1ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ – ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ – ΛΑΘΟΥΣ (ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ)

Πολλές δεκαετίες, μετά την ανεξαρτησία της, η Ελλάδα εξακολουθούσε να

μοιάζει περισσότερο με την Ανατολή παρά με τη Δύση. ΣΩΣΤΟ ή
ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΕΣΠΕΡ 2004

Κατά τον πρώτο αιώνα της ανεξαρτησίας της Ελλάδας περισσότερο από τα
2/3 (σε αξία) του συνόλου των εξαγωγών ήταν γεωργικά προϊόντα.
ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΕΣΠΕΡΙΝΑ ΛΥΚΕΙΑ 2002

Το μεγαλύτερο μέρος του εξωτερικού εμπορίου της Ελλάδας στη διάρκεια

του πρώτου αιώνα της ανεξαρτησίας της αφορούσε γεωργικά προϊόντα.
ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΗΜΕΡ 2006

Στη διάρκεια του 19ου αιώνα η ελληνική ναυτιλία ακολούθησε ανοδική

πορεία. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΕΣΠΕΡΙΝΑ ΛΥΚΕΙΑ 2001

Στη διάρκεια του 19ου αιώνα η ελληνική ναυτιλία ακολούθησε καθοδική

πορεία. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΕΣΠΕΡΙΝΑ ΛΥΚΕΙΑ 2003

Το 1919 ο ελληνικός εμπορικός στόλος είχε υπερδιπλασιαστεί, σε σχέση

με το 1914. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΕΣΠΕΡΙΝΑ ΛΥΚΕΙΑ
ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ 2003

Με τη Γαλλική Επανάσταση ευνοήθηκε ιδιαίτερα η ελληνική ναυτιλία.

ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΛΥΚΕΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ
2003

Η Γαλλική Επανάσταση και οι Ναπολεόντειοι πόλεμοι ευνόησαν ιδιαίτερα

την ελληνική ναυτιλία. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΗΜΕΡ ΕΠΑΝ 2004

Στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης η Σύρος δέχτηκε κύματα

προσφύγων, κυρίως από τη Χίο. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΗΜΕΡ
ΕΠΑΝ 2005
Η οριστική αντιμετώπιση του προβλήματος της διανομής των εθνικών
κτημάτων έγινε με νομοθετικές ρυθμίσεις κατά την περίοδο 1870-1871.
ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΛΥΚΕΙΑ 2002
Το Λαύριο υπήρξε η πιο γνωστή περιοχή μεταλλευτικής δραστηριότητας
στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΕΣΠΕΡ ΕΠΑΝ
2004

Η Ελλάδα του 19ου αιώνα είχε μικρή ποικιλία μεταλλευτικών

κοιτασμάτων, σε μεγάλες όμως ποσότητες. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2)
ΗΜΕΡ ΕΠΑΝ 2004

Τα κεφάλαια για την ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας προήλθαν κυρίως από
το εσωτερικό. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΕΣΠΕΡΙΝΑ ΛΥΚΕΙΑ 2002

Κατά τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας το πιστωτικό σύστημα της

Ελλάδας βρισκόταν σε πρωτόγονη κατάσταση. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον.
2) ΕΣΠΕΡΙΝΑ ΛΥΚΕΙΑ 2003

Η ίδρυση τραπεζικού ιδρύματος στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος

απέβλεπε μόνο στην εξάλειψη της τοκογλυφίας. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον.
2) ΗΜΕΡ ΕΠΑΝ 2004

Η Εθνική Τράπεζα ιδρύθηκε το 1927. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΗΜΕΡ

2006
Η ελληνική βιομηχανία κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα υπέφερε από την
έλλειψη κεφαλαίων. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΛΥΚΕΙΑ
2001

Η εμφάνιση και ανάπτυξη της βιομηχανίας στον ελληνικό χώρο κατά το

19ο αιώνα παρουσίασε τα ίδια γνωρίσματα με τα αντίστοιχα στη Δυτική και
Κεντρική Ευρώπη. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΕΣΠΕΡΙΝΑ ΛΥΚΕΙΑ
2001

Η εμφάνιση και ανάπτυξη της βιομηχανίας στον ελληνικό χώρο κατά το

19ο αιώνα παρουσίασε ελάχιστα κοινά σημεία με όσα συνέβαιναν στο πεδίο
αυτό στη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον.
2) ΗΜΕΡΗΣΙΑ  ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ 2005
Η διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου ξεκίνησε το 1893. ΣΩΣΤΟ ή
ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΛΥΚΕΙΑ 2002

Το 1830 οι υποδομές του ελληνικού κράτους ήταν ακόμα πρωτόγονες.

ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΕΣΠΕΡΙΝΑ ΛΥΚΕΙΑ 2003

Το έργο της διάνοιξης της διώρυγας της Κορίνθου ξεκίνησε το 1841.

ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΕΣΠΕΡ 2005
Μετά την επιβολή του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου, η εγγύηση των
Δυνάμεων αύξησε την πιστοληπτική ικανότητα του κράτους. ΣΩΣΤΟ ή
ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΛΥΚΕΙΑ 2001

Τα θετικά αποτελέσματα του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (Δ.Ο.Ε.)

επέτρεψαν την πραγματοποίηση των μεταρρυθμίσεων του Χαριλάου
Τρικούπη. ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ (μον. 2) ΗΜΕΡ ΕΠΑΝ 2006

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΥΝΤΟΜΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗΣ (ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ)

 Με ποιον τρόπο αντιμετωπίστηκε οριστικά το πρόβλημα της διανομής

των «εθνικών γαιών» μετά το 1870; Μονάδες 14 ΗΜΕΡ 2006
 Ποια δημόσια έργα κατασκευάστηκαν στην Ελλάδα στα τέλη του 19ου
και στις αρχές του 20ου αιώνα (εκτός από το σιδηροδρομικό δίκτυο);
Μονάδες 15 ΕΣΠΕΡ ΕΠΑΝ 2005
 Να αναφέρετε τους λόγους που οδήγησαν τις ελληνικές κυβερνήσεις
σε δανεισμό κατά την περίοδο 1860-1892 καθώς και τους τρόπους
αξιοποίησης αυτών των δανείων. (μον. 12) ΕΣΠΕΡΙΝΑ ΛΥΚΕΙΑ
2001
 Για ποιους λόγους οι ελληνικές κυβερνήσεις από τη δεκαετία του 1860
ως και τη δεκαετία του 1880 προέβησαν στη σύναψη δανείων και ποιες
ανάγκες κάλυψαν τα εθνικά αυτά δάνεια; Μονάδες 12 ΕΣΠΕΡ 2006

ΠΗΓΕΣ

Αντλώντας στοιχεία από το παρακάτω κείμενο και αξιοποιώντας

τις ιστορικές σας γνώσεις: α. Να αφηγηθείτε το χρονικό της
κατασκευής του ελληνικού σιδηροδρομικού δικτύου από το 1880
έως το 1909. (μον. 15) β. Να αντιπαραβάλετε το ελληνικό
 σιδηροδρομικό δίκτυο με τα ευρωπαϊκά. (μον. 10) Μον. 25

“Δεν είναι γνωστό πόσο πίστευε πραγματικά ο Χ. Τρικούπης στη

δυνατότητα κατασκευής του δικτύου των εσωτερικών
σιδηροδρόμων μέσα σε πέντε χρόνια. Γεγονός είναι ότι η
ολοκλήρωση του έργου θα απαιτήσει 4-5 φορές περισσότερο
χρόνο. γεγονός όμως επίσης είναι ότι ο Τρικούπης θα ξεκινήσει
ορμητικά: από τα 1.065 χλμ., που λειτουργούν στο τέλος της
εικοσαετίας 1882-1902, τα μισά (543 χλμ.) έχουν παραδοθεί στην
κυκλοφορία κατά την πρώτη πενταετία (1882-1887). Από τα
επόμενα χρόνια και πέρα, πολλοί λόγοι θα επιβάλουν μια φθίνουσα
εξέλιξη στην επέκταση του δικτύου. Στο δεύτερο μισό της
«τρελής δεκαετίας» του Τρικούπη (1887-1892) θα προστεθούν με
εξαιρετική δυσκολία 374 χλμ. ακόμη. Κατά την πενταετία που
αρχίζει με την πτώχευση του κράτους (1892-1897) μόνο 50 χλμ. θα
παραδοθούν στην κυκλοφορία, κι αυτά τα δύο τελευταία χρόνια.
Την τελευταία πενταετία της περιόδου το ενδιαφέρον της Χώρας
για τους σιδηροδρόμους θα ξαναζωντανέψει. Στο διάστημα 1897-
1902 θα παραδοθούν βέβαια μόνο 100 χλμ., αλλά έχουν κλείσει οι
οριστικές συμφωνίες και είναι υπό κατασκευή άλλα 520 χλμ., που
θα παραδοθούν τμηματικά ως το 1909”. (Λευτέρης
Παπαγιαννάκης, Οι ελληνικοί σιδηρόδρομοι, Μ.Ι.Ε.Τ., σ. 94)

Αντλώντας στοιχεία από το κείμενο που ακολουθεί και

αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις, να αναφέρετε το στόχο και
τα αποτελέσματα του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (ΔΟΕ) που
επιβλήθηκε στην Ελλάδα το 1898. Μονάδες 25 

«Αποτέλεσμα του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897 υπήρξε και η

επιβολή στην Ελλάδα Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου … Η Ελληνική
κυβέρνηση μετά την ήττα, τον Ιούλιο του 1897, κατέβαλε ύστατες
προσπάθειες να συμβιβαστεί με τους δανειστές και να αποτρέψει τον
έλεγχο. Πρώτα ο διευθυντής της Εθνικής Τράπεζας Στ. Στρέιτ και
στη συνέχεια ο Ανδρ. Συγγρός ανέλαβαν τις διαπραγματεύσεις με
τους εκπροσώπους των ομολογιούχων, αλλά χωρίς επιτυχία … Η
επίσημη ονομασία του οργανισμού, που ουσιαστικά ανέλαβε τη
διαχείριση της Ελληνικής οικονομίας ήταν αρχικά Διεθνής Επιτροπή
Ελέγχου. Ο όρος αυτός αντικαταστάθηκε ύστερα από ένα χρόνο με
τον όρο Διεθνής Οικονομική Επιτροπή (Δ.Ο.Ε.) αλλά στη συνείδηση
όλων και στην ιστορία έμεινε η λέξη Έλεγχος, γιατί αυτό ήταν στην
πραγματικότητα … Ο οικονομικός έλεγχος που επιβλήθηκε στην
Ελλάδα ήταν ιδιαίτερα βαρύς, αλλά αποβλέποντας πάντα στο
συμφέρον των ομολογιούχων, είχε και ορισμένες ευνοϊκές
επιπτώσεις στην ελληνική οικονομία. Ο νόμος ΒΦΙΘ΄ (σημ.: σχετικός
νόμος που ψηφίστηκε από την ελληνική κυβέρνηση στις 21
Φεβρουαρίου 1898 και αφορά στην ίδρυση του Δ.Ο.Ε.) περιείχε
διατάξεις που περιόριζαν την αναγκαστική κυκλοφορία και έτσι
βοηθούσαν τη νομισματική σταθερότητα και τη βελτίωση της
εσωτερικής αξίας της δραχμής. Επίσης με τον έλεγχο εμπεδώθηκε η
ελληνική πίστη, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα συνάψεως νέων
δανείων, που τα χρειάστηκε η Ελλάδα στα χρόνια που ακολούθησαν».

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους,  τόμ. ΙΔ΄, σσ. 164-165

Αντλώντας στοιχεία από τα παρακάτω κείμενα και αξιοποιώντας τις

ιστορικές σας γνώσεις, να καταγράψετε τα αποτελέσματα από την
επιβολή του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (1898) στην
Ελλάδα. Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

Η πτώχευση της Ελλάδας ως αναπόφευκτο αποτέλεσμα μιας τέτοιας

δανειακής επιβάρυνσης εξανάγκασε το ελληνικό κράτος να
αποδεχθεί τη μέγιστη των ταπεινώσεων, την επιβολή του Διεθνούς
Οικονομικού Ελέγχου. Η διεθνής οικονομική επιτροπή, η οποία
συστάθηκε με υπόδειξη των Μεγάλων Δυνάμεων, αποτελείτο από
εκπροσώπους των ξένων τραπεζών και έδρευε στο ελληνικό έδαφος,
ενώ ο ρόλος της δεν σταματούσε στον έλεγχο και τη διαχείριση των
εσόδων του κράτους, αλλά προχωρούσε και στη βαρύνουσα
γνωμάτευση για την έκδοση χρήματος, για τη σύναψη δανείων και
γενικά για όλα σχεδόν τα δημοσιονομικά θέματα. Οι υπερεξουσίες
αυτές της διεθνούς οικονομικής επιτροπής ουσιαστικά αναιρούσαν
για μεγάλο χρονικό διάστημα τις εξουσίες της ελληνικής κυβέρνησης
και του Κοινοβουλίου, καθώς οι αποφάσεις του κράτους για
σχεδιασμούς οικονομικής ανάπτυξης ελέγχονταν από εξωελλαδικά
κέντρα, ερήμην του ελληνικού λαού. 
(Σ. Τζόκα, «Ανάπτυξη και Εκσυγχρονισμός στην Ελλάδα στα τέλη του
19ου αιώνα», σσ. 188-189)
ΚΕΙΜΕΝΟ Β
 Το μέγεθος του τραυματισμού της εθνικής φιλοτιμίας μπορεί να
γίνει κατανοητό, αν αναλογισθεί κανείς ότι πριν από τον πόλεμο οι
Έλληνες πολιτικοί ήταν πεπεισμένοι ότι ο οικονομικός έλεγχος από
ξένους ήταν ασυμβίβαστος με το αντιπροσωπευτικό σύστημα
διακυβέρνησης, αφού αφαιρούσε από τον έλεγχο του κοινοβουλίου τη
φορολογική πολιτική, που αποτελούσε τη βασική αρμοδιότητά του.
Όπως έλεγε ο βουλευτής Άρτας και πρώην υπουργός Οικονομικών
Κων/νος Καραπάνος «μόνον εις τα ασιατικά έθνη, τα μη έχοντα την
συναίσθησιν της εθνικότητος αυτών, και τα διεπόμενα υπό του θείου
δικαίου, είναι δυνατή η επιβολή και η λειτουργία ξενικού ελέγχου».
Σύμφωνα με αυτή τη λογική, στην κοινοβουλευτική Ελλάδα δεν
μπορούσε να επιβληθεί ένα σύστημα που εφαρμόστηκε στη
θεοκρατική Οθωμανική Αυτοκρατορία. … Στην πράξη, η λειτουργία
του ελέγχου στην Ελλάδα πέτυχε απόλυτα στην αποστολή
προστασίας των συμφερόντων των ομολογιούχων. Στη συνέχεια
όμως αδιαφόρησε για τον εξορθολογισμό των ελληνικών
δημοσιονομικών πραγμάτων, ακόμη και σε περιπτώσεις που
παραβιάζονταν το πνεύμα της ρύθμισης και οι ρητοί περιορισμοί του
νόμου ΒΦΙΘ του 1898. 
(Ιστορία της Ελλάδας του 20ου αι., Χρ. Χατζηιωσήφ, «Η Μπελ Επόκ του
Κεφαλαίου», σσ. 312, 316)

Αντλώντας στοιχεία από τα παρακάτω κείμενα και αξιοποιώντας τις

ιστορικές σας γνώσεις: α. να αναφερθείτε στον στόχο του Διεθνούς
Οικονομικού Ελέγχου (ΔΟΕ) που επιβλήθηκε στην Ελλάδα το 1898
(Μονάδες 10) και β. να καταγράψετε τα αποτελέσματα από την
επιβολή του (Μονάδες 15)

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

Η πτώχευση της Ελλάδας ως αναπόφευκτο αποτέλεσμα μιας τέτοιας

δανειακής επιβάρυνσης εξανάγκασε το ελληνικό κράτος να
αποδεχθεί τη μέγιστη των ταπεινώσεων, την επιβολή του Διεθνούς
Οικονομικού Ελέγχου. Η διεθνής οικονομική επιτροπή, η οποία
συστάθηκε με υπόδειξη των Μεγάλων Δυνάμεων, αποτελείτο από
εκπροσώπους των ξένων τραπεζών και έδρευε στο ελληνικό έδαφος,
ενώ ο ρόλος της δεν σταματούσε στον έλεγχο και τη διαχείριση των
εσόδων του κράτους, αλλά προχωρούσε και στη βαρύνουσα
γνωμάτευση για την έκδοση χρήματος, για τη σύναψη δανείων και
γενικά για όλα σχεδόν τα δημοσιονομικά θέματα. Οι υπερεξουσίες
αυτές της διεθνούς οικονομικής επιτροπής ουσιαστικά αναιρούσαν
για μεγάλο χρονικό διάστημα τις εξουσίες της ελληνικής κυβέρνησης
και του Κοινοβουλίου, καθώς οι αποφάσεις του κράτους για
σχεδιασμούς οικονομικής ανάπτυξης ελέγχονταν από εξωελλαδικά
κέντρα, ερήμην του ελληνικού λαού. 
(Σ. Τζόκα, «Ανάπτυξη και Εκσυγχρονισμός στην Ελλάδα στα τέλη του
19ου αιώνα», σσ. 188-189)
ΚΕΙΜΕΝΟ Β

Το μέγεθος του τραυματισμού της εθνικής φιλοτιμίας μπορεί να

γίνει κατανοητό, αν αναλογισθεί κανείς ότι πριν από τον πόλεμο οι
Έλληνες πολιτικοί ήταν πεπεισμένοι ότι ο οικονομικός έλεγχος από
ξένους ήταν ασυμβίβαστος με το αντιπροσωπευτικό σύστημα
διακυβέρνησης, αφού αφαιρούσε από τον έλεγχο του κοινοβουλίου τη
φορολογική πολιτική, που αποτελούσε τη βασική αρμοδιότητά του.
Όπως έλεγε ο βουλευτής Άρτας και πρώην υπουργός Οικονομικών
Κων/νος Καραπάνος «μόνον εις τα ασιατικά έθνη, τα μη έχοντα την
συναίσθησιν της εθνικότητος αυτών, και τα διεπόμενα υπό του θείου
δικαίου, είναι δυνατή η επιβολή και η λειτουργία ξενικού ελέγχου».
Σύμφωνα με αυτή τη λογική, στην κοινοβουλευτική Ελλάδα δεν
μπορούσε να επιβληθεί ένα σύστημα που εφαρμόστηκε στη
θεοκρατική Οθωμανική Αυτοκρατορία. … Στην πράξη, η λειτουργία
του ελέγχου στην Ελλάδα πέτυχε απόλυτα στην αποστολή
προστασίας των συμφερόντων των ομολογιούχων. Στη συνέχεια
όμως αδιαφόρησε για τον εξορθολογισμό των ελληνικών
δημοσιονομικών πραγμάτων, ακόμη και σε περιπτώσεις που
παραβιάζονταν το πνεύμα της ρύθμισης και οι ρητοί περιορισμοί του
νόμου ΒΦΙΘ του 1898. 
(Ιστορία της Ελλάδας του 20ου αι., Χρ. Χατζηιωσήφ, «Η Μπελ Επόκ του
Κεφαλαίου», σσ. 312, 316)