Περιοδική ἔκδοση ἱστορικῆς-ἀρχαιολογικῆς καί λαογραφικῆς ἐνημέρωσης καί καταγραφῆς

ΕΤΟΣ ΚΘ΄, Τεῦχος 112, Ἰούλιος-Σεπτέμβρος 2016

Βοήθα Ἅι - Γιώργη καί σύ Πατρο-Κοσμᾶ
νά πάρουμε τήν Πόλη καί τήν Ἁγιά-Σοφιά! 

ΤΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΟΥ ΤΕΥΧΟΥΣ

Περιοδική ἔκδοση ἱστορικῆς-

ἀρχαιολογικῆς καί λαογραφικῆς
ἐνημέρωσης καί καταγραφῆς
630 74 ΑΡΝΑΙΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ
ΚΩΔΙΚΟΣ 3677

Ἰδιοκτήτης-Ἐκδότης

Διευθυντής–Συντάκτης

Ὑπεύθυνος–Ἐπιμελητής Ὕλης:
ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Θ. ΚΥΡΟΥ
Φιλόλογος-Θεολόγος
Τηλέφωνα:

23720 22 127 καί 6943 441419
ISSN: 1106-4579

ΔΙΑΝΕΜΕΤΑΙ ΔΩΡΕΑΝ

Συνδρομές προαιρετικές

Ἐπιστολές-Ἐπιταγές-Ἐμβάσματα:
Δημ. Θ. Κύρου, 630 74 ΑΡΝΑΙΑ
Ἀριθμός Λογαριασμοῦ:
Ε.Τ.Ε. 326/747879-84

ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟ «ΜΕΛΙΣΣΑ»
ΑΣΠΡΟΒΑΛΤΑ. ΤΗΛ. 23970 23 313

Βοήθα Ἅι - Γιώργη καί σύ Πατρο-Κοσμᾶ
νά πάρουμε τήν Πόλη καί τήν Ἁγιά-Σοφιά!

Ἡ φωτογραφία τοῦ ἐξωφύλλου:

Ὁ Ἅγιος Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός,
ἀντίσταση στήν ἀπειλή τοῦ Ἰσλάμ
καί ἀπολύτρωση τῆς Κωνσταντινούπολης καί τῆς Ἁγια-Σοφιᾶς μέ
τή βοήθεια τοῦ καβαλάρη Ἁγίου
Γεωργίου.
2

● Oἱ θέσεις τοῦ Μητροπολίτη Καλαβρύτων καί Αἰγιαλείας Ἀμβροσίου
γιά τό Μεταναστευτικό
● Οἱ Συνδρομητές μας (Σύνταξης)
● Τό Ἡμερολόγιο τοῦ Γεωργίου Παν.
Γεωργιάδη. (Καταγραφή τῶν ἱστορικῶν καί δραματικῶν γεγονότων τῶν
ἐτῶν 1914-1926 στήν Ἑλλάδα καί τῶν
παράλληλων γεγονότων στή Λιαρίγκοβη, σχετικῶν ἤ ἄσχετων μέ τά πανελλαδικά) (Δημ. Θ. Κύρου)
● Ἐφοροεπτιτροπικά (ἤ τό περί Κύρου
ζήτημα) καί ἄλλα προβλήματα στή
Λιαρίγκοβη τό 1911 «συνεπείᾳ τοῦ
κομματικοῦ ἀναβρασμοῦ καί τῆς
ὑπερδιεγέρσεως τῶν πνευμάτων
(ὅπως τά περιγράφει σέ ἐπιστολή του
ὁ ἔξαρχος ἐπίσκοπος Ἀρδαμερίου
Ἰωακείμ) (Δημ. Θ. Κύρου)
● Οἱ πρόγονοί μας (προπαπποῦδες καί
παποῦδες), οἱ ὁποῖοι γεννήθηκαν κατά
τά ἔτη 1862-1924 καί ζοῦσαν τό 1925.
(Πληροφορίες ἀπό τό «Μητρῷον τῶν
Ἀρρένων τῆς Κοινότητος Ἀρναίας τοῦ
Νομοῦ Χαλκιδικῆς καταρτισθέν ἐν ἔτει
1925») (Δημ. Θ. Κύρου)
● Κατίνα Κατερινάρη: Μία ἐπιστολή
τοῦ 1911 (μέ ἀφορμή φωτογραφία
τοῦ 1922) (Χριστίνα καί Παναγιώτα Χαρά Χριστάρα)
● Βιβλιοπαρουσίαση Μιχάλη Παντούλα, Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός. Τά εἰκονογραφικά (1779-1961) (Δημ. Θ. Κύρου)
● Ἐνδιαφέρουσες Εἰδήσεις (Σύνταξης)
● Ἡ ἀλληλογραφία μας (Σύνταξης)
● Δημοσιεύματα Τύπου γιά τήν Ἀρναία
(Σύνταξης)
● Ὁ Τύπος γράφει γιά τό περιοδικό
«ΑΡΝΑΙΑ» (Σύνταξης)
● Ἔντυπα πού λάβαμε (Σύνταξης)

σσ.
σ.

3-4
4

σσ.

5-16

σσ. 17-21

σσ. 22-23
σσ. 24-26
σσ. 27-29

σ.
σ.

30-34
35-36

σ.
σ.

38
39

σ.

37 

ΟΙ ΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΚΑΙ ΑΙΓΙΑΛΕΙΑΣ
ΑΜΒΡΟΣΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΟ

3 

(Σημείωση περιοδικοῦ: Τό περιοδικό «ΑΡΝΑΙΑ» συμφωνεῖ μέ τίς θέσεις τοῦ Σεβ. Μητροπολίτου
κ. Ἀμβροσίου καί τή συμφωνία του τήν ἐκφράζει δημοσιεύοντας τό παραπάνω σημαντικό κείμενό του).

Ο Ι Σ ΥΝ Δ Ρ ΟΜΗ ΤΕ Σ Μ Α Σ

Γιά τήν ἀπρόσκοπτη συνέχιση τῆς τρίμηνης ἔκδοσης τοῦ περιοδικοῦ μας βοήθησαν οἰκονομικά, καί εὐχαριστοῦμε, οἱ ἑξῆς ἀποδέκτες του:

• Δημ. Νεραντζιάς (Ἀρναία)
• Μιχ. Γ. Καραδημήτρας (Πειραιάς)
• Κων. Ν. Ντάλλες (Ἀθήνα)
• Μαρ. Γ. Πραβήτα (Ἀρναία)
• Ἰω. Σαράφης (Ἅγ. Πρόδρομος)
• Χρύσα Κοσμᾶ-Πάλλα (Ἀρναία)
• Κων. Πεῦκος (Βαρβάρα)
• Ἠλ. Μ. Παπαθανασίου (Θεσ/νίκη)
• Πέτρος Ν. Λάτμος (Ἔδεσσα)
• Θεόδ. Φλῶρος (Θεσ/νίκη)
• Βασ. Ἀργυροῦ-Βικία (Θεσ/νίκη)
• Ἰω. Χρ. Ἀδαμίδης (Ἀθήνα)
• Ν. Μ. (Θεσ/νίκη)
• Ἐλ. Γ. Ματσίγγου (Θεσ/νίκη)
• Γεώργ. Κ. Μήτσιου (Ἀρναία)
• Γεώργ. Μπολίκας (Ἀθήνα)

4

60 € (20.446 δρχ.)
50 € (17.037 » )
50 € (17.037 » )
50 € (17.037 » )
30 € ( 3.407 » )
20 € ( 6.815 » )
20 € ( 6.815 » )
20 € ( 6.815 » )
20 € ( 6.815 » )
20 € ( 6.815 » )
20 € ( 6.815 » )
20 € ( 6.815 » )
20 € ( 6.815 » )
20 € ( 6.815 » )
20 € ( 6.815 » )
20 € ( 6.815 » )

• Δημ. Ἀργ. Γεωργάκας (Ἀρναία)
• Κων. Μπιζιργανίδης (Σουηδία)
• Ἀθαν. Συκιώτης (Θεσ/νίκη)
• Χρ. Μιχ. Λαμπρινός (Ἀρναία)
• Ἄγγ. Ξιούφης (Γιαννιτσά)
• Ἐλισσ. Ντούβελος (Ἀρναία)
• Γεώργ. Ν. Ζυγούρης (Θεσ/νίκη)
• Στάθ. Κύζιλης (Θεσ/νίκη)
• Ἀντ. Καραγιάννης (Ἀρναία)
• Εἰρ. Β. Πραβίτα (Θεσ/νίκη)
• Νόρα Κωνσταντινίδου (Δράμα)
• Μόσχος Τσολάκης (Ἀρναία)
• Κων. Χρ. Τσαμούρης (Ἀρναία)
• Νικ. Ζῶμπος (Θεσ/νίκη)
• Στἐφ Τζιτζιρίκας (Ἀρναία)
• Τάκης Παπατζῖκος (Θεσ/νίκη)

20 €
15 €
10 €
10 €
10 €
10 €
10 €
10 €
10 €
10 €
10 €
10 €
10 €
05 €
05 €
05 €

( 6.815
( 5.111
( 3.407
( 3.407
( 3.407
( 3.407
( 3.407
( 3.407
( 3.407
( 3.407
( 3.407
( 3.407
( 3.407
( 1.704
( 1.704
( 1.704

»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»

)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
) 

ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΤΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑΔΗ
[Καταγραφή τῶν ἱστορικῶν καί δραματικῶν γεγονότων τῶν ἐτῶν 1914-1926 στήν
Ἑλλάδα καί τῶν παράλληλων γεγονότων στή Λιαρίγκοβη σχετικῶν ἤ ἄσχετων μέ
τά πανελλαδικά].
(3η συνέχεια)

Εἰσαγωγή-Παρουσίαση-Ὑπομνηματισμός:
Δημ. Θ. Κύρου, Φιλολόγου

Τό τμῆμα τοῦ Ἡμερολογίου, πού θά παρουσιασθεῖ αὐτούσιο στό παρόν τεῦχος, περιλαμβάνει τά ἑξῆς σημαντικά γεγονότα τῶν ἐτῶν 1917 (ἀπό 30 Μαΐου) καί 1918 (ἕως 30 Αὐγούστου):
● Παραίτηση τοῦ βασιλιᾶ Κωνσταντίνου καί ἀναχώρησή του ἀπό τήν Ἑλλάδα.
● Ἄφιξη στήν Ἀθήνα ἀπό τή Θεσσαλονίκη τοῦ Ἐλευθ. Βενιζέλου.
● Ὁρκωμοσία τοῦ νέου βασιλιᾶ Ἀλεξάνδρου καί ἀμνηστία (20 Ἰουνίου) στούς πολιτικούς κρατουμένους. (Ἀποφυλάκιση Λιαριγκοβινῶν).
● Πυρκαϊά στή Θεσσαλονίκη (5 Αὐγούστου).
● Ἄφιξη τοῦ βουλευτῆ Γρηγορίου Σαραφιανοῦ ἀπό τήν Ἀθήνα στή Λιαρίγκοβη (14 Αὐγούστου).
● Ἐπίσκεψη τοῦ Πρωθυπουργοῦ Ἐλ. Βενιζέλου σέ κράτη τῆς Εὐρώπης γιά συνάντησή του μέ
τούς Συμμάχους (28 Νοεμβρίου) καί ἐπιστροφή του στήν Ἀθήνα (Χριστούγεννα).
● Μετάβαση τοῦ Πρωθυπουργοῦ στή Θεσσαλονίκη (6 Ἰανουαρίου) καί ἐπίσκεψή του στό Μακεδονικό Μέτωπο (8 Ἰανουαρίου).
● Ἐπιστροφή τοῦ Πρωθυπουργοῦ στήν Ἀθήνα, σύσκεψη μέ τόν βασιλιᾶ καί τούς Ὑπουργούς
καί προαγωγή τοῦ Παν. Δαγκλῆ σέ Ἀρχιστράτηγο.
● Μετάβαση τοῦ βασιλιᾶ καί τοῦ Ἀρχιστρατήγου στή Θεσσαλονίκη, ἐπίσκεψή τους στό Μέτωπο καί ἐπιστροφή στή Θεσσαλονίκη καί στήν Ἀθήνα (25 Ἰανουαρίου).
● Ἐπίσκεψη τοῦ Γενικοῦ Διοικητῆ Μακεδονίας στή Λιαρίγκοβη καί θερμή ὑποδοχή (14 Μαρτίου) καί ἀναχώρησή του (25 Μαρτίου).
● Νικηφόρες μάχες ἐπιθέσεως στό Μέτωπο (16 Μαΐου).
● Νικηφόρα μάχη στό ὀχυρό τοῦ Σκρᾶ μέ νεκρό τό λιαριγκοβινό Μιχαήλ Κωδούνη (16-18
Μαΐου).
● Τεσσαρακονθήμερο Μνημόσυνο τοῦ Μ. Κωδούνη στή Λιαρίγκοβη (24 Ἰουνίου).
● Δίκη καί καταδίκη τοῦ Γιάννη Τρικκαλιώτη (φρούραρχου τῶν ἐπιστράτων) σέ 5 χρόνια φυλάκιση (17 Ἰουλίου).
● Δίκη καί καταδίκη τοῦ Ἀπόστολου Μάρκου καί τοῦ Βαρβαριώτη Κατσαροῦ γιά τόν φόνο τοῦ
Σταθμάρχη Λιαριγκόβης Κοντογιάννη σέ θάνατο (21 Ἰουλίου) καί ἐκτέλεση μέ τουφεκισμό στήν
Τούμπα Θεσσαλονίκης (23 Ἰουλίου).
● Ἄφιξη στή Λιαρίγκοβη γαλλικῆς ἀστυνομίας καί παραμονή 15 ἡμερῶν μέ διάφορες ἐξυπηρετήσεις πρός τούς κατοίκους (1-15 Αὐγούστου) καί
● Ἄφιξη στή Λιαρίγκοβη τοῦ συμπατριώτη Στρατηγοῦ Δημ. Ἰωάννου μέ συνοδεία ἀξιωματικῶν καί ἄλλων προσκολλημένων (26-30 Αὐγούστου).
Τό κείμενο ἔχει ὡς ἑξῆς:

»Μετά τήν παραίτησιν τοῦ θρόνου καί ἀναχώρησιν ὁ Κωνσταντῖνος βασιλεύς ἀπό τά
Ἀθήνας ἄφησεν τόν δεύτερον υἱόν του Ἀλέξανδρον105 ὁπού ἦτον μετά τοῦ διαδόχου.
Ἦλθεν ἀπό Θεσσαλονίκην εἰς Ἀθήνας ὁ Μέγας Ἄνδρας, ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος106. Ἐκεῖ
κατόπιν ἐκάλεσαν καί τούς ἄλλους δύο Ἄνδρας, τόν Κουντουργιώτην ναύαρχον107 καί τόν
Στρατηγόν Δαγκλῆν108 καί τούς ὑπουργούς ὅλους, ὁρκίσθη ἐπισήμως ὁ Ἀλέξανδρος βασιλεύς109. Τόν ἀνεγνώρισαν αἱ δυνάμεις τῶν συμμάχων καί ὅλον τό ἐπιτελεῖον ὅλον καί
ἐδέχθη τοῦ πατρός του τόν θρόνον. Τότε λοιπόν εἰς τάς 20 Ἰουνίου 1917 ἔδωσεν ὁ βασι5 

λεύς καί μίαν χάριν, ἀμνηστίαν εἰς τούς φυλακισμένους, ὁποῦ εὑρίσκονταν διά πολιτικούς
λόγους φυλακισμένοι νά ἐλευθερωθοῦν, νά ἔβγουν ἀπό τάς φυλακάς καί ἐβγῆκαν. Τότες
λέγω ἐβγῆκαν καί οἱ ἐδικοί μας. Ὁ Γρηγόριος ἰατρός ἐκατέβη εἰς τάς Ἀθήνας διά τήν
αἰτίαν τῶν βουλευτῶν110. Εἰς τάς 12 Ἰουλίου ἀπελύθη καί ὁ Βασιλᾶκος, ὁπού ἦτον καταδικασμένος διά 5 ἔτη φυλακήν, μαζί δέ καί ὁ Προκόπιος Σαραντινός, ὁπού ἦτον καί αὐτός
καταδικασμένος 15 ἔτη φυλακήν. Ἐλευθερώθησαν καί ἦρθαν, διότι εἶχε δώσει ἀμνηστίαν
ὁ βασιλεύς Ἀλέξανδρος εἰς αὐτούς, ὁποῦ ἦτον φυλακισμένοι διά πολιτικούς λόγους, διότι
ἐκάθισεν εἰς τόν θρόνον τοῦ πατρός του.
Εἰς τάς πέντε (5) Αὐγούστου, ἡμέρα Σάββατον, ἡ ὥρα 9 πρός τό βράδυ ἀλλά τούρκα,
ἔγινε μεγάλη πυρκαϊά εἰς τήν Θεσσαλονίκην. Δύο μερονύκτια ἔκαιγε ἀκατάπαυστος. Φοβερά ζημία ἀνυπολόγιστος, διότι ἦτον ἀέρας δυνατός, βαρδάρης λεγόμενος111.
Εἰς τάς 14 Αὐγούστου, ξημέρωμα τῆς Παναγίας, νύκτα ἀπό βραδύς ἦλθεν ὁ Γρηγόρης ἰατρός, ὁποῦ ἦτον εἰς τάς Ἀθήνας ὡς βουλευτής, ὅπου εἶχε πάγει ἀπό τήν Θεσσαλονίκην ἐκεῖ, ἐπειδής ἦτον καταδικασμένος112. Ἦλθεν εἰς τό σπίτι του ὑγιής, τόν
ἀπολαύσαμεν, τόν δέ Βασιλᾶκον πάλιν τόν πῆραν εἰς Πολύγερον καί ἀπό ἐκεῖ εἰς Θεσσαλονίκην, τόν ἐπεριόρισαν, τίς εἶδε τί τρέχει πάλιν, ἐπάρθη εἰς τόν καιρόν κατά Ἰούλιον,
ἀλλά ἕως πότε; Ὁ Αὔγουστος ἐτελείωσε, νά εἰδοῦμε ἀπό ἐδῶ καί πέρα τί θά γίνει. Ἔφυγεν ἀπό Θεσσαλονίκην καί ἐπῆγε εἰς τάς Ἀθήνας· ἐκεῖ εὑρίσκεται, ἀλλά ἕως πότε113; Ἐκατέβη καί ὁ Γρηγόρης ἰατρός ἐκεῖ ὡς βουλευτής. 30 8βρίου ἦλθε πάλιν ὁ Γρ. ἰατρός εἰς τό
σπίτι του. 28 Νοεμβρίου ἀπεφάσισεν ὁ Κύριος Πρωθυπουργός διά νά ταξιδεύσει, νά περιέλθει, νά ἀνταμώσει τούς Συμμάχους. \Επῆγε εἰς τήν Ρώμην, ἐκάθισε δέκα ἡμέρας, κατόπιν ἐπῆγεν εἰς τήν Γαλλίαν Παρίσια, ἔμεινεν ὀκτώ ἡμέρας, ἔπειτα ἐπῆγεν εἰς Λονδῖνον,
ἔμεινεν ἑπτά ἡμέρας114. Κατόπιν ἐπῆγε πάλιν εἰς Παρίσια, κατόπιν ἦλθεν εἰς τήν Ρώμην
καί ἀπό ἐκεῖ ἦλθεν τῶν Χριστουγέννων εἰς τάς Ἀθήνας. Ἔμεινε τό νέον ἔτος 1918 ἐκεῖ,
ἑόρτασε καί κατόπιν ἦλθεν εἰς τάς ἕξι τοῦ μηνός, Θεοφανείων, εἰς Θεσσαλονίκην ὁ Κος
Βενιζέλος καί ἐστάθη ὁ ἴδιος εἰς τήν τελετήν τοῦ Μεγάλου ἁγιασμοῦ, ἐπανηγυρίσθη
λαμπρῶς. Ἔπειτα εὐγῆκεν εἰς τόν ἐξώστην καί ὁμίλησε λόγον περί τοῦ ταξιδιοῦ του, ποῦ
περιῆλθε, τί ὁμίλησε, τί ἐκατόρθωσε καί κατόπιν ἐζητωκραύγασαν “ζήτω” μικροί-μεγάλοι,
καί μετά δύο ἡμέρας ἐπῆγεν, εἶδε τό μέτωπον ὅλον, ἐσκέφθη πολλά. Κατόπιν ὑπέστρεψεν πάλιν εἰς Ἀθήνας, ἐσυμβουλεύθη μέ τόν βασιλέα Ἀλέξανδρον καί μέ ὅλους τούς
ὑπουργούς. Τότε, λοιπόν, μέ κοινήν γνώμην ἔκαμε τόν Κον Δακλήν Ἀρχιστράτηγον115 καί
ἀμέσως ὁ βασιλεύς καί ὁ ἀρχιστράτηγος ἦλθεν εἰς Θεσσαλονίκην μαζί οἱ δύο, τούς ἔκαμαν μεγάλην ὑποδοχήν μέ ζητωκραυγάς. Ἐκάθησαν καί αὐτοί ἡμέρας, κατόπιν ἐπῆγαν
εἰς τό μέτωπον μαζί καί τό εἶδον, ἐσκέφθησαν πολλά· ὑπέστρεψαν πάλιν εἰς Θεσσαλονίκην, εἰς τάς εἴκοσι πέντε τοῦ μηνός Ιανουαρίου εγύρισαν πάλιν εἰς τάς Αθήνας· τούς ἔκαμαν καί ἐκεῖ ὑποδοχήν μεγάλην· ἔπειτα μετά δύο ημέρας ἐκήρυξαν διά βασιλικοῦ
διατάγματος ἐκστρατεία εἰς τήν παλαιάν Ελλάδα πολλάς ἡλικίας καί κατόπιν εἰς τάς νέας
χώρας διά τούς λιποτάκτους καί ἀνυποτάκτους. Κατόπιν πάλιν νέος νόμος διά βασιλικοῦ
διατάγματος νά ἐκτελεσθῆ ἐπιτροπή, διά νά καταγράφονται ὅλοι, Ἕλληνες, Ἰσραηλίτες,
Ὀθωμανοί καί πρόσφυγες ἀπό δεκαπέντε ἐτῶν μέχρι πενῆντα πέντε ἐτῶν, διά νά στρατολογοῦνται, καί ἤρχισαν ἀπό πρώτη Φεβρουαρίου νά γράφονται. 11 Φεβρουαρίου Κυριακή ἔγινεν ἐπίσημον συλλαλητήριον κατά τάς λαμπάς των αντιδραστικών, ανάθεμα όλος
ο λαός116. Τήν ἰδίαν ὥραν ἐστάλθη τό συλλαλητήριον τηλεφωνικῶς εἰς Πολύγερον εἰς τόν
ὑποδιοικητήν117, ἵνα τό στείλη εἰς Θεσσαλονίκην118 καί ἀπό ἐκεῖ κατευθεῖαν εἰς τά χέρια τοῦ
κυρίου Βενιζέλου πρός ἡσυχίαν του. Καί ἀμέσως μετά δύο ἡμέρας μᾶς ἦλθεν τό εὐχαριστήριον τοῦ κ. Βενιζέλου, ὅτι ἔμεινε πολύ εὐχαριστημένος, καί ἑτοιχοκολλήθη εἰς τήν ἀγοράν119.
Εἰς τά 1918 Μαρτίου 14, ἡμέρα Τετάρτη, μονομερίς120 μέ τό αυτοκίνητον από Θεσσα6 

λονίκην μᾶς ἦλθεν ἕνα ἐπιτελεῖον, δηλαδή ὁ κ. Περικλῆς Ἀργυρόπουλος121, ὁ Γενικός Διοικητής τῆς Θεσσαλονίκης καί ὅλης τῆς Μακεδονίας συνοδευόμενος μέ δύο προσώποτα,
πρῶτον τόν Μηχανικόν τῆς Συγκοινωνίας122 καί τόν δεύτερον τόν Ἀνθυπίατρον κ. Σέρπην
ἐκ Ρεβενικίων123. Ἀφοῦ ἦλθον μέ τό αὐτοκίνητον μέχρι Λοζίκιον124 καί κατόπιν μέ ἐδικά
μας ζῶα, ὅπου εἴχαμεν στείλει ἐκαβαλίκευσαν καί ἦλθον μετά τό μεσημέρι ἡ ὥρα 8 ἀλά
τούρκα125. Τά δέ χωριά της Χαλκιδικῆς εἶχον προειδοποιηθοῦν πρό δύο ἡμέρας προτύτερα νά παρεβρεθοῦν εἰς Λιαρίγκοβην ἀπό πέντε ἄτομα τά ἐπισημότερα μέ τόν πάρεδρον
μαζί καί εἶχον συναχθεῖ ὅλοι ἀπό δώδεκα χωρία126. Ἡ δέ Λιαρίγκοβα ὡς κέντρον καί τοῦ
Συνδέσμου127 μαζί εἶχον προετοιμάσει τά πάντα τῆς ὑποδοχῆς. Καί ἀμέσως οἱ διδάσκαλοι
καί διδασκάλισσες128 μαζί μέ τούς μαθητές καί μαθητρίας εἶχον ἑτοιμασθεῖ καί ἐπερίμεναν πότε νά κινήσουν, οἱ κυρίες129 δέ μετά τῶν μαθητριῶν κορασίδων ἐκατέβησαν ἀπό
πρωΐ εἰς τά λιβάδια130 καί ἔμασαν λουλούδια διάφορα καί ἐκρατοῦσαν τό καθένα ἀπό
μίαν φοντακιάν131 εἰς τά χέρια τους· εἶχον πλέξει καί Στέφανον ὡραῖον ἀπό διάφορα ἄνθη,
διά νά τό προσφέρουν εἰς τό ἔξοχον πρόσωπον τοῦ διοικητοῦ. Τέλος εἰς τάς ἕξι ἡ ὥρα132/
ἔκρουγαν οἱ καμπάνες ἀπό τό κωδωνοστάσιον μισή ὥρα, μαζεύονται ὅλοι εἰς τήν ἀγορά
τό ἐδικόν χωρίον οἱ πρόκριτοι133 μαζί μέ τῶν ἄλλων χωρίων οἱ πρόκριτοι καί κατόπιν ὅλον
τό πλῆθος μέ τάς πέντε Σημαίας τάς ἐπισήμους καί ἄλλες πέντε μικρότερες αὐτές τίς
κρατοῦσαν τά παιδιά134. Ἐκατεβήκαμεν εἰς τήν ἐκκλησίαν καί εἰς τό σχολεῖον ὅλοι οἱ δάσκαλοι, οἱ κυρίες μετά τῶν μαθητῶν καί μαθητριῶν, ὁπού ἦτον πεντακόσιοι τριάντα ὅλοι,
παιδιά135 καί κοράσια, μαζί μέ τούς ἱερεῖς136. Ἐκινήσαμεν σιγά σιγά, διότι εἶχε ἔλθει ἡ εἴδησις, ὅτι ἔρχεται ἀπό τό μέρος Στανοῦ137 καί νά περάσουν ἀπό τήν ἁγίαν Παρασκευήν138.
Ἐμεῖς λοιπόν μέ ὅλον τό πλῆθος, μέ τάς Σημαίας, ὁποῦ ἐκυματοῦσαν, διά μέσου ἀπό τόν
Σταυρόν139 καί εἰς τόν Παχτσέν140 ἐκατεβήκαμεν κάτω ἀπό τήν κούμα καστανιά141, εἰς τοῦ
Λοκοβίτη τό χωράφι142, ἐκεῖ ἐσταματήσαμεν. Ἦλθεν λοιπόν καί ὁ ἐξοχώτατος καί Γενικός
μας Διοικητής Κύριος Ἀργυρόπουλος συνοδευόμενος μέ τά ἄλλα δυό προσώποτα. Ἀμέσως, ἅμα τόν εἴδαμεν, ὅλοι τά καπέλλα εἰς τά χέρια σηκώνοντας αὐτά ἀπάνου ἐφώναξαν
ὅλοι. «Ζήτω ὁ Γενικός μας διοικητής, καλῶς μᾶς ἦλθεν». Ἔπειτα ἔρχονται δυό κοράσια
μέ ἕνα παιδίον, προσέφεραν εἰς αὐτόν λουλούδια, ὁπού ἐκρατοῦσαν εἰς τά χέρια μέ τό
χαιρέτημα μαζί. Ἔπειτα ἔφθασαν ἄλλα δυό κοράσια, ὁπού ἐκρατοῦσαν τόν στέφανον,
ἐκάθισαν κοντά του καί εἶπον ἕνα ἐγκώμιόν του μαζί μέ τό “καλῶς μᾶς ἦλθες”. Ἔπειτα
ἀμέσως ὁ κ. Πετρίδης143 λόγον ἔκτακτον ἐκφώνησεν ἀπό δέκα ἕως εἴκοσι λεπτά τῆς ὥρας.
Ἔμεινεν πολύ εὐχαριστημένος ὁ ἐξοχώτατος ἀπό τόν λόγον τοῦ διδασκάλου διευθυντοῦ.
Ἀμέσως αὐτός ἐκφώνησεν ἐπί δέκα λεπτά καί μετά τό τέλος «“ζήτω ὁ βασιλεύς μας”,
“ζήτω ὁ Κυβερνήτης μας κ. Βενιζέλος”, “ζήτω ὁ στρατός μας”, “ζήτω οἱ σύμμαχοί μας”,
“ζήτωσαν”», “ζήτω” μικροί καί μεγάλοι καί ἀμέσως προχωρήσαμεν πρός τά πάνου. Ἀλλά
ἐκεῖ ἦτον νά ἰδῆ ὁ ἄνθρωπος ἕνα πανόραμα, ὁποῦ ἄλλοτε δέν ἔγινεν. Ἦλθαμεν ὅλοι μαζί
ἕνα σωματεῖον144 μέ τούς μαθητάς μαζί μέ τάς Σημαίας, τό κωδωνοστάσιον ἀδιάκοπον νά
κτυπᾶ. Ἐφθάσαμε εἰς τήν ἀγοράν ἡ ὥρα ἐννέα καί μισή145, τό δέ πλῆθος ἐστάθη, αὐτός
δέ μέ ὀλίγους ἐπισημοτέρους ἐπῆγεν εἰς τοῦ Κώτσιου Μήτσιου τό σπίτι146, ἐκεράσθηκαν
μέ καφέν μαζί, κατόπιν εἰς τάς δέκα147 ἐκατέβηκαν πάλιν εἰς τήν ἀγοράν, ἦλθον εἰς τοῦ
Πιτούλα τό σπίτι148, ὁποῦ ὑπάρχει ὁ Σύνδεσμος149 ἕτοιμος πρός ὑποδοχήν τό εἶχον ἑτοιμάσει, ἐκάθισαν, ἀλλά ποῦ νά σιγάρη τό πλῆθος ὅλον, στέκοντο ὅλοι κάτου. Εἶχον πολλά
ζητήματα ἑτοιμάσει νά εἴπουν εἰς τόν Κύριον Διοικητήν ἀπό ὅλα τά χωρία καθώς καί τό
ἐδικόν μας. Ἔβαλλον ἀντιπρόσωπον νά ὁμιλήσῃ τόν ἀξιότιμον Κύριον Κοντόπουλον
Ἰατρόν150 τοῦ Ἰσβόρου. Εἶπε τά ἑξῆς:
Πρῶτον περί τοῦ Σιτισμοῦ, ὁποῦ ἔχει ἀνάγκη ὅλος ὁ τόπος μας, δεύτερον περί συγκοινωνίας δρόμου μετά Θεσσαλονίκης, τρίτον περί τά σχολιακά ἐπιτροπῆς, τέταρτον περί
τά ἐπιδόματα τῶν ἐπιστράτων τά μηνιάτικα καί δέν πληρώνονται, ἔγιναν ἕξι μῆνες, πέμ7 

πτον περί γεωργίας, περί σπόρου, ὁπού θέλομεν νά σπύρωμεν καί δέν ἔχομεν, ἔκτον περί
ἄροτρα νά φροντίσῃ ἡ κυβέρνησις νά μᾶς στείλει. Διά ὅλα αὐτά μᾶς ὑποσχέθη ὅτι θά
λάβῃ μεγάλην μέριμναν, διά νά μᾶς φροντίσῃ νά μᾶς στείλη. Ἡ διάλυσις ἔγινεν εἰς τάς δώδεκα. Τό πρωΐ τήν Πέμπτην, χιόνι πολύ, ἀλλά ὁ κ. Ἀργυρόπουλος ἀναχωρεῖ εὐχαριστημένος καί αὐθημερόν φθάνει πάλιν εἰς τήν Θεσσαλονίκην εἰς τήν ἕδραν του μέ τό καλόν.
Εἰς τάς 28 Μαρτίου μᾶς ἦλθεν ὁ ἰατρός Γρηγόριος μέ τόν ἀδελφόν του Βασιλᾶκον151,
ὁπού ἦτον ἀπό Ἰούλιον μήνα κάτου κατεβασμένοι διά τά περαιτέρω. Ἔφθασαν εἰς τά
οσπίτια τους ὑγιεῖς, καλῶς μᾶς ἦλθον, ἀπό τάς Ἀθήνας κατευθείαν ἦλθον εἰς πατρίδα
τους.
1918- Μαΐου 16. Τετάρτη καί Πέμπτη ἔγινεν μιά μάχη ἐπιθέσεως μεγάλη κοντά πέραν
τοῦ Γιργιλῆ152. Ὅλος ὁ ἑλληνικός στρατός μας, ὁπού εὑρέθη ἐκεῖ τρία συντάγματα κατά
τήν γραμμήν τῶν Βουλγάρων, Τούρκων καί Γερμανῶν ἔδειξεν τόσην μεγάλην γενναιότητα
καί ἐνθουσιασμόν, ὁπού μέ πᾶσαν θυσίαν ὅρμησαν οἱ γίγαντες καί κατέλαβον δύο χαρακώματα, ὅπως ἦταν μέ πληρώματα μέσα. Τούς ἦλθεν τόσος πανικός, ὥστε κατέλαβον καί
αἰχμαλώτους κοντά δύο χιλιάδες Βούλγαροι, Τοῦρκοι τῆς Θράκης καί Γερμανούς. Αὐτοῦ
μέσα ὑπάρχουν καί πολλοί ἀξιωματικοί. Τούς φέρανε εἰς τήν Θεσσαλονίκην, ἀλλά μέ θυσίαν. Ὀλίγοι ἔπεσαν, ἀλλά τραυματισμένοι πολλοί τούς ἔφεραν. Μερικοί τούς ἐπῆγαν εἰς
τάς Ἀθήνας, τούς περισσοτέρους ἔφεραν εἰς τήν Θεσσαλονίκην. Μέ ὅλην αὐτήν τήν θυσίαν, ἀφοῦ ἐνίκησαν καί κατέλαβον τόσον μέρος ἐδοξάσθησαν πάρα πολύ διά τήν νίκην
τῆς Γιγαντομαχίας.
Εἰς τάς 22 Ἰουνίου153 μᾶς ἦλθεν ὁ ὑποδιοικητής Πολυγύρο154 εἰς τό χωριό μας, ἐκτύπησαν οἱ καμπάνες, μαζευτήκαμε ὅλον τό πλῆθος εἰς τό σχολεῖον155 καί μᾶς ἔβανεν λόγον
ἔκτακτον πρῶτον περί τήν κυβέρνησιν τό πῶς εὑρισκόμεθα εἰς στενήν περίστασιν μέ τούς
Βουλγάρους καί Τούρκους καί ὅτι ὅλοι πρέπει νά προσφέρομεν θυσίαν καί κατόπιν ἔφερε
τό ζήτημα τοῦ ἐπισιτισμοῦ, ὅτι ὁ ἴδιος θά μᾶς φροντίση περί ψωμίου κανονικῶς χωρίς νά
πεινάσομεν, μέ 150 = ὁκάδες σιτάρι τήν ψυχήν καί μέ διατίμησιν 1 καί 20 λεπτά τό σιτάρι
καί μέ 30 λεπτά σίκαλι, μισίρι καί κριθάρι θά πωλεῖται.
1918 Μαΐου 16, 17, 18, ὁπού ἔγινεν ἡ γιγαντομαχία εἰς τό μέτωπον Σκρᾶ καί ἡ νίκη τοῦ στρατοῦ μας ἐκερδίσαμεν πήραμεν δύο
τρία χαρακώματα, ἀλλά ἔγιναν καί θύματα πολλά156. Ἀναμεταξύ εἰς
τά πολλά ἦλθεν μία ὀβίδα γερμανική καί κατά δυστυχίαν ἔπεσεν
ἐπάνου εἰς τόν πατριώτην μας Μιχαῆλον Κωδούνην καί τόν ἄφησεν
εἰς τόν τόπον, αἰωνία του ἡ μνήμη εἰς τόν ἐθνομάρτυρα157. Εἰς τάς
24 Ἰουνίου ἔγιναν τά σαράντα εἰς τήν ἐκκλησίαν μας ἁγίου Στεφάνου ἀρχιερατικήν λειτουργίαν μέ ὅλους τούς ἱερεῖς, πλῆθος λαοῦ158.
Στέφανοι ἀρκετοί μέ τό μνημόσυνον τῶν κολύβων ἐπίσημον καί τό
στεφάνι τῶν ἰδίων159 μέ τήν ἐπιγραφήν τοῦ ὀνόματος ἔκτακτον. Στέφανος τοῦ Συνδέσμου160, στέφανος τοῦ Συνδέσμου τῶν Στρατιωτικῶν161, στέφανος τοῦ Συνδέσμου τῶν Δεσποινίδων162 ἀπό τριάντα
ἐστάθησαν κύκλου τοῦ δεσποτικοῦ ἕως ὅτε νά τελειώση ἡ ἀκολουθία τῆς τελετῆς τοῦ μνημοσύνου163. Λόγος μέγας ἀπό μισή ἤ καί
περισσότερον τοῦ δεσπότου164, ὁπού ἔφερεν μεγάλην συγκίνησιν εἰς
ὅλους, ὥστε ἐδάκρυσαν πολύ καί κατόπιν ἡ συγχώρησις τοῦ δεσπότου καί τοῦ λαοῦ. “Αἰωνία ἡ μνήμη” αὐτοῦ τοῦ Μάρτυρος, “καλόν
Ὁ Μιχαήλ(ος) Κωδούνης
Παράδεισον”.
(† 1918).
Εἰς τάς 17 Ἰουλίου ἐδικάσθη ὁ Γιάννης Τρικκαλιώτης φρούραρχος165 καί κατεδικάσθη διά πέντε χρόνια φυλάκισιν. Εἰς τάς 21 Ἰουλίου 1918 ἐδικάσθη
ὁ Ἀπόστολος Μάρκος, ὁ πρῶτος αἴτιος καί ἀρχηγός εἰς τόν φόνον τοῦ Κοντογιάννου
8 

Σταθμάρχου, καί κατεδικάσθη εἰς θάνατον μέ τόν Κατσιαρόν ἀπό Βαρβάρα εἰς τουφεκισμόν εἰς τάς 23 τοῦ μηνός ἡμέρα Δευτέρα εἰς τό μέρος Τούμπα Θεσσαλονίκην καί ἔλαβεν τέλος αὐτή ἡ ὑπόθεσις166.Τήν 1 Αὐγούστου μᾶς ἦλθεν γαλλική ἀστυνομία καί ἐκάθισεν 15 ἡμέρες 167. Μᾶς φωτογράφισεν, μᾶς ἔδωσεν βιβλιάρια168, μᾶς ἔδωσαν πάσα, διά νά ἔχομεν συγκοινωνίαν εἰς
ταξίδια169, νά πηγαίνομεν ἐλεύθερα, ἐάν δέ παρελθούσης τῆς προθεσμίας καί δέν θά ὑπογραφοῦν θά συλλαμβάνονται κατά τόν νόμον καί θά καταδικάζονται εἰς τά συρματοπλέγματα ἐπί ἀόριστον προθεσμίαν ἕως ὅτε θέλουν170 καί ἐστάθη σταθμός Γαλλικός εἰς
Λιαρίγκοβην εἰς κέντρον καί θά εἶναι παντοτινός νά ἔρχονται ὅλα τά χωριά νά παίρνουν
πάσα διά τά ταξίδια τους μαζί μέ τά βιβλιάριά τους171.
1918-26-Αὐγούστου ἡμέρα Κυριακή πρός τό ἑσπέρας, ἡ ὥρα μία τῆς νυκτός172 ἔξαφνα
ἔρχεται ὁ Στρατηγός μας Κύριος Ἰωάννου, πατριώτης μας ἀπό τόν πατέρα του, χωρίς νά
τόν γνωρίζομεν173, ἀλλά αὐτός ἔρχεται μέ τέσσερες ἀξιωματικούς καί μέ ἄλλον ὁπού ἦτον
ἀχώριστος μυστικός του, μέ ἕναν δημοσιογράφον καί ἄλλους δύο ὑπαλλήλους174 καί μᾶς
λέγει ἔξαφνα ὅτι “εἶμαι πατριώτης σας”. Ἐκάθισεν εἰς τήν ἀγοράν χωρίς ὅμως ὑποδοχήν,
διότι δέν εἶχε μᾶς εἰδοποιήσει. Τέλος εἰς τάς δύο τῆς νυκτός τόν κύριον Στρατηγόν τόν
ἐπῆρε ὁ Κῶτσιος Μήτσιος νά τόν φιλέψει καί νά κοιμηθεῖ, τούς δέ ἀξιωματικούς τούς δύο
πῆρε ὁ Μητρακούδας175, τούς ἄλλους δύο πῆρε ὁ Καραλιόλιος176 καί οἱ ἄλλοι ἀλλοῦ.
Τήν Δευτέραν εἰς τάς δώδεκα πρωΐ177 ἐσήμανεν τό κωδωνοστάσιον, οἱ καμπάνες, μαζεύθηκεν ὅλον τό πλῆθος, ἔβανεν λόγον ἐπί μισή ὥρα πρῶτον περί τήν μάχην τῆς ἐπιθέσεως
τοῦ Σκρᾶ καί ἄλλα πολλά. Μᾶς εἶπε ὅτι νά εἴμεθα πολύ βέβαιοι ὅτι θά πάρομεν τάς Σέρρας, τήν Δράμαν καί τήν Καβάλαν178, πρῶτα ὁ Θεός δικά μας εἶναι καί εἰς ἐμᾶς ἀνήκουν
καί ἄλλα πολλά. Κατόπιν ἐκατέβημεν ἀπό τό μέρος τοῦ Τσιακνάκη179 καί ἤλθομεν εἰς τά
ὡραῖα πλατάνια εἰς τοῦ Κοτσιάνη τό σπίτι180. Εἰς τό καφενεῖον ἦτον ὁ Γρηγόρης ὁ Σιώπης181, ἔπιον καφέν, ἐφωτογραφίσθησαν ὅλοι, ὁ Κ. Στρατηγός μας μέ τούς Κ. ἀξιωματικούς καί μέ τούς τρεῖς Ἱερεῖς καί τούς προκρίτους ὅλους καί πολύ πλῆθος καί μετά μίαν
ὥραν ἐκατέβησαν καί ἦλθον πρός ἐπίσκεψιν τοῦ Κ. Ἰατροῦ Γρηγορίου Σαραφιανοῦ τό
σπίτιον182 καί κατόπιν ἦλθον εἰς τοῦ Βασιλάκου τό σπίτιόν του καί κατόπιν ἦλθον κατευθεῖαν εἰς τήν ἐκκλησίαν τοῦ ἁγίου Στεφάνου. Ἀσπάσθηκεν τόν Ἰησοῦν Χριστόν, τήν Παναγίαν καί τόν ἅγιον Στέφανον, εἰς τόν ὁποῖον ἐδώρισεν πενήντα φράνγκα καί ἀμέσως
ἐξῆλθεν αὐτός μέ ὅλον τό πλῆθος, ἐθαύμασεν δέ πάρα πολύ τό μέγεθος τοῦ ναοῦ, ὁποῦ
εἰς κανένα μέρος δέν εἶδε τόσον μέγαν ναόν183. Ἐπειδή δέ εἶχον προετοιμάσει τραπέζιον
τοῦ γεύματος ἐπίσημον κάτου εἰς τήν ἁγίαν Παρασκευήν, διά νά φιλευθεῖ, ἀμέσως ἀποχαιρετᾶ τό πλῆθος ὅλον καί ἀναχωρεῖ μέ ὅλον του τό ἐπιτελεῖον καί τούς προκρίτους καί
μέ ἕναν ἱερέα παπα Ἰωάννην184 ὅλοι τριάν(τα)δύο καί ἔρχονται εἰς τήν πλατέαν καί ἐξοχήν τῆς ἁγίας Παρασκευῆς, ἐκάθισαν ὅλοι μέ πλούσια φαγητά διάφορα καί μέ δύο ἀρνιά
ψημένα εἰς τό Σοκλίον185. Ἀπό τάς ἕξι ὥρας ὁπού ἐκάθισαν ἐσηκώθησαν μόνον εἰς τάς
ὀκτώ. Ὄργανα πολλά, εἶχον κατέβη ὅλοι οἱ Στρατεύσιμοι μέ αὐτά μαζί, τῶν 37, 38, 39 ἡλικίας χρονῶν ἐχόρευσαν, διασκέδασαν ἀρκετά μέ τήν ἄδειαν ὁπού τούς ἐπέτρεψεν ὁ Κ.
Στρατηγός μας. Εἰς τάς ἐννέα ἐσηκώθησαν νά ἔλθουν πρός τά ἐπάνου. Τότες ὁμίλησεν ὁ
Κ. μέ χαράν καί ἐνθουσιασμόν λέγων ὅτι «πολύ εὐχαριστημένος μένω καί ὑποχρεωμένος
εἰς ἐσᾶς διά τήν τιμήν καί τό Σέβας, ὁπού ἐπροσφέρατε εἰς ἐμένα, ἐγώ δέ ὡς πατριώτης
σᾶς λέγω τό “εὐχαριστῶ”». Καί ἀμέσως χειροκροτήματα ζητωκραυγάζοντες “ζήτω τό
ἔθνος”, “ζήτω ὁ βασιλεύς μας”, “ζήτω ὁ στρατός μας”, “ζήτωσαν οἱ Σύμμαχοί μας”, “ζήτω
καί ὁ Μέγας Ἐθνάρχης Κύριος Ἐλ. Βενιζέλος”. Κατόπιν ὅλον τό πλῆθος μέ τά καπέλλα
βγασμένα καί μέ τό χειροκρότημα, “ζήτω” χιλιάδες φορές καί ὁ ἡμέτερος Στρατηγός μας
Κύριος Ἰωάννου “ζήτω, ζήτω”, καί ἀμέσως μέ ὅλον τό πλῆθος μέ τά ὄργανα, μέ τά τραγούδια ἦλθον κατευθεῖαν εἰς τήν ἀγοράν. Ἐκάθησαν ἐπάνω εἰς τοῦ Σιώπη τό μαγαζεῖον,
9 

ἐκεῖ ἔπιον τόν καφέν καί τό ὡραῖον κρύον νερόν τό παζαρίσιον, εἰς τό ὁποῖον εἶπεν “δέν
ἠμπορῶ νά ἐκτιμήσω αὐτό τό νερόν»186. Κατόπιν τῶν Στρατευσίμων ὁ χορός μέ τά ὄργανα
καί μέ τά τραγούδια διήρκεσεν ἕως τάς δώδεκα. Ὁ Κύριος ἀξιωματικός μας ἐκάθησεν
τήν Τρίτην καί τήν Τετάρτην 29, τοῦ Προδρόμου, Αὐγούστου, ἦλθεν εἰς τήν λειτουργίαν
τῆς ἐκκλησίας. Ἔφθασεν εἰς τό “Ἅγιος ὁ Θεός”, ἐστάθη ἐπάνω ἀπό τόν θρόνον τοῦ δεσποτικοῦ, ἀπό ἐκεῖ ἐπάνω ὁ Πάρεδρος187 καί οἱ πρόκριτοι, οἱ δέ ἀξιωματικοί πέντε ἐστάθησαν κάτω. Κατά σειράν μέ σέβας καί πειθαρχίαν. Εἶπον τό πολυχρόνιον, ἀπόστολον,
εὐαγγέλιον ἐπάμβωνος, διότι εἶχον συλλείτουργο δύο Ἱερεῖς188. Εἰς τά Ἅγια, τήν Εἴσοδον,
ἐμνημόνευσαν τόν Βασιλέα Ἀλέξανδρον, δεύτερον εἶπον καί ὑπέρ τοῦ Στρατηγοῦ μας
Κυρίου Δημητρίου καί τῆς Ἀδελφῆς αὐτοῦ Βικτωρίας189 καί παντός τοῦ Ἔθνους καί τοῦ
στρατοῦ μνησθείη Κύριος190. Ἐστάθησαν ὅλοι μετά Σεβασμοῦ μέχρι τοῦ τέλους, ἔλαβον
ἀντίδωρον καί ἀνεχώρησεν κατευθεῖαν εἰς τήν ἀγοράν ὅλον τό ἐπιτελεῖον καί τό πλῆθος
τοῦ λαοῦ. Ἐκάθησαν εἰς τά πλατάνια, ἔπιον τόν καφέ τους ὅλοι καί κατόπιν ἦλθον τά
ὄργανα, ἐχόρευσαν ὅλοι ἔμπροσθεν αὐτοῦ, ἦλθον ὅλες οἱ κοπέλλες καλοφορεμένες, ἐχόρεψαν ἐπί τρεῖς ὥρας καί μισή. Εἰς τάς 6 ἔγινεν διάλυσις τοῦ χοροῦ, ἐσηκώθη ὁ Κύριος
Στρατηγός μας καταενθουσιασμένος ἀπό τήν χαράν του, εἶπεν: “Σᾶς συγχαίρω, πατριῶτες
μου, διά τήν διασκέδασιν, ὁπού μέ ἐκάμετε”. Ὅλοι μαζί μικροί καί μεγάλοι χειροκροτήματα πολλά, “ζήτω” ὁ ἡμέτερος Στρατηγός μας. Κατόπιν εἶπεν καί ὁ ἴδιος μετά χαρᾶς
“ζήτω καί ἡ Λιαρίγκοβα”, ἀνεχώρησεν, ἐκατέβη εἰς τοῦ παπα Πανα(;)191 τό σπίτι, ἵνα γευματίση καί ἐγευμάτισεν μόνος μέ ἕναν ἀξιωματικόν, οἱ δέ ἄλλοι ἀξιωματικοί ἐγευμάτισαν
ἐκ διαλειμμάτων. Τό ἑσπέρας τῆς Τετάρτης, τοῦ Προδρόμου, ἔφαγον εἰς Μητρακούδα.
Τήν Πέμπτην, τις 30, καί ἡ μεγάλη ἑορτή τοῦ ὀνόματος τοῦ βασιλέως Ἀλεξάνδρου ἐστάθη,
ἔγινεν λειτουργία ὑπέρ τοῦ ὀνόματος εἰς τήν ἐκκλησίαν, μετά τήν λειτουργίαν ἐκτύπησαν
ὅλες οἱ καμπάνες, ἐκατέβη ὁ κύριος Στρατηγός μας μέ ὅλον τό πλῆθος τοῦ λαοῦ, διότι
ἔκλεισαν ὅλα τά μαγαζιά, δέν ἐπετράπει κανείς νά ἐργασθῆ, μέ ὅλον τό ἐπιτελεῖον του κατευθεῖαν εἰς τήν ἐκκλησίαν, ἐψάλη μεγάλη δοξολογία μέ ὅλα τά τυπικά τους, χωρίς νά παραλείψη τίποτες. Μετά τό Πολυχρόνιον τοῦ Βασιλέως μας Ἀλεξάνδρου “ζήτω ὁ βασιλεύς
μας Ἀλέξανδρος, ζήτω ὁ μεγάλος ἐθνάρχης Ἐλευθέριος, ζήτω ὁ στρατός μας, ζήτω οἱ Σύμμαχοί μας, ζήτω ὁ Κύριος Στρατηγός μας Δημήτριος Ἰωάννου”, “ζήτω” πολλές φορές.
Ἐβγήκαμεν ἀπό τήν ἐκκλησίαν εἰς τάς τρεῖς καί μισή192. Ἔξω λοιπόν εἰς τό χοροστάσιον
φωτογραφία μεγάλη, ἀπό ἐκεῖ ἐπάνω μέ τάς ὡραίας σημαίας, ἐπικεφαλῆς δέ ἡ ὡραιοτάτη
τοῦ Συνδέσμου, κατευθεῖαν εἰς τήν ἀγοράν, ἔξω ἀπό τοῦ Τσιακνάκη, ἐκάθησαν, ἔπιον τόν
καφέν, ἐκεῖ πάλιν ἄλλες φωτογραφίες, τρεῖς φορές ὁ Κωστῆς195 καί τρεῖς ὁ Γ. Παπαγεώργης194 ἀπό μίαν ὥραν. Κατόπιν ἐκατέβησαν εἰς τά πλατάνια, στοῦ Κοτσάνη. Ἔξω ἐκεῖ
λοιπόν τά ὡραῖα ὄργανα ἄλλην μίαν ὥραν. Κατόπιν ἐσηκώθη, ἐπῆγε εἰς τοῦ Κώτσιου Μήτσιου σπίτι καί ἐγευμάτισεν. Ἡ ὥρα 5 καί μισή ἀνεχώρησεν. Τό κωδωνοστάσιον μισή ὥρα
νά κτυποῦν οἱ καμπάνες, τόν ἐξεπροβοδήσαμεν μέ χαράν μεγάλην καί ἐνθουσιασμόν ἀπερίγραπτον, ὁ ὁποῖος μόνος του ὁμολόγησεν μέ τό Στόμα του ὅτι “ἀναχωρῶ λίαν εὐχαριστημένος ἀπό τήν πατρίδα μου” καί “πατριῶτες μου, σᾶς ὑπέρ εὐχαριστῶ καί εἴθε πάλιν
νά ἐπανέλθω νά σᾶς ἰδῶ”. Αὐτός ἐσήκωσεν τό χέρι του καί εἶπε “σᾶς ἀποχαιρετῶ”, ἐμεῖς
δέ πάλιν τά καπέλλα μας ὑψωμένα εἰς τά χέρια λέγοντες “ὥρα καλή, καλήν ἀντάμωσιν καί
μέ τό καλόν νά φθάσετε ἐκεῖ ὅπου ἐπιθυμεῖτε”. Ὁ Κύριος Στρατηγός μας Δημήτριος
Ἐλευθερίου; Ἰωάννου ἀνεχώρησεν διά μέσου Χολομῶντος, ἵνα φθάση εἰς Γαλάτιστα ἐνωρίς, διά νά προλάβη τό αὐτοκίνητον νά φθάση εἰς τήν Θεσσαλονίκην. Οἱ κύριοι πρόκριτοι τόν ἐσυνόδευσαν μέχρι τήν ὡραίαν βρύσιν τῆς λεγομένης Γερακοφωλιᾶς195. Ἐκεῖ
ἐγευμάτισαν ὅλοι, ὅ,τι εὑρέθη πρόχειρον μέ μεγάλην ὄρεξιν μέσα εἰς τάς πυκνάς ὀξέας
καί τό γλυ(κύ)τατον νερόν τῆς Γερακοφωλιᾶς καί ἀποχαιρετισθέντες ἀνεχώρησαν ὁ καθείς μέ τήν ὥραν καλήν.
10 

Σημειώσεις:

104. Ὁ βασιλιάς Κωνσταντῖνος οὐσιαστικά ἀποσύρθηκε καί τυπικά παραιτήθηκε ἀπό τόν θρόνο του (ἐκθρονίσθηκε) στίς 29 Μαΐου 1917 ἐξαιτίας τῆς κρίσης στίς σχέσεις τῶν δύο ἑλληνικῶν Κυβερνήσεων (Ἀθηνῶν καί
Θεσσαλονίκης) καί τῶν πιέσεων τῶν Συμμάχων (Ἀγγλίας-Γαλλίας) στήν Κυβέρνηση Ἀλ Ζαΐμη (τῶν Ἀθηνῶν).
105. Πρωτότοκος γιός καί τυπικά διάδοχος ἦταν ὁ Γεώργιος (μετέπειτα βασιλιάς). Ὁ Κωνσταντῖνος παραιτούμενος ὅρισε ἀντικαταστάτη του τόν Ἀλέξανδρο, ὕστερα ἀπό συμβουλή τοῦ Πρωθυπουργοῦ Ζαΐμη.
106. Ἡ μετάβαση τοῦ Βενιζέλου στήν Ἀθήνα γιά τήν ἀνάληψη τῆς πρωθυπουργίας, μετά τήν παραίτηση τοῦ
Ἀλ. Ζαΐμη, ἔγινε στίς 10 Ἰουνίου καί στίς 13 Ἰουνίου σχηματίσθηκε Κυβέρνηση Βενιζέλου, ὁ ὁποῖος ἀνέλαβε
καί Ὑπουργός τῶν Στρατιωτικῶν. Ἡ Κυβέρνηση Βενιζέλου παραιτήθηκε στίς 4-11-1920, μετά ἀπό πολλούς ἀνασχηματισμούς.
107. Ὁ Παῦλος Κουντουριώτης (1855-1935) χρημάτισε ἀρχηγός τοῦ στόλου τό 1912 καταναυμαχώντας τόν
τουρκικό στόλο κατά τούς Βαλκανικούς πολέμους. Στήν Κυβέρνηση Βενιζέλου (τοῦ 1917) ἀνέλαβε Ὑπουργός
τῶν Ναυτικῶν.
108. Ὁ Παναγιώτης Δαγκλῆς (1853-1924) χρημάτισε Ὑπουργός τῶν Στρατιωτικῶν (1915) (Βλέπε καί Σημ.
115).
(Οἱ Π. Κουντουργιώτης καί Παν. Δαγκλῆς δέν ἐπέστρεψαν στήν Ἀθήνα μαζί μέ τόν Βενιζέλο, ἀλλά λίγο ἀργότερα).
109. Ἡ ὁρκομωσία τοῦ Ἀλεξάνδρου πραγματοποιήθηκε στίς 30 Μαΐου 1917 (βλ. Ἐκδοτικῆς Ἀθηνῶν, Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, τόμ. ΙΕ΄, σ. 46).
110. Ὁ Γρηγόριος Σαραφιανός ἦταν (τυπικά, ἀφοῦ, ὄπως εἴδαμε πιό πάνω συνεχῶς συλλαμβανόταν καί φυλακιζόταν ὡς ὑπαίτιος τοῦ Κινήματος τῶν ἐπιστράτων κατά τοῦ Κινήματος τῆς Ἐθνικῆς Ἄμυνας τοῦ Βενιζέλου) ἐν ἐνεργείᾳ βουλευτής ἐκλεγείς στίς ἐκλογές τῆς 6ης Δεκεμβρίου τοῦ 1915, μέ τήν ἀποχή τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων (Ἐλ. Βενιζέλου), οἱ ὁποῖες ὅμως πραγματοποιήθηκαν μετά ἀπό ἀντισυνταγματική (κατά
τόν Βενιζέλο) ἀπόφαση τοῦ βασιλιᾶ Κωνσταντίνου νά διαλύσει τόν Ὀκτώβριο τήν προελθοῦσα ἀπό τίς ἐκλογές τῆς 31ης Μαϊου τοῦ ἴδιου ἔτους Βουλή, κατά τίς ὁποῖες ἐπικράτησαν οἱ Φιλελεύθεροι. Ἐπειδή, λοιπόν, ἡ
Βουλή τῆς 6-12-1915 ἦταν ἀντιβενιζελική, ἡ Κυβέρνηση Βενιζέλου μέ βασιλικό Διάταγμα τῆς 29ης Ἰουνίου 1915
ἀνακάλεσε τό Βασιλικό Διάταγμα τῆς 29ης Ὀκτωβρίου 1915 «περί διαλύσεως τῆς Βουλῆς τῶν ἐκλογῶν τῆς
31ης Μαΐου», «ὡς παρά τό Σύνταγμα ἐκδοθέν» καί συγκλήθηκε ἡ Βουλή ἐκείνη σέ δεύτερη τακτική σύνοδο
γιά τήν 12-7-1917, ἡ ὁποία (Βουλή) περιπαικτικά ὀνομάσθηκε «Βουλή τῶν Λαζάρων»! Ὁ Γρηγ. Σαραφιανός ἐκλέχθηκε βουλευτής Θεσσαλονίκης-Χαλκιδικῆς καί στίς δύο παραπάνω ἐκλογικές ἀναμετρήσεις, ἀλλά καί στίς ἐκλογές τῆς 1-11-1920.
[Γιά τήν περιπετειώδη πολιτική δραστηριότητα τοῦ Γρ. Σαραφιανοῦ βλέπε: Δημ. Θ. Κύρου, Καταγραφή Ἀρχείων. ΚΑ΄ 1 - 7. Κατάλογος Ἐγγράφων Ἀρχείων Λυσιμάχου Γρ. Σαραφιανοῦ (2η σειρά), ΑΡΝΑΙΑ, τχχ. 86-89 (2010)
καί 90-91 καί 93 (2011). Στό τχ. 88 ὁ Γρ. Σαραφιανός σέ Σημείωμά του. (Ἔγγραφο ἀρ. 36/4-7-1917, σ. 7) ἀναφέρει
ὅτι ἀναχώρησε στίς 4 Ἰουλίου «ἐκ Θεσσαλονίκης δι’ Ἀθήνας ὡς βουλευτής τῆς β΄ συνόδου τῆς Κ΄ Περιόδου».
Ὁ ἡμερολογιογράφος λανθάνει!].
111. Ἡ «μεγάλη πυρκαϊά» ἐκδηλώθηκε στίς 7 Αὐγούστου τοῦ 1917 καί ἀποτέφρωσε τό κέντρο τῆς πόλης
(Ἐνδεικτικά βλέπε: Πάπυρος-Λαρούς, Ἐπίτομον πλῆρες ἐγκυκλοπαιδικόν καί ἑρμηνευτικόν Λεξικόν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, σ. 357) καί, ὅσον ἀφορᾶ στήν ὥρα, στίς 3 μ.μ. κατά τόν ἡμερολογιογράφο.
112. Γιά τήν ἐπιστροφή τοῦ Γρ. Σαραφιανοῦ στή Λιαρίγκοβη στίς 14 Αὐγούστου βλέπε: Δημ. Θ. Κύρου, Καταγραφή Ἀρχείων. ΚΑ΄ (3). Κατάλογος Ἐγγράφων ..., ὅ.π., τχ. 88 (2010), σ. 7.
113. Γιά τή μετάβαση ἤ μεταφορά τοῦ Βασ. Σαραφιανοῦ στήν Ἀθήνα βλέπε: Δημ. Θ. Κύρου, Καταγραφή Ἀρχείων. ΚΑ΄ (4). Κατάλογος Ἐγγράφων ..., ὅ.π., τχ. 89 (2010), Ἔγγραφο ἀρ. 42/25-8-1917, σσ. 3-4, ὅπου ἀναφέρεται
ὅτι ὁ Βασ. Σαραφιανός σύμφωνα μέ διαταγή τοῦ Βενιζέλου δέν συμπεριλαμβάνεται στήν ἀμνηστία ὡς «ἠθικῶς
ἔνοχος», διότι αὐτῆς τῆς κατηγορίας οἱ ἔνοχοι, «ὡς μᾶλλον ἐγγράμματοι καί ὡς ἔχοντες κοινωνικήν τινα θέσιν, θεωροῦνται ὡς ἐπικίνδυνοι»!
114. Ἡ «Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους», ὅ.π., σ. 52, γράφει γιά τό ταξίδι τοῦ Πρωθυπουργοῦ Βενιζέλου:
«Τόν Ὀκτώβριο καί Νοέμβριο τοῦ 1917 ὁ Βενιζέλος περιόδευσε στή Γαλλία καί τήν Ἀγγλία γιά τήν ἐξασφάλιση δανείου, πού θά χρηματοδοτοῦσε τή νέα ἑλληνική ἐπιστράτευση καί γιά νά ἀποσπάσει ἀπό τούς Συμμάχους
δηλώσεις γιά τά ἐνδεχόμενα ἐδαφικά κέρδη τῆς Ἑλλάδος σέ περίπτωση νίκης τῆς Entente».
115. Ὁ ἀντιστράτηγος Παν. Δαγκλῆς προήχθη σέ στρατηγό καί στίς 20 Ἰανουαρίου διορίσθηκε ἀρχηγός τοῦ
Στρατοῦ (Ἀρχιστράτηγος).
11 

116. Δέν γνωρίζουμε τί σημαίνει ἡ φράση «κατά τάς λαμπάς» καί γιατί ἔγινε τό συλλαλητήριο.
117. Τό τηλεφώνημα (μᾶλλον ἦταν τηλεγράφημα) ἀπευθυνόταν πρός τόν Ὑποδιοικητή Χαλκιδικῆς, πού εἶχε
ἕδρα τόν Πολύγυρο.
118. Παραλήπτης ἦταν ὁ Γενικός Διοικητής Μακεδονίας, μέ ἕδρα τή Θεσσαλονίκη.
119. Δηλ. στήν Κεντρική Πλατεία τῆς κωμόπολης.
120. Δηλ. γιά μιά μέρα.
121. Δέν γνωρίζουμε τό ἀκριβές χρονικό διάστημα, πού χρημάτισε Γενικός Διοικητής Μακεδονίας.
122. Δέν γνωρίζουμε τό ὀνοματεπώνυμό του καί ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτόν.
123. Πρόκειται γιά τόν Νικόλαο Κ. Σέρπη ἀπό τά Ρεβενίκια (σημ. Μεγάλη Παναγία). Κατά τόν Μακεδονικό
Ἀγώνα ἦταν ἔνοπλος στό σῶμα τοῦ ὁπλαρχηγοῦ Γιώργη Γιαγλῆ (βλ. Ἐρατώς Ζέλλιου,
Μαστοροκώστα, Χαλκιδική: Ἐπαναστάσεις κατά τήν Τουρκοκρατία-Μακεδονικός
Ἀγώνας, Θεσσαλονίκη 1996, σ. 91). Χρημάτισε Ὑποδιοικητής Χαλκιδικῆς κατά τή διακυβέρνηση τοῦ Κράτους τῆς Θεσσαλονίκης ἀπό τόν Σεπτέμβριο τοῦ 1916 ἕως τόν Ἰούνιο τοῦ 1917. (Περισσότερα καί ἐνδεικτικά γιά τόν Ν. Σέρπη βλέπε κυρίως ὡς Μακεδονομάχο καί Ὑποδιοικητή Χαλκιδικῆς: Γ. Κ. Αἰκατερινάρη, Ἡ Χαλκιδική στόν Ἐθνικό
Διχασμό (1916-1917), Ἐπίσημα Ἔγγραφα καί μαρτυρίες, ΠΟΛΥΓΥΡΟΣ, τχχ. 10-13 (2002)
καί 14 (2003), Δημ. Θ. Κύρου, Καταγραφή Ἀρχείων, ΚΑ΄ (1). Κατάλογος Ἐγγράφων ...,
ὅ.π., τχ. 86 (2010), Ἔγγρ. ἀρ. 6/7-9-1916, Βασ. Πάππα, Ὁ Χαλκιδικιώτης ΜακεδονομάNικόλαος Σέρπης χος καπετάν Γιαγλῆς, Θεσσαλονίκη 2011, σσ. 261-272 καί Γιάννη Δ. Κανατᾶ, Ὑποδιοικητές καί Νομάρχες Χαλκιδικῆς, ΠΟΛΥΓΥΡΟΣ, τχ. 75/Ὀκτ.-Δεκ. 2013, σσ. 23 (ὅπου δη(1916-17).
μοσιεύεται καί φωτογραφία του, τήν ὁποία ἀναδημοσιεύουμε ἐδῶ)].
124. Πρόκειται γιά τό σημ. χωριό Μελισσουργός τοῦ Ν. Θεσσαλονίκης καί βρίσκεται 18 χλμ. Β. τῆς
Ἀρναίας.
125. Δηλ. στίς 6 μ.μ.
126. Ὑποθέτουμε ὅτι πρόκειται γιά τά κοντινά πρός τή Λιαρίγκοβη χωριά: Παλαιοχώρι, Νοβοσέλο (Νεοχώρι), Στανός, Ρεβενίκια (Μ. Παναγία), Ἴσβορος (Στρατονίκη), Μαχαλᾶς (Στάγειρα), Γομάτι, Στρατώνι, Ἱερισσός,
Παλαιόχωρα, Σιποτνίκια (Ριζᾶ) καί Ὀλυμπιάδα.
127. Πρόκειται γιά τό πολιτικό Σωματεῖο «Νεοελληνικός Σύνδεσμος Φιλελευθέρων Λιαριγκόβης», γιά τό
ὁποῖο βλέπε: Δημ. Θ. Κύρου, Τό Σωματεῖο «Νεοελληνικός Σύνδεσμος Φιλελευθέρων Λιαριγκόβης»: Ἡ ἵδρυση
τό 1917, τά πρῶτα Πρακτικά, ἡ πρώτη Διοικητική Ἐπιτροπή καί τά πρῶτα μέλη του. (Πληροφορίες ἀπό ἕξι ἀνέκδοτα Ἔγγραφα τοῦ Ἱστορικοῦ Ἀρχείου Μακεδονίας), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 102/Ἰαν.-Μάρτ. 2014, σσ. 4-18.
128. Δάσκαλοι τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου Ἀρρένων Λιαριγκόβης ἦσαν τότε σίγουρα οἱ Πέτρος Βαφείδης καί
Γ. Ποιμενίδης (βλ. Δημ. Θ. Κύρου, 1. Καταγραφή Ἀρχείων. ΚΣΤ΄ (5). Κατάλογος Ἐγγράφων Γεωργίου Δημοσθ.
Διαμαντούδη, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 98/Ἰαν.-Μάρτ. 2013, σ. 4, καί 2. Ὁ Μητροπολίτης Σωκράτης ἐπίτιμος Πρόεδρος τοῦ
«Ἀπόλλωνα», ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 12/Ἰούλ.-Σεπτ. 1991, σσ. 6-7, καί δασκάλες τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου Θηλέων Λιαριγκόβης
ἦσαν τότε σίγουρα ἡ Ἀγλαΐα Παπακωνσταντίνου καί ἡ (ἀγνώστου ὀνόματος) Χαϊδοπούλου. (Βλ. Ἠλ. Παπαθανασίου, ὅ.π., σ. 137).
129. Δηλ. ἡ δασκάλα τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου Θηλέων.
130. Τά λιβάδια αὐτά (τουρκιστί τσαΐρια) βρίσκονται στήν περιοχή τοῦ ἐξωκκλησίου τῆς Ἁγίας Παρασκευῆς.
131. Φο(υ)ντακιά = μπουκέτο.
132. Ἄν ἡ ὥρα αὐτή (6) εἶναι τουρκική, τότε ἡ ἑλληνική εἶναι 4 μ.μ.
133. Οἱ πρόκριτοι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης στή Λιαρίγκοβη ἦσαν βενιζελικοί καί βασιλικοί. Προφανῶς στήν ὑποδοχή τοῦ Γ. Δ. Μ. παραβρέθηκαν οἱ βενιζελικοί πρόκριτοι, μερικοί ἀπό τούς ὁποίους ἦσαν οἱ: Κων. Δ. Μήτσιου, Νικ. Γ. Μήτσιου, Δημοσθ. Σιώπης, Χριστόδ. Χατζηγεωργίου, Κων. Τσακνάκης, Βασ. Ἀλεξάνδρου, Κων. Κατερινάρης, Δημ. Ἰατροῦ, Γεώργ. Καλυβιώτης, Ἰωάννης Εὐθ. Τσαπρασλῆς κ.ἄ. Δέν γνωρίζουμε ποιοί ἦσαν οἱ 5
Λιαριγκοβινοί πρόκριτοι καί ὁ Πάρεδρος.
134. Δέν γνωρίζουμε ποιῶν Φορέων-Ὑπηρεσιῶν ἦσαν οἱ πέντε Σημαῖες. Ὑποθέτουμε ὅτι ἦσαν τῶν Τριῶν
Σχολείων (Δημοτικοῦ Ἀρρένων, Δημοτικοῦ Θηλέων καί Ἡμιγυμνασίου), τοῦ Συνδέσμου Φιλελευθέρων Λιαριγκόβης καί ἴσως τῆς Ἕνωσης Ἑλληνίδων Λιαριγκόβης «Ἡ Ἁγία Παρασκευή». Ἐπίσης δέν γνωρίζουμε ποιῶν
Φορέων ἦσαν οἱ πέντε μικρότερες Σημαῖες.
135. «Παιδιά» ὀνομάζει τά ἀγόρια! Εἶναι γνωστή ἡ ἄποψη τῶν παλαιοτέρων, ὅτι τά κορίτσια θεωροῦνταν
κατώτερα σέ σχέση μέ τά ἀγόρια. Ἔτσι κυκλοφοροῦσε ἡ φράση: «Ὁ τάδε ἔχει τρία παιδιά καί δυό κορίτσια»!
(Γιά νά φαιδρύνουμε λίγο τή γραφή θά ρωτήσουμε ἕναν ἀείμνηστο πρόγονό μας: «Ἰσένα, μπάρμπα Γιώρ’, ποι12 

ός σί γένν’σι; Πιδί ἤ κουρίτσ’; Τά πιδιά σ’ ποιός τά γένν’σι; Πιδί ἤ κουρίτσ’; Ἄν δέ γινιοῦνταν κουρίτσια, πῶς θά
αὐξάνουνταν κί θά πληθύνουνταν ἡ ἀνθρουπότητα; Μήπους ἰφαρμόζουντας τού “σύμφουνου συμβίουσης οὐμουφύλουν”; Τί ἔχ’ς νά πεῖς, μπάρμπα Γιώρ’;»).
136. Οἱ ἱερεῖς τῆς Λιαρίγκοβης τότε ἦσαν οἱ: Ἄγγελος Παπαδῆμος, Ἄγγελος Δ. Κοσμαρᾶς, Κωνσταντῖνος
Χ. Τσιφούτης, Ἀθανάσιος Χ. Καλυβιώτης, Νικόλαος Παπαζαγάρης, Μανασσής Μανασσής καί Ἰωάννης Δ. Βαρᾶνος.
Δέν γνωρίζουμε ποιοί σημμετεῖχαν στήν ὑποδοχή τοῦ Γ. Δ. Μ.
137. Τό χωριό Στανός βρίσκεται Β. τῆς Ἀρναίας 9 χλμ.
138. Πρόκειται γιά τό φερώνυμο ἐξωκκλήσι, πού βρίσκεται 1 χλμ. Β. τῆς Ἀρναίας. Γι’ αὐτό βλέπε: Δημ. Θ.
Κύρου, Τό ἐξωκκλήσι τῆς Ἁγίας Παρασκευῆς Ἀρναίας. (Ἀπό τό ξύλινο Παράπηγμα τοῦ 1880 στό πέτρινο περικαλλές οἰκοδόμημα τοῦ 1903-1904), ΑΡΝΑΙΑ, τχ.100/Ἰούλ.-Σεπτ. 2013, σσ. 11-28.
139. Τοποθεσία τῆς Ἀρναίας στό Β. ἄκρο της, στήν περιοχή τοῦ ἐξοχικοῦ Κέντρου «ΕΛΒΕΤΙΑ» καί τοῦ οἰκισμοῦ Καραγιάννη (Πληροφορία Ἀστ. Θ. Καραστέργιου).
140. Τοποθεσία τῆς Ἀρναίας στό Β. ἄκρο της, στήν περιοχή τοῦ παρεκκλησίου Ἁγίου Νεκταρίου καί τῶν ἐργατικῶν κατοικιῶν. (Πληροφορία Ἀστ. Θ. Καραστέργιου).
141. Τοποθεσία τῆς Ἀρναίας κοντά στίς παραπάνω τοποθεσίες (Πληροφορία Ἀστ. Θ. Καραστέργιου).
142. Τοποθεσία τῆς Ἀρναίας κοντά στίς παραπάνω τοποθεσίες, στήν περιοχή τῆς οἰκίας Ἀστ. Κατσαμούρη,
κοντά στό Γυμνάσιο καί στήν Ἁγ. Παρασκευή. (Πληροφορία Ἀστ. Θ. Καραστέργιου).
143. Πρόκειται γιά τόν ἑλληνοδιδάσκαλο (πού δίδασκε στίς γυμνασιακές τάξεις τῶν Ἀστικῶν Σχολῶν) Κωνσταντῖνο Πετρίδη, ὁ ὁποῖος καταγόταν ἀπό τό χωριό Ἄνω Θεολόγος τῆς Θάσου καί ὑπηρέτησε στή Χαλκιδική (Λιαρίγκοβη, Ρεβενίκια, Πολύγυρος καί Ὀρμύλια) στά χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας καί ἀργότερα (1893-1930).
Στά χρόνια 1896-1899 χρημάτισε Διευθυντής τῆς Ἀστικῆς Σχολῆς Λιαριγκόβης καί ψάλτης στόν Ἱ. Ναό Ἁγίου
Στεφάνου Λιαριγκόβης καί στά χρόνια 1918-1921 (20/3) χρημάτισε Διευθυντής τοῦ Ἡμιγυμνασίου Λιαριγκόβης.
Πέθανε στόν Πολύγυρο στίς 10 Αὐγούστου 1940. [Περισσότερα γι’ αὐτόν βλέπε: 1. Δημ. Θ. Κύρου, Κωνσταντῖνος
Πετρίδης, ἕνας Θάσιος ἑλληνοδιδάσκαλος στή Χαλκιδική στά χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας καί μετέπειτα (18931930), στά Πρακτικά τοῦ Γ΄ Συμποσίου Θασιακῶν Μελετῶν «Ἡ Θάσος διά μέσου τῶν αἰώνων: Ἱστορία-ΤέχνηΠολιτισμός», Καβάλα 2001, σσ. 431-455, ΘΑΣΙΑΚΑ, τόμ. 10ος (1996-1997), ὅπου ὑπάρχει πλήρης Βιβλιογραφία,
2. Ἡ ἐκπαιδευτική δραστηριότητα τοῦ Θασίου ἑλληνοδιδασκάλου Κωνσταντίνου Πετρίδη στόν Πολύγυρο στά
χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας καί ἀργότερα, ΠΟΛΥΓΥΡΟΣ, τχ. 16/Μάϊ.-Ἰούν. 2003, σσ. 30-33, καί 3. Κωνσταντῖνος
Πετρίδης: Ἕνας Θάσιος ἑλληνοδιδάσκαλος στή Χαλκιδική στά χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας καί ἀργότερα. (Περίληψη Εἰσήγησης στό Γ΄ Πανελλήνιο Συμπόσιο Θασιακῶν Μελετῶν), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 49/Ὀκτ.-Δεκ. 2000, σ. 8].
144. Ἐννοεῖ ἕνα σῶμα.
145. Δηλ. ἑλληνική ὥρα 7.30΄ μ.μ.
146. Ὁ Κωνσταντῖνος Δημ. Μήτσιου γεννήθηκε τό 1860. Χρημάτισε Μουχτάρης Λιαριγκόβης (1901), Ἐκκλησιαστικός Ἐπίτροπος τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου (1904-1906), ἄοπλος Μακεδονομάχος (1904-1908), Πρόεδρος τοῦ
Σωματείου «Νεοελληνικός Σύνδεσμος Φιλελευθέρων Λιαριγκόβης» (1917), Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς ἀνεγέρσεως τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Ἀναργύρων (1919), Κοινοτικός Σύμβουλος (1912-1929) καί Πρόεδρος τῆς Σχολικῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Δημ. Σχολείου (1928-1930). Στό ἐπάγγελμα ἦταν κρεοπώλης καί ζωέμπορος. Πέθανε τό 1925.
Περισσότερα καί ἐνδεικτικά βλέπε: Δημ. Θ. Κύρου, 1. Τά «Χρονικά Ναοῦ Ἁγίου Στεφάνου Λιαριγκόβης
(Ἀρναίας)» τοῦ Μητροπολίτη Ἱερισσοῦ, Ἁγίου Ὄρους καί Ἀρδαμερίου Σωκράτη (1911-1944), ΑΡΝΑΙΑ,
τχ.78/Ἰαν.-Μάρτ. 2008, σ. 85, 2. Ὁ Μητροπολίτης Ἱερισσοῦ, Ἁγίου Ὄρους καί Ἀρδαμερίου Σωκράτης Σταυρίδης (1866-1944), Ἀρναία 2011, σ. 100, Σημ. 96, 3. Καταγραφή Ἀρχείων. ΚΣΤ΄ (5). Κατάλογος Ἐγγράφων Ἀρχείου
Γεωργίου Δημοσθ. Διαμαντούδη, ΑΡΝΑΙΑ, τχ.98/Ἰαν.-Μάρτ. 2013, σσ. 6-7, Σημ. 343, καί 4. Τό «Σωματεῖο ...»: Ἡ
ἵδρυση ..., ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 98/Ἰαν. Μάρτ. 2014, σσ. 6-8 καί 13, Σημ. 9. Τό σπίτι του βρίσκεται ἐκεῖ ὅπου τώρα στεγάζεται ὁ δημοτικός ξενώνας Μήτσιου.
147. Δηλ., ἑλληνική ὥρα 8 μ.μ.
148. Ὑποθέτουμε ὅτι πρόκειται γιά τό σπίτι τοῦ Μακεδονομάχου (1904-1908) καί Ἀξιωματικοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ Ἀγαπητοῦ Πιτούλα, γιά τόν ὁποῖο περισσότερα καί ἐνδεικτικά βλέπε: Δημ. Θ. Κύρου, 1. Σελίδες
ἀπ’ τήν Ἀπελευθέρωση (1912). (Ὁ Ἀρναιώτης Μακεδονομάχος Πιτούλας καταθέτει τή Μαρτυρία του), ΑΡΝΑΙΑ,
τχ.13/Ὀκτ.-Δεκ. 1991, σσ. 9-10, 2. Τό Ἀρχεῖο τοῦ Μακεδονομάχου Ἀγαπητοῦ Πιτούλα, ΑΡΝΑΙΑ, τχχ. 17-20 (19921993), 3. Οἱ Μακεδονομάχοι τῆς Ἀρναίας, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 17/Ὀκτ.-Δεκ. 1992, σσ. 6-7 (καί στό ἐμπροσθόφυλλο ἡ
φωτογραφία του), 4. Στιγμιότυπα ἀπ’ τόν Ἑλληνοϊταλικό Πόλεμο (1940-41) μέσα ἀπό ἀνέκδοτα Ἔγγραφα τῆς
ἐποχῆς ἐκείνης. Μέ πρωταγωνιστή τόν Ταγματάρχη Ἀγαπητό Πιτούλα, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 21/Ἰαν. Μάρτ. 1993, σσ. 36, 5. Ὁ Μακεδονομάχος Ἀγαπητός Πιτούλας: Βίος καί δράση (μέσα ἀπό τά Ἔγγραφα τοῦ Ἀρχείου του), Η ΑΡ13 

ΝΑΙΑ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, τχ. 23/Ἀπρ.-Ἰούν. 1994, σσ. 7-8 (καί στό ἐξώφυλλο φωτογραφία του ), καί 6. Ἡ συμμετοχή τῆς Ἀρναίας στόν Ἑλληνοϊταλικό Πόλεμο τοῦ 1940-1941. (Ὀνόματα καί ἀφηγήσεις συμμετεχόντων Ἀρναιωτῶν. Μιά πρώτη καταγραφή), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 65/Ὀκτ.-Δεκ. 2004, σ. 6. Τό σπίτι του βρισκόταν ἐκεῖ ὅπου τώρα βρίσκεται ἡ οἰκία (νεώτερη) τῆς κυρά-Χαρίκλειας Δημητρακούδη.
149. Βλ. Σημ. 127.
150. Πιθανότατα εἶναι ὁ σύζυγος τῆς ἀνεψιᾶς τοῦ Μητροπολίτη Ἱερισσοῦ Σωκράτη Ἀμαλίας Κοντόπουλος
(ἀγνώστου ὀνόματος), μέ τόν ὀποῖο ἀπέκτησε ἕνα γιό, τόν Φαίδωνα. (Βλ σχετικά: Δημ. Θ. Κύρου, 1. Τό γεννεαλογικό δένδρο τοῦ Μητροπολίτη Σωκράτη Σταυρίδη, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 84/Ἰούλ.-Σεπτ. 2009, σ. 16, καί 2. Ὁ Μητροπολίτης Ἱερισσοῦ ..., ὅ.π., σσ. 169-170. Ὁ Φαίδων Κοντόπουλος παραβρέθηκε στό Πνευματικό Συμπόσιο, πού
πραγματοποιήθηκε στήν Ἀρναία στίς 15-9-1991 πρός τιμήν τοῦ Μητροπολίτη Σωκράτη.
151. Ὁ Βασ. Σαραφιανός ἀποφυλακίσθηκε στίς 12 Ἰουλίου τοῦ 1917 καί μετά τίς 15 Αὐγούστου τοῦ ἴδιου
ἔτους πάλι συνελήφθη (βλ. πιό πάνω).
152. Ἡ μάχη αὐτή ἦταν μία ἀπό τίς τοπικές μάχες ἐπιθέσεως, πού ἔγιναν ἀπό τόν Γάλλο στρατηγό Γκυγιωμά
ἀπό τόν Ἀπρίλιο μέχρι τόν Ἰούνιο τοῦ 1918 στίς περιοχές τῶν ποταμῶν Ἀξιοῦ καί Στρυμῶνα.
153. Ὁ Ἡμερολογιογράφος ἀλλάζει τή χρονική σειρά καί ἀναφέρεται σέ γεγονός μεταγενέστερο τοῦ Μαΐου τοῦ 1918 (16-18), στό ὁποῖο ἀναφέρεται πιό κάτω.
154. Ὑποδιοικητής Χαλκιδικῆς (ἕδρα Πολύγυρος) ἀπό τόν Φεβρουάριο μέχρι τόν Δεκέμβριο τοῦ 1918 ἦταν ὁ Κωνσταντῖνος Σνώκ, φαρμακοποιός ἀπό τή Ξάνθη [βλ. Γιάννη Κανατᾶ, Ὑποδιοικητές καί Νομάρχες ..., ὅ.π., σσ. 23-24 (ὅπου δημοσιεύεται καί φωτογραφία του, τήν ὁποία ἀναδημοσιεύουμε ἐδῶ)].
155. Δηλ. στό Διδακτήριο τοῦ 1871 (στό χοροστάσι), πού ἀναστηλωμένο ἀπό τό 1989
μέχρι τό 2000 στέγαζε τό Δημαρχεῖο Ἀρναίας καί τώρα λόγω δημοκοινοτητοκτόνου «Καλλικράτη» κατάντησε νά στεγάζει τμῆμα τοῦ Δήμου Ἀριστοτέλη καί τή Δημοτική Κοινότητα Ἀρναίας.
Κων/νος Σνώκ (1918).
156. Τό Σκρᾶ ντί Λέγκεν ἦταν ἕνα ἱστορικό ὀχυρό τοῦ Μακεδονικοῦ μετώπου στήν
περιοχή τοῦ Κιλκίς, στόν τομέα τῆς Χούμας σέ ὑψόμετρο 1096 μ. Τό 1917 καταλήφθηκε ἀπό τούς Γερμανούς
καί τούς Βουλγάρους. Ἦταν ἰσχυρότατη ἀμυντική τοποθεσία, ὀχυρότατη καί ἐνισχυμένη μέ πλῆθος τεχνικά
ἔργα, πού ἐπαύξαναν τή φυσική της ὀχυρότητα. Ἡ ἐπίθεση ἐναντίον τοῦ ὀχυροῦ ἐκτελέσθηκε ἀπό ἑλληνικές,
κυρίως, δυνάμεις, δηλ. τή Μεραρχία Ἀρχιπελάγους μέ Διοικητή τόν Μέραρχο Δημήτριο Ἰωάννου [Λιαριγκοβινό
“ἐκ πατρός” (βλ. Σημ. 173)] καί ἕνα Σύνταγμα τῆς Μεραρχίας Σερρῶν μέ Διοικητή τόν συνταγματάρχη Γεώργιο Κονδύλη, καί γι’ αὐτό ἡ συμμαχική νίκη ἦταν κυρίως νίκη τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ. Ἡ Μεραρχία Ἀρχιπελάγους
συνέλαβε 1835 αἰχμαλώτους καί κυρίευσε ὑλικό καί πυρομαχικά σέ μεγάλη ποσότητα, 32 πυροβόλα καί πολλά ἄλλα ὅπλα. Εἶχε ὅμως καί πολύ βαριές ἀπώλειες, δηλ. 1777 τραυματίες, 164 ἀγνοούμενους καί 338 νεκρούς,
ἀνάμεσα στούς ὁποίους καί οἱ Λιαριγκοβινοί στρατιῶτες Μιχαήλ Δημητρίου Κωδούνης (βλ. ἑπόμενη Σημείωση),
Παναγιώτης Γεωργίου Σκιαθίτης [βλ. ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 106/Ἰαν.-Μάρτ. 2015, σσ. 1 (φωτογραφία) καί 2 (Ἐνημερωτικό Σημείωμα)] καί Κωνσταντῖνος Γεωργίου Γιανναρίκας (βλ. † Δημητρίου Γεωργίου Κύρου, Κατάλογος ἐμφαίνων τά ὀνόματα τῶν ἀποθανόντων, φονευθέντων καί ἐξαφανισθέντων στρατιωτῶν τῆς κωμοπόλεως Λιαριγκόβης.
(Ἐπιμέλεια-Παρουσίαση: Δημ. Θ. Κύρου), Η ΑΡΝΑΙΑ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, τχ. 31/Ἀπρ. - Ἰούν. 1996, σ. 8]. Στή μάχη
συμμετεῖχε καί ὁ Λιαριγκοβινός Χρῆστος Νικ. Μαρούσης, ὁ ὁποῖος μέ τή γενναιότητα, τήν αὐτοθυσία καί τόν
ἐνθουσιασμό του συντέλεσε στή νίκη τῆς μάχης τοῦ Σκρᾶ καί γιά τή δράση του αὐτή ὁ Διοικητής τῆς Μεραρχίας
Ἀρχιπελάγους καί συμπατριώτης του Δημήτριος Ἰωάννου τοῦ ἀπένειμε τόν Μάϊο τοῦ 1920 τόν Πολεμικό Σταυρό Γ΄ Τάξεως μέ σχετικό Δίπλωμα καί ἀναφορά στήν Ἡμερήσια Διαταγή [βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Χρῆστος Μαρούσης: Ἕνας γενναῖος καί ἐνθουσιώδης στρατιώτης κατά τόν Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τοῦ ἀπονεμήθηκε ὁ Πολεμικός
Σταυρός Γ΄ Τάξεως γιά τή συμβολή του στήν κατάληψη τοῦ ὀχυροῦ Σκρᾶ (17 Μαΐου 1918), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 105/Ὀκτ.
-Δεκ. 2014, σσ. 17-18 (ὅπου δημοσιεύεται ἡ δημοσιευμένη καί ἄλλοτε ἀλλοῦ φωτογραφία τοῦ Ἰωάννου μέ πολλά μέλη τῆς Ἕνωσης Ἑλληνίδων Λιαριγκόβης)].
157. Ὁ Μιχαήλ Κωδούνης τοῦ Δημητρίου γεννήθηκε πιθανῶς τό 1890, διότι οἱ ἀδελφοί του Ἰωάννης, Ἀντώνιος, Γεώργιος καί Βασίλειος, γεννήθηκαν τό 1893, τό 1898, τό 1901 καί τό 1903 ἀντίστοιχα (βλ. «Μητρῷον τῶν
Ἀρρένων ...». Συμμετεῖχε ὡς λοχίας στήν μάχη τοῦ ὀχυροῦ Σκρᾶ, ὅπου καί σκοτώθηκε στίς 18 Μαΐου. [Βλ. †
Δημητρίου Γεωργίου Κύρου, ὅ.π. Στό ἄρθρο μας γιά τόν Χρῆστο Μαρούση (βλ. πιό πάνω) ἀπό ἀπροσεξία γράφηκε ὅτι «ὁ Κατάλογος τοῦ Δ. Γ. Κύρου δέν ἀναγράφει τό ὄνομα τοῦ Μιχ. Κωδούνη»].
158. Γιά τό 40ήμερο Μνημόσυνο, πρβλ. καί Δημ. Θ. Κύρου, Ὁ Μητροπολιτικός Ναός τοῦ Ἁγίου Στεφάνου
Ἀρναίας στό πέρασμα τῶν 200 ἐτῶν ἀπό τήν ἀνέγερσή του, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 101/Ὀκτ.-Δεκ. 2013, σ. 10.
14 

159. «Τῶν ἰδίων», δηλ. τῶν συγγενῶν τοῦ μνημονευομένου.
160. Γιά τόν Σύνδεσμο βλ. Σημ. 127.
161. Στήν μέχρι τώρα ἔρευνά μας δέν συναντήσαμε αὐτόν τόν Σύνδεσμο.
162. Πρόκειται γιά τό Σωματεῖο «Ἕνωσις Ἑλληνίδων Λιαριγκόβης “Ἡ Ἁγία Παρασκευή”», γιά τήν ὁποία βλέπε: Δημ. Θ. Κύρου, Τό Σωματεῖο «Ἕνωσις Ἑλληνίδων Λιαριγκόβης “Ἡ Ἁγία Παρασκευή”»: Ἡ ἵδρυση τό 1918,
τό Καταστατικό καί τά πρῶτα μέλη του. (Πληροφορίες ἀπό τρία ἀνέκδοτα Ἔγγραφα τοῦ Ἱστορικοῦ Ἀρχείου
Μακεδονίας), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 99/Ἀπρ.-Ἰούν. 2013, σσ. 10-15.
163. Ἡ φράση «ἀπό τριάντα ... τοῦ μνημοσύνου» εἶναι δυσνόητη.
164. Βλ. Σημ. 34.
165. Ὁ Γιάννης Τρικκαλιώτης ὁρίσθηκε ἀρχηγός τῆς φρουρᾶς τῶν ἐπιστράτων μετά τίς 12 Δεκεμβρίου 1916,
κατά τήν ὁποία ἡμερομηνία συνέβησαν φοβερά γεγονότα στή Λιαρίγκοβη (βλ. στήν προηγούμενη συνέχεια).
166. Στό τέλος τῆς προηγούμενης συνέχειας ὁ Ἡμερολογιογράφος ἔγραψε γιά τόν Ἀπόστολο Μάρκου, ὅτι
τόν πῆραν στίς 24 Ἰουνίου 1917 ἀπό τή Λιαρίγκοβη καί τόν πῆγαν στίς φυλακές τῆς Θεσσαλονίκης καί «κατόπιν δέν γνωρίζομεν». Σχεδόν ἕνα χρόνο μετά, κατά τόν Ἡμερολογιογράφο, στίς 21 Ἰουλίου 1918 ὁ Ἀπ. Μάρκου δικάσθηκε καί καταδικάσθηκε σέ θάνατο μέ τουφεκισμό στίς 23 Ἰουνίου μέ τόν Βαρβαριώτη Κατσαρό (γιά
τόν ὁποῖο δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες) στήν Τούμπα Θεσσαλονίκης. Ἡ καταγραφή τοῦ συντάκτη τοῦ Ἡμερολογίου δέν συμπίπτει, δέν ταυτίζεται μέ τήν καταγραφή τοῦ Ν. Πινακίδη (βλ. ἐπιστολή του στό τχ. 96 (2012),
σσ. 27-28, τοῦ περιοδικοῦ ὅσον ἀφορᾶ στή δολοφονία τοῦ Θεοδόση Μάρκου καί στήν ἐκτέλεση τοῦ Ἀποστόλου Μάρκου (χρόνος, τόπος κ.ἄ.).
167. Ἡ Ἑλλάδα συμμετεῖχε (ἀπό τόν Νοέμβριο τοῦ 1916) στόν Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1918) στό πλευρό τῆς Entente (Ἀντάντ), τήν ὁποία ἀποτελοῦσαν τά κράτη Ἀγγλία, Γαλλία, Ρωσία, Σερβία, Βέλγιο, Ἰταλία, Η.Π.Α.
καί Ἰαπωνία. Ἡ Ἑλλάδα ἐπιχειροῦσε στό Μακεδονικό μέτωπο σέ συνεργασία μέ τίς γαλλικές δυνάμεις.
168. Ἴσως βιβλιάρια ὑγείας.
169. Μέ μέσα μεταφορᾶς τά μουλάρια καί τά γαϊδούρια, ἀφοῦ δέν ὑπῆρχαν αὐτοκινητόδρομοι.
170. Ἡ φράση «ἐάν δέ παρελθούσης ... ἕως ὅτου θέλουν» εἶναι δυσνόητη.
171. Δέν γνωρίζουμε ποῦ στεγάσθηκε ὁ γαλλικός σταθμός.
172. Ἴσως ἡ 11η βραδυνή ὥρα.
173. Πρόκειται γιά τόν Δημήτριο Ἰωάννου, πού καταγόταν «ἐκ μητρός» ἤ «ἐκ πατρός» (δέν ἔχει διευκρινισθεῖ ἀκόμα αὐτό). Ἄλλες πληροφορίες γιά τήν οἰκογενειακή του κατάσταση καί ζωή δέν ἔχουμε. Γιά τή
στρατιωτική του πορεία βλέπε ἐνδεικτικά: Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους (Ἐκδοτικῆς Ἀθηνῶν), τόμ. Ε΄, σσ. 57,
64, 70.
174. Δέν ἔχουμε πληροφορίες γιά τά πρόσωπα πού ἀναφέρονται πιό πάνω (ἀξιωματικούς, σύμβουλο, δημοσιογράφο, ὑπαλλήλους).
175. Ὑποθέτουμε ὅτι πρόκειται γιά τόν Κωνσταντῖνο Δημητρακούδα, ὁ ὁποῖος εἶχε ψηλό σπίτι καί στίς 2
Νοεμβρίου τοῦ 1912 φιλοξένησε τούς Ἀξιωματικούς Ἰω. Ἀλεξάκη καί Λυμπ. Καλοπόθο (βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Ἡ
Ἀπελευθέρωση τῆς Ἀρναίας καί τῆς Βόρειας Χαλκιδικῆς ἀπό τόν τουρκικό ζυγό (1912) καί οἱ πρῶτες ἡμέρες
ἐλεύθερης ζωῆς, Ἀρναία, 2007, σσ. 25, 26 καί 27) καί ἦταν μέλος τοῦ Νεοελληνικοῦ Συνδέσμου Φιλελευθέρων
Λιαριγκόβης [βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Τό Σωματεῖο «Νεοελληνικός Σύνδεσμος ...», ὅ.π., σσ. 8 καί 17 (Σημ. 41)].
176. Μᾶλλον πρόκειται γιά τόν κτηνοτρόφο Δημήτριο Καραλιόλιο τοῦ Κωνσταντίνου (γένν. 1873) πατέρα
τῶν Κωνσταντίνου, Θεοχάρη, Γεωργίου καί Ἀγησιλάου.
177. Ἴσως ἡ 9η πρωϊνή ὥρα.
178. Οἱ τρεῖς αὐτές πόλεις βρίσκονταν ὑπό κατάληψη ἀπό τούς Βουλγάρους ἀπό τό τέλος τοῦ καλοκαιριοῦ τοῦ 1916 (βλ. Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, ὅ.π., σ. 83) καί στήν ἀρχή τοῦ Ἡμερολογίου.
179. Ἐννοεῖ ἀπό τό μέρος, ὄπου βρισκόταν τό σπίτι τῶν (μᾶλλον) Κωνσταντίνου καί Χριστοδούλου ἤ Χρήστου Τσακνάκη τοῦ Χαϊδευτοῦ, πού ἦσαν μέλη τοῦ Νεοελληνικοῦ Συνδέσμου Φιλελευθέρων Λιαριγκόβης (Δημ.
Θ. Κύρου, Τό Σωματεῖο «Νεοελληνικός Σύνδεσμος ..., ὅ.π., σσ. 6 καί 14 (Σημ. 13).
180. Δηλ. στό ἀνατολικό μέρος τῆς πλατείας.
181. Ὁ Γρηγόριος Σιώπης τοῦ Κωνσταντίνου (γεν. 1880). καφεπώλης καί κουρέας στό ἐπάγγελμα (βλ.
«Μητρῷον τῶν Ἀρρένων ...» , Ἀθ. Κ. Γραμμένου, Οἱ πρῶτοι Ἐκλογικοί Κατάλογοι τῆς Ἀρναίας, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 82
(2009), σ. 12, Ἐκλογικός Κατάλογος Κοινότητος Λιαριγκόβης 1927 καί Δημ. Θ. Κύρου, Τό Σωματεῖο «Νεοελληνικός Σύνδεσμος ...», ὅ.π., σσ. 8 καί 17 (Σημ. 46).
182. Τό σπίτι τοῦ Β. Σαραφιανοῦ (Βασιλάκου) βρίσκεται ἀπέναντι ἀπό τό σπίτι τοῦ ἀδελφοῦ του Γρηγορίου, γιά τό ὁποῖο βλ. στή Σημ. 32.
15 

183. Ἡ περίοδος τοῦ κειμένου: «Ἀσπάσθηκεν ... μέγαν ναόν» εἶναι δημοσιευμένη στό ἄρθρο τοῦ γράφοντος «Ὁ Μητροπολιτικός Ναός ... στό πέρασμα ..., ὅ.π., σ. 10. Τά δωρηθέντα «πενήντα φράγγα» ἦσαν 50 δραχμές (φράγκο = κατ’ ἐπέκταση δραχμή) καί ὄχι γαλλικά, βελγικά ἤ ἐλβετικά νομίσματα (ὑποθέτουμε!).
184. Μᾶλλον πρόκειται γιά τόν παπα-Ἰωάννη Βαρᾶνο τοῦ Δήμου (γένν. 1874).
185. Σογκλίον (λιαριγκοβιστί: σουγκλί) εἶναι τό σουβλί, ἀπό τό ρῆμα σουβλίζω, ἀπ’ ὅπου καί ἡ σούβλα καί
τό ... σουβλάκι! Δηλ. ἔφαγαν ἀρνάκια τῆς σούβλας!
186. Τό «παζαρίσιο» τό νερό ρέει ἄφθονο ὅλες τίς ἐποχές στήν κεντρική πλατεῖα τῆς Ἀρναίας, στήν ἀγορά (παζάρ’), ὅπου παλιότερα κάθε Σάββατο γινόταν ἀγοραπωλησίες, ἐξερχόμενο μέ σωλῆνα σιδερένιο μέσα
ἀπό τόν κορμό (χαμηλά) τοῦ ὑπάρχοντος ἐκεῖ μεγάλου πλατανιοῦ ἡλικίας πάνω ἀπό 150 ἐτῶν. (Σημ.: Ὅταν τό
πλατάνι ἦταν μικρό οἱ πρόγονοι μας ἐνσωμάτωσαν στόν κορμό του ἕνα σιδερένιο σωλῆνα διαμέτρου 15 περ.
ἑκ. καί μέ τήν πάροδο τοῦ χρόνου ὁ αὐξημένος σέ διάμετρο κορμός κράτησε τόν σωλῆνα μέσα του. Γιά τό «παζαρίσιο» νερό πού εἶναι γαλανό ὑπάρχουν δημοτικοί στίχοι: «Παντοῦ νά πάτι νά πατήστι, στ’ Λιαρίγκουβ’ νά μήν
πάτι νά πατήστι, γιατ’ ἔχ’ ὄμουρφα κουρίτσια κί γαλανό νιρό». Ἐπίσης ἀκούγεται μέχρι καί σήμερα ἡ φράση:
«Ὅποιος ἀνύμφευτος ξένος πιεῖ νερό ἀπ’ τό πλατάνι θά νυμφευθεῖ Λιαριγκοβινή-Ἀρναιώτισσα»! Ἀπό σφάλμα
τεχνικῶν κατά τή διαμόρφωση τῆς πλατείας ὁ χῶρος μέ τόν σωλῆνα εἶναι προβληματικός. Δυστυχῶς, ἕνα «σῆμα
κατατεθέν» τῆς Ἀρναίας ὑποβαθμίσθηκε (βλέπε φωτογραφίες, πῶς ἦταν καί πῶς κατάντησε!) (βλ. καί τχ. 108/2015,
σ. 39).

187. Δέν γνωρίζουμε ποιός ἦταν Πάρεδρος (Κοινοτάρχης) τότε.
188. Δέν γνωρίζουμε ποιοί ἱερεῖς ἦσαν στό συλλείτουργο.
189. Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτήν.
190. Λεπτομερέστατος ὁ Ἡμερολογιογράφος! Ἀκόμα καί τή μνημόνευση τῆς Μεγάλης Εἰσόδου ... ἀπομνημόνευσε καί κατέγραψε!
191. Τό ὄνομα τοῦ παπᾶ εἶναι δυσανάγνωστο καί ἡ δυσκολία στήν ἀνάγνωση μεγαλώνει, διότι μέχρι τώρα
δέν συναντήσαμε παπᾶ πού τό ὄνομά του νά ἀρχίζει μέ Πανα... τόν καιρό ἐκεῖνο.
192. Γιά τόν ἑορτασμό τοῦ Ἁγ. Ἀλεξάνδρου καί τόν ἐκκλησιασμό τοῦ Ἰωάννου πρβλ. καί Δημ. Θ. Κύρου, Ὁ
Μητροπολιτικός Ναός ..., ὅ.π., σ. 10.
193. Πρόκειται γιά τόν γνωστό στή Βιβλιογραφία πρακτικό γιατρό καί φωτογράφο Κωνσταντῖνο (Κωστῆ) Μαρμαρᾶ, γιά τόν ὁποῖο βλέπε ἐνδεικτικά: Δημ. Θ. Κύρου, 1. Ὁ Μητροπολίτης Ἱερισσοῦ ..., ὅ.π., σσ. 77-79, 118 (Σημ.
278), 119 (Σημ. 288), 120 (Σημ. 293) καί 121 (Σημ. 298), καί 2. Μιά Ἔκθεση τοῦ Μητροπολίτη Ἱερισσοῦ, Ἁγ. ῎Ορους
καί Ἀρδαμερίου Σωκράτη γιά τή δραστηριότητα τῆς Μητροπόλεως ἀπό τόν Ὀκτώβριο τοῦ 1935 μέχρι τόν Ὀκτώβριο τοῦ 1936, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 109/Ὀκτ.-Δεκ. 2015, σ. 36, Ἀρχιμ. Χερουβείμ, Σύγρονες ἅγιες μορφές. Δανιήλ ὁ Κατουνακιώτης, Ὡρωπός Ἀττικῆς 1994, σ. 101, καί Ἐπισκόπου Ροδοστόλου Χρυσοστόμου, Πόθος καί χάρις στόν
Ἄθωνα, Ἅγιον Ὄρος 2000, σσ. 360-363.
194. Πρόκειται γιά τόν φωτογράφο καί ὡρολογοποιό Γεώργιο (Τζιωρτζῆ) Παπαγεωργίου τοῦ Ἰωάννου, ὁ ὁποῖος
γεννήθηκε τό 1878 (βλ. «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων ...»), Ἀθ. Κων. Γραμμένου, ὅ.π., σ. 14, ὅπου ἀναγράφεται μέ
τό πατρώνυμο Νικόλαος, «Ἐκλογικός Κατάλογος ... 1927» καί Μάνου Μανασσῆ Γ. Μαννασσῆ, Χρονικό κατοχῆς
Ἀρναίας (1941-1944) καί στοιχεῖα ἀπό τή ζωή της, Ἀθήνα 2000 καί 2002, σ. 69).
195. Τοπεθεσία Ν. τῆς Ἀρναίας σέ ἀπόσταση 7 χλμ. ἀπό αὐτήν. Ὀνομάζεται ἔτσι ἀπό τήν ὕπαρξη φωλιῶν
τῶν γερακιῶν στίς κορυφές τῶν ὀξυῶν (βλ. Δημ. Γρ. Παπαγιάννη, Λαογραφικά Ἀρναίας. Τοπωνύμια Ἀρναίας:
Φυτωνύμια - Ὑδρωνύμια - Ναωνύμια, χ.τ. καί χ., σ. 14).
16 

ΕΦΟΡΟΕΠΙΤΡΟΠΙΚΑ (Ή “ΤΟ ΠΕΡΙ ΚΥΡΟΥ ΖΗΤΗΜΑ“)
ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΛΙΑΡΙΓΚΟΒΗ ΤΟ 1911
«ΣΥΝΕΠΕΙᾼ ΤΟΥ ΚΟΜΜΑΤΙΚΟΥ ΑΝΑΒΡΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΥΠΕΡΔΙΕΓΕΡΣΕΩΣ ΤΩΝ ΠΝΕΥΜΑΤΩΝ»
(Ὅπως τά περιγράφει σέ ἐπιστολή του ὁ ἔξαρχος ἐπίσκοπος Ἀρδαμερίου Ἰωακείμ)
Γράφει ὁ Δημ. Θ. Κύρου

Ἀπό τόν Αὔγουστο τοῦ 1911 ὑπῆρξε στή Λιαρίγκοβη μιά κοινοτική ἀναστάτωση ἐξαιτίας τῆς ἐκλογῆς
τῆς νέας Ἐφοροεπιτροπῆς, ἡ ὁποία ἀποτελεῖτο ἀπό τή σχολική Ἐφορεία μέ μέλη τέσσερες ἐφόρους, πού
ἀσχολοῦνταν μέ τά ἐκπαιδευτικά θέματα καί προβλήματα, καί ἀπό τήν ἐκκλησιαστική Ἐπιτροπή μέ μέλη
δύο Ἐπιτρόπους, πού ἀσχολοῦνταν μέ τά θέματα καί προβλήματα τοῦ Ἱ. Ναοῦ Ἁγίου Στεφάνου καί τῶν
ἐξαρτημάτων του. Οἱ ἐφοροεπίτροποι ἐκλέγονταν στά τέλη Αὐγούστου καί ἡ θητεία τους ἦταν ἐτήσια (1
Σεπτεμβρίου ἕως 31 Αὐγούστου), δηλ. γιά ἕνα ἐκκλησιαστικό καί σχολικό ἔτος.
Σύμφωνα μέ τό ἑλληνικό «ἔθιμο»! γιά τήν ἐκλογή τῆς νέας Ἐφοροεπιτροπῆς (1911/1912) ὑπῆρχαν
ἀντιμαχόμενες μερίδες. Στήν ἀναφερόμενη περίπτωση οἱ μερίδες ἦσαν δύο. Στίς 23 Αὐγούστου ἡ Κοινότητα (δηλ. στήν προκείμενη περίπτωση οἱ ἐνήλικες ἄνδρες, Ἕλληνες καί Χριστιανοί) ἐξέλεξε νέα Ἐφοροεπιτροπή «ἐν ἀγαστῇ ὁμονοίᾳ», χωρίς, δηλαδή, διαφωνίες. Θαυμαστό γεγονός! Ἐπειδή ὅμως τό θαῦμα,
σύμφωνα μέ τή λαϊκή ρήση, κρατάει τρεῖς μέρες, ἡ μειοψηφοῦσα μερίδα, πού στίς ἐκλογές δέν διαφώνησε, διότι φανταζόταν ὅτι οἱ ἐκλεγέντες ἔφοροι ἀνῆκαν σ’ αὐτήν καί ἑπομένως δέν θά διόριζαν ὡς διευθυντή τοῦ Σχολείου τόν Γ. Κύρου, τοῦ ὁποίου τόν διορισμό οἱ μειοψηφοῦντες δέν ἐπιθυμοῦσαν. Ὅταν ὅμως
ἡ Ἐφοροεπιτροπή διόρισε τόν Γ. Κύρου οἱ μειοψηφοῦντες ἀντέδρασαν καί τηλεγράφησαν στή Μητρόπολη Θεσσαλονίκης νά μήν ἀναγνωρίσει οὔτε τόν δάσκαλο οὔτε τήν Ἐφορεία. Ἡ Μητρόπολη Θεσσαλονίκης
(ὡς ἀνώτερη Ἀρχή) μετά τήν λήψη τοῦ τηλεγραφήματος διέταξε νά γίνει δεύτερη ἐκλογή μέ τή δικαιολογία ὅτι στήν πρώτη ἐκλογή δέν προέδρευε (σύμφωνα μέ τόν Κανονισμό) ὁ Ἀρχιερατικός Ἐπίτροπος τῆς
Ἐπισκοπῆς Ἱερισσοῦ καί Ἁγίου Ὄρους παπα-Ἄγγελος (σέ ἀντικατάσταση τοῦ ἐπισκόπου Παρθενίου, ὁ
ὁποῖος εἶχε ἤδη «κοιμηθεῖ» στίς 5 Αὐγούστου καί ἡ ἐπισκοπή βρισκόταν σέ χηρεία). Ἡ πλειοψηφία ὅμως
δυσαρεστημένη (βαρέως φέρουσα) γιά τήν ἀπόφαση τοῦ Μητροπολίτη ἀναφέρθηκε μέ ἀντιπρόσωπό της
στή Μητρόπολη καί ζήτησε τήν ἐπανόρθωση τῆς ἀδικίας.
Ὕστερα ἀπό τή δημιουργηθεῖσα τέτοια κατάσταση ἡ Μητρόπολη Θεσσαλονίκης ἔστειλε μέ γραπτή
ἐντολή στίς 21 Σεπτεμβρίου ὡς ἔξαρχο στή Λιαρίγκοβη τόν ἐπίσκοπο Ἀρδαμερίου Ἰωακείμ γιά τόν καταρτισμό τῶν κοινοτικῶν Σωματείων (δηλ. τῆς Ἐφορείας καί τῆς Ἐπιτροπῆς) καί γιά τήν ἐπαναφορά τῆς τάξεως. Ὁ ἐπίσκοπος, ἀφοῦ ἐπί δύο ἡμέρες προσπάθησε νά συμβιβάσει τίς ἀντιμαχόμενες μερίδες, ἐξαντλώντας ὅλα τά μέσα συμβιβασμοῦ, χωρίς ἀποτέλεσμα «συνεπείᾳ τοῦ κομματικοῦ ἀναβρασμοῦ καί τῆς ὑπερδιεγέρσεως τῶν πνευμάτων», ἀναγκάσθηκε νά πραγματοποιήσει στίς 2 Ὀκτωβρίου Γενική Συνέλευση γιά
ἔκλογή νέας Ἐφοροεπιτροπῆς μέ τήν παρουσία 125 μελῶν, ἀπό τά ὁποῖα τά 84 ψήφισαν ὡς Ἐφόρους
τούς: Κων. Κυράτσο, Κων. Μαχαιρᾶ, Ἀθ. Χρυσοχόο καί Βασ. Βαλιᾶνο καί τά 41 ψήφισαν ἄλλους ὑποψήφιους, ἐνῶ γιά τούς δύο Ἐπιτρόπους, πού ψηφίσθηκαν, δηλ τόν Κων. Πατσιατζῆ καί τόν Κων. Τρικκαλιώτη,
ὑπῆρξε παμψηφία. Ἔτσι ἡ ὑπόθεση τῆς ἐκλογῆς τῆς Ἐφοροεπιτροπῆς ἔληξε (;) αἴσια καί ἡ νέα Ἐφορεία
ὑπόγραψε τά συμβόλαια ὅλων τῶν δασκάλων καί διδασκαλισσῶν.
Ὅμως ἡ μειοψηφοῦσα μερίδα ἐπέμενε στό νά ἀρνεῖται τόν διορισμό τοῦ Γ. Κύρου, προβάλλοντας
τούς λόγους ὅτι ὁ Γ. Κύρου εἶναι φατριαστής, ὑβριστής καί κατήγορος τῆς Χριστιανικῆς νηστείας, γι’
αὐτό καί ἀναφέρθηκε δύο φορές πρίν ἀπό 10 ἡμέρες στίς πολιτικές ἀρχές τοῦ Πολυγύρου, προκαλώντας
ἔτσι τελείως ἀσυνείδητα τήν ἐπέμβαση τῆς πολιτικῆς ἀρχῆς σέ ζητήματα «προνομιακῆς φύσεως».
Ὁ Ἐπίσκοπος δέν εἶναι ὑπέρ τοῦ μή διορισμοῦ τοῦ Γ. Κύρου, ἀλλά προτείνει στόν Μητροπολίτη νά μετατεθεῖ σέ ἄλλη θέση, διότι ἔτσι καί ἡ πλειοψηφία δέν θά προσβληθεῖ, ἐνῶ ἡ μειοψηφία μέ τήν παύση του
θά ἱκανοποιήσει τό κομματικό της πάθος, ἀλλά στή συνέχεια δηλώνει ὅτι μπορεῖ νά μείνει στή θέση του
(ἦταν ἤδη ἐργαζόμενος στό σχολεῖο) χωρίς νά ὑπολογισθοῦν οἱ φωνασκίες τῶν μειοψηφούντων, ἐκφράζοντας τή γνώμη ὅτι στήν ἐκτράχυνση τῶν πραγμάτων συντέλεσε ὄχι λίγο καί συντελεῖ ὁ Ἀρχιερατικός
Ἐπίτροπος (πού τόν στολίζει μέ σκληρά “κοσμητικά” ἐπίθετα!), ὁ ὁποῖος ἀκόμη καί στόν ἴδιο ἔδειξε κακή
συμπεριφορά, ἀδιαφορώντας τελείως γι’ αὐτόν κατά τήν παραμονή του στή Λιαρίγκοβη.
Μετά τή λήξη τῆς ἐξαρχικῆς ἀποστολῆς του ὁ Ἐπίσκοπος τήν ἑπόμενη μέρα ἀναχώρησε γιά τόν Στανό, πού ἦταν χωριό τῆς ἐπισκοπῆς Ἀρδαμερίου καί ἀπό ἐκεῖ περίμενε τίς ἐντολές τοῦ Μητροπολίτη γιά
ἐκτέλεση στά ζητήματα τοῦ Γ. Κύρου καί τοῦ Ἀρχιερατικοῦ Ἐπιτρόπου παπα-Ἀγγέλου Κοσμαρᾶ.
17 

Πολλά ἀπό τά ἀναφερόμενα πιό πάνω περιλαμβάνονται περιληπτικά σέ ἐπιστολή τοῦ ἐπισκόπου Ἀρδαμερίου Ἰωακείμ, πού ἔστειλε στίς 2 Ὀκτωβρίου 1911 στόν Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Ἰωακείμ ἀπό τή
Λιαρίγκοβη καί τήν ὁποία παρουσιάζουμε στή συνέχεια ὑπομνηματισμένη:
Ἡ ἐπιστολή1 αὐτούσια ἔχει ὡς ἑξῆς:

Συνῳδά τῇ ἀπό 21ης Σεπτεμβρίου ἐ.ἐ. ἐντολῇ2 τῆς σεβαστῆς Μητροπόλεως ἔφθασα εἰς
Λαρίγκοβα τῇ 29ῃ λήξαντος μηνός καί ἀμέσως ἐπιλήφθην τῆς ἐξαρχικῆς μου ἀποστολῆς3.
Καί πρῶτον μέν ἐπί δύο συνεχεῖς ἡμέρας προσεπάθησα νά ἐπιφέρω τόν εὐκτέον συμβιβασμόν μεταξύ τῶν δύο διαμαχομένων μερίδων. Ἐξαντλήσας ὅλα τά μέσα τά ἀφορῶντα εἰς τόν
συμβιβασμόν καί συνεπῶς εἰς τήν ἐπαναφοράν τῆς γαλήνης καί ὁμονοίας εἰς τήν Κοινότητα
Λαριγκόβης καί μή καταλήξας εἰς ἀποτέλεσμα συνεπείᾳ τοῦ κομματικοῦ ἀναβρασμοῦ4 καί
τῆς ὑπερδιεγέρσεως τῶν πνευμάτων, ἠναγκάσθην σήμερον Κυριακήν 2αν Ὀκτωβρίου νά
προβῶ ἐν γενικῇ συνελεύσει εἰς ἐκλογήν νέας Ἐφορείας καί Ἐπιτροπῆς. Ἐν τῇ συνελεύσει
ταύτῃ παρῆσαν 125 μέλη ἐξ ὧν τά μέν 84 ἐψήφισαν ὡς ἐφόρους τούς κ. Κωνσταντῖνον Κυράτσον5, Κωνσταντῖνον Μαχαιρᾶν, Ἀθανάσιον Χρυσοχόον7 καί Βασίλειον Βαλιᾶνον8 τά δέ
ὑπόλοιπα 41 μέλη ἐμειονοψήφισαν ὑπέρ ἄλλης Ἐφορείας. Οἱ Ἐπίτροποι ὅμως κ. Κωνσταντῖνος Πατσιατζῆς9 καί Κωνσταντῖνος Τριακκαλιώτης10 ἐξελέγησαν παμψηφεί καί οὕτω τό
ζήτημα τοῦ καταρτισμοῦ Κοινοτικῶν σωματείων ἔληξεν αἰσίως· ἡ δέ νέα Ἐφορία ὑπό τήν
Προεδρίαν μου11 ὑπέγραψε τά συμβόλαια ὅλων τῶν διδασκάλων καί διδασκαλισσῶν12.
Καίτοι ἡ Ἐφορεία παμψηφεί ἐζήτει καί τόν ἀναδιορισμόν τοῦ διευθυντοῦ τῶν Σχολῶν κ.
Γ. Κύρου ἀκολουθοῦσα τήν γνώμην καί τήν ἐπίμονον ἀπαίτησιν τῆς πλειονοψηφίας, εἰς ἥν
καί ἀνήκει, οὐχ ἧττον τῇ προτάσει ἐμοῦ ἀνεβλήθη τό ζήτημα καί ἐξηρέθη ἐκ τῆς Σ. Μητροπόλεως, τήν ὁποίαν παρακαλῶ θερμῶς νά εὐαρεστηθῇ νά ἐκφέρῃ τελειωτικήν ἀπάντησιν ἐπί
τοῦ ζητήματος καθ’ ὅτι τοῦτο προεκάλεσε καί προκαλεῖ ἔτι τήν Κοινοτικήν διαπάλην. Ἵνα
δέ σαφῆ καί ἀκριβῆ ἰδέαν μορφώσῃ ἡ Ἱ. Μητρόπολις καθῆκον θεωρῶ νά ἐξιστορήσω τά τοῦ
ζητήματος.
Ὁ διευθυντής κ. Γ. Κύρου καί ἄλλοτε ἐργασθείς ἐν Λιαριγκόβῃ ὡς διδάσκαλος μέν
εὐηρέστησεν ἐν τῷ κοινωνικῷ του ὅμως βίῳ ἠστόχησεν καθ’ ὅτι φαίνεται ὁ ἀνήρ, ἀκρατής
γλώσσης, βίαιος τόν χαρακτῆρα καί φίλος τῶν κομματισμῶν, ἀγαπῶν νά στηρίζηται ἐπί τῆς
ἰσχύος τῆς κρατούσης μερίδος12. Παρ’ ὅλα ταῦτα ἡ Κοινότης Λαριγκόβης λησμονήσασα τάς
ἰδιοτροπίας του ταύτας καί μόνον τήν διδασκαλικήν του ἐμπειρίαν ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν τόν προσέλαβε καί πέρισυ. Κατά τό διαρρεῦσαν τοῦτο σχολ. ἔτος πολλά μικροεπεισόδια ἔχοντα
ἀφορμήν ἀφ’ ἑνός μέν τό ἀπότομον τοῦ χαρακτῆρος τοῦ διευθυντοῦ, ἀφ’ ἑτέρου δέ καί τήν
κακήν συνήθειαν πολλῶν γονέων τοῦ νά ὑποστηρίζωσι τά τέκνα των τιμωρούμενα ὑπό τῶν
διδασκάλων, ἔτι δέ καί τάς ἐν τῷ μεταξύ γενομένας, ὡς εἴθισται, ἀντιπαθείας κατά τοῦ διδασκάλου. Οὕτως ἔβαινον τά πράγματα μέχρι τῆς εἰκοστῆς τρίτης Αὐγούστου, ὁπότε ἡ Κοινότης ἐν ἀγαστῇ ὁμονοίᾳ ἐξέλεξεν Ἐφορείαν τήν αὐτήν, ἥν καί σήμερον ὑπό τήν προεδρίαν
μου. Ἡ μειονοψηφοῦσα μερίς τότε οὐδέν ἀντεῖπε, διότι ἐφαντάζετο ὅτι οἱ ἐκλεγέντες Ἔφοροι ἀνῆκον εἰς αὐτήν καί ἑπομένως δέν θά προέβαινον εἰς τόν διορισμόν τοῦ Κύρου ὡς διευθυντοῦ. Ὅτε ὅμως παρ’ ἐλπίδα εἶδον ὅτι ἡ Ἐφορεία διώρισεν ὡς διευθυντήν τόν ἀγαπητόν τῆς πλειοψηφίας κ. Γ. Κύρου, τότε κατεξανέστησαν καί ἐτηλεγράφησαν εἰς τήν Ἱ. Μητρόπολιν, ἵνα μή ἀναγνωρίσῃ οὔτε τόν Κύρου ὡς διευθυντήν οὔτε τήν Ἐφορείαν, ἐνῷ κατ’
ἀρχήν καί λόγῳ καί δικαίῳ οὐδέν εἶχον κατά τῆς Ἐφορείας εἰς τήν ἐκλογήν τῆς ὁποίας καί
μέρος ἔλαβον καί συνῄνεσαν. Ἡ Ἱ. Μητρόπολις λαβοῦσα τό τηλεγράφημα τοῦτο13 διέταξε
δευτέραν ἐκλογήν ἐπί τῷ λόγῳ ὅτι εἰς τήν πρώτην ἐκλογήν δέν προήδρευσε ὁ ἀρχιερατικός
ἐπίτροπος αἰδεσιμώτατος Παπᾶ-Ἄγγελος14, ἐνῷ ὡς ἐπληροφορήθην μετά ἐξέτασιν ὁ εἰρημένος ἱερεύς προσκληθείς εἰς τήν συνέλευσιν δέν μετέβη δηλώσας ὅτι εἶνε Ἀρχιερατικός ἐπίτροπος μόνον δι’ ἀδείας γάμου. Ἐν τούτοις ὁ ἴδιος οὗτος ἱερεύς λαβών τήν ἐντολήν τῆς Ἱ.
Μητροπόλεως καί προεδρεύσας συνελεύσεως ἐξ εὐαρίθμων μελῶν τῆς μειονοψηφούσης
μερίδος προέβη εἰς ἐκλογήν νέας ἐφορείας. Τοῦτο βαρέως φέρουσα ἡ μεγάλη πλειονότης
τῆς Κοινότητος δι’ ἀντιπροσώπου αὐτῆς ἀνηνέχθη εἰς τήν Ἱ. Μητρόπολιν15 καί ἐξῃτήσατο
τήν ἐπανόρθωσιν τῆς γενομένης αὐτῇ ἀδικίας συνεπείᾳ τῆς μεροληπτικῆς στάσεως τοῦ
18 

ἀρχιερατικοῦ ἐπιτρόπου. Ἐν τοιαύτῃ καταστάσει πραγμάτων ἡ Ἱ. Μητρόπολις ἔγνω νά ἀποστείλῃ ἐξαρχικῶς ἐμέ πρός καταρτισμόν Σωματείων16 καί πρός ἐπαναφοράν τῆς τάξεως.
Ὡς προεῖπον προέτεινα πολλά μέσα συμβιβασμοῦ κ(αι)΄ μέχρις ἐξευτελισμοῦ ἀκόμη
τοῦ διευθυντοῦ τοῦ νά ζητήσῃ δημοσίᾳ συγγνώμην καί νά ὑπογράψῃ17 ἔγγραφον ταπεινωτικόν δι’ αὐτόν. Ἡ μειονοψηφοῦσα ὅμως μερίς μένει ἀνένδοτος προβάλλουσα λόγους τούς
ἑξῆς:
α΄. ὅτι ὁ κ. Κύρου εἶνε φατριαστής18. Κατ’ ἐμέ ὁ λόγος οὕτως ἔχει μικράν τινα ὑπόστασιν οὐχ ἧττον δικαιολογεῖται ὁ κ. Κύρου, ἐάν ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὅτι εἰς τούς χωρικούς παρεξηγεῖται εὐκόλως ἡ συναναστροφή καί ἐπικοινωνία τοῦ διδασκάλου μετά προσώπου ἄλλης
κομματικῆς ἀποχρώσεως.
β΄. ὅτι εἶναι ὑβριστής ἐπαινῶν τούς φίλ’ αὐτῷ διακειμένους κατηγορῶν δέ τούς ἐναντίους. Καίτοι καί ἐγώ κατεῖδον τό ἀπότομον τοῦ χαρακτῆρος του ἐν τούτοις παρετήρησα ὅτι
ἡ μομφή αὐτή δέν εἶνε καί τόσον δικαίᾳ, διότι πολλάκις ὁ διδάσκαλος ἀναγκαζόμενος νά τιμωρήσῃ μαθητάς εὑρίσκει ἀντιμέτωπον τήν κακῶς ἐννοουμένην φιλοστοργίαν τῶν γονέων,
πρός οὕς ἀναγκάζεται νά μεταχειρισθῇ γλῶσσαν δριμυτέραν τοῦ δέοντος.
γ΄. ὅτι ἔψεξε τήν νηστείαν. Τήν μομφήν ταύτην δέν τήν ἀπέστειλαν19, ἀπ’ ἐναντίας γενικῶς
μαρτυρεῖται ὅτι ὁ κ. Κύρου φαίνεται θεοσεβής μή παραλείπων οὐδέν τῶν χριστιανικῶν καθηκόντων.
Τούς λόγους τούτους προβάλλουσα ἡ μειοψηφοῦσα μερίς ἐπιμένει ἀκόμη νά ἀρνῆται
τόν διορισμόν τοῦ Κύρου, καθ’ οὗ δίς πρό δέκα ἡμερῶν ἀνηνέχθη καί εἰς τάς πολιτικάς
ἀρχάς τοῦ Πολυγύρου20 προκαλοῦσα οὕτω ὅλως ἀσυνειδήτως τήν ἐπέμβασιν τῆς πολιτικῆς
ἀρχῆς εἰς ζητήματα προνομιακῆς φύσεως. Μελετήσας τήν κατάστασιν τῆς κοινότητος τολμῶν
νά εἴπω ὅτι ὁ κατά τοῦ Κύρου σάλος εἶναι ἐν μέρει ἄδικος, ὡς ἔχων λόγους κομματικούς
μᾶλλον ἤ ἀφορῶντας τό συμφέρον τῆς Κοινότητος. Ἐν τοιαύτῃ ἐποχῇ θά ἦτο ἄδικον νά
πέσῃ θῦμα κομματικῆς διαπάλης οἰκογενειάρχης διδάσκαλος ἐκτός ἐάν ὑπάρχῃ ἀλλαχόσε
θέσις πρός μετάθεσιν καί τοῦτο θά ἦτο προτιμώτερον, διότι τοιουτοτρόπως καί ἡ πλειοψηφοῦσα μερίς δέν θά ἐθεώρῃ ἑαυτήν προσβεβλημένην, ἐνῷ διά τῆς παύσεως τούτου, ἱκανοποιεῖται μόνον τό κομματικόν πάθος τῆς μειονοψηφούσης μερίδος.
Συγκεφαλαιώνων, Παναγιώτατε Δέσποτα, τό περί Κύρου ζήτημα εὐσεβάστως δηλῶ, ὅτι ὁ
Κύρου δύναται νά μείνῃ εἰς τήν θέσιν του χωρίς νά ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν αἱ φωνασκίαι τῆς μειονοψηφούσης μερίδος. Κατ’ ἐμήν ταπεινήν γνώμην εἰς τήν ἐκτράχυνσιν τῶν πραγμάτων συνετέλεσεν οὐκ ὀλίγον κ(αι)΄συντελεῖ ὁ Ἀρχιερατικός Ἐπίτροπος ἄνθρωπος κοῦφος, ἀλλαζών,
ἐπιπόλαιος στενώτατα συνδεδεμένος μετά τῆς μειονοψηφίας, ἥν καί μόνην ὑποστηρίζει καί
αὐτῆς μόνης τά κομματικά συμφέροντα ἐξυπηρετῶν. Καί πρός ἐμέ αὐτόν δέν ἔδειξε καλήν
συμπεριφοράν, διότι μόλις δίς ἤ τρίς τόν εἶδον ἐν ᾧ ἐπί τέσσαρας ἡμέρας ἔμεινα ἐν Λαριγκόβῃ κ(αι)΄ οὔτε περί καταλύματος ἐφρόντισεν οὔτε περί οὐδενός ἄλλου. Ἐσωκλείστως παραπέμπω αἴτησιν τῶν χριστιανῶν κατ’ αὐτοῦ21. Μοί φαίνεται ὅτι, ἐάν παραμείνῃ ὡς
ἀρχιερατικός ἐπίτροπος, θά ἐκτραχύνῃ τά πράγματα.
Αὔριον ἀναχωρῷ διά Στανόν22, χωρίον τῆς Ἐπισκοπῆς μου23, δίωρον περίπου ἀπέχον
τῆς Λαριγκόβης, ἐκεῖθεν δέ ἀναμένω τάς ἐντολάς τῆς Ὑμ. πολυσεβάστου Παναγιότητος εἰς
ἐκτέλεσιν διότι τό ζήτημα τοῦ Κύρου καί τοῦ ἀρχιερατικοῦ ἐπιτρόπου.
Ἐπί τούτοις ἀσπαζόμενος τήν Ὑμ. Δεξιάν διατελῶ μετ’ ἀπείρου σεβασμοῦ.
᾽Εν Λαριγκόβῃ τῇ 2ᾳ Ὀκτωβρίου 1911.
ταπεινός θεράπων
† Ὁ Ἀρδαμερίου Ἰωακείμ24
Υ.Γ. Ἐλησμόνησα νά ἀναγράψω ὅτι ὁ κ. Κύρου ἀπό 1ης 7/βρίου ἐργάζεται τακτικῶς κ(αι)΄
ἐξακολουθεῖ νά ἐργάζεται.
Ἐπί τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ καθῆκον θεωρῶ νά γνωρίσω τῇ Ὑμετέρᾳ Σεπτῇ μοι Παναγιότητι, ὅτι
ἐν Λιαριγκόβῃ ὁ τῶν τῆς καταδιώξεως τῆς ληστείας στρατός ὀργιάζει25. Πταίουν ὅμως κ(αι)΄
οἱ ἠθικῶς κ(αι)΄ ἐθνικῶς ἐξαχρειωθέντες Λιαριγκοβηνοί126 οἱ πλεῖστοι τῶν ὁποίων, διά νά τούς

19 

κολακεύουν, τούς προσκαλοῦν εἰς τάς οἰκίας των. Περί τούτων ἀργότερον θά κάμω ἔκθεσιν,
διότι φοβοῦμαι κ(αι)΄ ἐξισλαμίσεις.
Ὁ ἴδιος
Σημειώσεις:

1. Ἡ Ἐπιστολή βρίσκεται στό πρωτότυπο στό Ἀρχεῖο τῆς Ἱ. Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης μέ ἀριθμό 1809
καί σέ φωτοαντίγραφο στό Ἀρχεῖο τοῦ γράφοντα, προσφορά τοῦ θεολόγου κ. Γεωργίου Κουκλιάτη ἀπό τά
Πετροκέρασα Θεσσαλονίκης (πρ. Χαλκιδικῆς). Εἶναι τετράφυλλη καί γραμμένη στά φφ. 1α-4α. Πολύ μικρή
περίληψη τῆς ἐπιστολῆς δημοσιεύθηκε στό βιβλίο τοῦ Ἀστερίου Καραμπατάκη, Τό Ἀρχεῖο τῆς ἐπισκοπῆς
Ἀρδαμερίου, Θεσσαλονίκη 2003, σ. 128.
2. Δέν ἔχουμε ὑπόψη τό Ἔγγραφο αὐτό, πού μᾶλλον βρίσκεται στό Ἀρχεῖο τῆς Ἱ. Μητρόπολης Θεσσαλονίκης.
3. Ὁ ἐντολοδόχος τῆς ἀποστολῆς ὀνομάζεται ἔξαρχος. Ὁ τίτλος αὐτός παραχωρεῖται σέ Μητροπολίτες (παλιότερα καί σέ ἐπισκόπους), οἱ ὁποῖοι στέλνονται σέ ἄλλες Μητροπόλεις (ἤ Ἐπισκοπές) γιά τήν ἐπίλυση κάποιων προβλημάτων τους.
4. Ὁ κομματικός ἀναβρασμός καί ἡ ὑπερδιέγερση τῶν πνευμάτων ὀφείλονταν στίς προεκλογικές ζυμώσεις
γιά τήν ἐκλογή τῶν βουλευτῶν τῆς Νεοτουρκικῆς Ὀθωμανικῆς Βουλῆς τό 1912, γιά τήν ὁποία ὑποψήφιοι
γιά τόν Νομό Θεσσαλονίκης-Χαλκιδικῆς ἦσαν καί Ἕλληνες. (Βλ. καί Ἰωακείμ Ἀθ. Παπαγγέλου, Προεκλογικές κινήσεις στόν Πολύγυρο τό 1911, ΠΟΛΥΓΥΡΟΣ, τχ. 73/Ἰαν.-Ἰούν. 2013, σσ. 4-7).
5. Ὁ Κων. Κυράτσος τοῦ Γεωργίου γεννήθηκε τό 1876 καί ἦταν ὑποδηματοποιός (βλ. «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων τῆς Κοινότητος Ἀρναίας τοῦ Νομοῦ Χαλκιδικῆς καταρτισθέν ἐν ἔτει 1925», Ἀθ. Κων. Γραμμένου, Οἱ
πρῶτοι Ἐκλογικοί Κατάλογοι τῆς Ἀρναίας, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 82/Ἰαν.-Μάρτ. 2009, σ. 9, Ἐκλογικός Κατάλογος 1927
καί Μάνου (Μανασσῆ) Γ. Μανασσῆ, Χρονικό κατοχῆς Ἀρναίας 1941-1944 καί στοιχεῖα ἀπό τή ζωή της, Ἀθήνα 2000 καί 2002, σ. 61.
6. Ὁ Κων. Μαχαιρᾶς τοῦ Δημητρίου γεννήθηκε τό 1872. Χρημάτισε μουχτάρης Λιαρίγκοβης τό 1912, Πάρεδρος κατά τά ἔτη 1916-1918 (;) καί Ἐκκλησιαστικός Ἐπίτροπος τό 1911/1912. Τό 1917 ἦταν ἱδρυτικό μέλος τοῦ Νεοελληνικοῦ Συνδέσμου Φιλελευθέρων Λιαριγκόβης. Ἦταν μαχαιροποιός. Περισσότερα γι’ αὐτόν
καί Βιβλιογραφία βλ. ἐνδεικτικά Δημ. Θ. Κύρου, 1. Καταγραφή Ἀρχείων. ΚΣΤ΄ (5). Κατάλογος Ἐγγράφων
Ἀρχείου Γεωργίου Δημοσθ. Διαμαντούδη, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 98/Ἰαν.-Μάρτ. 2013, σ. 7 (Σημ. 344;), 2. Τό Σωματεῖο
«Νεοελληνικός Σύνδεσμος Φιλελευθέρων Λιαριγκόβης: Ἡ ἵδρυση τό 1917, τά πρῶτα Πρακτικά, ἡ πρώτη Διοικητική Ἐπιτροπή καί τά πρῶτα μέλη της, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 102/Ἰαν.-Μάρτ. 2014, σ. 15 (Σημ. 23) καί 3. Τό ἐπαναστατικό κίνημα τῆς Ἐθνικῆς Ἅμυνας τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου στή Θεσσαλονίκη καί τά τραγικά γεγονότα τῆς Λιαρίγκοβης, ΑΡΝΑΙΑ, τχ.106/Ἰαν.-Μάρτ. 2015, σ. 13 (Σημ. 9).
7. ῾Ο Ἀθαν. Χρυσοχόος τοῦ Μιχαήλ γεννήθηκε τό 1876 καί ἦταν χρυσοχόος (βλ. «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων ...») καί Ἀθ. Κων. Γραμμένου, ὄ.π., σ. 17. Στίς παραπομπές αὐτές ἀναγράφεται ὡς Χρυσοχόου). Ὑποθέτουμε ὅτι δέν ἦταν Λιαριγκοβινός.
8. Ὁ Βασ. Βαλιᾶνος τοῦ Ἰωάννη γεννήθηκε τό 1874 καί ἦταν μελισσοτρόφος (βλ. «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων ...»), Ἀθ. Κων. Γραμμένου, ὅ.π., σ. 11 καί Ἐκλογικός Κατάλογος 1927. Στἰς 2 πρῶτες παραπομπές ἀναγράφεται ὡς Μπαλιᾶνος). Χρημάτισε Ἐκκλησιαστικός Ἐπίτροπος τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου κατά τά ἔτη 1911/1912,
1917/1918 καί 1942-1944 (βλ. Δημ. Θ. Κύρου, 1. Ἐκκλησιαστικοί Ἐπίτροποι τοῦ Ἐνοριακοῦ καί Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ Ἁγίου Στεφάνου Ἀρναίας (1835-1947), (Μιά πρώτη καί πρόχειρη καταγραφή), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 77/Ὀκτ.Δεκ. 2007, σ. 18 καί 2. Ὁ Ἱερός Μητροπολιτικός Ναός τοῦ Ἁγίου Στεφάνου Ἀρναίας, ΑΡΝΑΙΑ, 2008, σ. 55).
9. Ὁ Κων. Πατσιατζῆς τοῦ Ἰωάννου γεννήθηκε πρίν ἀπό τό 1862 (ἴσως τό 1853), ἐπειδή ὁ γιός του Ἰωάννης γεννήθηκε τό 1883. Χρημάτισε Ἐκκλησιαστικός Ἐπίτροπος τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου (κατά τά ἔτη 1908/1909
καί 1910-1912 (βλ. Δημ. Θ. Κύρου, 1. Ἐκκλησιαστικοί Ἐπίτροποι ..., ὅ.π., σ. 18, καί 2. Ὁ Ἱερός Μητροπολιτικός Ναός ..., σ. 55).
10. Ὁ Κων. Τρικκαλιώτης τοῦ Δημητρίου γεννήθηκε ἴσως πρίν ἀπό τό 1862. Χρημάτισε Ἐκκλησιαστικός
Ἐπίτροπος τοῦ Ἱ. Ναοῦ Ἁγ. Στεφάνου κατά τά ἔτη 1908/1909 καί 1910-1912 (βλ. Δημ. Θ. Κύρου, 1. Ἐκκλησιαστικοί Ἐπίτροποι ..., ὅ.π., σ. 18, καί 2. Ὁ Ἱερός Μητροπολιτικός Ναός ..., σ. 55).
11. Τά Συμβόλαια-Συμφωνητικά πρόσληψης ἐκπαιδευτικοῦ ὑπογράφονται γιά ἕνα ἔτος ἀπό τούς Ἐφόρους τοῦ Σχολείου καί ἀπό τόν προσλαμβανόμενο. [Παραδείγματα τέτοιων Συμβολαίων τῶν ἐτῶν 1883, 1891
καί 1898 βλέπε: Μαυρουδῆ Γ. Παπαθανασίου, Λαογραφικό Ἀρναίας, ΧΡΟΝΙΚΑ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ, τχ. 13-14,
σσ. 547-549, καί Δημητρίου Κύρου, Κωνσταντῖνος Πετρίδης: Ἕνας Θάσιος ἑλληνοδιδάσκαλος στή Χαλκι20 

δική στά χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας καί μετέπειτα 1893-1930), ΘΑΣΙΑΚΑ, τόμ. 10 (1996-1997), Γ΄ Συμπόσιο
Θασιακῶν Μελετῶν «Ἡ Θάσος διά μέσου τῶν αἰώνων: Ἱστορία-Τέχνη-Πολιτισμός, Πρακτικά, Καβάλα 2001,
σσ. 440-441].
12. Ὁ Γ. Κύρου καταγόταν ἀπό τήν Ἤπειρο. Ὑπηρέτησε ὡς δάσκαλος καί Διευθυντής στή Λιαρίγκοβη
κατά τά σχολικά ἔτη 1905/1906-1906/1907 καί 1910/1911/1912. Γιά τόν διορισμό του τοῦ σχ. ἔτους 1910/1911
ὑπάρχει στό Ἀρχεῖο τῆς Μητροπόλεως Ἱερισσοῦ σχετικό Πρακτικό ἀπό 11-7-1910 τῶν Προκρίτων τῆς Κοινότητας Λιαριγκόβης μέ Πρόεδρο τόν Ἀρχιερατικό Ἐπίτροπο (Δημ. Θ. Κύρου, Ἡ ἐκπαίδευση στήν Ἀρναία
(Λιαρίγκοβη) στά χρόνια τῆς τουρκοκρατίας καί μία πρώτη ἀναφορά σέ ἀδημοσίευτο ἀρχειακό ὑλικό, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 18/Ἰαν.-Μάρτ. 1993, σσ. 9,10 καί 11) καί ἀπό τό Βιβλίο Πρωτοκόλλου τῆς Ἐπισκοπῆς- Μητροπόλεως
πληροφορούμαστε ὅτι ὁ Ἐπίσκοπος Παρθένιος ἀγγέλλει μέ ἐπιστολή του ἀπό 13-7-1910 στόν Γ. Κύρου ὅτι
διορίσθηκε Διευθυντής στή Σχολή Λιαριγκόβης (βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Πληροφορίες γιά τήν Ἐκπαίδευση στή
Λιαρίγκοβη (Ἀρναία) στά τελευταία χρόνια τῆς τουρκοκρατίας (1907-1912) ἀπό τό ἀνέκδοτο Βιβλίο Πρωτοκόλλου τῆς Ἐπισκοπῆς Ἱερισσοῦ καί Ἁγίου Ὄρους (1907-1927), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 111/Ἀπρ. - Ἰούν. 2016, σ. 17.
Τέλος, γιά τόν χαρακτῆρα του ὁ Λιαριγκοβινός Γ. Δ. Βαρᾶνος μέ ἐπιστολή του πρός τόν Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης ἀπό 4-11-1911 διαμαρτύρεται γιά τή συμπεριφορά τοῦ Γ. Κύρου χαρακτηρίζοντάς τον ταραχοποιό, κομματάρχη, ραδιοῦργο, αἰσχρό καί φαῦλο (βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Ἡ Ἐκπαίδευση στήν Ἀρναία ..., ὅ.π.,
σ. 10).
13. Δέν ἔχουμε ὑπόψη τό Ἔγγραφο αὐτό, πού μᾶλλον βρίσκεται στό Ἀρχεῖο τῆς Ἱ. Μητρόπολης Θεσσαλονίκης.
14. Ὁ παπᾶ-Ἄγγελος (Κοσμαρᾶς) γνωστός ὡς Παπαγγελούδας, (γένν. ± 1840), χειροτονήθηκε τό 1871
καί ὑπηρέτησε ὡς ἐφημέριος τοῦ Ἱ. Ναοῦ Ἁγ. Στεφάνου μέχρι τό 1924, πού πέθανε. Κατά τή διάρκεια τῆς
ἱερατικῆς του πορείας δημιούργησε, λόγω χαρακτῆρα, σοβαρότατα προβλήματα στούς 7 ἐπισκόπους Ἱερισσοῦ καί Ἁγ. Ὄρους, στούς συναδέλφους του ἱερεῖς καί στούς πιστούς μέ ἀποτέλεσμα ἄλλοτε νά τίθεται
σέ ἀργία καί ἄλλοτε νά ἐξορίζεται. Γνῶστες τῶν ἀνεπίτρεπτων ἐνεργειῶν του ἦσαν ἡ Μητρόπολη Θεσσαλονίκης - ἡ ἐπισκοπική Σύνοδος Θεσσαλονίκης, καί τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο. Εἶναι κοπιώδης ἡ ἀναγραφή
τῆς Βιβλιογραφίας γιά τόν παπᾶ-Ἄγγελο. Ἐνδεικτικά βλέπε: Δημ. Θ. Κύρου, 1. Ὁ Μητροπολίτης Ἱερισσοῦ,
Ἁγίου Ὄρους καί Ἀρδαμερίου Σωκράτης Σταυρίδης (1866-1944), Ἀρναία 2011, σ. 100 (Σημ. 99), 2. Τό Ἡμερολόγιο τοῦ Γεωργίου Παναγιώτη Γεωργιάδη [Καταγραφή τῶν ἱστορικῶν καί δραματικῶν γεγονότων τῶν
ἐτῶν 1914-1926 στήν Ἑλλάδα καί τῶν παράλληλων γεγονότων στή Λιαρίγκοβη σχετικῶν ἤ ἄσχετων μέ τά
πανελλαδικά], ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 111/Ἀπρ.-Ἰούν. 2016, σσ. 4, καί 9 (Σημ. 36), καί 3. Μιά περίεργη καί πρωτάκουστη
ἀπαγωγή Λιαριγκοβινῆς ἀπό Τούρκους στρατιῶτες τῆς Λιαρίγκοβης στά 1890. (Πληροφορίες ἀπό ἀνέκδοτο Ἔγγραφο τοῦ Ἀρχείου τῆς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 111/Ἀπρ. - Ἰούν. 2016, σσ. 24, 25
καί 26 (Σημ. 10), καί Ἀθ. Ε. Καραθανάση-Ἀρχιμ. Γεωργ. Τριανταφυλλίδου, Ἡ Ἐπισκοπική Σύνοδος τῆς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης (1905-2005 αἰώνας), Θεσσαλονίκη 1994, σσ. 28 καί 62, καί Δημ. Ἀγγ. Παπάζη, Ὁ
Μητροπολίτης Ἀθανάσιος Μεγακλῆς (1848-1909), Θεσσαλονίκη 2001, σ. 143 καί 204.
15. Δέν γνωρίζουμε ποιός ἀντιπρόσωπος καί μέ ποιόν τρόπο ἀναφέρθηκε στή Μητρόπολη Θεσσαλονίκης γιά τήν συμπεριφορά τοῦ παπᾶ-Ἀγγέλου. Πιθανότατα πραγματοποίησε ἐπίσκεψη στή Μητρόπολη.
16. Πρόκειται γιά τήν (σχολική) Ἐφορεία καί γιά τήν (Ἐκκλησιαστική Ἐπιτροπή.
17. Δέν γνωρίζουμε, ἄν ὁ Γ. Κύρου ζήτησε συγγνώμη καί ἄν ὑπόγραψε τό σχετικό ἔγγραφο.
18. Δηλ. ἄνθρωπος χωρίς ἠθικές ἀρχές, πού μαζί μέ ἄλλους παρόμοιους (ὡς ὁμάδα ἤ πολιτικό κόμμα)
ἐπιδιώκει ἴδια συμφέροντα χωρίς ἐνδοιασμούς καί παράνομα καί ἀνήθικα.
19. Ἐννοεῖται μέ τό τηλεγράφημα (βλ. Σημ. 13).
20. Δηλ. στόν Ὑποδιοικητή (Καϊμακάμη) Χαλκιδικῆς, πού ἕδρευε στόν Πολύγυρο.
21. Δέν ἔχουμε ὑπόψη τό Ἔγγραφο αὐτό, πού μᾶλλον βρίσκεται στό Ἀρχεῖο τῆς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης.
22. Ὁ Στανός εἶναι ἕνα μικρό χωριό πού ἀπέχει 9 χλμ. Β. τῆς Ἀρναίας. Ἐπί Τουρκοκρατίας ἦταν μία ἀπό
τίς 12 κωμοπόλεις τῶν Μαντεμοχωρίων. Τώρα εἶναι τό δεύτερο χωριό πανελλήνια μέ τήν αὐξημένη γεννητικότητα.
23. Μέχρι τό 1936 ὁ Στανός ἀνῆκε στήν ἐπισκοπή-Μητρόπολη Ἀρδαμερίου. Μετά τήν οὐσιαστική κατάργηση (τό 1936) καί τή συγχώνευσή της (τό 1940) μέ τήν Μητρόπολη Ἱερισσοῦ καί Ἁγίου Ὄρους ὁ Στανός ὑπάγεται στήν Μητρόπολη Ἱερισσοῦ, Ἁγίου Ὄρους καί Ἀρδαμερίου.
24. Ὁ Ἐπίσκοπος Ἀρδαμερίου Ἰωακείμ Στρουμπῆς ἀρχιεράτευσε στήν Ἐπισκοπή Ἀρδαμερίου ἀπό τόν
Ἰούλιο τοῦ 1911 ἕως τόν Φεβρουάριο τοῦ 1922, ὁπότε μετατέθηκε στή Μητρόπολη Κορυτσᾶς (βλ. ἐνδεικτικά Ἀποστόλου Ἀθ. Γλαβίνα, Ἀρχιερεῖς τῆς Ἐπισκοπῆς Ἀρδαμερίου, ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΑ, τόμ. Κ΄, Θεσσαλονίκη 1980, σ. 26.
21 

ΟΙ ΠΡΟΓΟΝΟΙ ΜΑΣ (ΠΡΟΠΑΠΠΟΥΔΕΣ ΚΑΙ ΠΑΠΠΟΥΔΕΣ), ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ
ΓΕΝΝΗΘΗΚΑΝ ΚΑΤΑ ΤΑ ΕΤΗ 1862-1924 ΚΑΙ ΖΟΥΣΑΝ ΤΟ 1925.
(Πληροφορίες ἀπό τό «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων τῆς Κοινότητος
Ἀρναίας τοῦ Νομοῦ Χαλκιδικῆς καταρτισθέν ἐν ἔτει 1925»)
(3η συνέχεια)
α.α.

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.

α.α.
1.
2.
3.
4.
5.
6.

α.α.

22

1.
2.
3.
4.

Ἐπώνυμο

Ἀδαμίδης
Ἀδάμου
Ἀρβανίτης
Γκούντας
Διαμαντούδης
Ζόμπος
Κοτροβέλης
Καραγιάννης
Κοκότας
Κεχαγιᾶς
Κοτσιάνης
Ματσίγκος
Νάκος
Παπαγιάννης
Παπατζῖκος
Πολύζος
Τσαμούρης
Ἐπώνυμο

Κύρου
Πραβήτας
Πολυζᾶς
Τσαγκόπουλος
Τσόχας
Στεργιάδης
Ἐπώνυμο

Βαρᾶνος
Καραγιάννης
Πάχτας
Χατζηαθανασίου

Γράφει ὁ Δημ. Θ. Κύρου
Οἱ γεννηθέντες τό ἔτος 1869
Ὄνομα

Πατρώνυμο

Ἰωάννης
Θωμᾶς
Νικόλαος
Ἀπόστολος
Θεοχάρης
Ἀστέριος
Δημήτριος
Ἰωάννης
Ἀθανάσιος
Δημήτριος
Κωνσταντῖνος
Νικόλαος
Ἀλέξανδρος
Μιχαήλ
Χριστόδουλος
Νικόλαος
Θεοχάρης

Ἀδάμος
Παντελῆς
Γεώργιος
Δημήτριος
Χρῆστος31
Κωνσταντῖνος
Κωνσταντῖνος
Γεώργιος
Δημήτριος
Χρῆστος
Νικόλαος32
Ἰωάννης33
Νάκος
Θεόδωρος34
Γεώργιος35
Βασίλειος36
Γεώργιος

Ὄνομα

Πατρώνυμο

Οἱ γεννηθέντες τό ἔτος 1870
Δημήτριος
Ἀστέριος
Ἀπόστολος
Χρῆστος
Γεώργιος
Σωτήριος

Γεώργιος37
Ἀναστάσιος
Χρῆστος38
Ἀστέριος39
Ἄγγελος
Στέργιος40

Ὄνομα

Πατρώνυμο

Οἱ γεννηθέντες τό ἔτος 1871
Γεώργιος
Δῆμος
Κωνσταντῖνος
Ἀθανάσιος

Δῆμος41
Γεώργιος
Νικόλαος
Δημήτριος42 

Σημειώσεις:

31. Στά τεύχη 94-97 (2012) καί 98-99 (2013) παρουσιάζεται τό Ἀρχεῖο του, πού βρίσκεται στήν
κατοχή τοῦ Γεωργίου Δημοσθ. Διαμαντούδη. Ἀναφορά σ’ αὐτόν γίνεται στά Ἔγγραφα 48, 49,
51, 57 καί 60. (Βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Καταγραφή Ἀρχείων. ΚΣΤ΄ (4-5). Κατάλογος Ἐγγράφων
Ἀρχείου Γεωργίου Δημοσθ. Διαμαντούδη, ΑΡΝΑΙΑ, τχχ. 97-98).
32. Χρημάτισε Ἐκκλησιαστικός Ἐπίτροπος τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου κατά τό ἔτος 1907/1908
(βλ. Δημ. Θ. Κύρου, 1. Ἐκκλησιαστικοί Ἐπίτροποι ..., ὅ.π., σ. 18, καί 2. Ὁ Ἱερός Μητροπολιτικός
Ναός ..., σ. 54).
33. Στό «Μητρῷον ...» καταγράφεται ὡς Ματσίγγου.
34. Χρημάτισε Ἐκκλησιαστικός Ἐπίτροπος τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου κατά τό ἔτος 1908/1909
(βλ. Δημ. Θ. Κύρου, 1. Ἐκκλησιαστικοί Ἐπίτροποι ..., ὅ.π., σ. 18, καί 2. Ὁ Ἱερός Μητροπολιτικός
Ναός ..., σ. 55).
35. Στό τεῦχος 70 (2006) παρουσιάζεται τό ἀπό 5 ῎Εγγραφα (1919-1940) ἀποτελούμενο
Ἀρχεῖο του στό ἄρθρο: Δημ. Θ. Κύρου, Καταγραφή Ἀρχείων. ΚΔ Kατάλογος Ἐγγράφων Ἀρχείου Χριστοδούλου Γεωργ. Παπατζίκου, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 70/Ἰαν. - Μάρτ. 2006, σσ. 18-20. Ἀπό τό
Ἀρχεῖο του πληροφορούμαστε ὅτι: 1) στίς 21 Ἀπριλίου τοῦ 1919 νυμφεύθηκε τή Λιαριγκοβινή
Μαρία Ἀστ. Μπογιατζῆ (βλ. Ἔγγραφο ἀρ. 1, Ἄδεια Γάμου, στό ὁποῖο ὁ ἐπίσκοπος Σωκράτης δίνει ἐντολή στόν ἐφημέριο τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου Ἰωάννη (Βαρᾶνο) νά εὐλογήσει τό «συνοικέσιο» τῶν μελλονύμφων. Τό Ἔγγραφο δημοσιεύεται καί σέ φωτοανατύπωση), 2) πλήρωσε 6 δρχ.
γιά ἱερατικό δικαίωμα τοῦ ἔτους 1920-1921 (18-9-1921), 3) πλήρωσε 40 δρχ. στό Ταμεῖο τῆς Κοινότητας Ἀρναίας γιά διάθεση ζώων καί παραγωγή (;) χρήσεως 1938 (6-5-1939) καί 4) πλήρωσε
552 δρχ. στό Ταμεῖο τῆς Κοινότητας Ἀρναίας χρήσεως 1938 γιά δημόσιο φόρο. Ἐπίσης πληροφορούμαστε ὅτι ὁ γιός του Κωνσταντῖνος ἐκτέλεσε τήν προσωπική του ἐργασία 6 ἡμερῶν στήν
Κοινότητα Ἀρναίας γιά τό ἔτος 1939-40.
36. Τό ἐπώνυμο αὐτό στό Μητρῷο τῶν Ἀρρένων συναντιέται μέχρι τό 1890 σέ δύο ἄρρενες
μέ τό ἴδιο πατρώνυμο. Τώρα δέν ὑπάρχει τό ἐπώνυμο αὐτό. Ὑποθέτουμε ὅτι δέν ἦταν Λιαριγκοβινός, ἀλλά ἴσως Παλαιοχωρινός ἤ Νεοχωρίτης, ὅπου συναντέται τό ἐπώνυμο αὐτό.
37. Εἶναι ὁ παππούς τοῦ γράφοντος. Νυμφεύθηκε τήν Μαρία Κασίδη τοῦ Γεωργίου ἀπό τή
Ζαγορά Βόλου καί ἀπέκτησε ἑπτά παιδιά. Ὁ πατέρας του εἶναι (μᾶλλον) ὁ γενάρχης τοῦ γένους
Κύρου στήν Ἀρναία (γιά τό ὁποῖο βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Τά γένη τῶν Ἀρναιωτῶν. Τό γένος Κύρου,
Η ΑΡΝΑΙΑ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, τχ. 36/Ἰούλ-Σεπτ. 1997, σ. 12). Στό ἐπάγγελμα ἦταν μελισσοτρόφος καί χρημάτισε νεωκόρος καί κωδωνοκρούστης τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου καί ἀντιπρόσωπος
τῆς Ἱ. Μονῆς Ἁγ. Παντελεήμονος τοῦ Ἁγ. Ὄρους στήν περιοχή Ἀρναίας. Πέθανε τόν Σεπτέμβριο τοῦ 1942 (πρίν τή γέννηση τοῦ ἐγγονοῦ του!) σέ ἡλικία 72 ἐτῶν.
Ἀπό αὐτόν συντάχθηκε στίς 22-6-1925 «Κατάλογος ἐμφαίνων τά ὀνόματα τῶν ἀποθανόντων,
φονευθέντων καί ἐξαφανισθέντων στρατιωτῶν τῆς κωμοπόλεως Λιαριγκόβης», τόν ὁποῖο δημοσίευσε ὁ γράφων-ἐγγονός του στό περιοδικό τχ. 31/Ἀπρ. - Ἰούν. 1996, σσ. 8-9, ὅπου στά βιογραφικά του γράφηκε λαθεμένα ὅτι γεννήθηκε τό 1868 καί πέθανε σέ ἡλικία 74 ἐτῶν, σύμφωνα
μέ μαρτυρία τοῦ γιοῦ του Θεοχάρη.
38. Τό ἐπώνυμο αὐτό στό Μητρῷο τῶν Ἀρρένων συναντιέται μέχρι τό 1909 μόνο μέ τήν καταγραφή τοῦ γιοῦ του Ἀποστόλου Πολυζᾶ, τοῦ Χρήστου. Τώρα δέν ὑπάρχει τό ἐπώνυμο αὐτό.
Ὑποθέτουμε ὄτι δέν ἦταν Λιαριγκοβινός, ἀλλά ἴσως Μεγαλοπαναγιώτης, ὅπου συναντιέται καί
σήμερα τό ἐπώνυμο αὐτό.
39. Στό «Μητρῷον ...» καταγράφεται λαθεμένα ὡς Τσογκόπουλος. Ὑποθέτουμε ὅτι δέν ἦταν
Λιαριγκοβινός, ἀλλά Παλαιοχωρίτης, ὅπου συναντιέται τό ἐπώνυμο αὐτό, καί ἡ κατοίκησή του
στή Λιαρίγκοβη ἦταν προσωρινή.
40. Ἡ καταγραφή γίνεται χειρόγραφα. Ὑποθέτουμε ὅτι ἦταν προσωρινός κάτοικος Λιαριγκόβης, ἐργαζόμενος (ἴσως) ὡς ὑπάλληλος σέ κάποια Ὑπηρεσία.
41. Ὑποθέτουμε ὅτι ἦταν προσωρινός κάτοικος Λιαριγκόβης καί ὑπηρετοῦσε σέ κάποια Ὑπηρεσία.
42. Βλ. Σημ. 41.
23 

Κατίνα Κατερινάρη: Μία ἐπιστολή τοῦ 1921
(μέ ἀφορμή φωτογραφία τοῦ 1922)
Χριστίνα καί Παναγιώτα-Χαρά Χρηστάρα
Ἐρευνώντας διάφορα ἀντικείμενα πού εἶχε ἡ μητέρα μας Ἐριφύλη Κατερινάρη-Χρηστάρα (ἀπεβίωσε 12 Μαρτίου 2015), καί μέ ἀφορμή τήν φωτογραφία μαθητῶν καί μαθητριῶν τοῦ 1922 πού δημοσιεύθηκε στό τεῦχος 111, Ἀπρίλιος-Ἰούνιος 2016, σελίδα 13, τοῦ
περιοδικοῦ «Ἀρναία», θά ἤθελα νά προσφέρω πληροφορίες γιά τήν μαθήτρια τῆς φωτογραφίας Κατίνα Κατερινάρη, γιά τήν ὁποία, μέ τόν ἀριθμό 10 στίς σημειώσεις τοῦ ἄρθρου,
ἀναζητοῦνται πληροφορίες.
Σύμφωνα μέ ὅσα μᾶς ἔλεγε ἡ μητέρα μας Ἐριφύλη, ἡ Κατίνα Κατερινάρη γεννήθηκε
(περίπου) τό 1910 καί ἦταν τό πρῶτο παιδί τοῦ Κωνσταντίνου Κατερινάρη καί τῆς Ὄλγας
Χατζη(γεωργίου)-Κατερινάρη (παπποῦ καί γιαγιᾶς τῶν ὑπογραφουσῶν), καί ἑπομένως
ἀδελφή τῆς μητέρας μας. Ἀναμένονταν νά ἔχει λαμπρή σταδιοδρομία μπροστά της, γιατί
ἦταν ἀφοσιωμένη στίς σχολικές της σπουδές. Παραθέτουμε ἐπιστολή πού εἶχε γράψει τόν
Φεβρουάριο τοῦ 1921, ἐνόσω ἦταν στήν Ε΄ τάξη τοῦ Δημοτικοῦ. Τήν ἐπιστολή φύλαγε εὐλαβικά ἡ μητέρα μας. Τό χαρτί εἶναι παλιό, ἀλλά τό μελάνι διακρίνεται ἱκανοποιητικά. Γιά τήν
πιό εὔκολη ἀνάγνωση, παραθέτουμε, ἐκτός ἀπό τό πρωτότυπο, καί τό δακτυλογραφημένο
κείμενο.
Ὅπως φαίνεται, ὁ γραφικός χαρακτήρας εἶναι ἄψογος (ὄχι μόνο γιά παιδί Ε΄ Δημοτικοῦ,
ἀλλά καί γιά ἐνήλικα διανοούμενο). Τά γράμματα καλλιγραφικά. Ἡ γλῶσσα εἶναι καθαρεύουσα (ἔτσι ἦταν ἐκείνη τήν ἐποχή) καί ἡ ὀρθογραφία ἀλάνθαστη (μακάρι νά εἴχαμε
πολλά τέτοια παιδιά στήν Ε΄ Δημοτικοῦ). Τό λεξιλόγιο πλούσιο καί ἡ σύνταξη καθόλου
ἁπλοϊκή. Τό περιεχόμενο ἀποδεικνύει τόσο τό αἴσθημα σεβασμοῦ πρός τόν πατέρα (ὁ
ὁποῖος ἔλειπε στήν Παλαιοχώρα γιά διάφορες ἐργασίες), ὅσο καί τήν ἀγάπη τοῦ παιδιοῦ γιά
τά γράμματα καί τήν ἀπόφασή της νά μελετήσει ὅσο γίνεται περισσότερο, ὥστε νά προοδεύσει. Ἐπίσης ἀποδεικνύει τήν ἱκανότητα τῆς Κατίνας Κατερινάρη νά ἐκφράζεται ξεκάθαρα καί εὐγενικά. Στήν ἐπιστολή, ἀφοῦ ἡ Κατίνα ἐνημερώνει τόν πατέρα γιά τά
καθημερινά, τόν παρακαλεῖ νά στείλει χρήματα γιά βιβλία. Ἐπίσης διαφαίνεται καί ἡ ἐμπιστοσύνη της πρός τόν πατέρα, ὅτι θά ἐνδιαφερθεῖ νά στείλει χρήματα. Ἀκόμη διαφαίνεται ὅτι ὁ πατέρας εἶχε ἀνησυχήσει γιά τήν ὑγεία τῆς κόρης καί ἡ κόρη τόν καθησυχάζει ὅτι
ἡ ὑγεία της εἶναι ἄριστη. Τό εὐάερο καί εὐήλιο δωμάτιο, πού ἀναφέρεται στήν ἐπιστολή,
ὅπου ἐγκαταστάθηκε ἡ Κατίνα, πρέπει νά εἶναι τό δωμάτιο τῆς οἰκίας Κωνσταντίνου Κατερινάρη, πού βλέπει ἀπό δύο μεριές πρός τόν δρόμο καί ἔχει τήν πιό ἀνοιχτή θέα ἀπό ὅλα
τά δωμάτια αὐτοῦ τοῦ σπιτιοῦ (πού ἐλπίζουμε νά ἐπιδιορθωθεῖ καί νά γίνει στολίδι τῆς
Ἀρναίας). Σημειωτέον ὅτι ἡ οἰκία Κωνσταντίνου Κατερινάρη εἶναι λίγο ἐπάνω-δεξιά ἀπό τήν
πλατεία τῆς Ἀρναίας.
Δυστυχῶς ὅμως, αὐτή ἡ ἐξαιρετική μαθήτρια καί κόρη, δέν εἶχε τήν τύχη πού τῆς ἄξιζε.
Ὅταν ἦταν περίπου 13 χρόνων, μία μέρα ἅπλωσε τό χέρι της ἀπό ἕνα παράθυρο ἑνός δωματίου τοῦ σπιτιοῦ νά πιάσει τό σταφύλι μίας κληματαριᾶς. Ἁπλώθηκε πολύ, ἔχασε τήν
ἰσορροπία της καί ἔπεσε ἀπό τό παράθυρο. Ἐκείνη τήν ἐποχή, δέν ὑπῆρχαν τά ἰατρικά καί
ταχέα διακομιστικά μέσα πού ὑπάρχουν σήμερα. Ἔτσι ἡ Κατίνα Κατερινάρη κατέληξε,
χωρίς νά προλάβει νά ζήσει τήν ζωή.
Ἡ μαμά μας (παιδάκι περίπου 3-4 χρόνων, ὅταν ἔγινε τό ἀτύχημα, μιά καί γεννήθηκε
στίς 4 Μαρτίου 1919) μᾶς ἔλεγε ὅτι ἡ μαμά της Ὄλγα ἔκλαιγε συχνά καί ἡ μαμά μας, πού
σάν παιδάκι δέν συνειδητοποιοῦσε τήν σοβαρότητα τῆς ἀπώλειας, τῆς τραβοῦσε τήν φού24 

στα καί τήν ρωτοῦσε «μάμα, γιατί κλαῖς;».
Στήν φωτογραφία μαθητῶν καί μαθητριῶν πού δημοσιεύθηκε στό τεῦχος 111, ἈπρίλιοςἸούνιος 2016, σελίδα 13, τοῦ περιοδικοῦ «Ἀρναία», ἡ Κατίνα Κατερινάρη πρέπει νά εἶναι
ἡ μαθήτρια μέ τό λευκό φόρεμα ἀριστερά (ὅπως βλέπουμε τήν φωτογραφία) ἀπό τόν δάσκαλο. Ἡ ὁμοιότητά της μέ τήν γιαγιά μας Ὄλγα καί μέ ἄλλα μέλη τῆς οἰκογένειας εἶναι
ἰσχυρό πειστήριο ὅτι εἶναι αὐτή ἡ Κατίνα Κατερινάρη. Φαίνεται ἐπίσης, ὅτι τά ὀνόματα
στήν φωτογραφία δίνονται ἀπό τά δεξιά πρός τά ἀριστερά.
Εὐχαριστοῦμε τόν κ. Νῖκο Καρνασιώτη (γυιό τῶν Δημ. Καρνασιώτη καί Νίκης Κοτσάνη)
πού ἔστειλε τήν φωτογραφία γιά δημοσίευση, καί προτρέπουμε ὅσους καί ὅσες ἔχουν φωτογραφίες νά τίς γνωστοποιήσουν καί μάλιστα νά δίνουν ὅσες περισσότερες πληροφορίες
γίνεται γιά τά πρόσωπα (σειρά ὀνομάτων, κ.λπ.), ὥστε ὅλοι νά ἐνημερωνόμαστε καί νά θυμόμαστε μέ τόν καλύτερο τρόπο.
Σημειώσεις:
1. Ἡ γιαγιά μας Ὄλγα Χατζη(γεωργίου)-Κατερινάρη (1871-1937, οἱ χρονολογίες εἶναι προσεγγιστικές) ἦταν πολύ μορφωμένη γιά τήν ἐποχή ἐκείνη, διάβαζε τακτικά ἐφημερίδα (ἀκόμη καί Γαλλικά
ἤξερε) δραστηριοποιήθηκε ἰδιαίτερα σάν ἱδρυτικό μέλος καί ταμίας ἤ γραμματέας τοῦ Σωματείου
«Ἕνωσις Ἑλληνίδων Λιαριγκόβης “ἡ Ἁγία Παρασκευή”». Ἀρθρογραφοῦσε στό περιοδικό «Ἑλληνίς»
καί ἄρθρα της ἀναδημοσιεύθηκαν στό περιοδικό «Ἀρναία», τεύχη 34, 35, 43, 46, 51 μέ τόν τίτλο «Αἱ
ἡμέραι τῆς Λιαριγκοβινῆς». Ἐπίσης διακρίθηκε ὡς ὑφάντρα. Δικά της εἶναι τά ὑφαντά τῶν ὁποίων
φωτογραφίες στείλαμε καί δημοσιεύθηκαν στό τεῦχος 111 τοῦ περιοδικοῦ «Ἀρναία».
2. Στήν φωτογραφία μαθητῶν καί μαθητριῶν τοῦ 1922 τοῦ τεύχους 111, Ἀπρίλιος-Ἰούνιος 2016, σελίδα 13, τοῦ περιοδικοῦ «Ἀρναία», ὑπάρχει καί τό ὄνομα τῆς μαθήτριας Ἐφ. Χατζῆ. Παρόλο πού τό
ἐπώνυμο Χατζῆ εἶναι τό πατρικό ἐπώνυμο τῆς γιαγιᾶς μας Ὄλγας, δέν γνωρίζουμε ἄν ὑπῆρχε ἀδελφός τῆς γιαγιᾶς μας πού νά εἶχε κόρη, ὁπότε στόν ἀριθμό 9 τῶν σημειώσεων στό σχετικό ἄρθρο, δέν
μποροῦμε νά προσφέρουμε ἀσφαλεῖς πληροφορίες.

Ἐπιστολή Κατίνας Κατερινάρη πρός Κωνσταντῖνο Κατερινάρη
Ἐν Λιαριγκόβῃ τῇ 9η Φεβρουαρ. 1921
Σεβαστέ μοι Πάτερ
Εἰς Παλαιοχώραν
Ἅμα ἦλθον εἰς Λιαρίγκοβη ἀπεκατεστάθην εἰς ἕν δωμάτιον εὐήλιον καί εὐάερον ἡ δέ πρώτη
μου φροντίς ἦτο ὅπως σᾶς γράψω τά καθ’ ἕκαστα τῆς ἐν τῷ σχολείῳ ἐγγραφῆς μου καί τήν ἔναρξιν
τῆς φοιτήσεώς μου ἐν αὐτῷ.
Μόλον ὅτι τά μαθήματά μου εἶναι ἀρκετά καί ἡ αὐστηρότης τῶν διδασκόντων μέ ἀναγκάζει νά
παραμένω ἐπί πολλήν ὥραν ἐν τῷ δωματίῳ πρός μεγαλυτέραν μελέτην καί ὅμως σωματικῶς χαίρω
ἄκραν ὑγείαν, διά τήν ὁποίαν σᾶς παρακαλῶ νά μήν ἀνησυχῆτε.
Πρός τούτοις τολμῶ νά σᾶς παρακαλέσω, ὅπως μοί στείλητε χρηματικόν τι ποσόν, τό ὁποῖον θά
μοί εἶναι ἀρκετόν διά νά ἐξοικονομῶ τάς καθημερινάς μου ἀναγκας καί ἀγοράσω διά αὐτῶν τά βιβλία, τά ὁποῖα μοί χρειάζονται ὡς καί διάφορα ἄλλα χρήσιμα διά τήν ἐν τῷ σχολείῳ τακτικήν καί
ἀπρόσκοπτον φοίτησιν καί προαγωγήν.
Ἔχω τήν ἐλπίδα, σεβαστέ πάτερ ὅτι δέν θά ἀρνηθῆτε νά μοί διαβιβάσητε τό τόσον δι’ ἐμέ ἀναγκαῖον χρηματικόν ποσόν καί δι’ αὐτό ἐκφράζω πρός ἡμᾶς τάς ἀπείρους μου εὐχαριστίας.
Μετά σεβασμοῦ
ἡ θυγάτηρ σας
Κατίνα Κ. Κατερινάρη.
25 

26 

Β Ι Β Λ Ι ΟΠ Α Ρ ΟΥ Σ Ι Α Σ Η

Μιχάλη Παντούλα, Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός.
Τά εἰκονογραφικά (1779-1961), Ἰωάννινα 2015, σελίδες 253.

Τοῦ Δημ. Θ. Κύρου, Φιλολόγου-Θεολόγου

Μέσα στό 2015 ἐκδόθηκε στά Ἰωάννινα μέ τή συνεισφορά τῆς
Περιφέρειας Ἠπείρου μέσω τοῦ Περιφερειακοῦ Ταμείου Ἀνάπτυξης ὀγκῶδες βιβλίο μέ 253 σελίδες, μέ βάρος 1500 γραμμαρίων καί
μέ διαστάσεις 24Χ29 ἐκ.
Ὁ τίτλος τοῦ βιβλίου εἶναι: Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός: Τά εἰκονογραφικά (1779-1961) καί συγγραφέας του εἶναι ὁ φιλόλογος καί
ἐρευνητής τῆς Ἱστορίας κ. Μιχαήλ Παντούλας ἀπό τά Ἰωάννινα, τά
ἔνδοξα Γιάννενα!
Ἄς ρίξουμε μερικές ματιές στά περιεχόμενα τοῦ βιβλίου.
Ἀφοῦ προηγηθοῦν 12 σελίδες μέ πληροφορίες γιά τήν ἐκτύπωση τοῦ βιβλίου καί μέ κάποιες φωτογραφίες σχετικές μέ τή ζωή
τοῦ Ἁγίου Κοσμᾶ, στή σ. 13 ὁ συγγραφέας ἔχει τόν τίτλο: «ἀντί προλόγου» καί μᾶς ἐξηγεῖ, γιατί δέν ὑπάρχει Πρόλογος, γράφοντας τά
ἑξῆς:
«Τήν ἰδέα τῆς φωτογραφικῆς ἀποτύπωσης τῶν “ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΩΝ” τοῦ Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ
στόν βαλκανικό χῶρο, ἀπό τό ἔτος τοῦ μαρτυρίου (1779) ἕως τήν ἁγιοκατάταξή του (1961), τήν πρωτοεμπιστεύθηκα στόν ἀείμνηστο καθηγητή Ἀθανάσιο Παλιούρα πρίν ἀπό τέσσερα, περίπου, χρόνια.
Θυμᾶμαι ἀκόμη τά τελευταία λόγια του σέ ἐκείνη τή συνάντηση: “Τό τόλμημα εἶναι δύσκολο, ἀλλά νά
τό ἐπιχειρήσεις. Ὅπου μέ χρειαστεῖς θά εἶμαι δίπλα σου”. Εἶναι ἀλήθεια πώς σέ ὅλες τίς δύσκολες στιγμές αὐτῆς τῆς προσπάθειας ἡ παρουσία του μοῦ παρεῖχε τή σιγουριά γιά τά ἑπόμενα βήματα. Τελευταία
φορά συναντηθήκαμε τό καλοκαίρι τοῦ 2014 στήν Ἀμφιλοχία. Τόν εἶχα παρακαλέσει νά δεῖ καί νά ἀξιολογήσει τό ὑλικό τῆς ἔρευνάς μου, στήν προοπτική νά ἐκδοθεῖ σέ βιβλίο. Ἡ καλοσύνη του παραμέρισε
τά σοβαρά προβλήματα ὑγείας, πού ἀντιμετώπιζε, καί δέν μοῦ τό ἀρνήθηκε. Ἡ κουβέντα κράτησε κοντά
δύο ὧρες. Τή στιγμή τοῦ ἀποχαιρετισμοῦ κοντοστάθηκε καί μέ τή σεμνότητα, πού τόν διέκρινε πάντοτε,
μοῦ εἶπε: “Τί θά ἔλεγες, Μιχάλη, νά προλογίσω τό βιβλίο σου;” Ἡ πρότασή του μέ ξάφνιασε καί μέ συγκίνησε. Ἡ τιμή ἦταν ξεχωριστή καί ἡ ἀπάντηση αὐθόρμητη: “Κύριε καθηγητά, ἀρχίστε νά γράφετε τόν
πρόλογο ἀπό ἀπόψε”. Στήν πρώτη στροφή διάβηκε τό γεφύρι τῆς αἰωνιότητας καί τό κείμενο αὐτό δέν
στάθηκε δυνατό νά γραφεῖ. Ὅμως, ὁ χῶρος τοῦ προλογίσματος τοῦ βιβλίου εἶναι δικός του. Γιά τοῦτο καί
θεώρησα πρέπον στήν ἴδια, ἀκριβῶς, θέση νά δημοσιευθοῦν ἀποσπάσματα ἄρθρων του μέ θέμα τήν εἰκονογραφική τέχνη ὑπό τόν συμβολικό τίτλο “περί τῶν εἰκόνων…”. Ἄς θεωρηθεῖ ἐλάχιστο ἀντίδωρο στό
μέγεθος τῆς προσφορᾶς του στήν ἐπιστήμη, στήν ἐκπαίδευση, στόν πολιτισμό».
Στή συνέχεια τῆς ἴδιας σελίδας καί στίς ἑπόμενες δύο καταγράφονται ἀποσπάσματα ἄρθρων τοῦ καθηγητῆ Ἀθανασίου Παλιούρα, μέ τίτλο: «περί τῶν εἰκόνων…», ὁ ὁποῖος ἦταν τότε ὁμότιμος Καθηγητής
τῆς Βυζαντινῆς Ἀρχαιολογίας τοῦ Πανεπιστημίου Ἰωαννίνων.
Ἀπό τή σ. 17 μέχρι τή σ. 34 ἔχοντας τό τίτλο «Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός: Τά Εἰκονογραφικά στόν βαλκανικό χῶρο ἀπό τό ἔτος τοῦ μαρτυρίου ἕως τήν ἁγιοκατάταξή του (1779-1961)», ὁ ὁποῖος τίτλος εἶναι ἡ
ἀνεπτυγμένη μορφή τοῦ τίτλου τοῦ βιβλίου, ὁ συγγραφέας κάνει μία εὐρύτατη εἰσαγωγή στίς ἑπόμενες
καί κύριες, 180 περίπου, σελίδες.
Στήν ἀρχή τῶν 17 εἰσαγωγικῶν σελίδων ὁ συγγραφέας γράφει τά ἑξῆς σημαντικά καί ἀξιοπρόσεκτα:
«Ὅποιος ἐπιχειρεῖ νά ἀσχοληθεῖ μέ πρόσωπα ἤ γεγονότα, τά ὁποῖα στή ροή τοῦ ἱστορικοῦ χρόνου ἐπηρέασαν καθοριστικά τίς ἐξελίξεις, βρίσκεται μπροστά στό δίλημμα καί καθῆκον συνάμα: νά μελετήσει
ἀπό τήν ἀρχή τή συσσωρευμένη γνώση ἀναζητώντας τήν ἀλήθεια ἀποστασιοποιούμενος ἀπό ἐμμονές
καί βεβαιότητες τοῦ παρελθόντος ἤ νά ἀκολουθήσει τό δύσκολο μονοπάτι τῆς ἔρευνας, μέ τήν κρυφή
27 

ἐλπίδα νά ἀνακαλύψει νέα στοιχεῖα; Τό δεύτερο τό θεωρῶ χρέος βαρύτερο ἀπό τό πρῶτο, πού δέν ἀφορᾶ
μόνο τούς εἰδικούς ἐπιστήμονες, ἀλλά καί ὅσους πιστεύουν πώς ἡ διεισδυτική ματιά στό παρελθόν προσθέτει στή γνώση τήν καθαρότητα τοῦ ἀναστοχασμοῦ, στοιχεῖο ἀπαραίτητο ἀτομικῆς καί συλλογικῆς
αὐτογνωσίας». Στή χορεία αὐτή τῶν προσώπων ἀνήκει ἡ χαρισματική μορφή τοῦ Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ
(1714-1779).
Ἀφοῦ ἀναφερθεῖ στή θρησκευτική κατάσταση τῆς ἐποχῆς τοῦ Ἁγίου ὁ συγγραφέας συνεχίζει:
«Κοντά τέσσερα χρόνια τώρα, ἀκολουθώντας τά βήματα τοῦ γοητευτικοῦ καί πειστικοῦ αὐτοῦ διδάχου
στίς ἑλληνόφωνες καί ξενόφωνες ρωμαίικες κοινότητες τῶν Βαλκανίων, περιῆλθα τό νότιο τμῆμα τῶν
Σκοπίων, τό μεγαλύτερο μέρος τῆς ἀλβανικῆς ἐπικράτειας καί τό σύνολο, σχεδόν, τοῦ ἑλλαδικοῦ χώρου
ἀποτυπώνοντας φωτογραφικά τίς εἰκονογραφικές παραστάσεις τοῦ Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ ἀπό τό ἔτος τοῦ
μαρτυρίου (1779) ἕως τήν ἁγιοκατάταξή του (1961). Ἀφορμή γιά τήν ἔρευνα ἀποτέλεσε ἡ διαπίστωση
ὅτι τό διάσπαρτο ὅσο καί σπάνιο εἰκονογραφικό αὐτό ὑλικό παρέμεινε, δυστυχῶς, ἀθησαύριστο καί ὡς
ἐκ τούτου εὔκολο νά συληθεῖ ἤ νά καταστραφεῖ».
Στήν συνέχεια ὁ συγγραφέας ἀναφέρεται στή ζωή καί στίς σπουδές τοῦ Ἁγ. Κοσμᾶ, στήν ἐμμονή τοῦ
Ἄγ. Κοσμᾶ στήν ὀργανωμένη παροχή ἐκπαίδευσης, στήν πειθώ τῶν λόγων του γιά τήν ἀνάγκη ἵδρυσης
καί λειτουργίας σχολείων, ὅπου θά φοιτοῦσαν δωρεάν τά παιδιά τῶν φτωχῶν οἰκογενειῶν, στήν προτροπή του πρός τούς ξενόφωνους ὀρθόδοξους πληθυσμούς τῶν Βαλκανίων νά «σπουδάσουν ἑλληνικά»,
γιατί ἀλλιῶς δέν θά μπορέσουν νά καταλάβουν «ἐκεῖνα πού ὁμολογεῖ ἡ ἐκκλησία μας», καί σέ ἄλλες
πτυχές τῆς ζωῆς του.
(Τό εἰσαγωγικό Σημείωμα, στό ὁποῖο ἀναφέρθηκα, κοσμεῖται ἀπό 30 ἔγχρωμες κυρίως φωτογραφίες, πού σχετίζονται μέ τόν Ἅγιο Κοσμᾶ (ὅπως τοῦ Σχολάρχη τῆς Ἀθωνιάδας Σχολῆς Εὐγενίου Βούλγαρη, τῆς Μονῆς Φιλοθέου, λειψάνου τοῦ Ἁγίου σέ ἀσημένια θήκη, τοῦ Ἀλῆ Πασᾶ, τῆς κυρά Βασιλικῆς,
τοῦ Οἰκ. Πατριάρχη Ἰωακείμ τοῦ Γ΄, πού εἶχε τήν ἀνεπιτυχῆ πρωτοβουλία τῆς ἁγιοκατάταξης τοῦ Ἁγ.
Κοσμᾶ, τῆς ἰδιόχειρης ὑπογραφῆς τοῦ Ἁγίου καί ἄλλων.
Ἄς δοῦμε τώρα τό κύριο μέρος τοῦ βιβλίου, τό ὁποῖο ἀναπτύσσεται σέ 5 κεφάλαια καί σέ 183 σελίδες καί στό ὁποῖο καταγράφονται καί παρουσιάζονται συνολικά 170 εἰκονογραφικές παραστάσεις.
Στό 1ο κεφάλαιο, πού ἔχει 4 σελίδες μέ τίτλο: «Ζωγραφική», παρουσιάζεται σέ 2 σελίδες μία ἐλαιογραφία σέ μουσαμά, πού βρίσκεται στήν Ἱ. Μ. Παντοκράτορος τοῦ Ἁγ. Ὄρους καί παριστάνει τόν Ἀλή
Πασά νά κρατᾶ στό χέρι του τήν κάρα τοῦ Ἁγίου, ἐνῶ ἀπέναντί του βρίσκεται ἡ Κυρά Βασιλική, ὁ Μητροπολίτης Βερατίου, ὁ Ἡγούμενος τῆς Μονῆς Κολικόντασι, ὁ ἔμπιστος σωματοφύλακάς του Θανάσης
Βάγιας καί 2 ἄλλα ἄτομα.
Στό 2ο κεφάλαιο μέ τίτλο: «Τοιχογραφίες», πού ἔχει 54 σελίδες καί χωρίζεται σέ 2 τμήματα, παρουσιάζονται 49 τοιχογραφίες μέ τήν παράσταση τοῦ Ἁγίου. Οἱ 36 ἀπό αὐτές τίς τοιχογραφίες εἶναι χρονολογημένες (1779, ἴσως, μέχρι τό 1960). Οἱ ὑπόλοιπες 13 τοιχογραφίες εἶναι ἀχρονολόγητες.
Στό 3ο κεφάλαιο, πού ἔχει παρά μία 100 σελίδες μέ τίτλο «Φορητές εἰκόνες» καί χωρίζεται σέ 2 τμήματα, παρουσιάζονται 94 φορητές εἰκόνες μέ τήν παράσταση τοῦ Ἁγίου, ἀπό τίς ὁποῖες 44 εἶναι χρονολογημένες (1814-1961) καί 50 ἀχρονολόγητες. Μέσα στίς χρονολογημένες φορητές εἰκόνες
καταγράφονται καί παρουσιάζονται καί 6 Χαλκιδικιώτικης προέλευσης (4 ἀπό τήν Ἀρναία, 1 ἀπό τό Νεοχώρι καί 1 ἀπό τή Μεγ. Παναγία).
Στό 4ο κεφάλαιο, πού ἔχει 27 σελίδες μέ τίτλο «Χάρτινες εἰκόνες», καταγράφονται καί παρουσιάζονται σέ 2 τμήματα 20 χρονολογημένες (1829-1961) καί 4 ἀχρονολόγητες χάρτινες εἰκόνες καί
Τέλος, στό 5ο κεφάλαιο καταγράφονται καί παρουσιάζονται σέ 2 σελίδες 2 ἀχρονολόγητες εἰκόνες
σέ ἀσήμι.
Ὅλες οἱ ἀναφερθεῖσες εἰκονογραφικές παραστάσεις (170 στόν ἀριθμό) προέρχονται ἀπό 3 βαλκανικές χῶρες, τή Ρουμανία, τήν Ἀλβανία καί τήν Ἑλλάδα. Ἀπ’ τή Ρουμανία προέρχεται μόνο 1, ἀπό τήν
Ἀλβανία 23 καί ἀπό τήν Ἑλλάδα 146. Οἱ περισσότερες ἑλληνικές προέρχονται ἀπό τήν Ἤπειρο (71), τή
Στερεά Ἑλλάδα (26) καί τή Μακεδονία (13) (ἀπ’ τίς ὁποῖες οἱ 6 εἶναι Χαλκιδικιώτικες). Οἱ ἄλλες προέρχονται ἀπό τή Θεσσαλία (12), ἀπό τό Ἅγιον Ὄρος (10), ἀπό τήν Ἀττική (8), ἀπ’ τά νησιά (5), ἀπ’ τήν
Πελοπόννησο (3) καί ἀπό τήν Κρήτη 1.
Ἀπό τίς 170 εἰκονογραφικές παραστάσεις 2 δέν ἔχουν ἐπιγραφή (δηλ. δέν σημειώνεται τό ὄνομα τοῦ
28 

Ἁγίου), 132 ἔχουν προσωνύμιο (δηλ. μαζί μέ τό ὄνομα τοῦ Ἁγίου ἀναγράφεται καί κάποια ἤ κάποιες λέξεις, πού ἀναφέρονται στήν ἰδιότητά του, π.χ. ἱερομόναχος, ὅσιος, μάρτυς, νεομάρτυς, ἰσαπόστολος,
ἐθναπόστολος κ.λπ.) καί 32 δέν ἔχουν προσωνύμιο ἀλλά μόνο τό ὄνομά του μέ τό ἐπίθετο Ἅγιος μπροστά. (Σημ. Οἱ Χαλκιδικιώτικες εἰκόνες ἔχουν προσωνύμια).
Ἀπό τίς 170 εἰκονογραφημένες παραστάσεις μόνο οἱ 55 ἔχουν εἰλητάριο, δηλ. οἱ 115 δέν ἔχουν. Ἀπό
τίς Χαλκιδικιώτικες 4 ἔχουν καί 2 δέν ἔχουν εἰλητάριο.
Φθάνοντας πρός τό τέλος τῆς ὁμιλίας μου θά πρέπει νά κάνουμε μία ἀναφορά στούς ζωγράφους τῶν
ἀναφερθεισῶν 170 εἰκονογραφικῶν παραστάσεων. Δυστυχῶς ἀπό τίς 170 εἰκονογραφίες ἐπώνυμες εἶναι
μόνο 74, 69 ζωγράφων καί τριῶν Ἁγιογραφικῶν Οἴκων τοῦ Ἁγίου Ὄρους (δηλ. τῶν Ἀναναίων στή Σκήτη
τῆς Ἁγίας Ἄννας, τῶν Ἀβραμαίων στή Σκήτη τοῦ Γενεσίου τῆς Θεοτόκου ἤ Νέα Σκήτη καί τῶν Ἰωασαφαίων στίς Καρυές καί στή Σκήτη τῆς Ἁγίας Τριάδας ἤ Καυσοκαλυβίων. Ἀπό τίς Χαλκιδικιώτικες ἐπώνυμες εἶναι ἀπό τίς 6 οἱ 2.
Τέλος, στίς τελευταῖες 5 σελίδες τοῦ βιβλίου καταγράφεται ἡ πλούσια Βιβλιογραφία, τήν ὁποία εἶχε
ὑπόψη του ὁ ἀγαπητός συγγραφέας τοῦ βιβλίου καταγράφοντας τίς ἀναφερθεῖσες εἰκονογραφίες, πού παριστάνουν τόν Γέροντα τοῦ Γένους, τόν Ἅγιο τῆς Παιδείας, τόν ἐθνομάρτυρα καί ἰσαπόστολο Κοσμᾶ τόν
Αἰτωλό, τόν Πατρο-Κοσμᾶ. Μέσα στή Βιβλιογραφία γίνεται ἀναφορά σέ 2 βιβλία τοῦ π. Χρυσοστόμου
γιά τόν Ἅγιο Κοσμᾶ, τό βιβλίο τοῦ γράφοντος γιά τόν Μητροπολίτη Σωκράτη, τρία τεύχη τοῦ περιοδικοῦ «ΑΡΝΑΙΑ» καί ἕνα ἄρθρο τοῦ γράφοντος στό περιοδικό «ΑΡΝΑΙΑ» πού παρουσιάζει 2 εἰκόνες τοῦ
Ἁγίου εὑρισκόμενες στόν Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου καί ἔχουν καεῖ κατά τήν πυρκαγιά τοῦ Σεπτεμβρίου τοῦ 2005.
Δύο λόγια ἀκόμα ὡς ἐπίλογο. Ὁ συγγραφέας τοῦ ἀξιολογότατου αὐτοῦ βιβλίου εἶναι ἄξιος θερμοτάτων συγχαρητηρίων καί εὐχαριστιῶν καί ἀπό τούς Πανέλληνες γενικά, ἀλλά καί εἰδικά ἀπό τούς Χαλκιδικιῶτες καί εἰδικότερα ἀπό τούς Ἀρναιῶτες, τούς ὁποίους ὁ Ἅγιος τίμησε ὑπερβαλλόντως, διότι
διερχόμενος τό 1775 ἀπό τήν Ἀρναία (τότε Λιαρίγκοβη) μίλησε στόν Ναό τοῦ Ἁγίου Στεφάνου, φιλοξενήθηκε σέ σπίτι οἰκογένειας, ἡ ὁποία, γιά νά τιμήσει τόν Ἅγιο πῆρε ὡς ἐπώνυμο τό ὄνομα Κοσμᾶς, καί
κατά τήν ἀναχώρησή του προφήτευσε ὅτι ἡ περιοχή θά ἐλευθερωθεῖ ἀπό τόν Τουρκικό ζυγό χωρίς νά
χυθεῖ αἷμα. Καί ἐπίσης τούς τίμησε καί 165 χρόνια μετά τήν κοίμησή του στίς 23 Ἰουλίου 1943, τήν
ἡμέρα πού ἔμπαιναν οἱ Βούλγαροι στήν Ἀρναία, ὡς συνεργάτες τῶν Γερμανῶν κατακτητῶν, ἐμφανιζόμενος σέ Ἀρναιώτισα, στήν περιοχή “Γκόμπελος”, καί λέγοντάς της ὅτι οἱ Βούλγαροι δέν θά κάνουν
κακό στό χωριό, διότι θά τό φυλάξει αὐτός. Ἀλλά καί οἱ Ἀρναιῶτες τόν τίμησαν καί κατά τόν χρόνο τῆς
ἀπό ἐδῶ διέλευσής του μέ τήν ἀθρόα συμμετοχή τους στήν ὁμιλία του στόν Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου, μέ τή
φιλοξενία του γιά 2 ἡμέρες ἀπό οἰκογένεια τῆς κωμόπολης καί μέ τό πάνδημο ξεπροβόδισμα κατά τήν
ἀναχώρησή του ἀπ’ αὐτήν καί μετά τήν Κοίμησή του μέ πολλές ἐνέργειες καί ἐκδηλώσεις του, ὅπως π.χ.
ὁ ἐτήσιος πανηγυρικός ἑορτασμός τῆς μνήμης του μέ τήν παράλληλη πραγματοποίηση Πνευματικοῦ
Συμποσίου, μέ τόν ἐτήσιο ἐπίσης ἑορτασμό τῆς ἡμέρας τῆς ἐμφάνισής του, μέ τήν κατασκευή Προσκυνηταρίων, μέ τήν ἵδρυση τῆς Μονῆς, μέ τήν μετάκληση λειψάνου του στήν Ἀρναία, μέ τήν ἀνακήρυξή
του ὡς Ἁγίου – Προστάτη τῆς Δασικῆς Ὑπηρεσίας, μέ τίς τοπικές ἐκδόσεις βιβλίων γι’ αὐτόν, μέ δημοσιεύματα στόν Τύπο καί ἄλλες ἐνέργειες καί ἐκδηλώσεις καί τόν ἀποκαλοῦν Ἅγιο τῆς Ἀρναίας.
Θά κλείσω τήν παρουσίαση τοῦ βιβλίου τοῦ κ. Μιχάλη Παντούλα μέ ἕνα μικρό ἀπόσπασμα ἀπό τό
εἰσαγωγικό Σημείωμά του γιά τήν καταγραφή τῶν σωζόμενων εἰκονογραφικῶν παραστάσεων τοῦ Ἁγίου
Κοσμᾶ στόν βαλκανικό χῶρο:
«Θά ἦταν ἄτοπος ὁ ἰσχυρισμός ὅτι στό πλαίσιο τῆς συγκεκριμένης ἔρευνας καταγράφηκε τό σύνολο
τῶν σωζόμενων εἰκονογραφικῶν παραστάσεων τοῦ Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ στό βαλκανικό χῶρο ἀπό τό
μαρτύριο (1779) ἕως τήν ἁγιοκατάταξή του (1961). Ἡ τεράστια γεωγραφική ἔκταση καί τό εὖρος τῆς
ὑπό ἐξέταση χρονικῆς περιόδου καθιστοῦσαν, ἔτσι κι ἀλλιῶς, τό ἐγχείρημα ἰδιαιτέρως δύσκολο. Ἐξοῦ καί
ἡ προσδοκία ὅτι ἡ συστηματική ἀνίχνευση τοῦ ἐναπομείναντος ἀθησαύριστου εἰκονογραφικοῦ ὑλικοῦ θά
συνεχιστεῖ. Προκειμένου δέ περί τοῦ Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ τό ταξίδι τῆς ἀναζήτησης καταλήγει πάντοτε
σέ ἄσκηση αὐτογνωσίας, πού ἡ συγκυρία τήν καθιστᾶ πολλαπλῶς ὠφέλιμη γιά ὅλους».
Ἀγαπητέ κ. Παντούλα, εὐχόμαστε νά συνεχισθεῖ ἡ ἔρευνα γιά τό ἐναπομεῖναν ἀθησαύριστο εἰκονογραφικό ὑλικό καί νά δοῦμε καί νά χαροῦμε σύντομα τά ἀποτελέσματά της. Γιά τό παρουσιαζόμενο ἔργο
σας, τό πραγματικά πόνημα, εὐχόμαστε νά εἶναι καλοτάξιδο!
29 

᾽Ενδιαφέρουσες Εἰδήσεις
(Ὅσες ἀναφέρονται στήν Ἱστορία καί στή Λαογραφία τῆς Ἀρναίας)
• Η ΓΙΟΡΤΗ ΤΟΥ ΠΡΟΦ. ΗΛΙΑ ΣΤΟ ΦΕΡΩΝΥΜΟ ΕΞΩΚΚΛΗΣΙ

Μέ τή συμμετοχή ἀρκετῶν κατοίκων τῆς Ἀρναίας γιορτάσθηκε καί φέτος στίς 20 Ἰουλίου ἡ μνήμη τοῦ Προφ. Ἠλία στό φερώνυμο ἐξωκκλήσι τοῦ ὁμώνυμου λόφου μέ Ἑσπερινό, Ὄρθρο καί Θ. Λειτουργία μέ ἱερουργούς τούς ἐφημερίους τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγίου Στεφάνου.
Μετά τό πέρας τῆς θ. Λειτουργίας ἔγινε λιτάνευση τῆς εἰκόνας τοῦ Ἁγίου γύρω ἀπό τό ἐξωκκλήσι.
(Εὐκαιριακά πρέπει νά σημειώσουμε τά ἑξῆς σημαντικά γιά τόν Ναΐσκο:
Ὁ Ναΐσκος μέ τή σημερινή του μορφή εἶναι κτίσμα τοῦ 1931, στά ἐρείπια παλαιοτέρου κτίσματος,
ἄγνωστης χρονολογίας κτίσεως. Ὅμως αὐθαίρετα χέρι ... ζηλωτῆ Ἀρναιώτη μετέφερε τή χρονολογία 100 χρόνια πίσω «διορθώνοντας» τόν ἀριθμό 9! Γιά τό θέμα γράψαμε καί στά τεύχη 100/Ἰούλ.-Σεπτ.
2013, σ. 36, καί 108/Ἰούλ.-Σεπτ. 2015, σ. 20, περιμένοντας τήν ἀποκατάσταση τῆς ... βιασθείσης ἐπιγραφῆς!).
• ΕΜΦΑΝΙΣΕΙΣ ΧΟΡΕΥΤΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΑΡΝΑΙΑΣ
(κατά τό τρίμηνο Ἰουλίου - Σεπτεμβρίου 2016)

–Στἰς 20 Ἰουλίου, στά πλαίσια τοῦ ἑορτασμοῦ τοῦ Προφήτη Ἠλία, τό χορευτικό Ἀρναίας παρουσίασε πρόγραμμα παραδοσιακῶν χορῶν στό χωριό Γομάτι τῆς Χαλκιδικῆς. Στήν ἐκδήλωση συμμετεῖχαν
ἄλλα πέντε χορευτικά ἀπό ἄλλες περιοχές καί στό τέλος ἀκολούθησε γλέντι μέ ὅλους μαζί τούς χορευτές καί κόσμου πού βρισκόταν ἐκεῖ.
–Στίς 23 Ἰουλίου τό ἐφηβικό τμῆμα τοῦ χορευτικοῦ Ἀρναίας παρουσίασε λαϊκούς χορούς σέ ἐκδήλωση τοῦ Συλλόγου γονέων καί Κηδεμόνων τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου Ἀρναίας στόν αὔλειο χῶρο τοῦ
σχολείου. Ἡ παρουσίαση τῶν ἐφήβων χορευτῶν ἦταν ἄψογη καί καταχειροκροτήθηκε ἀπό τούς παρεβρισκόμενους.
(Σημ.: Τίς πληροφορίες μᾶς ἔδωσε ἡ δασκάλα τοῦ χορευτικοῦ Ἀρναίας κ. Ἀλεξία Ζωγράφου-Ζαμπούνη).
• ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΚΟΣΜΑ

Τό Σάββατο 23 Ἰουλίου πραγματοποιήθηκε στήν Ἱ. Μονή Ἁγίου
Κοσμᾶ Ἀρναίας ἡ παρουσίαση τοῦ
βιβλίου τοῦ κ. Μιχάλη Παντούλα, φιλολόγου καί τ. βουλευτή Ἰωαννίνων,
μέ τίτλο: «Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός. Τά
Εἰκονογραφικά 1779-1961». Τήν
ἐκδήλωση χαιρέτησαν ὁ Σεβ. Μητροπολίτης Ἱερισσοῦ κ. Θεόκλητος,
ὁ Ἀντιδήμαρχος τοῦ Δήμου Ἀριστοτέλη κ. Χαρ. Λαζαρίδης καί ἡ
Ἡγουμένη τῆς Μονῆς Μαριάμ.
Ἡ παρουσίαση τοῦ βιβλίου ἔγινε
ἀπό τόν φιλόλογο – θεολόγο κ. Δημ.
Κύρου καί τόν Πρωτοσύγκελλο τῆς
Μητρόπολης Ἱερισσοῦ (καί Πνευματικό τῆς Μονῆς) Ἀρχιμ. Χρυσόστομο Μαϊδώνη.
Ἀκολούθησε εὐχαριστήριος λόγος τοῦ συγγραφέα καί ἡ ἐκδήλωση Πάνω τό ἀκροατήριο ἀπό τήν ἐκδήλωση, δεξιά ὁ π. Χρυσόστοἔληξε μέ προσλαλιά τοῦ Μητροπο- μος καί κάτω ἀριστερά ὁ Δ. Κύρου καί δεξιά ο συγγραφέας κ. Μ.
Παντούλας.
λίτη.
30 

Τήν ἐκδήλωση τίμησαν μέ τήν παρουσία τους ἐκτός ἀπό τούς προαναφερθέντες ὁ πρ. Ὑφυπουργός
Οἰκονομίας καί πρ. Δήμαρχος Ἀρναίας καί Ἀριστοτέλη κ. Χρ. Πάχτας, ὁ πρ. Δήμαρχος Σταγείρων –
Ἀκάνθου κ. Μιχ. Βλαχόπουλος, ὁ παππούς τοῦ ὁποίου ἁγιογράφησε μία εἰκόνα τοῦ Ἁγ. Κοσμᾶ γιά τόν
Ἱ. Ν. τοῦ Ἁγ. Στεφάνου Ἀρναίας, ἡ ὁποία ὅμως κάηκε κατά τό ὁλοκαύτωμα τοῦ Ναοῦ στίς 5-9-2005,
ὁ πρ. Δήμαρχος Παναγίας κ. Ἰω. Μητροφάνης, ὁ πρόεδρος τῆς Δημοτικῆς Κοινότητας Ἀρναίας κ. Γ.
Διαμαντούδης, ἐκπρόσωποι Φορέων καί λιγοστοί κάτοικοι τῆς περιοχῆς.
Πρέπει νά σημειωθεῖ ὅτι τήν προηγούμενη βραδιά τελέσθηκε Ἀγρυπνία στό τόπο ἐμφάνισης τοῦ
Ἁγ. Κοσμᾶ στήν περιοχή Γκόμπελος τῆς Ἀρναίας στίς 23 Ἰουλίου 1944 σέ γυναίκα τῆς Ἀρναίας, τήν
Σουσάννα Τρικκαλιώτη.
• ΤΟ ΠΑΝΗΓΥΡΙ ΤΗΣ ΑΓ. ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ

Μέ τή συμμετοχή πλήθους Ἀρναιωτῶν ἀλλά καί κατοίκων ἄλλων περιοχῶν γιορτάσθηκε καί
φέτος πανηγυρικά ἡ μνήμη τῆς Μεγαλομάρτυρος καί Ἀθληφόρου Παρασκευῆς στό φερώνυμο ἐξωκκλήσι, πού βρίσκεται σέ μαγευτικό ἀλσύλιο κοντά στήν κωμόπολη τῆς Ἀρναίας καί εἶναι κτισμένο μέ
πέτρα στίς ἀρχές τοῦ 20οῦ αἰῶνα (1903/1904).
Τήν παραμονή ψάλθηκε πανηγυρικός Ἑσπερινός μέ Ἀρτοκλασία καί τήν κυριώνυμη ἡμέρα ψάλθηκε ὁ Ὄρθρος τῆς γιορτῆς καί τελέσθηκε
ἀρχιερατική Λειτουργία μέ ἱερουργό τόν
Σεβ. Μητροπολίτη Ἱερισσοῦ, Ἁγ. Ὄρους καί
Ἀρδαμερίου κ. Θεόκλητο.
Μετά τό πέρας τῆς Θ. Λειτουργίας τελέσθηκε Ἀρχιερατικό Μνημόσυνο γιά τούς 53
Ἀρναιῶτες πεσόντες κατά τούς ὑπέρ πατρίδος ἀγῶνες ἀπό τό 1917 ἕως τό 1948. Τά ὀνόματα τῶν πεσόντων καί μνημονευθέντων
βρίσκονται γραμμένα στόν δυτικό τοῖχο τοῦ
Οἱ δίσκοι μέ τά κόλλυβα: Τό μεγάλο γιά τή μνήμη τῆς Ἁγίας
Ναΐσκου ἐσωτερικά πάνω ἀπό τήν κύρια
Παρασκευῆς καί τό μικρό γιά τό Τρισάγιο τῶν ὑπέρ πατρίδος
εἴσοδό του καί μνημονεύθηκαν ἀπό τόν Μη- ἀγωνισαμένων καί πεσόντων Ἀρναιωτῶν (1917-1948).
τροπολίτη. Ἡ μνημόνευση τῶν ὀνομάτων τῶν
πεσόντων γινόταν στά χρόνια τῆς ἀρχιερατείας τοῦ Μητροπολίτη Ἱερισσοῦ Σωκράτη, ὁ ὁποῖος εἶχε
δώσει καί τήν ἐντολή τῆς ἀναγραφῆς τους στόν Δ. τοῖχο. Τήν πληροφορία παίρνουμε ἀπό τά δημοσιευθέντα «Χρονικά Ναοῦ Ἁγίου Στεφάνου Λιαριγκόβης (Ἀρναίας)» τοῦ Μητροπολίτη Σωκράτη, ὁ
ὁποῖος ἔγραφε στό κεφάλαιο «Μνημεῖα πεσόντων»: «Ἐν Ἀρναία ἐγράφησαν τά ὀνόματα τῶν πεσόντων εἰς τούς πολέμους ἀπό τό 1914-1922 καί ἐπί τοῦ δυτικοῦ τοίχου τοῦ ναοῦ καί μνημονεύονται κατ’ ἔτος τῆς Ἁγίας Παρασκευῆς». Μετά τήν κοίμηση τοῦ Μητροπολίτη Σωκράτη (1944), ἡ
μνημόνευση ἔπαυσε νά γίνεται καί ἀναβίωσε τό 2015 ἀπό τόν Μητροπολίτη Θεόκλητο μετά ἀπό πρόταση τοῦ Ἐκδότη-Διευθυντῆ τοῦ περιοδικοῦ «ΑΡΝΑΙΑ».
Μετά τή λήξη τοῦ Μνημοσύνου ἔγινε λιτάνευση τῆς εἰκόνας τῆς Ἁγίας καί εὐλογήθηκε ἀπό τόν
Μητροπολίτη τό προσφερθέν στούς προσκυνητές ἀπό τήν Ἐκκλησιαστική Ἐπιτροπή τοῦ Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ Ἁγ. Στεφάνου φαγητό (κουρμπάνι).
Στέλιος Ρήγας Foto

Ὁ Σεβ. Μητροπολίτης εὐλογεἰ τό «κουρμπάνι».

Στέλιος Ρήγας Foto

Οἱ πανηγυριστές παίρνουν τό εὐλογημένο
«κουρμπάνι».

31 

• Η ΓΙΟΡΤΗ ΤΟΥ ΑΓ. ΣΤΕΦΑΝΟΥ “ΤΟΥ “ΜΕΛΙΣΣΑ”)

Μέ τήν συμμετοχή πολλῶν πιστῶν τῆς Ἀρναίας γιορτάσθηκε στίς 2 Αὐγούστου ἡ μνήμη τῆς ἀνακομιδῆς τῶν λειψάνων τοῦ Ἁγίου Πρωτομάρτυρα καί Πρωτοδιακόνου Στεφάνου στόν φερώνυμο Μητροπολιτικό Ναό μέ Ἑσπερινό, Ὄρθρο, Ἀρτοκλασία τοῦ Μελισσοκομικοῦ Συνεταιρισμοῦ Ἀρναίας «Ο
ΑΓΙΟΣ ΣΤΕΦΑΝΟΣ» καί Ἀρχιερατική Λειτουργία μέ ἱερουργό τόν Σεβ. Μητροπολίτη μας κ. Θεόκλητο, μετά τό πέρας τῆς ὁποίας ὁ Μελισσοκομικός Συνεταιρισμός, πού τόν ἔχει προστάτη Ἅγιο, πρόσφερε στό ἐκκλησίασμα κέρασμα (μέλι μέ καρύδια καί ἀναψυκτικά) στήν αἴθουσα τελετῶν τοῦ Ναοῦ.
• Η ΓΙΟΡΤΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΣΤΟ ΕΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΠΡΟΦ. ΗΛΙΑ

Ἀρκετοί κάτοικοι τῆς Ἀρναίας συμμετεῖχαν καί φέτος σύμφωνα μέ τό ἔθος στίς 6 Αὐγούστου στή
γιορτή τῆς Μεταμορφώσεως τοῦ Σωτῆρος στό ἐξωκκλήσι τοῦ Προφήτη Ἠλία, πάνω στόν ὁμώνυμο
λόφο (πού εἶναι καί ἀνασκαμμένος ἀρχαιολογικός χῶρος ἀπό τά τέλη τοῦ 2003, ὁπότε ἀποκαλύφθηκε
καί βυζαντινό κάστρο τοῦ 13/14ου αἰ.). Ἀποβραδίς ψάλθηκε Ἑσπερινός καί τήν κύρια μέρα ψάλθηκε
Ὄρθρος μέ Ἀρτοκλασία καί Θ. Λειτουργία μέ ἱερουργό τόν ἐφημέριο τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου π. Παΐσιο. Στό τέλος ἔγινε λιτάνευση τῶν εἰκόνων τοῦ Χριστοῦ καί τοῦ Ἁγίου Πρ. Ἠλία γύρω ἀπό τόν Ναΐσκο καί εὐλογήθηκαν τά προσφερθέντα σταφύλια.
• ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΚΟΣΜΑ ΤΟΝ ΑΙΤΩΛΟ
ΜΕ ΤΗΝ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΤΗΣ ΠΑΝΗΓΥΡΙΚΗΣ ΜΝΗΜΗΣ ΤΟΥ ΣΤΗ ΦΕΡΩΝΥΜΗ Ι. ΜΟΝΗ

Τό διήμερο 23 καί 24 Αὐγούστου στήν Ἀρναία ἦταν ἀφιερωμένο, ὅπως κάθε χρόνο, στόν ἐθνοϊερομάρτυρα καί ἰσαπόστολο Ἅγιο Κοσμᾶ τόν Αἰτωλό μέ λατρευτικές – πνευματικές ἐκδηλώσεις. Ἔτσι
τήν παραμονή τῆς γιορτῆς – πανήγυρης ἀρχικά ψάλθηκε ὁ Ἑσπερινός μέ τήν Ἀρτοκλασία πού πρόσφερε τό Προσωπικό τῆς Δασικῆς Ὑπηρεσίας (ἐπειδή ὁ Ἅγ. Κοσμᾶς κηρύχθηκε προστάτης τῶν δασῶν
καί τῆς Δασικῆς Ὑπηρεσίας) καί στή συνέχεια πραγματοποιήθηκε τό Α΄ Μέρος τοῦ 15ου Πνευματικοῦ Συμποσίου μέ Εἰσηγητή τόν Μοναχό Μάξιμο τῆς Ἱ. Μονῆς τῶν Ἰβήρων καί θέμα: «Ἅγιος Κοσμᾶς
ὁ Αἰτωλός, ὁ κυματοθραύστης τοῦ Δυτικοῦ
ἄθεου Διαφωτισμοῦ καί τοῦ Ὀθωμανικοῦ σκοταδισμοῦ».
Τήν κυριώνυμη ἡμέρα τῆς γιορτῆς ψάλθηκε ὁ Ὄρθρος καί τελέσθηκε Ἀρχιερατική Λειτουργία καί Μνημόσυνο γιά τούς ἐργασθέντες
στά δάση καί γιά τούς θυσιασθέντες – πεσόντες γιά τή διάσωσή τους ἱερουργοῦντος τοῦ
Σεβ. Μητροπολίτη μας κ. Θεοκλήτου καί στή
συνέχεια πραγματοποιήθηκε τό Β΄ Μέρος τοῦ
Συμποσίου, πού περιλάμβανε: Εἰσήγηση τοῦ
Ἀρχιμ. Χρυσοστόμου Μαϊδώνη, Πρωτοσυγκέλλου τῆς Ἱ. Μητροπόλεως Ἱερισσοῦ μέ θέμα: Τμῆμα τοῦ ἀκροατηρίου. Στήν πρώτη σειρά ἀπό ἀριστερά ὁ
«Τό Ἰσλάμ, μία μόνιμη ἀπειλή 13 αἰώνων» καί π. Βασίλειος Καλιακμάνης, ὁ Σεβ. Μητροπολίτης Ἱερισσοῦ,
Εἰσήγηση τοῦ Μοναχοῦ Ἰωσήφ τῆς Βίγλας τοῦ ὁ π. Μάξιμος καί ὁ πρ. Δήμαρχος Ζερβοχωρίων.
Ἁγ. Ὅρους μέ θέμα: «Διδάσκει τό Κοράνιο τή βία;».
Τήν ἐκδήλωση ἔκλεισε μέ προσλαλιά του ὁ Σεβ. Μητροπολίτης.
Σέ ὅλες τίς παραπάνω ἐκδηλώσεις παραβρέθηκαν, ἐκτός ἀπό τούς
παραπάνω ἀναφερόμενους, ὁ Ἀντιδήμαρχος Ἀριστοτέλη κ. Χαρ. Λαζαρίδης, ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοτικῆς Κοινότητας Ἀρναίας κ. Γ. Διαμαντούδης, ὁ πρ. Δήμαρχος Ζερβοχωρίων κ. Δ. Κοντογιώργης, ὁ Διοικητής
τοῦ Πυροσβεστικοῦ Κλιμακίου Ἀρναίας Πυραγός κ. Δημ. Ἀλεξανδρής
κ.ἄ.
Τήν Ὀργανωτική Ἐπιτροπή ἀποτελοῦσαν οἱ: Ἀρχιμ. Χρυσόστομος Μαϊδώνης, Πρωτοσύγκελλος τῆς Μητροπόλεως καί Πνευματικός τῆς Ἱ. Μ.
Ἁγ. Κοσμᾶ, Ἰωάννης Κέκερης Δασοπόνος καί Πρόεδρος τοῦ Συνδέσμου
Ἱεροψαλτῶν Μητροπόλεως Ἱερισσοῦ, Δημήτριος Θ. Κύρου, Φιλόλογος
Ὁ ὁμιλητής π. Ἰωσήφ
Βιγλιώτης στό βῆμα.
– Θεολόγος καί Νικόλαος Πινακίδης, Δασολόγος – Θεολόγος.
32 

Ὁ ὁμιλητής π. Μάξιμος Ἰβηρίτης στό βῆμα
καί δεξιά του ὁ π. Χρυσόστομος.

Ὁ Σεβ. Μητροπολίτης Ἱερισσοῦ κ. Θεόκλητος
στήν προσλαλιά του.

• ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΙ ΑΡΝΑΙΑΣ

Στόν διεθνῆ διαγωνισμό γεύσης μέ τίτλο «Great Taste Awards», πού πραγματοποιεῖται κάθε χρόνο στή Μεγάλη Βρετανία ἀπό τή συντεχνία τῶν Fine
Food τό «Μέλι Ἀρναίας Γεωργάκα» κατέκτησε τήν τρίτη θέση μέ ἕνα χρυσό ἀστέρι (ὅπως καί ἄλλα 2520 προϊόντα), σύμφωνα μέ τήν ἀπόφαση 400
κριτῶν, μεταξύ τῶν ὁποίων οἱ πλέον διάσημοι Food writers (συγγραφεῖς βιβλίων-συντάκτες περιοδικῶν μέ θέμα τό φαγητό) τοῦ πλανήτη, πού δοκίμασαν
μέ τό σύστημα blind taste (τυφλή δοκιμή) 10.000 προϊόντα, μέ μιά διαδικασία
διάρκειας 49 ἡμερῶν (Μάρτιος-Ἰούλιος 2016). Πρέπει νά σημειωθεῖ ὅτι ἀπό
τά διαγωνισθέντα προϊόντα 141 κατέκτησαν τήν ὑψηλότερη διάκριση (3 ἀστέρια) καί 878 κατέκτησαν τή δεύτερη θέση (2 ἀστέρια).
Τό περιοδικό «ΑΡΝΑΙΑ» συγχαίρει τήν οἰκογενειακή ἐπιχείρηση τοῦ Δημ. Ἀργ. Γεωργάκα γιά τήν
τιμητική διάκριση παγκόσμιας ἐμβέλειας καί εὔχεται νά κατακτήσει καί τήν πρώτη θέση (μέ τά 3 ἀστέρια) προσεχῶς.
• ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Τό καλοκαίρι τοῦ 2016 δημιουργήθηκε ὁ Σύλλογος Φίλων
Δημοτικοῦ Σχολείου Ἀρναίας. Βασικοί σκοποί τοῦ Συλλόγου εἶναι:
ἡ συστηματική καλλιέργεια τοῦ
πνεύματος τοῦ ἐθελοντισμοῦ, ἡ
πολιτιστική ἀνάδειξη τοῦ τόπου,
ἡ διάσωση καί διάδοση τῆς πολιτιστικῆς κληρονομιᾶς του καί ἡ
τουριστική προβολή αὐτοῦ.
Στά πλαίσια τῶν σκοπῶν τοῦ
Συλλόγου καί σέ συνεργασία μέ
Μαθητές τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου καί ἄλλοι κάτοικοι τῆς Ἀρναίας
τό Δημοτικό Σχολεῖο Ἀρναίας
παρακολουθοῦν τά δρώμενα στόν αὔλειο σχολικό χῶρο.
διοργανώθηκε, ἀπό τίς 14 Ἰουλίου 2016 ἕως 30 Ἰουλίου 2016, φεστιβάλ μέ τήν ὀνομασία “WE PLAY – ΕΜΕΙΣ ΠΑΙΖΟΥΜΕ”. Στόν σχεδιασμό καί τήν ὀργάνωση τῶν ἐκδηλώσεων συμμετεῖχαν πάνω ἀπό 200 ἐθελοντές ἀπό 10 ἕως 90 ἐτῶν.
Οἱ ἐκδηλώσεις διοργανώθηκαν μέ βάση τίς παρακάτω θεματικές ἑνότητες:
– “Μουσική στό δρόμο”, μέ μουσικές συναυλίες στίς γειτονιές τῆς Ἀρναίας
– “Ανακαλυπτική ποδηλασία” στήν Ἁγία Ὑπομονή
– Ἐκμάθηση καί πρωτάθλημα παραδοσιακῶν παιχνιδιῶν ὅπως, “Κλίτσα Κλιτσουκάνκου”, “Γρούνα”, “Ρίκια” κ.ἄ.
Συνάντηση ἐπανένωση τῶν Ἀποφοίτων Δημοτικοῦ Σχολείου Ἀρναίας τῶν σχολικῶν ἐτῶν ἀπό τό

33 

Στέλιος Ρήγας Foto

Στέλιος Ρήγας Foto

Οἱ κυρίες Ρούλα Μαρμαρᾶ καί Ἄννα
«ζεματοῦν» τό μαλλί τοῦ προβάτου.

Ὁ κτηνοτρόφος κουρεύει τό πρόβατο,
γιά νά πουλήσει ἀργότερα τό μαλλί του.

Στέλιος Ρήγας Foto

Ἡ ὑφάντρια κ. Ρούλα Μαρμαρᾶ-Μπακατσιάνου
«ἐπί τό ἔργον»!

Στέλιος Ρήγας Foto

Μελισσοτρόφοι πίσω ἀπό τίς χειροποίητες κυψέλες (τά κ’νάκια). Εἰκονίζονται ἀπό ἀριστερά: ὁ Γ. Δ. Διαμαντούδης (καί Πρόεδρος τῆς Δημοτικῆς Κοινότητας Ἀρναίας), ὁ Δημ. Ἀργ.
Γεωργάκας (τό μέλι τοῦ ὀποίου βραβεύθηκε μέ ἕνα ἀστέρι
διεθνῶς, βλ. Ἐνδιαφέρουες Εἰσήδεις), ὁ Βασ. Τρικκαλιώτης, ὁ
Κων. Τρικκαλιώτης (γιός του) καί ὁ Βασ. Τρικκαλιώτης (ἐγγονός του).

1958 ἕως τό 1963.
“Κυνήγι Θησαυροῦ” καί δημιουργικά ἐργαστήρια μέ
σκοπό τήν διερευνητική προσέγγιση τῆς πολιτιστικῆς μας
κληρονομιᾶς ἀπό παιδιά καί ἐφήβους.
Στέλιος Ρήγας Foto
Βιωματικά ἐργαστήρια Ὑφαντικῆς, στά ὁποῖα παλιές
Ὁ μελισσοτρόφος κ. Βασ. Τρικκαλιώτης κατα- ὑφάντριες τῆς Ἀρναίας ἀναβίωσαν τήν τέχνη τῆς ὑφανσκευάζει μία κυψέλη (κ’ νάκ’) ὑπό τά βλέμματα τικῆς, ἀπό τό κούρεμα τοῦ προβάτου μέχρι καί τήν
τῶν μικρῶν μαθητῶν.
ὕφανση παραδοσιακῶν χαλιῶν σέ παραδοσιακούς ἀργαλειούς. Τήν ἴδια μέρα οἱ Ἀρναιώτισες ἔβγαλαν τά ὑφαντά στά μπαλκόνια τους, ἡ Ἀρναία φόρεσε τά καλά της καί θύμισε σέ ὅλους τήν πλούσια πολιτιστική
της κληρονομιά.
Ἐργαστήρια Μελισσοκομίας, στά ὁποῖα οἱ συμμετέχοντας προσέγγισαν βιωματικά ὅλα τά στάδια
τῆς τέχνης τῆς μελισσοκομίας, ἀπό τήν κατασκευή κοφινιοῦ μέχρι καί τήν παραγωγή τοῦ μελιοῦ.
Τέλος, μέ στόχο τήν προώθηση τῆς κοινωνικῆς συμμετοχῆς καί τῶν πρωτοβουλιῶν τῶν νέων, τό
φεστιβάλ θά πραγματοποιηθεῖ καί τό ἑπόμενο καλοκαίρι.
34 

῾ Η ᾽ Αλληλογραφία

μας

ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΜΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΜΑΣ
ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ

• Ἀπό τόν συντ. δασολόγο, συμπολίτη καί γαμπρό τῆς Ἀρναίας κ. Νικ. Κανελλόπουλο πήραμε (Ἀρναία 17/8) τήν παρακάτω ἐπιστολή:
Ἀγαπητέ Δημήτρη,
Μία ὁλάκερη πρωτεύουσα Ἀχαϊκή, μεγάλο τῆς νήσου τοῦ Πέλοπος ἄστυ - τόσοι εἰς τό πληθυσμόν- ἑλληνόπαιδες πῆραν τῶν ὀμματιῶν τους καί βρίσκονται στήν ἀλλοδαπήν.
–Στίς ὑπόσκιες τίς ἑσπερίας χῶρες γιά τόν ἄρτον τόν ἐπιούσιον πῆραν τά παιδιά μας, ἀφοῦ
ἡ τάλαινα πατρίδα πτωχείᾳ ἐπτώχευσε μεγάλῃ ...
–Μέχρι καί εἰς τήν νῆσον - Ἤπειρον τῆς ὑδρογείου Πέμπτη- τῶν μαρσιποφόρων πατρίδα ἀναζήτησαν ἐργασία οἱ δύσμοιροι.
–Τώρα, ἡ Ἀγγελική, προσθίους, ὀπισθίους, ὁδόντας τρίζει, κοπτῆρας καί .. γομφίους, ὦτα στρίβει καί τραβᾶ εἰς τό πολιτικόν μας προσωπικόν, τούς ὑπευθύνους μας, διά νά κάτσουν καλά!
Ἔτσι, ἕνας ὁλόκληρος λαός καί μετά τῶν πνευματικῶν του ταγῶν καθεύδει ὑπό μανδραγόρου, τράχηλον δέ ὑπομένοντα ζυγόν ἔχει.
–Οἱ πολιτικοί μας, ἄξια παλληκάρια τῆς φακῆς, ἐρίζουν ἀενάως ποῖος ἀξιώτερος τοῦ τέλματος
διαχειριστής εἶναι! Ἐνῶ ὁ Ἕλλην ὅλο ξεσπαθώνει καί ξεσπαθώνει καί «ὀχτρούς» σφάζει καί
μαχαιρώνει ... ἀτελευτήτους ... ὁ ἀκόρεστος ... καθ’ ὕπνους.
–Ὁ καιρός περνᾶ, οἱ χρόνοι διαβαίνουν καί ἐμεῖς ἐν ἀπραξίᾳ πλήρει, ἐγκληματικόν ἐφησυχασμόν, περιμένουμε τό φεγγοβόλο τῆς αὐγῆς ἀστέρι νά φέρει τό ξημέρωμα τῆς νύκτας.
–Μόνον ἡ ρημάδα αὐτή ἡ νύξ μήν εἶναι πολύ μακριά, ἀτελεύτητος, φεῦ εἶναι, ἀποκάμει καί
ὁ Ἀποσπερίτης.
Νικόλαος Β. Κανελλόπουλος
Σημ. Σύνταξης: Ἀγαπητέ Νικόλαε, εὐχαριστοῦμε γιά τήν μέσῳ τοῦ περιοδικοῦ μας ὀρθές
διαπιστώσεις σου γιά τήν «τάλαινα πατρίδα». Ἔρρωσο εὐελπιστῶν!
• Ἀπό τίς ἀδελφές Χριστίνα καί Παναγιώτα-Χαρά Χρηστάρα (κόρες τῆς ἀείμνηστης Ἐριφύλης Κατερινάρη-Χρηστάρα) πήραμε (Θεσσαλονίκη 31/8) τήν παρακάτω ὀλιγόλεξη, ἀλλά διαβιβαστική πολύλεξου ἄρθρου, ἐπιστολή, ὡς συνέχεια τῆς πρόσφατης ἐπίσκεψης τῆς πρώτης
στήν Ἀρναία καί τῆς συνάντησής της μέ τόν Ἐκδότη-Διευθυντή τοῦ περιοδικοῦ μας καί μέ τόν
πρ. Δήμαρχο Ἀρναίας Μηχανικό κ. Ἀστ. Καραστέργιο:
Ἀγαπητέ κ. Κύρου,
Συγχαρητήρια γιά τήν συνεχή προσφορά σας στήν καταγραφή καί μελέτη τῆς Ἱστορίας τῆς
Ἀρναίας. Σᾶς παρακαλοῦμε νά δημοσιεύσετε σέ κάποιο τεῦχος τοῦ περιοδικοῦ «ΑΡΝΑΙΑ» τό
ἄρθρο πού σᾶς ἐπισυνάπτουμε καί τήν σχετική ἐπιστολή τοῦ 1921 (μέ ἀφορμή φωτογραφία τοῦ
1922).
Σημ. Σύνταξης: Ἀγαπητές κυρίες, σᾶς εὐχαριστοῦμε γιά τή θετική ἀντιμετώπιση τῆς προσπάθειάς μας γιά τήν προβολή τῆς Ἱστορίας τῆς Ἀρναίας, πού τόν τελευταῖο καιρό ὑποβοηθεῖται μέ τή δική σας συμβολή. (Μακάρι νά εἴχαμε καί ἀπό ἄλλους Ἀρναιῶτες παρόμοια
35 

βοήθεια!). Τό ἄρθρο σας καί ἡ ἐπιστολή τῆς ἄτυχης Κατίνας Κ. Κατερινάρη, τήν ὁποία (ἐπιστολή) ἀναλύετε ἐπιτυχέστατα σ’ αὐτό, δημοσιεύεται στό παρόν τεῦχος τοῦ περιοδικοῦ καί
πιστεύουμε ὅτι θά συγκινήσει τούς ἀναγνῶστες. Εὐτυχεῖτε!
• Ἀπό τήν καταξιωμένη Δραμινή λογοτέχνιδα κ. Νόρα Κωνσταντινίδου πήραμε (Δράμα 1/9)
τήν παρακάτω «ὅλο τέχνη, χάρη κι’ ὀμορφιά», ἐπιστολή, τήν ὀποία δημοσιεύουμε ... ἀπείραχτη γραφικά καί ὀπτικά:

Σημ. Σύνταξης: Άγαπητή κ. Νόρα Κωνσταντινίδου, σᾶς εὐχαριστοῦμε γιά τή χρωματισμένη
φραστικά - λεκτικά ἐπιστολή σας καί χαιρόμαστε γιά τή χαρά σας πού τήν ἐκφράζετε μέ τό
λογοτεχνικό καί καλλιγραφικό κείμενό σας. Νά εἶστε καλά καί νά λογοτεχνεῖτε! (Σημ.: Ἀπό τό
λογοπαικτῶ παράγεται ὁ λογοπαίκτης, ὁ λογοτέχνης δέν πρέπει νά παράγεται ἀπό τό λογοτεχνῶ;
Εἶναι ἄραγε ἀδόκημη ἡ λέξη αὐτή;).
36 

ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΑ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΝΑΙΑ

(Ὅσα ἀναφέρονται, σέ τίτλους, στήν Ἱστορία καί στή Λαογραφία της)

Ἐπιμέλεια: Δημ. Θ. Κύρου

• Τό περιοδικό «ΤΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ» (Ἀθήνα), φ. 155/Ἀπρ.-Ἰούν. 2016, γράφει:
―(Σύνταξης), Παρουσίαση τοῦ προσκυνηματικοῦ ὁδηγοῦ τῆς Ἱερᾶς Μητρόπολης Ἱερισσοῦ, Ἁγίου
Ὄρους καί Ἀρδαμερίου στήν Ἀθήνα. (Ἀναφέρεται στήν παρουσίαση τοῦ βιβλίου αὐτοῦ στήν Ἀθήνα
μέ πρωτοβουλία τοῦ Πολιτιστικοῦ Παγχαλκιδικιώτικου Συλλόγου Ἀθηνῶν «Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ» ( βλ.
«Ἐνδιαφέρουσες Εἰδήσεις» στό τεῦχος 111 τοῦ περιοδικοῦ μας), σ. 2.
―Δημ. Θ. Κύρου, Ἐνδιαφέρουσες Εἰδήσεις ἀπό τήν Ἀρναία, Πασχαλιάτικη ἐκδήλωση τῆς Μητρόπολης Ἱερισσοῦ καί τοῦ Συνδέσμου Ἱεροψαλτῶν τῆς Μητροπολιτικῆς Ἐπαρχίας. - Λαογραφικές Ἐκδηλώσεις στήν Ἀρναία καί - Ἐκδήλωση γιά τόν Ἀριστοτέλη στήν Ἀρναία, σ. 2.
• Ἡ ἐφημερίδα «ΠΡΩΪΝΟΣ ΛΟΓΟΣ» (Ἰωάννινα), φ. 26-7-2016,) σ. 6, γράφει:
―(Σύνταξης), Στήν Ἀρναία Χαλκιδικῆς ... ταξίδεψε τό βιβλίο τοῦ Μιχάλη Παντούλα. [Ἀναφέρεται
στή παρουσίαση τοῦ Βιβλίου τοῦ Γιαννιώτη φιλολόγου καί πρ. βουλευτῆ Ἰωαννίνων κ. Μιχ. Παντούλα, Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός: Τά Εἰκονογραφικά (1779-1961), ἡ ὁποία (παρουσίαση) πραγματοποιήθηκε στήν
Ἱ. Μονή Ἁγ. Κοσμᾶ Ἀρναίας στίς 23 Ἰουλίου 2016 (βλ. «Ἐνδιαφέρουσες Εἰδήσεις»)].
• Ἡ ἐφημερίδα «ΑΝΑΤΟΛΗ» (Ἀθήνα), τεύχη 151-152/Μάρτ.-Ἀπρ. 2016, σ. 15, καί 153/Μάϊ. 2016, σ.
15, γράφει:
― Δημ. Θ. Κύρου, Ἐκπαιδευτικά προβλήματα στή Θεολογική Σχολή τῆς Χάλκης τό 1898 προκαλοῦν
διαμαρτυρία τῶν μαθητῶν μέ δύο Ἐπιστολές τους πρός τόν Οἰκουμενικό Πατριάρχη Κωνσταντῖνο (Πληροφορίες ἀπό τό Ἀρχεῖο τῆς Ἱ. Μονῆς Παντοκράτορος). [Τό ἄρθρο αὐτό δέν ἔχει μαμμία σχέση μέ
τήν Ἀρναία ὡς πρός τό περιεχόμενο. Ὅμως καταγράφεται ἐδῶ μέ τόν τίτλο του, διότι παραδόξως
ἀναφέρεται ἡ Ἀρναία στά προτασσόμενα ... παρουσιαστικά τοῦ ἄρθρου Σημειώματα ἀπό τόν ἐκδότη-Διευθυντή τῆς ἐφημερίδας κ. Γρηγ. Κεσσίσογλου μέ τόν ἐπίτιτλο: «Μαθητική “ἀνταρσία” στή Θεολογική Σχολή τῆς Χάλκης». Τά Σημειώματα γράφουν:

• Ἡ ἐφημερίδα «ΚΑΣΣΑΝΔΡΑ», γράφει:
― Προαθωνικός Ὀργανισμός Τουρισμοῦ. Χρυσό ἀστέρι καί τρίτη θέση γιά τό μέλι Ἀρναίας ἀπό τά
Great Taste Awards! Μία ἐθνική διάκριση, μία προσωπική κατάκτηση! (Ἀναφέρεται στήν τιμητική διάκριση πού δόθηκε στό «Μέλι Ἀρναίας Γεωργάκη». Βλ. «Ἐνδιαφέρουσες Εἰδήσεις»), φ. 244/1-9-2016,
σ. 5.
• Τό περιοδικό «ΠΑΓΧΑΛΚΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ», τχ. 28/Ἰούλ.-Σεπτ. 2016,γράφει:
―Στυλ. Κυρίμη, Ἡ ἐπανάσταση τῆς Χαλκιδικῆς τήν 6η Ἀπριλίου 1854 (Ἀναφέρεται καί στήν ἐπίσκεψη
τοῦ Τσάμη Καρατάσου στήν Ἀρναία μετά τήν ἀποτυχία τῆς ἐπανάστασής του κατά τῶν Τούρκων), σ.
22.
―Δημ. Β. Γουδήρα, Τό Λειβάδι Χαλκιδικῆς στήν ἐπανάσταση τοῦ 1821. (Στή Βιβλιογραφία τοῦ ἄρθρου
ἀναφέρει τό ἄρθρο τοῦ Νίκου Παπαοικονόμου, Ἐλευθέριος Ἰωάννου. Ἕνας ξεχασμένος ἥρωας τοῦ
1821 ἀπό τή Λιαρίγκοβη, πού δημοσιεύθηκε στό περιοδικό μας στό τεῦχος 98/Ἰαν.-Μάρτ. 2013, σ. 25.
37 

Ο ΤΥΠΟΣ ΓΡΑΦΕΙ ΓΙΑ ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ «ΑΡΝΑΙΑ»
• Τό μηνιαῖο περιοδικό «ΣΥΛΛΟΓΕΣ» (Ἀθἠναι), τχ. 373/Αὔγ. 2016, σ. 898, γράφει:

• Ἡ ἐφημερίδα «Ο ΤΥΠΟΣ ΤΗΣ ΑΙΓΙΑΛΕΙΑΣ», φ. 8-9-2016μ σ. 16, γράφει:

38 

ΕΝΤΥΠΑ ΠΟΥ ΛΑΒΑΜΕ
ΒΙΒΛΙΑ-ΑΝΑΤΥΠΑ

● Μανώλη Τριανταφυλλίδη, Τά οἰκογενειακά μας ὀνόματα, Θεσσαλονίκη 2013. (Φωτογραφική ἀναπαραγωγή
τῆς ἔκδοσης τοῦ 1995, πού ἦταν φωτοτυπική ἀνατύπωση τῆς πρώτης ἔκδοσης, 1982), σελίδες λβ΄ καί
281.
● Ἕνωσης Ἑλλήνων Βιβλιοθηκονόμων καί Ἐπιστημόνων Πληροφορικῆς, Ἑλληνικές Βιβλιοθῆκες. 40 χρόνια Ἕνωση Ἑλλήνων Βιβλιοθηκονόμων. Ἡμερολόγιο 2008. Ἐκδόσεις ΙΑΝΟΣ, Θεσσαλονίκη 2007, σσ. 173.
Τά δύο παραπάνω βιβλία εἶναι προσφορά τοῦ Νικ. Πινακίδη, δασολόγου-θεολόγου καί συμπολίτη μας
(γαμπροῦ τῆς Ἀρναίας).
● Ἰωάννη Γ. Πραζιούτη, Ἡ Ζίχνη διά μέσου τῶν αἰώνων, Νέα Ζίχνη 1992, σσ. 224.
● ― , Ἡ Ζίχνη - Φυλλίδα, τό χρυσάφι τῶν Σερρῶν, Νέα Ζίχνη, 1997, σσ. 236.
● Δήμου Νιγρίτας-Συλλόγου Νιγριτινῶν Θεσ/νίκης «Ο ΒΙΣΑΛΤΗΣ», Πρακτικά Ἐπιστημονικοῦ Συμποσίου
«Ἡ Νιγρίτα - Ἡ Βισαλτία διά μέσου τῆς Ἱστορίας», Νιγρίτα 27-28 Νοεμβρίου 1995, Νιγρίτα 1995, σσ. 223.
● ― , Ἡ Νιγρίτα - Ἡ Βισαλτία διά μέσου τῆς Ἱστορίας, Πρακτικά Β΄ Ἐπιστημονικοῦ Συμποσίου, Νιγρίτα
17-20 Ὀκτωβρίου 1996, Θεσσαλονίκη 2000, σσ. 812.
(Τά παραπάνω βιβλία εἶναι προσφορά τοῦ ἐκ Σερρῶν φίλου, συναδέλφου καί φίλου τῆς Ἀρναίας Νικ.
Κατσαμάνη κατά τήν ἐδῶ ἐπίσκεψή του τόν Αὔγουστο τοῦ 2016).
● Γρηγορίου Κανάρη, Ὁ ἀναγνώστης ἄς κρίνει. Ἀρχές Χριστιανικῆς Διδασκαλίας καί Ἰσλάμ (Γ΄ ἔκδοση),
Ἰανουάριος 2016, σσ. 39 [Προσφορά-εὐλογία τοῦ ἁγιορείτη μοναχοῦ Ἰωσήφ Βιγλιώτη κατά τήν ἐπίσκεψή
του στήν Ἀρναία, ὅπου μίλησε στό 15o Συμπόσιο πρός τιμήν τοῦ Ἁγίου Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ (βλέπε «Ἐνδιαφέρουσες Εἰδήσεις»)].
● Μιχαήλ Χρ. Παντούλα, Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός: Ὁ Ἅγιος τῆς Μουζακιᾶς καί τῆς οἰκουμενικῆς Ὀρθοδοξίας,
Ἀνάτυπο ἀπό τήν ἐπιστημονική Ἐπετηρίδα «ΒΕΛΛΑ», τόμος ἕβδομος, τεῦχος Β΄, «εἰς μνήμην Ἀθανασίου Παλιούρα», Βελλᾶ Ἰωαννίνων 2013-2015, σσ. 633-647. [Προσφορά τοῦ συγγραφέα κατά τήν ἐπίσκεψή
του στήν Ἀρναία γιά τήν παρουσίαση τοῦ βιβλίου του γιά τά Εἰκονογραφικά τοῦ Ἁγ. Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ (βλέπε «Ἐνδιαφέρουσες Εἰδήσεις»)].
● Μοναχοῦ Μαξίμου Ἰβηρίτου, Τό Ἅγιον Ὄρος ἐπί Ὀθωμανικῆς κυριαρχίας, Ἅγιον Ὄρος 2012, σσ. 560.
[Στή σ. 265 ἀναφέρεται στόν Ἀρναιώτη Ἱερομόναχο Γεράσιμο Ἰβηρίτη, πού τό 1854 «κατασκεύασεν ἀργυροῦν ὑποκάμισσον Ἀντιγράφου τῆς Παναγίας Πορταϊτίσσης». Γιά τό περιστατικό αὐτό βλέπε: Μοναχοῦ
Μαξίμου Ἰβηρίτου (Νικολοπούλου), Ἡ ἐν Ἄθῳ Ἱ. Μονή τῶν Ἰβήρων καί ἡ Ἀρναία (Λιαρίγκοβα) Χαλκιδικῆς (ἐπιστολή), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 73/Ὀκτ. - Δεκ. 2006, σ. 27, καί Δημ. Θ. Κύρου, Ὁ Λιαριγκοβινός Ἱερομόναχος Γεράσιμος Ἰβηρίτης, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 107/Ἀπρ.-Ἰούν. 2015, σσ. 12-13. Ἐπίσης στή σελ. 471, στό «Γενικό Εὑρετήριον» ἀναγράφεται ὁ Ἱερομ. Γεράσιμος ὡς ἑξῆς: «Γεράσιμος Ἰβηρίτης ὁ ἐκ Λιαριγκόβης
(Ἀρναίας) Χαλκιδικῆς, Ἱερομόναχος, 265»].
● Πρωτοπρεσβυτέρου Νικολάου Χαλκιᾶ, Ἡ καλλιπάρθενος Νεομάρτυς Ἁγία Χάϊδω, ἡ ἐκ Στανοῦ Χαλκιδικῆς. Ἕνα λαμπερό ἀστέρι στά σκοτεινά χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας, Στανός 2016, β΄ ἔκδοση ἐπαυξημένη
καί βελτιωμένη, σσ. 212. [Σύμβουλος τῆς ἐκδόσεως ἦταν ὁ Πρωτοσύγκελλος τῆς Ἱ. Μ. Ἱερισσοῦ Ἀρχιμ.
Χρυσόστομος Μαϊδώνης καί τή φιλολογική ἐπιμέλεια (καί τίς διορθώσεις) εἶχε ὁ Θεολόγος-Φιλόλογος
Δημ. Θ. Κύρου. «Τά ἀντίτυπα τοῦ βιβλίου διατίθενται ἀπό τόν συγγραφέα γιά φιλανθρωπικούς ἱεραποστολικούς σκοπούς στό Ἐνοριακό Φιλόπτωχο Ταμεῖο Στανοῦ καί στήν Ἱερά Μονή Ἁγίου Κοσμᾶ τοῦ
Αἰτωλοῦ τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Ἱερισσοῦ, Ἁγίου Ὄρους καί Ἀρδαμερίου»].
● Γιάννη Ἀνδρικόπουλου, Τό ἠθικό Χρέος τοῦ πνευματικοῦ κόσμου (Δοτήριο. Ἀνάτυπο ἀπό τό περιοδικό «Η ΣΧΕΔΙΑ». Ἔκδοση: «Φιλολογική Φωνή»), Αἴγιο 2013, σσ. 15. (Μέ ἀφιέρωση “ὑπερβαλλόντως» ἐπαινετική, γιά τήν ὁποία εὐχαριστοῦμε θερμά, καί μέ τήν συναποστολή διαφόρων ἄλλων ἀποσπασμάτων
ἐντύπων, ὅπου δημοσιεύονται ποιήματά του καί κριτικές τους).
● Ἱερομονάχου Βενεδίκτου Ἁγιορείτου, Μαξιμιανόν Ταμεῖον, ἤτοι Εὑρετήριον Θεμάτων τῶν Ἁπάντων
τοῦ Ἁγίου Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ βάσει τῆς Πατρολογίας τοῦ P. J. Migne καί τῆς ΕΠΕ (Ἕλληνες
Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας), τόμοι Α΄ καί Β΄, σσ. 1772, Νέα Σκήτη Ἁγίου Ὄρους 2016. (Ἔκδοσις Συνοδία
Σπυρίδωνος Ἱερομονάχου, Ἱερά Καλύβη «Ἅγιος Σπυρίδων Α΄», Νέα Σκήτη Ἁγίου Ὄρους. Ἕνας ἀπό τούς
δύο διορθωτές τῶν κειμένων ἦταν ὁ φιλόλογος Δημ. Κύρου).
39 

Παράσταση τῆς ἐμφάνισης τοῦ Ἁγ. Κοσμᾶ στήν κυρά Σουσάννα Τρικκαλιώτη στόν Γκόμπελο (23-7-1944),
«διά χειρός» Κλεάνθη Νίνι, Βορειοηπειρώτη.