΑ

ΜΑΚΡΗ ΓΕΩΡΓΙΑ
29/11/2020

ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Αριστοτέλης, Πολιτικά, Α 1.12, 1253a29-39 / Θ 1.3-2.1, 1337a33-b11

Φύσει μὲν οὖν ἡ ὁρμὴ ἐν πᾶσιν ἐπὶ τὴν τοιαύτην κοινωνίαν [: την πόλιν]· ὁ δὲ πρῶτος

συστήσας μεγίστων ἀγαθῶν αἴτιος. Ὥσπερ γὰρ καὶ τελεωθεὶς βέλτιστον τῶν ζῴων

ἄνθρωπός ἐστιν, οὕτω καὶ χωρισθεὶς νόμου καὶ δίκης χείριστον πάντων. Χαλεπωτάτη γὰρ

ἀδικία ἔχουσα ὅπλα· ὁ δὲ ἄνθρωπος ὅπλα ἔχων φύεται φρονήσει καὶ ἀρετῇ, οἷς ἐπὶ

τἀναντία ἔστι χρῆσθαι μάλιστα. Διὸ ἀνοσιώτατον καὶ ἀγριώτατον ἄνευ ἀρετῆς, καὶ πρὸς

ἀφροδίσια καὶ ἐδωδὴν χείριστον. Ἡ δὲ δικαιοσύνη πολιτικόν· ἡ γὰρ δίκη πολιτικῆς

κοινωνίας τάξις ἐστίν, ἡ δὲ δικαιοσύνη τοῦ δικαίου κρίσις.

Ὅτι μὲν οὖν νομοθετητέον περὶ παιδείας καὶ ταύτην κοινὴν ποιητέον, φανερόν τίς δ’ ἔσται

ἡ παιδεία καὶ πῶς χρὴ παιδεύεσθαι, δεῖ μὴ λανθάνειν. νῦν γὰρ ἀμφισβητεῖται περὶ τῶν

ἔργων. Οὐ γὰρ ταὐτὰ πάντες ὑπολαμβάνουσι δεῖν μανθάνειν τοὺς νέους οὔτε πρὸς ἀρετὴν

οὔτε πρὸς τὸν βίον τὸν ἄριστον, οὐδὲ φανερὸν πότερον πρὸς τὴν διάνοιαν πρέπει μᾶλλον ἢ

πρὸς τὸ τῆς ψυχῆς ἦθος· Ἔκ τε τῆς ἐμποδὼν παιδείας ταραχώδης ἡ σκέψις καὶ δῆλον οὐδὲν

πότερον ἀσκεῖν δεῖ τὰ χρήσιμα πρὸς τὸν βίον ἢ τὰ τείνοντα πρὸς ἀρετὴν ἢ τὰ περιττά

(πάντα γὰρ εἴληφε ταῦτα κριτάς τινας)· περί τε τῶν πρὸς ἀρετὴν οὐθέν ἐστιν

ὁμολογούμενον (καὶ γὰρ τὴν ἀρετὴν οὐ τὴν αὐτὴν εὐθὺς πάντες τιμῶσιν, ὥστ’ εὐλόγως

διαφέρονται καὶ πρὸς τὴν ἄσκησιν αὐτῆς). Ὅτι μὲν οὖν τὰ ἀναγκαῖα δεῖ διδάσκεσθαι τῶν

χρησίμων, οὐκ ἄδηλον ὅτι δὲ οὐ πάντα, διῃρημένων τῶν τε ἐλευθερίων ἔργων καὶ τῶν

ἀνελευθερίων φανερόν, καὶ ὅτι τῶν τοιούτων δεῖ μετέχειν ὅσα τῶν χρησίμων ποιήσει τὸν

μετέχοντα μὴ βάναυσον. Βάναυσον δ’ ἔργον εἶναι δεῖ τοῦτο νομίζειν καὶ τέχνην ταύτην καὶ

μάθησιν, ὅσαι πρὸς τὰς χρήσεις καὶ τὰς πράξεις τὰς τῆς ἀρετῆς ἄχρηστον ἀπεργάζονται τὸ

σῶμα τῶν ἐλευθέρων [ἢ τὴν ψυχὴν] ἢ τὴν διάνοιαν.

1
 ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

Α1. Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω περιόδους λόγου ως σωστές ή λανθασμένες, με βάση

το αρχαίο κείμενο και στη συνέχεια να γράψετε το χωρίο του αρχαίου κειμένου που την
επιβεβαιώνει.
1. Η κοινωνικότητα όσο και η σύσταση της πόλεως ανάγονται στην φυσική τάση του
ανθρώπου.
2. Ο άνθρωπος σε κάθε περίπτωση θεωρείται ανώτερος από όλα τα έμβια όντα.
3. Ο Αριστοτέλης προσδίδει στην έννοια της δικαιοσύνης πολιτική διάσταση.
(Mονάδες: 6)

Α2. Να συμπληρώσετε τις ακόλουθες προτάσεις με την κατάλληλη λέξη ή φράση από το
πρωτότυπο κείμενο, ώστε να ολοκληρώνεται σωστά το νόημα κάθε περιόδου.
α) Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι πρέπει να θεσπιστούν νόμοι για την παιδεία και ότι αυτή
πρέπει να …………………..
β) Η …………………… παιδεία δημιουργεί μεγάλη σύγχυση σε όποιον αναζητεί ένα
ιδανικό εκπαιδευτικό σύστημα.
γ) Είναι φανερό ότι οι νέοι πρέπει να διδάσκονται ………………………….
δ) Πρέπει να θεωρούμε ……………………………… αυτή την τέχνη και τη μάθηση, που
αχρηστεύει το σώμα ή την ψυχή ή το νου των ελεύθερων ανθρώπων.
(Mονάδες: 4)

Β1. Στο πρώτο απόσπασμα του πρωτότυπου κειμένου ο Αριστοτέλης αναδεικνύει την
δικαιοσύνη ως την υπέρτατη αρχή για τη συγκρότηση και την εύρυθμη λειτουργία της
πόλεως. Αφού βρείτε και σχολιάσετε το συγκεκριμένο χωρίο να εξηγήσετε γιατί ο
φιλόσοφος στο δεύτερο απόσπασμα θεωρεί επιτακτική την ανάγκη να ρυθμιστούν τα
θέματα της παιδείας από τον νομοθέτη.
(Mονάδες: 10)

Β2. Ο Αριστοτέλης εξετάζοντας τα εκπαιδευτικά προγράμματα που παρέχονται στην

εποχή του καταγράφει διαφορετικές απόψεις για την εφαρμογή τους. Να αναφέρετε σε
ποιους τύπους παιδείας καταλήγει η έρευνά του και πού αποσκοπεί ο καθένας.
(Mονάδες: 10)

Β3. Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω προτάσεις ως σωστές ή λανθασμένες.

1. Ο Πλάτωνας ισχυρίζεται πως η αρετή, η δικαιοσύνη, η σωφροσύνη και η οσιότητα, είναι
αναγκαία συνθήκη, ώστε να είναι δυνατή η ύπαρξη κοινωνιών και πόλεων.
2. Συμπαραστάτης του Σωκράτη στο δικαστήριο υπήρξε ο Κριτίας.
3. Στην Πολιτεία υπάρχει πρόβλεψη για την κοινωνική κινητικότητα.
4. Στη «Θεογονία» του ο Ησίοδος αφιερώνει ίσο αριθμό στίχων στη γέννηση και τη
δημιουργία των θεών και των ανθρώπων.

2
5. Το 529 μ.Χ. ο Ιουστίνος έκλεισε την Ακαδημία του Πλάτωνα.
(Mονάδες: 10)

Β4α. Για καθεμία από τις παρακάτω λέξεις να γράψετε μία περίοδο λόγου στα νέα
ελληνικά, όπου η ίδια λέξη, σε οποιαδήποτε μορφή της (πτώση, αριθμό, γένος, μέρος του
λόγου), θα χρησιμοποιείται με διαφορετική σημασία από αυτήν που έχει στο αρχαίο
κείμενο: τελεωθείς, λανθάνειν, ὁμολογούμενον.
(Mονάδες: 6)

Β4β. Να βρείτε την ετυμολογία των παρακάτω λέξεων: ἀρετῆς, ἐμποδών, τέχνην,
βάναυσον.
(Mονάδες: 4)

Β5. Να αναλύσετε την πολιτική διάσταση της παιδείας, αντλώντας στοιχεία τόσο από το
δεύτερο απόσπασμα του πρωτότυπου κειμένου του Αριστοτέλη, όσο και από το κείμενο του
Κ. Τσάτσου που ακολουθεί.
(Mονάδες: 10)
Η Πολιτεία, καθώς πορεύεται μέσα στον ιστορικό χρόνο, έχει χρέος να ασφαλίζει και να
ελέγχει την πορεία της, τη συνέχεια της ζωής της. Το κατορθώνει με τη σταθερότητα των
θεσμών της, αλλά προπαντός με τη διάπλαση και την καθοδήγηση των επερχόμενων
γενεών, που θα γίνουν φορείς των θεσμών αυτών και εγγυητές της συνέχειάς της. Η
πολιτεία είναι γι’ αυτό καθίδρυμα παιδείας.
Με την παιδεία προπαντός και όχι με τη βία, που είναι το απαραίτητο αλλά μόνο μέσο,
κατευθύνει την πράξη των πολιτών, ακόμη και των αρχόντων της. Με την παιδεία
ετοιμάζει τους μέλλοντες άρχοντές της και τους μελλοντικούς πολίτες της. Με την παιδεία
καλλιεργεί τις αξίες από τις οποίες δικαιολογείται η ύπαρξή της. Με την παιδεία της
συμβάλλει στην προαγωγή της διεθνούς πολιτείας της ανθρωπότητας ολόκληρης. Το μέγα
και πρώτο καθήκον της είναι γι’ αυτό η παιδεία.
Δεν είναι μόνο της πολιτείας καθήκον. Η παιδεία είναι καθήκον κάθε ανθρώπου άξιου να
το εκπληρώσει. […]
Η πολιτεία, όμως, διαθέτει μέσα παιδείας που τα άτομα δε διαθέτουν, γιατί η παιδεία σε
μια κοινωνία χρειάζεται συντονισμό δραστηριοτήτων, μια ιεράρχηση αξιών, που μόνο μια
υπερκείμενη εξουσία μπορεί και επιβάλλει. Γιατί η παιδεία κρυσταλλώνεται μέσα στην
κοινή παράδοση ενός λαού και την παράδοση αυτήν, πιο μακρόβια από τα πρόσκαιρα
άτομα, έχει τη δύναμη και το χρέος η πολιτεία να εγκολπωθεί και να διαφυλάξει.[…]
Έτσι η παιδεία πρέπει να είναι πρώτα παιδεία του σώματος (υγιεινή και γυμναστική) και
ύστερα παιδεία επαγγελματική, δηλαδή παιδεία των μεθόδων και των τρόπων με τους
οποίους ο άνθρωπος και μέσω αυτού το κοινωνικό σύνολο, θα παράγει υλικά αγαθά, τα
αναγκαία για τη συντήρηση και την ανάπτυξη του εαυτού του και του κοινωνικού συνόλου.
Από αυτό ακολουθεί ότι η πολιτεία έχει υποχρέωση να παιδεύει τον πολίτη, ώστε να γίνει

3
ικανός να εργαστεί και δη στην εργασία, όπου πληρέστερα μπορεί να αναπτύξει τις
δυνάμεις του…
Συγχρόνως με τις γνώσεις για την παραγωγή υλικών αγαθών, ο άνθρωπος πρέπει να
αποκτήσει τις απαραίτητες γνώσεις για να δρα μέσα στην πολιτική κοινωνία όπου ανήκει.
Και επειδή κατά κανόνα του αναγνωρίζονται και πολιτικά δικαιώματα, δηλαδή συμμετοχή
στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας, πρέπει να αποκτήσει τις στοιχειώδεις τουλάχιστον
γνώσεις, που θα του επιτρέπουν να ασκεί αυτά τα δικαιώματα. Παράλληλα με την
επαγγελματική παιδεία βαδίζει και η πολιτική αγωγή.
Κωνσταντίνος Τσάτσος, «Πολιτική» 1975

ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

Τις πρώτες ημέρες του θέρους του 430 π.Χ., ενώ οι Πελοποννήσιοι είχαν εισβάλει στην Αττική,
ενέσκηψε ξαφνικά στην Αθήνα ο λοιμός, που περιγράφεται από τον Θουκυδίδη, με την εμπειρία του
ανθρώπου που νόσησε ο ίδιος, στο δεύτερο βιβλίο της Ιστορίας του. Σύμφωνα με την περιγραφή του
επρόκειτο για άκρως μεταδοτική νόσο, που έπληττε τους ανθρώπους και τα ζώα. Όσοι
προσβάλλονταν και διέφευγαν το θάνατο είχαν πλέον ανοσία. Ο ιστορικός, θέλοντας, μεταξύ άλλων,
να είναι η μαρτυρία του και πρακτικά χρήσιμη, αν τυχόν εμφανιζόταν και πάλι κάποια ανάλογη
επιδημία, περιγράφει λεπτομερώς τα συμπτώματα, τα γενικά χαρακτηριστικά της αρρώστιας και την
κατάρρευση των κοινωνικών φραγμών και αξιών που αυτή επέφερε.

Ἐπίεσε δ’ αὐτοὺς μᾶλλον πρὸς τῷ ὑπάρχοντι πόνῳ καὶ ἡ ξυγκομιδὴ ἐκ τῶν ἀγρῶν ἐς τὸ

ἄστυ, καὶ οὐχ ἧσσον τοὺς ἐπελθόντας. Οἰκιῶν γὰρ οὐχ ὑπαρχουσῶν, ἀλλ’ ἐν καλύβαις

πνιγηραῖς ὥρᾳ ἔτους διαιτωμένων ὁ φθόρος ἐγίγνετο οὐδενὶ κόσμῳ, ἀλλὰ καὶ νεκροὶ ἐπ’

ἀλλήλοις ἀποθνῄσκοντες ἔκειντο καὶ ἐν ταῖς ὁδοῖς ἐκαλινδοῦντο καὶ περὶ τὰς κρήνας

ἁπάσας ἡμιθνῆτες τοῦ ὕδατος ἐπιθυμίᾳ. Τά τε ἱερὰ ἐν οἷς ἐσκήνηντο νεκρῶν πλέα ἦν,

αὐτοῦ ἐναποθνῃσκόντων· ὑπερβιαζομένου γὰρ τοῦ κακοῦ οἱ ἄνθρωποι, οὐκ ἔχοντες ὅτι

γένωνται, ἐς ὀλιγωρίαν ἐτράποντο καὶ ἱερῶν καὶ ὁσίων ὁμοίως. Νόμοι τε πάντες

ξυνεταράχθησαν οἷς ἐχρῶντο πρότερον περὶ τὰς ταφάς, ἔθαπτον δὲ ὡς ἕκαστος ἐδύνατο.

Καὶ πολλοὶ ἐς ἀναισχύντους θήκας ἐτράποντο σπάνει τῶν ἐπιτηδείων διὰ τὸ συχνοὺς ἤδη

προτεθνάναι σφίσιν· ἐπὶ πυρὰς γὰρ ἀλλοτρίας φθάσαντες τοὺς νήσαντας οἱ μὲν ἐπιθέντες

τὸν ἑαυτῶν νεκρὸν ὑφῆπτον, οἱ δὲ καιομένου ἄλλου ἐπιβαλόντες ἄνωθεν ὃν φέροιεν

ἀπῇσαν. Πρῶτόν τε ἦρξε καὶ ἐς τἆλλα τῇ πόλει ἐπὶ πλέον ἀνομίας τὸ νόσημα. Ῥᾷον γὰρ

4
ἐτόλμα τις ἃ πρότερον ἀπεκρύπτετο μὴ καθ’ ἡδονὴν ποιεῖν, ἀγχίστροφον τὴν μεταβολὴν

ὁρῶντες τῶν τε εὐδαιμόνων καὶ αἰφνιδίως θνῃσκόντων καὶ τῶν οὐδὲν πρότερον

κεκτημένων, εὐθὺς δὲ τἀκείνων ἐχόντων. Ὥστε ταχείας τὰς ἐπαυρέσεις καὶ πρὸς τὸ

τερπνὸν ἠξίουν ποιεῖσθαι, ἐφήμερα τά τε σώματα καὶ τὰ χρήματα ὁμοίως ἡγούμενοι. Καὶ

τὸ μὲν προσταλαιπωρεῖν τῷ δόξαντι καλῷ οὐδεὶς πρόθυμος ἦν, ἄδηλον νομίζων εἰ πρὶν ἐπ’

αὐτὸ ἐλθεῖν διαφθαρήσεται· ὅτι δὲ ἤδη τε ἡδὺ πανταχόθεν τε ἐς αὐτὸ κερδαλέον, τοῦτο καὶ

καλὸν καὶ χρήσιμον κατέστη.

(Θουκυδίδου Ἱστορίαι, Β΄52-53)

Λεξιλόγιο
οἱ ἐπελθόντες: αυτοί που ήρθαν αργότερα, οι πρόσφυγες
νέω: στοιβάζω ξύλα για φωτιά
ἀγχίστροφος: αιφνίδιος
ἐπαυρέσεις: απολαύσεις, οφέλη

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

Γ1. Να μεταφράσετε το παρακάτω απόσπασμα από το κείμενο που σας δίνεται: «Ἐπίεσε δ’
αὐτοὺς μᾶλλον … αὐτοῦ ἐναποθνῃσκόντων».
(Mονάδες: 10)

Γ2. Στο παραπάνω απόσπασμα ο Θουκυδίδης παραθέτει τους παράγοντες που

συνετέλεσαν στην ενίσχυση του λοιμού. Αφού τους βρείτε να τους αποδώσετε νοηματικά
και να αναφέρετε τα αποτελέσματά τους στη ζωή των Αθηναίων.
(Mονάδες: 10)

Γ3α. Να γράψετε τα ζητούμενα για τους παρακάτω τύπους:

τοῦ ὕδατος: την κλητική ενικού αριθμού

ταχείας τὰς ἐπαυρέσεις: τη δοτική του ίδιου αριθμού με το επίθετο στο συγκριτικό βαθμό

ἐφήμερα τὰ σώματα: τη γενική του άλλου αριθμού

(Mονάδες: 5)

Γ3β. «ὑπερβιαζομένου γὰρ τοῦ κακοῦ οἱ ἄνθρωποι, οὐκ ἔχοντες ὅτι γένωνται, ἐς
ὀλιγωρίαν ἐτράποντο καὶ ἱερῶν καὶ ὁσίων ὁμοίως»: να γραφούν οι υπογραμμισμένες
λέξεις στον αντίστοιχο τύπο του παρακειμένου στη φωνή που βρίσκονται.
(Mονάδες: 2)

5
Γ3γ. «ῥᾷον γὰρ ἐτόλμα τις ἃ πρότερον ἀπεκρύπτετο μὴ καθ’ ἡδονὴν ποιεῖν, ἀγχίστροφον
τὴν μεταβολὴν ὁρῶντες τῶν τε εὐδαιμόνων καὶ αἰφνιδίως θνῃσκόντων καὶ τῶν οὐδὲν
πρότερον κεκτημένων, εὐθὺς δὲ τἀκείνων ἐχόντων»: να βρείτε τις μετοχές του
αποσπάσματος που βρίσκονται σε χρόνο ενεστώτα και στη συνέχεια να γράψετε το β΄
ενικό πρόσωπο ευκτικής αορίστου β΄ στην ίδια φωνή.
(μονάδες: 3)

Γ4α. «Οἰκιῶν γὰρ οὐχ ὑπαρχουσῶν, ἀλλ’ ἐν καλύβαις πνιγηραῖς ὥρᾳ ἔτους διαιτωμένων ὁ
φθόρος ἐγίγνετο οὐδενὶ κόσμῳ, ἀλλὰ καὶ νεκροὶ ἐπ’ ἀλλήλοις ἀποθνῄσκοντες ἔκειντο καὶ
ἐν ταῖς ὁδοῖς ἐκαλινδοῦντο καὶ περὶ τὰς κρήνας ἁπάσας ἡμιθνῆτες τοῦ ὕδατος ἐπιθυμίᾳ.
Τά τε ἱερὰ ἐν οἷς ἐσκήνηντο νεκρῶν πλέα ἦν, αὐτοῦ ἐναποθνῃσκόντων»: Να
χαρακτηριστούν συντακτικά οι υπογραμμισμένες λέξεις.
(Mονάδες: 6)

Γ4β. «Ἐπίεσε δ’ αὐτοὺς μᾶλλον πρὸς τῷ ὑπάρχοντι πόνῳ καὶ ἡ ξυγκομιδὴ ἐκ τῶν ἀγρῶν ἐς
τὸ ἄστυ, καὶ οὐχ ἧσσον τοὺς ἐπελθόντας»: Να μεταφερθεί στον πλάγιο λόγο με όλους τους
δυνατούς τρόπους με εξάρτηση Θουκυδίδης ἔλεγε.
(Mονάδες: 4)

ΣΑΣ ΕΥΧΟΜΑΣΤΕ ΕΠΙΤΥΧΙΑ